Agarchand Bhairondan Sethiya Jain Parmarthik Sanstha, Bikaner

Shree Pakaran Ratnakar-1

Bhim Singh · 2011/08

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

Sholla Morotirn Wend. Bikanir. BUGURCHAND BHAINOD HUNUIRARY. ५७७ श्रीजिनायनमः म भवान श्रीसमयसार नाटक वनारसीदास कृत गुजराती जापामां अर्थ सहित प्रारंना सार। उपोद्घात. था ग्रंथनी दिगंवरी वनारसीयते शुद्ध हिंमुस्थानी नापामां पद्यात्मक ग्रंथरूप चना करी. ए ग्रंथकर्ता पोते महापंमित तथा कवीश्वर होवाश्री विविध प्रकारनी बंदरचना करीने तेणे पोतानी श्रेष्ट कृति देखाडी थापीठे. पदलालित्यता तथा अर्थ गौरवतादिक जे काव्यना सारा गुण वर्णन कत्यावे, ते या ग्रंथनी कवितामां सारी रीते दीगमां आवेते. थलंकारवडे कविता सारीरीते नूपित करी. या ग्रंथ थाध्यात्मिक विषयवासो होवाथी श्रामा मात्र शांत रसज मुख्य ते पण प्रसंगानुसारे वाकीना रस पण कचित् दीनामा श्रावे. जोके था ग्रंथ उपर कह्या प्रमाणे निन्द वादिकमां गणायसा दिगंवरीनो रचेलो, तोपण एनो विपय थाध्यात्मिक होवाथी ते सर्वने उपयोगी; माटे थापुस्तकमां श्रमे नाख्योते. ए ग्रंथनी व्याख्या कोई रूपचं दजी नामना पंडिते करीठे, ते पण हिंदुस्थानी नापामां होवाची सर्व जनने सम ज्यामां थावे नही, माटे तेनो थाश्रय लईने थमे गुजराती जापामां व्याख्या करी वे. व्याख्या करता थादिमा मंगलाचरणनो दोहरो कस्योते ते याप्रमाणे:- ॥दोहाः॥-श्रीजिन वचन समुप्रको, कोखगि होइ वखान; रूपचंद तोह लिखे, अपनी मति अनुमान. ॥ १॥ थर्थः-व्यास्याका रूपचंदजी कहेवे के, श्री जिनवचनरूप समुझनो क्यांसुधी व्याख्यान थाय, तोपण हुं मारी मतिने अनुमाने लखी जणाबुंद. ॥१॥ हवे ग्रंयकर्ता थारंचमां मंगखाचरणरूप श्रीपार्श्वनाथ स्वामीनी स्तुति करे- कवित्त,श्कतीसा सर्व हस्वाक्षरः॥-करम नरम जग तिमिर हरन खग,उरग खखन पग शिव मग दरसि; निरखत नयन नविक जस घरखत, हरखत थमितविक जन सरसि: मदन कदन जित परम धरम हित, सुमिरत जगत जगतसत्र डरसि; सजल जसद तन मुकुट सपत फन, कमठ दसन जिन नमत वनरसि ॥१॥ अर्थः-जगमा जे थाठ कर्मरूप तिमिर एटले अंधकार तेनुं हरण करवाने खग पटले सूर्यरूप ले. जेना चरणनेविपे सर्पर्नु चिन्द वे. जे मोक्षना मागने देखा डनारा . जेनेनेने करी निरखतां कल्याणरूप जस वठे, तेणे करी थमित .

ए प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. केप्रमाणविना जव्यलोकरूप सरोवर महा हपने पामे. जे कामदेवना क्षय करनार ठे, अने जेनुं उत्कृष्ट सहज सुखरूप धर्मने अर्थ जक्तजन स्मरण करी रह्यावे. तेथी तेनुं सब डरसिके० सात जयरूप जे शीत ठे, ते नाशी जायवे. जेन शरीर जलसहित मेघना जेवू नीलवर्ण वे, जेना मुकुटनेविपे सात फण . जेणे कम नामे असुरनुं मान जंजन कझुंठे. एवा जिन के० श्रीपार्श्वनाथ नगवान, तेने घनारसीदास नमस्कार करेठे ॥१॥ फरीथी विशेपे श्री पार्श्वनाथ स्वामीनी स्तुति करेठे. ॥ सर्व लघु स्वरांत अक्षर युक्त ठप्पय ठंद. ॥ एने चित्रकाव्य पण कहेः-सकल करम खल दलन, कमर सर पवन कनक नग; धवस परम पद रमन, जगत जन अमल कमल खग; पर मत जलधर पवन, सजल घन सम तन समकर; पर अघ रज हर जलद, सकल जन नत नव नय हर; यम दलन नरक पद व्यक रन, अंगम थतट जव जल तरन; वर सवल मदन वन दर दद्दन, जय जय परम अन्नय करन. ॥ २ ॥ अर्थः-सर्व कर्मरूप खलके० पुष्ट वैरीने दलवा वाला गे. कम नामना महा मूर्ख थसुर तेरूप पवन श्रागल मेरु पर्वतनी परे श्रमग ठो. धवलके निर्मल सि स्थानकनेविपे जगतना लोकोरूपी उज्वल कमलने विकस्वर करवाने श्रर्थे खगके सूर्य जेवा ठो. एकांत नयवादी जे पर मत, तेरूप मेघने मटामवाने अर्थ पवनना जेवा गे. जल सहित मेघ घटाना जेवू श्याम जेनुं शरीर वे. समक रके उपशमना करनार ठगे. परके शत्रुरूप अघके० पाप रजने हरण करवाने मेघ जेवा गे. जेने सकल लोक नमे , अर्थात् त्रिभुवन पूज्य ठो. जन्म मरणरूप जे जब जय तेने हरण करनार ठो. लोकोना मृत्युने दलवावाला ठो. जव्य प्राणी .योने नरक पदना क्षय करनार ठगे. अगम एटले श्रथाग अने श्रतटके अपार एवो जे संसाररूप समुत तेने तरवावाला गे. सर्व दोपोमां वरके प्रधान श्रने बलवान जे कंदर्पवन, तेने वालवाने हरके० रुगना नेवनी अग्नि जेवा हे ! जगवान तमे जयवंता थायो ! वली तमे परम अजय पदना करनार ठो, एटले जय नंजन वो. ॥ २॥ था वप्पय ठंद वडे परमेश्वरना महीमार्नु वर्णन कऱ्या. अने पोतानुं काव्य चातुर्य दर्शाव्यु . या ग्रंयना कर्ता बनारसीदास कहेते के जेना प्रसादथी परगसेन पिताने घेर जन्म थयो एवो ढुं श्री पार्श्वनाथ नगवाननी स्तुति करुंनु. ...या इकतीसा॥-जिन्हके वचन उर धारत जुगल नाग, जये धरनिंदप दुमा रमनारा गे.

नमः श्री समयसारनाटक. एए वति पलकमे जाके नाम महीमासें कुधातु कनक करे, पारस पापान नामी नयो है खसकमें; जिनकी जनमपुरी नामके प्रताव हम, अपनो खरूप सख्यो नानसो जलकमें; तेई प्रजु पारस महारसके दाता अब, दीजे मोहि साता दृग लीलाके ललकमें. ॥३॥ अर्थः-ज्यारे श्री पार्श्वनाथ नगवाननी कुमारावस्थाहती त्यारे कोई एक समये श्री यनारसी नगरीविपे एक तापसनी साचे अझानतपश्चर्यानी निर्जर्सना पूर्वक वाद थयो, ते प्रसंगे ते तापसनी धूणीमांनां लाकडांमां नाग ते एवी रीते श्री पा- नाय जगवाने कडं, ते वातने पेला तापसए गणकारी नही, तेयी ते लाकमां फोमीने ते नागने पाहेर कहाढ्यो; पण ते अधयल्यो थयो हतो तेची तडफनया लाग्यो, तेना शंतना समयमां श्री पार्श्वनाथ नगवाने तेने ॐ असियाउसाय ए मंत्र संनसाव्यो ते वचन तेणे सारी रीते हृदयमा धारी लीधुं. एटलामां तेना शरीरनी शांति घई गई. तेना शंतना सारा परिणामोने लीधे ते धरणे थयो; तेनी नी पद्मावती घर्श ए कया श्री पार्श्वनाथ चरित्रमा प्रसिद्ध ले. ते यद्भुत म दीमाने दर्शावतां वतां गंघका उपमालंकारवडे पारसमणि थने श्री पार्श्वनाथगा ए गुपनी सादृश्यता देवाडे:- जेनां वचन हृदयनेविप धारण करीने नाग थने नागणी ए वन्ने पसकमां धरणे थने पद्मावतीरूपे घयां. थाही नाग थने नागणी कडेवाथी दिगंबरोनुं मत जा एवं. तायरी तो एक नागनेज कहेते. वसी पार्श्वपापान, खसक एटले उनिया मां, प्रतिक ठे, एटले पारश मणि नामना पापाणनो स्पर्श थतांज सोखंग नामनी कु धातु सोनुं घाय. तो ए पापाएमां एवो मदीमा फिदांची उत्पन्न घयो ? तेनोउ तर कहेः- पार्थ एवं नाम श्री पार्श्वनाथने तुल्य ठे. तेना महीमा थकी एटले मात्र पार्थ एवं नाम ठे ते नामनाज महीमायकी ते पार्यरूप पापाणमां एयो गुण पयोते. पसी जेनी जन्म पुरीनु नाम बनारसी नगरी ठे, यने मंयकर्ता कहे ठे के, मारु नाम पण धनारती हुँ पान्यो. ते मात्र नामना प्रनावची में नारं धात्मस्वर-प जाणी लीधुं. ते फेवी रीते जेम प्रनात समयमा सूर्य पोताना स्पने नसकमां बळ प्रकाशे ते, तेनीपरे मारु रूप पए प्रकाशी रहुं ते. प पण श्री पार्श्वनाथ नगमानना मदीनानो प्रतापले तेज श्री पार्श्वनाथ जगवान मदा शान रसने देवापाशाले. ते हवे हग सीधावी ससफोरे यांसमीचीने उघाडीए थर्यात् एफ. पसक नावनी मत्तानां मुजने धारमसमाधिरुप शाता थापो. एपी निवृत्ति मुखनी सूचना करी ते ॥ ३ ॥ सिक भगवाननी स्तुति करे:- बहिब ठंदः।- अविनाशी चरिफार,परम रसपाम है: समाधान सरवंग सहज បុ០០ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अभिरामहे; शुद्ध बुद्ध अविरुफ अनादि अनंत है; जगत शिरोमनि सिक सदा ज यवंत है ॥४॥ अर्थः- जेनोविनाश नथी, अने जेने कोई विकार लागे नहीं, एवो परम रस ए टले कोई केवलीगम्य जे सहजानंद उत्कृष्ट शांतरस, तेना जे धाम एटले घर ; माटे सर्वांगने विपे सहजनी जे अनंत सुखरूप समाधि तेणेकरी जे थनिराम ए टले अति मनोइठे. चोदराजलोकनी उपर विराजमान होवाथी सर्व दोपथी रहित शुझवे. सर्वज्ञता पाम्याथी बुझ . अने सर्वना ईश्वर माटे अविरोधळे, एवी यव स्थाए करी ते थनादि अनंत ठे. अने चनद राजलोकना उपर विराजमान ते तेथी जगत्ना शिरोमणि ठे एवा जे श्रीसिक नगवान ते सदासर्वदा जयवंत याओ ॥४॥ साधुरूप जगवाननी स्तुति करे:- ॥सवेया श्कतिसाः॥-झानके उजागर सहज सुख सागर सुगुण रतनागर वेराग रस नस्यो है; सरनकी रीत हरे मरनको नै न करै करनसों पीठ दे चरण अनुसयो है; धरमको मंडन नरमको विहंगन जु, परम नरम व्हे के करमसो सत्यो है; ऐसो मु निराज लुथ लोकमें विराजमान, निरखि वनारसी नमस्कार कस्यो है ॥५॥ थर्थः-- जे ज्ञाननो उद्योत करनार के थात्मप्रव्यनुं जे सहजसुख तेना जे समुज वे. थने सुगुनजे ज्ञान, दर्शन श्रने चारित्ररूप रतत्रयीनी याकर एटले जे खाण वे. पांच इंजियोना विपयनेविपे जे वेराग्य ते रूप रसेकरी जे परिपूर्ण थयावे. कोई परिषद थावीने प्राप्तथयाथी गृहस्थनीपरे जे शरणनी रीति राखे नही. थात्माने शाश्वतप्रव्य जाणीने जेणे मरणनो जयमुकी दीधो . पांच इंजियोने पूव थापी तेना विषयोथी विमुख थयाथकी जे चारित्रने अनुसस्या ; वली जेनो थाश्रय सेवाथी धर्मपदार्थ विराजमान थाय माटे धर्मना मंगन करनारावे. मिथ्या मतिरूप जे गरम तेनुं विशेपेकरीने जे खंडन करनारा ; जे परम दयावान थईने कोनीसाथे युद्ध करे. ( दयावानने युझकर संजवे नही तेम उतां कडं ते माटे विरोधालंकार जाणी लेवो.) एवी विशेषताने सीधे जे मुनिराज एटले झपीश्वर नुन लोकमां पिस्तालीश लाख मनुष्य क्षेत्रविपे विराजमान ठे तेने हृदय कमलथी जो इने यनारसीदास नमस्कार करे. ॥५॥ हवे पांच अनुव्रत लीधा जेमणे एवा समकितीनी स्तुति करेठे. ॥सवेया तेईसाः॥-नेद विज्ञान जग्यो जिनके घट, शीतल चित्त नयो जिम चंदन; केसि करें शिव मारगमे जगमांहि जिनेश्वरके लघु नंदन; सत्य स्वरूप सदा जिन्द श्री समयसारनाटक. एर के प्रगट्यो अवदात मिध्यात निकंदन; संत दशा तिन्हके पहिचान करे कर जोरि वनारसि वंदनः ॥६॥ अर्थ:- जे मंदबुद्धि ते जीव अने शरीरने एक करी जाणेने नेद जाणता नधी. पण जे समकित पाम्यो , तेना हृदयमा जड थने चेतनहुँ जिन्न जिन्न शान थयुं ते; एवं भेद विज्ञान जारत धवाथी जेनुं चित्त चंदननी पेठे शी तल धयुं ; जे मुक्ति मार्गमां केलि करे एटले खेल करी रह्मा के था जगत्मा श्री जिनेश्वरना जे न्हाना पुत्र ते. थने साधु जे ते ते सर्वज्ञपुत्र कहेवायवे, माटे ते मोटा पुत्र . बली श्रात्मा सदा निश्चयेकरी सत्यरूपमांजरे, पण मिथ्यात्ववडे मदि न घईरह्योते. ते फरी सत्यस्वरूप जेनुं निर्मव प्रगटताने पाम्युंजे, अने मिथ्यात्व, निक दन थयुं, एटले मिथ्यात्व रथु नघी, चार अनंतानुबंधीनी जड तुटी गई. एवी तेमनी शुरूदशा उसस्त्रीने वनारसीदास वन्ने हाथजोडी वंदना करे. ए सवैयामा सम्यक्त्वनी दृढता वतावी.॥६॥ पूर्ण सम्यक्त्व दर्शावबानेश्वर्ये फरी तेनीज स्तुति करे. ॥सर्वया इकतीसाः॥-स्वारथके साचे परमारथके साचे चित्त, साचेसाचे वेन कसा चे जेनमतीहै; काहुके विरोधी नांहि परजायबुद्धि नाहि, बातम गवेपी न ग्रहस्थहे न यती है; सिजिरि िवृद्धिदीत घटमें प्रगट सदा, अंतरकी लक्षसों थजाची सक्षपती हे दास जगवंतकै उदास रहे जगतसों, सुखिया सदीच ऐसे जीव समकिती हैं. ॥m अर्थः- जेनी स्वार्ध एटले थात्मा पदार्थनेविपे साची प्रतीति है. तथा परमार्थ ते मोक्ष पदार्थनेविपे ताची प्रतीति ठे, जेतुं चित्त निर्मल ते. जे सत्यवचनना पोस नारा ले. जे साचा जिनमतने यहण करी रह्यावे. जेनुं मन कल्पना करतुं नधी. केम के, ते लाते नयनुं शुद्धस्वरूप जाणेठेतेथी कोना दर्शनना विरोधी नथी. जेम चोध- मतानुसारी पर्याय बुजिवाला ते पण उच्य बुद्धिवाला नथी, तेथी जीवने क्षणतंगुर माने, तेम समकितीपर्याय बुद्धिवंत नथी. पण यात्मऽव्यनी गवेपणा करनार , तेथी तेने पर वस्तुमा मोह नयी; माटे रहस्य पण नथी, अने महा बत लीधा नथी तेषी यति पण नथी. पोताना घटनेविपे शुद्ध श्रात्म अव्यने सिझसमानज जुए. तेथी घटमांज प्रगट सिडि देखेठे. थने ज्ञानदर्शन चारित्ररूप रिजिनी वृद्धि जेना घटमां सदा प्रगट देखाय. जे थंतर परमात्मा देव ठे तेनुं जेने खक्ष वयु ते तेथी श्रयाची एटले कोईनी पासे कांई मागे नही, एवा सक्षपति ते. पसीजे ए पूर्वोक्त प्रकारना प्रगट स्वरूपने पामेला श्री वीतराग जगवंतने पामीने तेना दास घयावे ए प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. थने जत्गथी उदास रहेवे. जे थार्त श्रने रोड ए वे ध्यानयी विमुख ययावे, तेथी सदेव सुखनी सन्मुख थया, एवा समकिती जीव महा सुखमयी .॥७॥ फरी पोताना उल्लासयी समकितीनी स्तुति करे- ॥सवैया इकतीसा॥-जाके घट प्रगट विवेक गनधरकोसो, हिरदे हरख महा मो हकों हरतु है; साचो सुख माने निज महीमा अमोल जाने, थपुहीमें यापनो सुन्नावले धरतुहै; जैसे जल कर्दम कतक फल निन्न करे, तैसे जीव अजीव विलन करतु है; बातम सगति साधै ज्ञानको उदो श्राराधे, सोई समकिती जवसागर तरतु है ॥७॥ अर्थः- जेवी रीते “ उप्पनेवा, विगमेवा, धूवेवा, ए प्रण पद सांजलीने गण धरना हृदयमा प्रगट विवेक उत्पन्न थाय; अने थर्थनेविपे कोई संदेह रहे नहीं. तेवी रीतेज समकितीना घटमां विवेक प्रगट थयोते, तेणेकरी स्वस्थ थई पोताना हृदयमा श्वानंदने पामी महा मोहने हरण करे. पोतार्नु मिथ्यात्व दूर करीने स म्यक्त्व करे. हवे सम्यक्त्वनी व्यवस्था कहे-जे विषयसुख वे ते तो अनित्य ; मारे ग , थने सहज समाधि सुख जे ठे ते शाश्वता के तेथी ते सुखनेज साचुं मानेवे. थने पोतानो ज्ञातारूप महीमा थडोल जाणेठे. तथा ज्ञान दर्शन थने चारित्र जेठे ते पोतानो स्वजाव , तेने पोतामांज धारेवे. पहेलां जीव मिथ्यात्व दशामां जीव थने शरीरने एक करी जाणतो हतो, अने हमणा जीव थने थजी बने जिन्ननिन्न लक्षणे करी जाणे. जेम पाणी थने चीकल एक थरंगयां होय, तेने कतकफसनिर्मलीनुं चूर्ण नाखवायी पाणी तथा कादवने ते रेणु जिन्नभिन्न करी नाखेने, तेम जीव थने थजीवने जुदो जुदो सखेडे. चारित्रमा थारमानी शक्तिने साधे, श्रने मतिज्ञान तथा श्रुतज्ञाननो उदय थवानी श्वा करेठे. मति थज्ञान तथा श्रुतथझानने गमावी दियेते. ते समकिती जीव भवसमुनो तर नार कहेवाय; ए रहस्य ठे।।।। दये समकीत पाम्यावतां मिथ्यात्वदृष्टिमांज रहे, तेनुं वर्णन करेठे. सवैया कनीसाः।-धरम न जानत यखानत नरमरूप,गेर गेर गनत सराईपष्ठ पातकी, नूट्यो थनिमानमें न पाउं धरे धरनीमें, हिरदेमें करनी विचारै उतपातकी, फिरेडापाडोलसें करमके कसोखनमें, वेरही अवस्थासों वधूलाकेसे पातकी, जाकी गती तातीकारी कुटिस कुद्याती जारी, ऐसो ब्रह्मघाती है मिथ्याती महापातकीपणा श्रर्थः-जे वस्तुना स्वनावरूप धर्मने जाणे नदी, थने जमरूप मिथ्यावाणीने वखाणे; तथा ठेकाणे ठेकाणे, पोतानुं मत स्थापवाने पक्षपातनी समाई करे थने पोताना श्रनिमाने नूख्यो यको धरती पर पग राखे नही, पोतानेज तत्ववेचा श्री समयसारनाटक. ५७३ जाणे; (एमां श्वधर पगवमेकरी उत्प्रेक्षालंकार जाणवो.) शने इश्यामां जेधी उत्पात उपजे एवीज करणीनो विचार करे. अने था संसाररूप समुनविपे कर्मरूप, कल्लो. खोना धकाये करी चारे गतिमां मामामोस करतो फरेते; जेम वंटोलिया वायुमा श्रावीगएबुं पानडे धाकाशमां ऊमीने नम्यां करेठे, पण कोई ठेकाणे स्थिरथई र हेतुं नघी, तेवीज एनीयवस्था थई रही. जेनी गती रागपबडे तप्त चई रेहे; ते तापे करी काली एटो माया तेने राखवाधी कुटिल थइ रहे. अने कुवाती एटले जे माजी वातोनुज चितवनकरी रहे, तया पापेकरी जरेली माटे जारी जा पवी एवी जेनी ताती ठे, एवो ब्रह्मघाती एटले यात्मघातनो करनार मिथ्यावी जीव महापातकयुक्त ठे ॥ ए॥ दोइराः॥-दो शिव श्रवगाहना, थरु वंदों शिवपंथ, जसु प्रसाद जापा करो, नाटक नामे गरंथ. ॥१०॥ अर्थ:-जिहां सिझनो अवगाह थई रखो, ते क्षेत्रने हुँ वंदन करुंतुं, अने ज्ञान दर्शन चारित्र ए मोक्षनो पंधके मार्ग ठे, तेने ढुं वंदन करुंडं. ए मंगलाचरण करी हवे पोतानुं प्रयोजन कहेः-जेना प्रसाद यकी समयसार नाटक ग्रंथ संस्कृतमा हतो ते प्राकृत नापारूप करं. ए प्रयोजन कयु.॥ १५ ॥ हवे था ग्रंथना अधिकारी वनारसीदास पोतेज है; अने एमां कहेवा खायक तार्नु यात्मव्य तेनुं वर्णन करे:-कविवर्णनं. ॥सवैया तेईसाः।-चेतनरूप अरूप श्रमूरति सिक समान सदा पद मेरो नाम हातम थातम अंग कियो परसंग महातम घेरो; ज्ञानकला उपजी श्रव मोहिते गुननाटक थागम केरो, जासु प्रसाद सधे शिवमारग वेग मिटे घटवास थर्घः बाह्यात्मामां अंतरात्माने थने अंतरात्मामां परमात्माना वरूप मारो निक्षयरूप पद कहेवा योग्य थायठे. ते चेतनरूपी अनुपम थमूर्ति मान ठे. जो ते निश्चयरूप पद एवू ठे तो पठी ते प्रगट फेम जापान उत्तर एम ते के, मोदकर्म, कोई एवं महात्म्य ते, ते प्रसंगवी बाल्ट प्रदेशनेविपे महाअंधकारनो घेरोठे तेथी प्रगट खातुंनथी. हमा मुऊने उपनी ते कसानोश्रंश प्रगट ययोठे. तेथी नाटक सिखा। करंतुं, जे वागमना प्रसादवडे मोक्षमार्ग सिद्ध धाय थने उनी वसवान मटी जाय, एटलेधशरीरपणुं सिध्याय. ॥ ११ ॥ हवे था अंघनुं गौरवपणुं चतावीने कविराज पोतानी लिन घुता जणावे :- लधुता वर्णनं:- h - ५४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. । सवैया इकतीसाः।-जस कोउ मूरख महासमुभ तरियेको, जुजानिसों उद्यत जयो है तजि नायगे: जेसे गिरिपरि विरपफस तोरिवेकों बामन पुरुप कोउमंग उता बरो; जैसे जयकुममें निरखी शशि प्रतिबिंब ताके गहिवेको कर नीचो करे मायरो; तेसे में यक्षपयुकि नाटिक थारंजकीनो, गुनीमोहि हसेंगे कहेंगे कोउ वायरो ॥१२॥ अर्थ:-जेम कोई मूरख मनुष्य महासागरने तरवा चाहे थने यादाणने छोड़ी दापयडे तरयानो उद्यम करे, तो कार्य केमबने; जेम कोई वामन पुरुष दोय थने पदाट उपर पृदा होय तेनां फलनोडयाने उतावलो थको उमंग करे, ते कार्य पा रीते यनी शक? यली एक त्रीजो दृष्टांत कहेठे के, जेम पाणीना कुंगमां चं उनुं प्रतिषिय पडेगुं जोईने कोई नादान तेने साचो चंऽ समजी हाय नीचो करे तो तेना दापमां गंघमा केयी रीते थाये ? तेमज हुँ थपछि , थने थावा ना टफपंथनी यारंन में कीमो ने. ते मारोथारंन सफल नहीं थशे तेयारे वीजा गुण पान पुरषों फदेशक, जु था ग्रंयनो थारंन करेठे एवं कहीने गुणीजनो मने पायरी जाणी दशी कारशे ॥ १२ ॥ पसी ए कार्य करयाने साहस करेठे पुनः राया फनीसा-जेस को रतनसों वींध्यो हे रतन कोन, तामें सून रेशमकी दोरी पो गई है. ने युद्धीटीका करीनाटिक मुगम कीनो तापरि यसप बुद्धिमुक्ति परिनई; जैस काटु देसके पुरुष जैसी नापा कहे, नेसी तिनहुके बालकनी सिखस है, से ज्यों गरंयको यरय कयो गुरु त्यों हमारी मति कहिवेको सावधान चई है।१३।। थपः-जेम कोई हीरानी कम्पीयने कोई करण रतनने थागवयीवींधी राग्युं होय, ने ते पती तेमां पटुवो रेशिमनी दोरी परोवे ते मुगम चालीजाय तो तेम था कार्य पर पशे. कंगके मुनि थमृतवंद यने पांगेराजमव जेवा पंडितो थया तेमणे था ... टीका यासयोधमां करीने या नाटकग्रंयने मुगम कम्पोने, तो तेउपर मा " बुद्धि तोपए या ग्रंथमा मुधी रीते परणमी गई , तेयी या कार्य महारी समाश्नो दृष्टांत देसा :- जेम कोई देशनो यसनारो पुरुष पो देदानापानां यो यने तेनो यासक होय नेपथ तेनीपामे रदेतोयको ते नापा से नेमज या कार्य पप . केमके मारा गुमग या ग्रंयनो यर्थ मने क , सेज प्रमाणे या ग्रंयनो अर्थ केदेवाने मारि बुद्धि सावधान यो. एटसे ka कद्देशो पशातार महो ॥ १३ ॥ दवे पोताना सामय्यंनुं कारण यताये. सपा सतीसा कयहाँ मुमति व्द कुमतिको विनाश कर, कवदों विमा यो श्री समयसारनाटक. પN तिथंतर जगति है; कवहों दया न्हे चित्त करत दयालरूप, कवहों सुसालसा व्है सोच न खगति है; कवदों कि भारती व्हे प्रनु सन्मुख थावे, कवहाँ सुचारती व्हे वादरि वगति है धरे दसाजेसी तव करे रीतितेसी एसी, हिरदे हमारे जगवंतकी गति है॥१४॥ अर्थः-श्रमारा हृदयमां जगवंतनी नक्ति रही, ते क्यारेकतो सुमतिरूप थईने कुमतिनो नाश करे, क्यारेक आंतविपे ते नक्ति विमस ज्योतिरूप थईने जागृत थायडे, अर्थात् सम्यक्त्व-चेतना तेज नगवंतनी नक्ति ; क्यारेक तेज नक्ति दयारू प थईने चित्तने दयारूप करे, थने क्यारेक ते जक्ति पोताना थात्मईश्वरने जो वानी खालसा के सगन थकी, एटले लयलागवामां, लोचनोने स्थिर करे. थने क्यारेक तो ते नक्ति थारति केथति रंगेकरी प्रनु सन्मुख थई रेहेत्रे (पीजे थरथे प्रजु सन्मुख भारति करेठे ते) श्रने क्यारेक तो ते नक्ति सुनारती के नली वाणीरूप यश्ने चाहार वगति के शब्द करी रहे. जेवी जेवी दशा धारेठे ते वारे तेवी तेवी रीतनी करनारी ठे, ते एवी जगवंतनी जक्ति श्रमारा हृदयमां वसी रही तेथी था नाटकग्रंथ रचनारूप कार्यमां पण एक नगवंतनी नक्तिज कारण वे. एतात्पर्यार्थ ते.॥ १४ ॥ इवे या ग्रंथनो महीमा वर्णवे. श्रथ नाटक वर्णनः- ॥सवैया इकतीसा॥-मोख चलवेकों सोन करमको करे वोन, जाको रस जोन बुध सोन ज्यों घुसति है; गुनको गरंय निरगुनको सुगम पंथ, जाको जस कहत सुरेश अ कुखित है; यादीके जु पठी सो उडत झान गगनमें, याहीके विपठी जन जालमें रुखत है; हाटकसो विमल विराटकसो विसतार, नाटक सुनत हीय फाटक खुलत है॥१५॥ थर्थः-जेम जखा सुकनवमे कार्य सिद्धि थायवे, तेम या ग्रंथपण मोक्षमार्गे चाल नारने कार्यसिछिनो करनार तथा या ग्रंथ कर्मरूप केफनी जाल काढवाने वमन करवार्नु थोपध है; अने जेन ग्रंथनो रस ते ते रस नौन के पामिने तेमां पंमित सोक लौननीपरे गर्क थह्या ठे. वली जेमां गुणजे ज्ञान दर्शन चारित्र तेनी ग्रंथ के रचना परमतिनी अपेक्षाये निर्गुण जे मोक्षपद तेनो सुगम पंथ वे. ते निर्पण कद्देवो ठे, जेनो यश श्रदय सुख के जेने कद्देवाने इंश पण थकलायठे थने था ग्रं थनो जेणे पक्ष लीधो वे, ते तो था ग्रंथरूप पांखना प्रनावथी ज्ञानरूप आकाशमां पक्षीनी परे उडी रह्याठे थने जे था ग्रंथना विपक्षि ठे ते पांखरहित पक्षीनी परे जगरूप पाराधिनी जासमां रुली रखा तेमाटे या नाटकनाम ग्रंथ ते हाटक ए टले सुवर्णसमान थने जेम गीता ग्रंयमांश्रीकृपणे वेराटरूप महोटा विस्तारे करी , पद प्रकरणरत्नाकर जाग पहेलो. दग्पायु तेयो या ग्रंय पण विस्तारवंत ठे, एया था नाटक ग्रंथने श्रवण करतामां है यानां कमाम ते फाटक के खुशी जायठे ॥ १५ ॥ ॥दोहराः।-कहीं शुरू निचे कथा, कहीं शुद्ध विहारः मुक्ति पंथ कारन कहाँ, अनुनाको यविकार ॥ १६॥ अर्थः-जे शुरू निश्चयरूप कयाने ते कहीश. श्रने शुरू व्यवहार जे वे ते पण फदीश ने मुक्ति पंयनुं कारण जे ते पण कहीश श्रने अनुनबनो जे अधिकार के से पाएं कदीश ॥१६॥ थनुनय पदार्यनु सक्षण कहे:-अनुनय वर्णन ॥ दोदाः ॥ यग्नु विगारत प्यायत, मन पावे विश्राम; रस सादन सुख उपजे, श्र नुनो पाको नाम ॥ १ ॥ या-ग्रजानीरस्तु नापने मनमा विचार कम्याथी तथा तेनुं चिंतन करवायी एमागोजाग्योना पारे मनमा गीक गरे, सारे सत्य समज्याना रसनो म्वाद प्राप्त पाप रोची मुग सो रोनुं नाम यनुनय ॥ १७ ॥ दोद्गः।-धनुनी रतन निनामनि, अनुनो दे रसकूप; यनुनो मारग मोखको, थना मोय सम्प॥ १० ॥ थप ॥ नुगर जे तेज चिंतामणि रदा , थने तेज थनुनय रसायननी कुपी मथनुनय तेज मोदनो मारग ते थने थनुनवज मोक्ष रारूप ॥ १७ ॥ थनगर महीमा. ॥सया कतीमाः नुनौके ग्मको रमायन कदन जग, अनुनी थन्याम यहे नीरपरी और दः धनुनीकी जो ग्मा कहाचे सोई पोरसा मु, अनुनो यधोरसा गु टरपरी दौर दें: यनुनौकी केसी यह कामधेनु चित्रावेली, थनुनौको स्वाद पंच अमृतरों कार है: यनुनी करम नाग, पम्ममा प्रीति जोरे, थनुनी समान न परम कोड और दे ॥ १९ ॥ छप-सपनामी शोक अनुनवना रसने रमायन के, केमके जेम रसायन सोहानुं मुगल करने. तेन यनुगर जवे ते मिथ्यात्यने फेटीने सम्यक्त करे; जेम तीनी और जसपी कारन होय ते पारन यायचे. तेम ग्रंथविषे यनुनयनो थ स्याम ते सजाने जान करने यने यनुजवनी जे ग्मा के प्ययी तेहन मुर्ण पोरमाएट अनुबनी टानि , ते मोवन परिमानी परे ति पामे. थने मारमा केरावार प्रांग पथ नगर समां ने, यने कर्व सोफनी दोर ते पण श्री समयसारनाटक. ए अनुनवरूपमांज ठे, एटले श्रनुनवमांज स्वर्ग नरक , अने अनुजवनी केलि के० र- मत ते कामधेनुरूप ने, ते थापणीझझिने वधारनारी ठे, थने ते अनुजवनी जे केलि ने ते अक्षय शद्धि करवाने चित्रावेली , थने अनुजवनो स्वाद ते पंचामृतना कोर के ग्रास जेवो ते. अनुनय करमने तोडेठे, ने परमात्मानी प्राप्ति जोडे ; एटले श्रनु जवथी खोजतां परमात्मानी प्राप्तिधाय तेथी सर्व धर्म धारण करवामां अनुजव जेवो चीजो कोई धर्म नथी. एटले थनुनव ज्ञान जाणवाधीज मोक्ष मार्ग नजीक .॥रया हवे अनुनब साधवाने व अन्यनुं वर्णन करेठे. तेमां प्रथम जीव अव्य वर्णनः- ॥ दोहराः।- चेतनवंत थनंत गुन, पर्यय सकति धनंत; थक्षख अखंडित सर्वगत, जीव दरववीरतंत ॥ २० ॥ अर्थः-जाणवो मात्रने चेतन कहेठे तप शक्तिमान ठे, जेना अनंत गुण के. जेमां पर्याय के नामांतरपणुं पामवानी अनंत शक्ति , इंडिय श्रगोचर , तेथी असक्ष ठे, देइना खंड थाय पण थात्मा अखंमित ते, सर्व लोकमां जयो वे तेथी सर्वगत , एवं जीव अन्यनुं स्वरूप ठे. ते कह्यो. ॥ २० ॥ हवे पुगत अव्यनुं सक्षण कहेठे. श्रथ पुजल अन्य यथाः- ॥दोहराः।-फरस वर्न रस गंधमय, नरद पास संगण; अणुरू पीपुजल दरव, नन प्रदेश परमान ॥२१॥ अर्थः-स्पर्श वर्ण रस गंध ए गुणमय सदा रहे, नरद जे सोगपीरूप राग तेना पासामा सूक्ष्म, वृत्त, वस्त्र, चतुरस्र, थायत ए पांच संस्थान ने तेथी एनुं नाम संस्थान ठे. पोत पोतानी वर्गणा योग्यरूप ग्रहण करे, तेधी ए पुजल अव्य अनुरूपी अथवा पर माणुरूपी ठे. जेम थाकाशप्रदेश अनंत ठे, तेम ए पण अनंत प्रमाण ठे ॥२१॥ हवे धर्म अव्यर्नु सक्षण कहे. धर्म अव्य यथा. ॥दोहराः।- जैसे सखिस समूहमें, करे मीन गति कर्म; तैसे पुजल जीवको, चल न सहाई धर्मः ॥२५॥ थर्थः-जेम पाणीना जरावमां माउबुं गमन क्रिया करे, तहां क्रियानो कर्ता मा ठलु , अने सलिल समूह जे पाणीनो नराव ते क्रियानो साधक वे तेम पुजलप्रव्य नी तथा जीवाव्यनी चलन क्रियानो साधक धर्मास्तिकाय अन्य . ॥ २२ ॥ हवे थधर्मास्तिकाय अव्यनुं सदण कहे. अधर्म अव्य यथाः- ॥दोहराः।-ज्यों पंथिक ग्रीपमसमै, बैठे वाया मादि त्यों थधर्मकी नूमिमें, जड चेतन व्हरांहि ॥ २३॥ थर्थः-जेम कोई वटेमाणु वेसवानी क्रियानो कर्ता, ने क्रियानी साधक ठाया है,

एन्ज
प्रकरणरत्नाकर जाग पडेखो.
तेम अधर्मास्तिकायनी भूमी के० अवगाहना तेमां जम जे पुगल ने चेतन जे जीव
ते यने स्थिर यायचे, तेथी अधर्मास्तिकाय अव्य स्थिरतानु कारण . ॥ २३ ॥
दवे याकाश अव्यर्नु सक्षण कहेठे. थाकाश अव्य यथा.
॥दोहराा-संतत जाके उदरमें, सकस पदारथ वास; जो नाजन सब जगत्को,
सोइ दरय थाफाश. ॥२४॥
यर्थः-संतत के निरंतर जेना उदरमा समस्त पदार्थ वसी रह्याठे, श्रने जे सर्व
जगत्तुं नाजन के थाधारनूत , ते थाकाश अव्य जाणवं. ॥ २४ ॥
दये कासव्य लक्षण कहे. कास अव्य यया.
॥दोहराः।-जो नवकरि जीरन करे, सकस वस्तु थिति गन, परावर्त्तवर्तन करे,
फास दरय सो जान. ॥ २५ ॥
अर्थः-जे अव्य यदे सपसी यस्तुनी स्थिति बंधाय एटले पेहेसां सकल वस्तुने
नयी पनाये. ने पागली ते सघसीने जुनी करी देखादे, थने उसट पासट वर्ता
घवानी दशापरे ने कासच्य जाणवू. ॥ २५ ॥
एये था प्रघमां फद्देवा सायक नव तत्त ले तेनुं वर्णन करेठे:-तेमां प्रथम जीवत
स्पनी समज पाठे. नवनत्व वर्णनं, जीवतत्त्व यया.
॥दोदराः।-समता रमना उरधता, झायकना मुखनास; वेदकता चेतन्यता, ए सब
जीच विसास. ॥ २६ ॥
थर्पः-सर्य जीय वरावर ते ए समता, घटपटमा ग्मी रहेठे ए रमता, ऊर्म
दिशे गमन करमु ए ठरधता, सर्व पदार्यनो जाणनार ते झायकता, सुखमय नासे
के तेधी मुसनास, मुबम्प वेद ए वेदकना, थने चेतना गुणधी तन्यता ए स
पसो जीव तत्तनो विवास . ॥ २६ ॥
यय यजीवनात यया.
॥दोदाः।-तनता मनता वचनता, जडता जड संमेड; खयुता गुरुता गमनता, ए
यजीव सेप. ॥२३॥
थपः-शरीरपणु, मन, वचनपj, जमवस्तुमा शेखनेश ययापणुं, अधुपाएं, गुरु
प, गमनाए सवं यजीवतत्तना खेसते. ॥ २॥
थय पुरपनत्व यया.
पदोदराः।-जो विगुरु जापनि यये, थर करध मुय होय; जो मुखदापक
जगतमें, पुन्य पदारय, सोय. ॥ २०॥

श्री समयसारनाटक.
अर्थः-जेपदार्थ विशुद्ध परिणामयी वधे, घने जेतुं ऊर्ध्वमुख, अर्ध्वगति एज
चमे, जे पदार्थ जगत्मा सुखदायको, ते पुण्य पदार्थ जाणवो. ॥ २७॥
श्रय पापतत्व यथा.
॥दोहराः।-संकिवेसि नावनि पधे, सहज अधोमुख होय; पुःखदायक संसारमें,
पाप पदारय सोय. ॥ए ।
अर्थ:-जे पदार्थ संकेश जार वझे कपायनीवृद्धिथी वधे, सेहजे जेनी गति नीची
के, अधोमुखने, अने जगत्मा जे पुःखदायक वे तेज पाप पदार्थ केहेवायवे ॥२॥
श्रय थाक्तत्व यथा.
॥दोदराः॥-जोई करम उद्योत परि, होइ क्रिया रस रत्त; करपे नुतन करमको,
सोई थाधव तच. ॥ ३० ॥
थर्यः-जे कर्मनो उदय धरीने शुन तथा श्रशुल क्रियाना रसमां रत घई रहे,
त्यारे नवां करमनुं करखे के खेच, करे ते थाधव तत्व कहेवाय. ॥ ३० ॥
थव संवरतत्त्व यथा.
॥दोदाः।-जो उपयोग सरूप धरि, वरते जोग विरत्त; रोके थावत करमकों, सो
है संपर तच. ॥३१॥
अर्थः-जे उपयोग स्वरूपने धारीने मन वचन कायाना जोगवी विरक थको
यत्तें थने नयां करम थावताने रोकी राखे ते संवर तत्व कहिये. ॥ ३१ ॥
थय निसरातत्त्व यथा.
॥दोहा॥-जो पूरब सत्ता करम, फरि पिति पूरण थाउ, खिरवेकों उयत नयो, सो
निसरा लसाल. ॥ ३२ ॥
थः-जे पूर्व कासनेविपे थायुविना सात कर्म सत्तारूप दतां यने थायु फर्म
पर्चमान कासमां सत्तारूप लेतेनी स्थिति पूर्ण करीने पठी नीरस फर्मने बिखेरवामां
जे जीव उयमयंत घयो ए निर्जरानुं सक्षण जाण. ॥ ३२ ॥
घय पंधतव गया.
दोदाः।-जो नप फर्म पुरानसों, मिसे गंति मिट दोशः सकति वटा सकी,
पंघ पदारय सोश.॥३३॥
थप जे नगं फर्म जूना कर्म साये चाशी मसे, थने तेनी गांठ दृढ यंधाय, बने
थागत जतां ते कर्मना पंसनी शक्ति चरती पाप, ते पंध पदारय केहेवाय. ॥३३॥

एए प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. श्रथ मोद तत्व यथा. ॥दोहा॥-थिति पूरन करि जो करम, पिरे वंध पद जानि; इंस थंस उज्वल करे, मोक्ष तत्त्व सो जानि. ॥ ३५ ॥ अर्थः-जे कर्मनी स्थितिने पूर्ण करीने कर्मने खेरे के क्षयकरी नाखे थने बंध पद के सत्तावन प्रकारे बंधस्थान तेने नानि के० नांगीने हंस के परमात्माना अंसने क्रमे उज्वल करे तेज मोक्ष तत्व जाणवू. ॥ ३४ ॥ हवे कवित्त छंदमां पदार्थनी नाममाला एटले प्रयोजनवाला नामनी नाममाला लखी जणावे:- श्रथ नाममाला सूचनिका मात्र लिख्यते. अथ समुच्चय वस्तुके नाम. ॥दोहरा।।- ।-जाव पदारथ समय धन, तत्त्र वित्त वसु दर्व; अविन श्रर्थ इत्यादि वहु, वस्तु नाम ए सर्व. ॥३५॥ अर्थः-प्रथम सामान्यपणे वस्तुनां नाम कदेते. नाव, पदार्थ, समय, धन, तत्व, वित्त, वस्तु, अव्य, प्रवीण, अर्थ, इत्यादि घणां वस्तुना नाम . ॥ ३५ ॥ अथ शुद्ध जीव अव्यके नामः- ॥सवैया इकतीसा॥-परमपुरुष परमेसुर परमज्योति, परब्रह्म पूरन परम परधान है। अनादि अनंत श्रविगत अविनाशि अज, निरहुंद मुकत मुकुंद अमलान है; निरा घाध निगम निरंजन निरविकार, निराकार संसार सिरोमनि सुजान है; सरव दरसी सरवा सिझ सांई शिव, धनी नाथ ईश जगदीश जगवान है. ॥ ३६ ॥ अर्थः-परमपुरुप, परमेश्वर, परमज्योति, परब्रह्म, पूर्ण, परमप्रधान, अनादियनंत, श्रव्यक्त, अविनाशी, अज, निछ, मुक्ति, मुकुंद, अम्लान, निरायाध, निगम, निरं जन, निर्विकार, निराकार, संसार शिरोमणि, सुजान, सर्वदर्शी, सर्वज्ञ, सिद्ध, स्वामी, शिव, धनी, नाथ, ईश, जगदीश, नगवान, कहीये. ॥ ३६ ॥ हवे कर्म व्याप्त अशुद्ध जीव अव्यना नाम कदेः-संसारी जीव अव्यके नाम. सवेया इकतीसा॥-चिदानंद चेतन अलख जीव समेसार,बुद्धरूप प्रवुद्ध अशुद्ध उपयोगी है; चिदरूप स्वयं चिन्मूरति धरमवंत, प्रानवंत, प्रानि जंतु नूत जव जोगी है; गुनधारी कलांधारी नेपधारी विद्याधारी,अंगधारी संगधारी जोगधारी जोगी है; चिन्मय थखंग हंस श्रपर बातमराम, करमको करतार परम विजोगी है. ॥३॥ अर्थः-चिदानंद, चेतन, श्रखख, जीव, समयसार, युझरूप, श्रवुद्ध, शुद्ध, उपः- योगी, चिप, स्वयंचू, चिन्मूर्ति, धर्मवंत, प्राणवंत, प्राणी, जंतु, नूत, नवनोगी, गुण 1 श्री समयसारनाटक. एएए धारी, कलाधारी, नेपधारी, विद्याधारी, श्रंगधारी, संगधारी, योगधारी, योगी, चि. न्मय थखम, हंस, अक्षर, यात्मराम, कर्मकर्ता, परमवियोगी कहिये.॥३७॥ थध थाकाशके नामः- ॥दोहराः।-पं विहाय अंचर गगन, अंतरिक्ष जगधाम; व्योम वियत् नत्ज मेघपथ, ए चाकाशके नामः ॥ ३० ॥ अर्थः-ख, विहाय, अंबर, गगन, थंतरिक्ष, जगधाम, व्योम, वियत्, नन, मेघ- पथ, ए थाकाशनां नामः ॥३०॥ अथ कालके नाम. ॥दोहा॥-यम, कृतांत, अंतक, विदस, श्रावती मृतधान; प्रानहरन, श्रादित तनय, कासनाम परमान.॥३॥ अर्थः-यम, कृतांत, आंतक, त्रिदश, थावर्तिक, मृतस्थान, प्राणहरण, श्रादित्य तनय, एवां कासनां नाम . ॥ ३ ॥ पुण्यके नाम यथा. ॥दोहा॥-पुण्य सुकृत ऊरधवदन, श्रकर रोग शुन कर्म; सुखदायक संसारफल, जागवहींर्मुख धर्मः ॥ ४ ॥ थर्थः-पुण्य, सुकृत, जलवदन, अकररोग, शुजकर्म, सुखदायक, संसार फल, भाग, बदिर्मुख, धर्म, ए पुण्यनां नाम . ॥ ४० ॥ अथ पापके नाम यथा. ॥दोहा॥-पाप अधोमुख एन श्रघ, कंप रोग पुखधाम; कसिल कलुष किस विप पुरित, श्रशुन कर्मके नाम ॥४॥ थर्थः-पाप, अधोमुख, एन, थध, कंप, रोग, दुःखधाम, कलिस, कबुप, किविप, अने उरित, ए थशुज कर्मनां नाम जाणवां ॥४१॥ श्रथ मोक्षके नाम. ॥दोहाः।-सिद्धक्षेत्र विजुवन मुकुट, शिवमग अविचस थान; मोपमुगति वैकुंठ- शिव, पंचम गति निरवान ॥ २ ॥ अर्थः-सिमक्षेत्र, विजुवनमुकुट, शिवमार्ग, अविचलस्थान, मोक्ष, मुक्ति, वैकुंठ, शिव, पंचमगति थने निर्वाण ॥ ४२ ॥ अथ बुद्धिके नाम यथा. ॥दोहा॥-प्रज्ञा धिपना सेमुखी, धी मेधामति बुद्धि सुरति मनीपा चेतना, श्राशय अंसविशुद्धि ॥४३॥ - , प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थः-प्रज्ञा, धिपना, सेमुपी, धी, मेधा मति, बुद्धि, सुरति, मनीपा, चेतना, आशय, अंशविशुद्धि कहिये ॥ ३ ॥ श्रय विचक्षण पुरुपके नामः- ॥दोहाः॥-निपुन विचष्ठ विबुध बुध, विद्याधर विज्ञान; पटु प्रवीन पंमित चतुर, सुधी सुजन मतिमान. ॥ ४ ॥ कलावंत कोविद कुशल, सुमन दद धीमंत; ज्ञाता सञ्जान ब्रह्मविद्, तत्त्वज्ञ गुनीजन संत. ॥ ४५ ॥ अर्थः-निपुण, विचक्षण, विवुध, बुध, विद्याधर, विधान, पटु, प्रवीण, पंमित, च तुर, सुधी, सुजन अने मतिमान ॥ ४ ॥ कलावान, कोविद, कुशल, सुमन, दक्ष, धीमंत, ज्ञाता, सज्ञान, ब्रह्मविद्, तत्वज्ञ, गुणीजन श्रने संत ॥ ४५ ॥ अथ मुनीश्वरके नामः- ॥दोहाः॥-मुनि महंत तापस तपी. निकुक चारितधाम; यती तपोधन संयमी, व्रती साधु रिपि नाम. ॥ ४६॥ श्रर्थः-मुनि, महंत, तापस, तपी, जितुक, चारित्रधाम, यति, तपोधन, संयमी, व्रती, साधु ए शपिनां नाम जाणवां. ॥ ६ ॥ दर्शनके नामः- ॥दोहाः।-दरस विलोकन देखनो, अवलोकन जिगचाल; खखन दृष्टि निरखन जु वन, चितवन चाइन नास ॥ ४ ॥ थर्थः-दर्शन, विलोकन, देखवं, अवलोकन, अगचासन, खखवू, दृष्टी, निरीक्षण, जो, चितवन, चाइन, ने नासवू. ॥ ४ ॥ शुद्ध ज्ञान तथा चारित्रके नामः- ॥दोहाः॥-ज्ञान योध थवगम मनन, जगतनान जगजान; संयम चारित थाचरण, शरन वृति धिरवान ॥ ४ ॥ अर्थः-झान, वोध, थवगम, मनन, जगजानु, जगजान, संयम, चारित्र, याचरण, शरण, पृत्ति, धैर्यवान. ॥४॥ थथ साचके नामः- ॥दोहाः।-सम्यक् सत्य अमोघ सत, निसंदेह निरधार; वीक यथारथ उचित तथ, मिथ्या यादिथकार ॥४॥ अर्थः-सम्यक्, सत्य, थमोप, सत्, निःसंदेह, निर्धार, क, यथार्थ, उचित, तथ्य, मिथ्या थादि शब्दने थकार सगामीने पोलीये तो श्रमिथ्या शब्द याय ते पण एनुं नाम जाणवू ॥ ए॥

श्री समयसारनाटक. एए३ श्रय फूलके नामः- ॥दोहाना-थजधारय मिथ्या मृपा, वृथा असत्य श्रतीक; मुधा मोघ निष्फस वि तथ, अनुचित थसत थीक ॥५०॥ अर्थः थयथार्थ, मिथ्या, मृपा, वृथा, असत्य, अलीक, मुधा, मोघ, निष्फल, वि तथ, थनुचित, असत्य, अने, श्रीक, ॥ ५० ॥ इति नाममाला समाप्ता. अथ समयसारके छादश द्वार वर्णन:- ॥सवैया इकतीसाः।-जीव निरजीव करता करम पुरुष पाप, थाश्रव संवर निरजरा बंध मोप हैः सरव विशुफि स्याद्वाद साधिसाधक उधासद ज्वार धरे समेसार कोप हे दरवानुयोग दरवानुयोग इरि करे, निगमको नाटक परम रस पोप है; ऐसो परमागम बनारसी चखाने यामें, ज्ञानको निदान शुद्ध चारितकी चोप है ॥ १ ॥ अर्थः-जीवहार, अजीवकार, कर्ता कर्म कियाहार, पुण्यपाप छार,थाश्रवधार, सं वरहार, निर्जराधार, वंधधार, मोक्षधार, सर्व विशुजिमार, स्याहादसार, साध्य सा धकछार, था समयसारना ए वार हाररूप कोप के० कोगर वे; या ग्रंथमां अव्या. नुयोग के० अव्यनो विचारकरवो, पठी प्रत्यानुयोग र करवो, ने शुद्ध आत्मसत्ता नोज विचार करवानुं अने निगमके परमात्मानुं नाटक एमां परम शांतरसनो पोप , ए परम सिद्धांतने वणारतीदास वखाणेठे. वक्षी था ग्रंथमां ज्ञान- निदानके० मूसविवरो तथा शुरु चारित्रनी चोखी क्रिया कही यतावानी ॥ ५ ॥ अथ ग्रंथारंजको नमस्कार मंगलाचरण रूप. ॥दोहा॥-शोजित निजथनुभूतियुत, चिदानंद जगवान; सार पदारथ थातमा, सकस पदारथ जान ।। ५२ ॥ यर्थः-जे पदार्थ पोताना यनुलव युक्त शोजित ठे, चित्के० चेतना अने थानंद तेचिदानंद फाहिये; तथा नगवान के ज्ञानवंत , एवो साररूप पदार्य संसारमा थारमा ठे, जे समस्त पदार्थनो जाणनार महोटो हाता ते ॥ ५५ ॥ श्रय यात्माचं वर्णन करी नमस्कार करे:- ॥सया तेईसा-जो थपनी उति यापु विराजत, देपरधान पदारय नामी; चेतन थंक सदा निकलंक महासुससागरको विसरामी; जीव यजीव जिते जगमें तिनको गुन ज्ञायक यंतरजामी; सो शिवरूप वसे शिवधानक, तादि विशोकनमें शिवगामी॥५३॥ अर्घ ॥ जे पोतानी युतियगेज पोते विराजमान ने, एटसे पोताथी पोते नासीरह्यो के, पण पीना पदार्पपडे जेनो नास पतो नदी एवो फोई प्रधान पदार्य नामी प्र - एए। प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. सिक ठे. जेनुं चेतनरूप अंक के लक्षण जे सदा निकलंक ; निरंजन महोटा सुखसमुसमा जेनो विश्राम थई रह्यो, एटले एकाग्रचित्ते जे सहेजे समाधिसुखमां रमी रह्यो जगत्मा जेटला जीव अजीव पदार्थ , ते सर्वना गुणनो ग्राहक ठे, थने अंतरजामी के. जे घटघटमां विराजमान है. तेइज शिवरूप के सिकरूप थयो थको लोकाग्रजागे सिझावस्थामा वसे; जेने ज्ञान दृष्टिबडे जोईने मुक्ति गामी जीव नमस्कार करे ॥ ५३॥ हवे नगवाननी वाणीने नमस्कार करे. अथ जिनवाणी वर्णनं. ॥सवैया तेश्साः||-जोगधरे रहि जोगसुनिन्न अनंत गुनातम केवल ज्ञानी; तासहदे अहसों निकसी सरिता सम व्है श्रुत सिंधु समानी; यातें अनंत नयातम छन; सत्य सरूप सिद्धांत वखानी; बुद्धलखै न लखै उखुझिसदा जगमांहि जगे जिनवानी॥५४॥ श्रर्थः-जे त्रण योगने धारेठे तथापि ते मन वचन कायना जोगयी प्रथक् रहे ठे, थलिप्त रहे।, श्रने अनंत गुण प्रगटताने लीधे जेनो आत्मा कोई केवल हानी पुरुप ठे ते केवल झानीना रुदय रूप अह ठे, तेमांथी जे नदीरूप थईने निकली ते शास्त्ररूप समुजमां जई नली ने, ज्यांथी थनंता नय खरूप लक्षण सत्य खरूपे जिनजीये सिद्धांतमा वखाणी ठे, एवी जे वाणी ते तो बुद्धिवंत तत्व दर्शी होय तेज खखे, श्रने उछि मिथ्यामति होय ते लखे नही, जाणे नही, एवी जिनेश्वरनी वाणी जगत्मां सदा जागृत थई रही है. ॥५४॥ हवे जीव छारनो विचार लखेटे, ते जीव कवीश्वर पोतेज माटे पोतानी व्यवस्था कहे. श्रथ जीवधार कवि व्यवस्था कथनः- ॥ठप्पय ठंदः॥-हों निदचे तिहुँ कास, शुद्ध चेतनमय मृरति; पर परिनति संयोग, जई जडता विस्फूति; मोह कर्म पर हेतु, पाश् चेतन पर रच्चे; ज्यों धतूर रस पान, करत नर बहु विध नच्चे, थव समय सार वर्नन करत, परम शुद्धता होउ मुज; थ नयास बनारसि दास कहि, मिटो सहज भ्रमकी श्ररुऊ. ॥ ५५ ॥ अर्थः-शुरू निश्चयनयबमे थतीत अनागत वर्तमान कासमां हूं शुभ चेतना मय पिंड हुँ, एहिज मारी मूर्ति , ते एवी , त्यारे शुद्ध स्वन्नाव वांमीने विना वमा कैम परिणम्यो ? एनो उत्तर कहे जे, कर्मादिक परवस्तु , तेनुं थहीं प रिणमन घयु, तेथी तेनी जडता थही विस्फुरति थई, एटसे जमता फेली. शिष्य पूवे ठे के, एवो शुद्ध स्वजाव हतो त्यारे परपरिणति केम ग्रहण करी ? तेनो उतर, मोह कर्म राग प रूप जे ठे तेज परहेतु उत्कृष्ट कारण पामीने चेतन श्रात्मा परनी साये मोहित थयो तेनो अष्टांत कहेवेः-जेम धतुरानो रस पान करी मा श्री समयसारनाटक. एएए पस तरेदवार रीते नाचवा लागे, तेम अनादिनुं मोह कारण पामीने चेतन जे वे ते पोतानो शुरू स्वताव गंमीने विनावधी मूर्ग पामी रह्योठे. हवे समयसार के यात्मानुं वर्णन करतांज मुझने परम शुरूताना स्वजावनी थोलखाणथई एटले शुद्ध स्वनावनी खवर पडी तेथी विनावपणु नाश पाम्यु. तेथी अनायास के० घणा ग्रंथ वाचवानो प्रयास कीधा विनाज वणारसीदास झाता कहे, के सहज के० थात्माने संगे थनादियी चमनी अरुक ते मिभ्यामत ममता सागी रही ते मारी मियामत मटी जाथो. ॥ ५५ ॥ हवे श्रा जीवनी शुद्धता ते बागमथी पामीये, माटे थागम वर्णवेते. श्रथ था गम व्यवस्था कथन. सवैया इकतीसा-निदचेमें रूप एक विवहारमें अनेक, याही ने विरोध जगत् जरमायो है; जगके विवाद नासिकेको जिन थागम है, जामें स्याद्वाद नाम खन सुहायो है। दरसन मोह जाको गयो है सहजरूप, आगम प्रमान जाके हिरदेमें श्रायो हे: अनेसो अखंमित अनुतन अनंत तेज, ऐसो पद पूरन तुरत तीन पायो हे. ॥५६॥ अर्थः-सर्व श्रागम ज्ञानरूप निश्चयनयमां एकरूप देखाय , अने व्यवहार न यनी अपेक्षावडे अनेक रूप देखाय ; पण व्यवहार नयमां नयनो विरोध महोटो , एज नय-विरोधमां जगत् नरमायु , श्रने एज नमवमे जगत्मा वादविवाद उपज्यो के, माटे जगत्नो विवाद मटामवाने वचमा प्रमाणिक साक्षीरूप जिनेश्व रनो थागम ते जे श्रागममा स्याहाद नाम लेवाथी सर्वपदार्थर्नु सक्षण सर्वने सो हावे ; स्यात् एटले केबारेक अन्य अष्टिए देखीए त्यारे ए नय साचोने केबारे क पर्याय दृष्टिए जोश्ये त्यारे ए नय साचो; एवं कहे थके शिष्य पूठेके एवो स्या छाद सहित जिन थागम प्रमाण वे, त्यारे सर्वना दश्यामां केम थावतो नथी ? जे पुरुपनो थनादि काखनो मिथ्यादर्शनमोह गयो वे, तेना हश्यामां ए जिन थागम प्रमाणरूप थाव्योठे, पण मिथ्यादर्शनमोहवालाना श्दयमा ए श्रावे नहीं; हवे स्याझादना जाणनारने केवु फल मले ते कहेः-जे पद नय रहित , एटसे नयनी पेठे नथी, केमके, नयतो एकांत ग्राही , ते पूर्ण पदने केम ग्रहण करी शके? श्रने पूर्ण पद थखंगितले, ने ते वली अनादि कालथी , माटे थनूतन के पुरातन एईं थनंत तेजवाधं पूर्ण पद तेने ते तुरत पाम्यो रे ॥ ५६ ॥ हवे निश्चय थने व्यवहार नयने सीधे श्रागम करो, तेवारे शिष्य पुवे के एवं नयमां कार्य सिधिकारी नय कयो ? तेनो उत्तर गुरु थापेठे. .

एए६
प्रकरणरलाकर नाग पहेलो.
अथ निश्चय व्यवहार कथन.
॥सवैया तेईसाः॥-ज्यों नर कोउगिरे गिरिसों तिहि, सोइ हितु जुगहे दिढ यांही,
त्यों बुधकों विवहार नसो तवलों जवलों शिव प्रापति नाही; यद्यपि यों पर
वान तथापि सधै परमारथ चेतनमांही; जीव श्रव्यापक हे परसों विवहार सुतो
परकी परगही ॥ ५ ॥
अर्थः-जेम कोई पुरुप पाहाडनी उपरथी नीचे पमतो होय ने घीजो पुरुष तेनो
हाथ मजबुत काली रही तेने पम्तो अटकावी राखे ते तेनो हित करनार कहेवाय;
तेम पंमितीने ज्या रुधी शिवसुखनी प्राप्ति नथी थई, त्यां सुधी व्यवहार नलो ;
एटले पोथा गुणगणाथी खच्ने चोदमा शैलेसीकरण गुणगणासुधी व्यवहारर्नु थालं
वन ; यद्यपि ए रीते व्यवहार थालंघन प्रमाण , तथापि परमार्थ ज्ञान दर्शन चा
रित्रनुं शुद्धपणु चेतनमांज सधाय; वीजायी न सधाय; थने जीव जे ठे ते पोताना
गुणमयी दे, पोताना गुणमा व्यापी रह्योते; परंतु पर के कर्मादिक जडजीव सत्ताथी
न्यारा, ते साये जीव श्रव्यापक . अने व्यवहार वे तेतो परनी गयामां रहे, ए
टले परनी निश्राविना व्यवहार न होय माटे व्यवहार करतां निश्चयनय शुद्ध ए॥
हवे शुञ्जनिश्चयनयथी जे सम्यग् दर्शन प्रगटे ठे तेनी व्यवस्था विशेषपणे जाण
वाने अर्थे कदेवे, थथ सम्यग् दर्शन व्यवस्था कथन.
॥सवैया इकतीसाः।-शुद्ध नय निहचे अकेलो आपु चिदानंद,अपनेही गुण परजा
यको गहतु हे पूरन विज्ञान घन सो विवदार मांहि, नवतत्त्वरूपी पंच अव्यमें र
हतु हे पंच अव्यनवतत्व न्यारे जीव न्यारो खखे, सम्यग् दरस यहै उरतेन गहतु
है; सम्यग् दरस जोई थातमसरूप सोई मेरे घट प्रगट्यो बनारसी कहतु हे ॥५॥
थर्थः-शुरु निश्चय नयनी अपेक्षा सेवाथी चेतनामय जे पदार्थ ठे, ते पोतानी स
ताये पोते एकलोज वे; अने पोतानाज झानादिक गुणना पर्यायना थवस्था नेदने
ते ग्रही रह्योते. थने तेज सामान्य ज्ञानने शोधो. जे पद अव्यादिक विशेष ज्ञान
तेने विज्ञान कहीये थने तेनुं पूर्ण घन के पिंक ते ए व्यवहार नयमांज देखायो;
थने एज व्यवहार नयथी नवतत्त्वरूप सई धर्मादिक पांच अव्यमा एकत्र यई रहे.
थने एवाज व्यवहारमा गुफ निश्चय केवलना पांच अन्य न्यारा वे एम जाणवु अने
नवतत्वने पण न्यारा जाणवा; एवी अन्य दृष्टियी थन्य उपाधिनो थाश्रय ग्रहण करे
नही, तेनेज सम्यग् दर्शनी कहीये, थने जे सम्यग् दर्शन , तेज थामखरूप मारा
घटमां प्रगट्युं एबुंवणारसीदास कहेठे ॥ ७ ॥

श्री समयसारनाटक. एएस शिप्ये पुव्युं के जीव अव्ययी नव तत्व श्रने पंच अव्य जुदा केम जाणीए तेनो उत्तर गुरु कहेः- अघ जीवजन्य व्यवस्था श्रमि दृष्टांत. ॥सवेया इकतीसा॥-जैसे तृन फाठवांस थारने इत्यादि और, इंधन अनेक विध पा चकमें दहिये श्राकृति विलोकत कहावे थागि नानारूप, दोशे एक दादक सुनाउ जब गहिवे तसे नव तत्वमें जयो है यदुनेखी जीव, शुरूप मिश्रित श्रगुरूप कहिये जादी दिन चेतना शकतिको विचार कीजे, ताही विनश्रलख अनेदरूपलहियेपणा थर्थः-जेमयग्निमां तृण, काठ, वांस थने थारने के० वननो बीजो कचरो इत्यादि के अनेक तरेहना इंधण वालीये तश्येने जेवी जेवी इंधननी थाकृति एटले (श्राकार) तेवी तेवी याकृतिनो अग्नी देखायः ए रीते अनि नाना प्रकारना रूपनो कहेवायचे; पण ते वधा श्रमिनो स्वन्नाव एक सरखो दाहक ; एम जो ग्रहण करिये तो धो अग्नि एकरूप ठे. तेमज नव तत्वमां जीव जेठे ते जातजातना नेप धारी रह्यो । माटे जीव पण यदु वेशी के नाना प्रकारनो थयो एटले शुरूप जीव ठे, ते मि प्रित ययो, त्यारे ए जीवने अशुद्धरूप कसो एनुं नाम व्यवहार नय थने जे द एमां नवे तत्वमा एक चेतना शक्ति विचारिये, ते वखते शुद्ध निश्चयनये केवसीवडे नव तत्खनो प्रपंच थमुख्य राखीने असक्षरूप जीव वे, ते सर्वत्र ते थनेदरूप पामिये शुद्ध निश्चय नय जाणवो । एए॥ फरी बीजी रीते शुरुजीव व्यवस्था कहे, अथजीव व्यवस्था बनवारी दृष्टांत:- ॥सवैया इकतीसाः।-जैसे बनवारीमें कुधातुके मिसाप हेम, नाना नांति नयो पे तथापि एक नाम दे, कसिके कसोटी सीक निरखे सराफ तांही, पानके प्रमान क रिलेतु देतु दाम है तेसदी अनादि पुससों संयोगी जीव, नव तत्वरूपमें थरूपी मदा धाम है; दोशे उनमानसो उद्योत यान गेर गैर, इसरो न यार एक था तमादि राम दे ।। ६० ॥ वर्थ:-जेम सोनानी मूसमां चोमु सोनु गायु यने सोनाथी दीप पातु ते कृपा तु फाहिये, तेनां नाम फ; रप्रां, सीमुं, जसत, कधीर, श्यादि वस्तुनो जु दोजुदो हेमनी साये मिलाप पयो तेची जुदी जुदी जातवें सोनुं ययु, ते उतां एक सोनाने नाम योजखापते थने ते घशुरु सोनाने सराफा कसोटी पप्पर उपर क सीने तेनी समीर जुये ने उपरथी सोनुं फेवं ते ते प्रमाप फरे, जेन था दस रु पीपाना जाग्नुं ते मे था बगीपार रुपीयाना जापन दे, ने ते माफक ना दाम थापे लिए है, तेमज धनादि फासपी एजीर पुन च्यनो संयोगी माद एजीय नर तत्वरूप परस्पाधारी, गतिरस्थितिपणे, जाजनपणे, वर्तमानपणे, याधारपणे, एएस प्रकरणरलाकर नाग पहेलो. प. पांच अव्य ग्रहण कीयां थने नवतत्वरूप धारण करू पण एमां कोई श्ररूपी मदा तेजयंत प्रत्य ठे ते तो कोई प्रत्यक्ष प्रमाणे ग्रहण यतुं नयी, अने अनुमान बडे सश्ये ठश्ये, तेबारे शिष्ये पुशुंके, थनुमान केQ करीये ? त्यारे गुरु कहे। गेर गोर उद्योतवान प्रकाशयान अत्र्य देखाय, तेतो वीजें कोई अन्य नदी, पण एक था रमारामज जापको; एथगुरु निश्चय नयथी जीव कह्यो. ॥ ६ ॥ दये गयीरीने जे खोजना करीने परिचय पामिये तेने अनुजब कहिये, ते धनु नयनुं गरूप केवी रीते ? एवं शिष्ये पूढे धके गुरु सूर्यना दृष्टांते कदे:- थय थनुनत्र व्यवस्था सूर्य दृष्टांत. या इकनीसा-जसे रविमंगसके उदे महिमंडसमें, यातप थटस तम पटस पिसानु देनेमे परमानमाको थनुनो रदत जो सो. तो सों कहूं सुविधा न कहू पर पायु: नपान पेश परवानकोन परयेश, निवेपक यसको विधंस होतु जातु है; ने पग्नु साधक गेउ तहां पाधक हैं, पाकी रागदोपकी दशाकी कोन यातु ॥६॥ थः-जेग गुपंमंदसना उदययी पृथ्वीमंडलमां थातप के तावरो थटस थई आप, चने तग पे० पकाना पम्स नागी जाय, प्रकाश उयोत याय, तेमज शुक्र निधपनपना पार्ट ग्यांगुधी यंतरारमाने विष परमारमानो थनुनय रहे, त्यां सुधी पाई पर विविधता न देयाय, पानपोताना मननो पक्षपात न रहे, थने यही न पनो क्षेता पं. थंश न पामिये. नय तो ते के, जेणेकरीने वस्तुनुं साधन कराय थने अनुनय नो मिस वस्तुनो होय मा यही प्यनुनवमां नयनो सेश नयी थने एमांस स्पक्ष परोक्षादिक प्रमापनोपा प्रवेश नयी, केमके जे प्रमाण होय ते तो यसिन्- साधन फरे पर मिड यस्तुने शुं माधशे ? अने नाम, म्यापना, अव्य, नार ए चार नि देपा है, पप थसिक वस्तुनुं साधन करे , ते तो जेवारं परमात्मानो अनुभव सिक पयो पार निपाना बंशना विधमन ययो. जेम मूर्यना प्रकाशयडे थंधकारनो नाश पापटे, सेम एम विषय याय ते. या परमात्मान नयप्रमाण निरंपादिक यन्तु जे सापक ते मर्य वस्तु परमात्माना यनुनवमां बाधक , ज्यांमुधी नयनमाण थने निक्षत्रानो परिवार होय त्वां मुधी गुरु यनुवर न होय पटसासार ए थाधक . मासी राग द्वेप दसानी वात केईवी ? तिहां तो नयादिक कदेवाज जोश्य. ॥६॥ वे अनुस्वमा शुभ सजीरज सथ्यो तेनी व्यवम्या वचन गोचर जेवी होय तेजी - थप जीव व्यवस्या विसरश कार, रमित बंद-थायितन मुबार मंयुनः है; पर मारपरनोग कहानामुनः है: सदाएर रस प्रगट कढ़ी हजैन गुरु नयानमवस्नु विराजे वेनमें ।। ६२ ।। .

श्रो समयसारनाटक. ԱՄԱ अर्थः-श्रादि निगोद श्रने अंत सिद्ध अवस्था, तेनी बच्चे चेतना रूप पोताना पूर्ण खनावेकरी संयुक्त के अने ए चेतनामां पर स्वरूप जे जड खरूप, श्रने परजोग जे पुल संयोग, तेनी दशा, कल्पना-विचारणा तेणेकरी मुक्त के. श्रादि यंतसुधी एकज खनाव ठे. सदा एक चेतना रसमय प्रगट वस्तु ; ते शुद्ध निश्चय नयन श्रालंवन सईने जेन श्रागममां कही ने जेवी कही तेवी वचन व्यवहारमा पण विराजमान ठे. ॥ ६ ॥ हवे एज वरूप वचन कारवने गुरु हितोपदेश रूप केदेवेः-श्श्रय हितोपदेश. कवित छंदः।-सतगुरु कहै जव्य जीवनिरसों, तोरदु तुरत मोहकी जेल; समकित रूप गहो अपनो गुन, करहु शुद्ध अनुजवको खेस; पुद्गल पिंम जाव रागादिक, ३ नसों नही तुमारो मेल; ए जमप्रगट गुपत तुम चेतन, जैसे जिन्न तोय अरु तेलने॥३॥ अर्थः-थहो जव्यखोक ! वेला घाऊ, मोहनो बंध तोडो. श्रने तमारो पोतानो स मकित गुण , ते ग्रहण करो; अने ते सईने पोताना शुद्ध अनुजवनो खेल खेलो. अने देखवामां जे था शरीर ते ते पुद्गल पिम ठे. श्रने कर्म पण पुद्गल पिम ठे. थने था पुद्गल पिंडनो राग द्वेपादिक नाव ते स्वनाव ठे, पण ए वस्तु साथे त हारो मिलाप नवी. केमके, ए वस्तु तो जम, ने प्रगट , एटले देखवामां थावे, ने तमे तो चेतन यो तथा गुप्त वो. त्यारे ते पुद्गल पिंडनी ने तमारी जिन्नता परी; जेम पाणीने तेल जिन्न ठे, तेनीपरे जाणी लेवु. ॥ ३ ॥ हवे एवो उपदेश सांजलीने ते ज्ञाता पुरुप थयो तेनो विलास कहेठे. अथ झाता विलास. ॥सवेया इकतीसा॥-को बुद्धिवंत नर निरखै शरीर घर, नेद ज्ञान अष्टिसों वि चारै वस्तु वासतो; थतीत थनागत परतमान मोइरस, निग्यो चिदानंद खखे वं धर्म विलासतो; बंधको विमारि महा मोहको सुनान मारि, थातमको ध्यान करी देखो परगासतो; करम कलंक पंक रहित प्रगटरूप अचल थवाधित विसोकै देव सासतो.॥६॥ थर्थः- कोई चुधिवत् सम्यग्दृष्टि मनुष्य होय ते पोताना शरीरमां धरने जुये; थने जड चेतननो निन्न जिन्न खनाव जाणवो ते नेद शान कगुंतेमां दृष्टि थापीने वस्तु वासतो के वस्तु वनावनो विचार करे. थतीतकाल, थनागतकास ने वर्तमान कालमा मोटरसविपे जीनो थको, कर्मबंधमा विसास करतो यो पोताना चिदानंद परमात्माने सखे. ते पठी क्रमेक्रमे बंधने विदारतोज जाय. एवं कार्यकरी मोहना स्व जावने मूकतो जाय अने पोताना थात्मानुं ध्यान करे, श्रने अनुनवमां प्रकाशरूप ६०० प्रकरणरलाकर नाग पहेलो. देखे. त्यारे कर्म कलंक तेहिज पंक के कादव तेथीरहित प्रगटरूप अचल श्रवाधित सर्व वाध रहित एवो शाश्वत निरंजन देव परमात्मा पोते , एबुं देखे. ॥ ६ ॥ अथ गुण गुणी अनेद कथन व्यवस्था. सवैया तेईसाः।-शुरू नयातमथातमकी अनुभूति विज्ञान विजूतिहि सो वस्तु विचारत एक पदारथ नामके नेद कहावत दोई; यो सरवंग सदा सखि श्रापुहि,श्रा तमध्यान करे जब कोई मेटि शुद्धि विनावदशा तब सिझसरूपकि प्रापतिहोज्ञा६५॥ अर्थः-हवे शुद्ध अनुनव जे ते ते गुण ते, एक श्रातमा गुणी ठे, तेनुं जेवू थनेद स्वरूप ते तेवी बन्नेद अवस्था कही पतावेः-शुम्भ निश्चय स्वरूपी श्रात्मानो थ नुभूति के जे अनुजव ठे, तेज विज्ञान विनूती के० विशेष रूप ज्ञान संपदा वे. श्रहीं थात्मा गुणी ने अनुभवज्ञान गुण ठे. हवे ए वे वस्तु शुं ? एवो जो वि चार करीये तो एकज श्रात्मा पदार्थ नासे . एकज पदार्थमां था गुण यने था गुणी एवां वे नाम . तेज नेद केहेवायठे. एम सरवंग के सर्व प्रकारे पोतानेज गु णगुणी रूप लखीने ज्यारे कोई थात्मध्यान करे, त्यारे अशुद्धविनाव दशा मटीने सिमस्वरूपनी प्राप्ति यायः ॥ ६५ ॥ अथ शाता चितवन स्वरूप कथन. ॥सवैया इकतीसा॥-अपनेही गुन परजायसो प्रवाहरूप, परिनयो तिहूं काल अपने श्राधारसों; अंतर वाहिर परकासवान एक रस, खिन्नता न गहे जिन्न रह नो विकार सों; चेतनाके रस सरवंग नरि रह्यो जीव, जैसे लोन काकर जयों है रस वारसो; पू रन सरूप अति उज्वल विज्ञान धन, मोको होटु प्रगट निशेष निरवारसो ॥६६ ॥ अर्थः-हवे एज वातने जेम ज्ञाता लोक पोताना चित्तमां चिंतवे तेवुज स्वरूप कही देखाडे वेः-था जे कोई श्रात्मा केहवायठे, ते तो विज्ञान घन विशेष झान मय पिम ; ते थत्तीत, अनागत ने वर्तमान ए त्रणे कालमा प्रवाहरूप कस्वाथीथ विछिन्न धाराये पोतानाज गुण पर्याये करीने पोतानाज झानादिक गुणनी अवस्था ने दने लीधे थने पोताना आधारथी परना थाश्रयविना परिणामी रहे वै. थने ए वि शान घननो एवो महीमावे के तेथी मांहे अने वाहिर एक चित्त चेतना रसवमे प्र काशवान थयो जे पोताने जाणे ते अंतर प्रकाश श्रने वाह्य वस्तुने जाणे ते वाहिर प्रकाश एवा कार्यमा खिन्नता ग्रहण न करे; श्रने नव विकारयी न्यारो रही सर्व प्र देशविपे चेतनना रसे करी जीव जरपूर थई रह्यो के. ए उपर दृष्टांत कहे ते के, जेम खुणना कांकरा खार रसथी जरेसा , तेम चेतना रसथी जीव जरपूरथल रह्यो ते. एवं पूर्ण स्वरूप ते थखंमित घऍउज्वल जे विज्ञान घन पूर्वे वखाण्युं ते मने प्रगट थायो.

.
श्री समयसारनाटक.
६०१
निशेष निरवार ते सम विनाव दशानुं निवारण करीने पठी ए रीते झाता पुरुष मनमा
चिंतवे थने एमांज स्थिर रहे ॥ ६६ ॥
अघ अव्य पर्याय अनेद कथन व्यस्था.
॥ कवित्त ठंदः॥-जहँ ध्रुव धर्म कर्म व्य समन, सिद्ध समाधि साध्य पद सोशः सु
धोपयोग जोग महि मंमित, साधक तादि कहै सब को यों परतध परोठ ख
रूप सु, साधक साध्य अवस्था दोश उडुको एक ज्ञान संचय करि, सेवै शिव
वंठक घिर हो ॥६॥
अर्थ:-विज्ञान घन ते ते अव्य , श्रने ज्ञाता केहवाय ते पर्याय , एम विज्ञान
अने ज्ञाता एकज , तेथी अव्य पर्याय बन्नेदपणुं बतावे :- ज्यां सकल क
नो क्षयं सखिये एवो ध्रुव धर्म जे निश्चल खनाव ठे, एवं कोश्क सिझपणानुं यचं
ते तो पद साध्य केहेवाय ठे, श्रने शुञ्ज उपयोग लेता थका ए मन वचन काय यो
गमा मंमित थका तीर्थकर साधु प्रमुख पर्याय सई रह्या ; तेमने सहु कोई साधु
कहेवे. एवं साधुपणुं ते प्रत्यक्ष स्वरूप के अने साध्यपणुं ते परोक्ष स्वरूप ते. ए
बन्ने अवस्था खईने एक विज्ञान घन . मोक्षने श्छनार साध साध्य बन्नेने एक
झान संचयवडे सेवे, ते वन्ने पदमा विज्ञान धन एक ; श्रने ए पन्ने पदनी सेवामां
स्थिर थई रहेठे ॥ ६ ॥
श्रथ अव्य गुण पर्याय भेद व्यवस्था कथन.
॥कवित्त छंदः।- दर्शन ज्ञान चरन त्रिगुनातम, समत रूप कहिये विवहार; नि
दृष्टि एकरस चेतन, नेद रहित थविचल अविकार; सम्यग् दशा प्रमाण उ
ने नय, नीर्मस समल एकही वार; यो समकाल जीवकी परिनति, कहे जिनंद
गहे गनधारः ॥ ६॥
थर्थः- शिप्य पूठे वे के, स्वामी ! तमे अनेद व्यवस्था कही ते कया नयना चल
वडे कही ? गुरु केहेने के, व्यवहार नय वडे अव्य गुण पर्यायनी द अवस्था ठे ते
कहुं :- शान, दर्शन, चारित्र ए त्रणेवारमाना गुण है; ए स्वरूपथी जे व्यवहार क
हीए ते समल रूप से श्रने एज निश्चय दृष्टिथी जोश्ये तो ज्ञान, दर्शन, चारित्र एक
चेतना रसमय देखाय ठे, थने चेतनाज चेतन ठे, तेणे करीने नेदरहित थविचल
थविकार निर्मल रूप ते. निश्चय नय ने व्यवहार नय ए वन्ने ठे ते सम्यग् दशामां
प्रमाण जे नय ठे ते तो थभिप्राय विशेप ठे, माटे एकज थव्यक्त रूप निर्मल
तथा समद रूप जाणिये. एम समकाले निर्मल श्रने समस जीवनी परिणति अहं
रही , ते श्री जिन देव कहे ठे थने गणधर देव सर्दहे . ॥६० ॥

६०२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. श्रथ व्यवहार कयनं. ॥दोहरा।।- एक रूप श्रातम दरव, ज्ञान चरन दृग् तीन; भेद जाव परिनाम सो विवहारे मु मलीन. ॥ ६ए। थर्थः- हवे झान, दर्शन, चारित्रनुं त्रिक वे ते व्यवहार नयथी थाय ते; ते कहे -यात्म अव्य जे ठे ते एकरूप , ने झान, दर्शन, चारित्र ए त्रणजे ते ते नेदभाव परिणाम ; त्यारे एकवियेत्रण नेद थया तेथी ए व्यवहार नयवडे समल रूप थयु. ॥६॥ श्रय निश्चय स्वरूप कथन. ॥ दोहराः॥- यदपि समल विवहारसों, पर्यय शक्ति अनेक; तदपि नियत नय देखिये, शुद्ध निरंजन एक. ॥ ७० ॥ थर्थः-निश्चयनयेकरी निर्मल खरूपमांज ध्यावq नबुं ते केहे-यद्यपि व्यव हारनयनी थपेक्षाथी श्रात्मानेविपे अनेक शक्ति थनेक पर्याय देखायके; माटे ते स मस ; तोपण निश्चय नयनी अपेक्षाथी शुद्ध निरंजन एकज जाण्यामां थावे. ॥७० ॥ अथ शुद्ध कथन. ॥ दोदाः ।-एक देखिये जानिये, रमि रहिये इक गैर; समक्ष विमल न विचा रिये, यहे सिकि नहि ओर. ॥ ३१ ॥ थर्थः-हवे शुक्ररूपीज उपादेय ते एकेदे:-जे एक शुभ चेतनामय रूपज देखq ते दर्शन, तेमज जाणवू ते झान; थने तेमां जे रमि रहे, ते चारित्र ते न यनी थपेक्षावगे समल थथवा विमल रूप विचारवू नही. एहिज सिद्धि कहिये, पण वीजा स्वरूपमा सिकि नयी. ॥१॥ अथ शुद्ध अनुभव प्रशंसाः ॥ सवेया इकतीसाः ॥-जाके पद सोहत सुखचन अनंत ज्ञान, विमल विकासवंत पोति सहसही है; यद्यपि त्रिविध रूप व्यवहारमें तथापि, एकता न तजै योनियत कही है; सो जीय कैसीह जुगतिके सदीव ताके, ध्यान करिवेकों मेरी मनसा है; जाते थविचत सिहि होतु थोर जांति सिह, नांहि नांदि नांहि याम नांहि सही है. ॥ ३२ ॥ :-हवे एवा स्वरूपनो श्रनुजव स्थिर रहेवो ते ऽसन ने, माटे सर्व ज्ञाता मनोरय करे ते. जेनेविपे थनंत ज्ञानरूप सुसंक्षण शोनेठे, थने विमल विकास पोतानु तथा परनुं जाणवू एषी ज्योति जेनेविपे सदसदी, अने यद्यपि नयम पाहात्मा, अंतरात्मा, तथा परमात्मा ए त्रिविध रूप ठे, तथापि निश्च अपेक्षाथी एकताने त्यजे नही एवं एकरूपी कयु ते एवो पदार्थतो जीय - . श्री समयसारनाटक. ६०३ . हवे ते युक्तियी करी थागत केदेशे. ते युक्तिये करी निरंतर तेनुं ध्यान करवाने मारी होंस मनमां उमंगी रही ठे. जेना ध्यानयी पोतानी झान, दर्शन, चारित्ररूप शशि थविचस थायडे, एज रीते सिधि, पण वीजे कोई प्रकारे सिनिधी. एमां कई धोखो नथी, एटखे जूतुं नधी, एज वात साची . ॥ १२ ॥ श्रथ झाताकी व्यवस्था वर्णनं. ॥सवैया तेईसाः।-के अपनो पद थापु सँचारत, के गुरुके मुखकी सुनि पानी;नेद विज्ञान जग्यो जिनके प्रगटे, सुविवेक कला रज धानी; नाव अनंत नये प्रतिबिंबित, जीवन मोप दशा उहानी; ते नर दर्पनज्यो अविकार रहे थिर रूप सदा सुखदानी ॥३॥ थः- दुवे नेद विज्ञानवडे एनो अनुभव थाय ते तेथी मुक्ति मले तेज परमार्थ फद्दे:- कोई तो पोतार्नु पद जे पोतानु निराखंच स्वरूप, ते पोतेज संचारीने पोताव हे ग्रंथी नेद करी पोताने उलखेट.कोई तो गुरुना मुखनी वाणी शांजलीने पोताने सलेले थने जेना घटमां जम-चेतन- नेद विज्ञान जाग्युं तेणे करी पोताना चेतन रूपनी जे न्यारी कक्षा दे, तेनी राजधानी जे तेनुं ईश्वरपणुं जेना घटमां प्रगटयु थने एज राजधानीमा अनंत नाव पदार्थ प्रतिषिवित घया, तेना शायक धया पटले जी वता घकाज मोक्ष दशा तरी, मुक्त स्वरूपी थया. थने एमां यनंतनाव प्रतिबिंबित यया तोपण समलरूप न यया, तेधी ते मनुप्य दर्पण एटले थारीसानीपरे विकार र हित थया. स्थिररूप थया, थने सुखदायक घयावे ॥ १३ ॥ थय नेद ज्ञान प्रशंसा कयनं. ॥सया इकतीसाः||- याही वर्तमान समे जव्यनिको मिट्यो मोद, सग्यो दे थना दिको पायो हे कर्म मससो; उदो करे नेदज्ञान महारुचिको निधान, उरको उजारो जारो न्यागे उंद दससों; याते घिर र थनुनो विलास गर्दै फिरि कयदों, थपनपो न कटे पुदगलसों; यहे करतुति यों उदाइ कर जगतसों, पावकज्यों जिन्न करे फं चन उपससों ॥४॥ धर्यः- वे दविज्ञाननी उत्पत्ति थने मदीमा क-था वर्तमानकास विपे जन्यलोकनो मोद भ्रम टसी जाय; जे मोद कर्म, थात्माने थनादिकासथी साग्यो है; थने कर्ममसमा व्यापी रसोडे ते मोद व्रम मटवाघी नेद विहाननो उदय चाप, ते भेद विज्ञान फेठे? मदारचिनु निधान ठे. ए नेद विज्ञानमा महोटी मचि पामीये लिये एटसे मदालचिनुं कारण दे. मेद विज्ञानपी गरिष्ट ठरतुं अजवायु प्रगट पाय दे, ते घजाई फेटे ? एरो मदा पाम भुमपी न्यारोक दशापी मौकसी स्थिरतामां रद, यने पो ६०४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. ताना अनुजवनो विलास ग्रहण करे, पोताने सत्यार्थपणे जाणे, पठी ए नेद विज्ञान पाम्या थकी शरीर कर्मादि पुजल रूपी जाणीने पोतानुं न कहे. आत्मा रूप न कहे करतुति के० ए जे नेदविज्ञाननी क्रिया तेज जगत्थी जुदाईने करे, पांच अन्यश्री जुदाई करे, श्रहीं दृष्टांत घतावे:-जेम थग्नि, माटी पापाणने कंचनयी जुदा करे ? तेम जाणी लेवु ॥ ४ ॥ अथ परमार्थ शिक्षा कथन. ॥ सधैया इकतीसाः।- वनारसी कहे नैया जव्य सुनो मेरी शीख, केडं जांति कसे हुके एसो काज कीजिए; एकदु मुहुरत मिथ्यातको विध्वंस होइ ज्ञानको जगार अंस हंस खोजि लीजिये; वाहीको विचार वाको ध्यान यहै कोतुहल, योंही नरि ज नम परम रस पीजिए; तजी नववासकी विलास सविकाररूप, अंतकरि मोहको अ नंत काल जीजिए. ॥ ५ ॥ अर्थः-हवे शुरू जीवव्यमा रहेq तेज परमार्थ वे तेनी शिक्षा कहे:- यणार सीदास केहेवेः- अहो जाई जव्य जीवो, मारी शीक्षा सांजलो. कोइ पण रीतेथी कोई अव्य क्षेत्र काल जाव पामीने एबुं काम करवू के जेणे करीने एक मुहूर्तमान मां मिथ्यात्व मोहनो विध्वंस थाय थने शाननो अंश जगावी खेवो, थने “सोहं हंसो" एवी ध्वनि करतो हंस जे श्रात्मा तेने खोजी सश्ये. पठी तेनुं लक्षण विचारवं, पठी तेने उसखीने तेनुं ध्यान करवं. एवी एनी कसा खोजीने कुतूहस जे खेत ते कस्या करिये थने तेज जन्म पर्यंत परम रस पीयो. एरीते सविकार रूपथी फेली रह्यो एवो नववासनो विलास तेने तजीने तया मोदनो थंत थाणीने थनंत कालसुधी जीजिए. जयवंता पर्तिये ! एटसा प्रकारे सिम थवाय ते. ॥ ५ ॥ श्रथ तीर्थकरकी स्तुति, वाह्यरूप कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः।-जाकी देहरुतिसों दसो दिशा पवित्र नई, जाके तेज थागे सब तेजवंत रुके हैं; जाको रूप निरखी थकित महारूपवंत, जाकी वपुवाससों सुवास और खुके हैजाको दिव्य धुनी सुनिश्रवनको सुख होत,जाके तन सठन अनेक थाश्टूके हैं।तेई जिनराज जाके कहे विवहार गुन, निदचे निरखि मुझ चेतनसों चुके हैं ॥ ७६ ॥ थर्थः- हवे चेतन मद्दीमायान थयाथी पुगसपण महिमावान थाय माटे कधि राज तीर्थकरनाबाह्य शरीररूपपुमसनो महीमा कवेः-जेनी देहनी द्युति एवी पसरी रदी के जेथी दशे दिशा पवित्र थई जाय एटसे शोजायमान थायठे थने जेना तेज थागस सर्व तेजवासा तुपी जायठे एटले सर्व देवता मंद तेजवंत यायठे. थने जेनुं रूप जोईने महारूपवंत पंच थनुत्तरवासी देवता पण चकित थ रहे थने मरण पयंत .. श्री समयसारनाटक. ६०५ जेना शरीरनी सुवासथी अन्य सुवासी वस्तु सर्व खुकी जाय. अने जेनी दिव्य ध्वनि सांनतीने श्रवणने सुख धाय , एटले नव्य थनव्य सर्वने ते वाणी मोती सागे अने जेना शरीरमा अनेक शुन सक्षण श्रावी टुकी रह्या एवा श्री जिनराज देव , तेमना एटला गुण कह्या ते श्रशुद्ध व्यवहार नयनो आश्रय लश्ने कह्या पण, निश्चयनयथी ए कद्देला गुण सर्व शुद्ध चेतननी निन्नता दर्शावे. ॥ ६ ॥ अथ जिन स्तुति व्यवहाररूप पुनः- ॥सवैया इकतीसा1-जामें वासपनो तरुनपनो वृक्षपनो नाहि, श्रायु परजंत महारूप महा यस है; विनादि जनत जाके तनमें अनेक गुन, थतिसे विराजमान काया निर मल है जैसे विनुपवन समुष अविचलरूप, तेसे जाको मन थरु थासन थचल हे, ऐसो जिनराज जयवंत होउ जगतमें, जाकी शुजगति महा सुकृतिको फल है ॥७॥ अर्थः- हवे फरी व्यवहारनय वडे जिन स्तुति करे :- जेमां जन्मथी मांडीने महारूप अने महावल समान रहेठे; पण बालपणु, तरुणपणु, वृद्धपणु, ए त्रण जे श्रवस्थाना भेद तेमा रूपमा अने वसमां भेद न पामे, जेना सहज स्वनावे जतनविना शरीरमा थनेक गुण थावी रहे। श्रने जेने विपे चोत्रीस अतिशय गुण विराजमान थई रह्या के अने जेनी काया प्रस्वेदरहित निर्मल रहे जेम पवननी ल्हेर विना समुफ थचलरूप थई रहे, तेम जेनुं मन श्रचल ; ने श्रासनपण अच स ते थहीं गतिनी अपेक्षाविना श्रासन अचल कां , पण निरंतर अचल श्रास न संनवे नही, एवा जिनराजदेव जगत्मां जयवंत था. जेनी रूडी नक्ति करवाथी महामुक्ति फसनी प्राप्ति थाय . ॥ ७ ॥ यथार्थ कथनः- ॥दोहराः॥-जिन पद नाहिं शरीरकों, जिन पद चेतन मांदि; जिन वर्नन कतुं और है, यह जिन वर्नन नांहि ॥ ७ ॥ अर्थः- एटली व्यवहार स्तुति करीने हवे सत्यार्थ वात कहे :- ए जे जिन नाम ठे ते जीव विपाकी ठे पण पुजल विपाकी नथी, तेथी जिनपद ते शरीरनुं नथी, जिनपद तो चेतननुं तेथी जिनेश्वरनी स्तुति कोई उरज ते पण पूर्वे जे जिनेश्वर नी स्तुति करी ते जिन स्तुति नथी. शहां शरीर जम ठे थने थात्मा चेतन ते ए बने नाव निन्न स्वनावमां तेनुं दृष्टांत थापेठे. ॥ ७ ॥ थथ जम चेतन निन्ननाव दृष्टांत कथन:- ॥सवैया इकतीसाः॥ उंचे उंचे गढके कंगुरे यों विराजत हैं,मानो नन लोक लील बेकों दांत दियो है सोहे चिद्दोंउर उपबनकी सघनताई, घेरा करि मानो नूमि लोक ६०६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. घेरि लियो है; गहरी गंजीर खाई ताकी उपमा वनाई, नीचो करि श्रानन पाताल जल पियो है; ऐसो है नगर यामें नृपको न अंगकोउ, योंही चिदानंदसो शरीर जिन्न कियो है ॥ ए॥ अर्थः- जेम कोई गढना उंचा उंचा कांगरा बिराजे वे (थाहिं कवि उत्प्रेक्षण करे के.) पण ते कांगरा नधी पण मानुं हुं जे था नगरमा स्वर्गलोकने गली जवाने दांत थाप्यां ; एटले जाणे स्वर्ग लोकने गली जशे. अने एनी चारे तरफ उपवन एटले चाग वाडीनी सघनता एवी शोजी रही वे के जाणे नूमिलोक पटले मनुष्य लोक तेणे घेरी सीधो के. श्रने ए नगरनी चारे वाजुए जंमी खाहीवनी ते जाणे नीचुं था नन एटले मुख करीने पातालज पाणी पातो होयनी ए रीते जेणे त्रणे लोक जीत्या ठे एवं नगरनुं वर्णन की, पण ए नगरमा कोशराजाना अंगर्नु कांश वर्णन कीधुं नथी मतलब के चिदानंद यकी शरीरने जिन्न करी वताव्यु.॥ ए॥ श्रथ तीर्थकरकी निदचै स्तुति सरूप कथन वस्तु वर्णनं. ॥सवेया श्कतीसाः॥-जामें लोकालोकके सुनाउ प्रतिज्ञासे सब, जगी झान सगति विमल जैसी थारसी; दर्शन उदोत खियो अंतराय अंतकीन, गयो महामोह नयो परम महारसी; संन्यासी सहज जोगी जोगसों उदासी जामें, प्रकृति पंचाशी लगि रहि जरि ठारसी; सोई घटमंदिरमें चेतन प्रगटरूप, ऐसो जिन राजतांहि वं दत वनारशी ॥७॥ थर्थः- हवे तीर्थकरपदने ले रहेली जे वस्तु ते तेमा स्वरूपनुं वर्णन करे :- जेमा सोक थने थलोकनो स्वन्नाव एटले खट् व्य नाव प्रतिनासी रहे, एवी झान शक्ति निर्मल प्रगटी वे. जेम थारीसामां पदार्थना नाव जासे, एवी रीते जेना झा नमां सर्व नाव नासेवे, एटले ज्ञानावरण गो, थने दर्शनावरणना नाश थवाथी के वल दर्शन, ज्योत ययो.अनेअंतराय नाश कस्यो, तेथी थनंतवीर्य धेर्यवंत थयो; थने महा मोद कर्म जे ते ते नाश पाम्यु; तेथी परम उत्कृष्ट महर्षि थयो; तेणे करी यथारख्यात चारित्रनो संन्यास एटसे तेनो धारण करनार ज्ञान दर्शनचारित्र थादि जे सहजयोग ठे तेनो धरनार, मन वचन कायना योगथी उदास यश्ने अघातिक चार कर्मनी पंच्यासी प्रकृति सत्ताये रहि ठे, ते पण वतीने खाख जेवी थर रही के थने जेना घटमंदिरमा चेतन देव ते ते प्रगटपणे साक्षी रह्यो ते. एवा श्री जिन राज देव तेने वणारसीदास वंदन करे. ए निश्चय स्तुति कही ॥ ७ ॥ हवे एवा शुद्ध चेतननी स्तुतिनुं दृष्टांत देखाडीने निश्चय व्यवहारनो निर्णय करे वे. अथ श्री निश्चय व्यवहार तीर्थकर स्तुति कथनः- . श्री समयसारनाटक. ६०७ ॥ कवित्त बंदः॥- तनु चेतन विवहार एकसे, निदचे जिन्न भिन्न है दो तनु स्तु ती विवहार जीव घुति, नियत दृष्टि मिथ्या घुति सो; जिन सो जीव जीव सो जिनवर, तनु जिन एक न माने को ता कारन तनकी प्रस्तुतिसों, जिनवर कीथ स्तुति नहि होइ. ॥२॥ अर्थः-- शरीर थने आत्मा ए बने व्यवहारमा एक सरखा वे; अने निश्चयथी जोश्ये तो बनें जुदा जुदा ले. एमाटे तननी स्तुति करतां जीवनी स्तुति करिये ए व्यवहार के. अने निश्चय टिथी जोतां ते मिथ्या स्तुति. जिनपद कर्म जे वे ते जीव विपाकी ठे, पण पुरुस विपाकी नथी, तेथी जिन ते जीव , अने जीव ते जिन ; पण शरीर थने जिन एक करीन मानीए; ते कारणे तननी स्तुति करी ते जिनव रनी स्तुति थई नही. ॥१॥ श्रथ वस्तु स्वरूप कथन दृष्टांत करी जिढाश्यतु हेः- ॥सया तेईसाः॥-ज्यों चिरकास गडी वसुधा महि, नूरि महानिधि अंतर गूजी; कोउ नखारि धरै महि ऊपरि, जो गवंत तिन्है सब सूफी; त्यों यह बातमकी अनुभूति पगी जन नाव अनादि अरूकी; नेजुगतागम साधि कही गुरु, लछन वेदि विचधन बूझी. ॥ २ ॥ थर्थः-शिप्य पुठेठे के एवो थनुपम महीमानो धारक जीव था शरीरमां केम पा मिये त्यारे गुरु दृष्टांत थापी न्यारी अनुत स्वरूप वस्तु था शरीरमां दृढावे ठे:-जेम कोई महानिधि घणा काख सूधी धरतीनी अंदर दटाई रही होय, ते अंतर गुप्त थई रद्देली सनीने कोई खोदी काढी जमीन उपर मुके त्यारे जे नेववंत पुरुष के तेने वधी देखाई थावेठे. तेम था थारमानो अनुभव थनादि कालथी जड एटले पुजल अव्यमां दटाईरह्यो,तेने नयसहित थागम जे सिद्धांत तेषेकरी गुरुए साध्य एटले साधने करी सिद्ध करी दीधाथी विचक्षण पुरुप तेने सारी पठे जाणी बियेठे. ॥२॥ हवे तेनो नेद ज्ञान पाम्याधी उपादेय वस्तुनुं उपादान करवाथी थावे ते उपर धोबीनू दृष्टांत बतावे ते श्रथ नेदज्ञान स्वरूप कथन धोवीको दृष्टांत:- ॥सवेया इकतीसाः।-जैसे कोज जन गयो धोबीके सदन तिन्ह, पहियो परायो वस्त्र मेरो मानि रह्यो हे; धनी देखि को जेया यहु तो हमारो वस्त्र, चीन्यो पहिचा नतही त्याग नाव सह्यो है; तैसेही श्रनादि पुदगलसों संयोगी जीव, संगके ममत्वसों विनावतामें वह्यो है; नेद ज्ञान नयो जब थापो पर जान्यो तय, न्यारो परजावसों स्वजाव निज गह्यो है. ॥ ३ ॥ अर्थः-जेम कोई मनुष्य धोबीने घेर गयो थने पारकुं वस्त्र पोतानुं मानी मूलमां - ६०० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. सईने पेहेरां, एटलामां ते वस्त्रनो खरो मालक मल्यो, तेणे जोईने कडु के, नाई, श्रा वस्त्र जे ते पेहेऱ्या ठे, ते महारं वे. ते वखते पेला मनुष्ये ते वस्त्र जोयुने परा युंज वे एवं जाएयु, तेवारे ते वस्त्रनो त्याग नाव उपज्यो, ने तेणे ते वस्त्र तेना ध णीने हवाले कीधुं. तेमज जीवने अनादि कालथी पुशक्षनो संयोग थयो , एटक्षे शरीर तथा कर्मनो संयोगी जीव अनादि कालनो , ते संगना ममत्वथी विजावता एटले उलटा नावमां वही रह्यो हतो ते ज्यारे जड चेतननी जिन्नतार्नुझान थयु त्यारे ते पोताना स्वरूपने तथा परना स्वरूपने समज्यो; अने ते पर रूपयी जुदो थयो ने पोताना स्वरूपनुं ग्रहण कीg. ॥ ३ ॥ ज्यारे निश्चय पोतानुं स्वरूप जाण्युं त्यारे ज्ञाता एवो विचार करवा लागे ते कद्दे:- श्रथ निश्चय स्वरूप कथन:- ॥श्रमिल वेदः॥-- कहे विचठन पुरुप सदा हों एकहों, अपने रससों जस्यो श्रापनी टेकहों; मोह कर्म मम नांहि नांहि जम कूप है; शुद्ध चेतना सिंधु हमारो रूप है.॥४॥ अर्थः- विचक्षण पुरुप केहेठे के, हुं सदा एक पणे ढुं हुं; चेतना रस बडे जर पूर ९, थने पोताना श्राधारथी रहुं तुं, मने वीजानो श्राश्रय नथी, अने जे जात ना तनो मोह कर्मनो प्रपंच ठे ते महारं स्वरूप नथी, ए त्रम रूप कूप ते मारुं स्त्र रूप नथी; पण शुभ चेतनानो सिंधु के० समुज ते मारुं रूप ते. ॥ ४ ॥ हवे एवा पोताना स्वरूपने जाण्यायकी केवी अवस्था प्राप्त थई ते केहे:- थथ झान व्यवस्था कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः।- तत्त्वकी प्रतीतिसोलख्यो दे निज पर गुन, दृग ज्ञान चरन विविध परिनयो है; विसद विवेक थायो थामे विसराम पायो, थापुद्दीमें श्रापनो सद्दारो सोधि सयो है; कहत बनारसी गहत पुरुषारयकों; सहज सुनाउ सो वि नाउ मिटि गयो है; पन्नाके पकाय जेसे कंचन विमस होतु, तेसे शुद्ध काश रूप नयो है. ॥ ५ ॥ श्रर्थः- एयी जीव तत्त्वनी प्रतीति थश्तेणे करीने झानादिक निजगुण थने परगुण ते वीजा अव्यना गुण जे गति, स्थिति, थवगाह, वर्तना, वर्णादिक ए सर्व खखीने दर्श न, शान थने चारित्र ए प्रणे गुणनेरिपे परिणमी रह्यो । निर्मस विवेक थाव्याथी सारो विश्राम पाम्यो ते स्थिरता पामीने पोतानो विपेज पोतानो सहज स्वनाव शो धी लीधो. थही वणारसीदास केदेठे के त्यारे था पुरुषार्थ ते यात्मस्वरूप अयं तेनुं ग्रहण करीने सहज स्वनावमा राग ऐप मोहरूपी विजाव जे अनादिकाशनो हतो चेतन प्र श्री समयसारनाटक. ६०ए ते मटी गयो. अहीं दृष्टांत कहे- जेम पाकी इंटनी नगीमां गालवाधी सुवर्ण नि मल थायठे, तेम शुद्ध चेतन निर्मसरूप धईने प्रकाश रूप थयो. ॥ ५ ॥ दवे विनाव तूटवाघी निज स्वरूप प्रगटताने पामे तेउपर नटी जे नाचनारी स्त्री, तेनुं दृष्टांत कही देखाडे वेः-श्रथ वस्तु स्वरूप कथन पातरको दृष्टांत:- सवैया इकतीसा- जैसे कोल पातर वनाय वस्त्र धारण, थावतिथखारे निशि आडो पट करिके; उहू और दीवटि संवारि पट दूरि कीजे, सकल सन्नाके लोक देखे दृष्टि धरिके: तेसे ज्ञान सागर मिथ्यात ग्रंथि नेद करि, उमग्यो प्रगट रह्यो तिहुँ लोक जरिके; ऐसो उपदेस सुनि चाहिये जगत जीव, सुद्धता संजारे जग जालसों निकरिके. ॥ ६ ॥ थर्थः-जेम कोई नाचनारी स्त्री श्रामो पट करीने तथा वस्त्राभूषणवडे पोतानो वेप मनोहर बनावीने रातना वखते अखामामां श्रावी ऊनी रहे, ते थामा पटथी रात्रीनेविपे देखाय नही, ने ज्यारे अंतरपट र करी वेहु तरफ हाथमां काकडा स लगावी परिठद घर करे त्यारे सर्व सनाना लोक दृष्टि धरीने तेनां रूप शणगार व गेरेनी शोजा प्रगट जोई रीफे वे, तेम ज्ञाननो सागर एवो जे श्रात्मा, ते मिथ्यात्व रूप थामा पटधी प्रवन्न रह्यो हतो, ते कोई समे मिथ्याव ग्रंथी रूप पटने जेदीने प्र गट थयो; ते शान समुषत्रण लोके नरी रह्यो । एटले चणे लोक ए यात्माने विपे नासी रह्या ते. हवे गुरु कहेठे के थहो ! जगत्वासी जीव, में जे पूर्व उपदेश दीधो एवा उपदेशनुं श्रवण करवं तारे जरूरनुं ते सांजली जगत् जाल माथी नि कलीने तारी शुभ दशाने संचारी खेश. ॥ ६ ॥ ॥इति श्रीसमयसारनाटिकना प्रथम जीव हारनुं निरूपण वासबोध सहित समाप्त थयु.॥ दोहोः।-जीव तत्व अधिकार यह, कह्यो प्रगट समुका श्रव अधिकार अजी वको, सुनो चतुर मन बा. ॥ ७ ॥ अर्थः-जीवतत्त्वनुं जेवू खाप ठे तेनो ए अधिकार एटले वरूप, सक्षप, गुण, प्रगट समजाव्या. हवे बीजो जे थजीवधारते, तेमां थजीवनो अधिकार मुख्यपणे क रीने कहुंडं ते चतुर खोको चित्त दर्शने सांजसजो. ॥ ७ ॥ दवे थजीवने पण ज्ञानवडेज जापवान बनेठे थने था ग्रंथमा अनिधेय ज्ञान माटे संपूर्ण ज्ञाननी थवस्था निरूपण करेः-श्रथ ज्ञानकी व्यवस्था कथनः- ॥सवैया इकतीसाः।-परम प्रतीति उपजागनधरकीसी, अंतर थनादिकी बिजावता .

