·INIO LARARY
न्यायबिन्दुटौका।
THE NYAYABINDU-TĪKĀ
OF
DHARMOTTARA ACHARYA
TO WHICH IS ADDED
THE NYAYABINDU
EDITED BY
PETER PETERSON, M.A.,
Elphinstone Professor of Sanskrit, Bombay.
5137.
RIBSal
GalNt
(Re-issue.) img
Dhal Pet
haffet
(New Delhi
A CENTRALE
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS.
PUBLISHED BY THE ASIATIO SOCIETY OF BENGAL.
CALCUTTA.
1929.

·CENTRAL ARCHAEOLOGIGAL
LIBRARY, NEW DELHI.
A09. Ne........5137
23. 10. Sa
Call No.
Dato...
..SOANE.J.Dla | Pet.
por foran Way - 26. SIW money

·NOTE TO THE REPRINT ISSUE. is the The late Peter Peterson's edition of the Nyāyabindu-ſīkā in the Bibliotheca Indica, 1889, has been out of print for some considerable time and the paper of the surviving copies in India has so badly deteriorated by the passage of forty monsoons that it has become brittle to breaking point and generally unfit to be handled. The importance of the work, the growing interest taken in it, and especially publication of a new edition by Th. Stcherbatsky, Bibliotheca Buddhica, VII, (Petrograd, 1918) make it imperative to have Peterson's editio princeps again available for purposes of comparison. The brief preface to Stcherbatsky's edition of the Sanskrit text, like that of his edition of the Tibetan translation, being in Russian, is unfortunately of no help to most Indian scholars. Furthermore, the Bilingual Index to the Nyāyabindu by the late S. C. Vidyabhusana (Bibliotheca Indica, 1917) refers in its Sanskrit portion to the page-numbers of Peterson's edition. For these and other reasons, not the least being the wish to perpetuate Peterson's memory in connection with his work on this text, it has been decided to re-issue his edition. This reissue is made without any revision whatever and is solely intended to place the editio princeps in its original form again in the hands of scholars for whatever use they may wish to make of it. It is a re-issue only and not a new edition. If any further MSS. of the work should be discovered and if further independent work on the text continues to be published this re-issue will be indispensable as copies of its first edition have become almost unobtainable. The revised text edited by Stcherbatsky contains as yet no varietas lectionum, which has been promised for a further fascicle still to be published, though now for already more than ten years announced as “ in the press," and of which it has not been stated whether the descriptive portion will be in English or in Russian. This present ·re-issue implies however a sincere tribute to Stcherbatsky for his fine labours on this text. It has been attempted to make the reprint a diplomatically true copy of the first edition. The reproduction of the Sanskrit portions has been attended to, with his usual care, by Mahāmahopādhyāya Kamalakrsna Smrtitirtha, whilst the undersigned has taken responsibility for the reprint of the English portions, and it goes without saying that Peterson's Dedication and Preface are faithfully reproduced without modification 1 The reprint has the same page-numbering as of the original issue to which it has been made to correspond line by line, so that references, even in detail, remain the same for both issues, JOHAN VAN MANEN: CALCUTTA, June 15th, 1929. 99 1 The correction in the re-issue of a few misprints such as "volumes for “columns” in line 4 of the footnote of p. VI of the Preface does not seem to call for detailed mention.

·DEDICATED
TO
HIS MAJESTY THE KING OF SWEDEN
AND NORWAY
OSCAR II.
PATRON OF THE EIGHTH INTERNATIONAL CONGRESS OF
ORIENTALISTS
BY HIS MAJESTY'S
MOST OBEDIENT SERVANT
PETER PETERSON.

·No text on this page.

·न्यायबिन्दुटौका
धर्मोत्तराचार्यकृता।
THE NYAYABINDU-TĪKĀ,
BY
DHARMOTTARA ACHARYA.

·No text on this page.

·Wassiliens PREFACE. The circumstances under which this ancient treatise on logic is now for the first time published, as a number of the Calcutta Bibliotheca Indica, should interest even the general reader. The first to make known to us so much as the name of the author, the Achārya Dharmottara, was the Russian scholar W. Wassiljew. During a ten years' residence at Pekin (1840-1850) Wassiljew devoted himself to the study at first hand of Buddhism, fired, as he tells us, with the hope of affording proof that the “Russians too He would appear to have already mastered both the Chinese and the Tibetan languages; and with these keys he unlocked the vast stores of Buddhist tradition in Northern Asia. That tradition is not indigenous, and the books in which it is preserved are for the most part translations from Sanskrit. If we can conceive a state of things in which the whole of the New Testament, lost for ages, and perhaps for ever, in the original Greek, should have been suddenly recovered, in the form of a translation into old Gothic, we shall appreciate the service Wassiljew did to the study of Buddhism. In his first publication Buddhism, its Dogmas, History and Literature'! Wassiljew bad a good deal to tell us of the Buddhist áchārya or teacher, Dharmottara. The Dharmottariya school, so called after its founder Dharmottara or Uttaradharma, was one of eleven schools into which the great Sthavira sect of Buddhists was ultimately subdivided (pp. 253, 256). Along with three of these schools the follow- 1 Der Buddhismus, seine Dogmen, Geschichte und Literatur. St. Peters. burg, 1860. I use this German translation.

·xii PREFACE. ers of Dharmottara asserted that "it was possible for those who had been saved again to fall” (p. 279). Lastly, in a very important passage, which can only be generally referred to here, Wassiljew brings together the names Dignāga, Dharmakīrti, śāntideva and Dharmottara in a way which has special significance for our book (p. 318). One of the Tibetan works used by Wassiljew, and of which he had already in 1860 prepared a translation into Russian,was Tāranātha's history of Buddhism,known pretty generally now from Max Müller's references to it in his . India : what can it teach us ?' (Note on the Renaissance of Sanskrit Literature.) Schiefner, the translator into German of Wassiljew's first work, published the Tibetan text of Tāranātha in 1868: and independent translations into Russian and German, by Wassiljew and Schiefner respectively, appeared in 1869. In his book Schiefner was able to use the greater part of Wassiljew's notes ; and at p. 330 of the German work it will be found that Schiefner corrects from Wassiljew his own translation of a passage in which, according to Wassiljew, Dharmottara is referred to. Schiefner adds the information that the Tibetan Tandjur?contains, among other works by Dharmottara, one entitled the Nyāyabindutīkā. Now this Nyāya-bindu-tikā of Dharmottarāchārya is the book which I have the good fortune to offer here to scholars in its lost Sanskrit original form. For the circumstances under which the then unique MS. of the work (written Samvat 1229 = A.D. 1173) was discovered among the palm-leaf MSS. preserved in the Jain temple of śāntinātha, 1 “The Tibetan Tandjur is a compilation in Tibetan of all sorts of literary works, written mostly by ancient Indian Pandits and some learned Tibetans in the first centuries after the introduction of Buddhism into Tipet, commencing with the seventh century of our era. The whole makes 225 volumes." Csoma Körösi, quoted in Weber's History of Indian Literature, p. 209, note.

·PREFACE. This has unfortunately xii Cambay, I may be permitted to refer to my Third Report. The publication of the book is due to the liberality of the Asiatic Society of Bengal. Observing from the Annual Address of the President of that Society that it was intended to publish some of the Tibetan texts collected by Csoma Körösi and Hodgson, side by side with their Sanskrit originals, I offered to edit in that way Dharmottara's book. the search for Dharmottara's work in its Tibetan form has at least revealed the fact that the Society possesses a work of the same name by the better known author, Dharmakirti.2 Both books are of course commentaries (tīkās) on a work entitled the Nyāyabindu, and it is to be hoped that Dharmakirti's books will ultimately be made available, if not in Sanskrit, at least in a translation from the Tibetan. 1«No. 215 is a Buddhist work, the only Buddhist book in this library: and my colleagues in these studies, if I may per- Dharmottarāchārya's com. mit myself that expresson, will sympathise mentary on the Nyāyabindu. with the feelings with which I came upon it. I have already tried to convey to the reader something of that sense of ruin and desolation which must flow into the mind of him who, in this empty temple, turns over these buried records of human faith and love and sorrow.. Here in the midst of it all is one solitary survival of a still older faith, of a yet greater religion. I turn the page and read : Jayanti jati-vyasana-prabandhaprasīti.hetor jagato vijetuh rāgādyarāteh Sugatasya vācho manas-tamas-tānavam ādadhānāl. 6. The world breeds nothing but a chain of evils that begin with birth: but He has overcome the World. It is He that fighteth for us. His words lighten the darkness of our souls. Glory to Buddha. A Third Report of operations in search of Sanskrit MSS. in the Bombay Circle. Trübner & Co., 1887. 2 For this Buddhist writer see Aufrecht in the Indische Studien, XVI, 204 (the passage is given in English in Peterson and Durgaprasād's Subhāshitā - avli of Vallabhadeva, Introduction, p. 46).

·xiv PREFACE. The first of the three chapters into which this book is divided had already been printed from the Cambay palmleaf MS. (A), when I was very unexpectedly put in possession of a second MS. For this find I was indebted to Mr. Bhagvandas Kevaldas, the well-known agent for the search for Sanskrit MSS, in the Bombay Presidency. Mr. Bhagvandas noticed that the Bhao Daji collection of MSS. belonging to the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society contained a work styled, in the Catalogue, Laghu-Dharmottara-Sūtra. We sent for that book and found to our delight that it contained a second copy of Dharmottara's commentary on the Nyāya-bindu, and a copy of the text of the Nyāyabindu itself (B). This discovery has very greatly lightened the task of editing the book. I have also, through it, been able to present at the end of the commentary the work to which it refers. us. In reviewing my Third Report, Dr. Bühler was disposed to think that the Nyāyabindutīkā of my Cambay MS. must be identical with a Dharmottara-vřitti which he saw in Jesalmir, and of which he had a copy made for the Bombay Government collection. This has not turned out to be the case but the Jesalmir MS. is nevertheless of great importance to It is not Dharmottara's book, but a commentary upon that by a writer whose name is not given. Unfortunately it is a mere fragment, extending only to p. 20 of this edition of the Nyāyabinduțīkā. In a paper, read before the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, I have put together the information contained in the Jesalmir fragment, and have shown in particular that, according to the anonymous commentator, Dharmottara had three predecessors in his task of commenting on these old sūtras, Vinītadeva, śāntibhadra, and Dharmakīrti. As this last writer is known to have written a commentary on a work by Dignāga, who is supposed to have been a contemporary of Kālidāsa's, we ·XV The book itself will, I am PRFACE, obtain from this statement something in the nature of a clue to Dharmottara's date. But for this, and some speculations as to the authorship of sūtras held in such high honour by a succession of famous Buddhist writers, I must take leave here to refer to my paper, which will appear in the forthcoming number of the Society's Journal. The two MSS. on which this edition is thus based have been very carefully collated by me in collaboration with my Shāstrī, Mr.Syamji Valji, whose assistance I desire cordially to acknowledge. We cannot hope that our text is absolutely correct. But we have spared no pains to make it as correct as we could. I had intended to furnish this edition with full notes, but I soon found that the only satisfactory way of explaining a text, which is in places very obscure, would be to attempt a complete translation. I had made considerable progress with a translation when an unexpected opportunity of attending the Stockholm Orientalist Congress rendered it advisable to lay that undertaking aside for the time. students of Buddhism and of Hindu Philosophy; and I have ventured to solicit permission, which has been kindly given, to dedicate it to the august and learned Patron of the Assembly. I cannot refrain from adding that to me, the son of a Shetlander, it is as great a pleasure as it is an honour, to present this venerable relic of old-world thought to the Sovereign of Norway and Sweden. P. PETERSON. Bombay, July 24th, 1889.

·No text on this page.

·न्यायबिन्दुटोका। प्रथमपरिच्छेदः। जयन्ति जातिव्यसनप्रबन्ध- प्रसूतिहेतोर्जगतो विजेतुः । रागाद्यरातेः सुगतस्य वाचो मनस्तमस्तानवमादधानाः॥ सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वेत्यादिनाऽस्य प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजन- ५ मुच्यते । दिविधं हि प्रकरणशरीरं शब्दोऽर्थश्चेति । तत्र शब्दस्य स्वाभिधेयप्रतिपादनमेव प्रयोजनम् । नान्यत् । अतस्तन्न निरूप्यते। अभिधेयं तु यदि निष्प्रयोजनं स्थान्तदा तत्प्रतिपत्तये प्राब्द- संदर्भोऽपि नारम्भणीयः स्यात् । यथा काकदन्तप्रयोजनाभावान तत्परीक्षारम्भणौया प्रेक्षावता । तस्मादस्य प्रकरणस्यारम्भणी- १० यत्वं दर्शयताऽभिधेयप्रयोजनमनेनोच्यते। यस्मात्सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मात्तत्प्रतिपत्त्यर्थमिदमारभ्यत दूत्ययमत्र 1 ·न्यायबिन्टौका। [१ परिच्छेदः । वाक्यार्थः । अत्र च प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थ- सिद्धिहेतुत्वं प्रयोजनमुक्तम् । अस्मिंश्चार्थ उच्यमाने संबन्ध- प्रयोजनाभिधेयान्युकानि भवन्ति । तथा हि पुरुषार्थोपयोगि सम्यग्ज्ञानं व्युत्पादयितव्यमनेन प्रकरणेनेति ब्रुवता सम्यग्ज्ञान- ५ मस्य शब्दसंदर्भस्थाभिधेयं तड्युत्पादनं प्रयोजनं प्रकरणं चेद- मुपायो व्युत्पादनस्येत्युक्तं भवति । तस्मादभिधेयभागप्रयोजना- भिधानसामर्थ्यात्संबन्धादौन्युक्तानि भवन्ति । न विदमेकं वाक्यं संबन्धमभिधेयं प्रयोजनं च वक्तुं साक्षात्ममर्थम् । एकं तु वदत्वयं सामर्थ्याद्दर्शयति । तत्र तदित्यभिधेयपदम् । व्युत्पाद्यत इति १० प्रयोजनमिदम् । प्रयोजनं चात्र वः प्रकरणकरणव्यापारस्थ चिन्यते श्रोतश्च श्रवणव्यापारस्य । तथा हि सर्वे प्रेक्षावन्तः प्रवृत्तिप्रयोजनमन्विष्य प्रवर्तन्ते । तत आचार्यण प्रकरणं किमर्थं कृतं श्रोटभिश्च किमर्थं श्रूयत इति संशयव्युत्पादनं प्रयोजनम- भिधीयते । सम्यग्ज्ञानं व्युत्पद्यमानानामात्मानं व्युत्पादकं कर्तुं १५ प्रकरणमिदं कृतं शिष्यैश्चाचार्यप्रयुकामात्मनो व्युत्पत्तिमिच्छभिः प्रकरणमिदं श्रूयत इति प्रकरणकरण-श्रवणयोः प्रयोजनं व्युत्पा- दनम्। संबन्धप्रदर्शनपदं तु न विद्यते। सामर्थ्यादेव तु स प्रति- पत्तव्यः । प्रेक्षावता हि सम्यग्ज्ञानव्युत्पादनाय प्रकरणमिदमारब्ध- वताऽयमेवोपायो नान्य इति दर्शित एवोपायोपेयभावः प्रकरण- २० प्रयोजनयोः संबन्ध इति । ननु च प्रकरणश्रवणात्प्रागुतान्यप्य- भिधेयादौनि प्रमाणाभावात्येक्षावद्भिर्न ग्राह्यन्ते । तत्किमेतैरा- रम्भप्रेदश उक्तः । सत्यमश्रुते प्रकरणे कथितान्यपि न निश्ची- ·१ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। - । । यन्ते। उकेषु त्वप्रमाणकेथ्वप्यभिधेयादिषु संशय उत्पद्यते । संशयाच प्रवर्तन्ते । अर्थसंशयोऽपि हि प्रवृत्त्यङ्गम् । प्रेक्षावता- मनर्थसंशयो निवृत्त्यङ्गम् । अत एव शास्त्रकारेणैव पूर्व संब- न्धादौनि युज्यन्ते वनुम् । व्याख्यातॄणां हि वचनं क्रौडार्थम- न्यथापि संभाव्यते। शास्त्रकृतां तु प्रकरणप्रारम्भे न विपरीता- ५ भिधेयाद्यभिधाने प्रयोजनमुत्पश्यामो नापि प्रवृत्तिम् । अतस्तेषु संशयो युक्तः । अनुक्नेषु तु प्रतिपत्तृभिर्निप्रयोजनमभिधेयं संभाव्यताऽस्य प्रकरणस्य काकदन्तपरोक्षाया दूव। अशक्यानुष्ठानं वा । ज्वरहरतक्षकचूडारत्नालंकारोपदेशवत् । अनभिमतं वा प्रयोजनम्। मादविवाहक्रमोपदेशवत् । अतो वा प्रकरणालघुतर १० उपायः प्रयोजनस्य । अनुपाय एव वा प्रकरणं संभाव्येत । एतासु चानर्थसंभावनाखेकस्यामप्यनर्थसंभावनायां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते । अभिधेयादिवर्थसंभावनाऽनर्थसंभावनाविरुद्धोत्पद्यते तया प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्त इति प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यङ्गमर्थसंभावनां कर्तुं संबन्धादौन्यभिधीयन्त इति स्थितम् । अविसंवादकं ज्ञानं १५ सम्यग्ज्ञानम् । लोके च पूर्वमुपदर्शितमर्थ प्रापयन्संवादक उच्यते। तबज्ज्ञानमपि प्रदर्शितमथं प्रापयत्मवादकमुच्यते। प्रदर्शिते चार्थ प्रवर्तकत्वमेव प्रापकत्वम् । नान्यत् । तथा हि न ज्ञानं जनयदर्थ प्रापयति। अपि त्वर्थ पुरुषं प्रवर्तयत्प्रापयत्यर्थम् । प्रवर्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वमेव । नहि पुरुषं हठात्प्रवर्तयितुं शक्नोति २० विज्ञानम् । अत एव चार्थाधिगतिरेव प्रमाणफलम् । अधिगते चार्थे प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितश्चार्थः । तथा च सत्याधिगमा- । ।

·न्यायबिन्दटीका। [१ परिच्छेदः । । समाप्तः प्रमाणव्यापारः । अत एवानधिगतविषयं प्रमाणम् । येनैव हि ज्ञानेन प्रथममधिगतोऽर्थस्तेनैव प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितश्चार्थः । तत्रैवार्थे किमन्येन ज्ञानेनाधिकं कार्यम् । ततोऽधिगतविषयमप्रमाणम् । तत्र योऽर्थो दृष्टत्वेन ज्ञातः स ५ प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयीकृतः । यस्माद्यस्मिन्नर्थ प्रत्यक्षस्य साक्षा- कारित्वव्यापारो विकल्पेनानुगम्यते तस्य प्रदर्शकं प्रत्यक्षम् । तस्मादृष्टतया ज्ञातः प्रत्यक्षदर्शितः । अनुमानं तु लिङ्गदर्शना- निश्चिन्वत्प्रवृत्तिविषयं दर्शयति । यथा च प्रत्यक्षं प्रतिभास- मानं नियतमथं दर्शयति । अनुमानं च लिङ्गसंबन्ध नियतम) १० दर्शयति । अत एते नियतस्थार्थस्य प्रदर्शके । तेन ते प्रमाणे । नान्यविज्ञानम् । प्राप्तुं शक्यमर्थमादर्शयत्प्रापकम् । प्रापकत्वाच्च प्रमाणम् । श्राभ्यां प्रमाणाभ्यामन्येन च जानेन प्रदर्शितोऽर्थः कश्चिदत्यन्तविपर्यस्तः। यथा मरीचिकासु जलम् । स चासत्त्वा- प्राप्तुमशक्यः । कश्चिदनियतो भावाभावयोः। यथा संशयार्थः । १५ न च भावाभावाभ्यां युक्तोऽर्थों जगत्यस्ति । ततः प्राप्तुमशक्य- स्तादृशः। सर्वण चालिङ्गजेन विकल्पेन नियामकमदृष्ट्वा प्रवृत्तेन भावाभावयोरनियत एवार्थो दर्शयितव्यः । स च प्रानुमशक्यः । तस्मादशक्यप्रापणमत्यन्तविपरीतं भावाभावनियतं चार्थ दर्शय- दप्रमाणमन्यज्ञानम् । अर्थक्रियार्थिभिश्चार्थक्रियासमर्थार्थप्राप्ति- २० निमित्तं ज्ञानं मृग्यते। यच्च तैर्मग्यते तदेव शास्त्र विचार्यते। ततोऽर्थक्रियासमर्थवस्तुप्रदर्शकं सम्यग्ज्ञानम् । यञ्च तेन प्रद- र्शितं तदेव प्रापणीयम् । अर्थाधिगमात्मकं हि प्रापकमित्युकम् । - ·१ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटीका। तत्र प्रदर्शितादन्यदस्तु भिन्नाकारं भिन्नदेशं भिन्नकालं च । विरुद्धधर्मसंसर्गायन्यदस्तु। देशकालाकारभेदश्च विरुद्धधर्म- संसर्गः । तस्मादन्याकारववस्तुग्राहि नाकारान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम्। यथा पौतशवन्याहि शुक्ल प्राङ्ख। देशान्तरस्थग्राहि चन देशान्तरस्थे प्रमाणम् । यथा कुम्बिकाविवरदेशस्थायां ५ मणिप्रभायां मणिग्राहि ज्ञानं नापवरकदेशस्थे मणौ । कालान्तरयुक्तग्राहि च न कालान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम् । यथार्धरात्रे मध्यान्हकालवस्तुग्राहि स्वप्रज्ञानं नार्धरात्रकाले वस्तुनि प्रमाणम् । ननु देशनियतमाकारनियतं च प्रापयितुं शक्यं यत्कालं तु परिच्छिनं तत्कालं न शक्यं प्रापथितम् । १० नोच्यते यस्मिन्नेव काले परिच्छिद्यते तस्मिन्नेव काले प्राप- यितव्यमिति। अन्यो हि दर्शनकालोऽन्यश्च प्राप्तिकालः। किं तु यत्कालं परिच्छिन्नं तदेव प्रापणीयम् । अभेदाध्यवसायाच्च संतानगतमेकत्वं द्रष्टव्यमिति । सम्यग्ज्ञानं पूर्व कारणं यस्याः सा तथोक्ता । कार्यात्पूर्व भवत्कारणं पूर्वमुक्तम् । कारणशब्दोपादाने तु पुरुषार्थसिद्धेः साक्षात्कारणं गम्येत। पूर्वशब्दे तु पूर्वमात्रम्। विविधं च सम्य- ग्ज्ञानम् । अर्थक्रियानि सम् । अर्थक्रियासमर्थं च प्रवर्तकम् । तयोर्यत्प्रवर्तकं तदिह परोच्यते। तच्च पूर्वमात्रम्। न तु साक्षात्का- रणम्। सम्यग्ज्ञाने हि सति पूर्वदृष्टस्मरणम् । स्मरणादभिलाषः । २. अभिलाषात्प्रवृत्तिः। प्रवृत्तेश्च प्राप्तिः। ततो न साक्षाद्धेतः। अर्थ- क्रियानि से तु यद्यपि साक्षात्प्रवृत्तिस्तथापि तन्त्र परीक्षणीयम्। १५ ·न्यायबिन्दुटीका। [१ परिच्छेदः। ५ यत्रैव हि प्रेक्षावन्तोऽर्थिनः साशास्तत्परोक्ष्यते । अर्थक्रिया- निर्भासे च ज्ञाने सति सिद्धः पुरुषार्थः। तेन तत्र न साशङ्का अर्थ ज्ञाते। अतस्तन्न परीक्षणीयम् । तस्मात्परीक्षार्हमसाक्षात्कारणं सम्यग्ज्ञानमादर्शयितुं कारणशब्दं परित्यज्य पूर्वग्रहणं कृतम् । पुरुषस्थार्थः। अर्थ्यत इत्यर्थः । काम्यत इति यावत् । हेयोऽर्थ उपादेयो वा। हेयो ह्यर्थो हातुमिष्यते। उपादेयोऽप्युपादातम्। न च हेयोपादेयाभ्यामन्यो राशिरस्ति । उपेक्षणीयो ह्यनुपादेय- वाद्धेय एव । तस्य सिद्धिर्हानमुपादानं च। हेतुनिबन्धना हि सिद्धिरुत्पत्तिरुच्यते। ज्ञाननिबन्धना तु सिद्धिरनुष्ठानम्। हेयस्य १० हानमनुष्ठानम्। उपादेयस्य चोपादानम्। ततो हेयोपादेययो- हानोपादानलक्षणानुष्ठितिः सिद्धिरित्युच्यते । सर्वा चासौ पुरुषार्थसिद्धिश्चेति । सर्वशब्द इह द्रव्यकायै वृत्तो न प्रकारकायै । ततो नायमर्थः । द्विप्रकाराऽपि सिद्धिः सम्यग्ज्ञाननिबन्धनेति। अपि त्वयमर्थः । या काचिसिद्धिः सा १५ सर्वा कृत्स्नवासौ सम्यग्ज्ञाननिबन्धनैवेति । मिथ्याज्ञानाद्धि काकतालौयाऽपि नास्त्यर्थसिद्धिः। तथा हि यदि प्रदर्शितम) प्रापयत्येवं ततो भवत्यर्थसिद्धिः। प्रदर्शितं च प्रापयत्सम्यग्ज्ञान- मेव । प्रदर्शितं चाप्रापयन्मिथ्याज्ञानम् । अप्रापकं च कथमर्थ- सिद्धिनिबन्धनं स्यात् । तस्माद्यन्मिथ्याज्ञानं न ततोऽर्थसिद्धिः । २० यतश्चार्थसिद्धिस्तत्सम्यग्ज्ञानमेव । अत एव सम्यग्ज्ञानं यत्नतो व्युत्पादनौयम् । यतस्तदेव पुरुषार्थसिद्धिनिबन्धनम् । ततो यावद्र्यात्पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्ज्ञाननिबन्धनैवेति तावदुक्तं सर्वा । ।

·१ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटौका। ७ यत्त- सा सम्यग्ज्ञानपूर्विकेति। इतिशब्दस्तस्मादित्यस्मिन्नर्थे । दोश्च नित्यमभिसंबन्धः। तदयमों तस्मात्सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मात्तड्युत्पाद्यते। यद्यपि च समासे गुणीभूतं सम्यग्ज्ञानं तथापौह प्रकरणे व्युत्पादयितव्यत्वात्प्रधानम् । तत- स्तस्यैव तच्छब्देन संबन्धः। व्युत्पाद्यत इति विप्रतिपत्तिनिराकरणेन ५ प्रतिपाद्यते व्युत्पाद्यत इति। चतुर्विधा चात्र विप्रतिपत्तिः। संख्या- लक्षणगोचरफलविषया। तत्र संख्याविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह । द्विविधमिति। हौ विधौ प्रकारावस्येति दिविधम् । संख्याप्रदर्शन- द्वारेण च व्यक्तिभेदो दर्शितो भवति। वे सम्यग्ज्ञानव्यको इति । व्यनिभेदे प्रदर्शिते प्रतिव्यक्तिनियतं सम्यग्ज्ञानलक्षणमाख्यातं १० शक्यम् । अप्रदर्शिते तु व्यक्तिभेदे सकलव्यक्त्यनुयायि सम्यग्ज्ञान- लक्षणमेकं न शक्यं वकुम् । ततो लक्षणभेदकथनाङ्गमेव संख्याभेद- कथनम्। अप्रदर्शिते व्यक्तिभेदात्मके संख्याभेदे लक्षणभेदस्य दर्शयि- तमशक्यत्वात्। लक्षणनिर्देशाङ्गत्वादेव च प्रथम संख्याभेदकथनम् । किं पुनस्तविविधमित्याह । प्रत्यक्षमिति। प्रतिगतमाश्रित- १५ मक्षम् । अत्यादयः कान्नाद्यर्थ द्वितीययेति समासः। प्राप्तापना- लंगतिसमासेषु परवल्लिङ्गप्रतिषेधात् । अभिधेयवल्लिङ्गे सति सर्व- लिङ्गः प्रत्यक्षशब्दः सिद्धः । अक्षाश्रितत्वं च व्युत्पत्तिनिमित्तं शब्दस्य। न तु प्रवृत्तिनिमित्तम्। अनेन त्वक्षाश्रितत्वेनेकार्थसम- वेतमर्थसाक्षात्कारित्वं लक्ष्यते । तदेव शाब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । २० ततश्च यत्किंचिदर्थस्य साक्षात्कारिज्ञानं तत्प्रत्यक्षमुच्यते । यदि वक्षाश्रितत्वमेव प्रतिनिमित्तं स्यादिन्द्रियज्ञानमेव प्रत्यक्ष- ·न्यायबिन्दुटोका। [१ परिच्छेदः । -- मुच्येत । न मानसादि । यथा गच्छतौति गौरिति गमन- क्रियायां व्युत्पादितोऽपि गोशब्दो गमनक्रियोपलक्षितमेकार्थसमवेतं गोवं प्रवृत्तिनिमित्तौकरोति । तथा च गच्छत्यगच्छति च गवि गोशब्दः सिद्धो भवति । मौयतेनेनेति मानम् । करणसाधनेन मानशब्देन सारूप्य- लक्षणं प्रमाणमभिधीयते। लिङ्गग्रहणसंबन्धस्मरणस्य पश्चान्मान- मनुमानम् । ग्टहोते पक्षधर्म स्मृते च साध्यसाधनसंबन्धेऽनुमान प्रवर्तत इति पश्चात्कालभाव्युच्यते। चकारः प्रत्यक्षानुमानयोस्तुल्य बलत्वं समुच्चिनोति। यथार्थाविनाभाविवादर्थं प्रापयत्प्रत्यक्षं १० प्रमाणम्। तदर्थाविनाभावित्वादनुमानमपि परिच्छिन्नमर्थं प्राय- यत्प्रमाणमिति। तत्रेति सप्तम्यर्थे वर्तमानो निर्धारणे वर्तते। ततोऽयं वाक्यार्थः । तत्र तयोः प्रत्यक्षानुमानयोरिति समुदायनिर्देशः । प्रत्यक्षमित्येकदेशः। तत्र समुदायात्प्रत्यक्षत्वजात्यैकदेशस्य पृथकरणं निर्धारणम् । तत्र प्रत्यक्षमनूद्य कल्पनापोढत्वमभ्रान्तत्वं च विधी- १५ यते। यत्तद्भवतामस्माकं चार्थेषु साक्षात्कारिज्ञानं प्रसिद्धं तत्क- ल्पनापोढाधान्तत्वयुक्तं द्रष्टव्यम्। न चैतन्मन्तव्यं कल्पनापोढाधा- न्तत्वं चेदप्रसिद्धं किमन्यत्प्रत्यक्षस्य ज्ञानस्य रूपमवशिष्यते। यत्प्रत्यक्ष-- शब्दवाच्यं सदनूछतेति । यस्मादिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधा- य्यर्थेषु साक्षात्कारिज्ञानं प्रत्यक्षशब्दवाच्यं सर्वेषां सिद्धम् । तद- नुवादेन कल्पनापोढाभ्रान्तत्वविधिः। कल्पनाया अपोढमपेतं क- ल्पनापोढम् । कल्पनाखभावरहितमित्यर्थः। अभ्रान्तमर्थक्रियाक्षमे वस्तुरूपेऽविपर्यस्तमुच्यते । अर्थक्रियाक्षम वस्तुरूपं संनिवेशोपाधि- ·१ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटोका। धर्मात्मकम्। तत्र यन भ्राम्यति तदभ्रान्तम् । एतच्च लक्षणवयं विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम्। न त्वनुमाननिवृत्त्यर्थम्। यतः कल्प- नापोढग्रहणेनैवानुमानं निवर्तितम् । तत्रासत्यभ्रान्तग्रहणे गच्छ- दृक्षदर्शनादि प्रत्यक्षं कल्पनापोढ़त्वात्स्यात् । ततो हि प्रवृत्तेन वृक्षमात्रमवाप्यत इति संवादकत्वात्सम्यग्ज्ञानम्। कल्पनापोढत्वाच्च प्रत्यक्षमिति स्थादाशङ्का । तनिवृत्त्यर्थमभ्रान्तग्रहणम् । तद्धि बान्तत्वान्न प्रत्यक्षम्। त्रिरूपलिङ्गजवाभावाच नानुमानम्। न च प्रमाणान्तरमस्ति । अतो गच्छदृक्षदर्शनादि मिथ्याज्ञानमित्युक्त भवति। यदि मिथ्याज्ञानं कथं ततो वृक्षावाप्तिरिति चेत् । न ततो वृक्षावाप्तिः। नानादेशगामौ हि वृक्षस्तेन परिच्छिन्नः । १० एकदेशनियतश्च वृक्षोऽवाप्यते। ततो यद्देशो गच्छट्टतो दृष्ट- स्तद्देशो नावाप्यते। यद्देशश्चावाप्यते स न.दृष्ट इति। न तस्मा- कश्चिदर्थोऽवाप्यते । ज्ञानान्तरादेव तु वृक्षादिरर्थोऽवाप्यते । इत्येवमभ्रान्नग्रहणं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्। भ्रान्तं हनुमानम्। स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽध्यवसायेन प्रवृत्तत्वात् । प्रत्यक्षं तु ग्राह्ये रूपे १५ न विपर्यस्तम् । न त्वविसंवादकमभ्रान्तमिह ग्रहौतव्यम् । यतः सम्यग्ज्ञानमेव प्रत्यक्षम् । नान्यत् । तत्र सम्यग्ज्ञानत्वादेवाविसंवादकत्वे लब्धे पुनरविसंवादकग्रहणं निष्प्रयोजनमेव । एवं हि वाक्यार्थः स्यात् । प्रत्यक्षाख्यं यदवि- संवादकं ज्ञानं तत्कल्पनापोढमविसंवादकं चेति। न चानेन २० दिरविसंवादग्रहणेन किंचित् । तस्माद्वाह्येऽर्थक्रियाक्षमे वस्तुरूपे यदविपर्यस्तं तदभ्रान्तमिह वेदितव्यम् ।

