·No text on this page.

·श्रीः।
श्रीनारायणतीर्थविरचिता
भक्तिचन्द्रिका
(शाण्डिल्यसूत्रन्याख्या)
काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यापकेन
याकरणाचार्यफडके इत्युपाव्हानन्तशास्त्रिणा
भूमिकादिभिः परिष्कृत्य संशोधिता
The
BHAKTI CANDRIKA
( Commentary on Śāndilya Sūtra
of
Nārāyaṇa Tīrtha
Edited with Introduction etc.
by
Pt. Anant Shastri Phadke, Vyakarnacharya
Professor, Govt. Sanskrit College,
Benares,
1938

·No text on this page.

·FOREWORD The following pages contain the Second Part of the Bhakti-Candrikā Part I already published, as No. 9 of this Series, in 1924. It is a pity that, like the first part, it is also based upon a single manuscript already described in the Prefatory Note to that part. In view of this paucity of manuscript material there is nothing strange if the edited text of the commentary published herewith is not as thoroughly satisfactory as one would like it to be. Still it is evident that the learned editor, who has already edited several works on Bhakti in the same series and is familiar with the Bhakti literature, has spared no pains in preparing the present edition and for this he deserves our hearty congratulations. The sereral Appendices, including the list of Corrigenda, he has added, at my suggestion, towards the end of the book, with reference to the whole work, have greatly enhanced the usefulness of the edition, It is not necessary to point out here the importance of the Bhakti-Candrikā. It is more eloborate than any other known commentary on the Śāņdilya- Sūtras. Its every page bears a stamp of the vast learning of its versatile author. But it would seem that in spite of these facts it cannot outweigh the ·( 2 ) importance of Svapneśvara's commentary ( called Bhäşya ). The latter is the earliest known commentary on the same Sūtras and probably for the same reason, to my mind, offers more natural explanation of many a Sūtra. This is especially true, I think, in the case of those Sūtras in which old ancient texts are evidently referred to; cp., for instance, Sūtras 14, 23 and 84. There is also every probability that in such cases the older commentary is based on some tradition directly coming from the author of the Sūtras himself. It may also be mentioned here that, apart from the differences in interpretation, the Bhāşya and the Bhakti-Candrikā also differ, not only as regards the readings of many Sūtras, but also as regards the total number of the same. It will not be out of place here to add a list of all such differences. In some cases obviously the difference must be due to the carelessness on the part of scribes. In other cases the differences are real as would appear from a comparison of both the commentaries. Svapneśvara's Bhāşyal Bhakti-Candrikā अत एव ८ अत एव च 3131 प्रकरणाश्च ११ प्रकरणात् 31212 तभावाद् १४ AFTETE 91819 अमित्रप्त्या १५ अभिशया SIRI 1. For the Bhasya I have utilized the Bib. Indica edifiou, ·( 3 ) Bhakti-Candrikā Svapnesvara's Bhasya प्रागुक्तं च १६ The Sūtra is omitted Ditto Ditto The Sūtra is omitted भक्तिः प्रमेया श्रुतिभ्यः १२९ पुराणेतिहा. साभ्यां चेति श२।१० पृथुध्रुवप्रहादाम्बरीष- शुकसनकनारद- भजनाचाराच्च श२।११ प्रयाजादिवत् રા૨૨ (But cf. Comm.) ऐश्वर्यपदां ૨૬૩ आत्मैकपदां २।१४ उभयपदां २।११५ प्रत्यभिज्ञावद् शश प्रयाजवत् १९ अनुवर्तनात ऐश्वर्यपरा २९ आत्मैकपरां ३० उभयपरा ३१ अभिज्ञानवद् ३२ ( But ef. Bhasya). परैश्वर्यम् ३५ सर्वानृते ३६ अनुवर्तमानात् ३७ वेद्यम् ४२ तत्परिशुद्धिश्च ४३ चाजन्मशब्दात् ४७ ४९ उपास्यादौ ५८ अत्राङ्गप्रयोगानां ६२ (-uri Bombay edition ) इतरेषां ६६ स्वयमर्पितं ६८ परमैश्वर्यम् २।१।२ सर्वामृते २।१।१० २।१११ चेत्यम् २।११६ तत्परिशुद्धिस्तु २।१।१७ चाजन्मने शब्दात् २०२१ हि तस्य २२१०२३ उपास्त्यादौ વારા अप्रयोगानां વાર૭. तस्य हि इतरेषां तु स्वयमप्यर्पित २।२।११ રા૨૨ ·( 4 ) श्रेयस्यः ७१ गौणं ७२ ताः श्रेयस्यः Srapnesvara's Bhāsya. Bhakti-Candrika. निमित्तगुणान्यपेक्षणात् ६९ निमित्तगुणव्य- ( According to Cowell पेक्षणात् શારા गुणा-is a misprint) २।२।१६ गौण- २।२।१७ अननुष्ठितिर् ७५ अनुष्ठितिर ૨ા૨ા ૨૦ ( But cf. Comm.) आप्रयाणम् ५७ आप्रायणम् २।२।२० ( Cowell corrects to आप्रायणम्) भक्ताधिकारे ७६ भत्त्यधिकारे २।२।२१ उत्क्रान्तिस्मृति-८१ उत्क्रान्ति २।२।२६ (See however Cowell's note) सैकान्तभावो ८३ सैकान्तभावे २२।२८ अस्माद् ९१ उस्मादिति ३२१७ तथा ९२ तथा हि ३।१।८ बुद्धिर्बुद्धिलयाद् ९६ बुद्धिलयाद् ३।२।४ (Cf. Cowell's note) अभक्तिः ९८ अभक्तः ३।२।६ कारणासिद्धः ९८ करणत्वासिद्धेः श६ (Cf. Cowell's note ) अविस्तरोमावा विकाराः १०० आविस्तिरोभाव- ( Cowell corrects according to विकाशाः(१) several Mss, to आविस्तिरोभावा विकाराः) Sarasvati Bhavana, Benares. 18th June, 1988 M. D. Shastri, Principal, Sanskrit College, Benares ·श्री। किञ्चित्प्रास्ताविकम् । अथेदं मुद्राप्य प्रकाश्यते भक्तिचन्द्रिकासंज्ञकं भक्तिशास्त्रीय ग्रन्थरत्नम् । नवविधश्रवणादिभक्तिबोधकेभ्यः-'तमुस्तोतारः' इत्यादि ऋग्वेदमन्त्रेभ्यः, जयासंहिताब्रह्मवैवर्तपुराणालोचनतः काण्वीशा- खातः, शाण्डिल्यसंहितालोचनेन तैत्तिरीय बौधायनशाखातः सूक्ष्म- रूपेण विनिर्गतं भक्तिस्वरूपमिति ज्ञातुं शक्यते । भक्तः शास्त्ररूपं तु श्रीनारदशाण्डिल्यमहर्षिभिः प्रकटीकृतमिति तेषां सूत्रालोचनतः स्फुटीभवति । अनयोः सूत्रावलोकनेन भक्तिशास्त्रविषये पूर्वमासन्न- नेकऋषिमुनिप्रणीता अनेकमतबोधका ग्रन्था" इति निश्चेतुं शक्यते, परन्त्वस्माकं सर्वथा दौर्भाग्येण तेषामेकोऽप्यधुना नोपलभ्यते । १ अस्मिन् विषये भक्तिनिर्णयः, भगवन्नाममाहात्म्यसंग्रहः, प्रकृतग्रन्थश्च (पृ. ७७-८२ )द्रष्टव्यः । २ काप्वी शाखामधीयानो वौपगायनकौशिकौ । प्रपत्तिशास्त्रनिष्णातौ स्वनिष्ठानिष्ठितावुभौ ॥ (ज० सं० प०१) ३ अत्र राधिकाया आख्यानं कण्वशाखायामस्तीति प्रतिपादितम् । (०२-४८) ४ तैत्तिरीया जगुश्चोर्ध्वं पुण्ड वै श्रौतभस्मना । वर्णाश्रमाचारवता धार्या तुलसिमालिका शिखोपवीतवनित्या जगावार्थवणश्रुतिः ॥ (शां० अं० ३-४ ) पादोदकं हरेः पेयं पूजान्तेऽपि दिने दिने । -सर्वतीर्थसमं तद्धि प्राह बौधायनश्रुतिः ॥ (शां० अं० ३-८) उरुक्रमस्य पादाब्जपाथो यो न पिबेन्नरः । विष्णोर्लोकं स न वसेदिति ऋक् शाश्वती श्रुता ॥ (शां० अं० ३-८) ५ नारदसूत्राणि-१६, १७, १८, १९, ३०, ७६, ८३, द्रष्टव्यानि । तथा शाण्डिल्यप्रणीतानि-२-१-३, ४, ६ द्रष्टव्यानि ।