. ६१० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. विदारी है; जेदझान दृष्टिसों विवेककी सकति साधि, चेतन अचेतनकी दशा मिरवारी है; करमकी नासकरी अनुनी श्रन्यास धारी, हियेमें हरख निज शुझता संचारी है; अंतराय नास गयो शुद्धपरकास नयो, ज्ञानको विलास ताको पंदना इमारी है. uom अर्थः-प्रथमथी जे ज्ञानवडे जव्य लोकना यात्मामां गएधरनी माफक तत्वनी परम प्रतीति उपजावी, अने समकालपणे अंतरात्माने विपे अंतरनी जे अनादिनी वि जावता (मूढता) तेने विडारी; श्रने जड चेतन ए वने जिन्न ठे एवंदज्ञान प्रगदर्यु तेनी दृष्टि तेज विवेकनी शक्ति ते साधि एटले जुदा जुदा गुण पर्याय जाण्या, थने जुदा जुदा जाणीने चेतन तथा जड तेनी दशा ठीक कीधी, ते पठी गुण श्रेणिने ध रीने क्षणेक्षणे कर्मनी निर्जरा करवा लाग्यो, ते करी अनुनव श्रन्यास कीधो, एटवे सत्य प्रत्ययमा पेठो, थने इश्यानेविपे दर्प पाम्यो भने पोतानी शक्ति उत्कृष्ट कीधी. ए कार्य थतां अंतराय कर्म नांग्यु, श्रने केवल रूप प्रकाश पाम्यु, एवो कोई क्रमे फ्रमे करी ज्ञाननो विलास उत्पन्न थयो, तेने श्रमारी वंदनावे. ॥ ॥ शिप्य पूवे के, स्वामी! तमे जे झान विलास कह्यो, तेतो तेवोज ते, पण ते पा मद् उर्सन ले. ते उपर गुरु परमार्थनी शिक्षा दिये :-श्रय परमार्थ शिदा कथनः- ॥ सवेया इकतीसा-या जगवासी तूं उदासी व्हेके जगत्सों, एक महीना उपदेस मेरो मानु रे; थोर संकलप विकसपके विकार तजि, बैठके एकंत मन एक गेर थानु रे; तेरो घट सर तामें तुंही हे कमल ताको, ही मधुकर है सुवास पहचानु रे;प्रापति न व्हे हे कतु ऐसो तूं विचारतु है, सही व्हेहे प्रापतिसरूपयाही जानुरे ॥ अर्थः- थरे जीव जगत्वासी नाई तुं जगत् के नव ब्रमणा तेनु कारण (शब्द, स्पर्श, रूप, रसने, गंध,) एने थाचारांग सूत्रना वचनथी जगत् कहिये, तेथी उदास थईने, एक ठ महिना सूधी अखंम धाराए मारो उपदेश शांचल एटले मान्य कर. एमां व मदीना कह्या ते उपलक्षणयी जाणया, पण नियम नथी, थने थारोअध्या नथी श्रझान दशामा संकल्प विकल्प घणा , तेथी थात्मानेविपे विकार उपजे ते, माटे तेना विकारने तजीदे थने एकांत श्रासने बेसी मनने एक ठेकाणे परिणामयी तारो घट के शरीर तेनेज सरोवर जेवो देख; अने तेमां एक उज्वल कमल जोश्ये, ते कमस तुंज ; थने तुंज उज्वल रूपने सीधे मधुकर रूपे था; एम कर वाची तुं सहस्र दस कमसमा विवास कर; ए पिंमस्य ध्यान लगाव्यु एटयुं कार्य के रवाथी पोताना स्वरूपनी प्राप्ति न थशे एवं तुं क्यारे पण विचारीश नही. एवा प्राणा यामबडे कमल कोप सुखशेने पोतानारूपनी प्राप्ति यशे; एज रीते ज्ञानगुण खुजए। वे जीवने थजीव एक सरखा थई रहावे, ते जुदा जुदा लक्षणवड़े देखा- श्री समयसारनाटक. ६११ वध वस्तु व्यवस्था वर्णन:- ॥दोहराः॥--चेतनयंत थनंत गुण, सहित सुथातमराम, याते अनमिल थोर सय, पुजसके परिणाम ॥ ए॥ थः- चेतनावंत ठे थने अनंत गुणसहित जे पदार्थ वे ते तो श्रात्माराम जाणवो; श्रने जे एटलां लक्षणोधी मसेला नथी ते सर्व थपर पुगसना परिणाम जापवा. ॥ ए०॥ हवे एवी पिठान अनुनयविना न होय माटे अनुजवनी प्रशंसा कहे:- अथ श्रनुनव प्रशंसाः- ॥कवित्त छंदः॥-जव चेतन सँगारि निज पोरुप, निरखे निज हगसों निज मर्म, तय मुखरूप विमल थविनाशक, जाने जगत शिरोमनि धर्म; अनुलो करे शुरु चेतनको, रमै सुजाउ वमे सब कर्म, इहि विधि सधै मुक्तिको मारग, थरु समीप थारे शिव सर्मः ॥ १ ॥ अर्थः-ए चेतन जे ठे, ते ज्यारे पोतार्नु पुरुष के पराक्रम संजारे, ने पठी पोतानी दृEि फरी पोतार्नु मर्म जे चेतनपणुं ते ते निरखे; त्यारे पोतानो धर्म के सनाव मुख रूप जे निर्मल पाएं, थविनाशी पाणु, जगशिरोमणीपणु, सदज खरुप तेने जाणे. एज थनुभव एटले जे निःसंदेद यथार्थ शान ने तेज चेतनने शुरू करेठे, थने एज अनुनय जे ते ते पोताना खनारमा रमे थने सर्व कर्मने र करे, एरीते यनुलव पडे मुक्ति मार्ग सिद्ध थापते थने शिवशर्म के० मोक्षानुं सुखते पामेठे ॥ १ ॥ हवे ए अनुनवधकी चेतनविपे पोतार्नु अस्तित्व साधीने परतुं नास्तित्व साधेठे:- थप अनुनय प्रशंसाः- ॥ दोदराः।।- परनादिक रागादि जम, रूप दमारो नांहि एक ब्रह्म नदि इसरो, दीसे अनुनय माहि.॥ ए॥ थर्घः-धा शरीरमा जे वर्ष, गंध, रस,स्पर्श राग द्वेपादिक पदार्घनेविपेमोद ते माएं यात्मरूप नपी; धने अनुभव विपे पोतार्नु एकज जाणपणानुं रूप थमे जोश्ये वश्ये. पप पीई रूप जोता नथी.॥एर ।। ये जीर यजीद एक देवावगाही पया ते जुदा केम कद्देवाय ? ते उपर दृष्टांत कदेवः-श्रय पस्लु विचार- ॥ दोहराः।- सांगो फदिये फनफको, फनरम्यान संयोगः न्यारो निरसत म्यान सौ. सोद कहें सप खोग. ॥२॥ - प्रकरणरलाकर नाग पहेलो. थर्यः-जे सोनानी म्यानमा राखेशी तप्तबार लोक जापामां सोनेरी केद्देवाय वे, सोनेरीनो योगतो म्यान उपर के ज्यारे तरवारने सोनेरी म्यानमांयी धार काहा ही जोय त्यारे नरवार सोढानी जणाय, पण सोनेरी नही जणाय. तेम अंतरा मा महि जागो. ॥ ३ ॥ दवे व्यवहार नय बडे बाह्यारमा श्रने अंतरात्मा कद्देवाय ; पण एमांज निश्चय नयी परमामा : एवो पस्तुनो चिनार कही समजाये . थय निश्चय व्यवहार कर या बिगार कपन:- ॥ दोहराः।- यग्नादिक पुदगल दगा, भरे जीव बहु रूप; यस्तु विचारत करम सों, रिम पर, nिran :- riरिको की गंभ. रस, सरूप प पुगश सता, तेने नयी नयी Rina भागाने गपी जीत रूप धारी फेदेयाय वे. थने पुगत जेसे लो पारी पार पानी गिर करपात्री ए कर्म थजी थने चिप निदानंद ठे ..प श्रजीपी निन्न ॥ ॥ एयेए पानी रात पसारे :- श्रय व्यरदार दृशांत करन:- ॥ दोहा- पट कहिले चीनको, घटको रूप न घीउ यो परनादिक नाम रो, तान बीट ॥ - बादाममा माटीनो धो कद्देवाय , नेग घृननो पण धमो कदेवाय । पर एडान गरी माटी के तेवं घृत नश्री. तमन वर्ण, गंध, रम, स्पर्श प्रमुत्र नाम बर्म बड़ी र, नेना मंयोग। जीव जमाणु पामे नही. ॥ ५ ॥ एवं प्रत्यत एवं निगडं वेतन- मरण दृष्टांत देखाडी कवेः- घर चंदन मादात मा कयनः- " दोहार-निगार मेदन यसप, जाने सदन मुकीन, यमन यनादि अनंत दिन, प्रगट जगत में कीट. १६॥ कई:- डेनी कोमीले मंगना नी तेयो निगयाय एडयो गेनन पुरुष के नवी डिरान पुरूयो न जाय; नयी श्रम्प ने यने मीप जे पोतानो सरा देने वालेज जाणे पा वीजा थन्ग झानांतर न जणाय .. मालने मीर अनादि, यनंत, नित्य, नाशत, एकोनीय जगतमा स्वरोजनो अनुरागदेड को पानिमामा नेपारिक प्रमुख प्रेम की करेनन नीद ममता :- सर अनुमा चिरान करन:- . श्री समयसारनाटक. ॥ सवैया कतीसा॥-रूप रसवंत मूरतीक एक पुदगल, रूप विन उर युं थजीव दर्व सुधा है; च्यारि हैं श्रमूरतिक जीवनी श्रमूरतिक, याहितें अमूरतिक वस्तु ध्यान मुधा है; औरसों न कबहू प्रगट थापु थापहीसा, ऐसो थिर चेतन सुत्नान शुरु सुधा है; चेतनको धनुनो श्राराधै जग तेईजीउ, जिन्दके अखंगरस चाखिवेकी तुधा है.॥७॥ अर्थः- जेम रूपवंत तथा रसवंत कहेवाय ठे तेम गंधवंत तथा स्पर्शवंत ए सद ण जाणवाथी मूर्तिक एटखे मूर्तिवंत ते एक पुद्गल अव्य जाणवू; श्रने रूपादिक विना वीजा श्रमूर्तिक चार अन्य ; ए रीते थजीव व्यते चे प्रकारचें :- हवे ए अजीव अव्यमा धर्म, अधर्म, थाकाश. काल एचार श्रमूर्तिक अने जीव अव्य पण श्रमूर्तिक ; तेघी कोई श्रमूर्तिक वस्तुनुं ध्यान करवाथी मुकि वे एम कहेनारा मूर्ख . एथी कोई अन्य धर्मर्नु थालंबन सई यात्मा अन्य प्रगट न थाय एवो स्थिर चे तननो खनाव ठे, एज शुद्ध सुधा के निर्दोप अमृत रस तेज चेतनने प्रगट करे , एवो जे जगत्ने विपे चेतना खनाव ठे ते चेतननो अनुनव के० यथार्थ ज्ञान थारा धे तेज शुद्ध जीव अव्यना थाराधक . थने जे अखंग रसना जुधावंत ते एना थाराधक .॥ ए॥ इवे कोई कहे ठे के, जीव थंगुष्ट प्रमाण , तंबुस प्रमाण वे इत्यादि कहिने जे जीवने मूर्तिमान थापे , तेनी मूढता बतावे ठे. अथ मूर्तिवर्णन:- ॥ सवेया तेश्सा:- चेतन जीव अजीव थचेतन, लठन नेद उनै पद न्यारे; स म्यग् दृष्टि उद्योत विचछन, निन्न लखे सखिके निरधारे;जे जगमांहि अनादि अखंमित, मोह मदामदके मतवारे; ते जमचेतन एक कहे, तिन्हकी फिरिटेक टरेनहि टारे.ए॥ श्रर्थ:-जीवनुं सक्षण चेतन के, ने श्रजीवनुं सक्षण अचेतन ; एटले जमता ; ए लक्षण नेदयी उन्नय पदार्थ जुदा जुदा ; पण जेना घटमां समकित दृष्टिर्नु श्रज वायूँ पठ्यु , तेज विचक्षण पुरुप ए बेहुने जिन्न भिन्न जाणे . अने जीव थजी व जुदा निरधार करे. थने जे जगत्ने विपे अनादि कालना अखंडित, मूर्ख, थने म हामोहमदवने मतवाला , ते लोक जम चेतनने एक कहे . अने जीवने मूर्तिमा नमाने.ते मिथ्याटिने लीधे माने तेमनी टेक टालवायी टले नहीएवी होयगए हवे थजीव पुगसमां जीवविलास जूदोज ठे, पण अविवेकी पुरुष ते जाणतो नधी अने जे ज्ञानी होय ते जाणे ते कहे -अथ ज्ञाता विलासः- ॥सवैया तेईसा-या घटमें नमरूप अनादि विलास महा अविवेक थखारो; ता मंदिर सरूप न दीसत, पुशल नृत्य कर अति नारो; फेरत नेप दिखावत कोतुक, सो जलिये वरनादि पसारो;मोहसँ जिन्न जुदो जडसों चिन्, मूरति नाटक देखनहारो॥णा . ६४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. श्रर्थः-श्रा घटमां अनादि कालनो विस्तारवंत नमरूप महा थविवेकनो अखामो मंडाई रखो , ते थखाडामा चीजें कोई शुभ स्वरूप तो देखातुं नयी; थने पुजन अव्य जे ते थत्यंत महोटुं नृत्य करी रह्यो, एज थविवेकनी थाा ते थजीव पुरुस प्रव्य . तेदिज एशियादिकना वेपमा लेबरावी फेरवी फेरवी वर्णादिकना पसारनी सामग्री लेबरावी कौतुक देखामी रह्यो ठे. हवे शहां विवेकरूप जे ठे ते मो हथी जे पुजास जम तेथी जूदो ठे. तेहिज चिन्मूर्ति एटले चेतन राजावे ते तो शहां नाटिकनो देखनारो रे ॥ एए ॥ दवे जे जीव श्रने थजीवन एकतापणुं मिथ्या झानमा नासेवे, तेतो ज्ञान वृद्धिथी जिन्न निन्न रूप देखाय ठे, ते कहे:- श्रथ ज्ञान विलास कथन:- ॥ संवेया इकतीसा- जेसे करवत एक काठ वीचि खंग करे, जैसे राजहंस निर वारे दूध जसकों; तेसे नेदज्ञान निज नेदक शकतिसंति, जिन्न जिन्न करे चिदानंद पुदगलको; अयधिकों ध्यावे मनपयँकी अवस्था पावे, उमगिके थावे परमावधि केवल कों; यादी चांति पूरन सरूपको उद्योत धेरै प्रतिर्विवत पदारथ सकसकों ॥ १० ॥ थर्थः- जेम एक साकमाने करवती वेहेरीने वे नाग करेने, ने जेम राजहंस उध ने पाणी एका होय तेने जुदा जुदा करी नाखे ठे. तेम जेने नवितव्य परिपाके ने. दशान प्रगटे ते पोतानी नेदक शक्तिव चिदानंद तथा पुनस एकमेक होय तेने जुदा जुदा करे. थने तेज नेदझान पोताना दयोपशम माफक पोतानी अवधिने ध्यावे एटले पोताना थवधि ज्ञानरूप पर्यायने पामे, पठी तेहिज नेद शानथी विशुद्ध ययेता मनपर्याय श्रवस्थाने पामे; थने तेथी विशुरू यईने परमावधि सुधी पोचे; एम वधते नेदझान थकी पोतानुं वर्ष वरूप उद्योतवंत धारण करे, एटसे केवल थवस्था धारे; थने सर्व पदार्थने प्रविधित करे ॥ १० ॥ ॥श्ती श्री समयसार नाटकनो चीजो थजीवहार वालावयोध सहित समाप्त ययो.॥ ॥ दोहराः॥- यह थजीव अधिकारको, प्रगट यखान्यो मर्म; यव सुनु जीव थजी वके, करता किरिया कर्म. ॥ ११ ॥ थर्थः-थजीय छार एरीते समजाबीने कह्यो; एर्नु रहस्य ए के अजीव पदार्थ तेथकी जीव पदार्य जुदो जाणयो; तेनुं वर्णन कयुं छे. हवे जीवनेविपे का :फियानो विचार थने थजीवने विप पण काकर्मक्रियानो विचार गुरु कई ने शांतसेने ॥१०१ ॥ दवे कर्तापयामां जीवनी मिया दृष्टि से ते नेदझानयी लुटे, माटे नेदशाननु म कहेः- अथ नेद ज्ञान महात्म्य बननः- श्री समयसारनाटक. ॥ सवैया इकतीसाः।- प्रथम अज्ञानी जीव कहै में सदीव एक, इसरो न थोर मेंही करता करमको; यंतर विवेक आयो थापापर नेद पायो, नयो चोध गयो मिटी भारत जरमको; जासे उहाँ दरवके गुण परजाय सच, नासे पुःख खस्यो मुख पूरन प रमको करमको करतार मान्यो पुजगल पिंग, थापुं करतार जयो श्रातम धरमको. ॥२॥ जादि समे जीव देहबुद्धिको विकार तजे, वेदत सरूप निज नेदत जरमको मदा परचंड मति मग्न अखंग रस, थनुनो श्रन्यास परकासत परमको; ताही समे घटमें न रहे विपरीत जाव, जैसे तम नाते नानु प्रगट धरमको, ऐसी दशा थावे जब साधक कहावे तव, करता व्हे केसे पुशल करमको. ॥३॥ अर्थः-प्रथमधी अज्ञानी जीव जे , ते पोताना रूपनी नूलवडे एमज कद्देठे के निरंतर कर्मनो कर्ता हुंज तुं, वीजो कोई नधी. एरीते जीवनी थपेक्षा खईने कर्मनो का पनेते. पती ज्यारे घटमां विवेक प्राप्त याय, सारे निजरूपनो नेद समज्यो ए टले बोध घयो, अने भ्रम के० मिथ्यात्वनो खेल मटी गयो; ने भ्रम नाश यता आए अपना गुण पर्याप थारमानेविषे नासवा लाग्या, क्षण क्षण थवस्या नेद ते पर्याय कद्दीप. थने पूर्णपुरुष जेठे तेनुं मुख दीतुं, तेणे करीने कर्मनो कर्ता पुशसपिंग मान्यो. थने पोते अकर्ता घयो थने थामिक धर्म जे हायकता, वेदकता, तया चे तनता इत्यादिक स्वनावनो हुँ पोते का हुँ एम मान्यु, एटल्वे ममनो थका थने पोताना स्वनावनो की एम केदेवा साग्यो. ॥२॥ जे प्रस्तावे जीव , ते श्रेणिर्नु थारोहण करे, थप्रमत्तता पामे, देदयुझिनो विकार तजे, पटसे पाह्यात्माने पोतापणे जाणवो ए विकार ठांडे, ने पोतानुं स्वरूप जुहूंज वेदे, थने भ्रमनो नेद फरे, घणी तीदपयुझिनी शोनानो करनार, थने जेनो रस य खंग, पूर्ण रसस्वाद , एवो जे शुशात्मानो अनुनय ते तेनो थन्यास करी यंते परमात्मानो प्रकाश करे तेज प्रतावे घटपिंडमां विपरीत नाव रदे नदी, एट थ हंबुद्धि व जे थकर्त्ताने कर्मनो कता फरी मान्यो; ए विपरीत नाव इतो ते रदे नही. ते उपर दृष्टांत कदेवः-जेम नानुधर्म के सूर्यना तीदप तेजना प्रकाशवायी तम जे थंधकार ते सर्व नाश पामेतेम एवीचप्रमत्त दशा ज्यार प्राप्त थाप, त्यारे ते धात्मस्वनावनो साधक पयो; ते वसत फर्मनो फना कम याय! थने पुगसम्प। फर्मने फेवी रीते करे! एनो यही उपयोग नधी. ॥३॥ दवे श्री प्रथम यात्माने कर्मनो कर्ता मानीने पती तेने यफचा मानो ते झा मना सामर्प घडे पने ते कद्देवा-यप शानसामपंचपन:- ॥सपैया इफतीसा- अगचनादिको बझानी फदै मेरो फर्म, का में पाफी प्रकरणरत्नाकर जाग पहेसो. किरियाको प्रतिपस्वी है; अंतर सुमति नासी जोगसों नयो उदासी, ममता मिटाय परजाय बुझि नाखी है; निरजै सुनाउ लीनो अनुलोके रस जीनो, कीनो व्यवहार हए निचेमें राखी हे, जरमकी दोरी तोरी धरमको जयो धोरी, परमसों प्रीति जोरी करमको साखी है ॥४॥ अर्थः- संसारनेविपे जीव थनादिकालथी थहानीज वे, ते कद्दे के शुज थने श्रशुज कर्मनो कर्त्ता हुंज तुं क्रियानो प्रतिपक्षी के कर्मनी क्रियानो पदराखनारो हुँ, पठी ज्यारे अंतरमा सुमतिनो लास थयो, अने मन वचन तथा कायाना यो गथी नदास थयो, एट ए योगने पररूप समज्यो, तथा ए योगनी ममता मटी गई, थने परजाय बुद्धि के० मन वचन थने कायाना योगनीजे बुद्धि तेनाखी दीधी; श्रने अव्यवुझि राखीने थारमानो जे निर्णय खन्नाव , तेनुं ग्रहण कीधुं श्रने एस्व नावनो जे श्रनुजव रस तेमां नीनो के मग्न थई रह्यो, अने सर्व व्यवहारमा प्रवृत्ति करी रह्यो, पण दृष्टिमा श्रधा तो निश्चयमा राखी ठे, एम करतां जरमनी दोरी तोमी नाखी, एवं उमस्यपणुं मूकी दीy, थने आत्मिक धर्म जे पोतानो स्वन्नाव तेनो धोरी के धरनारो थयो; परम साये प्रीति जोडी, एटसे सिद्धपदमां प्रीति राखीने मर्मनो साखी थयो; एटखे पुसकर्मने करे तेनो साक्षी थयो रे ॥४॥ शिप्य पूने के, चेतन तथा श्रचेतन एकक्षेत्रमा रहेने, थने कर्म करेते, त्यांचे तनने कर्मनो श्रकर्ता केम मनाय ? गुरु कहेठे के, ज्ञानशक्तिवमे श्रकर्ता मनाय. ते कहेवे.-श्रथ नेदज्ञानको सामर्थपनो कथन:- ॥सवैया श्कतीसा॥-जैसो जो दरव ताके तेसै गुन परजाय, ताङसों मिलत में मिले न काढु थानसों; जीव वस्तु चेतन करम जड जाति भेद, थमिस मिलाप ज्यों नितंच जुरे कानसों; एसो सुविवेक जाके हिरदे प्रगट जयो, ताको जम गयो ज्यों तिमिर लग्यो लानसों; सोइ जीव करमको करतासो दीसे पेंथकरता कह्योहै शु 'स्ताँके परवानसो. ॥५॥ पर्यः-जे जेवू अव्य होय तेना तेवा गुणपर्याय होय , ते तेज अव्यसाये म पण चीजा अव्यसाये मलता नथी; जेम कोई स्निग्धगुणवडे घृतादिक अव्य पो ताना पर्याययी स्निग्ध गुणवाला अन्यसाये मले, पण रुक्ष गुणवालासाये मले नहीं; तेम ए जीव वस्तु चेतनजाति , अने कर्म जे ते जगजाति ठे, एवो जातिनेद वे. तेषी चेतन तथा जडने अमिसनता ते, पण कांई युक्ति मिलाप नयी. जेम केमना भागनी नीचे पश्चिम प्रदेश नितंव , ते उपर रदेसा कानसाये कैम मले? एवो यु एपर्यायनो विवेकं जेना हैयामां प्रगट थयो, तेना देयामां पूर्वनो उपजेलो ब्रम . श्री समयसारनाटक. नाश पाम्यो, ते उपर दृष्टांत कद्देठे के, जेम सूर्यनो उदय घवाची अंधकार नासेठे, तेम नाश पामे; एवा विवेकवासो जीव जेठे ते कर्मनो कर्त्तातो देखायठे पण शुद्धता जे पोतपोताना अच्यनी गुण परिणति तेनाप्रमाणधीजीवने कर्मनोलकर्ताज करो. ॥५॥ हवे जीव थने पुशलना लक्षणना नेद देखाडीने एज वात दृढ करे:- अथ जीवपुमसलक्षणनेदकयनः- ॥ठप्पय वेदः॥-जीव ज्ञानगुनसहित, थापगुण परगुन झायकः श्रापा परगुन लखे, नांहि पुजल इहि सायक;जीवरूप चियूप, सहज पुदगल अचेत जम; जीव अमूरति मूरतीक पुदगल यंतर वम; जवलग न हो अनुनी प्रगट, तबलयु मिथ्यामति से; करतार जीव जड करमको, सुबुधि विकाशक भ्रम नसे ॥६॥ अर्थः-जीवजे ठे ते ज्ञानगुणसहित ने, अने जेम पोताना गुणनो ग्राहक ठे ते मज पारका गुणनो पण ग्राहक टे. अने एज गुणना नेदे करीने पोताने तथा परने सखे के जुए एवी कक्षा शक्ति सायक पुशल क्यारे पण वनी शके नहीं. जीवनुं खरूप चिप के चेतनारूप , अने पुनसतो तेहेज नावे श्रचेतना रूप ; एटले जग . वती जीव अमूर्ति थने पुशल मूर्ति , ए मोटुं अंतर ए बने बच्चेवे. ज्यां सुधी शुरुचेतननो अनुनव प्रगट न थाय. त्यांसुधी मिथ्यामति से केश दीप्ति वंत होयवे अने जडस्वरूपी कर्मनो कर्चा जीव , ते चमबुद्धि ; पण ए अनादि कासनो नम ते सुबुधिना विकाश घवाथी नाश पामेते. ॥६॥ हवे कर्ता, कर्म थने किया एवणे स्वरूप कहेवेः-अथ कर्ताकर्म क्रियास्वरूपकथन:- ॥दोहरा-करता परिनामी दरव, करमरूप परिनाम; किरिया परजैकी फिरनि, वस्तु एक त्रय नाम.॥७॥ अर्घः-रूपांतरने नजे ते परिणामी कडेवाय, एवं जे अव्य, ते कर्ता कहिये; रूपां तर थर्बु ते परिणाम, ऐने कर्मनुं स्वरूप कहियें श्रने पर्याय क्रमे क्रमे फरवू तेने क्रिया कहिये.ए रीते कर्त्ता, कर्मने, क्रिया एवो त्रण नाम ठे पण वस्तु तो एकज . हवे कर्ता, कर्म, ने क्रिया ते केहेवामा नाम निन्न निन्न ते पण वस्तु एकत्र ठे ते कहे-श्रय कर्ताकर्म क्रियेकवकथनः- ॥दोहा॥-कर्ता कर्म किया करें, किया कर्म करतार; नाउ नेद बहु विधि नयो, वस्तु एक निरधार ॥७॥ अर्थः-- कर्ता त्यारे कद्देवाय के व्यारे किया करे, थने क्रिया त्यारे कहेवाय के ज्यारे फर्म करे, एम नाम नेद नातनातनो पत्यो पण करवायी कर्ता, करवायी कर्म ने करवाची क्रिया ए प्रणे एकज वस्तु . ॥ ७॥ ខែរ ५. " - ६१७ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. वे एक कर्म क्रियानो कर्ता एकज होय, ते स्थापन करेः-श्रथ कत्र्ता कर्मकि याप्रतिस्थापना:-- ॥दोहा।।- एक कर्म कर्तव्यता, करे न कर्ता दोय; उधां दरव सत्ता सु तो, एक जाय क्यों होय.॥ ए॥ श्रयः- ए. वात तो सुद्धी के के, एक कर्मनी कर्त्तव्यता के क्रिया ते एकज होय. अन तेनो कता पण एकज होय, पण चे कर्चा एकज क्रियाना करनार नहोय. थहीं चनन ऽव्यसत्ता अने पुशव्यसत्ता ते तो सुधा के वे प्रकारे जुदी जुदी ते, ते माटे एक नाव एक कर्म केम बने ? ॥ ५॥ ये का कर्म ने कियानो विचार कहे. श्रथ कर्ताकर्म किया विवरण:- सिया इकनीसाः।।- एक परिनामके न करता दरव दोय, दोय परिनाम एक दर्य म पग्नु पक करतूति दो दर्य कवहीं न करे, दोई करतति एक दर्य न करतु है। जीप पुदगल एफ. सेन यवगाही दोई, अपने अपने रूप कोउ न टरतु है, जड प ग्गिामनिको फरना दे पुदगल, चिदानंद चेतन सुनाउ थाचरतु हे ॥ १० ॥ सपः-एक परिणामना ये अव्य कर्ता न होय, थने एक ऽव्य जे ठे ते वे परिणाम पारण फरे नही परीने ये ऽव्य मसीने एक करतूती के क्रिया क्यारे पण नज करे, नेमा एक ऽव्य वे क्रिया पण नहीज करे; ए व्यवस्था चुझि कहेवा सायक कहे। है, जीप थने पुदगल एकमेक यई मां के तेयी एवंने एक क्षेत्रावगाही थयो पाण पीन पोनाना स्वनावधी कोई दो नही; तेयी पुस जे ते ते जड ; ते जड़परिणाम गोज कना चाय; यने चिदानंद चेतन वे ते चेतन स्वनावने थाचरे ॥ १० ॥ हये सम्पनवथवस्थामा कर्मनो थका थने मिथ्यात्वभवस्थानेविपे कर्मनो का वेएम कद्देवः-थय मम्यनयमिथ्यात्वकथन:- मया कनीमाः।-महा टीव सुःखको यसीव पर दवरूप, थंध कूप काहुरे निदायो नहि गयो है ऐमो मिथ्यानाव सग्यो; जीवकों अनादिदीको, याही थाई बुद्धि विये नाना नाति नयो देः काढू समे काहको मिथ्यात थंधकार नेद, ममता सोदि गुरु नाउ परिनयो है; तिनही विवेक धारि बंधको विसास मारि, थातम गतिमा जम्न जीनि यो है. ।। ११ ।। - महापट अने पुयनो पदयात्मप्रव्य ते परऽच्य के पुजवाव्य अनु या दिले. अन जना मत्य हा पोची नानी, तमाटे अंधकूप समान वे; श्रने पोपी निशान नदी पतो, पयो मियाना जे मियाल मोह कर्म ते जीवन । नादिका माया पयजीवनी यहि मागी, तेथी जीव श्री समयसारनाटक. नाना प्रकारनो धयो. चने कोई समये यधाप्रवृत्तिकरण कोई जव्यजीवनो मिथ्याख अंधकार भेदायो, ते मिथ्यात्वगंधि नेदीने श्रने सर्व कार्यनेधिपे जे अहंशिवडे रहे सी ममता हती, तेने वेदीने शुध चिदानंद नावमाज परिणमी रह्यो, ते समचे ते जव्यजीव नेद विज्ञान के जड चेतननो विवेक धारण करीने अविरत्ति, कपाय, योग तथा प्रमाद ए जे बंधनातु हता, तेनो विलास गेडीने श्रारमशक्तिवडे एटो पोता ना वीर्यवलवडे जगत्ने जीति लीये? जगत्थी निरालो थाय . ॥ ११॥ हवे जेम कर्मनो कर्ता आत्मा नथी तेम ए कर्म थारमाना करेसां नयी; थने कतीने कर्म एक रूपज ते ते कहे:-श्रय यथा कर्म तथा कर्ता एकरूपकथनः- ॥ सबैया इकतीसाः।- शुद्धजाव चेतन श्रशुनाव चेतन, उहूंको करतार जीव ओर नही मानीये; कर्मपिंडको विलास वन रस गंध फास, करता उहुंको पुदगलपर मानिये; ताते वरनादि गुन ज्ञानावरनादि कर्म, नाना परकार पुजतरूप जानिये; स मल विमल परिनाम जे जे चेतनके, ते ते सव अलख पुरुप यो वखानिये ॥ १२ ॥ अर्थः- चेतनाने विपे शुरू नाव तथा अशुद्ध नाव जे जाणवामां श्रावे, ते तो परिणामरूप कर्म तेथी ते वनेनो का जीवज ठे, वीजो कोई कर्त्ता मानवो नही. भने शानने ढांक,दर्शनने ढांक, इत्यादि कर्म मिनो विखास थने वर्ण,गंध,रस,स्पर्श, इत्यादि जे कार्य थने कर्म के,ए बनेनो कर्त्तापुद्गलअन्यनेज प्रमाण राखिये तेणे करी ने वर्णादि के० वर्ण, रस,गंध, स्पर्श गुण ठे ते अने ज्ञानावरण, दर्शनावरण प्रमुख जे कर्म ते ते सर्व नाना प्रकारना पुलरूप जाणवा जेम कडं वे के, जोगापयडिपयेसा," के जोगवडे प्रकृतिप्रदेशबंध याय, ने तेनेविपे चेतनना समलपरिणाम के अशुभ परिणाम थने विमतपरिणाम के शुभ परिणाम ए जे कर्मरूपक ते ते ते सर्व अल क्ष पुरुषरूप ठे, माटे का कर्मने एकज वखाणीए. ॥ १२ ॥ हवे ए वातना रहस्यने मिध्यादृष्टि जाणे नदी, तेना उपर हस्तिनो दृष्टांत:- श्रय मिध्यादृष्टि वननं हस्तिको दृष्टांत:- ॥ सवैया इकतीसाः।-जैसे गजराज नाज घासके गरास करि, नवत सुनाय नहि जिन्न रस लियो है; जैसे मतवारी नहि जाने सिखरनि स्वाद, जुगमें मगन कहै गक श्च पियो है; तेसे मिध्यामति जीव ज्ञान रूपी हे सदीव, पग्यो पाप पुन्य सों सहज सुन्न हियो है; चेतन थचेतन अदुकों मिश्र पिंड लखि, एकमेक मानेन विवेक कयु कियो है. ॥ १३ ॥ थर्थः- जेम हाथीने अनाज साये घास नेखबीने ग्रास थापेने ते खाय. हाथीनो स्वजाव एवोठे के, घासने अनाजनो जुदो स्वाद लेतो नथी. वली कोई मापस मद्य ६५० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. पीने मतवारो थयो होयने तेने दहीने खांमथी बनेर्बु शीखरण जमवाने थापीये ने पुतीये के एनो स्वाद केवोठे, तो ते कहेशे के गायर्नु उध पीये तेवोते. पण तेने दा रुनी जुममा जुदा स्वादनी खवर पडती नथी, तेम जीव मिथ्यामतिवालो थईने जो पण अनादि कालनो ज्ञानरूपी ठे एटले ज्ञानमय वे तो पण पापकर्म अने पुण्यकर्म मां लीन थई रह्यो , माटे सहज जावे शुन्यहृदय थयो; त्यारे चेतन अचेतन जे पुजल ते चेउने मिश्र के एक पिंम जोश्ने एकमेक माने; पुगतना नेलथी चेतनने पण पुसकर्मनो कर्त्ता माने पण कदी विवेकनी नजरथी जोतो नथी. ॥ १३ ॥ इवे जीवने कर्मनो कर्त्ता मानवो ए चमवडे मनायवे; ते उपर दृष्टांत यापेठे. थथ ब्रमस्वरूपकथनदृष्टांत:- ॥ सवेया इकतीसाः॥-जैसे महाधूपकी तपतिमें तिसीयो मृग, नरमसों मिथ्याजस पीवनकों धायो है; जैसे अंधकारमादि जेवरी निरखी नर, नरमसों भरपी सरप मानि थायो है; अपने सुनाय जेसै सागर सुथिर सदा, पवन संजोगसो नगरि अकुझायो है, तसे जीव जडसों श्रव्यापक सहजरूप, जरमसों करमको करता कहायो है.॥१४॥ अर्थः- जेम वैशाख ने जेठना घणा सख्त तापनी गरमीवडे मृग तरस्यो थईने मृगजसने जोई तेने जल नरेलु तलाव मानी ते मिथ्या जलने पीवाने दोमे; तथा जेम थंधारे पडेली दोरडीने जोश्ने कोई मनुष्य नरमवडे तेने साप जाणी मरीजायते; पली जेम समुनो स्वनाव स्थिर ठे पण पवनना संजोग यकी जवल तो देखायो, तेम जीव निश्चय यकी जोतां जड वस्तुथी थव्यापक , पण अनादि कालनो सह जरूपी ब्रम तेणे करीने ते जीवने कर्मनो कर्ता कहेते. ॥ १४ ॥ हवे जे सम्यग् दृष्टि याय ते सम्यक् स्वजावे करीने त्रम पूर करे; थने जुदो जु दोज भाव जाणे, ते उपर राजहंसपक्षीनो दृष्टांत थापेठे. अथ सम्यग् दृष्टिस्वत्तावय र्णनं, राजहंसके दृष्टांत:- .॥ सवैया इकतीसा:-जैसे राजहंसके बदनके सपरसत, देखिये प्रगट न्यारो वीर न्यारो नीर है, तैसे समकितीकी सुदृष्टिम सहजरूप, न्यारो जीव न्यारो कर्म न्यारोई शरीर है जब शुश चेतनाको अनुनो श्रन्यासे तब, नासे श्रापु अचल न कुजो र सीरहे घरव करम उदे थाइके दिखाई देहि,करता न हो तिन्हको तमासगीर है॥१५॥ थर्थः- जेम राजहंसनुं वदन के मुखनी अंदरनी जीन, तेना थडकवाथी उधने पाणी एकमेक होय ते फाटीने उध जुई ने पाणी जु थाय तेमज सम्यग्दृष्टि बडे सहजर-पे जीव ठे ते जुदोज जणाय ने कर्म पण जुइंज जणाय; थने शरीर पण जुज जणाय, एटसे याद्वात्मा, अंतरात्मा ने परमात्मा एवणे जुदा जपाय. ज्यारे

श्री समयसारनाटक.
शुद्ध चेतन अनुनयनो श्रन्यास करे त्यारे पोतेज देखाय. कर्मादिकनो चीजा कोई
साथे नेल नथी. पूर्व संचित कर्म जे ठे ते निज स्थिति पूर्ण थये अथवा उदीरणा
करी के कर्म उदय श्राव्याथी देखाय, पण जीव कांई कर्मनो कर्त्ता नथी,पण ते कर्म
ना उदयनो तमासो जुएठे ॥ १५ ॥
हवे शिप्य पूठे के, हे स्वामी! जीव तथा पुजल एकमेक थई रह्यां , त्यारे ते
उने विपे एवो जुदो जुदो वनाव केम जाणीये? त्यारे गुरु तेनो उत्तर थापतां पाणिर्नु
तथा शाकनुं दृष्टांत आपेठेः अथ कर्तृत्व स्वनाव ततोदक तथा व्यंजननो दृष्टांत:-
॥ सवैया इकतीसा-जैसे उसनोदकमें उदक सुजान सीरो,आगिकी उसनते फर
सज्ञान लखिये; जेसे स्वाद व्यंजनमें दीसत विविध रूप, लोनको सवाद खारो जीन
ज्ञान चखिये; तसे याहि पिंझमें वित्नावता अज्ञानरूप, ज्ञानरूप जीव नेद ज्ञानसो
परखिये,नरमसों करमको करता है चिदानंद, दरव विचार करतार जावनखिये.॥१६॥
अर्थः- जेम उप्लोदक के गर्नु पाणी ते पाणीनो पोतानो स्वजाव तो सीरो के
शीतलज, पण तेनो स्पर्श करतां गरम लागे ,ते गरमी थागनी वे. अने स्वादिष्ट
व्यंजन के शाकमां जात जातनो स्वाद होय ते अने लोन के निमकनो खारो
स्वाद जुदोज जणाय , ते जीन ज्ञानवडे जपायठे तेमज घटपिममा विनावता जे
कर्मनी साथे चेतन- मल, तेतो जेम में था कीg एम मानवं, एतो अज्ञानरूप ठे.
अने जीव वे ते शुद्ध ज्ञानरूपी , एनेतो शुद्ध जाणवो एज एजें कार्य . ए वात
नेदज्ञान वमे जणाय ते. ए चिदानंद जे ले तेने कर्मनो कर्त्ता मानवो ते भ्रमवडे म
नाय ! पण अव्यनो विचार करतां एनो कर्त्ता नाव वने नही पण ज्ञाता नावज
चने ए रदस्य . ॥१६॥
हवे निश्चय प्रमाणवडे जे जेनो कर्ता तेने जुदो वतावे . थथ कर्तृत्वविवरणः
॥ दोहा।।- ज्ञान नाव ज्ञानी करे, श्रझानी अज्ञान; दरव करम पुदगल करे,
यह निदचे परवान. ॥१७॥
थर्थः-शानी दोय तेतो ज्ञानजाव करे एटले जाणवारूपजे कार्य ते ते करे ;
अने अज्ञानी होय ते ९ कर्ता हुँ एम मानी थझाननाव करे। अव्यरूप जे कर्म ठे
तेने पुजलज करेठे, निश्चयप्रमाणमां एबुं स्पष्ट वे. ॥१७॥
शिष्य पूठे के हे स्वामी! ज्ञाननाव हानी करे ए बात कहेता शाननो कर्त्ता जी
व वरेते, ते कया नयची ठरेठे? तेनो उत्तर गुरु थापेठे-थथ व्यवहार कर्तृत्वकथनः-
॥ दोहाः॥- ज्ञानसरूपी यातमा, करे झान नहि उर; दवे कर्म चेतन करे,
यह
विवहारी दोर. ॥ १७ ॥

,
H
६२२
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
अर्थः- श्रात्मा ज्ञानस्वरूपी वे माटे झानने तो तेज करे, पण चीजो नही, ए नि
श्चयाने जे एम कहे ते के,अव्यकर्मनो कर्त्तापण चेतन ठे तेतो व्यवहारमा कहेवाय॥१७॥
हवे शिष्य प्रश्नः- कर्तृत्वकथनः-
॥ सवैया तेईसाः॥-पुदगल कर्म करे नहि जीव कही तुम में समुजी नहि तेसी; कोन
करे यहु रूप कहो श्रव, को करता करनी कहु केसी; आपुहि श्रापु मिसेवितुरे जड क्यों
करि मोमन संशय ऐसी; शिष्य संदेह निवारन कारन बात कहे गुरु हे कलुजैसी.॥१॥
अर्थः- हवे शिष्य पूठे के, जीवने निश्चयनयथी हाननो कर्त्ता कह्यो ने कर्मनो
अकर्ता कह्यो, तेनुं शुं कारण? हे गुरु! पुशल व्यरूप कर्मने जीव करे नही एवी जे
वात तमे कही, ते वात हुं यथार्थ समज्यो नही. ए पुजलरूपी कर्मनो खजाव करे?
शहां कर्त्ता तो उरावता नयी अने तेनी क्रिया केवी वे ते कहो. वली पुजस कर्मनो
कर्ता पुमलनेज बनावोगे त्यारे कर्ता कर्म बंने जम थयां, ते पोतानी मेले मसवं
बूटा था कम घनी शके ? ए मारा मनमां संदेह . शिष्यनों संदेह निवारवाने
आ प्रश्ननो यथार्थ उत्तर गुरु हवे कहेवेः- ॥ ११ ॥
श्रथ गुरु उत्तर कथन:-
॥दोहाः।-पुदगल परिनामी दरव, सदा परिनमे सोय; याते पुदगल करमको,
पुदगल कर्ता होय ॥२०॥
थर्थः- हे शिप्य! पुद्गल जे ते परिणामी अव्य . दण दणमा तरेहवार
वनी जायठे तेमाटे सदा परिणमी रह्यो , ते युक्तिश्री पोजसिक कर्मनो कर्त्ता पुन
लज यई शके. ॥२०॥
श्रथ पुनः शिष्य प्रश्नः-
॥ थडिल वेदः ॥-ज्ञानवंतको नोग निर्जरा हेतु है; अज्ञानीको नोग बंध फल
देतु है यह अचरजकी वात हिये नहि थावही यूके कोऊ शिष्य गुरू समुझावही.॥२१॥
थर्थः-हवे शिष्य पूठे के, ज्ञाननाव हानी करे एवं कहेवाथी लोग निर्जरारूपी
थाय रे ते केम ? झानी नोग जोगवे ते कर्मनी निर्जरा करेठे, त्यारे तो झानीनो
जोग निर्जरानो हेतु वे श्रने अज्ञानी जे लोग जोगवे ते कर्म बंधन करेते; त्यारे तो
थानीनेज लोग बंध फसदाई कह्यो एतो थचरजनी वात; केमके जोग जोगव
ना समान होय ने एकनो जोग निर्जरानो कारक थने वीजानो नोग बंधनो का
एम केम घने ? थने ए वात हृदयमां उसती नथी. श्रावु शिष्य, केहे सांन
सीने गुरु तेनो उत्तर कहेः- ॥२१॥

श्री समयसारनाटक. ६२३ " थथ गुरु उत्तर कधनः- ॥ संर्पया इकतीसाः ॥- दया दान पूजादिक विषय कपायादिक, दो कर्म जोग पै मुद्धको एक खेतु हैः हानी मूढ करम करत दीसे एकसे पें, परिनाम द न्यारो न्यारों फल देतु है; ज्ञानवंत करनी करे पें उदासीन रूप, ममता न धरे ताते निर्जराको हेतु है; यहे करतूति मूह करे पे मगन रूप, थंध जयो ममता सो बंध फस सेतु ई.॥२२॥ अर्थ:- दया पालवी, दान देखें, पूजा प्रमुख करवी, एक एवी रीतनां कर्मठे, थने पांच इंजियोना विपयनुं सेवन करवू. कपायर्नु तेवन करवूः एक एवी रीतनां कर्म ठे, ए चंने कर्मनो संसारमा जोग , पण क्षेत्र एक वे, तेथी बने पंधरूप . अने ज्ञानी पण ए ये कर्म करे , तया अज्ञानी पण करे , थने ए कर्म करतां तो झानी बहानी एक सरसाज देखाय ठे, पण एना परिणाम नेद जुदा जुदा ले माटे ए कर्मन फल जुई जुई थापे ते. झानवान जे कर्म किया करे, ते उदासीन रूप थईने करे , एटले एनी मेले उदय थायेधुं कर्म करेठे, पण ममता धरतो नथी; ए माटे निर्जरानो हेतु दे. अने एज कर्म किया मूढ करे ठे, पण ए क्रिया कर वामां धानंद रूप रहे ; ने निजात्मशुद्धिने विसरी जाय एटसे अंध जेयो चनी जाय ठे, श्रने ममता धारण करे , तेथी बंध फलने लिये के एज माटे ५ झानी शझाननो कर्ता ठरे ते. ॥ २२ ॥ हये कुंजारर्नु दृष्टांत आपीने मूढनुं कर्त्तापणुं लिक करे:- अथ मूट कर्तृत्व कथन कुसाल दृष्टांतः- ॥ठप्पय वंदः।-ज्यों माटीमहि कसस, होनकी शक्ति रहे ध्रुव; दंड चक्र चीवर कुम्वाल यादिज निमित्त हुव; त्यों पुदगल परवानु, पुंज परगना नेप धरि; ज्ञानी पर नादिक सरूप विचरंत विविध परि; वाहिज निमित्त बहिरातमा, गहि संसे श्रज्ञान मतिः जगमांहि थहंत नाबसों, करम रूप व्हे परिनमतिः ॥ २३ ॥ अर्थ:-जेम कससरूप कार्य थवामां माटी अव्यनी शक्ति भुव के निश्चय वे. श्रने ते कार्यनेविप तेने फेरववानो दंग थने चक्र के चाकने चीवर उतारवानी दोरी ने कुंनार ए तर्प बाह्य निमित्त थयां, तेम परमाणु पुजलनो पुंज ते बंधपणु ध रीने कामणवर्गपानो नेप धरीने ज्ञानावरणी, दर्शनावरण, चेदनीय, मोहनीय, या पुप, नामकर्म, गोत्रकर्म,यंतराय ए वरूपे विविध के जात जातनो पुगत खंध वि चों श्रहीं पहिरात्मा एटले देव मनुप्यादिरूपी वाह्यात्मा वासनिमित्त चईने चम ६२४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. रूपी श्रज्ञान ग्रहीने श्रहीं कारण बन्यो; त्यारे जगत्मा अहंकारयुजिनी संगति ते हिज पुनलखंध कर्मरूप वनीने परिणम्यो . ॥२३॥ हवे निश्चये जीवनुं शकतपणुं मानीने एना थनुनवमा रेहेवु तेनुं महात्म्य कहे:- थथ शुद्धानुजन महात्म्य कथनः- ॥सवैया तेईसाः॥-जे न करै नयपद विवाद धरे न विपाद थलीक न नाखे; जे उदवेग तजे घट अंतर, शीतलनाव निरंतर राखे, जे न गुनी गुन नेद विचारत, थाकुलतामनकी सब नाखै;ते जगधरि थातमध्यान अखंडित झानसुधारस चाखे॥॥ अर्थः-जेम मिथ्यात्वी लोक पोतपोताना नयनो पद धरीने पोतपोतामां विवादक रेठे तेम न करतां जे सहज आनंदमां रहे; ने विपाद धरता नथी, अने फूलु बोल ता नथी, अने उष्ट ध्यान धरता नथी एटले उद्वेगनो त्याग करेठे थने हमेश पो ताना हृदयनेविपे शीतल नाव राखेडे, ने एवा शुद्ध आत्माना थनुनवमां मलेठे. जेथी थात्मा गुणी वे ने ज्ञानगुण ठे, एवो जेने नेद विचार रह्योज नथी, अने वि कल्प के० व्याकुलताने मनमांथी काढी नाखे, एवा जे शुद्ध अनुनबी याय, तेज था स्मध्यान धरीने जगत्नेविपे संपूर्ण केवल ज्ञानरूप अमृत रस तेने चाखेडे. ॥ २४ ॥ हवे निश्चय नय यकी अकपिणानी स्थापना थने व्यवहार नयवडे कापणानी स्थापना प्रमाण करी बतावे ठेः-श्रथ निश्चय व्यवहारनय प्रमाण स्थापनाः- ॥सवेया इकतीसा- विवहार दृष्टिसों विलोकत वंध्योसो दीसे, निदचे निहारत न पांध्यो यह किनहीं; एक पठ बंध्यो एक परसों श्रबंध सदा, दोउ पठ थपने थ नादि धरे नही; कोउ कहै समक्ष विमल रूप कोउ कहे, चिदानंद तेसोई वखान्यो जैसो जिनही; बंध्यो माने खुल्यो मानै उहुनको नेद जाने, सोई ज्ञानवंत जीव तत्व पायो तिनही. ॥ २५ ॥ थर्थः- चतुर्गतिरूप संसारमा भ्रमण करवानो यात्मानो व्यवहार जोइए तो थात्मा कोज देखाय ने वंधमां पण जणाय, थने निश्चयनयवडे झाननोज की थने झानस्वरूपी जोश्ये तो एज थारमा कशामां बंधायलो नही जणाय; तेथी ए कसो व्यवहार पद ग्रहीये तो श्रात्मा बंधमां , ने एकलो निश्चयपद ग्रहीये तो थात्मा सदा थबंध जपाय, एवा बने पक्ष अनादिकालना ग्रहण कीधा . कोई व्य होय ते जीवने समल कहेते, ने कोई निश्चयनयवासो होय ते एने म कहेवे. पण जेणे जेयो पोतानी खुधियी चिदानंदने वखाण्यो तेवोज चिदानं दहे. हवे से सम्यग्दृष्टि होय तेतो थारमाने बंधायसो पण माने, थने थबंधपण - . श्री समयसारनाटक. माने, पण ए मानवामां बेहुनयनो नेद जे जाणे तेज शानी कड़वाय, अने तेणेज जीव तत्त्वतुं स्वरूप उसल्युठे ॥२५॥ इवे वेज नयने समान राखीने समकित राखेथी समरस नावमा रहे तेनी प्रशंसा करे:-श्रय समरसी जाव प्रशंसा कथनः- ॥तवैया इकतीसा॥-प्रथम नियत नय जो विवहार नय, उहुको फसावत थ नंत नेद फले है; ज्यों ज्यों नय फले त्यो त्यों मनके कलोल फले, चंचल सुजाय खोका सोकसों उठले है; ऐसी नय कक्ष ताको पक्ष तजि ज्ञानी जीव, समरसी नये एकतासों नही टस है; महा मोह नासे शुरू थनुनी थन्यासे निज, यस परगासे सुख राति माहिं रले है ॥२६॥ श्रर्थः-पहेलोतो निश्चय नय , श्रने वीजो व्यवहार नय ए वेउ नयने एक एक व्य साये फलाविये त्यारे थनंत अव्यनी अपेक्षाने लीधे नयना अनंत नेद फले . हवे ए नयना धनंत नेद मननाज विचारथी फले , तेथी जेम जेम नयतुं फलाव धाय तेम तेम मनना तरंग पण अनंत नेदे फलेने, अने मनना कहोल जे टला होय तेटला चंचस खनावमनना थई जाय, एनुं प्रमाण पट्गुणी हानि वृद्धि लेखे सोकालोक प्रदेश परिमाण होय एवी जे नय कदा के० नयने अंगीकार करी तेनो पक्षपात त्यजीने जे झानी जीव समरसी नावमा रह्या श्रने सघला नयना वि स्तारमा चेतनानी एकता होय तेघी टले नही ते तो समरसी नाव वाला महा मोह के नमनो नाश करीने अने शुद्ध चिदानंदना अनुनवनो श्रन्यास करीने, एटले रुपकणि थारोहण करीने परमात्मानुं जे वल ठे तेनो प्रकाश करीने सुख राशि जे मोक्ष पद तेनेविपे मली जायते ॥ २६ ॥ हवे निश्चय व्यवहार वताचीने पोतपोतानुं जे सत्य खरूप सक्षण ते तेहिज क हे:-थय सम्यक् स्वरूप सधन कयनः- ॥ सर्वया इकतीसाः।-जैसे काढु घाजीगर चोहटे बजाई ढोस, नाना रूप धरी के जगम विद्या गनी है; तेले में अनादिको मियातके तरंगनिसों नरममें धार पतु काय निज मानी है; थव शान कसा जागी जरमकी दृष्टि नागी, अपनी पराई सब सोंजु पहिचानी है; जाके उदे होत परवान एसी जाति नई, निदचे हमारी ज्योति सोई हम जानी है. ॥२७॥ अर्थ:-जेम कोई याजीगर चोटामा ढोस वगामीने नात जातना रूप धरीने पो तानी जगत विद्या प्रसार है, ने तेने सोको साची माने, ते रीते हूं थनादि का सधी मिप्यात तरंग के इरोमां मगन यनीरसो तेची जगस विद्या जोनाराने न्याये ६२६ प्रकरणरलाकर नाग पहेलो. ब्रममां धायो थको घणी कायार्ड पामीने पोतानी मानी सीधी हती, ते हाल मने झान कला प्राप्त थवाथी ब्रमनी दृष्टि दूर थई गई, त्यारे पोतानी तथा पारकी सौज के सामग्री ते सर्वने श्रोलखी लीधी; जे ज्ञान कलाना उदय थवाथी वस्तुनुं परमाण थायठे एवीरीत थई तेथी पोतानी परंपरानी शुझियावी, एका निश्चयर्थी अमारी ज्योति जे अमारु स्वरूप तेने अमे थोलखी लीधं ॥२७॥ हवे जे ज्ञाता होय ते सम्यक् स्वरूपने शुरु अनुत्नवनेवि विचारी खिये ते कहे -अथ शुझानुनय चिंतन झान विलासः- ॥ संवेया इकतीसाः।- जैसे महा रतनकी ज्योतिमें लहरि उठे, जलकी तरंगजेसे लीन हो जसमें; तेसै शुद्ध थातम दरवपरजाय करी, उपजे विनसे थिर रहे निज थसमें; ऐसे थविकलपी अजलपी थानंद रूपी,अनादि अनंत गदि लीजे एक पलमें; ताको अनुन्नव कीजे परम पिऊप पीजे, बंधको विलास मारि दीजे पुदगलमें ॥ २० ॥ अर्थः- जेम हीरा, लाल, पन्ना अने रत्ननी ज्योतिमा खहरी उके, ने ज्योतिमांज समाइ जाय , वली जेम पाणीना मोजां पाणीमांज समाई जाय, तेम शुरु श्रात्म अव्यना जे ज्ञान प्रमुख गुणना पर्याय ते ते समये समये उपजे , ने वणसे , धने अन्य पोताना अव्य स्थानने विपेज रहे. उपजq ने वणसए विकल्प पर्यायने था श्रये थाय ; पण अव्यमां तो थिरता रही है, अव्यमां विकल्प नथी माटे जे अधि कल्पक यने थजल्पी के स्थिरठे सर्वथा वचन गोचर नथी, अने श्रानंदरूपीछे, तेथी सहज समाधि थईछे, ए, कोई यात्म अव्य, तेनुं अनादि अनंत काल सुधी एक रूपमा ग्रहण करघु, थने तेज अव्यनो अनुनब करवो, एटले तेने विपेज उपयो राखवो, ए अनुनवमां परम पिऊप के परम अमृतरस उपजे ते ते पीवो. अंने जे थाश्रव बंधनो विसास थारमामां तेने पुनसनी सामग्रीमा नाखी देवो, एटले पु कसरूप जूझुंज ते ॥२०॥ श्रात्मानो शुरू थनुजव परम पदार्थ ठे, तेनी प्रशंसा करेः-यय अनुभव प्रशंसा सवैया कतीसा॥- दरवकी नय परजाय नय दोउ नय, श्रुत झानरूप श्रुतझा परोप है; शुद्ध परमातमाको थनुनी प्रगट ताते, अनुनी विराजमान अनुनी है अनुनी प्रवान जगवान पुरुप पुरान, ज्ञान थो विज्ञानघन महासुखपोप है, पर योंही अनुलो अनंत नाम, थनुनोविना न कहों उर गेर मोप है ॥२५॥ य प्रवर्ते , एक व्यार्थिक नय वडे अव्यनो थाय , ए चंने नय श्रुतहानरूप विमख परमात्मानो थनुनव जे ठे बले. ॥

. श्री समयसारनाटक. तेतो प्रगद के प्रत्यक्ष प्रमाणमां थावे , तेथी अनुनवज महा वलयान थको विरा जमान घई रह्यो, एथी अनुलर ते श्रदोप के शुद्ध हवे अनुजवनां नाम कहेवे, अनुजव कहिये, प्रमाण कहिये, नगवान कहीये, एनेज पुराण पुरुप कहीये, एनेज झान कहीये, एनेज विज्ञानघन कहीये, एनेज महा सुखर्नु पोप कहीये, एनेज परम पवित्र कहिये, एवा धनुनयनां अनंत नाम . अने ए गुरु अनुनव शिवाय वीजे कोई स्थानके मोक्ष नधी ॥ २५ ॥ इवे शुष्प अनुजव विना संसारमा जमे थने शुफ थनुनय प्राप्त थये मोद पामे ते कहे ते. श्रथ अनुनव साम्यर्थ जसको दृष्टांत:- ॥ सवेया इकतीसाः ॥-जेसे एक जल नाना रूप दरवानुयोग, जयो यह जांति पहिचान्यो न परतु है; फीरि काल पाई दरवानुयोग इरि होतु, अपने सहज नीचे मारग ढरतु है तेसे यह चेतन पदारथ विनावतासों, गति योनि नेप जब जावर नरतु है। सम्यक सुनाइ पाश् अनुनौके पंच धाइ, बंधकी जुगती नानि मुगति करतु है ॥३॥ अर्थ:- जेम पाणी एक रूप ठे तथापि तेनेविपे नाना प्रकारनी माटी प्रमुख व्यनो मिलाप थये पाणी पण तरेहवार जातवें थाय ठे, हवे देखवामां तो माटी प्रमुख देखाय ठे, पण पापी श्रोलखातुं नथी. फरी कोई थोपधादिकधी ते ऽव्यनो मिलाप शूर थयो भने पाणी तरी थाव्युं त्यारे पोतानु सहज रूप सईने नीचाण तरफ द सवा लाग्यु; ते रीते जे चेतन पदार्थ ते ते विनावतासों के० पोतानी जुल थकी चार गतिमां चोरासी साख जीव योनिनेविपे नेप के एक क्रोड सामासत्ताऐसाख फुल कोमीमां नातनातना लवकरतो जावरी के फरी रेहे , एज जीव कोई अवसर स म्यग् नाव पामीने पोताना थनुनवना मारगमां दोमीने थने बंधनना विसासने तो मीने कर्मनी मुक्ति करे .॥३०॥ हवे मिध्यादृष्टि होय ते अनुभव शिवाय कर्मनो कर्त्ता होयज ते कदे :-श्रय मिथ्याष्टि कर्तृत्व कथनः- ॥ दोहाः ॥- निशिदिन मिथ्या नाब पहु, धरे मिथ्याती जीय; ताते जावित कर मको, करता कह्यो सदीव. ॥३१॥ थर्थः- रात ने दिवस पोतानी नूसनेविपे मिथ्यात्वी जीव होय ते फलाएं में की, में सीधुं, थामारं इत्यादिक मिथ्या जाव धारे ते मारे शुरू चेतनाजे ते ते विना वित कर्मठे तेनो कर्ता सदीव के निरंतर करो. ॥३१॥ हवे झानी थने मूड करम करे , ते एक सरखां देखाय , तथापि मूढ जीबने ६२० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेतो. कर्मनी कनां कयो ने हानी जीवने कर्मनो अकत्ता कयो तेनुं कारण कहे :-श्रय मृद कर्मको कना हाना श्रका यदु कयनः- ॥ चांग। को करम सोई करतारा: जो जाने सो जाननदारा; जो कत्ती नहि जाने मांजाने मो करता नहि होई ॥ ३२ ॥ नया- कमन करे तेज कत्ता कद्देवाय अने जे जाणे तेने तो जाणनार कहीये; कनाज नागनार नती श्रने जे जाणनार ते ते कर्ता नयी ॥३॥ दर जागनार ने ने घाना ते समजाये वेः-थय झाता अकर्ता कथन:- ॥ गोगमाः -शान मिग्यान न एक, नदि रागादिक ज्ञानमति; शान करम थ मिन, नोहाना करना नदी. ॥ ३३ ॥ सकार गर बने मिपावना एक कद्देवाय नहीं; अने रागादिक जे राग प मोर मादिर. नारदानमा लोग नदी; एयी शान जे 2 ते कर्मग्री थतिरेक घi inामा होय रो कर्चा न होय ॥ ३३ ॥ मिमा पुराव्य रुप कर्मनो थकान ठे अने नार फर्मनो पत्र:- पपीय कर्मको थकनी यदु कथनः- ॥arian- काम सिया राग, भाव मिशि एक दोदि नहि; दोऊ निमा सार, वादि दोड, नजीरगति कम पिंट पुनत विनाय रागादि मूठ व्रम; सार एक पुण यनंन किम धादि प्रकृति गम; निज निज विकास जुन जगत महि, जपा मदन परिनमदि निम; करतार जीवजम करमको, मोह विकस जन पददि म ॥३॥ घः पुनम उज्य मर कर्म रिंग थने गग हेपादिक नार ए यंने मशीने एक पार नदी, एथेने बार जित मरूपमा , पण ए येन नाव जीयमां गेहेना नश्री. एनो शिगे कवेः- कर्मपिट सेतो पुन्यरूपी जे. अने जे रागादिक विगाव ये तेगे माईनो भ्रम थवर जीव ले तेनो एकता दीप रयो ठे यने पुनत थ मंगाने रहावे. नो कर्मकनाj एवं मम प्रति बैन कम धारण करो ? उग गर कोई पंगताना मनार विधाममा युन. यई रयावे, जे पोतानोरा जगर देवरोज परिणामी रमी ले ए न्यायनी वान ने, नेयी नह पी कर्मनी नोटे. पदं ददन उजीर मोदी विकय होय ते कळे ॥ ३४ ॥ हर मगरारे करीने निशांन ममतावे. वय गम्यम्स प्रसार कयन:- जीव निपान न करे, दाव नदिघी नाम मात्र; दान मान रग म.दो काम 3: अमंग्यात देग, मकति जग प्रगटे यति मिति श्री समयसारनाटक. लास गंजीर, धीर घिर रहे विमल मति; जब सगि प्रबोध घटमदि उदित, तव लग अनय न पेखिये; जिम धरमराज वरतांतपुर, जद तह नीति परेखिये ॥ ३५ ॥ अर्थः-जीव ते ते मियारूपी कर्म करे नहीं, एनो हेतु कहे के, भ्रम मल रूपी जे जार ते तेने ए जीव धारण करे नही. अने ज्ञान झाननाज रसमां रमे एटले ज्ञा तापणामां रहे. थने कर्मादिक जे ज्ञानावरणादिक राग हेपादिक तेतो पुलसाम ग्रीवे. अने ए जीवना तो असंख्यात प्रदेशनेविपे एवी शक्ति अति प्रगटपणे अंग मगी रदी . ते कहीये वश्चे के, चिद्विक्षास के ज्ञान विलासनेविसे गंजीर, धीर ने विमल मतिवंत यको स्थिरता घई रह्यो ठे; एवं प्रवोध सम्यग् शान जां सुधी घट पिगमा प्रकाशमान घई रडं ठे त्यांसुधी अनय के अन्याय खरूपने दे खीये नही, ते उपर दृष्टांत कहे जेम पुर नगरमां धर्मराज वर्तता थका जहां तहां नीतिज जोवामां आवे ॥ ३५ ॥ ॥ इति श्रीसमयसार नाटक कर्ता कर्म किया धार तृतीय वासबोध सहित समाप्त ॥ ॥ दोहराः॥ करता किरिया करमको, प्रगट यखान्यो मूल; अब वरनों अधिकार यद, पाप पुण्य समल ॥३६ ॥ अर्थः- कर्ता क्रिया अने कर्म एउनु मूल के रहस्य ते प्रगट करी वखाएयु हवे पाप श्रने पुण्य ए पने घराबर तेनो अधिकार वर्णन करुं हुं ॥३६॥ हवे पाप पुण्य घार विपे प्रथम ज्ञानचंपनी कलाने नमस्कार करे:- श्रय ज्ञानचंन कला वर्णन:- कवित्तवंदः॥-जाके उदे होत घटथंतर, विनसे मोह महातम रोक;सुनथरु अशु न करमकी मुविधा, मिटे सहज दीसे इक योक; जाकी कक्षा होतु संपून, प्रतिजासै सब सोक थलोक; सो प्रबोध शशि निरखि वनारसि, सीशनमा देतु पग धोक ॥३॥ अर्थः-जे प्रचोध चंजना प्रकाशवाधी समान घटमां जे मोहरूप महातम के घोर अंधकारनुं रोक जे थटकाव ते नाश पामे, अने जेम थंधकार गयाथी एक कर्म शुन थने एक कर्म थप्न एवी जे कर्मने विपे विविधा वे ते मटी जाय, थने स इज नावे कर्म बंधरूप ठे एवं पक थोक देखाय अने जेने प्रबोधचंनी सर्व संपूर्ण कला प्रगट थयेथके सर्व लोकालोकनो प्रतितास थाय ते प्रयोधरूपी चंअफसाने नि रखीने बनारसीदास मायुं नमावीने पगधोकदेतुहे के प्रणाम करते. ॥ ३ ॥ हवे मोहमां शुज श्रशुज कर्मनी विविधता देखायठे ते एकरूपपणे देखाडेव - . - ६३० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. थय गुजागुन एकत्वीकरन:- ॥सबैया इकतीसा॥-जैसे कादु चंडाली जुगल पुत्र जने तिन्द, एक दियो वामन छं एक घर राख्यो है; यामन कहायो तिन्द मय मांस त्याग कीनो, चंमास कहायो निन मद्य मांस चाल्यो है; तेते एक वेदनी करमके जुगल पुत्र, एक पाप एक पुण्य नांठ निन्न नाग्यो है: उही माहिं दोरधुप दोउ कर्म बंधरूप, पाते ज्ञानवंतने न फोर अनिवाल्यो है. ॥ ३०॥ अर्थ:-जेम कोई मालनी स्री जुगल पुत्र के ये पुत्र जणे ने पठी एक ठोकरो ग्रामणने थापे, ने एक टोकरो पोताना घरमा राखे, हवे जे ठोकरो ब्राह्मणना घ रमा जनरें से ग्रामा कडेवाय, ने ते मय मांसनो साग करे, जे चंगासना घरमा रहे रोमास याय, ने ने मय मांस पण चासे, ते रीते एक वेदनीय कर्मनां चे पुत्र वे. एक पाप ने यीनो पुपा, पनां जुदा जुदा नाम कहांठे, पण यनेनो खनार एक वे, गटसे ने पिप दोररूप मे० वेदनानी सत्ता . पटले रोदसंताप रे बसी पापने पुरणय फर्म पंपाप , पटसा यासते ज्ञानीजने ए बेमांगी कोश्नो पण थ Faाप पीपी गपी. ॥ ३० ।। एये पाप तया पुर ए बैग्ने समान कयां तेउपर शिष्य प्रश्न पूछेः- थाय शिष्य प्रश्नः- ॥ पोपाईः। कोळ शिष्य कदै गुरु पांदी; पाप पुण्य दोऊ सम नांदी; कारन रस गुनाप प.स न्यारे; एक यनिष्ट संग क प्यारे. ॥ ३ ॥ यः- कोई शिष्य गुरुनी पामे थावी कदे के, यामी पाप ने पुण्य ए येने समान कांपा ते समान देखातां नयी कमक, एबेनां कारण, रस, सनाय तथा फल ते तो जुदा जुदा है वसी एमांयी एक प्रिय सागे , ने एक थप्रिय सागे ठे. ॥ ३५ ॥ दवे सिम्य ए वेडनां कारण प्रमुग जुदां जुदां कहे वेः- यथ शिष्य करन:- ॥सया कनीसाः ॥-मं किस परिनामनिमा पाप यंध होइ, विशुरूसी पुन्प पंच हेतु द मानिये; पापक उदे थसाता नाको है कटुक बाद, पुन्य उदे साना मिस नेद जानिये; पर मंकिस रूप पुन्यहिं विशुद्ध रूप, मुहूंको सुनार शिरद यो समानिये; पापमों कुगति होय पुन्यमों मुगति होय, ऐसो फल नेद परना परवानि. ॥४॥ सम-तीन कपापमय से परिणाम तेनुं नाम मंका परिणाम, ताणे करीने पा पनों बंध पापः थने कपाय, जे मंदपा तेने विशुरू कहिय; लेबई पुणनो यंध पाएका देशु पट कार नंद मानिये उश्य. यने पापना उदयग्री यशाना याय .. .

श्री समयसारनाटक. चे, तेनो स्वादतो कटुक होय . ने पुष्पना उदयवडे शाता उपजे , तेनो मिष्ट स्वाद होय . एटले पाप ने पुष ए चेउने विपे रसनेद धयो; वली पापकर्म क्लेश रूप , तीन कपाय रूप से भने पुण्य कर्म विशुद्ध रूप . मंद कपायरूप; ए बने कर्मनो निन्न भिन्न खनाव थयो, ते एज उपरथी ए चंने कर्मनो नेद वखाणीये वश्य; श्रने पापधी कुगति के नर्क गति तियंच गति, थाय , अने पुण्यवढे मनुष्यगति, देवगति एवी सुगति पाय 2 ए रीते पाप पुण्यरूप कर्मनेविपे फलनो नेदप्रत्यक्ष प्रमाणधी ॥om हवे शिष्यना प्रश्ननो गुरु उत्तर करे :- श्रघ गुरु उत्तर वचन यथाः- । सवैया इकतीसाः॥-पाप बंध पुन्य बंध ऽहमें मुगति नाहि, कटुक मधुर खाद पुग्गलको पेखिये; संकिलेस विशुद्धि सहज दोउ कर्म चाति, कुगति सुगति जग जासमें विशेखिये; कारनादि नेद तोहि सूफत मिथ्यातमाहि, ऐसो त नाव झान दृटिम न लेखिये; दोउ महा अंधकूय दोउ कर्म बंध रूप, उहू को विनास मोप मारगमें देखिये. ॥४१॥ अर्थः- पापनो पण बंध थाय ने पुण्यनो पण बंध थायवे ने ज्यां बंध होय त्यां मुक्ति न होय, एटले वेधी मुक्ति नही ते माटे येउ समान वे; अने जे कटुक र समां पाप वे ने मधुर रसमां पुण्य ते ए चेउ रस पुद्गलना ठे तेथी पापने पुण्य स मानज ते. वली जे संकेश खन्नावने लीधे पाप , ने विशुद्ध खन्नावथी पुण्य ठे; पण ए चेउ सनाव जे ले ते कर्मनी चाल . अने कुगति तथा सुगति ते पाप पुण्यनां फस , ते नेदवडे जगत् जासनी विशेषता है, तेथी पाप पुएय समानज ते. थरे। शिप्य ! तने जे पाप पुण्यना कारणादि नेद तेणे करीने पाप पुण्यनो त नाव के विविध नाव सूजे ते, ते तो मिथ्यामतिमां सूजे ठे; पण ज्ञान दृष्टि करी जोतां तो ए तनाव देखाशे नही. ए बेनेविपे थारमार्नु श्रवसोकन नथी, तेथी ए पेट मदा अंधकृप ने, थने ए वेउ कर्म ; ते पंधरूप ते थने मोक्षमार्गने विपे ए वेडनो वि नाश देखीये जीएतेषी ए पेन समान ॥ ४ ॥ दवे मोदा मार्गनेविपे घेननो विनाश बतावे -अथ मोद पति कथन:- ॥ सबैया इकतीसाः ॥-सीख तप संजम विरति दान पूजादिक, अथवा थसंजम कपाय वि जोग दैः कोउ शुनरूप को अशुल सरूप मूस, वस्तुके विचारत छ विध कर्म रोग है ऐती पंध पति यखानी वीतराग देव, यातन धरममें करम त्याग जोग है; जोजस तरेया राग दोपको हरया, मदा मोपको करैया एक शुद्ध उपयोग है. ॥४२॥ अर्थः- ब्रह्मचर्य तप, पंचेंजिप निमद, संवर, दान पुजाप्रमुख किया; पुष्व एयंप .

,
६३२
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
नां कारण कर्म वे. अथवा पापना कारण असंयम कपाय श्रने विषय जोग वे. ए
वेउमां कोई शुलरूप कार्य , थने कोई अशुनरूप कार्य ; पण वस्तुनुं मूल विचा
रतां तो बेडए कर्म रोग है; एटले वेन प्रकारनो कर्म रोग ठे; एवी बंधनी पति के
एक डंमी ते वीतराग देवे वखाणी; पण थास्मिक धर्ममां एटले यात्मानो स्खलाव जो
तां कर्म क्रिया त्यागवा योग्य ; एवा पापपुण्यने हेय कहेनार, थने नवजल ने तर
नार, राग द्वेपने हरनार तथा महा मोदनो करनार एक शुद्ध उपयोग उपदेश ॥४॥
हवे अर्धा सवैयामां शिष्य प्रश्न करेठे, ने अर्धा सवेयामां गुरु तेनो उतर वाले
-अथ शिप्य प्रश्न गुरु उत्तर कथन:-
॥ सवैया इकतीसाः॥-शिप्य कहै स्वामी तुम करनी शुज अशुज, कीनी है नि
पिक मेरे संसो मनमांहि है; मोपके संधैया ज्ञाता देसविरती मुनीस, तिन्हकी थ
वस्था तो निरावलंव नाहि है; कहे गुरु करमको न्यास अनुनी श्रन्यास ऐसो श्रव
लंच उन्हहीको उनमांहि है; निरुपाधि श्रातम समाधि सो शिवरूप, थोर दोर धूप
पुदगल परांहि है. ॥४३॥
थर्थः- शिष्य पूठे हे स्वामी, तमे तो मोद मार्गमां शुनने अशुज करणी वेनो
निषेध कीधो, तेनो मारा मनमां संदेह पडेट केमके मोक्षमार्गना साधक ज्ञाता देश
विरती पंचम गुण स्थान वर्ति थया अने मुनीश के पष्ट सप्तम गुणस्थानवर्ति सर्व
विरती थया, तेमनी अवस्था तो निरालंबन नथी, एटलेपोतपोतानी शुद्ध क्रियाना था
लंबनने सेईने देश घिरती सर्व विरती कहेवायवे, त्यारे करणी निपिक केम थई ?
हवे गुरु कहेः-जेवो अक्षरनो न्यास मांड्यो तेवू श्रुत ज्ञाननु थालंबन होय तेम
शुन कर्मनो न्यास तेतो जोवामां पण ते अनुजवनोज थज्यास, ते अनुजव थ
ज्यासरूप आलंबन ते तो हातानुं झाता पासेज ठे, थने तेमां निरुपाधि के राग
केप कपाय श्छादिकविना थात्मानी जे समाधी, एटले जे पर रूपने विपे निरुपयो
गीपणे रदेवू तेज शिवरूप, के मोक्षरूप अने जे दोरधूप के खेद संताप जेठे ते
तो पुनसनी परिगद्दी के गया ॥ १३ ॥
हवे एज शुज क्रियाविपे बंध थने एज शुज क्रियाविपे मोक्ष ए वेज स्वरूप कही
वतावे-थथ वंध मोद खरूप कयनः-
॥ सवैया तेईसाः ॥-मोठसरूप सदा चिनमृरति, बंधई करतूति कही है। जा
वतकाल वसे जह चेतन, तावत सो रसरीति गही है; थातमको अनुलो जवलों त
वलों शिव रूप दसा निवदी है; अंध नयो करनी जव गनत, बंधंविथा तत्र
फेखि रही है ॥ ४ ॥

श्री समयसारनाटक. ६३३ अर्थः-- चिन्मूर्ति के चिदानंद ने ते तो सदा मोद स्वरूप के, अने करतूती के किया तेतो सदा बंधमयके. यावत् काल के जेटला काल सुधी चेतन ज्यां बसे ता वकास के तेटवा काल सुधी तेज रसरीति ग्रहण कीधी ठे, एटले तेज रसमां र हे एटले ज्यांसुधी श्रात्मानो अनुनय रहे त्यां सुधी शुन क्रिया करतां उतां शि वपद दशा निवही एटले मोक्ष स्वरूपमा रहे, श्रप्रमतता कडेवाय; अने पोतार्नु स्वरूप जुलीने अंध घयो थको ज्यारे करणीनोज रस ठरावे त्यारे तो बंधनाज कष्ट रोग फेलावे ॥४॥ हवे मोदप्राप्तिनुं कारण कड़े-ध मोक्ष मार्ग निरूपर्ण:- । सोरगः ।।-अंतर् दृष्टि खखाज, अरु सरूपको आचरण; ए परमातमन्नाउ, शिवकारन एई सदा ॥ ४५ ॥ अर्थः- बाह्य दृष्टि वांडीने अंतर्ह थापीने श्रसदनो जापकरवो, श्रने तेना स्वरूपर्नु थाचरण करवू, एटले ज्ञान, दर्शन, चारित्रने श्राचरिये, तेथकी परमात्म नावसिक थाय; सदाकासनेविपे एज मोक्ष कारण ते ॥ ४५ ॥ हवे वाह्य दृष्टिवने बंध पझति थाय ते कहे :-श्रय बंध मार्ग निरूपण:- ॥ सोरठाः ।।-करम शुनाशुन दोश, पुजल पिंग विताव मल; इनसों मुगति न हो, नांदी केवल पाए । ४६ ॥ अर्थ:- शुभकर्म ते पुण्य ने अगुज कर्म ते पाप ए वेन कर्म, पुमलना पिंड वे, श्रने विनाव जे राग पादिक मसरूप ते ए वेडनेविपे दृष्टि रहेवाथी मुक्ति थाय नहीं, धने केवखझान- पद पामिये नहीं ॥४६॥ ए वात उपर शिप्य प्रश्न करे , ने तेनो उत्तर गुरु दिये :- श्रथ शिप्य प्रश्न गुरु उत्तर कथन:- ॥ सबैया इकतीसाः ।। - कोज शिष्य कहै स्वामी अशुज किया अशुऊ, शुज कि या शुक्र तुम ऐती क्यों न बरनी :; गुरु कहे जवलों क्रियाको परिणाम रहे, तबलों चपस उपयोग योग धरनी; थिरता न थावे तोलों शुम अनुनो न हो, याते दोन क्रिया मोप पंधकी कतरनी; बंधकी करेया दोऊ उहमें न नली कोज, वाधक विचा रमें लिपिड कीनी करनी ॥ ४ ॥ अर्थः- कोई शिष्य पूठे ते के हे खामी ! तमे एवं वर्णन केम करता नश्री के थ शुन क्रिया जे हिंसादिक ते अशुभ ने अने शुन क्रिया जे दया दानादिक ते शु ? त्यारे गुरु उत्तर थापे के श्रहो शिप्य! ज्यांसुधी क्रियाना परिणाम रहे व त्यां सुधी उपयोगनी धरनी के क्षेत्री एटले उपयोगवंत श्रारमा चंचल रहे ठे. ज्यांसुधी :- ६३२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. नां कारण कर्म . थथवा पापना कारण असंयम कपाय भने विपय नोग . ए वेगमां कोई शुनरूप कार्य , थने कोई गुजरूप कार्य ठे, पण वस्तुनुं मूल विचा रतां तो नए कर्म रोग; एटले येउ प्रकारनो कर्म रोग के एवी पंधनीपति के एक मी ते वीतराग देवे वसाणी; पण थास्मिक धर्ममा एट थारमानो सनाव जो तां कर्म क्रिया त्यागवा योग्य ते एवा पापपुण्यने हेय कहेनार, अने जबजस ने तर नार, राग पने हरनार तथा महामोदनो करनार एक शुरू उपयोग उपदेश .॥४२॥ हये था सबैयामां शिष्य प्रश्न करेठे, ने अर्धा सयामां गुरु तेनो उतर वाले -अथ शिष्य प्रश्न गुरु उत्तर कथन:- ॥ संबया कनीसाः॥ शिष्य कहे सामी तुम करनी शुज अशुन, कीनी हे नि पिक मेरे संसो मनमादि है: मोपके सधैया झाता देसविरती मुनीस, तिन्दकी थ पस्या गो निरायसय नादि से: कहे गुरु करमको न्यास थनुनो श्रन्यास ऐसो थव संप उदहीको नमादिः निरपाधि यातम समाधि सोश शिवरूप, योर दोर धूप पुदगल परगदि. ॥४३॥ अर्थ:-शिष्य पूरे दे मामी, नमै तो मोद मार्गमां शुनने यशुन करणी घेउनो निपेप पीयो, तेनो मारा मनमां संदेह पड़े केमके मोक्षमार्गना साधक इाता देश पिरती पंगम गुण स्यान पनि यया थने मुनीश के पष्ट सप्तम गुणस्थानवनि सर्व पिरती पया, तेमनीयवस्था तो निरासंबन नयी, एटक्षेपोतपोतानी शुद्ध क्रियाना था बनने खेईने देश रिती सर्व विरती कद्देवायचे, त्यारे करणी निपिक केम थई ? एये गुरु कदेव-जेरो थदरनो न्यास मांड्यो तेवू श्रुत शाननु थासंयन होप तेम मुन कर्मनो न्यास तेतो जोवामां ठे पण ते थनुनबनोज यन्यास, ते यनुनय थ ज्यामरुप यासंबन ते तो झानानुं दाना पासेज , थने तेमां निरुपाधि के राग रेप कपाय शादिकविना थारमानी जे समाधी, पटी जे पर रूपने विपे निरुपयो गीने रद्देयं तेज शिवरप, केस मोक्षरूप थने जे दोरधूप के खेद संताप जेठे ते तो पुगपनी परिबांदी के वाया ॥ १३ ॥ हवे एज गुन किया विष यंघ यने एज गुन क्रियाविपे मोदा ए येउ सरूप कही पनादे:-यय पंच मोक्ष सम्र कयनः- सरदा तेमा-मोगमप सदा चिनमृरति, यंत्रमई करतूनि कही है: जा जह चैतन, तारत मो रमरीनि गही हैथातमको थनुनी जया त पों शिव रूप दसा निषही है; अंध नयो करनी जय गनत, रिया तय पति रही है ॥४॥ बता में श्री समयसारनाटक. ६३५ -तना बंधनी करनारी बने शानधारा मोक्षस्वरूप वे; मोक्षनी करनारी ने दोपमा बनी हरनारी ते धने जवसमुष तरवाने तरनी के० नाव समान वे ॥ ४ ॥ इवे मोक्ष कर्ता जे ज्ञान क्रिया एवो जे स्यामाद तेनी प्रशंसा करे:- अथ स्याहाद प्रशंसा:- ॥ सबैया इकतीसाः॥-समुफैन ज्ञान कहे करम कियेसों मोक्ष, ऐसे जीव विकत मिघ्यातकी गदसमें; ज्ञान पढ गहे कहे यातमा श्रबंध सदा, वरतेसुवेद तेन बूझे हेच इसमें जयाजोग करम करे ममता न धो, रहे सावधान ज्ञान ध्यानकी टहसमें तेईन वसागरके उपर व्हे तरे जीव, जिन्दको निवास स्यावादके महसमें ॥ ५॥ थर्थः- क्रियावादी कहे। के, "न झान श्रेय" एनो अर्थ ए के ज्ञान नबुं नथी. जेमा संशय उपजे वे, अने संशय थया थकी जीव अहीनो नहीं ने तहीनो पण नहीं एवो चाय , माटे किया कर्म करवाधीज मोक्ष वे, एम विकल थयलोजीव मिथ्यात्य नी गदसमां फहे. दवे जे ज्ञानवादी सांख्यमती ठे ते ज्ञाननोज पक्ष महीने रहे। ने पवु कहेठे के बंध ने मोक्ष प्रकृतिने विपेज , पण थारमा तो सदा थबंध पणे व वे एवी अंधावडे खठंद के० पोतानी मरजीमां श्रावे तेम चाले, तेल चदल के०क दममा यूमेशा दे. अने जे स्याहादी ते ते कोईना विरोधी नथी, तेथी यथायोग्य प टसे गुण गणा माफक कर्म किया करे, पण कर्मने उदय दशामा राखे ठे, यने म मताने धरता नघी, ज्ञान प्याननी सेवामां सावधान रहे ; एवा स्याहादी जीव उप र पर रखा थका जवसागर तरेठे, जेनो निवास स्याहाद रूपमेदेखमां . ॥ ५० ॥ रखे मृदनी तथा विचक्षणनी क्रियानुं वर्णन करे :- थथ मूढविचक्षण क्रिया पाणुन:. ॥ सयेया इकतीसाः।- जैसे मतवारो कोउ कदे थोर करे थोर, तेस मृढ मानी वि परीतता धरतु देः अगुज करम पंध कारन पखाने माने, मुगतिके हेतु शुज रीति या परतु है अंतर सुदृष्टि नई मूटता विसरि गई, झानको उद्योत बम तिमिर दरतु है। करनसों मिल रहे धातम सरुप गदे, अनुनी थारंजि रस कोतुक करतु है. ॥१॥ थ:-जेम कोई मतवारी पुरुष कहे फई थने फरे. फई तेम मृद प्रापी उसटोज पार पारे , एटसे शगुन कर्मने पंधर्नु कारप समजे थने मुक्तिनो हेतु शुन रीन चाशुन कियाने थापरते. दवेशानीने यंतर मुदृष्ट्रिय तेथी मृढता मटी गईने ज्ञान नो उद्योत पयो; तेणे करीने नमरूप तिमिरनो नाश भयो, स्यारे मुनि कारण जे शुज किया तेषी ते शानी निर रहे, ममतान घरे, थने यारमानुज सरुप प्रदी भारमाना धनुरना थारंजना रसर्नु कानुफा कर दे. ॥ १ ॥ ॥ इति श्री समपसार नाटकको पुख पार एकारची कपन चनुयं हार संपूर्ण:।।