·न्यायबिन्दुटीका। [१ परिच्छेदः । । कीदृशौ पुनः कल्पनेह ग्राह्यत इत्याह । अभिलाप इति । अभिलाप्यतेऽनेनेति अभिलापो वाचकः शब्दः । अभिलापेन संसर्ग एकस्मिञ्जानेऽभिधेयाकारस्थाभिधानाकारेण सह ग्राह्या- कारतया शोलनम् । ततो यदेकस्मिज्ञानेऽभिधेयाभिधानयो- ५. राकारौ संनिविष्टौ भवतस्तदा संसृष्टेऽभिधानाभिधेये भवतः । अभिलापसंसर्गाय योग्योऽभिधेयाभासो यस्यां प्रतीतौ सा तथोक्का। तत्रकाचित्प्रतीतिरभिलापेन संसृष्टाभासा भवति। यथा व्युत्पन्नसंकेतस्य घटार्थकल्पना घटशब्दसंसृष्टार्थावभासा भवति । काचित्त्वभिलापेनासंसृष्टाप्यभिलापसंसर्गयोग्याभासा भवति । १० यथा बालकस्याव्युत्पन्नसंकेतस्य कल्पना । तत्राभिलापसंसृष्टाभासा कल्पनेत्युक्तावव्युत्पन्नसंकेतस्य न संग्टह्येत। योग्यग्रहणे तु सापि संग्रहते। यद्यप्यभिलापसंसृष्टाभासा न भवति तदहर्जातस्य कल्पना। अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा तु भवत्येव। या चाभि- लापसंसृष्टा साऽपि योग्या। तत उभयोरपि योग्यग्रहणेन संग्रहः । असत्यभिलापसंसर्गे कुतो योग्यतावसितिरिति चेत् । अनि- यतप्रतिभासत्वात् अनियतप्रतिभासत्वं च प्रतिभासनियम- हेतोरभावात् । ग्राह्यो ह्यर्थों विज्ञानं जनयन्नियतप्रतिभासं कुर्यात्। यथा रूपं चक्षुर्विज्ञानं जनयन्नियतप्रतिभासं जनयति । विकल्पविज्ञानं वर्थान्नोत्पद्यते । ततः प्रतिभासनियमहेतो- २० रभावादनियतप्रतिभासम् । कुतः पुनरेतदिकल्पोऽर्थानोत्पद्यत इति । अर्थसंनिधिनिर- पेक्षत्वात् । बालोऽपि हि यावहश्यमानं स्तनं स एवायमिति ·१ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्टोका। ११ पूर्वदृष्टत्वेन न प्रत्यवमृशति तावन्नोपरतरुदितो मुखमर्पयति स्तने । पूर्वदृष्टापरदृष्टं चार्थमेकौकुर्वविज्ञानमसंनिहितविषयम् । पूर्वदृष्टस्यासंनिहितत्वात् । असंनिहितविषयं चार्थनिरपेक्षम् । अनपेक्षं च प्रतिभासनियमहेतोरभावादनियतप्रतिभासम् । तादृशं चाभिलापसंसर्गयोग्यम् । इन्द्रियविज्ञानं तु संनिहित- ५ मात्रग्राहित्वादर्थसापेक्षम् । अर्थस्य च प्रतिभासनियमसेतृत्वा- नियतप्रतिभासम् । ततो नाभिलापसंसर्गयोग्यम् । अत एव खलक्षणस्यापि वाच्यवाचकभावमभ्युपगम्यैतदविकल्पकत्वमुच्यते । यद्यपि हि स्खलक्षणमेव वाच्यं वाचकं च भवेत्तथाप्यभिलाप- संसृष्टार्थ विज्ञानं सविकल्पकम् । न चेन्द्रियविज्ञानमर्थन निय- १० मितप्रतिभासत्वादभिलायसंसर्गयोग्यप्रतिभासं भवतीति निर्विक- ल्पकम् । श्रोत्रज्ञानं तर्हि शब्दखलक्षणग्राहि। शब्दखलक्षणं किंचि दाच्यं किंचिदाचकमित्यभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासं स्थात्। तथा च सविकल्पकं स्यात्। नैष दोषः। सत्यपि स्खलक्षणस्य वाच्यवाचक- भावे संकेतकालदृष्टत्वेन ग्टह्यमाणं खलक्षणं वाच्यं वाचकं च ग्टहोतं १५ स्यात् । न च संकेतकालभाविदर्शनविषयत्वं वस्तुनः संप्रत्यस्ति । यथा हि संकेतकालभाविदर्शनमद्य निरुद्धं तदत्तदिषयत्वमप्यर्थ- स्थाद्य नास्ति। ततः पूर्वकालदृष्टत्वमपश्यच्छ्रोत्रज्ञानं न वाच्यवाचक- भावग्राहि । अनेनैव न्यायेन योगिज्ञानमपि सकलशब्दार्थावभा- सित्वेऽपि संकेतकालदृष्टवायहणानिर्विकल्यकम् । तया कल्पनया २० कल्पनाखभावेन रहितं शून्यं सज्ज्ञानं यदभ्रान्तं तत्प्रत्यक्षमिति परेण संबन्धः । कल्पनापोढत्वाभ्रान्तवे परस्परसापेक्षे प्रत्यक्षलक्षणं ·१२ न्यायबिन्दुटीका। [१ परिच्छेदः। । न प्रत्येकमिति दर्शयितुं तया रहितं यदभ्रान्तं तत्प्रत्यक्षमिति लक्षणयोः परस्परसापेक्षयोः प्रत्यक्षविषयत्वं दर्शितमिति। तिमिर- मक्षणोविलवः । इन्द्रियगतमिदं विभ्रमकारणम् । श्राशनमण- मलातादेः। मन्दं भ्रम्यमाणेऽलातादौ न चक्रान्तिरुत्पद्यते । ५ तदर्थमाशग्रहणेन विशेष्यते भ्रमणम् । एतच्च विषयगतं विनम- कारणम्। नावा गमनं नौयानम्। गच्छन्न्यां नावि स्थितस्य गच्छ- हक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यत इति यानग्रहणम् । एतच्च बाह्याश्रयस्थितं विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्तश्लेश्मणाम् । वातादिषु हि क्षोभं गतेषु ज्वलितस्तम्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते । एतच्चाध्यात्मगतं १० विभ्रमकारणम्। सर्वैरेव च विचमकारणैरिन्द्रियविषयबाह्याध्या- भिकाश्रयगतैरिन्द्रियमेव विकर्तव्यम्। अविकृत इन्द्रिय इन्द्रिय- भ्रान्ययोगात्। एते संक्षोभपर्यन्ता श्रादयो येषां ते तयोताः । आदिग्रहणेन काचकामलादय इन्द्रियस्था ग्रह्यन्ते। आशुनयना- नयनादयो विषयस्थाः । आशुनयनानयने हि कार्यमाणेऽलाता- १५ दावग्निवर्णदण्डाभासा भ्रान्तिर्भवति। हस्तियानादयो बाह्याश्र- यस्था गाढमर्मप्रहारादय आध्यात्मिकायस्था विधमहेतवो ग्टह्यन्ते । तैरनाहितो विभ्रमो यस्मिंस्तथाविधं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तदेवं लक्षणमाख्याय यैरिन्द्रियमेव द्रष्टु कल्पितं मानस- प्रत्यक्षलक्षणे च दोष उद्भावितः खसंवेदनं च नाभ्युपगतं योगि- २० ज्ञानं च तेषां विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ प्रकारभेदं प्रत्यक्षस्य दर्शयन्नाह। तच्चतर्विधमिति । इन्द्रियस्य ज्ञानमिन्द्रियज्ञानम् । इन्द्रियाश्रितं यत्तत्प्रत्यक्षम्। मानसप्रत्यक्ष पर्यो दोष उद्भावितस्तं ·१ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। १३ निराकतं मानसप्रत्यक्षलक्षणमाह । स्व आत्मीयो विषय इन्द्रिय- ज्ञानस्य तस्यानन्तरः । न विद्यतेऽन्तरमस्येति। अन्तरं च व्यवधानं विशेषश्चोच्यते । ततश्चान्तरे प्रतिषिद्धे समानजातीयो दितीय- क्षणभाव्युपादेयक्षण इन्द्रियविज्ञानविषयस्य ग्टह्यते। तथा च सतीन्द्रियज्ञानविषयक्षणादुत्तरक्षण एकसंतानान्तर्भूतो ग्टहीतः । स सहकारौ यस्येन्द्रियविज्ञानस्य तत्तथोकम् । दिविधश्च सह- कारौ। परस्परोपकारी एककार्यकारी च। इह च क्षणिके वस्तुन्यतिशयाधानायोगादेककार्यकारित्वेन सहकारौ ग्टह्यते । विषयविज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञानमेकं क्रियते यतस्तदनयोर्न परस्परसहकारित्वम् । ईदृशेनेन्द्रियविज्ञानेनालम्बनप्रत्ययभूते- १० नापि योगिज्ञानं जन्यते। तन्निरासाथ समनन्तरप्रत्ययग्रहणं कृतम्। समश्चासौ ज्ञानत्वेनानन्तरश्चासावव्यवहितत्वेन स चासौ प्रत्ययश्च हेतुत्वात्ममनन्तरप्रत्ययः । तेन जनितम् । तदनेनैक- संतानान्तर्भूतयोरेवेन्द्रियज्ञान-मनोज्ञानयोर्जन्यजनकभावे मनो- विज्ञानं प्रत्यक्षमित्युक्तं भवति । ततो योगिज्ञानं परसंतानवर्ति १५ निरस्तम् । यदा चेन्द्रियज्ञानविषयादन्यो विषयो मनोविज्ञानस्य तदा ग्रहौतग्रहणादासञ्जितोऽप्रामाण्यदोषो निरस्तः । यदा चेन्द्रियज्ञानविषयोपादेयभूतः क्षणो ग्टहीतस्तदेन्द्रियज्ञानेना- ग्टहौतस्य विषयान्तरस्य ग्रहणादन्धबधिराद्यभावदोषप्रसङ्गो निरस्तः । एतच्च मनोविज्ञानमुपरतव्यापारे चक्षुषि प्रत्यक्षमिष्यते । २० व्यापारवति तु चक्षुषि यदपज्ञानं तत्मवं चक्षुराश्रितमेव। इतरथा चक्षुराश्रितत्वानुपपत्तिः कस्यचिदपि विज्ञानस्य । 1 । -एतच्च ·न्यायबिन्दुटौका। [१ परिच्छेदः सिद्धान्तप्रसिद्धं मानसं प्रत्यक्षम्। न त्वस्य प्रसाधकमस्ति प्रमाणम् । एवंजातीयकं तद्यदि स्थान्न कश्चिद्दोषः स्यादिति वक्तुं लक्षण- माख्यातमस्येति । खसंवेदनमाख्यातमाह। चित्तमर्थमात्रग्राहि। चैत्ता विशेषा- ५ वस्थाग्राहिणः सुखादयः। सर्वे च ते चित्तवेत्ताश्च सर्वचित्त- चैत्ताः । सुखादय एव स्फुटानुभवत्वात्वसंविदिताः। नान्या चित्तावस्थेत्येतदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं सर्वग्रहणं कृतम् । नास्ति सा काचिञ्चित्तावस्था यस्थामात्मनः संवेदनं न प्रत्यक्षं स्थात् । येन हि रूपेणात्मा वेद्यते तद्द्वपमात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् इह च रूपादौ १० वस्तुनि दृश्यमानेऽन्तरः सुखाद्याकारस्तुल्यकालं संवेद्यते। न च ग्टह्यमाणाकारो नौलादिः सातादिरूपो वेद्यत इति वक्तुं शक्यम् । यतो नौलादिः सातरूपेणानुभूयत इति न निश्चीयते। यदि हि सातादिरूपोऽयं नौलादिरनुभूयत इति निश्चौथेत स्यात्तस्य सातादिरूपत्वम् । यस्मिनरूपे प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारित्वव्यापारो १५ विकल्पेनानुगम्यते तत्प्रत्यक्षम्। न च नौलस्य सातरूपत्वमनुगम्यते। तस्मादसातान्नौलाद्यर्थादन्यदेव सातमनुभूयते नौलानुभवकाले । तच्च ज्ञानमेव । ततोऽस्ति ज्ञानानुभवः । तच्च ज्ञानरूपं वेदन- मात्मनः साक्षात्कारि निर्विकल्पकमन्नान्तं च तस्मात्प्रत्यक्षम् । योगिप्रत्यक्षं व्याख्यातमाह । भूतः सद्भूतोऽर्थः । प्रमाणेन दृष्टश्च २० सद्भूतः। तथा चत्वार्यार्यसत्यानि। भूतार्थस्य भावना पुनःपुनश्चेतसि विनिवेशनम् । भावनायाः प्रकर्षों भाव्यमानार्थाभासस्य ज्ञानस्य स्फुटाभत्वारम्भः । प्रकर्षस्य पर्यन्तो यदा स्फुटाभत्वमौषदसंपूर्ण ·१ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटोका। १५ भवति। यावद्धि स्फुटाभत्वमपरिपूर्ण तावत्तस्य प्रकर्षगतिः। संपूर्ण तु यदा तदा नास्ति प्रकर्षगतिः। ततः संपूर्णवस्थायाः प्राक्तन्य- वस्था स्फुटाभत्वप्रकर्षपर्यन्त उच्यते तस्मात्पर्यन्ताद्यज्ञातं भाव्य- मानस्य संनिहितस्येव स्फुटतराकारयाहि ज्ञानं योगिनः प्रत्यक्षम् । तदिह स्फुटाभत्वारम्भावस्था भावनाप्रकर्षः। अभ्रकव्यवहितमिव ५ यदा भाव्यमानं वस्तु पश्यति सा प्रकर्षपर्यन्तावस्था। करतलामल- कवद्भाव्यमानस्यार्थस्य यद्दर्शनं तद्योगिनः प्रत्यक्षम् । तद्धि स्फुटा- भम् । स्फुटाभत्वादेव च निर्विकल्यकम् । विकल्पविज्ञानं हि संकेतकालदृष्टत्वेन वस्तु पटलच्छब्दसंसर्गयोग्यं ग्टहौयात्। संकेत- कालदृष्टत्वं च संकेतकालोत्पन्नज्ञानविषयत्वम्। यथा च पूर्वोत्यन्नं १ विनष्टं ज्ञानं संप्रत्यसत् । तत्पूर्वविनष्टज्ञानविषयत्वमपि सप्रति नास्ति वस्तुनः । तदसद्वपं वस्तुनो ग्टदसंनिहितार्थग्राहित्वाद- स्फुटाभम् । अस्फुटाभत्वात्मविकल्पकम् । ततः स्फुटाभवानिर्वि- कल्पकम् । प्रमाणशुद्धार्थवाहित्वाच्च संवादकम् । अतः प्रत्यक्षम् । दूतरप्रत्यक्षवत्। योगः समाधिः। स यस्यास्ति स योगी। तस्य १५ ज्ञानं प्रत्यक्षम्। इतिशब्दः परिसमाप्यर्थः। इयदेव प्रत्यक्षमिति । तदेवं प्रत्यक्षस्य कल्पनापोढत्वाभ्रान्तत्वयुक्तस्य प्रकारभेदं प्रति- पाद्य विषयविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह । तस्येत्यादि । तस्य चतु- विधप्रत्यक्षस्य विषयो बोद्धव्यः । स्खलक्षणम् । स्वमसाधारणं लक्षणं तत्त्वं स्खलक्षणम् । वस्तुनो ह्यसाधारणं च तत्त्वमस्ति सामान्यं च २० यदसाधारणं तत्प्रत्यक्षग्राह्यम् । द्विविधो हि प्रमाणस्य विषयो याह्यश्च यदाकारमुत्पद्यते । प्रापणीयश्च यमध्यवस्यति । अन्यो असा ·न्यायबिन्दुटीका। [१ परिच्छेदः। हि ग्राह्योऽन्यश्चाध्यवसेयः । प्रत्यक्षस्य हि क्षण एको ग्राह्यः । अध्यवसेयस्तु प्रत्यक्षवलोत्पन्नेन निश्चयेन संतान एव। संतान एव च प्रत्यक्षस्य प्रापणीयः। क्षणस्य प्रापयितमशक्यत्वात्। तथाऽ- नुमानमपि स्वप्रतिभासेऽनर्थ नर्थाध्यवसायेन प्रत्तेरनर्थग्राहि। म ५. पुनरारोपितोऽर्थों ग्टह्यमाणः स्खलक्षणत्वेनावसौयते यतस्ततः स्व- लक्षणमध्यवसितं प्रवृत्तिविषयोनुमानस्य । अनर्थस्तु ग्राह्यः । तदत्र प्रमाणस्य ग्राह्य विषयं दर्शयता प्रत्यक्षस्य स्खलक्षणं विषय उक्तः । कः पुनरसौ विषयो ज्ञानस्य यः स्खलक्षणं प्रतिपत्तव्य इत्याह । यस्यार्थस्येत्यादि। अर्थशब्दो' विषयपर्यायः । यस्य ज्ञानविषयस्य १० संनिधानं निकटदेशावस्थानम् । असंनिधानं दूरदेशावस्थानम् । तस्मात्संनिधानादसंनिधानाच्च ज्ञानप्रतिभासस्य ग्राह्याकारस्य भेदः स्फुटत्वास्फुटत्वाभ्याम्। यो हि ज्ञानस्य विषयः संनिहितः सन्स्फुटमाभासं ज्ञानस्य करोति। असंनिहित योग्यदेशावस्थित एवास्फुटं करोति तत्वलक्षणम् । सर्वाण्येव हि वस्तुनि दूराद- १५ स्फुटानि दृश्यन्ते । समीपे स्फुटानि । तान्येव स्खलक्षणानि । कस्मात्युनः प्रत्यक्षविषय एव स्खलक्षणम् । तथा हि विकल्प- विषयोऽपि वहिपृश्यात्मक एवावसीयत इत्याह। तदेव परमार्थ- सदिति। परमार्थोऽवचिममनारोपितं रूपम् । तेनास्तीति पर- मार्थसत् । य एवार्थः संनिधानासंनिधानाभ्यां स्फुटमस्फुटं च प्रतिभासं करोति परमार्थसन्स एव। स च प्रत्यक्षविषयो यत- स्तस्मात्तदेव खलक्षणम् । कस्मात्पुनस्तदेव परमार्थसदित्याह । अर्थ्यत इत्यर्थः । हेय ।

·१ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटीका। उपादेयश्च । हेयो हि हातुमिष्यत उपादेयश्चोपादातुम् । अर्थस्य प्रयोजनस्य क्रिया निष्पत्तिस्तस्यां सामर्थं पाकिस्तदेव लक्षणं रूपं यस्य वस्तुनस्तदर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणम्। तस्य भावः। तस्मादस्तुशब्दः परमार्थसत्पर्यायः। तदयमों यस्मादर्थक्रियासमर्थ परमार्थ- सदुच्यते संनिधानासंनिधानाभ्यां च ज्ञानप्रतिभासस्थ भेदकोऽ- ५ र्थोऽर्थक्रियासमर्थः । तस्मात्स एव परमार्थसन् । तत एव हि प्रत्यक्षविषयादर्थक्रिया प्राप्यते । न विकल्पविषयात् । अत एव यद्यपि विकल्पविषयो दृश्य दूवावसीयते तथापि न दृश्य एव । ततोऽर्थक्रियाभावात्। दृश्याच्च भावात् । अतस्तदेव स्खलक्षणं न विकल्पविषयम् । एतस्मात्खलक्षणाद्यदन्यत्खलक्षणं यो न भवति ज्ञानविषय- स्तत्मामान्यलक्षणम् । विकल्पविज्ञानेनावसीयमानो ह्यर्थः संनि- धानासंनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासं न भिनत्ति। तथा ह्यारोप्य- माणो वहिरारोपादस्ति। आरोपाच्च दूरस्थो निकटस्थश्च । तस्य समारोपितस्य संनिधानादसंनिधानाच ज्ञानप्रतिभासस्य न भेदः १५ स्फुटत्वेनास्फुटत्वेन वा । ततः खलक्षणादन्य उच्यते । सामा- न्येन लक्षणं सामान्यलक्षणम्। साधारणं रूपमित्यर्थः । रोप्यमाणं हि रूपं सकलवकिसाधारणम् । ततस्तत्मामान्य- लक्षणम् । तच्चानुमानस्य ग्राह्य दर्शयितुमाह । सोऽनुमानस्य विषयो २० ग्राह्यरूपः। सर्वनाम्नोऽभिधेयवल्लिङ्ग परिग्रहः । सामान्यलक्षणम्। अनुमानस्य विषयं व्याख्यातुकामेनायं खलक्षणस्वरूपाख्यानग्रन्थ समा- 2 ·न्यायबिन्दुटोका। [१ परिच्छेदः। । श्रावर्तनीयः स्यात् । ततो लाघवार्थ प्रत्यक्षपरिच्छेद एवानु- मानविषय उत्तः । विषयविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह । तदेवेति। यदेवानन्तरमुक्तं प्रत्यक्षं तदेव प्रमाणस्य फलम्। कथं ५ प्रमाणफलमित्याह । अर्थस्य प्रतीतिरवगमः । सैव रूपं यस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य तदर्थप्रतीतिरूपम् । तस्य भावः । तस्मादेतदुक्तं भवति। प्रापकं ज्ञानं प्रमाणम् । प्रापणशक्तिश्च न केवलादर्था- विनाभावित्वाद्भवति। बीजाद्यविनाभाविनोप्यकुरादेरप्रापकत्वात्। तस्मादर्थादुत्पत्तावप्यस्य ज्ञानस्यास्ति कश्चिदवश्यकर्तव्यः प्रापक- १० व्यापारः । येन कृतेनार्थः प्रापितो भवति । स एव प्रमाणफलम् । यदनुष्ठानात्प्रापकं भवति ज्ञानम् । उक्तं च पुरस्तात्प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनमेव प्रापकस्य प्रापकव्यापारो नाम । तदेव च प्रत्यक्षमर्थप्रतीतिरूपमर्थदर्शनरूपम् । अतस्तदेव प्रमाणफलम् । यदि तर्हि ज्ञानं प्रमितिरूपत्वात्प्रमाणफलं किं तर्हि प्रमाणमित्याह । अर्थन सह यत्सारूप्यं सादृश्यमस्य ज्ञानस्य तत्प्रमाणमिह । यस्मादिषयाज्ज्ञानमुदेति तद्दिषयसदृशं तद्भवति। यथा नौलादुत्पद्यमानं नौलसदृशम् । तच सादृश्यमाकार इत्याभास इत्यपि व्यपदिश्यते । ननु च ज्ञानादव्यतिरिक्त सादृश्यम् । तथा च सति तदेव ज्ञानं प्रमाणं तदेव प्रमाणफलम् । न चैकं वस्तु साध्यं साधनं चोपपद्यते । तत्कथं सारूप्यं प्रमाणमित्याह । तदशादिति । १५ ·१ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। १६ तदिति सारूप्यं तस्य वशात्मारूप्यमामर्थ्यात् । अर्थस्य प्रतीति- रवबोधस्तस्याः सिद्धिः । तसिद्धेः कारणात् । अर्थस्य प्रतौति- रूपं प्रत्यक्ष विज्ञानं सारूप्यवशात्मिध्यति प्रतीतं भवतीत्यर्थः । नौलनिर्भासं हि विज्ञानं यतस्तस्मान्नौलस्य प्रतीतिरवसीयते । येभ्यो हि चक्षुरादिभ्यो विज्ञानमुत्पद्यते । न तदशात्तज्ज्ञानं नौलस्य संवेदनं शक्यतेऽवस्थापयितुम् । नौलसदृशं त्वनुभूय- मानं नौलस्य संवेदनमवस्थाप्यते । न चात्र जन्यजनकभाव- निबन्धनः साध्यसाधनभावः । येनैकस्मिन्वस्तुनि विरोधः स्यात् । अपि तु व्यवस्थाप्य-व्यवस्थापकभावेन । तत एकस्य वस्तुनः किंचिद्रुपं प्रमाणं किंचित्प्रमाणफलं न विरुध्यते । व्यवस्थापन- १० हेतर्हि सारूप्यम्। तस्य ज्ञानस्य व्यवस्थाप्यं च नौलसंवेदनरूपम् व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावोऽपि कथमेकस्य ज्ञानस्य चेदुच्यते । सदृशामनुभूयमानं तद्विज्ञानम् । यतो नौलस्य ग्राहकमव- स्थाप्यते निश्चयप्रत्ययेन । तस्मात्मारूप्यमनुभूतं व्यवस्थापनहेतुः, निश्चयप्रत्ययेन च तज्ज्ञानं नौलसंवेदनमवस्थाप्यमानं व्यवस्थाप्यम् । १५ तस्मादसारूप्यव्यावृत्त्या सारूप्यं व्यवस्थापनहेतुः । अनौलबोधव्यावृत्त्या च नौलबोधरूपत्वं व्यवस्थाप्यम् । व्यव- स्थापकश्च विकल्पप्रत्ययः प्रत्यक्षबलोत्पन्नो द्रष्टव्यः । ननु निर्विकल्पकत्वात्प्रत्यक्षमेव नौलबोधरूपत्वेनात्मानमव- स्थापयितुं शक्नोति । निश्चयप्रत्ययेनाव्यवस्थापितं सदपि नौल- २० बोधरूपं विज्ञानमसत्कल्पमेव । तस्मानिश्चयेन नौलबोधरूपं व्यवस्थापितं विज्ञानं नौलबोधात्मना सद्भवति । तस्मादध्यव- ज्ञानस्य ·न्यायबिन्दुटोका। [१ परिच्छेदः। तथा सायं कुर्वदेव प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति । अश्वते त्वध्यवसाये नौलबोधरूपत्वेनाव्यवस्थापितं भवति विज्ञानम् । प्रमाणफलमर्याधिगमरूपत्वमनिष्यन्नम्। अतः साधकतमत्वाभावा- प्रमाणमेव न स्याज्ञानम् । जनितेन त्वध्यवसायेन सारूप्य- ५ वशानौलबोधरूपे ज्ञानेऽवस्थाप्यमाने सारूप्यं व्यवस्थापनहेतुत्वा- प्रमाणं सिद्धं भवति । यद्येवमध्यवसायसहितमेव प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यान्न केवलमिति चेत् । नैतदेवम् । यस्मात्प्रत्यक्षबलोत्पन्नेना- ध्यवसायेन दृष्टत्वेनाऽर्थोऽवसीयते नोत्प्रेक्षितत्वेन। दर्शनं चार्थ- साक्षात्करणाख्यं प्रत्यक्षव्यापारः। उत्प्रेक्षणं तु विकल्पव्यापारः । १० तथा हि परोक्षमर्थ विकल्पयन्त उत्प्रेक्षामहे न तु पश्याम इत्युत्प्रेक्षात्मकं विकल्पव्यापारमनुभवादवस्यन्ति । तस्मात्स्वव्यापार तिरस्कृत्य प्रत्यक्षव्यापारमादर्शयति । यत्रार्थ प्रत्यक्षपूर्वको- ऽध्यवसायस्तच प्रत्यक्षं केवलमेव प्रमाणम् ॥ इति न्यायबिन्दुटौकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः ।

·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटीका। २१ अथ द्वितीयपरिच्छेदः । एवं प्रत्यक्षं व्याख्यायानुमानं व्याख्यातमाह । अनुमानं विधा। दिप्रकारम्। अथानुमानलक्षणे वक्तव्ये किमकस्मात्प्रकार- भेदः कथ्यते। उच्यते । परार्थानुमानं शब्दात्मकं स्वार्थानुमानं तु ज्ञानात्मकम् । तयोरत्यन्तभेदान्नैकं लक्षणमस्ति । ततस्तयोः प्रतिनियतं लक्षणमाख्यातं प्रकारभेदः कथ्यते । प्रकारभेदो ५ हि व्यक्तिभेदः । व्यक्तिभेदे च कथिते प्रतिव्यनिनियतं लक्षणं शक्यते वक्तुम् । नान्यथा । ततो लक्षणनिर्देशाङ्गमेव प्रकारभेद- कथनम् । अशक्यतां च प्रकारभेदकथनमन्तरेण लक्षणनिर्देशस्य ज्ञात्वा प्राक्प्रकारभेदः कथ्यत इति । किं पुनस्तदैविध्यमित्याह । स्वस्मायिदं खार्थम् । येन १० स्वयं प्रतिपद्यते तत्वार्थम् । परस्मायिदं परार्थम् । येन परं प्रतिपादयति तत्परार्थम् । तत्र तयोः खार्थपरार्थानुमानयोर्मध्ये खार्थ ज्ञानं किंविशिष्टमित्याह। त्रिरूपादिति। बौणि रूपाणि यस्य वक्ष्यमाणलक्षणानि तत्त्रिरूपम् । लिङ्ग्यते गम्यतेऽनेनार्थ इति लिङ्गम् । तस्मात्तिरूपालिङ्गाद्यज्जातं ज्ञानमिति । एत- १५ द्धेतद्वारेण विशेषणम् । तत्तिरूयाच्च लिङ्गात्तिरूपलिङ्गालम्बन- मप्युत्पद्यत इति विशिनष्टि । अनुमेय इति । एतच्च विषय- द्वारेण विशेषणम् । त्रिरूपालिङ्गाद्यदुत्पन्नमनुमेयालम्बनं ज्ञानं तत्वार्थमनुमानमिति ।

·२२ न्यायबिन्दुटीका। [२ परिच्छेदः । : लक्षणविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविप्रतिपत्तिं निराकर्तु- माह। प्रमाणस्य यत्कलं तस्य या व्यवस्थाऽत्रानुमानेऽपि प्रत्यक्षवत्प्रत्यक्ष इव वेदितव्या । यथा हि नौलसरूपं प्रत्यक्ष- मनुभूयमानं नौलबोधरूपमवस्याप्यते । तेन नौलसारूप्यं व्यव- ५ स्थापनहेतुः प्रमाणम् । नौलबोधरूपं तु व्यवस्थाप्यमानं प्रमाण- फलम् । तबदनुमानं नौलाकारमुत्पद्यमानं नीलबोधरूपमव- स्थाप्यते । तेन नौलसारूप्यमस्य प्रमाणम् । नौलविकल्पनरूपं त्वस्य प्रमाणफलम्। सारूप्यवशाद्धि तनौलप्रतीतिरूपं सिध्यति । नान्यथेति। एवमिह संख्यालक्षणफलविप्रतिपत्तयः । प्रत्यक्ष- १० परिच्छेदे तु गोचरविप्रतिपत्तिनिराकृता । लक्षणनिर्देशप्रसङ्गेन तु त्रिरूपं लिङ्गं प्रस्तुतम् । तदेव व्याख्यातमाह। रूप्यमित्यादि। लिङ्गस्य यत्नरूप्यं यानि त्रौणि रूपाणि तदिदमुच्यत इति शेषः । किं पुनस्तत्वैरूप्यमित्याह । अनुमेयं वक्ष्यमाणलक्षणम् । १५ तस्मिंल्लिङ्गस्य सत्त्वमेव निश्चितमेकं रूपम्। यद्यपि चात्र निश्चित- ग्रहणं न कृतं तथाऽप्यन्ते कृतं प्रक्रान्तयोईयोरपि रूपयोरपेक्ष- पोयम् । यतो न योग्यतया लिङ्ग परोक्षज्ञानस्य निमित्तम् । यथा बोजमगुरस्य । अदृष्टाद्भूमादग्गेरप्रतिपत्तेः । নামি खविषयज्ञानापेक्षं परोक्षार्थप्रकाशनम्। यथा प्रदीपो घटादे- दृष्टादप्यनिश्चितसंबन्धादप्रतिपत्तेः । तस्मात्परोक्षार्थनान्तरोयक- तया निश्चयनमेव लिङ्गस्य परोक्षार्थप्रतिपादनव्यापारः । नापरः कश्चित् । अतोऽन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मत्वनिश्चयो लिङ्गच्यापारा- ·२ परिच्छेदः । 11 न्यायबिन्दुटोका। २३ त्मकत्वादवश्यकर्तव्य इति सर्वेषु रूपेषु निश्चितग्रहणमपेक्ष- णीयम् । तत्र सत्त्ववचनेनासिद्धं चाक्षुषत्वादि निरस्तम् । एव- कारेण पक्षकदेशासिद्धः । यथा चेतनास्तरवः स्वापादिति । पक्षीकृतेषु तरुषु पत्नसंकोचलक्षण: स्वाप एकदेशेन सिद्धः । न हि सर्व वृक्षा रात्रौ पत्त्रसंकोचभाजः । किं तु केचिदेव । सत्त्ववचनस्य पश्चाटातेनैवकारेणासाधारणो धर्मो निरस्तः। यदि ह्यनुमेय एव सत्त्वमिति कुर्याच्छावणत्वमेव हेतुः स्थात्। निश्चित- ग्रहणेन संदिग्धासिद्धः सर्वो निरस्तः । सपक्षो वक्ष्यमाणलक्षणः । तस्मिन्नेव सत्त्वं निश्चितं द्वितीयं रूपम् । इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः । स हि नास्ति १० सपने। एवकारेण साधारणानकान्तिकः। स हि न सपक्ष एव वर्तते किं भयत्रापि । सत्त्वग्रहणात्यूर्वावधारणवचनेन सपक्ष- व्यापिसत्ताकस्यापि प्रयत्नानन्तरोयकस्य हेतुत्वं कथितम् । पश्चादवधारणे त्वयमर्थः स्यात् । सपक्षे सत्त्वमेव यस्य स हेतु- रिति प्रयत्नानन्तरोयकत्वं न हेतुः स्यात् । निश्चितवचनेन १५ संदिग्धान्वयोऽनैकान्तिको निरस्तः । यथा सर्वज्ञः कश्चिदत- त्वात् । वक्तृत्वं हि सपचे सर्वज्ञे संदिग्धम् । असपक्षो वक्ष्यमाणलक्षणः । तस्मिन्नसत्त्वमेव निश्चितं हतौयं रूपम् । तचासत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः। विरुद्धो हि विपक्षे- ऽस्ति। एवकारेण साधारणस्य विपक्षकदेशवृत्तेर्निरामः। प्रयत्ना- २० नन्तरीयकत्वे साध्ये ह्यनित्यत्वं विपक्षकदेशे विद्युदादावस्त्या- काशादौ नास्ति । ततो नियमेनास्य निरासः । असत्त्ववचना- ·२४ न्यायबिन्टीका। [२ परच्छिदः । ५ त्यूर्वस्मिन्नवधारणेऽयमर्थः स्यात् । विपक्ष एव यो नास्ति स हेतुः । तथा च प्रयत्नानन्तरीयकत्वं सपनेऽपि सर्वत्र नास्ति । ततो न हेतुः स्यात् । ततः पूर्व न कृतम् । निश्चितग्रहणेन संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकोऽनेकान्तिको निरस्तः । ननु च सपक्ष एव सत्त्वमित्युक्ते 'विपक्षेऽसत्त्वमेवेति गम्यत एव। तत्किमर्थं पुनरुभयोरुपादानं कृतम्। तदुच्यते। अन्वयो व्यतिरेको वा नियमवानेव प्रयोक्तव्यो नान्यथेति दर्शयित इयो- रप्युपादानं कृतम् । श्रनियमे हि द्वयोरपि प्रयोगेऽथमर्थः स्यात् । सपचे योऽस्ति विपक्षे च नास्ति स हेतुरिति । तथा च सति ३० स श्यामस्तत्पुत्रत्वादृश्यमानपुत्रवदिति तत्युत्रत्वं हेतुः स्यात् तस्मानियमवतोरेवान्वयव्यतिरेकयोः प्रयोगः कर्तव्यः । येन प्रतिबन्धो गम्येत साधनस्य साध्येन । नियमवतोश्च प्रयोगेऽवश्य- कर्तव्ये दयोरेक एव प्रयोक्तव्यो न दाविति नियमवानेवान्चयो व्यतिरेको वा प्रयोक्तव्य इति शिक्षणार्थं द्वयोरुपादानमिति । रूप्यकथनप्रसङ्गेनानुमेयः सपक्षो विपक्षश्चोक्तः । तेषां लक्षणं वक्तव्यम् । तत्र कोऽनुमेय इत्याह । अनुमेयोऽचेत्यादि । अत्र हेतुलक्षणे निश्चेतव्ये धर्म्यनुमेयः। अन्यत्र तु साध्यप्रतिपत्तिकाले समुदायोऽनुमेयः । व्याप्तिनिश्चयकाले तु धर्मोऽनुमेय इति दर्शयितुमत्र ग्रहणम् । जिज्ञासितो ज्ञातुमिष्टो विशेषो धर्मों २० यस्य धर्मिणः स तथोक्तः । कः सपक्षः। समानोऽर्थः सपक्षः। समानः सदृशो योऽर्थः पक्षण स सपक्ष उक्त उपचारात्। समानशब्देन विशेष्यते। समानः पक्षः सपक्षः। १५ ।

·२ परिच्छेदः। न्यायबिन्दुटोका। २५ ५ । समानस्य च सशब्दादेशः। स्थादेतत्। किं तत्पक्षपक्षयोः सामान्य येन समानः सपक्षः पक्षणेत्याह। साध्यधर्मसामान्येनेति। साध्यश्चा- सावसिद्धत्वाद्धर्मश्च पराश्रितत्वात्माध्यधर्मः। न च विशेषः साध्यः । अपितु सामान्यम्। अत इहसासान्यं साध्यमुक्तम्। साध्यधर्मश्चासौ सामान्यं चेति साध्यधर्मसामान्येन समानः पक्षण सपक्ष इत्यर्थः । कोऽसपक्ष इत्याह । न सपक्षोऽसपनः । सपक्षो यो न भवति सोऽसपक्षः। कश्च सपक्षो न भवति। ततः सपक्षादन्यः । तेन च विरुद्धः । तस्य च सपक्षस्याभावः। सपक्षादन्यत्वं तद्विरु- द्धत्वं च न तावत्प्रत्येतं शक्यं यावत्मपक्षस्वभावाभावो न विज्ञातः । तस्मादन्यत्वविरुद्धत्वप्रतीतिसामर्थ्यात्मपक्षाभावरूपौ प्रतौतावन्य- १० विरुद्धौ। ततोऽभावः साक्षात्मपक्षाभावरूपः प्रतीयते। अन्यविरुद्धौ तु सामर्थ्यादभावरूपौ प्रतोयेते । ततस्त्रयाणामप्यसपक्षत्वम् । उक्रेन रूप्येण त्रिरूपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानौति चकारो वक्तव्यान्तरसमुच्चयार्थः । चैरूप्यमादौ पृष्ठं विरूपाणि च लिङ्गानि परेण । तत्र त्रैरूप्यमुक्तम् । त्रिरूपाणि चोच्यन्ते । १५ त्रौप्येव त्रिरूपाणि लिङ्गानि। त्रयस्त्रिरूपलिङ्गप्रकारा इत्यर्थः । कानि पुनस्तानौत्याह । प्रतिषेध्यस्थ साध्यस्थानुपलब्धिस्त्रिरूपा । विधेयस्य साध्यस्य स्वभावस्त्रिरूपः । कार्य च । अनुपलब्धिमुदाहर्तमाह। यथेत्यादि। यथेत्युपप्रदर्शनार्थम् । यथेयमनुपलब्धिस्तथान्याऽपि। न वियमेवेत्यर्थः। प्रदेश एकदेशः। २० विशिष्यत इति विशेषः प्रतिपत्तृप्रत्यक्षः। तादृशश्च न सर्वः प्रदेशः । तदाह क्वचिदिति । प्रतिपत्तृप्रत्यक्षे क्वचिदेव प्रदेश इति धर्मों ।

·२६ न्यायबिन्दुटीका। [२ परिच्छेदः । घट इति साध्यम् । उपलब्धिर्ज्ञानम् । तस्या लक्षणं जनिका सामग्रौ। तया ह्युपलब्धिलक्ष्यते। तत्प्राप्तोऽर्थो जनक- वन सामग्यन्तर्भावादुपलब्धिलक्षणप्राप्तो दृश्य दूत्यर्थः । तस्या- नुपलब्धेरित्ययं हेतुः। अथ यो यत्र नास्ति स कथं तत्र दृश्यः । ५. दृश्यत्वसमारोपादसन्नपि दृश्य उच्यते। यश्चैवं संभाव्यते यद्यसावत्र भवेदृश्य एव भवेदिति स तत्राविद्यमानोऽपि दृश्यः समारोप्यः । कश्चैवं संभाव्यः। यस्य समयाणि स्वालम्बनदर्शनकारणानि भवन्ति। कदा च तानि समग्राणि गम्यन्ते। यदेकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरो- पलम्भः । एकेन्द्रियज्ञानग्राह्यं लोचनादिप्रणिधानाभिमुखंव स्तु- १० दयमन्योन्यापेक्षमेकज्ञानसंसर्गि कथ्यते । तयोहि सतो क- नियता भवति प्रतिपत्तिः । योग्यताया दयोरप्यविशिष्टत्वात् । तस्मादेकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमाने सत्येकस्मिनितरत्समयदर्शन- सामग्रीकं यदि भवेहश्यमेव भवेदिति संभावितं दृश्यमारो- प्यते । तस्यानुपलम्भो दृश्यानुपलम्भः । तस्मात्म एव घट- १५ विविक्तप्रदेशस्तदालम्बनं च ज्ञानं दृश्यानुपल्लम्भनिश्चयहेतुत्वा- दृश्यानुपल्लम्भ उच्यते। यावयेकज्ञानसंसर्गि वस्तु न निश्चितं तज्ज्ञानं च न तावदृश्यानुपलम्भनिश्चयः । ततो वस्त्वप्यनुपलम्भ उच्यते तज्ज्ञानं च। दर्शननिवृत्तिमात्रं तु खयमनिश्चितत्वादगमकम् । ततो दृश्यघटरहितः प्रदेशस्तज्ज्ञानं च वचनसामर्थ्यादेव दृश्या- २० नुपलम्भरूपमुक्तं द्रष्टव्यम् । का पुनरुपलब्धिलक्षणप्राप्तिरित्याह । उपलब्धिलक्षणप्राप्ति- रुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं घटस्य । उपल्लम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यमिति ।