·२ श्रीमहर्षिनारदेन भक्तिविषये चतुरशीति सूत्राणि,तथा श्रीमहर्षि- शाण्डिल्येन शतं द्वयधिकशतं वा सूत्राणि प्रणीतानि। श्रीनारदमहर्षि- रचितसूत्रापेक्षया श्रीशाण्डिल्यमहर्षिविरचितसूत्राण्येव भक्तिविषय- कसकलविचारकरणेन मन्दजनानुग्राहकाणीति सुप्रथितं तद्विदाम् । मत एवेमान्येव भाष्यकारादिभिरनेकविद्वच्छ्रेष्ठैर्भाष्यध्याख्यादिभि- भूषितानीति सुप्रसिद्धम् । अत्र मोक्षोपायत्वेन प्रसिद्धानां ज्ञान-भक्ति- कर्म-योगोपायानां गौणमुख्यभावं सयुक्तिकं विचार्य भक्तरेव सर्वेषा- मुपायानां श्रेष्ठय प्रतिपादितम् । सर्वथा वैदिककर्मविरोधिनि वैव- यिकानेकाशास्त्रीयसुखप्रदायके शानशत्रुभूते शरीरन्द्रेयियमनोदुर्बल- त्वेनाशक्ययोगे कराले कलिकाले मन्दमतीनां सम्पूर्ण कर्मादिकं कर्तु. मसमर्थानां कृते विना भक्ति नान्य उपायश्चित्तशान्तये परसुखप्राप्तये च समर्थः। सोऽप्युपायः स्वस्ववर्णाश्रमोचितकर्मयुत एव सफली- भवतीति विदितचरमेव भक्तिशास्त्रविदाम् । अस्य भक्तिप्रतिपादक- सूत्रजातस्य सम्यगर्थप्रतिपादकस्य सर्वभक्तिशास्त्रीयटीकापेक्षया प्राचीनस्य श्रीस्वप्नेश्वरकृतभाष्यस्यार्थ विशदयन्यपेक्षितसकलार्थ- संपादयन्त्येषा भक्तिचन्द्रिकैव साधयति भक्तिरहस्यजिज्ञासूनांस्वामि- प्रेतं सकलमर्थजातम् । नैषा टीका विद्यमानचैतन्यवाल्लभरामानु- जीयमाध्वादिमतसम्बद्धभक्तिशास्त्रग्रन्थवत्तत्तन्मतसम्बद्धभक्तिस्वरू- पप्रतिपादयित्री,नापि सकलतत्तन्मतस्थभक्तिस्वरूपस्यैकाम्तो विरो- धिनी, अपि तु श्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचितभक्तिरसायनवद्विशु- द्धभक्तिप्रवाहप्रतिपादयित्रीति ग्रन्थस्थविषयावलोकनेनैव स्फुटंभवेत् । भक्तिचन्द्रिकावलोकनतोशायन्ते भक्तिसूत्राणामेतेषामासननेकाः टीका इति । यतस्तत्चत्स्थलेषु ग्रन्थकृता श्रीनारायणतीर्थन क्वचित् १ इदमत्रत्यसूत्रसङ्ख्याबोधकपरिशिष्ट तो ज्ञेयम् । २ श्रीस्वप्नेश्वरकृतभाष्यम्, श्रीमवदेवमिश्रकृतमभिनवभाष्यम्, श्रीनारायण तीर्थ- कता भफिचन्द्रिकाटीका भक्त्यधिकरणमालेतिसर्व चैतस्य सूत्रजातस्य सम्बन्धि ।

·३ सूत्रव्याख्यानान्तराणि प्रदर्श्य तेषां साधुत्वादिकं विवेचितम् । विशे- षतः १०१ पृष्ठे श्रीरामानुजचरणानां मतं नामोल्लेखपूर्वकं प्रदर्शि- तम् । अनुमीयते चानेनासीद्रामानुजचरणानां व्याख्यानं भक्तिसूत्रो- परि, परन्त्वस्माकं दुरदृष्टवशतो नैव दृष्टिगोचरमद्यापि जातम् । अत्रत्यविशेषविषयादिकं विषयसूचीपरिशिष्टतो ज्ञातुं सुशकमतोऽत्र नायं विचारः प्रतन्यते । प्रकृतशाण्डिल्यसूत्राणि नारदप्रणीतभक्ति- सूत्रतः प्राचीनानि श्रीभगवद्गीताश्रीमद्भागवतपुराणतोऽर्वाचीना- नीति वक्तुं पार्यते । यतो महर्षिणा नारदेन महर्षिशाण्डिल्यस्य नाम- संकीर्तनं भक्तिविषयकमतान्ततरप्रतिपादनप्रसङ्गे 'आत्मरत्यविरोधेनेति शाण्डिल्यः' इति रीत्या कृतं दरीदृश्यते । भगवद्गीतातोऽर्वाचीनत्वे 'सैकान्तभावे गीतार्थप्रत्यभिज्ञानात्' इति महर्षिशाण्डिल्यसूत्रमेव प्रमाणम् । श्रीमद्भागवततोऽर्वाचीनत्वे च 'परां कृत्वव सर्वेषां तथा ह्याह' इति सूत्रं प्रमाणतया निर्देष्टुं शक्यम् । यद्यप्यस्मिन्सूत्रे स्पष्टतया श्रीमद्भागवतस्योल्लेखो गीतावनोपलभ्यते, तथापि यमर्थमुहिश्य 'तथाह्याह' इत्युक्तम्, सोऽर्थः-शानान्तानां साधनानां परानुरक्तिरूपां भक्तिमुत्पाद्यैव श्रेष्ठच नान्यथेत्याकारको विशेषरूपेण श्रीमद्भागवत पोपलभ्यते नान्यत्र । भक्तिशास्त्रसम्बन्धित्वेन निर्देशोऽस्य शाण्डिल्यमहर्षेः शाण्डिल्यसंहितायामुपलभ्यते । सूत्रोपरि श्रीरामानुजचरणानां भाष्यकृतत्वेनोपलब्धेरीशवीयदशमशताबीतः पूर्व सूत्राणामुपलब्धिः कल्पयितुं शक्या' । अस्तु १ द्रष्टव्यानि-९१, ९२, १४२, २१८ इत्यादिपृष्ठानि । २ यदि स्यात्केषांचिन्महाभागानां निकटे सम्पूर्ण खण्डितं वा तत् , तैः स्वयं प्रकाश्याथवास्मन्निकटे प्रेषणेनानुग्रहः कर्तव्य इति । ३ द्वितीयो वेदशाण्डिल्यो वंशाध्याये निरूपितः । येनाधीता त्रयी विद्या भक्तिविद्या ह्यनुत्तमा ॥ (अं० ४ अ०.१६ श्लोक: २७) ४ इदमप्यपरं प्रसङ्गतः प्रसिद्धयति श्रीमद्भागवतं श्रीमहर्षिशाण्डिल्यसूत्रकालत प्राचीनतममिति।