" ६३६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. ॥ दोहराः।-पुन्य पापकी एकता, चरनी श्रगम अनुप; अव श्राश्रव अधिकार करें, कहाँ अध्यातम रूप. ॥ ५५ ॥ अर्थः- पाप पुण्यनी एकता तो अगम ने अने अनुपम ने तेनुं वर्णन कीधु, दवे • कईक श्राश्रवनो थधिकार वे ते कहुं श्रने अध्यात्मनुं स्वरूप कहुईं ॥ ५ ॥ थाश्रव सुनटनो नाश करनार ज्ञान सुनटने नमस्कार करे :-थथझान वल वर्णन:- सवैका इकतीसा॥-जे जे जगवासी जीव थावर जंगम रूप, ते ते निज बस करी राखे वल तोरिके; महा अनिमानी ऐसो थाश्रव अगाध जोधो, रोपि रनयंन ग ढो जयो मूठ मोरिके; थायो तिहि थानक अचानक परमधाम, ज्ञान नाम सुनट स- वायो वल फोरिके; श्राश्रव पठायों रनथंन तोरि डार्यो ताहि, निरखी बनारसी नम- त कर जोरिके. ॥ ५३॥ श्रर्थः--जे जे थावर जंगमरूप जगत्वासी जीव वे, तेना सहज बल ने तोमीने ते ते जीवोने श्राश्रव जोधाए पोताने वश करी राख्याठे, एवो महा अनिमानी आवरूपी अगाध जोडो जगत्मां रहे , ते रणथंच रोपीने मूठ मरोमीने गढो थयो ने ते एम कहेते के, जगत्मा मने जीते एवो कोश्नथी. ते स्थले अचानक परम धाम के थति तेजस्वी ज्ञान नामनो सुन्नट उपला थाश्रव जोहानो प्रतिपक्षी ते सवायो बल फोरवीने खडवाने श्राव्यो; तेणे श्राश्रय सुजटने पगड्यो थने तेनो रणथंच तोमी नाख्यो. एवा ज्ञान सुन्नटने निरखीने वनारसीदास हाथ जोडी नमस्कार करे॥५३॥ हवे अव्यरूपी श्राश्रव श्रने नावरूपी श्राश्रवनां लक्षण कहे:- अने सम्यग्ज्ञा ननुं सक्षण पण कहेः- श्रथ विविध श्राश्रव सठन तथा ज्ञान सम्न वर्णन:- ॥ सवैया तेइसाः।-दर्वित श्राश्रव सो कहिये जहिं पुजस जीव प्रदेस गरासे; नावित थाश्रव सो कहिए जहिं राग विरोध विमोह विकास सम्यक्पद्धति सो कहिये, जहिं दवित नावित थाश्रव नासै;झानकला प्रगटै तिहि थानक,अंतर वाहरि और न जासे॥५४॥ थर्थः-ज्यां पुगत अव्य ते.ते जीवना सर्व प्रदेशने ग्रासेठे के गली जायचे, ते अवित श्राश्रव जाणीये. थने ज्यां वित श्रावना प्रसंग थकीथात्माने विपे राग केप विमोदनो विकाश थाय त्यां नावित श्राश्रव कहीये, थने ज्यां श्रात्माने विपे स म्यक् पति के सम्यक् स्वरूप कहिये त्यां तेने अवित थाश्रव थने नावित था श्रवनो नाश थाय, एटले सम्यक् पझतिनेविपे ज्ञान कला प्रगटे, तेथी अंतर्भावाश्रव मां वाहिर अव्याश्रवमा वीजुं नासे नही, सम्यक्ज दीनामां श्रावे ॥ ५४ ॥ हवे सम्यक् स्वरूपनो धषी जे ज्ञाता तेनुं लक्षण कहेते. श्रथ ज्ञाता खदण::-- श्री समयसारनाटक. ॥चौपाई छंदः॥-जो दरवाश्रवरूप न होई, जहनावाश्रव नाव न कोई;जाकी दशा ज्ञानमय सहिये, सो ज्ञातार निराश्रव कहिये ॥ ५५ ॥ अर्थः- जे जव्याभवना स्वरूपमा होय नही, अने ज्यां नाबाश्रवनो पण जाव कोई नधी, थने जेनी दशा ज्ञानमय होय, तेजजीव ज्ञानी अने थावरहित कहिये. हवे शातानी समर्थाची निराश्रवपणुं देखागे :-श्रथज्ञाताकोसमर्थपणोवर्णन:- ॥सवैया इकतीसाः॥-जेते मन गोचर प्रगट बुद्धि पूरवक, तिन परिनामनकी म मता हरतु है भनसा अगोचर अबुद्धि पूरवक नाव, तिन्हिके विनासवेको उद्यम ध रतु है; याहि जांति परपरिनतिको पतन करे, मोखको जतन करे नौजल तरतु है। ए सै ज्ञानवंत ते निराभव कहावे सदा, जिन्हको सुजस सुविचक्षण करतु दे ॥५६॥ अर्थ:-जेटक्षा परिणाम प्रगट मनगोचर , एटसा जिन परिणामने मनमां संजा रेठे, जाणे , श्रने युधिपूर्वक के पोतानी अहं बुद्धिवडे जेवशुद्ध परिणाम उपजेठे, ते परिणामनी ममता ठांडे ठे; थने जे नाव मनधी श्रगोचर के जेनुं स्वरूप मनवडे देखाय नही, अने युधि पूर्वक के जेने बुझिनो प्रचार लागे नही, एवा थनागत कासना जे श्रशुद्ध परिणाम, तेनो विनाश करवाने उद्यम करे , ए रीते परपरिनति के पर वस्तुनो जे परिणाम जे अतीत कालमा थयो , वर्तमान कालमा , अनाग त कालमां थशे, तेनुं पतन करे. अने मोक्ष के तेथी तुटवं तेनुं जतन करे, ते नव सागरथी तरे, एवा जे ज्ञानवान् प्राणी ठे तेतो सदा निराश्रव कहेनांवाय, जे सुजश ने स्तुति ते पंडित पुरुषो गायठे ॥ ५६ ॥ - ॥ सवेया इन्तीसाः।-ज्यों जगमें विचरै मतिमंद सुबंद सदा वरते बुध तेते; चं चस चित्त संजत वैन, सरीर सनेद जयावत जैसे; जोग सजोग परिग्रह संग्रह मोह विलास करे जा, ऐसे, पूठत शिप्य आचारजसों यह, सम्यकवंत निराश्रव कैसे?॥५॥ अर्थः- जेम मतिमंद के अज्ञानी जन जगत्मां स्वछंद के० मरजी मुजय वत्तें, तेम पंमित पण सदा तेवी रीते वर्चे, ते श्रावी रीते चंचल चित्तवाला रहे, असंजत वेन के विचारविना वचन वोले, थने शरीर स्नेहने प्रवर्चावे, श्रने थानीनी माफ क नोगसंयोग राखे, परिग्रहनो संग्रह करे, अने ज्ञान थवस्थामां मोदविलास एवो ज करे, ए रीते थझानीनी थने ज्ञानीनी एक सरखी रीति जोईने शिष्य आचार्यने पूने के, एने सम्यक्त्वयंत निराश्रव केम कहिये ? ॥ ५ ॥ हवे ए प्रन्ननु उत्तर गुरु श्रापेठेः- थथ गुरु उत्तर कथन:- ॥ सवैया इकतीसा॥-पूरव अवस्था जे करमबंध कीने थर, तेई उदे थाई नाना - ६४० प्रकरणरत्नाकर नाग पडेखो. ॥दोहा॥-यह निचोर या ग्रंयको, कदे परम रस पोष; तजे शुभनय बंध है, गर्दै शुभनय मोप ॥ ४ ॥ थर्यः-श्रा समयसारग्रंथर्नु रहस्य एज अने एज उत्कृष्ट रसनो पोपकठे के जे शुरूनानी नपरीति गंडी तो बंधते थने शुभतानी नयरीति ग्रही तो मोदा ॥६॥ दवे ये नयनेविपे जीवनो विलास कही बतावे वेः-अथ जीव विसास वर्ननं:- । सबैया इकतीसाः||-करमके चक्रमें फिरत जगवासी जीव, दे रह्यो यहिर मु ख व्यापत विपमता; अंतर सुमति थाई विमल वडाई पाई, पुनससों प्रीति टूटी चूटी माया ममताः मुरूने निवास कीन्दो अनुनो थन्यास सीन्दो, ब्रमनाय गं मिदीनो निनो चित्त समता, थनादि थनंत थरिकसप थचम ऐसो, पद अवलंबी यासोरे राम रमना ॥६५॥ अर्घः--गोदगनसोकमा कर्मर्नु चक के० कटक फरी रमु , तेमां जगत्वासी जीप पप फरी रहयो , यने ए फरवामां जीव विपमताए युक्त थयो थको क्यारे इट संयोगी ने पपारे थनिष्ट संयोगी थई ने तेमा यहिर्मुख थई रखो, एटसे बाह्य विपप गोगनोज मादक पयो, अने आंतष्ठियकी थारमा न जाएयो, पटक्षामा धंतर्ने विपे मुमति उपजी, सेपो करीने पोतानी निर्मस प्रगुताने पाम्यो, स्यारे परव स्तु जे पुस तेनी प्रीति तृटी. पटक्षा कासमुधी पुमक्षनी माया ममता जे नहीं सुटी दती ते तुटी. जेम शुरुनपरदे थात्मानुं स्वरूप कहूं, तेवा शुद्धनयमा पति नि पास कीपो, थने यात्मस्वरुपमा उपयोग राखीने थनुनयनो यन्यास सीधो, एयी जमनावनो त्याग थयो, यने मन जे ते ते समाधिनविप सीन ययुः त्यारथी थनादि अनंत कासमुधी जे बरूपमां कंघीजा विकल्प न पामिये एवं पोतार्नु थचम पद यसंयीने पोतार्नु जे रमताराम ले तेने यवलोके ॥ ६ ॥ ट्ये थामा शुरूपातु सम्यग् दर्शन , तेनी प्रशंसा करे :-अयसम्यक्सप्रशंसाः- ॥ सपा शतीमा:- जाके परगाममें न दीमे गग दोष मोह, याश्रय मिटत न दि पंधको तरम है। निहुँ काय जामें प्रतिर्विरित थनंतरूप, थापु दु अनंत सत्ता नं तर्ने सरस है: नारधुन झान परवान जो बिचारि बस्नु, अनुनी करे जहां न पानीको परस है: यनुस यगंगथविषय यविनासी धाम, चिदानंद नाम ए सो सम्यक दाम है थ: मुख्यानाना प्रकारामां राग, केप, मोद न देवाय, थने थाश्रवन होय सेना पंधनो तरस के साग ते पचन होय, यने ने शुख यामाना प्रकारामांत्रणे सेयर निविषित पाय धने निजनगर पा यन्नने, थने मसार्नर मां मरम. ते मनासमती धनंत पदार्पने, तेथी सरस ठे, पट जेना अनंतराय , . . श्री समयसारनाटक. ६३१ सर्व तेज धर्म कहे, धने नावश्रुत ज्ञानने प्रमाण करी वस्तुनो विचार अनुनव करे अने ज्यां वाणीनो स्पर्श नहीं, एटले जे वचन गोचर नघी, श्रनकररूपनो अनुभव पोते करे, ए संयोगी गुणस्थानकनी दशा ठे. जेनी तुलना नथी एटले अतुस; वली जेनी खंडना नधी माटे श्रखंड, एवं श्रचस ने अविनाशी धाम के तेजोमय तेज चिदानंद स्वरूप ने एबुं श्वररूप सम्यग् दर्शन, स्वरूप कहिये ॥ ६६ ॥ ॥ इति श्री नाटक समयसार विपे वालाबोधरूप श्रावधार पंचम संपूर्णः ॥ ॥ दोहा।।- अधिकार थाश्रवको यह, कहो ययावत् जेम; श्रव संवर वरनन करों, सुनो नविक धरि प्रेम. ॥ ६ ॥ अर्थः- ए रीते थाश्रवनो अधिकार कह्यो; हवे संवरतत्तनुं वर्णन करुंढुं; अहो ! जविक के जव्य प्राणी! प्रेम धरीने ते सांजलो.॥६७॥ हुवे संवरनुं श्रादि शानवस्तु तेने नमस्कार करे:- श्रथ ज्ञान वर्णन:- ॥ संवेया इकतीसाः।-श्रातमको अहित अध्यातमरहित ऐसो, थाश्रव महातम अखंम अंडवत है ताको विसतार गिलिवेकों परगट नयो, ब्रहमंगको विकासी ब्रह मंगवत है; जामें सवरूप जो सबमें सवरूपसो पें सपनि सों अलिप्त श्रकाशसंवत है; सौ है ज्ञान जानु शुद्ध संवरको नेप धरे, ताकी रुचि रेखको श्रमारे दंडवत है॥६॥ थर्थः-थात्मानु श्रहित करता श्रने अध्यात्मखरूपधी रहित एवं श्राश्रवरूप म हातम महा थंधकार अखंगपणे थंडवत के सर्व लोकने ढांकी रह्यो , तेनो विस्तार गलवाने जे झानसूर्य प्रगट थयो ते ब्रह्मांड जेबो सर्व लोकालोकने विकाश नो करनारो थयो, अने ब्रह्मांडनुं मंडन जेयकी धाय ,थने जेने विपे सर्वरूप जासे वे घने जे सर्यरूपे सर्पमा पामिये ठियें अने जे सर्व मूर्तिक वस्तुथी श्राकाशखंडनी परे अलिप्त ठे; ते ज्ञानरूपी सूर्य तथा जे शुद्ध संवरनो नेप धरी रह्या तेनी रुचि रेखाने एटले तेना उदयने थमारो दमवत् के नमस्कार ते. ॥ ६ ॥ इवे जन चेतनना नेद ज्ञान थकीज संवररूपी परमात्माने उसखाय , ते सम जावे -थथ दशान महिमा कथन:- ॥ सवेया तेश्साः।-शुरू मुछेद अनेद अबाधित, नेद विज्ञान सु तीवन थारा; श्वे तर जेद सुजाउ विनाव, करे जम चेतनरूप उफारा; सो जिन्के उरमें उपज्यो न रुचे तिन्दको परसंग सहारा; थातमको धनुनो करि ते हरखे परखे परमातम धारा-दए। थर्थः-शुञ्जपणे स्ववेद के पोतपोताना न्यारा स्वरूपने वतावनार,थानेद के० एक स्वरूप थवाधित एटले कोई प्रमाणांतरे श्रखंमित एवं नेदज्ञान ते तीक्ष्ण सुलाख ठे, सुलाखथी अंतरात्मामां नेदन करीने स्वन्नाव थने विजावने जुदा जुदा करे, ने ज के० ६श्वर .. प्रकरणरत्नाकर जाग पहला. डरूप तथा चेतनरूपने कुमार के न्यारा करीयतावे, एवं दान जेना उपज्यु , तेज जीवने परवस्तुनो संग ते सहारा के० रुचे नही. अने तेज तानाखरूपनो अनुभव करी यथार्थपणे थंतरात्मानेविपेजे परमात्मानी... हवे नेदविज्ञान जे ठे, ते सम्यग् ज्ञान ठे, तेनी समर्था थकी स्वरूपनी थाय ? ते कदेवे:- श्रथ सम्यक्त्व सामर्थ्य कथन:- ॥ सवेया तेश्साः॥- जो कवतु यह जीव पदारथ, योसर पाश् मिथ्यात मिटावे, म्यक धार प्रवाह बहे गुन, ज्ञान उदे मुख जरथ धावेतो अनियंतर दर्वित कर्म किलेश प्रवेश न पावे; बातम साधि अध्यातमको पथ पूरण व्हे परब्रह्मकहावे थर्थः- जो कोई था जीव पदार्थ ते ते यथाप्रवृत्ति करणरूप थवसर पामीने थ्यात्वग्रंथि भेदीने मिथ्यात्वने मिटावे; शुद्ध सम्यक् थने स्वरूप जसधारानो वहे थने झानगुणना उदय वडे ऊर्ध्व मुख थईने मुक्ति सन्मुख दोमे, त्यारे जे अवित कर्म अने नावित कर्म तेना क्लेशनो प्रवेश ते न थाय. जे प्रकृति : कर्म ते अवित कर्म अने राग पादिक ते नावित कर्म ए ने प्रवेश नही करी श्रने अध्यात्मना पंथ सेलीमां श्रावीने श्रात्माने साधीने पोताना रूपमा पूर्ण परब्रह्म कदेवाय. ॥ ७० ॥ हवे संघरनु कारण सम्यग्दृष्टि, तेनो महिमा कहे वेः-अथ सम्यग् दृष्टि महिमा: ॥ सवैया तेश्सा:-जेद मिथ्यात सु वेद महारस, नेद विज्ञान कक्षा जिन पाई जो अपनी महिमा अवधारत, त्याग करे उरसों ज पराई उऊतरीति वसे जिनके घट, हा तु निरंतर ज्योति सवाई; ते मतिमान सुवर्ण समान लगे तिनकों न गुभाग अर्थः-मिथ्यात्त्रग्रंथि नेदीने तथा उपशमरूप महारस वेदीने जे बुद्धिवंते नेद छाननी कसा पामी , अने जे ए जेदविज्ञान वझे पोताना स्वरूपनी प्राप्ति कर. पोताना झान, दर्शन चारित्ररूप महिमाने अवधारे, उर के० हैया थकी पराई सोज के सामग्री तेनो त्याग करे थने जेना घटमां उहतरीति के देशविरति तथा सा नीरीत फुरी थने निरंतर तप थकी जेनी सवाई ज्योति थाय , तेने बुद्धिमा २.थे, ते सुवर्णसमान वे. तेमने शुभाशुन्ज कर्मरूप काट लागीशकतो नथी ॥७॥ हवे संवरनुं मूल नेद विज्ञान ते मोक्षानुं कारण कही समजावे:- श्रथ नेदज्ञान महिमा कथनः-- राथमिस वंदः॥-जेदज्ञान संवरनिदान निरदोष है; संवरसो निरजराथनुक्रम मोप हैदशान शिवमूख जगतमहि मानिये, यदपि देय हे तदपि उपादेय जानिये॥२॥ अर्थः- नेदज्ञान जे वे ते निदोप संवरनु निदान के० मूलकारण वे श्रने निर्जरा

श्री समयसारनाटक.
६४३
नु कारण संवर ठे थने निर्जराजे ते मोदनुं कारण ले. ए अनुक्रम प्रमाणे मोदनुं का
रण परंपरायी नेद विज्ञानज . अगर जो शुद्ध स्वरूपनी अपेक्षाने लीघे नेदज्ञान
त्याग जोग , तो पण नयोनु उपादेय. ते श्रादरवा जोग्य जाणिये. ॥ ३२॥
हवे स्वरूपनी प्राप्ति थया पठी नेदज्ञान- देयपणुं देखादेः-स्वरूप कथनः-
॥ दोहाः॥-दज्ञान तबसों नखो, जबलों मुक्ति न होयः परम ज्योति परगट
जहां, तहां विकल्प न कोय ॥ ३ ॥
अर्थः-दशान त्यांसुधी नबुंठे, के ज्यांसुधी मुक्ति थई नघी. ज्यां परम ज्योति प्रग
ट पाय त्यां विकल्प कोई रदे नही, तो दज्ञान केम करीने रही शके ? ॥ ३ ॥
दशान मुक्तिनो उपाय ते कडेठेः-श्रय नेदज्ञानमहिमा कथनः-
॥ थोपाई।-नेदज्ञान संवर जिन्दि पायो, सो चेतन शिवरूप कहायो; नेदज्ञान
जिनके घट नाही, ते जगजीव बंधे घटमांही. ॥ ४ ॥
अर्थः-जे जीवने नेदज्ञानरूप संवरनी प्राप्तियश, तेज चेतन शिवरूप कहिये जेना
हृदयनेविषे जेदज्ञान नथी, ते मूर्ख घट पिंगनेविपे बंधायलो रहेने. ॥an
दवे नेदविज्ञानबडे थात्मानो महिमा वधेठे ते कहेः-श्रथ नेदज्ञानको महात्म्यः-
॥ दोहराः।- नेदशान साबू नयो, समरस निर्मल नीर; धोबी अंतर थातमा,
धौवे नीज गुन चीर. ॥ ३५ ॥
थर्थः-जेदज्ञान जे ते ते सावुरूप जाणवू; अने उपशम रस ते निर्मस पाणी ने
अंतर् यात्माने धोबी मानवो; ते धोवी पोताना गुणरूप वस्त्रने धुवेठे ॥ ५ ॥
हवे नेदविज्ञाननी जे किया रे ते कहे: :-श्रध नेदज्ञानकी कर्त्तव्यता महात्म्यः-
॥ सवैया इकतीसाः जैसे रजसोधा रज सोधिके दरव काडे, पावक कनक काढी
दाहत उपलकों, पंकके गरजमे ज्यो मारिये कतक फल, नीर करे उज्वल नितारिडारे
मलको; दधिको मथैया मथि काटे जैसे माखनको, राजहंस जैसे दूध पीवे त्यागि ज
सको तेसे ज्ञानवंत नेदज्ञानकी सकति साधि, वेदे निज संपत्ति उठेदे परदलको॥६॥
अर्थः- जेम कोइ रज सोधा के जोनारो रजने सोधीने एटले सोनारूपा प्रमुख
अव्यने काढवाने पावक के अग्मिने लगाडे, ने सोनुं काढीलर पथरा धूल वगेरेने
पाली नाखेते. वसी जेम कतकफलने पंकना गर्जनेविपे नाखीये तो ते फस जलने मे
सधी जूई करेठे, वली जेम दधिनो मथनहार दधिनुं मथन करी माखणने उं करे
ने राजहंस पाणी ध नेगां होय तेमांची मात्र दूध पी जाय, पाणीने जुई करे
तेम ज्ञानवंत प्राणी नेदविज्ञाननी शक्ति साधीने पोतानी झानसंपत्तिने वेदे अने
परदल के० पुजल- कटक जे राग पादिक तेने कापी नाखे ॥ ६ ॥

६४१ प्रकरणरताकर नाग पहेलो. डरूप तथा चेतनरूपने उफार के न्यारा करी वतावे, एवं नेदझान जेना रुदयनेविषे उपज्यु , तेज जीवने परवस्तुनो संग ते सहारा के रुचे नहीं. थने तेज जीवणे ताना स्वरूपनोथनुजव करीयथार्थपणे थंतरात्मानेविपेजे परमात्मानीधाराठे तेनेपारखे. दवे नेद विज्ञान जे , ते सम्यग् ज्ञान , तेनी समर्थाइ यकी स्वरूपनी शाप्ति थाय ? ते कहेः- श्रथ सम्यक्त्व सामर्थ्य कथनः- ॥ सवैया तेश्सा- जो कवहु यह जीव पदारथ, योसर पाश मिथ्यात मिटावेस म्यक धार प्रवाह वहे गुन, झान उदे मुख ऊरध धावे; तो थनियंतर दर्वित नावित कर्म किलेश प्रवेश न पावे; बातम साधि अध्यातमको पथ पूरण व्हे परब्रह्मकहावे॥on अर्थः-जो कोई था जीव पदार्थ ते यथाप्रवृत्ति करणरूप अवसर पामीने मि ध्यात्वग्रंथि नेदीने मिथ्यात्वने मिटावे; शुछ सम्यक् भने स्वरूप जखधारानो प्रवाह यदे थने ज्ञानगुणना उदय वडे ऊर्ध्व मुख थईने मुक्ति सन्मुख दोमे, त्यारे थत्यंतर जेवित कर्म थने जावित कर्म तेना क्लेशनो प्रवेश ते न थाय. जे प्रकृति प्रदेशरूप कर्म ते ऽपित कर्म थने राग उपादिक ते नावित कर्म ए ने प्रवेश नही करी शके थने अध्यात्मना पंथ सेलीमां श्रावीने थात्माने साधीने पोताना रूपमा पूर्ण थईने परब्रह्म कहेवाय. ॥ ७ ॥ हवे संवरचं कारण सम्यग्दृष्टिते, तेनो महिमा कहे ः-अथ सम्यग् दृष्टि महिमाः- ॥ सवैया तेइसाः।-नेद मिथ्यात सु वेद मदारस, नेद विज्ञान कसा जिन पाई जो अपनी महिमा अवधारत, त्याग करे उरसों ज पराई नइतरीति वसे जिनके घट, दो तु निरंतर ज्योति सवाई ते मतिमान सुवर्ण समान सगे तिनकों न शुजाशुजकारण अर्थः-मिथ्यात्वग्रंथि नेदीने तथा उपशमरूप महारस वेदीने जे बुझियंते नेद वि झाननी कला पामी ठे, अने जे ए नेद विज्ञान व पोताना स्वरूपनी प्राप्ति करीने पोताना ज्ञान, दर्शन चारित्ररूप महिमाने अवधारे, उर के देया थकी पराई सोड तेनो त्याग करे थने जेना घटमां उछतरीति के० देशविरति तथा सा रीत फुरी थने निरंतर तप यकी जेनी सवाई ज्योति याय ,तेने बुद्धिमा ते सुवर्णसमान ठे. तेमने शुनागुज कर्मरूप काट लागीशकतो नथी ॥३॥ इवे संवरनुं मूल भेद विज्ञान ; ते मोदनुं कारण कही समजावे:- श्रथ नेदज्ञान महिमा कथनः- यमित छंदः।-जैदशान संवरनिदान निरदोप है: संवरसो निरजराथनुक्रम मोप है नेदज्ञान शिवमूस जगतमहि मानिये, यदपि देय है तदपि उपादेय जानिये॥३ अर्थः- दशान जे वे ते निदाप संवरनु निदान के भूखकारण वे अने निर्जरा साम श्री समयसारनाटक. ६४३ नुं कारण संवर ते धने निर्जरा जे लेते मोक्षानुं कारण वे. एअनुक्रम प्रमाणे मोक्ष- का रण परंपराधी नेद विज्ञानज . अगर जो शुझ स्वरूपनी थपेक्षाने सीधे नेदज्ञान त्याग जोग, तो पण नयो, उपादेय, ते थादरवा जोग्य जाणिये. ॥ २ ॥ इवे स्वरूपनी प्राप्ति घया पनी नेदशाननुं हेयपाएं देखाडे:-स्वरूप कथनः- ॥ दोहाः।-नेदज्ञान तवसों जसो, जबलों मुक्ति न होय; परम ज्योति परगट जहां, तहां विकल्प न कोय ॥ ७३ ॥ अर्थः-जेदझान त्यांसुधी नबुं, के ज्यांसुधी मुक्ति थई नथी. ज्यां परम ज्योति प्रग ट थाय त्यां विकल्प कोई रहे नही, तो नेदज्ञान केम करीने रही शके ? ॥ ३ ॥ नेदज्ञान मुक्तिनो उपाय ठे ते कः- श्रथ जेदज्ञानमहिमा कथनः- ॥ चोपाई।-नेदज्ञान संवर जिन्दि पायो, सो चेतन शिवरूप कहायो; नेदज्ञान जिनके घट नाही, ते जमजीव बंधे घटमांदी. ॥ ४ ॥ अर्थः-जे जीवने नेदज्ञानरूप संवरनी प्राप्तिथर, तेज चेतन शिवरूप कहियें; जेना हृदयनेविपे नेदशान नथी, ते मूर्ख घट पिमनेविपे बंधायलो रहेठे. ॥ ४ ॥ हवे नेदविज्ञानवडे आत्मानो महिमा वधेठे ते कहेः-श्रथ नेदज्ञानको महात्म्यः- ॥ दोहराः।- नेदज्ञान साबू नयो, समरस निर्मल नीर; धोवी अंतर आतमा, धोवे नीज गुन चीर. ॥ ३५ ॥ अर्थः- नेदज्ञान जे ते ते सावुरूप जाणवू; थने उपशम रस ते निर्मल पाणी ठे ने अंतर थात्माने धोवी मानवो; ते धोवी पोताना गुणरूप वस्त्रने धुवेठे ॥ ५ ॥ हवे नेदविज्ञाननी जे क्रिया वे ते कहेवेः-श्रथ नेदझानकी कर्त्तव्यता महात्म्यः- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-जैसे रजसोधा रज सोधिके दरव काढे, पावक कनक काढी दाहत उपलकों, पंकके गरजमे ज्यो मारिये कतक फल, नीर करे उज्वल नितारिडारे मलको; दधिको मथैया मथि काढे जैसे माखनको, राजहंस जैसे दूध पीवे त्यागि ज लको; तेसै ज्ञानवंत नेदज्ञानकी सकति साधि, वेदे निज संपति उठेदे परदसको॥६॥ अर्थ:- जैम को रज सोधा के जोनारो रजने सोधीने एटले सोनारूपा प्रमुख अच्यने काढवाने पावक के श्रमिने सगाडे, ने सोनुं काढीसइ पथरा धूल वगेरेने वाली नाखेठे. वली जेम कतकफलने पंकना गर्जनेविपे नाखीये तो ते फल जलने मे सधी जूई करेठे, वली जेम दधिनो मथनहार दधिनु मथन करी माखणने जूई करेठे ने राजहंसं पाणी दूध लेगां होय तेमाथी मात्र ध पी जायठे, पाणीने जुई करे तेम ज्ञानवंत प्राणी नेदविज्ञाननी शक्ति साधीने पोतानी झानसंपत्तिने वेदे अने परदल के पुशल, कटक जे राग द्वेषादिक तेने कापी नाखेठे. ॥ ६ ॥ , Hin २४२ डरूप तया चेतनरूपने उपज्यु , तेज जीवने तानास्वरूपनोथनुनयः दवे नेदविज्ञान में पाय के ते कडेः- ॥ सवैया तेश्सा- यक धार प्रवाह वहे कर्म किरदा प्रवेशनपा अधः-जो कोई या प्यावधि नदीने मिठ परे ने बानगुना गि काग भने ना ग। अलि फगयने. बनेगाना पंप गहा पास कायाप. ॥२॥ दये गवर्नु कारण गम्यग ॥ मया मेश्माः।-नंद मि अपनी मदिमा थवधारन, न्याग तु निरंतर ज्योति मराईते मतिः थ:-मिध्यावधि नेदीने नया छाननी का पामी , थने जे प पोताना शान, दर्शन चारित्रमा महिः के माममो तनो त्याग कर थन जेना; रितिनी रीत पुरी थने निरंतर तप यक न दिया ने मुसमान दे. तेमने गुना दवे नंबरनुं मृत भेद विहान से म. यय नेदवान मदिमः यमियदः।-नंददान मंदरनिदान निग्दा नेपदान शिपमृत जगतमहिमानिये, यदपि । पं:- दशानन ते निहोर मंबरठे निदान क . श्री समयसारनाटक. ६४५ है. वली ए सम्यग्ज्ञान साथे वेराग चलनो जोग , तेथी शुनाशुज क्रिया करता थका ने तेनुं फल जोगता घका शृंखलाबंध नवां कर्मनो बंध थतो नथी. ॥on हवे सम्यक्त्वनी महिमामा क्रिया करतांज कर्मनी निर्जराथाय ठे ते दृष्टांते कद्देठे:- ॥ सवैया इकतीसाः॥-जैसे नूप कोतुक सरूप करे नीच कर्म, कोतुकी कहावे तातों कोन कहे रंक है; जैसे विनचारिनी विचार विनिचार वाको, जारहीसों प्रेम ' जरतासों चित्त बंक है; जेसे धाइ यासक चुंधा करै लासि पालि, जाने तांहि थोर को जदपि वाके थंक है; तेसे ज्ञानवंत नानाजांति करतूति गने, किरियाको जिन्न माने यातें निकलंक है. ॥ १ ॥ पुनः- जैसे निशिवासर कमल रहे पंकहिमें, पंकज कहावे पे न याके दिग पंक है; जैसे मंत्रवादी विषधरसों गदावे गात, मंत्रकी सकति बाके विना विपडंक हेजेसे जीन गदै चिकना रहे रूख अंग, पानीमें कनक जैसे कांसो थटंक है; तैसे ज्ञान वंत नानानांति करतुति गने, किरियाको जिन्न माने याते निकलंक है. ॥ २ ॥ अर्थ:- जेम कोई नूप के राजा होय ने ते पोताना कौतुके करीने गमे तेवू नीच कर्म करे ते क्रिया करवाने लीधे ते कोतुकी कड़ेवाय पण कोई ते राजाने रंक नही कहे जेम कोई कुछटा व्यभिचारिणी स्त्री होय ते यद्यपि पोताना धणीनी साये रहे खरी, तोपण धणीनी साये तेनुं चित्त बुब्ध होतुं नथी; चित्तने विपे तो व्यभिचारनो ज विचार थाय, के जो वखत मले तो नीकली जाउं ने यारने मद्; जेम को धाव होय ने ते पारका वालकने धवरावे, अने रमाडे सासन पालन करे, अने थंक के पोताना खोलामा खस्ने से, यद्यपि एवी क्रिया तो करे खरी, पण एम जाणे के श्रा बालक पारकुं के तेवीज रीते जे सम्यग् ज्ञानी ते ते नाना प्रकारनी शुजाशुन क्रिया राजा श्रेणिक तथा जरत चक्रवर्ति अने वीजा साधुनी माफक करे ठे, पण ए क्रिया ने पुमसरूप जाणे, पोताना स्वरूपथ लिन्न माने ते एथी बंधन, कलंक लागतुं नथी. एज उपर वीजा दृष्टांत कोठे के; जेम कमल ले ते रान दिवस पंक के कर्दमने विपे रहे , तेथकीज उत्पन्न घयुं , तेथी पंकज कहेवाय ने तोपण कमलने पंकनो स्पर्श नथी होतो; जेम कोई गारूडी मंत्रवादी होय ते पोताना गात के शरीरने सर्प पासे पकमावे करनावे, पण ते मंत्रवादीना मंत्रनी शक्तिवडे सर्पनो डंख विपसंजोगर हित होय जेम जिव्हा इंघिय घी दही प्रमुखनी चीकणाई ग्रहण करे, पण पो ताना थंगने ते चिकाशनो खेश रदेवा देती नथी, किंतु भूखीज रहेने; जेम सोनुं पाणीनेविपे रेहेतां थका काटवाद्यं यतुं नधी, तेवी रीते ज्ञानवंत प्राणी . .

N ६४४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अथ नेदहान मोदमूख यहु कथनः- ॥ ठप्पय छंदः।- प्रगट नेद विज्ञान,थापगुण परगुणजाने परपरिनति परि त्यागि शुरु यनुनव पिति गने; करि अनुनय श्रन्यास, सहज संवर परगासे, थाश्रव द्वार निरोफ, कर्म घनतिमिर विनासे; व्य करिविन्नाव समनाव नजि, निरविकल्पनिज पद गहे; निर्मल विगुरू सासुत सुथिर, परम थतीजिय सुख सहे.॥ ॥ यर्थः-नेद झान जे ते ते प्रगटपणे पोताना तेम पारका गुणने जाणे, तेथी पर यस्तुमा जे परिणमन ठे तेनुं ज्ञान करे, पोताना शुरू थनुनयनो ठराव राखे, ने ते यनुनयनो थन्यास करीने सहज संकरना रूपनो प्रकाश करे, थाश्रव हारनो निरो ध फरीने कर्मरूप मेघ अंधकारनो नाश करे; अने विजाब के० मोह दशानो दाय क रीने समजाय के समाधिने जजे, तेणे करीने ज्यां कोई विकल्प नथी एवं पोतानुं निर्षिकम्प पद तेने पामे, एटले जे सुखनेविपे मस नथी ए उपरथी ते विशुअनंत फासमुधी एकरूप तेथी शाश्वत स्थिर पqथतीप्रिय के इंजियगोचर नदी एवं सुख पामे. ॥ इति श्री समयसारनाटकको यातायोधरूप संवर धार ठगे संपूर्णः ॥ ॥ दोहाः-पानी संयरकी दसा, जया जुगति परमान; मुक्ति वितरनी निर्जरा, सु नदु नदिक धरि कान ॥ ३ ॥ थर्षः-संवररुपनी दशा कही ते युक्ति तया प्रमाणे करी कद्दी; दवे मुक्तिनी पितरपी फे० थापनारी एयी जे निर्जराठे तेनुं वर्णन करुः- ते अहो! नव्य सोको तमे कान दर्शन शांनसो. ॥ ७॥ ट्वे निर्जरानुं केस्वरूप ते ते कहेः-थय निर्जराखरूप कथन:- ॥चौपाई-जो संवर पद पाइथनंद जो पूरव कृत कर्म निकंदे जो अफंद ददै यहुरि न फंदे सो निरजरा बनारसि धंदे. ॥ नए ॥ थर्थः-पोतानुं जे गुरु स्वरूप राखवू तेनुं नाम संवर कहिये; तेनुं पद पामीने संबर थानंद करे; थने पूर्व कायनेविप जे कर्म कीधांठ, तेने जमयी उसेमी नासे; यने से पूर्व कर्मना फंद ते पकी लूटीने पालु ते फंदमां सपडाय नही तेनुं नाम थारमानी निर्जरा कहिये. ते निर्जराने यनारसी दास वंदन करे. ॥ ५ ॥ निरानुं कारण सम्यक्त्व ठे, माटे सम्यक्त्वनो महिमा वखाणे :- थप सम्पत्य महिमा कयनः- ॥ दोहा-महिमा सम्पर झागकी, या विराग यत्र जोश क्रिया करत फस, जते, करमयंध नहि होश ॥ ॥ अर्थ:-जे कर्म बुटे तेनुं फरीने यंधन पर शक नही, सम्यग शाननो महिमा श्री समयसारनाटक. ६४५ ने. वली ए सम्यग्ज्ञान साथे वैराग बसनो जोग , तेथी शुजाशुन क्रिया करता थका ने तेनुं फल जोगता थका शृंखलाबंध नवां कर्मनो वंध यतो नथी. Gon दवे सम्यक्त्वनी महिमामा क्रिया करतांज कर्मनी निर्जराथाय ने ते दृष्टांते कद्दे:- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-जैसे सूप कोतुक सरूप करे नीच कर्म, कोतुकी कहावे तातों कोन कहे रंक है जैसे विनचारिनी विचारे विजिचार वाको, जारहीसों प्रेम जरतासों चित्त बंक है जेसे धाइ वालक चुंघा करे लावि पालि, जाने तांहि थोर को जदपि वाके अंक है; तेसे ज्ञानवंत नानालांति करतूति गने, किरियाकों जिन्न माने यातें निकलंक है. ॥ १ ॥ पुनः-जैसे निशिवासर कमल रहे पंकहिमें, पंकज कहावे पे न याके दिग पंक है जैसे मंत्रवादी विषधरसों गहावे गात, मंत्रकी सकति वाके विना विपडंक है;जेसे जीन गदे चिकना रहे रूख थंग, पानीमें कनक जैसे कांसो थटंक है; तेसे ज्ञान वंत नानाजांति करवति गने, किरियाको जिन्न माने याते निकलंक है. ॥ २ ॥ अर्थ:- जेम कोई नूप के राजा होय ने ते पोताना कोतुके करीने गमे तेवुनीच कर्म करे ते क्रिया करवाने सीधे ते कोतुकी कद्देवाय पण कोई ते राजाने रंक नही कहे जेम कोई कुसटा व्यभिचारिणी स्त्री होय ते यद्यपि पोताना धणीनी साथे रहे खरी, तोपण धणीनी साये तेनुं चित्त सुब्ध होतुं नयी; चित्तने विपे तो व्यभिचारनो ज विचार याय, के जो वखत मले तो नीकली जावं ने यारने मवं; जेम को धाव होय ने ते पारका बालकने धवरावे, अने रमाडे लासन पालन करे, श्रने अंक के पोताना खोलामा खस्ने वेसे, यद्यपि एवी क्रिया तो करे खरी, पण एम जाणेठे के था वासक पारकुं ठे; तेवीज रीते जे सम्यग् ज्ञानी वे ते नाना प्रकारनी शुनाशुल क्रिया राजा श्रेणिक तथा नरत चक्रवर्ति अने वीजा साधुनी माफक करे , पण ए क्रिया ने पुमसरूप जाणेठे, पोताना स्वरूपर्थ। निन्न माने ते एथी बंधन- कलंक लागतुं नथी. एज उपर वीजा दृष्टांत कहेठे के; जेम कमल के ते रात्र दिवस पंक के कर्दमने विपे रहे , तेथकीज उत्पन्न ययुं , तेथी पंकज कहेवाय ; तोपण कमलने पंकनो स्पर्श नथी होतो; जेम कोई गारूडी मंत्रवादी होय ते पोताना गात के शरीरने सर्प पासे पकमावे करमावे, पण ते मंत्रवादीना मंत्रनी शक्तिवडे सर्पनो डंख विषसंजोगर हित होय जेम जिव्हा इंघिय घी दद्दी प्रमुखनी चीकणाई ग्रहण करे, पण पो ताना थंगने ते चिकाशनो लेश रहेवा देती नथी, किंतु नूखीज रहे; जेम सोनुं पाणीने विपे रेदेतां थका काटवायुं यतुं नथी, तेवी रीते ज्ञानवंत प्राणी ६४६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. नाना प्रकारनी क्रिया करेठे, पण क्रियाने पुमल संयोगवाली जापी श्रात्मस्वरूपी जिन्न माने ठे, तेथीज कर्म बंध कलंकथी जुदो रहेठे ॥ २ ॥ हवे विषय जोगवता थका कर्म बंध न थाय एवी ज्ञानवैराग्यनी शक्ति बतावे :- अथ शान वैराग शक्ति वर्णन:- ॥ सोरगः।- पूर्व उदय संबंध, विषय जोगवे समकिती; करे न नूतन पंध, महि मा ज्ञान विरागकी ॥३॥ अर्थः- पूर्व संचित कर्म उदय श्राव्याथी तेना संबंधे समकीति जीव विषय जोग जोगवे ठे, पण नवां कर्मबंध करतो नथी, ए सम्यग् ज्ञान तथा वैरागनी शक्ति ते ॥३॥ • इवे जे ज्ञाता होय ते ते सम्यग् ज्ञान अने विषयनी अरुचि ए वेजने साधे, ते कहेतेः- श्रथ ज्ञाताकी व्यवस्था कथनः- ॥ सवैया तेश्साः।- सम्यकवंत सदा उर अंतर, ज्ञान विराग उन्ने गुन धारे; जासु प्रनाव लखै निज लधन, जीव अजीव दशा निरवारै बातमको अनुलो करि व्हे थिर, थापु तरै थरु औरनि तारे; साधि सुदर्व लहे शिवसमै सुकर्म उपाधि व्यथा वमिडारे. अर्थः-जे समकिती होय ते सदा पोताना अंतःकरणनेविपे ज्ञान थने वैराग ए वे गुणने धारे जे गुणना प्रजाववडे पोतानुं ज्ञातापणुं सक्षण जोस्ने जीव अजीव दशा एटले जीव अजीवनुं स्वरूप निरवार के जुडं जुडं जाणे, ते पठी श्रात्माने यथार्थ पणे वेदीने श्रामिक स्वनावमा स्थिरता थइ रहे; ते पोते पण तरे थनेसत्यउपदे श थापी वीजाने पण तारे; ए रीते पोताना यात्मव्यने साधीने मोक्षसुखने पामे, अने कर्मउपाधि सहित जे व्यथा तेनुं वमन करेठे ॥ ४ ॥ हवे विपयनी थरुचिविना शान, चल निष्फल , श्रने एवा हानीने एकांत पदने विपे रहेवाथी मिथ्या दृष्टि ठरावे ः- श्रथ मिथ्यादृष्टि व्यवस्था कथनः- ॥ सवैया तेश्सा- जो नर सम्यक्वंत कहावत, सम्यग् ज्ञान कक्षा नहि जागी;, श्रातमअंग थबंध विचारत, धारत संग कहै हम त्यागी; नेप धेरै मुनिराज पटंतर. मोद महानस यंतर दागी; सून्य हिये करतुति करे परि,सो शव जीवन हो विरागी. अर्थः- जे मनुष्य पोते सम्यक्त्ववंत कद्देवाय अने सम्यग् ज्ञाननी कलान जागी, एटले सम्यग् ज्ञाननी प्राप्ति न थई तेथी आत्माना अंगविपे बंधविचारे नही, आत्मा श्रबंध ते एम माने ने तेथी ते थन्यंतर संयोग धारे वे. वली कोई निश्चय नयनो पक्ष सश्ने पोते त्यागी ठे एम कहे, मुनिराजनी पठे पटंतर के नेप धरे; पण अंतर नेविपे मोहमहानल के मोदरूप थग्नि शलगी रही होय; विषय थकी वैरागी न श्री समयसारनाटक. .६४७ थयो, तेथी हेया सुन्य चको मुनिराजनी पेठे क्रिया करे, पण ते जीव मूर्खज कडेवा यते पण बैरागी कहेवाय नही ॥ ५ ॥ इवे जे सर्व क्रिया करता थका पण मुढ कहेवाय ते ते कहे :- श्रय मूढ क्रिया वर्णन:- ॥सवैया तेश्साः।- ग्रंथ रचे चरचे शुल पंथ सखे जगमें व्यवहार सुपत्ता; साधि संतोप अराधि निरंजन, देश सुतीख न बेइ श्रदत्ता; नंग धरंग फिरे तजि संग के सरवंग मुधारस मता; ए करतुति करे शव पें समुझे न अनातम आतम सत्ता- ध्यान धेरै करि इजिय निग्रह, विग्रहसों न गिर्ने निज नत्ता; त्यागि विनूति विनूति मिटे तन जोग गर्दै नवजोग विरत्ता; मौन रहे लहि मंद कपाय सहे वध बंधन होश न तत्ता; ए करतुति करे सर पे समुफै न अनातम थातम सत्ता ॥७॥ अर्थः- ग्रंथ रचना करे, नसा मार्गनी चरचा करे, जला मार्गने सखे, जगत्मा व्यवहार मार्गमा प्राप्ति धको रहे, संतोपी थईने निरंजनने श्राराधे, लोकोने सारी शीखामण थापे, श्रदत्तदान से नहीं, परिग्रह संग त्यागीने नंग धरंग फिरे के दि गंवर पई फरे, यने मुधा के मुग्धपणे पोताना रसमां मातो थको सर्वागे ठक्यो रहे एवी एवी किया मूर्ख होय ते करे ठे पण अनातम सत्ता के श्रात्मायी पृथक् जे मो हनी गदसता ते तेने, अने थात्मसत्ता के शुद्ध जाणपणानी जे सत्ता, तेने जुदी जुदी जाणे नही तेमने मूर्ख कहेवा ॥ ६ ॥ यसी मूढनी क्रिया केहे के, ध्यान धरे, इंजिय दमन करे, विग्रह करेठे ते शरीर नी साये पोताना थारमानो संबंध गणे नही. विभूति के संपत्तिनो त्याग करी वि भूति के चस्म शरीर उपर गाडे, योग मार्ग आहे, थने संसारना जोगथी विरक्त रदै, मौनपणे रहे, कपायर्नु मंदपणं समजे, वध बंधन सदतो थको पण तातो नही याय, क्रोधादिक न करे, एवी किया शव मृद दोय ते करे , पण थनातम सना एटसे कर्मादिक प्रनावनी सत्ता अने श्रारमसत्ता एटझे थात्मानुं सत्य स्वरूप तेने स मजे नहीं माटे तेने मूर्ख समजो. ॥ ७ ॥ दवे फरी मूटपणानुं खरुपने यतावेः- पुनः मृट वर्णनं:- ॥ चौपाईn-जो पिनुशान किया बरगाहै; जो दिनु किया मोख पद पादः जो पिनु मोख कह में मुखिया; सो अजान मूनिमें नुनिया ॥ ७ ॥ वर्ष:-जे जन झानविना क्रिया अगाई थने किया विना मोक्ष पद बांडे, यली जे मोक्ष पाम्या शिवाय कहे के हुँ मुखी हूँ तेने थजाप नूसनो शिरोमणि जापो.

६४७ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. इवे जेने कर्मसत्ता तथा यात्मसत्तानी जिन्नता नासती नश्री, तेने महामूढ कहि ये. तेनु विवेचन करे:- थथ महामूढ व्यवस्थाकथनः- ॥ सबैया इकतीसाः॥-जगवासी जीवनिसों गुरु उपदेश कहे, तुम्हे शहां सोबत अनंत काल पीते हैं; जागो व्हे सुचेत चित समता समेत सुनो, केवल वचन जामें श्रदर सजीते हैं। बाउ मेरे निकट बताउं में तुह्मारे गुन, परम सुरस जरे करमसों रीते हैं। ऐसे चेन कहे गुरु तन ते न धरे उर, मित्रकेसे पुत्र कियो चित्रकेसे चीते हैं. अर्थः- सर्व जगवासीजीवना हित वात्सल्यने अर्थे गुरु एवो उपदेश करेठे के,अहो! जव्य प्राणी जीव! तमे था जगत्मां मोदनिशानेविपे सूता रह्या थकाज अनादि थ नंतकास तमोने वीत्यो ठे, माटे हवे तो चित्तमा सचेत थईने जागो; श्रने समता स हित थका केवलीनां वचन सांजलो, जे केवलीनां वचनमा थक्षर रस के इंजियना विषय रस तेने जीतेला तेथने तमे मारी पासे श्रावो तो तमारा गुण वतावं; ते गुण केवा , परम एटले उत्कृष्ट सुरसे करी नरेला अने कर्म थकी रीते के न्यारा के; एवां वचन गुरु कहे ते जे प्राणी हेयामां धरता नथी ते मित्रना पुत्र जेबाने, के मके मित्रना पुत्रवडे पोतानुं घर उघामु रेहेतुं नथी. अने तेने शीखामण शी देवी? थने चित्रामण जेवा ठे, कारण के चित्रामण थकी कोई सत्य क्रिया थती नथी. ॥ ए॥ ॥ दोहाः।- एते पर बहुरो सुगुरु, बोले वचन रसाल; सेन दशा जागृत दशा, कहे उदूंकी चाल. ॥ एan अर्थः- ए प्रमाणे सशुरु ते फरी सरस वचन बोले , के जीवने एक सयनद शा ने वीजी जागृतदशा एवी वे दशा तेनी चाल शांचलो.॥ ए॥ हवे सेन दशानुं वर्णन करेः- श्रथ शयन दशा वर्णन:- ॥ संवेया इकतीसाः ।।- काया चित्र सारीमें करम परजंक जारी, मायाकी संवारी सेज चादर कलपना; सेन करे चेतन अचेतनता नींद लिए, मोहकी मरोर यहे लोच नको ढपना; उदे बलजोर यदे श्वासको सवद घोर, विपे सुख कारजकी दोर यहे सुपना; ऐसी मुढ दसामें मगन रहै तिहू काल, धावै नमजालमें न पावे रूप थपना. अर्थ:-'कायारूप चित्रशाली , तेमां कर्मरूप पयंक ठे, तेजपर मायानी सेज सं वारी, कपना के० मननी विकरूपनारूप चादर ठे, श्रचेतनानी ऊंघ लईने एवी सामग्रीमा चेतन शयन करी रह्यो ठे, मोहनी मरोम तेणे करीने लोचन ढंकाया , उदय वक्ष जोर जे ठे, ते श्वासनो घोर शब्द , थने विषय सुख कार्यनी दोड एटले करणी करवी ते खप्नावस्था ठे, श्रने एज नाम मूढदशा तथा शयन दशा कहिये. , श्री समयसारनाटक. ६वए अने ए दशानेविपे जे मूढ जन होय, ते त्रणे काल मम धको धावे ठे, एटले ब्रम जासमां दोडेठे, पण पोतानुं रूप पामतो नथी. ॥ १ ॥ हवे जीवनी जारतदशानुं वर्णन करे:- श्रथ जायतदशा वर्णन:- ॥सवेया इकतीसाः॥-चित्र सारी न्यारी परजक न्यारो सेज न्यारी, चादरनी न्यारी शहां फुली मेरी थपना; अतीत श्रवस्था सेन निशा वही कोउ पैन, विद्यमान प सक न यामें श्रव उपना; श्वास श्रओ सुपन दोउ निझाकी अलंग बूज, सूफे सब अंग सखि बातम दरपना; त्यागी नयो चेतन अचेतनता नाव त्यागी, नाले दृष्टि खोलि के संजाखे रूप थपना. ॥ ए२ ॥ अर्थः-थात्मज्ञान पाम्याथकी कायारूप चित्रसारी जुदी जुए, थने कर्मरूप पलं गने पण न्यारो देखे; मायारूप सेज पण जुदी जुए, कल्पनारूप चादरने न्यारी जुए. मतलवके ए ठेकाणे मारी स्थापना जुनी ठे एम समजे. अतीत श्रवस्थानेविपे एटखे सपनदशामां निशा लेनार पण कोई चीजा रूपे हुंज द्, विद्यमान कालमा ते अवस्था नथी, इवे पसकमात्र पण था अवस्थामा मारो अनाव थनार नथी. श्वास श्रने स्वप्न ए वे निशानी अलंगना संयोगे चूजे, थने आत्मारूप थारिसामां श्रात्मा नुज सर्व अंग सूके, एवी रीदे थचेतनतारूप निझानो त्याग करीने चेतन त्यागी थयो, त्यारे पोतानी दृष्टि खोलीने जुए, थने पोतार्नु रूप संजाले. ॥ ए२ ॥ वली सद्गुरु शिक्षानां वचन कहेवेः- श्रथ पुनः सद्गुरु शिक्षा कथन:- ॥ दोहाः ॥-इहि विधि जे जागे पुरुप, ते शिवरूप सदीव; जे सोवहि संसारमें, ते जगवासी जीव ॥ ए३॥ अर्थः-ए रीते जे पुरुप जागे , तेतो सर्व कासनेविपे शिवरूप के मोक्षरूप जा पवा. थने जेटला संसारनेविपे सूता , तेटला तो जगत्वासी जीव समजवा-ए३॥ इवे मोक्षपद उपादेयरूप कहीने स्तुति करेः-थथ यात्मव्य स्तुतिकथन:- ॥ दोहाः ॥- जो पद नौपद नय दरे सोपद सोउ अनुप; जिहि पद परसत थोर पद, सगे आपदारूप ॥ ए४ ॥ श्रर्थ:- जे पद के जे स्थानक जवस्यानकनो जय हरे के तेनेज पद कहे, तथा अनुप स्थानक कहे, थने जे पदनो स्पर्श यतांज थन्य पद जे कर्म पद के, ते श्रा. पदारूप खागे .॥ ए४ ॥ इवे नव जे संसार पद तेनो नय वतावे :- श्रथ संसार वर्णन:- ॥ सवेया श्कतीसाः ॥- जव जीव सोवे तय समुफ सुपन सत्य, वहि फुट सागे जव जागे नींद खोइके; जागे कहै यह मेरो तन यह मेरी सोज, ताहू फुट मानतम २ , ६४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. हवे जेने कर्मसत्ता तथा श्रात्मसत्तानी जिन्नता नासती नश्री, तेने महामूढ कहि ये. तेनु विवेचन करे:- श्रथ महामूढ व्यवस्थाकथनः- ॥ सवेया इकतीसाः।-जगवासी जीवनिसों गुरु उपदेश कहे, तुम्हे शहां सोबत अनंत काल चीते हैं; जागो व्हे सुचेत चित समता समेत सुनो, केवल वचन जामें श्रदर सजीते हैं; बाउ मेरे निकट बता में तुमारे गुन, परम सुरस नरे करमसों रीते हैं। ऐसे बैन कहे गुरु तन ते न धरे उर, मित्रकेसे पुत्र किधो चित्रकेसे चीते हैं. अर्थः- सर्व जगवासीजीवना हित वात्सल्यने थर्थे गुरु एवो उपदेश करेठे के,श्रहो! जव्य प्राणी जीव! तमे था जगत्मां मोदनिभानेविपे सूता रह्या थकाज अनादि अ नंतकाल तमोने वीत्यो ठे, माटे हवे तो चित्तमां सचेत थईने जागो; श्रने समता स हित थका केवलीनां वचन सांजलो, जे केवलीनां वचनमां श्रदर रस के इंजियना विपय रस तेने जीतेला थने तमे मारी पासे थावो तो तमारा गुण वताईं; ते गुण केवा , परम एटले उत्कृष्ट सुरसे करी जरेला ; श्रने कर्म थकी रीते के न्यारा वे; एवां वचन गुरु कहे ते जे प्राणी हेयामां धरता नयी ते मित्रना पुत्र जेवाठे, के मके मित्रनापुत्रवडे पोतानुं घर उघा रेहेतुं नथी. थने तेने शीखामण शी देवी थने चित्रामण जेवा ठे, कारण के चित्रामण थकी कांई सत्य क्रिया थती नथी. ॥ ए॥ ॥ दोहा॥- एते पर बहुरो सुगुरु, वोले वचन रसाल; सेन दशा जागृत दशा, कहे उदूंकी चाल. ॥ ए ॥ अर्थः- ए प्रमाणे सशुरु ठे ते फरी सरस वचन वोले , के जीवने एक सयनद शा ने वीजी जागृतदशा एवी वे दशा ठे तेनी चाल शांजलो.॥ ए॥ हवे सेन दशानुं वर्णन करेः- अथ शयन दशा वर्णनं:- ॥ सवैया इकतीसाः॥- काया चित्र सारी में करम परजंक जारी, मायाकी संवारी सेज चादर कलपना; सैन करे चेतन अचेतनता नींद लिए, मोहकी मरोर यहे लोच नको ढपना; उदै पलजोर यहे श्वासको सवद घोर, विपे सुख कारजकी दोर यहे सुपना; ऐसी मुढ दसामें मगन रहै तिहू काल, धावै चमजासमें न पावे रूप अपना. अर्थः-कायारूप चित्रशाली , तेमां कर्मरूप पयंक ठे, तेउपर मायानी सेज सं वारी , कपना के० मननी विकल्पनारूप चादर , थचेतनानी ऊंघ सईने एवी सामग्रीमा चेतन शयन करी रह्यो रे, मोदनी मरोम तेणे करीने खोचन ढंकाया उदय वस जोर जे वे, ते श्वासनो घोर शब्द , थने विषय सुख कार्यनी दोड एटले करणी करवी ते खप्नावस्था के, थने एनुज नाम मूढदशा तथा शयन दशा कहिये.

श्री समयसारनाटक. ६४ए श्रने ए दशानेविपे जे मूढ जन होय, ते त्रणे काल मम धको धावे ठे, एटले भ्रम जाखमां दोडेते, पण पोतार्नु रूप पामतो नथी. ॥ ए॥ हवे जीवनी जाएतदशानुं वर्णन करे:- श्रथ जागृतदशा वर्णन:- ॥सवेया इकतीसाः ॥-चित्र सारी न्यारी परजंक न्यारो सेज न्यारी, चादर नी न्यारी हां कुली मेरी थपना; अतीत अवस्था सेन निझावही कोउ पेन, विद्यमान प सक न यामें अव उपना; श्वास ओ सुपन दोउ निसाकी श्रलंग चूज, सूफे सब थंग लखितम दरपना त्यागी नयो चेतन अचेतनता नाव त्यागी, नाले दृष्टि खोलि के संजासे रूप थपना. ॥ ए२ ॥ अर्थः- आत्मज्ञान पाम्यायकी कायारूप चित्रसारी जुदी जुए, थने कर्मरूप पलं गने पण न्यारो देखे; मायारूप सेज पण जुदी जुए, कल्पनारूप चादरने न्यारी जुए. मतववके ए ठेकाणे मारी स्थापना जुठी ठे एम समजे. थतीत थवस्थाने विपे एटले सयनदशामां निजा लेनार पण कोई वीजा रूपे हुंज, विद्यमान कालमा ते श्रवस्था नथी, इवे पसकमात्र पण था अवस्थामां मारो अनाव थनार नयी. श्वास थने स्वप्न ए वे निजानी अलंगना संयोगे यूजे, अने श्रात्मारूप धारिसामा थारमा मुंज सर्व अंग सूफे, एवी रीते थचेतनतारूप निझानो त्याग करीने चेतन त्यागी थयो, त्यारे पोतानी दृष्टिं खोलीने जए, श्रने पोतार्नु रूप संजाले. ॥ ए२ ॥ वली सद्गुरु शिक्षानां वचन कहे:- थय पुनः सद्गुरु शिक्षा कथन:- ॥ दोहाः ॥-इहि विधि जे जागे पुरुष, ते शिवरूप सदीव; जे सोवहि संसारमें, ते जगवासी जीव ॥ ए३ ॥ श्रर्थः- ए रीते जे पुरुप जागे ठे, तेतो सर्व काखनेविपे शिवरूप केस मोक्षरूप जा पवा. अने जेटला संसारनेविपे सूता , तेटसा तो जगत्वासी जीव समजवा.॥ए३॥ हवे मोक्षपद उपादेवरूप कहीने स्तुति करेवैः-श्रय यात्मभव्य स्तुतिकथन:- ॥ दोहाः ॥-जो पद जौपद जय हर सोपद सोउ थनुप; जिहि पद परसत ओर पद, खगे यापदारूप ॥ ए॥ अर्थः- जे पद के जे स्थानक जवस्थानकनो नय हरे ठे, तेनेज पद कहेतुं, तथा अनुप स्थानक कहेवू, अने जे पदनो स्पर्श थतांज अन्य पद जे कर्म पद , ते था पदारूप सागे . ॥ ए४॥ हवे व जे संसार पद तेनो नय वतावे - श्रथ संसार वर्णनं:- ॥ सवैया इकतीसाः ॥- जब जीव सोबे तय समुफ सुपन सत्य, वहि कुर सागे जव जागे नींद खोश्के जागे कहे यह मेरो तन यह मेरी सोज, ताहू फुल मानतम ६५० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. रणथिति जोश्के; जाने निज मरम मरन तव सूजे फूल, बूजे जव ओर थवताररूप होश के वाहु अवतारकी दशामें फिरियहे पेच, याहि जांति गेजग देख्यो हम ढोश्के।एया अर्थः- ज्यारे जीव सयन दशामां सूतो होय ते, त्यारे स्वमने सत्य करी माने ने. अने तेज स्वप्न रूपने ज्यारे निझा मूकी जागीने जुए ठे, त्यारे फूळू जाणे के, जागी ने कहे के था मारुं शरीर तो थाही ठे, था सोंज के० सामग्री सर्व मारी ने ज्यारे पोतानी मरण स्थितिनो विचार करे , त्यारे तो वर्तमान शरीर तथा सामग्री सर्वने फूठी माने , अने ज्यारे पोताना मर्मनी वात जाणे एटले पोताना खरूपनी वातने जाणे, त्यारे तो मरणने पण फूलूं जाणे; एमज वली चीजो अवतार ले त्यारे वीजा रूपे थईने वीजी वात जाणे;फरी तेज अवतारमा सूता-जागता, छूग-साचानो पेच श्रा गलीज रीते लाग्यो रहे. ए रीते वारे वारे अवतार लेवाने वली.सामग्रीने पोतानी स मजवी ने वली मरवू; ए रीते सर्व संसारने ढोई के० देखीने अमे सर्व संसारने फूलगेज जाण्यो. ॥ ए५ ॥ हवे ज्ञाता केवी क्रिया करे ते समजावे :- अथ इाताकी क्रिया कथनं:- ॥ सवैया इकतीसाः।- पंमित विवेक लहि एकताकी टेक गहि, इंदज श्रवस्थाकी अनेकता हरतु है; मति श्रुत अवधि इत्यादि विकसप मेटी, निर विकलप झान मन में धरतु है; इंजियजनित सुख पुःखसों विमुख व्हेके, परमकी रूपव्हे करम निर्जरतु है; सहज समाधि साधि त्यागी परकी उपाधि, थातम धाराधि परमातम करतु हे ए६ अर्थः-जे पंमित जन होय ते विवेकनो नेद एटले विज्ञान सहीने पोतानी एक तानी टेक राखीने प्रथमनी इंद्रश्रवस्था जे भ्रम अवस्थामां अनेकता इती तेने हरे वे. थने मति, श्रुत, थवधि इत्यादि ज्ञानखरूपना विकल्पने मटामीने निर्विकल्प ज्ञान तेने मनमां धरेठे. अने इंजियजनित जे सुख दुःख तेश्री विमुख थई परमात्मारूप थईने कर्मनी निर्जरा करे , एटले निर्जरा थाय ते. तेथी पोतानी सहज समाधिसा धिने पर जे कर्म पुजलादिकनी उपाधि जे राग हेपादिक, तेनो त्याग करीने श्रात्मा ने थाराधी परमात्मापणु करे. ॥ ए६ ॥ हवे जे ज्ञान समुझ परमात्मानी प्राप्ति थाय , ते झाननी प्रशंसा करे:- श्रथ ज्ञान समुपवर्णनं:- ॥ सवेया इकतीसा॥-जाके उरथंतर निरंतर थनंत दर्व, जाव नासि रहे सुजा उ न टरतु है; निर्मलसों निर्मल सुजीवन प्रगट जाके, घटमें थघट रस कोतुक करतु हैं; जानै मति श्रुत शोधि मनपर्ये केवख सु, पंचधा तरंगनि उमंग उठरतु है; सो है झानउदधि उदार महिमा थपार, निराधार एकमें थनेकता धरतु है ॥ ए॥

- श्री समयसारनाटक. ६५१ अर्थ:-जे ज्ञान सागरना मध्यजागनेविपे निरंतर अनंत अव्य पदार्थ जासी रह्या च, पण ते अव्यनो खनार पोते पामतो नधी, निर्मलमां निर्मल एवं सुजीवन के.जी वन के जीवितव्य अने समुड पक्ष सुजीवन के० पाणी ते, जेतुं प्रगट , धने घट में के हृदयनेविपे अघट के अक्षणरस कौतुक के सत्यार्थ वेदननो जे रस तेनुज कुतुहल करे ठे, एटले ए समुअनेविपे रस कुतुहल घणा ठे, श्रने जे ज्ञान समुज्ने विषे मतिज्ञान, श्रुतज्ञान, शवधिज्ञान, मनपर्यवज्ञान ने केवल झान ए पांचे ज्ञान तरं गरूप , उमंग के० पोतपोताने ठेकाणे प्रगट थ रह्यां ठे एवो ज्ञानसमुलते उदार प्रधान ठे, एनो थपार महिमा ठे, एने विपे सर्व पदार्थ नासे ते तेधी पोते निराधार श्रने एक स्वरूप उतां ज्ञातापणामां अनेकता धरे ठे ॥ ए॥ हवे छानविना मात्र क्रियावगेज मोदनी प्राप्ति नथी तेनु वर्णन करे:- अथ मोक्षमार्ग थप्राप्ति करन:- ॥ सवेया इकतीसा:ll- केई कर कष्ट सहे तपसों शरीर दहै, धुम्रपान करें अधो मुख न्देके जुले हे कई मद्दा प्रत गर्दै क्रिया में मगन रहें, चदै मुनि नारमें पयारके से पूले दे; इत्यादिक जीवनको सर्वथा मुगति नाहि, फिरे जगमाहि ज्यो वयारके घधुसे जिनके हियेमें शान तिन्ददीको निरवान, करमके करतार जरममें सेहें गए। अर्थः- कोई अज्ञानी र कष्ट सहन करेठे थने पंचामि प्रमुख तप करीने शरीर ने पासेले कईक अज्ञानी थग्निना धुमामानुं पान करे, नीचं मुख राखी उंचा पग क रीने सुसेठे केटसाकथज्ञानी जेन लिंग खईने पांच महावत अव्ययी ग्रहण करे, अने झियामां मा रहे; ए रीते मुनिराज पणानो भार वहे, पण ते पयारना जेवा पूसे के, (देश जापापे) पयार एटले पपास,जेना फूलनेविपे कण होता नवी, तेवी रीते नि राश जाणवा; इत्यादि केवल क्रिया कापरडे जीवने सर्वथा मुक्ति थती नथी; ते ज गत्नेविपे वयारना बघुस जेम उंचा नीचा फरी रहे , पण एक ठेकाणे उरता नयी तेवा समजवा; थने जेना हृदयनेविपे ज्ञान कला जागृतरूप यश्चे, तेमने निरवाए के मोक्ष के थने जे फर्मना करतार एटसे फेषप्त क्रिपानाज करनारा ते तेतो धर्म नेविपेज सूसी रखा. ॥ ए॥ दवे जे मूढ जन तेनी दृष्टि निश्शयमा नधी, पण व्यवहारने विपे , तेयो तेने विपे घशान ते ते कद्दे:-श्रय मृद व्यवस्था वर्षन:- ॥ दोदाः ।-लीन यो विवहारमें, उति न उपजे को दीन जपो प्रनु पद जप, मुरुति कहांसों दो.॥॥ अर्थ:-जे व्यवहारमा लीन यई रसो दोप एटसे नाम पर रहो दोप, तेने कोई ६५५ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. उकति के तत्त्वदृष्टि उपजे नही, अने पोते अनाथ थईने पोताना नाथना पदने जजे, ए रीते पोतार्नु निश्चयरूप जाण्याविना मुक्ति क्यांधी थाय ?॥ एए॥ ॥ दोहाः॥-प्रनु समरो पूजो पढो, करो विविध विवहार; मोक्ष सरूपी श्रातमा; झानगम्य निरधार. ॥ २० ॥ अर्थः- प्रजुने समरो, नावे पूजो, ने जावसहित पढो इत्यादि व्यवहार करो पण मोक्ष स्वरूपी श्रात्मा तेतो निरधार के निश्चय ज्ञान गम्य ठे. ॥ २० ॥ हवे निश्चय स्वरूपने विपे ज्ञान पर्याय रूपी अर्थ- निरूपण करे:- थथ पर्यायार्थ निरूपणं:- ॥ सवेया तेश्साः॥- काज विना न करे जिय उद्यम, लाज विना रनमांहि न जु जै; डीलविना न सधे परमारथ, सीलविना सतसो न अरूकै; नेम विना न सहे नि हुचे पद, प्रेमविना रस रीति न बू ; ध्यानविना न थने मनकी गति, झान विना शिवपंथ न सूजे.॥१॥ अर्थः-थहीं अांतर वतावे के. जेम जीव पोताना काम विना उद्यम करतो नथी; जेम लाज विना रणसंग्रामने विपेमुफतो नथी; वली जेम देह धस्याविना पर मार्थ थतो नथी; श्रने शील धारण कीधाविना सत्व साये मखातुं नथी; वली नियम धख्या शिवाय निश्चय पद मसतुं नथी, अने जेम प्रेमनी प्रीत विना रसरीत जणाती नथी, तथा ध्यानविना मननी गति योजाती नथी, तेम ज्ञान विना शिवपथ के मु किमार्ग ते सूजतो नथी. ॥१॥ हवे ज्ञानवंतनो महिमा देखामीने तेनी व्यवस्था कहे:- अथ शानमहिमा धारक व्यवस्था कथन:- सवेया तेईसाः॥ ज्ञान उदे जिनके घट यंतर, ज्योति जगी मति होति न मे ली; वाहिज दृष्टि मिटी जिन्हके दिय, थातम ध्यान कसा विधि फेली; जे जड चेत न निन्न ससे सु विवेक लिये परखे गुन थेली; ते जगमें परमारथ जानि गहे रुचि मानि अध्यातम सेली.॥२॥ अर्थः- जेना हृदयनेविपे झाननो उदय थवादी पोतानी ज्योति जागृत थईने तेथी मति जे कि ते उज्वल थई पण मेसी नयी थने पोताना वाह्य शरीरने थात्मा करी माने एवी बाह्य दृष्टि ते मटी गई, थने हृदयनेविपे श्रात्मध्याननी कला तेनी विधि जे यमनियमादिक ते विधि फेली एटले पसरी, ते वखतमी जड चेतनने जिन्न. जिन्न सखे, थने पोतानो विवेक के नेदविज्ञान तेणे करी पोताना गुणनी गेली पार

श्री समयसारनाटक.
પપ૩
सी सीधी. एवा जे जीव तेज जगत्मा परमार्थने जाणी तेने रुचिये करी ग्रहण करे.
ए रीते अध्यात्मशैली मान्य करीने परमार्थने जाणे, ॥२॥
दवे मोक्षनी समग्र प्राप्ति देखागे:-अथ मोक्षप्राप्ति कथन:-
॥ दोहाः ॥- बहु विधि क्रिया कलेससों, शिवपद लहे न कोश, ज्ञान कसा परका
शसॉ, सहज मोक्ष पद होइ. ॥३॥ ज्ञान कला घट घट वसे, योग युगतिके पार;
निज निज कसा उदोत करि, मुक्त हो संसार.॥४॥
अर्थः- जात नातनी क्रियाने निमित्ते क्लेश करवो, तेथी मोक्षपद मले नदी. पण
ज्ञानकलानो प्रकाश थवाधी सेहेज मोक्षपद थायवे. ॥ ३॥ ज्ञानकला तो घट घटने
विपे वसी रहेली के, पण मन वचन श्रने कायाना योगनी युक्तिथी पार रहेली है,
माटे पोत पोतानी कलाने प्रकाश करवाची संसारथी मुक्त थवाय ठे, एवो सर्वने सज
रुनो श्राशीर्वाद दे. ॥४॥
हवे मुक्तपणुं अनुनव थकी चायठे माटे अनुनवनी प्रशंसा करेठेः-
श्रय धनुनव प्रशंसाः-
॥ कुंमलिया छंदः।-अनुनय चिंतामनिरतन, जाके हिय परगास; सो पुनीत शि
वपद खहे, दहे चतुर्गतिवास; दहे चतुर्गतिवास थास धरि क्रिया नमंडे, नुतन वंध
निरोध, पूर्यकृत कर्म विहंडे; ताके न गनु विकार, नगनु बहु नार न गनु नो, जाके हिर
देमांहि रतनचिंतामनि थनुनी ॥५॥
अर्थः- अनुन्नवरूपी चिंतामणिरत्न जेना हृदयनेविपे प्रकाशमान थई रयुंठे, ते जीव
पुनीत के पवित्र थईने शिवपदने पामे, ने चतुर्गतिनो जे चास तेने दहन करे।
एटले देवगति, मनुप्यगति, तियंगति ने नरकगति ए चारे गतिना वासने वाली
नाखेडे श्रनुनवी जननी रीत एठे के ते श्राशा धरीने क्रिया मांडे नही. नुतन बंध
के नवा कर्मना बंधने निरोधीने संवर धारण करे, तथा पूर्वकृत कर्मने विहंमी ना
खीने तेनी निर्जरा करेते, तेना विकारने अहो! नव्य जीव! तुं गणोश नही; अने तेना
थतिजारने तुं गणीश नही, थने तेना जयने पण गणोश नही, जेना हृदयमा अनुन
वरूपी चिंतामणिरत्न प्रकाशी रथु ते ॥५॥
हवे थनुनबीनी ज्ञानदृष्टिर्नु सामर्थ्य वखाणे:-श्रथ ज्ञानदृष्टि सामर्थ्य कथन:-
॥ सवैया इकतीसाः।- जिनके हियेमें सत्य सूरज उदोत जयो, फेलिमति किरन
मिथ्यात तम नष्ट है; जिनकी सुदृष्टिमेंन परचे विषमतासों, समतासों प्रीति ममतासों सष्ट
पुष्ट है, जिन्हके कटाउमें सहज मोक्ष पय सधै, साधन निरोध जाके तनको न कष्ट है;
तिन्हिकों करमकी किसोल यह हे समाधि, मोले यह जोगासन वोले यह मष्ट है॥६॥

પર प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. जकति के तत्त्वदृष्टि उपजे नही, थने पोते अनाथ थईने पोताना नायना पदने नजे, ए रीते पोतार्नु निश्चयरूप जाण्याविना मुक्ति क्यांधी थाय ?॥ एए॥ ॥ दोहाः ॥-प्रनु समरो पूजो पढो, करो विविध विवहार; मोक्ष सरूपी श्रातमा; झानगम्य निरधार. ॥ २० ॥ अर्थः- प्रजुने समरो, जावे पूजो, ने जावसहित पढो इत्यादि व्यवहार करो पण मोक्ष स्वरूपी श्रात्माठे तेतो निरधार के निश्चय ज्ञान गम्य ते. ॥ २० ॥ हवे निश्चय स्वरूपनेविपे ज्ञान पर्याय रूपी अर्थनुं निरूपण करे:- अथ पर्यायार्थ निरूपणं:- ॥ सया तेश्साः।- काज विना न करे जिय उद्यम, खाज विना रनमांहि न तुं जे; डीलविना न सधे परमारथ, सील बिना सतसो न अरू; नेम विना न सहे नि इचे पद, प्रेमविना रस रीति न चूकें; ध्यानविना न यन्ने मनकी गति, शान बिना शिवपंथ न सूजे. ॥१॥ थर्थः-थहीं अांतर वतावे के. जेम जीव पोताना काम विना उद्यम करतो नधी; जेम खाज विना रणसंग्रामने विपे कुजतो नथी; वली जेम देह धस्याविना पर मार्थ यतो नथी; थने शील धारण कीधाविना सत्व साये मसातुं नथी; वली नियम धस्या शिवाय निश्चय पद मलतुं नथी, अने जेम प्रेमनी प्रीत बिना रसरीत जणाती नथी, तथा ध्यान विना मननी गति थोजाती नथी, तेम ज्ञानविना शिवपथ के मु क्तिमार्ग ते सूजतो नथी. ॥१॥ दवे ज्ञानवंतनो महिमा देखामीने तेनी व्यवस्था कहे थय ज्ञानमहिमा धारक व्यवस्था कथन:- ॥ सवैया वेईसाः॥ ज्ञान उदै जिनके घट थंतर, ज्योति जगी मति होति न मैं ली; पाहिज दृष्टि मिटी जिन्हके दिय, थातम ध्यान कसा विधि फैली; जे जड चेत न जिन्न सखे सु विवेक लिये परखे गुन थेली; ते जगमें परमारथ जानि गहे रुचि मानि अध्यातम सेली. ॥२॥ अर्थः- जेना हृदयनेविपे झाननो उदय थवाथी पोतानी ज्योति जागृत थर्शने तेथी मति जे बुद्धि ते उज्वल थई पण मेसी नयी; थने पोताना वाह्य शरीरने थात्मा करी माने एवी वाह्य दृष्टि ते मटी गई, थने हृदयनेविपे श्रात्मध्याननी कखा तेनी विधि जे यमनियमादिक ते विधि फेली एटले पसरी, ते वखतथी जड चेतनने जिन्न जिन्न सखे, थने पोतानो विवेक के भेद विज्ञान तेणे करी पोताना गुणनी येसी पार श्री समयसारनाटक. ६५३ खी लीधी. एवा जे जीव तेज जगत्मा परमार्थने जाणी तेने रुचिये करी ग्रहण करे. एसते अध्यात्मशेली मान्य करीने परमार्थने जाणे, ॥२॥ हवे मोदनी समम प्राप्ति देखागे:- थथ मोक्षप्राप्ति कथन:- ॥ दोहाः ।।- बहु विधि क्रिया कलेससों, शिवपद खहे न को ज्ञान कला परका शसों, सहज मोक्ष पद होइ. ॥३॥ ज्ञान कसा घट घट वसे, योग युगतिके पार; निज निज कला उदोत करि, मुक्त होइ संसार. ॥४॥ अर्थः-शात जातनी क्रियाने निमिचे क्लेश करवो, तेथी मोक्षपद मले नही. पण ज्ञानकलानो प्रकाश वाघी सेहेज मोक्षपद घाय. ॥३॥ ज्ञानकला तो घट घटने विपे वसी रहेली , पण मन वचन थने कायाना योगनी युक्तियी पार रहेली है, माटे पोत पोतानी कलाने प्रकाश करवाची संसारथी मुक्त थवाय ठे, एवो सर्वने सन रुनो थाशीर्वाद ठे. ॥४॥ हवे मुक्तपणुं अनुभव थकी यायवे माटे अनुजवनी प्रशंसा करे:- श्रय अनुजव प्रशंसा:- ॥ कुंमलिया छंदः॥- अनुनय चिंतामनिरतन, जाके हिय परगास; सो पुनीत शि वपद सदे, दहे चतुर्गतिवास; दहे चतुर्गतिवास थास धरि क्रिया नमंडे, नुतन बंध निरोध, पूर्वकृत कर्म विहंडे; ताके न गनु विकार, नगनु बहु नार न गनु लो, जाके हिर देमांहि रतनचिंतामनि धनुनी ॥५॥ थर्धः- अनुनवरूपी चिंतामणिरत्न जेना हृदयनेविपे प्रकाशमान घरगुंठे, ते जीव पुनीत के पवित्र पईने शिवपदने पामेने, ने चतुर्गतिनो जे वास तेने दहन करे। एटले देवगति. मनुप्यगति, तियंचगति ने नरकगति ए चारे गतिना वासने वाली नाखेले अनुभवी जननी रीत एठे के ते श्राशा धरीने क्रिया मांडे नही. नुतन बंध के नवा कर्मना यंधने निरोधीने संवर धारण करे, तथा पूर्वकृत कर्मने विहंमी ना खीने तेनी निर्जरा करेठे, तेना विकारने श्रदो! नव्य जीव! तुं गणोश नदी थने तेना धतिज्ञारने तुं गणीश नदी, धने तेना जयने पण गणोश नही, जेना हृदयमा धनुन घरूपी चिंतामणिरत प्रकाशी रघु ते ॥५॥ दवे अनुभवीनी शानदृष्टिर्नु सामर्थ्य पखाणे:-थयज्ञानहहि सामर्प फवन:- ॥ सवैया इकतीसा:- जिनके दियेमें सत्य सूरज उदोत भयो, फेजिमति किरन मिप्यात तमनट देः जिनकी मुहिमन पर विपनतासों, समतासोंप्रीति ममतासों सष्ट पुष्ट है; जिन्दके कटावमें सदन मोक्ष पय सधे, सापन निरोध जाफे तनको न कष्ट है; तिन्दिको फरमकी फिलोस पद है समाधि, गोडे यद जोगासन घोडे यद मष्ट देवा -

६५४
प्रकरणरत्नाकर नाग पदेखो.
अर्थः-जेना हियानेविपे सत्य सूर्यनो उद्योत थई ह्यो, थने सत्य सूर्यना मति
रूप किर्ण फेली रह्यावे, तेथी मिथ्यात्व रूप थंधकार ते नाश पाम्यो. वली जे जीवनी
सुदृष्टिमा विषमतानो परिचय नथी, पटले समतासाथे प्रीति बंधाणी ने, ने ममतासा
थे तथा मोदसाये लष्ट पुष्ट के० चित्तविनानी प्रीति राखेठे, ने जेना कटाक्षनेविपे ए
टले थोडा विलोकनमा सहज स्वनावे मोक्षमार्ग सिह थायवे. साधन के मनोयोगा
दिक ऋण योगनो निरोध एटले निग्रह कस्योठे अने जेना शरीरने कष्ट नथी, एवा
झानधारीने जे कर्म लदेर थावे तेने गणतीमां समाधि जावज जाणेने जो कदी
गति कर्मना उदयवढे डोलेठे तोपण ते जोगासनधारी बने जो वोखे तोपण मष्ट
के मोनति हे. ॥६॥
हवे हानीने परवस्तुनो त्याग कह्यो थने विशेषपणे तेनोज त्याग वखाणे:-
॥थथ परवस्तुको त्याग ताको विशेष वर्णन:-- ॥
॥ सवेया इकतीसाः।- श्रातम सुनाउ परजाउकी न सुद्धि ताकों, जाको मन ग
मन परिग्रहमें रह्यो है; ऐसो थविवेकको निधान परिग्रह राग, ताको त्याग श्दांखों
समुच्चेरूप कह्यो है; अब निज परे व्रम इरि करिवेके काजु बहुरो सुगुरु उपदेशको
उमझो है परिग्रह थरु परिग्रहको विशेष अंग, कहिवेको उद्यम उदीरि खह सह्यो है..
थर्थः- जेनुं मन परिग्रहनेविपे मग्न थई रह्यु ठे, ते जीवने पोताना तथा पारका
खनावनी शुद्धता यती नश्री. परिग्रहनो राग तेतो थविवेकनुं निधान कडं ठे, जे प
रिग्रहना रागनेविपे पोताना ने पारका खनावनी शुद्धता नथी, ते परिग्रह रागने
त्याग थहीं मुधी सामान्य मात्र कहो. हवे निजस्वरूपनो भ्रम ने पर स्वरूपनोत्रम
तेने घर करवाना कार्यने घणा प्रकारे सद्गुरु उपदेश करवाने उबुंगवंत थया ने. हवे
शहां परिग्रह तथा ते परिग्रहनुं विशेप थंग केहेवाने सद्गुरु जे ते ते उद्यम उदीर
रणा करीने सह सह्यो के सचेत थया ठे. ॥ ७ ॥
हवे सामान्यरूप परिग्रहनो राग थने विशेषरूप परिग्रहनो राग तेनो विवरो कहे
वेः-थथ सामान्य विशेप कयन:-
॥ दोहाः॥- त्याग जोग परवस्तु सब, यह सामान्य विचार; विविध वस्तु नाना
विरति, यह विशेष विस्तार ॥ ७ ॥
थर्थः- जेटली परवस्तु ते तेटली वधी त्याग जोग . एतो सामान्यपणे परिग्रह
ना त्यागनो विचार जाणीये; थने ते परवस्तु नात नातनी ते थने तेना उपर विचा
रपण नातजातनो एने विशेषपणे परिग्रह त्यागनो विस्तार जाणवो. ॥७॥

श्री समयसारनाटक. ६५५ इवे परिप्रद वतां ज्ञातानी परिग्रह उपर थलिप्स दशा कहे :- श्रथ झाता थलिप्त करन:- ॥ चोपाई-पूव कर्म उदै रस लुजे; शान मगन ममता न प्रयुंजे, नरमें उदा सीनता सहिये, यों बुध परिगह वंत न कहिये ॥ ए॥ अर्थः- पूर्व कर्मना उदयथकी जे शुजाशुन रस उपजे ते जोगवे पण ते रस नोग नेविपे ममता प्रयुंजे नही, मात्र ज्ञाननेविपेज मग्न रहे, पण परिग्रहना संयोग वियो गनेविपे हर्प विपाद उपजे नहीं, एवी रीते जेना मनमा उदासीनता पामीये ठश्ये, एवा बुध के० पंमितने परिग्रहवंत कडेवाय नही ॥ ए॥ हवे ज्ञानीनी निस्पृह दशा वखाणे :- अथ शानी अवांठक कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः।- जे जे मनवंचित विलास लोग जगतमें, तेते विनासिक सब राखे न रहत हैं; थोर जे जे जोग थजिलाप चित्त परिणाम, तेते विनासीक धर्मरूप व्हे वहृत हैं। एकता न उहों मांहि ताते वांग फुरे नाही, ऐसे जम कारजको मूरख वहत है; सतत रहे सचेत परसो न करे देत, याते ज्ञानचंतको अवंठक कहत हैं॥३॥ अर्थः- मनना मानी सीधेला जे जे जगत्ना जोग विलास , ते ते नाश रूप ठे, थापणा राख्या रेहेता नथी. वली जे जे लोग थनिलापरूप चित्त परिणाम रहे। ते ते चित्त परिणाम चंचलपणे विनासी धर्म रूपने विपे थई रह्या ते. एवा नोगनेविपे तथा जोग थनिसापनेविषे थनेकता ठे, पण एकता नथी. वली विनश्वरपणुं ते तेथी एना उपर झानीनी वांठा फुरती नथी. एवा भ्रम कार्यने मूर्ख होय तेज चाहे , जे सतत के० निरंतर सावधान रहे थने परवस्तु साये हेत करे नही, एज माटे झान वंतने श्रवंठक निस्पृही कहे. ॥ १० ॥ हवे परियडमां रेहेता उतां ज्ञाताने अलिप्तपणुं केवी रीते कहेवाय ते दृष्टांत था पीने समजावे :- श्रथ ज्ञाता थलिप्त दृष्टांत कथन:- ॥ सवेया इकतीसा॥-जैसे फिटकडी खोड दरमेकी पुटविना स्वेत वस्त्र डारिये मजीव रंग नीरमें; जीग्यो रहै चिरकाल सर्वथा न हो लाल, नेदे नही अंतर सपेती रहे चीरमें तैसे समकितवंत राग दोप मोद दिनु, रहे निशिवासर परिग्रहकी जीरमें, पुरव करम हरे नूतन न बंध करेजाचे न जगत सुख राचे न शरीरमें ॥ ११ ॥ अर्थः-- जेम को स्वेत वस्त्र होय तेने फटकमी लोदर तथा हरमानी पुट के० पट दीधा शिवाय मजीठना लाल रंगना पाणीमां चिरकाल के घणाकाल सुधी जीनावी राखे तोपण ते वस्त्र सर्वया प्रकारे लाल थाय नहीं; यंतरंग नेदे नही तेथी ते ची रमा सफेती रहेज; तेमज समकितवंत जे जीव होय ते राग ऐप मोहना पटविना ६५६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो, निशिबासर के रात दिवस परिग्रहनी जीडमां रहे, तोपण पूर्व कर्ममा जोगनी नि जरा करेठे, अने नवां कर्मनुं बंधन करे नही, अने जगत्ना सुखने जाचे नदी. वली शरीरने जोस्ने राचे नही. ॥ ११ ॥ इवे परिग्रहने विपे रेहता हाताने उद्वेग रहितपणं होय ते ते दृष्टांत वडे हठ क रावे ठे:- अथ झाता अनुछेग कथनं:- ॥ संवेया इकतीसाः।- जेसे काहु देसको सेया वलवंत नर, जंगल में जाई मधु उत्ताको गहतु है; वाको लपटाय चहु थोर मधुमक्षिका पे कंवलीकी उटसों श्रद्धंकित रहतु है तेसे समकिती शिव सत्ताको सरूप साधे उदेकी उपाधिकों समाधिसी कहतु है; पहिरे सहज को सनाद मनमें उठाह, गने सुखराह उदवेग न खदतु है. ॥१२॥ अर्थः-जेम कोईक देशनो रेहेवासी नील वगेरे बसवंत नर जंगलमा जश्ने मध पुडाने ग्रहण करे ठे, ते वखत ते पुरुपने चारे तरफ मधु मक्षिका के० मध माखी स पटाई जाय , पण ते पुरुपना शरीर पर कांमली होय, तेश्री अडंकित के डंखवि ना थडंख रहे; तेमज समकिती जीव शिव के परमात्मानी सत्ता के सद्भूतपणुं तेनुं स्वरूप जे एक विज्ञानघनपणुं तेने साधे , अने कर्म उदयनी जे श्रात्माने उपा धि खागी रही, तेने ते समाधि करी जाणे . सहज गुण जे झान, दर्शन, चारित्र तधूप जे सनाह के वखतर ते पहेरी राखेठे, थने ए रीते जे कर्मनिर्जरा तेनो उठा ह मनमां धारण करे एवा अनंत सुखना राह के मार्गनेविपे रहेतो थको नग द शाने पामतो नथी. ॥ १५ ॥ हवे ए रीतमां ज्ञातानुं श्रवंधकपणुं यतावे:- श्रथ ज्ञाता थबंध कथन:- ॥ दोहराः॥ हानी झान मगन रहे, रागादिक मल खोश चित उदास करनी करे, करम बंध नहि होइ. ॥ १३ ॥ मोद महातम मस दरे, धरे सुमति परगास; मुगति पंथ परगट करे, दीपक ज्ञान विसास. ॥ १४ ॥ अर्थः- झानी पुरुष तो ज्ञानमा मग्न रहेठे, थने रमेठे, अने राग-द्वेप-मोहरूपी जे मल, तेने खो दिए थने जे क्रिया करेठे ते पण उदासीनरूप करेठे, माटे एवा ज्ञानीने कर्म बंध थतो नथी. ॥ १३ ॥ वसी मोहरूपी महातम के घोर थंध काररूप जे मस तेने दरे, अने सुमतिना प्रकाशनार दीपकने घरे, ए रीते मुक्ति यने प्रगट करी वतावे, एवोज झाननो विखास ते दीपकरूप जाणयो. ॥ १४ ॥ हवे शानदीपकनुं स्वरूप कही देखाडेट:- थय झान दीपक वर्णन:- ॥ सवैया कतीसाः ॥ जामें धूमको न देस घातको न परवेस, करम पतंगनिका नास करे पखमें दसाको न जोग न सनेदको संयोग जाम, मोद यंधकारको विजोग , श्री समयसारनाटक. ६५७ जाके धसमें जामें तप्तता नही रागरंग नांश रंच, सह सहे समता समाधि जोगज लमें; ऐसी शानदीपकी सिखा जगी अनंगरूप, निराधार फुरी पुरी हे पुदगलमें। अर्थ:- जे ज्ञान दीपकमा धुमाडानो लेश नथी ने जेमां वायुनो पण प्रवेश नथी भने जे कर्मरूपी पतंग जीवनो पलकमांनाश करे वे, ने जेमांदशा के दीवेटनोनोग नधी, (वीजोअर्थ)-- कोई विकल्प दशा नथी थने जेने सनेह के घृत तेसनो संयोग नथी; वली जेना प्रकाशमां मोहरूप अंधकारनो वियोग थयो ; वप्ती जे दीपकमां तप्त तापणुं नथी; वती जेमां सासरंगनीरंचमान सासाश नथी, अने जे समता समाधिनो जोगते रूप जस तेनेविषे सहलहायमान थरयो ,एवोजे ज्ञानदीपक , तेनी शिखा सदा थनंगरूप जागी रही , अने ए शिखा सर्व पदार्थनुं ज्ञान करवानो थाधार ठे भने पोते निराधार फुरी रही है, श्रने पुलमा पुरी के तुपी रही है. ॥ १५ ।। हवे ज्ञानना खनावमा खंमना नयी ते उपर दृष्टांत थापेः- श्रथ ज्ञान खनाव अखंमित दृष्टांत कथन:- ॥ सवैया इकतीसा॥-जैसो जो दरव तामें तैसोही सुनाउ सधे, कोउ दर्व कान को सुनाउ न गहतु है; जैसे संख उज्वल विविध वर्ण माटी जखे, माटीसो न दीसे नित उज्वल रहतु है; तेसे ज्ञानवंत नाना नोग परिगद जोग, करत विलास न श्र झानता खदतु है; ज्ञानकला सूनी होउंददशा सूनी हो ऊनी होई जोथिति वनारसी कहतु हे. ॥ १६ ॥ थर्थः-जे जे अव्य ते, तेमां तेवोज वजाव सिद्ध के, पण कोई अन्य अन्य व्यनो स्वजाव ग्रहण करे नही. जेम कोई जलाशयमा संख वेशीजीव होय ते खरू पमा उज्वल होय ते, पण जात जातनी माटी खाय , तेम उतां माटीनो रंग तेना स्वरूपमा देखातो नथी, तेतो नित्य उज्वलज देखाय ; तेम ज्ञानवंत प्राणी परिम हना जोग थकी नाना प्रकारना लोग जोगवतो उतां थने विलास करतो उतां अज्ञानता पामतो नथी. थने छाननी कला वमणी थाय , थने इंछदशा के मदशा ते शुनी थाय , श्रने जब स्थिति के संसारस्थिति ते उणी के०जेठी थाय ठे, एवीरीते वना रसी दासर्नु कहेवू . ॥ १६ ॥ इचे सम्यग ज्ञाननी साये सम्यक् क्रिया स्याहाद मतने श्राश्रयी कहे :- थथ स्याहाद प्ररूपन कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः ॥- जोखों ज्ञानको उदोत तोलों नही बंध होतु, वरते मिथ्या त तब नाना बंध होहि है ऐसो नेद सुनिके सग्यो तुं विपे जोगनिसों, जोगनिसों उद्यमकी रीतिते विहि है; सुनो नैया संतत कदे में समकितवंत, यह तो एकंत प , ६५० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. रमेसरकी दोहि है। विषेसों विमुख होइ अनुन्नो दशा श्रारोहि, मोख सुख दोहि ऐसी तोहि मति सोहि है ॥ १७ ॥ अर्थ:- ज्यां सुधी ज्ञाननो उद्योत ते त्यांसुधी बंध यतो नथी अने ज्यारे मिथ्या स्वदशावंत , त्यारे तो नाना प्रकारनो बंध थाय ठे, कोई एकांतवादीयें एवो ज्ञान माहात्म्यनो नेद सांजलीने एवं कयुं, के तुं विषय जोगववा लाग्यो के, श्रने मन, वच न, कायाना योग थकी उद्यमनी सति जे क्रिया, तेने ते मी दीधी , तेने करे के हे सत् पुरुप, सांजल तुं जे कहे , के हुँ समकितवंत हूं, पण ए एकांतमत जे वे ते परमेश्वर परमात्मानी दोही के झोह करनारी , माटे तुं विपयथी विमुख थईने अनुभव दशामां गुण श्रेणि धरी थारोहण करी अने मोक्षना सुखने ढोही के जो, तो एवीज बुद्धि थकी शोने वे. ॥ १७ ॥ हवे शान, तथा विषय विमुखतार्नु सहचारिपणुं वतावे:- अथ ज्ञान वैराग्य युगपद् वर्णन:- ॥ चोपाईः ॥- ज्ञानकला जिनके घट जागी; ते जगमांहि सहज वैरागी; ज्ञानी मगन विपसुखमांही; यहु विपरीत संनवे नाही. ॥१७॥ दोहा।।-झान सहित वैराग्य चल, शिव साधे समकाल; ज्यों लोचन न्यारे रहें, निरखै दोऊ नाल. ॥ १५ ॥ थर्थः-जेना घटनेविषे ज्ञानरूपी कसा जागी ते तेतो जगतनेवि सहेजे वेरागी रहे . ज्ञानी थईने विषयसुखमा मग्न होय ए विपरीत वात संजवती नथी ॥ १७ ॥ वली ज्ञाननी संगति ने वेरागनी संगति ए चंने चीज समकाल मलीने मोक्षने साघे; जेम चे यांखो जुदी रही, पण नाल के साथे चेउ नेत्र पदार्थने जुए. ॥ १॥ हवे मूर्खने कर्मर्नु कपिणुं अने ज्ञानीने निर्जरानुं कर्त्तापर्यु ए वेनुं स्वरूप कहे. थथ मूढ कर्ता कर्मको यह कथन:- ॥चौपाई-मृद्ध कर्मको कर्त्ता होवे फसथनिलाप धरे फस जोय; हानी क्रिया करे फस सूनी; सगे न लेप निर्जरानी ॥ २० ॥ दोहाः- बंधे कर्मों मूढज्यो, पाट कीट तन पेमा खुस कर्मसों समकिती, गोरख धंधा जेम. ॥ २१॥ अर्थः- मूढ वे ते कर्मनो कर्ता वने , केमके ते क्रियाना फसनो यनिसाप धरे ते, अने फसने जोई रहे; ने जे झानी होय ते क्रिया तो करे पण फल शुन्य करे, तेथी ज्ञानीने कर्मनो खेप सागतो नयी; एश्री यमणी निर्जरा थाप ठे. ॥ २० ॥ वली जे मूढ ते ते कर्मनेविपे बंधा रहे, जेम रेशिमनो किमो पोताना शरीर ना प्रेमवढे पोतानी सास थकी पोतेज बंधाय ठे, थने जे समकिती होय तेतो कर्म , श्री समयसारनाटक. ६एए नी जालथी सुखेसो रहे , कोनी पेठे जेम गोरखधंधो पोतानी जासथी खुली जा यठे तेम जाणवू ॥२१॥ दवे ज्ञानी जीवने कर्मर्नु थक पाणु तथा निर्जरारूप वरावे :- थय ज्ञानीको अकर्तृत्व कचन:- ॥ सवैया तेईसाः ॥-जे निज पूरव कर्म उदे सुख मुंजत लोग उदास रहेंगे; जे मुखमें न विसार करे निरवर हिये तन ताप सहेंगे; दे जिनके दृढ श्रातम ज्ञान क्रिया करिके फसकों न चहेंगे; ते सुविचछन हायक दे तिनको करना हम तो न कहेंगे॥२२॥ अर्थः-जे जीव पोताना पूर्व संचित शुज कर्मना उदय बहे सुख नोगयतो थको पण जोगथी उदास रहे , थने जे जीवने असाता वेदनीयना उदयथी उःख उपजे तो पण विलाप करेनही, अरतिनो विनाग करे नही, अंतरमां कोई चिंता नही राखे, थने शरीरनो संताप सहन करे, वली जेनीपासे यात्मज्ञान , तेतो क्रिया करीने फ खने छे नही, तेज उत्कृष्ट विचक्षण ज्ञानी कहेवाय ठे, थने तेने कर्म करता थका कर्मना कर्ता एम तो थमे कही शकशुं नदी ॥ २२ ।। दवे गवा झानीनी व्यवस्था फहे वे. ॥ सवैया इकतीसाः।- जिनकी सुदृष्टिम थनिष्ट इष्ट दोउ सम, सुविचार सुन ध्यान दे खारघको त्यागी जे सहेंगे परमारथको, जिनके यनिजमें नफा नदैन ज्यान है। जिनकी समुज्में शरीर ऐसो मानीयतु, धानकोसो तीलक छपान कोसो म्यान है; पारखी पदारयके साखी भ्रम जारथके, तेई साधु तिनहीको ज थारप छान है. ॥ २३ ॥ अर्थ:-जे शातानी सुदृहि एपी ने के, जेनेविपे वस्तु तथा यनिष्ट ग्रेट परापर , थने जेनो याचार एवोठे के जे जसा विचारथी शुन ध्यानमांज रहे, य ने विपप सुख प्रमुख साधने त्यागीने जे थध्यात्मरूप परमार्थ तेनेविपे लागी रहे , पली जेनां पचन एवा ते के. जेमा नफो नधी तम टोटो पण नधी, एटसे कोने मु सीव किंवा फुसीस देता नधी; मोन पृत्तिजरदेवे. पली जेनी समज एवी होय फेश सरने धाननी वीस ये तुम जे थने पान के तरवार तेना म्यान जेई माने , मतमय के प्रात्माने शरीरची जुदो जाणे ते. वसी जे जे पदार्थ दोपतेशी वेनी परीक्षा करे ,धने जेमनप शानविनापांच दर्शनमांजे नमर्नु नारय चासी रघु ,तेनोसादी वेगानु चानक ले, तेहिन साधु फदेवाय वे, थने तेने पयार्य हानी कहिये. ॥२३॥ हये समफितर्नु साट्सप वर्णन करे:- थप सम्पर्यतको साट्सम्पन:- ॥सया फतीसाः जमकोसो माता सुम्पदाता दे अताता फर्म, तार टदै झाता वर्णन:- जिनको याचार पस्तु --

001+1+1 101
مه
۳
تم چو مه ۲۰۰۹ م
دک
۳
ام الدم و
مد
1
*
}
مهر لمصلی

- श्री समयसारनाटक. दवे या अपनाजप निवारण रूप मंन कहेतेः- अथ ह जय जय निवारण कपन:- पर लंदा-नख शिख मित परवान शान अवगाह निरग्कत बातम अंगयांग, संग परधन श्म घरकत; चिनजंगुरसंसार, विनय परिवार नारंज सु; जहाँ उतपति तहाँ प्रलय, जानु संयोग विरह ततुः परिग्रह प्रपंच परगट परखि, शह नर जय उपजेन चितः ज्ञानी निशंक निष्कलंक निज; ज्ञानरूप निरखतनित ॥ २० ॥ अर्घः- पगना नसधी ते मायानी शिखासुधी एटसे सर्व शरीर प्रमाण यात्मानो गुण ज्ञान ते थरगाह के व्याप्ति तेने जुए, एवां नख शिख सहित ज्ञानमय था स्मान थंग प्रांग रहे, तेनी साघे पुनस के तेने परधन के परमव्य कहे, अने सर्व संसार क्षणभंगुर , ने तेने जे विजय परिवाररूप जार ठे, ते पण दापजगर , भने जेनी उत्पत्ति तेनो विनाश , जेनो संयोग तेनो वियोग पण थाय , एवो परिमहनो प्रपंच प्रगट परखीए तो था भवनो जय चित्तमा उपजे नही. ए रीते जे ज्ञानी होय ते परिप्रदना वियोगनी चिंता न राखे, निःशंक रहे, पोतानुं निष्कलंक स्वरूप ज्ञान मय सदा जुए. ॥ २७ ।। दवे परसोकनय निवारण मंत्र फहे:-अथ परलोक भय निवारण मंत्रः- Name वेदः।।- ज्ञान च मम लोक,जानु अवलोक मोख सुख; इतरलोक मम नाहि नांहि जिसमांदि दोप उस; पुत्र सुगति दातार, पाप उरगति पद दायक; दो संमि त सानिमें थासंमित हे शिवनायक; इह विधि विचार परलोक जय, नदि व्यापक वरते सुखितः ज्ञानी निःशंकनिष्कलंक निज ज्ञानरूप निक्षतनित ॥ २० ॥ वर्धः- ज्ञान चक्र के ज्ञान विस्तार तेतो ममलोक के मारो लोक , मदारोम चार दे, तने प्रत्यक्ष जोशे, थने मोक्ष मुख घझे रूप , अने इतर लोक के तेवि ना अन्य सोक ते मारो नयी, महारो हान सोक मारी साथे , जेनेविपे दोपःख नधी. परलोकमां सुगतिनुं देनार पुण्य ठे, श्रने परलोकमां कुगतिर्नु थापनार पाप वे. ए ये पुण्य पाप धारमानी खंडनानी खाणी वे. अने हुँ अखंडित रूप बु. शिवना यक के तिरूपी पवा विचारथी परलोक जय व्यापेनही थने सुखित के सदा सुखवंत वत्तें: ए प्रमाणे परलोक जय गिने ज्ञानी पुरुष निशंक धको निष्कर्सक एवं जे निजज्ञानरूप तेने सदा निरखे ॥२७॥ वे मरणय निवारणनो मंत्र कहे -अथ मरन भय निवारण मंत्र:- ॥ उपयदः1- फरस जीत नाशिका, नैन अरु धवन थक्ष इति मन बच तन पस तीन, सास उस्सास थाउ थिति; ए दस प्रापविनाश, तादि जग मरण फदीजे; .

६६२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. ज्ञान प्राण संयुक्त; जीव तिहु काल न बीजे; यह चित करत नहि मरण नय, नय प्र माण जिनवर कथित झानी निसंक निकलंक निज, ज्ञानरूप निरखंतनित.॥२५॥ अर्थः- स्पर्श, रसना, प्राण, चक्षु, श्रोत्र, ए पांचे इंजिय; मनोवल, वचनबल, ने कायवल ए त्रण, श्वासोश्वास, थायुस्थिति, ए दश प्राण आदिनो विनाश थाय, तेने जगत्मां मरणजय कहे , पण जीव पदार्थ ठे ते झानरूपी नाव प्राण संयुक्त ठे, तेतो जीवने ज्ञान प्राण त्रणे कालनेविपे बेटे नही, एवो विचार मनमां करवायी मरपनय उपजे नही, नय प्रमाण वडे एवं जिनेश्वरनु कथन ठे, ज्ञानी लोक निःशंक पणे पोताना निष्कलंक स्वरूप ज्ञानरूपने सदा निरंतर निरखत के० सत्यपणे जुए ॥रणा हवे वेदना जय निवारणरूप मंत्र कहे ठेः-श्रथ वेदना नय निवारण मंत्रः- ॥ठप्पय ठंद॥:-वेदनवारो जीव, जांहि वेदंत सोउ जिय; यह वेदना थनंग, सुतो मम थंग नांहि व्यय; करम वेदना विविध, एक सुखसमय उतीय उख; दोऊ मोद विकार, पुजलाकार बहिरमुख; जब यह विवेक मनमाहिं धरत, तब न वेदना जय विदित; ज्ञानी निसंक निकलंक निज, ज्ञानरूप निरखंत नित ॥ ३० ॥ थर्थः-वेदनावारो एटले जाणनारो तेतो जीव , अने जेने जाणवू , तेपण जीवज , एटले वेदनावंत ते झानी जीवए ज्ञानरूप वेदन जे अनंग रूप से तेतो मारु अंग , थने कर्म वेदना जे ते ते मारी नथी. अने ते कर्मरूप वेदना वे प्र कारनी ठे, एक सुखमय वेदना ने वीजी उःखमय वेदना ठे, ए वेन मोह विकार , एवी सुख उखनी वेदना पुजनाकार के, पुमलनी गया वाह्यरूप है, ज्यारे एवो विवेक विचार मनमां धरे , त्यारे वेदनानो जय वेदी शकातो नश्री. ज्ञानी लोक होय तेती वेदनाना जयथी निःशंक रहे थने निष्कलंक पq पोतार्नु हान स्वरूप तेने सदा जोता रहे ॥ ३० ॥ हवे अनरक्षाजय निवारणरूप मंत्र कहे : :-श्रथ बनरठा जय निवारण मंत्रः- ॥ठप्पय छंदः।--जो स्ववस्तु सचा सरूप जगमहि विकास गत; तास विनासन हो। सहज निदचे प्रमाण मत; सो मम थातम दरव, सरवथा नहि सहायधर; तिहि कारन रछक न, होइ नछक न कोई पर; जब यहि प्रकार : निरधार किय, तय थन रग जय नसित झानी निसंक निकलंक निज, झानरूप निरखंत नित ॥ ३१॥ अर्थः-स्ववस्तु के निजथात्मरूप वस्तु; सत्तास्वरूप के अव्यपणे उतुं कदेवा य ते जगत्मा प्रणे कालनेविपे पामिये, तेनो क्यारे पण विनाश नथी थतो, एवं स हज स्वरूप निश्चयनयना प्रमाणबडे जाणवू एज मारूं यात्मव्य जे , तेतो सर्वथा प्रकारे कोनो सहाय धरतुं नथी, तेमाटे ए यात्मअव्यनो कोई रक्षक नयी. तेमज श्री समयसारनाटक. ६६३ कोईपर के० चीजो एनो जदक पण नथी. जेवारे एवो विचार हृदयमां नकी करी राखे, त्यारे अनरक्षा नय नाश पामे, एवा ज्ञानी होय ते अनरक्षा जयधी निःशंक यका पोताना निष्कलंक ज्ञानस्वरूपने सदा निरखे है. ॥३१॥ हवे चौरनय निवारण रूप मंत्र कहे ः-श्रथ चौरलय, निवारनमंत्र:- ॥ठप्पय वेदः।-परम रूप परतष्ठ, जासु लछन चिन् मंमित, पर प्रवेश तहाँ नाहि महि माहि अगम अखंमित; सो मम रूप अनूप, थकृत अमित श्रखूट धन; ताहि चोर किम गहे, ठोर नहि लहै ओर जन; चितवंत एम धरि ध्यान जब, तव श्रगुप्त नय उपसमित; ज्ञानी निसंक निकलंक निज, ज्ञानरूप निरखंत नित. ॥३॥ श्रर्थः-जे परम स्वरूप कहेवाय ठे, अने मान सन्मानवडे प्रत्यक्ष , चिन्मंमित के चिन्मय एवं जेनुं लक्षण , अने जेना स्वरूपनेविपे परस्वरूपनो प्रवेश नथी; महीमादि के पृथ्वीना वचमा अगम्य ते, अने अखंडित वे, एवं तो अनूपम मारु रूप , ते कोनु कीघेयुं नधी, अमित के प्रमाणविना, एवे श्रखूट धन , ते ध नने चोर केम दरी शके ? थने थोर के वीजा कोई लोक तेनी जगा पामी शके नही. ज्यारे ध्यान धरीने एवं चितवन करे त्यारे थगुप्त नय के० उघाडा धननो जे जय ते उपशमी जाय. थने एवा शानी होय ते थगुप्त जयश्री निःशंक थका पोताना निष्कलंक झान स्वरूपने सदा निरखता रहेः ॥ ३ ॥ दवे अकस्मात्नय निवारण रूप मंत्र फदेवः-श्रथ थकस्मात्नय निवारण मंत्रः- ॥ठप्पय ठंदः॥-शुद्ध शुद्ध अविरुफ, सदन मु समृड सिक सम; यसख थनादि थनंत, अतुस अविचल सरूप मम; चिद विलास परगास, वीत बिकसप मुम्ब थानक; जहाँ सुविधा नहि कोइ, होइ तहाँ कतु न थचानक जय यह विचार उपजंत तब, अकस्मात भय नदि उदित; झानी निसंक निकलंक निज, हान रुप निरखंत नित. ॥३३ ।। थर्पः-जे वस्तु शु. केवख पोताना स्वरूपने विपेज , युद्ध के शानमय , थविरोधी , सिऊसमान इजिवंत , थपक्ष , थादिरदिन ने, थने त रहित वे. जेनी तुलना कोईधी न पाय मादे थतुस ते. एथविचक्ष मार म्प . चिद्धिसास के ज्ञानविसासनो जेने प्रकाश . बीतविकासप के० अवस्था नेद रहित , धने समाधि मुबर्नु चानक ते. ज्यां कोई विजातीय न पामिये त्यां कोई अपचिंतव्यो थचानक अप शोक काई उपजे नही, थारो विवक विचार हृदया मां ज्यारे उपजे दे, त्यारे थरकमात् मय जे ठे, ते उदय चनो नयी. जे हानी नगे .