·२ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटोका। २७ ज्ञानस्य घटोऽपि जनकः । अन्ये च चक्षुरादयः । घटादृश्या- दन्ये हेतवः प्रत्ययान्तराणि। तेषां साकल्यं संनिधिः । स्वभाव एव विशिष्यते तदन्यस्मादिति विशेषो 'विशिष्ट इत्यर्थः । तदयं विशिष्टः स्वभावः प्रत्ययान्तरसाकल्यं चैतद्वयमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं घटादेष्टव्यम् । कौदृश: स्वभावविशेष इत्याह । सखित्यादि । उपलम्भस्य यानि घटादृश्यात्प्रत्ययान्तराणि तेषु सत्सु विद्यमानेषु यः स्वभावः सन्प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावविशेषः । तदयमत्रार्थः । एक- प्रतिपत्त्रपेक्षमिदं प्रत्यक्षलक्षणम् । तथा च सति द्रष्टुं प्रवृत्त- स्यैकस्य द्रष्टुर्दृश्यमान उभयवान्भावः । १ । अदृश्यमानास्तु देश- १० कालखभावविप्रकृष्टाः स्वभावविशेषरहिताः प्रत्ययान्तरसाकल्य- वन्तस्तु । यैर्हि प्रत्यथैः स द्रष्टा पश्यति ते संनिहिताः । अतश्च संनिहिताय द्रष्टुं प्रवृत्तः सः । २ । द्रष्टुमप्रवृत्तस्य त योग्यदेशस्था अपि द्रष्टुं ते न शक्याः । प्रत्ययान्तरवैकल्यवन्तः स्वभावविशेषयुक्तास्तु । ३। दूरदेशकालास्तुभयविकलाः । ४ ॥ १५ तदेवं पश्यतः कस्यचिन्न प्रत्ययान्तरविकलो नाम । १। स्वभाव- विशेषविकलस्तु भवेत् । २। अपश्यतस्तु शक्यो द्रष्टुं योग्यदेशस्थः प्रत्ययान्तरविकलः । ३। अन्ये उभयविकला इति । ४ ॥ अनुपलब्धिमुदाहृत्य स्वभावमुदाहर्तमाह । स्वभावो हेतु- रिति संबन्धः। कीदृशो हेतुः साध्यस्यैव स्वभाव इत्याह। स्वस्या- २० त्मनः सत्ता सेव केवला स्वसत्तामात्रम्। तस्मिन्मति भवितुं शौलं यस्येति । यो हेतोरात्मनः सत्तामपेक्ष्य विद्यमानो भवति ·न्यायबिन्दुटौका। [२ परिच्छेदः। .. न तु हेतुसत्ताया व्यतिरिक्त कंचिद्धेतुमपेक्षते स स्वसत्तामात्र- भावी साध्यः । तस्मिन्माध्ये यो हेतुः स खभावः । तस्य साध्यस्य नान्यः। उदाहरणं यथेति। अयमिति धर्मों। वृक्ष इति साध्यम् । शिंशपात्वादिति हेतुः। तदयमों वृक्षव्यवहारयोग्योऽयं शिशपा- ५ व्यवहारयोग्यत्वादिति । तत्र प्रचुरशिंशपे देशेऽविदितशिंशपा- व्यवहारो जडो यदा केनचिदुच्चां शिशपामुपादोच्यते अयं वृक्ष इति तदासौ जायाच्छिंशपाया उच्चत्वमपि वृक्षव्यवहारनिमित्त- मवस्यति । तदा यामेवानुच्चा शिंशपां पश्यति तामेवावृक्षमव- स्थति । स मूढः शिपावमात्रनिमित्ते वृक्षव्यवहारे प्रवर्त्यते । १० नोच्चत्वादि निमित्तान्तरमिह वृक्षव्यवहारस्य । अपि तु शिंशपा- त्वमात्रं निमित्तं शिंशपागतशास्त्रादिमत्त्वं निमित्तमित्यर्थः । कार्यमुदाहर्तमाह । अग्निरिति साध्यम् । अत्रेति धर्मों । धूमादिति हेतुः । कार्यकारणभावो लोके प्रत्यक्षानुपलम्भ- निबन्धनः प्रतीत इति न स्वभावस्येव कार्यस्य लक्षणमुक्तम् । २५ ननु त्रिरूपत्वादेकमेव लिङ्गमयुक्तम् । अथ प्रकारभेदाभेदः । एवं सति स्वभावहेतोरेकस्थानन्तप्रकारत्वात्त्रित्वमयुक्तमित्याह । अत्र दाविति । अत्रेति एषु त्रिषु हेतुषु मध्ये छौ हेतू वस्तु- साधनौ विधेः साधनौ गमको । एकः प्रतिषेधस्य हेतुर्गमकः । प्रतिषेध इति चाभावोऽभावव्यवहारश्चोतो द्रष्टव्यः । तदयमों २० हेतुः साध्यसिद्ध्यर्थत्वात्माध्याङ्गम् । साध्यं प्रधानम् । अतश्च सायोपकरणस्य हेतोः प्रधानसाध्यभेदानेदो न स्वरूपभेदात् । साध्यश्च कश्चिद्विधिः कश्चित्प्रतिषेधः । विधिप्रतिषेधयोश्च ·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटीका। २६ परस्परपरिहारेणावस्थानात्तयोहेब भिन्नौ। विधिरपि कश्चि- तोर्भिन्नः कश्चिदभिन्नः। भेदाभेदयोरप्यन्योन्यत्यागेनात्मस्थिते- भिन्नौ हेतू । ततः साध्यस्य परस्परविरोधाद्धेतवो भिन्ना न तु खत एवेति । कस्मात्युनस्त्रयाणां हेतुत्वं कस्माच्चान्येषामहेतुत्व- मित्याशय यथा त्रयाणामेव हेतुत्वमन्येषां चाहेतुत्वं तदुभयं ५ दर्शयितमाह । स्वभावप्रतिबन्ध इति । स्वभावेन प्रतिबन्धः स्वभावप्रतिबन्धः । साधनं कृतेति समासः । स्वभावप्रतिबद्धत्वं प्रतिबद्धस्वभावत्वमित्यर्थः । कारणे स्वभावे च साध्ये स्वभावेन प्रतिबन्धः कार्यस्वभावयोरविशिष्ट दूत्येकेन समासेन दयोरपि संग्रहः । हिर्यस्मादर्थे । यस्मात्स्वभावप्रतिबन्धे सति साधनार्थः १० साध्या गमयेतस्मात्त्रयाणां गमकत्वमन्येषामगमकत्वम् । कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्ध एव सति गम्यगमकभावो नान्यथे- त्याह । तदप्रतिबद्धस्येति । तदिति स्वभाव तेन स्वभावेनाप्रतिबद्धस्तदप्रतिबद्धः । यो स्वभावेन प्रतिबद्धस्तस्य तदप्रतिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावस्तस्याप्रति- १५ बद्धविषयस्याव्यभिचारस्तदव्यभिचारस्तस्य नियमस्तदव्यभिचार- नियमस्तस्याभावात् । अयमर्थः । न हि यो यत्र स्वभावेन न प्रतिबद्धः स तमप्रतिबद्धविषयमवश्यमेव न व्यभिचरतौति नास्ति तयोरव्यभिचारनियमः। अविनाभावनियमः। अव्यभि- चारनियमाच्च गम्यगमकभावः । न हि योग्यतया प्रदीपव- २० त्परोक्षार्थप्रतिपत्तिनिमित्तमिष्टं लिङ्गम् । अपि त्वव्यभिचारित्वेन निश्चितम् । स्वभावप्रतिबन्धे सत्यविनाभावनिश्चयः । उक्तः । ततः ·न्यायबिन्दुटीका। [२. परिच्छेदः । गम्यगमकभावः । ततो गम्यगमकभावः । तस्मात्खभावप्रतिबन्धे सत्यर्थोऽथं गमये- नान्यथेति स्थितम् । ननु च परायत्तस्य प्रतिबन्धोऽपरायत्ते । तदिह साध्यसाधनयोः कस्य व प्रतिबन्ध इत्याह । स चेति । स च स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य साध्येऽर्थे । लिङ्गं परायत्तत्वा- ५ प्रतिबद्धम् । साध्यस्त्वर्थोऽपरायत्तत्वात्प्रतिबन्धविषयो न प्रतिबद्ध इत्यर्थः । तत्रायमर्थस्तादात्म्याविशेषेऽपि यत्प्रतिबद्धं तद्गमकम् । यत्प्रतिबन्धविषयस्तगम्यम् । यस्य च धर्मस्य यनियतः स्वभावः स तत्प्रतिबद्धो यथा प्रयत्नानन्तरोयकत्वाख्योऽनित्यत्वे । तु स चान्यश्च स्वभावः स प्रतिबन्धविषयः । न तु प्रतिबद्धः । १० यथा नित्यत्वाख्यः प्रयत्नानन्तरोयकत्वाख्ये। निश्चयापेक्षो हि प्रयनानन्तरोयकत्वमेव चानित्यत्वखभावं निश्चितम् । अतस्तदेवानित्यले प्रतिबद्धं तस्मानियतविषय एव गम्यगमकभावो नान्यथेति। कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्ग- स्थेत्याह । वस्तुत इत्यादि। स साध्योऽर्थ आत्मा स्वभावो यस्य १५ तत्तदात्मा तस्य भावस्तादात्म्यं तस्माद्धेतोर्यतः साध्यस्वभावं साधनं तस्मात्तत्र स्वभावप्रतिबद्धमित्यर्थः । यदि साध्यखभावं साधनं साध्यसाधनयोरभेदात्प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुः स्यादित्याह वस्तुत इति । परमार्थसता रूपेणाभेदः । तयोर्विकल्पविषयस्तु यत्ममारोपितं रूपं तदपेक्षः साध्यसाधनभेदः। निश्चयापेक्ष एव २० हि गम्यगमकभावः । ततो निश्चयारूढरूयापेक्ष एव तयोर्भेदो युक्तो वास्तवस्त्लभेद इति । न केवलं तादात्म्यादपि तु ततः साध्यादर्थादुत्पत्तिर्लिङ्गस्य तदुत्पत्तेश्च साध्येऽर्थ स्वभावप्रतिबन्धो ·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। ३१ भावः । लिङ्गस्य । कस्मानिमित्तद्ययात्स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य नान्यस्मा- दित्याह । अतत्वभावस्येति । स स्वभावोऽस्य सोऽयं तत्व- न तत्वभावोऽतत्वभावः । तस्मादुत्पत्तिरस्थ सोऽयं तदुत्पत्तिः । न तथातदुत्पत्तिः। यो यत्स्वभावो यदुत्पत्तिश्च न भवति तस्यातत्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च । तत्रातत्वभावेऽनुत्पादके ५ चाप्रतिबद्धः स्वभावोऽस्येति सोऽयमप्रतिबद्धस्वभावस्तस्य भावो- प्रतिबद्धखभावत्वं तस्मादप्रतिबद्धस्वभावत्वात् । यद्यतत्वभावे- ऽनुत्पादके च कश्चित्प्रतिबद्धस्वभावो भवेत् । भवेदन्यतोऽपि निमित्तात्स्वभावप्रतिबन्धः । प्रतिबद्धस्वभावत्वं हि स्वभाव- प्रतिबन्धो न चान्यः कश्चिदायत्तस्वभावः । तस्मात्तादात्म्य- १० तदुत्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः । भवतु नाम तादात्म्यतदु- त्यत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः कार्यस्वभावयोरेव तु गमकत्वं कथमित्याह । ते चेति । इतिस्तस्मादर्थे । यस्मात्स्वभावे कार्य एव च तादात्म्यतदुत्पत्तौ स्थिते तन्निबन्धनश्च गम्यगमकभाव- स्तस्मात्ताभ्यामेव कार्यस्वभावाभ्यां वस्तुनो विधेः सिद्धिः । अथ प्रतिषेधसिद्धिरदृश्यानुपलम्भादपि कस्मान्नेष्टेत्याह । प्रतिषेधव्यवहारस्य सिद्धिर्यथोक्ता या दृश्यानुपलब्धिस्तत एव भवति यतस्तस्मादन्यतो नोक्ता । ततस्तावत्कस्माद्भवतीत्याह । सति तस्मिन्प्रतिषेध्ये वस्तुनि यस्मादृश्यानुपलब्धिर्न संभवति तस्मादसंभवात्ततः प्रतिषेधसिद्धिः। अथ तत एव कस्मादित्याह । २० अन्यथा चेति। सति वस्तुनि तस्या अदृश्यानुपलब्धेः संभवादि- त्यन्यथाशब्दार्थः । एतस्मात्कारणानान्यस्या अनुपलब्धेः प्रतिषेध- । १५ ।

·३२ न्यायबिन्दुटौका। [२ परिच्छेदः । सिद्धिः। कुत एतत्सत्यपि वस्तुनि तस्याः संभव इत्याह। अनुप- लब्धिलक्षणप्राप्तेम्वित्यादि । इह प्रत्ययान्तरसाकल्यावभाव- विशेषाञ्चोपलब्धिलक्षणप्राप्तार्थ उक्तः । दयोरेकैकस्याप्यभावेऽनु- पलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थ उच्यते । तदिहानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्विति ५ प्रत्ययान्तरकैवल्यवन्त उताः । देशकालस्वभावविप्रकृष्टेविति । स्वभावविशेषविप्रकृष्टा उकाः। देशश्च कालश्च स्वभावश्च तैर्विप्रकृष्टा इति विग्रहः। तेष्वभावनिश्चयस्याभावात् । सत्यपि वस्तुनि तस्या- भाव इष्टः। कस्मान्निश्चयाभाव इत्याह । तेषु प्रतिप्रत्तुरात्मनो यत्प्रत्यक्षं तस्य निवृत्तेः कारणान्निश्चयाभावः । यस्मादनुप- १० लब्धिलक्षणप्राप्तेष्वात्मप्रत्यक्षनिवृत्तेरभावनिश्चयाभावस्तस्मात्सत्यपि वस्तुन्यात्मप्रत्यक्षनिवृत्तिलक्षणाया अदृश्यानुपलब्धः संभवः। ततो यथोक्ताया एव प्रतिषेधसिद्धिः । अथेयं दृश्यानुपलब्धिः कस्मिन्काले प्रमाणं किंखभावा किंव्यापारा चेत्याह । अमूढेति । प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो घटादि- १५ रर्थस्तस्य निवृत्तिरनुपलब्धिस्तदभावखभावेति यावत् । अत एवा- भावो न साध्यः खभावानुपलब्धेः सिद्धत्वात् । अविद्यमानो- ऽपि च घटादिरेकज्ञानसंसर्गिणि भासमाने समग्रसामग्रीको ज्ञायमानो दृश्यतया संभावितत्वात्प्रत्यक्ष उक्तः । अत एक- ज्ञानसंसर्गों दृश्यमानोऽर्थस्तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तिरुच्यते। ततो २० हि दृश्यमानादर्थात्तदुद्धेश्च समग्रदर्शनसामग्रौकत्वेन प्रत्यक्षतया संभावितस्य निवृत्तिरवसौयते । तस्मादर्थज्ञान एव प्रत्यक्षस्य घटस्थाभाव उच्यते । न तु निवृत्तिमात्रमिहाभावो निवृत्ति- -- ·२ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटोका। ३ च मात्रादृश्यनिवृत्त्यनिश्चयात् । दृश्यनिवृत्तिरव- सौयते दृश्यानुपलम्भात्। सत्यमेवैतत्। केवलमेकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमाने घटो यदि भवेदृश्य एव भवेदिति दृश्यः संभावितस्ततो दृश्यानुपलब्धिनिश्चिता। दृश्यानुपलब्धिनिश्चयसामर्थ्यादेवच दृश्या- भावो निश्चितः। यदि हि दृश्यस्तत्र भवेदृश्यानुपलम्भो न भवेत् । अतो दृश्यानुपलम्भनिश्चयादृश्याभावः सामर्थ्यादवसितो न तु व्यव- हृत इति दृश्यानुपलम्भेन व्यवहर्तव्यः। तस्मादर्थान्तरमेकज्ञानसं- सर्गि दृश्यमानं तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात्प्रत्यक्षनि- वृत्तिरुक्तं द्रष्टव्यम्। यदा चेकज्ञानसंसर्गिणि प्रत्यक्षे घटस्य प्रत्य- क्षत्वमारोपितमसतोऽपि तथा तस्मिन्नेकज्ञानसंसर्गिण्यतीते वर्त- १० माने चामूढस्मृतिसंस्कारे च घटस्य तद्वपमारोपितमसत इति द्रष्ट- व्यम्। अनेन दृश्यानुपलब्धिः प्रत्यक्षघटनिवृत्तिखभावोता। सा च सिद्धा। तेन न घटाभावः साध्योऽपि त्वभावव्यवहार इत्युक्तम् । अमूढोऽभ्रष्टो दर्शनाहितः स्मृतिजननरूपः संस्कारो यस्मि- न्घटादौ स तथोक्तः। तस्यातीतस्य प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति संबन्धः । १५ वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति संबन्धः । अमूढस्मृतिसंस्कार- ग्रहणं तु न वर्तमानविशेषणम् । यस्मादतौते घटविविक्तप्रदेश- दर्शने स्मृतिसंस्कारो मूढो दृश्यघटानुपलम्भे दृश्ये च घटेऽमूढो भवति। वर्तमाने च घटरहितप्रदेशदर्शने न स्मृतिसंस्कारमोहः । अत एव न घटानुपलम्भे नापि घटे मोहः । तस्मान्न वर्तमान- २० निषेध्यविशेषणममूढस्मृतिसंस्कारग्रहणम् । स्मृतिसंस्कारव्यभि- चाराभावादर्तमानस्यार्थस्य । अत एव वर्तमानस्य चेति। च शब्दः 3 ·३४ न्यायबिन्दुटोका। [२ परिच्छेदः । कृतो विशेषणरहितस्य वर्तमानस्य विशेषणवताऽतौतेन समुच्चयो यथा विज्ञायतेति। तदयमर्थोऽतीतोऽनुपलम्भः स्फुटं स्मर्यमाण: प्रमाणं वर्तमानश्च । ततो नासौदिह घटोऽनुपलब्धत्वान्नास्त्यनुप- लभ्यमानत्वादिति शाक्यं ज्ञातुम् । न तु न भविष्यत्यत्र घटो- ५ ऽनुपलश्यमानत्वादिति शाक्यं ज्ञातुम् । अनागताया अनुपलब्धः सत्त्वसंदेहादिति। कालविशेषोऽनुपलब्धेाख्यातः । व्यापारं दर्शयति । अभावस्थ व्यवहारो नास्तीत्येवमाकारं ज्ञानं शब्दश्चैवमाकारो निःशक्षं गमनागमनलक्षणा च प्रवृत्तिः कायिकोऽभावव्यवहारः। घटाभावे हि ज्ञाते निःशङ्कं गन्तुमागन्तुं १० च प्रवर्तते । तदेवभेतस्य त्रिविधस्याप्यभावव्यवहारस्य दृश्यानुपल- धिः साधनी प्रवर्तिका । यद्यपि च नास्ति घट इति ज्ञानमनुपल- ब्धेरेव भवत्ययमेव चाभावनिश्चयस्तथापि यस्मात्प्रत्यक्षेण केवल: प्रदेश उपलब्धस्तस्मादिह घटो नास्तीत्येवं च प्रत्यक्षव्यापारमनु- सरत्यभावनिश्चयः। तस्मात्प्रत्यक्षस्य केवलप्रदेशग्रहणव्यापारानुसार्य- १५ भावनिश्चयः प्रत्यक्षवतः। किं च । दृश्यानुपलम्भनिश्चयकरणसाम- •देव पूर्वोतया नौत्या प्रत्यक्षेणैवाभावो निश्चितः । केवलमदृष्टा- नामपि सत्त्वसंभवात् । सत्त्वशङ्कया न शक्नोत्यसत्त्वं व्यवहतम् । अतोऽनुपलम्भोऽभावं व्यवहारयति। दृश्यो यतोऽनुपलब्धस्तस्माना- स्तोत्यतो दृश्यानुपलम्भोऽभावज्ञानं कृतं प्रवर्तयति न त्वकृतं करो- २० तौत्यभावनिश्चयोऽनुपलम्भात्प्रवृत्तोऽपि प्रत्यक्षेण कृतोऽनुपलम्भेन प्रवर्तित उक्त इत्यभावव्यवहारप्रवर्तिन्युपलब्धिः। कस्मात्पुनरतौते वर्तमाने चानुपलब्धिर्गमिकेत्याह । तस्या एव. यथोक्तकालाया ·२ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटौका। ३५ अनुपलब्धेरभावनिश्चयात् । अनागता ह्यनुपलब्धिः स्वयमेव संदिग्धस्वभावा। तस्या असिद्धाया नाभावनिश्चयोऽपि त्वतीत- वर्तमानाया इति। संप्रत्यनुपलब्धेः प्रकारभेदं दर्शयितमाह। सा चैषानुपलब्धि- रेकादश प्रकारा अस्या इत्येकादशप्रकारा। कुतः प्रकारभेदः ५ प्रयोगभेदात् । प्रयोगः प्रयुक्तिः शब्दस्याभिधानव्यापार उच्यते । शब्दो हि साक्षात्क्वचिदर्थान्तराभिधायौ क्वचित्प्रतिषेधान्तराभि- धायौ। सर्वत्रैव तु दृश्यानुपलब्धिरशब्दोपात्तापिगम्यत इतिवाचक- व्यापारभेदादनुपलम्भप्रकारभेदो न तु खरूपभेदादिति यावत् । प्रकारभेदानाह। खभावेत्यादि। प्रतिषेध्यस्य यः स्वभावस्त– १० स्यानुपलब्धिः। यथेति। अत्रेति धर्मों। न धूम दूति साध्यम्। उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्थानुपलब्धेरिति हेतुः । अयं च हेतुः पूर्व- वयाख्येयः ॥ १ ॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कायं तस्यानुपलब्धिरुदाह्रियते। यथेति । दहेति धर्मों । अप्रतिबद्धमनुपहतं धूमजननं प्रति सामर्थ्य १५ येषां तान्यप्रतिबद्धसामर्थ्यानि न सन्तौति साध्यम् । धूमा- भावादिति हेतुः । कारणानि च नावश्यं कार्य्यवन्ति भवन्तौति का-दर्शनादप्रतिबद्धसामर्थ्यानामेवाभावः साध्यः। न त्वन्येषाम् । अप्रतिबद्धशतौनि चान्यक्षणभावीन्येवान्येषां प्रतिबन्धसंभवात् । कार्यानुपलब्धिश्च यत्र कारणमदृश्यं तत्र प्रयुज्यते । दृश्ये तु २० कारणे दृश्यानुपलब्धिरेव गमिका। तत्र धवलग्टहोपरिस्थितो ग्टहाङ्गणमपश्यन्नपि चतुर्पु पार्श्ववङ्गणभित्तिपर्यन्तं पश्यति ।

·न्यायबिन्दुटोका। [२ परिच्छेदः । भित्तिपर्यन्तसमं चालोकसंज्ञकमाकाशदेशं धूमविविक्तं पश्यति । तत्र धूमाभावनिश्चयाद्यद्देशस्थेन वहिना जन्यमानो धूमस्तद्देश: स्यात् । तस्य च वन्हेरप्रतिबद्धसामर्थ्यस्थाभावः प्रतिपत्तव्यः । तगृहाङ्गणदेशेन वहिना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्मा- ५ त्तद्देशस्य वहेरभावः प्रतिपन्तव्यः। तमुहागणदेशं भित्तिपरि- क्षिप्तं भित्तिपर्यन्तपरिक्षिप्तेन चालोकात्मना धूमविविक्तनाकाश- देशेन सह धर्मिणं करोति। तस्मादृश्यमानादृश्यमानाकाश-- देशावयवः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसमुदायो वयभावप्रतीतिमामर्थ्यायातो धर्मों न दृश्यमान एव । इहेति तु प्रत्यक्षनिर्देशो दृश्यमान- १० भागापेक्षो न केवलमिहैव दृश्यादृश्यसमुदायो धर्म्यपि त्वन्य- त्रापि । शब्दस्य क्षणिकत्वे साध्ये कश्चिदेव शब्दः प्रत्यक्षोऽन्यस्तु परोक्षस्तद्ददिहापि। यथा चात्र धर्मों साध्यप्रतिपत्त्यधिकरण- भूतो दृश्यादृश्यावयवो दर्शितस्तद्वदुत्तरेवपि प्रयोगेषु स्वयं प्रतिपत्तव्यः ॥२॥ प्रतिषेध्यस्य व्याप्यस्य यो व्यापको धर्मस्तस्थानुपलब्धिरुदा- हियते। यथेति। अत्र धर्मों। न शिंशपेति शिंशपाभावः साध्यः । वृक्षस्य व्यापकस्थाभावादिति हेतुः। यमप्यनुपलब्धिाप्यस्य शिंश- पात्वस्य दृश्याभावे प्रयुज्यते। उपलब्धिलक्षणप्राप्ते तु व्याप्ये दृश्या- नुपलब्धिर्गमिका। तत्र यदा पूर्वापरावुपश्लिष्टौ समुन्नती देशौ २० भवतस्तयोरेकस्तरुगहनोपेतोऽपरश्चैकशिलाघटितो निर्वृक्षकक्षः । द्रष्टापि तत्स्थान्वृक्षान्पश्यन्नपि शिंशपादिभेदं न यो विवेचयति । तस्य वृक्षवं प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष शिंशपात्वम् । स हि निवृक्ष एक- ·२ परिच्छेदः। न्यायबिन्दुटोका। ५ शिलाघटिते वृक्षाभावं दृश्यत्वादृश्यानुपलम्भादवस्यति । शिशपा वाभावं तु व्यापकस्य वृक्षत्वस्याभावादिति। तादृशे विषयेऽस्या अभावसाधनाय प्रयोगः ॥ ३ ॥ प्रतिषेध्यस्य स्वभावेन विरुद्धस्योपलब्धिरुदाह्रियते। यथेति । अत्रेति धर्मों। न शौतस्पर्श इति शौतस्पर्शप्रतिषेधः साध्यः । वहेरिति हेतुः । इयं चानुपलब्धिस्तत्र प्रयोकव्या यत्र शौतस्पर्थो ऽदृश्यः। दृश्ये दृश्यानुपलब्धिप्रयोगात्। तस्माद्यत्र वर्णविशेषाद- हिदृश्यः शौतस्पर्शी दूरस्थत्वात्मन्नप्यदृश्यस्तत्रास्थाः प्रयोगः ॥ ४ ॥ प्रतिषेध्येन यविरुद्धं तत्कार्यस्योपलब्धिर्गमिका । यथेति । अत्रेति धौं । न शीतस्पर्ण इति पौतस्पर्शाभावः साध्यः । १० धूमादिति हेतुः। यत्र गौतस्पर्शः सन्दृश्यः स्यात्तत्र दृश्यानु- पलब्धिर्गमिका। यत्र विरुद्धो वहिः प्रत्यक्षस्तत्र विरुद्धोप- लब्धिः । इयोरपि तु परोक्षत्वे विरुद्धकार्योपलब्धिः प्रयुज्यते । तत्र समस्तापवरकस्थं शीतं निवर्तयितं समर्थस्याग्नेरनुमापक यदा विशिष्टं धूमकलापं निर्यान्तमपवरकात्पश्यति तदा १५ विशिष्टाचारनुमिताच्छीतस्पर्शनिवृत्तिमनुमिमौते। इह दृश्य- मानदारप्रदेशसहितः सर्वापवरकाभ्यन्तरदेशो धर्मों साध्यप्रति- पत्त्यनुसरणात्पूर्ववट्रष्टव्यः ॥ ५ ॥ प्रतिषेध्यस्य यद्विरुद्धं तेन व्याप्तस्य धर्मान्तरस्थोपलब्धि- रुदाहर्तव्या । यथेति । ध्रुवमवश्यं भवतीति ध्रुवभावी नेति २० ध्रुवभावित्वनिषेधः साध्यः । बिनाशो धर्मों। भूतस्थापि भावस्येति धर्मिविशेषणम् । भूतस्य जातस्यापि विनश्वरः स्वभावो

·.
न्यायबिन्दुटोका।
[२ परिच्छेदः।
नावश्यंभावी किमुताजातस्येत्यपिशब्दार्थः । जननाद्धेतोरन्यो हेत-
हवन्तरं मुगरादि तदपेक्षते विनश्वरः । तस्यापेक्षणादिति
हेतुः। हेवन्तरापेक्षां नामाध्रुवभावित्वेन व्याप्तम्। यथा वाससि
रागस्य रञ्जनादिहेवन्तरापेक्षणमधुवभाविल्वेन व्याप्तम् । ध्रुव-
५ भावित्वविरुद्धं चाभ्रुवभावित्वम् । विनाशश्च विनश्वरस्वभावात्मा
हेवन्तरापेक्ष दृष्टः । ततो विरुद्धव्याप्तहेत्वन्तरापेक्षणदर्शनाडुव-
भावित्वनिषेधः । इह ध्रुवभावित्वं नित्यत्वमधुवभावित्वं चानि-
त्यत्वम् । नित्यत्वाऽनित्यत्वयोश्च पतस्परपरिहारेणावस्थानादेकत्र
विरोधः। तथा च सति परस्परपरिहारवतोईयोर्यदैकं दृश्यते
१० तत्र द्वितीयस्थ तादात्म्यनिषेधः कार्यः। तादाम्यनिषेधश्च दृश्य-
तयाऽभ्युपगतस्य संभवति। यत एवं तादात्म्यनिषेधः क्रियते यद्ययं
दृश्यमानो नित्यो भवेन्नित्यरूपो दृश्येत। न च नित्यरूपो दृश्यते।
तस्मान्न नित्यः। एवं च प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य दृश्यमानात्मत्व-
मभ्युपगम्य प्रतिषेधः कृतो भवति। वस्तुनोऽप्यदृश्यस्य पिशाचादे-
१५ यदि दृश्यघटात्मत्वनिषेधः क्रियते दृश्यात्मत्वमभ्युपगम्य कर्तव्यः ।
यद्ययं दृश्यमानः पिशाचात्मा भवेत्पिशाचो दृष्टो भवेत् ।
न च दृष्टस्तस्मान्न पिशाच इति दृश्यात्मत्वाभ्युपगमपूर्वको दृश्य-
माने घटादौ वस्तुनि वस्तुनोऽवस्तुनो वा दृश्यस्यादृश्यस्य च
तादात्म्यनिषेधः । तथा च सति यथा घटस्थ दृश्यत्वमभ्युपगम्य
२. प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भादेव तत्सर्वस्य परस्परपरिहारवतो-
ऽन्यत्र दृश्यमाने 'निषेधो दृश्यानुपलम्भादेव । तथा चास्यैवं-
जातीयकस्य प्रयोगस्य स्वभावानुपलब्धावन्तर्भावः ॥ ६ ॥

·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटीका। प्रतिषेध्यस्य यत्कायं तस्य यविरुद्धं तस्योपलब्धेरुदाहरणम् । यथेति। दुहेति धर्मों। अप्रतिवद्धं सामर्थ्य येषां शीतकार- णानां शौतजननं प्रति न तानि सन्तौति साध्यम् । बहेरिति हेतुः । यत्र शौतकारणान्यदृश्यानि शौतस्पर्शोऽप्यदृश्यस्तचायं हेतुः प्रयोक्तव्यः। दृश्यत्वे तु शौतस्पर्शस्य तत्कारणानां वा कार्या- ५ नुपलब्धिद्देश्यानुपलब्धिर्वा गमिका । तस्मादेषाप्यभावसाधनौ। ततो यस्मिन्देश सदपि शौतकारणमदृश्यं शौतस्पर्शश्च दूरस्थ- त्वात्प्रतिपत्तुर्वजि स्वरवर्णत्वाद्दूरादपि दृश्यस्तत्रायं प्रयोगः ॥ ७ ॥ प्रतिषेध्यस्य यड्यापकं तेन यविरुद्धं तस्योपलब्धिरुदाहर्तव्या । यथेति। अत्रेति धर्मों। तुषारस्पों नेति साध्यम् । वहेरिति १० हेतुः। यत्र व्याप्यस्तुषारस्पर्शी व्यापकश्च शौतस्पर्णो न दृश्य- स्तचायं हेतुः । तयोर्दृश्यत्वे स्वभावस्थ व्यापकस्य चानुपलब्धिर्यतः प्रयोक्तव्या। तथा सत्यभावसाधनीयम् । दूरवर्तिनश्च प्रतिपत्तु- स्तुषारस्पः शीतस्पर्णविशेषः । शौतमात्रं च परोक्षम् । वकिस्तु रूपविशेषादूरस्थोऽपि प्रत्यक्षः । ततो वः शौतमात्राभावः । १५ ततः शौतविशेषतुषारस्पर्शाभावनिश्चयः । शीतविशेषस्य शौत- सामान्येन व्याप्तत्वादिति विशिष्टविषयेऽस्याः प्रयोगः ॥ ८ ॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्यानुपलब्धेरुदाहरणम् । यथेति । अत्रेति धर्मों । न धूम इति साध्यम् । वयसत्त्वादिति हेतुः । यत्र कार्य सदपि दृश्यं न भवति तत्रायं प्रयोगः। दृश्ये तु २० कार्य दृश्यानुपलब्धिर्गमिका। ततोऽयमप्यभावसाधनम् । निष्क- म्पायतसलिलपूरिते हदे हेमन्तोचितबाष्योगमे विरले संध्या- । ।

·न्यायविन्दुटीका। [२ परिच्छेदः । तमसि सति सन्नपि तत्र धूमो न दृश्य इति कारणानुपलब्धया प्रतिषेध्यते। वहिस्तु यदि तस्थाम्भस उपरि लवमानो भवेच्च- लितोरूपविशेषादेवोपलब्धो भवेत् । अवलितस्विन्धनमध्य- निविष्टो भवेत्तत्रापि दहनाधिकरणमिन्धनं प्रत्यक्षमिति स्वरूपे- ५ णाधाररूपेण वा दृश्य एव वहिरिति। तत्रास्याः प्रयोगः ॥ ६ ॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्य यबिरुद्धं तस्योपलब्धेरुदा- हरणम् । यथेति। अस्येति धर्मों। रोम्णां हर्ष उद्भेदः स श्रादि- येषां दन्तवीणादीनां शौतकतानां ते विशिष्यन्ते तदन्येभ्यो भयश्रद्धादिकतेभ्य इति रोमहर्षादिविशेषाः । ते न सन्तौति १० सायम्। दहन एव विशिष्यते तदन्यस्माद्दहनाच्छौतनिवर्तनसा- मर्थनेति दहनविशेषः । कश्चिद्दहनः सन्नपि न शौतनिवर्तन- क्षमो यथा प्रदीपः । तादृशनिवृत्तये विशेषग्रहणम् । संनि- हितो दहनविशेषो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तस्मादिति हेतुः । यत्र शौतस्पर्शः सन्नप्यदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश्चादृश्यास्तत्रायं १५ प्रयोगः । रोमहर्षादिविशेषस्य दृश्यत्वे दृश्यानुपलब्धिः प्रयो- कव्या। शौतस्पास्य दृश्यत्वे कारणानुपलब्धिः। तस्मादभावसाध- नोऽयम् । रूपविशेषाद्विदूराद्दहनं पश्यति । शौतस्पर्शस्वदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश्च तेषां कारणविरुद्धोपलब्ध्याभावः प्रति- पद्यत इति । तत्रास्याः प्रयोगः ॥ १० ॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्य यविरुद्धं तस्य यत्कायं तस्योप- लब्धिरुदाहर्तव्या। यथेति। अयं देश इति धर्मों। योगो युक्तं रोमहर्षादिविशेषैर्युक्तं रोमहर्षादिविशेषयुक्तम् । तस्य संबन्धी ·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटीका। ४१ पुरुषो रोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषः । तदान भवतीति साध्यम् । धूमादिति हेतुः। रोमहर्षादिविशेषस्य प्रत्यक्षत्वे दृश्यानुप- लब्धिः। कारणस्य शौतस्पर्शस्य प्रत्यक्षवे कारणानुपलब्धिः । वस्तु प्रत्यक्षत्वे कारणविरुद्धोपलब्धिः प्रयोक्तव्या। त्रयाणामप्यदृ- श्यत्वेऽयं प्रयोगः। तस्मादभावसाधनोऽयम्। तत्र दूरस्थस्थ प्रतिपत्तु- ५ दहनशौतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषा अप्रत्यक्षाः सन्तोऽपि धूमस्तु प्रत्यक्षो यत्र तत्रैतत्प्रमाणम् । धूमस्तु यादृशस्तस्मिन्देशे स्थितं शीतं निवर्तयितुं समर्थस्य वहेरनुमापकः स इह ग्राह्यः । धूम- मात्रेण तु वहिमात्रेऽनुमितेपि न शौतस्पर्शनिवृत्तिर्नापि रोम- हर्षादिविशेषनिवृत्तिरवसातुं शक्येति न धूममात्रं हेतुरिति १० द्रष्टव्यमिति ॥ ११ ॥ यद्येकः प्रतिषेधहेतुरुक्तः कथमेकादशाभावहेतव इत्याह । दूम इत्यादि । इमेऽनुपलब्धिप्रयोगाः । इदमानन्तरप्रयोगान्ता निर्दिष्टाः । तत्र कियतामपि ग्रहणे प्रसत आह । कार्यानुप- लब्ध्यादय इति। कार्यानुपलब्ध्यादौनामपि त्रयाणां चतुणों १५ वा ग्रहणे प्रसक्ने सत्याह । दशेति । दशानामप्युदाहृतमात्राणां ग्रहणप्रसङ्गे सत्याह । सर्व इत्येतदुक्तं भवति । अप्रयुक्ता अपि प्रयुक्तोदाहरणसदृशाश्च सर्व एवेति दशग्रहणमन्तरेण सर्वग्रहणे क्रियमाणे प्रयुक्तोदाहरणकान्यं गम्येत । दशग्रहणात्तूदाहरण- काय॑ऽवगते सर्वग्रहणमतिरिच्यमानमुदाहृतसदृशकााव- २० गतये जायते। ते स्वभावानुपलब्धौ संग्रहं तादात्म्येन गच्छन्ति । स्वभावानुपलब्धिस्वभावा दूत्यर्थः । ननु च स्वभावानुपलब्धि- ·४२ न्यायबिन्दुटीका। [२ परिच्छेदः । प्रयोगाद्भिद्यन्ते कार्यानुपलब्ध्यादयस्तत्कथमन्तर्भवन्तीत्याह। प्रयोग- भेदेऽपि । प्रयोगस्य प्राब्दव्यापारस्य भेदेऽपि अन्तर्भवन्ति । कथं प्रयोगभेद इत्याह । अर्थान्तरविधीत्यादि। प्रतिषेध्यादर्थाद- र्थान्तरस्य विधिरुपलब्धिः। स्वभावविरुद्धवाद्युपलब्धिप्रयोगेषु प्रति- ५ घेधः। कार्यानुपलब्यादिप्रयोगेष्वर्थान्तरविधिनाऽर्थान्तरप्रतिषेधेन च प्रयोगा भिद्यन्ते । यदि प्रयोगान्तरेव्वर्थान्तरविधिप्रतिषेधौ कथं तन्तिर्भवन्तीत्याह। पारंपर्यणेति। प्रणालिकयेत्यर्थः । एत- दुक्तं भवति । न साक्षादेते प्रयोगा दृश्यानुपलब्धिमभिदधति । दृश्यानुपलब्ध्यव्यभिचारिणं त्वर्थान्तरस्य विधिनिषेधं वाऽभि- १० दधति । ततः प्रणालिकयामौषां स्वभावानुपलब्धौ संग्रहो न साक्षादिति । यदि प्रयोगभेदेन भेदः परार्थानुमाने वक्तव्य एषः । शब्दभेदो हि प्रयोगभेदः। शब्दश्च परार्थानुमानमित्या- शङ्याह। प्रयोगदर्शनेत्यादि। प्रयोगाणां शास्त्रघटितानां दर्शन- मुपलम्भः। तस्याभ्यासः पुनःपुनरावर्तनम्। तस्मानिमित्तात्वयम- १५ पौति प्रतिपत्तुरात्मनोऽप्येवमित्यनन्तरोनेन क्रमेण व्यवच्छेदस्य प्र- तिषेधस्य प्रतीतिर्भवतीति। इतिशब्दस्तस्मादर्थ। तदयमर्थः। यस्मा- त्खयमप्येवमनेनोपायेन प्रतिपद्यते प्रयोगाभ्यासात्तस्मात्वप्रतिपत्ता वयुपयुज्यमानस्यास्य प्रयोगभेदस्य स्वार्थानुमाने निर्देशः । यत्पुनः परप्रतिपत्तावेवोपयुज्यते तत्परार्थानुमान एव वक्तव्यमिति । ननु च कार्यानुपलब्ध्यादिषु कारणादौनामदृश्यानामेव प्रति- षेधः दृश्यनिषेधे स्वभावानुपलम्भप्रयोगप्रसङ्गात् । तथा च सति न तेषां दृश्यानुपलब्धेर्निषेधस्तत्कथमेषां प्रयोगाणां दृश्यानुपलब्धा- ·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटौका। CC ४३ वन्तर्भाव इत्याह । सर्वत्र चेत्यादि। अभावश्च तस्य च व्यव- हारोऽभावव्यवहारौ। स्वभावानुपलब्धावभावव्यवहारः साध्यः । शिष्टेब्वभावः । तयोः साधन्यामनुपलब्धौ। सर्वत्र चेति चशब्दो हिशब्दस्वार्थ । यस्मात्सर्वत्रानुपलब्धौ येषां प्रतिषेध उतस्तेषा- मुपलब्धिलक्षणप्राप्तानां दृश्यानामेव स प्रतिषेधस्तस्मादृश्यानु- ५ पलब्धावन्तर्भावः । कुत एतदृश्यानाभवेत्याह । स्वभावेत्यादि । अत्रापि चकारो हेत्वर्थः । यस्मात्स्वभावविरुद्ध आदिर्येषां तेषामुपलब्ध्या कारणमादिर्येषां तेषामनुपलब्ध्या प्रतिषेध उक्त- स्तस्मादृश्यानामेव प्रतिषेध इत्यर्थः । यदि नाम स्वभावविरुद्धा- धुपलब्ध्या कारणाद्यनुपलब्ध्या च प्रतिषेध उक्तस्तथापि कथं दृ- १. श्यानामेव प्रतिषेध इत्याह। उपलब्धिरित्यादि। अत्रापि चकारो हेत्वर्थः । यस्माद्ये विरोधिनो व्याप्यव्यापकभूताः कार्यकारण- भूताश्च ज्ञातास्तेषामवश्यमेवोपलब्धिरूपलब्धिपूर्वा चानुपलब्धि- वैदितव्या । उपलब्ध्यनुपलब्धी च । येषां स्तस्ते दृश्या एव । तस्मात्स्वभावविरुद्धवाद्युपलब्ध्या कारणाद्यनुपलब्ध्या चोपलब्धनु- १५ पलब्धिमतां विरुद्धादीनां प्रतिषेधः क्रियमाणो दृश्यानामेव कृतो द्रष्टव्यः । बहुषु चोयेषु प्रक्रान्तेषु परिहारसमुच्चयार्थश्चकारो हेत्वर्थों भवति । यस्मादिदं चेदं च समाधानमस्ति तस्मात्त- तचोद्यमयुक्तमिति चकारार्थः । कस्मात्पुनः प्रतिषेध्यानां विरु- डादौनामुपलब्ध्यनुपलब्धी वेदितव्ये इत्याह। अन्येषामिति। उप- २. लब्ध्यनुपलब्धिमन्योऽन्येऽनुपलब्धा एव ये तेषां विरोधश्च कार्य- कारणभावश्च केनचित्महाभावश्च व्याप्यस्य व्यापकस्याभावेन ·न्यायबिन्दुटीका। [२ परिच्छेदः । ० सिध्यति यस्मात्ततो विरोधिकार्यकारणभावाभावासिद्धेः कारणा- दुपलब्ध्यनुपलब्धिमन्त एव विरुद्धादयो निषेध्याः । उभयवन्तश्च दृश्या एव । तस्मादृश्यानामेव प्रतिषेधः । तदयमर्थः । विरोधः कार्यकारणभावश्च व्यापकाभावे व्याप्याभावश्च दृश्यानुपलब्धे- ५ रेवेति । एकसंनिधावपराभावप्रतीतौ ज्ञातो विरोधः । कारणाभिमताभावे च कार्याभिमताभावप्रत्ययेऽवसितकार्य- कारणभावः । व्यापकाभिमताभावे च व्याप्याभावे निश्चिते निश्चितो व्याप्यव्यापकभावः । तत्र व्याप्यव्यापकभावप्रतौतेर्नि- मित्तमभावः प्रतिपत्तव्यः । इह ग्रहोते वृक्षाभावे हि शिंश- पावाभावप्रतीतौ प्रतीतो व्याप्यव्यापकभावः। अभावप्रति- पत्तिश्च सर्वत्र दृश्यानुपलब्धेरेव । तस्माविरोधं कार्यकारणभावं व्याप्यव्यापकभावं च स्मरता. विरोधकार्यकारणभावव्याप्यव्यापक- भावविषयाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनं दृश्यानुपलब्धिः स्मर्तव्या । दृश्यानुपलब्यस्मरणे विरोधादौनामस्मरणम् । तथा च सति न १५ विरुद्धादिविधिप्रतिषेधाभ्यामितराभावप्रतीतिः स्यात् । विरो- धादिग्रहणकालभाविन्यां च दृश्यानुपलब्धाववण्यस्मर्तव्यायां तत एवाभावप्रतीतिः । तत्र यद्यपि संप्रति नास्ति दृश्यानुपलब्धि- विरोधादिग्रहणकाले त्वासीत् । या दृश्यानुपलब्धिः संप्रति स्मर्यमाणा सेवाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनम् । ततः संप्रति नास्ति २० दृश्योपलब्धिरित्यभावसाधनत्वेन दृश्यानुपलब्धिप्रयोगाद्भिद्यन्ते कार्यानुपलब्यादिप्रयोगाः। विरुद्धविधिना कारणादिनिषेधेन च यतो दृश्यानुपलब्धिराक्षिप्ता ततो दृश्यानुपलब्धेरेव काला- ·२ परिच्छेदः । न्यायविन्दुटीका। ४५. ५ । न्तरवृत्तायाः स्मृतिविषयभूताया अभावप्रतिपत्तिः । अमौषां च प्रयोगाणं दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावः । तदनेन सर्वेण दृश्या- नुपलब्धावन्त वो दशानामनुपलब्धिप्रयोगाणां पारंपर्यण दर्मित इति बेदितव्यम् । उक्ता दृश्यानुपलब्धिरभावेऽभावव्यवहारे साध्ये प्रमाणम् । अदृश्यानुपलब्धिः किंस्खभावा किंव्यापारा चेत्याह । विप्रकृष्टे- त्यादि । विप्रकृष्टस्तिभिर्देशकालस्वभावविप्रकर्यस्या विषयः सा विप्रकृष्टविषयेति संशयहेतुः। किंस्वभावा सेत्याह। प्रत्यक्षानुमान- निवृत्तिलक्षणं खभावो यस्याः सा प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावत् । ननु च प्रमाणात्प्रमेयसत्ताव्यवस्था । १० ततः प्रमाणाभावात्प्रमेयाभावप्रतिपत्तियुक्तोत्याह। प्रमाणनिवृत्ता- वपौत्यादि। कारणं व्यापकं च निवर्तमानं कायें व्याप्पं च निवर्त- येत् । न च प्रमाणं प्रमेयस्य कारणं नापि व्यापकमतः प्रमाण- योनिवृत्तावप्यर्थस्य प्रमेयस्य निवृत्तिर्न सिध्यति । ततोऽसिद्धेः संशयहेतुरदृश्यानुपलब्धिः । न निश्चयहेतुः । यत्पुनः प्रमाणस- १५ त्तया प्रमेयसत्ता सिध्यति तद्युक्तम् । प्रमेयकायं हि प्रमाणम् । न च कारणमन्तरेण कार्यमस्ति । न तु कारणान्यवश्यं कार्य- वन्ति भवन्ति। तस्मात्प्रमाणात्प्रमेयसत्ता व्यवस्थाप्या। न प्रमाणा- भावात्प्रमेयाभावव्यवस्थेति ॥ इति न्यायबिन्दुटौकायां द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥

·न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः । अथ तृतीयपरिच्छेदः। वार्थपरार्थानुमानयोः स्वार्थ व्याख्याय पराथं व्याख्यातु- काम आह । त्रिरूपलिङ्गाख्यानमिति। बौणि रूपाण्यन्वयव्य- तिरेकपक्षधर्मत्वसंज्ञकानि यस्य तत्तिरूपम् । त्रिरूपं च तल्लिङ्ग च तस्याख्यानम् । आख्यायते प्रकाश्यतेऽनेनेति त्रिरूपं लिङ्ग- ५ मित्याख्यानम् । किं पुनस्तद्वचनम् । वचनेन हि त्रिरूपं लिङ्ग- माख्यायते । परस्मायिदं परार्थम् । ननु च सम्यग्ज्ञानात्मक- मनुमानमुक्तम् । तत्किमर्थ संप्रति वचनात्मकमनुमानमुच्यत इत्याह । कारणे कार्योपचारादिति त्रिरूपलिङ्गाभिधाना- त्रिरूपलिङ्गस्मृतिरुत्पद्यते स्मृतेश्चानुमानम् । तस्यानुमानस्य १० परंपरया त्रिरूपलिङ्गाभिधानं कारणम् । तस्मिन्कारणे वचने कार्यस्यानुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते । समारोपात्कारणं वचनमनुमानशब्देनोच्यते । औपचारिक वचनमनुमानं न मुख्यमित्यर्थः । न च यावत्किंचिदुपचारा- दनुमानशब्देन वक्तुं शक्यं तावत्सवं व्याख्येयम् । किं त्वनुमानं १५ व्याख्यातकामेनानुमानस्वरूपस्य व्याख्येयवानिमित्तं व्याख्येयम् । निमित्तं च त्रिरूपं लिङ्गम् । तच्च स्वयं वा प्रतौतमनुमानस्य निमित्तं भवति परेण वा प्रतिपादितम् । तस्मालिङ्गस्य स्वरूपं व्याख्येयं तत्प्रतिपादकश्च शब्दः । तत्र खरूपं स्वार्थानु- माने व्याख्यातम् । प्रतिपादकः शब्द इह व्याख्येयः । ततः ततः ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटीका। 'प्रतिपादकं शब्दमवश्यं वक्तव्यं दर्शयन्ननुमानशब्देनोक्तवाना- चार्य इति परमार्थः । परार्थानुमानस्य प्रकारभेदं दर्शयितमाह। तविविध- मिति । तदिति परार्थानुमानम् । द्वौ विधौ प्रकारौ यस्य तविविधम् । कुतो द्विविधमित्याह । प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदात् । प्रयुक्तिः प्रयोगोऽर्थाभिधानम् । शब्दस्यार्थाभिधान- व्यापारभेदाविविधमनुमानम् । तदेवाभिधानव्यापारनिबन्धनं दैविध्यं दर्शयितमाह। साधर्म्यवधर्म्यवच्चेति । समानो धर्मो यस्थ सोऽयं सधर्मा तस्य भावः साधर्म्यम् । विसदृशो धर्मोऽस्य विधर्मा विधर्मणो भावो वैधर्म्यम् । दृष्टान्तधर्मिणा सह साध्य- १० धर्मिण: सादृश्यं हेतुकृतं साधर्म्यमुच्यते । असादृश्यं च हेतुकृतं वैधर्म्यमुच्यते । तत्र यस्य साधनवाक्यस्य साधर्म्यमभिधेयं तत्मा- धर्म्यवत् । यथा यत्कृतकं तदनित्यं यथाद्यघटः । यथा च कृतकः शब्द इत्यत्र कृतकत्वकृतं दृष्टान्तसाध्यधर्मिणोः सादृश्य- मभिधेयम् । यस्य तु वैधर्म्यमभिधेयं तवैध→वत् । यथा यन्नित्यं १५ तदकृतकं दृष्टं यथाकाशम् । शब्दस्तु कृतक इति । कृतकत्वा- कृतकत्वकृतं शब्दाकाशयोः साध्यदृष्टान्तधर्मिणोरसादृश्यमिहा- भिधेयम् । यद्यनयोः प्रयोगयोरभिधेयं भिन्नं कथं तर्हि त्रिरूपं लिङ्ग- मभिन्न प्रकाश्यमित्याह । नानयोरर्थत इति । अर्थः प्रयो- २० जनं प्रकाशयितव्यं वस्तु यदुद्दिश्यानुमाने प्रयुज्यते । प्रयोजनादनयोन भेदः कश्चित् । त्रिरूपं हि लिङ्गं प्रकाशयि- ।

·न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः। तव्यम् । तदुद्दिश्य दे अप्येते प्रयुज्यते। दाभ्यामपि त्रिरूपं लिङ्ग प्रकाश्यत एव । ततः प्रकाशयितव्यं प्रयोजनमनयोरभिन्नम् । तथा च न ततो भेदः कश्चित् । अभिधेयभेदोऽपि तर्हि न स्थादित्याह। अन्यत्र प्रयोगभेदादिति। प्रयोगोऽभिधानं वाच- ५ कत्वम् । वाचकत्वभेदादन्यो भेदः प्रयोजनकृतो नास्तीत्यर्थः। एत- दुक्तं भवति । अन्यदभिधेयमन्यत्प्रकाश्यं प्रयोजनम्। तत्राभिधे- यापेक्षया वाचकत्वं भिद्यते। प्रकाश्यं त्वभिन्नम् । अन्वये हि कथिते वक्ष्यमाणेन न्यायेन व्यतिरेकगतिर्भवति । व्यतिरेके चान्वय- गतिः। ततस्विरूपं लिङ्ग प्रकाश्यमभिन्नम्। न च यत्राभिधेय- १० भेदस्तत्र सामर्थ्य गम्योऽप्यर्थो भिद्यते । यस्मात्योनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क। पौनो देवदत्तो रात्रौ भुत इति। अनयो- वाक्ययोरभिधेयभेदेऽपि गम्यमानमेकमेव । तददिहाभिधेय- भेदेऽपि गम्यमानं वस्त्वेकमेव । तत्रेति । तयोः साधवैधर्म्यवतोरनुमानयोः साधर्म्यवत्ता- १५ वदुदाहरन्ननुपलब्धिमाह । यदित्यादिना । यदुपलब्धिलक्षण- प्राप्तं यदृश्यं सन्नोपलभ्यत इति । अनेन दृश्यानुपलम्भोऽनू- द्यते। सोऽसयवहारस्य विषयः सिद्धः । तदसदिति व्यवहर्तव्य- मित्यर्थः । अनेनासयवहारयोग्यत्वस्य विधिः कृतः, ततश्चा- सयवहारस्य योग्यत्वे दृश्यानुपलम्भो नियतः कथितः । दृश्यम- २० नुपलब्धमसयवहारयोग्यमेवेत्यर्थः । साधनस्य च साध्येऽर्थ निय- तत्वकथनं व्याप्तिकथनम् । यथोक्तम् । व्याप्तिापकस्य तत्र भाव एव व्याप्यस्य च तत्रैव भाव इति ।

·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटोका। 88 कृतम् । व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य विषयो दृष्टान्तस्तमेव दर्शयितु- माह। यथाऽन्य इति। साध्यधर्मिणोऽन्यो दृष्टान्त इत्यर्थः। दृष्ट इति प्रमाणेन निश्चितः । शशविषाणं हि न चक्षुषा विषयौ- अपि तु प्रमाणेन दृश्यानुपलम्भेनासयवहारयोग्यं विज्ञातम् । शशविषाणमादिर्यस्यासयवहारविषयस्य स तथोकः । शशविषाणादौ हि दृश्यानुपलम्भमात्रनिमित्तोऽसयवहारः प्रमाणेन सिद्धः । तत एव प्रमाणादनेन वाक्येनाभिधीयमाना व्याप्तिर्जातव्या । संप्रति व्याप्तिं कथयित्वा दृश्यानुपलम्भस्य पक्षधर्मत्वं दर्श- यितुमाह । नोपलभ्यते चेति । प्रदेश एकदेशः पृथिव्याः । स १० एव विशिष्यतेऽन्यस्मादिति विशेषः । एकः प्रदेशविशेष इत्येकस्मिन्प्रदेश क्वचिदिति । प्रतिपत्तुः प्रत्यक्ष एकोऽपि प्रदेशः स एवाभावव्यवहाराधिकरणं यः प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो नाऽन्यः । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति दृश्यः । यथा चासतोऽपि घटस्य समा- रोपितमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं तथा व्याख्यातम् । खभावहेतोः साधर्म्यवन्तं प्रयोग दर्शयितुमाह । तथेति । यथानुपलब्धस्तथा स्वभावहेतोः साधर्म्यवान्प्रयोग इत्यर्थः । यत्मदिति सत्त्वमनूद्य तत्सर्वमनित्यमित्यनित्यत्वं विधीयते । सर्वग्रहणं च नियमार्थम् । सर्वमनित्यं न किंचिन्नानित्यं यत्मत्तद- नित्यमेवानित्यत्वादन्यत्र नित्यत्वे सत्त्वं नास्तीत्येवं सत्त्वमनित्यत्वे २० साध्ये नियतं ख्यापितं भवति । तथा च सति व्याप्तिप्रदर्शन- वाक्यमिदम् । यथा घटादिरिति । व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य ·५० न्यायबिन्दटोका। [३ परिच्छेदः । विषयकथनमेतत् । शुद्धस्येति। निर्विशेषणस्य स्खभावस्य प्रयोगः । सविशेषणं दर्शयितमाह । यदुत्पत्तिमदिति । उत्पत्तिः स्वरूपलाभो यस्यास्ति तदुत्पत्तिमत् उत्पत्तिमत्त्वमनूद्य तदनित्य- मित्यनित्यत्वविधेः । तथा च सत्युत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वे नियत- ५ माख्यातम् । स्वभावभूतः स्वभावात्मको धर्मस्तस्य भेदेन भेदं हेवकृत्य प्रयोगः । अनुत्पन्नेभ्यो हि व्यावृत्तिमाश्रित्योत्पन्नो भाव उच्यते। सैव व्यावृत्तिः। यदा व्यावृत्त्यन्तरनिरपेक्षा वामिष्यते तदा व्यतिरेकिणीव निर्दिश्यते । भावस्थोत्पत्तिरिति तया च व्यतिरिक्तयेवोत्पत्त्या विशिष्टं वस्तुत्पत्तिमदुनम् । तेन स्वभावभूतेन १० धर्मेण कल्पितभेदेन विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्तो द्रष्टव्यः । यष्टीतक- मिति । कृतकत्वमनूद्यानित्यत्वं विधीयत इति । अनित्यत्वे नियतं कृतकत्वमुक्तमतो व्याप्तिरनित्यत्वेन कृतकस्य दर्शिता । उपाधिभेदेन स्वभावस्य प्रयोग इति संबन्धः। उपाधिर्विशेषणम् । तस्य भेदेन भिन्नेनोपाधिना विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्त इत्यर्थः । १५ दह कदाचिच्छुद्ध एवार्थ उच्यते । कदाचिदव्यतिरिक्तन विशेषणेन विशिष्टः। कदाचियतिरिक्तन। देवदत्त इति शुद्धः । लम्बकर्ण इत्यभिन्नकर्णदयविशिष्टः । चित्रगुरिति व्यतिरिक- चित्रगवौविशिष्टः । तदत्मत्त्वं शुद्धमुत्पत्तिमत्त्वमव्यतिरिक्तविशे- षणम् । कृतकत्वं व्यतिरिक्रविशेषणम् । ननु च चित्रगुशब्दे २० व्यतिरिक्तस्य विशेषणस्य वाचकश्चित्रशब्दो गोशब्दश्चास्ति। कृतक- शब्दे तु निर्विशेषणवाचिनः प्राब्दस्य प्रयोगोऽस्तोत्याशङ्याह । अपेक्षितेति । परेषां कारणानां व्यापारः स्वभावस्य निष्पत्ती ·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटोका। ५१ निष्पत्त्यर्थमपेक्षितः परव्यापारो येन स तथोकः । हौति यस्मा- दर्थे । यस्मादपेक्षितपरव्यापारः कृतक उच्यते तस्माद्व्यतिरिक्तन विशेषणेन विशिष्टः स्वभाव उच्यते । यद्यपि व्यतिरिक्त विशे- षणपदं न प्रयुक्तं तथापि कृतकशब्देनैव व्यतिरिक्त विशेषण- मन्तर्भावितमत एव संज्ञाप्रकारोऽयं कृतकशब्दः। यस्मात्मज्ञाया- ५ मयं कन्प्रत्ययो विहितः । यत्र च विशेषणमन्तर्भाव्यते तत्र विशेषणपदं न प्रयुज्यते । क्वचित्प्रतीयमानं विशेषणं यथा कृत इत्युक्ते हेतुभिरित्येतत्प्रतीयते । तत्र च हेतुशब्दः प्रयुज्यते । कदाचिन वा प्रयुज्यते । प्रयुज्यमानस्वशब्दश्च यथा प्रत्ययभेद- भेदिशब्दे प्रत्ययभेदः । यथा च कृतकशब्दो भिन्नविशेषण- १० स्वभावाभिधाय्येवं प्रत्ययभेदभेदित्वमादिर्यषां प्रयत्नानन्तरोय- कत्वादौनां तेऽपि स्वभावहेतोः प्रयोगा भिन्नविशेषणस्वभावा- भिधायिनो द्रष्टव्याः । प्रत्ययानां कारणानां भेदो विशेषस्तेन प्रत्ययभेदेन भेत्तुं शौलं यस्य स प्रत्ययभेदभेदी शब्दस्तस्य भावः प्रत्ययभेदभेदित्वम् । ततः प्रत्ययभेदभेदित्वाच्छब्दस्य कृतकत्वं १५ साध्यते । प्रयत्नानन्तरोयकवादनित्यत्वं साध्यते। तत्र प्रत्ययभेद- शब्दो व्यतिरिक्तविशेषणाभिधायौ प्रत्ययभेदभेदिशब्दे प्रयुक्तः । प्रयत्नानन्तरोयकशब्दे च प्रयत्नशब्दः । तदेवं त्रिविधः स्वभाव- हेतुप्रयोगो दर्शितः। शुष्योऽव्यतिरिक्तविशेषणो व्यतिरिक्त- विशेषणश्च । एवमर्थ चैतदाख्यातम् । वाचकभेदान्मा भूत्कस्य- २० चित्स्वभावहेतावपि प्रयुक्त व्यामोह इति । अथ किमेते स्वभावहेतवः सिद्धसंबन्धे स्वभावे साध्ये प्रयो- - - 5137 ·न्यायबिन्दुटीका। [३ परिच्छेदः । कव्या आहोखिदसिद्धसंबन्ध इत्याशक्य सिद्धसंबन्धे प्रयोकव्या इति दर्शयितुमाह सर्व एत इति । गमकत्वात्साधनानि पराश्रितत्वाच धर्माः साधनधर्मा एव साधनधर्ममात्रम् । मात्र- शब्दनाधिकस्यापेक्षणीयस्य निरासः । तस्थानुबन्धोऽनुगमन- ५ मन्वयः सिद्धः साधनधर्ममात्रानुबन्धो यस्य स तथोक्तः । केन सिद्ध इत्याह । यथास्त्रं प्रमाणैरिति। यस्य साध्यधर्मस्य यदा- मौयं प्रमाणं तेनैव प्रमाणेन सिद्ध इत्यर्थः । स्वभावहेतूनां च बहुभेदत्वात् । संबन्धसाधनान्यपि प्रमाणानि बहनौति प्रमाणे- रिति बहुवचननिर्देशः । गमयितव्यत्वात्माध्यः पराश्रितत्वाच्च १० धर्मः साध्यधर्मस्तदयं परमार्थः । न हेतुः प्रदीपवद्योग्यतया गमकोऽपि तु नानन्तरीयकतया विनिश्चितः । साध्याविना- भावित्वनिश्चयनमेव हि हेतोः साध्यप्रतिपादनव्यापारो नाऽन्यः कश्चित् । प्रथमं बाधकेन प्रमाणेन साध्यप्रतिबन्धो निश्चेतव्यो हेतोः पुनरनुमानकालेन साधनं साध्यानन्तरीयकं सामान्येन १५ स्मर्तव्यम् । कृतकत्वं नामानित्यत्वस्वभावमिति सामान्येन स्मृत- मथं पुनर्विशेषे योजयतोदमपि कृतकत्वं शब्दे वर्तमानमनित्य- खभावमेवेति । तत्र सामान्यस्मरणं लिङ्गज्ञानम् । विशिष्टस्थ तु शब्दगतकतकत्वस्यानित्यत्वस्वभावस्य स्मरणमनुमानज्ञानम् । तथा च सत्यविनाभावित्वज्ञानमेव परोक्षार्थप्रतिपादकत्वं नाम । २० तेन निश्चिततन्मात्रानुबन्धिसाध्यधर्म स्वभावहेतवः प्रयोक्तव्या नान्यचेत्युक्तम् । यद्येवं संबन्धी निश्चेतव्यः साध्यस्य साधनेन सह साधन- M ·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटोका। ५३ धर्ममात्रानुबन्धस्तु साध्यस्य कस्मानिश्चितो म्हग्यत इत्याह । तस्यैवेति । सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्धस्य तत्वभावत्वादिति । साधनधर्मस्वभावत्वात् । यो हि साध्यधर्मः साधनधर्ममात्रा- नुबन्धवान्म एव तस्य साधनधर्मण्य स्वभावो नाऽन्यः । भवत्वो- दृश एवं स्वभावः । स्वभाव एव तु साध्ये कस्माद्धेतुप्रयोगः । स्वभावस्य हेतुत्वात् । स्वभाव इह हेतुः प्रक्रान्तः । तस्मात्म एव माध्यः कर्तव्यः । यः साधनस्य स्वभावः स्यात्साधनधर्म- मात्रानुबन्धश्च खभावो नाऽन्यः । यदि साध्यधर्मः साधनस्थ स्वभावः प्रतिज्ञार्थंकदेशास्तर्हि हेतुः स्यादित्याह । वस्तुत इति । वस्तुतः परमार्थतः साध्यसाधनयोस्तादात्म्यम् । समारोपितस्तु १० साध्यसाधनयोर्भदः । साध्यसाधनभावो हि निश्चयारूढे रूपे । निश्चयारूढं च रूपं समारोपितेन भेदेनेतरेतरव्यावृत्तिकृतेन भिन्नमित्यन्यत्साधनमन्यत्साध्यम् । दूराद्धि शाखादिमानथो वृक्ष इति निश्चीयते न शिंशपेति । अथ च स एव वृक्षः । सेव शिशपा । तस्मादभिन्नमपि वस्तु निश्चयो भिन्नमादर्शयतिव्या- १५ वृत्तिभेदेन । तस्मानिश्चयारूढरूपापेक्षयाऽन्यत्साधनमन्यत्साध्य- मतो न प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुर्वास्तवं च तादात्म्यमिति । कस्मा- त्पुनः साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव साध्यः स्वभावो नाऽन्य इत्याह । तन्निष्यत्ताविति । यो हि यन्नानुबध्नाति स तनिष्पत्तावनि- ध्यन्नः । तस्य तन्निष्पत्तावनिष्यन्त्रस्य साधनस्वभावत्वमयुक्तम् । २० यतो निष्पत्त्यनिष्पत्ती भावाभावरूपे। भावाभावौ च परस्पर- परिहारेण स्थितौ । यदि च पूर्वनिष्पन्नस्यानिष्पन्नस्य चैक्यं ·५४ न्याय बिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः । भवेदे कस्यैवार्थस्य भावाभावौ स्यातां युगपन्न च विरुद्धयो- र्भावाभावयोरैक्यं युज्यते। विरुद्धधर्मसंसर्गात्मकत्वादेकत्वाभावस्य । किं च पश्चादुत्पद्यमानं पूर्वनिष्पन्नाभिन्नहेतुकम् । हेतुभेद- पूर्वकश्च कार्यभेदः । ततो निष्पन्नाऽनिष्पन्नयोविरुद्धधर्मसंसर्गा-- ५ त्मको भेदो भेदहेतुश्च कारणभेद इति कुत एकत्वम् । तस्मा- साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव साध्यः स्वभावो नाऽन्यः । मा भूत्पश्चा- निष्पन्नः पूर्वजस्थ स्वभावः । साध्यस्तु कस्मान्न भवतीत्याह । पूर्वजेन पश्चानिष्यन्त्रस्य व्यभिचारः परित्यागो यस्तस्य संभवाच्च । न पूर्वनिष्पन्नस्य पश्चानिष्पन्नः साध्यः । तस्मात्साधनधर्ममात्रा- १० नुबन्थ्येव स्वभावः । स एव च साध्यः । तथा च सिद्धसाधनधर्म- मात्रानुबन्ध एव स्वभावहेतवः प्रयोकव्या इति स्थितम् । कार्यहेतोः प्रयोगः साधर्म्यवानिति प्रकरणादपेक्षणीयम्। यत्र धूम इति। धूममनूद्य तत्राग्निरित्योर्विधिः। तथा च नियमार्थः पूर्ववदनुगन्तव्यः । तदनेन कार्यकारणभावनिमित्ता व्याप्ति- १५ दर्शिता। व्याप्तिसाधनप्रमाणविषयं दर्शयितुमाह। तथा महानसा- दाविति । महानसादौ हि प्रत्यक्षानुपलम्भान्यां कार्यकारण- भावात्माविनाभावो निश्चितः। अस्ति चेहेति। साध्यधर्मिणि पक्ष- धर्मोपसंहारः। दूहापौति। न केवलं स्वभावहेताविहापि कार्यहेतौ सिद्ध एवेति। निश्चिते कार्यकारणत्वे कार्यकारणत्वनिश्चयो झवश्य- २० कर्तव्यः। यतो न योग्यतया हेतुर्गमकोऽपि तु नान्तरौयकवादि- त्युतम्। साधर्म्यवानस्वभावका-नुपलम्भानां प्रयोगो दर्शितः । वैधय॑वन्तं दर्शयितमाह । वैध→वत इति। यत्मदुपलब्धि- ।

·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटौका। लक्षणप्राप्तमिति। यत्मदृश्यमित्यस्तित्वानुवादः । तदुपलभ्यत इति उपल्लम्भविधिः। तदनेन दृश्यस्य सत्त्वं दर्शनविषयत्वेन व्याप्तं कथितमसत्त्वनिवृत्तिश्च । सत्त्वमनुपलम्भनिवृत्तिचोपल्लम्भः । तेन साध्यनिवृत्त्यनुवादेन साधननिवृत्तिर्विहिता। तथा च साध्य- निवृत्तिः साधननिवृत्तौ नियतत्वात्माधननिवृत्त्या व्याप्ता कथिता। यदि च धर्मिणि साध्यधर्मो न भवेद्धेतरपि। हेत्वभावेन साध्या- भावस्य व्याप्तत्वात् । अस्ति च हेतरतो व्यापकस्य साधना- भावस्थाभावाद्याथ्यस्य साध्याभावस्थाभाव इति साध्यनिश्चयो भवति । ततो वैधर्म्यप्रयोग साधनाभावे साध्याभावो नियतो दर्शनीयः सर्वत्रेति न्यायः । स्वभावहेतोर्वधर्म्यप्रयोगमाह । असत्यनित्यत्व इति। दूहा- नित्यस्य साध्यस्थाभावो हेतोरभावे नियत उच्यते । तेन हेल- भावेन साध्याभावो व्याप्त उक्तः । त्रिध्वपि स्वभावहेतुषु सन्नु- त्यत्तिमान्कृतको वा शब्द इति त्रयाणामपि पक्षधर्मत्वप्रदर्शनम् । दूह च साधनाभावस्य व्यापकस्याभाव उक्तः । ततो व्याप्योऽपि १५ साध्याभावो निवृत्त इति साध्यगतिः । कार्यहेतोवैध→प्रयोगमाह । असत्यनाविति। दूहापि वन्य- भावो धूमाभावेन व्याप्त उक्तः । अस्ति चाऽत्र धूम इति व्यापकस्य धूमाभावस्थाभाव उक्तः। ततो व्याप्यस्य वन्यभावस्याभावेसाध्वगतिः। ननु च साधर्म्यवति व्यतिरेको नोक्तः । वैधर्मावति चान्वयः । २० तत्कथमेतत्तिरूपलिङ्गाख्यानमित्याह । साधर्म्यणेति। साधयेणा- प्यभिधेयेन युक्त प्रयोगे क्रियमाणेऽर्थादिति सामर्थ्यावैधर्म्यस्य ·५६ न्यायबिन्दुटौका । [३ परिच्छेदः । व्यतिरेकस्य गतिर्भवतीति । हौति यस्मात् । तस्मातिरूपलिङ्गन- ख्यानमेतत् । यदि नाम व्यतिरेकोऽन्वयवति नोनोऽन्वयवचन- सामर्थ्यादेवावसीयते। कथमसति तस्मिन्व्यतिरेके बुद्ध्यध्यवसिते साध्येन हेतोरन्वयस्थ बुद्ध्यावसितस्याभावात्। साथे नियतं साधन- ५ मन्वयवाक्यादवस्यता साध्याभावे साधनं नाशङ्कनीयम् । इतरथा साध्यनियतमेव न प्रतीतं स्थात्माथाभावे च साधनाभावगति- यतिरेकगतिः । अतः साध्यनियतस्य साधनस्याभिधानसामर्थ्या- दन्वयवाक्येऽवसितो व्यतिरेकः । तथेति। यथान्वयवाक्ये तथार्थादेव वैधण प्रयोगेऽन्वयस्थानभिधीयमानस्यापि गतिः । कथमसति १० तस्मिन्नन्वये बुद्धिग्रहोते ते साध्याभावे हेत्वभावस्थासिद्धेरनव- सायात् । हेत्वभावे साध्याभावं नियतं व्यतिरेकवाक्याट्वस्थता हेतुसंभवे साध्याभावो नाशाडूनौयः । दूतरथा हेत्वभावे नियतः साध्याभावो न स्यात्प्रतीतः ।। हेतुसत्त्वे च साध्यसत्त्वगतिरन्वय- गतिः। अतः साधनाभावनियतस्य साध्याभावस्याभिधानसामर्थ्या- १५ यतिरेकवाक्येऽन्वयगतिः। यदि नामाकाशादौ साध्याभावे साध- नाभावस्तथापि किमिति हेतुसंभवे साध्यसंभव इत्याह । नही- ति। स्वभावेन प्रतिबन्धो यस्तमिन्नसत्येकस्य साध्यस्य निवृत्त्या नापरस्य साधनस्य नियमेन युक्ता नियमवती निवृत्तिः । स च स्वभावप्रतिबन्धो दिप्रकारः सर्वस्य । तादात्म्यं लक्षणं निमित्तं २. यस्य स तथोक्तः तदुत्पत्तिलक्षणं निमित्तं यस्य स तथोक्तः । यो यत्र प्रतिबद्धस्तस्य स प्रतिबन्धविषयोऽर्थः स्वभावः कारणं वा स्यात्। अन्यस्मिन्प्रतिबद्धत्वानुपपत्तेः। तस्माद्द्विप्रकारः स इत्युक्तम् ।

·३ परिच्छेदः।। न्यायबिन्दुटौका। me च साध्येऽर्थे लिङ्गस्येत्यत्रान्तरेऽभिहितः। हिर्यस्मादर्थे । यस्मात्खभावप्रतिबन्धे निवर्त्यनिवर्तकमावस्तेन साध्यस्य निवृत्तौ साधनस्य निवृत्तिं कथयता प्रतिबन्धो निवर्त्यनिवर्तकयोदर्शनीयः । यदि हि साधनं साध्ये प्रतिबद्धं भवेदेवं साध्यनिवृत्तौ तनिय- मेन निवर्तेत । यतश्च तस्य प्रतिबन्धो दर्शनीयस्तस्मात्माध्य- ५ निवृत्तौ यत्साधननिवृत्तिवचनं तेनाक्षिप्तं प्रतिबन्धोपदर्शनम् । यच्च तदाक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्शनं तदेवान्वयवचनम् । प्रतिबन्धश्चेद- वश्यं दर्शयितव्यः । न वक्तव्यस्तह्यन्वयः । यस्मादृष्टान्ते प्रमाणेन प्रतिबन्धो दर्यमान एवान्वयो नापरः कश्चित्तस्मा निवर्त्यनिव- तकप्रतिबन्धो ज्ञातव्यः । तथा चान्वय एव ज्ञातो भवति । १० इतिशब्दो हेतौ। यस्मादन्वये व्यतिरेकगतिर्व्यतिरेके चान्वय- गतिस्तस्मादेकेनापि सपक्षे चासपक्षे च सत्चासत्त्वयोः ख्यापन कृतम् । अन्वयो मुखमुपायोऽभिधेयत्वाद्यस्य तदन्वयमुखं वाक्यम् । एवं व्यतिरेको मुखं यस्येति । इति हेतौ । यस्मादेकेनापि वाक्येन दयगतिस्तस्मादेकस्मिन्साधनवाक्ये इयोरन्वयव्यति- १५ रेकवाक्ययोरवश्यमेव प्रयोगो न कर्तव्यः । अर्थगत्यर्थो हि शब्दप्रयोगः । अर्थश्चेदवगतः किं शब्दप्रयोगेण । एकमेव त्वन्वय- वाक्यं व्यतिरेकवाक्यं वा प्रयोक्तव्यम् । अनुपलब्धावपि व्यति- रेकेणोक्तेनान्वयगतिः । यत्मटुपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति । स्थासङ्ग्यवहारयोग्यत्वस्य निवृत्तिदृश्यसत्त्वरूपमाह । तदुपलभ्यत २० एवेति। अनुपलम्भस्य निवृत्तिमुपलम्भरूपामाह। तदनेन साध्य- निवृत्तिः साधननिवृत्त्या व्याप्ता दर्शिता। यदि च साधनसंभवेऽपि साध्य- ·न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। Pareerament साध्यनिवृत्तिर्भवेन साधनाभावेन व्याप्ता भवेत् । अतो व्याप्तिं प्रतिपद्यमानेन साधनसंभवः साध्यसंभवेन व्याप्तः प्रतिपत्तव्यः। अत- एवाहानुपलभ्यमानतादृशमिति। दृश्यमसदिति प्रतौतेः संप्रत्यया- दन्वयसिद्धिरिति । यतश्च साधनं साध्यधर्मप्रतिबद्धं तादात्म्य- ५. तदुत्पत्तिभ्यां प्रतिपत्तव्यं योरपि प्रयोगयोस्तस्मात्पक्षोऽवश्य- मेव न निर्देश्यः । यत्माधनं साध्यनियतं प्रतीतं तत एव साध्य- धर्मिणि दृष्ट्वा साध्यप्रतीतिरतो न किंचित्माध्यनिर्देशनेत्येवमेवार्थ- मनुपलब्धिप्रयोगे दर्शयति । साधर्म्यवति प्रयोगेऽपि सामर्थ्यादेव नेह घट इति भवति । किं पुनस्तत्सामर्थ्यमित्याह । यदुप- १. लब्धिलक्षणप्राप्तमिति । अनुपलम्भानुवादः सोऽसयवहारविषय इत्यसयवहारयोग्यत्वविधिः । तथा च सति दृश्यानुपलम्भो ऽसयवहारयोग्यत्वेन व्याप्तो दर्शितः । नोपलभ्यत इत्यादिना साध्यधर्मिणि सत्त्वं लिङ्गस्य दर्शितम् । यदि च साध्यधर्मस्तत्र साध्यधर्मिणि न भवेत्साधनधर्मोऽपि न भवेत् । साध्यनियतत्वात्तस्य १५ .साधनधर्मस्येति सामर्थम्। यथा साधर्म्यवत्प्रयोगे तथा वैधय॑वत्प्र- योगेऽपि सामर्थ्यादेव नेह सत्यवहारविषयोऽस्ति घट इति भवति । सामर्थ्य दर्शयितमाह । यः सत्यवहारविषय इति। विद्यमानः । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति । दृश्यः । इत्येषा साध्यनिवृत्तिरुपलभ्यत एवेति साधननिवृत्तिरित्यनेन च साध्यनिवृत्तिः साधननिवृत्त्या २० व्याप्ता दर्शिता। न तथेति। यथाऽन्यो दृश्य उपलभ्यते न तथात्र प्रदेशे तादृश इति दृश्यो घट उपलभ्यत इत्यनेन साध्यनिवृत्ते- ापिका साधननिवृत्तिरसती साध्यधर्मिणि दर्शिता ।