·भस्य सूत्रजातस्य कर्तृश्रीशाण्डिल्यविषयकेनिवृत्तजिशासायां वंशाध्यायवर्णितो भक्तिशास्त्राध्येता महर्षिः शाण्डिल्यः स्यादिति कल्पयितुं सुशकम् । शाण्डिल्यसंहिताप्रणेता ललितादेवीशिष्योऽ प्येकःशाण्डिल्य उपलभ्यते । तेन प्रणीतभक्तिशास्त्रीयशाण्डिल्य- संहिताया उपलब्धेः, शाण्डिल्यसंहितायां संहिताकर्तृशाण्डिल्यस्य वंशाध्यायनिरूपितशाण्डिल्याद्भिन्नत्वेन निर्देशाचे वंशाध्यायवर्णितः शाण्डिल्य एव सूत्रप्रणेता। जयासंहिताप्रणेता शाण्डिल्यस्त्वस्मा- सूत्रप्रणेतृश्रीमहर्षिशाण्डिल्याद्भिन्न पंव, यतो जयासंहितासम्बद्ध- त्वेन नारदशिष्यत्वेन च तस्योपलब्धेः । अस्य तु गुरुशिष्यानुक्रमे वात्स्यादनन्तरत्वेनोपलब्धेः । भक्तिचन्द्रिकाप्रणेता विद्धदनेसरः श्रीनारायणतीर्थो भक्तिरसा- यनस्थानेकपङ्क्यनुपूर्वीलेखनेन वृद्धपदेन मधुसूदनसरस्वती- बोधनेन श्रीमधुसूदनकृतसिद्धान्तबिन्दुव्याख्याकरणेन च मधुसूदन- सरस्वत्या अनन्तरं जात इति, श्रीसंस्कारकौस्तुभादिग्रन्थप्रणेतृ- द्वितीयानन्तदेवात्प्राचीन इति च वक्तुं शक्यम् । यतोऽनन्त- १ द्वितीयो वेदशाण्डिल्यो वंशाध्याये निरूपितः। येनाधीता त्रयी विद्या भक्तिविद्या धनुत्तमा ॥ (शां० अं० ४ अ० १६-२७) बृहदारण्यके चतुर्थाध्याये वंशनिरूपके पञ्चमब्राह्मणे 'कौण्डिन्यात्कौण्डिन्यः शाण्डिल्यात् शाण्डिल्य' इत्युक्तम् । २ तृतीयो गार्धमिः प्रोक्तो वीरवैष्णवशासनम् ।......... ॥ शिष्यः श्रीललिता- देव्याः व्यासस्य च महात्मनः । संहिता कथिता तेन सारभूतागमाम्बुधे ॥(शां० अं. ४ अ० १६) ३ कृतकृत्यो जगत्यस्मिन् शाण्डिल्यः श्रूयते भुवि । ......... ॥ याक् प्राप्त माया पूर्व परितुष्टाच नारदात् । इति (जयासं०५०१) ४ बृहादारण्यके षष्ठाध्यायपश्चमब्राह्मणे 'वामकक्षायणः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यो वास्यात्' इत्युक्तम् । ५ द्रष्टव्यानि २८, १९८, २२० पृष्ठानि ।

·५ बाज- देवेन स्वीयभक्तिनिर्णये श्रीनारायणतीर्थप्रदर्शितानामृक्शाखा- गतानां नानाविधभक्तिबोधकानां मन्त्राणां स्वीकारस्य दर्शनात्, श्रीब्रह्मानन्दानां नारायणतीर्थशिष्याणां द्वितीयानन्तदेवतःप्राचीन- त्वाञ्च । एवं च श्रीमधुसूदनसरस्वत्या अनन्तरं द्वितीयानन्त- देवात्पूर्व श्रीनारायणतीर्थानां स्थितिकाल इति संभावयितुं शक्यते । अथापि श्रीमधुसूदनसरस्वत्याः कालस्तु ईशवीय- षोडशशतकमिति' विदुषां सम्मतः । द्वितीयानन्तदेवसमयस्तु तदाश्रयदातुर्बाजबहादुरचन्द्रदेवस्योपलब्धदानपत्राधारेण बहादूरचन्द्रदेवस्य निश्चितेन वैक्रमीयेन १७३० कालेन सम एवं । एवं च सप्तदशशतकमध्यकालः श्रीनारायणतीर्थाना- मितिकल्पनं सुसमीचीनमेव । अनेन कृता अद्ययावच्छ्रुता केचनो- पलब्धाश्च ग्रन्था एते- १ तत्वचन्द्रः, साङ्ख्यतत्त्वकौमुदीव्याख्या। २ न्यायकुसुमाञ्जलिव्याख्या। ३ भक्तिचन्द्रिका शाण्डिल्यसूत्रव्याख्या । ४ भक्त्यधिकरणमाला। ५ योगचन्द्रिका। ६ योगसूत्रवृत्तिः, गूढार्थद्योतनिका । ७ वेदस्तवटीका। ८ वेदान्तविभाविता टीका। ९ साङ्ख्यचन्द्रः, ईश्वरकृष्णकृतसाङ्ख्यकारिकाटीका। १० सद्धान्तबिन्दुमहद्व्याख्या। ११ सिद्धान्तबिन्दुलघुव्याख्या । इति । प्रायः सर्वदर्शनग्रन्थकाराणामेतेषां पाण्डित्यं श्रीवाचस्पतिमिश्रव- १ द्रष्टव्यम् 'अच्युतप्रन्थमालायाः तृतीयवर्षीयचतुर्था पृष्ठम् ११४ २ अस्मत्संपादितभक्तिनिर्णयभूमिका द्रष्टव्या ।