६६४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. य ते अकस्मात् जयथी निःशंक थको पोताना निष्कलंक ज्ञान स्वरूपने सदा जोता रहे. ॥ ३३ ॥ हवे निर्जराना करनार हानीनी व्यवस्था कहेः-थथ ज्ञानी व्यवस्था कथन:- ॥ ठप्पय वंदः॥ जो परगुन त्यागंत, शुद्ध निजगुन गहंत धुव; विमल झान अंकूरा जासु घट महि प्रकास हुव; जो पूरव कृतकर्म, निर्जरा धार वहावत; जो नव बंध निरोध, मोक्ष मारग मुख धावत; निःसंकतादि जस अष्ट गुन, अष्ट कर्म अरि संदर त; सो पुरुप विचठन तासु पद, बनारसी बंदन करत. ॥ ३४ ॥ अर्थः- जे कोई पुजलादि गुणनो त्याग करे, अने भुव के निश्चयरूप एवा शुरू पोताना गुणनुं ग्रहण करे; निर्मल झाननो अंकुर के उदय जेना घटमां प्रकाशित थयो, थने जे पूर्वकृत कर्मने निर्जरानी धार के० श्रेणि विपे वदावि दिये वली जे नवा बंधनो निरोध करीने एटले निराश्रव थईने मोक्षमार्गने सन्मुख दोडेठे; गुण श्रेणिमा दोडे, निशंकित प्रमुख जेना श्राप गुण , ते श्रावे कर्मरूप शत्रुनो संहार करे, तेज विचक्षण पुरुष कहेवाय, अने तेना चरणकमलने वणारसीदास वंदन करे ॥ ३४ ॥ हवे श्राप अंगनां नाम कहे:- श्रथ थष्टांगके नाम कथन:- ॥ सोरगः॥- प्रथम निसंसेजानि, उतिय थबंछित परिनमन तृतिय थंग थगि सान, निर्मस दृष्टि चतुर्थ गुन ॥ ३५ ॥ पंच अकथ परदोप, थिरी करन उम सहज सत्तम वठल पोप, श्रम थंग प्रजावन. ॥ ३६॥ अर्थः- पेयं निःसंशय के निःशंकित, चीजुं समकितनो गुण जे वांठक पणारूप मननो परिणाम, नीजु श्रंग थग्लान, चोथु गुण निर्मल दृष्टि एटसे मृढ दृष्टि नही ते ॥ ३५ ॥ पांचमुं परदोप थकथन, ग्लु अंग समकित स्थिर करवाना खनावरूप, सा तमुं सर्व साये वाळसपणुं अध्यात्मक पोषक, अने थाउमुंअंग प्रनावना गुणरूप॥३६॥ हवे अंगनां सक्षण कद्दे :- थथ थंग सक्षएं:- । सबैया कतीसाः ॥- धर्ममें न संसे शुनकर्म फलकी न इशा, श्रशुनको देखि न गिलानि श्राने चित्तम साचि दृष्टि राखे काहू पानीको न दोप नाखे, चंचलता जानि थिति वाने योध चित्तमें प्यारे निजरूपसौं उठादके तरंग उठे, पद थाने थंग जब जागे समकितमें; तांहि समफितकों धरे सो समकितवंत, वद्दे मोपपावे उन श्रावे फिर इतमें ॥ ३ ॥ पुनः- धर्मनेविपे संदेह नहोय ते निःशंकित गुण, शुज कर्मना फसनी शान होय ते निस्पृही गुण,थनिष्ट वस्तुने जोश्ने चित्तमा ग्लानीन सावत्री ते थग्वान गुण, कोना श्री समयसारनाटक. ६६५ गाव्यामगई नही ने साचनेविपे दृष्टि राखवी ते श्रमूढ दृष्टिगुण, कोई प्राणीनो तोप कहेवो नही ते दोपाकथन गुण; चंचसता त्यागीने ज्ञानरूप चित्तनेविपे स्थिरता खवी तेथिरीकरण गुणात्म खरूपमांप्रेम राखवो ते वठल गुण,अनेथात्मस्वरूप साध नेविपे उगाह सहरी के तरंग उपवापणुं लीधुं रहे ते प्रनावना गुण, एम एक स कितना श्रावे अंग ज्यारे जागे, थने ते श्राप गुणे सहित सम्यक्त्व धारण करे, ते समकितवंत केहेवाय ने तेवाज समकिती मोक्षपामे, ने फरीधी था संसारमा आवे नही हवे निर्जराधारी चैतन्यनुं नाटक कहे :-श्रथ चैतन्य नाटक कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः।-पूर्व बंध नासे सोतो संगित कला प्रकाशे, नव बंध रुंधी ताल रत उतरिके निसंकित थादि अष्टभंग संग सखा जोरी, समता श्रलाप चारि करे बुख नरिके; निरजरा नाद गाजे ध्यान मिरदिंग वाजे,क्यो महानंदमें समाधिरीकि हरिके; सत्तारंगनूमिमें मुकत जयो तिहू कास, नाचे शुझ दृष्टि नट झान खांगधरिके ३७ अर्थ:- जेम पूर्वकालनेविपे उत्कृष्ट स्थिति थकी बंध करतो हतो तेवी रीते न क तां अनुस्कृष्ट स्थिति यकी करवो एम पूर्व बंध नासे, तेतो संगित कला थालाप चारी काशे, धने नवा बंधने रोधq ते रूपताल उठसे ठे, तालतोरे ठे, निःशंकित प्रमुख जे समकितनां थात थंग कह्यां, ते सहाय जोमी समता समाधि धारी तप स्वर वांधीने बालाप करे ,थही कर्मनी निर्जरा हेतु ठे, एटले कर्मनाश करवारूप कार्य, निर्जरा कारण ठे, ते ध्याननेविपे एक स्वरूपनाद गाजे ठे, अने “सोहं" ध्वनि ते तेरूप मृदंग बाजे ठे, अंही जे महानंदमय थईने ठाक्यो तेतो सुखी थयो, ते जाणिये रीफ थई, ने पोतानी श्रात्मसत्ता तेज कोई रंगनूमि ठे एटले रंग मंडप थयो, तेनेविपेत्रणे का समां शुद्ध दृष्टिसहित ज्ञानरूप वेप स्वांग पहेरी धरीने नटरूप चैतन्य मुक्त थश्ने नाचे वे ॥इतिश्री समयसार नाटकविपे चालवोधरूप निर्जराछार सप्तम संपूर्ण. ॥ ॥ दोहाः । कही निर्जराकी कथा, शिवपथ साधनहार; अब कतु बंध प्रबंधको, कहुं श्रम विस्तार ॥ ३५ ॥ अर्थः-मोक्ष मार्गनी साधनकार जे निर्जरा तेनी कथा हती ते कही, हवे जे बंध याय वे तेना थधिकारनो थल्प विचार कदेठे ॥ ३ ॥ हवे बंध जे ठे ते मांडवा योग्य ठे, माटे ते बंधनो विदारणहार जे समकित तेने नमस्कार करे:- :-अथ बंध विदारन सम्यक्त्व वर्णन:- ॥ सबैया इकतीसा॥-मोह मद पाई जिन संसारी विकल कीने, याहिते थजा नुवाई विरद वह्तु है। ऐसो चंध वीर विकराल महाजास सम, झान मंद करे चंद राह ज्यों गहतु है ताको बस नंजिवेको घटमे प्रगट जयो, उहत उदार जाको - ८४ विष EM खोटी यान बंध - ६६६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. उद्देस मदत है सो है समकित सूर थानंद अंकूर ताही, निरखी बनारसी नमो कहतु है. ॥ ४ ॥ अर्थः-जे वैधरूप सुलट ते ते मोहरूप मदिरा पार्शने सर्व संसारी जीवने विर करेते, एथी ए बंधरूप वीर ते ते अजानुबाहुर्नु वीरुद कहावेठे केसार्वजोम धई। देखा ठे, एवो विकराल ए बंधरूप वीर सुनट वे, वली ए महाजाल समान के. एज ज्ञान प्रकाशने मंद करे, कोनी पेठे ? जेम राहु चंपने मंद करेठे, तेनी पठे जा लेवु. हवे एवा पंधरूप वीरनो प्रतिपक्षी जे ठे, ते एर्नु बल तोमवाने घटनेविषेत्र प्रगट थयो , जेनो उद्यम उफत ने, एटले कोईथी रोक्यो रहे एवो नथी, अने व दार के श्रेष्ठ . तथा महत के० मोटो , तेतो समकितरूप शूरवीर जाणघो. ते श्रानंद अंकूर लईने उदय थयो , ते सम्यक्त्व शूरवीरने जोईने पोताना अंग उड़ सित थको बनारसीदास नमो नमो कहे. ॥ ७ ॥ हवे चेतनाविना कर्म बंध नधी थां, माटे झानचेतना तथा कर्म चेतना एवं उनी समज पाडेवे:-अथ कर्मचेतना ज्ञानचेतना वर्णन:- ॥ सवैया इकतीसाः-जहां परमातम कलाको परगास तहां, धरम धरामें सत्य सूरजको धूप है; जहां शुज थान करमको गढाश तहां; मोहके विलासमें महा थे घर रूप है फेली फिरै वटासी घटासी घट धनवीच, चेतनाकी चेतना होंधा गुपचूप हैः बुझिसों न गही जाय वेनसों न कही जाय, पानीकी तरंग जैसे पानीते गुरुप है.॥४॥ यर्थः-जे चेतनामां परमात्मानी कक्षानो प्रकाश थाय वे, ते धर्म धरती . ते घर तीमा सत्यरूप सूर्यनो तमको ठे, एटले उजली जगा ठेवती जे चेतनानेविपे शुभ थशुज कर्मना रसनी गढाश , एटले शुनाशुन कर्मना रस वडे जे चेतना घोलाइ रही ते, त्या मोहराजा विलास करे वे, तेतो घोर थंधकार वे, एरीते चेतन पुरु पनी जे चेतना के संज्ञा ठे, तेतो घटाधन बीच के शरीररूप मेघवचे बटानी माफक फेली रही ठे, थने घटानी माफक फेलीथकी फरे, थने ए चेतना ते पर मात्मानी कलाना प्रकाशमां तथा मोहविलासमां ए वेज तरफ गुपचुप ते, एटले चुप थई रही है; एवी ए चेतना वे तरफ प्रवेश करे , ए वात बुझियी ग्रहण धार वे पण वचनथी कही जाय एवी नयी, जेम पाणीना तरंग पाणीमा युमुप्प ठे तेम चेतना येन तरफ गुरुप्प .॥४१॥ हवे बंध धारनेविपे बंधनो हेतु कहे - श्रथ बंधनिदान कथन:- ॥ सवैया इकतीस:- कर्मजाल वर्गनासों जगमें नबंधेजीव, बंधे न कदापि वच काय जोगसों; चेतन अचेतनकी हिंसासों न बंधे जीव, बंधे न अलख पंवड़िये सन

श्री समयसारनाटक.
विखरोगों; कर्मसों श्रबंध सिद्ध जोगसौं अबंध जिन हिंसासों श्रबंध साधु ज्ञाता
विपे जोगसों; इत्यादिक वस्तुके मिलापसों न बंधे जीव, वंधे एक रागादि अशुभ
उपजोगसों ॥४॥
थर्थः- कोई कहे ते के कर्मजास वर्गणा थकी जगत्मा जीव धंधाय , ते वात
खोटी एटले कर्म वर्गणा जीवना बंधनो हेतु नथी, एवी रीते कदाचित् मनवचन का
याना योगथी पण जीव बंधातो नधी; चेतन तथा थचेतननी हिंसाथकी पण जीवने
बंध यतो नथी. बलद पति ने, तथा अलक्षरूपी ठे; ते पंचंजियना विषयरूप विप
रोग बरे पण धंधातो नधी. कर्म वर्गणाथी सिझना जीव बंधाता नथी; वली जिनेश्वर
देव ठे तो प्रणे योगमा वे तोपण शबंध ने साधुजेते, ते अनाजोगपणे हिंसा
करे , तोपण अबंध के ज्ञाता विषय जोगवे, तो पण ते श्रबंध ठे, ए रीते कर्म व
गणा प्रमुख वस्तुना मिलापथी जीव बंधातो नथी.पण मात्र एक राग द्वेपने मोह अने
जीव धरूप अशुभ उपयोगधीज जीव बंधाय ॥४२
दवे राग ऐप थने मोहनेज दृढपणे बंधना हेतु उरावे :-
अथ घंधनिदानदृष्टि करन व्यवस्था:-
॥सवेया इकतीसाः ॥- कर्मजाल वर्गनाको चास सोकाकाश माहि, मन वच का
याको निवास गति थाउमें; चेतन श्रचेतनकी हिंसा वसे पुनसमें, वि जोग वरते
उदेके उरजाउमें रागादिक शुरूता श्रशुझता है अलखकी; यहे उपादान हेतुबंधके व
डाउमें याहिते विचवन थबंध कहो तिहूं कास, राग दोपमोहनादि सम्यक् सुनाउमें.४३
, थर्थः- कर्म जाल वर्गणानो वास तो सोकाकाशमांज , केवल कर्म वर्गणा कार
थकीज जो श्रमूर्ति चेतनप्रव्य बंधनावने पामे, तो लोकाकाशनो बंध केम नही
य? तेमज मन वचन थने कायाना योगनो वास तो चारे गतिनेविपे ,श्रने चारे
उपामां ते, त्यारे योग तेथात्माना बंधना हेतु केम थाय ? चेतननां प्राण हरणथी
ना थाय के ते पुमत बंधरूप प्राणमांज हिंसा पाय ठे, एमज थचेतननी हिंसा
पुजसमा दे, ते यात्मासाथे स्पर्शती नथी, तो बंध केम थाय? थने विषय नोग
परते ठे, तेतो कर्मना उदयमां, थरुजी रया , थने धारमा तो तेथी निरालो
दे पंधाय केम? माटे राग हेपने मोदथकी शुद्धता के मुग्धता याय ने परवस्तु
गोतानी करी मानवी ते यसख पुरुपनी अशुद्धता ठे. अने एज थशुद्धता बंधने
रे वे, ए माटे विचक्षण पुरुपने त्रण कास विपे श्रबंध कसो; केमके, तेने सम्यक्
वमा राग हेप थने मोद नथी. ॥४३॥

थने उ - प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. उद्देस महतु है; सो हे समकित सूर श्रानंद अंकूर ताही, निरखी बनारसी नमो नमो कहतु है. ॥ ४० ॥ थर्थः-जे बंधरूप सुनट ते मोहरूप मदिरा पाईने सर्व संसारी जीवने विकस करेठे, एथी ए बंधरूप वीर ते ते अजानुबाहुनुं वीरुद कहावेठे के सार्वजोम थई र हेला ठे, एवो विकराल ए बंधरूप वीर सुनट ठे, वली ए महाजाल समान ठे. थने एज ज्ञान प्रकाशने मंद करेठे, कोनी पेठे ? जेम राहु चंने मंद करेठे, तेनी पठे जाणी ले. हवे एवा पंधरूप वीरनो प्रतिपक्षी जे ते, ते एनुं बल तोमवाने घटनेविपेज प्रगट थयो , जेनो उद्यम उद्धत , एटले कोश्यी रोक्यो रहे एवो नयी, दार के श्रेष्ठ वे तथा महत के मोटो ठे, तेतो समकितरूप शूरवीर जाणवो. ते थानंद अंकूर लईने उदय थयो ते, ते सम्यक्त्व शूरवीरने जोईने पोताना थंग उल्ल सित थको बनारसीदास नमो नमो कहे. ॥ ४ ॥ हवे चेतनाविना कर्म बंध नथी थतां, माटे झानचेतना तथा कर्म चेतना ए बे उनी समज पाडेठे:-श्रथ कर्मचेतना शानचेतना वर्णन:- ॥ सवेया इकतीसाः-जहां परमातम कलाको परगास तहां, धरम धरामें सत्य सूरजको धूप है; जहां शुज श्रशुन करमको गढाश तहां; मोहके विक्षासमें महा थं धेर कूप है फेली फिरै ठटासी घटासी घट घन वीच,चेतनाकी चेतना फुहांधा गुपचूप है; बुझिसों न गही जाय वेनसों न कही जाय, पानीकी तरंग जैसे पानीते गुरुप है ॥४॥ अर्थः-जे चेतनामां परमात्मानी कसानो प्रकाश थाय , ते धर्म धरती . ते घर तीमां सत्यरूप सूर्यनो तमको , एटले उजली जगा ठेवली जे चेतनाने विपे गुन श्रशुल कर्मना रसनी गढाश , एटले शुनाशुन कर्मना रस वडे जे चेतना घोलाइ रही है, त्यां मोहराजा विसास करे , तेतो घोर थंधकार दे, एरीते चेतन पुरु पनी जे चेतना के संज्ञा ठे, तेतो घटाधन बीच के शरीररूप मेघवचे ठटानी माफक फेसी रही ठे, अने घटानी माफक फेलीयकी फरे ठे, थने ए चेतना ते पर मात्मानी कखाना प्रकाशमां तथा मोह विलासमा ए वेउ तरफ गुपचुप ठे, एटले चुप थई रही है; एवी ए चेतना वे तरफ प्रवेश करे , ए वात बुद्धिथी ग्रहण याय ; पण वचनथी कही जाय एवी नथी, जेम पाणीना तरंग पाणीमां गुरुप्प ठे तेम चेतना घेउ तरफ गुमुप्प .॥४१॥ हवे बंध घारनेविपे बंधनो हेतु कहे ः- अथ बंधनिदान कथन:- ॥ सवैया श्फतीसाः।- कर्मजाल वर्गनासों जगमें नबंधेजीव, बंधे न कदापि मन वच काय जोगसों; चेतन थचेतनकी हिंसासों न बंधे जीव, बंधे न यसख पंचविपे . श्री समयसारनाटक. विसरोगसोः कर्मसी प्रबंध सिजोगसों श्रबंध जिन हिंसासों श्रबंध साधु ज्ञाता विप लोगों; इत्यादिक वस्तुके मिलापतों न बंधे जीव, बंधे एक रागादि अशुद्ध उपजोगसों ॥ ४२ ॥ धर्म:- कोई कहे ते के कर्मजाल वर्गणा यकी जगत्मां जीव बंधाय , ते वात खोटी एटने कर्म वर्गका जीवना बंधनो हेतु नथी, एवी रीते कदाचित् मनवचन का पाना योगधी पण जीव बंधातो नी; चेतन तथा अचेतननी हिंसायकी पण जीवने बंध यतो नधी. असक्ष पति , तया श्रवक्षरूपी ते पंचेंजियना विपयरूप विप रोग व पए वंधातो नघी. कर्म बर्गणाधी सिझना जीव बंधाता नधी वली जिनेश्वर देव ते तेतो त्रणे योगमा ठे तोपण प्रबंध वे; साधुजेजे, ते थनानोगपणे हिंसा करे , तोपण धबंध ; ज्ञाता विषय जोगवे, तो पण ते श्रबंध . ए रीते कर्म व गंपा प्रमुख वस्तुना मिलापधी जीव बंधातो नधी. पण मात्र एक राग पिने मोह श्रने जीव बंधरूप शगु उपयोगधीज जीव वैधाय ते ॥ ४॥ हवे राग द्वेप थने माइनेज दृढपणे बंधना हेतु उरावे ते:- वय वंधनिदानहि करन व्यवस्थाः- ॥ सरेया इकतीसाः॥- कर्मजाज बर्गनाको वात लोकाकाश माहिं, मन बच का याको निवास गति थाटमें: चेतन थचेतनकी हिंसा से पुगसमें, विष नोग वरते उदेक उरनाम: रागादिकशुनागुता है शतकी; यह उपादान हेतुबंधके व डाउमें याहिते विचठन थबंध कसो तिहूं काय, राग दोष मोहनादि सम्यक् सुनाउमें.४३ घ:- कर्न जान वर्गणानो वास तो सोकाकाशमांज , केवल कर्म वर्गणा कार प थकीज जो श्रमूर्ति चेतनभव्य बंधनावने पामे, तो खोकाकाशनो बंध केम नही थाप? मज मन वचन धने कायाना योगनो वास तो चारे गतिनेविपेठे,अने चारे चाडपामां ते, त्यारे योग तेयात्मानाबंधना हेतु केम थाय ? चेतननां प्राण हरणथी हिंसा याय देते पुशव बंधरूप प्राणमांज हिंसा याय ठे, एमज थचेतननी हिंसा पए पुगसमां दे, ते थारमासाये स्पर्शती नथी, तो बंध केम याय? थने विषय जोग जे वरते दे, तेतो कर्मना उदयमां, श्ररुजी रसा , थने श्रात्मा तो तेषी निरासो दे. ते बंधार फेम? माटे राग ऐपने मोठ्यकी शुद्धता के मुग्धता थाय ने परवस्तु ने पोतानी करी मानवी ते धसख पुरुषनी शुद्धता ते. श्रने एज अशुद्धता बंधने वधारे ठे, ए माटे विचक्षप पुरुपने त्रण काबविपे थबंध करो; केमके, तेने सम्यक् स्वनावमा राग ऐप वने मोह नथी. ॥४२॥ .

. ६६ प्रकरणरताकर जाग पडेखो. इये ज्ञाताने थबंध करो तोपण उद्यमी थश्ने क्रिया करवी ते समजावे:- श्रथ उद्यम प्रशंसा:- ॥सया कतीसाः ॥- कर्मजाल जोग हिंसा जोगसों न बंधे पे त, थापि ज्ञाता उद्यमी यवान्यो जिन घेनमें शानदृष्टि देतु विपे जोगनिसों हेतु दोन, क्रिया एक गंन यो तो चने नांदि जैनमें; उद्दे यक्ष उद्यम गहे पे फलकों न चहे, निरदे दसा न होइ हिरदेके नेनमें थायस निरुधमकी मिका मिध्यात मांहि, जहां न संजरे जीव मोहनींद सेनमें ॥ ४ ॥ अर्थः जीव ते कदापि कर्मजासश्री बंधाय नदी,श्रने जोग यकी, पण बंधाय नही ने हिंगा यकी पण न यंधाय, जोगवडे बंधायतोपण जिनेश्वरनावचनयकी शाना जीपने उधमीज यम्मानो वे. झाननेविये दृष्टिपण श्रापेठे, अने विषयनोगमा प्यार पाग ने, एमी ने किया एक खेत के एक श्रात्माविपे एक स्थानकवि करेने पर गो जनयामीमा यने नही अने जे हानी होय ते एटट्टुं तो करेके जे संहनन के में पमा प्राप.ग, उदय यस , यी यथायोग ते क्रियाविपे उयमवंत याय, थने गना पसनी नदी, ने हदयरूप नेग्रनेविपे निर्दय दशावंत न याय; अने यासस निण्यम सो निप्यारयमांज पामिये, गयी थासस ने निरुयमनी मिथ्यात्य भूमिका के, मिपि जीप मोदनिका सेतो यको शयन दिशामां रहे, थने पोतानास मनारमा नी. ॥ ४४ ॥ दये जे उदय माफक क्रिया कही तेथी उदय वक्षनी व्यवस्था कदेवेः- থ ? বা গান:- ॥ दोहाः।- जब जाको असे उदे, तब सो है तिहि थान; सकति मरोरे जीय वी, टदै मदा यसवान ॥ ४५ ॥ सप:- कासनविष जेनी उदय यो वाय ते कालनेविप ते स्थान के० ते सर मांडरदेतंजीवनी शातिमरोडीन पोनानी शक्ति प्रगट करे, पश्री कर्म उर यमदा इमान् ॥ ४५ ॥ दवे उदय पर उमर दृष्टांन यात्र-थय उदे यक्ष वर्णन:- :: सानीमा:- जमे गजगत पयो कर्दम कुंडवीय नयम यहुदैन पंकू अगदमों; जेंग वाद घटक कोगनो उग्ज्यो मीन, चेतन यमाता सरे माना हे मंदों जैसे महानादादिमों मराम्यो नर, नके निजकाज उनी सकै नमुन रमा ने शानरंत मा जाने न बसाईकनु, ययो किन पुग्य करम फज फंदमा.३३ अर-जेन हामी कर्दमना टनांपला जीतमानी निकलने उयम अटुटे श्री समयसारनाटक. ६६ए करे, पण ते पुःखदंडधी लूटी शक्तो नथी; जेम हृदयमां लोह कटकी के सोढाना कांटानी श्रेणीमा जरायो एवो मठ तुटो थई शकतो नथी, तेथी मत्स्यनुं चेतन अशा ता पामे, अने संद के तुटे तो शाता सहे पण बूटे नहीं; वली कोई माणस ताप ज्वर थने माथाना दरदथी हेरान यतो पधारीमा पमी रह्यो होय श्रने ते मनुष्य पो ताना कार्य करवाने वास्ते त्यांची उपवाना अनेक उपाय करतो तां पोताना स्वयं दथी उसी शकतो नघी, तेमज झानवंत जीवतो सर्व देय उपादेय जाणे वे पण को पोतार्नु वल चाले नही; पूर्व संचित कर्मना फलना फंदधी एटले कर्मना उदयधी वांध्यो फरे ते ॥ ४६ ।। हवे बालसुने निरुद्यमीनी जेवी श्रवस्था तेत्री वतावे वेः-श्रथ यथावस्था वर्ननः- ॥ चौपाई॥-जे जिय मोहनीदमें सोवे, ते थालसु निरुद्यमि होवे दृष्टिखोलिजे जगे प्रवीना; तिन्दि बासस तजि उद्यम कीना ॥ ७ ॥ अर्थः-जे जीव मोहरूप निखानेविपे सुश्रया ठे, ते जीवने बालसु कहीए ने तेज निरुद्यमी कहेवाय. अने जे प्रवीण जीव ज्ञान दृष्टि खोली जागृत , ते बालस त जीने उद्यम करे ।। ४ ।। हवे थालसु ने उद्यमीनी क्रियानुं वर्णन करे :- श्रथ यथावस्थातथा क्रिया कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः||~ काच बांधे सिरसों सुमनी बांधं पायनिसों, जाने न गवार कैसी मनी केसो काच है; योंही मूढ जूठमें मगन जूनहिकों दारे, जव वात माने पे न जाने कहा साच है; मनीको परखि जाने जोहरी जगत मांहि, साचकी समुजी झान लोचनकी जाच है; जहांको जु वासी सो तो तहांको मरम जाने, जाको जैसो स्वांगताको तेसेरूप नाच हे ॥४॥ थर्थ:- काचने माथाउपर वांधे थने मणिने पगे वांधे, एवा गमार लोकने खवर नयी होती के काच शी वस्तु वे, थने मणि शी वस्तु ठे? एम मूढ अज्ञानी जीव फूली वातमा मग्न रहे, फवा कार्यमा दोडे, थने फूठी वात माने, पण एम न जाणे के एमां साच केटवू ठे ? मणि रत्ननी तो जे जवेरी होय तेज जगत्मां परीक्षा करी शके, ते मज साचानी समझ पण तेनेज पडे, जेने ज्ञानरूपी सोचननी उत्पत्ति थई होय ? के मके, जे ज्यांनो वासी होय ते त्यांनो मरम जाणे, एटखे मिथ्यात्व नूमिकानो वासी मिथ्यात्वनेज ग्रहे थने सम्यक्त्व नूमिकानो वासी ते समकितनेज साचुं माने, मतलय जे जेबो वेप धरी थावे ते तेवोजनाच नाचेते. ॥ ४ ॥ इवेजेजेवी कियाकरे तेतेवु फल पामे ते कई:-थथ यथाक्रिया तथा फलकपन:- ६०० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. ॥ दोहाः ॥-बंध बंधावे अंध व्हे, थालसी थजान; मुक्ति हेतु करनी करे, ते नर उद्यमवान.॥४ए॥ अर्थः-जे नाव थंध यईने बंधने वधारे, ते अजाण थालसु कहेवाय रे अने जे मुक्ति देतुने क्रिया करेते, ते मनुष्य उद्यमवंत कदेवाय ॥४ए । हवे जो डान दोय तो वैराग्यपण होय श्रने जो वैराग्य न होयतो झान पण न होय, तेत्री हान येराग्यनुं सहचारिपः-थथशानवेराग्य सहचारित्ववर्णनः- कहे . ।। सबैया इकतीसाः।- जय सगु जीव शुधवस्तुको विचारे ध्यावे, तरसट जोगसों उदासी सग्यंग देः जोगमें मगन तब ज्ञानकी जगन नाहिं, जोग अनितापकी दशा मिध्यान अंग है तातें विपे नोगमें मगन सो मिथ्याति जीव, नोगसौं उदासि सो समकिति यनंग एसी जानि जोगसों उदासि व्हे मुगति साधे, यहे मन चंगतो फोन मांटि गंग है. ॥ ५० ॥ अर्थ:- ज्यांमुधी जीप गुरू यस्तुना विचारमा दोमतो होय, ज्यांसुधी सर्व थं गनेवि जोगपी उदासीनपाj जोगमा थावे; थने ज्यारे जोगमा मगन रेडेतो होय, स्पारे तो शाननी जगन के० जागृती न दोय, केमके जोग थनिसापनी दशामां वर्त तुं सेतो मिथ्यापन यंग , तेयो विषय नोगमा मगन रहे ते जीव मिथ्यातनुं भंग , तेषी विपयोगमा मगन रहे ते जीव मिप्यावी कदेवाय, थने जे विषय जोगग्री उ दासी रटे ते तो थांग समकिनी . एबु जाणीने थहो! जव्यतोको! नोगग्री उदास पई ने मुनिने साधो. ते उपर दृष्टांत कद ले के, जेनुं मन चंगुठे तेने कयरोटमांज गंगा , मतक्षय के कयरोटमां नातां यका गंगा स्नाननुं फस ते पामेवे. ॥ ५० ॥ दये मोक्षना थधिकारने विपे चार पदार्थनुं सरूप करे :- यय पदार्थ चतुष्क कयनं:- ॥ दोहाः।- धरम थरय था काम सिव, पुरुषारय चतुरंग; कुधी कलपना गहि रद, मुधी गदै मरवंग ॥ १ ॥ चः- धर्म, थ, काम, न मोक्ष, पुस्पायना ए चार यंग , प. पुरुषार्थ विष कुपी के० कुमतिरासो पोतानी मति कल्पनाने काझीने येमे , थने मुधी के० मि त पुरुष ले ते सांगर्नु प्रहण करे .. ५१ ॥ ये चारे पदार्पनी न्यारी न्यारी व्यरत्या मुमति यने कुमतिना मन याश्री कद -थय पदार्प व्यवस्या कयनं:- । सपा सतीमा-एसको याचार नादि मुरम धरम करे, पंन्ति धरम कहे वस्तु मुजाटों; सैदको सजानो तादि यहानी यरय कहै, हानी करे घरव दरबदरसा श्री समयसारनाटक. ६७१ उकों; दंपतिको जोगताहि पुखुद्धि काम कद्दे, सुधीकामकदेअजिताय चित थानको; इंपोक थानकोंथजान लोक कहै मोक्ष,मतिमान मोक्ष कद बंधके बजाउकों ॥५॥ अर्थ:- जे मूर्ख जन होय ते पोताना कुसना श्राचारने धर्म कहे थे, थने पंमित जन तो वस्तुना वनावने धर्म कहे , अज्ञानी जन होय ते खेहना खजानाजे सोनुं रुघु जवाहिर वगैरे ठे तेने अर्थ के अन्य कहि बतावे दे, श्रने ज्ञानी जन होय ते अन्यना दरशावने श्रर्थ कहे ; एटले पटअन्यने अर्थ कहे ते. उर्बुद्धि जन स्त्री जर तारना जोग संयोगने काम कहे ठे, पण सुधी के पंमित जन तो चित्तनी श्वा थ जिलापने काम कहे , श्रने जे इंजनुं स्थानक , तेने अजाण सोक मोक्ष कहे , अने जे मतिमान एटले पंमित लोक वे तेतो जेथकी बंधनो अनाव थाय , तेने ए टले बंधना नाशने मोक्ष कहे ॥ ५५ ॥ हवे चारे पुरुषार्थने अध्यात्मरूप कद्दे :-श्रथ पुरुषार्थ चतुष्क अध्यात्मरूपकथन:- ॥ सवैया इकतीसाः।-धरमको साधन जु वस्तुको सुनाउ साधे, अरथको साधन विलठ दर्य पटमें; यहे काम साधना जु संगहे निरास पद, सहज स्वरूप मोप सुख ता प्रगटमें; अंतर सुदृष्टिसों निरंतर विलोके बुध, धरम थरथ काम मोठ निजघटमें; साधन थाराधनकी सोंज रहे जाके संग, नृतो फिरे मूरख मिथ्यातकी थलटमें ॥५३॥ थर्थः- धर्म साधन तो तेने कद्दीये के जे वस्तुना खन्नावने साधवो एटले वस्तु ना स्वजावने यथार्थ जाणवो थर्थनुं साधन तेने कहीये के जे पट अव्यने विलक्षण वेग जुदा जुदा जाणवा; काम साधन तेनुं नाम ठे के, जे निरास पदनो संग्रह करवो, एटले निस्पृह दशामा मोक्षतुं साधन ते ठे, के जेवमे पोतानी सहज स्वरूप शु उता प्रगट नावमां करवी; ए रीते यंतदृष्टि वडे एटले ज्ञान दृष्टि थकी बुद्धिमान पुरुष धर्म, अर्थ, काम ने मोक्ष ए चार पुरुषार्थने निरंतर पोताना घटमां देखे; एम चारे पुरुषार्थ साधवानी जेना संघाते सोंज के सामग्री रहे , तोपण मूर्स जे ते ते मियातनी थटलमा मूल्या फिरे ते ॥ १३ ॥ हवे शुक्ष व्यवहार नये करी वस्तु, सत्य स्वरूप कहे:- थथ शुद्ध नय वस्तु स्वरूप कथन:- ॥ सवैया एकतीसाः।-तिहुँ लोकमांहि तिहूं काल सब जीवनिको, पूरव करम उदै थाइ रस देतु है; कोउ दीरपाउ धरे को अलपाउ मरे, कोठ मुखी को सुखी कोउ समचेतु है; याहीमें जीवायो याहि मास्यो याहि सुखी करखो, कुखी कस्यो एसी मूढ थापु मानी लेतु है; याही अहं बुद्धिसों न विषसे जरम मूख, यह मिथ्या धरम करम बंध हेतु दे. ॥१४॥ .

- ६७२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्यः- वाणे सोक तथा ऋणे काम तेनेविपे जगत्वासी सर्व जीवने पूर्व संचित कर्म उदय थावे, ने ते पोतानो कडवो तया मीठो रस थापेठे, तेणे करी ने कोई दीर्य थायुष्य जोगवी मरे, ने कोई श्रप थायुष्यमांज मरेछे, कोई पुखी , अने कोई सूची टोयो, कोई समचित के सम जावमा रहेवे, एम पोत पोतानी कमाई घी मय जीव सुखी थयथा पुःखी . तेने मृढ प्राणी जे ते पोताना साधन माने क, जो में फसाणाने जीवाडयो, फलाणाने मारी नाख्यो, फसाणाने सुःखी कीधो, ने फसाणाने सुख थाप्यु. एवो मूढ अहं बुद्धियी नर्ममा मुल्यो फरे, थने ए जुस एनी मटती नयी, पज मिथ्या धर्म मूढने कर्मबंधनो देतु पाय . ॥५४॥ ट्ये फरी मूदनीज व्यवस्या कहेवेः- थय मूढता कयन:- ॥ सौया इकतीसाः।।- जहांसों जगतके निवासी जीव जगतमें, सबै असहाको अपाङ्गको न पनी है; जगी जैसी पूरय करम सत्ता यांधि जिन, तेती तेसी उदमें प्रयम्पा या पनी है; एते परि जो कोउ कहे कि में जीवायो मारो स्यादि थने पाकिसप पारा पनी है, सो तो यह बुद्धिसी विकस जयो तिहुँ कास, मोसे निज भागम सफ.ति निन्द एनी है. ॥ ५५ ॥ सर्प:- यांमुधि जोर जगत्मां निवास करेठे त्यांसुधी एक वीजाने थसहाय पो रहेंगे, कोई कोनो महायकारी नयी, तेम कोई कोनो धणी नश्री, श्रने जेबी जेपी पूर्व फायनेविप कर्ममत्ता यांधी राखी, नेवी तेवी उदय कालनेविपे जीवनी थ परमा पर्ने पटमा उपर जे कोई कद्दे के में थाने जीवाड्यो ने थाने मार्यो, श्या दि अनेक मनना विकल्पनी वातो पाणी ठे, ते सघली थदंयुझि थकी पाय , यने ते जीव प्रपे कारने विपे थहकार बुद्धिमा मोझे तेणे शुरू झानशकिने हणीने, यने ते जीवनी ए मृद अवस्या कदेवाय ए रहस्य . ॥ ५६ ॥ ये चार प्रकारे करीने जीवनी व्यवस्था उपर चार दृष्टांत यापत्रः- थप चार प्रकार जीव व्यवस्था कथन:- ॥ गया इस्तीमा- उनम पुरुषकी दशा ज्यों किममिम भाग्य, यादिज अनि नर विरागी यंग है; मध्यम पुरुष नारीयर केसी नाति खिये, याहिज कछिन दिय कोमा तरंग है: ययम पुरुष बदरीम समान जाक, बाहिरमों दिम नरमाश दिए मंग है थपममा यथम पुरुष पुंगीफा सम, यंतरंग यादिर कठोर सरयंग है. छ:- सनन पुरपनी दशा रिममिस साक्ष वी ते, जेम किममिस झाद या दिपी ने चंदरणी कोमा तेमन उनम पुरुष थाह्य व्यवहार यने यत्यंतर व्यय रामा पद मृडचंग के काम में मध्यम पुरुष नारीश्य सरीमो के, जेम नारीय श्री समयसारनाटक. ६७३ ल बाह्य व्यवहारमा कगेर भने अन्यंतर कोमल , तेम मध्यम पुरुष पण बहारथी. कठण अने हश्यामां कोमल होय . श्रधम पुरुष चोर समान ; जेम चोर बाह्य व्य बहारनेविपे नरम देखाय ने, ने मांडेची कोर ठे, तेम अधम पुरुष वहार नरमाश राखे पण अंतरमा संग के पापाण जेवो कठण होय. थने अधमाधम पुरुष पुंगी फल के सोपारी जेबोने जेम सोपारी बहारने अंदर सर्वांगमा कगेर , तेम अध माधम पुरुष मांहे थने बहार सघले कगेर होय . ॥ ५६ ॥ हवे उत्तम पुरुपनी दशा कही बतावेठे:-श्रय उत्तम पुरुष कथन:- ॥सवेया इकतीसा0- कीचसो कनक जाके नीचसो नरेसपद, मीचसी मित्ताई ग रवाई जाके गारसी; जहरसी जोग जानि कहरसी करामति, हहरसी होस पुदगल विगरसी; जालसों जग विलास जालसों जुवन वास, कालसों कुटंब काज लोक लाज सारसी; सीवसों सुजश जाने वीउसों वखत माने ऐसी जाकी रीति ताही वंदत बनारसी. ॥५॥ अर्थ:-जे पोताना हेयानेविपे सुवर्णने कादव सरखं जाणे, श्रने नरेश पद के राज्य गादीने नीच सरखी जाणे, मित्राने मीचसी के मरण जेवी जाणे, ने गरवाई के वाई ते लीपवानी गार जेवी जाणे, रसायन प्रमुख अव्यजोगनी जातिने जेति सरिखी जाणे, मंत्र शक्तिवझे जे करामत थाय तेने कहर सरखी जाणे, देशी विपे इहर के अनर्थ ते सरखी होस , थने पुद्गलनी ठवी ते राख सम कुंभ . माया रूप जास तथा जगत्नो विलास तेने जास जेवो जाणे, नुवनवास थोमोधको ने तीरना नाल समान जाणे, कुटुंब कार्यने काख समान करी जाणेरे मेली चादर खवी ते मोहमानी साल जेवी जाणे ठे, सुयशने सीव के नाकना गे ममताथी ज्रम माग्यो दयने विष्टासमान जाणे, एवीजेनी रीत होय तेने बनारसीदन राखे , थने ए हवे मध्यम पुरुपनी दशा बतावे ठेः- श्रथ मध्यम पुदना स्नेह तथा एनी ॥ सवैया इकतीसा॥-जैसे कोठ सुजट सुनाय उग मूनी गति जेवी थईगईठे. के घेरामें रहतु है गोरी उतरि गई तब तांहि सुधि नारी जीवनी गति , एवं सहतु है; तैसेही अनादिको मिथ्याति जीव जगतमें, रंजीव समानरूप कथनं:- गहतु है, ज्ञान कसा नासी नयो अंतर बदासी । दवोचनिसों, कोचनिकोसोच न सदतु है. ॥ ५ ॥ 'सग्योजोत,वार वार थारस देकाय अर्थः-जेम कोई खनावे सुजट होय ने तेने को सहे, घिरता न गहेन उत्सास बहे खवरावे, तेथी ते सुजट ठगनो चेखो यश् जाय, तेसोखनाव या जगवासी जनको. मुनटे मूली साघेली तेनी थसर नीकसी जादवोच के० पगयी तेल, तेथी संकोचा ६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. यः-घणे लोक तथा वो काल तेनेविपे जगत्वासी सर्व जीवने पूर्व संचित कर्म उदय थायं. ने ते पोतानो कडयो तथा मीगे रस थापेठे, तेणे करी ने कोई दीप यायुष्य नोगवी मरेते, ने कोई श्राप थायुष्यमांज मरेठे, कोई उसी , श्रने कोई सी होयने, कोई समचित के सम नावमा रहेवे, एम पोत पोतानी कमाई धी मयं नीर मुत्री यया पुःखी ते. तेने मुह प्राणी जे २ ते पोताना साधन माने क, जो में फसानाने जीवाड्यो, फलाणाने मारी नारयो. फसाणाने पुःखो कीधो, ने फसायाने मुम्ब बाप्युं. एबो मृद सई युजियी गर्ममा गुटगो फरे, थने ए जुस पनी मनी नी, एज मिथ्या धर्म मूदने कर्मबंधनो देतु बागवे. ॥५४ ॥ इये फरी मुहनीज व्याम्या कहे:- श्रय मूढना कयनः- ॥ गयेयायनीमाः।-जदांसों जगत के निवासी जीव जगतम, सो असदाको अकागं न पनीमा जैसी पूरा करम सना यांधि जिन, तेसी तेसी उमें प्रयायामापीर: परि जो कोउ करे कि में जीरागो मारो इत्यादि थने प.पि. प. सोनोग्र बुद्धिगों विकल नयो तिहुँ काल, मोसे निज चार पोरकी निन्ददनी ६. ॥ ५५ ॥ परिभी जीव जगतमा निगाग करेगे त्यांगुणी एक योगाने असहाय देश पारी की गयी, तेम कोई कोनो धणी नथी, शाने गेगी भी पूर्व यह अचेतन , प्रेत दरी का शानातिantar की नेवी ती घरमा यो पकी परेशो , यने महाप सतरना क्यारो .टयाधिक रोगनी पोट मप्र . रज के लोहि, दिनेश मनन गरमाने पायाने उँटले थने उपाधिनी जोट ० मेसारूप एने ते नीर प्रकार, समाधि रेहेती नयी. माटे यरे! जीर! पदेह ने गुपनो नारा छा ते जीवनी एलने ए देह प्यारो खागे ले. अरे, जी! तुंगमऊ के ए देव गि ट्ये चार प्रा. ए. देहनी यारीनो रयाग करतो नयी ? ॥ १६ ॥ थ २२ मदगुरु रहे, वह महकी मानि; धौ सदन पुम दोष माइतीमा- नागिणी यंग है; ममापी! शांती देह ने गद के पुरानी मा . दिए कोमय नरंग : बाम 5.1 लोग्ने पानागे . यने मोनी विध मंद है: यमनमो यान पुर ८:- हनन पुरानी दगा कि :-परन:- दियों ने यंदापी कोनमा रसीमनानपीयर यंधरी दारमा मधुचंग के काम में ३

तकवीर्य ते जमलो विसास तेने जानकदोय तेवो एदेदले. योगोधको
न तनेज तजशे पप तुदशेसमी पीयाना कोल्ट्राना पसदनी गति जेबी घईगई.
पर्यः-सहर कहे के थरेजारी पंधे खोचनसों संकुचे दयोचनिसों, फोरनिकोसोय
कर मोटकी दानि.॥ कोहरका यसकी थर संसारी जीव समानरूप फपन:-
पहन स्वजाव पात, रित, बीपंपायर कंधा मादिग्पोजोनाशर पारधारसदकाप
रमनक.व देट्नु पर्पन करायमेरो बेस, तेसोश्यार या जगवामीजनको.
छिनको; पराज-रेतकीसी गरी पापा ,जेदपोप ये. पगयी तेस. तेपी संकोचा
श्री समयसारनाटक.
६७३
स बाह्य व्यवहारमा कठोर अने अत्यंतर कोमल , तेम मध्यम पुरुप पण पहारथी,
करण अने दश्यामां कोमल होय ते. अधम पुरुप बोर समान ; जेम चोर बाह्य व्य
वहारनेविपे नरम देखाय , ने मांदेची कचोर , तेम श्रधम पुरुप बहार नरमाश
राखे पण आंतरमा संग के पापाण जेवो कठप होय. अने अधमाधम पुरुष पुंगी
फस के सोपारी जेवोळे जेम सोपारी चहारने थंदर सर्वांगमा कठोर , तेम अध
माधम पुरुष मांडे थने पदार सघले कठोर दोय ते. ॥५६ ॥
हवे उचम पुरुषनी दशा कही पतावे:-थय उत्तम पुरुप कथन:-
॥ सवेया इकतीसा-कीचसो कनक जाके नीचसो नरेसपद, मीवसी मित्ताईग
रवाई जाके गारसी; जदरसी जोग जानि कदरसी करामति, इहरसी होस पुदगल
वधि वारसी; जालसों जग विलास भालसों जुवन वास, कालसौ कुटंब काज लोक
साज पारसी; सीवसों मुजश जाने वीउसों वखत माने ऐसी जाकी रीति ताही
चंदत बनारसी. ॥५॥
अर्थ:-जे पोताना देयानेविपे सुवर्णने कादव सरयुं जाणे, अने नरेश पद के
राज्य गादीने नीच सरखी जाणे, मित्राने मीचसी के भरण जेवी जाणे, ने गरबा
के बगाई ते सीपवानी गार जेवी जाणे, रसायन प्रमुख प्रपजोगनी जाति मति
सरिखी जाणे, मंत्र शक्कियो जे करामत थाय तेने कदर सरखी जाग
MIो सरखी हॉस ठे, थने पुद्गसनी नपिवित्र केशनी सुमवे.
जाय, तेम देद फाटी जाय ; एपी ए देहनी ममताथी ब्रम
श्री मुचे के कहे, थने मूढलोक एनी पिठान राखे ठे, थने
ठे, यने पदफैसीनी साप दे. एवा ए देदना स्नेह तथा एनी
अवस्था थने तेनी परावर संसारी जीवनी गति , एवं
सोनि
दे मिनको ग्रास सहे. पिरता न गद्दे न उसास सहे
स-जेनी
वेपे यसमाधिन रहे
रे ते पयो ठे, तोपष
॥ दोट्राः 11- मुनु प्रानात
॥3॥

६२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. यदे, अने परोणानी थारना घोंच वागे , तेनी सोचनांथी शरीरने खंचवा दे नही, ने दोमतो फिरे, पोताना धंधामा धावतोज रहे, जे ने सांधेजोतर लाग्यु रहे ,वारंवा र जेने थारनो मार पडे ,तेजे सहन करयां करे,अनेजे मननो कायर, नूखने पण वेवे , थने पुर्जननो त्रासपण खमे ठे, अने स्थिरता पकमतो नयी, क्षण वार पण सुखे मोडेथी श्वास सई शकतो नथी, एरीते पराधीन यको जेम कोल्हुनो कमेरो, के काम करनारो वसद धूमे, तेम जगत्वासी लोक घूमे ते. अर्थात् हे !नाई!कोल्हुना घवद सरसो तेमनो पण खनाव ठे. ॥ ७० ॥ हवे जगत्वासी जीवनी व्यवस्था कहे वेः-अथ जगत्वासी यथाः- । सवेया श्कतीसाः ॥- जगतमें डोले जगत्वासी नर रूप धरी,प्रेतकेसे दीप किधों रेत केसे धुहे है; दीसे पटनृखन थाम्बरसों निके फिरे, फीके दिनमांदी सांजीयर ज्यों मुद्दे है मोह के अनस दगे मायाकी मनीसों पगे दाजकी अनीसों लगे ऊसकेसे फदे दे, धरमकी बुकिनाहिं, रिके नरम माहि नाचि नाचि मरजाहि मरीकेसे चुहे है. यर्थः- जगत्वासी जीव मनुप्यरूप धरीने मोली रह्या के ए केवा ठे, जाणिय प्रे तना दीप ठे, ते जेम जसदी मटी जाय वे, तेम ए पण समकवा. वली रेतिना घूमा डा जेया , तथा वस्र नूपणना श्रागंबरथी शोलायमान देखाय दे, श्रने क्षणेकमा पीका थई जाय , जेम सांक समयेथाकाशमां वादल रंग बदले ठे, तेम जाणवा. वझी मोदना थमिथी दागे ठे, ने मायानी मनी के पोतापणुं तेथी पगे के व्यापी रमा है, जापियें डालनी थणीउपर लागेला पाणीना विंड सरखा , गरना विंड जेवावे. धर्मनी उपखाण जेने नथी थने जमनेविपे जे थरुकी रह्या वे, जेम मरी उत्पादनाउं दरगां नाची नाची ने मरी जाय . तेम ए संसारी जीवनाचीने मरण पामे. ॥१॥ दवे जगत्वासीनी मोद व्यवस्था कहेः- थथ जगत् व्यवस्था कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः-जासों तुं कद्दत यह संपदा हमारी सोतो, साधनि थमारी ऐसे जेसे नाक सिनकी; जातो तुं कहत हम पुन्य जोग पाई सोतो, नरककी साई बडाई देढ दिनकी; घेरा मांदि पर्यों तू विचारे मुख थाखिन्दिको, माखिनके चूंटत मिगई जैसे निनकी; एते परि होहि न उदासी जगवासी जीव, जगमें थसाता है न साता एक विनकी. ॥ २ ॥ था- थरै !प्राणी !जेने तुं कहे। के था गरी संपत्ति है, तेने तो साधु घोके नाकना मेसनी जेम नाखी दीपोते, थने बमाईने तुं कहेठे के पुष्वना जोगयी ९ पाम्यो ढुं, ते तो नरकनी सदायी है; जे राजाविकनी साहेबीजे. ते दोग दिवसानी ने. ए परिवारना घेरामा तुं पढ्यो यको आंखन सुख समजे के, पछ - श्री समयसारनाटक. ६५३ ते मिगनी ऊपर माखीनी पेठे टोलानो नणनणाट थई रहे तेम परिवारनो घेरोने, एवं उतां जगवासी जीव उदास थतो नधी. वास्तविक रीते तो जगत्ने विपे असा ताज , एक क्षणमान पण साता नथी. ॥ २ ॥ ॥ दोहराः ।।- यह जगवासी यह जगत्, इनसों तोहि न काज; तेरे घटमें जग वसे, तामें तेरो राज ॥ ३ ॥ अर्थः- ए जे पूर्व वखाण्या एवा जगत्वासी सोक , अने ए सोकोनो ज्यां वास , तेने जगत् जाणवू, ए साये संबंध राखवानुं तारुं काम नथी, पण तारा घटनेविपे ज जगत्नो वास , थने ते जगत्मां तारुं राज्य ॥ ३ ॥ इवे जे पिंगे ते ब्रह्मांडे एवात साची, एवं सिद्ध करी थापे:- थध पिंड ब्रह्मांग वर्णन:- ॥ सवैया श्कतीसाः॥- यादी नर पिंझमें विराजे विजुवन थिति, याहिमें विविध परिणाम रूप सृष्टि है; यादिमें करमकी उपाधि पुःख दावानस,याहिमें समाधि सुख धारिदकी पृष्टि है; यामें करतार करतुति याहिमे विति, यामें जोग याहीमें वियोग यामें घृष्टिहे, याहिमें विलाससव गर्जित गुपतरूप, ताहिकों प्रगट जाके अंतर सुदृष्टि है. अर्थः- मनुप्य पिंडनेविपे कटीनी नीचे पातास खोकठे, नाजि ते तिर्यक् लोकने, ते उपर उई सोकवे, एवी विजुवननी स्थिति जाणवी, अने एनेविपेज कईक परि पाम जपजे , ने कईक नाश पामे , ने कईक स्थिर , एवी त्रिविध स्मृष्टि धनी रही ३ अने एज डिमां थात्माने कर्मनी उपाधि वसगी ठे,तेज पुःखकारी दावानल के० थमिनो समूह लाग्यो । थने एज पिंडमां कोईचारे समाधि सुख आवेटे तेज वाद लनी पृष्टि जाणवी. ते दावानल उपर मेघनी वृष्टि, एज पिंडमां कर्मनो कर्ता पुरुप वे, एज पिंडमां कर्त्तानी क्रिया ; ए मिमांज विभूति के ज्ञानादिक संपत्ति, एज मिमां कर्मनो नोग ने कर्मनो वियोग , थने एज पिममां श्रात्मानुं धृष्ट के० दसन जे शुनाशुन गुणोमां घसमाई रहे ते ने ए रीते ए पिंगमां गर्जित के मध्य भागमां गुप्तरूपे सर्व विलास ठे. पण जेना यंतां सुदृष्टिनो प्रकाश , तेने सर्व वितास प्रत्यक्षपणे जणाय ठे ॥ ४ ॥ हवे ए वातनो उपदेश गुरु कहे :-श्रय गुरूपदेश कथन:- ॥ सवैया तेईसाः।-रे रुचिवंत पचारि कदै गुरु, तुं थपनो पद चूऊत नाही; खोज हिये निज चेतन सठन, हे निजमें निज गुजत नाही; सिद्ध सुम्द सदा अति उजास मायाके फंद थरूकत नाही; तोर सरूप न उंदकि दोहिमें तोहिमहै तुहि सूफत नाही. ॥ ५॥ T ६७४ प्रकरणरलाकर जाग पहेलो.. अर्ब-पचारी के बोलावीने गुरु कहे , के रे!रुचियंत तुं पोता, पद के स्थान तेने जाणतो नथी. पोतार्नु चेतन लक्षण दृश्यामा खोज. ए पोतार्नु खक्षण पोताने विपेठे ते गुफत के० गुप्त नयी; तारूं स्वरूप सिक समान ने, खांद के निज था धीन है, सदा यति निर्मल ठे, पण मायानी जालना फंदमां पम्युं , तेमांगी बूटी शकतुं नयी; तारं स्वरूप कंछनेविपे नथी एटले त्रम जालनी विविध दशामां नथी. नारामांज से; पण तने सूजतुं नयी. ॥ ५ ॥ दये झानना प्रकाश वडे ईश्वरताने पमाय ते समकाये :- श्रय झान महात्म्य कथन:- ॥ सबैया तेईसाः।-कर उदास रहे प्रनु कारन, केश कहीं उवि जाहि कहींके; केश प्रनाम करे गदि मूरति, अंश पहार च चहि के; के कदे असमान के ऊपरि,केश फदे प्रनु देछि जमी मेरो धनी नहि घरदिशांतर मोमहि है मुदि सूजतनीके।पा। अर्थः- फो पोताना परमेश्वरने उसखयाने उदासी थई येसी रहे , कोई कई दयनेपिप जती रहे , कोई परमेश्वरनी घमेली मूर्तिने प्रणाम करे , कोई परमे भरने पामया कामां बेमीपर्वत पर चढे ठे,कोई परमेश्वरने थास्मान उपर वे एवं कहे है, कोई कहे ते फे परमेश्वर जमीननी नीचे ठे, (प. कुरानवासानी आमा ); पण प विप मारो निधय तो ए के मारो धणी तो कांश र देश नश्री; पण माराविपेज वे. गम थनुनथी मने सा मातम पडे ॥ ६ ॥ ॥ दोदाः ।।- कहे मुगुरु जो समकिती, परम उदासी होश मुभिर चित्त यनुनो करें, यद पद परस सोइ ॥७॥ धर्यः- सद्गुरु कहे ते केजे समकिती होय ते परम उदासी रूप प चित्तने स्थिर राखीने निज यनुनव थन्यासयी पोताना पदने पामः ॥७॥ दवे मननी चंचलता दावी तेने स्थिर फेम राव ते उपदेशे :- थय मन बरूप कयनं:- ॥सरया शतीसाः॥ दिनमें प्रवीन हिनदीमें मायासोंमसीन, लिनकमें दीनबिन माहि जेसो शक है: लिये दोरपूप लिन किनमें थनंतरूप कोखाल गनत मयानको सो तक :नद कोसो चार किधों हार हे रद्दट कोसो नदी कोसोनोर कि कुंभार बोसो चक है। ऐसो मन ब्रामक मुथिर थाजु केसो होश, रहिको म थनादि हीको वक है. ॥ पायो मदा काय पे न पायो कह साचो मुम रूपसों विमुख पुन मास वसा : परमको पानी अघरमको संपाती मदा, कुरामाती जासी से निपातीपीमी दसा: मायाको मटि गहे, कायामों पटि रहे, नूस्यो भ्रम नीरमें श्री समयसारनाटक. ६न्य चहीरकोसो ससा है ऐसो मन चंचल पताका कोसो थंचस सुज्ञानके जगेसें निर वान पय घसा है. ॥ ए॥ अर्थः- या मन फणमा प्रवीण पायठे, क्षणमा मायानेविपे मलीन यायवे, क्षण मां दीन दशा धरेने, क्षणमां शक के० इंश जेधुं वने, क्षणमां दोग धाम करे, क्ष एमां अनंतरूप धरे ते, जेम दहीने वलोवतां कोलाहल घायठे,तेवो कोलाहल एमन करेठे. वली नट जे नाचनार घुमे तेवो, के घरटनी माला घुमे तेवो, के नदीनो बम स घुमेवे तेवो, अथवा कुंजारर्नु चक्र फरेते तेवो सदाकास मननो नामक खनाव के. एवं ए मन आज केम स्थिर घाय ? जाते चंचस अने अनादिकालघी वाकुं चालनारं मन . वली केवं ? | हमेशा दोडतुं फरेते, पण एने किदांय साचं मुख प्राप्त यतुं नथी, पोताना समाधिसुखधी विमुख घयुंचे थने उखरूप कूप वास मां वस्युं वे, वली ए मन धर्मर्नु घाती है, अने अधर्मर्नु संघाती है, एवं महा कुरा फाती , ए मननी दशा तो जेम कोई पुरुपने सन्निपात थयो होय देना सरखी . जोद तथा वंचनाने फट पदी लिये ने कायाना मोदयी मम रहे, ने ब्रम जालमां पी मुख्युज फरे. जेम कटकनी जीममा ससर्बु थावी पमे ने जमतुं फरे, तेवू मन वे. ने पताका के घजा तेना थंचस के मानी पेठे जाणवू. ते ज्यारे ज्ञान प्रगटे त्यारे निरवाण के मोक्ष मार्ग तेने विपे गमन करे एवं वे. ॥ ५ ॥ ॥ दोहाः।-जो मन विषय कपायम, बरते चंचल सो; जो मन ध्यान विचार सों, रुके सुथविचख होई ॥ ए ॥ ताते विषय कपायसों, फेरि सु मनकी वानि, शुभातम अनुनाविपे, कीजे थविचस थानि ॥ १ ॥ थर्थः-- जो मन विषय कपायरूप राग ऐपमा वनें तो चंचल जाणवू. श्रने जो ए मन राग ऐप वांडो ध्यान विचारथी रोक्युं रहे तो थविचल जाणवू. ॥ ए० ॥ माटे विपय कपायमा मननी खागणी ते तेने काढी निज शुधात्मना अनुनवमां सगामीने था मनने अविचल करिय. ।। ए हवे मन स्थिर करवाने थात्मानो विचार करवो ते कद्दे:- थथ विचार शिक्षा कथन:- ॥ सवेया इकतीसा ॥:-थसख अमूरति थरूपी थविनासी अज, निराधार निगम निरंजन निरंध है। नानारूप नेप धरे नेपको न बेस धरे, चेतन प्रदेस धरे चेतनाको : पंध दे मोह घरे मोहीसो विराजे तोमें तोहीसो, न तोहिसो न मोदीसो नि रागी निरवंध है; ऐसो चिदानंद यादी घटमें निकट तेरे, तादी तुं विचार मन और सर्व धंध है.॥ ए२॥

६७६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. यः- ए थारमा असद वे, थमूर्ति के, अरूपी , अविनाशी. अज केज म्यो नदी एवो , थने जेने कोईनो थाधार नदी, ज्ञानरूपी है, तथा रंगविनानो वेने विल विनानो वे. व्यवहारमा जोईये तो नाना प्रकारना वेप धरनारो ने, निश्चय मांजोईये तो वेपनो खेशधरे नदीमात्र चेतनाए प्रदेश धारण करनारो ठे, थने चेतना नो पंध के पुंजरूप ,ए उपदेश मनने वाह्यात्मानोठे. ते मनने कहेले के; ए चिदानं । दजेतेराजा नथामिनोमोद धरे ,श्रने हे मन !ए चिदानंद तारामां ताराजेयो विराजे , पण निश्चयनययकी तारा ने मारा विपे एने मोद नयी, एवो निरागी नि यंध ठे, पयो जे चिदानंद जगवान , ते अरे मन जे घटमांहे ज्यां तु वसेटे तेज घटमां ते पण पसेठे माटे ते ईश्वरनोज विचारतुं कर, बीजो विचार सर्व इंध रूप. एवे ए चिदानंदनो जे रीते शुशानुनय थाय, ते रीते मनने उपदेश करे:- यय शुक्षानुनय शिक्षा कयनं:- ॥ सपैपा शतीसा॥-प्रथम मु दृष्टिसी सरीररूप कीजे निन्न; तामे थोर सूत्रम शरीर निस मानिये; थष्ट कर्मनाकी उपाधि सोई किजे निग्न, तालुमें सुयुझिको वि सास निस जानिये; तामें प्रतु चेतन विराजित थखंगरूप, वदे श्रुत इानके प्रधान चीफ थानिये; यादिको विचार करि पादिमें मगन दुजे, वाको पद साधिवेकों ऐसी विधि वानिये. ॥३॥ थर्पः- प्रथम सम्यग् विडे शरीररूप याहारमा निन्न राखयो, ते पालामाने विप वीजुं सूक्ष्म शरीर कर्म संयंधी यंतरात्मा ठे ते पण निन्न जाणयो, ते थंतरात्मा ची परमात्माना झान दर्शननुं थाादन याय, एवं यष्ट प्रकार कर्म तेना पावनी उपाधि ते पप लिन जाणवी थने ते यंतरात्मानेविप मुबुझिनो विलास जे भेद झा नादिक ते पप निर जापीये, थने ते मुबुद्धि विनासमां चैतनरूपी प्रनु जे तेथ संगरूपे विराजे , थने ते चेतन श्रुत झानना प्रमाणी हृदयमां सारी पवे राधि ये, ए रीते है ! मन ! तुं तेनाज विचारमा मग्न रहेजे, ने ते चेतन, पद साधवाने एटसे मोक्ष मार्ग पदवाने एज विधि युक्त ठे एम जाणजे. ॥ ए३ ॥ हवे झाता जीवन सरूप वर्णव :- यय ज्ञानी जीव कयन:- ॥ चौपाई॥-इदि विधि वस्तु व्यवस्था जान; रागादिक निजरूप न माने; तातें झानयंत जगमांडी, करन यंधको करता नाही.॥ ए॥ अपः- ए रीते वस्तुनी परस्या जाये यने राग हेपादिक जे नार , तेने पोता मुंपन माने, ते करीने ज्ञानवंतने जगत्मा फर्म यंपनी कलां को नयी. थान कमतेने बंपकरी शतां नयी. nan है , " श्री समयसारनाटक. ६ हवे ज्ञातानी क्रिया कहे :- श्रथ हाताकी किया कयनं:- ॥ सर्वया इकतीसा-झानी नेद ज्ञानसों विलेठि पुदगल कर्म, श्रातमाके धर्म सों निरालो करि मानतो; ताको मूल कारन अशुद्ध राग नाव ताके, नासिवेको गुफ थनुनी थन्यास गनतो; यादी अनुक्रम पररूप जिन्न बंध त्यागि, थापुमांदि अपनो सुनाउ गहि थानतो; साधि शिवचाल निरवंध होतु तिहू काल, केवल विलोक पाई लोकालोक जानतो. ॥ए । अर्थः- ज्ञाता होय ते नेद ज्ञानवमे पोद्गलिक कर्मनु विलक्षण केम करे ते कद्दे वे. थात्मिक धर्मथी पोद्गलिक धर्मने दो करी जाणे, एम विलक्षण करे, थने ते पु दगल धर्मर्नु मूल कारण अशुद्ध रागपादिक नाव , तेनो नाश करवाने शुभ नुनवश्रन्यासजे रीते पूर्वे कह्यो तेप्रमाणे अवस्था देखी श्रन्यास राखे. ए रीतेश्रनुक्रमे प्रथम सुदृष्टिधी शरीररूप भिन्न करवू, ए अनुक्रमें पूर्व संबंधी अनादि कर्म बंधने त्यागीने पोतानेविप पोतानोज ज्ञानादिक बनाव ग्रहण करे, एम शिव पदनी साधना फरीने घणे काल निर्वध याय, तेवो घईकेवल ज्ञान पामीने लोकालोकने जाणनार थाय. दवे सम्यक्त्व धारीनु पराक्रम कही यतावे - थथ सम्यक्त्वधारी वेजव वर्णन:- ॥ सबैया इकतीसा॥-जैसे कोउ हिंसक थजान महा वसवान, खोदि मूल विर स उखारे गहि पादुसों; तेसे मतिमान दर्यकर्म जावकर्म त्यागि, व्हे रहे थतीतमति झानकी दसाहुसो; पाहि क्रिया थनुसार मिटे मोह अंधकार, जगे ज्योति केवस प्र धान सपि ताहुसों; चुके न सकतिसों खुके न पुदगसमांदि, दुके मोपथसकों रुके न फिरि काहुसो. ॥ ए६॥ अर्थः- जेम हिंसक पुरुष जील प्रमुख जे हिंसानां फसथी थजाण , थने महा पसवान , ते पदना मूसने खोदीने पनी पोताना मुजाना यले करी तेने उखेडी नाखे ते, तेम मतिमान के सम्परवी पंडित जेठे, ते पुद्गम स्वरूपी ऽव्य कर्मने थने झा नावरणीय, दर्शनावरणीय इत्यादि थाउ नाव कमने त्यागीने ज्ञान दशावडे यतीत फे० फर्मरहित घई रखो , थने ६ष दापमा ए क्रियाना अनुसारे मोद यंधकारने म टावे ते, घने तेथी केयस झाननी ज्योति उदय दाय, ते ज्योति मतिज्ञान प्रमुख सर्प शनोमा प्रधान , थने एथी थनंत वीर्य प्रगटे, ने फिरि ए शक्तीते चुके नही अने मोदा स्थानने जई टुके, बने कोईयी रोकाय नदी. ।। ए६ ॥ ॥ इतिश्री समयसार नाटकविपे बंध द्वार पासपोध रूप थटम समातः॥ ॥ दोदरा- यंध घार पुरन भयो, जो इस दोप निदान; अब परनों संपलों मोक्ष घार मुखसान ॥ ए॥ .

६०० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थः-पुःखने दोपर्नु निदान जे बंध तेनो द्वार संपूर्ण थयो. हवे सुखनुं स्थान जे मोक्ष तेनो धार संक्षेपथी वरणवू .॥ ए॥ इवे मोक्ष हारने थादि ज्ञान विलासने नमस्कार करे :-अथ शान विलास वर्णन:- ॥सवेया श्कतीसा1- नेद शान अरासों उफारा करे ज्ञानी जीव, थातम करम धारा निन्न जिन्न चरचे; अनुनो थन्यास लहे 'परम धरम गहे, करम नरमको ख जानो खोलि खरचे; योदी मोखमुख धावे केवल निकट याये, पूरन समाधि सद्दे पू रनके परचे; नयो निरदोर याहि करनो न कतु थोर ऐसो विश्वनाथ ताहि पना रसी थरचे ॥ ए॥ यर्थः-लेम कोई परीक्षानो करनार पुरुप मुसा प्रमुख व्यने सुलाकनी धारवडे नेदी सुधातु , के कुधातु , तेनो निश्चय करे , तेम ज्ञानी जीव , ते नेद ज्ञान स्पी यार वडे थात्मा तथा कर्म ए बेगने जुदां करे , थने ते येउने जुदा जुदा चरचे के तेमां यात्मिक धारानेविपे तो थनुनबनो थन्यास धारण करे, तेथी परम धर्म 20 शुद्ध समाधि तेनुं ग्रहण करे, यने कर्मजालने जुदी जाणी ठे, तेने सत्ता कर्मरूप खजानो खोजि खरचे के विखेरी नासे, तिहां निर्जरा याय, एवी दपक श्रेणिने सीधे मोदना मुखने धाय, त्यां केवख झान ढुकमो श्रावे, भने पूर्ण थारम सरूपना परिचय थकी पूर्ण समाधि पामे, पठी जब भ्रमणनी दोर गंडीने निदोर थाप. ते पठी तेने कई चीजुकृत्य करवानुं पाकी रहे नहीं; ने तेथी ते विश्वनो नाथ ययो, तेने यनारसी दास पूजे ते ॥ ए॥ हवे मुबुझि विखास वडे थात्मस्वरूप सधाय ते अधिकार कहेठे:- थय मुकि विखास वर्णन:- ॥ सबैया इकतीसाः ।।- काटु एक जेनी सावधान व्दे परम पैनी, ऐसी बुद्धि ठेनी घटमांहि डारि दीनी हे पेठी नो करम नेदि दरव करम दि, सुनान विनाउ ता की संधि सोधि लीनी है, तहां मध्य पाती होश सखी तिन्दि धारा दोश, एक मुधा मई एक सुधारस जीनी है: मुधासों विरचि सुधा सिंधूम मगन नई, प ती सब कि या एक समें बीच कीनी है। एए॥ ॥ दोहराः।-जेसी नी खोदकी, करे एक सो दोश जड चेतनकी निग्नता, त्यों मुबुद्धिसों होश ॥ ३० ॥ थ:- कोई एक जैनी जैन थागमना जाणनारे सावधान यश्ने परमपेनी केल्य ति तीक्ष्य एवी युधिरूप येनी के सोनीनी वीली ते शम्र विशेष, पोताना घटमां नाखी दीदी, पड़ी ते मुलिप तीनी नौ कर्म के यात्म प्रदेशनेविपे श्लेष्म रूप जे राग हेप परिणाम , ते नो कर्मना नेद तेना पुनसरूपी अन्य कर्मन ठेदीने स

श्री समयसारनाटक.
६जए
जाव अने विनावतानी संधी शोधि लीधी ठे, त्या सांधनेविपे मध्यपाती के० विहा
स्त बनीने ते पुरुपे वे धारा सखी, तेमां एक तो मुधाम के अज्ञान मय ने, ने वी
जी सुधारस नीनी के अमृत रस जीनी ज्ञान समाधिमय , यहीं राग उपादिकनी
दशा ठे, ते मुधा दशा ठे, तेथी विरचि केवैराग धारीने सुधा सिंधुमां मम थर्बु,
शान समाधिरूप सुधा समुहमा मन रेहेबु, ए जे क्रिया कही ते सर्व क्रियानो विचार
एक समयमां करे ॥ एए ॥ जेम लोढानी ठीणी एकना वे नाग करे वे, तेम जड चे
तननी एकता जांगीने जिन्नता करवी ते सुवुझियकीन थाय ते. ॥ ३० ॥
हवे जेवो सुबुजिनो विलास ठे, तेवो कहे :- श्रथ सुयुजि विलास कयन:-
॥सवैया इकतीसाः॥-(सर्व ढस्वाक्षर चित्रालंकार) धरति धरम फलहरति क
रम मस, मन वच तन चक्ष करत समरपन; लखति असन सित चखति रसन रित,
सखति अमित वित करि चित दरपन; कहति मरम धुर दति नरमपुर, गदति प
रम गुर उर उपसरपन; रति जगत इति सदति नगति रति, चदति श्रगति गति
यह मति परपन ॥१॥
अर्थः- सुबुद्धिजे ते ते धरम रूप फलने धारेवे, कर्मरूप मलने हरे , अने ए
क्रियाने विपे मनवस, वचनवल श्रने कायार्नु वल तेने समर्पण करे एट ए चणे
वस ते क्रियामां कामे खगाडे. नखति के खाय , सित के शीतस जोजन तेरसन
रित के जीनना स्वाद विना नोजन जमे, श्रमित वितके परिमाण विनानुं पो
तानुं ज्ञानादिक धन चित्तरूप दर्पण वडे जुए, मर्म धुर के० मर्मनी वात जे जीवन .
स्वरूप ते कहे, भ्रम पुर के मिथ्या नगर तेने वाले, धने थंतर्नेविपे उत्कृष्ट गुरुनां
वचनने ग्रहण करे, श्रने हृदयनेविपे उपसरपन के० स्थिरता धारे थने जगत्नो हि
तकारी थको रहे, प्रणे लोकनी नक्ति श्रने रति के सुख तेने सहे, एटसे सर्व लो
कने पूजनीक थाय. होई श्रगति गति के जेनेविपे वीजा सामान्यनी गति थती
नथी, तेवी मोक्षगति चाहे, एवो सुमतिनो उत्कृष्ट विलास ठे.॥१॥
हवे हातानो विलास कई :- श्रथ ज्ञाता वर्णन:-
॥सवैया इकतीसाः॥-(सर्व गुरु थक्षर चित्रालंकार) रानाकोसो पाना लीने
थापा साधे थाना चीने, दाना थंगी नानारंगी खाना जंगी जोधा हे माया वेती
जेती तेती रेतेमें धारेती सेती, फंदाहीको कंदा खोदे खेतीकोसो लोधा है; वाधा
सेती हांता लोरे राधासेती तांता जोरे, चांदी सेती नाता तोरे चांदी कोसो सोधा
है; जाने जाही तादी नीके माने राही पाही पीके, गने वाते माही ऐसो धारा
चाही योधा हे.॥२॥

६ए प्रकरपरत्नाकर नाग पहेलो. थर्यः- बुध के झानी ते, ते राणा के राजा जे पातसाहतुं खांग खेतो याचे रहे ते. जेम राजा पोतानाथात्मानुं साधन करे; थने पोताना मन्टनो साज राखे पोताना बाणाने चीन्दे के नीघेवानी राखे, दानाइ राखे पण नादानी नही राखे, ए चारे उपाय बडे नाना रंग करे, खाना जंगी के० खमाईने विपे जोझा धई रहे, तेम झानी पुरुष थारम साधन करे, गुणगणा चिन्हे अने त्यागी धको कर्म निर्जरानेपि नाना प्रकारना रंग धारे, राग-देपर्जन साये खनी तेने हटात्री देय, एवी रीते एक पदमा वे थर्थ थाय ते. जेम लुहार रेतरनीवमे बोडाने घसी नाले, तेम जेटसीजे टनी माया वेली के कर्मज्ञाय तथा गजवेव ने क्रोध तेने मेधा के सुबुद्धि ते रूप रेतरनी वहे घसी नास; अने फंदना कंदने खोदे. जेम सोश के सेमुन खेतरनीघ रतीने कंद के मूलत्री सोदी नासे ते, तेम याग के कर्मबंध तेथी हाताडोरे के जुदाई करे, थने राधा के मुघुति ते साये नातो जोडे यांदी के कुयुक्तेिनो नांतो के संबंध ते तोडे. जेम सोनारूपानी चांदी शोषनार वस्तु उब करे, तेम जे जेने तेने जाप, देय जे वांडवा योग्य वस्तु यने उपादेय जे थादरवो योग्य बलुतेने पप नीके के ठीक जाणे, पप देयाने राहीपाही के मुख समान पीकसमान जाणे जीनासयी खोया, ए रीते नाही वातो वराये एयो सम्यक्त धारानो वेहेनार योपा के पंडितने हानी कहीये.॥२॥ हवे हाताने चयनि समान कट्टी बतावेः- यथ झाता चक्रवर्चि समान कयनः- ॥ सर्वया इकतीसाः निन्दिके दरव मिति साधन उ खंड यिति, विनसे बिना वरिपति पतन : निन्दिके नगतिको विधान पईनो निधान निगुनके भेदमान चौदह रतन है; निन्दिके मुखिरानी रि महा मोह वज, पूरे मंगलीक जे जे मो मके उतन है जिन्हिके प्रमान थंग नोहे चमू चतुरंग,ते चक्रवर्ति तनु घर पे थतन है अर्थ:-जेले तर अन्य प्रमाप करी साच्या वेज जाणे व्ये खंड साधी सीधायने जैना गगपादि विनावदिशा वम जाए तेज जानिये शत्रुनी पंक्तिनु पतन के नाश ययो, भने तेने नव प्रकारनी ननि विधान के करवं तेज तेने नर निधान है, झान दर्शनने चारित्रस्प ने ग्राा गए के, यने तेना दोराम माफक जे नेद उपजे, ते जेना वाद रतन प्रगटमान ,यने जेम चनिने म्रीरन दोय , ते तेनो मंद सावानो राज्यारिखममय होय त्यारे वत्राय हायडे वरीने, मुग यागम मंगमीक प्रेम ने मुधिर बीरब ,दै महा मोहप पपिने चरीने मोक्षना जानने माटे मंगडी, पटले मंगा गर्व कर यने जे, प्रत्यक्ष प्रमाणे करीने भर्नु प्रहस करें, तमा परोध प्रमाणे बरीने पर अपनाईने, एमजेना .

श्रीसमयसारनाटक. ६ए? प्रमाणरूप थंग , तेज तेनी चतुरंगी सेना थई एम जाणवू. ए रीते ज्ञाता पुरुपे च वर्जिनो देह धार्यों के, तेम उतां पण ज्ञाता थतनके अशरीरीजेवो . ॥३॥ पूर्वे कही जे नवधा नकि तेनुं हवे वर्णन करे:- थथ नवधा नक्ति वर्णन:- ॥ दोहाः ॥ श्रवन कीरतन चिंतवन, सेवन वंदन ध्यान; लघुता समता एकता, नोधा नक्ति प्रमान. ॥४॥ अर्थः- उपादेय स्वरूपने शांजल, किरतन करवू, चितवन कर, सेवा पूजा कर वी, वंदन स्तुति करवी, ध्यान धरई, तन्मयता करवी, समाधि करवी, अने एकमेक पणुं, ए नौधा के नव नेदवडे नक्कि प्रमाण थाय. ॥४॥ इवे जे ज्ञाता मोक्ष सन्मुख थयो तेनी श्रनुनव दशा कहे :- श्रय अनुनवी वचन:- ।। सवैया इकतीसाः ॥- कोई अनुनवी जीव कहै मेरे अनुनोमें, सठन विनेद जिन्न करमको जाल है; जाने श्राप श्रापुको जु श्रापु करी श्रापुविपे, उतपतिनासध्रुव वारा असरात है; सारे विकसप मोसों न्यारे सरवथा मेरो निहचे सुजाउ यह विवहार चाल है; मे तो शुद्ध चेतन अनंत चिन मुडा धारी, प्रजुता हमारी एक रूप तिहू काल है. थर्थ:-जे थात्मानो अनुभव पाम्यो तेज धनुनवी जीव एवं कहे , के मारा थ नुनवमां लक्षण नेदयकी कर्म जाल इवे निन्न दीसवा लागी. अने श्रारमाज का कारक, थात्माज करण कारक, थात्माज थाधार कारक विपे श्रात्माज कर्म कारकने जाणे. श्रने श्रहीं कोई पर्यायनी उत्पत्ति श्रने नाश ठे, श्रने अव्य ध्रुवता पणे , ए त्रणे धारा बहीं थसराल पणे वही रही है, तोपण ए त्रणे धारा विकल्परूप ठे, अने माराधी तो सर्व विकल्प सर्वथा जुदाज दे, विकल्पमां तो कहीं निश्चय नथी. अने मारो तो चेतना स्वरूप निश्चय खजाव ,थने श्रागल कही जे त्रण धारा तेतो व्यव हार नयनी चासमां ते. या जे सिद्धांत वचन कहुं हुं तेणे करीने हुँतो शुद्ध चेतना स्वरूपी तुं, थनंत चिन्मुसा धारी के अनंत ज्ञाननो धरवावासोई, एहवी महारी प्रनुतात्रणे कालने विपे एक रूपेठे. ॥५॥ हवे चेतनानुंज स्वरूप बतावे ः- श्रथ चेतना वर्णनः- ॥ सवेया इकतीसाः।- निराकार चेतना कद्दावे दरसन गुन साकार चेतना शुरू ज्ञान गुण सार है। चेतना अद्वैत दोन चेतन दरवतांहि, सामान विशेष सत्ताहीको विसतारहै: कोउ कहे चेतना चिनह नाही थात्मामें, चेतनाके नास होत त्रिविध वि कार है। सउनको नास सचा नास मूल वस्तु नास, तातें जीव दरवको चेतना था - , प्रकरणरत्नाकर नाग पहेखो. धार है ॥६॥ ॥दोहराः।-चेतन लठन यातमा, थातम सत्ता मांहि; सत्ता प रिमित वस्तु है, नेद तिहूमें नाहि ॥ ७॥ अर्थः-थात्मानो दर्शन गुण जे निराकार कहीये श्ये तेतो निराकार चेतना थई, अने जे श्रात्माने शुद्ध ज्ञान गुण सारभूत कहीये पश्ये तेतो साकार चेतना थई, विशेषताने लीधे रह्यो ठे माटे साकार कहिये, ए रीते निराकार आने साकारपणे दर्शन तथा ज्ञाननेविपे बैत नाव थयो, पण चेतनानेविपे तो श्रत नावज रह्यो , श्रने चेतनागुण थकी चेतन अव्य ठे, तेथी चेतन अव्यमां वेठ समा गया. वली निराकार ने साकारपणुं सामान्य ने विशेषपणाथकी छे, ते तो सामान्यता बने वि शेपता चेतना अव्यनी सत्तानो विस्तार से; कोई मूढमति वैशिपिक प्रमुख दर्शन वाला कहे , के, श्रात्मानेविपे चेतन चिन्द नथी, चेतना खक्षण नथी, तेने केहेवू के थरे! मूढ,!जो चेतन चिन्द न कहिये तो चेतनानो नाश थवाची विविध विकार उ पजशे, ते कया ?तो के मन वचन ने कायाना विकार जाणवा, माटे लक्षणनो नाश थ वायी वस्तुनी सत्तानो नाश थशे थने वस्तुनी सत्तानो नाश थवाथी मूल रूप वस्तु नो पण नाश थशे, माटे जीवने जाणवानो तो एक थाधार चेतनानोज ठे॥६॥ थात्मानुं चेतना लक्षण ने, सत्ता धर्मविना श्रात्मा उरे नही तेथी थात्मा सत्ताने वि पेज , अने पोतपोतानी सत्ता प्रमाणेज सर्व वस्तु , वस्तु अव्य विचारी जोश्ये त्यारे उत्पादादि वणे वस्तुमां नेद कोई नथी॥७॥ हवे चेतना लक्षण- शाश्वत तथा अविनाशीपणुं दृड करावे:- श्रथ चेतना अविनाशी यह कथन:- ॥ सवैया तेईसाः॥-ज्यों कलधौत सुनारकि संगति, भूषन नांउ कहे सब कोई कंचनता न मिटी तिहिं हेतु वहै फिरि श्रोटि तु कंचन होई त्यों यह जोध अजीव संयोग नयो बहु रूप जयो नहि दोई; चेतनता न गई कबहू तिहिं, कारन ब्रह्म क हावत सोई॥७॥ देख सखी यह थापु विराजत याकि दसा सव याहिङ सोहै एकम एक थनेक अनेकम, इंछ लिये ऽविधामहि दो है; आपु सँजारि खखै श्र पनो पद, श्रापु विसारक थापुहि मोहे; व्यापक रूप यहै घट अंतर, ज्ञान में कोन अज्ञानुम कोहै ! ॥ ए॥ ज्यों नट एक धेरै बहु नेप कला प्रगटै जग कौतुक देखै; श्रापु लखै अपनी करतूति वदे नट जिन्न बिलोकत पेखे; त्यों घटमें नट चेतन राज विजाउ दसा धरि रूप विसेखे; खोखि सुदृष्टि सखे थपनो पद, कुंद विचार दसा नहि लेखै. ॥१०॥ अर्थः-जेम कलधौत के सोनुं तेने सोनी घमीने नूपण वनावे, त्यारे ते घाटना श्री समयसारनाटक. ६ए३ संयोगधी लोको तेने भूपण केहेवा लागे. पण मूल वस्तुजे कंचन ते काई जतुं र नधी, केमके, ज्यारे ते घाटने अमिमां गाली नाखे सारे पाएं ते सोनु केहेवाय, तेम था जीव जे चे, ते अजीवरूप कर्म पुद्गल इत्यादिक वीजा पण पुशलना संयोगयी एक कोमी साडी संताएं साख कुल कोमीमां बहुरूपे थयो,तोपण विविध नयी थयो। केमके, चेतनता कंई गई नथी; तेमाटे ते स्वरूपमा जीव ब्रह्मज केदेवाय , जेनो वि स्तार मोटो तेने ब्रह्म कहीये. ॥७॥ श्रात्मानी अनुभूति ते सुबुद्धि सखीनेकदेठे, हे सखी, जो था थापणो ईश्वर विराजे , थने ए ईश्वरनी दशा सर्व एनेज शोने, एवी विरुद्धता वीजे ठेकाणे न शोने. लक्षणवडे एकतामा जोईये तो एक रूप है, धने अपर सत्ताए देखीये तो श्रनेकरूप ठे, श्रने इंछ दशामां देखीये एटले थ झान दशामां देखीये अने ज्ञान दशामां देखीये तो विविध रूप है, ते विविधपणुं कदे:-क्यारेक तो पोतार्नु पद जे पोतार्नु खरूप तेने संजारीने जुए, श्रने क्यारेक तो पोताने विसरीने पोते मोहमां पडे. हे सखी, एहिज ईश्वर घटने अंतयापक रूप वे, तेथी जे जे अवस्थामा थाप ठे, तेवारे ज्ञाननेविपे पण वीजो कोई नयी थने थ ज्ञाननेविपे पण वीजो को नथी. ॥ ए॥ हवे एना उपर दृष्टांत कहे:- जेम कोई नट होय ते बदु वेप धरेते, ने तेते वेपनी कसा प्रगट करेठे, त्यारे जगत् तेने कुतु इस समजे पण नट पोते पोतानी क्रिया जाणे, ने तेणे धरेखा वेपथी पोते जुदो, एवं जाणेते. तेम घटनेविपे चेतन राजा रूप नट ले, ते विनाव दशा धरीने रूप वि शेप करेठे, पण ज्यारे सुदृष्टि खोली जुए त्यारे तो पोतार्नु पद उलखे थने इंकवि चारनी दशाने पोते लेखामां गणे नही. ॥१०॥ हवे चेतन नटनी सघली चेतना एक ते, ते कद्देः- श्रथ चेतना उपादेय कथन:- पथमिक वंदः॥- जाके चेतननाव चिदातम सोश है; और नाव जो धरे सु थोरे कोई है; यो चिन्ममित नाव, उपादे जानते; त्याग जोग परनाव पराये मानते ॥१९॥ अर्थः-जेनेवि चेतन नाव ठे, तेने चिदात्मा श्रथवाचिप कहिये , श्रने ए चेतनाजावथी चीजो जाव जे धारे, तेतो कोई चीजो के, एथी चेतना मंडित जे नाव वे तेतो उपादेय रूप जाणवो, अर्थात् पोतानो करी जाणवो, श्रने चेतना नावधी जे परनाव , तेसघतो त्यागवा योग्य ते ने तेने पारको करी मानी सेवो. ॥११॥ हवे जे सम्यग् दृष्टि चेतना उपादेय राखीने मोक्ष मार्गना साधक थया तेनी श्र वस्था कवेः- अघ सम्यग्दृष्टि मोठ मारगको साधक कयन:- ॥ सवेया इकतीसाः ॥- जिन्हके सुमति जागी जोगसों नये विरागी, परसंग त्यागी जे पुरुप विजुवनमें; रागादिक भावनिसों जिन्दकी रद्दनि न्यारी, कबहु मगन व्हे रहे ६ए प्रकरणरताकर जाग पहेलो. धाम धनमें; जे सदीव थापकों विचारे सरवंग सुझ, जिन्दके विकलता न व्यापै कर मनमें; तेई मोक्ष मारगके साधक कद्दावे जीव, जावे रहो मंदिरमें नावे रहो वनमें अर्थ:- जेना हश्यामां सुबुद्धि जागी, श्रने विषय नोगयी जे वैरागी थया, थने जे रागपादिक परनाव , तेना सेवना संग के त्रण लोकनेविपे तेना त्यागी जे पु रुप ठे, अने जे राग उपादिक नाव पदार्थ तेथकी जेनी रेहेणी न्यारी, तेथी धाम के घर आने धन तेनेविपे मग्न थई न रहे, अने जे सदा निश्चय दृष्टिए देखीने श्रा स्माने सर्वांग शुरू विचारे , तेथी जेना मननेविपे विकलता नही व्यापे, एवी दशा लईने जे जीव रह्या , तेज जीव मोक्ष मागेना साधक केदेवाय, पठी ते जाये तो में दिरमा रहे, ने नावे तो वनमा रहे, पण तेनी दशा सर्व स्थानके एकज होय ॥१२॥ हवे मोक्षगामी जीव विचक्षण पुरुपनी दशा कहे:--विचक्षणदशा वर्णन:- ॥ सवैया तेईसाः॥-चेतन मंडित अंग अखंडित शुद्ध पवित्र पदारथ मेरो; राग विरोध विमोह दशा समुळे चम नाटिक पुग्गल केरो; लोग सँयोग वियोग व्यथा श्र विलोकि कहै यह कर्मज घेरो; है जिन्हकों श्रनुजो इहि भांति सदा तिन्हिकों परमारथ नेरो. ॥ १३॥ थर्थ:-जे परमात्मानेविपे दृष्टि देने विचार करे के, जे मारो पदार्थ , ते चेतन मंमित ठे, श्रने अखंडित ठे, अवेद्य , थनेद्य ठे, थने शुभ, पवित्र , थने एथी जुदी जे राग हेपने मोहनी दशा थई रही, तेने तो जमरूप मिथ्याजाल पुद्गलनु नाटक करी समके वे, थने पंचेंजियना नोगसंयोगने वियोग एवी बाह्यात्माने रिपे व्यथा अवलोकीने एवं कहे के, एतो कर्मनो घेरो ठे, कर्मनो उदय ठे, एवो श्रनुजव जेने नित्य रहे, तेने परमार्थरूप मोक्ष ते सदा नेरो के नजीक ॥ १३ ॥ हवे जे मोक्षायी घर ते चोर, ने मोदयी निकट ते साहुकार एवं कहेः- श्रय चोर तथा साहुकार वर्णन:- ॥ दोहराः ॥- जो पुमान परधन हरै, सो अपराधी था; जो अपनो धन विव हरे, सो धनपति धरमज्ञः॥ १४ ॥ परकी संगति जो रचे, वंध वगावे सोइ जो निज सत्तामें मगन, सहज मुक्त सो होइ. ॥ १५ ॥ अर्थः-जे पुमान के पुरुप परधनने हरे, ते थपराधी जीव था के० थजाण क हीये; ने जे पोतानाज धननो व्यवहार राखे, ते धनपति कहिये, धर्म के धर्मने जापनार कहिये ॥ १४ ॥ तेम जे परवस्तुनी संगतीए राचे ते चोर केदेवाय, ने तेज पोताना बंधने वधारे, अनेजे पोतानी सचामांसदाकाल मम रहे तेज मुक्तरूप थाय.