·३ परिच्छेदः।। न्यायबिन्दुटौका। મૂહ ५ यदि च न साध्यधर्मः साध्यधर्मिणि भवेत्साधनधर्मोऽपि न भवेदस्ति च साधनधर्म इति सामर्थ्यात्ततः सामर्थ्यान्नास्त्यत्र घट इति प्रतौतेन पक्षनिर्देशः । एवं कार्यस्वभावहेत्वोरपि सामर्थ्या- संप्रत्यय इति न पक्षनिर्देशः । कीदृशः पुनरर्थः पक्ष इत्यनेन शब्देन निर्देण्यो वक्तव्य इत्याह । स्वरूपेणैवेति । साध्य- त्वेनैव खयमिति वादिना इष्ट इति नोक एवापि विष्टोऽपौ- त्यर्थः । एवंभूतः सन्प्रत्यक्षादिभिरनिराकृतो योऽर्थः स पक्ष इत्युच्यते । अथ यदि न पक्षो निर्देश्यः कथमनिर्देश्यस्य लक्षणमुक्तम् । न साधनवाक्यावयवत्वादस्य लक्षणमुक्तमपि त्व- साध्यं केचित्माध्यं साध्यं चासाध्यं प्रतिपन्नाः । तत्साध्यासाध्य- १० विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थं पक्षलक्षणमुक्तम् । खरूपेणेष्ट इत्यस्य विवरणम् । साध्यत्वेनेष्ट इति पक्षस्य साध्यत्वान्नापरमस्ति रूपम् । अतः स्वरूपं साध्यत्वमिति । एवशब्द विवरौतुमाह । खरूपेणैवेति । ननु चैवशब्दः केवल एव प्रत्यवमटव्यस्तत्किमर्थं स्वरूप- १५ शब्देन सह प्रत्यवमृष्टः । उच्यते । एवशब्दो निपातो द्योतकः । पदान्तराभिहितस्यार्थस्य विशेषं द्योतयतीति पदान्तरेण विशेष्य- वाचिना सह निर्दिष्टः । न साधनत्वेनापौति । यत्साधनत्वेन निर्दिष्टं तत्साधनत्वेनेष्टमसिद्धत्वाञ्च साध्यत्वेनापौष्टं तस्य निवृत्त्यर्थ एवशब्दः तदुदाहरति । यथेति । शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये चाक्षु- २० पत्वं हेतुः । शब्देऽसिद्धृत्वात्माध्यमित्यनेन साध्यत्वेनेष्टिमाह । तदिति । चाक्षुषत्वमिहेति शब्दे न साध्यत्वेनैवेष्टमिति । साध्य- ·न्याय बिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः । यतः त्वेनेष्टिनियमाभावमाह । साधनत्वेनाभिधानादिति । साधनत्वेनाभिहितमतः साधनत्वेनापौष्टम् । न माध्यत्वेनैवेति । स्वयमित्यनेन स्वयंशब्दं व्याख्येयमुपक्षिप्य तस्यार्थमाह । वादि- नेति । स्वयंशब्दो निपातः । आत्मन इति षष्ट्यन्तस्यात्म- ५. नेति च हतौयान्तस्यार्थे वर्तते । तदिह रतीयान्तस्यात्मशब्द- स्थार्थ वृत्तः स्वयंशब्दः । श्रात्मशब्दश्च संबन्धिशब्दो वादी च प्रत्यासन्नभूतो यस्य वादिन आत्मा हतीयार्थयुक्तः स एव हतो- यार्थयुक्तो निर्दिष्टो वादिनेति । ननु स्वयंशब्दस्य वादिनेत्येष पर्यायः । कः पुनरसौ वादौत्याह । यस्तदेति । वादकाले १० साधनमाह । अनेकवादिसंभवेऽपि स्वयंशब्दवाच्यस्य वादिनो विशेषणमेतत् । यद्येव वादिन दृष्टः साध्य इत्युक्तम् । एतेन च किमुनेन । अनेन तदा वादकाले तेन वादिना खयं यो धर्मः साधयितुमिष्टः स एव साध्यो नेतरो धर्म इत्युक्तं भवति । वादिनो ऽनिष्टधर्मसाध्यत्वनिवर्तनमस्य वचनस्य फलमिति यावत् । १५ अथ कस्मिन्सत्यन्यधर्मसाध्यत्वसंभवो यनिवृत्त्यर्थं चेदं वक्तव्यमि- त्याह । तच्छास्त्रकारेणेति । यच्छास्त्रं तेन वादिनाऽभ्युपगतं तच्छास्त्रकारेण तस्मिन्साध्यधर्मिण्यनेकस्य धर्मस्याभ्युपगमे सत्य- न्यधर्मसाध्यत्वसंभवः। तथा हि शास्त्रं येनाभ्युपगतं तत्सिद्धो धर्मः सर्व एव तेन साध्य इत्यस्ति विप्रतिपत्तिरनेनापास्यते। अनेकधर्मा- २० भ्युपगमेऽपि सति स एव साध्यो यो वादिन इष्टो नाऽन्य इति । ननु च शास्त्रानपेक्षं वस्तुबलप्रवृत्तं लिङ्गम् । अतोऽनपेक्षणो- यत्वान्न शास्त्रे स्थित्वा वादः कर्तव्यः । सत्यम् । श्राहोपुरुषिकया ·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटौका। - तु यद्यपि क्वचिच्छास्ने स्थित इति किंचिच्छास्त्रमभ्युपगतः, साधनमाह । तथापि य एव तस्येष्टः स एव साध्य इति ज्ञापनायेदमुक्तम् । इष्ट इति । दृष्टशब्दमुपक्षिप्य व्याचष्टे । यत्रार्थ आत्मनि विरुद्धो वादः प्रक्रान्तो नास्यात्मेत्यात्म- प्रतिषेधवाद आत्मसत्तावादविरुद्धो विधि-प्रतिषेधयोर्विरोधात् । तेन विवादेन हेतुना साधनमुपन्यस्तम् । तस्यात्मार्थस्य सिद्धिं निश्चयमिच्छता वादिना सोऽर्थः साध्य इत्युक्तं भवतोष्टशब्देन । यत्तदित्युक्तं भवतीतिग्रहणमन्ते तदिहापेक्ष्य वाक्यं परिसमाप- यितव्यम् । यद्यपि परार्थानुमान उक्त एव माथ्यो युक्तो ऽनुक्नोऽपि तु वचनेन माध्यः सामोततत्त्वात्तस्य । कुत एतदित्याह । तदि- १० त्यादि । तदिति । सो ऽधिकरणमाश्रयो यस्य स तदधिकरणो विवादस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादित्येतदुक्तं भवति । यस्माद्विवादं निराकर्तुमिच्छता वादिना साधनमुपन्यस्तं तस्माद्यदधिकरणं विवादस्य तदेव साध्यम् । यतो विरुद्धं वादमपनेतू साधनमुप- न्यस्तम् । तच्चेन्न साध्यं किमिदानों जगति नियतं किंचित्माध्यं १५ स्यादिति । अनुक्तमपि परार्थानुमाने साध्यमिष्टं तदुदाहरति । परार्थी इति । चक्षुरादिर्येषां श्रोत्रादौनां ते चक्षुरादय इति धर्मों । परस्मायिमे परार्था इति साध्यं पारार्थम् । संघातत्वादिति हेतुः । व्याप्तिविषयप्रदर्शनं शयनासनाद्यङ्गवदिति । मासनं च ते श्रादौ यस्य तच्छयनासनादि पुरुषोपभोगाङ्गं संघातरूपम् । तवदत्र । यत्प्रमाणे यदप्यात्मार्थाश्चक्षुरादय शयन- २० ·६२ न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। Page इत्यात्मार्थता नोका । अनुक्काप्यात्मार्थता साध्या । तथा हि । सांख्येनोक्तमत्यात्मा । तद्विरुद्धं बौद्धेनोक्तं नात्यात्मेति । ततः सांख्येन स्ववादविरुद्धं बौद्धवादं हेदलत्य विरुद्धवादनिराकर- णाय स्ववादप्रतिष्ठापनाय च साधनमुपन्यस्तम् । अतो ऽनुक्ता- ५ प्यात्मार्थता साध्या तदधिकरणत्वाविवादस्य । शयनासनादिषु हि पुरुषोपभोगाङ्गव्वात्मार्थत्वेनान्वयो न प्रसिद्धः संघातत्वस्य । परार्थमात्रेण तु सिद्धः। ततः परार्था इत्युक्तम्। चक्षुरादय इत्यत्रा- दिग्रहणाविज्ञानमपि परार्थ साधयितुमिष्टम् । विज्ञानाच्च पर श्रात्मैव स्यात् । परस्वार्थकारि विज्ञानं सेत्स्यतौति सामर्थ्या- दात्मार्थत्वं सिथति चक्षुरादौनामिति मत्वा परार्थग्रहणं कृतम् । तेनेष्टसाध्यवचनेन नोकमात्रमपि तु प्रतिवादिनो विवादास्पदवाद्वादिनः साधयितमिष्टमुनमनुक्तं वा प्रकरणगम्यं साध्यमित्युक्तं भवति । अनिराकृत इति व्याख्येयम् । एतदित्यनन्तरप्रक्रान्तं यत्पक्ष- १५ लक्षणमुक्तं साध्यत्वेनेष्टेत्यादि । एतल्लक्षणेन योगे ऽप्यों न पक्ष इति प्रदर्शनार्थं प्रदर्शनाया निराकृतग्रहणं कृतम् । कीदृशो ऽर्थो न पक्षः साधयितमिष्टो ऽपौत्याह। यः साधयितुमिष्टो ऽर्थः प्रत्यक्षं चानुमानं च प्रतौतिश्च स्ववचनं चैतेर्निराक्रियते विपरीतः साध्यते न स पक्ष इति । २० तत्रेति। तेषु चतर्षु प्रत्यक्षादिनिराकृतेषु प्रत्यक्षनिराकृतः कीदृशः । यथेति । यथाऽयं प्रत्यक्षनिराकृतस्तथान्येऽपि द्रष्टव्या इति यथाशब्दार्थः । श्रवणेन ग्राह्यः श्रावणः । न श्रावणो ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटोका। ऽश्रावणः श्रोत्रेण न ग्राह्य इति प्रतिज्ञार्थः । श्रोत्राग्राह्यत्वं शब्दस्य प्रत्यक्षसिद्धेन श्रोत्रग्राह्यत्वेन बाध्यते । अनुमाननिराकृतो यथा नित्यः शब्द इति शब्दस्य प्रतिज्ञातं नित्यत्वमनित्यत्वेनानुमानसिद्धेन निराक्रियते । प्रतीत्या निराकृतः । प्रचन्द्र इति । चन्द्रशब्दवाच्यो न भवति ५ शशौति प्रतिज्ञातार्थः । अयं च प्रतीत्या निराकृतः । प्रतीतो ऽर्थ उच्यते। विकल्पविज्ञानविषयः प्रतीतिः। प्रतीतत्वं विकल्प- विज्ञानविषयत्वमुच्यते। तेन विकल्पविज्ञानविषयखेन प्रतीतिरूपेण शशिनश्चन्द्रशब्दवाच्यत्वं सिद्धमेव । तथा हि। यदिकल्पज्ञानग्राह्य तच्छब्दाकारसंसर्गयोग्यम् । तत्सांकेतिकेन् शब्देन वर्तुं शक्यम् । १० अतः प्रतीतिरूपेण विकल्पविज्ञानविषयत्वेन सिद्धं चन्द्रशब्द- वाच्यत्वमचन्द्रत्वस्थ बाधकं द्रष्टव्यम् । स्वभावहेतुश्च प्रतीतिः । यस्मादिकल्पविषयत्वमात्रानुबन्धिनौ सांकोतिकशब्दवाच्यता ततः स्वभावहेतुसिद्धं चन्द्रशब्दवाच्यत्वमवाच्यत्वस्य बाधकं द्रष्टव्यम् । खवचनं प्रतिज्ञार्थस्यात्मीयो वाचकः प्राब्दस्तेन निराकृतः । १५ प्रतिज्ञार्थों न साध्यः । यथा नानुमानं प्रमाणम् । अचानुमा- नस्य प्रामाण्यनिषेधः प्रतिज्ञार्थः । स नानुमानं प्रमाणमित्यनेन स्ववाचकेन वाक्येन बाध्यते । वाक्यं ह्येतत्प्रयुज्यमानं वक्तः शाब्दस्य प्रत्ययस्य सदर्थत्वमिष्टं सूचयति। तथा हि। मदाक्याद्योऽर्थसंप्रत्यय- स्तवोत्पद्यते सोऽसत्यार्थ इति दर्शयन्वाक्यमेव नोच्चारयेदता । २० वचनार्थश्चेदसत्यः परेण ज्ञातव्यो वचनमपार्थकम् । यो ऽपि हि सर्व मिथ्या ब्रवौमीति वक्ति सो ऽप्यस्य वाक्यस्य सत्यार्थत्वमादर्शयन्नेव ·पार न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः। Ram Harpenetword Mainaraininainition orderplans.... EMAMERAMANANA PAANIFe वाक्यमुच्चारयति । यद्येतद्दाक्यं सत्यार्थमादर्शितमेवं वाक्यान्त- राण्यात्मीयान्यसत्यार्थानि दर्शितानि भवन्ति । एतदेव तु यद्य- सत्यार्थमन्यान्यसत्यार्थानि न दर्शितानि भवन्ति । ततश्च न किंचिदुञ्चारणस्य फलमिति नोच्चारयेत्। तस्मादाक्यप्रभवं वाक्या- ५ लिम्बनं विज्ञानं सत्यार्थ दर्शयन्नेव वका वाक्यमुच्चारयति । तथा च सति बाह्यवस्तुनाऽन्तरोयकं शब्दं दर्शयता शब्दजं विज्ञानं सत्यार्थ दर्शयितव्यम् । ततो बाह्यार्थकाऱ्यांच्छब्दादुत्पन्नं विज्ञानं सत्यार्थमादर्शयता कार्यलिङ्गजमनुमानं प्रमाणं शाब्दं दर्शितं भवति । तस्मान्नानुमानं प्रमाणमिति ब्रुवता शाब्दस्य प्रत्यय- १० स्यासन्ग्राह्य उत्तोऽसदर्थत्वमेव ह्यप्रामाण्यमुच्यते । नान्यत्। शब्दो-- चारणसामर्थ्याच्चार्थाविनाभावी खशब्दो दर्शितः । तथा च सन्नों दर्शितः। ततः कल्पितादर्थकाऱ्यांच्छब्दाच्छाब्दप्रत्ययार्थस्या- नुमितं सत्त्वं प्रतिज्ञायमानमसत्त्वं प्रतिबध्नाति। तदेवं स्व- वचनानुमितेन सत्त्वेनासत्त्वं वाच्यमानं स्ववचनेन बाधितमुक्तमि- १५ त्ययमत्रार्थः । अन्ये वाहुः। अभिप्रायका-च्छब्दाज्जातं ज्ञानमभिप्राया- लम्बनं सदर्थमिच्छतः शब्दप्रयोगः । तेनाप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं बाध्यत इति। तदयुक्तम् । यत इह प्रतौतेः स्वभावहेतुत्वं स्ववच- नस्य च कार्यहेतुत्वं कल्पितमिष्टम्। न वास्तवम्। अभिप्रायकार्यवं २० च वास्तवमेव शब्दस्य । ततस्तदिह न ग्टह्यते। किं च यथाऽनु- मानमनिच्छन्वयव्यभिचारित्वं धूमस्य न प्रत्येति । तथा शब्द- स्याप्यभिप्रायाव्यभिचारित्वं न प्रत्येष्यति । बाह्यवस्तुप्रत्यायनाय ।

·३ परिच्छेदः। न्यायबिन्दुटोका। . च शब्दः प्रयुज्यते। तन्न, शब्दस्याभिप्रायाऽविनामावित्वाभ्युपगम- पूर्वकः प्राब्दप्रयोगः । अपि च न स्वाभिप्रायनिवेदनाय शब्द उच्चार्य्यते । अपि तु बाह्यवस्तुसत्त्वप्रतिपादनाय । तस्मा- हाह्यवस्तुविनाभावित्वाभ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः। ततः पूर्वकमेव व्याख्यानमनवद्यम् । एवं सत्यनिराकृतग्रहणेनानन्तरोताश्चत्वारः पक्षवदाभासन्त इति पक्षाभासा निरस्ता भवन्ति । संप्रति पक्षलक्षणपदानि येषां व्यवच्छेदकानि तेषां व्यवच्छेदेन यादृशः पक्षार्थों लभ्यते तं दर्शयित व्यवच्छेद्यान्संक्षिप्य दर्शयति । एवमित्यनन्तरोत- क्रमेण सिद्धस्य विपर्ययेण विपरीतत्वेन हेतुना साध्यो द्रष्टव्यः । १० यस्मादर्थात्मिद्धो ऽर्थो विपरीतः स साध्य इत्यर्थः । सिद्धश्च विप- रौतोऽसिद्धस्य। तस्मादसिद्धः साध्यः। असिद्धो ऽपि न सर्वो ऽपि तु साधनत्वेनोक्तस्यासिद्धस्थापि विपर्यायेण स्वयं वादिना साधयितु- मनिष्टस्या सिद्धस्य विपर्यायेण । तथोक्तमात्रस्यासिद्धस्थापि विप- र्ययेण तथा निराकृतस्यासिद्धस्यापि विपर्ययेण साध्यः । यश्चायं १५ पञ्चभिर्व्यवच्छेद्यै रहितो ऽर्थों ऽसिद्धो ऽसाधनम् । वादिनः स्वयं साधयितुमिष्ट उत्तोऽनुक्तो वा प्रमाणैरनिराकृतः साध्यः । स एवासौ स्वरूपेणैव स्वयमिष्टो ऽनिराकृत एतैः पदैरुक्त इत्यर्थः । यश्चायं साध्यः स पक्ष उच्यते । इतिशब्द एवमर्थ । एवं पक्ष- लक्षणमनवद्यमिति । अविद्यमानमवद्यं दोषो यस्य तदनवद्यम् । २० दर्शितं कथितम् । त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परिसमापय्य प्रसङ्गागतं च पक्षलक्षण- 5 ·न्यायबिन्दुटीका। [३ परिच्छेदः। मभिधाय हेत्वाभासान्वनुकामस्तेषां प्रस्तावं रचयति त्रिरूपे- त्यादिना। एतदुक्तं भवति। त्रिरूपलिङ्गाख्यानं वनुकामेन स्फुटं तदक्तव्यम् । एवं च तत्स्फुटमुक्तं भवति । यदि तच्च तत्प्रतिरूपकं बोध्यते । हेयज्ञाने हि तद्विविक्तमुपादेयं सुज्ञातं भवतीति । ५ त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानमिति प्रागुतम् । तत्रेति । तस्मि- न्मति त्रिरूपलिङ्गाख्याने परार्थानुमाने सतीत्यर्थः । त्रयाणां रूपाणां मध्य एकस्याप्यनुक्तौ। अपिशब्दाद्वयोरपि। साधनस्याभासः सदृशं साधनस्थ न साधनमित्यर्थः । त्रयाणां रूपाणां न्यूनता नाम साधनदोषः । न केवलमनुक्काबुक्तावष्यसिद्धौ सन्देहे वा १० कस्येत्याह । प्रतिपाद्यस्य प्रतिवादिनः प्रतिपादकस्य च वादिनो हेत्वाभासः । अथ कस्य रूपस्या सिद्धौ सन्देहे वा किंसंज्ञको हेत्वाभास इत्याह । एकस्य रूपस्येति । धर्मिणा सह संबन्धो धर्मिसंबन्धः। धर्मिणि सत्त्वं हेतोः। तस्या सिद्धौ सन्देहे वा ऽसिद्ध- संज्ञको हेवाभासः । असिद्धत्वादेव च धर्मिण्यप्रतिपत्तिहेतुर्न १५ साध्यस्थ न विरुद्धस्य न संशयस्य हेतरपि त्वप्रतिपत्तिहेतुर्न कस्यचिदतः प्रतिपत्तिरिति कृत्वा। अयं चार्थो ऽसिद्धसंज्ञाकरणा- देव प्रतिपत्तव्यः । उदाहरणमाह । यथेत्यादि। अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वविशिष्टे शब्दे साध्ये चाक्षुषत्वं चक्षुर्याह्यत्वं शब्दे दयो- रपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धम् । चेतनास्तरव इति तरूणां २० चैतन्ये साध्ये सर्वा त्वक् सर्वत्वक् तस्या अपहरणे सति मरणं दिगम्बरैरुपन्यस्तम् । प्रतिवादिनो बौद्धस्या सिद्धम्। कस्मादसिद्ध- मित्याह । विज्ञानं चेन्द्रियं चायुश्च । रूपादिविज्ञानोत्पत्त्या यद- ।

·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। नुमितं कार्यान्तर्भूतं चक्षुर्गोलकादिस्थितरूपं तदिन्द्रियम् । आयुरिति लोके प्राणा उच्यन्ते । न चागमसिद्धमिह युज्यते वनुम् । अतः प्राणस्वभावमायुरिह । तेषां निरोधो निवृत्तिः । स लक्षणं तत्त्वं यस्य तत्तथोकम् । तथाभूतस्य मरणस्यानेन बौद्धेन प्रतिज्ञातत्वात् । यदि नामेवं तथापि कथमसिद्धमि- ५ त्याह । तस्य च विज्ञानादिनिरोधात्मकस्य तस्वसंभवात् । सत्तापूर्वको निरोधः । ततश्च यो विज्ञाननिरोधं तरुबिच्छेत्म कथं विज्ञानं नेच्छेत् । तस्माद्विज्ञानानिष्टेनिरोधोऽपि नेष्टस्तरुषु । ननु च शोषो ऽपि मरणमुच्यते । स च तरुषु सिद्धः । सत्यम् । केवलं विज्ञानसत्तया व्याप्तं यन्मरणं तदिह हेतुर्विज्ञाननिरो- १० धश्च । तत्मत्तया व्याप्तो न शोषमात्रम् । ततो यन्मरणहेतुस्त- त्तस्वसिद्धम् । यत्तु मिळू शोषात्मकं तदहेतुः। दिगम्बरस्तु साध्येन व्याप्तमच्याप्तं वा मरणमविविच्य मरणमात्र हेतुमाह । तदस्य वादिनो हेतुभूतं मरणं न ज्ञातम् । अज्ञानासिद्धं शोषरूपम् । शोधरूपस्य मरणस्य तरुषु दर्शनात् । प्रतिवादिनस्तु ज्ञातमतो १५ ऽसिद्धम् । यदा तु वादिनो ऽपि ज्ञातं तदा वादिनोऽप्यसिद्धं स्थादिति न्यायः । अचेतनाः सुखादय इति । सुखमादिर्यषां दुःखादौनां ते सुखादयः। तेषामचैतन्ये साध्य उत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वं वा लिङ्गन्मुपन्यस्तम् । य उत्पत्तिमन्तो ऽनित्या वा ते न चेतना यथा रूपादयः । तथा चोत्यत्तिमन्तोऽनित्या वा सुखादय- २० स्तस्मादचेतनाः । चैतन्यं तु पुरुषस्य स्खं रूपम् । अत्र चोत्पत्तिमत्त्व- मनित्यत्वं वा पायेण हेतुर्न युगपत् । तच्च इयमपि सांख्यस्य ·न्यायबिन्दुटीका। [३ परिच्छेदः। वादिनो न सिद्धम् । परार्थो हि हेतूपन्यासः । तेन यः परस्य मिद्धः स हेतुर्वतव्यः । परस्य चासत उत्पाद उत्पत्ति- मत्त्वम् । सतश्च निरन्वयो विनाशोऽनित्यत्वं सिद्धम् । तादृशं च वयमपि सांख्यस्यासिद्धम् । इहाप्यनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वसाधना- ५ ज्ञानादादिनोऽसिद्धम् । यदि त्वनित्यत्वोत्यत्तिमत्त्वयोः प्रमाणं वादिनो ज्ञातं स्यात् । वादिनोऽपि सिद्धं स्यात् । ततः प्रमाणा- परिज्ञानादिदं वादिनो ऽसिद्धम् । संदिग्धासिद्धं दशयितुमाह । स्वयमिति । हेतोरात्मनः सन्देहे ऽसिद्धः । तदाश्रयणस्य चेति । तस्य हेतोराश्रयणमाश्रीयते १० ऽस्मिन्हेतुरित्याश्रयणं हेतोर्व्यतिरिक्त आश्रयभूतः साध्यधर्मों कथ्यते । तत्र हि हेतुर्वर्तमानो गमकत्वेनाश्रीयते । तस्याश्रय- णस्य सन्देहे संदिग्धः । स्वात्मना संदिह्यमानमुदाहर्तमाह । यथेति। बाध्य श्रादि- र्यस्य स बाध्यादिस्तभावेन बाष्यादित्वेन संदिह्यमानो भूतसंघात १५ इति । भूतानां पृथिव्यादीनां संघातः समूहः । अग्निसिद्धा- वग्निसिद्ध्यर्थमुपादीयमानोऽसिद्धः । एतदुक्तं भवति । यदा धूमो ऽपि बाष्पादित्वेन संदिग्धो भवति । तदासिद्धो गमक- रूयानिश्चयामतया निश्चितो वहिजन्यत्वाइमकः । यदा तु संदिग्धस्तदा न गमक इति । असिद्धताख्यो दोषः । श्राश्रयणासिद्धमुदाहरति । यथेति । इह निकुञ्ज इति धर्मों। पर्वतोपरिभागेन तिर्यनिर्गतेन प्रच्छादितो भूभागो निकुञ्जः । मयूर इति साध्यम् । केका यितादिति हेतुः । केकायितं ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटौका। ६६ मयूरध्वनिः । कथमाश्रयण सिद्ध इत्याह । तदापात इति । तस्य केकायितस्यापात आगमनं तस्य देशः स उच्यते । यस्माद्देशादागच्छति केकायितम् । तस्य विभ्रमे व्यामोहे सत्ययमाश्रयणसिद्धः । निरन्तरेषु बहुषु निकुञ्जेषु सत्सु यदा केकायितापातविनमः किमस्मान्निकुञ्जात्केकायितमागत- ५ माहोखिदस्मादिति तदाश्रयणासिद्ध इति । धर्मिणो सिद्धावप्यसिद्धत्वमुदाहरति । यथेति । सर्वस्मिन्- गतः स्थितः सर्वगतो व्यापौति यावत् । व्या पित्व पात्मनः साध्ये सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वं लिङ्गम् । सर्वत्र देश उपलभ्यमानाः सुख- दुःखेच्छाद्देषादयो गुणा यस्थात्मनस्तस्य भावस्तत्त्वम् । न गुणा १० गुणिनमन्तरेण वर्तन्ते । गुणानां गुणिनि समवायात् । निष्क्रिय- श्वात्मा । ततश्च यदि व्यापो न भवेत्कथं दक्षिणापथ उप- लब्धाः सुखादयो मध्यदेश उपलभ्येरन् । तस्मात्सर्वगत आत्मा । तदिह बौद्धस्यात्मैव न सिद्धः किमुत सर्वत्रोपलन्धमानगुणत्वं सिध्येत्। तस्येत्यसिद्धौ हेत्वाभासः। पूर्वमाश्रयणसन्देहेन धर्मिणि १५ सन्देह उक्तः । संप्रति वसिद्धो धर्म्युक्त इत्यनयोर्विशेषस्तदेव- मेकस्य रूपस्य धर्मिबद्धस्थासिद्धावसिद्धो हेत्वाभासः । तथा परस्यैकस्य रूपस्थासपक्षेऽसत्त्वाख्यस्यासिद्धावनैकान्तिको हेत्वाभासः । एको ऽन्त एकान्तो निश्चयः । स प्रयोजनमस्थे- त्यैकान्तिकः । नैकान्तिकोऽनेकान्तिकः । यस्मान्न साध्यस्य न २. विपर्ययस्य निश्चयो ऽपि तु तविपरीतः संशयः। साध्येतरयोः संशयहेतुरनैकान्तिक उनः । तमुदाहरति । यथेत्यादिना ।

·न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः । अनित्यत्वमादिर्यस्य सोऽनित्यत्वादिको धर्मः। श्रादिशब्दादप्रयत्ना- नन्तरौयकत्वं प्रयत्नानन्तरोयकत्वं नित्यत्वं च परिग्टह्यते । प्रमेयत्वमादिर्यस्य स प्रमेयत्वादिकः । आदिशब्दादनित्यत्वं पुनरनित्यत्वममूर्तत्वं च ग्टह्यते । प्राब्दस्य धर्मिणो ऽनित्यत्वादिके ५ धर्म साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मो ऽनकान्तिकः । चतुर्णामपि विपक्ष ऽसत्त्वमसिद्धम्। तथा हि । अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादाकाशवबट- वदिति प्रमेयत्वं सपक्षविपक्षव्यापि । अप्रयत्नानन्तरोयकः शब्दो नित्यत्वाद्विद्युदाकाशवद्दटवञ्चेत्यनित्यत्वं सपक्षकदेशत्ति विद्यु- दादावस्ति नाकाशादौ । विपक्षव्यापि प्रयत्नानन्तरीयके सर्वत्र १० भावात् । अनित्यत्वात्प्रयत्नानन्तरौयकः शब्दो घटवदिद्युदाका- शवजेत्यनित्यत्वं विपक्षकदेशशब्दवृत्ति विद्युदादावस्ति नाका- शादौ । सपक्षयापि सर्वत्र प्रयत्नानन्तरौयके भावात् । नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वादाकाशपरमाणवकर्मघटवञ्चेत्यमूर्तत्वमुभयैकदेश- वृत्ति । उभयोरेकदेश आकाशे कर्मणि च वर्तते । परमाणौ १५ तु सपक्षकदेशे घटादौ च विपक्षकदेशे न वर्तते । मूर्तत्वाइट- परमाणुप्रस्टतौनाम् । नित्यास्तु परमाणवो वैशेषिकैरभ्युप- गम्यन्ते । ततः सपक्षान्तर्गताः । अस्य चतुर्विधस्य पक्षधर्मस्था- सत्त्वमसिद्धं विपक्षे । ततो ऽनेकान्तिकता। यथा चास्य रूपस्या- सिद्धावनैकान्तिकस्तथाऽस्यैव विपक्षे ऽसत्त्वाख्यस्य रूपस्य सन्देहेऽनै- २० कान्तिकः । तमुदाहरति यथेति । असर्वज्ञ इति । असर्वज्ञत्वं साध्यम् । कश्चिद्विवक्षित इति वक्तुरभिप्रेतः पुरुषो धर्मों । राग आदिर्यस्य देषादेः स रागादिः स यस्यास्ति स रागादि- ।