·६ लोकांतिशायीति कथने न मिथ्योक्तिवादस्य भीतिः अनेन महात्मना चतुर्थाश्रम स्वीकृत्य तीर्थाधिपे प्रयागे भक्तिचन्द्रिका कृतेति प्रार- म्भिकरलोकतो शायते' । भस्य महात्मनो विद्यागुरवो श्रीवासुदेव- संशकास्तथाश्रमंगुरवः श्रीरामगोविन्दतीर्थपादा आसन्निति भत्तत्य- धिकरणमालादिग्रन्थतो शायते । अस्तु । अस्य ग्रन्थस्य प्रथमो भागः ईशवीये १९२४ तमे वर्षे श्रीमन्म- हामहोपाध्यायविद्वदनेसरानेकगुणालंकृतप्रिन्सिपॉलश्रीगोपीनाथक- विराजमहोदयैः संशोद्धय संमुद्य प्रकाशितः । अनन्तरं च तैरेव द्वितीयभागसंशोधने प्रवर्तितोऽहमेकमेवाशुद्धिबहुलं क्वचित्खण्डितं लिखितपुस्तकं स्वीकृत्य कार्य प्रारब्धवान् । समाप्तप्राये ग्रन्थे पुस्तकबन्धनात्यागेव मध्यखण्डितचन्द्रिकायाः पृष्ठद्वयमेकत्र स्थान उपलब्धं तञ्च यथास्थाने पुनस्तमेवाङ्क समुल्लिख्य समयोजितवान् । अस्तु । अत्र प्रथमत एतत्कार्यकरणे योजितवतां प्रिन्सिपॉल- श्रीमन्महामहोपाध्यायश्रीविद्वग्रेसराणां श्रीगोपीनाथकविराजमहो- दयानां तथा च तत्स्थानापन्नानां तथैव मां कार्यकरणे प्रोत्साहयतां विद्वद्वराणां डॉ० श्रीमन्मङ्गलदेवशास्त्रिमहोदयानामुपकारं संप्रकाश्य यस्य कृपाकटाक्षक्षेपात्पदमपि चलितुं न शक्नोति मानवस्तस्य परमेश्वरस्य दयां संविभाव्यात्रत्याशुद्धिस्थलानि शोधनपत्राधारेण संशोध्य सफलीकुर्वन्तु मामकीनं परिश्रमं विद्वदग्रेसरा हंसवतधरा गुणकपक्षकक्षीकुर्वाणा इति निवेदयते- गवर्नमेंटसंस्कृतकालेज विद्वद्वशंवदः- वैक्रम १९९४ पौषशुद्धप्रतिपद् अनन्तशास्त्री फडके काशी। व्याकरणाचार्यों मीमांसातीर्थश्च । १ स्मृत्वा चित्तरितीणशास्त्रजलधीनत्वा गुरून् तीर्थपे तीयें तीर्थफलां तनोति मतिमानारायणाख्यो यतिः। २ श्रीरामगोविन्दसुतीर्थपादकृपाविशेषादुपलभ्य बोधम् । श्रीवासुदेवादधिगत्य सर्वशास्त्राणि वक्तु किमपि स्पृहा न: । - ·अथ भक्तिचन्द्रिका-विषयानुक्रमणिका । 'विषयः। पृष्ठम्। १ २ ३ ४ ८ ९ मङ्गलाचरणम् परप्रेम-भक्ति-रस-इत्यादेः स्वरूपम् प्रथमसूत्रपदार्थः अनुबन्धचतुष्टयप्रदर्शनम भक्तिस्वरूपकथनम् भक्तिस्वरूपबोधकद्वितीयसूत्रार्थः विष्णुविषयकानन्यममतास्वरूपम् ईशप्रसादजभावजत्वरूपेण प्रेम्णो द्वैविध्यम् भावस्वरूपम् लौकिकरसापेक्षया भक्तिरसवैलक्षण्यम् साधनजभावोदाहरणम् ब्रह्मण्याविष्टचित्तचातुर्विध्यम् प्रेम्णो वियोगे दुःखजनकत्वमितिशङ्कासमाधानम् उद्देशादिभेदेन प्रेम द्वादशधा पत्तस्य स्वरूपोदाहरणे ललितस्य स्वरूपोदाहरणे दलितस्य स्वरूपोदाहरणे मिलितस्वरूपोदाहरणे सपूर्वादिभेदेन मिलितस्य द्वैविध्यम 'कलितलक्षणोदाहरणे छलितलक्षणोदाहरणे चलितस्य लक्षणोदाहरणे १० ११ १२ १३ . १५ ·२ पृष्ठम्। २० २२ २३ २५ २६ २८ २९ ३० विषयः। क्रान्तस्य लक्षणोदाहरणे विक्रान्तलक्षणोदाहरणे संक्रान्तस्वरूपोदाहरणे विहृतस्वरूपोदाहरणे गलितस्वरूपोदाहरणे सन्तप्तस्वरूपोदाहरणे द्रवावस्थैव प्रणयादिशब्दैरुच्यते भक्तावशनादिविक्षेपो निवर्तते सर्वमिथ्यात्वज्ञानेऽपि भक्तिः संभवति अप्राकृतरूपवति भगवति भक्तिः संभवति महत्सेवा-भगवत्सेवास्वरूपोदाहरणे भगवद्भक्तसेवाफलादिबोधनम् तहयापात्रतास्वरूपवर्णनम् तहयापात्रताया द्वैविध्यम् तद्धर्मश्रद्धारूपभक्तिभूमिकावर्णनम् श्रद्धाविहीना निन्द्याः हरिगुणश्रुत्यादिरूपभूमिकावर्णनम् रत्यकुरोत्पत्तिरूपभूमिकावर्णनम् स्वरूपाधिगमरूपभूमिकावर्णनम् प्रेमवृद्धिरूपभूमिकावर्णनम् परमात्मस्फुरणरूपभूमिकावर्णनम् भगवद्धर्मनिष्ठारूपभूमिकावर्णनम् स्वस्मिस्तद्गुणशालितारूपभूमिकावर्णनम् प्रेमपराकाष्ठारूपभूमिकावर्णनम् उक्तं प्रेम विषयनिष्ठगुणादिविशेषाद्भवति भके सफलत्वसाधनम् ३२ ३५ ३७ ३८ ३९ ४० ४६ ·३ पृष्ठम्। ५० ५५ ६० विषयः। ब्रह्मसंस्थपदेनानुरक्त उच्यते झानादेव मोक्ष इतिमतनिराकरणपरं तृतीयसूत्रम् प्रसङ्गतः चतुर्विधेतिगीताश्लोकव्याख्यानम् तृतीयसूत्रस्य व्याख्यानान्तरम् मुक्तिविषये नैयायिकमतखण्डनम् भक्त रागरूपत्वसंसाधनम् फलभक्त स्वरूपवर्णनम् विभावादिस्वरूपोदाहरणप्रदर्शनम् उद्दीपनविभावानुभावस्वरूपोदाहरणप्रदर्शनम् सात्त्विकभावादिवर्णनम् व्यभिचारिभावस्वरूपोदाहरणप्रदर्शनम् भक्तः क्रियारूपत्वस्य खण्डनम् रागरूपोभावो हार्दसौहार्दापेक्षया भिन्नः विहिताचरणादिरूपा न भक्तिः किन्तु तदुपलक्षणम् भक्तरपरिमितफलदातृत्वम् भक्तितो ज्ञानस्य मुख्यत्वनिराकरणम् परभक्तिर्मुख्येति समर्थनम् आत्मरतैरधिकारिविशेषणताया निराकरणम् स्वाराज्यफलस्य साक्षात्कारकारणकत्वनिराकरणम् लोकदृष्टान्तेनापि ज्ञानस्य भक्तरङ्गत्वस्थापनम् शानस्य भक्यङ्गत्वेऽपि भक्तिशेषत्वं नास्ति भक्तानस्य साधनत्वनिराकरणम् शानभक्योर्विकल्प इति मतनिराकरणम् अपरभक्तिविषयबोधनम् भक्तिबोधकश्रुतिप्रदर्शनम् श्रवणकीर्तनस्वीयसर्वस्वभगवदर्पणे श्रुतिः ६२ ६३ ६५ ६८ ६९ ७० ७१ ७३ ·४ पृष्ठम्। ८२ '८६ विषयः। स्मरणकीर्तने श्रुतिः पादसेवनदानपूजनपरिचरणे श्रुतिः दास्यचरणोदकग्रहणसख्ये श्रुतिः आत्मनिवेदनसामान्यसेवने श्रुतिः पुराणादितो भक्तानं कर्तव्यम् 'शिष्टाचारादपि भक्तेः कर्तव्यत्वबोधनम् वैष्णवशिष्टाचारोदाहरणप्रदर्शनम् शैवशिष्टाचारोदाहरणप्रदर्शनम् कृपासिद्धनित्यसिद्धभक्तोदाहरणम् योगस्य बहिरङ्गत्वबोधनम् पुनराशङ्कय योगतो भक्तर्मुख्यत्वबोधनम् रागरूपभक्तेः क्लेशरूपत्वनिराकरणम् भक्तर्मुख्यत्वस्य हेत्वन्तरतः संसाधनम् प्रश्ननिरूपणेति सूत्रस्यान्यप्रोक्तार्थखण्डनम् श्रद्धापेक्षया भक्तर्मुख्यत्वसाधनम् वेदान्तस्य भक्तिनिमित्तत्वसंसाधनम् भक्तिपरिशुद्धिपर्यन्तं श्रवणादीनामभ्यासः शान्त्याद्यङ्गानामपि सेवनम् भेवादिकाश्यपमतबोधनम् अमेदवादिनो बादरायणस्य मतम् यथाधिकारमुभयवादिशाण्डिल्यमतम् भेदाभेदासंभवनिराकरणम् भगवतो विरुद्धधर्मसम्बन्धो भवति रामानुजमतेन वैषम्यादिसूत्रार्थबोधनम् अविभागस्यैव मुख्यत्वमितिवादिमतेन सूत्रार्थकथनम मेदबोधकश्रुतितोऽभेदबोधकश्रुतेर्बलवत्वस्थापनम् ९२ ९३ . ९९ १०० १०१ १०३ '१०३ ·विषयः। पृष्ठम्। अस्य मतस्य खण्डनपूर्वकमन्योन्याभावखण्डनम् १०४ अद्वैतमतबोधनम् १०५ मंत्र वास्तविकमतप्रदर्शनम् १०७. ईश्वरैश्वर्यं स्वाभाविकम् बुद्धेरानन्त्यादपि नित्यमैश्वर्यम् १०९ ईश्वरस्य विकारित्वनिराकरणम् प्रकृतिब्रह्मणोरुभयोरनन्यथासिद्धत्वम् प्रकृतिपुरुषरूपपदार्थद्वयस्थापनम् 'प्रकृतेः शक्तिरूपत्वेन सत्यत्वस्थापनम् ११२ उभयपदामित्यादिसूत्राणां वास्तविकार्थप्रतिपादनम् भक्तिपरिपाकावस्था सम्मानादिलिङ्गाज्या द्वेषादयो न मुक्तौ कारणानि अत्रार्थे विष्णुपुराणप्रघट्टकप्रदर्शनम् १२२. भगवदवतारविषयापि भक्तिर्मुख्या १२३ परमेश्वरस्याङ्गीकृतदेहादिकं दिव्यम् .