श्री समयसारनाटक. ६एए हवे वस्तु कोने कहियेथने सत्ता कोने कहिये ते वतावेठे:-अथवस्तुसत्तावर्णन:- ॥ दोहराः॥- उपजे विनसे थिर रहे, यह तो वस्तु वखान; जो मरजादा वस्तुकी सो सत्ता परवानः ॥ १६ ॥ अर्थः- उत्पत्तिवंत, विनाशवंत, स्थिरतावंत एतो वस्तुनुं वखाण , श्रने जे वस्तु नी मर्यादा जे परिमाण ते धर्मने सत्ता कहीये, ए श्रनुजव प्रमाण ग्राह्य .॥ १६ ॥ इवे केवा केवा ऽव्यनी केवी केवी सत्ता वे ते कदेवेः- श्रथ सत्ताव्यवस्था वर्णन:- ॥ सवैया इकतीसा- सोकालोक मान एक सत्ता हे श्राकाश दर्व, धर्म दर्व एक सत्ता लोक परिमिति है; लोक परवान एक सत्ता हे अधर्म दर्व, काखके थणु असंख सत्ता अगनिति है। पुदगल शुद्ध परवानकी अनंत सत्ता, जीवकी अनंत सत्ता न्यारी न्यारी थिति है; कोउ सचा काहुसों न मिखे एकमेक होई, सवे असहाययों अनादि हीकी घिति है. ॥१७॥ अर्थः-थाकाश अव्यनी मर्यादा लोकालोक खगे एक ठे, तेथी थाकाश अव्यनी एक सत्ता , थने धर्मास्तिकाय अव्य लोक प्रमाण रूप दे, तेथी धर्म अव्यनी एक सचा , श्रने श्रधर्मास्तिकाय अव्य पण लोक प्रमाण एक रूप ते तेथी श्रधर्म अव्य नी एक सत्ता , अने काखना अव्यना थणु ठे ते लोकाकाश प्रदेश परिमाणे असं ख्यात ठे, तेथी काल थणुनी असंख्यात सचा , ए कहेवू दिगंवर संप्रदायर्नु , थने श्रने योग शास्त्रमा पण कर्यु , थने खोकविपे पुनवरूपी शुद्ध परमाणुनी पण श्र नंत सत्ता ठे, अने खोकविपे जीव अनंत ठे, तेथी जीवनी पण अनंत सत्ता , तेथी ज जीवाजीवनी जुदी जुदी क्षेत्रावगाहना , जे व्यनी जे सत्ता होय ते वीजी कोई अव्यनी सत्ता साये मसे नही, जो एकमेक थइ जाय तो सर्व सत्ता असहाय पणे बचें, माटे एकमेक न थाय एवी अनादि कासनी स्थिति. ॥ १७ ॥ हवे चेतन अव्यनी सचानुं वर्णन करे:- श्रथ चेतन सचा वर्णन:- ॥ सवैया इकतीसाः।- ए ठहो अन्य इन्हहीको दे जगतजास, तामें पांथ जम एक चेतन सुजान है; काहुकी अनंत सचा काहुसों न मिले कोई, एक एक सत्तामें अनंत गुण गान है; एक एक सत्तामें अनंत परजाय फिरे, एकमें अनेक शह जांति परवान है। यहे स्यादवाद यहै संतनिकी मरजाद, यहे सुख पोप यहे मोक्षको निदान दे.॥२७॥ थर्थः-ए गए अव्ये करी एपीज जगत्जान वठे, ते ठनेविपे पांच अव्य जड रूपी , ने एक चेतनरूपी भव्य ते जाणनार ठे. अंही पुद्गखनी थनंत सचा कही, ६ए प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. श्रने जीवनी अनंत सत्चा कही, एवा अनंतपणे करीने कोश्नी सत्ता कोई साये मवे नही, एटसे जुदी जुदी अनंत सत्ता , अने प्रत्येक सत्तामा थनंत गुणतुं ज्ञान दे, अने एक एक सत्तामां अनंत पर्याय अनंत अवस्था नेद फिरे तेथी जे पूर्वे एकमात्र नेक कडं ते एरिते . स्याझाद मतमा ए वात प्रमाण ठे, श्रने सत्पुरुपनां वचननी पण एज मर्यादा , तथा एज मतं सुखनुं पोपण करनार , अने मोदनुं निदान एटले मूल कारणं ठे. ॥ १७ ॥ हवे ए वचन थकी जे वस्तुनो धर्म ग्रह्यो जाय तेज सत्ताधर्म कहीये तेथी एक जीव अव्यनी सत्ता कहे:-श्रथ एक जीव अव्यसत्ता वर्णन:- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-साधि दधि मंथनि थराधि रसपंथनिमें, जहां तहां ग्रंथ निमें सत्ताहीको सोर है; ज्ञान जानु सत्ता में सुधा निधान सत्ताहीमें, सत्ताकी पुरनि सांकि सत्तामुख जोर है; सत्ताको संरूप मोख सत्ता से यहे दोप, सत्ताके उबंध धूम धाम चिहू थोर है; सत्ताकी समाधिमें विराजि रहे सोई साहु. सत्तातें निकसि और गदेसोई चोर है. ॥ १ ॥ अर्थः-जे वस्तुनेविपे उती देखाय, जेम दहीना मंथनमां घीनी सचा साधिये,जे औपधमां मधुर रस , तो तेथी वस्तु नीपजे ठे, माटे रस मार्गमां सत्ताविना सिक नथी. जे वस्तुमा उतापणुं तेने सत्ता कहिये. शास्त्रमा ज्यां त्यां ग्रंथोनेविपे सत्तानोत्र सोरके० शब्दवे. ज्ञान रूपी नानुनो उदय जीवनी सत्तामा निपजे, वली सुधा के मृत ते पण सत्तामांज पामिये, निधान पण सत्तामांज पामिये. जे सत्तार्नु उरनि के तुपाव ते संध्या रूप, अने जे सत्तानी मुख्यता तेज जोर के प्रजात रूपठे. जी वनी सत्ता, जे खरूप ले नेज मोक्ष ठे, अने सत्ताने जुली जq एज दोपरूप . स तार्नु उखंधन करवाथी चाहोउर के चारे तरफ धामधुम नीपजे, जे पोतानी सना समूतपणंठे, तेमां विराजमान थई रहे तेने साहुकार कहिये, थने जेपोतानी सत्ताची नीकलीने थन्यनी सत्ताने ग्रहे तेने चोर कहीये. ॥ रए॥ हवे सत्तानी समाधिनु वर्णन करे:- श्रथ समाधि वर्णन:- ॥ सबैया इकतीसाः॥-जामें शोक वेद नाहि थापना उठेद नाहि पाप पुन्य खेद नांहि क्रिया नाहि करनी; जामें राग दोप नाहि जामें बंध मोप नाहि, जामें प्रन दास न थाकास नादि धरनी; जामें कुखरीत नाहि जामें हारजीत नांदि जामें गुरु शिख नाहि विष नांहि नरनी; थाश्रम वरन नाहि काहुकी सरनि नाहि ऐसी सुद्ध सचाकी समाधि नूमि वरनी. ॥२०॥ अर्थः- जेमा लौकिक वेद नथी, थने जेमां स्थापनानो उठेद नथी, जेमा पाप मुः दीवार। श्रीसमयसारनाटक. पुण्यनो खेद नधी, जेमां को क्रियाकरणी नथी, जेमा राग ऐप नथी, जेमां बंध मोक्ष नथी, जेमां अनुताने दासपणुं नथी, जेमां श्राकाश श्रने धरती नथी, जेमा कु सनी रीत नधी, जेमा हारने जीत नधी, जेमां गुरु श्रने शिष्य नथी, जेमां विप नर नी एटले चालवू हासवू नथी, जेमां कोई श्राश्रम व्यवहार नयी, तथा वर्ण व्यवहार नथी, जे कोश्नी शरण रूप नथी, एवी शुझ सत्तानी नूमि ते समाधिरूप वरणवीरे. एटले खरूपनी शुद्ध समाधिने विपेज शुज सत्ता पामीये. ॥ २० ॥ इवे मियादृष्टिने चोर थने अपराधी कही देखडावे :- अथ मिध्यादृष्टि श्रपराधि यह कथन:- ॥ दोहराः॥-जाके घट समता नही, ममता मगन सदीव; रमता राम न जान ही, सो अपराधी जीव ॥१॥ अपराधी मिथ्यामती, निरदै हिरदै अंध; परकों माने वातमा, करे करमको बंध ॥२२॥ फूली करनी थावरे, फूलै सुखकी श्रास; फूग जगती हिय धरे, फूलो प्रजुको दास ॥२३॥ अर्थः-जेने केवस जाणपणुं जे समता ने समाधि ते नथी, श्रने जे सदा परवस्तुनी ममताविपे मगन थई रहे, ने निज घर अथवा स्वरूपनेविपे रमी रह्यो एवो जेथा स्मराम तेने जेणे जाएयो नथी तेनेज थपराधी चोर जीव कहीये ॥२१॥ जे पर वस्तु सेय ते अपराधी ने तेज मिथ्यामति, तेज निर्दय ने तेज हैयानो अंध कहिये, एटले जे पररूप पुनमने श्रात्मा माने ते कर्मनो बंध करेठे ॥२२॥ ज्यांसुधी पोतानी वस्तुने न जाणे त्यांसुधी तो जे क्रिया थाचरे ते सर्व फूली , थने तेने जे मोक्ष सुखनी श्राशा , ते सर्व फूली . पोताना प्रजु जाएया विनानी जे जक्ति हैयामां धरे , ते सर्व फूठी जाणवी, अने परमेश्वरने उसख्या विना दासपणुं राखतुं ते पण सघनुं फूडं वे ॥२३॥ हवे मूढ लोकना फूलपणानी व्यवस्था करे :-श्रथ मूढ व्यवस्था यथाः- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-माटी नूमि सेसकी सु संपदा वखाने निज, कर्ममें अमृत जाने ज्ञानमें जहर है अपनो न रूप गहै थोरहीसों थापु कहे, साता तो समाधि जाके असाता कदर है; कोपको कृपान लिये मान मदपान किये, मायाकी मरोरि हिये लोनकी सहर है, याही जांति चेतन थचेतनकी संगतिसों, साचों विमुख जयो फूलमें बहर है ॥ २४ ॥ तीन कास थतीत थनागत वरतमान, जगमें थखं डित प्रवाहको महर है: तासों कहे यह मेरो दिन यह मेरी घरी, यह मेरोई प रोई मेरोई पहर है। पेहको खजानो जोरे तासों कहे मेरो गेह, जहां वसे तासों ८८ , , ६ए प्रकरणरलाकर नाग पहेलो. कहे मेरोई सहर है; याहि नाति चेतन अचेतनकी संगतिसों, साचसों विमुख नयो कूमें वहर है ॥ २५॥ अर्थः- सात धातु जे ठे पहामनी धरतीनी माटी जेबी ठे, तेने संपत्ति करी वसा णे ते. पोतानी शुरू क्रियामा अमृत जाणे ठे, थने ज्ञानमा जेर समजे ने; एटले क्रिया थकी सिझि जाणे, ने शान थकी नही जाणे. जे पोतार्नु चिदानंद खरूप ने, तेने ग्रहे नही, पण शरीरादिक जे वे तेने श्रात्मारूप जाणे. थने जे साता वेदनीय उपजे , तेने तो समाधि करी जाणे ; साता वेदनीयने कहर के उपभव माने वे, कोपर्नु कृपान जे खडग ते लईने रहे ; मान ने अहंकार रूप मद पीइने रहे; दयाने विपे मायानो मरोम राखे, लोचनी फेर खाया करे , एवीरीते थचेतननी संगती थकी एटले जम पुजलनी संगतीथी साच थकी विमुख थयो, ने जुम्मा व हर हे के तत्पर थई रह्यो, ॥ २४ ॥ अर्थ स्पष्टः ॥२५॥ हवे सम्यग् दृष्टि साहुकारनी व्यवस्था कहे वेः-अथ सम्यकदृष्टि व्यवस्थाकथन:- ॥ दोहराः।- जिन्दके मिथ्या मति नही, ज्ञान कसा घटमांहि; परचे श्रातम रामसों, ते अपराधी नांहि ॥२६॥ अर्थः-जेनी मिथ्यामति नाश पामीने घटनेविपे ज्ञान कसा प्रगटी , जेणे था स्मारामने उलख्यो , ते लोक अपराधी नयी, साहुकार ठे ॥२६॥ हवे ज्ञानीनी व्यवस्था कहे :- श्रथ ज्ञानी यथा:- ॥सवेया इकतीसाः ॥- जिन्दके धरम ध्यान पावक प्रगट नयो, संसे मोह वि ज्रम विरप तीन्यो वढे हैं, जिन्हकी चितोनि थागे उदे खान नूसि जागे लागे, न क रमरज शान गज चढे हैं; जिन्हिकी समुकिकी तरंग थंग थगममें, थागममें निपुन श्रध्यातममें कढे हैं तेई परमारथी पुनित नर थामें जाम, राम रस गाढ करे यहे पाठ पढे हैं ॥२७॥ जिन्हकी चिहुंटी चिमटासी गुन चुनवेकों, कुकथाके सुनवेकों दोउ कान मढे हैं; जिन्दको सरल चित कोमल वचन बोले, सोम दृष्टि लिये मोशे मोम केसे गढे हैं; जिन्हि के सगति जगि असख थराधियेकों, परम समाधि साधिवेगो मन वढे हैंतेईपरमारथी पुनित नर थानेजाम, राम रस गाढ करे यहे पाठ पढे हें ॥रजा थर्थः-जेना देयामां धर्म ध्यानरूप पावक के श्रमि प्रगट थयो, तेथी संशय, मो ह थने विन्रम ए प्रणे वृक्षरूप , ते वढे के पसी गया के, जेनी चितोनी के झा नदृष्टि थागस उदयरूप कुतरो जसीने जागीजाय ,अने जैहानरूपी गजराज उपर चढी रहेने, तेथी जेने कर्मरूप रज लागतीनधी, बीजानुं जे थगम अंग ठे, तेमां जेनी समजना तरंग उठी रस्सा ठे एवा यागम के० जेन वाणीमां जे निपुण थयो, थने श्र . t , श्री समयसारनाटक. ६एएं ध्यात्म ज्ञानमा पूर्ण थयो , तेनेज सम्यग्दृष्टि कहिये; परमार्थने पामनार पुनित के पवित्र रूप थयो जाणवो. वात्मारामना अनुनव रसमां बारे प्रहर गढे के संपूर्ण मन थई, एज पाठ पढे ठे, एटले जणे , ॥२७॥ वली जेम चीमटी के हाथनी चिमटी अथवा चिपीयो तेवडे कई नानी वस्तुने पकमी लश्य पश्ये, तेम पारका गुण चुंटी लेवाने जेनी एवी चपटी ठे, श्रने विकथा सांगलवाने जे बने कानने बंध करी राखे ठे, जेनुं चित्त सरल ने निष्कपटी , जे निरहंकारीपणे कोमल वचन घोले काम क्रोधादिक विकारविना सौम्य दृष्टि जे राखे , वली जे मोम कैसेगढेहें के० मी पना घडाजे हृदय कोमल राखे ठे, अने पोताना अलख समाधि स्वरूपने साधं वाने जेनी सुमति जागी ठे, श्रयोगी अवस्थामा जेनी परम समाधि थ , तेने साधवाने जेनुं मन वध्यु , तेज सम्यग् दृष्टि परमार्थना पामनार पुनित के पवि व्र रूप थई रह्या ने, ने तेज थात्मारामना अनुनय रसमां आते पहोर दृढ मन थई एज पाठ पढे ते.॥२७॥ हवे समाधिनुं खरूप कहे :-श्रथ समाधि वर्णन:- ॥ दोहराः॥- राम रसिक थरु रामरस, कहन सुननकों दोश, जव समाधि परगट नई, तव सुविधा नहि को. ॥२५॥ नंदन वंदन थुति करन, श्रवन चितवन जाप; पढन पढावन उपदिसन, बहुविध क्रिया कलाप. ॥ ३० ॥ शुद्धातम अनुनो जहां, सु जाचार तिहि नादि करम करम मारगविशे, शिव मारग शिवमाहि. ॥३१॥ थर्थः-थात्माराम जे वे ते रसिक के रस लोका के, अने राम के रमते रस रूप दे, केहेवाने सनिलवाने रसिकने रस वेठ , पण जेवारे एनेविपेसमाधि प्रगट थाय त्यारे वे पणुं नधी रेहेतुं. त्यारेतोरसिक श्रने रस ए वे एकज वस्तु ॥५॥ राम के० रसिक थवस्था धारतो एटली क्रिया करे के, नंदन के० थानंद पामे , वंदन के प्रणाम करे, थुती के नात नातना गुणनी स्तुति करे , अने एवाज गुण सांजली पनुंज चितवन करे, एनोज जाप जपे वे, नणे, नणावे, उपदेशे, एवी रीते र सिक अवस्थामां जात जातमा क्रिया कलाप रे ॥३०॥ पूर्वे कही जे क्रिया तेने करता करतां ज्यां शुद्ध थात्मानो श्रनुजव थाय शुना चार बुटीजाय, कृत-कृत्यपणे ते अयोगी दशामा ठे, कर्म जे ते ते कर्म मार्ग मांज रहे, एटले संसार मार्गनेविपेज रहे, शुज कर्म पण :संसार मार्गमा थने शिव मार्ग ते शिवांदे एटले शुद्ध यात्माने विपेज . ॥३१॥ ॥चौपाई॥ -शहि विध वस्तु व्यवस्था जैसी, कही जिनिंद कही में तेसी; जे प्रमाद संयति मुनि राजा, तिन्दिको शुजाचारसों काजा. ॥ ३२ ॥ जहां प्रमाद द

30
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेसो.
सा नहि व्यापे; तहाँ अवलंब थापनो श्रापे, ता कारन प्रमाद उतपाती, प्रगट मोद
मारगको घाती. ॥ ३३ ॥ जे प्रमाद संयुक्त गुसांई कहि गिरिदि गिबुककी नई
जे प्रमाद तजि वझत होही, तिन्हिको मोप निकट दृग सोही. ॥३४ घटमें
१ प्रमाद जयनाई, पराधीन प्रानी तयताई; जब प्रमादकी प्रजुता नासे, तब प्रधान
यनुनो परगासे. ॥ ३५॥
अर्थः-परीते श्री जिन देवे वस्तुनी व्यवस्था कही ठे, ने तेवीज थाझा प्र
माणधी में पण कही ठे, श्रने जे मुनिराज प्रमाद दशामां , तेने तो शुजाचार ए
टसे शुन क्रियानुं श्रासंयन सीधाथीज कार्य सिद्धि थाय ॥ ३ ॥
प्रने जे मुनिराजने धारमाना अधिक वीयांशने सीधे प्रमाद दशा न व्यापे त्यां
पोतार्नु थासंयन पोते सिये, तेमाटे प्रमाद तो उत्पाती है; अने प्रगट रीते मोद
मानी पान फरनार , थने अंतरायनो करनार . ॥३३॥
गुमाई देशी नापानो शब्द , एनो थर्थ मुनिराज थाय रे. जे मुनिराज प्रमाद
बाग से मोगिक के० दमानी रीते उठे , ने पडे ठे, पण स्वस्थताने पामे न
हीने जे प्रमाद दोरीने अप्रमादपणे वीने उतार , तेने पोतानी दृष्टि नजीक
गोप रे ॥ ३५ ॥ ज्या मुधी घटमा प्रमाद , त्यांसुधी ते पराधीन , थने ज्यारे
कारमानी शक्ति जागे , रयारे प्रमादनी प्रनुता नाश पामे . त्यारे तो पोताना प्र
पान शनुनयनो प्रकाश थाप दे. ॥ ३५ ॥
॥ दोहाः।-सा कारन जग पंथ इत, उत शिय मारग जोर; परमादी जगको टुंके,
माद सिप शोर । ३६॥ जे परमादी थासमी, जिनके विकसप नूरि, होहि सिथिक्ष
अनुनाविपे, तिन्दिको शिवपय इरि ॥ ३ ॥ जे थविकसपी थनुनयी, गुरु चेतना यु
से मुनिवर अघ काठमें, होहि करमसो मुक्तः ॥ ३० ॥ जे परमादी थाक्षसी, ते
निमानी डी-
नवी, ते समरसी सदीय ॥ ३५ ॥
ठे, यने थप्रमादीनी तरफ मोद
मोनमः दात जगत्ने जुए थने यप्रमादी मुमि तरफ जुए वे
मज प्रमादी वे, ते थापमु दे. तेने नूरि के० घणा विकमा उठे , अने पो
स्वमा तेने शिपिनप रहे हैं, थने तेने मुनि मार्गरूप सापाचरण घर
द
पाने जे विकाविना नुनवमां बसे , ने गुरु चेतना युक्त , ते मु
HEETमां कर्मयी मुक याय ने ॥ ३० ॥ जेप्रमादी यने याक्षम , लेने
पनीरदेव, नभोगनी कहिये. ने जे विकार रहित पोताना यनुनामा के सेने तो
-
समडना तरंग ॥ ३९ ॥

1८1. श्री समयसारनाटक- मार दवे थनिमानी तथा ज्ञानीनी अवस्था उपर दृष्टांत आपेठेः- अथ थनिमानी तथा ज्ञानी व्यवस्था कथन:- कवित्त छंदः।-जैसे पुरुष सखे पहार थडि, नूचर पुरुप तांहि लघु लग्गा नूचर पुरुषलखे ताको लघु, उतर मि उहुको भ्रम जग्ग, तेसे अनिमानी उन्नतगत, थोर जीवको खघुपद दग्ग अनिमानीको कहे तुछ सब, ज्ञान जगे समतारसजग्ग॥४०॥ अर्थः-जेम कोई माणस पदाम उपर चड्यो होय तेने नूचर के तलाटीपरना माणसो न्हानोले एम जुए, अने तलाटी वाला माणसने पहाड उपर चडेलो न्हाना जुए, अने पठी पदाम उपर चडेसो हेरे उतरी तलाटी वासाने मले त्यारे वेतनो नाना पणानो भ्रम पूर चाय, तेम अनिमानी पुरुष उंची गरदन राखनारो, श्रन्य, जीवने नाना जुए, तुठ जाणे, अने वीजा पुरुपो ते अभिमानी पुरुपने तुठ जाणे, एम अरस्परस विचारमा विषमता रहे , ते ज्यारे ज्ञान जागे त्यारे वेजना मनमा विषमता मटीने समपणुं थावी जाय ॥ ४० हवे एकता अनिमानीनी व्यवस्था कहे :-श्रध अनिमानी यथा:- ॥सवेया इकतीसाः॥-करमके जारी समुजे न गुनको मरम, परम श्रनीति अधरम रीति गहे है; होहि न नरम चितगरम घरमहुते, चरमकी दृष्टिसों जरम नूली रही है। श्रासन न खोले मुख वचन न वोले सिरधूनाएहू न डोले मानो पाथरके बहे है। दे खनके हाउ नव पंथके वटाउ ऐसे, मायाके खटान अनिमानी जीव कहे हैं. ॥३१॥ अर्थः-जे करम बंधी थति जारी ठे. जे छैपने गुण जाणे, पण गुणनो मर्म जा पतो नथी; श्रने परम श्रन्याय तथा अधर्मनी रीत ग्रही राखेजेना चित्तनेविपे नरमा श तथा दया परिणाम नथी; ऐपनो थति धर्म तापते, तेथीजे गरम रहे, ज्ञान दृष्टि नयी थने चर्मरूप दृष्टिवके व्रममा मूल्यो फरे , कोई विकट श्रासन बांधे तेने खो से नही, ने मोमेथी वचन बोले नही, मौन व्रती रहे, तेने शानी महा पुरुप जाणीने कोई माथु नमावे, तो तेनो सत्कार ने थंग चेष्टा पण न करे, जाणिये पथर धवानीज श्वा करतो होय; नेवली जेम वासकने डराववाने हाउ कहीये उश्ये तेम लोकोने डराववाने वेप धरी दाउ पनीने वेसे, थने जब ब्रमणना मार्गमा घटाउना सरखो चाले; एरीते माया जालना खाटनारा थजिमानी जीवने लखीये ॥१॥ हवे हानी जीवनी व्यवस्था कडे वेः-थथ ज्ञानी यथाः- ॥ सवैया इकतीसा॥-धीरके धरैया नवनीरके तरैया नयनीरके हरेया वर वीर ज्यों उमदे हैं; मारके मरैया सुवीचारकै करैया सुख टारके ढरया गुनसोसों वह सद्दे हैं;

100
.
-
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
सा नहिं व्यापे; तहाँ अवलंव थापनो श्रापे, ता कारन प्रमाद उतपाती, प्रगट मोक्ष
मारगको घाती. ॥ ३३ ॥ जे प्रमाद संयुक्त गुसांई जगदि गिरि हि गिडककी नाई;
जे प्रमाद तजि उडत होही, तिन्हिको मोप निकट हग सोही. ॥ ३४ ॥ घटमें
है प्रमाद जवांई, पराधीन प्रानी तवताई; जब प्रमादकी प्रजुता नासे, तब प्रधान
अनुनो परगासे. ॥ ३५॥
अर्थः- ए रीते श्री जिने देवे वस्तुनी व्यवस्था कही ठे, ने तेवीज श्राझा प्र
माणधी में पण कही ठे, अने जे मुनिराज प्रमाद दशामां , तेने तो शुजाचार ए
टसे शुज क्रिया थालंबन लीधाथीज कार्य सिद्धि थाय ॥३॥
अने जे मुनिराजने श्रात्माना अधिक वीयांशने लीधे प्रमाद दशा न व्यापे त्यां
• पोतानु थासंवन पोते लिये, तेमाटे प्रमाद तो उत्पाती ; अने प्रगट रीते मोद
मानो घात करनार , श्रने अंतरायनो करनार वे. ॥३३॥
गुसाई देशी नापानो शब्द , एनो थर्थ मुनिराज थाय . जे मुनिराज प्रमाद
संयुक्त , ते तो गिडक के० दमानी रीते उठे है, ने पडे ठे, पण स्वस्थताने पामे न
ही थने जे प्रमाद ठोडीने अप्रमादपणे उगीने उत्नारदे , तेने पोतानी दृष्टि नजीक
मोक्ष . ॥ ३४ ॥ ज्यां सुधी घटमां प्रमाद , त्यांसुधी ते पराधीन , अने ज्यारे
यात्मानी शक्ति जागे , त्यारे प्रमादनी प्रजुता नाश पामे . त्यारे तो पोताना प्र
धान थनुनवनो प्रकाश थाय ठे. ॥ ३५ ॥
॥ दोहराः।-ता कारन जग पंथ इत, उत शिव मारग जोर; परमादी जगको ढुंके,
थपरमाद सिव ओर ॥३६॥ जे परमादी बालसी, जिनके विकलप नूरि, होहि सिथित
धनुनौविपे, तिन्हिको शिवपथ रि ॥३७॥ जे अविकलपा श्रनुजवी, शुद्ध चेतनायु
क; ते मुनिवर लघु कालमें, होहि करमसों मुक्त ॥ ३० ॥ जे परमादी वाससी, ते
थनिमानी जीव, जे थविकलपी अनुभवी, ते समरसी सदीय ॥ ३५ ॥
अर्थः- तेमाटे जगदनो मार्ग प्रमादीनी तरफ ने, धने प्रमादीनी तरफ मोड़
मार्ग ने, केमके, जे प्रमादी होय ते जगत्ने जुए थने थप्रमादी मुक्ति तरफ जुए
॥ ३ ॥ जे प्रमादी ने, ते थाससु . तेने नूर के घणा विकह उठे , थने पो
ताना अनुनवमां तेने शिथिसपएं रहे , थने तेने मुक्ति मार्गरूप स्वरूपाचरण घर
॥३॥ श्रने जे विकल्पविना अनुनवमां बसे , ने शुद्ध चेतना युक ठे, ते
नायर योमा काममा कर्मथी मुक्त याय प्रमादी भने थालम् , तेने
महबुड़िया अतिमानी कहिये. ने जे विकल्प रहित पोताना अनुनवमां तेने तो
सदाय समरसी कहिये ॥ ३५ ॥

न घिति थान, श्री समयसारनाटक. ७०३ होय तेहिज जुपले, एटले सत्य पणे जाणे, तेने वारणसीदास नमस्कार करेठे ॥४॥ हपे मोक्ष पदार्थनी उत्पत्तिनोक्रम कहे:-श्रथ मोक्ष उत्पत्ति वर्णनः।- ॥ ठप्पय छंदः-नयो शुभ अंकूर, गयो मिथ्यात् मूर नशिः क्रमकम होत उदोत, सहज जिम शुक्लपक्ष शशि; केवल रूप प्रकासि, नासि सुख रासिधरम धुव; करि पूर त्यागि गतनाव परम हुव; श्द विधि अनन्य प्रजुता धरत, प्रगटी बूंद सागर जयो; अविचल श्रखंड अनन्नय श्रखय, जीव दरव जगमहि जयो. ॥ ॥ अर्थः-शुरुतानो अंकुर प्रगट थतां मिथ्यात मूलथी नाश पाम्यु, तेवारे जेम थ जवालीया पखवामोयामां चंजमां क्रमे क्रमे उद्योतवंत याय, एरीते श्रात्मापण क्रमे क्रमे उद्योत थतां केवल ज्ञान रूपनो प्रकाश याय, अने श्रात्मानो निश्चल धर्म सुख समुह ते जासे, ते पठी श्रायुप्य कर्मनी स्थिति पूर्ण करीने अने मनुष्य गतिनो नाव गेडीने परमात्मारूपे घाय, एरीते अनन्य प्रजुता एटले सर्वथी श्रेष्टता धारण करे. कोनी पेठे ? तो के जेम पाणीनी धुंद धुंद एकठीमली समुज थायवे तेम श्रात्मा गु पना अंश झमे क्रमे प्रगट करतो पूर्ण थयो, ते पठी अविचल, श्रखम, अजय ने थ क्षय एवं जीव अव्य जगत्ने विपे सदा जयवंत यायवे. ॥ ७ ॥ हवे थष्ट कर्मनो नाश थयेथी जे श्रात्मामां सहज श्राप गुण प्रगट थायठे ते क:-श्रय श्रष्ट कर्म नाशते श्रष्ट गुन प्रकाश वर्णन:- ॥ सवेया इकतीसाः।- झानावरनीके गये जानिये जु है सु सब, दंसनावरनके ग येते सब देखिये; वेदनी करमके गयेते निरावाध रस, मोहनीके गये शुद्ध चारित विसेखिये, आउकर्मगये श्रवगाइनअटस हो३, नामकरमगये ते अमूर्तिक पेखिये; गुरुधलघुरूप होई गोत कर्म गये, यंतराय गयेते अनंत वल लेखिये. ॥ भए । अर्घः- ज्ञानावरणीय कर्म नाश घता सोकालोकमां जे वस्तु , ते सर्व जणाय, एटले केवस ज्ञान प्रकाश थाय; श्रने दर्शनावरणीय कर्मनो क्ष्य थवाधी लोकासो कना नावने सामान्यपणे जोईये, एटले केवल दर्शनगुण प्रगट थाय, थने वेदनीय कर्मना क्षयधी निरायाध रस उपजे एटखे श्रात्मा चाधपणाथी मुक थाय, ते थवा धपणे थनंत सुखरूप गुण उपजे; वली मोहनीय कर्मनो नाश ययेथी विशेषणपणे शुरुचारित्र प्रगट याय, एटले यथाख्यात चारित्र स्पष्ट गुण होय; थायु कर्मनाश थयेषी श्रवगाहनानी सादि अनंत स्थिति थाय (थायुकर्मगते निश्वमा स्थिति यति); नाम कर्म नाश थयेथी श्रमूर्तिकपणुं जीवन शुद्ध स्वरूप उपजे; गोत्र कर्मनो क्षय थयेथी थगुरुसंधु गुण उपजे, जेथी जीवमा लघुपणु तथा गुरुपणु न होय; थने थे 1 -- N ०२ प्रकरणरत्नाकर जाग पहेलो. रूपके रीफया सवनेके समुफेया सबहीके लघुलेया सबके कुबोल सहे हैं; वामके व मेया उखदामके रमेया ऐसे रामके समैया नर ज्ञानी जीव कहे हैं ॥ ४ ॥ अर्थः-धीरजने धरनार, संसार सागरने तरनार, जवनीडने हरनार, मोटा शूर वीरनी परे पोताने साह्य श्रापवाने उमंगी रह्याठे, कंदर्पने मारनार, जसा विचारना करनार, सुख समाधिना ढालामां ढलनार, थारमाना गुणनो लव एटले अंश तेमांस -दसहि रह्या ठे, श्रात्मरूपना रीजवनार, सर्व नयना सारनो रस समझनार, निरहं कारी पणे सर्पना नाना. जाई जेथई रह्या क्षमावंतपणे सर्वनां पुष्ट वचन जे सदेने वाम के स्त्रीने बमेया के गेडनार, उखनी परंपराना दमनार, एवा श्रात्मारामने विपे रमनारा मनुष्यने ज्ञानी जीव कहीये ॥ ४५ ॥ हवे शुझात्मना थनुजवनी प्रशंसा करे:-अथ शुझात्म अनुन्नव प्रशंसाः- ॥चौपाई॥-जे समकिती जीवसमचेती; तिन्हिकी कथा कहों तुमसेती; जहां प्रमाद क्रिया नहि कोई निर्विकल्प धनुनो पद सोई. ॥ ३ ॥ परमिह त्याग जोग थिर तीनो; करम बंध नहि होइ नवीनो; जहां न राग दोष रस मोहे; प्रगट मोपमारग मुख सोहे.॥४४॥ प्रव बंध उदे नहि व्यापे, जहां न नेद पन्न थरु पापे; दरय जाय गुन निर्मस धारा, वोधविधान विविध विस्तारा. ॥ ४५ ॥ जिन्दिके सहज थ वस्था ऐसी; तिन्हिके हिरदे सुविधा केसी; जे मुनिपिपक श्रेणिचढी धाये; ते केवसि जगवान कहाये. ॥ ४६ ॥ दोहाः-इहि विधि जे पूरन नये, अष्ट करम वनदाहि; ति न्दिकी महिमा जो सखे, नमे बनारसि ताहि. ॥ ४ ॥ अर्थः- जे समकिती जीव ठे ते समचेती के० वीतरागपणे समतावंत ठे थदो! जव्य प्राणी ! तेनी कथा हुँ तमने कहु. ज्यां कोई प्रमादनी क्रिया नथी, तेने नि विकार निर्विकल्प थनुभव पद कहीये, एटसे थनुनवमां विकल्प नथी. ॥ ३ ॥ ज्यां परिग्रहनो त्याग , श्रने प्रणे जोग स्थिर , त्यां नवीन कर्मनो बंध नयी पतो; पली ज्या जीवने राग प रस मोह नथी, तेज प्रगटपणे मोक्ष मार्गर्नु मुख के० प्रारंन . ॥ ४ ॥ वसी ज्या पूर्वे जे कर्मबंध ठे, तेनो उदय नथी, थने ज्या पुण्य पापना नेदनो विचार नयी, थने ज्यां साधुना सतावीस गुण अव्यपणे जार पणे निर्मस धाराये वही रह्या , वसी ज्यां वोधविधान के ज्ञानना प्रकार नात जातना विस्तारमा ने. ॥ ४५ ॥ जेनी एवी सहज अवस्था थई होय तेना हृदयमां थाम उसखबानी सुविधा केम रहे? अने एज अवस्थामा जे मुनिराज रूपक श्रेनि चढी ऊप मुख धार्य ततो केवली जगवंत जाणवा. एरीते करी श्रष्ट कर्म रूप बनने वालीने पूर्ण आत्मारूपमा जे थायठे थने जेना महिमाने जे सत् पुरुष श्री समयसारनाटक. ०३ होय तेहिज जुए, एटले सत्य पणे जाणे, तेने वारणसीदास नमस्कार करे | इपे मोक्ष पदार्थनी उत्पत्तिनो क्रम कडे धध मोक्ष उत्पत्ति वर्णन:- }} ठप्पय उंदा-नयो शुभ अंकूर, गयो मिथ्यात् मूर नशि; क्रमझम होत नदोत, जाहज जिम शुक्लपक्ष शशि; केवल रूप प्रकासि, नासि सुख रातिधरम धुन; करि पर थिति वाज, त्यागि गतनाव परम हुवः इद विधि अनन्य प्रचता धरत, प्रगटी बूंद सागर यो अविचल थखंड धनजय श्रखय, जीव दरय जगमहि जयो. ॥ ७ ॥ थर्थ:-शुडतानो थंकुर प्रगद घतां मिथ्यात मुलथी नाश पाम्युं, तेवारे जेम थ अवालीया पखवामीयामां चंडमां क्रमे झमे उद्योतवंत याय, एरीते आत्मापण फ्रमे कमे उद्योत यतां केवल ज्ञान रूपनो प्रकाश थाय, श्रने यात्मानो निश्चल ध्रुव धर्म सुख समुह ने नाते, ते पठी श्रायुप्प कर्मनी स्थिति पूर्ण करीने अने मनुष्य गतिनो नाव गोडीने परमात्मारूपे थाय, एरीते अनन्य प्रनुता एटले सर्वथी श्रेष्टता धारण करे. कोनी पेठे ? तो के जेम पापीनी बुदबुंद एकती मली समुष थापळे तेम थारमा गु एना अंश मे क्रमे प्रगट करतो पूर्ण थयो, ते पती अविचल, अखंम, अजय ने थ क्षय एवं जीव ऽव्य जगत्नेविपे सदा जयवंत थायठे. ॥ ॥ हवे थष्ट कर्मनो नाश थयेची जे खात्मामा सहज पाठ गुण प्रगट थाय ते कठे:-अथ श्रष्ट कर्म नाशते अष्ट गुन प्रकाश वर्णन:- । सबैया इकतीसाः॥- ज्ञानावरनीके गये जानिये जु है सु सब, देसनावरनके ग येते सब देखिये; वेदनी करमके गयेते निरायाध रस, मोदनीके गये शुफ चारित वितेखिये, थाउकर्मगये थरगाइनबटम हो, नामकरमगये ते अमूर्तिक पेखिये; अगुरुशलघुरूप होई गोत कर्म गये, थंतराय गयेते अनंत चत लेखिये. ॥ ४५ ॥ थर्थ:- ज्ञानावरणीय कर्म नाश यता लोकालोकमां जे वस्तु , ते सर्व जपाय, एटसे केवल ज्ञान प्रकाश थाय; अने दर्शनावरणीय कर्मनो क्षय थवाथी होकारो कना नावने सामान्यपणे जोईये, एटले केवल दर्शनगुण प्रगट थाय, थने वेदनीय कर्मना क्षयी निरागाध रस उपजे एट थारमा वाधपणाधी मुक्त थाय, ते थया धपणे यनंत सुखरूप गुण उपजे; वली मोहनीय कर्मनो नाश थयेथी विशेपणपणे शुद्ध चारित्र प्रगट थाप, एटले यघाख्यात चारित्र स्पष्ट गुण होय; श्रायु कर्मनाश थयेधी श्रवगाहनानी सादि थनंत स्थिति थाप (थायुकर्मगते निश्चमास्थितिवति); नाम कर्म नाश थयेथी श्रमूर्तिकपणुं जीवर्नु शुद्ध स्वरूप उपजे; गोर कर्मनो क्ष्य थयेथी थगुरुमधु गुप उपजे, जेपी जीवा लघुपणु तथा गुरुपए न होय; अने थे ०४ प्रकरणरत्नाकर नाग पडेखो. तराय कर्मनो नाश थयेथीथनंत पल उपजे, एटले अनंत वीर्यपणानो गुण उपजे ए श्राप गुण उपजे. ॥ ४ ॥ ॥इति श्री समयसार नाटक वालवोधरूप नवमो मोक्षधार समाप्तः ॥ ॥दोहराः।-इति श्रि नाटिक ग्रथमें, कह्यो मोदा अधिकार, श्रव वरनों संक्षेपसों, सरव विशुद्धीधार. ॥ ५० ॥ अर्थः- इति के संपूर्ण नाटक समयसार विपे मोक्ष कारनो श्रर्थ कह्यो ने हवे दशमु संक्षेपथी सर्व विशुद्धि हारनुं वर्णन करुं तु ॥ ५० ॥ हवे अंही सर्वउपाधि रहित शुम श्रात्म खरूपनुं वर्णन करे :- ॥ सवैया इकतीसाः॥-करमको करता है जोगनिको नोगता है, जाकी प्रजुतामें ऐ सो कथन अहित है; जामें एक इंजियादि पंचधा कथन नांहि, सदा निरदोप बंध मोक्षसों रहित है; ज्ञानको समूह शान गम्य है सुनाउ जाको, लोक व्यापी खोका तीत लोकमें महित है। शुक्रवंस शुरू चेतनाके रस अंश नों, ऐसो हंस परम पु नीतता सहित है ॥ ५१ ॥ दोहरा:-जो निदचे निरमल सदा, आदि मध्य अरु अंत; सो चिप बनारसी, जगतमांहि जयवंत ॥ ५ ॥ अर्थः- कर्मनुं कर्त्तापणुं श्रने सुखफुःखनुं नोक्तापणु एवं जे लोक व्यवहारमा केवाय , ते जेनी प्रजुतामा ईश्वरताई, तेमा थहितकारी ने वली जेनी प्रजुता मां एजिय प्रमुख पांच नेदर्नु केहेवं ते पण अहितकारी ठे, सत्य नथी. केमके जेस दा निर्दोष , तेना निश्चय स्वनावमां बंध नथी, अने मोक्ष पण नथी, एवो जे वंध मोदा रहित ठे. त्यारे ए अव्य शुं वे, एवो प्रश्न उठे तेनो खुसासो करे के, ए ज्ञा ननो समूद जे पुंज ते रूप . जेनो स्वनाव ज्ञान गम्य ठे, ज्ञान वडे जाणवामां श्रावे एवो , लोकमा सघसे स्थसे व्यापी रह्यो , लोकातीत के क्षेत्र लोकधी जुदो , ने लोकमा महित के० पूजनीक उपादेय , अनादि कालनो एवोज चाल्यो श्रावेठे ते थी जेनो शुरुवतंश के थने शुद्ध चेतनाना रस प्रदेशथी नरपुर , एवा जे हंस ते ते परम पुनीतता सहित एटले उत्कृष्ट शुद्धता सहित वे ॥५१॥ जे निश्चय खरूपमा सदा निर्मल , थादि मध्यने यंत्य अवस्थाने विपे एक रूप में, ने तेज चिप . तेनी वणारसी स्तुति करेठे के एवा नगवान जगत्मां जयवंत थायो. ॥ ५ ॥ हवे जीवनुं थनोका पणुने अकर्ता पणु उरावे ः-श्रय जीव अकर्ता वर्णन:- ॥ चोपाई॥-जीव करम करता नदि ऐसो; रस जोगता सुनाउ न जेसो; मि ख्याम तिसों करता हो गये थडान थकरता सोई ॥५३॥ अर्थः-जेम जीवने कर्मनो कर्त्ता न कहिये तेम रसनो जोक्ता पण न कहिये; जीव . श्री समयसारनाटक. ०५ ज्यांसुधी मिध्यामति वासोते, त्यांसुधी तो कापणुं केदेवतमा साचो . पण ज्यारे ए श्रज्ञान जाय, त्यारे जीव अकपिणे ते एवं स्पष्ट जणाय वे. ॥ ५३ ॥ हवे आत्माना शुभ स्वजाव तथा विजावतुं वर्णन:-श्रय स्वनाय विनाव वर्णनं:- सया इकतीसाः॥-निइचे निहारत सुनाउ जाहि यातमाको, आतमीक धर म परम परगासना; अतीत थनागत वरतमान कास जाको, केवल सरूप गुन लोका लोक नासना; सोई जीप संसार अवस्थामांहि करमको, करतासो दीसे लिये जरम उपासना; यहे महा मोहके पसार यहे मिथ्याचार, यहे लो विकार यहे व्यव हार वासना ॥ ५४॥ अर्थः- निश्चय टिए जोतां जे थात्मानो यात्मिक धर्म परम प्रकाशरूप सदा खनाव के. एटखे निश्चयनयथी अतीत, अनागत तथा वर्तमान काखमां लोकालोक जा सनानो करनार केवल स्वरूप गुण . तेज यात्मा संसार श्रवस्थानेविपे भ्रम उपा सनावडे एटखे मिथ्याव-श्रझाननी सेवाने सीधे कर्मना कर्त्तानी पेठे देखाय ठे, एम मिथ्यात्वनी तेवामां जे रेहेतुं ते मोहनो पसार , एज मिथ्याचार के जीवने जब ब्रमणनो एज विकार है. तथा एज व्यवहार वासना ठे ॥५४॥ हवे जीवनी थनोका अवस्थानुं वर्णन करेठेः- श्रथ जीव अजोक्ता वर्णनं:- ॥चौपाई॥- तथा जीव करता न कहावे; तथा जोगता नाउ न पावे; हे जोगी मिभ्यामति माही; मिथ्यामती गयेते ते नाही. ॥ ५५ ॥ थर्थः-जेम जीव का नधी तेम नोक्ता पण नथी, मात्र मिथ्यात्वमां का जीव ठे, ने सोता पण जीव ठे, पण मिथ्याल नाश थाय त्यारे जीव कर्ता भने लोका नाम धरावतो नथी. ॥५६॥ हवे नय स्वरूपमा लोक्ता थनोका पणानां खक्षण बतावे:- श्रथ नोगतापना थनोगतापनाको लक्षणः- ॥ सरेया इकतीसाः ॥-जगवासी अज्ञानी विकास परजाय बुद्धी, सोतो विपे जोग निको नोगता कहायो है; समकिती जीव जोग जोगसों उदासी तातें, सहज अनोगता गरंथनिमे गायो है। याही जाति वस्तुकी व्यवस्था अवधारे बुध, परजाउ त्यागि थपनो सुनाउ आयो है; निरविकलप निरुपाधि श्रातमा श्रराधि, साधि जोग जुगति समाधिमें समायो है. ॥ ५६ ॥ थर्थः- जगत्वासी जे थज्ञानी ठे, व्रणे कासविपे पर्याय बुद्धि, एटले जव्यबुद्धि नधी, ने हुँ सुखी, हुं फुःखी एची पर्याय बुद्धि करेठे, पण निन्नपणे शुद्ध थारम ७ व्यने नही जाणे, एवो थझानी जीव तो विषय जोगनो नोक्ता केहेवायने, अने सम ४०४ प्रकरणरत्नाकर नाग पडेखो. तराय कर्मनो नाश थयेथी अनंत वल उपजे, एटले थनंत वीर्यपणानो गुण उपजे वे. ए पाठ गुण उपजे. ॥ ४ ॥ ॥इति श्री समयसार नाटक बालयोधरूप नवमो मोक्ष बार समाप्तः ॥ ॥दोहरा-इति श्रि नाटिक प्रथम, कहो मोद अधिकार श्रव वरनों संक्षेपसों, सरव विशुद्धीधार. ॥ ५० ॥ अर्थः-शति के संपूर्ण नाटक समयसार विपे मोक्ष कारनो अर्थ कहो ने हवे दशमुं संक्षेपथी सर्व विशुद्धि हारनुं वर्णन करुं तु ॥५०॥ हवे ही सर्वउपाधि रहित शुरु यात्म स्वरूपर्नु वर्णन करे :- ॥ सवैया इकतीसाः।-करमको करता है नोगनिको नोगता है, जाकी प्रनुतामें ऐ सो कथन थहित है; जामें एक इंजियादि पंचधा कथन नांदि, सदा निरदोप बंध मोक्षसों रहित है; हानको समूह ज्ञान गम्य है सुनाउ जाको, सोक व्यापी सोका तीत लोकमें महित है। शुरु वंस शुद्ध चेतनाके रस अंश जयों, ऐसो हंस परम पु नीतता सहित है ॥५१॥ दोहराः-जो निदचे निरमल सदा, श्रादि मध्य अरु अंत; सो चियूप धनारसी, जगतमांहि जयवंत ॥ ५५॥ अर्थः- कर्मनुं कर्त्तापणुं श्रने सुखपुःखनुं जोक्तापणु एवं जे लोक व्यवहारमा केहेवाय ठे, ते जेनी प्रजुतामा ईश्वरताई , तेमां श्रहितकारी ; वली जेनी प्रजुता मां एजिय प्रमुख पांच नेद, केहेबु ते पण अहितकारी , सत्य नथी. केमके जेस दा निर्दोष , तेना निश्चय स्वनावमां बंध नथी, अने मोक्ष पण नथी, एवो जे बंध मोदा रहित ठे. त्यारे ए अव्य शुं , एवो प्रश्न उठे तेनो खुधासो करे । के, एका ननो समूह जे पुंज ते रूप ले. जेनो स्वनाव ज्ञान गम्य , ज्ञान वडे जाणवामां श्रावे एवो ठे, लोकमां सघसे स्यले व्यापी रह्यो , लोकातीत के क्षेत्र लोकधी जुदो ठे, ने खोकमां महित के पूजनीक उपादेय ठे, अनादि कालनो एवोज चाख्यो श्रावे ते थी जेनो शुरू थवतंश के थने शुरू चेतनाना रस प्रदेशथी जरपूर है, एवा जे हंस वे ते परम पुनीतता सहित एटले उत्कृष्ट शुद्धता सहित ते ॥५१॥ जे निश्चय खरूपमा सदा निर्मल , थादि मध्यने यंत्य अवस्याने विपे एक रूप , ने तेज चिप ठे. तेनी वधारसी स्तुति करेठे के एवा जगवान जगत्मां जयवंत थाश्रो. ॥ ५५ ॥ दवे जीयर्नु थनोक्ता पाणुने थका पशु वरावे -श्रथ जीव अकर्ता वर्षन:- ॥ चोपाई॥-जीव करम करता नदि ऐसो रस जोगता सुजाउ न जैसो; मि ध्याम तिसों करता होई गये थडान थकरता सोई ॥ ५३॥ अर्थः-जेम जीवने कर्मनो कर्ता न कहिये तैम रसनो जोक्ता पण न कहिये; जीव 1०७ श्रीसमयसारनाटक. :-जेम कोइ हृदय अंधपुरुष विकत मिथ्यात्वधारीने हेयामां विकल्प उपजावे, जुग , ते क्रियावादीनो एकांत पक्ष ग्रहीने श्रारमाने कर्त्ता मानीने श्रधोमु नीची गतिने पकडी रह्योछे, एवो जे जिनमती ते ते नाव चारित्रविना अने चारित्रयुक्त करणी करेते, ने किया करण एटले शुल क्रियानो कर्ता पोते के , ते मुक्तिने वांठे तोपण मूढमति जयनो पार समकित विना पामतो नची. ॥थने जीवनो अंक के० चिन्ह चेतना जाणवी; अने पुशल तथा कर्म ए वे जम जाणवां. चेतन अने श्रचेतन घेउ एक क्षेत्रावगाही एटले एक क्षेत्रवासी यापि कोई कोईथी मले एवां नधी. ॥ ६ ॥ जे पदार्थ ते ते पोतपोताना नावनी सहित रदे के जेमा व्यापी रहे ते वस्तुने व्याप्य कहीये अने व्यापी रहे पदार्थने व्यापक कहीये तेथी पुमत व्याप्यमां जीवनुं व्यापकपणुं नधी, माटे विक कर्मनो का जीव क्यांची धाय अर्थात् न ज थायः॥६१ ॥ हवे व्यवहारमा जे रीते जीवन कापणुं वरेठे ते जणावेः-श्रय कर्ता कयन:- ॥सवैया इकतीसा:-जीव अरु पुगस करम रहे एक खेत, जयपि तथापि सत्ता परी न्यारी कही है। सठन सरूप गुन परजे प्रकृति नेद, हमें अनादिहीकी 5 धा व्हेरही है। एते परि जिन्नता न नासे जीव करमकी, जोलों मिथ्या नाज तोलों गाँधी वात वही है; ज्ञानके उदोत होत ऐसी सूधी दृष्टि नई, जीव कर्म पिंको थ रतार सही है. ॥ ६ ॥ दोहराः।।- एक वस्तु जेसी जु हे, तासों मिले न थान, तीव अकर्ता करमको, यह अनुजो परवान. ॥ ६३ ॥ अर्थः-जेम थाकाश प्रदेशमा पुद्गल कर्म अवगाहि रहे ; तेज थाकाश प्रदे- शमां जीव प्रदेश पण अवगाहि रहे है. एम जीव अने पुजस एक देवना वासी , तथापि चेतननी सचा थने जडनी सत्ता ए वे जुदी वे. अनादि कासनी लक्षण जे दवडे, खरूप नेदवडे, गुणपर्यायवडे ने प्रकृति नेदवने ए वेडनेविपेहविधता चाली आवेते, तेम ठता सक्षण प्रमुखनी जिन्नता मिध्यात्व जावंने लीधे जीव श्रने कर्मनी ज्यां सुधी जासे नही, त्यां सुधी उधोवायु वहे ते एटले जीवने कर्त्ता मानीये वेये. श्रने झाननो उद्योत थवाथी सम्यन्वनी एवी शुभता धई के तेथी कर्म पिंडनोथका जीव सही थयो , एम जाएयु ॥६॥ जे वस्तु जेवीरीते ठे ते साये थानके वीजा बना वाली वस्तु मलती नथी; एकमेक थती नथी; एथी जीव कर्मनो अकर्ता के.ए ११ प्रमाणथी समजाय वे ॥३३॥ जीव कर्मनो कर्चा मानी खेय ते ते कहे वेः-अथ मूढकर्तायड्कथन:- ॥जेपुरमती विकल थानी; जिन्दि सुरीति पररीति न जानी; मा

...
.
नादिक गुणरूप रतना जंडारनो मारी के, कर्मरूप रोगनो विनाश करनार, पति
नो प्यारो एटले तत्व ज्ञानीने वलन, मोक्षमार्गमा हुशीयार के सावधान, पालिक
धर्मयी जुदो रेहेनार, मतिश्रुत प्रमुख उपयोग, अजवा जेना हृदयमां ययुडे, पाता
बिना क्रिया करवी, थने घटामिमां जोगनी रुचि नही राखवी, तेथी मुक्तिनोसा
॥ कवितवेदः।-ज्यों हिय थंध विकल मिथ्यात धर मृपासकल विकसप रक्षा
कीत नवपार न पावत. ॥ ५५ ॥ चोपाईन-चेतन थंक जीव सखि लीन्हा, पुन
रम थचेतन चीन्दा; वासी एक खेतके दोऊ; यदपि तथापि मिले नहि को
३०६
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
किती जीव मनवचन ने कायाना योगथी तथा विषय जोगयी उदासीपणे रहे.
शुद्ध आत्म अव्यना अनुनवमां ममते, नेयी समकितीने शास्त्रमा सहज
पणे गायलो वे, एरीते पंमित ते वस्तुनी व्यवस्था श्रवधारीने एटो
जाब विचारीने परनावने त्यागीने पोताना सहज स्वनावमां श्रावे ठे,
दुःखी इत्यादि विकल्पविना, कर्म संयोगरूप उपाधिविना, एचा यात्माने
झान दर्शन चारित्ररूप जोगनी जुगति साधी समाधि एटले सहज..
हवे अनोक्ता जीवनी अवस्थानुं वर्णन करेते-अथ जीव अजोक्ता वर्णन
। सवैया इकत्तीसाः -- चिनमुना धारी ध्रुव धर्म थधिकारी गुन,
थप हारी कर्म रोगको प्यारो पमितनिको हुस्यारो मोख मारगमें, न्यारो :
उजियारो उपयोगको जाने निजपर तत्त रहे जगमें विरत्त, गहे न ममत्त मन
काय जोगको; ता कारन हानी ज्ञानावरनादि करमको, करता न हो।
होइ जोगको. ॥ ५ ॥ दोहराः।-निरनिखाप करनी करे, लोग अरुचि घट माहि
तातें साधक सिम सम करता जुगता नाहि. ॥ ७ ॥
अर्थः- चेतना चिन्हनो धरनार, निश्चल स्वनाव ज्ञातापणुं तेनो अधिकारी,
नां थने पारकां सर्व तत्त्वनो जाणनार, जगतमा विरतपणे रेहेनार, एटले वैरागी,भव
वचन ने कायाना योगनी ममता नही राखनार माटे ज्ञानी जीव ज्ञानावरणीय प्रमुभा
कर्मनो कर्ता पण नथी, अने ख मुखना लोगनो नोक्कापण नथी. ॥ ५५ ॥ ३
धक पुरुष सिद्ध समान कहो, श्रने ते कर्ता तथा जोक्ता नथी. ॥ ५ ॥
ये अहमियकी कापण यायोकडे अथ अबुद्धि वर्णन:-
वत; गहि एकंत पर धातमको, करता मानि अधोमुख धावतः त्यों जिनमती दाख
चारित कर, करनी करि करतार कहावत; वित मुक्ति तथापि मूढमति, विनु
॥ दोहराः। निजनिज नाउ क्रिया सहित, व्यापक व्यापि न कोश करता पुरु
स करमको, जीव कद्दासो होइ॥ ६ ॥

303 T श्रीसमयसारनाटक. - थर्घः-जेम को हृदय अंधपुरुष विकस मिथ्यात्वधारीने देयामां विकर उपजावे, ३ सर्प उग ठे, ते क्रियावादीनो एकांत पक्ष प्रदीने यात्माने कत्ता मानीने अधोमु “ब के नीची गतिने पफडी रझोठे, एवो जे जिनमती रे ते नाव चारित्रविना अने उच्य चारित्रयुक्त करणी फरे, ने क्रिया करण एटसे शुज क्रियानो कर्ता पोते के 'देवायचे, ते मुक्तिने पांव तोपण मूढमति नबनो पार समकित बिना पामतो नची. ॥ ५५ ॥ अने जीयनो अंक के चिन्द चेतना जाणवी; अने पुमा तथा कर्म ए ये "उने जम जाणयां. चेतन अने थचेतन येउ एक क्षेत्रावगादी एटले एक क्षेत्रवासी है, तथापि कोई कोईथी मले एवां नथी. ॥६० ॥ जे पदार्प ठे ते पोतपोताना नायनी -क्रिया सहित रदे के जेमा व्यापी रदे ते वस्तुने च्याप्प कदीये अने व्यापी रहे नार पदार्थने व्यापक कदीये तेघी पुमत व्याप्यमां जीयतुं व्यापकपणुं नत्री, माटे पोलिक कर्मनो का जीय क्यांधी थाप थर्थात् न ज यायः ॥ ६१ ॥ हवे व्यवहारमा जे रीते जीपर्नु कपिणं वरेठे ते जाणावेः-थथ कर्ता कधनः- ॥सबैया इकतीसाः-जीव थरु पुनस करम रदे एक खेत, जयपि तथापि सत्ता न्यारी न्यारी की है। सदन सरूप गुन परजे प्रति नेद, उहमें अनादिदीकी ज . विधा व्हेस्टी हैएते परि निग्नता न मासे जीव फरमकी, जोपों मिथ्या नाउ तोलों . थोधी पाउ वही है ज्ञानके उदोत होत ऐसी सूधी दृष्टि जई, जीय कर्म पिंको थ करतार सही है. ॥ ६ ॥ दोदराः।-एक पस्तु जेसी जु हे, तासों मिले न थान, • जीव थका करमको, यह थनुनो परवान. ॥ ३ ॥ अर्थ:-जेम थाफाश प्रदेशमा पुद्गत कर्म अवगाहि रहे है तेज श्राकाश प्रदे- शमां जीव प्रदेश पण यवगादि रहे ते. एम जीय यने पुनस एक क्षेत्रना वासी ठे, तथापि चेतननी सत्ता थने जडनी सत्ता ए ये जुदी . अनादि कासनी सक्षण ने दवढे, स्वरूप नेदवडे, गुणपर्यायवढे ने प्रकृति नेदयमे ए वेडनेविपेनिविधता चाली यावे, तेम उतां सक्षण प्रमुखनी जिन्नता मिध्यात्व जावने लीधे जीव थने कर्मनी ज्यां सुधी नासे नही, त्यां सुधी उधोवायु बहे ते एटले जीवने कर्ता मानीये ठेये. थने झाननो उद्योत थवाधी सम्यश्वनी एवी शुभता यई के तेथी कर्म पिंडनो थकर्ता जीव सही थयो , एम जाएयु ॥६॥ जे वस्तु जेवीरीते ते साये थानके वीजा स्वरूप वाली वस्तु मसती नश्री; एकमेक यती नथी; एथी जीव कर्मनो अकर्ता .ए थर्थ थनुनव प्रमाणयी समजाय ते ॥३३॥ दवे मूढ जीव कर्मनो कर्त्ता मानी सेय 2 ते कहे :-श्रथ मूढक यहकयन:- ॥चोपाई॥-जेपुरमती विकस थडानी; जिन्दि सुरीति पर ति न जानी; मा .

.
gចថ្មី
प्रकरणरनाकर नाग पहेलो.
या मगन नरमके जरता; ते जिव लाव करमके करता ॥ ६४ ॥ दोहा-जे मिथ्या
मति तिमरसों, लखे न जीव अजीव; तेई नावित करमके, करता हो। सदी ।६।५॥
जे
थशुद्ध परिनति धरे, करे अहं परमान; ते अशुभ परिनाम के, करता होश्जान
अर्थः-जे जीव पुष्ट बुझिवडे विकल वे, थज्ञानी वे, जे पोतानी ने पारकी रीत
जाणता नथी, माया जालमा मग्न, ब्रमनाजरता के० धणी ठे,ते जीव नाव कर्मना
करनारा वे ॥६३ ॥ जे जीव मिथ्यामति अंधकारथी जीव अजीवने जिन्न पणे जा
पता नथी, ते जीव सदाकाल नावित कर्मना कर्ता , एटले पोतपोताना कर्मनो जे
स्वताव तेनेज नावित कर्म कदिये ॥ १५ ॥ जे जीव अशुद्ध परिणतिने धरेते, सर्व
कियामां अहंकार बुधियी अहं कर्ता एवं प्रमाण करते, ते जीव अजाण थका थ
शुभ परिणामना कर्ता थायठे ॥६६॥
अथ शिप्य प्रश्नः-
॥ दोहराः॥-शिष्य कहें प्रनु तुह्म कह्यो, उविध करमको रूप; दर्व कर्म पुदगल
मई, नाव कर्म चिप ॥ ६ ॥ करता दरवित करमको, जीव न होश निकाल; अब
श्ह नावित करम तुम, कहो कौनकी चाल ॥ ६७ ॥ करता याको कोन है, कौन करे
फल नोग; के पुदगल के श्रातमा, के कुहुको संयोग ॥ ६ ॥
अर्थः- हवे शिप्य प्रश्न पुढे ठे के, हे प्रनु ! तमे कडं ठे के,कर्मनुं स्वरूप वे प्रका
रतुं वे; एकतो पुद्गलमय ते पुद्गल पिंडरूप अव्य कर्म , अने वीजें नाव कर्म
ते चिप के चेतनाविकार रूप ः ॥ ६ ॥ वली स्वामी तमे एवं कयु के अव्य क
मनो करनार जीव त्रणे कासमां नथी, त्यारे नावित कर्म तमे कोनी चाल कहोगे?
॥६॥ ए नावित कर्मनो कर्ता कोण , ने एना कर्म फलनो जोक्ता कोण ?
पुद्गल कर्ता नोकाठे? के श्रात्मा कर्ता, लोक्ता ते ? किंवा पुगक्ष अने थामा ए वे
हुनो संयोग कर्ता जोक्का? ॥ ६ ॥
हवे आ प्रश्ननो गुरु उत्तर थापेठेः- श्रथ गुरु उत्तर कथन:-
॥दोहराः ॥- क्रिया एक करता जुगल, यों न जिनागम मांहिः अथवा करनी
औरकी, और करै यों नाहि ॥ ७० ॥ करे थोर फल लोगवे, और बने नहि एम;
जो करतासो जोगता, यहे यथावत जेम ॥ ३१ ॥ नाव कर्म कर्तव्यता, स्वयं सिजन
हि होश जो जगकी करनी करे, जग वासी जिय सोश् ॥ ३२ ॥ जिय करता जिय
जोगता, नाव कर्म जिय चालि; पुदगल करे न जोगवे, सुविधा मिथ्या जाति
॥ ३३ ॥ तातें जावित करमकों, करे मिथ्याती जीव; सुख उख थापद संपदा, मुंजे
सहजसदीव ॥ ४ ॥

श्री समयसारनाटक. g០ល अर्थः- क्रिया करणी एक होय श्रने तेना करनारा जुगल के वे एवी वात जि नेश्वरना आगममा नथी कही, तेम पुद्गल थने जीव ए चेउ एक क्रिया करे नही अथवा वीजानी क्रिया ते अने करनार वली चीजोज , एबुं पण ते नही, एटले पु द्गसनी क्रिया जीव न करे अने जीवनी क्रिया पुद्गल न करे ॥ ७० ॥ ए रीते करे एक अने तेनुं फल जोगवनार वीजोज होय एवं चने नही, एवं जिनेश्वरना भाग ममा नथी का, एटले पुद्गलनी क्रियानुं फल जीव जोगवे नहीं; केमके जे कर्त्ता तेहिज जोक्का; जे कर्म करे तेज फल नोगवे ए वात केडेवत प्रमाणे खरी . ॥७॥ नाव कर्मनी कर्तव्यता के क्रिया तेतो स्वयं सिझन थाय; एटले नाव कम पो तानी मेसे सिद्ध नही थाय. तेथी एवं उरे ते के जे जगत्नी क्रिया करे ते नाव क मनो कर्त्ता ; एटले गमनागमन क्रिया करे तेज जाव कर्मनो कर्त्ता जगत् वासी जीव ॥ २ ॥ जीव ज कर्ता अने जीवज लोक्ता , जीवनी चल विचलतायी नाव कर्म उपजे , एथी नावित कर्म जीवनी चास वे. ए नावित कर्मने पुजल करे नही, तेम नोगवे पण नही, एमां जे यत मतवाला द्विधा राखे ते; ते मिथ्या जाल ॥ ३३ ॥ तेमाटे जे मिथ्यात्वी जीव ठे, ते नावित कर्मने करे . तेणे करी सुख उख थापदा संपदा सदा सहजे नोगवे ठे ॥ ॥ हवे एकांत वादिसांख्यमतना वचननुं वर्णन करे :-श्रथ एकांत वादी वर्णन:- ॥ सवेया इकतीसाः ॥-कोई मूढ विकल एकंत पठ गहे कहे श्रातमा थकरतार पूरन परम है; तिन्दसो जु कोउकहै जीउ करता है तासो, फेरी कहै करमको करता करम है; ऐसे मिथ्यामगन मिथ्याती ब्रह्म पाती जीव, जिन्देके हिये थना दि मोइको नरम देतिन्हको मिथ्यात शरि करिवेको कहे गुरु स्यादवाद परवान बातम धरम है ॥ ५ ॥ थर्थः- कोई मोद मूट जीव झानवडे विकस एकांत पद ग्रहीने एम कद्दे ठे के, थात्मा थकर्ता , परम पूर्ण , ते एकांत वादीने कोई एवं कहे के, थारमा कर्ता , तेने सांस्यमति प्रमुख एकांत वादी कहे ठे के, कर्मनो कर्ता कर्मज वे. एवा मिथ्यात्वमां मम मिथ्याल जीव ब्रह्म पाती है. तेमना देयामां अनादि का खधी मोह कर्म लाग्युं रहे , ते मिथ्यात्वी जीवनुं मिध्यात घर करवाने स्याहाद रूप जे थात्म धर्म , ते धर्मज पधी रीत प्रमाण करी कहे ते ॥ ३५ ॥ हवे जेम स्यामाद वस्तु खरूप तेम कहे :-अथ स्यामाद कथन:- ॥ दोदाः ।।- येतन करता जोगता, मिध्या मगन थजान; नहि करता नहि नो गता, निदचे सम्यकवान ।। ७६ ॥ सरेया इकतीसा॥:- जेसे सांख्यमति कदे अलख . .

११० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अकरता हे सर्वथा प्रकार करता न हो कर ही; तेसे जिनमति गुरु मुख एक पक्ष मुनि, यादी जाति माने सो एकत तजो श्रवहीं, जोलों पुरमति तोसो करमको कर ता दे, सुमती सदा थकरतार कह्यो सब ही; जाके घट झायक सुनान जग्यो जय ही सो, सोतो जग जाखसो निराखो नयो तबही ॥ ७॥ थर्थः- मिध्यात्यमा मग्न अजाण थको चेतन कर्ता . श्रने नोगता पण ते अने समकिति जीव निश्चययी कर्ता पण नश्री श्रने जोक्ता पण नयी ॥ ६ ॥ जेम सांस्यमति पोताना मतमां एवी प्ररूपणा करेठे के, जे अखदारूप ते ते स पंधा थकता ठे, पए क्यारे कर्ता थतो नथी, अने सत्व रज तम गुण प्रकृति कर्ता वे, एरीते जे सांग्यमतिबाला कहे , तेम कोई जिनमती पण कोई गुरुना मुखथी निधय नपनी एक पद सांनसीने एमज माने, एटझे जीवने थकर्ता माने . पण श्री जिनेमारना मतमा स्यामाद पद . ते एवो उराव ठे के ज्यां सुधी पुष्ट बुद्धि मि ध्यागसी थाई युझिमा ठे, त्यां मुधी जीय कर्मनो कर्ता के अने सुमति थावेयी सदा थफनी के यो तेयोज यकर्ता कह्यो, जेना घटमां पोतानो हायक स्वनाय ज्यारे जाग्यो ते पसतचीज ते जगजासथी निरालो यश, तेणे थध पुनम पराय नमा संसार साची मुक्यो । ॥ दवे एकांत यादी योधमतीनि बुन्नुिं वर्णन करे:-अथ योध मति वर्णन ॥ दोहरा ।। बोध लिनय यादी कहै, चिनु नंगुर तनुमांदिः प्रथम समे जो जीव ६, सुतिय समे सो नांदि ॥ ३० ॥ ताते मेरे मतविपे, करे करमजो कोसोन नोग घे सरवपा, थोर नोगता दो ॥ १ ॥ थ:-योध क्षणिक वादी ते, ते एकदे वे के शरीरमा रेदेनारो जे पदार्थ ठे ते दापनंगुर ते एटसे प्रथम समयमा जे जीव पदार्थ शरीरने विप, ते यीजा स मयमा न पामिये, एथी सर्य दग्णनंगुर ठे| IG ॥ वल्ली बोध कहे ते के मारा मनमा एवी अशा रीते, के जे कोई कर्म करने, ते तो कर्मना फसनो नोक्ता नयी. क्षण संपुर पपाने सीधे बीजोज जोता याय रे || ए । एये एकांत वादी योधमतीना संग्ननो उपदेश करेंः-यय योध मतखंगन उपदेशः- ॥ दोहा ।।-पद एकंत मिथ्यात पप, हरि करन के काज; चिद विलास यविचक्ष कया, जाप श्री जिनराज || to u यातायन काढू पुरुष देख्यो पुर कर को तरन जये तिरिके सन्यो, कद्दे नगर यह सोश. १॥ जो उट्ट पनमे एक यो, तो तिन्दि मुमिरन कीय; और पुरुषको यनुनव्यो, थोर न जाने जीय. जयपद पवन प्रगट मन्यो,मुन्योजनमत गुरुतव कांत्र यादी पुरुष, जैन मयोप्रति युद्धा - 1 श्री समयसारनाटक. ११ अर्थः- ए जे एकांत क्षणभंगुरपणुं ते मिथ्यात्व पक्ष ठे, तेने घर करवाने चिति लास अविचल कथा के० जीवना अचस पदनी बात सामान्य केवलीना राजा श्री जिनेश्वर देव कहे. ॥ ७० ॥ कोईक पुरुपे बाल्यावस्थामा एक नगर दीडं होय ने ते पठी ज्यारे जुवानीमा श्राव्यो त्यारे फरीधी तेज नगरने तेणे जोयुं त्यारे तेने रेहेतां रेहेतां स्मृति थारी के, श्रा नगर तो में बालपणामां जोयुं हतुं तेज वे. ॥१॥ हवे अही जीवना अचलपणानो संजव देखाडे:-के, वेहु कालमा जो ते एकज हतो ते वारे ते पुरुपे वालपणामां ते नगर जोयु इतुं त्यारे तेने जुवानीमा तेनुं स्मरण ययुंए वात सत्य ते. एटले बने वखतमां नगर तेज खलं ठे, तेम एक पुरुपनो अनुनब के जोगवेबु कार्य तेने चीजो पुरुष जाणी शके नही. ॥ २ ॥ ज्यारे था वात प्रगट सां नली थने जैनना गुरु मतनी वात सांजली त्यारे एकांतवादी पुरुपे प्रतिबोध पा. मीने जेनमत ग्रहण कीधो अने बोधमतने वोडी दीपो. ॥ ३ ॥ हवे बोधमतीना झपनंगुरपणामां सद्दहणा केम थई ते कहे :- अथ वोध मतीकी सदहना कथनः- ॥ सवैया इकतीसाः॥- एक परजाय एक समेमे विनसि जाइ, दूजी परजाय दूजे समे उपजति हे; ताकी उस पकरिके चोध कहे समे समे, नवो जीव उपजे पुरातनकी पति है; ताते माने करमको करता है और जीव, जोगता है और चाके हिय ऐसी मति है परजे प्रवानको सरवथा दरव जाने, ऐसे उरबुद्धिको अवश्य उरगति है ॥४॥ अर्थः- हरकोई अच्यनो एक समयमा जे एक पर्याय ठे,अव्य, क्षेत्र, काल, ना वने लीधे अवस्था नेद , तेतो पर्याय ते समदमांज विनाश पामे ठे, अने वीजा समयमां बीजो पर्याय उपजे , एवी जननी वाणी ते. ते वातनेज वोध मतीवाला निश्चलपणे पकनी राखीने कहे ते के, समय समय नवो नवो जीव उपजे , श्रने पावसा जुना जीवनी हाणी यायके वली शाम मानेठे के कर्मनो कर्ता कोई चीजो जीव श्रने कर्मनो नोक्ता कोई चीजोज जीव के. एम बोधमति कहे; अव्यना प यतो समयमा फरे , तेने वोधमति पर्याय प्रमाणने सर्वथा प्रकारे अव्यज जाणे . एवा उर्बुझिने अवश्य पुर्गतिज प्राप्त थाय वे ॥४॥ हवे उर्बुजि अने ऽर्गतिनु सक्षण कहे :-श्रथ ऽगति स्थिति लक्षण:- ॥ दोहराः॥-पुर्युकी मिथ्यामती, उर्गति मिथ्या चाल; गहि एकंत उर्बुद्धिसों, मुगति न होइ निकास ॥ ५ ॥ कदै थनातमकी कथा, चहे न थातम शुद्धि, रहे थयातमसों विमुख, पुराराधि चुधि ॥ ६ ॥सवैया इकतीसाः ॥-कायासे विचारि वे ते स ७२० प्रकरणरनाकर नाग पहेलो. अकरता है सर्वथा प्रकार करता न हो कर ही; तेसे जिनमति गुरु मुख एक पक्ष सुनि, याही नांति माने सो एकत तजो थवही, जोलों पुरमति तोलो करमको कर ता है, सुमती सदा थकरतार कह्यो सब ही; जाके घट ज्ञायक सुनाउ जग्यो जव ही सो, सोतो जग जालसो निरालो जयो तवही ॥ ७ ॥ अर्थः- मिथ्यात्वमां मग्न अजाण थको चेतन कर्ता . श्रने नोगता पण ते अने समकिति जीव निश्चयथी कर्त्ता पण नयी श्रने नोका पण नथी ॥ १६ ॥ जेम सांख्यमत्ति पोताना मतमां एवी प्ररूपणा करेठे के, जे अखदारूप वैया अकर्ता , पण क्यारे कर्ता थतो नथी, अने सत्व रज तम गुण प्रकृति कर्ता , एरीते जे सांख्यमतिवाला कहे , तेम कोई जिनमती पण कोई गुरुना मुखथी निश्चय नयनो एक पद सांजलीने एमज माने, एटले जीवने यकर्ता माने . पण श्री जिनेश्वरना मतमा स्याहाद पक्ष . ते एवो उराव ठे के ज्यां सुधी उष्ट बुद्धि मि ध्यामती थहं बुद्धिमा ठे, त्यां सुधी जीव कर्मनो कर्त्ता ; थने सुमति थावेथी सदा थका ठे, जेवो ते तेवोज अकर्ता कह्यो, जेना घटमां पोतानो झायक स्वनाव ज्यारे जाग्यो ते वखतथीज ते जगजालथी निरालो यश, तेणे थर्ध पुजल पराव तमां संसार लावी मुक्यो ॥ ७ ॥ हवे एकांत वादी वोधमतीनि बुझिनु वर्णन करेठेः-श्रथ चौध मति वर्णन ॥ दोहरा ॥-बोध विनय वादी कहै, दिनु जंगर तनुमाहिः प्रथम समे जो जीव उत्तिय समे सो नांहि ॥ ७ ॥ ताते मेरे मतविपे, करे करमजो कोसो न जोग वे सरवथा, और नोगता हो ॥ ए॥ अर्थः-चौध क्षणिक वादी , ते एवं कहे ते के शरीरमां रेहेनारो जे पदार्थ ठे ते क्षणनंगुर एटले प्रथम समयमा जे जीव पदार्थ शरीरने विपेठे, ते वीजा स मयमा न पामिये, एथी सर्व क्षणनंगुर व् ॥ ७ ॥ वली वौध कहे वे के मारा मनमां एवी श्रझा वरी, के जे कोई कर्म करेते, ते तो कर्मना फसनो जोका नथी. क्षण नंगुर पणाने सीधे बीजोज नोक्ता थाय ते ॥ sए । हवे एकांत यादी वोधमतीना खंगननो उपदेश करे:-अथ वोध मतखंगन उपदेशः- ॥ दोहा ।-यह एकंत मिथ्यात पप, पूरि करनके काज; चिद विलास अविचल कथा, नापे श्री जिनराज ॥ ॥ वासायन काहू पुरुष देख्यो पुर कर कोशः तरुन जये फिरिके सख्यो, कहे नगर यह सो. ॥१॥ जो उहु पनमे एक थो, तो तिन्हि सुमिरन कीया थोर पुरुषको धनुनव्यो, थोर न जाने जीय. ॥ जवयह वचन प्रगट सुन्यो, सुन्योजनमत शुद्ध तव कांत वादी पुरुप, जेन जयोप्रति युद्ध ॥॥

श्री समयसारनाटक. अर्धः- ए जे एकांत क्षणनंगुरपणुं ते मिथ्यात्व पक्ष चे, तेने दूर करवाने चिदि सास अविचस कथा के जीवना अचल पदनी वात सामान्य केवलीना राजा श्री जिनेश्वर देव कहे. ॥ ७० ॥ कोईक पुरुपे बाल्यावस्थामा एक नगर दी होय ने ते पठी ज्यारे जुवानीमां श्राव्यो त्यारे फरीधी तेज नगरने तेणे जोयुं त्यारे तेने रेहेतां रेहेतां स्मृति श्रावी के, या नगर तो में बालपणामां जोयुं हतुं तेज . ॥७२॥ हवे श्रद्दी जीवना अचलपणानो संचव देखाडे-के, वेहु कालमा जो ते एकज हतो ते वारे ते पुरुपे यालपणामां ते नगर जोयुं हतुं त्यारे तेने जुवानीमां तेनुं स्मरण वयुंए वात सत्य ते. एटले वने वखतमां नगर तेज खलं , तेम एक पुरुपनो अनुजव के जोगवेढुं कार्य तेने वीजो पुरुप जाणी शके नही. ॥ २ ॥ ज्यारे था वात प्रगट सां जली अने जैनना शुभ मतनी यात सांगली त्यारे एकांतवादी पुरुपे प्रतियोध पा- मीने जेनमत ग्रहण कीधो अने बोधमतने वोडी दीधो. ॥ ३ ॥ हवे बोधमतीना दाणनंगुरपणामां सद्दहणा केम थई ते कहे :- श्रथ चौध मतीकी सद्ददना कथनः- ॥ सवैया इकतीसाः।- एक परजाय एक समैमे विनसि जाश, दूजी परजाय दूजे समै उपजति है; ताकी उल पकरिके वोध कहे समे समे, नवो जीव उपजे पुरातनकी पति है ताते माने करमको करता है और जीव, जोगता है थोर वाके हिय ऐसी मति है परजे नवानको सरवथा दरव जाने, ऐसे उरबुद्धिको अवश्य उरगति है ॥vn थर्थः- हरकोई अव्यनो एक समयमा जे एक पर्याय ठे, अव्य, क्षेत्र, काल, जा बने लीधे अवस्था नेद , तेतो पर्याय समदमांज विनाश पामे , भने वीजा समयमांधीजो पर्याय उपजे , एवी जननी वाणी . ते वातनेज वौध मतीवाला निश्चतपणे पकमी राखीने कहे ते के, समय समय नवो नवो जीव उपजे ठे, भने पाउसा जुना जीवनी हाणी थाय; वसी थाम माने के कर्मनो कर्त्ता कोई चीजो जीवठे अने कर्मनो जोक्ता कोई चीजोज जीव वे. एम चोधमति कहे अव्यना प यांयतो समयमा फरे ठे, तेने वोधमति पर्याय प्रमाणने सर्वथा प्रकारे अव्यज जाणे . एवा उर्बुझिने अवश्य पुर्गतिज प्राप्त धाय . ॥ ३ ॥ इवे कि थने उर्गतिनु सक्षण कहे वेः-श्वथ गति स्थिति लक्षणः- ॥ दोदराः।-पुर्युद्धी मिध्यामती, ऊर्गति मिथ्या चास; गहि एकंत उर्बुद्धिसों, मुगति न होश निकास ॥ ५ ॥ कहे थनातमकी कथा, चहे न थातम शुद्धि, रहे अध्यातमसों विमुख, मुराराधि पुर्बुजि ॥ ६ ॥सवेया इकतीसाः ॥-कायासें विचारि --

"
..
१२
प्रकरणरनाकर नाग पदेखो.
प्रीति मायाहिमे हारि जीति, चिये दवरीति जेसे चरिखकी सकरी; गुलके जोर
जैसे गोद गदि रहे नूमि,त्यादि पाई गाडेन गोडेटेक पकरी; मोदकी मरोरसों जर-
मको न वगर पाये, धाये चिदु थोर ज्यों बढाये जाल मकरी; ऐसी दुछिसि फूटके
जरोखे जुली, फूली फिरे ममता जंजीरनिसों जकरी. ॥ ॥ यात सुनि चोक उठे
वातहिसी नौकी उने, वातसो नरम दो यातही अकरी; निंदाकरे साधुकी प्रशंसा
फरे हिंसककी, साता माने प्रनता असाता माने फकरी; मोख न सुया दोख देखें
तदा पनि जाई, कालसो डराई जेसे नाहरसों पकरी; एसी पुरकि चूलो जूत्रके
जगेसे जूली, फुसी फिरे ममता जंजीरनिसों जकरी ॥
अर्थः- मिध्यामतिने पुर्बुकि कहिये, थने मिथ्या चासने पुति फदिये, जे पुष्ट
युनि, ते एकांस मतीने प्रणेकरी रदेबे, तेने प्रणे कासमां मुक्ति न थायः ॥५॥
एये उर्चुहिनी व्यवस्या कहे-जे थारमाथी जिन्न होय ते थनारमा कहिये. तेथ
नारमानी पपा करे, थारमानी शुद्धता न जाणे, थने जे थारमाने 'थायी विचार
केसने यप्यारम फाहिये, ते तेनानी पुराराध्य के० उखे समजायो जाय; तेनाची
उहि जीय विमुग्ग रहे ॥६॥ पुहिनो विचार कद्दे-कायासाये प्रीति
विचारे; हार जीत करी मापामां गही रहे; द पकडी रहे; जेम हारत पती
पोताना पगमा साकटी पकमीज रासे ठोटे नही. वक्षी चीजो दृष्टांत एक है; जेम
फोई एक चोर मुंगसी बंध दे करी गोदने मेहस अथवा दवेशी उपर घमाये , से
यंधना जोरयी गोद नमीने पकड़ी राखे, ने त्या पोताना पग घटी राखे, पण जे टेक
पकडी ते मूके नही, तेम मोह कर्मनी मरोम सागी तेश्री जननोगेर पामे नही, पटो
नमो नही. जेम मामी जान वधारती पसारती चारे तरफ. दोमे ठे, तेम चारे
तरफ दोस्ती फरे, एरीते ऽर्चुहिये जूसी जुदने फरुग्वे फुसी रदेने, ने ममतारूप
बुजिना जंजीरनी येनीने अकटी रयो , ॥ ॥
पसी गवाने कोई यध्यात्मनी बात कहे त्यारे चोंकी उठे, ने नो नोकरी उठेकदा
मह
करे थने पोताना मनन रुचती बातमी नरम थाय ने मनमानती यात न पाय
तो प्रकृति थकारी करे, मोक्षमार्गना साधकनी निंदा करे, थने जे हिंसक थधर्म
कहे, तेनी प्रशंसा करे, पोतानी मोटाने साता मुम्प समजे यसाताने फकीरी जाणे
मोदनी यात मुद्दार नही. उपां कोई दोर जुए त्यां तुरानुं यनिमान यताये, यने
मृत्सुथी एवो टरे के, जेम नादीरयी यारी गरे, एरीत करतोरदेपम उहि जीव
सूक्ष्पो फरेने, ने जूदने कर युवती ममतारप बेनीमां यंबाई रसो . ॥ ८ ॥

सूतरना संग श्री समयसारनाटक. ७१३ हवे एकांत पक्षीना मतनी स्थापनाउपर अनेकांत स्याहादी मतनी प्रशंसा करते:- थथ अनेकांत श्लाघा कथन:- ॥ कवित्त बंदः॥-केई कहे जीव दिन जंगुर, केई कहे करम करतार; केई कर्म रहित नित पहि, नय अनंत नाना परकार; जे एकंत गहे ते मूरख, पंडित श्रने फांत पखधार; जैसे जिन जिन्न मुगतागन, गुनसों गहत कहावे दार. ॥ ॥दोहाः।-जया सूतसंग्रह विना, मुकमाल नहि होइ तथा स्याहादी विना, मोख न सधे कोई॥ ए॥ अधः-कोई यौध मती जेवा तो जीवने क्षणनंगुर कहे कोई मिमांसक सर खा कर्मने कर्ता मानेठे; कोई सांख्यमती सरखा तो सदा जीवने कर्मरहित कहे . एरीते थनंत नय नाना प्रकार कहे ते, एमांधी जे एकांत पहज नही रहे ते तो मूर्ख ठे थने पंमित जन जे , ते अनेकांत पक्ष आहे, जेम एक मालामां मोतीनो समुदाय श्रापणी थापणी सचामां सब जुदा जुदा ठे पण ते सुतरमा परोव्याथी स पर्नु एक हार नाम पडे ठे, ॥ ॥ तेवो थनेकांत मत ठे, केम के, ना मोतीनी माला पने नही, तेम स्याहादमत धारण कीधा शिवाय मोक्षनो साधन दार पाय नदी. ॥ ए॥ दवे मत नेद कारण पांच नय ते तेनुं वर्णन करे:-अय पंच नय वर्णन:- ॥ दोदाः॥- पद सुनाउ पुरवउदे, निहचे उदिम फास; पक्षपात मिध्यात पय, सरवंगी सिय चास. ॥१॥ थपः- कोई पद वस्तु स्वतार माने, कोई पूर्व कर्मनो उदय माने, फोई निश्चय माने, कोई उद्यम माने, थने कोई कास माने, एमां पक्षपात करी जे एकनेज माने से मिप्यात्य मार्ग फदेवाय. ॥ १ ॥ दुवे जुदा जुदा मतनी व्यवस्था कहे :- थप मतव्यवस्था करन:- ॥ संपेपा इकतीसाः ।।- एक जीव यस्तुके थनेक रूप गुन नाम, निरजोग शुद्ध पर जोगसों घशुरु देः वेद पाती ब्रह्म पद मीमांसक फर्म कहे सिवमति शिव कहे योध फहे युद्ध है जेनी कदे जिन, न्याय पादी करतार कदे, हो दरसनमें यचनको घि रुक है पस्तुको सरुप पहिचाने सोइ परवीन, पचन नेद नेद माने सोई शुभदे। अर्थः-जीप वस्तु एक अने तेना गुण थनेस है, रुप थनेक , यने नाम यनेर ठे, निरजोग एटले परसंयोग शिना पोताना सगापमा रह्यो शुरू ठे, यने परना संयोगपी ते. पसी येद पानी प्रनावे फरी एने ना फहे. मिमांसा जै मिनीप पने कर्म रहेशिवमती एटसे यशेपिक एने शिर कहेने, पोपमती एने १४ " प्रकरणरनाकर जाग पहेलो. घुरू कहे, अने जेनी एने जिन कहे, न्यायवादी नेयायकादिक एने कां । परीते ऐ दर्शनमा शुरु जीवने कहेबामा एकएकधी वचननो विरोध ३. ५५ शनमा जे वस्तुळ स्वरूप उलखे तेज प्रवीण कहेवाय, श्रने वचनना नेद निरुद नयनिमित्ते वस्तुमा नेद प्रवीण माने तेज शुद्ध वात ते ॥ २ ॥ हवे ठए दर्शननामत स्थापन करे :- अथ मतस्थापना कथन:- ॥ सवेया इकतीसाः ॥-वेदपाठी ब्रह्म माने निदचे स्वरूप गहे, मीमांसक, ने उदेमें रहतु है; योधमति बुध माने सूठम सुनाउ साधे, शिवमती शिवरूप क. हरतु है; न्याय ग्रंथके पढेया यापे करतार रूप, उदिम उदीरी उर धानंद सहन पांचो दरसनी तेतो पोपे एकएक थंग, जेनी जिनपंथी सरवंगी ने गहातु है । अर्थः वेद पानी के वेदांती जीव वस्तुने ब्रह्म मानीने निश्चय स्वरूपने प्र दक्षे एक अद्वैत मत धारेवे. मिमांसक के यज्ञना करनार जीवने कर्मरूप माने, उदयरूप थया जे संस्कार तेनुं ग्रहण करते. वोधमती जीवने बुद्धमानीने ५५ पाणाधी सूक्ष्म सनाय साधे, तेत्री वस्तुना वनावनेज कर्ता मानेते. शिवमती ।। शपिर तेजीधने कासरूप माने, अने शिवने की मानेठे. न्याय ग्रंथना ..' प्रमाणादिक सोड पदार्यने माने, शुरू जीवनेज का मानीने उद्यमनी उदी९६० चिचने थानंद करी मान रहे, एम ए पांचे दर्शन वस्तु स्वजावादिक पांच नयन एक एक यंग पोपे, पटसे एकांत पक्ष आहे. धने जे जैन मार्ग केहेवाय हे, हे सांगी सर्व नप प्रदण करे ॥ ३ ॥ हवे जे मत स्थापनामा जुदी जुदी बुद्धि कही ते सर्व एक, ए, जणावे- थय मत स्थापना एकवी कथन:- ॥ सबैया इकतीसाः -- निदचे थनेद यंग उदे गुनकी तरंग, जिये उसना सकति है। परजायरम्पको प्रधान सूतम सुनाज, नाम चक्र गति है। याही नांति थातम दरबके थनेक थंग, माने सो कृमति है। देक डारि एकमे थनेक खोजे सो सुबुनि मरे साची कवति है। ए४॥ यः सर्व जीवमां बाप नंद नयी पहुं निचय थंग ते पना तरंग उठी रक्षा के तेयी उदय यंग साचो , अनेज त्यांत प्रश्न है, ठेगी उद्यम यंगवडे कत्तांपाj साचुं , श्रने बुरा के तेनारूप प्रमाण सुदा वे. तंत्री बोध सूक्ष्म । भने परिधामनी गति ते, ते फरता चक्रनी शतिवे, .) ते श्रीसमयसारनाटक. ११५ हां कालने का कह्यो ते पण साचो के, एरीते थात्मजव्यमां अनेक अंग पामीये पण एमांधी एकज अंग माने अथवा एक अंग न माने तेनुं नाम कुमति वे, जे ए कांत पद गेमीने एक वस्तुमा अनेक अंग खोजे तेनुं नाम सुबुद्धि कहीए जेम के खोजी जीवे ने वादी मरे ए केहेवत ठे, ते साची ते ॥ ए४ ॥ हवे स्याहादतुं रूप कहे-अथ स्याद्वाद स्वरूप कथनः- ॥ सवैया इकतीसाः ॥- एकमें अनेक है अनेकहीमें एक है सु, एक न अनेक क उ कह्यो न परतु है; करता करता है जोगता अनोगता है उपजे न उपजिति मूए न मरतु है; घोसत विचारत न वोले न विचारे कलु, नेपको न जाजन पे लेखसो धरतु है; ऐसो प्रजु चेतन थचेतनकी संगतीसो उसट पसट नट बाजीसी करतु है। ए५ ॥ श्रर्थः- एक अव्यमां अनेक पर्याय , थने अनेक पर्यायमा एक अव्य , ए थी हर कोई वस्तु एक ठे, अथवा अनेकज के, एम कांई केहेवातुं नथी. व्यवहार मां कर्ता ठे, निश्चयमां अकर्ता , व्हवहारथी जोक्का , निश्चयथी अनोक्ता बे, व्यवहारधी उपजे ठे, निश्चयथी उत्पत्ति नथी, व्यवहारथी मुर्ड, ने निश्चयथी न घी मुड, व्यवहारची बोलेठे, विचारे, ने निश्चयनयथी कांश वोले पण नही, ने विचारे पण नही, अविकल्पी ठे, निश्चयथी नेपर्नु नाजन के स्थानक नयी, व्य वहारथी नेखनो धरनार ते. एवो चेतनवंत जे ईश्वर , ते पोजलिक श्रचेतननि संगतीथी उसट पालट थई रह्यो, जाणे नटनी राजीनो खेस करतो होय नी तेम खेल करे. ॥ ए५॥ थथ थनुनव व्यवस्था कथन:- ॥ दोहा ॥- नट बाजी विकलप दसा, नाही अनुनी जोग; केवल अनुनी क रनको, निरविकसप उपयोग. ॥ ए६ ॥ अर्थः- अनुनवमां थात्मऽव्यनी जे श्रवस्था पामिये ते कदेवे. पूर्वे कही जे नट सरखी जीवनी उसट पासट पाजी ठे ते तो विकल्प दशा ठे. ए दशा अनुलवमा यो ग्य नथी, नि:केवल अनुनय करवाने निर्विकल्प उपयोग आपवो तेज सत्य के.॥ ए६॥ हवे अनुनवमां निर्विकल्प उपयोग थापवो तेर्नु दृष्टांत कहे:- थथ थनुनौ दृष्टांत कथन:- ॥सवैया इकतीसा ॥-जेसे काहु चतुर संवारी हे मुगतमास, मालाकी क्रियामें नाना जातिको विज्ञान है; क्रियाको विकलप न देखे पहिरन वासो, मोतीनकी शो नमें मगन सुखवान है। तेसे न करे न जुजे अथवा करे सु जुजे, उर करे उर.

३१६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. सब ने प्रशन है। यद्यपि तथापि वीकसप विधि त्याग जोग, निरविकसप अनुनी थमृत पान है. ॥ ए॥ थर्थः-जेम कोई चतुर पुरुपे मोतीनी माला समारीने वनावी ने तेमां नात जातनुं विहान , पण ते मालानो परेरनारो तेनी क्रियानो विकल्प जोतो नयी, पण मोतीनी शोनायी मगन ने सुखवान थई रहे ते. जेम मोतीनी मालामां थ नेक विद्वान ठे, तेम श्रद्दी पण अनेक विकल्प ठे, श्रात्मा कर्ता नयी, नोक्तान थी, यथवा का , नोक्ता , थवा राग द्वेपादिक करनारा वीजा ने, थने जो गवनारा वीजा ए सर्व नय प्रमाण . यद्यपि ए सर्व नय प्रमाण , तथापि पसर्व विकल्प विधि त्यागवा योग्य वे. केमके अनुनब जे ते तेतो निर्विकल्प यने यमृतपान समान ठे, उपादेय . ॥ एy ॥ दये स्याहादी थारमाने कर्ता जे नयश्री माने ते कडेवेः-घय कर्ताकथन:- ॥ दोदाः ।।- दरव करम करता थसख, यहु विवदार कहान; निहचे जोजे सो दरय, तेसो ताको नाव. ॥ ए॥ थर्थः-पुनम अव्यरुप कर्मनो कर्ता अक्षख पुरुष थारमा ठे, ए व्यवहारमा केद पाई शक के, निश्चय नयमां तो ए. वात ले के जेवू जे अव्य होय तेवू तेनुं नाय स्व. रूप दोप, एथी पुस अन्यनी क्रिया पुरसयडेज बनेठे. ॥ एG ॥ हये जे विपरीतपणुं युझिमा जासे, तेयु कहेठेः-थय विपरीत बुद्धिकथन:- ।। सवैया इकतीसाः॥- ज्ञानको सहज झेयाकाररूप परिनमे, ययपि तथापि हान शान रूप कसो ६; इयय रूप यों अनादिदीकी मरजाद, काहु वस्तु का हुको मुनाउ नदि गयो है एते परि कोउ मिथ्या मति कहे झेयाकार प्रति नास निसों ज्ञान थारू व्है रहो है। यादि ऊरयुझिसों यिका 'नयो गोक्षत है, समुझे न परम यो नर्ममादि वो है । गए थपः-ज्ञाननो ए सहज स्वनाव ठे के, घट पट प्रमुख शेय के० जाणवाजोग जे पदार्थ , तेनो जे थाकार वे, तेजरूपे थारमार्नु ज्ञान परिणमे, यद्यपि प वान प्रमाण है तो पण इान जे , ते झानरूपत कद्देवाय पण इयाप न कहेवाय थने ने इंय पदा ते ज्ञानमा परिणम्यो वे तोपण ऽयम्पज कडेवाय, पण कानाप न केदेयाय एपी धनादिकापनी मर्यादा है, कोई वस्तु बीजी वस्तुनो सनाव प्रहण करे नही, सेम जुदो उदो बनावमा धारण करे नदी, पती मर्यादा वातो, तम मां कोई शेषिक प्रमुख मिथ्याति कडेने, के इय पदार्थना थाकार प्रति बामे ,तेपी ज्ञान मा अशुभ पई रह्यो . ज्यारे ५ अगुरूप मटी जशे तारे मुनिपरी, पुष्ट .

श्रीसमयसारनाटक. ३१७ बुझियी मिथ्यात्व मोदनो विकल्प घयो, तेथी श्रहि तहिं विकल थर्शने डोले के, थ ने धर्मके वस्तुनो स्वत्ताव जाणतो नथी. तेथी व्रममां वह्यो फिरे .॥ ॥ इवे सर्व पदार्थ पोताना स्वभावमा व्यापारघावे ते कहे-अथव्यापकताकथनः- ॥ चोपाईः।-सकस वस्तु जगमें असहाई, वस्तु वस्तुसौं मिले न काई जीव वस्तु जाने जग जेती, सोऊ जिन्न रहे सबसेती ॥ ४ ॥ अर्थः-जगत्ने विपे सर्व चाव असहायपणे वर्ने दे. कोई कोईनो सहाय कारी नधी, एज अर्थ प्रगट पणे कहे , के एक वस्तु पीजी विलक्षण वस्तु साये मले नही. जगत्मा जेटली वस्तु , तेटलीने जीव जाणे वे. एटले सर्व झेय वस्तु जी वना ज्ञानमा परिणमे , तोपण जीव सर्व वस्तुची जुदोज रहे हैं, एम पोतपोताना जुदा लक्षण तेथी जुदां रहे॥ ४० ॥ हवे व्यवहारनी केहेवत देखाडे: :-श्रथ व्यवहार करन:- ॥ दोहाः।- करम करे फल जोगवे, जीव अज्ञानी को यह कथनी व्यवहार की वस्तु स्वरूप न होश ॥१॥ अर्थः-कोई थशानी जीव चे,ते कर्मने करे। श्रने तेनुं फल पण जोगवे, ए केहेव त व्यवहारमा ठे. पण जेवू वस्तुनु स्वरूप , तेवी केवित नथी ॥ ४० ॥ हवे व्यवहारने प्रमाण करे एवी विपरीत बुझिनुं वर्णन करे :- अथ विपरीत बुद्धि वर्ननं:- । कवित्त वेदः-।। याकार ज्ञानकी परिनति, पें वह ज्ञान झेय नहि होश, ज्ञेय रूप खट दरव निन्न पद, ज्ञानरूप थातम पदसोश जाने नेद नाउ सुविचठन गुन त वन सम्यग् दृग जो मूरख कहे ज्ञान महि श्राकृति, प्रगट कलंक लखे नहिको॥२॥ थर्थः-जेवो ज्ञेय वस्तुनो थाकार है, तेवी छाननी परिणती वे. एटले ज्ञान घट पटादिक ज्ञेयना थाकार परिणाम वे, पण ज्ञान ते ते झेय रूप न थाय. जगत्मा जे शेय वस्तु वे ते उ अव्य ते तैतो निन्न पद के जुदा जूदा स्वनावधी केहेवा योग्य ने, श्रने जे यात्मापणुं कहिये तेतो ज्ञानरूप ते एवो नावनो नेद , ते गुण लक्षण लखीने जे जसो विचक्षण अध्यात्मनो वेत्ता सम्यग् दृष्टी होय तेज जाणे. पण पेशे पिक मति जेबो मूर्ख होय ते ज्ञानमांथाकार विकल्प जोईने कहे, अहो! था ज्ञानमा थाकार जासे ठे तेतो प्रगट कलंक . तेने कोई केम सखे नहीं ? ॥२॥ इवे मिथ्यामति जीव पोतानी मतिने दृढ करेवैः-श्रथ मियामति कपनः- ॥ चौपाई॥-निराकार जो ब्रह्म कहावे; सो साकार नाम क्यों पावे; ज्ञेयाका ज्ञान जवताई पूरन ब्रह्म नहि तयताई ॥३॥ याकार ब्रह्म मल माने; नास करनको ख ૦૨૬ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. सब ने प्रधान है। यद्यपि तथापि चीकलप विधि त्याग जोग, निरविकसप अनुगो अमृत पान हे. ॥ ए॥ थर्थः-जेम कोई चतुर पुरुपे मोतीनी माला समारीने वनावी ने तेमां जास जातनुं विज्ञान के, पण ते मालानो पहेरनारो तेनी क्रियानो विकल्प जोतो नश्री. पण मोतीनी शोनाथी मगन ने सुखवान थई रहे वे. जेम मोतीनी मालामां अ नेक विहान , तेम श्रही पण अनेक विकल्प ठे, श्रात्मा कर्त्ता नयी, लोकान थी, अथवा कर्ता , जोक्ता ठे, अथवा राग द्वेपादिक करनारा वीजा ठे, अने जो गवनारा वीजा ; ए सर्व नय प्रमाण वे. यद्यपि ए सर्व नय प्रमाण वे, तथापि ए सर्व विकल्प विधि त्यागवा योग्य वे. केमके अनुनब जे वे सेतो निर्विकल्प ने यने यमृतपान समान वे, उपादेय . ॥ ए॥ इवे स्याहादी थारमाने कर्त्ता जे नयथी माने ते कहेः-श्रय कर्ताकथन:- ॥ दोदाः ।।- दरय करम करता थलख, यहु विवदार कदाज; निदचे जोजे सो दरय, तेसो ताको नाव. ॥ ए॥ यर्थः-पुरुस ऽव्यरूप कर्मनो कर्ता थसख पुरुप श्रात्मा के, ए व्यवहारमा केहे पाई शफे , निश्चय नयमां तो ए वात वे के जेवं जे अन्य होय तेवू तेनुं नाव स्व. रूप होय, एथी पुरस अव्यनी क्रिया पुनसवडेज बने. ॥ ए॥ दवे जे विपरीतपणुं बुद्धिमां नासे, तेवू कहेः-थथ विपरीत बुद्धिकथन:- ॥ सर्वया इकतीसाः ॥- ज्ञानको सहज शेयाकाररूप परिनमै, यद्यपि तथापि ज्ञान ज्ञान रूप कहो है; शेयझय रूप यो यनादिहीकी मरजाद, काटु वस्तु का हुको मुजाउ नदि गह्यो दै: एते परि को मिथ्या मति कहे झेयाकार प्रति घास निसों ज्ञान थशुद्ध ब्द रह्यो है; याहि उरबुद्धिसों विकस यो मोक्षत है, समुझे न परम यों जर्ममादि वयो है । एए । थर्पः-शाननो ए सदन स्वगाव ठे के, घट पट प्रमुख क्षेय के० जापाजोग जे पदार्य के तनो जे याकार ठे, तेजम्प थारमार्नु हान परिणमे, यद्यपि ए यात प्रमाण ठे तो पर शान जे ने, ते झानरूपज कद्देवाय पण शेयरूप न कहेयाय अने जे शेय पदार्थ वे ते ज्ञानमा परिणम्यो ले तोपण देयम्पज केदेवाय, पण दानाप न केवाप एपी चनादि कानी मर्यादा है, कोई वस्तु श्रीजी वस्तुनो स्वगाय ग्रहण करे नही, सेम शुदो जुदो स्वनावश्य धारण करे नही, एवी मर्यादाध यातंत्र, तेम तो कोई शेविक प्रमुख मिथ्यामति कद्देने, के देय पदार्थना याकार प्रति नाम है, तेथी दान पदार्प यगुरु यई रह्यो . व्यारे ए यशुरूप मटी जनो तारे मुगियशे, पज उप्र श्रीसमयसारनाटक. ११७ बुझिया निप्पात मोहनो रिकाप ययो, तेथी हि तहिं बिका यईने डोओ बे, न ने धर्म बत्तुनो खचाव जापतो नयी. तेथी ब्रममा वह्यो किरे दे.॥ एए॥ हवे सर्व पदार्ग पोताना वनावमा व्यापीरह्याने ते को-ययव्यापकताकयनः- ॥चौपाई॥ सकळ वस्तु जग असहाई. वस्तु वस्तुत्तों मिझे न काजीव वस्तु जाने जगती, सोन भिन्न रहे सरतेती ॥१०॥ सद-जगतविप सर्व बाब असहापरणे व वै. कोई कोनो सहाय कारी नयी, एक अर्थ प्रगट पणे कई , के एक वन्तु बीजी विजक्षण वस्तु साये मजे नही. जगन्ना जेटली वस्तु , तेटलीने जीव जाणे . एटले सर्व प वस्तु जी बना ज्ञानमा परिपमे , तोपय जीव सर्व वस्तुयी जद्दोज रहे , एम पोतपोवानां उदासप तेकी जुदां रहेठे॥४:n हवे व्यरदारनी केहेवन देखाई:-अय व्यवहार कथन:- ॥ दोहराः ।।- करन करें फल चोग, जीव थानी को यह कयनी इन की वस्तु वरूप न हो॥१॥ पा-कोईवज्ञानी जीव देते फर्मने करते थने तेनु पररर त व्यवहारमा दे. पर जेवू वस्तुनु स्वरूप दे, तेरी वन नी ? हवे व्यवहारने प्रमाप करे एवी विपरीत बुद्धिं वर- वय विपरीत बुद्धि वन:- । करित वंद:- देवाकार ज्ञानकी पत्निति, देव ज्ञान रूप खट दरव चिन्न पद, ज्ञानरूप धातन पडतोसले में मारिन न सम्पर ग जोश मूरत कहे ज्ञान माहित नाही अपं:-बेरोइप वस्तुनो धातार जान पनि में पादिक यना वाफार परिणाम के पए ज्ञान र सम्बनम झेप इन्तु ते ऽन्य ने देदो किरदा सानी नाम आने सेवामा कहिये देको कपासनाने वतीने जो विवक्षा मनोमा साद बाग तेज का पिक मति जेनो मूर्त होत ज्ञान नाक ने कर साकार भाने नोटों के लेनदेन हवे मिप्यानलबीच गत महिना का ॥ोसिरानोमाना जवता घन बहना मगर का ज्ञान परत प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. दिम गने; वस्तु सुनाउ मिटे नदि क्योंही; ताते पेद करे सवयोही ॥४॥ दोहराः ॥ मूढ मरम जाने नदी, गहे एकांत कुपक्षा, स्यावाद सरवंगमें, माने दक्ष प्रत्यक्षा५॥ अर्थः-ब्रह्मतो निराकारज ठे, ते साकार नाम केम धारण करे, जो ब्रह्मने श्राकार मानीये तो साकार के जोये, ते केम बने,ज्यासुंधी केयनो थाकार झानमा प्रति जासे , त्यांसुधी पूर्ण ब्रह्म न केहेवाय ॥३॥ ज्ञेय वस्तुनो जे थाकार के प्रति जासठे ते ब्रह्मने मलरूप माने ठे, ते मलनो नाश करवाने उद्यम करे, जे वस्तुनो जेवो स्त्र जाव होय तेवोज रहे पण कदी मदे नही, तेथी मूर्खजे शठ लोकठे ते थमथो जूगे हेप करे ॥४॥ जे मूर्ख ते ते मर्मनी वातने न उसखे ने एकांत पक्ष जे जे कुपक्ष तेनेगदे थने जे डाह्यो पुरुप ठे, ते स्याहाद मतना थाश्रयश्री सर्वांगमय प्रत्यक्ष पणे माने, एटले निराकार साकार सर्व नय माने ॥५॥ हवे स्याछादने ग्रहण करनार जेसम्यक्त्वी ते तेनी स्तुति करे :-थथसम्यक्त्व स्तुतिः- ॥ दोहराः।-शुरू दरव अनुलो करे, शुक दृष्टि घटमांहिः ताते सम्यग्वंत नर, सहज उठेदक नांहि ॥६॥ थर्थः-सम्यक्त्वीना हृदयमा जे थनुनब ठे, तेज शुरू अव्यने शुरू करे . केमके, हृदयमां वस्तु स्वताव जाणवायी शुभ दृष्टि , तेयी जे सम्यक्त्ववंत पुरुष , ते स हज वनावनो उठेदक थतो नथी, एटसे सहज जावनो उद मानतो नयी ॥६॥ हवे परवस्तुमां परमव्यतुं थव्यापक पणुं दृष्टांतवडे दृढ करते:- यथ थव्यापक भव्य कयन:- ॥ संवैया इकतीसाः॥-जैसे चंदकीरन प्रगटि नूमि सेत करे, मिसीत होति सदा जोतिसी रहती है तैसे झान सकति प्रकासे हेय उपादेय, झेयाकार दोसे पे न झेयकों गहती है। शुष्क वस्तु शुरू परजायरूप परिनमे, सत्ता परवान मांहि ढाहे न ढहती है; सोतो थोररूप कहो न होई सरय था, निदचे अनादि जिनवा नी यों कहती है ॥ ७॥ यर्थः-जेम शरद्पुनमनी रात्री समे चंना किरण प्रकाश में पृचिने श्वेत रूप करेते, पण ते चंडमानी ज्योति कई पृथ्वी बनती नथी, सदा ज्योतिरूप रहेने, तेम झान शक्ति एवी के जे देय उपादेय वस्तुने प्रकाशे त्यारे झान, डेय वस्तुने श्राकारे देखाय पण झेय वस्तुनुं स्वरूप ग्रहण करे नही. केमके, जे शुरू वस्तु ठे ते शुद्ध पर्यायरूप पणेज परिणमे थने जेनी पोतानी सत्ताठे ते जेटसामां 4. स्तुनुं सप पाएं , तेटला प्रमाण मांदे शुरू पर्यायनेज परिणमे ठे, पण ए वस्तुनुं श्री समयसारनाटक. उरए खरूप ढांक्युं रहे नही, तेतो शुद्ध वस्तु कोईनी संगतीश्री सर्व प्रकारे बीजे रूपे न थाय ए वात निश्चयमां , एवी अनादि कालनी जिनवाणी कहे ॥७॥ हवे वस्तुनुं यथार्थ स्वरूप कहे :-श्रथ यथा स्वरूप कथनः- ॥ सवैया तेईसाः ॥- राग विरोध उदे तमलों जवलों यह जीव मृपा मग धावे; ज्ञान जग्यो जव चेतनको तव कर्म दशा पररूप कहाचे; कर्म विलेठि करे थनु जो तब मोह मिथ्यात प्रवेश न पावे; मोह गये उपजे सुख केवल सिझ जयो जगमांहि न थावे ॥७॥ अर्थः-ज्यांसुधी था जीव मिथ्यान मार्गमा दोडे , त्यां सुधी राग वेपनो उदय ते, अने तेथी सत्य मार्गने पामतो नथी. ज्यारे शुद्ध चेतन वस्तुनुं ज्ञान जाग्युं त्यारे तो कर्म दशा जे ते ते पररूप जपाय, धने थामा तेथी जुदो जोवामां श्रावे. ज्यां चेतननो थनुनव ते त्यां सत्यार्थ पणे जाणवु होय ते कर्मर्नु विलक्षण पणुं करे. एटले नेद विज्ञानवमे जिन्न पक्षण पणे जाणे, अने त्यां मोहरूप मिथ्यात्व प्रवेश करी शके नही मोह गयाथी सुख समाधिमां केवल ज्ञान प्रगटे थने त्यारे जीव सिझ थाय श्रने फरीधी जगत्ने विपे थावे नही ॥ ॥ हवे जेम अनुक्रमे वस्तु स्वरूपने प्रगट पणे स्वनावने वधारे ते कडेवे:- श्रथ अनुक्रम वस्तु स्वरूप वर्धमानता कथन:- ॥ उपय ठंदः॥-जीव करम संयोग, सहज मिध्यात रूप धर; राग दोष परिनत, प्रजाव जाने न थापापर; तम मिथ्यात्व मिटिगयो,जयो समकित उदोन ससि;राग दोप को वस्तु, नाहि दिनु माहि गये नसि; अनुनी थन्यासि सुखराशी रमि, जयो नि पुन तारन तरन, पूरन प्रकाश निहाति निरखी, बनारसी वंदत चरन ॥ए ॥ अर्थः-शनादि कासनो जीवने कर्म साये संयोग दे. तेथी सहज संबंधे मिथ्यात्व स्थिति रूप धारी जीव ठे, श्रने क्यारेक जीव रागमां परिणम्यो रहे, अने क्यारेक केपनी परिणतिना प्रनावथी पोताने तथा परने जाणतो नथी. एवामां क्यारेक मिथ्या वरूप थंधकार मटी गयो ने समकितरूप चंडमानो प्रकाश थयो तेथी खवर पडीके रागळेप कई वस्तु नधी, एटले नली वस्तु नयी; एम जाणी एना थनादरथी राग हेप क्षणमां नाश पाम्या थने ते पठी पोताना अनुनवनो श्रन्यास कीधो, तेवारे तो सहज समाधिरूप सुखराशिमां रमी रह्यो. एरीते निपुण सर्व ज्ञानी, तरण तारण स मर्थ प्रजु थयो. हवे ए पूर्ण प्रकाश अनंत काल सगी निश्चय थयो तेना ध्यानने नि रखी बनारसीदास ते प्रजुना चरणने नित्य प्रते वंदेठे.॥ ए॥

२० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. रागोपना हेतु, शिष्य प्रश्न करते. गुरु उत्तर श्रापेठेः-श्रथ प्रश्नोत्तर कयन:-- ॥ सवैया इकतीसाः ॥- कोड शिष्य कहे स्वामी राग दोप परिनाम ताको मूल प्रेरक कहहु तुम कोनहे; पुग्गल करमजोग, किधो इंडिनिको जोग; किधो धन किधो परिजन किधों जोन है। गुरु कहे ठहों दर्य अपने थपनेरूप, सबनिको सदा असहाई परीनोन है; कोउ दर्व काहु को न प्रेरक कदाचिताते, राग दोप मोद मृपामदिरा अचोन है ॥ १० ॥ अर्थः को शिष्य श्राचार्यने विनय पुर्वक पुठवा लाग्यो के अहो स्वामी, श्रा त्माने राग हेप परिणाम उपजे ते. तेनो प्रेरक निश्चय पणे तमे कोने उरावो ? ए टले थात्माने पोलिक कर्मनो योग , तेज हां हेतु , के पंचेंजियनो जोगहेतु के धन हेतु , के परिवार हेतु वे, अथवा मंदीर हेतु , ? इत्यादिकोमाथी राग क्षेप परिणामनो हेतु कोण , ते कहो. गुरु कहे ते, हे! शिष्य, ए पुजस संबंध हेतु नथी, तेम अव्य इंजिय , तेतो पोतपोताने रूपे पोतपोतानी सत्तामा रहे है, थने सर्व अव्यो, परिणमन सदा असहाई ठे, कोई कोईनुं सहाय करतुं नयी. तेथी कोई काले कोई अन्य कोई, प्रेरक एटले हेतु नश्री, माटे राग हेप परिणामनो हेतु तो मिथ्यात्व मोदकर्मरूप मदिरानी अचीन के उजतपणुं ॥१०॥ दवे कोई मूर्ख राग द्वेप परिणामर्नु प्रेरक पुनसर्नु वक्ष ठे एम कहे, तेने गुरु स मजावे ः-थथ शिप्य प्रश्न गुरु उत्तर कथन:- ॥ दोहराः॥- कोऊ भूरख यों कहै, राग दोप परिनामः पुलकी जोरावरी, व रते श्रातम राम ॥ ११॥ ज्यों ज्यों पुग्गल बस करे, धरि धरि कर्मज नेप; राग दो पको परिनमन, त्यों त्यों हो विशेष ॥ २२ ॥ श्ह विधि जो विपरीत पख, गहे स दहे कोई सो नर राग विरोधसों, कबहू निन्न न हो ॥ १३॥ सुगुरु कहे जगमें रहे, पुग्गस संग सदीय; सहज शुद्ध परिनमनको, थोसर सदे न जीव ॥ १४॥ ताते चि द्नावनविपे, समरथ चेतन राठ; राग विरोध मिथ्यातमें, सम्यकमेंसिव नाउ ॥१५॥ थर्थः-कोई मूर्ख लोक एम कहे के, थात्मारामविपे जे राग ऐप परिणाम , पुनसनी जोरावरीथी , एटसे एज पुमखनुं जोर ॥ ११ ॥ जेम जेम कर्म नेख धारीने एटसे कर्म वगनारूप धारीने पुमत ऽव्य थापा वन विस्तारेठे, तेम तेम राग पर्नु परिणाम विशेपरूपे थाय , एम थात्मनेविपे देखाय ने, ए सांख्यमतिर्नु केहेबु ते ॥ २२ ॥ ए रीते जे सांख्यमतिवासा थाg विपरीत ग्रहण करेठे, थने सर्ट हेवे, ते पुरुष राग द्वेषयी एवी श्रभावमे पण कदी जुदो याय नही ॥ १३ ॥ हवे स दगुरु कहेते, थर!प्राणी जगत्मा पुतना संगमां जीव सदा रहेठे. थनादियी ए पु .