·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। मानिति द्वितीयं साध्यम् । वाग्रहणं रागादिमत्त्वस्य पृथक्माध्यत्व- ख्यापनार्थम् । ततोऽसर्वज्ञत्वे रागादिमत्त्वे वा साध्ये प्रकृते वक़्त्वं वचनशकिस्तदादिर्यस्थोन्मेषनिमेषादेः स वकृत्वादिको धर्मो ऽने- कान्तिकः । संदिग्धा विपक्षाड्यात्तिर्यस्य स तथोक्तः । असर्वज्ञत्वे साध्ये सर्वज्ञवं विपक्षः । तत्र वचनादेः सत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धम् । अतो न ज्ञायते वका सर्वज्ञ उतासर्वज्ञ इत्यनैकान्तिकं वक्तृत्वम् । ननु च सर्वज्ञो वता नोपल्लभ्यते तत्कथं वचनं सर्वज्ञे संदिग्धम् । अत एव सर्वज्ञो वता नोपलभ्यत इति । एवंप्रका- रस्यैवंजातीयस्थानुपलम्भस्य सन्देहहेतुत्वात् । कुत इत्याह । अदृश्यात्मा विषयो यस्य तस्य भावो ऽदृश्यात्मविषयत्वं तेन सन्देह- १. हेतुत्वम् । यतो ऽदृश्यविषयो ऽनुपलम्भः संपायहेतुर्न निश्चयहेतु- स्ततोऽसर्वज्ञविपक्षात्सर्वज्ञादतृत्वादेात्तिः संदिग्धा । नानुपल- म्भात् । सर्वज्ञे वक्तृत्वमसद्रूपमपि तु सर्वज्ञत्वेन सह वक्तृत्वस्य विरो- धात् । एतन्न सर्वज्ञत्व–वकृत्वयोर्विरोधो नास्ति । विरोधाभावाच्च कारणाव्यतिरेको न सिध्यतीति संबन्धः । व्याप्तिमन्तं व्यति- १५ रेकं दर्शयति । यः सर्वज्ञ इति। साध्याभावरूपं सर्वज्ञत्वमनूद्य न स वक्ता भवतीति साधनस्य वक्तृत्वस्याभावो विधीयते । तेन साध्याभावः साधनाभावे नियतत्वात्माधनाभावेन व्याप्त उक्त इति व्याप्तिमानौदृशो व्यतिरेको विरोधे सति वक्तृत्व- सर्वज्ञत्वयोः सिध्येत् । न चास्ति विरोधः । तस्मान्न सिध्यति । २. कुत इत्याह । सन्देहात् । यतो विरोधाभावस्तस्मात्मन्देहः । सन्देहायतिरेकासिद्धिः। कथं विरोधाभावः। हौति । यस्मा- ·०२ न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः। विविध एव विरोधो नाऽन्यः । तस्मान्न वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोर्विरोधः कः पुनरसौ द्विविधो विरोध इत्याह । अविकलकारण- स्वेति । अविकलानि समग्राणि कारणानि यस्य स तथोकः । यस्य कारणवैकल्यादभावो न तस्य केनचिदपि विरोधगतिः । ५ तदर्थमविकलकारणग्रहणम् । ननु च यस्यापि कारणमाकल्चं तस्यापि निवृत्तिरशक्या केनचिदपि का तत्कुतो विरोध- गतिः । एवं तर्हि । अविकलकारणस्थापि यष्टतात्कारणवैक- ल्यादभावः । तेन विरोधगतिः। तथा च सति यो यस्य विरुद्धः स तस्य किंचित्कर एव । तथा हि । गौतस्पर्णस्य जनको भूत्वा १० गौतस्पन्निरजननशति प्रतिबनगोतस्पर्णस्य निवर्तको वि- रुद्धः । तस्माद्धेतवैकल्यकारी विरुद्धो जनक एव । निवर्त्यस्य सहानवस्थानविरोधश्चायम् । ततो विरुद्ध्योरेकस्मिन्नपि क्षणे सहावस्थानं परिहर्तव्यम् । दूरस्थयोर्विरोधाभावाच्च निकट- स्थयोरेव निवळूनिवर्तकभावः । तस्माद्यो यस्य निवर्तकः स १५ तं यदि परं हतीये क्षणे निवर्तयति । प्रथमे क्षणे सन्निपत- नसमर्थावस्थानयोग्यो भवति । द्वितीये विरुद्धमसमर्थं करोति । हतीये त्वसमर्थे निवृत्ते तद्देशमाक्रामति । तत्रालोको गति- धर्मा क्रमेण जलतरंगन्यायेन देशमाक्रामन् यदाऽन्धकारे निर- न्तरमालोकक्षणं जनयति । तदालोकसमोपवर्तिनमन्धकार- २० मसमथं जनयति । ततोऽसामयं तस्य यस्य समीपवालोकः । असामर्थ्य निवृत्ते तादृशो जायत अालोकः, इत्येवं क्रमेणालोके- नान्धकारो ऽपनेयः। तथोषणस्पर्शन शौतस्पर्शो निवर्तनीयः। यदा ·३ परिच्छेदः। न्यायबिन्दुटीका। वालोकस्तत्रैवान्धकारे देश जन्यते तदा यतः क्षणादन्धकार- देशस्यालोकस्य जनकक्षण उत्पद्यते तत एवान्धकारोऽन्धकारा- न्तरजननासमर्थ उत्पन्नः। ततोऽसमर्थावस्थाजनकत्वमेव निवर्तक- त्वम् । अतश्च यस्मिन् क्षणे जनकस्ततस्तृतीये क्षणे निवृत्तो विरुद्धो यदि शौघं निवर्तते । जन्यजनकभावाच्च संतानयोर्विरोधो न क्षणयोः । यद्यपि च न संतानो नाम वस्तु तथापि संतानिनो वस्तुभूताः । ततोऽयं परमार्थः न क्षणयोर्विरोधः । अपि तु बहूनां क्षणानाम् । यतः सत्सु दहनक्षणेषु प्रवृत्ता अपि शौत- क्षणा निवृत्तिधर्माणो भवन्तौति। संतानयोनियनिवर्तकत्व- निमित्ते च विरोधे स्थिते सर्वेषां परमाणनां सत्यप्येकदेशाव- १० स्थानाभावेन विरोध इतरेतरसंतानानिवर्तनात्तेषां गतिधर्मा चालोको यां दिशभाक्रामति तद्दिवर्त्तिनो विरोधिसंतानान्नि- वर्तयति । ततोऽपवरकैकदेशस्था प्रदीपप्रभाऽन्धकारनिकटवर्ति- न्यपि नान्धकारं निवर्तयति । अन्धकाराकान्तायां दिश्या- लोकक्षणान्तरजननासामर्थ्यात् । कारणासामर्थ्यहेतुकृतं संतान- १५ निष्ठमेव विरोधं दर्शयता भवतेति कृतम् । भक्तः प्रबन्धेन वर्तमानस्य शौतस्पर्शसंतानस्याभावो ऽन्यस्योष्णस्पर्शसंतानस्य भावे सतीति । ये त्वार्न विरोधो वास्तव इति त दूदं वक्तव्याः । यथा न निष्पन्ने कार्य कश्चिज्जन्यजनकभावो नाम दृष्टो ऽस्ति । कारण- २० पूर्विका तु कार्यप्रवृत्तिरतो वास्तव एव । तदन्न निवृत्ते वस्तुनि कश्चिदिष्टो नाम विरोधो ऽस्ति । दहननिमित्तं तु शौतस्पर्शस्य ·न्यायबिन्दुटीका। [३ परिच्छेदः । AahetantaminwRansomwaroomystart क्षणान्तरासामर्थ्यमतो विरोधो ऽपि वास्तव एव। उदाहरणमाह । शौतश्चोष्णश्च तावेव स्पर्णी तयोरिव । शीतोष्णस्पर्शयोहि पूर्व- वद्विरोधो योजनौयः । द्वितीयमपि विरोधं दर्शयितुमाह । परस्परं परिहारः ५ परित्यागम्तेन स्थितं लक्षणं रूपं ययोस्तझावः परस्परपरि- हारस्थितलक्षणता तया । इह यस्मिन्परिच्छिद्यमाने यावच्छि- द्यते तत्परिच्छिद्यमानमवच्छिद्यमानपरिहारेण स्थितरूपं दृष्ट- व्यम् । नौले च परिच्छिद्यमाने ताद्रूष्यप्रच्युतिरवच्छिद्यते तदव्यवच्छेदे नौलापरिच्छेदप्रसङ्गात् । तस्मादस्तुनो भावाभावौ १० परस्परपरिहारेण स्थितरूपौ। नौलात्तु यदन्यद्रूपं तन्नौला- भावाव्यभिचारि। नौलस्य दृश्यस्य पौतादावुपलभ्यमाने ऽनुपल- म्भादभावनिश्चयात् । यथा च नौलमभावं परिहरति तदद- भावाव्यभिचारि पौतादिकमपि । तथा च भावाभावयोः साक्षादिरोधौ वस्तुनोस्वन्योन्याभावाव्यभिचारित्वाद्विरोधः । कस्य १५ चान्यत्राभावावसायो यो नियताकारोऽर्थस्तस्य । न त्वनियता- कारो ऽर्थः क्षणिकवादिवत् । क्षणिकत्वं हि सर्वेषां नौला- दौनां स्वरूपात्मकम् । अतो न नियताकारम् । यतः क्षणि- कत्वपरिहारेण न किंचिदृश्यते । यद्येवमभावो ऽपि न नियता- कारः । कथं न । नियताकारो नाम यावता वस्तुरूपविविक्ता- २० कारः कल्पितो ऽभावः । ततो दृष्टं कल्पितं वा नियतं रूप- मन्यत्रासदवसीयते नानियतम् । एवं नित्यत्वे पिशाचादिरपि नि- यताकारः कल्पितो द्रष्टव्यः । एकात्मकत्वविरोधश्चायम् । ययोर्हि ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटीका। ७५ । परस्परपरिहारेणावस्थानं तयोरेकत्वाभावः। अत एव लाक्षणिको ऽयं विरोध उच्यते। लक्षणं रूपं वस्तूनां प्रयोजनमस्येति कृत्वा। वि- रोधेन ह्यनेन वस्तुतत्त्वं विभतं व्यवस्थाप्यते। अत एव दृश्यमाने रूपे यन्निषिध्यते तदृश्यमेवाभ्युपगम्य निषिध्यते । तथा हि। अभावो ऽपि पिशाचो ऽपि यदा पौते निषेभुमिष्यते तदा दृश्यात्मतया निषेध्य ५ इति दृश्यत्वमभ्युपगम्य दृश्यानुपलब्धेरेव निषेधः । तथा च सति रूपे परिच्छिद्यमान एकस्मिंस्तदभावो दृश्यो व्यवच्छिद्यते । यच्च तदभाववन्नियताकारं रूपं तदपि दृश्यं व्यवच्छिद्यते। ततः ख- प्रच्युतिवत्प्रच्युतिमन्तो ऽपि व्यवच्छिन्ना इति ये परस्परपरिहार- स्थितरूपाः सर्वे तेऽनेन निषिद्धेकत्वा इति सत्यपि चास्मि- १० विरोधे सहावस्थानं स्यादपि । ततो भिन्नव्यापारौ विरोधौ । एकेन विरोधेन शीतोष्णस्पर्शयोरेकत्वं वार्यते। अन्येन सहावस्थानं भिन्नप्रवृत्तिविषयौ च । सकले वस्तुन्यवस्तुनि च परस्परपरिहार- विरोधः। वस्तुन्येव कतिपये सहानवस्थानविरोधः । तस्मानिन- व्यापारौ भिन्नविषयौ च । ततो नानयोरन्योन्यान्तर्भाव इति । १५ स चायं द्विविधो ऽपि विरोधो वकृत्वं च सर्वज्ञत्वं च तयोर्न संभवति । न ह्यविकलकारणस्य सर्वज्ञत्वस्य वक्तृत्वभावादभाव- गतिः । सर्वज्ञत्वं ह्यदृश्यम् । अदृष्टस्य चाभावो नावसीयते। ततो नानेन विरोधगतिर्भवति। न च वकृत्वपरिहारेण सर्वज्ञत्वमव- स्थितम्। काष्ठादयोऽपि वक्तृत्वपरिहृतास्तेषामपि सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात्। २ . नापि सर्वज्ञत्वपरिहारेण वक्तृत्वम् । काष्ठादीनामपि वक्तृत्वप्रस- ङ्गात् । तत एवाविरोधादक्तृत्वविधानेन सर्वज्ञत्वनिषेधः । । । - ·७६ न्यायबिन्दुटोका। ३ परिच्छेदः । स्यादेतत् । यदि नास्त्येव विरोधो घट-पटयोरिव । स्यादपि तयोः सहावस्थितिदर्शनम् । अदर्शनात्तु विरोधगतिः। विरोधा- बाभावगतिरित्याशंकयाह । न चाविरुद्धविधेरिति । अनुपलब्धा- वपि नायं विरुद्धविधिः । यद्यपि च सहावस्थानानुपलम्भ- ५ स्तथापि न तयोविरोधी यस्मान्न सहानुपलम्भमात्राविरोधो ऽपि तु दयोरुपलभ्यमानयोनिवर्त्यनिवर्तकभावावसायात् । तस्माद- नुपलब्धावपि न वक्तृत्वविरोधिविरुद्धविधिः । अतोऽस्मान्नान्यस्या- भावगतिस्तथा न वकृत्वाद्रागादिमत्त्वगतिः। यतो यदि वचनादि रागादौनां कायं स्याद्वचनादे रागादिगतिः स्याद्रागादिनिवृत्तौ १. वचनादिनिवृत्तिः स्यात् । न च कार्यम् । कुतः । रागादीनां वचनादेश्च कार्यकारणभावस्या सिद्धेः । कारणान्न कार्यमतो ऽस्मान्न गतिः । माभू ट्रागादिकायं वचनम् । सहचारि तु भवति। ततो रागादौ सहचारिणि निवृत्ते निवर्तते वचनमित्याशङ्याह । १५ अर्थान्तरस्य वा कारणस्य निवृत्तौ सहचारित्वदर्शनमात्रेण ना- न्यस्य वचनादेर्निवृत्तिः । अतो वक्तृत्वं भवेद्रागादिविरहश्चेति । इतिशब्दस्तस्मादर्थे। तस्मादसर्वज्ञत्वविपर्ययादिपक्षात्सर्वज्ञत्वाट्रागा- दिमत्त्वविपर्ययादरागादिमत्त्वात्संदिग्धो व्यतिरेको वचनादेः । अतो ऽनेकान्तिको वचनादिः । एवमेकैकरूपादिसिद्धिसन्देहे हेतुदोषानाख्याय दयोदयो- रूपयोरसिद्धिसन्देहे हेतुदोषान्वतुकाम आह । दयो रूपयो- विपर्ययसिद्धौ सत्यां विरुद्धः । त्रीणि च रूपाणि सन्ति ततो ·३ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुटौका। विशेषज्ञापनार्थमाह । कयोईयोरिति। विशिष्ट रूपे दर्श- यति । सपक्षे सत्त्वस्यासपक्षे चासत्त्वस्य विपर्यायसिद्धाविति संवन्धः । कृतकत्वमिति स्वभावहेतुः । प्रयत्नानन्तरोयकत्वमिति कार्यहेतुः। प्रयत्नानन्तरोयकशब्देन हि प्रयत्नानन्तरं जन्म ज्ञानं च प्रयत्नानन्तरीयकमुच्यते। जन्म जायमानस्य स्वभावः । ज्ञानं ५ ज्ञेयस्य कार्य्यम् । तदिह प्रयत्नानन्तरं ज्ञानं ग्टच्यते। तेन कार्य- हेतुः । एतौ हेतू नित्यत्वे साध्ये विरुद्धौ हेत्वाभासौ। कस्मात्युन- रेतौ विरुद्धावित्याह । अनयोरिति। सपक्षे नित्ये कृतकत्वप्रयत्ना- नन्तरीयकत्वयोरसत्त्वमेव निश्चितम् । अनित्ये विपक्ष एव सत्त्वं निश्चितमिति विपर्यायसिद्धिः । कस्मात्पुनर्विपर्ययसिद्धावण्येतौ १० विरुद्धावित्याह । एतौ च साध्यस्य नित्यत्वस्य विपर्ययमनित्यत्वं साधयतः साध्यविपर्ययसाधना विरुद्धौ । यदि साध्यविपर्यय- साधनाविरुद्धवावेतावुतं च परार्थानुमाने साध्यं न त्वनुक्तम् । दृष्टं चानुक्तमतोऽन्य इष्टविघातकदाभ्यामिति दर्शयन्नाह । ननु च हतीयोऽपि विरुद्ध उक्तः । उक्तविपर्ययसाधनौ द्वौ रतीयोऽय- १५ मिष्टस्य शब्देनानुपात्तस्य विधानं करोति विपर्ययसाधनादिति । इष्टविघातकृत् । तमुदाहरति । यथेति । चक्षुरादय इति धर्मों । परोऽर्थः प्रयोजनं संस्कार्य उपकर्तव्यो येषां ते परार्था इति साध्यम् । संघातत्वात्संचितरूपत्वादिति हेतुः । चक्षुरादयो हि परमाणसंचितिरूपाः। ततः संघातरूपा उच्यन्ते । शयनमासनं २० चादिर्यस्य तच्छयनासनादि । तदेवाङ्गं पुरुषोपभोगाङ्गत्वात् । अयं व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । अत्र हि पारार्थन संहतत्वं ·न्यायबिन्दुटोका। . [३ परिच्छेदः । चक्षु- Sewakeesegirienominense व्याप्तम् । यतः शयनासनादयः संघातरूपाः पुरुषस्य भोगिनो भवन्त्युपकारका इति परार्था उच्यन्ते । कथमयमिष्टविघातकृदि- त्याह । तदिष्टासंहतपारार्थविपर्ययसाधनादिति । असंहते विषये पारार्थ्यमसंहतपारार्थ्यम् । तस्य सांख्यस्य वादिन दृष्ट- ५. मसंहतपारायं तदिष्टासंहतपारायं तस्य विपर्ययः । संहत- पारायं नाम तस्य साधनाविरुद्धः । आत्माऽस्तौति ब्रुवाण: सांख्यः । कुत एतदिति पर्यनुयुक्तो बौद्धेनेदमात्मनः सिद्धये प्रमाणमाह । तस्मादसंहतस्यात्मन उपकारकत्वं साध्यं. रादौनाम् । अयं तु हेतु विपर्ययव्याप्तः । यस्माद्यो यस्योप- १० कारकः स तस्य जनकः । जन्यमानश्च युगपत्क्रमेण वा भवति संहतः। तस्मात्परार्थाश्चक्षुरादय इति संहतपरार्था इति सिद्धम् । अयं च विरुद्ध आचार्यदिनागेनोक्तः । स कस्माद्यार्तिक- कारेण सता त्वया नोक्तः । इतर आह । अनयोरेव साध्य- १५ विपर्ययसाधनयोरन्तर्भावात् । ननु चोनविपर्ययं न साधयति तत्कथमुक्तविपर्ययसाधनयोरेवान्तर्भाव इत्याह । न ह्ययमिति । हौति यस्मादर्थे । यस्मादयमिष्टविघातकृदाभ्यां हेतुभ्यां साध्य- विपर्ययसाधनत्वेन न भिद्यते । यथा तौ साध्यविपर्ययसाधनौ तथायमप्युक्तविपर्ययं तु साधयतु वा मा वा किमुक्तविपर्यय- २० साधनेन । तस्मादनयोरेवान्तर्भावः । ननु चोक्कमेव साध्ये तत्कथं साध्यविपर्ययसाधनत्वेनाभेद इत्याह । न हौति। यस्मादिष्टोक्कयोः परस्परस्य साध्यत्वेन ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटौका। ७६ न कश्चिद्विशेषे भेद इति । तस्मादनयोरेवान्तर्भाव इत्युप- संहारः । प्रतिवादिनो हि यज्जिज्ञासितं तत्प्रकरणापन्नम् । यच्च प्रकरणापन्नं तत्साधनेच्छया विषयौतम् । साध्यमिष्ट- मुक्तमनुक्तं वा। ननूतमात्रमेव साध्यं तेनाविशेष इति । द्वयो रूपयो- ५ रसिद्धौ विरुद्ध उक्तः । अनयोईयोर्मध्य एकस्था सिद्धावपरस्य च सन्देहेऽनैकान्तिकः । कौदृशोऽसावित्याह । यथेति। विगतो रागो यस्य स वीतराग इत्येकं साध्यम् । सर्वज्ञो वेति द्विती- यम् । वकृत्वादिति हेतुः । व्यतिरेकोऽत्रासिद्ध इति स्वात्मन्येव मरागे चासर्वज्ञे च विपक्षे वक्तृत्वं दृष्टम् । अतोऽसिद्धो व्यतिरेकः । १० संदिग्धोऽन्वयः कुत इत्याह । सपक्षभूतयोः सर्वज्ञ-वीतरागयो- विप्रकर्षादित्यतौन्द्रियत्वादचनादेरिन्द्रियगम्यस्यापि । तत्राती- न्द्रिययोः सर्वज्ञत्व-वीतरागयोः सत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धम् । ततश्च न ज्ञायते किं वकृत्वात्सर्वज्ञ उत नेत्यनैकान्तिक इति । संप्रति दयोरेव सन्देहेऽनकान्तिकं वक्तुमाह । अनयोरेवा- १५ न्वयव्यतिरेकरूपयोः सन्देहात् संशयहेतुः। उदाहरणम् । सहा- त्मना वर्तते सात्मकमिति साध्यम् । शरीरमिति धर्मों । जौवद्ग्रहणं धर्मिविशेषणम् । मृते ह्यात्मानं नेच्छति । प्राणा आश्वासादय श्रादिर्यस्योन्मेषनिमेषादेः प्राणिधर्मस्य स प्राणादिः । स यस्यास्ति तत्प्राणादिमज्जीवच्छरौरम् । स्तत्त्वम् । तस्मादित्येष हेतुः । अयमसाधारण: संशयहेतुरूप- पादयितव्यः । पक्षधर्मस्य च दाभ्यां कारणाभ्यां संशयहेतुत्वम् । तस्य भाव-२० ·न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः । Ce namain aaiinar संशयविषयौ यावाकारौ ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संग्रहात् । तयोश्च व्यापकयोराकारयोरेकत्रापि वृत्त्यनिश्चयाद्यकाभ्यां ह्याकाराभ्यां सर्व वस्तु न संग्टह्यते । तयोराकारयोर्न संशयः । प्रकारान्तरसंभवे हि पक्षधर्मों धर्मिणमवियुक्तं द्वयोरेकेन ५. धर्मण दर्शयितुं न शकुयादतो न संशयहेतुः स्यात् । इयो- धर्मयोरनियतं भावं दर्शयन्संशयहेतुईयोस्खनियतमपि भावं दर्शयितुमशनोऽप्रतिपत्तिहेतुर्नियतं भावं दर्शयन्हेतुविरुद्धो वा स्यात्तस्माद्यकाभ्यां सर्व वस्तु संग्टह्यते तयोः संशयहेतुर्यदि तयो- रेकत्रापि सद्भावनिश्चयो न स्यात् । सद्भावनिश्चये तु यद्येकत्र १० नियतमत्ता निश्चयो विरुद्धो हेतर्वा स्यात् । अनियतसत्तानिश्चये तु साधारणानेकान्तिकः । संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः संदिग्धा- वयोऽसिद्धव्यतिरेको वा स्यात् । एकत्रापि तु वृत्त्यनिश्चयाद- साधारणानकान्तिको भवति । ततोऽसाधारणानैकान्तिकस्या- नैकान्तिकत्वे हेतुदयं दर्शयितुमाह । न हौति । महात्मना १५ वर्तते सात्मकः । निष्कान्त श्रात्मा यस्मात्म निरात्मकः। ताभ्यां यस्मान्नान्यो राशिरस्ति । किंभूतो यत्रायं वस्तुधर्मः प्राणादि- वर्तत । तस्मादयं तयोर्भवति संशयहेतुः । कस्मादन्यराश्यभाव इत्याह । आत्मनो वृत्तिः सद्भावो व्यव- च्छेदो ऽभावस्ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संग्रहात्कोडौकरणात् । यत्र २० ह्यात्मास्ति तत्मात्मकम् । तदन्यन्निरात्मकम् । ततो नान्यो राशिरस्ति संशयहेतुत्वकारणम् । प्रकाराभ्यां सर्वसंग्रहं प्रतिपाद्य दितीयमाह । नाप्यनयोः ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। सात्मकानात्मकयोर्मध्य एकत्र सात्मकेऽनात्मके वा वृत्तेः सद्भा- वस्य निश्चयोऽस्ति । दावपि राणौ त्यत्वा न वर्तते प्राणादिवस्तु- धर्मत्वात् । ततश्चानयोरेव वर्तत इत्येतावदेव ज्ञातम् । विशेधे तु वृत्तिनिश्चयो नास्तीत्ययमर्थः । तदाह। सात्मकत्वेनाऽनात्म- कत्वेन वा विशेषेण युक्ने प्रसिद्धे निश्चिते वस्तुनि प्राणादेर्धर्मस्या- ५ सिद्धेरनैकान्तिकोऽनिश्चितत्वात् । तदेवमसाधारणस्य धर्मस्या- नैकान्तिकत्वे कारणद्वयमभिहितम्। पक्षधर्मश्च भवन्सर्वः साधा- रणेऽसाधारणो वा भवत्यनेकान्तिकः । तस्मादुपसंहारव्याजेन पक्षधर्मत्वं दर्शयति । तस्मादित्यादिना जौवच्छरौरस्य संबन्धी पक्षधर्म इत्यर्थः । यस्मात्तयोरेकत्रापि न निवृत्तिनिश्चय- १० स्तस्मात्ताभ्यां न व्यतिरिच्यते । वस्तुधर्मो हि सर्ववस्तुच्यापिनोः प्रकारयोरेकत्र नियत- सद्भावो निश्चितः प्रकारान्तरान्निवर्तत । तत एवाह । सात्म- कादनात्मकाच सर्वस्मादस्तुनो व्यावृत्तत्वेनासिद्धेरिति। प्राणादि- स्तावत्कृतश्चिद्दटादेर्निवृत्त एव । तत एतावदवसातुं शक्यं १५ सात्मकादनात्मकादा कियतो निवृत्तः । सर्वस्मात्तु निवृत्तो नावसौयते । ततो न कुतश्चियतिरेकः । यद्येवमन्वयोऽस्तु तयोनिश्चित इत्याह । न तत्र सात्मकेऽना- त्मके वाऽर्थे ऽन्वेत्यन्वयवान्प्राणादिः। कुत इत्याह। एकात्मनि सात्मकेऽनात्मके वासिद्धेः कारणात् । वस्तुधर्मतया तयोर्दयोरेकत्र २० वा वर्तत इत्यवसितः प्राणादिर्न त सात्मक एव निरात्मक एव वा वर्तत इति कुतोऽन्वयनिश्चयः । ननु च प्रतिवादिनो न । 6 ·न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । न किंचित्मात्मकमस्ति । ततोऽस्य हेतोर्न सात्मकेऽन्वयो व्यतिरेक इत्यन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । सात्मके न तु सद्भावसंशय इत्याह । नापि सात्मकादस्तुनस्तस्य प्राणादेरचय- व्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । नापि च निरात्मकात् । सात्मका- ५. दनात्मकादिति च पञ्चमौ व्यतिरेकशब्दापेक्षया द्रष्टव्या । कथमन्वयव्यतिरेकयो भावनिश्चय इत्याह । एकस्यान्वयस्य व्यतिरेकस्य वा योऽभावनिश्चयः सोऽपरस्य द्वितीयस्य भावे निश्चयनान्तरोयको भवति । निश्चयस्याव्यभिचारी तस्य भाव- स्तत्त्वम् । तस्माद्यत एकाभावनिश्चयोऽपरभावनिश्चयनान्तरोयक- ३० स्तस्मान्न द्वयोरेकत्राभावनिश्चयः । कस्मात्पुनरेकस्याभावनिश्चयोऽपरसद्भावनिश्चयाव्यभिचारी- त्याह । अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वादिति। अन्यो- न्यस्य व्यवच्छेदोऽभावः स एव रूपं ययोस्तयोर्भावस्तत्वं तस्मा- कारणात् । अन्वयव्यतिरेको भावाभावौ। भावाभावी च १५ परस्परव्यवच्छेदरूपौ। यस्य व्यवच्छेदेन यत्परिच्छिद्यते तत्त- त्परिहारेण व्यवस्थितम् । खाभावव्यवच्छेदेन च भावः परि- च्छिद्यते। तस्मात्खाभावव्यवच्छेदेन भावो व्यवस्थितः । अभावो हि नौरूपो यादृशो विकल्पेन दर्शितः । नौरूपतां च व्यव- च्छिद्य रूपमाकारवत्परिच्छिद्यते । तथा च सत्यन्वयाभावी २० व्यतिरेको व्यतिरेकाभावश्चान्वयः ततोऽन्वयाभावे निश्चिते व्यतिरेको निश्चितो भवति । व्यतिरेकाभावे च निश्चितेऽन्वयो निश्चितो भवति । तस्माद्यदि नाम सात्मकमवस्तु निरात्मकं च - ।

·३ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुटौका। स्यात्म करसाद वस्तु तथापि न तयोः प्राणादेरन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । एकवस्तुन्येकवस्तुनो युगपद्भावाभावविरोधात् । तयोरभाव- निश्चयायोगात् । न च प्रतिवाद्यनुरोधात्मात्मकानात्मके वस्तुनौ सदसतो किं तु प्रमाणानुरोधादित्युभे संदिग्धे । ततस्तयोः प्राणादिमत्त्वस्य सदसत्त्वसंशयः । यत एव क्वचिदन्वयव्यतिरे- ५ कयोर्न भावनिश्चयो नाप्यभावनिश्चयस्तत एवान्वयव्यतिरेकयोः संदेहः । यदि तु क्वचिदप्यन्वयव्यतिरेकयोरेकस्याप्यभावनिश्चयः एव द्वितीयस्य भावनिश्चय इत्यन्वयव्यतिरेकसंदेह एव न स्यात् । यतश्च न कचिद्भावाभावनिश्चयस्तत एवान्वयव्यति- रेकयोः संदेहः । संदेहाच्चानैकान्तिकः । मादनैकान्तिकः । साध्यस्येतरस्य च विरुद्धस्थातः संदि- ग्धान्वयव्यतिरेकान्निश्चयाभावात् । सपक्षविपक्षयोर्हि सदसत्त्व- संदेहेन साध्यस्य न विरुद्धस्य सिद्धिः । न च सात्मकानात्मका- भ्यां च परः प्रकारः संभवति । ततः प्राणादिमत्त्वाद्धर्मिणि जौवच्छरौरे संशयः। श्रात्मभावाभावयोरित्यनैकान्तिकः प्राणा- १५ दिरिति । त्रयाणां रूपाणामसिद्धौ संदेहे च हेतुदोषानुप- पाद्योपसंहरन्नाह । एवमित्यनन्तरोतन क्रमेणेषां मध्य एकै रूपं यदसिद्धं संदिग्धं वा भवति । । । वासिद्धे संदिग्धे वा भवतः । तदाऽसिद्धश्च विरुद्धश्चानैकान्तिकश्च ते हेत्वाभासाः । यथायोगमिति । यस्या सिद्धौ संदेहे वा यो हेत्वाभासो युज्यते २० स तस्या सिद्धेः संदेहाच्च व्यवस्थाप्यत इति यस्य यस्य येन येन योगो यथायोगमिति ।

·न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः । ननु चाचार्येण विरुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः । हेत्वन्तरसाधितस्य विरुद्धं यत्तन्न व्यभिचरति स विरुद्धाव्यभि- चारौ। यदि वा विरुद्धश्चासौ साधनान्तरसिद्धस्य धर्मस्य विरुद्धसाधनादयभिचारी स्वसाध्याव्यभिचाराविरुद्धा- ५ व्यभिचारी। सत्यमुक्त आचार्येण । मया विह नोक्तः । कस्मादित्याह । अनुमानस्थ विषयः प्रमाणसिद्धं रूप्यम् । यतो हनुमानसद्भावः सोऽनुमानस्य विषयः । प्रमाणसिद्धान्च रूप्यादनुमानसद्भावस्तस्मात्तदेवानुमानविषयः । तस्मिन्प्रक्रान्त न विरुद्धाव्यभिचारिसंभवः । प्रमाणसिद्धो हि त्रैरूप्ये प्रस्तुते स १० एव हेत्वाभासः संभवति यस्य प्रमाणसिद्धं रूपम् । न च विरुद्धाव्यभिचारिणः प्रमाणसिद्धमस्ति रूपम् । अतो न संभवः । ततोऽसंभवो नोक्तः । कस्मादसंभव इत्याह । न हौति। यस्मान्न संभवोऽस्ति विरुद्धतायाः। कार्यं च स्वभावश्च तयोरुक्तलक्षण- योरिति । कार्यस्य कारणाज्जन्मलक्षणं तत्त्वम् । खभावस्य च १५ साध्यव्याप्तत्वं तत्त्वम् । यत्कार्य यश्च स्वभावः स कथमात्मकारणं व्यापकं च स्वभावं परित्यज्य भवेद्येन विरुद्धः स्यात् । अनु- पलम्भस्थ चोक्तलक्षणस्येति । दृश्यानुपलम्भवमनुपलम्भलक्षणम् । तस्यापि च स्वभावाव्यभिचारित्वान विरुद्धत्वसंभवः स्यात् । एतेभ्योऽन्यो भविष्यतीत्याह । न चान्य एतेभ्योऽव्यभिचारी २० त्रिभ्योऽत एव तेष्वेव हेतुत्वम् । क्वताचार्यदिनागेनार्य हेतुदोष उक्त इत्याह । यस्मादस्तु- बलप्रत्तेऽनुमाने संभवति तस्मादागमाश्रयमनुमान- ·३ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुटोका। माश्रित्य विरुद्धाव्यभिचार्युक्तः। श्रागमसिद्धं हि यस्थानुमानस्य लिङ्गरूप्यं तस्यागम आश्रयः । ननु चागमसिद्धमपि त्रैरूप्यं प्रमाणसिद्धमित्याह । अवस्तु- दर्शनबलप्रवृत्तमिति । अवस्तुनो दर्शनं विकल्पमा तस्य बलं सामर्थम् । ततः प्रवृत्तमप्रमाणादिकल्पमात्रायवस्थितं रूप्य- मागमसिद्धमनुमानस्य । न तु प्रमाणात् । तत्तनमानेनागमसिद्धरूप्यं क्वाधिकृतमित्याह । तदर्थति। तस्यागमस्य योऽर्थोऽतौन्द्रियः प्रत्यक्षानुमानाभ्यामविषयौकृतः सामान्यादिस्तस्य विचारेषु प्रक्रान्तेष्वागमाश्रयमनुमानं संभवति । तदाश्रयो विरुद्धाव्यभिचार्युक्त आचार्येणेति । कस्मात्पुनरागमाश्रयेऽप्यनुमाने संभव इत्याह । शास्त्रकृतां विपरीतस्य वस्तुविरुद्धस्य स्वभावस्योपसंहारो ढौकनमर्थषु तस्य संभवाविरुद्धाव्यभिचारिसंभवः । भ्रान्येति विपर्यासेन। विप- यस्ता हि शास्त्रकाराः सन्तमसन्तं स्वभावमारोपयन्तौति । यदि शास्त्रकृतोऽपि भ्रान्ता अन्येष्वपि पुरुषेषु क आश्वास १५ इत्याह । न हौति । न हेतषु कल्पनया हेतुत्वव्यवस्थापि तु वस्तुस्थित्या । ततो यथावस्थितवस्तुस्थितिव्वात्मकार्यानुपलम्भेष्वस्य संभवो नास्ति । अवस्थितं परमार्थसदस्तु तदनतिक्रान्ता यथा- वस्थिता वस्तुस्थितिव्यवस्था येषां ते यथावस्थितवस्तुस्थितयः । ते हि यथावस्तुस्थितं तथास्थिता न कल्पनयाऽतस्तेषु न भ्रान्तेरव- २० काशोऽस्ति येन विरुद्धाव्यभिचारिसंभवः स्यात्। तत्र विरुद्धा- व्यभिचारिण्युदाहरणम्। यत्सर्वस्मिन्देशेऽवस्थितैः स्वसंबन्धिभियुग- ।

·८६ न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। आकाश- पदभिसंबध्यते तत्सर्वदेशावस्थितैरभिसंबध्यमानत्वं सामान्यस्यानूद्य सर्वगतत्वं विधीयते। तेन युगपदभिसंबध्यमानत्वं सर्वगतत्वे नियतं तेन व्याप्तं कथ्यते। इह सामान्य कणादमहर्षिणा निष्क्रिय दृश्यमेकं चोकम् । युगपञ्च सर्वैः खैः खैः संबन्धिभिः समवायेन ५ संबद्धम् । तत्र पैलुकेन कणादशिष्येण व्यनिषु व्यक्तिरहितेषु च देशेषु सामान्य स्थितं साधयितुं प्रमाणमिदमुपन्यस्तम् । यथाकाशमिति । व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । मपि हि सर्वदेशावस्थितैर्वृक्षादिभिः स्वसंयोगिभिर्युगपदभि- संबध्यमानं सर्वगतं चाभिसंबध्यते सर्वदेशावस्थितैः १० स्वसंबन्धिभिरिति हेतोः पक्षधर्मत्वप्रदर्शनम् अस्य स्वभावहेतुत्वं प्रयोजयितुमाह । तत्संबन्धौति। तेषां सर्वदेशावस्थितानां द्रव्याण संबन्धी सामान्यस्य स्वभावः स एव तत्संबन्धिखभावमात्रम् । तदनुबध्नातौति तदनुबन्धिनौ। काऽसावित्याह । तद्देश--- १५ संनिहितखभावता । तेषां संबन्धिनां देशस्तद्देशस्तद्देश संनि- हितः स्वभावो यस्य तत्तद्देशासंनिहितस्वभावं तस्य भावस्तत्ता। हि येषां संबन्धी खभावस्तन्नियमेन तेषां देश संनिहितं भवति । ततस्तत्संबन्धित्वानुबन्धिनी तदेशसंनिहितता यस्य सामान्यस्य । ननु च गवां संबन्धी खामी । न च तद्देशे संनिहित- खभावः स्वामी। तत्कथं संबन्धित्वात्तद्देशत्वमित्याह । न हौति । यो यत्र देशे नास्ति स देशो यस्य स तद्देशस्तं न व्याप्नोत्या- ·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटीका। ८७ त्मना स्वरूपेण । दूह सामान्यस्य तदतां च समवायलक्षण: संबन्धः । स चाभिन्नदेशयोरेव । तेन यत्र यत्समवेतं तत्तदात्मी- येन रूपेण क्रोडौकुर्वत्समवायिरूपदेश स्वात्मानं निवेशयति । तद्देशरूपनिवेशनमेव तत्कोडौकरणम् । ततस्तत्समवायः । तस्माद्य- द्यत्र समवेतं तत्तद्रव्यं व्याप्नुवदात्मना तद्देशे संनिहितं भवति । तदयमर्थः । तद्देशस्थवस्तु व्यापनं तद्देशासत्तया व्याप्तम् । तद्देश- सत्ताभावे तयापनाभावाड्यापनलक्षण: समवायसंबन्धो न स्यात् । अस्ति च व्यापनम् । अतस्तद्देशे संनिहितत्वमिति । तदयं स्वभावहेतुः । पैठरप्रयोगं दर्शयन्नाह । द्वितीयोऽपौति । यदुपलब्धेर्लक्ष- १० णतां विषयतां प्राप्तं दृश्यमित्यर्थः । एतेन दृश्यानुपलब्धिमनूद्य तत्तत्तत्रास्तीत्यसयवहार्यत्वं विहितम् । ततो व्याप्यदृश्यानुपलब्धे- आपकमसयवहार्यत्वं दर्शितम् । तद्यथेति । क्वचिदसन्घटो दृष्टान्तः । पक्षधर्मत्वं दायितुमाह । नोपलभ्यते चेति । व्यतरन्तरालं १५ व्यक्त्यन्तरं च व्यक्तिशून्यं चाकाशं दृश्यमपि कस्यांचियतो गो- सामान्यमश्वादिषु व्यक्त्यन्तरेषु व्यक्तिशून्ये चाकाशे चोपलभ्यते । तस्मान्न तेव्वस्तौति गम्यते । अयमनुपलम्भः पूर्वोक्तश्च स्वभावः परस्परविरुद्धौ यावौँ तयोः साधनात्तावेकस्मिन्धर्मिणि संशयं जनयतः। न ह्येकोऽर्थः परस्परविरुद्धखभावो भवितुमर्हति । २० एकेन चात्र व्यक्त्यन्तरेषु व्यक्तिशून्ये चाकाशे सत्त्वम् । अपरेण चानुपलम्भेनासत्त्वं साध्यते । न चैकस्यैकदैकत्र सत्त्वमसत्त्वं च ·न्यायबिन्दुटीका। [३ परिच्छेदः । ove यतः युक्तं तयोविरोधात् । तदागमसिद्धस्य सामान्यस्य सर्वगतत्वाऽ- सर्वगतत्वयोः साध्ययोरेतौ विरुद्धाव्यभिचारिणौ जातौ । सामान्यस्यैकस्य युगपत्सर्वदेशावस्थितैरभिसंबन्धित्वं चाभ्युपगतं दृश्यत्वं च । ततः सर्वसंबन्धित्वात्सर्वगतत्वं दृश्यत्वादन्तरालानुप- ५ लम्भादसर्वगतत्वम् । ततः शास्त्रकारेणेव विरुद्धव्याप्तत्वमपश्यता विरुद्धव्याप्ती धर्मावुत्ता विरुद्धाव्यभिचार्यवकाशो दत्त इति । न च वस्तुन्यस्य संभवः । इत्युना हेत्वाभासाः । ननु च साधनावयवत्वाद्यथा हेतव उत्तास्तत्प्रसङ्गन हेत्वा- भासास्तथा साधनावयवत्वादृष्टान्ता वक्तव्यास्तत्प्रसङ्गेन च दृष्टान्ता- १० भासास्तत्कथं नोक्ता इत्याह । त्रिरूपो हेतुरुतस्तत्किं दृष्टान्तैः । स्यादेतत्तावता नार्थप्रतीतिरित्याह । तावतैवेति उक्तलक्षणेनैव हेतुना भवति साध्यप्रतीतिः । गमकस्तद्दचनमेव साधनम् । न दृष्टान्तो नाम साधनस्थावयवः । यतश्चायं नावयवस्तेन नास्थ दृष्टान्तस्य लक्षणं हेतुलक्षणात्पृथ- १५ गुच्यते । कथं तर्हि हेतोर्व्याप्तिनिश्चयो यद्यदृष्टान्तको हेतुरिति चेत् । नोचते हेतुरदृष्टान्तक एवापि तु न हेतोः पृथग्दृष्टान्तो नाम। हेवन्तर्भूत एव दृष्टान्तः । अत एवोक्तं नास्य लक्षणं पृथगुच्यत इति । न लेवमुक्तं नास्य लक्षणमुच्यत इति । यद्येवं हेवपयोगिनोऽपि लक्षणं वक्तव्यमेवेत्याह । गतार्थ- २० त्वात् । गतोऽर्थः प्रयोजनमभिधेयं वा यस्य दृष्टान्तलक्षणस्य तत्तथा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । दृष्टान्तलक्षणं ह्युच्यते दृष्टान्त- प्रतीतिर्यथा स्यात् । दृष्टान्तश्च हेतुलक्षणा देवावसितः । ततो अतः स एव ·३ परिच्छेदः ।] : न्यायबिन्दुटीका। दृष्टान्तलक्षणस्य यत्प्रयोजनं दृष्टान्तप्रतौतिस्ततं निष्पन्नमभि- धेयं वा । गतं ज्ञानं दृष्टान्ताख्यम् । कथं गतार्थत्वमित्याह । हेतो रूपमभेदेनोक्तं सामान्येन साधारणं कार्यखभावानुप- लम्भानामेतलक्षणमित्यर्थः । किं पुनस्तत्मपक्ष एव यत्सत्त्वं विपक्षाच सर्वस्मायावृत्तिर्या ५ रूपदयमेतदभेदेनोक्तम् । न च सामान्यमुक्तमपि शक्यं ज्ञातुम् । अतस्तदेव विशेषनिष्ठं वक्तव्यम् । अतः पुनरपि विशेषेण विशेष- वन्तौ जन्म-तन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयाबुतौ । कार्य्यस्य जन्म ज्ञातव्यमुक्रम् । जन्मनि हि विज्ञाते कार्य्यस्य सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षाच्च सर्वस्मायावृत्तिाता भवति । खभावस्य तन्मात्रानु- १० बन्धो दर्शनीय उक्तः । तदिति साधनं तदेव तन्मात्रं साधनमात्र तस्यानुबन्धोऽनुगमनं साधनमात्रभावे भावः साध्यस्य । तन्मात्र- भावित्वमेव हि साध्यस्य तादात्म्यम् । साधनस्य यदा स्वभावो ज्ञातो भवति तदा स्वभावहेतोः सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षाच्च सर्वस्मायावृत्तिर्ज्ञाता भवति । तदेवं सामान्यलक्षणं विशेषात्मकं १५ ज्ञातव्यं नान्यथा । ततो विशेषलक्षणमुक्तम् । किमतो यदि नामैवमित्याह । तत्र सामान्यलक्षणे दर्श-- यितुकामेन विशेषलक्षणं दर्शयतैवं दर्शनीयमिति संबन्धः । यत्र धूमस्तत्राग्निरिति कार्यहेतोर्व्याप्तिर्दर्शिता । व्याप्तिश्च कार्य- कारणभावसाधनात्प्रमाणान्निश्चीयते। ततो यथा महानस इति २० दर्शनीयम्। असत्यशौ न भवत्येव धूम इति व्यतिरेको दर्शितः । स च यथेतरस्मिन्निति दर्शनीयः । वहिनिवृत्तिर्हि धूमनिटत्तौ ·न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । डॉ astPremi- - नियता दर्शनौया। सा च महानसादितरत्र दर्शनौया । यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वमिति स्वभावहेतोाप्तिर्दर्शिता । अनित्यत्वाभावे न भवत्येव कृतकत्वमिति व्यतिरेको दर्शितः । व्याप्तेश्च साधकं प्रमाणं साधर्म्यदृष्टान्ते दर्शनीयम् । प्रसिद्ध- ५ व्याप्तिकस्य च हेतोः साध्यनिवृत्तौ निवृत्तिदर्शनीया । तदवश्यं यथा घटे यथाकाशे चेति दर्शनीयम् । कस्मादेवमित्याह । न हौति। यस्मादन्यथा सामान्यलक्षण- रूपे सपक्षविपक्षयोः सदसत्त्वे यथोक्तप्रकारे इति नियते। सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षेऽसत्त्वमेवेति नियमो यथोकप्रकारः । तेन शक्ये १० दर्शयितुम् । विशेषलक्षणे हि दहिते यथोकप्रकारे सदसत्त्वे दर्शिते भवतः । न च विशेषलक्षणमन्यथा शक्यं दर्शयितुम् । तस्य साध्यस्य कार्य तत्कायं धूमस्तस्य भावस्तत्कार्यता सैव नियमो यतस्तत्कार्यतया धूमो दहने नियतः सोऽयं तत्कार्यता- नियमो विशेषलक्षणरूपोऽन्यथा दर्शयितमशक्यः । १५ लिङ्गस्य च स्वभावेन साध्येन व्याप्तिर्विशेषलक्षणरूपा न शक्या दर्शयितम् । यस्मात्कार्यकारणभावस्तादात्म्यं च महानसे घटे च ज्ञातव्यं तस्मायाप्तिसाधनं प्रमाणं दर्शयता साधर्म्यदृष्टान्तो दर्शनीयः । वैधHदृष्टान्तस्तु प्रसिद्धे तत्कार्यत्वे कारणाभावे कार्याभावप्रतिपत्त्यर्थम् । एव नावश्यं वस्तु भवति । २० कारणाभावे कार्याभावो वस्तुन्यवस्तुनि वा भवति । ततो वस्त्व- वस्तु वा वैधर्म्यदृष्टान्त दय्यते । तस्मादृष्टान्तव्यतिरेकेण हेतो- रन्वयो व्यतिरेको वा न शक्यो दर्शयितम्। अतो हेतुरूपाख्याना- स्वभाव- तत ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटीका। । देव हेतोर्व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य दर्शकः साधर्म्यदृष्टान्तः। प्रसिद्ध- व्याप्तिकस्य साध्याभावे हेत्वभावप्रदर्शनाधर्म्यदृष्टान्त उपादेय इति च दर्शितं भवति । अस्मिंश्चार्थ दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति । योऽयमर्थो व्याप्तिसाधनप्रमाणप्रदर्शिनः कश्चि- दुपादेयो निवृत्तिप्रदर्शनश्चेत्यस्मिन्नर्थे प्रदर्शिते दर्शितो दृष्टान्त इत्याह । एतावन्मात्रं रूपं यस्य तस्य भावस्तत्वं तस्मादिति । एतावदेव हि रूपं दृष्टान्तस्थ । यदुत व्याप्तिसाधनप्रमाण- दर्शनत्वं नाम साधर्म्यदृष्टान्तस्य प्रसिद्धव्याप्तिकस्य वा साध्य- निवृत्तौ साधननिवृत्तिप्रदर्शकत्वमित्येतद्वैधर्म्यदृष्टान्तस्य । हेतुरूपाख्यानादेवाख्यातमिति किं दृष्टान्तलक्षणेन । एतेनैव १० च हेतुरूपाख्यानादृष्टान्तत्वप्रदर्शनेन दृष्टान्तस्य दोषा दृष्टान्ता- भासा कथिता भवन्ति । तथा हि । पूर्वोक्तसिद्धये य उपा- दौयमानोऽपि दृष्टान्तो न समर्थः स्वकार्य साधयितुं स दृष्टान्त- दोष दूति सामर्थ्यादुक्तं भवति । दृष्टान्ताभासानुदाहरति । यथेति । नित्यः शब्द इति । १५ शब्दस्य नित्यत्वे साध्येऽमूर्तत्वादिति हेतुः । साधर्म्यण कर्मवत्पर- माणवद्दटवदित्येते दृष्टान्ता उपन्यस्ताः । एते च दृष्टान्तदोषाः । साध्यं च साधनं चोभयं चेति तैर्विकलाः । साध्यविकलं कर्म तस्यानित्यत्वात् । साधनविकलः परमाणुमूर्तत्वात्परमाणूनाम् । असर्वगतं द्रव्यपरिमाणं मूर्तिः । असर्वगताश्च द्रव्यरूपाश्च पर- २० माणवः । नित्यास्तु वैशेषिकैरिष्यन्ते । ततो न साध्यविकलः । घटस्वभयविकलः । अनित्यत्वान्मूर्तत्वाच्च घटस्येति । तथा ·न्यायबिन्टीका। [३ परिच्छेदः । संदिग्धः साध्यधर्मों यस्मिन्स संदिग्धसाध्यधर्मः स आदियेषान्ते तथोकाः। संदिग्धसाध्यधर्मः। संदिग्धसाधनधर्मः। संदिग्धोभयः। उदाहरणम्। रागादिमानिति रागादिमत्त्वं साध्यम्। वचनादिति हेतुः । रथ्यापुरुषवदिति दृष्टान्तः । रागादिमत्त्वं संदिग्धम् । ५ मरण धर्मोऽस्येति मरणधर्मा तस्य भावो मरणधर्मत्वं साध्यम् । अयं पुरुष इति धर्मों। रागादिमत्त्वादिति हेतुः । रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते संदिग्धं साधनं साध्यं तु निश्चितं मरणधर्मत्वमिति । असर्वज्ञ इति । असर्वज्ञत्वं साध्वम् । रागादिमत्त्वादिति हेतुः । तदुभयमपि रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते संदिग्धम् । असर्वज्ञत्वं १० रागादिमत्त्वं चेति । तथाऽनन्वय इति । यस्मिन्दृष्टान्ते साध्यसाधनयोः संभवमात्र दृश्यते न तु साध्येन व्याप्तो हेतुः सोऽनन्वयः। अप्रदर्शितान्वयश्च यस्मिन्दृष्टान्ते विद्यमानो ऽप्यन्वयो न प्रदर्शितो वना सोऽप्रदर्शि- तान्वयः । अनन्वयमुदाहरति । यथेति। यो वतति वक्तृत्वम- नूद्य स रागादिमानिति रागादिमत्त्वं विहितम् । ततो वक्तृ- त्वस्थ रागादिमत्त्वं विहितम् । ततो वक्तृत्वस्य रागादिमत्त्वं प्रति नियमस्तेन व्याप्तिरुक्ता । इष्टपुरुषवदिति । इष्टग्रहणेन प्रतिवाद्यपि ग्टह्यते वाद्यपि। तेन वक्तृत्व-रागादिमत्त्वयोः सत्त्व- मात्रमिष्टे पुरुषे सिद्धम् । व्याप्तिस्तु न सिद्धा। तेनाऽनन्वयो २० दृष्टान्त इति । अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वादिति हेतुः । घटवदित्यत्र दृष्टान्तेन प्रदर्शितोऽन्वयः । इह यद्यपि ·३ परिच्छेदः न्यायविन्टौका। ६३ । कृतकत्वेन घटसदृशः शब्दस्तथापि नानित्यत्वेनापि सदृशाः प्रत्येतं शक्योऽतिप्रसङ्गात् । यदि तु कृतकत्वमनित्यत्वस्वभाव विज्ञातं भवत्येवं कृतकवादनित्यत्वप्रतीतिः स्यात् । तस्माद्ययातकं तदनित्यमिति । कृतकत्वमनित्यत्वनियतमभिधाय नियमसाध- नायान्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिविषयो दृष्टान्त उपादेयः । स च ५ प्रदर्शितान्वय एव । अनेन त्वन्चयवाक्यमनुव दृष्टान्त उपात्तः । ईदृशश्च साधर्म्यमात्रेणेवोपयोगी। न च साधात्माध्यसिद्धिः । अतोऽन्वयार्थो दृष्टान्तस्तदर्थश्चानेन नोपात्तः । साधार्थश्चो- पात्तो निरुपयोग इति वक्तृदोषादयं दृष्टान्तदोषः। वत्रा ह्यत्र परः प्रतिपादयितव्यः । ततो यदि नाम न दुष्टं वस्तु तथापि १० वत्रा दुष्टं दर्शितमिति दुष्टमेव । तथा विपरौतोऽन्वयो यस्मि- न्दृष्टान्ते स तथोक्तः। तमेवोदाहरति। यदनित्यं तष्टीतकमिति । कृतकत्वमनित्यत्वनियतं दृष्टान्ते दर्शनीयम्। एवं कृतकत्वादनि- त्यत्वगतिः स्यात् । अत्र वनित्यत्वं कृतकत्वे नियतं दर्शितम् । कृतकत्वं खनियतमेवानित्यत्वे । ततो यादृशमिह कृतकत्वमनि- १५ यतमनित्यत्वे प्रदर्शितं तादृशान्नास्त्यनित्यत्वप्रतीतिः । तथाहि । यदनित्यमित्यनित्यत्वमनूद्य तटतकमिति कृतकत्वं विहि- तम् । अतोऽनित्यत्वं नियतमुक्तं कृतकले न तु कृतकत्वमनित्यत्वे । ततो यथानित्यत्वादनियतात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वेन प्रयत्नानन्तरी- यकत्वमतौतिस्तदातकवादनित्यत्वप्रतिपत्तिर्न स्यात् । अनित्यत्वे २० ऽनियतत्वाशतकत्वस्य । यद्यपि च कृतकत्वं वस्तुस्थित्याऽनित्यत्वे नियतं तथाप्यनियतं वत्रा दर्शितम् । अतस्तत्वयं न दुष्टमपि । ।