१२४ परमेश्वरः कारुण्येन शरीरं गृह्णाति १२६ विना प्रयोजन लीलादिदर्शनान्मीमांसकोक्तदोषवारणम् विभूतीनां भगवद्रूपत्वेऽपि न मुक्तिः १२९ वासुदेवरूपस्य तथात्ववारणम् १२९ 'कृष्णस्य परमेश्वरत्ववर्णनम् १३०. 'ब्रह्मनिष्ठेषु कृता भक्तिर्मुक्तिफला रामनृसिंहादिकानामवंतारिनारायणब्रह्मरूपत्वम् १३२ 'गोपालतापिन्यादिप्रमाणतः कृष्णस्य सर्वाक्तारापेक्षया श्रेष्ठत्वम् १३३ "परमेश्वरस्यैव रामादयो लीलावताराः अवतारविषये व्यवस्थाबोधनम् १३५. "विभवाद्यवतारलक्षणोदाहरणप्रदर्शनम १२/" ·पृष्ठम्। १४० १४२ १४५ १४५ १४७ १४८८ १५३ १५५ विषयः। भक्तिमजनयोः स्वरूपवर्णनम् अनुरागार्थमेव कीर्तनादिसाधनभक्तिः कीर्तनादिसाधनभक्तेः कालबोधनम् गौणभक्तिष्वनुरागात्फलाधिक्यमितिवादिनां मतम् मस्मिन् विषये जैमिनिमतम् श्रवणादिषु न समुच्चयः श्रवणादिकानां लक्षणानि भक्तरनेकप्रकारत्वम् कीर्तनादिष्वेकमपि साधनमीश्वरतुष्टेः कारणम् भक्के क्लेशादिनाशकत्वम् तस्याः सुखादिसाधकत्वम् सगुणनिर्गुणध्यानविषये विचारः इदमेव ध्येयमिति नियमो नास्ति मद्याजीत्यादिश्लोकस्थयजिः पूजायां प्रयुक्तः पादोदकशब्दपादसेवाहजलस्य बोधकः नैवेद्यादिकं स्वयमर्पितमपि ग्राह्यम् पूजायामपराधवर्जनतत्प्रायश्चित्तयोर्व्यवस्थाबोधनम् देवापराघवर्णनम् अशक्तौ यहानादिबोधितं न तच्छतौ फलदम् स्वस्वविहितकर्मापेक्षया श्रवणादेविलक्षणफलदत्वम् भक्तगौणमुख्यभावोऽयुक्त इतिशङ्कावारणम् कीर्तनादिकं परभक्त्यङ्गमपि स्वतन्त्रफलकम् स्मृत्यादीनां प्रायश्चित्तरूपत्वम् स्मृत्युक्तप्रायश्चित्तानां वैफल्यं नास्ति कीर्तनादिना सकलपापक्षयोऽन्तर्मुखस्य, बहिर्मुखस्य तु नियमाणस्येति व्यवस्थापनम् । १५८ १६० १६२ १६३ १६५ १६६ - १६८ ·विषयः। पृष्ठम् । परमतेन कीर्तनादि सकलपापनाशक, न तु काचित्तत्र व्यवस्था १७० मीमांसकमतेन पापक्षयबोधकपुराणवाक्यमर्थवादः मीमांसकमतखण्डनप्रसङ्गेनार्थवादस्वरूपवर्णनम् १७३ स्तुतिस्वरूपवर्णनम् लध्वपि भक्तिसाधनं महाज्ञानस्य नाशकम् लध्वपिसूत्रस्यार्थान्तरवर्णनम् श्रवणादेः प्रायश्चित्तरूपत्वेऽपि न स्मार्तधर्मयुक्तत्वम् १७९. चाण्डालादिपर्यन्तः सर्वोऽप्यधिकारी अस्मिन्विषये प्रमाणोपस्थापनम् कर्मणा ब्राह्मण्यादिप्रतिपादकसर्पयुधिष्ठिरसंवादः १८३ जन्मना ब्राह्मण्यसंसाधनम् १८४ पुराणानि स्त्रीशूद्राद्यर्थानि न द्विजविषयाणीति शङ्का अस्याः शङ्कायाः खण्डनम् अत्र विषये स्वाभिप्रायवर्णनम् कीर्तनादिषु चाण्डालोऽप्यधिकारी अत्र लिङ्गपुराणीयसन्दर्भप्रदर्शनम् भगवद्गुणश्रवणं साधुशब्देनैव कर्तव्यमिति न नियमः मुमुक्षूणामपि कीर्तनेऽधिकारः १९३ विदुषां द्वैतमिथ्यात्वे पक्षपातेन कीर्तनस्य-संभवोऽस्त्येव अस्मिन्नर्थे योगवासिष्ठोक्तसप्तभूमिकाप्रदर्शनम् विदुषो भोगाभावेऽपि रतिविशेषरूपभक्तिः संभवति १९६ विद्वदविदुषोर्व्यवहारे समानेऽपि विद्वान्नासक्तः भक्तेः पुरुषार्थेष्वन्तर्भावकथनपूर्वक स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वस्थापनम् १९८ मलिनान्तःकरणानां सत्सङ्गेन भत्यधिकारः मलिनान्तःकरणानां व्यवधानेन भगवत्प्राप्तिः भविपक्कानां साधनभन्या भगवल्लोकप्राप्तिसमर्थनम् २०१ २०० ·पृष्ठम्। २०३ २०४ २०४ २०६ २०७ २०९ २१० २११ २१२ २१३ २१४ विषयः। द्वारभेदेऽपि विकल्पस्य संसाधनम् विकल्पस्याष्टदोपदुष्टत्वेऽपि प्रामाणिकस्य स्वीकर्तव्यत्वम् ब्रह्मलोकादिगमनमपक्चरागाणामेव उत्क्रान्तिगमनागमनमार्गविचारः उत्क्रान्त्यव्यवहितकालमत्यनुगुणैव गतिर्भवति प्रारब्धायत्तासद्वासनानां नाशः सन्ततभजनेन भवति अत्र विपये विशेषो विचारः प्रसङ्गतः षड्विधकर्मस्वरूपप्रदर्शनम् सत्कर्मणः फलदानप्रकार: सर्वस्यादृष्टायत्तत्वेऽपि पुरुषप्रयत्नस्यास्त्येवावकाशः महापातकिनामपि भगवत्परायणत्वे दिव्यमार्गः संभवति दिव्यगतिरेकान्तभक्तौ भवति परभक्त्युत्पादनद्वारैव सर्वोपायानां श्रेष्ठ यम भक्तिज्ञानरूपमार्गद्वयस्य स्थापनम् ज्ञानरूप एको मार्ग इतिमतसाधनम् पतन्मतखण्डनम् भक्यङ्गसंकलनम् गुरुपादाश्रयवोधकप्रमाणम् सद्धर्मपृच्छादीनां प्रमाणम् एकादश्यादिसन्मानादिकम् भूतानुद्वेगदायितादिकम् शोकाद्यवशवर्तितादिकम् सर्वधर्मान् परित्यज्येतिश्लोकस्यार्थवर्णनम् सगुणशरणतादिवर्णनम् द्वितीयाध्यायोपसंहारः जगत् परमात्मनो विवर्तः २१७ २१९ ૨૨૨ ૨૨ २२३ २२४ २२५ २२६ २२७ २२८ २२९ २३१ ·8 विषयः। पृष्ठम्। अत्रान्यमतप्रदर्शनपुरःसरं समाधानम् २३२ तथापिभूमन्नितिपद्यस्य प्रसङ्गतो विवरणम् २३३ जगत्कारिणी परमात्मनः शक्तिर्माया २३४ संसारो जीवशानेच्छादितो न भवतीतिप्रतिपादनम् २३५ परमात्मा शक्तिमत्वेन स्वयं सर्व करोति ब्रह्मणो वेदकर्तृत्वरूपलक्षणीयकर्तृत्वपदविचारः २३७ हिंसादिनिषिद्धकर्मोपदेष्ठत्वेऽपि ब्रह्मणो हितकारकत्वम् २३७ यज्ञीयहिंसाया इष्टानिष्टत्वविषये विचारः २३८ कर्मणेश्वरतोषादिकं ततश्च फलम् २४० स्वतन्त्र ईश्वरः सर्व फलं ददाति २४१ कर्मण ईश्वरतोषादिकारणत्वे वनपर्वस्थद्रौपदीयुधिष्ठिर- संवादप्रदर्शनम् २४२ सर्वगते परमेश्वरे जीवलयः २४५ जीवपरमात्मनोरत्यन्तैक्यम् तयोर्भदस्य निराकरणम् २४७ जीवानां विकारित्वे कथं ब्रह्मणा भेद इति शङ्कावारणम् २४८ अनन्यभक्यैव मोक्ष इति साधनम् २४९ भक्तस्य कैवल्ये प्रारब्धापरिसमाप्तिरेव विलम्ब २५० संसारकारणमभक्तिरेव २५१ शुक्तिरजताविषयेऽन्यथाख्याति निवार्यानिर्वचनख्यातिबोधनम् २५१ शब्दलिङ्गप्रत्यक्षरूपप्रमाणत्रयस्वीकरणम् ૨૨ सान्वयनाशोत्पत्त्योश्च बोधनम् २५३ सत्कार्यमते प्राप्तशङ्कावारणम् २५४ ग्रन्थसमापनम् २५५ इति विषयसूचिका।