अश
-
श्री समयसारनाटक.
जसने जीवनुं संश्लेपपणुं , तेथी सदज शुध परिणामवालो जीव अवसर न पामे,
एटसे पोतार्नु शुभ परिणाम पहिशके नही ॥ १४ ॥ चेतनराय जे वे ते चिदनावने
विपे एटले ज्ञान नावविपे समर्थ है, एटले जाणपणाना कार्यमा समर्थ ठे, अने
मिभ्यामति निममताची जाणपणामां राग ऐप परिणाम देखाय , अनेजीव सम्यग्
नावमा रदेठे, त्यारे शिव नाव उपजेठे ॥ १५ ॥
इवे ज्ञान नावमा पुमसनो नाव व्यापी शकतो नथी तेथी परनावतुं श्रव्यापक
पणु कहे-धय श्रव्यापकता कथन:-
॥ दोहराः।-ज्यों दीपक रजनी समे, चिहु दिसि करे उदोत; प्रगटे घट पट रूप
में, घट पट रूप न होत ॥ १६ ॥ त्यों सु ज्ञान जाने सकस, झेय वस्तुको मर्म; के
याकृति परिनमन पे, तजे न श्रातम धर्म ॥ १७ ॥ ज्ञान धर्म अविचल सदा, गहे
विकार न कोइराग विरोध विमोद मय कबहु भूलि न हो। ॥ १७ ॥ ऐसी महीमा
शानकी, निड्चे दे घटमांहि मूरख मिथ्या दृष्टिसों, सहज विलोके नाहि ॥रए ।
श्रर्थ:- जेम दीवो रात्रे चारे दिशाने प्रकाशमान करे, अने तेथी घटपदा
दिक पदार्य प्रगटेठे, पण दीपकनो प्रकाश घटपटरूप यतो नथी. ॥१६॥ तेम सुझान
जे ,ते सर्व झेय वस्तुनो मर्म जाणे. तेना ज्ञानमां ज्ञेय पदार्थनो श्राकार
पण परिणमेवे तो पण ज्ञान जे वे ते यात्म धर्म शुद्ध पणु ठांडतुं नयी ॥१७॥
ज्ञान धर्मपी जाणपणुं ते सदा थविचक्ष . ए जाणपणामां कोई विकार
प्रवेश करे नही. राग ऐपमोहमा जीव वद्देठे खरो, तोपण जाणपणाने की नुस
तो नया ॥ १७ ॥ एवो ज्ञाननो महिमा निचे स्वरूपे घटमां ठे. पण मूरख
मिप्पा दृष्टि सहज स्वरूपने विठोकतो नयी ॥ १ ॥
दवे अनादिकासधी जीवनो मूट स्वजाव ते कदेवेः-श्रथ मूढ स्वन्नाव कयनः-
॥दोदाः॥- परमुनावमें मगन व्हे, नगने राग विरोध; धेरै परिपद धारना, करे
न यातम सोध ॥२०॥
श्रधः-शुद्ध चेतन स्वजावधी वीजा स्वनाव जे ते पर स्वनाव , तेमां मान
थईने राग द्वेपमा तेरी रघोने, अने एज राग कैपथी परिसदनी धारणा घरेठे पण
यात्मव्यनो सोध करे नदी ॥२०
ट्वे मूदने कुबुद्धिचने पंहितने मुशिदोय ते कदेवे-थप कुबुद्धितयामुचुझिविवरनः-
॥चौपाई॥- मूरखके घट उरमति जासी; पंमित दिए मुमति परगासी; उरमति
कुयजा करम कमावे; मुमति राधिका राम रमावे ॥२१॥ दोदराः।। कृन्ना कारी कू
परी, फरे जगतमें खेद यसख घराधे राधिका, जाने निज पर नेद ॥२२॥

- १२२ प्रकरणरत्नाकर नाग पडेखो. यर्थः- मूर्य प्राणीना घटमां उमति नासी रही, अने पंडितना हेयामां सुबुद्धि प्रकाश घई रही ठे. उर्बुडि जे ते ते कंसराजानी दासी जे कुजा तेना सरसी रे. ते फर्मनी कमाई करे। थने सुबुझि जेठे ते राधिका सरखी वे. ते खात्माराम नाय फने रमामनारी ॥२१॥ कुना दासी कासी भने कुवमी , ते जगत्मां खेद प्रयास उपजावे एवा काम करनारी ठे, थने सुबुद्धि राधिका जे ठे, तेतो थसख ना पकनेज थाराधे . अने एज मादारो श्रेष्ट इष्ट नायक , थने वीजा सर्व पर गयो नंद जागे ठे ॥ २२ ॥ ध्ये कुबुद्धिथने कुटजानु एकसरगुं वर्णन करेठेः- श्रथ कुबुझि ययाः- सोया झतीमा-कुटिल कुरूप अंग लगी है पराए संग, अपनो प्रदान करि प्रादि पिकाई : गड़े गति अंधकीसी सकती कमंधकीसी, पंधको पढाउ करे धंध टीम पाईपीसी रीति लिए, मांग कीती मतवारी, सांग ज्यों सुद डोसे नांगती जाए परको न जाने भेद करे पराधिन रोद, याते उर्बुदि दासी कुप जा पदा॥२३॥ थ:- एक्षि ने मायायी कुटील , तेज कुब्जा कुरूप थंग वाशी, थने परदिपारका गगां खागी रदेठे, तेम कुब्जा पण एवी. कुयुक्षि पोताना थशुद्ध प्रमाप व पोतेज परवश की, यने कुटना पण तेम येचाही. कवंध एदसे मस्तक विमा पढाई कर तेनी शमि बेफाम होय, ते अांधतानी माफक गति सई डोसतो रिसेम दिने कुरजागा माया विनानी फिरेठे थने ज्युमि ते कर्मना भने वारे, ने धंध के० राग प विग्रहमा दोमले, तेम दासी पण पारका घर 4 भामा दोइती फरें। कृवधि पोताना नायकने थोशनी नश्री, सेत्री गम जेगी रीती गरोदे, सेम दामीरा नायकविना रांदनी रीते. यक्षी मोझगननी रीत मगवारीय की फरे. जेम मांद जनावर म्बवंदे मोजे, यने नांडनी ठोकरी खान विनानी हो यते, नेत्री ए रजा दामी ले. जेम कफि पोताना घरनी नेद जे झानादिक विन ठे में शानदी, देम दामी का पानी निंद मागे नही, ने पगधीन पकी गंद करवा को माकिर दामी ने कुन्जा दामी सरपी ॥ २३ ॥ दवे मुधियने गरिफा पदेन एक मार कट्टी देगामः-व्यय गुझिपयाः-- निदेयाः तीमा- सती ग्मीशी वा कुवफकी कीसीसीसी, मुशाक समुन जीजी मोसी मुवदाई हमानी शान जानकी यजानी निदानकी, मुगी नरा. नीऔर मागी नगद; पाकी मार दार, रामकी ग्मन हार, गया गपंच निमें शनि मंगाई मंत्रनिकी मानी निरवानी नगर निसानी याने गददि रानी रा श्रीसमयसारनाटक. ७२३ धिका कहाई है. ॥२४॥ दोहराः।- वद कुबजा वह राधिका, दोउ गती मति मान; पद अधिकारनि करमकी, यह विवेककी सानः ॥ २५ ॥ दरव करम पुमन दसा, जा व कर्म मति वक्र; जो सुझानको परिनमन, सो विवेक गुनचक्र. ॥ २६ ॥ अर्थ:-सुबुद्धिधात्मरूपनी रसीली . अने राधा पण रूपनी रसीली ठे, श्रने न मरूप तासाने खोलवानी कुंची है. सुबुद्धि शीस रूप सुधा समुषमा ऊसी रहेठे श्यने राधा पण तेवी, एम ए चेनशील प्रकृतीयेकरी मदा सुखदायी , ज्ञानरूप नानुनो उदय करवाने प्राची के पूर्व दिशा जेवीवे, निदाननी जाचनारी नधी, एटले निन्ने दीपणे सुबुद्धि अने राधिका है. निरवाची के वचन गोचर नधी, एवे ठेकाणे राची रहे, जेनी साची ईश्वरता ठे धाम के जे पोतानु थाम घर तेनी खबरदार , जेनी साये रमी रही ते राम एटखे पोताना इटनी साये रमनारी दे. राधा रस पंथ ए टसे राधावसनीना मार्गना रसमंथमा राधानामे ईश्वरनी प्यारी , तेवीज सुबुद्धि पण . एवी संतजननीमानीती थने स्वस्थपणे रेहेनारी भने नूर के० शोनानी नि शाणी ते एवी सुबुद्धि वडे, माटे सुबुझिने राधिका राणी कड़वी ॥ २४ ॥ ए रीते कुबुद्धि कुब्जा थई भने सुबुद्धि राधिका घई, ए वे पोतपोतानी गति भने मति ली धी रहेते. ते कुबुद्धिजे कुब्जा तेतो कर्म बंधनी थधिकारणी , थने सुबुद्धिराधि का तो विवेकनी खाण ठे. ॥ २५ ॥ ज्ञानावरणीय थादिक अव्य कर्म है. ते पुद्गल रूप ते अने मतिनी वक्रता ते जार कर्म जाणीए, जे सुझाननो परिणमन होय तेने विवेक गुपर्नु चक्र कहीए ॥ २६ ॥ हवे जाव कर्मना चफनी उपर दृष्टांत कहे:- श्रथ कर्म चक्र यथाः- कवित्त वेदः॥-जैसे नर खेसार चोपरको, सान विचार करे चित चाउ; धरि स वारिसा बुद्धि पलसों, पासाको कुदु परे सुदाउ तैसें जगत जीव स्वारथको करि उद्य म चिंतवे उपाज; सिख्यो लखाट होश सोई फल, कर्म चक्रको यही सुनाउ ॥२७॥ थर्धः-जेम कोई चोपटनो खेस करे, ते पुरुष चित्तमां साल विचारी खेलवानो चाह राखे, एहले होस राखे, पोतानी बुद्धि पलने जुग प्रमुखनो यल राखीने निक चोक प्रमुख दाव उपर सारी संजाल राखीने रमे, पण दाव तो पासाने थाधीन वे. तेम जगतनो जीव उद्यम करीने पोताना स्वारथनो उपाय चिंतवे, पण पोताना ल खाटमां विस्युं दोय तेज फल थाय,कर्म चक्र उदय माफक थाय एनो एज स्वनावर इवे विवेक चक्र उपर दृष्टांत कहे :- थथ विवेक चक्र यथाः- ॥कवित्त ठंदः।-जैसे नर खेलार सतरंजको, समुफे सब सतरंजकी घात; चले चा स निरखे दोउ दस, मोद राग न विचारे मात, तसे साधु निपुन शिव पथमे सक्षन .. . २४ प्रकरणरत्नाकर जाग पहेलो. सखे तजे उतपात; साधे पुन्य चिंतवे थजे पद, यह सुविवेक चक्रकी वात ॥ २० ॥ दोदरा- सतरंज खेले राधिका, कुबजा खेसे सारि; याके निसिदिन जीतको, वाके निसिदिन हारि ॥ २ए ॥ दोहराः- जाके उर कुबजा घसे, सोई असख अजान; जा के हिरदे राधिका, सो बुध सम्यक वान ॥ ३० ॥ अर्थः-जेम कोईमाणस सेतरंजनो रमनार सेतरंजना खेसनी सर्व धात के युक्ति थने दाव समजेने, पोताना पराया दप्स उदर नजर राखी चाक्ष चासे, पोताना पारका बजीर दाघी प्रमुख मोहोरा गपतिमा राखी मनमां परने मांत करवान विचारे, तेम सामु खोक पंडित ठे, ते मोक्ष मार्गमा से सक्षणश्री वस्तुने जोय; तेमा उत्पातरूप कार्प दोष से मंडी दे, थने पोतानुं साधन करे, चित्तमा अनेद पद विचारे ए विवेक पनी यात ते ॥२७॥ मुबुद्धि राधिका ते सेतरंज खेसी रही , थने कुमति कुब्जा पागा सरगो पेस गेभेते. रोमां आ सुमति राधिका तेनु विवेक चक्रमा रातदिन जि ग यापन यने मुमति कुना रो कर्म चक्रमा रातदिन हारे ॥रणा जेनां हैयामा मगति गुप्ता परी, सेतो यक्षग थारमाना थजाण के थने जेना देयामां सुमति राधिका बगे. रोज रामकिनयंत पुरू कदेतां ज्ञाता कहिये॥ ३० ॥ एपे ज्या गुहाग रयां शुक्रिया चाय ते कडेठेः-यथ ज्ञान क्रिया सहकार कथनः- सपा कनीमाःn-जहां शुरूझानकी कसा उद्योत दीसे तहां, सुरू परवान शुरु पारिमको यंग है; ना कारन ज्ञानी सब जाने क्षय वस्तु मर्म, पराग विलास धर्म पाको सरवंस देः राग दोष मोदकी दसासी निक्ष रहे याते, सर्वथा निकाल कर्मजा. सो विध्यम निरपाधि थातम समाधिमें विराजे ताते, कदिये प्रगट पुरन पर महंस ॥३१॥ दोहराः-हायक नाव जहां तहां, शुरू परन की चाय; सातै शान चिरागमय, सिव साये मम काम. ॥ ३२ ॥ घर्पः-जे प्राशीविष जे गुरु शाननी कमानी उद्योत देखापरे, ते प्राणीविषे तेज सपनमा चारनानी गुरुना प्रमाण करीने गुरु चारित्रनो पण यंस थाय ते कारणी कागदोर तो देय के देय टपादेयरूप सर्व जाणवा योग्य वस्तुनो मर्म जाणे, सारे ते देयने डांडे यने उपादेयरूप मयं जाणवु तेने ग्रह , पत्रो वगायना शिक्षा सनो सात सर्व यंदो करी प्रगट याय. थने वैराग्य थाट्याची गगरेप मोहनी दशापी प्राणी चित्र पहने, नेपीन कर्मनी निनंग यापन, थने वर्तमानकासमा कर्मन दाद, मनि जुटी गई ते यागानिक कापमा यांच नही, पम साया प्रकार जानो दिम याय. देवार गगपादिकापि रहित याम समाधिर्मा शिजे देशी सेने पण परमहंस प्रमटो कदिये ॥३१॥ उपां हायक मार श्री समयसारनाटक. १२५ वे त्यां शुद्ध चारित्रनी चाल पामिये तेथी ज्ञान अने वैराग्य मलीने समकाले शिवमार्ग साधे ॥३॥ -इवे ज्ञान क्रिया उपर अंध पंगुर्नु दृष्टांत देवेः- श्रथ ज्ञान क्रियाको दृष्टांतः- ॥दोहराः।-पया अंधके कंध परि, चढे पंगु नर को वाके हर वाके चरण, होहि पथिक मिति दोश, ॥३३॥ जहां ज्ञान किरिया मिले, तहां मोक्ष मग सो वह जानै पदको मरम, वह पथमें घिर दोशः ॥ ३४ ॥ अर्थः-कोई पांगसो नर जेम कोई बांधलाना खला उपर चढवाधी, पांगसानी यांख थने ते थांधवाना पगयी चाले, त्यारे पंथ मार्ग होय तो बनेना मलवाथी गमन थाय, दाल चालवू बने, तेम ज्ञान वैराग्य मलेथी मोक्षमार्गे चलाय ॥३३॥ झा श्रने किया ए ये एकवा घई रहे त्या मोक्षनो मार्ग थाय. एटखे ज्ञानथी वस्तुनो मर्म जाणे भने क्रियाधी पोताना वस्तुनावमा स्थिर थाय ॥ ३४ ॥ हवे ज्ञान अने क्रियानुं जेवं स्वरूप ते तेवू कहे :- थथ ज्ञानक्रियाको स्वरूपः- ॥दोहराः।-ज्ञान जीवकी सजगता, करम जीवकी नूस; शान मोक्ष अंकूर है, करम जगतको मूल. ॥ ३५ ॥ ज्ञान चेतनाके जगे, प्रगटे केवल राम; कर्म चेतनामें वसे, कर्म बंध परिनाम. ॥ ३६ ॥ अर्थः- छान वे ते जीवनी सजगता ये एटखे जीवने जगावे ठे; कर्म के क्रिया कार्य करवो ते जीवनी नूस , त्यां ज्ञान वे ते मोक्षनो अंकूर , पटक्षे मोक्षनो हेतु ने, क्रिया कार्य करवो तेतो भवनमण मूस ॥ ३५॥ चेतना ये प्रकारनी पूर्व कही है. मां ज्ञानवेतनाना जागवायी केवल राम प्रगटे ते शुद्ध परमात्मा प्रगटे , अने पीजी कर्मचेतना कहिए तेमा शारमानो घंधपरिणाम उपजे ते. ॥ ३६ ॥ दवे ज्ञाननो प्रभाव अने क्रियानो प्रजाव जिन्न निन्न कही देखाडे :- थय ज्ञानफियाको प्रजाव निन्न कथनः- ॥ चोपाई-जयमग ज्ञान चेतना जारी; तर सगु जीव विकास संसारी, जव घट झान चेतना जागी, तब समकिती सहज पेरागी. ॥३७॥ सिझ समान रूप नि ज जाने पर संजोग नव परमाने; शुझातम थनुनो थन्यासे, विविध करमकी ममता नासे. ॥३॥ थर्पः-ज्यांलगी क्रिया परिणामे करीने ज्ञान चेतना भारी पई पटटे पाटा कर्मरूप पई, त्यांसगी तो संसारी जीव विकवरुप यई रह्यो रे थने परस्टार झानचेतना जाएतरूप घई, स्पारे ते समकिती कद्देवाय तेने पर : कहिए. ॥३॥ धने झन चेतनाना जापवाथी पोताना रुपने नि उश्६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. जाणे, अने पर पुगसना संयोगथी जे नाव उपजे, तेने तो पररूप माने, शुधात्मना श्रनुजवनो श्रन्यास राखे; अव्यकर्म, नावकर्म, नोकर्म एवी त्रण जातिनां कर्मनी ममता गमावे. ॥ ३० ॥ हवे ज्ञाता थईने जे पूर्वकालविपे कर्म कीधांठे तेनी श्रासोयणाले, अने पोतानी विगत कहेः-श्रथ ज्ञाता पूर्व कृतकर्म खोचन कथनः- ॥दोहराः॥- ज्ञानवंत अपनी कथा, कदे श्रापसों श्राप; में मिथ्यात दसाविषे, कीने बहु विधि पाप. ॥ ३ए ॥ संवेया इकतीसाः ॥-हिरदे हमारे महा मोदकी विक खताही, ताते हम करना न कीनी जीव घातकी; थाप पाप कीने थोरनको उपदेश दीने, हूती अनुमोदना हमारे याही वातकी; मन वच कायमें मगन व्हे कमाए कर्म, धाए ज्रम जालमें कहाए हम पातकी; ज्ञानके उदे नए हमारी दशा एसी नई, जेसी जान नासत अवस्था होत प्रातकी. ॥ ४ ॥ थर्थः- ज्ञान चेतना जागतां ज्ञानवंत पोतानी कथा पोतानी मेसे करे के में पूर्व कालमां मिथ्यात्व दशामां बहु जातनां पाप कीधा . ॥ ३ए ॥ हमारा हेयामां पूर्व कास विपे महामोहनी विकसता थई, तेथी अमें जीव धातनी करुणा न कीधी, ने निर्दयदशा राखी, पोतानी कायाथी तो पोतेज पाप कीधां श्रने बीजाने वचने करी पापनो उपदेश दीधो; अथवा कोईने पाप करतो देखीने में तेनी अनुमोदना करी एवी रीते मन वचन कायाना अशु व्यवहारमा मन थईने कर्मनी कमाणी करी मिथ्या जासमां एवी रीते दोड्या, तेथी अमे पातकी केदेवाइए ये; हवे शाननो उदयथतां हमारी दिशा एवी थई के जेम सूर्यना नासवाथी प्रजात कालनी अवस्था उद्योतवंत थाय, तेम हमारी पण एवी अवस्था थई ॥ ४ ॥ हवे हाता झानना अनावधी जेवी थापणी अवस्था जाणे तेवी कहेते. थथ ज्ञाता ज्ञान प्रनाव कथनः- ॥सवेया इकतीसाः॥-शान नान नासत प्रवान ज्ञानवान कहे, करुना निधान श्रमसान मेरो रूप है। कालसों अतीत कर्म चालसों अनीत जोग, जाक्षसों अजीत जाकी महिमा अनुप है; मोदको विसास यह जगतको वास मेंतो, जगतसों शुन्य पाप पुन्य अंध कूप है; पाप किन कियो कोन करे करिहै सु कोन, क्रियाको विचार सुपनेकी धोर धूप है ॥४१॥ थर्थः :-झानरूप सूर्यनो प्रकाश होवाथी प्रमाण ज्ञानवान के० झाता पुरुप एम कहेठे के, माझं स्वरूप करुणा निधान वे. तथा सर्वन पोताना जेवं स्वरूप जाषी ने सर्वनो हित वत्सख . अने थम्लान कहेता निर्मल , कासने वश नथी एटसे M श्री समयसारनाटक. 5२७ शामत टे. कर्न चासनो तेने जय नधी, एटले कर्म जेना वनावनो नाश करी शके नदी. मन वचन अने कापना योगनी जाल तेयी जे अजित ठे, थने था जगत्नो वास ने, तेतो मोदतोविज्ञासवे, पण मारो विलास नपी. जगत् कहिये जबन्त्रमण तेपी ई शून्य हुँ, गति फर्म जगत् फरेते, तेतो मारा स्वरुपमा पाप पुरुष थंधकूप समान दे, एधी पाप कोणे कीg, इवे कोए करे , धागल कोण करशे; बाजे क्रियानो विचार दिनानां थावेठे, ततो स्वमानी दोरधाव समान मिप्याव्यवहार ठे॥ ४ ॥ दवे मिप्या परिणाममुं वर्णन करते-घय मिथ्यात्व परिणाम वर्णन:- ॥ दोहराः ॥-में यों कीनो यों करों, अब यह मेरो काम, मन वच काया वते, ए मिप्यात परिनाम, ॥४॥ मन पर काया करम फल.करम दशा जड अंगः दरवित पुजल पिंडमें, जावित जरम तरंग ॥ ४२ ॥ तांते नावित धरमसो, करम सुनाउ थपून कोन करावे को करे, कोसर सहे सब जून ॥ ४ ॥ अर्थ:- में घा, कीचूं, धाम करुंतु, हवे था मारुं काम ठे, ते कहुनु, एरीते ज्ञान चेतना जाग्याविना मन वचन कापामां मिप्या परिणाम वते, ॥ ४२ ॥ वाजे मन वचन कायाना जोग , ते कर्मनुं फस दे, थने कर्मनी दशा जडरूप थंग ठे, ए जे मन पचन काया , ते पुमा अध्यनो पिंड ठे, तेची था मिया तरंग नाव उपजे दे. ॥४३॥ तेमाटे यात्मानो जावित धर्म एटले शुद्ध जाणपणुं तेथी मिप्या तरंगरूप कर्म स्वजाब विपरीत ते तेने करावे कोष थने करे कोण? अने सरस कोण ते एटसे अनुमोदे कोप ए प्रपंच सर्व जुगेठे, ॥ ४ ॥ हवे था जोगथी किया होय तेनी निंदा करेठेः-थय क्रियाकी निंदा कयनः- ॥ दोदाः।-करनी हित हरनी सदा; मुकति वितरनी नांहि गनी बंध पति विपे, सनी महा अप मांहि ॥ ४५ ॥ सवैया इकतीसाः।-करनीकी धरनीमें माहा मोह राजा बने, करनी थाननाव राकसकी पुरीदे, करनी करम काया पुग्गलकी प्रती वाया, करनी प्रगट माया मिसरीकी तुरी है, करनीके जाप्समें उरकि रह्यो चि दानंद. करनीकी उट ज्ञान भान उति उरी है। थाचारज कहे करनीसों विवहारी जीव करनी सदी निह सरूप बुरी है ॥ ४६ ॥ धः- करपी जे क्रिया ठे ते सदा धहितनी करनारी ठे, मुक्तिने देवा वासी नधी, था झियाने थागममां तो यंध पतिमांज गणी ठे, तेथी किया महा उख सहित टे.॥ ४५ ॥ फियानी नूमिमां महा मोद राजा वते, थने किया वे ते तो घझान भाव राक्षसनी नगरी ते. एटले क्रियामां घज्ञान राक्षस रही शकेनेथने ए शिया ठे ते तो कर्मनो पञ्चायो टे, श्रने काय योगनो पडवायो . धने पुनसनो प ड ७२० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. मगयो . क्रिया ते ते प्रगट माया जाल , तथा ते साकरनी ठरी, मोवास आ पी मारेते. या करणीनी जालमां चिदानंद परमात्मा उरजी के मग्न थई रह्यो ने, अने क्रियाना ओथे ज्ञानरूप सूर्यनी ज्योति पी रही है. श्री थाचार्य कहेठे के कि या करतो थको जीव व्यवहारीज कहिए. पण निश्चय रूपे देखवायी क्रिया सदा सर्वदा बुरी ठे, एटले खोटी ठे.॥४६॥ इवे पोतानी समज पामे तेने ज्ञाता कदेः- श्रथ झाता कथनः- ॥चौपाई॥- मृपा मोहकी परिनति फैली, तातें करम चेतना मेली; ज्ञान होत हम समुजी एती, जीव सदीव जिन्न परसेती ॥ ४ ॥ दोहराः॥-जीव अनादि सरूप मम, करम रहित निरुपाधि; अविनाशी अशरन सदा, सुखमय सिद्ध समाधि ॥ ४ ॥ अर्थः- श्रमारामां पहेला मिथ्या मोहनी परिनति फेलाई , पटले मोहथी व शुद्ध थई, त्यारे फेलाणी. तेनो उदय गाढो थयो, तेथी चेतना शुद्ध इती पण अशु अथई, कर्मसहित चेतना मलीन थई. इवे ज्ञान चेतना प्रगट थतां थमे एटसी वात जाणी, के जे जीव ते ते निश्चये परजोगथी न्यारो ॥४॥ अनादि कालथी जे जीव प्राणधारी कडेवायडे, ते मारुं स्वरूप दे. ते स्वरूप केवू ठे ते कहेठे. कर्म रहित श्रने संयोगादिक उपाधि रहित के वसी विनाश न पामे, सदा ईश्वर से कोईनुं शरण न राखे, अने या स्वरूप सिझसमाधिना सुखमय वे ॥ ४० ॥ हवे शानखरूप कर्म उपाधियी जिन्नते कहे:- अथ झान स्वरूपी कथनः- चोपाई॥- में त्रिकाल करणीसों न्यारा, चिदविलास पद जगत उज्यारा; राग वि रोध मोह मम नाही, मेरो थवसंवन मुझमाही ॥४॥ सवैया तेश्साः।- सम्यकवंत कहे अपने गुनमें नित राग विरोधीँ सेतो, में करतूति करों निरवठक, मोह विषे रस सागत तीतो; सुक सुचेतनको अनुलो करि, में जग मोह महा जड जीतो, मोप समीप नयो थव मो कहुं कास अनंत ही विधि बीतो ॥ ५० ॥ दोहा॥- कहे विचठन में सदा, रह्यो ज्ञान रस राचि; सुझातम अनुभूति सों, खसित न होक दाचि ॥ १॥ पूर्व करम विप तरु जए, उदे जोग फस फूल; में इन्हको नहिं जो गता, सहज होढुं निरमूल ॥ ५ ॥ थर्थः- हुं प्रणे कासमां क्रिया करणीथी न्यारो . मारे कर्मथी संग नथी तो कि याथी संगती केम थाय ? मारुं पद के स्वरूप, चिविसास के ज्ञान विलास वे, ते जगत्मा अजवायु के. थने राग कैप मोहजार वत्ते , तेतो मारु स्वरुप नथी. भारो अवलंब थाधार मारा स्वरूपमां ॥ ४ ॥ समकिती जीव पोताना गुण कहे. हुं नित्य प्रत्ये राग ऐप मोदथी, रीतो के रिक्त एटसे रहित हूं. ९ जे कि श्री समयसारनाटक. ২৫ या करुंतु ते राग हेप विना वांधारहित करुंनु. श्रने जे ए विषय रस ते, मोहती तो के मने तिक्त खागेठे एटसे कमवो लागे. पोतानी शुरू चेतनानो अनुभव क रीने में जगत्मा मोहरूप महासुजट जीत्यो. मारुं एवं स्वरूप पामीने हुँ मोक्षने सन्मुख थयो, इवे मने एवी रीतथीज अनंत काल वीतो! एटले अनंत काल लगे ए बोज रहुं ए थाशंसा ॥ ५० ॥ विचक्षण ज्ञानी पुरुष श्राशंसा करीने कहे के हुँ सदा ज्ञान रसमां राची रहुं थने हुं शुरू यात्मना थनुनवथी कोइ पण कासमां स्व खित न घालं! ॥ ५१ ॥ ए पूर्व कृत पुण्य पापरूप जे कर्म , ते विप वृक्ष जाणवा अने ते कर्मना उदयनो जे लोग ठे ते विप वृक्षनां फल फुल दे. हुंश्रा उदय नोगनो नोका नथी. राग उपधी रहित तुं. अनादिकालना साथे लागेला वि पय जोग तेसहज निर्मूल थाय ॥ ५५ ॥ इवे उदासीनताने वैराग्य कहिये तेनो महिमा कहेवेः-श्रथ वेराग्यमहिमाकथनः- ॥दोहा।।-जो पूरव कृत कर्म फस, रुचिसो हुंजे नाहि मगन रहे थाने पहुर, शुखातम पदमांहि ॥ ५३॥ सो बुध कर्मदसा रहित, पावे मोप तुरंत; मुंजे परम स माधि सुख, यागम काल अनंत ॥ ५५ ॥ थर्थः-जे पूर्वकासमा कर्म कर्लु, तेनुं फल उदय थयुं, ते फलथी रुचि लगामी जोगवे नही थने बारे प्रहर शुरू थात्मपदमां मग्न रहे ॥ ५३ ॥ तेज पंमित कर्म दशा रहित धईने तरत मोक्षपद पामे, ते पठी श्रागामिक कालमा थनंत कास लगी परम समाधिनुं सुख भोगवे ॥ ५४ ॥ ट्वे हानि पुरुपनो क्रमे झमे महिमा वघे ते कहे।:- ज्ञानी पुरुष महिमा कथनः- ॥अप्पय ठंदः।- जो पूरव कृतकर्म, विरप विप फल नदि मुंजे; जोग जुगतिकारज करंत ममता न प्रजुंजे; राग विरोध निरोध संग विकसप सघि ठंडे, शुधातम अनुनो अन्याति सिघ नाटक मंडे; जो ज्ञानवंत श्द मग चखत, पूरत व्दै केवस सहे सो परम अतींधिय सुखविपे, मगन रूप संतत रहे ॥ ५५ ॥ अर्थः- जो ज्ञाता थईने पूर्व कृतकर्म रूप पक्षाना विप फसने नोगये नही पटक्षे इष्ट फसधी रति न उपजे, थनिष्ट फसथी थरति न उपजे एवो ज्ञाता जेठे, ते मन पचन फापाना योगे करी युक्त, तेथी जोगनी गति के प्रवृत्तिये कार्य करे, कार्यविपे ममता प्रमुंजे नही, एरीते राग हेपनो निरोध करीने योगना संगथी जे विकल्प उठेने, ते सर्प गंडे, शुद्ध थाल्माना अनुजयनो यच्यास करीने शिवनाटक फे जे पकी जीवन्मुकि दोप एवं नाटक मांदे, जो ज्ञानवंत पुरुप एदिज मार्गे चा पण १३० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. से तो पूर्ण स्वचाव पामीने केवल हान पामे. पठी केवल ज्ञान पामीने उत्कृष्ट अ तीनिय सुखनेविपे निरंतर मम रहे.॥ ५५ ॥ हवे शुरू थारमा अव्य ते तेनुं वर्णन करेः-श्रथ शुरू श्रात्मदर्ववर्ननः- ॥ सयेया इकतीसा- निरने निराकूस निगम चेद निरजेद, जाके परगासमें जग त माध्यतु है; रूप रस गंध फास पुदगलको विलास, तासों उदवंश जाको जश गा इयतु है, विग्रहसों विरत परिग्रहसे न्यारो सदा, जामें जोग निग्रहको चिन्द पार यतु है सो हे ज्ञान परवान चेतन निधान ताहि, अविनाशी ईश मानी सीप्त नार पतु देः ॥ १६ ॥ जैसो नर नेदरूप निद- श्रतीत हुँतो, तेसो निरनेद थय नेदको न गदगो; दोसे कर्म रहित सहित सुख समाधान, पायो निज थान फिरि यादिर न पडेगो; कपट कदाचि अपनो सुनाट त्यागि करि, राग रस राचिके न परवस्तु गरेगो; यमसान झान विद्यमान परगट नयो, याही जांति श्रागम अनंत कास र देगी ॥ ५० ॥ जयक्ति घेतन विजाउसों उसटि थापु समो पाइ अपनो सुनाउ ग दिघीनो ऐः तपट्टीते जोजो सेन जोग सो से सब सीनो, जो जो त्याग जोग सो सो गय हि दीनो है सेवेको न रही गेर त्यागियेको नांदी थोर, याकी कहान पग्बो शु कारज नयीनो है: संग स्यागि थंग त्यागि वचन तरंग त्यागि, मन स्यागि पुदि स्यागि थापा मुझकीनो है ॥ ५० ॥ थर्षः-जे निर्णय केद्देवाय , निराकुक्ष केद्देवाय , निगम के उत्कृष्ट थर्य केद्दे याय ठे, वेद के द्वानरूप केहेवाय , जेनो नेद नश्री एवो प्रकाशयंत पदार्य जे मां सर्व जगन् शमाय ; यने जे ए रूप रस गंध स्पर्श जे विनाशी पदार्थों के, सेतो पुमसनो विधास ठे, तेना उदवंस के तेथी रहित जे ते तेनो जसगाए . बसी ने दिन के शरीर तेथी विरत के रदित थने अव्यनावरूप परिप्रद सेयी जुदो ते, जेमा सदाय प्रो योगयी रहित पणानुं चिन्ह के लक्षण पामीए के, एयो पदार्थ मो या हान हे त्या ते पदापं . तेथी दान प्रमाण ,थने पेतनानो निधान है. तेने याविनाशी इशर मानीने मस्तक नमाथीए वे ॥ १६ ॥ हये घीनुं पण शुभारम • अन्य मिनुं वन करतेः-यतीत काखमां पण शुभारम अव्य निभय नयनी अनेद . दतुं बने पदारनये नेदरच इतुं. हवे केवय रूप पामिने निर्नेद के नंदर दिन जाहीर. हवे एवी दमामां को मूर्ग नेद उराक्टो ? नयायिक लोक जे पोना नी प्रासामा ममाधियोंगयामाने कर्म रहित मानीने फरी संमारमा अवतार मानीने टेने नमस्कार करने, पाजे कर्म रदिन पयो, मुख समाधान सहित ययो, पीताई पानक पान्यो, पात्रो वाह्य मंकटमा कम पानी जेन परतीनो नार मा r . श्री समयसारनाटक. रवा ईश्वर अवतार सेश्ने फुःख पामेछे एमिध्यादृष्टिनी केहेवतांठे, पण जीव शुद्ध थईने फरी राग रसमा राचिने कोई कालमा श्रापणो स्वन्नाव त्याग करीने पर वस्तु ने अहे नही. केमके अम्बान शान के जे फरी करमाय नही एवं ज्ञान वि यमान कास विपे प्रगट ययुं तेतो श्रागामिक कासमां अनंत काल सगी रहे।।५॥ हवे फरीची अवतार सेवाना कारणनो अनाव कहेः- अनादिकालथी चेतन मि ध्यात्व नावरूप विनावमा रमि रयो हतो ते समयप्रस्ताव पामीने, विनावधी उप रांगे घई पोतानो शुद्ध स्वनाव इतो ते पोतेज सर लीधो, तेथी ज्ञान दर्शनादिक नाव सेवा योग्य इतो ते सीधो, अने राग द्वेषादिक नाव त्यागवाजोग हतो ते सर्व त्यागी दीपो; ते सेवार्नु चीजें ठेकाएं रद्दु नदी,श्रने त्यागवानुं पण चीजें ठेकाएं रद्यु नही. हवे हां पाकी नवं कार्य करवानुं शुं रjठेके जे कार्य करवाने फरी अवतार लेवो पमे ? जे उपाधिसंग इतो तेतो सर्व त्यजीने एटखे थंग त्याग के काय योग त्यागिने, वचन तरंग त्याग के वचन योग त्यागीने तथा मनोयोग त्यागिने बुद्धि त्याग के विकल्प त्यागीने श्रात्माने शुद्ध करी लीधो ॥ ५ ॥ हवे वाह्य नेप धरवो ते अव्यलिंग कहिए ते एकांतपणे मोदनुं कारण नधी ते कहेः-थय एकांत अव्यलिंगीकी निंदा:- ॥ दोहराः।- शुरु झानके देद नहिं, मुमा नेप न को ताते कारन मोपको, द रवसिंगि नहि दो ॥एए ॥ अव्य सिंग न्यारो प्रगट, कसा वचन विन्यान; श्रष्ट म हारिधि अष्ट सिधि, एक होदि न झान ॥ ६॥ अर्थः-थात्मा तो शुद्ध ज्ञानमय ते. अने शुद्ध झानने देह नथी, श्रने ज्यारे देह नधी त्यारे ज्ञान ने मुसाप पण कोश् नथी. तेथी मोक्षानुं कारण अन्य विंग होय नही. एटले नेप सीधे मुक्ति नयी ॥५ए ॥ ज्ञानथी अव्यलिंग तो प्रगट पणे जुझंज . क साविज्ञान, वचन विज्ञान, ते ज्ञानयी न्यारां . तया श्राचार, श्रुत, शरीर, वचन, पावना, बुद्धि, उपयोग, संग्रह संखीनता, ए श्रष्ट महा रिडि है. थने थपिमा, म हिमा, गरिमा, सघिमा, प्राप्ति, प्राकाम्य, इशित्व, वशित्व, ए अष्टमदा सिडि ठे. ते पण झान नधी ॥ ६॥ हवे एटखां महिमावंत स्थानक , तो पण ए ज्ञाननां स्थानक नधी ते कठे:-- थप झान थनाव स्थानक कथन:- ॥ सवेया इकतीसा॥-लेपमें न ज्ञान नहि ज्ञान गुरु वर्तनमें, मंत्र जंत्र तंत्रमें न ज्ञानकी कहानी है; ग्रंथमें न ज्ञान नहिं ज्ञान कवि चातुरीमें वातनिमें, ज्ञान नहीं झान कहा वानी है; तातें नेप गुरुता कवित्त ग्रंथ मंत्र वात, श्नतें थतीत झान चे ७३२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. तना निसानी है, ज्ञानहीमें इाननही शान उरठोर कहू, जाके घट झान सोश झा नको निदानी है ॥६॥ अर्थः- वेपमा ज्ञान न पामीए अने गुरुवाई के गर्वपणुं महोटाइ पणुं तेमां पण ज्ञान- स्थानक नथी थने मंत्र, तंत्र, यंत्रमा छाननी कदेणी नथी तथा ग्रंथ शास्त्र प ढवाथी पण ज्ञान प्राप्त यतुं नथी; कवितामां, चातुर्यतामा इान नथी. वातनी चतुरा श्मां ज्ञान नथी; अने जे वाणी ते ते शुं ज्ञान ? थर्थात् वाणी पण शान नथी.माटे नेख, गुरुतार, कविताई, ग्रंथ, मंत्र, यंत्र, तंत्र, वात ए सर्वथी अतीत के जुदीज झान वस्तु , ते चेतननी सहिनाणी ठे. झानतो क्यारे जाणवं, के जे अशुद्ध पणे होय तेतो ज्ञान न कहेवाय, माटे पूर्वे जे स्थानक कहां तेषी जूदीज को ज्ञान वस्तु ठे, माटे जेना घटमा ज्ञान प्रगटयु, तेज शाननुं मूलकारण वे ॥ ६१॥ हवे जेपूर्वे वेप प्रमुखना धारक कह्या तेनी मूढता कहि देखामे :- अथ नेपादि धारक मूढ यदु कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः।-नेप धरे लोगनिकों वंचे सो धरम उग, गुरु सो कहावे गुरु वाई जाते चहियें; मंत्र तंत्र साधक कहावे गुनी जागर, पंमित कहावे पांम ताई जामें लहिये; कवित्तकी कसामें प्रवीन सो कद्दावे कवि, वात कही जाने सो प वारगीर कहिये; ए तो सब विपके निखारी मायाधारी जीव, इन्दकों विलोकिकें द यास रूप रहिये ॥६॥ थर्थः- वेप धरीने लोकोने उगे, जरमावे ते धर्म ग कहेवाय, एटले तेने गु रुतानी चाहना होय ते गुरु केहेवाय.मंत्र,यंत्र,तंत्रादिक गुणनो जे साधक होय ते जा शुगर केदेवाय.थने जेमां पंमिताई रही ,ते पंडित केहेवाय.कवित चातुरिनी कसा मां जे प्रवीण होय तेतो कवि केदेवाय वातो वनावी बनावीने कही जाणे ते पवारगर - केदेवाय एटली थवस्याना धरनारा .ते सर्व इंघियविपयना याचक मायाधारीजीव वे. तेने जोड़ने मनमां एवं विचारिय के थहो! इति थाश्चर्य! ए चापमा केम पोतानो स्वार्थ खोयटे, एवी रीते तेना उपर दयालरूप थई रदेवु ॥६॥ इवे जीवना थनुजवनी योग्य दशा कहे तेः- श्रथ अनुजव जोगता कथन:- ॥ दोहराः।- जो दयाखता नाव सो, प्रगट हानको भंग; पें तथापि अनुनो द शा, वरते विगत तरंग ॥ ६३ ॥ दरशन झान चरण दशा, करे. एक जो को, थिर ब्द साधे मोप मग, सुधी थनुनवी सोय ॥६॥ अर्थ:-जे श्रात्माने शुद्ध दयासता नाव प्रगटेने, तेतो ज्ञान- थंग प्रगट थयु एम जाणीए. पण श्रनुजव दशा जे ठे,ते तो विगततरंग के०विकल्प रहित व।।३३॥

श्री समयसारनाटक.
७३३
वली दर्शन ज्ञान चारित्रनी दशाने विकल्प रहित एकपणे थारमाने जुए, एजरीते
स्थिररूप थाने मोक्षमार्गने साधे वे तेनेजसुधी के०सुजित धनुलववंत कहियें।।६।।
हवे निःसंदेह शुद्ध स्वरूप पाम तेनो महिमा कहे ः-श्रथ अनुजव महिमाकथन:-
॥ सवैया इकतीसाः।- जो हर झान चरणातममें उवि गेर, नयो निरदोर पर
वस्तुकों न परसे; सुद्धता विचारे घ्यावे शुभतामें केलि करे, सुखतामें घिर व्हे अमृत
धारा बरसे;त्यागी तन कष्ट व्हे स्पष्ट श्रष्ट करमको, करे धान नष्ट नष्ट करे थोर करसे;
सोई विकसप विजई यक्षप कालमांहि, त्यागि नो विधान निरवान पद दरसे ॥६५॥
श्रर्धः-जे कोई दर्शन शान चारित्ररूपी थात्मानेविपे झानने ठेकाणे ठेरावीने
वाट घांधे, त्यां निरदोर के० संशय रहित घने परवस्तुनो स्पर्श न करे, त्यां निश्चय
नय ग्रहण करीने शुभताज विचारे, शुझताज ध्यावे, अप्रमादि थईने शुद्धतामां
केसि करे, शुक्न ध्यानना प्रथम पायामां प्रवेशकरी शुझतामां थिर थईने महा थानं
दरूप अमृतनी धारा वरपावे. याही अवयवरूप लक्षण दे. तेथी शरीरना कष्टने त्या
गेठे. लीनताथी शरीर कष्ट न जाणे त्यारे स्पष्ट थईने एटले वीर्य फोरवीने थाने क
मनां स्थानने नष्ट करे एटले कमाने सत्ता यकी चलायमान करे अने नष्ट करे के०
निर्जरा करे ऐसे थोरडंकैसे के० ते जीव कोने याकर्पिने निर्जरावे ते जीव विकल्प
जाखनो विजय करीने थप कासमांज जो विधान के नवश्रेणिने त्यागी मोक्ष पद
देखे एटले पामे ॥ ६५ ।।
हवे शिष्य पुढे वे के ए अनुभव पामको महा विषम ठे ते उपर गुरु शिक्षा देतेः-
अथ अनुनय शिक्षा कथनः-
॥ चौपाई॥-गुन परजेमे दृष्टि म दीजे; निरविकसप अनुनो रस पीजे श्राप स
माइ थापमे लीजे; तनपा मेटि अपनपो कीजे ॥ ६६ ॥ दोहराः । तजि विनाव हु
जे मगन, सुझातम पदमांहि एक मोप मारग यहे, थोर इसरो नांहि ॥ ६ ॥
अर्थः-थात्माना गुण पर्याय अनेक , पण तेमां दृष्टि न देवी. मात्र निर्विकल्प
अव्यनो अनुभव रस पीवो. थारमा श्राधारमा थारमानो समास करी सेवो एटले सय
खगामवी, एटले थापणे शरीर धारी वीए, ते दशानु काय योग पणुं ते ते मटावी
धात्म स्वरूप करीए ॥ ६६ ॥थात्माना मूस खन्नाव विना चीजें सर्व विनाव पणु
दे, तेहने त्यजीने शुद्ध थारमाना चिदानंद स्वनावमांज मम पश्ये, एक थद्वितीय
मोदनो मार्ग एज . तेथी चीजो को मोदनो मार्ग नथी ॥ ६ ॥

७३४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. हवे शुरु श्रात्स्वरूपना अनुनवविना महाबत्ति पण अव्यलिंगी जाणवा ते कहेठे:- श्रथ अव्यलिंगी व्यवस्था कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-कश् मिथ्या दृष्टि जीव धारे जिन मुजा नेप, क्रिया म गन रहे कहे हम जती है; अतुल अखंग मलरहित सदा उदोत, ऐसे ज्ञान नाव सों विमुख मूढमति है आगम संचाले दोप टासे विवदार जाले, पाले वृत्त यद्यपि तथापि अविरती है; आपुकों कहवे मोप मारगके अधिकारी मोपसों सदीव रुष्ट पुष्ट कुरगति है. ॥ ६ ॥ दोहराः।-जे विवहारी मूढ नर, परजे पुखी जीव, तिनको वा हिज क्रीयको, हे अवलंब सदीव. ॥ ६ए । अर्थः-केक जीव मिथ्या दृष्टिले अने श्राचार्य उपदेश रसथी जिन मुझानेपधारी ठे अने साधुनी क्रियामा मग्न रहे, श्रने पोताना मनथी अथवा कोईना पूवायी श्रमे जति वश्ये एम कहे एटखे महाबत्ति ठेये. अने जेनी तुखना नथी एवं अखंड के संपूर्ण विनाव मखरहित सदा प्रकाशवंत पोतानुं अनुजवरूप जे झान नाव ठे तेथी विमुख हे माटे मूढमति ते. ते क्रिया करेठे, आगम सिद्धांत संजारेठे, अने थाहारादिकना दोप टाली व्यवहारमा दृष्टि राखेठे, एम यद्यपि महावृत्त पाले है, तोपण निश्चय नयथी ए अविरतीज कहीए, एवा जे जीव ते पोते मोक्ष मार्गना थधिकारी सोकमां कहेवायो. मोक्षथी ए सदा रुग्याज रहेठे एटले बजव्यने पण क्रिया केवल नवमा ग्रेवैयकसुधी गति कही ; पागे ए ऽख पुर्गतिमा पडेगाना जे को मूर्ख मनुष्य व्यवहारमांज रहे अने जे जीव पर्याय बुजिवंत ते शुल गतियो जीप होय तो जली एवी पर्याय बुद्धि धारे तेने तो बाह्य क्रियानुं यत्र लंयन सदाय कद्युठे ॥ ६॥ हवे व्यवहारे महामूढ ठे तेनुं वर्णन करेठेः- थथ महामूढ वर्ननः- ॥चौपाई॥ जेसे मुगध धान पहिचाने;तुप तंमुसको नेद न जाने; तेसे मूढमती व्यवदारी; ससे न घंध मोप विधि न्यारी ॥ दोहराः।-कुमति पाहिज दिष्टिसो, यादिज क्रिया करत, माने मोप परंपरा, मनमें दूप धरंत ॥ ३१॥ शुद्धात्तम अनुनो 'कथा, कहे समकिती को, सो सुनिके तासों कहे, यह सिवपंथ न हो ॥ १२ ॥ थर्थः-जेम को मननो जोसो पुरुष वे ते धानने तो थोसखे पण तूस थने तंमुस मां निजता ते ते न जाणे तेम, जे व्यवहारी मूढमति ठे तेतो घंधविधि थने मोक्ष विधि दो दो खसी शक नहीं; केवल विधि जाणे ॥ ३० ॥ जे कुमति होय ते प र्याय वुझियी शाता वेदनीय पणे समाधि मुख जापीने बाह्य प्रष्टिया तेनी हेतुरूप वाह्यक्रिया करे बने वायक्रियामां मन होय तो तेयी तेने निर्जरा मानीने मोद

श्री समयसारनाटक.
७३५
परंपरा माने श्रने मनमां श्रानंद पामे ॥ ३१॥ ते मूढने को समकिती जीव शुरू
श्रात्मानी अनुजव दशाने मोक्षतुं कारण कहे तो तेनुं वचन सांजलीने तेने एवं कहे
के ए रीतेतो मोक्षमार्ग थाय नही ॥ १२ ॥
हवे मूढ तथा हानीनु सक्षण फहेः-वय मूढ तथा ज्ञानी सक्षण कथन:-
॥ कवितः।- जिन्दके देद चुद्धि घट थंतर, मुनि मुसा धरि क्रिया प्रवानहि ते
दिय अंध पंधके करता, परम तत्वको नेद न जानदिः जिन्दके दिये सुमतिकी क
निका, याहिज क्रिया नेप परमानदिः ते समकिती मोप मारग मुप, करि प्रस्थान
नव स्थिति जानहि ॥ ७३ ॥
अर्थ:-जेना हीयामा देद युकिरदेवे एटखे देहधारी ने पथ निन्नपणे जाणतो
नधी अने मुनीश्वरनी मुमा धारिने क्रियानेज प्रमाण करे, तेतो हीयानो थंध ठे
अने घंधनो करनार ते श्रने परम तत्वके मोक्ष तत्त्वना नेद ने जाणतो नथी अने
जेना हैयामां सम्यग् दृष्टिने लीधे सुबुजिनी करणीका जागी तेतो वाह्य क्रियाने
नेप रूप प्रमाण करे. तेनेतो समकिती कहीए,ते जीर मोक्ष मार्ग ने सन्मुख प्रस्था
न के प्रयाण करीने जवस्थितिने निश्चयेजांजे वे ॥३॥
हवे संदेपघी नि केवल उपादेयरूप मोक्ष मार्गनो उपदेश देठे:-
अथ मोक्षको उपदेश संक्षेप मात्र कथनः-
॥ सवेया इकतीसाः॥-थाचारिज कहे जिन वचनको विसतार, अगम अपार है
कहेंगे हम कितनो!, बहुत पोसवेसों न मकसूद चुप नली, बोलीए सुवचन प्रयोजन
है जितनो; नानारूप जसपसों नाना विकल्प , ताते जेतो कारिज कथन जलो
तितनो; शुरु परमातमको अनुनी थन्यास कीजे, यहे मोप पंथ परमारथ है इतनो
॥ ४ ॥ दोहाः।- सुझातम अनुनोक्रिया, सुफ ज्ञान दृग दोर, मुकति पंथ साधन
वहै, वाग जास सर और ॥ ५ ॥
थर्थः-थाचार्यजी शिप्यने कहे . श्रहो! शिष्य! जिनेश्वरना पचननो विस्तार तो
नय प्रमाण करीने श्रगम अपार है. श्रमे केटलोक कहीए, श्राही बहु योसबुं ते थ
मारी मकसुद नथी तेथी चुप रहेतेज ठीक ठे, थने जेटयु प्रयोजन के तेटबुंज
योस पण नाना प्रकारनु जस्प के योस, कहिये तो नाना प्रकारना विकल्प उठेने,
तेषी जे एक कार्य ते तेपुरतुंज घोलवू यस वे शुद्ध परमात्म अन्यना धनुनव योगना
धन्यास करीए एज मोक्ष मार्ग जाणीए, घधी पातमा एटलोज परमार्थ रे ॥४॥
जे क्रियाथी शुद्ध थात्मानो अनुनय थाय तेज क्रियावे अने शुद्ध शान दृष्टिनी दोर
तेज मुक्ति पयर्नु कारण के. धीजु सर्व वचनामंबरठे ॥ ५ ॥

प्रकरणरनाकर नाग पहेलो. इये शुद्ध जीव अव्यनु वर्णनः- अथ शुद्ध जीव अव्य बनन:- ॥ दोहराः-॥ जगत चढ थानंदमय, झान चेतना नास; निर्विकल्प शाश्वत सुथि र, कीजे अनुनो तास. ॥ ६ ॥ श्रचल थखंमित ज्ञानमय, पूरन वीतममस्व, ज्ञान गम्य बाधा रहित, सो हे थातम तत्त्व. ॥ ७ ॥ थर्थ:-जे पदार्थ जगत्मां चतुजेवो अने श्रानंदमय ,जेनी ज्योति ज्ञान अने चेतना , जेमां कोई विकल्प नथी, नेद नथी, थने शाश्वतो वे तथा स्थिर , जे पदार्थनो थनुनब करीए तो मुक्ति पामीए. ॥ ६ ॥ जे कोईका पोताना खनावधी पक्षापमान घाय नदी एवो अखंडित झानमय, संपूर्ण समाधिवंत थने ममत्र र हितने, प्रिय प्राय नही तेयी शान गम्य ते श्रने अठेच अनेयपणाथी पाधा रहित रोज चारम सत्व कदीए. ॥ ७ ॥ इति श्री समपसार नाटक ग्रंयनो दशम सर्व विशुझिनामा कार घालायोधरप संपूर्ण थयो। ॥ दोदाः ।।- सरर विमुद्धी धार यह, कन्युं प्रगट शिवपंथ; कुंद कुंव मुनिराग इत, परन जपो गरंय.॥1॥ थ:- जे धारणां थारमानी सर्व विशुकि पामिये तेज कार कां, ते प्रगटप मोदनो मागं वहां वे.श्री सीमंधर स्वामीनी वाणी सांगलीने श्री कुंदकंवाचार्य हामंप कीचो. एपी गंप्रदाय पान, ते ग्रंथ संपूर्ण थयो. दवे मंप कनांनुं नाम बने ग्रंथनो महिमा कदेवः-श्रय प्रय व्यवस्था कयनः- ॥ चाराः।- कुंद कंद मुनिराज प्रवीना; तिन्द यह ग्रंथ इंहासों कीना; गापा पर मु प्राकृत यमानी; गुरु परंपग रीति यग्यानी. यो ग्रंथ जगमें विख्याना, मुन्न महा मुम्न पावदि हाता; जे नवरस जगमांहि घयाने ते सय रसमें सार स माने. ucu दोहराः ॥ प्रगट सप संसारमें, नवरस नाटक दो नवरस गनिंग हानमें, विरमा जाने को॥॥ या- कुंद कंद नामे मुनिराज त यध्यारममा प्रवीण थया, ते पाचार्य श्या सर्व शिहिनामा कार एगि या ग्रंय कांधो. ते ग्रंथ प्राकृन गायावर नमीवाणी प्रा ही या वादीने गुम मदायी यमृतवंड याचार्य वखाणी ॥ ॥ ा प्रयनी टी सामान करवायी कंद कंदाचार्यनो करेषी ग्रंथ जगतमा विड्यात पयो, सेने सांची हाना दोर में महामुन पाने. जगत्मा जे नवरस ववाभा , ते सर्व रस मां मार रमते ५ समपसार नाटकमा समाई रमान.EE मंसारमा मसाल पटने के नायर होर ते ना रसमय होय, पप शांतरसमा जेहान ने सेना बो 11

श्री समयसारनाटक.
३७
रस गर्जित . तेने तो कोई विरसाज जाणे.॥ हवे नव रसनु वर्णन करतां नव
रसनां नाम कहे:-अघ प्रथम नव रसके नामः-॥ कवित्त छंदः।-प्रथम शृंगार वीर
इजो रस, करुना तृतिय जगत सुखदायक; हास्य चतुर्थ रुप रस पंचम, ठहम सुरस
विजन विनायक; सत्तम जय अष्टम रस श्रदजुत, नवमो शांत रसनिको नायक; ए
नवरस पई नव नाटक, जो जहों मगन सोइ तहों लायक ॥ २ ॥
अर्थः-प्रथम श्रृंगार रस,बीजो वीर रस,धने त्रीजो करुणा रस,ते जगत्मां सुखदा
यफ चोथो हास्य रस,पांचमो रोज रस,अने ठगे विनरस रस, ते विनायक कहेतां
चित्तनो जंग करनार . सातमो नय रस, शाउमो अद्भुत रस, अनेनवमो शांत रस
ते सर्व रसनो नायक . ए नव रस कहिए. ते नव रस नाटक रूप होय. जे प्राणी
जे रसमां मन घई रखो ते तेने ते रस लायक ठे. ॥२॥
हवे नव रसना स्याई नाव कहे; थप रस अवस्था कथनः-
॥ सवैया इकतीसाः ॥-सोनामे सिंगार वसे वीर पुरुपारयमे, हियेमे कोमल क
रुना रस पखानिये; आनंदमे हास्य रुंम मुंभमे विराजे रुज, चीजठ तहां जहां गि
सान मन थानिये; चिंतामे लयानक अथाहतामे अदभुत, मायाको अरुचि ता
मे शांत रस मानिये; एई नय रस नवरूप एई जावरूप, इन्दको विठन सुदृष्टि
जग जानिये.॥३॥
थर्थः-शोजामां श्रृंगार रसनो निवास ठे. अर्थ साधन रूप पुरुषार्थमां वीर रसनो
पास वे. हृदयनी कोमसतामां करुणा रसनो वास है. थानंदनी प्राप्तिमा हास्य
रसनो पास वे. रण संग्राममां रंड मूंडपमेशां होय, त्यां रो रसनो वास . कोई
मुगामणु स्थानक जोई मनमा सानी धावे, त्यां पिजरस रसनो वास ठे. चिंतामां
जप रसनो पास . जे कोई थयाग थपटमान वस्तु जाणिए त्यां यशुन रसनो वास
वे. ज्यां मापानी थरुचि होय तदां शांत रसनो वास प्रमाण कहिए. ए नव रस ते ते
जयरूप के संसार रूप पण ले, अने एहिज नर रस नाव फेरा उत्चम जायरूप पण
ए नव रसनो विरोधन फे० विवेक जे ते ते तो जगत्मा मुदृष्टिधी जाणीए ॥३॥
दये एज नय रस धाररूप झानमा गनित ते ते एफज काणे देखाडे :-
चय नप रस शान गर्जित एकीनृत करन:-
॥ उपप उद।।- गुन विचार सिंगार, वीर दिम उदार रूप फरना सम रसरीति,
सास दिरदे उनाद नुर बट करम दस दसन, रुफ परत तिहि पानस; तन विसंत
योनक. उंद उपदसा जपानक; थान चनंत यस निंतरत, शांन सहज यंगग
पुषः नर रस विकास परगास तर, जय सुयोध घट प्रगट इव ॥ ४ ॥

३० प्रकरणरनाकर नाग पहेलो, अर्थः- ज्ञानादिक गुणेकरी श्रात्म विनूपित देखिये त्यांतो श्रृंगार रस उपज्यो १, थने श्रात्माने विपे निर्जरा प्रमुखनो उद्यम देखिये त्यांतो उदार प्रधान वीर रस २, ज्यारे यात्माने उपशम रसनी रीते देखिये त्यारे करुणा रस जाणीए ३, ज्यारे एने अनुनवमां उत्साह अने सुख उपजे वे ते तो हेयामां हास्य रस उपजे ४, महा बलवान था कर्मना थनंत प्रदेशी दल ते तेनो दलन करतां देखीए तो त्यां था स्मा रोज रसमयि थई रह्यो ते ५, ज्यारे पुजलनुं स्वरूप विचारीये वीए त्यारे विज स रस ले ६, ज्यारे श्रात्मा पोतानुं स्वरूप न जाणे अने उंद सुःखदशामां पड्यो ने, त्यारे तो जय रसमा देखीए , अनंत वीर्य- ज्यारे चितवन करीए त्यारे तो आत्मा थत रस पामे , ज्यारे राग द्वेप निवारीने सहज वैराग्यने धुव के० निश्चल धारे वे, त्यारे थामा शांत रसमय पामीए ए, ए नव प्रकारना नाव रसना विलास नो प्र काशतो ज्यारे घटमां सुबुद्धि प्रगट थाय त्यारेज थायः ॥ ४ ॥ हवे कुंदकुंदाचार्यकृत था ग्रंथ वे तेनी स्तुति करेः-श्रथ ग्रंथ स्तुतिः- ॥ चोपाईः ॥-जव सुबोध घटमें परगासे, तव रस बिरस विषमता नासे, नव रस सखे एक रसमांदी, ताते विरस नाव मिटि जांही. ॥५॥ दोहरा-॥सब रस गर्जित मूल रस, नाटक नाम गरंथ; जाके सुनत प्रवान जिय, समुळे पंथ कुपंथ. ॥ ६ ॥ ॥चोपाई॥-वरते ग्रंथ जगत हित काजा, प्रगटे अमृतचंद मुनि राजा; तब तिन्ह ग्रंथ जानिथति नीका, रची बनाइ संसकृत टीका ॥७॥ दोहराः ॥ सर्व विशुद्धि कारखों, थाए करत पखान; तब थाचारज जक्तिसौं, करे ग्रंथ गुन ज्ञान. ॥ ७ ॥ ॥ चोपाई ॥-थवजुत ग्रंथ थध्यातम वांनी, समुझे कोऊ विरसा झानी, यामे स्या दवाद थधिकारा, ताको जो कीजे विसतारा ॥ नए ॥ तो गरंय अति शोजा पाये वह मंदिर यह कलस कदावे, तव चित श्रमृत वचन गढस्रोले, थमृतचंद आचारज घोले ॥एका दोहरा.-॥ कुंदकुंद नाटकविपे, कयो दरव अधिकार, स्यादवादने साधि मे, कहाँ थवस्था धार ॥ ए१ ॥ कहों मुकति पदकी कथा, कहाँ मुक्तिको पंथ, जैसे कारज जहां, तहाँ कारन दधिपंथ ॥ ए ॥ अर्थ स्पष्ट ।। ॥ चोपाई॥-अमृतचंद बोसे मृत वानी, स्यादवादकी सुनो कहानी, कोक कहे जगमाही, कोऊ कहे जीव दे नाही ॥ ए३ ॥ दोहराः॥-एक रूप कोऊ कहे, अगनित थंग; छिन जंगुर कोक कहै, कोऊ कहै अनंग ॥ ए४ ॥ नय थनंत श्ह विधि कही, मिसे काढू कोश, जो सब नयसाधन करे, स्यादवाद है सोर ॥ ए ॥ स्यादवाद थधिकार अब, कहाँ जेनको मूस, जाके जाने जगत जन, सहे जगत जखकूम ॥ ए६॥ .4 .

श्री समयसारनाटक. ३ए श्रर्धः-इवे संगतनी वात कहे:-ज्यारे घटमां सुबोध प्रकाशे ते, त्यारे ए रसस हित ते अने ए विरस वे. एवो विषय ममता नाव , ते सर्व नाश पामे. एनो हेतु ए वे के जे नव रस ते तेने एक नाव रसमांज सखे के० जुवे, तेथी विरस नाव मटीने एकज रसमां श्रात्मानुं रहे घाय. ॥ ५ ॥ एम सर्व रसोमां गति एक र समय थयलो एवो था समयसार नाटक नामे ग्रंथ श्री कुंदकुंदाचार्यजीए कह्यो, जेना अर्थ नावने सांनखता प्रमाणिक जीव ठे ते मार्ग कुमार्गनो विचार समजे. ॥ ६ ॥ प्रथम जगत्वासी जीवोने हितकारी कार्यनो ग्रंथ प्रवर्तमान थयो ते पठी अमृत चंद नामा श्राचार्य प्रगट्या तेणे या ग्रंथ श्रति श्रेष्ठ जाणीने या ग्रंथनी टीका व नावी, गाथार्नु रहस्य लश्ने काव्य बंध कह्यो ते कहीएवीए. ॥ ॥ श्री अमृतचं दजी एज अंथनुं व्याख्यान करता सर्व विशुद्धि धार सुधी श्राव्या. थांही ग्रंथ सं पूर्ण थयो जाणी श्री अमृतचं श्राचार्य जक्तिना वशधी ग्रंथर्नु गुण ज्ञान करे ठे. ॥ ॥ या ग्रंथ अध्यात्म वाणीमा अनुत थयो, पण था ग्रंथने कोई विरसा ज्ञान चंत पुरुप समजे. या ग्रंथमा स्याउादनो अधिकार , ते अल्प बुद्धि स्थूलमतिने समजवो मुशकेल . तेथी ते स्याछादनो जो विस्तार करीये तो सारु. ॥ Gए ॥ जे थकी था ग्रंथ श्रति शोना पामे एम विचारी श्रा ग्रंथरूप मंदिर तेना उपर स्याहा दनो विस्तार करिये तो ते कलशरूप घाय. त्यारे महारा चित्तमां अमृत जेवा वचन गढो के धारण यश्ने खुले. एम दोप रहितनी परे श्री अमृतचंद थाचार्य वोले ठे के ए॥ श्री कुंदकुंदाचार्यना करेसा नाटक ग्रंथमां जीव अजीव जव्यनो अधिकार कहो. हवे हुँ स्याहाद नयनी थवस्थानो घार कडंतु, अने साध्य वस्तुनी अवस्था नो घार कहुँनु.॥ १ ॥ वाणुमां दोहरानो अर्थ सुसन ते ॥ ए ॥ अमृतचंद था चार्य एवी कोमल वाणी बोख्या के अहो ! शिप्य! स्याहादनी कथा हुँ कहुं ते सां असो. कोई अस्तिवादि तो एम कहे ? के जगत्मां जीव वस्तु , अने कोई नास्ति वादी कहे ते के, जगत्मां जीव वस्तु नथी. ॥ ए३ ॥ कोई अद्वैत वादी ब्रह्मने एक रूप कहेते. कोई नैयायिक वैशेषिक जीवने अगणितपणे कहे. कोई बोधमतीने बीघे जीवने क्षणभंगुर कहे; कोई सांख्यमतीने लीधे जीवने अन्नंगज कहेवे. ॥ए ॥ थर्थ समजवाना मार्गने नय कहिए, ते समजवाना मार्ग थनंत तेने सीधे नय पण अनंत कहिये; तेमां कोई नय कोई नयने मसे नही, विरोधी ते. हवे थांही जे सर्व नयनुं साधन करे, एटसे सर्व नयने साचा साधिने देखाडे, तेने स्याहादि जाणीए. ॥ एए ॥ ते स्याहादनो अधिकार हवे ढुं सर्व कहुँ . एज ३७ प्रकरणरत्नाकर जाग पहेलो. अर्थः- ज्ञानादिक गुणेकरी श्रारम विनूपित देखिये त्यांतो श्रृंगार रस उपन्यो १, थने आत्मानेविपे निर्जरा प्रमुखनो उद्यम देखिये त्यांतो उदार प्रधान वीर रस ठे २, ज्यारे श्रात्माने उपशम रसनी रीते देखिये त्यारे करुणा रस जाणीए ३, ज्यारे एने अनुनवमां उत्साह अने सुख उपजे ते ते तो देयामां हास्य रस उपजे ले ४, महा बलवान आठ कर्मना अनंत प्रदेशी दल तेनो दलन करतां देखीए तो त्यां श्रा स्मा रोज रसमयि थई रह्यो वे ५, ज्यारे पुगतनुं स्वरूप विचारीये वीए त्यारे विज त्स रस ने ६, ज्यारे श्रात्मा पोतानुं स्वरूप न जाणे अने उंद सुःखदशामां पड्यो ठे, त्यारे तो जय रसमां देखीए , अनंत वीर्यनुं ज्यारे चितवन करीए त्यारे तो श्रात्मा श्रत रस पामे ७, ज्यारे राग कैप निवारीने सहज वैराग्यने धुव के निश्चस धारे , त्यारे थात्मा शांत रसमय पामीए ए, ए नव प्रकारना जाव रसना विलास नो प्र काशतो ज्यारे घटमां सुबुद्धि प्रगट थाय त्यारेज यायः ॥ ४ ॥ हवे कुंदकुंदाचार्यकृत या ग्रंथ वे तेनी स्तुति करेः-अथ ग्रंथ स्तुतिः- ॥ चोपाई ॥-जब सुबोध घटमें परगासे, तव रस विरस विषमता नासे, नव रस सखे एक रसमांही, ताते विरस नाव मिटि जांही. ॥५॥ दोहरा-॥ सब रस गर्जित मूल रस, नाटक नाम गरंथ; जाके सुनत प्रवान जिय, समुळे पंथ कुपंथ. ॥ ६ ॥ ॥चोपाई॥-वरते ग्रंथ जगत हित काजा, प्रगटे अमृतचंद मुनि राजा; तब तिन्द ग्रंथ जानि अति नीका, रची वना संसकृत टीका ॥७॥ दोहराः ॥-सर्व विशुद्धि द्वारखो, थाए करत घखान, तब श्राचारज नक्तिसों, करे ग्रंथ गुन ज्ञान. ॥ ॥ ॥ चोपाईः ॥-थवजुत ग्रंथ अध्यातम वांनी, समुळे कोऊ विरला झानी, यामे स्या दवाद अधिकारा, ताको जो कीजे रिसतारा ॥ए तो गरंथ थति शोना पावे वह मंदिर यह कसस कहावे, तव चित थमृत वचन गढखोले, थमृतचंद श्राचारज बोले गएदोहरा.-॥ कुंदकुंद नाटकविपे, कह्यो दरव अधिकार, स्यादवादने साधि मे, कहाँ अवस्था झार ॥ ए१ ॥ कहों मुकति पदकी कथा, कहाँ मुक्तिको पंथ, जैसे घृत कारज जहां तहाँ कारन दधिपंथ ॥ ए ॥ श्रर्थ स्पष्ट । ॥ चोपाई ॥-अमृतचंद बोले मृा पानी, स्यादवादकी सुनो कहानी, कोऊ कहे जीव जगमाही, कोऊ कहे जीव हे नाही ॥ ३ ॥ दोहाः ॥-एक रूप कोऊ कहे, कोज अगनित थंग; छिन भंगुर कोक कहै, कोक कहे थनंग ॥ ए४ ॥ नय अनंत श्ह विधि कही, मिलेन काहू कोश, जो सत्र नयसाधन करे, स्यादवाद है सोश ॥ ए॥ स्यादवाद अधिकार थब, कहाँ जेनको मूल, जाके जाने जगत जन, सहे जगत जलकृत ॥ ए६॥

" श्रीसमपसारनाटक. ३ए अर्थ:-हवे संगतनी बात कईः-ज्यारे घटमां सुबोध प्रकाशे , स्पारे ए रसस हित अने ए बिरस . एवो विषय ममता भाव , ते सर्व नाश पामे. एनो हेतु ए के जे नव रस ठे तेने एक जाव रसमांज बखे के० जुवे, तेथी विरस नाव मटीने एकज रसमा यात्मानुं रहेचं घाय. ॥ ५ ॥ एम सर्व रसोमां गर्नित एक र समय यसो एवो था समयसारनाटक नामे अंध श्री कुंदकुंदाचार्यजीए कह्यो, जेना अर्थ जावने सांजसत्ता प्रमाणिक जी ते मार्ग कुमार्गनो विचार समजे. ॥ ६ ॥ प्रथम जगत्वाती जीवोने हितकारी कार्यनो ग्रंथ प्रवर्तमान भयो ते पनी अमृत चंद नामा धाचार्य प्रगव्या तेणे था अंध श्रति श्रेष्ठ जाणीने या ग्रंथनी टीका नाबी, गायार्नु रहस्प लइने काव्य बंध कह्यो ते कहीएलीए. ॥ ७ ॥ श्री अमृतचं दजी एज मंथनुं व्याख्यान करता सर्व विशुद्धि हार सुधी श्राव्या. याही ग्रंथ सं पूर्ण थयो जापी श्री अमृतचं वाचार्य मकिना वशथी अंघनुं गुण ज्ञान करे ठे. ॥ ॥ या ग्रंथ अध्यात्म वाणीमा अनुत थयो, पण आ ग्रंथने कोई विरला ज्ञान चंत पुरुष समके. या ग्रंथमा स्याछादनो अधिकार ते, ते अल्प युधि स्थूलमतिने समजवो मुशकेस ठे. तेथी ते स्याहादनो जो विस्तार करीये तो सारु.॥ ॥ जे घकी या ग्रंथ पति शोना पामे एम विचारी या ग्रंथरूप मंदिर तेना उपर स्याहा दनो विस्तार करिये तो ते कलशरूप धाय. त्यारे महारा चित्तमां अमृत जेवा वचन गढो के धारण घश्ने खुले. एम दोप रहितनी परे श्री अमृतचंद आचार्य बोले ठे के एा श्री कुंदकुंदाचार्यना करेसा नाटक ग्रंथमां जीव अजीव अव्यनो अधिकार कहो. हवे हुँ स्याहाद नयनी थवस्थानो हार कटुंतु, श्रने साध्य वस्तुनी अवस्था नो धार कहुं । ए ॥ थाणुमा दोहरानो अर्थ सुसन ते ॥ २ ॥ अमृतचंद श्रा चार्य एवी कोमल वाणी योध्या के अहो ! शिष्य! स्यामादनी कथा हुँ कहूँवं ते सां मो. कोई वस्तिवादि तो एम कहे वे के जगत्मा जीव वस्तु , श्रने कोई नास्ति वादी कहे के, जगत्मा जीव वस्तु नथी. ॥ ए३ ।। कोई श्रोत वादी ब्राने एक रूप कहे. कोई नेयायिक वैशेपिक जीवने श्रगषितपणे कद्दे. कोई चोधमतीने सीधे जीवने क्षणनंगुर कहे; कोई सांस्यमतीने सीघे जीवने थनंगज कडेवे. ॥ ए ॥ थर्ष समजवाना मार्गने नय कहिए, ते समजवाना मार्ग थनंत ते तेने सीधे नय पप थनंत कहिये तेमां कोई न कोई नयने मसे नही, विरोधी वे. दवे आंही जे सर्प नयतुं साधन कर, एटसे सर्व नयने साचा साधिने देखाडे, तेने स्पासादि जाणीए. ॥ ए ॥ ते स्यामादनो अधिकार हचे हुं सर्व कहुं . एज . ४० प्रकरणरनाकर नाग पहेलो. स्याहाद श्रागमनुं मूल . जे स्याहादना जाण प्रवीण जगत्वासी लोक वे ते सं सार जसधिनो कांगे पामे ॥ ६ ॥ दये नयजाखथी शिष्यने संदेह उपज्यो त्यारे प्रश्न करे:-श्रय शिष्यप्रन्न गुरु उत्तर कथन:- ॥ सबैया कतीसाः ॥-शिष्य कहे स्वामी जीव स्वाधीन के पराधीन, जीव एक है किधी थनेक मानि लीजिये जीव हे सदीय किधो नादि हे जगतमांदि ? जीय अविनमर के नखर कदीजिये सतगुरु कहे जीव दे सदीय निजाधीन, एक श्रधि नभर दरव दृष्टि दीजिये, जीव पराधीन दिन जंगुर अनेकरूप, नांहि तहां जहाँ परजे प्रधान कीजीए. ॥ ए॥ अ-प्रथम शिष्य पुने, खामी जीव स्वाधीन के के पराधीन ? जीय एक वे फेगतिमा अनेक वे ? ए केम मनमा जाणयु. थने जीव कहेवाय ते तो जगत्मा सदा नदी, पयतिपणानो संदेह, थने जीव अस्ति के थविनाशी ले के पिनानी है. ये थायी रीना प्रभ उपर ससुरु कहेडे, के हे! शिष्य ! जीय वस्तु ज गत्मा , पर नास्ति न कहीए, थने ते जीव थापणे स्वाधीन वे. थने एक यद्यपि गपतीये करे, तो पण लक्षणश्री एक . थपिनाशी अव्य दृष्टि दीजे तो एम ज.चने जो पर्याय नप प्रमाण करीये तो जीव पराधीन , कर्माधीन . अने यापित गरए देपना दपनंगुर . गरयादिक देखता यनेकाप . वसी थजीव प दाई स्यापनानी थपदाये नयी. थने जहां पर्याय प्रमाण रे तिदा पवे.॥ ॥ दवे अन्य क्षेत्र का नावे करीने सर्व वस्तुनुं यस्तिनास्तिपाणु कदेवः- थय दरव देव काक्ष नाव थस्तिनास्ति कथनः- ॥ सवैया इकतीसाः ।।- सर्व संत्र का नाय चारो नेद वस्तुहीमे, अपने चतुक वस्तु अम्तिमर मानिये; परकेचतुष्क वस्तुनासति नियत थंग, ताको नेद दर्य परजाप मर जानिये; दावतो वस्तु खेत्र सत्ता नूमिकान चास, मुनार सहज मूक्ष सति पवानिये, यादी नानी परविकसर बुद्धि कवपना, विवहार दृष्टि यंशनेद परयानि पे. । ए॥ दोहगः।-हे नाही नाही मु है, है है नाई। नाही; यह सरयंगी नप धनी, मयनाने सर मांदि. ॥ एए॥ य:-5य, दंत्र, काड, भाव ए चारे नेद अनुमा विचारीप. थांदी यापणे यात्रु ने धम्दिार मानीप. पटव मान्य, मंय, मरकाम, सनावणी विचारीय स्या रनो सो पस्नु घन्निर के यने जो परवस्तुयी ५ गारने विवारिये तो यस्तुनुं ना लिनीने ते. एटाउन्य, परक्षेत्र, परकाय, परनामी सवं यन्तु नाति

श्री समयसारनाटक.
४१
पे. नियत अंग के निश्चयनयथी थस्ति तेनो नेद अन्य पर्यायधी जाणवो. ए
चार भेदमा व्ययी वस्तु कहीए; वस्तुनी सत्तानी नूमिने क्षेत्र काहये; वस्तुनी परि
णाम चालधी काल कहीप; सहजनी मूलशक्तिने स्वन्नाव कहीए. ए रीते चुहिनी
कल्पना करीने परमव्य क्षेत्रादिकना जो विकल्प ग्रहण करिये.जेम के घट वस्तु ग्रह
ण करवाची परजव्य, परदेत्र, परकाल, परनावनी कल्पनायी नास्ति . ए व्यवहार
दृष्टिथी वस्तुना अंश नेद प्रमाण थायः ॥ एक् ॥ श्रने ए नयी एवं कहेवामां स्वर
व्यादिकर्नु थस्तिपणुं खईने पर व्यादिकथी नास्तिपणुं खईए तथा ते नहि एम
कहेवामा प्रथम परमव्यादिकनुं यस्तिपणुं ग्रहीए; ते अने नथीज एम केहेवामां फ
री पराव्यादिकन केवल नास्तिपणुंज ग्रहण करिये ठिये; एची सात नांगा उपजे
आंही सांग नयना धणी स्याहादी सर्व वस्तुमां सर्व नांगा माने ते. ॥ एए ।
हवे चोद नयना नेदघी एकेक नेदे एकांत पक्षीनी जेवी केहेणी वे तेवी कहे:-
अथ चतुर्दश नय नेद एकांत पक्ष कथन नाम स्थापन:-
॥ सवैया इकतीताः ॥- ज्ञानको कारन केय श्रातमा त्रिलोक मेय, शेयसों अं
नेक ज्ञान मेस शेय गंदी है; जोलों केय तोखों ज्ञान, सर्व दर्वमे विज्ञान, बिना य
बेत्र ज्ञान जीव वस्तु नांही है, देह नसे जीव नसे देह उपजत खते, श्रातमा अचेतन
है सत्तार्थसमांही है, जीव ठिन नंगुर थझायक सरूपी ज्ञान, ऐसी ऐती एकंत श्र
वस्था मूढ पाही है ॥ ५०० ॥
अर्थः-प्रथम चवद नयना नाम स्थापना कहेतेः-जे शेय वस्तुमा ज्ञान उपजेठे,
तेथी झननु कारण य ए नाम ठे, १. प्रण लोक प्रमाणे श्रात्मा , तेथी चिसो
कमय एवं नाम ते, २. जेम थनेक शेय , तेम ज्ञान पण अनेक . ते थनेक झान
ए नाम, ३. ज्ञानमां यनी ठाया ते ते मेखवू दे. तेथी मेसन ज्ञेय ए नाम ,४.
ज्यां सुधी ज्ञेय ते त्यां सुधीज्ञान . झेय उपरांत ज्ञान नी तेथी ज्यां सगी झेय ए
नामठे ५. सर्व अव्य मयी विज्ञान ते.तेनु तेज नामवे. ६. झेय क्षेत्रने प्रमाणेज ज्ञान
ठे, तेथी ज्ञेय क्षेत्रमान ए नाम . . जीव वस्तु जगत्मां नथी. तेथीनास्ति जीव ए
नाम , ज. देहनो नाश घवाथी जीवनो पण नाश, तेथी जीव नाश ए नामठे ए.
दे उपजवायी जीव विराजे , तेची देह त्यां जीवोत्पाद ए नामने १० थारमा ते ते
अचेतन पदार्थ वे तेथी थचेतन ज्ञाता ए नाम ठे २१. सत्ताना यंश ते जीव कहिए
, पण थारमा अंश मात्रठे ए नामठे १२. जीव ठे, ते दाणनंगुर तेथी एजनामवे
१३. ज्ञान ले ते झायक खरूपमां नयी तेथी थझायक ज्ञान ए नाम ले १४. एवी एवी
एकांत अवस्था मृह खोको पामे ते ए नयना नेद जाणवा ॥ ५० ॥

४० प्रकरणरनाकर नाग पडेखो. स्याहाद थागमर्नु मूल . जे स्याछादना जाण प्रवीण जगत्वासी लोक ते ते से सार जलधिनो कांगे पामेवे. ॥ ए६ ॥ हये नयजालथी शिष्यने संदेह उपज्यो त्यारे प्रश्न करे:-श्रय शिष्यप्रभ गुरु उत्तर कथन:- ॥ सबैया इकतीसाः ॥-शिष्य कहे स्वामी जीव स्वाधीन के पराधीन, जीव एक है किधी अनेक मानि लीजिये जीव हे सदीय किधो नाहि है जगतमांदि ? जोर अधिनमर के नखर कही जिये; सतगुरु कहे जीव हे सदीय निजाधीन, एक अति नमर दरवटि दीजिये, जीव पराधीन दिन भंगुर थनेकरूप, नांहि तहां जहा परने प्रयान कीजीए. ॥ ए॥ अयः-प्रथम शिष्य पुने, स्वामी जीव स्वाधीन के पराधीन वे? जीव एक ने के गतिमा अनेक वे ? ए केम मनमा जाणयु, भने जीव कहेवाय ले तो जगत्मा मदा फे. गपी, पथस्तिपणानो संदेहवे, अने जीव अस्ति के अविनाशी छे के पिनासी यथायी रीतना प्रश्न उपर सशुरु कहेठे, के हे! शिष्य! जीव वस्तु गमा जे प नास्ति न कहीप, अने ते जीव थापणे साधीन . थने एकडे पर्याप गपतीय बनेक, तो पण सक्षणथी एक टे. थविनाशी अव्य अष्टि दीजे तो एक ज, घने जो पर्याय नय प्रमाण करीये तो जीव पराधीन , कर्माधीन वे. अने यमित मरद देवता दाणनंगुर ते. गरयादिक देखता थनेकरूप है. वसी थजीर प दार्प स्थापनानी थपेक्षाये नयी. थने जहां पर्याय प्रमाण वे तिहां एरे ॥ ३ ॥ हवे अन्य क्षेत्र कान पाये करीने सर्व वस्तुनु थस्तिनास्तिपणं कदेवः-- थप दरव देव कान जाव थस्तिनास्ति कथन:- ॥ सवया इतीमाः ।।- सर्व खेय काय नाव चारो वेद वस्तुहीमे, अपने चतुक यस्नु थनिम्न मानिय; परकेचतुष्कयन्तुनासति नियत थंग, ताको नंद दर्य परमार माय जानिये; दरदनी बग्नु खेत्र सता जूमिका चाल, मुना सहज मूस सति समानिये, यादी नानी परविकसप बुद्धि सपना, विवहार दृष्टि यंशनेद परयानि 2.॥९॥ दोहगः ।।-दे नाही नाही मुहै, है है नाही नाही; यह सरवंगी नय पनी, मरमाने सर मांदि. ॥ श:-इस क्षेत्र, कास, बार ए चारे नंदग्रस्नुमा विचारीप, यांही नापणे गात के ने अनि मानीए. एट सामन्य, मय, समान, सताश्री बिचारी या रेनो गई वन्तु यग्निरूप, अने जो परवस्तुयी पगारने विचारिये तो यम्नुनु मा PिARTी है. एट पान्य, परदेसका, परनायी स पातु नास्तिक

श्रीसमयसारनाटक.
उधर
पे वे. नियत अंग के० निश्चयनयथी थस्ति तेनो नेद उच्य पर्यायधी जाणवो. ए
चार नेदमा अन्यची वस्तु कहीए: वस्तुनी सत्तानी नूमिने क्षेत्र काहये; वस्तुनी परि
णाम चालथी काल कहीए: सहजनी मूलशक्तिने स्वभाव कहीए. ए रीते बुद्धिनी
कल्पना करीने परमव्य देवादिकना जो विकल्प ग्रहण करिये जेम के घट वस्तु ग्रह
ए करवायी परजव्य. परदेव, परकाल, परनावनी कल्पनाथी नास्ति वे. ए व्यवहार
दृष्टिधी वस्तुना थंश नेद प्रमाण घायः ॥ ए७ ॥ अने ए नयी एवं कडेवामां स्वस
व्यादिकर्नु अस्तिपणुं सईने परजव्यादिकथी नास्तिपणुं लईए तथा ते ते नहि एम
कहेवामा प्रथम परमव्यादिकनुं शस्तिपणुं ग्रहीए; के भने नथीज एम केहेवामां फ
री परजव्यादिकनु केवल नास्तिपणुंज ग्रहण करिये ठिये; एयी सात लांगा उपजे के
यांही सर्वांग नयना धणी स्याहादी सर्व वस्तुमां सर्व नांगा माने . ॥ एए ॥
हवे चोद नयना नेदधी एकेक नेदे एकांत पक्षीनी जेवी केहेणी के तेवी कहे:-
श्रय चतुर्दश नय नेद एकांत पक्ष कथन नाम स्थापन:-
॥ सवैया इकतीसाः ॥ ज्ञानको कारन ज्ञेय श्रातमा त्रिलोक मेय, शेयसों से
नेक ज्ञान मेल झेय नही है जोलों ज्ञेय तोखों ज्ञान, सर्व दर्वमे विज्ञान, विनाझेय
ठेत्र ज्ञान जीव वस्तु नांही है, देद नसे जीव नते देह उपजत लसे, श्रातमा थचेतन
हे सत्तार्थसमांही है, जीव दिन जंगुर अज्ञायक सरूपी ज्ञान, ऐसी ऐसी एकंत श्र
वस्था मूट पाही हे ॥ ५०० ॥
अर्थः-प्रथम चन्द नयना नाम स्थापना कहेवेः-जे शेय वस्तुमा ज्ञान उपजेठे,
तेथी शान- कारण ज्ञेय ते ए नाम , १. प्रण लोक प्रमाणे थामा ठे, तेथी त्रिसो
कमय एवं नाम ठे, २. जेम अनेक झेय , तेम ज्ञान पण अनेक वे. ते अनेक ज्ञान
ए नामवे, ३. ज्ञानमां झेयनी गया ठे ते मेलQ ठे. तेथी मेखन झेय ए नाम , ४.
ज्यां सुधी झेप ते त्यां सुधीज्ञान . झेय उपरांत झान नथी तेथी ज्यां सगी झेय ए
नामठे ५. सर्व अव्य मयी विज्ञान .तेनु तेज नामवे. ६. झेय देोत्रने प्रमाणेज ज्ञान
तेधी ज्ञेय क्षेत्रमान ए नाम ते.. जीव वस्तु जगत्मा नथी. तेथीनास्ति जीव ए
नाम , ज. देहनो नाश यवायी जीवनो पण नाश, तेथी जीव नाश ए नामठे ए.
देह उपजवायी जीव विराजे ठे, तेथी देह त्यां जीवोत्पाद ए नामठे १० श्रात्मा ते ते
अचेतन पदार्थ ते तेथी थचेतन शाता ए नाम ते ११. सचाना थंश ते जीव कहिए
ते, पण थारमा थंश मात्र ए नाम ठे १२. जीव ठे, ते दाणनंगुर तेथी एज नाम।
१३. ज्ञान ते शायक खरूपमां नयी तेथी थझायक ज्ञान ए नाम ठे १४. एवी एवी
एकांत अवस्था मूढ सोको पामे ठे ए नयना नेद जाणवा ॥ ५० ॥

उपर प्रकरणरनाकर नाग पहेलो हवे हान- कारण शेय. एजे प्रथम नय कह्यो तेनो प्रपंच करी देखाडेट:- अथ ज्ञानको कारन ड्रेय प्रथम नय यदु कथनः- ॥ सवेया इकतीसाः ।।-कोउ मूड कहे जैसे प्रथम समारि नीति, पीये ताके उ पर सुचित्र थाने लेखिये; तेसे मूल कारन प्रगट घट पट जेसो, तेसो तहां झान रूप कारज विशेपिये, डानी कहे जेसी वस्तु तेसोई सुनाव ताको, ताको ज्ञान ज्ञेय निन्न भिन्न पद पेपिये; कारन कारज दोउ एकहीमे निदचे पे, तेरो मत साचो विव. दार दृष्टि देखीये ॥५१॥ थर्थः-कोई मूढ मीमांसक ते शिष्य लोकने एम समजावे के के, जेम प्रथम नि तने समारी होय तोपत्री तेना उपर चित्र सारं थाय, अने नरसी उपर नरमुं चित्र पाय; तेम शाननी उत्पत्तिनुं कारण मन के, पण जेवो घटपट प्रमुख पदार्थ होय ते गुंज तिहाशानरूप कार्य विशेप थाय ने, जो घटपदार्थ जाणवा योग्य होय तो घट मान होय, थने पट पदार्थमा पट झान होय, तेथी झान, कारण शेय ठे, हवे तेने स्पासाद शानी एम कहे के, यहो जाई! जे जेवी वस्तु वे तेनो स्वनाव पण तेको ज जे छानपदार्थ ते तेनो स्वनाव जाणवानोज ठे, अने जे झेयपदार्थ ते जा पया योग्यज ठे, या यर्थ नेदयी ज्ञान अने ज्ञेय ए बने जुदा पद जाणवा. अहीं जे शेप कारणपणे कयुं तेज झान विकटपे कधु, तेथी घटपटादि जगत् ३ ते जड़ पदार्थ र रह्या, यने ज्ञान ठे तेज सामान्य पणे ये तेथी निश्चय नयथी तो शानमा शेय पामिये, पण व्यवहार दृष्टि थापतां तो तारूं मत पण साचुं ले ॥ ११ ॥ हवे चीजा एकांत नय यात्मा निसोकमय वे तेनो प्रपंच देखादे :- यय ऽतिय नय यातमा निलोक प्रमानयदु कयनं:- ॥ सवैया इकतीसाः॥-को मिथ्यामति सोकासोक व्यापि ज्ञान मानि, समुके सोक पिम थातम दरख दे; याहित मुवंद जयो डोटे मुष दु न घोसे, कहे या जग तमे हमारोई सरय है। तामों हाता कहे जीव जगतसा निन्न पे, जगतको विकासी तोहि पाहीते गरव है जो वस्तु सो वस्तु पररूपसों निराझी सदा, निदचे प्रमान स्थाबादमे सरव हैः ॥ ५० ॥ अपं:- कोई नयायिक, वशेषिक मिट्याति . ते झानने सोकासोक व्यापी मा नीमे एयु समजे ले के, जीवने ते विहाननी किंग ने यने विज्ञान सोकासोक व्यापी . तेची भारमान्य प्रासोक प्रमाण दे. तेयी पोताने सर्व व्यापी ईयर मा नीने सर यको डोटे. अनिमानमा घट्यो यकी घीजाने मूर्य मानीने कोहनी साये मुनयी न यो. जो यो तो एम कद के या जगत्मा हमारीन परय के० .

श्री समयसारनाटक ७४३ सर्व रचना . हवे तेने स्याहाद ज्ञानी कहे ते के, अहो! नाई! जीव जे ठे ते जगत्थी जिन्न वे पण तेना ज्ञानमां जगतनोविकास के तेथी ईश्वरपणानो गर्य चढ्योते पण जे वस्तु ते तेतो पोताना स्वरूपमांज रहे ते थने परस्वरूपथी सदा जुदी रहे ते तेथी जगत् थने श्रात्माने निश्चय नयनाप्रमाणथी स्याहादमां सर्वथा विरोध पामिए.॥५॥ इवे त्रीजो एकांत नय ते यथी ज्ञाननो अनेक प्रपंच कहि देखामे:- अथ तृतीय शेयसो थनेक ज्ञान कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः।-कोउ पशु शानकी श्रनंत विचित्राई देखे, शेयको श्रकार नाना रूप विसतयों है; ताहीको विचारी कहे ज्ञानकी अनेक सत्ता, गहिके एकंत पक्ष लोकनिसों लयों है; ताको ब्रम नंजवेको ज्ञानवंत कहे ज्ञान, अगम अगाध निरावाध रस जयों है; झायक सुनाव परजाईसों अनेक नयो, जद्यपि तथापि एकतासों नहिं टर्यो हैः ॥ ५०३ ॥ अर्थः-कोई पशु के मूर्ख ज्ञाननी अनंत विचित्रता देखेठे. तेनो हेतु कहे वे जगत्मां ज्ञेय वस्तु थनंत , तेना श्राकार अंनंत . ते ज्ञानमा परिणमे ठे तेथी झानपण नानाप्रकारची विस्तारे ठे, थने तेना नाना रूप विस्तारने विचारीने झा ननी थनंत सत्ता माने ते. एवो एकांत पक्ष सक्ने प्रतिवादी लोकथी लमे ते. हवे स्याहादी ज्ञानवंत ते एकान्तपक्षीना भ्रम नांजवाने एम कहेवे के, अहो! नाई! तुझानने झेयनो श्राकार परिणम्यो जाणीने केम नूले ? ज्ञान हे ते अगम्य वस्तु निरावाध रसथी जयं ते. झाननो ज्ञायक स्वन्नाव ठे, तेथी यद्यपि पर्याय शक्ति झान अनेकरूप थयुं ते. तथापि झायक स्वनावधी झाननी एकताज टे. ते एक ताथी झान टसतुं नथी. ॥ ५०३ ॥ हवे चोथा नयमां इाननेविपे झेयनी वायानो प्रपंच देखाडे :- अथ चतुर्थ झेय गया यह कथन:- ॥ सवेया इकतीसाः ।।-कोठ कुधी कहे ज्ञानमांदि शेयको आकार, प्रतिजासि रह्यो हे कलंक ताहि धोइए; जब ध्यान जलसों पखारिके धवल कीजे, सब निरा कार शुरु ज्ञानमई होइए; तासौं स्याहादी कहे ज्ञानको सुनाउ यहे, हेयको था कार वस्तु नाहि कहा खोइए; जैसे नाना रूप प्रतिबिंवकी कसक दीसे, जदपि त थापि पारसी विमल जोश्ए. ॥ ५०४ ॥ थर्थः-कोई कुधी के० कुबुद्धि वैशेषिक मतवालो एम कहे ठे के, जो जगत्वासी जीवना झानमांज झेयनो श्राकार प्रतिनासे ठे, ते थाकार तो निराकार झानतुं क संक उपजेते. तेने धोई नाखवं जोश्ए, तेथी निराकारनुं ध्यान सगाडवू तेतो जल पण .