·न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। Soniasis वर्दोषाद्दष्टम् । तस्मादिपरौतान्वयोऽपि वरपराधान्न वस्तुतः । परार्थानुमाने च वरपि दोषश्चिन्त्यते । इति साधर्म्यण नव दृष्टान्तदोषा उताः । वैधघेणापि नव दृष्टान्तदोषान्वनुमाह। नित्यत्वे शब्दस्य साध्ये ५ हेतावमूर्तत्वे परमाणवठ्ठधर्म्यदृष्टान्तः । साध्याव्यतिरेको नित्य- त्वात्परमाणनाम् । कर्म साधनाव्यतिरेकि । अमूर्तत्वात्कर्मणः । श्राकाशमुभयाव्यतिरेकि। नित्यत्वादमूर्तत्वाच्च । साध्यमादिर्येषां तानि साध्यादौनि साध्यसाधनोभयानि तेषामव्यतिरेको वृत्त्यभावः स येषामस्ति ते साध्याद्यव्यतिरेकिणः । ते चोदा- १० हृताः। अपरानुदाहर्तुमाह । तथेति। साध्यस्य व्यतिरेकः साध्यव्यति- रेकः संदिग्धः साध्यव्यतिरेको यस्मिन्स संदिग्धसाध्यव्यतिरेकः स अादिर्येषां ते तथोक्ताः । संदिग्धसाध्यव्यतिरेकमुदाहर्तुमाह । यथेति। असर्वज्ञा दूत्येक १५ साध्यम् । अनाप्ता अक्षीणदोषा इति द्वितीयम् । कपिलादय इति धर्मों। अविद्यमानसर्वज्ञतेत्यादिहेतुः । सर्वज्ञता चाप्तता च तयोर्लिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो लिङ्गात्मकः प्रमाणविशेषः । अविद्यमानः सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो यस्मिंस्तत्त- थोक्तं शासनं तादृशं शासनं येषां ते तथोक्तास्तेषां भावस्तत्त्वं २० तस्मात्प्रमाणातिशयो ज्योतिर्ज्ञानोपदेश इहाभिप्रेतः । यदि हि कपिलादयः सर्वज्ञा प्राप्ता वा स्युस्तदा ज्योतिर्ज्ञानादिकं कस्मान्नोपदिष्टवन्तः। न चोपदिष्टवन्तः। तस्मान्न सर्वज्ञा प्राप्ता वा।

·३ परिच्छेदः ।। न्यायबिन्दुटीका। अत्र प्रमाणे वैध?दाहरणम् । यः सर्वज्ञ आप्तो वा सज्योति- र्ज्ञानादिकं सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतमुपदिष्टवान्। यथा ऋषभो वर्धमानश्च तावादी यस्य स ऋषभवर्धमानादिर्दिगम्बराणां शास्ता सर्वज्ञ श्राक्षश्चेति। तदिह वैधर्योदाहरणादृषभादेरसर्व- ज्ञत्वस्यानाप्ततायाश्च व्यतिरेको व्यावृत्तिः संदिग्धा । यतो ५ ज्योतिर्ज्ञानं चोपदिगोदसर्वज्ञश्च भवेदनाप्ती वा । कोऽत्र विरोधः । नैमित्तिकमेतज्ज्ञानं व्यभिचारि न सर्वज्ञत्वमनुमापयेत् । संदिग्धः साधनव्यतिरेको यस्मिन्स तथोकः । तमुदाहरति । यथेति । ऋक्सा नयजूंषि बौणि त्रयौ तां वेत्ति त्रयौवित् । तेन न ग्राह्यं वचनं यस्येति साध्यम् । विवक्षित इति कपि- १० लादिर्घौं । रागादिमत्त्वादिति हेतुः । अत्र प्रमाणे वैध?दाहरणम् । साध्याभावः साधनाभावेन व्याप्तो यत्र दर्श्यते तद्दधर्योदाहरणम् । ग्राह्यं वचनं येषां ते याह्यवचना इति साध्यनित्तिमनूद्य न ते रागादिमन्त इति साधनाभावो विहितः । गौतम आदिर्येषां ते तथोक्ता मन्वा- १५ दयो धर्मशास्त्राणि स्मृतयस्तेषां कर्तारः । त्रयोविदा हि ब्राह्मणेन ग्राह्यवचना धर्मशास्त्रकृतो वीतरागाश्च । त इति धर्मों। व्यतिरेकविषयो गौतमादय दूति गौतमादिभ्यो रागादि- मत्त्वस्य साधनस्य निवृत्तिः संदिग्धा । यद्यपि ते ग्राह्यवचना- नयौविदा तथापि किं सरागा उत वीतरागा इति संदेहः । २० संदिग्ध उभयोर्व्यतिरेको यस्मिन्स तथोक्तः । तमुदाहरति । यथेति। अवीतरागा इति रागादिमत्त्वं साध्यम् । कपिलादय ।

·का Gur न्याबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः। इति धर्मों। परिग्रहो लभ्यमानस्य खौकारः प्रथमः । खौका- रादूद्धं यहाथं मात्सर्यं स अाग्रहः । परिग्रहश्चाग्रहश्च ताभ्यां योगात् । कपिलादयो लभ्यमानं खौकुर्वन्नि स्वीकृतं न मुञ्चन्तौति ते रागादिमन्तो गम्यन्ते । अत्र प्रमाणे वैधयॊदाहरणम् । यत्र साध्याभावे साधना- भावो दर्शयितव्यः । यो वौतराग इति सायाभावमनूद्य न तस्य परिग्रहाग्रहाविति साधनाभावो विहितः । यथा ऋषभादेरिति दृष्टान्तः । एतस्मादृषभादेदृष्टान्तादवीतरागत्वस्य साध्यस्य परि- यहाग्रहयोगस्य च साधनस्य निवृत्तिः संदिगा। ऋषभादौनां १० हि परिग्रहाग्रहयोगोऽपि संदिग्धो वीतराग 57। यदि नाम तसिद्धान्ते वीतरागाश्च निष्परिग्रहाश्च पर तथापि संदेह Ministraintiharisinr vidarithivisionspiriesranews Bestmissimilsina TESTRATAKirtipatadenafikipediosieries एव । अपरानपि बौनुदाहर्तमाह । अविद्यमानो व्यतिरेको यस्मिन्सोऽव्यतिरेकः। अवीतराग इति रागादिमत्त्वं साध्यम् । १५ वक्तृत्वादिति हेतुः । दूह व्यतिरेकमाह । यत्रावीतरागत्वं नास्तौति साध्याभावानुवादः । तत्र वक्तृत्वमपि नास्तीति साध- नाभावविधिः । तेन साधनाभावेन साध्याभावो व्याप्त उक्तः । दृष्टान्तो यथोपलखण्डेति । कथमयमव्यतिरेको यावतोपल- खण्डादुभयं निवृत्तम् । किमतो यापलखण्डादुभयं व्यावृत्तं २० सरागत्वं च वक्तृत्वं च तथापि व्याप्या व्यतिरेको यस्तस्या सिद्धेः कारणादव्यतिरेकोऽयम् । कौदृशौ पुनर्व्याप्तिरित्याह । सर्वो वीतराग इति साध्या- ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटौका। भावानुवादः । न वोति साधनाभावविधिः । तेन साध्याभावः साधनाभावनियतः ख्यापितो भवतीति । ईदृशौ व्याप्तिस्तया व्यतिरेको न सिद्धोऽस्य चार्थस्य प्रसिद्धये दृष्टान्तस्तत्वकार्या- करणाद्दुष्टः । अप्रदर्शितो व्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः । अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वादिति हेतुः । आकाशवदिति वैधर्म्यण दृष्टान्तः । इह परार्थानुमाने परस्मादर्थः प्रतिपत्तव्यः । स शुद्धोऽपि स्वतो यदि परेणाशुद्धः ख्याप्यते । स तावद्यथा प्रकाशितस्तथा न युक्तो यथा युक्तस्तथा न प्रकाशितः। प्रकाशितश्च हेतुः । अतो वरपराधादपि परार्थानुमाने हेतर्दृष्टान्तो वा १० दुष्टः स्यादपि । न च सादृश्यादसादृश्यादा साध्यप्रतिपत्तिरपितु साध्यनियताद्धेतोः। अतः साध्यनियतो हेतुरन्वयवाक्येन व्यति- रेकवाक्येन च वक्तव्यः। अन्यथा गमको नोक्तः स्यात् । स तथोतो दृष्टान्तेन सिद्धो दर्शयितव्यः। तस्मादृष्टान्तो नामाऽन्वयव्यतिरेक- वाक्यार्थप्रदर्शनः । न चेह व्यतिरेकवाक्यं प्रयुक्तम् । अतो वैधर्म्य- १५ दृष्टान्त दूहासादृश्यभावेन साधक उपन्यस्तः । न च तथा साधको व्यतिरेकविषयत्वेन। स साधको न च तथोपन्यस्त इति । अतोऽप्रदर्शितव्यतिरेको वरपराधाद्दष्टः विपरीतो व्यतिरेको यस्मिन्वधर्म्यदृष्टान्ते स तथोक्तः। तमुदा- हरति । यदकृतकमित्यादि। दूहान्वयव्यतिरेकवाक्याभ्यां २० साध्यनियतो हेतर्दयितव्यः । यदा च साध्यनियतो हेतर्दर्श- यितव्यस्तदा व्यतिरेकवाक्ये साध्याभावः साधनाभावे नियतो 7 ·न्यायबिन्दुटौका। ३ परिच्छेदः। दर्शयितव्यः । एवं हि हेतुः साध्यनियतो दर्शितः स्यात् । यदि तु साध्याभावः साधनाभावे नियतो नाख्यायते साधनसत्तायामपि साध्याभावः संभाव्येत । तथा च साधनं साध्यनियतं न प्रतौयेत । तस्मात्माध्याभावः साधनाभावे नियतो वक्तव्यः । विपरीतव्यतिरेके ५ च साधनाभावः साध्याभावे नियत उच्यते। न साध्याभावः साधनाभावे । तथा हि। यदकृतकमिति साधनाभावमनूद्य तनित्यमिति साध्याभावविधिः । ततोऽयमर्थः । अकृतको नित्य एव । तथा च सत्यकृतकवं नित्यत्वे साध्याभावे नियतमुक्तं न नित्यत्वं साधनाभावे। ततो न साध्यनियतं हेतुं व्यतिरेक- ३० वाक्यमाह। तथा च विपरोतव्यतिरेकोऽपि वरपराधाद्दष्टः । दृष्टान्तदोषानुदाहृत्य दुष्टत्वनिबन्धनत्वं दर्शयितमाह । न ह्येभिरिति। साध्यनियतहेतप्रदर्शनाय दृष्टान्ता वनव्याः। एभिश्च हेतोः सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वत्रासत्त्वमेव यत्सामान्यलक्षणं तनिश्चयेन न शक्यं दर्शयितुम् । ननु च सामान्यलक्षणं विशेष- १५ निष्ठमेव प्रतिपत्तव्यं न स्वत एवेत्याह विशेषलक्षणं वा । यदि विशेषलक्षणं प्रतिपादयितुं शक्येत । स्थादेव सामान्यलक्षणप्रति- पत्तिः । विशेषलक्षणमेव तु न शक्यमेभिः प्रतिपादयितुम् । तस्मादर्थापत्त्या सामर्थ्य नेति न तेषां निराकरणं द्रष्टव्यम् । साध्यनियतसाधनप्रतीतय उपात्ताः। तदसमर्था दुष्टाः स्वकार्य- २० करणादिति सामर्थ्यम् । यता साधनमुक्तम् । दूधणं वकुमाह । दूषणा का द्रष्टया । न्यूनतादौनामुक्ति- रुच्यते । न येत्युक्तिर्वचनं न्यूनतादिर्वचनम् । दूषणं विवरौतु- । -- - ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटौका माह । ये पूर्व न्यूनतादयोऽसिद्धविरुद्धानेकान्तिका उकास्तेषा- मुद्भावनं यदचनं तदूषणम् । ननु च न्यूनतादयो न विपर्यय- साधनास्तत्कथं दूषणमित्याह। तेन न्यूनतादिवचनेन परेषामि- ष्टश्चासावर्थश्च तस्य सिद्धिर्निश्चयस्तस्याः प्रतिबन्धानावश्यं विपर्यय- साधनादेव दूषणं विरुद्धवदपि तु परस्थाभिप्रेतनिश्चयनिबन्धा- निश्याभावो भवति । निश्चयविपर्यय इत्यस्ति विपर्ययसिद्धि- रिति । उता दूषणाभासा इति। दूषणवदाभासन्त इति दूषणा- भासाः । के ते जातयः । जातिशब्दः सादृश्यवचन उत्तरसदृ- शानि जात्युत्तराणोति । उत्तरस्थानप्रयुक्तत्वादुत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि । तदेवोत्तरसादृश्यमुत्तरस्थानप्रयुक्तत्वेन दर्शयितु- १० माह। अभूतस्यासत्यस्य दोषस्योद्भावनानि । उद्भाव्यत एतै- रित्युद्भावनानि वचनानि तानि जात्युत्तराणि । जात्या सादृ- श्वेनोत्तराणि जात्युत्तराणौति । कतिपयपदवस्तुव्याख्यया यन्मयान्तं कुशलममलमिन्दोरंशवन्यायबिन्दोः । पदमजरमवाप्य ज्ञानधर्मोत्तरं य- ज्जगदपकृतिमात्रव्यापृतिः स्थामतोऽहम् ॥ समाप्तेयं न्यायबिन्दुटौका कृतिराचार्यधर्मोत्तरस्य ॥०॥ सहस्रमेकं श्लोकानां तथा शतचतुष्टयम् । सप्तसप्ततिसंयुक्त निपुणं परिपिण्डितम् ॥ १५

·No text on this page.

·न्यायबिन्दुः । N Y Á Y ABIND U.

·No text on this page.

·न्यायबिन्दुः। प्रथमः परिच्छेदः। सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति तयु- त्याद्यते। विविधं सम्यग्ज्ञानं प्रत्यक्षमनुमानं च। तत्र प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम् । अभिलापसंसर्गयोग्य- प्रतिभासप्रतीतिः कल्पना तया रहितम्। तिमिराशु- भ्रमणनीयानसंशोभाद्यनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तच्चतुर्विधम् । इन्द्रियज्ञानस्वविषयानन्तरविषय- सहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं तत्। मनोविज्ञानं सर्व चित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं भूतार्थ- भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति । तस्य विषयः स्वलक्षणम् । यस्यार्थस्य संनिधाना- संनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदस्तस्वलक्षणम्। तदेव परमार्थसत् । अर्थक्रियासामर्थलक्षणत्वादस्तुनः । अन्यत्सामान्यलक्षणं सो ऽनुमानस्य विषयस्तदेव च प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रमाणफलमर्थप्रतीतिरूपत्वात्। अर्थ- सारूप्यमस्य प्रमाणं तद्दशादर्थप्रतीतिसिद्धेरिति ॥ प्रथमः परिच्छेदः।

·[ १०४ ] द्वितीयः परिच्छेदः । । अनुमानं विधा। स्वार्थ परार्थं च। तत्र स्वार्थ विरूपाल्लिङ्गाद्यदनुमेये ज्ञानंतदनुमानम्। प्रमाणफल- व्यवस्थाऽचापि प्रत्यक्षवत् । चैरूप्यं पुनर्लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव । सपक्ष एव सत्त्वम् । असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम् । अनुमेयो ऽत्र जिज्ञासितविशेषो धर्मों। साध्यधर्म- सामान्येन समानो ऽर्थः सपक्षः । न सपक्षो ऽसपक्षः। ततोऽन्यस्तविरुद्धस्तदभावश्चेति चिरूपाणि च। बौण्येव च लिङ्गानि। अनुपलब्धिः स्वभाव-कार्ये चेति तत्रानुपलब्धिर्यथा न प्रदेशविशेषे कचिवट उपलब्धि- लक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति। उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुप- लम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च । यः स्वभावः सत्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु यत्प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावः। स्वभावः स्वसत्तामात्रभाविनि साध्यधर्मे हेतुः। यथा वृक्षोऽयं शिंशपात्वादिति । कार्य यथाग्निरत्र धूमा- दिति। अत्र दो वस्तुसाधनौ। एकः प्रतिषेधहेतुः ।

·२ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुः । १०५ स्वभावप्रतिबन्धे हि सत्यर्थो ऽथ गमयेत् । तदप्रति- बदस्य तदव्यभिचारनियमाभावात्। स च प्रतिबन्धः साध्येऽर्थे लिङ्गस्य वस्तुनस्तादात्म्यात्साध्यार्थादुत्यत्तेश्च । अतत्स्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च तत्राप्रतिबद्धस्वभावत्वात् । ते च तादात्म्य तदुत्पत्तौ स्वभाव-कार्ययोरेवेति । ताभ्यामेव वस्तुसिद्धिः । प्रतिषेधसिद्धिरपि यथोक्ताया एवानुपलब्धः। सति वस्तुनि तस्या असंभवात्। अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभावविप्रकृष्टे- धात्मप्रत्यक्षनिवृत्तेरभावनिश्चयाभावात्। अमूढस्मृति- संस्कारस्यातीतस्य वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्य निवृत्तिरभावव्यवहारसाधनौ। तस्या एवाभावनिश्च- यात् । सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा। स्वभावानुपलब्धिर्यथा। नात्र धूम उपलब्धिक्षण- प्राप्तस्यानुपलब्धेरिति । कार्यानुपलब्धिर्यथा। नेहाप्रतिबद्यसामर्थ्यानि धूम- कारणानि सन्ति धूमाभावात् । व्यापकानुपलब्धिय॑था। नात्र शिंशपा वृक्षाभावा- दिति । स्वभावविरुद्धोपलब्धिय॑था। नात्र शीतस्पर्शो ऽग्ने- गिति ।

·न्याय बिन्दुः । [२ परिच्छेदः । । विरुद्धकार्योपलब्धिय॑था। नात्र शौतस्पर्णी धूमा- दिति। विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा । न ध्रुवभावौ भूतस्यापि भावस्य विनाशो हेत्वन्तरापेक्षणादिति । कार्यविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्त्यमेरिति । व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्यथा। नाच तुषारस्पर्शो ऽग्ने- रिति । कारणानुपलब्धिर्यथा। नात्र धूमोऽग्न्यभावा- दिति । कारणविरुद्धोपलब्धिय॑था। नास्य रोमहर्षादि- विशेषाः संनिहितदहनविशेषत्वादिति । कारणविरुद्धकार्योपलब्धिय॑था। न रोमहर्षादि- विशेषयुक्तपुरुषवानयं प्रदेशो धूमादिति । इमे सर्वे कार्यानुपलव्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगाः स्वभावानुपलब्धौ संग्रहमुपयान्ति। पारंपर्येणार्था- न्तरविधिप्रतिषेधाभ्यां प्रयोगभेदे ऽपि प्रयोगदर्शना- भ्यासात्स्वयमप्येवं व्यवच्छेदप्रतीतिर्भवतीति स्वार्थे ऽप्यनुमाने ऽस्याः प्रयोगनिर्देशः। सर्वत्र चास्यामभाव- व्यवहारसाधन्यामनुपलब्धौ येषां स्वभावविरुद्धा- ·२ परिच्छेदः। न्यायबिन्दुः। १०७ दीनामुपलध्या कारणादौनामनुपलब्या च प्रतिषेध उक्तस्तेषामुपलब्धिलक्षणप्राप्तानामेवोपलब्धिरनुप- लब्धिश्च वेदितव्या। अन्येषां विरोधकार्यकारण- भावासिद्धिः। विप्रकृष्टविषयानुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमानानिवृत्ति- लक्षणा संशयहेतुः प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थाभावासिद्धे- रिति ॥ इति द्वितीयः परिच्छेदः । PE H ·तृतीयः परिच्छेदः। RANCHHANERAL easesaniwapsinhayahan त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानम्। कारणे कार्यो- पचारात् । तविविधं प्रयोगभेदात् । साधर्म्यववैधर्म्य- वञ्चेति। नानयोरर्थतः कश्चिनेदो ऽन्यत्र प्रयोगभेदात्। तच साधर्म्यवद्यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते सो- ऽसद्व्यवहारविषयः सिद्धः। यथाऽन्यः कश्चिदृष्टः शश- विषाणादिर्नोपलभ्यते च क्वचित्यदेशविशेष उपलब्धि- लक्षणप्राप्तो घट इति तथा स्वभावहेतोः प्रयोगः । यत्सत्तत्सर्वमनित्यं यथा घटादिरिति। शुद्धस्य स्वभाव. हेतोः प्रयोगः । यदुत्पत्तिमत्तदनित्यमिति । स्वभाव- भूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः। यत्कृतकं तदनित्य- मित्युपाधिभेदेन। अपेक्षितपरव्यापारो हि भावः स्वभावनिष्यत्तौ कतक इति। एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयो द्रष्टव्याः । सन्नुत्पत्तिमान्कृतको वा शब्द इति पक्ष- धर्मोपदर्शनं सर्व एते साधनधर्मा यथास्वं प्रमाणैः सिद्धसाधनधर्ममाचानुबन्ध एव साध्यधर्मेऽवगन्तव्याः । तस्वभावत्वात्स्वभावस्य च हेतुत्वात्। वस्तुतस्तयो- स्तादात्यात्तन्निष्यत्तावनिष्यन्नस्य तस्वभावत्वाभावाद- ·३ परिच्छेदः। न्यायविन्दुः । १०६ व्यभिचारसंभवाच। कार्यहेतोरपि प्रयोगः। धूम- स्तचाग्निर्यथा महानसादावस्ति चेह धूम इति। इहापि सिद्ध एव। कार्यकारणभावे कारणे साध्ये कार्य हेतु- वक्तव्यः । वैधर्म्यवतः प्रयोगो यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्त तदुपलभ्यत एव। यथा नौलादिविशेषः । न चैवमि- होपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य सत उपलब्धिर्घटस्येत्यनुपलब्धि- प्रयोगः। असत्यनित्यत्वे नास्ति सत्त्वमुत्पत्तिमत्त्वं कृतकत्वं वा। असंश्च शब्द उत्पत्तिमान्कृतको वेति स्वभावहेतोः प्रयोगः। असत्यमौ न भवत्येव धूमो ऽत्र चास्तीति कार्यहेतोः प्रयोगः। साधयेणापि हि प्रयोगे ऽर्थाधर्म्यगतिरिति । असति तस्मिन्साध्ये न हेतोर- न्वयाभावात्। तथा वैधयेणाप्यन्वयगतिः। असति तस्मिन्साध्यभावे हेत्वभावस्यासिद्धेः। न हि स्वभाव- प्रतिबन्धे सत्येकस्य निवृत्तावपरस्य नियमेन नित्तिः। स च द्विप्रकारः। सर्वस्य तादात्म्यलक्षणस्तदुत्पत्ति- लक्षणश्चेत्युक्तम् । तेन हि निवृत्तिं कथयता प्रतिबन्धी दर्शनीयः। तस्मानिवृत्तिवचनमाक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्श- नमेव भवति। यच्च प्रतिबन्धोपदर्शनं सदेवान्वयवचन- मित्येकेनापि वाक्येनान्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेन वा श्रयुक्तेन सपक्षाऽसपक्षयार्लिङ्गस्य सदसत्त्वख्यापनं कृतं ·११० न्यायबिन्दुः। [३ परिच्छेदः । भवतीति नावश्यवाक्ययप्रयोगः। अनुपलब्धावपि यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदुपलभ्यत एवेत्युक्ते ऽनुप- लभ्यमानं तादृशमसदिति प्रतौतेरन्वयसिद्धिः। यो- रप्यनयोः प्रयोगे ऽवश्यं पक्षनिर्देशः । यस्मात्साधर्म्य- वत्प्रयोगे ऽपि यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते सो ऽसद्यवहारविषयः। नोपलभ्यते चाधोपलब्धिलक्षण- प्राप्तो घट इत्युक्ते सामर्थ्यादेव नेह घट इति भवति । तथा वैधर्म्यवत्प्रयोगे ऽपि यः सद्व्यवहारविषय उप- लब्धिलक्षणप्राप्तः स उपलभ्यते एव न तथात्र तादृशो घट उपलभ्यत इत्युक्ते सामर्थ्यादेव नेह सद्यवहार- विषय इति भवति। कीदृशः पुनः पक्ष इति निर्देश्यः। स्वरूपेणैव स्वय- मिष्टो निराकृतः पक्ष इति। स्वरूपेणेति साध्यत्वेनेष्टः। स्वरूपेणैवेति साध्यत्वेनेष्टो न साधनत्वेनापि । यथा शब्द स्यानित्यत्वे साध्ये चाक्षुषत्वं हेतुः। शब्द ऽसिद्ध- त्वात्साध्यं न पुनस्तदिह साध्यत्वेनैवेष्टं साधनत्वेनाप्य- भिधानात्। स्वयमिति वादिना यस्तदा साधनमाह। एतेन यद्यपि क्वचिच्छास्त्रे स्थितसाधनमाह। तच्छात्र- कारेण तस्मिन्धर्मिण्यनेकधर्माभ्युपगमे ऽपि यस्तदा तेन वादिना धर्मः स्वयं साधयितुमिष्टः स एव साध्यो ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुः । नेतर इत्युक्तं भवति । इष्ट इति यथार्थे विवादेन सा- धनमुपन्यस्तं तस्य सिद्धिमिच्छता सो ऽनुत्तोऽपि वच- नेन साध्यस्तदधिकरणत्वाद्विवादस्य । यथा परार्था- श्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयनासनाद्यङ्गवदिति। अत्रा- त्मार्था इत्यनुक्तावप्यात्मार्थताऽनेनोक्तमाचमेव साध्य- मित्युक्तं भवति। अनिराकृत इति। एतल्लक्षणयोगे ऽपि यः साधयितुमिष्टो ऽप्यर्थः प्रत्यक्षानुमानप्रतौति- स्ववचनैर्निराक्रियते न स पक्ष इति प्रदर्शनार्थं तब प्रत्यक्षनिराकृतो यथा अश्रावणः शब्द इति। अनु- माननिराकृतो यथा नित्यः शब्द इति। 'प्रतीति- निराकृतो यथा अचन्द्रः शशौति । स्ववचननिराकृतो यथा नानुमानं प्रमाणम्। इति चत्वारः पक्षाभासा निराकृता भवन्ति । सिद्धस्यासिद्धस्यापि साधन- त्वेनाभिमतस्य स्वयं वादिना तदा साधयितुमनिष्ट- स्योक्तमात्रस्य निराकृतस्य च विपर्ययेण साध्यस्तेनैव स्वरूपेणाभिमतो वादिन इष्टो निराकृतः पक्ष इति पक्षलक्षणमवद्यं दर्शितं भवति। त्रिरू पलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानमित्युक्तम्। तत्र त्रयाणां रूपाणामेकस्यापि रूपस्यानुक्तौ साध- नाभास उक्तावप्यसिद्धौ संदेहे वा प्रतिपाद्यप्रति- ·११२ न्यायबिन्दुः । [३ परिच्छेदः । पादकयोरेकस्य रूपस्य धर्मिसंबन्धस्या सिद्धौ संदेहे चासिद्धो हेत्वाभासः। यथा अनित्यः शब्द इति साध्ये चाक्षुषत्वमुभयासिद्धम्। चेतनास्तरव इति साध्ये सर्व- त्वगपहरणे मरणं प्रतिवाद्यसिद्धं विज्ञानेन्द्रियायु- निरोधलक्षणस्य मरणस्यानेनाभ्युपगमात्तस्य च तरुध- संभवात्। अचेतनाः सुखादय इति साध्य उत्पत्ति- मत्त्वमनित्यं वा सांख्यस्य स्वयं वादिनो ऽसिद्धम् । तथा स्वयं तदाश्रयणस्य वा संदेहे ऽसिद्धः । यथा बाष्यादिभावेन संदिह्यमानो भूतसंघातो ऽमिसिद्धा- वुपदिश्यमानः संदिग्धासिङ्घः। यथेह निकुने मयूरः केकायितादिति तदापातदेशविभ्रमे। धर्म्यसिद्धा- वयसिद्धो यथा सर्वगत आत्मति साध्ये सर्वत्रोपलभ- मानगुणत्वम्। तथैकस्य रूपस्यासपक्षे सत्त्वस्यासिद्धा- वनैकान्तिको हेत्वाभासः। यथा शब्दस्यानित्यत्वा- दिके धर्मे साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मः सपक्ष-विपक्षयोः। सर्वचैकदेशे वा वर्तमानस्तथास्यैव रूपस्य संदेहे ऽप्यनैकान्तिक एव। यथा सर्वज्ञः कश्चिद्विवक्षितः पुरुषो रागादिमान् वेति साध्ये वक्तृत्वादिको धर्मः संदिग्धविपक्षव्यात्तिकः। सर्वचैकदेशे वा सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यत इति । एवंप्रकारस्यानुपलम्भस्या- ·३ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुः । । दृश्यात्मविषयत्वेन संदेहे हेतुत्वात्। असर्वज्ञ- विपर्ययावक्तृत्वादेात्तिः संदिग्धा। वक्तृत्व-सर्वज्ञ- त्वयोविरोधाभावाच्च। यः सर्वज्ञः स वक्ता न भवती- त्यदर्शने ऽपि व्यतिरेको न सिध्यति। संदेहाद्दिविधो हि पदार्थानां विरोधः। अविकलकारणस्य भवतो- ऽन्यभावः। अभावाविरोधगतिः। शीतोष्णस्पर्शवत् । परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भाववत्। स च दिविधो ऽपि विरोधो वक्तृत्व-सर्वज्ञत्वयोर्न संभवति। न चाविरुद्धविधेरनुपलब्धावप्यभावगतिः। रागादौनां वचनादेश्च कार्यकारणभावासिद्धेः। अर्थान्तरस्य वा कारणस्य निवृत्तौ न वचनादेर्निवृत्तिरिति संदिग्ध- व्यतिरेको ऽनैकान्तिको वचनादिः। यो रूपयो- विपर्यायसिद्धौ विरुद्धः। कयोईयोः सपक्षे सत्त्वस्य सपने चासत्त्वस्य यथा कृतकत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं च नित्यत्वे साध्ये विरुद्धो हेत्वाभासः। अनयोः सपक्षे ऽसत्त्वमस- पक्षे च सत्त्वमिति विपर्यायसिद्धिः। एतौ च साध्यविप- य॑यसाधनाविरुद्धौ। तच च तृतीयोऽपौष्टविघातकृद्दि- रुद्धः। यथा परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयनाशना- द्यङ्गवदिति। तदिष्टासंहतपारार्थविपर्ययसाधना- बिरुवः स इह कस्मान्त्रोक्तः। अनयोरेवान्तर्भावात्। न 8 ·न्यायविन्दुः । [३ परिच्छेदः । ह्ययमाभ्यां साध्यविपर्ययसाधनत्वेन भिद्यते। न होष्टो- तयोः साध्यत्वेन कश्चिविशेष इति द्वयो रूपयोरेकस्या- सिद्धावपरस्य च संदेहे ऽनैकान्तिकः। यथा वीतरागः कश्चित्सर्वज्ञो वा वक्तृत्वादिति। व्यतिरेको ऽवासिद्धः । संदिग्धो ऽन्वयः। सर्वज्ञ-वीतरागयोर्विप्रकर्षावचनादे- स्तच सत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धमनयोरेव दयो रूपयो संदेहे ऽनैकान्तिकः। सात्मकं जीवच्छरौरं प्राणादि- मत्त्वादिति। न हि सात्मकनिरात्मकाभ्यामन्यो राशि- रस्ति। यत्र प्राणादिवर्तते। आत्मनो वृत्ति- व्यवच्छेदाभ्यां सर्वसंग्रहात्। नाप्यनयोरेकत्र इत्ति- निश्चयः। सात्मकत्वेन निरात्मकत्वेन वा प्रसिद्ध प्राणादेरसिद्धिः। तस्माज्जीवच्छरीरसंबन्धी प्राणादिः सात्मकादनात्मकाच सर्वस्माद्यात्तत्वेनासिद्धेः। ताभ्यां न व्यतिरिच्यते नतचाऽन्वेति। एकात्मन्यप्यसिद्धेः। नापि सात्मकान्निरात्मकाच तस्यान्वयव्यतिरेकयोरभाव- निश्चयः। एकाभावनिश्चयस्यापराभावनान्तरीयक- त्वात्। अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् । अत एवान्वयव्यतिरेकयोः संदेहादनैकान्तिकः साध्ये- तरयोरतो निश्चयाभावात्। एवं त्रयाणां रूपाणा- मेकैकस्य इयोईयोर्वा रूपयोरसिद्धौ संदेहे च यथा- ।

·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुः । ११५ योगमसिद्धविरुद्धानैकान्तिकास्त्रयो हेत्वाभासाः। वि- रुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः। स इह कस्मान्नोत्तो ऽनुमानविषये ऽसंभवात् । न हि संभवो ऽस्ति कार्य- स्वभावयारुक्तलक्षणयोरनुपलम्भस्य च विरुद्धतायाः। न चान्यो ऽव्यभिचारौ। तस्मादवस्तुदर्शनबलप्रवृत्तमाग- माश्रयमनुमानमाश्रित्य तदर्थविचारेषु विरुद्धाव्यभि- चारी साधनदोष उक्तः। शास्त्रकाराणामर्थेषु भ्रान्त्या विपरीतस्य स्वभावोपसंहारसंभवात्। न ह्यस्य संभवो यथावस्थितवस्तुस्थितिष्ठात्मकार्येषूपलम्भेषु। तत्रोदाह- रणं यत्सर्वदेशावस्थितैः स्वसंबन्धिभिः मंबध्यते तत्सर्व- गतं यथाकाशमभिसंबध्यते सर्वदेशावस्थितैः स्वसंबन्धि- भिर्युगपत्सामान्यमिति । तत्संबन्धिस्वभावमाचानु- बन्धिनौ तद्देशसंनिहितस्वभावता। न हि यो यत्र नास्ति स तद्देशमात्मना व्याप्नोतीति स्वभावहेतुप्रयोगः । द्वितीयो ऽपि प्रयोगो यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपल- भ्यते न तत्तत्रास्ति । तद्यथा। क्वचिदविद्यमानो घटो नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सामान्य व्यक्त्यन्त- रालेष्विति। अयमनुपलम्भप्रयोगः स्वभावश्च परस्पर- विरुद्धार्थसाधनादेकत्र संशयं जनयतः। विरूपो हेतु- रुक्तः। तावतैवार्थप्रतौतिरिति न पृथग्दृष्टान्तो नाम ·न्यायबिन्दुः । [३ परिच्छेदः। साधनावयवः कश्चित्। तेनास्य लक्षणं पृथगुच्यते गता- र्थत्वात्। हेतोःसपक्ष एव सत्त्वमसपक्षाच सर्वतो व्यावृत्त- रूपमुक्तमभेदेन पुनर्विशेषेण कार्यस्वभावयोर्जन्म तन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीथावुत्तौ। तच्च दर्शयता यत्र धुम- स्तचाग्निरसत्यमौ न क्वचिडूमो यथा महानसेतरयोः। यत्र कृतकत्वं तबानित्यत्वमनित्यत्वाभावे कृतकत्वा- संभवो यथा घटाकाशयोरिति दर्शनीयम्। न ह्यन्यथा सपक्षविपक्षयोः सदसत्त्वे यथोक्तप्रकारे शक्ये दर्श- यितुम् । तत्कार्यतानियमः कार्यलिङ्गस्य स्वभाव- लिङ्गस्य च स्वभावेन व्याप्तिः। अस्मिंश्चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति। एतावन्मात्ररूपत्वात्तस्येति । एतेनैव दृष्टान्तदोषा अपि निरस्ता भवन्ति । यथा नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वात् । कर्मवत्परमाणुवइटवदिति । साध्यसाधनधर्मोभयविकलास्तथा संदिग्धसाध्यधर्मा- दयश्च यथा रागादिमानयं वचनाद्रथ्यापुरुषवत् । मरणधर्मोऽयं पुरुषो रागादिमत्त्वाद्रथ्यापुरुषवत् । असर्वज्ञोऽयं रागादिमत्त्वाद्रथ्यापुरुषवदिति। अन- न्वयो प्रदर्शितान्वयश्च यथा यो वक्ता स रागादि- मानिष्टपुरुषवत्। अनित्यः शब्दः कृतकत्वाइटवदिति। तथा विपरीतान्वयो यदनित्यं तत्कृतकमिति साधम्र्येण --- ·३ परिच्छेदः।] न्यायविन्दुः । वैधयेणापि परमाणुवत्कर्मवदाकाशवदिति साध्याद्य- व्यतिरेकिणः। तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेकादयो यथा सर्वज्ञाः कपिलादयोऽनाप्ता वा। अविद्यमानसर्वज्ञ- ताप्ततालिङ्गभूतप्रमाणातिशयशासनत्वादिति । अत्र वैधर्योदाहरणं यः सर्वज्ञ आप्तो वा स ज्योतिर्ज्ञाना- दिकमुपदिष्टवान् । तद्यथा ऋषभवर्धमानादिरिति । तबासर्वज्ञातानाप्ततयोः साध्यधर्मयोः संदिग्धो व्यति- रेकः। संदिग्धसाधनव्यतिरेको यथा न यौविदा ब्राह्मणेन ग्राह्यवचनः कश्चित्पुरुषो रागादिमत्त्वा- दिति। अत्र वैधयॊदाहरणं ये ग्राह्यवचना न ते रागादिमन्तस्तद्यथा गौतमादयो धर्मशास्त्राणां प्रणे- तार इति । गौतमादिभ्यो रागादिमत्त्वस्य साधन- धर्मस्य व्यावृत्तिः । संदिग्धासंदिग्धोभयव्यतिरेको यथा । अवीतरागाः कपिलादयः परिग्रहाग्रहयोगा- दिति । अत्र वैधयेणोदाहरणं यो वीतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहो यथा ऋषभादेरिति । ऋषभादेरवौत- रागत्वपरिग्रहाग्रहयोगयोः साध्यसाधनधर्मयोः संदिग्धो व्यतिरेकः । अव्यतिरेको यथा अवीतरागो वक्तृत्वात्। वैधयॊदाहरणं यत्र वीतरागत्वं नास्ति स वक्ता। यथोपलखण्ड इति। यद्यप्युपलखण्डादुभयं ·११८ न्यायबिन्दुः । [३ परिच्छेदः । व्याहत्तया सर्वो वीतरागो न वक्तति व्याप्त्या व्यति- रेकासिद्धेरव्यतिरेकः। अप्रदर्शितव्यतिरेको यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वादाकाशवदिति। वैधम्र्येणापि विपरीतव्यतिरेको यथा यदकृतकं तन्नित्यं भवतीति । न द्येभिदृष्टान्ताभासैहेतोः सामान्यलक्षणं सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वचासत्त्वमेव निश्चयेन शक्यं दर्शयितुं विशेषलक्षणं वा । तदर्थापत्त्यैषां निरासो वेदितव्यः । दूषणा न्यूनतायुक्तिः। ये पूर्व न्यूनतादयः साधन- दोषा उक्तास्तेषामुद्भावनं दूषणं तेन परेष्टार्थसिद्धि- प्रतिबन्धात्। दूषणाभासास्तु जातयः। अनुभूत- दोषोद्भावनानि जात्युत्तराणौति । इति तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः । न्यायबिन्दुः समाप्तः ॥

·CRITICAL NOTE. AORTER p. 1, B prefixes ओं नमः सर्वज्ञाय. 1. 5, B सम्यग्ज्ञानपूर्विके- त्यादिना. 1. 6. Bomits चेति. 1.7, वाभिधेय०, B अभिधेय.. 1. 8, अतस्तन्न निरून्य ते ; this was printed from conjecture, A omitting न ; B has the न. 1. 8, B अभिधे ये तु निःप्रयो- जने तत्प्रतिपत्तये. 1. 12, तत्प्रतिपत्त्यर्थ, B तत्प्रतिपत्तये. p. 2, 1. 6, उपायो व्युत्पादनस्य, B उपयोग्युत्पादनस्य. 1. 7, B वाच्यं. 1. 8, B सामथे.-एकं तु वदत् ; these letters are very indistinct in A; B confirms the conjectural text. 1 10, read प्रयोजनपदं with B. 1. 12, B. ततश्च. 1. 14, B व्यत्माद्यमानानां. 1. 16, B omits इदं. 1. 20, B omits अपि. 1. 23, write प्रदेश. p. 3, 1. 2, put the stop after प्रेक्षावता. 1. 3, अनर्थ- संशयः, B adds अपि. I. 4, B आख्यातॄणां.-B क्रौडाद्यर्थ, 1. 9, B ज्वरहतक्षक०. 1. 10, अतो वा प्रकरणात् ; this was printed from conjecture ; A seems to read अतोऽन्य प्रकर- णात् ; B has भावाप्रकरणात् (sic ). I. 11, संभाव्येत ; B adds the numeral 5; so also with the preceding 4 cases. 1. 13, अभिधेयादिषु; B adds त्तक्तेषु ( sic ), apparently for उक्तेष.-B omits तु. 1. 15, B अभिसंवादसंज्ञानं ( sic ). 1. 17, प्रदर्शितमथं, B prefixes खयं. 1. 21, विज्ञान, B ज्ञानं. 1. 21, B omits च.