·No text on this page.

·प्रथमाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । ११९ प्रासङ्गिक परिसमाप्य प्रकृतमनुसरति-- - तत्परिशुद्धिस्तु गम्या लोकवाल्लङ्गेभ्यः ॥ १७ ॥ तस्या भक्तेः परिशुद्धिः परिपाकरूपा शुद्धिः- 'न चलंनि भगवत्पदारविन्दाल्लवनिमिषार्द्धमपि स वैष्णवा. ग्य'इत्यादिनोक्ता लिङ्गेभ्यो गम्याऽनुमेया । तत्र दृष्टान्त:-- लोकवत् यथा लोके प्रकृष्टा नायकनायिकाधनुरक्तिस्तत्क. थाश्रवणाश्रुपुलकाङ्कुरादिलिङ्गैरनुमीयते तद्वदित्यर्थः ॥ १७ ॥ स्मृतिसिद्धान्यपि लिङ्गानि संगृह्णाति- सम्मानबहुमानप्रीतिविरहेतरविचिकित्सामहिमख्याति- तदर्थप्राणस्थानतदीयतासर्वतद्भावाप्रातिकूल्या- दीनि च स्मरणेभ्यो बाहुल्यात् ॥ १८ ॥ सम्मानादीन्यपि लिङ्गानीति विभक्तिविपरिणामः । कुतो लिङ्गत्वं तत्राह स्मरणेभ्यः स्मृतिभ्यो बाहुल्यात् बहुधावगतः । तत्र सम्मान- यो निर्हेतुक आदरः समतया सर्वास्ववस्थास्वयं सर्वत्रास्ति सदैव चापि नियतः स्वोत्कृष्टगुर्वादिषु । प्राप्तो योऽव्यभिचारितामविरतं प्रीतेः समुत्कर्षतः सम्मानः स निगद्यते सुकृतिभिर्मानादिदापहः ॥ यथार्जुनस्य-- प्रत्युत्थानं तु कृष्णस्य सर्वावस्थो धनञ्जयः। न लङ्घयति धर्मात्मा भक्त्या प्रेम्णा च सर्वदा ॥

·माक्तचान्द्रकाया- बहुमानो यथेष्वाको:- पक्षपातेन तनाम्नि मगे पभे च तादृशि । चकार पेघे तद्वर्णे बहुमानमति नृपः ॥ इति । प्रीतिर्विदुरस्प- या नः प्रीतिः पुष्कराक्ष त्वदर्शनसमुद्भवा । सा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनाम् ॥ विरहो यथा गोपीनाम्- गुरूणामग्रतो वक्तुं किं ब्रवीषि न नः क्षमम् । गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्निना ॥ इतरविचिकित्सा यथा श्वेतद्वीपनिवासिनां नारदद शनेऽपि विधनबुद्धिः। यथा वोपमन्यो:- अपि कीटः पतको वा भवेयं शङ्कराज्ञया । न तु शक्र स्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये ॥ महिमकथनं यथा यमस्य-- नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभाषितः । किं त्वया नार्चितो देवः केशवः क्लेशनाशनः ।। स्वपुरुषमभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूलं । परिहर मधुसूदनप्रपन्नान् असुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥ तदर्थप्राणस्थितियथा ॥ हनुपत:- यावड्रामकथा लोके तावत्पाणान् विभहमिति । तदीयता यथा वसोरूपरिचरस्य- आत्मा राज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनं तथा । एतद्भगवतः सर्वमिति तत्प्रेक्षते सदेति ।।

·प्रथमाध्याये द्वितीयमाहिकम् । १२१ सर्वभूतेषु तदभावो यथा महादस्य तस्मात्सर्वेषु भूतेषु भक्तिरव्यभिचारिणी । कर्तव्या पण्डितैीत्वा सर्वभृतमयो हरिः ॥ इति । तस्मिन्नपातिकूल्यं यथा इन्तुमागतेऽपि भगवति भीष्मस्य- एोहि देवेश जगनिवास नमोस्तु ते शाङ्गदासिपाणे । मसा मां पातय लोकनाथ रथादुदय़ाद्भुतशौर्यसंख्ये आदिशब्दादुदवाकूरादिचेष्टितान्यपि द्रष्टव्यानि ॥ १८ ॥ ननु कामाद्वेषाद्भयात्स्नेहादयथा भक्त्येवरे मनः। आविश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः ॥ गोप्य: कामाद्भयात्कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः । सम्बन्धादृष्णयः स्नेहायूयं भक्त्या वयं विभो। इत्यत्र प्रेम्णा गोपीनामिव सद्वेषादिना शिशुपालादीना. मपि मुक्तिश्रवणातदकथनान्न्यूनता । तवाह- देषादयस्तु नैवम् ॥ १९ ॥ तुकारोऽसंभवज्ञापकः यस्माद्भक्तानां देषादयोऽसंभाविताः। अतो देषभयच्छलादयस्तु नैवम् । न भक्तिलिङ्गानीत्यर्थः। भक्ता. नां देषाधभाव उक्तो महाभारते--(आनुशा०अ०१४९) न क्रोधो न च मात्सर्य न लोभो नाशुमा मतिः । भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तम ॥ इति । यद्वा, द्वेषपतिपक्षमावादित्यत्रोक्तं देषविरोधं समर्थयितु. मिदं सूत्रम् । - ·१२२ भक्तिचान्द्रका- देषादयस्तु नैवम् न पूर्वोक्तलिङ्गानुमेया इत्यर्थः । तथा च द्वषादयो न भक्तिरूपा इति सिद्धम् । शिशुपालस्य द्वेषानु- बन्धादनवरतानुसन्धानादिना निखिलपापक्षये नत्प्रत्यक्षं ततो भक्त्या मुक्तिरिति मन्तव्यम् । अत एव विष्णुपुराणे-- पुनरप्यच्युतविनिपातमात्रफलमखिलभूमण्डललाध्यचेदि- राजकुले जन्माच्याहतैश्वर्यं शिशुपालत्वेऽप्यवापि । तत्र स्व. खिलानामेव भगवन्नाम्नां त्वंकारकारणमभवत् । ततश्च तत्काल. कृतानामेषामशेषाणामेवाच्युतनाम्नामनवरतानेकजन्मसम्बर्द्धित. विद्वषानुवन्धिचित्तो विनिन्दनसंतर्जनादिषूञ्चारणमकरोत् । तच्च रूपमुत्फुल्लपबदलाक्षमत्युज्ज्वलपीतवस्त्रधार्यमलकिरीटकेयूरकट. कोपशोभितमुदारपीवरचतुर्वाहुशङ्खचक्रगदाधरमतिपरूढवैरानु- भावादटनभोजनस्नानासनशयनादिष्वशेषावस्थान्तरेषु तमेचा- क्रोशेषूच्चारयंस्तमेव हृदये धारयन्नात्मवधाय भगवद्धस्तचक्रां- शुमालोज्ज्वलमक्षय तेजास्वरूपं परमं ब्रह्मरूपमपगतरागद्वेषादि. दोष भगवन्तमद्राक्षाद । तावञ्च भगवञ्चक्रेणाशु व्यापादितस्तेन तत्क्षणदग्धाखिलाघसंचयो भगवतैवान्तमुपनीतः तस्मिन्नेव लय. मुपययाविति दरवाघसंचयः प्रत्यक्षसमय एवान्तं नीतस्तत्रैव लीन इति तात्पर्यार्थः । न च कथं सगुणाभिनिवेशेन निगुर्णब्रह्मसा. साक्षात्कारों भवेदिति वाच्यं सगुणाभिनिवेशजन्यापूर्वेण प्राचीन- निर्गुणोपासनसंस्कारोद्वोधाभ्युपगमात् । अन्ये तु शिशु. पालादेः सालोक्यादिमुक्तिरेवाभ्युपेयते नतु भगवद्भावल- क्षणा मुक्तिरत एव सप्तमस्कन्धे वैरानुवन्धतीत्रेण · ध्यानेना- च्युतसात्मता नीती पुनहरेः पार्श्व जग्मतुर्विष्णुपार्षदावित्युक्तिः सङ्गच्छत इत्याहुः ॥ १९ ॥. ननु सन्त्वेतान्यवतारभक्तिलिङ्गानि तथापि सा न मुख्या .