उधर प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. हवे हान- कारण शेय. एजे प्रथम नय कह्यो तेनो प्रपंच करी देखाडे:- अथ ज्ञानको कारन झेय प्रथम नय यहु कथनः- ॥ सवेया इकतीसाः ॥-कोज मूढ कहे जेसे प्रथम समारि नीति, पीठे ताके उ पर सुचित्र भागे लेखिये; तेसे मूल कारन प्रगट घट पट जेसो, तेसो तहां ज्ञान रूप कारज विशेपिये; हानी कहे जेसी वस्तु तेसोई सुनाव ताको, ताको छान झेय निन्न निन्न पद पेपिये; कारन कारज दोउ एकहीमे निदचे पे, तेरो मत साचो विव. हार दृष्टि देखीये ॥५१॥ थर्थः-कोई मूढ मीमांसक ते शिष्य लोकने एम समजावे के, जेम प्रथम नि तने समारी होय तोपठी तेना उपर चित्र सारु थाय, अने नरसी उपर नरसं चित्र थाय; तेम शाननी उत्पत्तिनुं कारण मन के, पण जेवो घटपट प्रमुख पदार्थ होय ते झुंज तिहांझानरूप कार्य विशेप थाय वे, जो घटपदार्थ जाणवा योग्य होय तो घट शान होय, थने पट पदार्थमा पट ज्ञान होय, तेथी ज्ञान, कारण शेय ने, हवे तेने स्पाबाद हानी एम कहे के, थहो जाई! जे जेबी वस्तु के तेनो खनाव पण तेवो ज; जे ज्ञानपदार्थ ते तेनो स्वनाय जाणवानोज , अने जे झेयपदार्थ वे ते जा णवा योग्यज , था यर्थ नेदश्री ज्ञान अने झेय ए वने जुदा पद जाणवा. अहीं जे ज्ञेय कारणपणे कायुं तेज ज्ञान विकल्पे कह्यु, तेथी घटपटादि जगत् ४ ते जड़ पदार्थ हर रखा, यने झान तेज सामान्य पणे ते तेथी निश्चय नयथी तो ज्ञानमां शेप पामिये, पण व्यवहार दृष्टि थापता तो तारूं मत पण साचुं ॥ ५० ॥ हवे वीजा एकांत नय थारमा त्रिलोकमय वे तेनो प्रपंच देखाडे - यय ऽतिय नय यातमा त्रिसोक प्रमानयहु कथन:- ॥ सर्वया इकतीसा-कोळ मिथ्यामति सोकालोक व्यापि ज्ञान मानि, समुळे नि सोक पिंग थातम दरव है याहिते सुवेद जयो डोशे मुप दु न घोटे, कद्दे या जग तमे हमारोई सरय है। तासों झाता कहे जीव जगतसा निन्न पे, जगतको विकासी तोहि याहीते गरव है; जो वस्तु सो वस्तु पररूपसी निराली सदा, निदचे प्रमान स्याद्वादमे सरव है। ॥ ५० ॥ यर्थ:- कोई नैयायिक, योपिक मिथ्याति . ते झानने सोकासोक व्यापी मा नीने एy समजे ले के, जीव ते विज्ञाननो पिंगले. थने विज्ञान वे वे लोकाशोक व्यापीठे. तेथी घारमअन्य प्रण खोक प्रमाण वे. तेथी पोताने सर्व व्यापी ईश्वर मा नीने सद यको टोये दे. अजिमानमा चयो यको चीजाने मूर्य मानीने कोहनी साये मुखथी न योसे. जो योधे तो एम कई के था जगत्मा दमारीज सरय के श्रीसमयसारनाटक. ४५ कहे . अहो! शिप्य ! एतो ब्रह्मातवादी मृढ मती , ते पोतानो धर्म जाण तो नयी थने पर वस्तु ले तेने थारमा जाणे ठे. एवा मिथ्यात्वथी ए दृढ कर्म बांधे वे. अने जगत्मा पोतानो धर्म खोवे . पोतानो स्वताव गमावे . जे सम किती जीव होय तेतो "सोई" चीजना ध्यानधी शुभ अनुनयनो अन्यास करे, तेथी श्रात्मतत्व जुउंज पामे. थने पगले पगले परवस्तुनो त्याग करे, थने पोताना शुरु स्वनावमा श्रावे प्रहर मग्न रहे, तेथी ज्ञान धारामा वहेनारो मोद मार्गमा चालनारो कहेवाय ते ॥६॥ हवे सातमो एकांत नय जे झेप क्षेत्र प्रमाण हान तेनो प्रपंच कहि देखाडेठे:- श्रथ सप्तम ज्ञेय क्षेत्र प्रमाण ज्ञान यह कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-कोउ सन कहे जेतो शेयरूप परवान, तेतो ज्ञान ताते कहुं अधिक न और है; तिहूं काम पर ठेत्र व्यापी परनयो माने, थापा न पि गने ऐसी मिध्या हग दौर है; जैन मती कहे जीव सत्ता परवान ज्ञान, शेयसो भ व्यापक जगत सिर मोर हे झाउकी प्रनामे प्रतिबिंबित विविध ज्ञेय, जदपि तथापि थिति न्यारी न्यारी और है ॥७॥ अर्थ- कोई मूर्ख एम कहे ते के जेटलुं ज्ञेय वस्तुना श्राकाररूपनुं प्रमाण ठे एटले झेयर्नु जेटलुं एक नाहानुं मोहोर्ट प्रमाण , तेटटुं झानतुं प्रमाण ; तेधी कई वधारे चीजुं प्रमाण नथी. एम ज्ञानने व्रणे कासमां परक्षेत्र व्यापी आने पर वस्तुथी परिणम्यो, एटसे इयची एक मेक थयो ज्ञानने माने ठे. पण ज्ञानने श्रा स्मारूप जाणे नहीं; एवी मिथ्या दृष्टिनी दोर . हवे तेने जैनमती स्याहादी कहे ठे, अहो! नाई! जेटला श्राकाश क्षेत्रमा जीव सत्ता तेटलाज प्रमाण ज्ञान . अने झान ते घट पटादिक ज्ञेय पदार्थथी थव्यापक ले एज जगत्ना मस्तके मुगट समान ठे. जो पण ए ज्ञाननी प्रजामां नाना प्रकारना झेय पदार्थ प्रतिबिंबित थई रह्याते, तोपण ज्ञाननी स्थिति जूदीज . थने यनी स्थिति पण जुदीज . बने झानतुंठेकाणुं श्रात्मा ते ते पण जुदोज ठे, थने झेयना पृथिवी प्रमुख जे ठे काणा ते ते पण जुदांज वे ॥१॥ हवे थाउमो नय नास्तिकवादी एम कहे ले के वस्तु नथी एज एकांत नय ठे. तेनो प्रपंच कही देखाडे वेः-थथ यष्टम नास्तिकवादी वस्तु नास्ति यह कथन:- ॥ सवैया श्कतीसाः ॥-कोउ शुन्यवादी कहे ज्ञेयके विनास होत, ज्ञानको विना श होश कहो केसे जीजिये ताते जीवितव्यताकी थिरता निमित्त श्रव, ज्ञेयाकार प रिनामनिको नास कीजिये; सत्यवादी कहे जेया हूंजे नाही पेदखिन, शेयों विर - 198 . प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. थयु, ते जलश्री प्रक्षालीने ते ज्ञानने उज्वल करिये तेबारे निराकार शुभ ज्ञानमय थवाय ठे, हवे थांही स्याहादी तेने कहे ते. अरे! नाई ! शाननो एज स्वनार डे, के झेयनो थाकार वस्तुमा नासे तो थाही याकार गमावी नाखवानी शुं मतपत्र वे ? जेम थारसीमां नाना रूप प्रतिक्विनो कलकाट देखाय ठे, तो पण थारसी नि मस जोइए पण तेने प्रतिबिंवर्नु कलंक कोई न कहे. ॥ ५० ॥ दवे पांचमो एकांतनय ते ज्यां लगे झेय त्यां लगे ज्ञान तेनो प्रपंच कद्दी देखाडे ठे, थथ पंचम जोलो ज्ञेय तोलों शान यह कथन:- ॥ सबैया इकतीसाः ॥-कोउ था कहे ज्ञेयाकार ज्ञान परिनाम जोली, विद्यमा न तोला हान प्रगट है; शेयके विनाश होत ज्ञानको विनास हो, ऐसी वाके हिरदे मिथ्यातकी थसट हे तासों समकितयंत कहे अनुनो कहान, परजे प्रवान न दान नानाकार नट है; निरविकसप थपिनस्वर दरव रूप, शानझेय वस्तुसों अध्यापक थपट दे. ॥ ५५ ॥ अर्थः-कोई अजाण पुरुष एवं कहे के जेयो शेयनो श्राकार तेवु ज्ञान- परि पाम चाय, तेथी शेय विद्यमान ज्यां लगी होय, त्यां सगी ज्ञान प्रगट रहे थने इंयनो विनाश थये शाननो पण विनाश घायठे, एवी वात मिथ्यामतीना हृदयमां मिध्यानी यसट सागीरदे; हवे तेनाथी सम्यक्त्वयंत स्याहादी थनुनबनी कया क हेत. थरे! पाई जेम कोई नट पुरुष ले ते नाना प्रकारना नेप धारीने नाना प्रकार नां नाम धरावे, तेम झानरूप नट नाना प्रकार धरीने पर्याय प्रमाणे बहुरूपी थापठे पप जेई नट अव्य एक तेवू शान यस्तु पण निर्विकल्प एक ठे, अव्यपणे थपिनस्वर ते. थने ज्ञान वस्तु ते इंय वस्तुथी यव्यापक ठे एटौ झयवस्तु ज्ञान यस्तुमा एकमेक न याय तेत्री झान झंयनी एकता थपटती है ॥ ५० ॥ हवे का एकांतनय सर्य अव्यमयी यात्मानो प्रपंच कही देखाडे :- थप पटम सर्य दर्षमय यातमा यह कयन:- ॥ सबैया ऋतीसाः।-कोठ मंद कहे धर्म यधर्म याकास कास, पुदगल जीव सय मेरोम्प जगमें जाने न मरम निज माने थापा परयस्तु, यंधे दिढ करम धरम खोये उगमे; समकिनी जीव मुख्यनुनो थन्यामे ताते परको ममय त्याग करे पग पगमे; थपने मुनावमे मगन रहे थानों जाम, धारा वाही पंथिक कराये मोप मगमे ॥५॥ यः-कोई मून ब्रह्माहतवादी एवं कहे ते के जो कोईना मतमा धर्म, थधर्म, थाका, कास, जीव, पुदगल पठए अन्य कवाय ते ते सर्व ग्रावे. तेत्री मा पा रूप सर्व जगतमा रिम्नरि रघु के. धीजो पदार्य कोई नयी. बांदी गुरु शिष्यने श्रीसमयसारनाटक. ४५ कहे ते. अहो! शिप्य ! एतो ब्रह्मातवादी मूढ मती , ते पोतानो धर्म जाण तो नधी श्रने पर वस्तु ते तेने श्रात्मा जाणे ते. एवा मिथ्यावधी ए दृढ कर्म घांधे वे. थने जगत्मा पोतानो धर्म खोवे . पोतानो स्वजाय गमावे के. जे सम किती जीव होय तेतो "सोई" घोजना ध्यानधी शुद्ध अनुनवनो थल्यास करे, तेथी थात्मतत्व जुउंज पामे. अने पगले पगले परवस्तुनो त्याग करे, थने पोताना शुरू स्वनावमा थारे प्रहर मग्न रहे, तेची शान धारामां बहेनारो मोक्ष मार्गमा पासनारो कद्देवाप रे ॥६॥ हवे सातमो एकांत नय जे ज्ञेय क्षेत्र प्रमाण ज्ञान तेनो प्रपंच कहि देखाडे:- थथ सप्तम झेय क्षेत्र प्रमाण ज्ञान यह कथन:- ॥ सर्वेया इकतीसाः ॥-कोउ स कदे तो इयरूप परवान, तेतो ज्ञान ताते कहुं थधिक न थोर है। तिहूं काल पर न व्यापी परनयो माने, आपा न पि ठगने ऐती मिया दृग दोर है; जेन मती कहे जीव सत्ता परवान ज्ञान, यसों थ व्यापक जगत सिर मोर है शाउकी प्रनामे प्रतिबिंधित विविध शेय, जदपि तथापि पिति न्यारी न्यारी ठगेर दे ॥४॥ अर्घ- कोई मूर्स एम कहे वे के जेटयुं ज्ञेय वस्तुना थाकाररूपनुं प्रमाण ठे एटले शेयर्नु जेटलुं एक नादानुं मोदोर्ट प्रमाण ठे, तेटर्बु शान- प्रमाए तेथी कई पधारे घीनुं प्रमाण नची. एम हानने प्रणे कासमां परदेव व्यापी आने पर वस्तुथी परिणम्पो, पटक्षे झेपधी एक मेक धयो ज्ञानने माने . पण झानने था स्मारूप जाणे नहीं; एवी मिथ्या दृष्टिनी दोर . हवे तेने जेनमती स्याहादी कहे , श्रदो! नाई! जेटला थाकाश क्षेत्रमा जीव सत्ता ते तेटसाज प्रमाण ज्ञान है. थने झान वे ते पट पटादिक झेय पदार्थधी थव्यापक वे एज जगतना मस्तके मुगट समान ठे. जो पण ए छाननी प्रजामा नाना प्रकारना क्षेय पदार्थ प्रतिवियित पई रहा, तोपर शाननी स्थिति दीज . यने इपनी स्थिति पण जुदीज . अने ज्ञान-वेकाj थारमा वे ते पप जुदोज ठे, अने इपना पृथिवी प्रमुख से वे कापाठे ते पप जुदांज वे ॥३॥ एवे थानमो नय नास्तिकवादी एम कदे ले के वस्तु नघी एज एकांत नप के. तेनो प्रपंच कदी देखादे :-थप यहम नास्तिफबादी वस्तु नास्ति पद कयनः- ॥ सपैया कनीमाः । कोठ शुन्ययादी कदे देयके विनास दोन, ज्ञानको बिना दा दोइ करो फेसे जीजिये ताते जीवितस्पताको पिरता निमिन यय, देवाकार ए रिनामनिको नास कीजिये; सरपबादी कहे या हुँने नांदी पेदशिन, पिसा बिर १४ उद प्रकरणरत्नाकर नाग पहेतो. विज्ञान जिन्न मानी बीजीये; ज्ञानकी शकती साधि थनुनो दशा श्रराधि, करमक त्यागिके परम रस पीजिये ॥ ७ ॥ अर्थः-कोई चौध मतिनो नेद अ॒न्यवादी एम कदे वे के, झेय ठते झान उपजे थे, बने इयनो विनाश थए शाननो पण विनाश थाय ते. अहो! प्रतिवादी! तमेज कहो गे, के ज्ञान ते जीवन रूप वे. तो झाननो विनाश थएयी जीव पण विणसी जाय तो जीवg केम होय? तेनो उत्तर के जीवितव्यनी स्थिरताने कारण एटले शाश्वत जीव राखवा निमित्त ज्ञानमा जे ज्ञेयाकार परिणाम उपजे , तेनो नाश करिये तो जीवनी स्थिरता थाय, हवे ते उपर सत्यवादी जेनी कहे . अहो! जाई! एम खेदमां खित फे० थाकुसव्याकुल न थq. यथी विरचिने उदासीन थईने हान वस्तु निन्नन मानी सश्ये. एझाननी झायक शकि , ते शकि- साधन करीने अनुभव दशामां पशापकने याराधिने कर्मने त्यागी परम रस पीजीए ॥७॥ एये नयमो एकांत नय देदनो नाश यातां जीवनो नाश तेनो प्रपंच कही देखा यय नयम देदके नाश होते जीवको नाश यह कथनः- ॥ सवैया इकतीसाः॥-कोर क्रूर कहे काया जीव दोउ एक पिम, जब देनसे गीतबही जीव भरेगो; गयाको सो वश किधों मायाकोसो परपंच, काया, समार फिरि कापाकों न धरेगो; मुधी कहे देहसों थव्यापक सदीव जीव, समोपा परको ममत्व परिरेगो; थपने मुनान थाइ धारना धरामे धाइ, थापुमे मगन के थापा शुद्ध करेगो. ॥ ७ ॥ दोदराः॥ ज्यों तन कंचुकि रयागसों, विनसे नाहि यंग; स्यों शरीरके नासते, थसम्ब यमित थंग. ॥ १० ॥ धर्षः- कोई चार्वाक मनी र एम कहे ते के, काया थने जीव . ।। ठे, तेथी ज्यारे देह नाश पामशे त्यारे जीव पण नाश पामशे. जेवाडे पये तेनी वाया पण विनाश पामे दे, तेम काया थने जीवनी बायोपो तम यती रसो ते. या इंजजासनी मायानो प्रपंच बनी रह्यो , तेथी ते कायामा सम्माने पटसे दीपकनी परे थोषवाश्ने पाठो कायाने धरशे नही. हवे तेने सुधी के पति स्याहादी कद्दे, थदो नाई. जीव ले ते देदयी सदा यध्यापक के. एटसे जीव देह परे परिणम्यो नमी. या जीय पीनानो समय प्रस्ताव पामीने परनो ममत्व टोमशे. स्थारे पोताना गुरु स्वनावमां यावीने, धारनाथरामेधाश्य पटो स्थिरता रूपन मिमां रहीने यार स्वरूपमा याज मन यर्शने धारमानी गुप्ता करशे ॥ ए. म साना शरीर पर कांची यावे, ते कांचसीना तजवानी नुजंग विषशे यने एक मि राम वृक्षनो विनाश श्री समयसारनाटक. ४ नहीं, तेमज शरीरनो त्याग यतां अलप जीव ठे ते अखंमित थंगे रहे। पण जी वनो विनाश थतो नथी. ॥१०॥ हवे दशमो एकांत नय देद उपजवाधी जीव उपजे तेनो प्रपंच कही देखावे:- श्रय दशम देह उपजत जीव उपजे यह कयनः- ॥सया इकतीसाः ॥ कोउ उखुडि कहे पहिले न हूंतो जीव, देह उपजत उ पज्यो हे अव आश्के; जोलों देह तोसों देहधारी फिर देह नसे, रहेगो श्रखप ज्योति ज्योतिमे समाश्के; सदबुद्धी कहे जीव धनादिको देह धारी, जव झान, होगो कवहीं कास पाश्के; तवही सो पर तजि अपनो सरूप नजि, पावेगो परम पद करम नसाश्के ॥ ११ ॥ अर्थः-कोई पुष्ट युधि धरनार एक ममत्व वालो एम कडेठे के, पहेलो जीव ह तो नहीं थने पृथ्वी, जल, तेज, वायु, ए चार नूतना मिलापथी देह जपज्यो तेमां झान शफिरूप जीव थावी उपज्यो. हवे ज्यांसुधी देद वर्ते त्यांसुधी देहधारी नाम धरावे ते अने पागे देदनो नाश थशे त्यारे अलख पुरुप ज्योति रूपी , ते ज्योति मां समा जाशे. दुवे सद्बुद्धि स्याहादी कहे, अहो! नाई! जीव अनादि कालथी देह धारी मूर्तिक वे एटसे नवो उपनो नधी. थने ए जीव कोई काले काखसब्धि पामीने हानी थशे, त्यारे देहादिक पर वस्तुने त्यागिने पोताना स्वरूपने नजशे. पठी कमोनो नाश करीने परम पदने पामशे. ॥११॥ हवे अग्यारमो एकांत नय थात्मा थचेतन तेनो प्रपंच विस्तारथी कहे - श्रय एकादशम थातमा थचेतन यह कयन:- ॥ संवेया इकतीसाः ॥ कोउ पक्षपाती जीव कहे डेयके थाकार, परिनयो ज्ञान ताते चेतना थसत है; झेय के नसत चेतनाको नास ता कारन, थातमा अचेतन विकास मेरे मत है। पमित कहत झान सहज अखंमित है, यिको थाकार धरे शेयसो विरत हेः चेतनाके नाश होत सत्ताको विनाश होय, याते ज्ञान चेतना प्रवान जीव तत हे ॥ १२ ॥ अर्थः-कोई पक्षपाती इग्वादी जीव कहे, ज्ञान ठे ते झेयनो थाकार परिष म्यो दोप, अने थाकार परिणाम यसत् वे, तेथी चेतना पण असत् . तेनो हे तु कहे ; जुङ झेपनो नाश थाप त्यारे चेतनानो नाश थाय ते. जे सत् वस्तु होय तेनो तो विनाश क्यारे पण न घाय. ते कारणथी चेतना यसत् यई तेथी प्रणे कासमां थात्मा थचेतन ययो एवो मारो मत ते. दवे पंडित स्याहादी क हे , थहो! नाई! ज्ञान वस्तु सहज स्वजावे थसंमित ठे, यने इयनो थाकार धरे , - U प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. तोपण शेयथी विरक्त . जेम थारसीमां श्राकार नासे तोपण ते श्राकाररूप था रसी न थाय, तेम. जो चेतना सक्षणनोपण नाश मानीए तो जीवनी सत्तानो पण नाश थाय, त्यारे जीव वस्तु पण असत् थाय, तेथी जीव तत्त्व जे ते ज्ञान चेत नाना प्रमाणथीज मानीए ॥ १२ ॥ हवे बारमो एकांत नय शंशप्रमाण जीव सत्तानो प्रपंच कही बतावे :- श्रय छादश अंस प्रमान यह कथन:- ॥ सवैया इकतीसाः ॥- कोल महा मूरप कहत एक पिंकमांहि, जहांलों श्रचित चित्त अंग सहरहे है; जोगरूप जोग रूप नानाकार ज्ञेय रूप, जेते नेद करम के तेते जीव कहे हे; मतिमान कहे एक पिंडमांहि एक जीव, ताहीके अनंत नाव अंश फेली रहे हे पुग्गलसों निन्न कर्म जोगसो श्रखिन्न सदा, उपजे विन से थिरता सुनाव गदे है. ॥ १३ ॥ अर्थः-कोई बौधमती महा मूर्ख एम कहे के, एक शरीरमां ज्यां लगी थचि त चित अंग के घटपटादिक अचेतन विकल्प अथवा नर अमर तिर्यंचादि चेतन थं गते सचित विकल्प चकचकी रह्यावे, योगपरिणामथी योगरूप, लोगपरिणामथी जो गरूप, एम ज्ञेयनां नानाप्रकार रूप जेटलां कर्म के क्रियाना नेद थायवे, तेटलाने जीव संख्या कहेने, एटले जीव सत्ता धेश प्रमाण थई. हवे जिवंत स्याहादी एम कहे। के, अहो! नाई! एक पिंडमां एक जीव श्रने ते जीवना ज्ञान परिणामे क रीने अनंत नाव नासनरूप अंश फेली रह्यावे. पण जीव ठे, ते पुद्गलथी निन्न ठे, अने कर्मयोगी श्रनिन्न के निराकुल , तेमां नाव अंश अनंत उपजे, अने थ नंत विषसे ठे पण जीवतो स्थिरतारूपज ग्रही रह्यो ॥ १३ ॥ हवे तेरमो एकांतनय क्षणभंगुर जीवनो प्रपंच कही देखाडे :- श्रथ त्रयोदश विननंगुर जीव यह कथनः- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-कोज एक दिनवादी कहे एक पिंगमाहि, एक जीव उपज त एक विनसतु है; जाही समै थंतर नवीन उतपति हुश, ताही समै प्रथम पुरातन वसतु है; सरवंग वादी कहे जेसे जलवस्तु एक, सोश जसविविध तरंगनि बसतु है, तेसे एक आतम दरव गुनपरजेसों अनेक जयो पे एक रूप दरसतु है ॥ १४ ॥ अर्थः-कोई एक क्षणवादी बौध एम कहेठे के एक पिंममा एक जीव उपजे जे .. नवा जीवनी उत्पत्ति न थाय ते समे पे एम शृंखलावर उपजे विषसे , नाईजेम तबाव प्रमुख जलाश्रयमां '.

श्री समयसारनाटक. थए जस वस्तु एक ठे तेज जल विविध तरंगे करी लसित के जिन्न भिन्न देखाय ते, तेम एक श्रात्मा जव्य ते ते गुण पर्यायधी अनेक रूप थयो ते तोपण व्यार्थिक नये एक रूपेज देखीए . ॥ १४ ॥ इवे चउदमो एकांतनय ज्ञायक श्रदायकनो प्रपंच कही बताये :- अघ चतुर्दशम थज्ञायक ज्ञायक नय यह कथनः- ॥ सर्वया इकतीसाः ॥-कोउ चाल चुकि कहे ज्ञायक सकति जोलों, तोसों ज्ञान श्रशुद्ध जगत मध्य जानिये; झायक सकति काल पाई मिटि जाई जव, तरथ विरोध बोध विमल वखानिये; परम प्रवीन कहे एसी तो न बने वाही, जैसे पिर्नु परगास सूरज न मानिये; तेसे वितुं झायक सकति न कहावे ज्ञान, यहतो न पव परत परवानिये. ॥ १५॥ अर्थः-जेनी वालकना जेची तुठ बुद्धि , एवो कोई शून्यवादी तथागत कहे। के, ज्यां सगी ज्ञानमां ज्ञायक शक्ति ते, त्यां लगी जगत्मा ज्ञान शुरू कहेवायठे, तेनो एज परमार्थ ठे, के जे ज्ञायकपणुं ते ते विकल्परूप दे. अने विकल्पधी ज्ञान शशुद्ध थाय , तेथी निर्विकल्प ज्ञान शु . ज्यारे नवितव्यताने वशयी पोतानो समय प्रस्ताव पामीने झायक शकिठे ते मटी जाय, त्यारेज विकल्पना विरोधथी रहित एवं बोध के ज्ञान ते विमल के शुद्ध वखाणीए. दवे एने परम प्रवीण स्या शादी कडे-थरे! नाईजे तुं ज्ञायक एकतामां विकल्प मानीने शंका पामे, थने हायकपणु अशुद्ध मानेठे, ए वात वने नही. जेम प्रकाशविना सूर्य मान्यो न जाय चने प्रकाशचीज सूर्य मान्यो जाय, तेम शायक शक्तिविना कानपण कहेवाय नही, जो तमे अनुमानप्रमाणथी तमारो पक्ष साधन करता नथी, तो प्रत्यक्ष प्रमाणथी पण तमारो पक्ष प्रमाण कीधो न जाय, तेथी तमारो पक्षनेते पक्षालास ठे. ॥१५॥ हवे जेणे चउद एकांत नय दावी दीधा एवो जे स्याहाद तेनी स्तुतिकरे- थथ स्यादवाद प्रशंसा कथन:- ॥ दोहराः ।।-इह विधि बातम ज्ञान हित, स्यादवाद परवान, जाके वचन घि चारसों, मूरख होइ सुजान ॥ १६ ॥ स्यादवाद श्रातम सदा, ता कारन यसवान, शिव साधक बाधा रहित, थपे थखंडित थान ॥ १७ ॥ स्यादवाद अधिकार यह, कहो थलप विसतार, थमृत चंद मुनिवर कहे, साधक साधि वार ।। २७ ॥ अर्थः-थावी रीते थारमाना ज्ञाननो हितकारी स्याहाद मत , तेज प्रमाण जा पदो. जे स्याछादनी वचन युक्तिमा पूर्व मूर्ख होय ते सुजाण थायः ॥ १६ ॥ जे स्थाबाद स्वरूप तेज आत्मानी दशावे. ते कारणथी स्याहाद ठे ते मदा बलवान ७५० प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. वे, मोक्षनो साधक , श्रने कोई मुक्तिची नांगे नही, तेथी ते वाधा रहित वे अक्ष य ते. श्रने सर्व नयमां फेलि रह्यो ठे तेथी अखंमित एनी श्राण ॥ १७ ॥ श्री श्रा चार्य एम कहे वे के, श्रा कंईक स्याउादनो अधिकार अल्पविस्तारथी कहो. इवे श्री अमृतचंद श्राचार्य वारमो साध्य साधक द्वार कहे . ॥ १७ ॥ इति श्री समयसारना नाटकमां स्याछादनामा श्यारमा छारनो अधिकार वासबोध सहित समाप्तः॥ हवे साध्य वस्तु अने साधक वस्तुनुं स्वरूप देखा :- अथ श्री साध्य साधक स्वरूप कथनः- ॥सवैया इकतीसाः॥-जोश्जीव वस्तु थस्ति प्रमेय गुरु लघु,थजोगीश्रमूरतिक प रदेशवंत हे उतपतिरूप नाशरूप अविचल रूप, रतनत्रयादि गुण नेदसों अनंत है; सोई जीव दरव प्रवान सदा एकरूप, ऐसो शुद्ध निदचे सुनाउ विरतंत हे; स्यादवाद मांहि साधि पद अधिकार कह्यो, अब आगे कहिवेको साधक सिधांत हे ॥ १५ ॥ ॥ दोहाः ॥-साधि शुद्ध केवल दशा, अथवा सिक महंत; साधक थविरत श्रा दिवुध, तीन मोह परजंत. ॥ २० ॥ अर्थः-जे कोई जीव वस्तु वे ते अव्यथी थस्तिपणे, प्रमेयपणे,श्रगुरु लघु पणे, थ जोगीपणे, यमूर्तिक पणे, प्रदेशवंत पणे, प्रवर्ते , तेमां जे नास्तिपणुं नही ते थ स्तिपणुं जाप, थने प्रमाण ग्रहण करवा योग्य वे, तेथी प्रमेयपणुं ठे. अपोगसिक पणाथी थगुरु लघुपणुं , इत्यादि धर्म ठे. उत्पत्तिरूप पर्यायथी, विनाश रूप पर्या यथी, अविचलरूपथी, ज्ञान दर्शन चारित्र रतत्रय कहिए. इत्यादिक गुणोना नेदथी थनंत पणुं लीधो व वे. तेज जीवअव्य एकरूपज सदा प्रमाण ठे. ते एकरूपने थ स्तित्व प्रमेयत्वादिक धर्मे करी थागल कह्यो तेज शुरु निश्चयनयथी एनो एवो ख जाव वृत्तांत . तेज साध्य पद कडं एटसे साधवालायक वस्तु ते स्याहाद अंधि कारमा कही. हवे श्रागल एने साधवानो सिद्धांत साधकठे ॥ १५ ॥ शुझ केवलीनी दशाने साध्य वस्तु कहीए. थथवा महंत सिञ्जपणुं ते साध्य वस्तु . अने चोथा अविरत गुणगणाधी मामीने पारमां दीपमोह गुणगणा पयंत नव गुणगणाना धणी जे बुध के० पंमित , ते सर्वेने साधक कहीए. ॥२०॥ हवे अविरत्यादि साधकनी व्यवस्था कहै: :-थथ साधक व्यवस्था कथन:- ॥ सवैया कतीसाः ॥-जाको थधो अपूरव श्रनवर्ति करनको, जयो लाज नईगु रु वचनकी बोहनी; जाके अनंतानुबंध क्रोध मान माया सोन, अनादिमिध्यात मि श्र समकित मोहनी; सातों परकिति खपी किंवा उपसमी जाके, जगी जरमांदी स .

.. श्रीसमयसार नाटक. ७५१ मकित कसा सोदनी; सोइ मोक्ष साधक कहायो ताके सरवंग, प्रगटी शगतिगुन थानक थारोट्नी. ॥१॥ सोरठीः ॥-जाकी मुगति समीप, जई जव स्थिति घट गई: ताकी मनसा सीप, सुगुरु मेघ मुकता वचनः ॥ २५ ॥ अर्थः-जे जीवने श्रधो के यथाप्रवर्ति करणनो अने श्रपूर्व करणनो तथा अनि पृत्त करणनो लाज घयो, एट ए सम्यक्त्व प्राप्तिनांत्रण करण ले तेनो सान थयो, थने जेने गुरु वचननी योहनी यई एटसे गुरु उपदेशनो सान थयो, तेथी अनंतानु पंधी क्रोध, मान, माया, अने लोज तथा धनादिकालनी मिथ्यात्व मोहनीय, मिश्रमो इनीय धने सम्यस्त्व मोहनीय, ए सात प्रकृति जेनी क्षय धई,अथवा उपशमी अथवा सातेमां कंई खपी कंश उपशमी, एवी जेना हेयामां सुहामणी समकितनी कक्षा जागी तेज जीव मोक्षानो साधनारो कहेवाय. तेना सर्व अंगमां एटले वाह्य अत्यंतर अंगमा गुणस्थानक धारोदणी के चढ़वानी शक्ति प्रगटरी ॥२१॥ जेने जवस्थितिना परिपा फयी मुक्ति समीप घई अने संसारनी स्थिति घटी गई, ते पुरुपनी मनसा शीप स मान थई, त्यां सद्गुरु ते मेघ समान थयो, ते सद्गुरुनां वचन तेनी मनसारूप सी पमां थमालिक मोती जेवां थयां थकां रुचे ते ॥२२॥ दवे सद्गुरुने मेघनी उपमा कदीने स्तवे ठेः-अथ गुरु प्रशंसाः- ॥ दोदाः ॥-ज्यों घरपे वरपा समे, मेघ अखंडित धार; त्यो सदगुरु वानी खिरे, जगत जीव हितकार ॥२३॥ अर्थ:-जेम वरसाद कालमां मेघ अखंडित धाराये वरसे, तेमज सद्गुरु दोय ते जगत्वासी जीवने हित कारक अमृत वाणी खेरे ठे ॥ ३ ॥ ट्वे सद्गुरुना उपदेश थापणी धर्म कथा कहे ः-यथ उपदेश कथनः- ॥ संवेया तेश्सा-चेतनजी तुमजागि विसोकहुँ साग रहे कद्दों माया कि ताई श्राय फटींसुं कदी तुम जागे माया रहेगि जहांकि तहाई माया तुह्मारि न जाति न पाति न सकि वेसी न थंसक जांई दासि किए बिनु खातनि मारत, एसि थनीति न कीजे गुसांई ॥ २४ ॥ दोदाः ॥-माया गया एक हे, घटे पड़े छि नमादिः इन्दकी संगति जे सगे, तिनहिं कहुं सुख नादि ॥ २५॥ सबैया तेईसाः।- सोगनिसों फतु नांतों न तेरौं न तोसों कन् श्ह सोगको नांतो; ए तो रदरमि सारयफफे रस, तू परमारपके रस मातो; ए तनसों तनमें तनमे जग, चेतन तुं त नसों गित हातो; दोहि मुखी अपनो पक्ष तोरिक राग विराग विरोधको तातो. ॥ २६ ॥ सोरताः ॥-जे पुरवुद्धीजीय, ते उतंग पदवी चहे; जे समरसी सदीय, ति न्दको फलू, न चाहिए ॥२॥ सरंपा तीता-दांसी में विपाद यस विद्यामे विवाद अ५२ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. यसे, कायामें मरन गुरुवर्तनमें दीनता; सुचिमें गिलान पसे प्रापतिमें हानि वसे, में हारि सुंदर दशामें वि वीनता; रोग वसे नोगमें संयोगमें वियोग बसे, गुनमें गरय यसे सोयादि दीनता; थोर जगरीति जेती गर्जित असाता सेती, साताकी स देसी दे थकेली उदासीनता ॥ २७ ॥ दोहराः॥-जिहि उतंग चटिफिरि पतन, नहि उतंग यदिपा जिदि सुख अंतर जयवसे, सो सुख है उखरूप ॥ २५ ॥ जो विससे मुप संपदा, गये ताहि सुख हो; जो धरती बहु निणवती, जरे अगनिसों सोई ॥ ३० ॥ इति गुरुउपदेस समाप्तः ॥ दोहाः ॥-सबदमांहि सतगुरु कहे, प्रगटरूप जिन धर्मः मुनत विरक्षण सइहे, मूढन जाने मर्म ॥ ३१ ॥ थर्घः-ग्रहो! जीव! चेतन! तमे मोद निजातजोने जागो,थने सत्य सरूप देखीने मायारूप मंपदाने मुंघसगी रबाठो; पृथियी प्रमुख श्रढार नारादीक जेठे तेमां तमें पांची याच्या न? यने कही यशामा जोशो? थने जेनी साये तमे राची रयातो, संगो गागानास मंग्दा ज्यांनी सां रदेशे. ए मायाजाल तमारी जाती नयी, तथा पाती गपी घने गापा तमारा यंशनी येसी नग्री, यने तमारा थंश के एक देशनी पप पांगवी, सी नमार थने मायाने संबंध तो कोई पण नश्री. थने तमे पो मानी करीने जापांग. तेथी ए कदेयत साची करो ठो, के दासी कर्या यगर क्षात मारो ठो, तेषी उत्पात याशे. माटे दे ! महंत पुरुषो ! एयी थनीति न करवी ॥२४॥ मापा ने गपा एक सामीज . क्षणमा यये यने क्षणमा घटे ठे. तेथीए मापानी संगते जे सागी रद्देने, तेने क्यारे पण मुग्व धातुं नर्थ। ॥ २५ ॥ था जे पुर कश्मादिक तुं पोताना जाणे ठे, देतो पारका सोको जेवा , ए सोकोनी साथ तारो कोई नातो नयी. थने ए सोकोने पण तादारी साये कोई प्रकारनी नातो नधी. ए जे पुरस्समादि सोको ने ततो पोताना मार्थना रसयी तादारी साये रमी रमा , यने थरे चेतन तुं तो पोताना चेतनारूप परमार्थना समा रानी रमो. बसी एजे सोको ते तारा तनयी तन्मय यई रमा , पटसे नारा श रीरवी मोदित ठे, थने एदारीर नो जमले थने तुं नो पेतन वे. तेथी से जगवी सारी सदा निसाना ते. माटे गग यने ६ रूप मोह कमनो नातो तोमी पाता पा फोरवीने मुगी या ॥ २६ ॥ जे जीव गग हेपी पुष्ट युदिप रयो से तो जादिकनी टंची पदवी यादे ते, यने जे जीर मदाई समरसी नारमा रहे , ने कोई टप पीनी पाहना पनी नी ॥27॥ हांगीने मारी मानी. पण वर्मा निसार य, शियाने मारी जागीर बीयप मां विवाद माडी रोकेका वाने मारी जाहीर बीमाटेमां मरणोप ने, गुरुनाई कपडाने मारी जानी श्रीसमयसारनाटक. ७५३ बीए पण तेमां कोईकवारे होणता के पवित्राई सारी जाणीएवीए, पण एने श्रादिके आंते सुगंधा उपजे प्राप्ति सारी जाणीए वीए, पण तेनी साये हाणीसागी रदी; जीत, नबुरे पण तेनी साधे हारलाग्युंज हानीनी सुंदर दशा चली पण थंते कांति क्षीण थई जाप के सोगर्नु सुख सारं ठे, पण तेमां रोगनी उत्पत्ति के स्ट संयोग जसो ते पण तेनी साये वियोगपण तैयार घई रहे ; प्रीति जली ते पण तेनीसाचे थप्रीति पण उपजे थोदार्यादिक गुणमा गर्व श्रहंकार वसे वे; राज सेवा सारी ठे, पण तेमां दीनपणुं वसे अने वीजी जेटली जगत्वासी जीवोनी रीत सारी जाणीए विप, तेतो सर्व यंतर्जित अशाता सहित ठे. तेथी एकली उदासीनताज शातानी सादेखी है. माटे समरस नावज श्रेष्ट ते ॥ २७ ॥ जे उंचे उकाणे चढीने पठी नीचे पडवं घाय, ते उतंग ठेकाणुं न कहेवाय; पण ते काएं कुवा जेतुं कहेवाय. तेम जे मुखना अंदर पुःख बसे ते ते सुख पण उःखरूप कहे वाय ॥ ॥ केमके सुख संपदा विलसे ठे पण पठी तेना नाशयी उस थाय वे. जेम तृपोचाली धरती थनिधी चली जायचे, पण तृण विनानी धरती कोई रीते पक्षती नधी, ए दृष्टांते जाणी से, ॥ ३० ॥ एरीते गुरु उपदेश सूचनिकामान संपूर्ण ययो; सद्गुरु जैनधर्मने प्रगट रूप शब्दमांज कहे , एटले वचनमां व खाणे . ते जैन धर्मने सांजली विचक्षण पुरुष होय ते सईद ठे, थने मुर्ख होय ते तेनो मर्म जाणे नही:- ॥३१ ।। हवे कोईकने उपदेशनी रुचि, अने कोईकने नयी तेनु खरूप कहे :- . श्रय उपदेश रुचि अरुचि कथन:- ॥ सवैया एकत्तिसा।।-जेसे काढू नगरके वासी के पुरुष जुले, तामें एक नर सुष्ट एक इष्ट उरको; दोउ फिरे पुरके समीप परे कुबटमे, काहूर पंथिककों पूवे पंच पु रको सोतो कहे तुह्मारो नगर हे तुमारे ढिग, मारग दिखावे समुजावे खोजपुरको एते पर सुष्ट पहिचाने में न माने ऽष्ट, हिरदे प्रवान तेसे उपदेश गुरुको ॥ ३ ॥ ॥ सवैया इकतीसाः ॥-जैसे काहू अंगसमे पावसकी समो पाई, अपने सुनाई मदा मेघ घरपतु हे थामल कपाप कटु तीपन मधूर पार, तेसो रस वाढे जहां जेसो दरपतु है तेसो ज्ञानवंत नर ज्ञानको बखान करे, रसको उमाहो हे न काहू परपतु है। वहे धुनि सुनि कोउ गर्दै कोड रहे सोई, काहूको विपाद होई कोउ हैं रपतु है ।। ३३ ।। दोदराः ॥ गुरु उपदेश कहा करे, राराधि संसार; वसे सदा जा के उदर, जीव पंच परकार ॥ ३४॥ अर्थः-जेम काई नगरना वासी ये पुरुष नगरमाथी निकलीने दिशा शूली गया.

७५४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. ते वे पुरुषमा एक तो सुष्ट के हेयाना सरल खनावनो इतो, अने एक हेयानो पुष्ट हतो. पठी ते धने पुरुष नगरनी समीपज फरवा लाग्या. पठी कोई वीजा वाटमाने नगरनो मारग पूवा लाग्या, त्यारे ते कद्देवा लाग्यो जे तमारं गाम तो तमारी स मीप , एम कही ते बनेने मारग देखाडे, थने रुमी रीते पुर के नगरने खोज करी समजाये, पण तेमा जे सरल हेयानो वे, तेतो साचुं माने, पण इष्ट है यानो वे ते माने नही, तेम गुरुनो उपदेश ने तेपण पुरुपना हैया प्रमाणे ते ॥ ३२॥ जेम कोई अरण्यमा वरसाद पोतानो समय पामीने खत्लावधी महा मेघ वरपे दे. सारे थांवली प्रमुख खाटा रसवाला तथा वावल प्रमुख कपाएल रसवासा, अने सिंथमा प्रमुख कडया रसवाला, जाल प्रमुख नीवरसवाक्षा, जेठीमध प्रमुख मधुर रसवासा, थने सुण प्रमुख झाररस वाला काडोमां तेना गुण प्रमाणे रस पृद्धि पाय ठे, तेम शानी श्राचार्य प्रमुख पोतानी वचन वर्गणा वचन योगे खिर के प्रकाशे , ते झानतुं वखाण करता पोताना अनुजव रसमां उमग थई रक्षा ठे, पण ते यखते कोई योग्य अयोग्य श्रोतानी परीक्षा करता नथी, पठी ते श्रोता पुरुषोमां ते ज्ञाननी धनि सांजलीने कोई तेनी वाणीने अहे , कोई सुर देखें, कोई निझा करे , कोई मिथ्याष्टिने विपादपण थाय ने, थने कोई सम्पम् दृष्टि प पण पामे रे ॥३३॥ माटे गुरुनो उपदेश शुं करे? या संसारी लोक 5 राराष्प , समजावया करण, जे संसारना उदरमा पांच प्रकारनी अक्षाकामा जीयो ठे, ते सदा वसीम रझा . ॥ ३४ ॥ दये पांच प्रकारना जीवनां नाम कदे -अथ पंच प्रकार यथा:-- ॥ दोहराः ।।-डूंधा प्रनु चुंधा चतुर, सूंघा रोचक सुझ, उघा उरवुद्धी विका ग्रंधा घोर युद्ध ॥ ३५ ॥ यः-एक तो इंघा तेनो प्रनु स्वामी बीजा चुंघा के चतुर के श्रीजा मुं था के० रुचियंत है; चोयो उघारे उष्ट उधुधि, अने विकस ; पाचमा धूंधा दे घोर कृयुति ॥ ३५ ॥ हवे इंघानुं सदण कद्दे :-यय इंघा यथाः- ॥ दोहराः ।।-जाकी परम दशाविष; करम कलंक न हो इंघा थगम थगाथ पर वचन यगोचर सोय॥३६॥ -जेनी उकृष्ट दशा वर्षदेसी , मां कोई कमरूप कसंक देखाय नहीं, एवं ने बगम तपायगार पर है, पटने मिस पद जे वचननो विषय थई शके नही तेने दंगा कहिये. ॥ ३६॥ -

श्री समयसारनाटक.
ՏԱՎ
इवे चुंघानुं सक्षण कहेः-अथ चुंघा यथाः-
॥ दोहराः॥-जे उदास है जगतसों, गहे परम रस पेम; सो चूंघा गुरुके वचन,
चूंघे चालक जेम. ॥३॥
अर्थः-जे जीव जगत्थी उदासी थई रहे , थने जे परम दशामा रही तेना प्रेम
स्वादने प्रहे , एटले उत्कृष्ट दशा नावे ठे, तेतो गुरुनां वचनने चाखकनी परे चुंघे
, अने पुष्ट थाय , ते चुंधा कहेवाय . ॥३॥
हवे सुंधानुं अक्षण कहे:-श्रथ सुंघा यथाः-
॥ दोहराः ॥-जो सुवचन रुचिसो सुने, हिए उष्टता नाहि; परमारथ समुहै
नही, सो सुंघा जगमाहिः ॥ ३०॥
अर्थ:-जे रुचिये करी आगमना अंग जे सुवचन तेने सानले , जेना हृदयमां
मुटता नथी, पण जे सूक्ष्म तत्त्वने समके नही तेने जगत्मा सुंघा पुरुप कदीये ॥३॥
इचे उंघार्नु सक्षण कहे:-अथ जंघा यथाः-
॥ दोहराः ॥-जाको विकथा हित खगे, आगम अंग अनिष्ट; सो जंघा विपई वि
कस, इष्ट रिट पापिष्ट. ॥ ३ ॥
थर्थः-जेने विकथानां वचन हितकारी सागे ने, श्रने बागम अंग अनिष्ट लागे
ते, तेतो विकस विषयी जीव उंघा कहेवाय, दोपवंत रोपवंत पापकर्मी घई रहे.
हवे धूंधानुं सक्षण कहे..
-थथ बूंघा यथा:-
॥ दोहराः ॥-जाके श्रवन वचन नही, नहि मन सुरति विराम; जमता सो जड
वत् जयो, धूंधा ताको नाम, ॥ ४० ॥ चोपाई ।-इंघा सिझ कहे सब कोऊ; सुंघा
सुधा मूरख दोउ; चूंघा घोर विकत संसारी; चुंघा जीव मोप अधिकारी ॥४॥
॥ दोहराः ॥-चूंघा साधक भोपको, करे दोप पुःख नास; लहे पोप संतोप सों, व
रनों सगन तास. ॥४२॥
थर्घः-जेने वचन नयी एटसे जे एकेजिय ठे अने जेने श्रवण नथी एटखे जेवेरिडिय
तेरिजिय, चोरिजिय ठे, थने जेने मननी सुरता नथी एटसे जे थसंझी ,वली जेने
विराम के विरति नथी, थानरूप जगताची जेजमरूप धई रक्षा , तेने धुंघा क
दीए. ॥ ४० ॥ सुंघा पुरुपने तो सहु कोई सि कदे के मुंघा यने कंघा ए यंने
मूर्ख ते थने धुंधा होय तेतो थघोर अंधारामा विकस संसारी जीय वे; यने चुधा
जीव ले तेतो मोक्षना अधिकारी दोय, थने मोक्षाना वांठक होय ॥ ४१ ।। चूंपा
तेतो मोफ्नो साधक ठे, दोप थने खनो नाश करे , यने संतोपथी पुष्टता
पामे ठे, तेनुं पदण धरणवु दु.॥४२॥

१५६ प्रकरणरताकर नाग पहेलो. इवे मोक्ष साधकर्नु उदाहरण कहे-अथ साधक लदाखः- ॥ दोहराः । कृपा प्रसम संवेग दम, थस्ति नाव वैराग; ए लवन जाके हिये, सप्त व्यसनको त्याग. ॥४३॥ श्रर्थः-कृपा जे दया, तथा जे कपायना उदयनुं दवावq ते प्रशम श्रने संवेग ते मोदना अजिलापर्नु पद के० स्थानक, तथा दम ते इंजियदमन, आस्ति एटसे जिनोक्त वचन उपर झा, एहवो वैरागीनाव; एटलां लक्षण जेना हृदयमा रहे वे, थने सात व्यसनंनो जे त्याग करे तेज साधक होय.॥४३॥ इवे साते व्यसननां नाम कहेवेः-यय सप्त व्यसन नामः- ॥ चोपाईः॥-जूवा श्रामिप मदिरा दारी; थापेटक चोरी परनारी; एई.सात व्य सन मुख दाई पुरित मूल उर्गतिके जाई. ॥ ४ ॥ दोहराः ॥-दर्वित ए सातों व्य सन, उराचार मुख धाम; नावित अंतर कलपना, मृपा मोह परिनाम. ॥ ४५ ॥ अर्थः-जुगार १, मांस जण २, मदिरापान ३, वेश्या गमन ४, आखेटक के० शिकार खेसवो ५, चोरी करवी ६, परस्त्री गमन , ए सात व्यसन कहेवाय वे, ते संसारमा दुःखदाई . पापना मूल वे अने उर्गतिना जाई . ॥ ४४ ॥ ए जे क्रिया रूप साते व्यसन ते ते अव्यरूप . ए ऽष्ट श्राचाररूप उःख धाम के उःखनुं घ रते. थने जेना अंतरमा वृथा के० फूला मोह परिणामनी कल्पना के० विचारणा ध्यावन थाय, ते नावित व्यसन कहीए. ॥ ४५ ॥ हवे जावित सात व्यसननी व्यवस्था कहेः-थथ नावित व्यसन व्यवस्था कथनः-- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-अशुनमें हारि शुज जीति यहे इत फर्म, देहकी भगन ताई यदे मांस नपियो; मोदकी गहलसों थजाने यहे सुरापान, कुमतिकी रीति ग रस चाखियो; निरदे व्दे प्राण घात करिवो यदे सिकार, परनारी संग प प्यारसों पराई सोंज गहीवेकी चाह चोरी, एई सातों व्यसन श्री समयसारनाटक. जवानो चाद राखे तेज चोरी . ए नावित सात व्यसन, विदारण करवात्री ब्रह्म पस्यो जाय . ॥ ४६ ।। दवे मोमना साधकनी व्यवस्था कहे:-अय साधक व्यवस्था:- ॥ दोहाः ॥-बिसन नाव जामे नही, पोरुप अगम थपार; किये प्रगट घट सि घुमयि, चौदद रतन उदार. ॥ ४ ॥ थर्थ:-जेना चित्तमा व्यसनजाय पामिए नहीं, थने श्रगम पार पुरुपातन पां मिए, तेणे घटस्प समुहमंचन करीने उदार के मुख्य चोदे रत्न प्रगट कीयां ॥४॥ हवे जावित चोद रतनुं वर्णन करे:-थच नावित चोद रतनको चरननः- ॥ सवैया इकतीसाः-उधमी सुधि थन्नति कस्तुनमनि, राग कसपवृक्ष, संत सुवचन है ऐरावत तधिम प्रतीतिरंजा उदेविष, कामधेनु निरा सुधा प्रमोद धन हैपान चाप प्रेमरीति मदिरा विवेक वैद्य शुधनाव चंमा तुरंगरूप मन है। चौदह रतन ए प्रगट होइ जहां तहां शानके उदोत घट सिंधुको मथन दे ॥ ४ ॥ ॥ दोहराः ॥-किए थवस्थामे प्रगट, चौदह रतन रसाल, क त्यागे कतुं संग्रह, विधि निषेधकी चाल. ॥ ४ ॥ थर्थः-मुधुद्धि उपनी तेतो सनी उपनी १, थारमानो अनुभव उपज्यो तेतो कोस्तु जमणि उपन्यो २, वैराग उपज्यो तेतो कल्पवृक्ष उग्युं ३, नापा समिति उपजी तेतो शंख उपज्यो ४, उद्यम उपज्यो तेतो ऐरावत हाथी उपज्यो ५, प्रतीत उपजी तेतो रंजा उपजी ६, कर्मनो उदय तेतो विप उपज्युं 3, कर्म निर्जरा यश तेतो कामधेनु उपजी , यानंद उपज्यो तेतो थमृतधन उपज्युए, ध्यान उपज्यु तेतो चाप के सारंग धनुष उपज्यु १०, नेमरीत के प्रेमनी लय उपनी तेतो मदीरा उपज्यो ११ विवेक उपन्यो तेतो धनवंतरि द्य उपन्यो १२, शुधनाव उपन्यो तेतो चंक्षमा उपन्यो. १३, मन शुद्ध थयु तेतो सात मुखो थश्व उपन्यो. १४, ए चकद रलतो ज्या ज्ञाननो उदय थवाधी पोताना झानरूप घट समुजनुं मंथन धाय ठे, त्यां उपजे वे एम जाण, ॥ ४ ॥ साधनी अवस्थामा ए चौदे रन रसाल हतो ते प्रगट कीयां, ए चोद रतमा विधि निषेधनी चासमा एट देय, उपादेयनी चालमां कंक त्यागे ते अने कंशक संग्रह करेठे ॥ ४ ॥ हवे नावित चन्द रन तेमा थाव रत त्यागवा योग्यते थने व रन ग्रहण करवा योग्य ते ते कईः-श्रय थष्ट रत्न हेय पद उपादेय कथन:- ॥ दोहराः ॥- रमा, संप विप धनु सुरा, वेद धेनु हय हेय, नति रंना. गज क SUG प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. ल्पतरु, सुधा सोम श्रादेय ॥ ५० ॥ इह विधिजो परलाव विप, वमे रमे निजरूप,सो साधक शिवपंथको, चिद् विवेक चिप, ॥१॥ अर्थः-माके० समि तेतो सुबुद्धि २, सुवचनशंप २, उदय विष ३, ध्यान धनुष ४, प्रेम रीत मदिरा ५, विवेक देद्य ६, निर्जरा काम धेनु , मनशुलते घोमो ७, ए या यथिर ते तेमाटे गंवा योग्य ठे. श्रने अनुनव मणि , प्रतीति रंजा २, ज्य म हाथी ३, घेराग्य कल्पवृक्ष , श्रानंद सुधा ५. शुभ जाव चंझमा ६, एक रन र साय करया योग्य . ॥५०॥ श्रा रीतिथी पररूप जे कर्मादिक जाव , तेज विपथयु. तेनुं जे वमन करे , यने पोताना स्वरूपमा जे रमे वे तेज पुरुष मोक्ष मार्गनो सा धक जाणीये, जे इन नावनो जाणनार थने ज्ञान स्वरूपी तेज साधक कहीए॥५२॥ दये मोक्षपदना साधकनी व्यवस्था कहे ः-श्रय साधक व्ययस्या कयन:- कपिल द-शानदृष्टि जिन्दके घट यंतर निरखे दरय मुगुन परजाइ, जिन्दके स इनरुप दिन दिन प्रति, स्यादयाद साधन थधिकार, जे केवल प्रतीत मारग मुपचिते च रन रापे उगई. से प्रविण करिछिन मोह मन अविचल होइ परमपद पार ॥ ५॥ धर्षः-जेना पट र्थता शाननी दृष्टि जागी तेथीच्यने जे देखे जाणे,तेच्य ना गुण जाणे; गुपना पर्याप जाणे; थने जेने सहज रूपेज एट नधितव्यतानापरि पारुपी दिन दिन प्रत्ये स्याहार, साधन थधिक थई रघु ने, थने जे केवशिना कहे सागारगने सन्मुग यई रहे, एज चित्त राखे थने एज मार्गवीपे चरण उरावी रासे, से प्रवीण पुरुप मोदरूप मसने दी करी परम पद पामी अविचल पायठे ॥ ५ ॥ हवे सम्यग् दृष्टिनी व्यवस्था थने मिश्या दृष्टिनी व्यवस्था कद्दे:- थथ सम्यगृहष्टि मिपादृष्टि व्यस्याः- ॥सया कतीसाः ॥-पाकमो फिरत जाको संसार निकट थायो, पायो जिन सम्यग् मिप्यात नाश करिके; निरकुंद मनसा मुनूमि साधि खिनी जिनि, कीनी मोप कारन यवस्था ध्यान परिक; सोई शुष यनुनो यन्यासी थविनाश भयो, गयो ताको करम नरम गेग गरिक, मियामति यापनो सरूप न विगने तामे, डोसे जग जाप थनंत काम नरिक. ॥ ५३॥ शर्मा-जेम रात्रिनेविपे को फिरतो फरती रहे , तेम मंसारमा फिरतां कि. रना जेनो त निकट थान्यो, जे सम्यक्त्व पायो, मिप्यारसनो नाश करीने रागरंपा दिक रहित एवी मनसार नसी नृमिका जेणे साधि सीपी, थने प्यान परिने पो तानी वस्या मोदादना कारणरूपी जो कीघी, सेज सन्या दृष्टि शुष्क यनुनग्नो यासीयो, एम कर्म रोगने गमात्रीने यविनाशीययो,पट एनांजन्म मर्ण टा.

श्री समयसारनाटक. उपए एसिक धयो, एषी सम्यम् दृष्टि पाम्याविना मिध्यात्वी पोतानुं स्वरूप श्रोसखे नही. तेथी अनंतकाल नरिक के० सगी जगत्नी जालमां मोले ॥५३॥ स्ये जे श्रात्मानो अनुजय पाम्यो तेनो विलास कद्दे-अथ अनुजव विक्षासः- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-जे सीव दरवरूप तथा परजायरूप, दोउ ने प्रवान वस्तु सुझता गदत है; जे यशुरुनावनिक त्यागी नए सरवथा विपेसा विमुप व्द घि रागता चहत है; जो मादजनाव त्यागनाव उर्दू भावनिको, अनुलो अन्यास विपे एकता कदत है; तेई शान क्रियाके थाराधक सहज मोप, मारगके साधक श्रयाधक महत हे. ॥ ५ ॥ अर्थ:-जे कोई जीव च्यार्थिक थने पर्यायार्थिक ए वे नय प्रमाण करीने व स्तुनी शुद्धताने अहे, जे जीप रागोप मोठ्धी थात्मामां जे शुरुजाव ले तेना सर्वथा त्यागी यया , तेथी पांच इंजियोना विषयची विमुख थईने बेरागतामां जे वर्तवा लागेठे, थने जे जापित चोदे रनमां नाव रत्न महण करवा योग्य वे, अने श्राव जाव रन त्यागवा योग्य वे, एटखे थार हेयने व उपादेय , ते अनुनबना श्रन्यासविपे पंने भावनी एकता करेले, एटसे जे अव्यमा दृष्टि रहे थने पर्यायमां दृष्टि न रहे, वेने एकता कहेते. ते जीव ज्ञान क्रिया जे मोक्ष मार्ग, कारण कयुं वे तेना आराधक थया. थने सहजरूपमा मोक्ष मार्गना साधक थया; फरी तेने कर्म बाधा न होय, तेथी अवाधक यया महिमावंत थया, पूजनिक थया. ॥ ५४॥ दवे जे ज्ञान अने क्रियाने जिन्ननावे माने ठे तेने एनी एकता कही देखाडे :- थथ झान किया एकता कथन:- ॥ दोहराः ।।-विनसि अनादि अशुशता, होइ शुद्धता पोप; ता परनतिकों बुध कहे, ज्ञान क्रियासों मोप ॥ ५५ ॥ अर्थः-थनादि कासनी जे श्रशुभता ठे तेनो ज्यां विनाश थायठे त्यां शुद्धतार्नु पोपण थायवे, एवी जे थात्मानी परिणति थाय तेज छाननी क्रिया कहेवायतेने बुध के पंडित पुरुप एवं कहेते के ए ज्ञान क्रियाधी मोक्ष थाय, थांही ज्ञान तथा फियानी जे सुविधा सखे ते शब्दनयथी जाणवी. ॥ ॥ इवे ज्ञाननी व्यवहार नयधी थापना देखागे :-श्रथ ज्ञान अन्य स्थापनाः- ॥ दोहराः ॥-जगी शुरू समकित कसा, वगी मोपमग जोशवहे करम चूरन करे, क्रम क्रम पूरन हो ॥ ५६ ॥ जाके घट एसी दशा, साधक ताको नाम; जैसे दीपक जो धरे, सो उजियारो धामः ॥५॥ थर्थ:-जेणे शुभ समकितनी कसा जाणी श्रने जे कला मोक्षना मुखमां जावा . प्रकरणरत्नाकर भाग पहेलो. खागी ते पुरुष कर्मने चरण करीने क्रमे क्रमे पूरण थाय ॥ ५६ ॥ जेना घटमां एयी दशा घर रही ठे, ते पुरुपर्नु साधक नाम कहेवाय. जेम दीवानु अजवाबु थायी घरमा पाप अजवायुं चाय, तेम ज्ञान किया तो मोद साधक ठे, पण हान क्रियाने ध रतां पुरुष पण साधक थाय ॥ ५ ॥ कहे ज्ञान- फल कहेः-श्रय झानफस वर्ननः- ॥ सबैया इकतीसाः ॥-जाके घट अंतर मिथ्यात अंधकार गयो, यो परगाप्त सु ॐ समकीत जानकी; जाकी मोद निज घटी ममता पलक फोटी,जान्यो जिन मरम श्रयाची नगवानको; जाको शान तेज वग्यो उदिम उदार जग्यो, लग्यो सुप पोप समरस सुधा पानको, तादी सुविचक्षन को संसार निकट थायो, पापो तिनि मारग मुगग निरयानको ।। ५७ ॥ जा हिरदेमे स्यादवाद साधना करत, शुभयातमाको अनुनी प्रगट नयोः जाको संकसप विकसपके विकार मिटि, सदा काम एकी भार ग परिनपोः जिनि यंध विधि परिहार मोप अंगीकार, ऐसो सुविचार प सोच गमि दिपो ऐः नाही हानमहिमा उदोत दिनदिन प्रति, सोश नवसागर वपि पार गपो दे ॥ ५ ॥ थर्पः-जेना पटमा थनादिकासनो मिथ्यात्व अंधकार इतो ते गयो, थने शुरू गम्पयरय रुप मूर्पनो प्रकाश थयो, राग ईप मोद निझा जेनी घटी गई, ममतारूप पसक सागी हनी ते मिटि गई, तेथी जिन थवाची नगवाननो एटो सिम स्वरू पनो मर्म पाम्यो, जेर्नु हानतेज वध्युं पटाक्षे प्रकाश थयो, प्रधान उया जाग्यो थने बादाम रस रूप थमृत पानना मुघनो जेने पोप थयो, ते सुविचक्षण पुरुषने संसार निकट थान्यो, ते तो मुगम वातमा मुनिनो मारग पाम्यो ॥ ॥ जेना दृदयमा स्याहाद स्वरूपनी साधनायी शुरुयात्मानो यनुनय प्रगट थयो बने जेने संकदर विकानो विकार यह जाननो हतो ते मटीने गदा कामा एक चेनना रमजे एकी गावपणु ले ते पणे परिणम्यो, सेतो करीने यंध विधिनो परिहार जे संदरतुं पर तेजेने पयुने, थने निम्मद दशायी मोदनो जे यंगीकार तेनाविना रनो पक्ष पार्यो रे ते पद बांटी दीधोने, जना झाननो महिमा दिन दिनप्रीत योन पदोन वेज जी वा समुन्न उतरीने पार पहाव्यो एम जाण ॥ ५ ॥ इथे यनुरवीनी व्यवस्था वेज उगदेय देते कहे :-यय यनुनो टयाम्या कयनः- गरमा शनीपाः॥ -यनियर नामति बनेकपक घिरमाथपिर पादि नाना जीव दिये, दीने एक नही निकनी थार ती नकों ने दिपार बाद शिरमे दियः पिता न हो किपाकी सरंगनिमे, गंगवता पोयनु

श्री समयसारनाटक.
७६१
जो दशा न सहिये; तात जीव अचल अबाधित अपंड एक, एसो पद साधिके
समाधि सुख गहिये ॥ ६० ॥
अर्थः-कोई नयधी अस्तिरूप , कोई नयधी नास्तिरूप वे. कोई नयथी थनेक,
कोई नयघी एक, कोई नयघी स्थिररूप, कोई नयथी थस्थिररूप, इत्यादि नाना प्र
कारना स्वरूपधी जीव कहीए.वहीं एक नय जे स्वरूप साधे , त्यां ते नयनो प्रति
पदी के उसटी सते वीजो नय देखाय , तेतो पेला नयथी विपरीतपणुं साधे ठे,
तेथी जो एकांतनयपणुंज अहीए भने ते उपर चीजो नय न देखामीये तो वाद विवाद
यई जाय. तेथी नय भेद करणीथी कुविकल्पना तरंग उठेते तरंगथी चेतन स्थिर न
थाय, श्रने चंचलतापणुं वधे तेथी अनुनव दशामह। न जाय. माटे नयपक्ष तजीने
थनुनव श्रन्यासने कारणे जीव अव्य अचल ठे,श्रयाधित ठे, अखंग के, एक , एवा
खरूपनु स्थानक साधिने सुख ग्रहण करिये ॥६॥
हवे भव्य, क्षेत्र, काल, नावे करीने श्रात्मानुं अखंमितपणं कहे :-
अथ अच्य, क्षेत्र, काल, नाव कधनः-
॥सवेया कतीसाः॥-जेते एक पाकी थांवफल ताके चारिशंस, रसजाली युवती
गलक जब मानिये: यों तो न बने पे एसे बने जेसे दहे फल, रूप, रस, गंध, फास,थपंड
प्रवानिये; तेले एक जीवकों दरव, पेत्र, कास, नाव,शंसनेद करि निन्न भिन्न न वपानि
चे दर्य रूप, पेतरूप, कालरूप, जावरूप, चारों रूप अलख थखंग सत्ता मानिये ॥६॥
अर्थः-शिष्य कहेते. हे ! स्वामी! अव्य, देव, कास, जावरूप वस्तुना चार अंश
तमे कहो तो, त्यां एवं दृष्टांत थापq के, एक यांवफस ते तेना रस, जाली एटसे रेसो,
गोटखी थने तास ए चार थंश , तेमज वस्तुना न्य, क्षेत्र, कास, नाव ए शंश
होय के न होय? हवे गुरु कहे , हे ! शिप्य! थाही तुं थंशके० खंम तमन्यो तेश्री
ए दृष्टांत दी . तेतो यने नदी पण यांही अखंडपणामां चार थंश साया तेनुं दृष्टांत
ए , के तेज यांच फस , तेमां रूप, रस, गंध ने स्पर्श ए चारे थखंडपणे प्रमाण
फरिए, ए चार रस , तेम एक जीवन अत्य, क्षेत्र, काल, जावरूप धेशनेदे करीने रस
जाली गोक्सीने पास ए बंड खंड वखापीये नहीं. थांदी जे सापरप यात्मा.सत्ता
ते, ते ऽन्यथी खंडितपणे. यात्मा ऽव्यरूप , अने देवधी यावंगपणे थसंन्यान
प्रदेशाधवगादपणे दे, कासची अखंड विकास यनिने, नारधी यांगायक जावपणे
एम जीवना चार टंश यखमपणे मानीये ॥६१ ॥

७६० प्रकरणरनाकर नाग पहेलो. लागी ते पुरुप कर्मने चुरण करीने क्रमे क्रमे पूरण थाय ॥ १६ ॥ जेना घटमां एवी दशा यई रही है, ते पुरुपर्नु साधक नाम कहेवाय. जेम दीवानुं अजवाडं थएथी घरमां पण अजवायूँ थाय, तेम झानक्रिया तो मोक्ष साधक ठे, पण छानक्रियाने ध रतां पुरुप पण साधक थाय ॥७॥ कहे ज्ञानतुं फल कहे-थथ शानफल वर्ननः-- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-जाके घट अंतर मिथ्यात थंधकार गयो, नयो परगास सु 5 समकीत जानकी; जाकी मोह निश घटी ममता पलक फीटी,जान्यो जिन मरम श्रवाची नगवानको; जाको ज्ञान तेज वग्यो उदिम उदार जग्यो, लग्यो सुप पोप समरस सुधा पानको, तादी सुविचदान को संसार निकट श्रायो, पायो तिनि मारग सुगम निरवानको ॥ ५ ॥ जाके हिरदेमे स्यादवाद साधना करत, शुख थातमाको अनुनी प्रगट नयो है; जाकों संकलप विकलपके विकार मिटि, सदा काल एकी जाव रस परिनयो हे; जिनि बंध विधि परिहार मोप अंगीकार, ऐसो सुविचार पठ सोउ गमि दियो हे; जाकी ज्ञानमहिमा उदोत दिनदिन प्रति, सोइ जवसागर नलंघि पार गयो है ॥ ५ ॥ अर्थः-जेना घटमां अनादिकालनो मिथ्यात्व अंधकार हतो ते गयो, थने शुरू सम्यक्त्व रूप सूर्यनो प्रकाश थयो, राग हेप मोह निझा जेनी घटी गई, ममतारूप पलक सागी हती ते फिटि गई, तेथी जिन अवाची जगवाननो एटले सिख स्वरू पनो मर्म पाम्यो, जेनुं ज्ञानतेज वध्युं एटझे प्रकाश थयो, प्रधान उद्यम जाग्यो भने उपशम रस रूप थमृत पानना सुखनो जेने पोप थयो, ते सुविचक्षण पुरुपने संसार निकट थाव्यो, ते तो सुगम वातमा मुक्तिनो मारग पाम्यो ॥ ५० ॥ जेना हृदयमा स्याबाद स्वरूपनी साधनाथी शुद्ध थारमानो यनुजय प्रगट थयो श्रने जेने संकटप विकल्पनो विकार वढु लातनो इतो ते मटीने सदा कालमा एक चेतना रस जे एकी नावपणुं ते ते पणे परिणम्यो, तेणे करीने बंध विधिनो परिहार जे संवरनुं पर ते जेने थयुंठे, अने निस्पृह दशाथी मोक्षनो जे थंगीकार तेना विचा रनो पद धायों ते पक्ष धांडी दीधोठे, जैना ज्ञाननो महिमा दिन दिन प्रते उ योत थयोते. तेज जीव नव समुअ उतरीने पार पहोंच्यो एम जाणवू. ॥ एए । हवे थनुनवीनी व्यवस्था तेज उपादेय ते कदे :-थथ श्रनुनो व्यवस्था कथनः- ॥ सवैया इकतीसाः-यस्तिरूप नासति थनेक एक थिररूप, थथिर इत्यादि नानारूप जीव कहिये; दीसे एक नेकी प्रतिक्षनी थपर पूजी नेकों ने दिपाश वाद विवादमे रहिये; थिरता न हो विकलपकी तरंगनिमे, चंचलता वढे थनु

,
श्री समयसारनाटक.
७६१
जौ दशा न बहिये; तात जीव अचल अबाधित थपंड एक, एसो पद साधिके
समाधि सुख गहिये ॥ ६० ॥
अर्थः-कोई नयथी अस्तिरूप है, कोई नयथी नास्तिरूप वे. कोई नयची अनेक,
कोई नयथी एक, कोई नयधी स्थिररूप, कोई नयत्री अस्थिररूप, इत्यादि नाना प्र
कारना स्वरूपधी जीव कहीए.वहीं एक नय जे स्वरूप साधे ठे, त्यां ते नयनो प्रति
पक्षी के उलटीरीते चीजो नय देखाय , तेतो पेला नयथी विपरीतपणुं साधे ,
तेथी जो एकांतनयपणुंज प्रदीए थने ते उपर चीजो नयन देखामीये तो वादविवाद
थई जाय. वेधी नय नेद करणीथी कुविकल्पना तरंग उठेते तरंगथी चेतन स्थिर न
थाय, थने चंचलतापर्यु वधे तेथी अनुजव दशाग्रह। न जाय. माटे नयपद तजीने
अनुनव श्रन्यासने कारणे जीव अव्य अचल ठे,श्रवाधित ठे, अखंम , एक , एवा
खरूप स्थानक साधिने सुख ग्रहण करिये ॥ ६ ॥
हवे अव्य, क्षेत्र, काल, नावे करीने श्रात्मानु श्रखंमितपणुं कहे :-
श्रथ अव्य, क्षेत्र, काल, नाव कथन:-
॥सवैया इकतीसाः॥-जेसे एक पाकी आंवफस ताके चारि अंस, रसजाली गुवली
गलक जब मानिये; यों तो न वने पे एसे बने जेसे दहे फस, रूप, रस, गंध, फास, अपंड
प्रवानिये; तेसे एक जीवकों दरव, पेत्र, कास, नाव,शंसनेद करि निन्न निन्न नवपानि
ये; दर्व रूप, पेतरूप, कालरूप, नावरूप, चारों रूप अलख अखंम सत्ता मानिये ॥६॥
थर्थः-शिष्य कहे. हे ! स्वामी! अव्य, क्षेत्र, काल, नावरूप वस्तुना चार अंश
तमे कहो तो, त्यां एवं दृष्टांत थापq के, एक थांवफल छेतेना रस, जाली एटले रेसो,
गोटली अने ठगल ए चार घंश , तेमज वस्तुना अव्य, क्षेत्र, कास, नाव ए अंश
होय के न होय? हवे गुरु कहे , हे! शिष्य ! थाही तुं धेशके खंम समन्यो तेथी
ए दृष्टांत दीधुं तेतो पने नही पण ही थखंडपणामां चार थंश सावया तेनुं दृष्टांत
ए , के तेज थांव फस , तेमां रूप, रस, गंध ने स्पर्श ए चारे थखंडपणे प्रमाण
करिए, ए चार रस , तेम एक जीवनुं अव्य, क्षेत्र, काल, जावरूप अंशनेदे करीने रस
जाली गोरसीने ठगस ए खंड खंड वखापीये नहीं. थांही जे साध्यरूप थारमा सत्ता
ते, ते अव्यथी अखंडितपणे, थारमा अव्यरूप , यने देवथी अखंगपणे असंख्यात
प्रदेशाधवगाहपणे ठे, कालघी थखंड विकास पर्ति, जावथी थसंगायक जावपणे
के; एम जीवना चार थंश थसंमपणे मानीये ॥६॥

प्रकरणरलाकर नाग पहेलो. हवे साध्यपदमां ज्ञान झेयर्नु विशेष पणुं अने अविशेष पणुं कहे- थथ झान झेय वीशेप कथनः- ॥ सोया इकतीसाः ॥कोउ ज्ञानवान कहे ज्ञान तो हमारो रूप, झेय पटदर्य सो हमारो रूप नाही हे एक ने प्रधान एसे इजी अब कहाँ जेसे, सरस्वती अक्षर थरच एक गही है; तेसे ज्ञाता मेरो नाम ज्ञान चेतना विराम, शेयरूप सकति स नंतमुक पाही है; ताकारण वचनके नेद जेद कहीं कोउ, झाता छान झेयको वि सास सत्ता माही हे ॥६॥ चोपाईः ॥ स्वपर प्रकाशक सकति हमारी; ताथे वचन नेद चम नारी; झेय दसा द्विविधा परगासी; निज रूपा पररूपा नासी, ॥ ६३ ॥ ॥ दोहगः ॥-निजरूपा बातम सकति, पररूपा परवस्त, जिनि लखि लीनो पेच यह, तिनि विन लियो समस्त ॥ ६४ ॥ अर्थः-कोई दानयंत प्राणी पोताना अनुभव प्रमाणपी एम कहे, के जे ज्ञान ले सेतो अमा पवे. श्रने जे पट अव्य ज्ञेय तेतो थमारु रूप नश्री, तेथी ज्ञान बने ग विशेपणाम . गुरु कद ठे, एतो एकज नय प्रमाण . वे वीजा नपत्री जेग अधिशेषग पाय , तेम कहूं तु. जेम सरस्वती के विद्यारूप अर्थ . तेम श्रदर फे० विद्याम्प अयं एकगे रहे, तेम हाता ते तो माहारं नाम ययु. अने जे शान से संतो घेतानो विराम के प्रकार वे. थने जे झान झेय पणे परिणम्युं है, से नो इपाप कि वे, गयी थनंत शक्ति महारीज पासे ठे. ते कारणश्री वचन ने पारीने धान थने इयनो नेद कोई न कहो, पण यीजो नय देखवायी ज्ञाननो ने इंपनी विधाम थारमा सत्तामांजवे. तेथी थविशंप पणुं . ॥ ६२ ॥ जैत्री हमारी सानिएवी जे पोतानो प्रकाश करे यने परनो पण प्रकाश करे तेथी स्वपर प्र कासक ठे, तेथी दान थने देय ए वचन नेदे जे नेद, तेज नारी जम उपजा बे; पण वस्तु एक वे. झय के जे जाणुवा योग्य तेतो दशा ये प्रकारे करीने कड़ी. एक नो निजम्मा यीजी पर रूपा कही रे ॥ ६३ ॥ यादी जे निजरूप झय दशाक दीए तेनो पर प्रकाशक थाम शनि के, थने जे पीजी पर रूपय दशा ते पर वस्तु वे. जो एवाननी पर जागयो तो तो ममम्न जागयुं ॥ ६४ ॥ हवे पज पेच म्यावादमां जोश्य ते म्याहादरूप यातुन यार्णन करते:- স্ব স্যা; দ ধ ধান:- ॥ मोया कनीमा-करम थायामे यशुरुमा विशोफियत, फरम फर्शकमा रहिन गुरु यंग टने ने प्रदान समय मुझामुमल्प, पगो परजाइ धारी जीय गाना रंग दे दी मममें प्रियागर नारि पाकी, यामित ना सतिस - " श्री समयसारनाटक, चंग है; यहे स्याहाद याको नेद स्याघादी जाने, मूरप न माने जाकी हियो ग नंग हे.॥६५॥ निदचे दरव विष्टि दीजे तव एकरूप, गुन परनति नेद जावसों बहुत है, वसंप प्रदेश संयुगत सत्ता परवान, ज्ञानकी प्रनासो खोकालोकमां न जुत है, प रजे तरंगनिक थंग मिन गुर है, चेतना सकति सो श्रखंगीत अचुत हे, सोहे जीव जगति विनायक जगत सार, जाकी मोज महिमा अपार थदनुत है. ॥ ६६ ॥ वि नाव सकति परिनतिसों विकल दीते, सुज चेतना विचारते सहज संत हे करम सं योग सो कहावे गतिको निवासी, निदचे सरूप सदा मुकत महंत है; हायक सुनाउ धरे खोकालोक परगासी, सत्ता परवान सचा परगास येत है; सोदे जीव जानत जहां न कोतुकी महान, जाके कीरति कहान थनादि अनंत हे. ॥ ६ ॥ अधः-फार्मण शरीर सहित धारमानी कर्म अवस्थामा दृEि दईए, तो श्रारमाने शुरु देखीए वीए. धने कर्म फलंक रहित केवल यात्मामांज हि दशए तो तो शु 5थंग वे. अने ए वेउनय समकालेज प्रमाण करीए तो शुद्धशुद्धरूप कडं जाय. एमां पर्यायनी धाराये करीने जीवना विचित्र प्रकार . शुद्ध अशुभ थने शुझाशुभ ए प्रारूप यात्माना एकज समय पामीए, यद्यपि एम वे तथापि त्रणेरूपमांथात्मानी अखंडित चेतना शक्ति सर्व अंगमा जरि रहि ठे, तेज स्याहाद कहीए, तेनो नेद जे स्याहादी होय, तेज जाणे, पण जेनुं इश्युं गचंग के सम्यग् दृष्टि रहित ठे, ते मूर्ख एनो नेद न जाणे. ॥६५॥ निश्चयनयधी अन्य उपर दृष्टि थापिये तो श्रात्म अव्य एकरूप ते अने ए यात्म अव्यना गुण परिणतिरूप भेद जावथी जोश्ये तो थात्मा बहुरूपे ते थने यात्मानी सत्ता असंख्यात थाकाश प्रदेश संयुक्त ठे, थने ते सचाने प्रमाण वात्मा कहो जायते. अने झाननी प्रजा विचारीएतो सोकासोक प्र माण क्षेत्रची संयुक्त वात्मा कहो जायते, तथा क्षणक्षणमा पर्याय रूप तरंगना अंग विचारीएतो जीव क्षणभंगुरज कद्देवाय , अने तेने चेतना शक्तिथी विचारीए तो सदा सर्वदा थखंकज कदेवाय, अने थच्युत कदेवाय ते. तेज जीव जगत्नो विना यक के धनी थने जगत्मा सारजूत पदार्थ वे. जेना मोज श्रने महिमा अपार ठे थने अनुत ॥६६ ॥ हवे चीजें पण स्याद्वाद कहेवेः-राग हेपादिक विनाव श क्तिधी परिणम्यो देखीए तो थारमा विकत देखाय थने तेनी शुद्ध चेतनाज वि चारीएतो सहज संतरूप दीते ; कर्म संयोग सहित आत्मा विचारीये तो चारे ग तिनो वासी थने चोराशी साख योनिनी दासी कद्देवाय ने अने निश्चयनयथी एवं स्वरूप जो विचारीए तो सदा सर्वथा मुक्तिरूप महंत है; अने जो एने झायक स्व नाव धारी विचारीए तो लोकालोक प्रकाशक अमेय कवाय अने जो पात्मानी .

६४ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. प्रकाशवंत सत्ता विचारिये तो पोतानी सत्ता प्रमाण आत्मा होय; ते जीव वस्तु साध्य . जे जहांन के जगतने जाणे, जे महोटो कोतुकी पुरुप , जेनी कीर्ति अने कथा अनादि अनंत काल लगी एवीज चालती श्रावे ॥६॥ इवे साध्यरूप केवल दशानुं वर्णन करे :-श्रथ केवल दशा वर्ननः- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-पंच परकार ज्ञानावरनको नास करि, प्रगटी प्रसिद्ध ज गमांहि जगमगी है शायक प्रनामे नाना झेयकी अवस्था धरि, अनेक नई पे ए कतामें रसपगी हैं; याही नांति रहेगो अनंत, काल परजंत, अनंत शकति फोरि थ नंत सौ लगी है; नरदेह देवलमे केवलमे सरूप सुरू, ऐसी ज्ञान ज्योतिकी सिपा समाधि जागी हे ॥६॥ अर्थः-मति ज्ञानावरणीय प्रमुख पांच प्रकारना ज्ञानावरणीय कर्मनो नाश करीने प्रसिद्ध के प्रत्यक्षपणे प्रगटी एवी जे ज्ञान ज्योतिनी सिपा जगत्मां जगमगी रही वे. ते ज्ञान ज्योतिनि शिपा पोतानी झायकपणारूप प्रनामां नाना प्रकारना झे यनी अवस्या धरीने थनेक रूप थई , तेपण झायक पणानी जे एकता ठे तेना रसथी मली रही है. तेज रीते अनंत कास पर्यंत रहेशे. अने अनंत वीर्य फोर वीने अनंत पदधी सागी रहेशे. ज्यारे मनुष्यना देहरूप देवसमां शुष केवल झान स्वरूपे एवी ज्ञान ज्योतिनी सिखा जेवी समाधि ठे, ते जायत यई एटसे सर्व विषमता नाच मटि गयो ॥६॥ हवे थमृतचंद थाचार्य ते ते चंगमा दे. अने तेनी कसारूपि त्रण धारा , तेनुं जुदा जुदा थर्थथी वर्णन करे :- :-श्रथ अमृत चंज कसाके तीन अर्थ कथन:- ॥ सवेया इकतीसाः ॥-अक्षर अरथमे मगन रहे सदा काम, महा सुख देवा जे सी सेवा काम गविकी; थमल अवाधित थलप गुन गावना है, पावना परम शुद्ध भावना हे नविकी, मिथ्यात तिमर अपहार वर्धमान धारा, जेसी उने जामलों कि रन दीपे रविकी; ऐसी है अमृत चंदकमा बिधारूप धरे, थनुनो दशा गरंथ टीका बुद्धि कविकी ॥ ६ ॥ दोहराः ॥ नाम साघि साधक कसो, झार झादशम ठीक, समय सार नाटक सकस, पूरन जयो सटीक ॥ ७ ॥ अर्थः- अमृतचंजनी अनुनय दशारूप कला , तेतो थक्षर थर्थमां के० मोक्ष प दार्थमां सदाकास मा रहे है, यने जेवी कामधेनुनी सेवा सुखदायक थाय तेवी मुखदायक ते थने थमृतचं नीग्रंथ टीकारूप कहा वे तेज पावसा वर्णने करी यु करे, अने अमृतचं कविनी बुद्धि, तेतो थक्षर थर्थ केशब्दार्थ तेमा मग्न रहे है. थागस बीडं वर्णन पूर्वसी रीते जेम थमृतचंनी अनुनय दशानी कसा यने श्री समयसारनाटक. ७६५ श्रने ग्रंयनी टीकानी कला धने कविकला ए प्रणे कला अमल ठे, थवाधित , थ सख पुरुपनागुणनुं गायन करतीज रहे ते तेथी पावन ने, जव्यत्व पणानी परम शुरू सावना , यने ए त्रणेकला, मिध्यावरूप अंधकारनी अपहरण करनार ठे, श्रने च डते परिणामे ते जेम चढता वे पोहोरो लगी सूर्यना किरण चढता चढता दीपे ठे, तेम ए कसापण वधती वधती दीपेठे, एवी अमृतचं श्राचार्यनी कक्षा ते ते त्रण प्रकारचं रूप धारण करे के, एक तो श्रनुनवदशा, बीजी ग्रंथनी टीका करी ते अने त्रीजी काव्य बंध करतां कविकला कीधी ॥ ६ए ॥ साध्य साधक सामे वा रमो धार नीक कसो; अमृतचंड थाचार्यनो करेलो कलशरूप समयसार नाटक ग्रंथ टीका समेत संपूर्ण थयो ॥ ३० ॥ ॥ इतिश्री समयसार नाटकनो साध्य साधकनामा वारमोटार वालावबोधरूप संपूर्ण थयो । ग्रंथाग्रंथ G00 श्लोक मान ठे. ॥ दवे ग्रंघनी ते अमृतचंथाचार्य कवि थासोचनाकरे:-श्रथ कवियाशोचनः- ॥ दोहराः ॥-थव कविजन प्रव दशा, कहे थापसो श्राप; सहज हरप मनमें धेरै, करे न पगताप. ॥ १ ॥ सवैया श्कतिसाः ॥-जो मे थाप गंमि दीनो पररूप गदी लीनो, कीनी न वसेरो तहां जहां मेरो थल है; नोगनिको जोगी रहि करमको फर्ता नयो, हिरदे हमारे राग दोप मोह मल है; ऐसी विपरीति चास नई जो थ तीत कास, सो तो मेरी क्रियाकी ममता ताको फल है। झान दृष्टि नासी जयो क्रिया सों उदासी यद, मिथ्या मोह निझामे सुपनको सो उस दे. ॥३२॥ दोहरा॥-अमृत चंदमुनिराज कृत. पूरन नयो गरंय; समयसार नाटक प्रगट, पंचमगतिकोपंय.॥७३॥ थर्थः-दवे कससनो करनार कविते, ते पोतानेज पोतानी पूर्वदशा फहे. पोताना मर्म जाण्याची सहज दर्प उपज्यो , ते थाखोचनामां धारे , पण पस्तावो करतो नधी. ॥ ३१ ॥ अतीत काले जे महारो यात्मानो स्वनाव हतो ते मे मिदीधो, यने पर जे कर्मादिक पररूप हतो ते में सई खीधो, थने ज्यां समावि विपे मारो निवा स इतो, त्यां में वास न कीधो. पांच इंजियोना विपय जोगनो जोगी थईने कर्मनो कर्ता भयो, अमारा देयामां राग द्वेपरुप महा मोद मस दतो, एवी उमटी चासे पायो तेतो थतीत कासमां वात वीती; एवं ने कार्य ययु, तेनो मारी क्रियामां म मता राखी तेनुं फस पयु; दवे तो झान दृष्टि मानी तेथी शियायी उदासी ययो, धने जे अतीत कासमा अवस्या यई ततो मोद मिथ्यात्व निझामां स्वपना जेयो खेस पयो. ॥ ३२ ॥ अमृतचंद याचार्यनो फरेसो ग्रंप संपूर्ण ययो; या समयसार नाटक जे ग्रंप ने ते प्रगट पऐ पंचम गतिक मुफिनो पंप . ॥ ३ ॥ , अ६६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. ॥ इति श्री समयसार नाटक ग्रंथ अमृतचंद श्राचार्यकृत संपूर्णम् ॥ हवे घणारसीदास कहे:- ॥ दोहराः ॥-जाकी जगति प्रनावसों, कीनो ग्रंथ निवाहि; जिन प्रतिमा जिन सारपी, नमे बनारसी ताहि. ॥ ४ ॥ अर्थ:-जेनी नक्तिना प्रजावे करीने गहनार्थ ग्रंथहतो तेनो निर्वाहकीधो, एवी आकासमां जिन प्रतिमा जे श्रीजिनेश्वर सरपीठे तेने वणारसीदास नमेटे. ॥ ४ ॥ हवे जेवा श्री जिनेश्वर देव महात्म्यवंत ठे, तेबी जिन प्रतिमा पण महात्म्यवंत ने ते कवेः-श्रथ जिन प्रतिमा महात्म्य कथनः- ॥ संवेया इकतीसाः ॥-जाके मुख दरससों जगतके नेननिकों, थिरताकी वानी चढी चंचलता विनसी; मुझा देखे केवलीकी मुसा यादि थावे जहां, जाके थागे की विनूति दिसे तिनसी; जाको जस जपत प्रकास जगे हिरदेमे, सोई सुझ म जी होश हुती जो मलिनसी; कहत वनारसी सुमहिमा प्रगट जाकी, सोहे जि नकी सवी हे विद्यमान जिनसी ॥ ३५ ॥ अर्थः-श्री जिन प्रतिमाना मुख दर्शन थवाथी जे तेना जक्तजन ले तेना नयनने कंश्थागत सम्यग् दशा के० संवर दशा पामेली होय तेनी स्थिरतानी वाणी वधे यने जे भावपदार्थमां चंचलता होय तेनो नाश थाय. अने पद्मासन स्थित मुसा आकार ज्यां देखे, त्यां केवलीनी मुसा याद आवे ठे; ते केवलीनी मुसा एम संजार वामां थावे वे के, जेनी थागस इंजनी संपदा ते ते तृण समान देखाय, एटसे चो स इंज महिमाकरे, थने ते दशा सांजलवामां थावे त्यारे त्यां जे केवलीना जश देवायचे, तेना गुणनो प्रकाश हेयामा जागेठे, थने त्यां जे पहेली मति सम्यग् द शामां मेली जेवी हती ते शुरु थई, तेथी वणारसीदास कदेठे के, जिन प्रतिमानो वो प्रगट महिमा के ते विद्यमानजिनेश्वर समानज मानवी ॥ ३५ ॥ हवे जिनप्रतिमानो जेनक्तिवंत वे तेनुं वर्णन करे:-थथ प्रतिमा माने ताको वर्णनः- ॥ सवेया इकतीसाः ॥-जाके उर अंतर मुदृष्टिकी सहरि लसी, विनसी मिथ्यात मोह निझाकी समारपी; सेसी जिन सासनकी फसी जाके घट नयो, गरवको त्यागी स्ट दरवको पारपी; यागमके थदार परे है जाके भवनमे, हिरदे मारमे समा पानी थारपी; कहत यनारसी थाप जयस्थिति जाकी, सोश जिन प्रतिमा रवाने जिन सारपी ॥ ६ ॥ थर्थ:-जेना देयामां सम्यग् दर्शननी सेहेर विराजमान यई रही है. यने मि न्याव मोहनीय रूप निडानीमूळ ते विनास पामी ठे, तया जेना घटमांधी जिन शा - श्री समयसारनाटक. ७६७ समनी शेजी के तत्व समजवामां बने तत्व समकणमां थहं बुद्धिरूप अभिमाननो त्याग धयोठे, श्रने जे उ ए अव्यने परखनारो ठे, जेना श्रवणमां श्रागमना श्रदर पडे है, एटले जे सिद्धांत सांजले ठे, वली "झपेरियं थाप' श्रापित, शपि संबंधी वाणी ते जिनवाणी कहिये, ते जेना हृदयरूप मारमा समापी है, एटले जरीये, तेमज वणारसी दास कहे ते के जेनी जवस्थिति थल्प श्रावी रही है, तेज पुरुष जिन प्रतिमाने जिन सरिपी प्रमाण करे॥ ७६ ।। हवे वषारसी दास पोतानी कपनी कहेः-श्रय वणारसी कयनः-- ॥चौपाई॥-जिन प्रतिमा जन दोप निकंदे सीस नमा वनारसिवंदे; फिरि म नमांहि विचारे ऐसा; नाटक ग्रंघ परम पद जेसा ॥ 9 ॥ परम तत्व परचे इस माही; गुन थानककी रचना नांदी; यामे गुनयानक रस थावे; तो गरंध थति शोना पावे ॥ ७ ॥ दोहराः ॥-यह विचारि संक्षेपसों, गुनथानक रस योज, वरनन करे बनारसी, कारन सिव पथ खोज ॥ ए॥ अर्घः-जिन प्रतिमा के तेज मनुप्यना राग द्वेप मिथ्यात्वनुं तिकंदन करनार ठे, तेची वणारसीदास मस्तक नमावीने तेने वंदे . पठी वनारसीदास मनमा एम वि चारे ठे के, श्रा नाटक ग्रंथमा जेतुं परमपद ते तेवू श्राहीं कहे ॥ ७ ॥ श्रा ग्रंधना उपादेयरूप परम तत्त्व, आत्म तत्त्वनो परिचय . पण गुणस्थान कनी रचना था ग्रंथमां नथी. हवे जो था ग्रंथमा गुणस्थानकनो रस थावे तो था ग्रंय सारी शोजा पाने ॥ ७० ॥ ए प्रमाणे विचारीने संक्षेप मात्र गुण स्थान फना रसनी चीजर्नु वषारसीदास वर्णन करें ते. ते वर्णन शिवपंथनुं कारण ठे बने शिवपंथनी खोजना ठे.॥ ॥ हवे गुणस्थानकनुं खरूप ते तेवू कहेवेः-थथ गुनथानक सरूप कथनः- ॥ दोहराः ॥-नियत एक विवहारसों, जीव चतुर्दश नेद; रंग जोग बहु विधि जयो, ज्युं पट सहज सुपेद. ॥ ७ ॥ अर्थः-निश्चे जीव एकरूप ते. थने व्यवहारनयथी जीव रेड जेदे ते. श्राही । शांत थापेठे, जेम वन्न सहज रंगमां सफेद है. पण रंगना जोगयी विचित्र प्रकारना रंगर्नु थाय, तेम गुणस्थानकधी जीवनो तेवो नेद . ॥ ७ ॥ हवे चोद गुणस्थानकनां नाम कहेः :-थथ चतुर्दश गुनधानक कथन:- ॥ संवेया इकतीसाः-प्रथम मिध्यात जो सासादन तोजो मिश्र, चतुरयो अवत पंचमो व्रतरंच है। ठगो परमत सातमो थपरमतनाम, श्राठमो थपूरव करन सुख संच है; नौमो अनिवतजाव दशमो सूत्रमसोज, एकादशमो सु उपसंत मोह वंच ចុច प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. है छादशमो तीन मोह तेरहों सजोगी जिन, चौदहों थजोगी जाकी थिति अंक पंच है. ॥ १ ॥ दोहराः ॥-वरने सब गुन थानके, नाम चतुर्दश सार; अब परनों मिथ्यातके नेद पंच परकार. ॥ २ ॥ थर्थः-प्रथम मिथ्यात, चीजो सास्वादन, त्रीजोमिश्र, चोथो थविरत, पांचमो रंच मात्र व्रत एटले देशवती, ठठो प्रमत्त, सातमो अप्रमत्त, एवां नाम . धाग्मो अपूर्वकरण थथवा निवृत्ति यादर, ए चे नाम . ते थांही सुखनो संचके मिलाप के. नवमो थनिवृत्ति बादर, दशमो सूदम खोज, थग्यारमो उपशांत मोह, श्रांही मोहनी वंचना वे एटले मोदयी तुटवु . वारमो क्षीण मोह कहीए, तेरमो सयोगी जिन, ते केवली थयो, चोदमो थजोगी जिन, जेनी स्थिति थ उलु ए पांच न्दस्व थकर जेटली . ॥१॥ एम सर्व चनदे गुण स्थानना नामर्नु सत्यार्थ वर्णन कीधु ते शोने के. हवे अनुक्रमे पहेला मिथ्यात्व गुणगणाना पांच प्रकारथी पांच नेद ठे ते कढुंवं. ॥ २ ॥ दवे पांच मिध्यात्वनां नाम कदेठे: :-अथ पंच मिथ्यावके नाम कथनः- ॥ सयेया इकतीसाः॥-प्रथम एकंत नाम मिथ्यात थनिग्रहीक, जो विपरित यजिनिवेसिक गोत है; तीजो विने मिथ्यात थनानिग्रह नाम जाको, चोयो संसे जहां चित जोरकोसो पोत हे पंचमो थशान थनाजोगिक गहलरूप, जाके उदे चेतन थचेतनसो होत है; ए पांचो मिथ्यात जमावे जीवकों जगतमें, इन्हके वि नास समकितको उदोत है. ॥ ३ ॥ थर्थः-पांच मिथ्यात्वमा पेहेडं एकांत पक्षना ग्राही थनियहिक नामे मिथ्या स्व वे. यीजें मिथ्यात्व पेद्देवा मिथ्यात्वथी विपरित वे. तेनुं श्रनिनिवेसिक एवं गोत के नाम , त्रीजु विनय मिथ्यात्व, सर्वने पूजq ते , जेनुं नामा अनानिग्रहिक , चोथु संसयिक मिथ्यात्व ज्यां जमराना बचानी माफक, चित्त ब्रमण करतुं रहे, पांच थज्ञान मिथ्याख. एथनानोगीक पणाथी थजाणपणे एकेडियादिकमां ग इतरूपि ठे. निझानी ठाकनुं स्वरूपी ठे. जेना उदययी चेतन ठे ते थचेतन यई र गुंठे. जेना नाम सीधा ते एज पांचे मिथ्यात्व जीवने जगत्मां नमावेठे. ए पांचे मि ध्यावनो विनाश थएथी समकितनो उद्योत यायठे ॥ ३॥ हवे एकांतवादी थनिमहीक मिथ्यात्वनुं सक्षण कद्दे:-थथ एकांत ययाः- ॥ दोहराः ॥-जो झंत नर पक्ष गहि, के करारे दक्षा, सो कंत वादी पुरुष ' श्रीसमयसार नाटक. ७६ अर्थः-साते नयमां हर कोई एक नयनो पद ग्रहीने पोताना जाणपणामां की जायचे, भने दक्ष के तत्ववेत्ता कहेवाय, ते एकांत मतनो स्थापक मीमांसक नेया यक प्रमुख पुरुप ते प्रत्यक्षपणे अनिग्रहीक मिथ्यात्वी ते ॥ ४ ॥ हवे जाणपणामां तो कांईक अनेकांतपणुं वे, पण दग्धकी विपरीत कहे। माटे तेनुं लक्षण कहे- :-श्रय विपरीत यथा:- ॥ दोहराः ॥-ग्रंघ उकति पय उछपे, थापे कुमत मुकीय, सुजस देत गुरुता अहे, 'सो विपरीती जीय ॥ ५ ॥ अर्घः-अंघमां जे कह्यो एवो मार्ग तेने उथापीने निन्दवादिक पोतानी कुमति थापे, पोतानी प्रसिद्धिथवाने माटे गुरुता के श्राचार्यपणुं ग्रहे, ते जीव अनेकांतताथी विपरीत थयो तेने श्रनिनिवेशिक मिथ्यामती कहीए ॥ ५ ॥ इये जेनुं विनय मिध्यात्व ठे एवा अननिमहिक मिथ्यात्वीनुं सक्षण कहेः- थप विनय मिथ्यात्व यथाः- ॥ दोहाः॥-देव कुदेव सुगुरु कुगुरु, गिने समान जु को नमें नगतिसों सब निकों, विनय मिथ्याती सोय ॥ ६ ॥ अर्थः-सुदेवने अने कुदेवने सुगुरुने थने कुगुरुने जे कोइ समानज गणे , श्रने तामती तापसनीपरे परिणाम प्रवा सेइने जक्तिधी सर्वने नमेठे, पण गुणदो पनी खघर न होय ते बिनय मिथ्यात्व कहिये ॥ ६ ॥ इवे जेना जाणपणामां संदेह ठे, ते संशप मिथ्यात्वी कहिये तेनुं सक्षण कदेवेः- थथ संशय यथाः- ॥ दोदाः ॥-जो नाना विकलप गदे, रदे हिए देरान; घिर व्दे तत्व न सहदे, सो जिय संसपवान थ:-जे थपार नप जास देखिने जीवमा संशय राखे, नानाप्रकारना चित्त वि करूप प्रदे यने देरान थई रदेठे. स्थिरता राखीने तत्वने सहें नहीं तेज जीव संशय यंत मिघ्यावी कदीये ॥ ७ ॥ दवे पांचमा थशान मिघ्यावीनु पदाण कवेः-थय थकान ययाः- ॥दोदराः ॥-जाको तन उप ददखसों, सुरति दोति नहिं रंच; गदस रूप यरते सदा, सो थशान तिरयंच ॥ ७ ॥ पंच नेद मिप्यातके, फदे जिनागम जो सादि अनादि सरुप थय, पदों यवस्था दो॥ ए ॥ अपः-शरीरमां उसना ददेखघी जेने देय उपादेयनी,रंचमात्र सुरता रेहेती नदी, मूर्तित रूपे जे सदा बचें ते, ते एफैडिपादिक तिर्यच बझान मिघ्यावी कहिये . 13 ॥