·१२० CRITICAL ७ .. •. p. 4, 1. 1, अत एव ; B adds च. 1. 3, तत्रैवार्थे, B तत्रैव चार्थे. 1. 5, प्रत्तिविषयी०, B प्रत्तिविषयः. 1. 9, लिङ्गसंबन्धं ; read लिङ्ग- संबद्धं with B; A लिंगसंवंवं (sic ). 1. 10, नियतस्य, B नियत०. 1. 11, आदर्श यत्, B उपदर्शयत्. 1. 12, प्रदर्शितः, B दर्णि: 1. 18, B writes अत्यंतविपरीतभावाभादानि (sic ). 1. 19, B omits, अर्थक्रियासमर्थ. 1. 20, तदेव, Badds तेन. 1. 22, अर्थाधिगमात्मकं ; B writes अर्थाविजियासमर्थवखधिगमात्मकत्वं. p. 5, 1. 3, संसर्गः, write संसर्गः ; A संसर्ग्रः (sic ); B संसर्गः (sic ).- छान्याकारवद्वस्तु ०, B अन्याकारवस्तु०. I. 5, कुम्बिका०, ( A कुंविका), B., 1.9, ननु, B adds च. 1. 13, तदेव, B adds तेन. 1. 16, कारणशब्दोपादाने was printed from conjecture, A having • शब्दापादाने ; it is now confirmed by B. 1. 17, मन्यते ; B writes गम्यत (sic ). 1. 18, तयोः ; B adds मध्ये. 1. 21, अर्थक्रियानि से, B अर्थक्रियानिर्भासात्. 1. 22, प्रत्तिः ; read प्राप्ति: with B. p. 6, 1.2, ज्ञाने, B ज्ञाते.-अर्थे ज्ञाते, read अर्थिनः with B; the reading in A cannot be made out. 1. 7, उपेक्षणीयः; Badds अपि. 1. 11, B omits इति. 1. 13, वृत्तो न; Badds च. 1. 15, निबन्धनैवेति ; B omits एव. 1. 21, सिद्धि०, B • सिद्धेः. I. 22, यावढ्यात्, B writes यावपैया (sic ) या काचित्पुरुष०.-सम्यग्ज्ञान०, B सा सम्यग्ज्ञान ०. p. 7, 1. 1, B omits सा. 1. 3, तद्युत्पाद्यते, B तत्सम्यग्ज्ञान युत्पाद्यते. 1. 6, B omits व्युत्पाद्यते. I. 8, द्वौ विधौ, B द्वे विधे. 1. 9, हे, B adds एव. 1. 10, व्यक्तिभेदे, B भेदे. 1. 11, सकल- व्यक्त्यनुयायि was printed from conjecture, the fourth and fifth aksharas having been destroyed ; it is con- ·NOTE. १२१ firmed by B. 1. 13, अप्रशिते ; B adds तु. 1. 15, द्विविधं; read दैविध्यं with A and B. 1. 19, अक्षाश्रितत्वेन was printed from conjecture, A having अलक्षाश्रितत्वेन; it is confirmed by B. 1. 20, लक्ष्यते, B लभ्यते. 1. 22, . ज्ञानं, B.विज्ञानं. p. 8, 1. 7, होते, B टहौत.. 1. 13, एकदेशः, B एकदेश- निर्देशः. 1. 14, प्रत्यक्ष, B प्रत्यक्षत्वं.-B omits च. 1. 15, तत्कल्पनापोठामान्तत्व०, B तत्कल्पनापानान्तत्व०. 1. 19, सिद्ध, B प्रसिद्ध.- B writes तदनकल्पना०, I. 22, अर्थक्रियाक्षम, B adds च. p. 9,1.1, WAG, write auta with A and B. 1. 2, निराकरणार्थ, B निरासार्थ; cf. below. 1. 13.-तु, B च. 1. 14, विप्रतिपत्तिनिरासार्थ ; B adds (विप्रपत्तिनिरासाथ) तथाऽचा- न्तग्रहणोनाप्यनुमाने निवर्त्तिते कल्पनापोठग्रहणं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्. 1. 15, खप्रतिभासे ऽनर्थे ऽध्यवसायेन, B ख प्रतिभासो ( ? खप्रतिभासें ) र्थे ध्यावसायेन. p. 10, 1.2, अभिलाप्यते, B अभिलप्यते; A's reading is also corrected to this.-अभिलापेन संसर्गः, Badds अभिलाय- संसर्गः. 1.4, शीलनं, write मौलनं with A and B.-अभिधेया- भिधानयोः, B अभिधानाभिधेययोः. 1. 5, संनिविष्ठो, B निविष्ठौ. 1. 6, अभिधेयाभासः, B अभिधेयाकारभासः. 1.7, अभिलापेन, B अभिलाप०. 1. 8, B omits भवति. 1. 10, संस्ठाभासा, B सं- दृछप्रभासा (? संसृएप्रतिभासा ). 1. 11, संग्राह्येत, B संग्टह्यते. 1. 12, आभासा, B प्रतिभासा.-तदहर्जातस्य, B adds बालकस्य. 1. 15, योग्यता०, B योग्यत्व.. 1. 16, प्रतिभासत्वं, B प्रतिभासत्वे. p. 11, 1.5, संनिहितमात्र०, B संनिहितार्थमात्र.. 1. 12, ·१२२ CRITICAL Bत्रम.. ७ श्रोत्रज्ञान, B श्रोत्रविज्ञानं.---ताब्दखलक्षणग्राहि, B omits पाब्द.. शब्दखलक्षणं, Bाब्दे खलक्षणं च. 1. 18, ज्ञानं, B विज्ञानं as in 1, 12. 1. 22, परेण, B adds सूत्रेण ( MS. मूत्रेण ). p. 12, 1. 3, विनमः, 1. 4, मन्दं, B adds हि.- नभ्यमाणे, B नाम्यमाणे. 1. 5. विभ्रम०, A भ्रम०. 1. 9, ज्वलित०, B ज्वलितरूपं.-B आध्यात्मिक मांतिकारां. 1. 11, इन्द्रियनान्त्य- योगात्, B omits इन्द्रिय. 1. 14, B omits हि.-अलातादौ, B अलाते. 1. 17, तैः, B एतैः.-तथाविधं, B तत्तथाविधं ; तत् is also supplied in margin of A. 1. 20, निराकरणा), B निरासायं. 1. 22, मानसप्रत्यक्ष, B मानसे च प्रत्यक्षे. p. 13, 1. 2, ज्ञानस्य, B विज्ञानस्य.-अन्तरमस्येति, B adds अनन्तरः. 1. 9, विषयविज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञान, B विषयविज्ञा- नाभ्यां मनोविज्ञानाभ्यां मनोविज्ञानं &c.-- तदनयोन परस्परसह- कारित्व, B तदनयोः परस्परस्य सहकारित्वं, 1. 12, B omits कृतं.-B omits second असौ. 1. 15, प्रत्यक्षमित्युक्त, A प्रत्युक्तं, corrected into प्रत्यक्षमित्युक्तं.----B omits इति. 1. 22, विज्ञानस्य, B ज्ञानस्य. p. 14, 1. 4, B has the pratika. सर्वचित्तेत्तादि. 1. 11, वक्तुं शक्य, B शक्यं वक्तुं. 1. 12, सातरूपेण, B सातानुरूपेण. 1. 13, साता- दिरूपः, B सतरूपः. - स्यात्, B adds तदा. 1. 17, ज्ञानानुभव: -तच्च ज्ञानरूपं वेदनं. B तत्वज्ञान स्वरूपवेदनं. 1. 21, भावनायाः, B भावनयो ( sic).- आभासस्य, B अवभासस्य. p. 15, l. I, गतिः, B गमनं. 1. 12, B omits अर्थ. 1. 13, अस्फुटाभत्वात्, B adds एव च. 1. 16, परिसमाप्त्यर्थः, B परिसमाप्ति- वचनं. 1. 18, चतुर्विध०, B चतुर्विधस्य. 1. 21, प्रमाणस्य विषयः, B विषयः प्रमाणस्य. १ .

·NOTE. , p. 16, I. 4, अनर्थाध्यवसायेन, read अर्थाध्यवसायेन with B. 1. 12, ज्ञानस्य, B ज्ञान०. 1. 13, सन्, read स with B. I. 20, स च, B स एव च, p. 17, 1. 11, B has the pratika अन्यदित्यादि.--तत्मामान्य- लक्षणां, B तस्मात्सामान्य लक्षणां, 1. 18, the clause ततस्तत्मामान्यmau is omitted in A, but is supplied in the margin: B ततस्तस्मात्सामान्यलक्षगां. p. 18, 1. 9, अर्थात्, B प्राथादर्थात्. 1. 13, अर्थद नि• B अर्थ- प्रदर्शन०. 1. 16, B repeats यद् before सादृश्य. 1. 17, ज्ञानं, B विज्ञानं. 1. 18, तच्च सादृश्यं, B तच्च सारूप्यं सादृश्यं. p. 19, 1.2, तमिद्धेः, B ततः सिद्धेः. 1.5, विज्ञान, B ज्ञानं. 1. 12, ज्ञानस्य, Badds इति. p. 20, I. 3, ० रूपत्वं, read रूपं with B. I. 5, अवस्थाप्यमाने, B व्यवस्थाप्यमाने. 1. 8, दर्शन, B अदनिं ( त्वेनादनं ). 1. 9, B omits तु. 1. 11, अवस्यन्ति, B अध्यवस्यन्ति.. The colophon in B is इति आचार्यधर्मोत्तरविरचितायां न्यायविन्दुटीकायां प्रत्यक्षपरि- च्छेद ; प्रथमः; A adds to colophon the words मङ्गलमस्तु. p. 21, 1. व्याख्यातुं, B व्याख्यातुकामः. 1.7, निर्देशाङ्गमेव, A. निर्देशार्थमेव. p. 22, 1. 2, B has the pratika प्रमाण फलमिति. 1.3, प्रत्यक्षagua , MSS. aa aaaa; it was perhaps unnecessary to make the correction. 1. 8, B omits r. 1. 14, A omits तद. 1. 20, A omits अर्थ ; it is supplied in margin. p. 23, 1.2, निरस्तं, B निबिद्ध. 1. 3, पक्षकदेशासिद्धः, Badds निरस्तो हेतुः. 1. 7, कुर्यात्, B यात्. 1. 11, साधारणानेकान्तिकः, ;

·१२४ CRITICAL B adds अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्. 1. 12, सपक्षव्यापिसत्ताकस्य so B%; A writes सपक्षऽव्यापिसत्ताकस्य with what looks like a correction of सपक्ष into सपक्षा. 1. 14. तु, A हि. 1. 15, निश्चितवचनेन, A निश्चयवचनेन. 1. 19, निरासः, B adds नित्यः शब्दः कृतकत्वात् खवत, compare l. 11, above various reading. 1. 22, असत्त्ववचनात्, B असत्त्वशब्दात. p. 24, 1.2, Bomits अपि. 1. 6, तदुच्यते, B उच्यते. 1. 7, हयो- रप्युपादानम्, B omits अपि. 1. 8, अनियमे, B अनियते. 1. 9, स हेतुरिति, A omits स ; it is supplied in the margin. 1. 13, प्रथोक्तव्यः, A कर्तव्यः. 1. 22, स सपक्ष ; A omits स. p. 25, 1. 1, सशब्दादेपाः, A शब्दादेशः corrected in the margin to सशब्दादेपाः.-सामान्यं, B साम्यं. 1. 8, तेन च, B omits च.--तविरुद्धत्वं, B च विरुद्धत्वं. p. 26, 1. 1, उपलब्धिनिम् । तस्या लक्षणं जनिका सामग्रौ, A उपलब्धिज्ञानं तस्य लक्षणं । जनिका सामग्रौ. 1. 10, कथ्यते, B गम्यते. 1. 13, दृश्यं, B दृश्यत्वं. 1. 14, घटविविक्त०, B घटादि- विविक्त.. 1. 16, वस्त न निश्चितं तज्ज्ञानं च, B वस्तु तज्ज्ञानं चा (sic ) न निश्चतं. 1. 19, ततो दृश्य घटरहितः, B तादृशघट- रहितः. p. 27, I. 13, अतश्च संनिहिताय इटुं प्रसत्तः सः, SO A, writing आतश्च for अतञ्च, and संनिहिता, corrected into संनिहिताय in the margin; B अतश्च सन्निहिता यद्दषु प्रवृत्ताः (sic) स. 1. 17, शक्यो द्रहुं शक्यो ; B omits the numbers in this para. 1. 19, स्वभावमुदाहर्तुमाह, B adds खभावेत्यादि. I. 20, साध्यस्यैव खभावः, B साध्यस्य भावः. p. 18, I. I, A omits स. 1. 4, शिंशप०, A writes सिंसय in ·NOTE. १२५ B अभावात. the first place and fry in the second; so also in the next line प्रचुरसिंसपे, but अविदितशिंपाया०. 1. 6, यदा, B यथा. -उपादW, B उपदर्य. 1. 7, रक्षव्यवहारनिमित्तं, B वृक्षव्यवहारस्य निमित्तं. 1.8, शियां पश्यति, B पश्यति पिपापां.-अरकं, A अक्षत्वं. 1. 9, Bputs the stop after स मूढ. 1. 12, अभिरिति, A वहिरिति. 1. 13, प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धनः, B प्रत्यक्षानुपलभः निबंधनं. 1. 15, अयक्तं, A युक्तं. 1. 17, अत्रेति एषु, B अत्रेति अत्र. 1. 18, B omits साधनौ. 1. 19, B omits the first अभावः. p. 29, 1. 1, परस्पर०, B परस्पर. 1. 3, हेतवः, B adds अपि. 1. 8, कारण, B कारण.. 1. 15, अभावः, B 1. 16, अप्रतिबद्ध०, B अप्रतिबंध०. 1. 18, न प्रतिबद्ध्यः; B omits न. अप्रतिबद्ध०, B अप्रतिबंध०.1. 23, अविनाभावनिश्चयः, B अविनाभावि- त्वनिश्चयः. p. 30,1. 3, व. B कः. 1. 13, लिङ्गस्येत्याह, B लिंगस्य न वस्तन इत्याह. 1. 14, Bomits अर्थ यात्मा. 1. 15, तादात्म्यं, B adds तत्वभावत्वं. 1. 16, तत्र, B तत्तत्र. 1.19,निश्चयापेक्ष एव,Bनिश्चयापेक्षया एवं. 1. 20, अपेक्षः, B अपेक्षया. 1. 23, लिङ्गस्य, B adds स्यात्. p. 32, 1. 3, एकैकस्य, B एकस्य. 1. 6, स्वभावविशेषविप्रकृष्ठाः, B खभावविशेषरहिताः. I. 14, अमूठेति, B अमूठेत्यादि.1. 17, एकज्ञान- संसर्गिणि, B adds भूतले. 1. 18, दृश्यतया, B दृश्यमानतया. 1. 19, ससर्गों, B संसर्गात्. 1. 20, समग्र०, B समय०. p. 33, 1. 6, B omits तु. 1. 13, B omits न. 1. 20, A and B omit first न ; it is supplied in the margin in A. p. 34, 1. 2, B omits इति. - स्फुट, लश्यमानत्वात्, A अनुपलभ्यमानत्वात्. 1. 8, निःशङ्कगमनागमन०, B निःपकगमागम०. 1. 10, तदेवमेतस्य, Bतदेव तस्य. -०व्यवहारस्य, A A स्फुट 1. 5, अनुप- ·१२६ CRITICAL ७ व्यवहार०. 1. 18, A omits अभावं. 1. 19, अकृतं करौति. 1. 21, प्रवर्तिनौ, so B; A apparently reads प्रवर्तनमुपल०, which has been corrected into प्रवर्त्तन्युपल० (sic). p. 35, 1.5, एकादश प्रकारा अस्या इत्येकादशप्रकारा, B एकादा- प्रकारा एकादश प्रकारा अस्य इत्येकादशप्रकारा. 1. 9, भेदात्, A भेद.. I. 21, धवलम्टह०, Bधवलाटहस्य. p. 36, 1. 3, B omits च. I. 4, A तदृहांगणदेशेन भ (sic) वहिना, B तहांगणस्थेन च. - तद्देशः, B seems to write तादृशः. 1. 7, दृश्यमानादृश्यमानाकाशदेशावयवः, A दृश्यमानाकारी (sic) देशावयवः. 1. 17, शिशपात्वस्य, B शियात्व०. 1. 21, न यः, B यो न. p. 37, 1. 2, तादृशे, A तादृश०. 1. 4, प्रतिघध्यस्य, A प्रतिघेध्य.. -Bomits यथेति. 1.5, A omits इति, writing, however, न पौतस्पर्श (sic). 1. 7, दृश्ये, A दृश्यो, B दृश्ये तु. 1. 8, दूरस्थत्वात्, B टूरत्वात्. 1. 13, विरुद्ध०, A विरोध०. 1. 14, तत्र, A यत्र. 1. 16, निरत्तिमनुमिमौते, A नितिरनुमौयते. 1. 17, सर्वापवरक., B. सपिवरक.. 1. 20, भवतीति, Bomits इति, p. 38, I. 1, जननात्, B जनकात्. 1. 2, विनश्वरः । तस्य, A विनश्व- रस्य. 1. 3, नामाधुव०, B नाध्रुव०. 1. 4, रञ्जनादि०, B रजकादि०. 1. 7, B omits च. 1. 10, दृश्यतया, A तया. 1. 11, यत एवं, A य एवं. 1. 13, दृश्यमानात्मत्वं, B दृश्यमानात्मकत्वं. 1. 15, यदि दृश्यघटात्मत्व०, B यदैव दृश्यघटात्मकत्व० -दृश्यात्मत्वम्, B दृश्यात्मत्वम्. 1. 16, यद्ययं, Badds घट:.1.20, प्रतिषेधः B निषेधः, p. 39, 1. 3, न तानि सन्तौति, B तानि न संतौ (sic). 1. 10, वहेः, B अमे, 1. 13, तथा, B तथा च. 1. 14, B omits च. 1. 17, विशिय०, B विशिरे. 1. 20, दृश्य न भवति, B अदृश्यं भवति.

·NOTE. १२७ . क p. 40, 1. 1, B omits तत्र. - दृश्यः, B दृश्यते. 1. 2, प्रतिधेय ते, B प्रतिषिध्यते.-ज्वलितः, B प्रज्वलितः 1. 3, इन्धन, B वन. 1.8, विशिष्यन्ते, B विशेष्यंते ; so also in 1. 10.--B omits तत्. 1. 18, A भाव (sic!, B भावं. 1. 21, देशः, B प्रदेशः. 1. 23, Bomits रोमहर्षादिविपोषयुक्त. p.41,1. 1, विपोषयुक्त०, B विशेषगुगायुक्त०. 1. 2, रोमहर्षादि०, B रोमहर्ष०. 1.5, तत्र, A चत्र. 1. 7, तस्मिन्देशे, B तद्देपो. 1. 8, धूममात्रेण तु, A omits तु. 1. 10, B omits विशेष ; A omits न. 1. 13, • प्रयोगान्ताः, A प्रयोक्तान (sic), B प्रकांता. 1. 16, सत्याह, A त्याह (sic).--B omits सति ; ef. next line. 1. 19, दशग्रह णात्तदाहरण., B दशग्रहणोदाहरण. p. 42, 1. 3, अर्थान्तरविधीत्यादि, MSS. अर्थांतरविधीति.--प्रति- घेध्यादर्थादर्थान्तरस्य, B प्रतिषेध्यादधीतरस्य. 1. 11, प्रयोगभेदेन भेदः, 1. 12, शब्दश्च, B पाब्दस्तु. 1. 13, • घटितानां. B परिघटितानां. 1. 16, B प्रयोगभेदादेव भेदः, B omits, इति शब्दः. 1. 20, प्रतिषेधः, B निषेधः. p. 43, 1. 1, तस्य च व्यवहारः, B तयवहारच. 1. 4, अनुपलब्धौ, B adds सत्या. 1. 5, दृश्यानामेव B दृश्यमानानामेवः-B omits स. 1. 22, M A the words एव ये, to and including अभावेन, 1. 23, are supplied in the margin. p. 44, 1. 3, विरोधः, B adds च. 1. 10, प्रतीतौ प्रतीतः, B omits प्रतीतः. 1. 14, तथा च सति, B तेषां च सति. 1. 17, संप्रति नास्ति, B संप्रतितनी. p. 45, अदृश्यानुपलब्धिः, Badds तु.-B omits च.1.9,Bomits सा.-लक्षणा, A writes लक्षणा । न ज्ञान०. I. 17, न तु, B न च. p. 46, 1. 3, तल्लिङ्ग, A लिङ्ग. 1. 6, A omits च. 1. 9, • लम्बना, ·१२८ CRITICAL १ B ० लम्बना. 1. 12, औपचारिक, A औपचारक. 1. 17, प्रतिपादितं, B adds भवति. 1. 18, व्याख्येयं, B च व्याख्येयं. p. 47, 1. 3, B omits तद्दिविधमिति. 1. 8, A साधर्म्यवदैविध्य- वच्चेति. 1. 9, धर्मोऽस्य ; A writes यव्य (sic) for यस्य ; B धर्मास्य. 1. 12, B omits a line here, writing साधम्र्धमभिधेयं यस्य तु वैधय॑मभिधेयं. 1. 14, A writes पाब्दः । त्यत्र. 1. 20, B अर्थः प्रयोजन यत्प्रयोजनं प्रकाशयितव्यं वस्तु उद्दिश्य. 1. 21, A प्रकाशयितव्यवस्तु. -अनयोः, B नानयोः. p. 48, 1. 15, उदाहरन्, B उदाहरणमुदाहतुं. 1. 17, B omits सिद्धः. 1. 18, ० योग्यत्वस्य, B योग्यत्वे. 1. 21, व्याप्तिः, A व्याप्ति०. 1. 22, च, A वा. p. 49,1.6, मात्र०, B मात्रः. p. 50, 1. 1, प्रयोगः सविशेषणं, B प्रयोगस्य विशेषणं. 1. 3, यस्य, B स यस्य.-A repeats the pratika यदुत्पत्तिमदिति after उत्पत्तिमत्. 1. 4, विधेः, B •विधिः. 1. 11, A अनियतत्वे. p. 51, I. 4, न, B adds च.-विशेषणं, B विशेषणपदं. 1. 8, B omits च. 1. 9, प्रत्ययभेदभेदिताब्दे B. प्रत्ययभेदशब्दे. 1. 16, B omits second साध्यते. 1. 19, प्रयोगः. B .योगः. 1. 20, एवमर्थ, B एतदर्थ p. 52, 1. 2, गमकत्वात्, A गमत्वात्. 1. 6, B omits इति.- B omits साध्यधर्मस्य. 1. 12, B omits हि, I. 15, स्मृतमधे, B स्मृतमर्थाय. p.53,1. 6, इह, Bएव. 1. 8, ० अनुबन्धञ्च खभावः, Bअनुबंधवांच 1. 11, साध्यसाधनयोः, Bसाध्यसाधन.. 1. 18, अनुबन्ध्येव, B अनुबंधे च. 1. 19, A स तनिष्यत्तावनिष्पन्नस्य साधन । p.54, 1. 10, स्वभावः । स एव च साध्यः । तथा च सिद्धसाधन, B यः भावः ·NOTE. १२६ ७ खभावः स एव च साध्यखभावः सिद्धसाधन०. 1. 11, खभावहेतवः, B खभावे खभावहेतवः. 1. 13, अग्ने, B अग्नि०. 1. 18, कार्यहेतौ, B कार्यहेतो. 1. 19, कार्यकारणत्व०, B कार्यकारणभाव.. p. 55, I. 6, A omits हेतुरपि. 1. 9, नियतः, B नियमः. 1. 12, नियतः, B नियमः. 1. 16, निवृत्तः, B निवर्तते. 1. 17, वैधर्म्यप्रयोगं, B वैधर्म्यवत्प्रयोगम्.- 1. 20, साधर्म्यवति व्यतिरेकः, B साधर्म्यव्यतिरेकः. p. 56, 1. 1, B omits इति. 1. 2, B तथाप्यन्वयवचनसामर्थ्यात्. 1. 3, A व्यतिरेक०. 1. 4, B. बुद्ध्यवसितस्य. 1. 10, Bomits ते. I. 13, A साध्यसत्वं. 1. 19, B सर्वस्य प्रतिबद्धस्य. p. 57, I. 4, B omits तत्. 1. 5, B तेनाक्षिप्तं प्रतिबन्धोपदनिं तदेवान्वयवचनं. 1. 9, निवर्त्यनिवर्तक०, B निवर्त्य निवर्तकयोः. 1. 11, अन्वये, B adds अमि. 1. 14, A इतिकरण हेतो. 1. 17, Bomits तु. 1. 19, उक्तेन, B युक्तेन. p. 58, 1. 1, A व्याप्तिप्रतिपद्यमानेन. 1. 3, A omits प्रतीते. 1. 5, B is corrupt, or has a lacuna from प्रयोगयोः to घट इति भवति. 1. 9, यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति, B यदुपलब्धिलक्षण प्राप्त অশ্লীলন নি, p. 59,1. 5, A साध्यत्वेनैवाखयमिति. 1.7, अर्थः, Bअर्थो यः. 1. 10, असाध्यं केचित्माध्यं साध्यं चासाध्यं प्रतिपन्नाः, B असाध्यं किंचित्साध्यं साध्यं चासाध्यं केचित्पतिपन्नाः. 1. 15, तत्किमर्थ, B तत्कथं, I. 19, B omits च. 1. 20 उदाहरति, B adds यथेति. p. 60, 1. 5, टतौयान्तस्यार्थे वर्त ते, B टतीयान्तस्यार्थेन युक्तः. 1. 7, B omits Tr. 1. 10, B omits erfa. 1. 13, B omits #:. 1. 15, साध्यत्व०, B साध्यत्वस्य.-चेदं, B चैतत्. p. 6l, I. 2, Bomits second तस्य 1. 17, B omits तत. I. 18, B omits a. 9 ·CRITICAL p. 62, 1. 1, Bomits अनुक्ता. 1. 5, शयनासनादिघु, A शयनादिषु. 1. 6, A, आत्मार्थत्वेन प्रसिद्धः (omitting अन्वयः ). 1. 7, B परार्थ- मात्रेण, 1.9, B omits परस्य. 1. 14, अनिराकृतः, A अनिकृतः. 1. 16, प्रदर्शनाय, B प्रतिपादनाय. 1. 19, न स पक्षः, B स न पक्षः. प्रत्यक्ष निराकृतः, B omits प्रत्यक्ष. p. 63, I. 8, विकल्पविज्ञानविषयत्वेन, A विकल्पविज्ञानेन. 1. 9, •विकल्पज्ञानग्राह्य, A ज्ञानग्राह्य. 1. 23, ब्रवीमिति वक्ति, B ब्रवीति बक्ति. p. 64, 1. 1, A writes तद्येतद्. 1. 2, A असत्यानि. 1. 5, तथा, A यथा. 1. 8, आदर्शयता, A आदर्शयिता. 1. 9, शाब्दस्य, B शब्दस्य. 1. 10, B असन्तों ग्राह्य, A असन् ग्राह्य. 1. 12, शाब्दप्रत्ययार्थस्य, A शब्दप्रत्ययार्थस्य. p. 65, 1. 2, शब्दप्रयोगः, B omits the next two lines, going on to a mha; the copyist's eye has wandered from the one शब्दप्रयोगः to the other. 1.3, शब्दः, A writes टब्दः. 1. 6, एवं; B adds च. 1. 9, अनन्तरोतक्रमेण, B अन- न्तरोक्तन क्रमेगा. 1. 16, असाधनं, A adds the figure 2. 1. 17, वा, A adds the figure 4.--निराकृतः, A adds the figure 5. p. 66, 1.2 एतद्, तद. 1.3, प्रतिरूपकं, B प्रतिरूपं. 1. 4, A writes विवक्त. 1. II, कस्य, B कस्यैकस्य.-वा कि०, A वाक्यं. 1. 17, अनित्यः, Bनित्यः. 1. 18, B writes हयोईयोरपि. 1. 22, 'चायञ्च, B adds तत्र विज्ञान (sic) चक्षुरादि जयित (sic). p. 67, I. 1, B writes कार्यान्तभूतं l. 2, B writes उच्यते. 1. 3, आयुरिह । तेषां, B आयुः। इह तेषां. I. 6, असंभवात्, B अभावात्. 1. 10, विज्ञानसत्तया, A विज्ञानसत्ताया, so also in ·NOTE. next line. 1. 11, ततः, A तत्र. I. 14, हेतुभूतं. A writes हेतु- ज्ञात्ततं (sic). p. 68, 1. 1, परार्थो हि, B परार्थादि. 1. 5, प्रमाणं, B प्रमाण्यं. 1.6, स्यात्, B adds तदा. 1. 14, A writes बाध्पादिह्यमाना. 1. 17, A writes गक. p. 69, 1. 1, A writes तदधात. I. 5, के कायितापातविनमः, B केकायितापातनिकुंजे विनमः. 1. 6, अस्मात्, B अन्यस्मात्. p. 70, 1. 2, B omits नित्यत्वं. 1. 4, रह्यते, B ग्टह्यं ते. 1. 8,A writes विद्युदाकाशघटवत्. 1. 9, नाकाशादौ, B omits what follows down to the second नाकाशादौ, by a copyist's error. १ I. 18, p. 71, 1.4, संदिग्धा, B संदिग्ध०. 1. 7, B omits च. 1. 9, एवं- जातीयस्य, B एवंजातीयकस्य. I. 11, संशयहेतुः, B संदेहहेतुः (sic). I. 13, सर्वज्ञे, B संदिग्धे.. 1. 17, न स वक्ता, B स वक्ता न. साधनाभावेन, B साधयभावेन. 1. 20, सिध्यति, B adds इति. 1, 22, हौति । यस्मात्, B हिर्यस्मात् । p. 72,1. 18, आक्रामन्, B आक्रामयन्. 1. 21, असामर्थ्य, A writes असमर्थे, B असमर्थे. p. 73, 1. 2, अन्धकारान्तरासमर्थः, B अन्धकारान्तराजननासमर्थः (correct अन्धकारान्तरजननासमर्थः). 1. 3, असमर्थावस्था०, B असा- मर्थ्यावस्था०.1.5, संतानयोः, A writes संतनयोः. 1. 12, तदिग्वर्तिनः A तद्विवर्तिनः. 1. 14, अन्धकाराकान्तायां, A writes व्यंधकारायाक्रांतायां. 1. 15, हेतुकृतं Bहेतुत्वकृतं. 1. 16, भवता, A B भवतः, p. 74, 1. 14, विरोधौ, B विरोधो.—कः कस्य. 1. 21, नित्यत्वे, A B नित्यत्व. p.75, 1, परस्परपरिहारेण, B परस्परेण. 1. 3, वखुतत्त्वं, A क ·१३२ CRITICAL ७ writes स्तुतत्वं. 1. 13, Bomits प्रवृत्ति. 1. 14, सहानवस्थन ०, B सहावस्थानं. 1. 16, दिविधः, A विरोधः. p. 76, 1. 2, विरोधाच्च, Bomits च. 1.6, निवळ०, A निर्वयं ०. 1. 10, वचनादि०, B वचन०. 1. 17, तस्मादसर्वज्ञत्वविपर्ययादिपक्षात् &c., B तस्मादसर्वज्ञत्वावीतरागत्वविपर्ययात् (sic) विपक्षात्सर्वज्ञत्वा- वीतरागादिमत्त्वात्संदिग्धः &c. p. 78, 1. 23, परस्परस्य A परस्परस्मात्. p. 80, 1. 8, यकाभ्यां, A याभ्यां. 1. 11, साधारणानकान्तिकः, A साधारणानेकान्तिक०. व्यादत्तिकः, A adds the figure 2. p. 81, I. 7, भवन्सवः, A भवत् सर्वः, p. 82, 1.9, अपरभावनिश्चयन०, A omits निश्चयन०. p. 83, 1. 2, निश्चयायोगात्, B निश्चययोगात्. 1. 5, प्राणादि०, A प्रमाणादि०. 1. 11, B drops a line, writing साध्यस्ये योहि (sic). I. 13, सिद्धिः, B असिद्धिः. I. 18, B omits वा. 1. 21, A omits one येन. p. 84, 1. 2, विरुद्धं यत्, B यदिरुद्ध 1. 18, स्यात्, p. 85, 1. 7, A omits तदर्थे ति.I. 11, A writes आगमाश्रयो. p. 86,1.4, एक, Bएव. संबन्धिभिः, Bखसंबन्धिभिः. 1. 9, च, B वा. p. 87, 1. 1, समवायलक्षणः, A समवायलक्षण ०.1. 2, तेन, Bअनेन. 1. 4, तत्कोडी०, B न कोडी.. 1. 6, तद्देशसत्ताभावे, B तद्देशसत्ताया अभावे. 1. 12, तत्तत्तत्र, A ततत्तत्र, B तत्तत्र. 1. 17, व्यक्तिशून्ये, A शून्ये. 1. 21, B omits व्यक्त्यन्तरेषु. p. 88,1.1, वदागमसिद्धस्थ,A तदागममसि. (sic),B तस्मादागम०. 1. 2,सर्वगतत्वासर्वगतत्वयोः,B सर्वगतत्वयोः.1. 3,अभिसंबन्धित्वं,B अभि- संबद्धत्वं 1. 6, उक्ता विरुद्ध०, B उक्तौ। इह विरुद्ध०. 1. 7, न च वस्तुन्यस्य, B न वस्तुन्यस्य हेतोः. I. I0, Bomits उक्तः. 1. 11, तावते वेति, A B स्यादेति तत्. ७ ७ ·, NOTE. ihar तावता चेति. 1. 12, अतः, B ततः. 1. 13, तवचनं, B ततस्तवचनं. 1. 18, B omits इति. p. 89, 1.2, A omits ज्ञानं. 1. 3, अभेदेनोक्तं, Bउक्तमभेदेन. 1. 5, B omits यत्. 1. 9, विज्ञाते, B ज्ञाते. I. 12, B तस्य, B साधनमात्रस्य. 1. 18, एवं Badds च. p. 90, 1. 1, इतरत्र, Aadds इति. 1. 5, साधर्म्य.. B साधम्यं. 1. 8, सदसत्त्वे, A adds the figure 2. 1. 17 साधर्म्य ०, B साध्य०. 1. 21, दृष्टान्तव्यतिरेकेण, B दृष्टान्तमन्तरेण. I. 22, B puts the न before हेतो. p. 91, 1. 5, प्रदर्शनः, A writes प्रदर्शिन, (as it always writes दर्शयिता), B दर्शकः-प्रदर्शिते, B दर्शिते. 1. 9, B omits वैधम्र्य- दृष्टान्तस्य तत्. 1. 11, दृष्टान्तस्य दोषा; A is defective from here; at the end of the line दोषा is wanting; B दृष्टान्त- दोषा. 1. 13, omits दृष्टान्तः. 1. 14, उक्तं भवति, B इत्येतदुक्तं भवति. 1. 16, शब्दस्य नित्यले साध्ये, B नित्यत्वे साध्ये शब्दस्य. p. 92, 1. 15, रागादिमत्त्वं, A रागादिमत्त्वे. 1. 18, ग्राह्यते, B संगृह्यते. 1. 18, वाद्यपि, A विद्यपि. 1. 22, B omits अत्र. p. 93, 1, 2, शक्यः, B शक्य ते.-अनित्यत्व०, B अनित्य. 1. 4, अनित्यत्व०, B अनित्यत्वे. 1.5, दृष्टान्तः; B goes on to तदर्थञ्च, 10, from a common cause of error. 1. 6, प्रदर्शितान्वयः is from conjecture, the mutilated line breaking off at s. 1. 22, A omits तथाप्यनियतं. p. 94, 1. 1, वक्तुदोधात्, A writes वक्त दोषात्, B वक्तृदोषात्. 1.2, नव दृशान्त, B तद्दष्टान्त.. 1. 4, नव, B अपि. -वक्तुमाह, B वक्तुकाम आह. 1. 5, परमाणवत्, B परमाणु ०. 1. 9, वृत्त्यभावः, B निवृत्ताभावः (sic).

·REPRICAL CRITICAL NOTE. p. 95, 1. 13, व्याप्तो यत्र, B यत्र व्याप्तः. 1. 14, रागादि०, B रोगादि.. 1. 17, त इति, B त इतौह. 1. 20, त्रयौविदा, B त्रयोविदः. p. 96, 1. 9, ०योगस्य, A योगत्वस्य.-निवृत्तिः, from B. A व्य, the line breaking off. p. 97, 1. 2, ख्यापितः, A स्थापितः. B omits इति. I. 14. दृष्टान्तेन सिद्धः, B दृष्टान्तेनासिद्धः. 1. 18, अतः, B अयं. p. 98, 1. 3, B संभाव्यते.-प्रतौयेत, B प्रतौयते. 1. 12, प्रदर्श- नाय, B प्रदर्शना हि. 1. 19, प्रतीत्ये, B प्रतिपत्तये. p. 99, 1. 6, अस्ति, B adds एव. 1. 7, दूषणवत्, B टूषणावत्. 1. 9, B omits इति. 1. 17, समाप्तेयं &c. B आचार्यधर्मोत्तरमाद विरचितायां न्यायबिन्दुटौकायां टतौयः परिच्छेदः समाप्तः ॥ Dalam hal Ngaya ARC CENTRAL (New Delhi LIBRARY