·प्रथमाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । १२३ परमेश्वरातिरिक्तविषयकत्वेन मुक्तिप्रयोजकत्वाभावादित्याशं. सावतारावतारिणोरहिकुण्डलन्यायेन भगवदवतारविषयापि भ. क्तिर्मुख्यवेत्याशयवाना- तदाक्यशेषात्प्रादुर्भावेष्वपि सा ॥ २० ॥ प्रादुर्भावोऽवतारः । विषयसप्तमी अवतारविषयापीति या. वत् । सा भक्तिः मुख्यैवेति शेषः । कुतस्तद्वाक्यशेषात् तत्र तेषु ब्रह्मकोटित्वग्राहकाणां वाक्यशेषाणां सत्त्वात् । तथा हि श्रुतौ- पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुद्रिव्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ इत्यादि । पुराणे च ब्रह्मविष्णुमहेशाख्याः शिवध्यानपरा अपि । परमात्मविभागस्था न जीवव्यूह मंस्थिताः ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशानां तथा तेषां द्विजर्षभाः। आविर्भावविशेषाणां पुण्यपापादयो न हि ॥ समस्त शक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यअनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया । जगतामुपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा ।। इत्यादि तत्र श्रुतिवाक्यस्यायमर्थः । अदो मूलं अवतारि रूपं पूर्ण इदं अवताररूपं च पूर्णम् । सृष्टिकाले पूर्णान्मूलरूपादु. दिच्यते । प्रलये च पूर्णस्य स्वस्य पूर्णमवताररूपं आदाय स्वी- कुत्य एकीभूय पूर्णमेव मूलरूपमेवान्यन्नालीनं स्वयमवशिष्यत इति गौणो ह्यपूर्णः अन्यस्मिंश्च लीयते अयं तु न तथेति भाव ॥ २० ॥ .

·१२४ भक्तिचन्द्रिकायां- भवतु सा मुख्या भवति कस्मात्तत्राह- जन्मकर्मविदश्चाजन्मने शब्दात ॥ २१ ॥ जन्म भगवतोतारभावः । कर्म दैत्यवधभक्तोद्धारादि. कम् । तज्ज्ञानवतश्चकारात् परमात्मरूपताविदो मनोमालिन्य. निरामोल्लासदाग मा भवति । किंकृते अजन्मने जन्माभावल. क्षणफलाय कुतः शब्दात् । गीतादौ जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुनेति ।। शब्दसत्वात् जन्मकर्मवेदनस्य साक्षादमृतफलत्वाभावाद भक्तिद्वारैव कारणतेति भावः ॥ २१ ॥ जन्म न प्राकृतानामिव भौतिकादिदेहपरिग्रह इत्यभिप्रेत्याह- तच्च दिव्यं स्वशक्तिमात्रोद्भवात ॥ २२ ॥ अङ्गीकृतदेहरूपं जन्म चेत्यर्थः । दिव्यं स्वप्रकाशं न भौतिक कुतः स्वशक्तिमात्रोद्भवत्वात् । सम्यगमच्युतज्ञानवलवीर्यादि. शको वहसङ्कल्परूपमाययैव चाविर्भावात् । अत एव मोक्षधर्मे मायैषा हि मया मृष्टा यन्मां पश्यासि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तं न तु मां द्रष्टुमर्हसीति ।। तथा गीतायाम्- अजोपि समव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् । प्रकृति स्वामाधिष्ठाय सम्भवाम्यात्मपाययेति ।। अयमर्थः । अजवादव्ययत्वादीश्वरस्वाध कर्मपारतन्त्र्याभा. वेन जन्मायोग्योपि स्वां प्रत्यगनन्यां प्रकृतिमधिष्ठाय स्वीयया.मा- ·प्रथमाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । १२५ - यया सम्भवामीति । अयं यथा कश्चिन्मायावी स्वयं स्वस्थाना. दप्रच्युतस्वभावोप्यदृश्यो भूत्वा स्थूलसूक्ष्मभूतान्यनुपादाय केव. लया मायया स्वसदृशमेव द्वितीयं मायाविन सूत्रादिमार्गेण गग. नमारोहन्तं सृजति एवं स्वयम् । कूटस्थानन्दसच्चिन्मात्रीहं खमा. यया स्वप्रकाशसचिदानन्दमाययात्मनः शरीरं वाल्याद्यवस्थाभिः क्रीडनकं सृजामीति यावत् । अत एव सम्भवोऽत्र पाकव्यपात्रं न तुत्पतिः सच्चिदात्मकानां तेषां नित्यतया तद्वाधात् । अत एवोक्तं वाराहे- सर्वे नित्याः शाश्वताश्च देहास्तस्य महात्मनः । हानोपादानरहिता नैव प्रकृतिजाः कचित् ॥ परमानन्दसंदोहाः ज्ञानमात्राश्च सर्वतः । सर्वे सर्वगुणैः पूर्णाः सर्वदोषविवर्जिताः ॥ इति । ननु तर्हि तत्र गर्भपवेशजननवाल्पपौगण्डकौमारादिपती. तीनां का गतिरिति चेत् , या गतिरुदाहृतमायाविनः । मायया सूत्रादिमार्गेण गगनाधारोहणप्रतीतेः । एतेन भगवच्छरीरस्य किमुपादानम् ? अविद्येति चेत् ? न, परमेश्वरे तदभावात् । जीवा. वियति चेत् न । शुक्तिरजतादेरिव तुच्छत्वापत्तेः । चिन्मात्रमिति चेद न। चितः साकारत्वापत्तेः । तथात्वेपि वा तस्यातीन्द्रियत्वापत्ते. रित्यपि निरस्तम् । प्रत्यक्चैतन्यमात्रापादानकस्य स्वमाययाविर्भा वमात्राङ्गीकारात् । पुराणेष्वपि नित्यैव सा जगन्मूर्तिरिति साव. धारणं प्रतिज्ञाय देवानां कार्यसिध्यर्थमाविर्भवति सा यदेत्या. दिना तथाबोधनात् । एतावांस्तु विशेषः । लौकिकमायावी माया. मुपसंहरन् द्वितीयमायाविनमप्युपसंहरति । भगवांस्तु तामनुपसंह- रन् स्वविग्रहमपि नोपसंहरतीति । एवं हि सति हिरण्यश्मश्रुत्वा. - ·१२६ भक्तिचन्द्रिकायां- दिलक्षगविग्रहवतश्चेतनस्यान्तस्तद्धर्मोपदेशादिति न्यायसिद्ध सर्वे. श्वरत्वं युज्यते नान्यथा । तस्मात्सिद्धं भगवतो मायामयं शरीरम् । न च तच्छरीरस्य कर्मजन्य त्वाभावे भोगायतनस्वाभावा- ल्लक्षणायोगः । मायापरिणामस्य ज्ञानेच्छादिवृत्तेरिव सुखवृत्ते. रङ्गीकारे विरोधाभावेन सुखदुःखान्यतरावच्छेदकत्वरूपभोगायत. नत्वसम्भवात् । अत एव भोगमात्रसाम्यलिंगाच्चेत्यधिकरणे भोग उक्तः । वस्तुतस्तु शरीरत्वं चेष्टावचमखण्डोपाधि तिति न कोपि बाधावकाशः। चेष्टा तु हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थी क्रि- या। सा च भक्तं प्रति भगक्च्छरीरे प्रसिद्धैव श्रुतिस्मृतिपुराणेष्वि- त्यास्तां विस्तरः ॥ २२ ॥ नन्वाप्तकामस्य भगवतः प्रयोजनाभावे कथं शरीरपरिग्र. हादिस्तत्राह- मुख्यं हि तस्य कारुण्यम् ॥ २३ ॥ मुख्य कारणमित्यर्थः । यद्वा, हि यस्मात्तस्य मुख्य निरूपा- घि कारुण्यं ततो जन्मादीत्यर्थः । यस्य धनादिकमुदिश्य परदुःख- निवृत्तीच्छा तस्य तु नैव कारुण्यम् । यस्य तु पुण्यादिकमुदिश्य तस्य गौणम् । यस्य न किमप्युदिश्य किन्तु स्वभावादेव तस्य मुख्य निरूपाधिपरदुःखनिवृत्तीच्छारूपम् । तादृशेच्छानियतो . त्तिविशेषो वा । ताशकरुणाजन्येच्छायां तु फलेच्छा न हेतुः । नं मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । नानवासमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ।। यदि यहं न वयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः । मम-वानुवर्तन्ते मनुष्याः ! पार्थ सर्वशः ॥.