उद
प्रकरणरलाकर नाग पहेलो.
है। हादशमो तीन मोद तेरहों सजोगी जिन, चौदहों अजोगी जाकी थिति थंक
पंच है. ॥ १ ॥ दोहराः ॥-वरने सब गुन थानके, नाम चतुर्दश सारः श्रव वरनों
मिथ्यातके नेद पंव परकार. ॥ २ ॥
अर्थः-प्रथम मिथ्यात, चीजो सास्वादन, श्रीजोमिश्र, चोथो अविरत, पांचमो
रंच मात्र व्रत एटले देशवती, उठो प्रमत्त, सातमो अप्रमत्त, एवां नाम . चाउमो
अपूर्वकरण अथवा निवृत्ति बादर, ए वे नाम . ते श्रांही सुखनो संचकेत मिलाप
वे. नवमो अनिवृत्ति वादर, दशमो सूक्ष्म लोन, अग्यारमो उपशांत मोह, थाही
मोहनी वंचना ठे एटले मोड्थी वुटवू वे. वारमो क्षीण मोह कहीए, तेरमो सयोगी
जिन, ते केवली थयो, चौदमो अजोगी जिन, जेनी स्थिति अउ ए
पांच न्हव थक्षर जेटली . ॥१॥ एम सर्व चउदे गुण स्थानना नामनुं सत्यार्थ
वर्णन कीधु ते शोने के. हवे अनुक्रमे पहेला मिथ्यात्व गुणगणाना पांच प्रकारथी
पांच नेद वे ते कडंतुं. ॥ २ ॥
हवे पांच मिथ्यात्वनां नाम कहे-अथ पंच मिथ्यावरके नाम कथन:-
॥ सवेया श्कतीसाः -प्रथम एकंत नाम मिथ्यात श्रनिग्रहीक, इजो विपरित
अनिनिवेसिक गोत है; तीजो विने मिथ्यात अनानिग्रह नाम जाको, चोथो संसे
जहां चित नोरकोसो पोत है; पंचमो अज्ञान थनाजोगिक गहलरूप, जाके उदे
चेतन अचेतनसो होत है; ए पांचो मिथ्यात जमावे जीवकों जगतमें, इन्दके वि
नास समकितको उदोत है. ॥ ३ ॥
थर्थः-पांच मिथ्यात्वमा पेहेबु एकांत पक्षाना ग्राही थनिग्रहिक नामे मिध्या
त्व के. वीजें मिथ्यात्व पेहेला मिथ्यात्वथी विपरित . तेनु थनिनिवेसिक एवं गोत
के नाम ठे, त्रीजु विनय मिथ्यास, सर्वने पूजq ते हे, जेनुं नामा थनाजिग्रहिक ठे,
चोथु संसयिक मिथ्यात्व ज्यां नमराना वचानी माफक, चित्त ब्रमण करतुं रहे,
पांचमुं थान मिथ्याव. ए अनाजोगीक पणाथी अजाणपणे एकेंजियादिकमां ग
हसरूपि वे. निसानी गंकनुं स्वरूपी वे. जेना उदयथी चेतन ते ते अचेतन थई र
झुंठे. जेना नाम सीधा ते एज पांचे मिथ्यात्व जीवने जगत्मां नमावे. ए पांचे मि
ध्यावनो विनाश धएथी समकितनो उद्योत थायठे ॥ ३॥
हवे एकांतवादी अभिग्रहीक मिथ्यात्वर्नु सक्षण कडेवेः-थथ एकांत यया:-
॥ दोहराः ॥-जो कंत नय पक्ष गहि, के करावे दक्षा; सो कंत वादी पुरुप
मृपावंत परतदा. ॥ ४ ॥

श्रीसमयसार नाटक. अर्थः-साते नयमां हर कोई एक नयनो पक्ष महीने पोताना जाणपणामां की जायठे, थने दक्षा के तत्ववेत्ता कहेवाय, ते एकांत मतनो स्थापक मीमांसक नैया यक प्रमुख पुरुप ते ते प्रत्यक्षपणे अनिग्रहीक मिध्यावी ॥ ४ ॥ हवे जाणपणामां तो काईक अनेकांतपणुं , पण दग्धकी विपरीत कद्देठे माटे तेनुं सक्षण कद्दे:-वध विपरीत यथाः- ॥ दोदाः ।।-ग्रंथ उकति पय उछपे, पापे कुमत मुकीय, सुजस देत गुरुता अहे, सो विपरीती जीय ॥ १५ ॥ अर्थः-ग्रंघमां जे कह्यो एवो मार्ग तेने उथापीने निन्दवादिक पोतानीकुमति थापे, पोतानी प्रसिद्धि ययाने माटे गुरुता के श्राचार्यपणुं प्रवे, ते जीव थनेकांततायी विपरीत थयो तेने थन्निनिवेशिक मिथ्यामती कहीए ॥ ५ ॥ दवे जेनुं बिनय मिथ्यात्व के एवा थनजिग्रहिक मिथ्यात्वीनुं लक्षण कहे:- श्रय विनय मिध्यात्व यथाः- ॥ दोहराः ॥-देव कुदेव सुगुरु फुगुरु, गिने समान जु को नमें जगतिसों सय निकों, विनय मिष्याती सोई॥६॥ थर्थः-सुदेवने श्रने कुदेवने सुगुरुने अने कुगुरुने जे कोई समानज गणे , थने तामसी तापसनीपरे परिणाम प्रवज्या लेश्ने जतिथी सर्वने नमेठे, पण गुणदो पनी खबर न होय ते विनय मिथ्यात्व कहिये ॥ ६ ॥ हवे जेना जाणपणामां संदेद , ते संशप मिथ्यात्वी कहिये तेनुं सक्षष्य कहे:- श्रथ संशय यथा:- ॥ दोहराः ।।-जो नाना विकसप गद्दे, रद्दे हिए देरान; थिर व्हे तत्व न सहदे, सो जिय संसपवान ॥ ७ ॥ अर्थ:-जे थपार नय जाल देखिने जीवमा संशय राखे, नानाप्रकारना चित्त वि कल्प अहे थने हेरान घई रहेवे. स्थिरता राखीने तत्वने सर्दै नहीं तेज जीव संशय वंत मिथ्यात्वी कहीये 10७ ॥ इवे पांचमा अज्ञान मिध्यानी, लक्षण कहेः-श्रथ अज्ञान यथाः- ॥ दोहराः ।-जाको तन उप दहलसो, सुरति होति नहिं रंच; गहल रूप वरते सदा, सो अज्ञान तिरपंच ॥ ॥ पंच नेद मियातके, कहे जिनागम जोझ सादि थनादि सरूप श्रय, कहों थवस्था दो॥ ए || श्रर्थः-शरीरमां अःसना दहेखथी जेने हेय उपादेयनी,रंचमान सुरता रेहेती नथी, मूर्चित रूपे जे सदा वर्त ठे, ते एकत्रियादिक तिर्यच थज्ञान मिध्यात्वी कहिये।ा ១០ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. श्री जिनेश्वरना थागम सिझांत जोईने मिथ्यात्वना पांच नेद कहे:-जेनी थादि पा मीए तेतो श्रादि मिथ्यात्व कहीए, अने जेनी श्रादि न पामीए तेतो अनादि मि थ्यात्व कहिये, एवी एवी मिथ्यात्वनी अवस्थानुं स्वरूप हवे कहेते ॥ ए ॥ प्रथम सादि मिथ्यात्व, खण कठेः-श्रथ सादि यथाः- ॥ दोहाः ॥-जो मिथ्या दल उपसमे, ग्रंथ भेद बुझि हो, फिरि श्रावे मिथ्यातमें, सादि मिथ्याती सोइ ॥ ए॥ अर्थः-जे मिथ्यात्व मोदनीयना दलने उपशमायीने मिथ्यात्व ग्रंथी नेदीने ज्ञाता संम किती थईने पाठा मिथ्यात्वमा श्रावे ते सादि मिथ्यात्व कहीए. एना मिथ्यात्वमा हवे श्रादि थई तेथी सादि मिथ्यात्वी कहिये ॥ ए ॥ हवे चीजें अनादि मिथ्यात्वनुं सक्षण कहेठे: :-श्रथ अनादि मिथ्यात्व कथन:- ॥ दोहराः ॥-जिनि गरंथि नेदी नही, ममता मगन सदीव; सो अनादि मिथ्या मती, विकल वहिर्मुख जीव. ॥ १ ॥ अर्थ:-जे जीवे मिथ्यात्व ग्रंथी नेदी नथी अने सदासर्वदा काल लगण, ममता मांज मग्न रहे, ते जीव अनादि मिथ्यात्वी कहीए; अने जे बहिर्मुख रहे, जेने पर मात्मा अव्यनी दृष्टि नथी, ते पहिर्मुख जीव कहीए. ॥५१॥ ॥ इति श्री वणारसीदास कृत समयसार नाटकनेविषे प्रथम गुणस्थानकनो थ धिकार संपूर्ण थयो.॥ ॥ दोहराः ॥-कह्यो प्रथम गुण थान यह, मिथ्या मत अनिधान; अलप रूप थव वरन, सासादन गुन थान. ॥ एर ॥ थर्थः-जेनुं मिथ्यात्व एवं नाम ठे, ते पेहेबु गुणस्थानक सूचना मात्र कवू, हवे संक्षेप मात्र सास्वादन गुणस्थान- स्वरूप कहुं ॥ एए॥ ॥ सवैया इकतीसा ॥-जैसे कोउ दुषित पुरुप खा खीर खांड, वोन करे पीठे के सगार स्वाद पावे हे; तैसे चढि चोये पांचमे के उठे गुनथान, काहु उपसमीको कपा उदे थावे हे; ताहि समे तहां गिरे परधान दशा त्यागी, मिथ्यात थव स्थाको अधोमुख व्हे धावे हे बीच एक समे वा श्रावली प्रमान रहे, सोश सा सादन गुनथानक कहावे हे. ॥ ए३ ॥ अर्थः-जेम कोइ दुधावंत पुरुष ठे ते खीरखांड खाय, पठी तेने वमन करेठे. ते वमननी पठी पण खीरखांमना नोजननो सगारेक स्वाद पामेले. तेम को जीव उ पशम सम्यक्त्व पामीने चोये थविरत गुणस्थाने रह्यो ते. थथवा उपशम सम्यक्त्व पामताज सरखो समान पांचमा गुणगणे अथवा के गुणगणे चढ्यो त्यांसमकितनी श्री समयसारनाटक. उज्वलता न थई, श्रने अनंतानुबंधी उपशमि कपाय इतो ते उदय भयो ते सम यमा ते त्रणे गुणगणाधकी ते उपशम सम्यक्त्वनी प्रधान दशा जे श्रेष्ट दशा तेने त्यागीने फरी मिध्यात्व दशाने उधे मुखे उलटो रहेने, एटले मिथ्यात्व पामतामा श्रने सम्यक्त्व तूटतामां वचे एक समयकाल प्रमाणे थथवा उत्कृष्ट श्रावलिका प्र माणे जे सम्यक्त्व अंश रहे। तेनेज सास्वादन गुण स्थानक कहिए. ॥ए३ ॥ ॥ इति छितीय गुन थानक समाप्तः॥ ॥ दोहराः ॥-सासादन गुन घान यह, जयो समापत चीय; मिश्र नाम गुन थान अच, परनन करों त्रितीय.॥ ए॥ अर्थः-था चीजें सास्वादन नामे गुणस्थान संपूर्ण धयु. हवे त्रीजु मिश्र गुनथा ननु वर्णन करुवं. ॥ एव ॥ ॥ सवैया इकतीसाः ।।-उपसमी समकिती केतो सादि मिथ्यामती, इह निको मिश्रीत मिध्यात आश् गहे है; अनंतानुबंधी चोकरीको उदे नांही जामे, मिष्यात समे प्रकृति मिध्यात न रहेहे; जहां सद्दइन सत्यासत्यरूप समकाल, झान नाव मिथ्या नाव मिश्र धारा बहे हैं; जाकी घिति अंतर मुहूरत या एक समे, एसो मिश्र गुन यान याचारज कहे दे.॥ ए५॥ अर्थः-उपशम सम्यक्ति मिध्याव, मिश्र,यने सम्यस्व रूप त्रण पुंज करीने ज्यारे मिन पुंजमां जीव वर्ग, अथवा सम्यक्रवधी पडीने फरी मिथ्यात्वमा थावी सादि मि ध्यात्वी यईने मिश्र पुंज उदय ययापी मिश्रमां वत्ते, ए वेडने मिन गुण स्थानक क हिये, केमके मिथ्यात्व सम्यक्त्व यको वत्तें वे. जेधी संसारअनंतो वधे ते थनंतानुवं धोनी चोकडी कहिए, तेनो जेमा उदय नयी थने मिथ्यापणुं शमे तथा उपशमेवे, त्यां मिथ्यात्वनी प्रकृतिनो उदय रदेतो नधी. ज्यां समकाले सत्यासत्यरूप असा ने, एटसे श्रद्धामा साचं खोटुं वेउ , तिहां ज्ञान नाव ठे, ते मिश्र धारामां बहेवे. थने मिपाव नाव पण सम्यक्त्व धाराथी मिश्रित धारा यकी वहे. जेनी उत्कृष्ट स्थिति थंतर्मुहूर्त कासनी , थथवा जघन्य एक समपनी ते. एवं नाम श्रीजु मिश्र नामे गुपता थाचार्यजी कहेठे. ॥ एए॥ ॥ इति तृतीय गुनस्थान समाप्तः ।। ॥ दोहराः ॥-मिश्र दशा पूरन जई, कदी पया मति नापि; यय चतुर्थ गुनयान विधि, कदों जिनागम सापि, ॥ए । थ:-मिध गुपवापानी जेवी दशा ठे, ते जेवी पोतानी बुद्धि तेवी रीते ना पारूप कही ते संपूर्ण यई दवे श्री जिनागमनी शाप सईने घोया सम्यक्त गुण गयानो विधि फहुंदु । ए६ ॥ N

७२
प्रकरणरक्षाकर नाग पहेसो.
दवे चोया सम्यक्त्व गुणगणानुं वर्णन करे:-श्रथ सम्यक्त्व वर्णन:-
॥ सवैया इकतीसाः ॥ केई जीव समकित पाश् अर्ध पुरुस, परावर्त काम ताई
चोख होई चित्तके: कोई एक अंतर मुहरतमें ग्रंथि नेदि, मारग उघि सुख वेदे
मोर वितके नाते अंतरमुहूरतसों श्र: पुलसों, जेते समे दोदी तेते नेद समकितके;
जाई। समे जाको जब समकित होई सोई, तबहीसों गुन गहे दोप ददे इतके.ए॥
॥ दोहगः ॥-बय थपूर्व धनवर्ति त्रिक, करन करे जो कोश मिथ्या मंत्रिवि
दार गुन, प्रगटे समकित सो. ॥ ए॥
बर्षः-सम्पमा पामीने चित्तनो नोग्यो यदने थके
पुद्गत
परावर्स कास सगण
गंगारमा ग्ने,धने को जीप तो एकज अंतमुहर्त कासमा मिथ्यास ग्रंथी नेदी
समान पामीने नारे गतिनो मार्ग उसंधन करी मोक्षरूप वित्तना सुख वेदे, पणसं
गामा नही. गेली मगारा पामीने जघन्य संसार स्थिति एक अंतर् मुहूर्तनी ठे
rit हरग मिति: गुरगा परापर्गनी याग, दवे एटली संसार स्थि
Honor एक गमगनीति करता जेटशा ते स्थितिना जेद थाय तेटमा
TERTraitrगम्भावना घाणा नेद पामिये: जे समये जेने सम्य
पाच सय रोप में गम में जीत स्याग्थी पोताना गुण मदेव बने शो के रो
पाना दोर दहन को॥ श्रथ के० ययाप्रत्ति करणा, थपूर्व करण,
नि सारण करण जे कोई नव्यजीव करेते त्या कोक पाते पक, था
दुर्मरिना गाने कमनी यिनियंत कोडा कोमी गागरोषम प्रमाण रहे, स्यारे य
पानि का पार. पती मिथ्याय ग्रंथी दयायी अपूर्वकरण याय, थने सम्यस्य
प्रगटवादी चनिनिकरण याय, जे कोई एपणे करणो करी मिथ्यात ग्रंथी विदारीने
सम्पन्न र पामे देव मम्यस्य कदिये ॥m ||
ये घट प्रसारथी मम्यान विणा करे :-अथ अटरूप कथन:-
॥ दोहगः -ममकिन उनपनि निन्द गुन, नूपण दोप बिनाग; अनीगार गुम
ति, परनों विवरन नाम ||
थर सम्पन्न मसर, मभ्यम्पनी द्वापनि,२ मम्गमयनु निन्द,३गमापनो
गुप, ४ मासान दुरा५ मम्मलना दोर, ६ सम्यकानो विनाश, गम्यमाना
शनिवार. ०९ मर्ष यात्र प्रकार गया, देनी विगं कर ॥ II
दावे पर मगरा गरा कडे-
*
मोन्नती नियामा जाकी; दिन दिन निगद गमनाकी नि
दिल करे मनको माहो: मनन नान कहावे नाको ॥६०० ॥

,
श्री समयसारनाटक.
३
वर्षः-सत्यमा जेनी प्रतीत ते, जे साचानेज सर्ददेवे, एवी जेनी श्रवस्थावे अने
दिवसे दिवसे वधती वधती दमा निलोंजता प्रमुख समतानी रीत जे ग्रहण करेठे. एवं
सत्य कार्य पदेला कदीन कयु, तेथी हवे क्षण क्षणमां सत्यनी साको के० महा कार्य
जे करेठे, ते नाव-नाम सम्यक्त्व कहीए॥६०॥
हवे सम्यक्त्वनी उत्पत्ति कहे:-श्रथ उत्पत्ति यथाः-
॥ दोहराः॥-केतो सहज सुनाउको, उपदेशे गुरु को चिहुँ गतिसेती जीवकों,
सम्यक दरशन होश ॥१॥
अर्थः-नदीने किनारे उजा पाणीना कल्लोल श्रावता जाताना न्यायथी एटले
सरिऽपस घोलना न्यायथी कोश्ने सहज स्वजावमांज समकित उपजे, कोईने गुरुना
उपदेश थकी सम्यक्त्व उपजे. जे जीव चारे गतिमां शयन निझा करी रह्यो हतो तेने
जे सम्यक्त्व उपजे ठे, ते एवा एवा प्रकारची उपजेठे ॥१॥
हवे जेथी सम्यक्त्व उपज्यु जाणीए ते सम्यक्त्वनां लक्षण कहे :-अथ सधन यथाः-
॥ दोहराः ॥-थापा पर परचेविपे, उपजे नहिं संदेदः सहज प्रपंच रहित दशा,
समकित सक्षण एह ॥२॥
अर्थः-श्रात्मा थने थारमाथी बीजां जे कर्मादिकना पुनल ठे, एटले वीजा पांचे
अव्य तेना परिचय प्रतीतिमां, संदेह उपजे नही अने सहज खनावमां श्रात्मदशा ते
मायाप्रपंच रहितथाय ए सम्यक्त्वनां लक्षण कहिये ॥ २ ॥
हवे सम्यक्त्वना गुण कहेतेः-श्रथ गुन यथा:-
॥ दोहराः ॥-करुना वस सुजनता, थातमनिंदा पार; समता नगति विरागता,
धरम राग गुन थाउ ॥ ३ ॥
थर्थः-दया तथा सर्वनुं हित वांठक पणु, सर्व साये मैत्री जाव राखको, श्रात्मनि
दानुं पठन करवू, इट अनिष्ट उपर समनावे रहेवू, देव गुरुनी नक्ति, वैरागरसमांज
निज्या थका रहेQ, धर्मथी राग राखवो. ए सम्यक्त्वना था गुण ठे ॥३॥
हवे सम्यक्त्वनां पांच नूपण कहै -श्रथ पंच नूपण यथाः-
॥ दोहराः ॥-चित प्रनावना नावजुत, हेय उपादेयवानि; धीरज हरप प्रवीनता
नूपन पंच चखानि ॥४॥
थर्थ:-चित के० झान एटले जिन शासननो जेवी रीते प्रनार वधे तेश जावमां
रदेवं, हेय उपादेयना ज्ञानवंत थई धेर्यमां रहे, सम्यक्त्वपामीने हर्ष राखतो,तस्ववि
चारमा प्रवीणता राखवी, ए पांच सम्यक्त्वनां भूपण वखा पिए ॥४॥

33४
प्रकरणरनाकर जाग पडेखो.
दवे सम्यक्त्वना पचीस दोप कदेवः-अथ पंचवीस दोष ययाः-
॥ दोहगः ॥-थष्ट महामद श्रष्ट मल, पट् थायतन विशेप; तीन मूढता संजुगत,
दोप पचीसी एप.॥५॥
यर्थः-अष्ट महामद ठे, थने थाउ मस ठे, व थायतन विशेप , थने प्रण मू
ढता वेग सर्व एकठा करीए तो पचीस दोप थाय. ॥५॥
हवे थाठ जातना मद कहेः-अथ श्रष्ट मद यथा:-
॥ दोदाः ॥-जाति लाल कुल रूप तप, घस विद्या अधिकार; इन्दको गरव जु
कीजिये, यद मद अष्ट प्रकार.॥ ६ ॥
अर्यः जानिमद, मालमद, कुसमद, रूपमद, तपमद, पक्षमद, विधामद, तथा अधि
पार थे. ऐमर्यमाथा यस्तुनो जे गर्य करयो तेज ग्राउ प्रकारना मद कह्यावे. ॥६॥
ध्ये या प्रकारना मत कहे :-श्रय श्रष्ट मत कथन:-
॥ गोपा-याका थस्थिरता यांचा; ममता दृष्टि दशा पुरगंग; बरसा रहित
दीप परताप गिग प्रजायना मांदिन रापे. ॥७॥
या:-धर्म र थने जिनशासन यचन उपर शंका रारो, धर्ममां स्थिरता नहीं.
गादिकनी यांगाधरे, कुटुंगादिकविणे ममस्व नाव रासे, ए धर्म मलीन पी
गंवा करे, मामी वरमय न करे, पारका दोष प्रकाश, ज्ञान प्रमुख विविध प्रकारनी
प्रजानामां गिन न गवं. एथार मत जाणया ।। 9॥
ट्ये व यापनन दोष कहे ते व स्थान मिथ्यात्वनां कहे-यय पडायतनयया:-
॥ दोदाः। -कृगुरु कुदेव धर्म घा, कुगुरु कुदेय कुधर्म; इनकी करे सरादना,
पद पट्टापनन फर्म.॥७॥
थ:-गुने माननार, कुदेवने मेषनार,कधर्मने माननार, कुगुरु प्रसा, सुदेव प्र
सा, धर्म प्रमा, पनपनी प्रमा करे ते यायतन कर्म दोष ॥5॥
हवे प्रश मूहना दोष कहेवेः-श्रय मुदाय यया कथन:-
॥ दोहराः ।। देव मृद गुरु मृदना, धर्म मृदुता पोषयात थान पट तीनि मिति,
९ चीम पर दोप. ॥ ९॥
:-मुदेव समनदीप पेडी देवमूदना.मुगुम्ने समजे नहीप पीजी गुरु मूहमा,
मुश्मने सम नबी ए प्रीती धर्म मृता. प. याविधानो पोषक वे. परीने या मद,
भार प्रश. ३ यापनन, प्रश मूढता, सर्व मसी पचीम दोष यया. ॥९॥

. श्री समयसारनाटक. ७७५ दवे पांच प्रकार सम्यक्त्वनो नाश करे ते कहे-अथ नाश पंचक यथाः- ॥ दोहराः ॥-झान गर्य मतिमंदता, निबुर वचन उदगार; रुकनाव श्रालस दसा, नास पंच परकार.॥१०॥ अर्धः-झानना गर्वधी, बुद्धिनी मंदताधी, कठण वचनना उदगार के कहेवावी, रोज नाव धरवाधी, थालसु पणाधी,एवी रीते पांच प्रकारे सम्यक्त्वनो नाश घायठे. हवे दिगंबर संप्रदायधीसम्यक्त्वना पांच अतिचार कहे-अथ अतिचार पंचकयथाः- । दोदाः ।।-सोग दास नय जोग रुचि, श्रमसोच थिति चेच; मिथ्या आगमकी जगति, मूपा दरसनी सेवा ॥१९॥ चोपाई॥-यतीचार ए पंच प्रकारा; समल करहि समकितकी धारा; पन नूपन गति अनुसरनी; दसा थाठ समकितकी चरनी ॥१२॥ अर्थः-सम्यक्त्वनी क्रियाथी मने लोक इसशे एवो मनमां नय राखे,पांच इंजियना विषयनोगनी रुचि राखे,आगल महारु शुं पाशे एची पोतानी स्थितिनुं चिंतन करतो रहे, मिध्यात्व दर्शनना जे श्रागम सिझांत ठे तेनी शक्तिकरे,पांच, मिथ्या दर्शननी सेवा करे ॥१॥ ए पांच प्रकारना थतिचार ते सम्यक्त्वनी उज्वल धाराने मल स हित करेठे, एवी पण गतिनी पाठल लागी श्रने भूपण गतिने पाठल लागी रहे ए समकितनी श्राव दशाने वरणी ॥ ११ ॥ हवे जे सात प्रकृतिना क्षय श्रथवा उपशमधी सम्यक्त्व उपजे ते कहे:- अथ सप्त प्रकृति यथा:- ॥ दोहराः ।।-प्रकृति सात थव मोहकी, कहों जिनागम जोश; जिन्हको उदै नि वारिक, सम्यक दरशन हो ॥ १३ ॥ सवैया इकतीसाः ॥ चारित मोहकी चारि मि ध्यातकी तीनि तामें प्रथम प्रकृतिथनंतानुबंधी कोहनी वीजी महामान रस जीजीमाया नई तीजी, चोधी महालोन दसा परिगह पोहनी; पांच मिध्यात मति पी मिश्र परनति, सातई समे प्रकृति समकित मोहनी; एई पट विंगवनितासी एक कुतियासी, सातो मोदप्रकृति कहावे सत्ता रोहनी ॥ १४ ॥ थर्थः-हवे मोहनीयनी सात प्रकृति श्री जिनेश्वरनुं थागम जोई कहुं जे सात प्रकृतिनो उदय निवारवाधी सम्यक्त्व दर्शन प्रगट थायते ॥१॥ मोहनीय कर्मनावे वेद -एकतो चारित्र मोहनीय,वीजी मिथ्यादर्शन मोहनीय,तेमाचारित्र मोहनीयनी चार प्रकृति, थने मिच्या दर्शन मोहनीयनी प्रण प्रकृति मती सात प्रति तेमां प्रथम प्रकृति अनंतानुं बंधी कोहनी के क्रोधनी, वीजी प्रकृति महा अभिमानना रसमां जीनो थको रहे ते थनंतानुबंधी मान, अने त्रीजी प्रकृति महामायामय ते अनंतानुबंधी माया, चोधी प्रकृति महालोन दशामा परिग्रहनी पोपण करनार एथ . . . ७६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेखो. नंतानुबंधी खोज, पांचमी प्रकृति मिथ्यात्व मोहनीय, छी प्रकृति मिश्र परिणाम एटले मिश्र मोदनीय, सातमी प्रकृति जे वे ते पहेली ठए प्रकृतिनुं सम थयुं एटले दवाई गई ते सातमी सम्यक्त मोहनीय जाणवी, एमां धुरली व प्रकृतितो विंग वनितासी के. वाघणी जेवी के. एनी गैल लागी तो कांश लूटती नश्री, थने एक सातमी प्रकृति कुतियासी केण्कुनार्या जेवी वे. तेनोपण नरोसो नयी. ए साते मोद नीयनी प्रकृति ते जीवनासदानावनी रोकनार .॥ १४ ॥ हवे साते प्रकृतिथी सम्यक्त्वना नेद उपजे ते करे :-श्रथ सम्यक्त्व नेद कथनः- ॥प्पय वंदः॥-सात प्रकृत्ति उपसमहि, जासु सो उपसम मंमित; सात प्रकृति व्य करन, हार वायकी अखंडित; सातमांहि कतु पिपहि, कतुक उपसम करि रके सो उय उपसमवंत, मिश्र समकित रस चखे; पट प्रकृति उपशमश्वा विपक्ष, श्रथ वा उय उपशम करे; सातई प्रति जाके उदय, सो वेदक समकित धरे ॥ १५ ॥ थर्थः-जेने ए सात प्रति उपसमी जाय तेतो उपसमी, पंमित के ज्ञाता होय तेनुं नाम उपशम सम्यक्त्व कहीए थने जे ए साते प्रकृतिनो क्षय करनार होय तेने दायकी कहीए, ते अखंमित शायक सम्यक्त्व होय, वली ए साते प्रकृतिमां कई ख पावे, कई उपशमावी राखे,तेतो उपशम लक्षण सहित,तेमां मिश्ररूप सम्यक्त्व रसने चासे, ए साते प्रकृतिमा प्रकृति उपशमे थने सातमी सम्यक्त्व मोहनीय तो प्र कृति कदय थावी वेदे वे. थथवा उ प्रकृति दय यश् अने सातमी वेदे . अथवा प्रकृतिमां कोई प्रकृतिनो क्षय थयो , श्रने कोश्नो उपशम थयो, अने सातमी प्रकृति वेदे वे ते वेदक सम्यक्त्व धारी कहीए ॥ १५ ॥ दवे सर्वे सम्यक्त्वना नव नेद कहे -अथ नवविधि सम्यक्त्व वर्ननं:- ॥ दोहराः ॥-व्य उपसम घरते त्रिविध, वेदक चार प्रकार; गयक उपशम जुग सयुत, नौधा समकित धार ॥ १६ ॥ थर्थः-दायोपशमसमकित प्रण प्रकारनुं वर्ते .वेदक सम्यक्त्वना चार प्रकारे ठे, दायक सम्यक्त्वनो एक प्रकार वे थने उपशम सम्यक्त्वनो एक प्रकार, ए दायकने उपशम चेहुना मसवाथी सर्य मली नव प्रकारनो सम्यक्त्वधारी याय ॥१६॥ हवे दायोपशम सम्यक्त्वना प्रण प्रकार कहे-श्रय क्षयोपशम प्रयि यथाः- ॥ दोहराः ॥-चारि पिपदि त्रय उपसमदि, पण पय उपसम दो पे पट उपसम एकं यों, पप उपसम त्रिक दो ॥ १७ ॥ थर्थ:-साते प्रष्ठतिमा थनंतानुबंधीनी चोकमी खपी गश्व, थने त्रण दर्शन मोहनी उपसमी ठे, तेने क्षयोपशम सम्यक्त्व कदिए. ययया चार अनंतानुबंधी थने मि श्री समयसारनाटक. ध्यात्व मोहनीय ए पांच प्रकृति क्ष्य गई, श्रने वे उपशमी वे, तेने पण क्षयोपशम सम्यक्त्व कदीए; अथवा मिश्र मोदनीय लगण प्रकृति क्षय गई, अनेसातमी उपश मावी, तोपण क्षयोपशमसम्यक्त्व कहीए; ए त्रण प्रकारे क्षयोपशम सम्यक्त्व थाय. हवे क्षयोपशम सहित सम्यक्ष मोहनीय वेदवाची जे क्षयोपशम वेदक नीपजे, तेना वे प्रकार :- :-अथ क्षयोपशम वेदक हिक यथा कथन:- ॥ दोहराः ॥-जहां चारि प्रकारती विपहि, हे उपसम इक वेद; पय उपसम वेद क दशा, तासु प्रथम यह नेद. ॥ १७ ॥ पंच पिपे इक उपसमै, श्क वेदे जिहि गेर, सो पयउपसम वेदकी, दशा उतिय यह उर ॥ ९ ॥ अर्थ:-ज्यां अनंतानुबंधी चार प्रकृति दय थाय ते अने मिथ्यात्व थने मिश्र ए वे प्रकृति उपशमेठे, धने एक सम्पक्स मोहनीय वेदेठे, श्रावी दशामा जे यो पशम सहित वेदक समकित थयुंठे, तेनो था प्रथम नेद वे. ॥ १७ ॥ वली ज्यां चार अनंतानुबंधी थने मिथ्यात्व मोहनीय ए पांच प्रकृति खपीने, अने एक मिश्र मोदनीय उपशमी , श्रने एक सम्यक्त्व मोहनीय वेदे , त्यारे क्षयोपशम सहित वेदक समकितनी था धीजी दशा घई. ॥ १५ ॥ हवे जे क्षायिक सहित वेदक, थने उपशमसहित वेदक , तेनो प्रकार कहे :- थप दायक वेदक उपशम वेदक यथा कथन:- ॥ दोहा ।।-पय पट वेदे एक जो, प्यायक वेदक सोश, पट उपसम इक प्रक ति विद, उपसम वेदक होइ. ॥ २० ॥ खायक उपसमकी दशा, पूरव पट पदमाहि, कदी प्रगट श्रय पुनरुकति, कारन परनी नाहि. ॥२१॥ थर्थः-ज्यां चारे अनंतानुबंधि थने मिथ्यात मोहनीय थने मिश्रमोदनीय एउप्रकृति खपी , थने एक सम्यक्त्व मोहनीय वेदे , त्यारे दायिक वेदक सम्यक्त्व कहिये; थने ए जे पूर्व प्रकृति कही ते जेणे उपशमाची वे, अने एक सम्यक्त्व मोदनीय वेदे , त्यारे उपशम वेदक सम्मकाय कहिये. ॥२०॥ क्षयोपशम नामे जे सम्यक्ष कहीए, तेनी दशा तो पावसा पट्पद के उपय ठंदमा कही , तेमां ए सातमां के ईक उपशम फरी राखे, एवं प्रगट फद्देसुंठे. तेषी थांदि फरी फद्देवायायी पुनरुक्ति दोप मागे ते कारणथी फरी वरपवी नदी. ॥२१॥ दवे सम्पत्वना मूस भेद चार थने उत्तर नेद नव ते ते कः-थय नेद विवरन:- ॥ दोहराः।-पय उपसम वेदक पिपफ, उपसम समकित च्यारित तीन च्यारि क इक मिलत, सब नव नद बिसारि ॥२२॥ अर्पः-त्योपराम सम्पत्य, वेदफ सम्यक्त्व, दायका सम्यक्त्य, उपशम सम्परत्व, - उIG प्रकरणरत्नाकर जाग पहेलो. एवा मूल चार नेद समकितना थया. वली क्षयोपशमना प्रण जेद, वेदकना चार भेद अने दायकनो एक नेद, उपशमनो एक नेद, ए सर्व मली समकितना नव उत्तर नेद थाय. ॥ २२ ॥ इवे निश्चयादिक सम्यक्त्वनी व्यवस्था कई-अथ निश्चे व्यवहार सामान्य विशेष:- ॥ सोरग ॥-अब निदचे विवहार, अरु सामान्य विशेष विधि; कहों च्यारिपरका रि, रचना समफित नूमिकी. ॥ २३ ॥ सवैया इकतीसाः॥-मिथ्या मति गठि नेद जगी निरमल ज्योति, जोगसों थतीत सोहे निदचे प्रवानिये; वहे ईद दसासों क हावे जोग मुझा धरे, मति श्रुति ज्ञान नेद विवहार मानिये; चेतना चिहन पहि चान थापपर वेदे, पोरुप थलप ताते समान वखानिये; करे दानेदकी विचार विस ताररूप हेय गेय उपादेयसों विशेष जानिये. ॥ २३ ॥ सोरगः ॥-थिति सागर तेती स, अंतर मुद्रत एक वा; अविरति समकिति रीस, यह चतुर्थ गुन थान इति॥२५॥ अर्थः--हवे निश्चयथी अने व्यवहारथी सामान्य विशेषपणो कहेठे सम्यक्त्वनी नू मिनी चार प्रकारनी रचना वे ते कहे. ॥२३॥प्रथम मिथ्यात्व ग्रंथी नेदिने जे श्रा मानी निर्मल ज्योति जागी ठे थने जे ज्योति मन, वचन, कायाना जोगयी थ तीत ठे तेतो सम्यक्त्व निश्चयनयथी प्रमाण करीए. वीजुं ते सम्यक्त्व इंह दशाथी व मान याय , एटले बहु विकल्पथी धामधुम दशाथी वर्ते वे. त्यारे तो एवं कहे वाय ठे के ए जोग मुसा धारी , था मतिज्ञानी , था श्रुत ज्ञानी . एवा नेद व्यवहारनयथी मानिये . त्रीजु ए थारमाना चेतनारूप चिन्द के लक्षण जाणीने थाम अव्य थने परअत्यने वेदे ते. परंतु अंतरायना उदयथी पुरुप पराक्रमथल्प , पटले अविरति ते. तेथी ए सामान्यपणे सम्यक्त्व कहीए. चोयुं गुण थने गुणिनो नेदानेद विचार विस्ताररूप करे जेम थात्मा गुणि; ज्ञानादिक गुण वे. तेना नेदा. नेदनो विचार करवो, एवा देय, झेय, उपादेयनो विचार राखयो. विशेषपणे सम्यक्त्व जाणिए. ॥ २४ ॥ थविरति सम्यक्त्वनी उत्कृष्ट तेत्रीस सागरोपम स्थिति अथवा ज पन्यथी एक अंतर मुहूर्तनी स्थिति होय. थविरति सम्यक्त्वनी रहस्य मर्यादा ए वे प्रकारे दोय, ए चोयु गुणस्थानक समाप्त ययुः ॥ २५ ॥ हवे पांचमां गुणस्थानकना विवरणनो थारंल करे:-अथ पंचमगुनयानक थारंज. ॥ दोहराः ॥ श्रय धरनो कीस गुन, थरु यावीस यजप्य; जिन्दके संग्रह त्या गसों, सोहे प्रावक पप्यः ॥ २६ ॥ अर्थ:-तेमां प्रथम पांचमा गुणस्यानक सायक श्रावकना एकवीस गुण कहुंकुं.

ध श्री समयसारनाटक. पए श्रने चाबीस थनवे ते कडुवं. जे गुणने संग्रह करवायी थने जे अनक्षने त्याग वाची भावकनो पक्ष गुणसंग्रहीत शोभायमान थाय ते कडं. ॥ २६ ॥ दवे भावकना एकवीस गुणनां नाम कहे:-अघ श्रावक कवीसगुन कथनः- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-सजावंत दयावंत प्रसंत प्रतीतवंत, परदोपको ढकया पर उपकारी दे सोम दष्टि गुनग्राही गरिष्ट सबकोश्ट,सीट पक्षी मिष्टवादीदीरग विचारी है: विशेषज्ञ रसज्ञ कृतज्ञ तइ धरमज्ञ, नदीन न अनिमानी मध्य विवहारी है; स हजे विनीत पाप क्रियासों थतीत एसो, श्रावक पुनीत इकवीस गुन धारी है ॥२७॥ अर्थः-सजावंत र, दयावंत २, शांतमूर्ति ३, प्रतीतवंत ४, परदोपनो दांकनार ५, परउपकारी ६, सोमEिS, गुणमाइक , गुरुवाई ए, सर्वनो वजन १०, शिष्टाचारनो पक्षी ११, मिटवचन बोलनार १२, डंडो विचार विचारे १३, विशेष ज्ञाननो जापनार १४, शास्त्ररस जाणनार १५, करेला उपकारने जाणे १६, ते उपकारने जाणे १७, मैने जाणनार २७, थदीनपणुं ग्रहे अनिमानी रहे मदी १ए, एवा मध्यम व्यवहारमा रहे, के जेधी सहज स्वनावे विनयवंत होय २०, थने पापक्रियाथी रहित होय २१, एवा पवित्र श्रावक एकवीश गुपना धारनार थाय. ॥ २७॥ दवे जघन्य श्रावकने बावीस वस्तु थक्ष -अथ वावीसचनक्ष बनन:- ॥ कवित्त छंदः-उरा घोरवरा निसनोजन, बहु वीजावेगन संधान; पीपर वर उंबरि कतूंपरी, पाकर जोफल हो जान; कंद मूल मारी विप थामिप, मधु मापन थरु मदिरापान; फस अति तुष्ठ तुसार चलित रस, जिनमत ए बावीस अपान. ॥२७॥ श्रयः-गमोरा हेगा करहा १, काचा धोखनां वमा २, रात्री जोजन ३, बहु वीज फस ते दामम प्रमुख ध, वेगण ५, श्रथाएं पाणीमांहेतुं ६, पीपलनी पीपी, वन वृक्षनां फस , घोखरनां फस ए, कचुंबरनां फल १०, पाकरीनां फस ११, अजाएयां फस १५, कंदमूसनी जाति सर्व १३, माटीनीजाति १४, अफीमप्रमुख १५, मांस २६, मधु १७, मांखण १७, मदिरापान १ए, यहु तुम फल काचुं फस २०, हीम २१, जेनो वर्ण, रस, गंध, स्पर्श फरी गयो होय ते चलित रस २२, ए बावीस वस्तु श्री. जिन वरना मत धारीने वनक्षते. ते खावी नहीं ॥ २० ॥ ॥ दोहराः ।।-अव पंचम गुन थानकी, रचना वरनो थल्प; जामे एकादश दशा, प्रतिमा नाम विकल्प. ॥२॥ अर्थः-हवे देशविरतीनामे पांचमा गुनथाननी रचना थल्पमान वर्ष संगमात्र करीने ते गुणथानमांश्रग्यार प्रतिमाधारी प्रतिमाएq नाम चारित्रविकारला हवे अगीबार प्रतिमानांयघार्थनाम कहेः-श्रध एकादश प्रतिमा नामकथन IGO N प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. ॥ सवैया इकतीसाः॥-ईसन विशुरुकारी वारद विरतधारी, सामायक चारी पर्व पोसह विधि बहे; सचित्तको परिहारी दिवा थफरस नारी, श्रागे जाम ब्रह्मचारी निरारंजी व्द रहे; पाप परिग्रह ठंडे पापकी न शिक्षा मंमे, कोन याके निमित्त करे सो वस्त न गहे; एते देस प्रतके धरैया समकिती जीव, ग्यारह प्रतिमा तिन्दे जगवंतजी कहे ॥ ३० ॥ अर्थः-दर्शन विशुकिनी करनारी दर्शन प्रतिमा १, धारे व्रतनी धारनारी वि रति प्रतिमा २, ज्यां सामायिकनो उच्चार ते ते सामायिक प्रतिमा. ३, ज्यां पर्व थाव्याश्री पोसह करवो ते पोसहप्रतिमा ४, ज्यां सचित्त वस्तुनो परिदार करिये ते सचित्त परिहार प्रतिमा ५, ज्या दिवसे स्त्री स्पर्श न करवो ते दिवस अस्पर्श प्रतिमा ६, थारे प्रहर ब्रह्मचर्यमा रहेq ते ब्रह्मचर्य प्रतिमा ७, सर्व आरंजनो ज्या त्याग करवो ते निरारंजी प्रतिमा ७, परिग्रहने त्यागयो ते परिग्रह त्याग प्रतिमा ए, ज्यां पापोपदेश न देवो ते पापोपदेश त्याग प्रतिमा १५, कोई थापणा निमित्त यादारादिक वस्तु करे ते ले नही ते उदेशिक त्याग प्रतिमा ११, ए थगीयार प्रकारे करीने देश विरत धारी सम्यक्त्वि जीव कह्यावे. तेनी था ग्यार प्रतिमारूप प्रतिज्ञा जगवंतजी कहे ते ॥ ३० ॥ हवे ए प्रतिमानो अर्थ कहे:-अथ प्रतिमा कयनः ॥ दोहरा ॥ संयम थंस जग्यो जहां, लोग थरुचि परिनाम; उदे प्रतिज्ञाको जयो प्रतिमा ताको नाम. ॥३१॥ थर्थः-जहां संयम चारित्रनो थंस जाग्यो भने जोग थरूचिना परिणाम थया, त्यां कोई प्रतिझानो उदय थयो तेनुं नाम प्रतिमा कहीए. ॥ ३१ ॥ हवे प्रथम दर्शन प्रतिमानुं विवरण करे:-अथ प्रथम प्रतिमा यथाः- ॥ दोहराः ॥-थाव मूलगुण संग्रह, कुवसन क्रिया न कोर; दर्शन गुन निर्मल करे; दर्शन प्रतिमा सो ॥ ३२ ॥ यर्थः-थाहीं पेहेसा कह्या ते करुणा यरसस, सुजनता इत्यादिक सम्यक्त्वना थाप मृत गुण ठे तेनो संग्रह करे, ज्यांसाते व्यसननी क्रिया नयी एवासम्यक्त्व दर्शननागुण निर्मस करे, तेज दर्शन प्रतिमा कही. शहांबत नयी एनो काल एक मासनो ॥३ हवे धीजी प्रतिमानो विवरो कहे-यय हितीय प्रतिमा यथाः- ॥ दोदाः ।।-पंच अनुप्रत यादरे, तीन गुण प्रत पास; सिक्षा प्रत च्यारों धरे, । चाड.॥३३॥ यह व्रत

श्री समयसारनाटक.
४०१
अर्थः-पांच अणुव्रत, त्रण गुणवत श्रने सामायिक धारे १, पोसह धारे २, देशा
बकासिक करे ३, अतिथि संविजाग करे ए चार शिक्षाबत धारे, ते व्रत प्रतिमा,
जाणवी. तेनो काल वे महीनानो ठे. ॥३३॥
हवे धीजी सामायिक प्रतिमानो विवरो कवेः-श्रथ तृतीय प्रतिमा यथाः-
॥ दोहराः ॥-दर्यज्ञान विधि संजुगत, हिये प्रतिज्ञा टेक; तजि ममता समता गदे,
अंतर मुहुरत एक, ॥ ३४ ॥ चोपाई॥-जो रिमित्र समान विचारे, भारत रूड कु
ध्यान निवारैः संजमसहित जावना जावे; सो सामायकवंत कहावे. ॥ ३५ ॥
श्रर्थ:-दश दोप वचनना दालवा, चार दोप कायाना टालवा, ए अव्यविधि अने
दश दोप मनना टासवा ते नाव विधि जाणवो. तेणे करीने संयुक्त; अने देयामा एक
शो थाप पंचपरमेष्टो मंत्रतुं स्मरण लागी रहे, एम वीजी पण कोई प्रतिज्ञानी टेक
राखीने, ममता तजीने, समता ग्रहण करवी, एम एक अंतर्मुहूर्त कास पर्यंत सामा
विक चारित्र थाय ॥ ३४ ॥ जे कोई शत्रु मित्रने समान विचारे, धार्तध्यान रोअध्या
ननु निवारण करे, पंच संवर सहित थाय, बार नावना नावे, तेज सामायिकधारी
श्रावक कहिए; ए नौजी प्रतिमा त्रण मासनी होय ॥ ३५ ॥
हवे चोधी पोसह प्रतिमानो विवरो कहे: :-अथ चतुर्थ प्रतिमा यथाः-
॥ दोहराः ॥-सामायक कीसी दसा, चार पहर तो होश
अथवा थाउ पहर रहे, पोसह प्रतिमा सो ॥ ३६॥
अर्थः-जे पूर्व सामायिकनी दशा कहीं तेवी दशा चार प्रहर लगी होय, श
थवा तेवी दशा श्राउ प्रहर लगी रहे, तेज पोसह प्रतिमा धारी श्रावक कहीए. ए
चार मासनी प्रतिमा जाणवी हां आग्म, चवदश, अमास, पूनमने दहाडे तथा प
दिन श्रावेधी पोसह करे ॥३६ ॥
दवे पांचमी सचिच परिदार प्रतिमानो विवरो कहे-थय पंचमी प्रतिमायया:-
॥ दोहराः ॥-जो सचिच जोजन तजे, पीवे प्रासुक नीर;
सो सचित त्यागी पुरुप, पंच प्रतिज्ञागीर ॥ ३ ॥
घर्षः-जे सचित्र जोजननो त्याग करे थने फासु जस पीए, ए रीते जे पुरुप स
चिच वस्तुनो त्याग करे, ए पेहेसी प्रतिमाथी एटली वधती, क्रिया करे तेतो पांचमी
प्रतिमानो परनार जाएवो. ए प्रतिमा पांच मास सुधी रहे. ॥३॥
हवे उनी ब्रह्मचर्यप्रतिमानो विवरो कद्देः-थय पति प्रतिमा यथाः-
॥ चौपाई॥-जो दिन ब्रह्मचर्यमत पाथे; तिपि थाए निसि योस संबावे;
गहि नौवामी करे मत रक्षा; सो पट प्रतिमा साधक थक्षा ॥ ३७॥

अन्य प्रकरणरलाकर नाग पहेलो. अर्थः--सचित्तनो परिहारि तो प्रथमनीज रीते . थने दिवसे ब्रह्मचर्य वधारे पाले. अने पंचमी श्रादिपर्व थावे दिवसरात्रिमा एटले श्राउ प्रहर ब्रह्मचर्य पाले त्यां नववाडे करीने ब्रह्मचर्यवृत्तनी रक्षा करे, ते पुरुप उठी प्रतिमानो साधनहार होय ते उमास लगपनी जाणवी ॥३॥ इवे सातमी ब्रह्मचर्य प्रतिमानो विवरो कहे :-श्रथ सप्तमी प्रतिमा ययाः- ॥ चोपाई।-जो नववामि सहित विधि साधे निशिदिन ब्रह्मचर्य थाराधे; सो सं तम प्रतिमाधर ज्ञाता; शीत शिरोमनि जगत विख्याता ॥ ३ ॥ अर्थः-जे श्रावक नववाड सहित जे ब्रह्मचर्यवृत्तनो विधि ठे, ते विधिये रात दिवस ब्रह्मचर्यने थाराधतो रहे, अने जे आगल प्रतिमानी क्रिया कही वे तेने तो लीधो रह्या . एवो जे श्रावक ठे, तेतो सातमी ब्रह्मचर्य प्रतिमानो धरनार ज्ञानी पुरुपशील शिरोमणि जगत्मा प्रख्याति पामेलो जाणवो ॥ ३५ ॥ हवे ही प्रसंगधी नव वाडनो विवरो कहे ठेः-श्रथनोवाडि यथाः- ॥ कवित्तछंदः ॥-तियथलवास प्रेमरुचि निरपन, देपरीठ जावन मधुवेन; पूरवनी गकेलि रसचिंतन, गुरु थाहार लेत चितचेन; करि सुचि तन सिंगर बनावत, तियप रजंक मध्यसुखसेन मनमथ कथा उदरि नरिनरिनोजन,ए नववाडि जान मतजेना थर्थः-ज्या स्त्री वसे त्यां वास न करवो, प्रेमरुचि राखीने स्त्रीना अंगोपांग देख वां नहीं, दृष्टिदोपर्नु निवारण करीने, श्राडो पमदो श्रापीने स्त्रीना मधुर वचन सां जले नहीं, पूर्व कालमा जे नोग क्रीडा करी होय तेनो रस चिंतवे नहीं, चित्तना चेनने अर्थे घृतादिक सहित गरिष्ट श्राद्दार खेही, स्नान मङनथी शरीरने पवित्र करीने शृंगार शोना सजे नहीं, स्त्रीने सुवाना पलंगमां सुखसेन करे नहीं, मन्मथ जे कंदर्प तेनी कथा कहे नहीं, पेट जरीने जोजन न करे, ए नव वामो जैन मतमा जाणवी. ए बहुज थानंद कारी ॥१०॥ हवे थामी निरारंज प्रतिमानो विवरो कहे :-अथ अष्टमी प्रतिमा यथाः- ॥ दोहराः ॥-जो विवेक विधि थादरे, करे न पापारंज; सो अष्टम प्रतिमा धनी, कुगति बिजे रन अंत ॥४१॥ अर्थः-जे कोई श्रावक पारसी सर्व क्रिया करतो थको विवेक सहित विधि वि शेष श्रादरे, श्रने पापनो थारंन पोताना हाथे न करे तेतो थामी निरारंज प्रति मानो धरनार श्रावक कुगतिना विजयनो रणथंज रूप यई रह्यो ठे,

श्रीसमयसारनाटक.
उन्३
हये नवमी परिग्रह प्रतिमानो विवरो कहे ः-श्रथ नवमी प्रतिमा यथाः-
॥ चोपाईः ॥-जो दसधा परिग्रहको त्यागी; सुख संतोप सहज बैरागी; समरस
चिंतित किंचित पाही; सो श्रापफ नौ प्रतिमा वाही ॥ ४ ॥
थर्थः-नवविध परिग्रहनो त्यागी होय, सुख संतोप सहित वैरागी होय, उपशम
रसथी भीज्यो रहेतो होय, किंचित् ग्राही कहेतां कईएक थशन वशन ग्रहण कर
नारो होय श्रने बीजी किया सर्वे शावमी प्रतिमानी परे होय, ते श्रावक नवमी
प्रतिमानो धरनार होय. ए प्रतिमा नवमास लगी रहे॥ ४ ॥
हवे दसमी पापोपदेश त्याग प्रतिमा कहेः-अथ दसमी प्रतिमा यथा:-
॥ दोहराः॥-परकों पापानको, जो न देश उपदेश; सो दशमी प्रतिमासहित,
श्रावक विगत कलेश. ॥४३॥
अर्थः-नवमी प्रतिमा लगण गृह कुटुंब परिवारने कदाच् पापनो उपदेशापे, पण
थाही पापारंजनो उपदेश त्यागे ते श्रावकने दशमी प्रतिमासहित जाणिये. तेज श्रा
वक क्लेश रहित थयो एम जाणवू. ॥ ३ ॥
हवे श्रग्यारमी चित्तग्राहीप्रतिमानो विवरो कहेवेः-श्रथ अग्यारमी प्रतिमा यथा:-
॥ चोपाई॥-जो सुलंद वरते तजि मेरा, मठमंम्पमहिं करे वसेरा; उचित आहार
उदंग विहारी; सो एकादश प्रतिमा धारी. ॥ ४ ॥
अर्थः-जे श्रापणां घर वार मेरा गंडीने खळंदे वर्ते, श्रने मठ मंझपमां वास करे,
आधाकर्मि थाहार त्यागे, योग्य थाहार से आने उड्डेम व्यवहारी थर साधु जेवो
थाय, ते अगीथारमी प्रतिमानो धरनार थाय. ए श्रावकनी करणी ठे. ॥४४॥
हवे अग्यारमी प्रतिमानी व्यवस्था कहे:-श्रथ एकादश प्रतिमा यथाः-
॥ दोहराः ॥-एकादश प्रतिमा दशा, कही देशमत मांहि वही अनुक्रममूलसों,
गही सु वूटी नांहि ।। ४५ ।।
अर्थ:-ए थगीधार प्रतिमानी दशा पांचमा देशविरति गुणस्थानकांहे कही.
इवे प्रथमथी जे थागतनी प्रतिमा ग्रहण करेली रे तेतो अनुक्रमे ग्रहोज रह्यो ठे,
पण तेथी दुटो नथी थने चढति चढति क्रिया करतो रहे ॥ ४५ ॥
हवे अग्यार प्रतिमाधारीमा जघन्य, मध्यम, उत्कृष्ट, दशा कहेजेः-
थथ जघन्य, मध्यम, उत्कृष्ट दशा कथन:-
॥ दोहराः ॥-पट प्रतिमा ताई जघन, मध्यम नव परजंत; उत्तम दशमी ग्यारमी,
इति प्रतिमा विरतंत ॥ ४६ ॥

JGU प्रकरणरनाकर नाग पहेलो. थर्थः-उठी दिवस ब्रह्मचर्य प्रतिमा लगण जघन्य श्रावक होय, अने नवमी परि प्रद त्याग प्रतिमा लगण मध्यम श्रावक थाय, दशमी अगोधारमी प्रतिमानो धणी उत्तम श्रावक होय. एटले प्रतिमानु वृत्तांत क{ इतिप्रतिमा अधिकार समास॥ इये पांचमा गुणस्थाननी स्थिति कहे-अथ पंचम गुनस्थानक स्थिति:- ॥ चोपाठ ॥-एक कोटि पूरव गनिलीजे; तामें श्राप वरप घट कीजे; यह उत्कृष्ट फाल घिति जाकी, थंतरमुहुर्त जयन्य दसाकी ॥४॥ अर्थः-एक कोटि पूर्ववर्पनी संख्या कीजे, तेमां श्राव वर्ष घटाडीए. पी जे वर्ष रहे ते देश प्रति गुणस्थानकनी उस्कृष्टि कासस्थिति जाणवी, अने थादेशनशि गुण रयाननी जघन्यदशानी स्थिति एक अंतर्मुहूर्त कालमान होय ।। ३ ।। इवे एक पूर्वकासनी वर्षसंख्या कहे तेः-यय पूर्वसंख्या कथनः- ॥ दोहराः ।।-सत्तरि लाख करोम मिति, वप्पन सहस करोडि; एते वरप मिसाइ फरि, पुरय संग्न्या जोमिः ॥ ४ ॥ थ:-सिंतेरसात कोटि यर्प एटमी मिती के० प्रमाणता उपर उपन हजार कोटि वर्ष मैसयीये त्यारे पूर्वकासनी जोमिनी वर्ष संख्या याय, तेना ०५६००10000000. पटसा थंक पाप. सोक व्यवहारमा सात पद्म पांच खर्व साव अन्ज काहिए ॥४॥ हये अंतर्मुहर्त कामनुं जघन्य उत्कृष्ट प्रमाण कहुंः-थव अंतमुहरतप्रमान ॥ दोहामा-थंतर मुदुरत है धनी, कलुक घाटि उतकृष्ट; एक ममे कतारसी, अंत मुंबर्न फनिष्ट. ॥ ४५ ॥ यह पंचम गुनयानकी, रचना कही विचित्र; अब हम गुन पानकी, दसा कहुँ मुनु मित्र ॥ ५० ॥ यर्थ:-येपनीमा एक समय उठो याय, स्यारेतो उत्पक यंतमुहर्न थाय थने एक थाखिने एक समय ते कनिष्ट के जघन्य अंतमुर्ग काम होय. ए दिगंवर संप्रदा पपी॥४॥ एम देशप्रति पांचमा गुणस्थाननी विचित्र रचना कहीवे. हवे हे ! मिन ! उग गुणस्याननी दशा कहूं ते सांगतो ॥ ५० ॥ दये प्रमत्तनामे वा गुणगापानी यवस्या कहूं-यय प्रमत्तगुनस्याना- ॥ दोहराः ॥-पंच प्रमाद दशा धरै, थाइस गुनवान; थपिर कहा जिन कक्ष जुत, दे प्रमच गुनयान. ॥५१॥ यर्य:-धर्मरामादी पांच प्रमादनी दशा धारेने.यने साधुना अद्ययावीस गुणो धारे .दीयवासीम गुप कमाते दिगंबर संप्रदायी. पिवर कश्मयी विवरनोग्रागार बने बने जिनकी निननो याचार तेगेकरी युक्त है. पन प्रमन गुण स्थान होप श्री समयसारनाटक. GU हवे पांच प्रमादनां नामनी गणत्री करेठेः-अघ पंच प्रमाद यथाः- • दोहराः ॥-धरमराग विकथा वचन, निसाविषय कपास पंच प्रमाद दसासहि परमादी मुनि राइ ॥ ५ ॥ अर्थः-धर्मनपर राग राखे, विकया वचन बोले, निडासेवे, रस ते इंजियप्रमुखना घि य सेवे, कपाय तेचे, ए दशासहितजे मुनिराज होय ते प्रमादी कहीए.॥ १२ ॥ हवे श्री मुनिराजना थगवीस मूल गुण कहेवेः-थध अगाइस मूलगुन कथनः- ॥ सबैया इकतीसाः ॥-पंच महाबत पाले पंच समिती संजाले, पंच इंजिजीति जयो जोगी चित चेनको; पट श्रावशक क्रिया दर्वित नावित साधे, प्रासुक धरा मे एक श्रासन हे सेनको; मंजन न करे केस ढुंचे तन वस्त्र सुंचे, त्यागे दंतधावन में सुगंध वास चेनको; गढो करपे थाहार, लघु मुंजी एकवार, थगश्त मूल गुन धारो जती जेनको ॥५३॥ यः- समाउ पापाइ यायाउवेरमणं" श्यादिक पंच मदाबत पाले; यासमिति प्र मुख पांच समिति संनांसीने करे श्रने पांच इजियनो जीतनार एटले जेने इंजियोना विपय सेवतां चित्तमा चेन न उपजे, तेधी विषयोनो त्यागी घाय. सामायिक प्रमुख यावश्यक क्रिया ठे, ते ऽव्यची पण साघे थने जावधी पण साधे, ए २१ गुण थया. फासू पृषी प्रमुख शय्यामा प्रमाणोपेत एक शयन थासन राखे, ए २५ गुन थया. स्नान न करे, केश लोच करे, शरीरविपे वननो त्याग करे, दांतण नकरे, श्वासबदननो सुगंध मूसनुप प्रमुख नसे, उचो उनो थाहारकरे लघुता के थंतप्रांत थाहार मुंजे. तेपण एक टंक खाय. एथवावीस मुख गुणनो धरनार जैन दर्शनी जती दोय ॥ ५३ ए दिगंवर संप्रदायची गुण कसा ठे. ये पांच मदायत कहेवेः-वध पंचप्रत यथाः- ॥ दोदाः॥ -दिसा मृपा थदत्त धन, मेथुन परिमद साज; किंचित त्यागी यनुमती, सवि त्यागी मुनिराज. ॥ १४ ॥ थ:-जीपपात, असत्य, चोरी, मधुन, परिमदसामग्री ए पांचे वाधवने । रपागे, ते यामती धापक पहिए थने सर्यचा त्यागे ते मुनिराज काहिए । ये पांच प्रकारनी समिति एट सापधानपणुं पद्देठेः-थप पंच समिनि ॥ दोदाः ॥-चसे निरवि मापे उचित, जपे यदोपचादार; पेश निरखि हारे निरखि, समिति पंच परकार ॥ ५५ ॥ ने इ समिति; योग्य पचन यो ते नापा समि उ०६ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. हित थाहार सीए ते एपणा समिति, वस्त्र पात्र निरपीने से ते थादान समिति; मत्रम् त्रादिक जोड्ने परग्वे ते पारीगवणीया समिति. ए पांच प्रकारे समिति ॥ ५५ ॥ इवे जे अवश्य करीए ते श्रावश्यक कहीए तेनां नाम कहेठे,-श्रथपडावश्यकयथाः- ॥ दोहराः ॥-समता वंदन थुति करन, पडिकमणुं सजाउ, काउसग्ग मुसाधरन ए पमावसिक नाज. ॥५६॥ थर्थः-सामायिक धरतुं १, गुरुवंदना करवी २, चोवीशजिनेश्वरनी स्तुति करवी ३, थतिचारधी निवर्त्तव॑ ते पमिकमणुं ४, स्वाध्याय करवो ५, काउसग्गमुडा धरवी. हे! जा! ए ठ श्रावश्यक कहीए.॥५६ ॥ हवे थिवर कल्प अने जिनकल्पनो नेद कहे-श्रथ स्थिविर कल्पी जिनकपी:- ॥ संवेया इकतीसाः ॥-यविर कलपी जिनकलपी मुविध मुनि, दोन वनवासी दोउ नगन रहत है; दोउ गईस मूल गुन के धरेया दोउ सरव तियागी व्हे विरागतागह त है; थविर का पिते जिन्इके सिप्य सापा होई, वेठके सनामे धर्म देसना कहत है; ए काकी सहज जिन कलपी तपस्वी घोर, उदेकी मरोरसुं परिसह सहत हे. ॥५॥ अर्थः-थिवर कल्पी थने जिन कल्पी ए वे प्रकारना मुनीश्वर होय. ए वे वनवा समां रहे. श्रने बेहु नागारहे; ए वे अगवीस मूल गुणना धारनार ए वे सर्वस्त्र के सर्व परिग्रहना त्यागी थईने वैरागनाव धरे. एवा कह्या पण ते वेमां स्थिवरकल्पी ते कहीए जेने शिष्य शापा होय, थने सनामां वेसिने धर्म देशना करे श्रने जे जिन कल्पी होय ते एकाकी होय, घोरतपस्वी होय. अने कर्म उदयनी मरोरथी जे परि पह उपजे ते ते सहन करे, ए दिगंवर संप्रदायिक वचनो . ॥ ५ ॥ इवे प्रसंगथी वावीस परिपद साधुने सवहा योग्य तेनां नाम कहेवेः- अथ वावीस परीषद यथा कथनः- ॥ सवैया श्कतीसाः॥-ग्रीपममेधुप थिति सीतमे अंक पचीत, भूपेधरेधीर प्यासे नी र न चहतु हे मंस मसकादिसों न मरे नूमि सेन करे, वध बंध विथामे अडोल व्हेर इतु है; चर्या मुख जरे तिन फाससों न थरहरे, मलपुरगंधकी गिलान न गह्तु है। रोनगको न करे इलाज एसो मुनिराज, वेदनीके उदे ए परिसह सहतु दे.॥५॥ अर्थः-नपण कासमां तमकामां थाताप सहे, शीत कासमां शीत सदेवाथी चि त्तमां कंपे नही, जुख्यो उतां धीरज राखे, अनेपणी ग्रहे नही, प्यासवंत थको सदोष पाणीनी चाहना करे नही, नागा शरीरने मांस मसकादि करडे तोपण मरे नही, घर तिये शय्या करे, मरणांत कष्ट थावे जात नातना वध बंधनादिक कष्ट तेथी अमोल रहे, पण चलायमान न याय, चर्या ये: बिहार- उम्र जरे, तदरीते विहारमा तथा सय .. , - श्रीसमयसार नाटक. 963 नासनमा कठोर व्रण स्पर्शश्री थरहरे नही, मेसनी पुगंध , तेनी सुगंठा न करे, रोगनी बेदना सहे पण तेनो श्वाज न करे, एवा मुनिराज होय ते वेदनीय फर्मना उदयघी ए ग्यार परिपद उपजे ने तेने सहे . ॥५॥ ॥ कुमसीयाः॥ एते संकट मुनि सहे, चारित मोह उदोत खडा संकुच उपध रे, नगन दिगंवर होत; नगन दिगंवर होत, थोत रति स्वाद न सेव: त्रियसनमुख हग रोकि, मान थपमान नये; घिर व्हे निर्नय रहे सह कुवचन जग चेते; निदाक पद संग्रहे, लहे मुनि संकट एते. ॥ ५ ॥ दोहाः ॥-अल्प ज्ञान लघुता पखे, मति उतकरप विसोइ, ज्ञानावरन उदोत मुनि सहे परीसह दो ॥६० ॥ सहे श्रदरसन उरदसा, दरसन मोह उदोत; रोकेउमंग थलानकी, यंतरायके होत. ॥ ६१ ॥ अर्थः-दवे चारित्र मोहनीयना उदय यवाची मुनिराज संकट सदेवे. ते संकटनी गणतरी कहेते नगन दिगंबर घई जे सजाधी संकोच फुःख उपजे ते तेने धरे. एटले संकटधी न जागे १, वली नगन दिगंवर थक्ष श्रोत के जीयना रति स्वादने न सेवे,२,स्त्रीना हाव जावधी चुके नही ३, कोइ सत्कार करे को सत्कार न करे तेउपर विषम नाव लावे नही , कोइ जयथी जागे नही स्थिर रहे निर्जय रहे ५, जगत्मां जे कंश कुवचन ठे, थाक्रोशनां वचन ले ते सर्व सहन करे ६, शिक्षा ग्रहणथी निकुक पद संग्रहे पण ते संकटथी नाजे नही, ए सात संकट चारित्र मोदनीयना उदयथी मुनि सदेठे ते सहन करे ते ॥ ५॥ हवे नएयाविना श्रदपज्ञानयी सर्वमा पोतानी सघुता थाय ते सहन करे; पोतानी मतिना उत्कर्पथी उत्कृष्टपाणु जोड्ने गुरुता सहे २, एम ज्ञानावरणीय कर्मनो उदयघातांबज्ञान परिषद अने प्रज्ञापरिपह एवे परिपद उपजे ते ते सहन करे ॥ ६० ॥ दर्शन मोहनीयना उदय थवाधी स म्यग् दर्शननी मलिनता उपजे, तेनी पुष्ट दशा सम्यग् दर्शनयी न मागे, अंतराय क मनो उदय थवाथी जे साननो उमंग रोकी रहे तेथी थखानने सहन करे. ए वा वीस परिसह कहा ॥ ६ ॥ हवे जे कर्मची जे परिसह उपजे ते कहे ते. श्रथ चावीस परिपद विवरननः- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-एकादश वेदनीकी चारित मोदकी सात, ज्ञानावरनीकी दोश् एक अंतरायकी; दंसन मोदकी एक छाविसति वाधा सव, केई मनसाकी केश याकी कई कायकी; कादुकों थक्षप काहसों बहोत उनी साता, एकहीं समेमें उदे थावे थसहायकी; चर्चाथित सलामोहि एक सीत उनमांदि, एक दोश्रोहि तीन नांही समुदायकी । ६॥ ॥ दोहाः ॥ नानाविध संकटदशा, सहिसाघे शिवपंथ, थिविरकल्प जिन कल्पधर, दोऊ सम निगरंथ ॥ ६३ ।। .

១០០ प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थः- अग्यार संकट तो वेदनीय कर्मना उदयग्री उपजे . चारित्र मोहनीय कर्मयी सात वाधा उपजे ते. ज्ञानावरणनी करेली वे वाधा उपजे .अंतरायनी की धी एक वाधा उपजेठे. दर्शन मोहनीयनी करेली एक वाधा उपजे . सर्व मदी वा बीस चाधा था. ते वावीसने परिषद कहीए. वाधामां कोई मननी वे, कोई वचननी ,को कायानी ; या बावीस बाधामांदेखी कोश्ने शल्प एक चे उपजे; कोस्ने बहु उपजे, तो एकज समे श्रोगणीस वाधानो उदय थाय: तेमां असहायनी के जे वाधा बाधासाथेज चोलेठे पण साथे वने नही त्यारे तेमा एकज वाधा एक समे थई ते असहायनी कहीए. जेम चर्यापरिपद चालवायी उपजे निपेद्या परिपद रहेवाथी उपजेठे; शय्या परिपह रहेवाथी उपजे .थने शितबाधा तथा ऊण वाधामां एक समयमा एकज वाधा उपजे तेथी था पांच परिपहमा एक अथवा वे अथवा त्रण एक समयमां थाय, पण समुदायरूप पांचे न थाय ॥ ६ ॥ इति परिसह अधिकार समाप्त थयो। थर्थः-एवां नाना प्रकारना संकट ते तेनी दशा सहन करीने मुक्तिमार्ग साधे, तेथी थिविर कटपना धरनार अने जिन कल्पना धरनार ए वेहु निग्रंथ समान ॥३॥ हवे थिवर कल्पमा भने जिनकल्पमां कंश तफावत ठे ते कहेते:- श्रथ स्थिविरकल्प जिनकल्प तारतम्य कथन:- ॥ दोहराः ॥- जो मुनि संगतिमें रहे, घविरकल्प सो जानि; एकाकी जाकी दसा सो जिनकल्प बपानि ॥ ६ ॥॥ चोपाईः ॥ यविर कलप मुनि कदुक सरागी; जिन कलपी महांत विरागी; इति प्रमत्त गुनथानक धरनी; पूरन नई जथारथ वरनी ॥६॥ थर्थः- जे मुनीश्वर गछना गणनी संगतमां रहे, तेतो थिवर कटपी जाणीए. जेने गणनी निश्रा नथी, जेनी एकाकी दशा तेतो जिनकल्पी कहिए ॥६५॥ ए वेज निग्रंथमा थिवरकल्पनो धरनार कश्क सराग दशामां ने, श्रने जे जिनकल्पी ठे ते महावेरागी के. एटसे प्रमत्त गुणगणानी जे भूमिका वांधी अने यथार्थ साचपणे वरणी ते पूर्ण थई ॥ ६५ ॥ हवे सातमा गुणस्थाननु वर्णन करे:-अथ सप्तम गुणथानक वर्ननं:- ॥ चोपाई॥ श्रय घरनो सत्तम विसरामा थप्रमत्त गुनथानक नामा; जहां प्रमाद क्रिया विधि नासे; धर्मध्यान थिरता परगापे ॥ ६६ ॥ दोहा:-प्रथम करनचारित्रको जासु थंत पद होइ, जहां थाहार विहार नहि, थप्रमत्त हे सो॥ ६ ॥ अर्थः- मुक्तिरूप मंदिरमा चढतां ते सातमो विप्तामोठे, श्रने अप्रमत्त गुण स्था नक जेनुं ना ते ह वखाणे ते जे गुणस्थानमा धर्मरागादिकेकरी प्रमादनो --- 4. ना पुलमानकनमान वा दुई हेकड़ी सियत करने ॥ ६६ मचानना करना सन्मानिनेह हाला कि निर्मदे नपत्यानक हो.९३ सिंगार ॥२॥ नमन बन को- SEE अपना नन:- मद का विन्दोवोनि जड़ीं. तब उन गुनयानक होई, चारित अन्न ॥ ६॥ - मर्नु नान पूर्व काय बन्दाचार हीर रेडी अपि नसकेर पसनक वजे काही सहन उसनकी राजपा पोदीनोदी कवि नोदनी इसका करिनाख । ६ ॥ परिपन देह को कान न दे परिशानद सारे प्राणु देनिडर वक अयानक देव देने में समये यानि मर्नय क दाने पने कस्य नने ईकरण होर व्दनन नितिपय दए । के नाम एकल वर्गन कलेवर नवनायन-~ आमा-बर नर्नि बनाई हां च वित च. सहा अनेक र नर । ॥ जना काको नानी थान कट्टाव: पारित नोड हद डा देवा -इसन बनिदि का अपमानन महान गर्नु नजर सनद पिता अधिकार देने पुत्र कम्पनः उदयपी दर VASोरी महान Tna ही रीटिहाईपीचना गन्न ब. शनिति करत मंदाविदर्नर की नई नरमान्वित करें जी दिदि कारपडेट हई दशनुन सना - मन मुचना - पाय हो दान न करताना महान दिवस go प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थः-ज्यां उपशमिक थने ६पक एवी वे शाखा व वे, जे गुण स्थानमा सूक्ष्म शिव पदवीनी अनिसापा एवी ज्यां सूक्ष्म लोज दशा पामियें, ते सूदम संपराय कहीए. संपराय एवं कपायर्नु नाम ते ॥ ॥ दवे अग्यारसु उपशांत मोह नामे गुणथान कटुवुः-थने तेनी अनुतार्नु प्रमाण कहूं थथ एकादशम गुनयान वर्ननः- चोपाई:- श्रव उपसंतमोद गुनथाना; कहों तासु प्रजुता परवाना; जहां मोद उ पसमे न नासे; जथाख्यात चारित परगासे ।। ७३ ॥ दोहरा:-जाहि फरसके जीव गि रि, परै करै गुन रद्द; सो एकादसमी दसा, उपसमकी सरहद ॥ ४ ॥ अर्थः-- जे गुणस्थानमा मोहनीय कर्म सर्वे उपशमी जाय, पण उदयमां नासे नही अने ययाख्यात चारित्रनो प्रकाश थईने जे निसंग थात्मानु सहज रूप ठे ते, प्रगटेठे ॥ ३ ॥ जे उपशम श्रेणि चढिने जे गुणस्थानने फरसीने श्रवश्य जीव तिहाथी पडे थने जे गुण प्रगटे ते सर्व रद करे, ए थगीयारमी दशा थई, एटले उपशांत मोद गुणस्थानक थयु. एटले उपशमनी मर्यादा यई ॥ ४ ॥ हवे घारमा क्षीणमोह गुनस्थाननुं वर्णन करुंतुंः अथ छादश गुनथानक वर्ननः-- ॥चोपाई-झान निकट जहां थावे; तहां जीव सब मोह पिपावे; प्रगटे यथा ख्यात परधाना; सोडादशम तीन गुन थाना ॥ ५॥ अर्थः-जे गुणस्थानने केवल ज्ञान निकट श्रावे , थने त्यां जीव सर्व मोहनीय कर्म खपावीने चीजा पण घाती कर्म सर्व खपाचे,थने ज्यां प्रधान उत्कृष्ट यथा ख्यात चारित्र प्रगटे एवाप्रकारथीजे ते वारमुं क्षीण मोह गुणस्थानक कहीए ।। ७६ ।। हवे थांही लगण पाला उगी मामी सात गुणस्थानमा उपशम श्रेणिनी अपेक्षाये जेकास स्थिति येते कहे:- :-थथ पष्ट गुनथानक स्थित्तिकथन उपशम श्रेणिक थपेक्षाये ॥ दोहराः ॥-पट सत्तम थम नवमः दश एकादश बार, यंतर मुहुरत एक वा, एक समे थिति धारः॥ ६ ॥ जीन मोद पूरन नयो, करि चूरन चित चास; अब सजोग गुण थानकी, वरनों दसा रसास. ॥ ७ ॥ अर्थः-ग्वं, सातमुं, थाउमुं, नवमुं, दशमुं, थग्यारमुं, वारमुं, ए सात जे गुणस्थान है, तेनी स्थिति एक थंतर मुहर्तनी वे.श्रथवा सात गुनस्थाननी जघन्य एक समयनी स्थिति धारो. ॥६॥ मोहमय जे चित्तनी चास हती तेनुं चूर्ण करीने क्षीण मोद गुण स्थानक पूरण थयु. दवे सजोगी गुन थानकनी रसात दशानुं वर्णन करुं ॥ ॥ हवे तेरमा गुणयाननुं वर्णन करुः-अथ प्रयोदश गुन स्थानक वर्ननः- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-जाकी पुःख दाता घाती चोकरी विनसगई, चोकरी श्रघा श्री समयसारनाटक. ती जरी समान हैःप्रद भयो अनंत देसन अनंत ज्ञान, वीरज अनंत सुख सना समाधान : जाने बाट नाम गोत वेदनी प्रकृति ऐसी एक्याली चोरासी वा पंचानी परवान :सो हे जिन केसी जगत वाली जगवान. ताकी जो अवस्था सो सजोगी गुन यान है. ॥ ३॥ घर्ष:-बारमाना गुपना घातना करनार एका क्षानावरतीय. दीनावरतीय, मोह नीच.वंतराय, एघाती कर्मनी चोकडी दाता इती ते जेनी विनाश यई गई, छने जे घालाना गुपनो घात न करे एवा वेदनीय, घायु: नाम अने गोत्र.ए चार थ पाति बननी चोकनी रद्दी ते बोडी दोरी समान रही है. दर्शनावरणीय कर्मकर याची ज्यां धनंतर दर्शन प्रगट घt. बने ज्ञानावरतीय कय ययात्री ज्या के ज्ञान प्रग.अंतराय कर्म र यथायी अनंत वीर्य प्रगम्युं. मोहनीय कर्म क्षर यादी अनंत मुरतचा धने सनाधि प्रगया धने जेमां घायु कर्म, ना मान, गोनकन वेदनीयकर्म. एचारनी सत्र (७५) प्रकृति रही है. तेमां कोईने था हारिक दारीर.चाहारक चंगोपांग, घाहारक संघातन, श्वाहारक बंधन, तथा जि ननानविना, () प्रती रही है घने कोहने जिननान सहित ते, तेथी (2) रही है तथा कान थाहारक चतुकडे बने जिननामनयी नाटे (8) तया को ने जिन्नान सहित (५) प्रकृतिनुं प्रमाण है. एबी दशानो धरनार ते दिन होप केवी होय, जगत्नो जगवान् होय, तेनी ने यवत्या तेनेज सपोगी गुपत्यानक कहीए.॥७॥ हवे सजोगी गुपस्यानकवासानी मुखा देताम:- ॥ सयामतीता। जो धनो परजंक नुजा धारी सरत्या व्यवासुतासंग नुज्ञा शिरपा : खेत सपरत कर्न प्रकृतिक देवाए. बिना डग चरेवंतरिक्षनाकी नाम : जागी दिति प्रव करोडि घाव घाट, शंतरसुदुरति जयन्य जग जाब ३: तो दे देव वारद पन रहित तानो बनारती कहे मेरी वंदना विकास हेगडया बा-खोसा सर्वया प्रकारे पर्वक मुजा धारी होय एट पद्मासनवाडीने सदा सर्वदा चने, अथवा कालगनुजा स्थिरपणे पाडे ए वचन दिगंबर संप्रदायर्नु ते, घने क्षेत्र सर्रारूप जे कर्न प्रकृति ते तेनो उदय थपाची फेवजी विहार करने पर बीजापुरुपनी पठे बाडे नाहि पर काली ढगर्बु मलाविनाज थाज्ञाशमां वधर चाचा. ए रूपला दिगंवर संप्रदापनी दे. सयोगीष स्थाननी स्थिति धाव वर्षे न्यून पूर्वकोटी वर्पनी चाय केमके जन्मची वाट वर्षजगी विज्ञान पजवं नधी, चनेचा मुनथानानी जघन्य स्थिति एक थंतरमुहर्चनी याय. जगत्जा - 77 ए प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो. अर्थ:-- ज्यां उपशमिक थने क्षपक एवी वे शाखा वत्तं वे, जे गुण स्थानमा सूक्ष्म शिव पदवीनी थजिसापाचे एवी ज्यां सूदम लोन दशा पामिये, ते सूक्ष्म संपराय कहीए. संपराय एवं कपायर्नु नाम ठे ॥ ॥ हवे अग्यारसु उपशांत मोह नामे गुणथान कहूं:- अने तेनी प्रजुतानुं प्रमाण कहुं९. थथ एकादशम गुनयान वर्नन:- चोपाई-थव उपसंतमोह गुनथाना; कहों तासु अनुता परवाना; जहां मोह उ पसमे न नासे; जथाख्यात चारित परगासे ॥ ३ ॥ दोहराः-जाहि फरसके जीव गि रि, परै करे गुन रद्द सो एकादसमी दसा, उपसमकी सरहद ॥ ४ ॥ अर्थः- जे गुणस्थानमां मोहनीय कर्म सर्वे उपशमी जाय, पण उदयमां नासे नही अने यथाख्यात चारित्रनो प्रकाश थईने जेवू निसंग थात्मानु सहज रूप से तेवं प्रगटेठे ॥ ३ ॥ जे उपशम श्रेणि चढिने जे गुणस्थानने फरसीने अवश्य जीव तिहांधी पड़े श्रने जे गुण प्रगटे ते सर्व रद करे, ए थगीयारमी दशा थई, पटले उपशांत मोह गुणस्थानक थयु. एटले उपशमनी मर्यादा थई ॥ ७ ॥ इवे वारमा क्षीणमोद गुनस्थान- वर्णन करुंः-श्रथ हादश गुनथानक वर्ननः-- ॥चोपाई॥- ज्ञान निकट जहां थावे; तहां जीव सब मोह पिपावे; प्रगटे यथा ख्यात परधाना; सोछादशम वीन गुन थाना ॥ ५ ॥ अर्थः-जे गुणस्थानने केवल ज्ञान निकट श्रावे ठे, थने त्यां जीव सर्व मोदनीय कर्म खपाचीने वीजा पण घाती कर्म सर्व खपावे,थने ज्यां प्रधान उत्कृष्ट यथा ख्यात चारित्र प्रगटे एवाप्रकारथी जे ते वारमुं क्षीण मोह गुणस्थानक कहीए ॥ ६ ॥ हये थांही लगण पाठला उगथी मामी सात गुणस्थानमा उपशम श्रेणिनी अपेक्षाये जेकाल स्थिति देते कहेते:-अथ पष्ट गुनथानक स्थितिकथन उपशम श्रेणिक अपेक्षाये ॥ दोहराः ॥-पट सत्तम थम नवमः दश एकादश धार, अंतर मुहुरत एक वा, एक समे थिति धारः ॥ ६ ॥ वीन मोद पूरन गयो, करि चूरन चित चास; अब सजोग गुण थानकी, वरनों दसा रसास. ॥ ७ ॥ श्रर्थः-ठवं, सातमु, थाउमुं, नवमुं, दशमुं, थग्यारमुं, वारमुं, ए सात जे गुणस्थान वे, तेनी स्थिति एक आंतर मुहूर्तनी . थथवा सात गुनस्थाननी जघन्य एक समयनी स्थिति धारो. ॥६॥ मोहमय जे चित्तनी चाल इती तेनुं चूर्ण करीने वीण मोह गुण स्थानक पूरण थयु हवे सजोगी गुन थानकनी रसाल दशानुं वर्णन करुंतुं ॥ ७ ॥ हवे तेरमा गुणथानk वर्णन करु:-अथ त्रयोदश गुन स्थानक वर्ननः- ॥ सवैया इकतीसाः ॥-जाकी पुःख दाता घाती चोकरी बिनसगई, चोकरी श्रघा नी दशा ययार्थरुप सपणे सर्वथा प्रकारे पर्यक मुजा धारी होय एटसे पद्मासनवासीने श्री समयसारनाटक. ती जरी जेवरी समान है; प्रगट यो अनंत दंसन अनंत ज्ञान, वीरज अनंत सु सत्ता समाधान देः जामे थाउ नाम गोत वेदनी प्रकृति ऐसी एक्यासी चोरासी पंचाती परवान है सो हे जिन केवली जगत वासी नगवान, ताकी जो थवस्त्र सो सजोगी गुन चान है. ॥ ७ ॥ अर्थः-थारमाना गुणना घातना करनार एवा क्षानावरणीय, दर्शनावरणीय, मोद नीय, अंतराय, ए घाती कर्मनी चोकडी पुःख दाता इती ते जेनी विनाश घई गई, थने जे थारमाना गुणनो घात न करे एवा वेदनीय, श्रायु, नाम,श्रने गोत्र, ए चार थ घाति कर्मनी चोकमी रदी ते योसी दोरी समान रही है. दर्शनावरणीय कर्मक्षय घयाघी ज्यां धनंत केवल दर्शन प्रगट घt. अने ज्ञानावरणीय क्ष्य थयाथी ज्या फेवल ज्ञान प्रगट्यु, यंतराय कर्म क्षय थयाथी अनंत वीर्य प्रगट्यु, मोहनीय कर्म क्षय घयायी अनंत सुखसत्ता थने समाधि प्रगट्या थने जेमां थायु कर्म, ना मकर्म, गोत्रकर्म, वेदनीयकर्म, एचारनी सर्व (५) प्रकृति रही है. तेमां कोईने श्रा हारिक शरीर, थाहारक अंगोपांग, श्रादारक संघातन, थाहारक बंधन, तथा जि अनामविना, (60) प्रकृती रही ते अने कोईने जिननाम सहित , तेथी (१) रदी ते तथा काईने थाहारक चतुष्कठे थने जिननामनथी माटे (18) वे तथा को इने जिननाम सहित (५) प्रकृतिनुं प्रमाण दे. एवी दशानो धरनार जे वे ते र होय केवसी होय, जगत्नो जगवान् दोय, तेनी जे थवस्था ठे तेनेज सयोगी नक कहीए. ॥ ७ ॥ दवे सजोगी गुणस्थानकवासानी मुभा देखामे:- याइकतीसाः॥-जो अमोल परजंक मुसा धारी सरवया थथवा सुकाउसग पाल हे खेत सपरस कर्म प्रकृतिके उदे थाए, बिना डग भरे अंतरिक्ष जाकी पकी घिति पूरव करोडि श्राववर्प घाट, अंतरमुद्रति जघन्य जग जास वारद् इपन रहित ताको यनारसी कहे मेरी वंदना विकास हे-ए। थपवा फाउसग्गमुडा स्थिरपणे पाले ए वचन दिगंवर संप्रदाय जे कर्म प्रकृति ठे तेनो उदय थयाथी केवसी विहारबारी नदि पण केवसी डगडुं नरवाविनात्र थान्छ, ते तो था गयर संप्रदायनी ने जे सयो। तरुपते. जे संवरची यात्रव न्यून ५ ॥rrI ,थने था. र॥ए इकतीसाः।-जहां का जीवको दमा थयोगी गुणस्यान- कर्णन जपन्य प्रकरणरलाकर नाग पेहलो. दवे ग्रंथनी अंते मंगलाचरण रूप संवर रूपी ज्ञानने नमस्कार करे:- ॥सया इकतीसाः॥-जगतके प्रानी जीवव्हरह्यो गुमानी एसो, थाश्रय असुर उःख दानी महा नीम हे ताको परताप खंमिवेको परगट जयो, धर्मको धरेया कर्म रोगको हकीम है; जाके परनाय श्रागे नागे परनाव सब, नागर नवस सुख सागरकी सीमहे; संवरको रूप धरे साधे शिवराह एसो, झानी पातसाह ताकों मेरी तसमील हे. Hol थर्यः-जगत्ना यासी जेटसा प्राणी , ते सर्वेने जीतीने जे गुमानी घई रह्यो, एवो थाश्रवरूप जे थसुर ने, ते महा मुःखदायक . तेनो प्रताप संमयाने जे ज्ञान रूप धादशाद प्रगट थयो रे ते केवो ठे के धर्मनो धारण करनारो वे. थने कर्मरूप रोग गमावयानो दकीम .जे झान बादशाहना अनाव श्रागस काम क्रोधादिक राग संपरूप पुनसना नाव ते सर्व नासी जाय । श्रने नागर के चतुर , जे पेहेला को पार न पामेसो एवो जे नवो सुख समुज ते सगण जेनी सीम के. संवररूपनो धरनार थने मुकिमार्गनो साधनार गयो जे ज्ञानरूपी बादशाह , तेने महारी स साम . पटले नाटक करीने ज्ञान बादशादने मुजरो कीधो लें. ॥ ७ ॥ ॥ इति श्री समपसार नाटक यासावयोधरूप अर्थ सहीत समाप्त थयो.॥ ॥ गोपः ॥-जयो ग्रंथ संपूरन नापा, बरनी गुनथानककी सापा; परनन थोर पदांसों कहिये, जया सकति कही नुप ददे रवीये ॥ ७० ॥ सिदए पार न ग्रंथ उ दपिका; ज्या ज्या कहिये स्यों स्यों यधिका; ताते नाटक अंगम थपारा; थसप कवीमुरकी मतिधारा || ॥ दोहाः ॥-समयसार नाटक अकय, कविकी मति सघु दोश; ताते कहत य नारसी, पूरन कये न कोइ.॥om ॥ सर्वया शतीसाः ।-जेमे कोउ एकाकी मुनट पराक्रम करि, जीरो केही नां तिचकी कटक मों सरनो; जेमे कोन परविन दारू तुज नारू नर, तरे केसे सयंन् रमन मिंधु तरनो; जेमें कान नदिमी उमाद मनमांदि धरे, करे केसे कारज वि करनो; तमे नुन मती मोरी तामें कविकता योरी, नाटक थपारमै क दिवरनो? ॥१॥ यथ जीन महीमा कयनः- .... इकतीसाक्ष: । म फस पर यीन श्रीज बट दे, वटमांदि पप माम विनार नो थ नंनमा अपट :हेमे पासन में मंधनंत उटपटी अनंत मा काम अनंग, - नाम फार . 4 ..

,
श्री समयसारनाटक.
पए
॥ दोहराः ॥-ब्रह्म झान श्राकाशमें, उसे समति पग होइ जथा सकति उदिम
धरे, पार न पावे को॥ ए३ ॥
॥ चोपाई-मह्म ज्ञान नन अंत न पावे; सुमति परोठ कहालों धाये जिहि
विधि समयसार जिनी कीनो; तिन्हके नाम धरे श्रव तीनो. ॥ ए॥
अथ कवि त्रयी कथन नाम:-
॥ सवेया इकतीसाः ॥-कुंदकुंदाचारज प्रथम गाथा वफ करे, सामेसार नाटक
विचारी नाम दयो हे; ताहीके परंपरा अमृतचंद जये तिन्द, संसकृत कलस समारि
सुख लयो है प्रगट्यो बनारसी गृहस्थ सिरीमाल थयकिये हे कवित्त दिए योध
वीज क्यो है। शवद अनादि तामें श्ररथ अनादि जीव, नाटक अनादियों अनादि
हिको नयो है. ॥ ए॥
अथ कविव्यवस्था कथनः-
॥ चोपाई ॥ श्रथ कटु कटुं यथारय वानी; सुकवि कुकविकी कथा कहानी; प्रथम
सुकवी कहावे सोई परमारथ रस वरने जोई. ॥ ए६ ॥ कलपित वात हीए नहिंवाने;
गुरु परंपरा रीति वखाने सत्यारथ सैली नहि ठंडे, मृपा वादसों प्रीति न मं.ए॥
॥ दोहराः॥-वंद सवद अक्षर थरथ, कहे सिद्धांत प्रवान; जो हि विधि रचना
रचे सो हे सुकवि सुजान ॥ ए॥
॥ चोपाईः ॥-थव सुनु कुकवि कहुं हे जेसा; अपराधी हिय अंध अनेसा; मृपा
नाव रस बरने हितसों; नई उकति नहि उपजे चितसो. ॥एए॥ प्याति सान पूजा
मन थाने; परमारथ पथ भेद न जाने; वानी जीव एक करि चूजे; जाको चित जड
ग्रंथि न सुके. ॥ ७० ॥ वानी सीन जयो जग मोले, वानी ममता त्यागि न बोले;
हे अनादि वानी जगमाही; कुकवि वात यह समुके नाही. ॥ १ ॥
अथ वानी व्यवस्था कथनः-
॥ सवेया इकतीसाः ॥-जैसे काहू देसमै ससिलधार कारंजकी, नदीसों निकसि-
फिरि नदीमें समानी हे नगरमें गैर गैर फेली रही चहू उर, जाके ढिग वहे
सोई कहे मेरो पानी है; त्योंदी घट सदन सदनमे अनादि ब्रह्म, वदन वदनमें थ
नादिहीकी वानी हे करम कलोलसों उसासकी वयारि वाजे, तासों कहे मेरी धुनि
एसो मूढ प्रानी है. ॥ ०२ ॥
॥ दोहराः ॥ एते मूढ कुकवि कुधी, गहे मृपा पथ दोर; रहे मगन थनिमा
नमें, कहे उरकी उर. ॥ ७०३ ॥ वस्तु सरूप लखे नही, पाहिज दृष्टि प्रमान; मृपा
विलास विसोकके, करे मृपा, गुन गान. ॥ ७०४ ॥

पाए
प्रकरणरत्नाकर नाग पहेलो.
श्रय मृपा गुन गान यया:-
॥ सबैया कतीसाः ॥-मांसको गरंथि कुच कंचन कप्लस कहे, कहे मुख चंद
जो सोखमाको घर हे हाडके दशन श्रादि हीरा मोती कदे तादि, मांसके थ
पर उठ कहे वित्र फर हे हाड दंड जुजा कहे कोसनात काम जुधा, हाडही के
घना जंघा कड़े रंजा तर हे याही कुनी जुगति यनावे श्री कराये कवि, एते पर
फद्दे हम सारदाको वरु दे. ॥ ३०५ ॥
॥ चोपाई-मिध्यावंत कुकवि जे प्रानी, मिथ्या तिनकी जापित यानी, मिथ्या
यंत मुरुवि जो होई, वचन प्रधान करे सब कोई. ॥ ७०६ ॥
॥ दोहराः। वचन प्रशन करे मुरुवि, पुरुप हुवे परवान, दोऊ अंग प्रयान जो,
सोडे सहज मुजानः ॥ २० ॥
॥ यय समयसार नाटकव्यवस्था कथन:- !!
॥ गोपाई-अप यह बात कही दे जैसे; नाटक जापा गयो सुपसे, कुंद कुंद
मुनि मृत माना, यमनगंद टीकार करता. ॥ ४० ॥ समेसार नाटक सुख
दानी, टीका मदिन मंसहतवानी, पंडित पढे दृढमती धुळे, अलपमतीको थरय
न गूग. ॥ ? | पटि गनमा जिनधर्मी, समयसार नाटकके कमी, तिन्द ग
रंपकी टीका कीनी, यातायोध मुगम करि दीनी. ॥३१॥ इदि विधि बोधवच निका
फ.सी, ममाता ययातनासी; प्रकटी जगतमांदि जिनयानी, घर घर नाटक
कथा पपानी. ॥ ११ ॥ नगर थागरामांदि विग्याता, कारन पानप यदुझाना,
पंच पुरपथनि निपुन प्रवीन, निमिदिन दानकया रस नीने. ॥ १२ ॥
॥ दोहगः ॥-पनंद पंडिन प्रयम, दुनिय गतुज नाम. वृतिय नानी दास
नर, कोपा गुनधाम. १३ ॥ धर्मदास गपंच जय, मिति से एक बार; पामा
रय चरना करे इन्दके कया न और. ॥ १४ ॥ नाटक रम मुने, कयहूं र सिद्धांत,
कारहूं विंग बनाक, कई घोर विरतंत. ॥ १५ ॥
यय विगयया:-
॥ दोहगः ।-चिट चकोर बर घाम था, मुमति नगीनी दास, ननुर नाय वि
रता र गचंद परगान. ॥ १६॥ दिविधि जान प्रगट नयां, नगर यागरे
मंदि, देसदेस महि विनायो. मृग देशमहि नाहि. ॥ १ ॥
चीन-जहां नहां जिनपानी फिजी, खप न सो जाकी मति मेसी, जार
सहत दोर उठाता, मो ननाव उसे यद याता. ॥ ॥

- श्रीसमपसारनाटक. ॥ दोहाः ॥-घटपट अंतर जिन वते. पटपट धंतर जैन, मत मदिराके पान सां मनवाडा समुझे न. ।। उरए ॥ n चोपाई-बहुत बढाउ कहासो की, कारजरूर वात कहि सीजे. नगर श्रा गरा माहे विष्याता, बनारसी नाम लघु झाता. ॥ ३० ॥ ताने कवित का चतु राईकपा करें प्रपंचो भाई, ५ परपंच रहित दिय खोजे, ते वनारसीलो इसि वो. ॥ २१ ॥ नाटक समेसार हित जीका. मुगमरूप राजमली टीज्ञा. कवित व रचना जो दोई, नापा ग्रंप पढे सर कोई ॥ २२ ॥ तर यनारसी मनमहियानी, कीजे तो प्रगटे जिनवानी.पंच पुरुपकी याज्ञा जोनी, कवित बंधकी रचना कीनी. ॥२३॥सोरहते तिरानवे (१६३)विते. धासमास सित पक्ष बितीते.तिथि तेरसि रविवार प्रवीना ता दीन अंथ ममापत कीना. ॥ २४ ॥ दोहा ॥ मुल निधान सकयंध नर, साहिय साहिफिरान, सदस सादि तिर मुकुटमनि, साद जद मुशतान. ॥२५जाके राज मुचेनसो. कीनों बागमतार, इति जीती व्यापी नदी, यह उनको उपकार. ॥ २६ ॥ ॥ सयका तीक कपन:- ॥ सर्वया इकतीसा ॥- तीनसे दसोचर सोरता दोहा छंद दोड,जुगसते तेताजीक इकतीसा श्राने हे नाती नु चोपईचे सेंतीस ते तेसवये, बीस उप अगरह क शिच पाने ः सात फुनिही घमिले चारि कुंडलिये निजे, सफल सातते सचाई मकवाने देः बत्तीस थक्षरके सोक कीने ताके अंघ संस्था सत्रहते सातवधि काने है. ॥ २७ ॥ दोदाः-समयसार पातन दरव, नाटक जार अनंत तोहे या गम नाममें, परमारय विरतंत.॥ २० ॥ 1 ॥ इति परमागन समयसारनाटक नाम सिांत संपूर्णम् ॥ श्रीरस्तु ।।

जाहेरखबर. , ११ " अमारा तरफथी हालमां नीचेनां पुस्तको उपायां तथा उपाय ठे. किम्मत. रु.था.पा. प्रकरण रलाकर नाग. १ (चीजी थावृत्ति) ६-6-0 (जेमां सामात्रयसोगाथार्नु स्तवन, आगमसार, आनंदघनचो- विशी, नयचक्रसार, अव्यगुणपर्यायनोरास, योगदृष्टि समुच्चय, श्र- ध्यात्मसार, समाधिशतक, समताशतक, दिक्पटचोराशीवोस, चिं- तामणिस्तोत्र, तथा समयसार ए श्रदजुत ग्रंथोनो समावशे कोठे) प्रकरणरमाकर नाग १ सानो प्रथम कटको. (जेमा सामात्रणसोगानुं स्तवन तथा थागमसारठे ). बीजो (जेमा नपचक्रसार, तथा थानंदघन चोविशी) २-४-० घीजो (जेमा योगदृष्टि सद्याय, थध्यात्मसार वगरे) चोयो (जेमा समयसार ) ३-0-0 थी वराग्य करपसता (श्री यशोविजयजी कृत) श्री सपाट संहिता (थपूर्यज्योतिपय-श्री नवादु स्वामी कृत) १-०-० श्री प्रतिमाशतक (श्री यशोविजयजी कृत) श्री मागधीजापानुबयाकरण-टुंठिकानांनापांतरसाये उत्तरार्ध ३-6-01 श्री उपदेशप्रासाद (प्रास्ताविक श्लोक साये) प्रथम खंग. श्री उपदेश तरंगिणी-यनेक कथा साये (श्रीरनमंदिरगणित) १-४-० श्री नीति-(जैनन्यापसोकव्यवहार श्री हेमचंशाचार्य कृत) श्री घेराम्यशतक-(अनेक कया माये) सापांतर श्री योगशाम्र (मूप-टीका यातायोधसाये श्री हेमवंशाचार्य कृत) ३-४- भी धर्मसर्वस्वाधिकार (थप्नुनप्रय श्रीजपशेयर सरिकृत) 0-ए-० मी चंदराजानो रास, अपंसाये. (१५०) रंगीन चित्रोसाये. (उपाय ) ४-0-7 मुंबइमामवी-शाकगसी शा० जीमसिंद माणक. " "

No text on this page.

No text on this page.

No text on this page.

No text on this page.

-

No text on this page.

Shree Pakaran Ratnakar-1

Author
Bhim Singh
Title
Shree Pakaran Ratnakar-1
File name
Shree Pakaran Ratnakar-1
Text
OCR done
Citation
1903
Published
2011/08
Publisher
Mumbay,nirniya Sagar Press
Language
Sanskrit
Pages
249
Library
Agarchand Bhairondan Sethiya Jain Parmarthik Sanstha, Bikaner
DLI number
313885
Barcode
99999990311268.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
B5tufGsvc30
Download PDF

Shree Pakaran Ratnakar-1