·प्रथमाध्याये द्वितीयमाह्निकम् ।
१२७
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥
इत्यादि प्रमाणानुरोधेनैव कार्यकारणभावकल्पनाया उचि.
तत्वादिति भावः । भगवान् बादरायणस्तु 'लोकवत्तु लीला.
कैवल्य'मित्यत्र लीलामेव जगजन्मादिकारणमाह । तन्मतेपि
आनन्दविशेषाधीना क्रिया लीलेति कस्यांचिदानन्दविशेषाधी.
नेच्छायां फलेच्छा न हेतुः "क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य
निशामये"खादि बाक्यानुरोधात् । "देवतियङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति
स्वलीलये" यत्र तु लीलया तहेतुना आनन्दविशेषेणेत्यर्थः । न
च क्रीडतोपि तस्य वैषम्यादिकं तत्तददृष्टापेक्षितत्वात् । ननु
कारुणिकस्य निषिद्धकारयितृत्वमयुक्तमिति चेन्न। पूर्वपूर्ववासना.
पेक्षिततया तत्कारयितृत्वोपपत्तेः । परम्परयोदिधीर्षासत्वात्तु
कारुण्यं भगवत इति भावः । एतेन
यदा सर्वमिदं नासीत्कावस्था तत्र गम्यताम् ।
प्रजापतेः क वा स्थानं किं रूपं च प्रतीयताम् ।
ज्ञाता च कस्तदा तस्य जन यो बोधयिष्यति ।।
उपलब्धेर्बिना चैतत्कथमध्यवीयताम् ।
प्रवृत्तिः कथमाथा च जगतः संप्रतीयते ।।
शरीरादेविना चास्य कथमिच्छापि सर्जने ।
शरीराधय तस्य स्यात्तस्योत्पचिर्न तत्कृता ।।
तद्वदन्यप्रसङ्गोपि निसं यदि तदिष्यते ।
पृथिव्यादावनुत्पन्ने किम्मयं तु पुनर्भवेत् ॥
पाणिनां प्रायदुःखा च सिसृक्षाऽस्य न युज्यते ।
साधनं चास्य धर्मादि तदा किंचिन्न विद्यते ॥
न च निसाधनः कर्ता कचित्सृजति किंचन।

·१२८ भक्तिचन्द्रिकायां- नाधारेण विना सृष्टिरूर्णनाभेरपीष्यते ॥ प्राणिनां भक्षणाच्चापि लाला तस्य प्रवर्तते । अभावाच्चानुकम्प्यानां नानुकम्पास्य जायते । सृजेच्च सुखमेवैकमनुकम्पाप्रयोजितः । अथाशुभाद्विना सृष्टिः स्थितिर्वा नोपजायते ॥ आत्माघीनाभ्युपाये हि भवेत् किं नाम दुष्करम् । तथा चापेक्षमाणस्य स्वातन्त्र्य प्रतिहन्यते ॥ जगञ्चासृजतस्तस्य किं नामेष्टं न सिध्यति । प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तते ।। एवमेव प्रवृत्तिश्चञ्चैतन्येनास्य किं भवेत् । क्रीडार्थायां प्रवृत्तौ तु विहन्येत कृतार्थता ॥ बहुव्यापारतायां च क्लेशो बहुतरो भवेत् । संहारेच्छापि चैतस्य भवेदप्रत्यया पुनः ॥ ईश्वरेच्छा यदीष्येत सैव स्याल्लोककारणम् । ईश्वरेच्छावशत्वे हि निष्फला कर्मकल्पना ॥ इति मीमांसावार्तिककदुक्तं निरस्तम् । प्रयोजनमनुदिश्यैव बुद्धि- मतामपि लीलादौ प्रवृत्तिदर्शनात् । तदुक्तं वेदान्तसिद्धान्ते- लीलाः श्वासं वृथा चेष्टा अनुदिश्य फलं यतः। अनुन्मवैर्विरच्यन्ते तस्मातृप्तस्तथा सृजेदिति ॥ २३ ॥ ननु नराणां च नराधिप इत्यादिना विभूतीनामपि भग. वद्रूपत्वकथनाद्राजादिभक्तेरपि मुक्तिः स्यात्तत्राह- प्राणित्वान्न विभूतिषु ॥ २४ ॥ राजादिषिभूतिषु भक्तिर्न मुक्तिफला कुतः अज्ञानाधार• ·प्रथमाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । १२९ तोपहितमाणित्वात् जीवत्वादिति यावत् ! "नराणां च नरा. धिप" इत्यादिकं तु नेश्वरकोटिस्थत्वाभिप्रायेण किन्तु भग- वदनुगृहीततदभिमानत्वाभिप्रायेण तस्मात् तद्भक्तिर्न मुक्ति फलेति भावः ॥ २४ ॥ हेत्वन्तरमप्याह- - घृतराजसेवयोः प्रतिषेधाच्च ॥२५॥ धर्मशास्त्रै तराजसेवयोः प्रतिषेधः स्मर्यते परमेश्वरत्वे रा. ज्ञस्तन स्यात् । द्यूतरागनिषेधोत्र दृष्टान्तार्थमुक्तः। तद्भागस्य भक्तित्वप्रसक्तेरेवाविर्भावात् ॥ २५ ॥ अवतारेवतिप्रसङ्गमाशङ्कय समाधत्ते- वासुदेवेपीति चेन्नाकारमात्रत्वात ॥ २६ ।। वासुदेवेपि प्राणित्वमस्त्येव मनुष्यत्वेनोपलभ्यमानत्वादिति चेन्न । कुतः आकारमात्रत्वात् । आकारेत्यत्राधिच् । मात्रपदे. नान्यथासिद्धजविलिङ्गव्यवछेदः । तथा च मनुष्याकारववेपि जीवत्वं नास्त्येव तदाकारवश्वमात्रस्य जीवत्वालिङ्गत्वेऽनुकूलत. काभावात् । अत एव "आन्तरस्तद्धर्मोपदेशा"दित्यधिकरणे आ. दियमण्ड कान्तर्वतिनो नारायणस्य प्रथमश्रुतादपि लिङ्गादविव- क्षिताच्चम्मश्रुतमपि प्रयोजनवत् लिङ्गबलीयस्तात्पर्याधीनत्वात् प्रामाण्यस्येति न्यायेन प्रयोजनवत्सर्वमाप्तोदयस्य ब्रह्माविनाभा- वलिङ्गस्यानुसारेण सामान्यप्रवृत्त कर्मनिमित्तशरीरग्रहणश्रुतिः मीचरविषयेऽपवाध्य कर्माभावेपि “य एषोन्तरादिये हिरण्मय," इति रूपवत्वं ब्रह्मपरतया नीतम् , अन्यथा सिद्धात् जीवविज्ञाद.) - ·१३० भक्तिचान्द्रकायां- नन्यथासिद्धस्येश्वरलिङ्गस्य वलवचात् । तस्मादन्यथासिद्धादपि लिङ्गाजीवत्ववर्णनमज्ञानमूलमेव केषांचिदिति मन्तव्यम् । तदुक्तं- अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितमिति ॥ २६ ॥ हेत्वन्तरमप्याह- प्रत्यभिज्ञानाच्च ॥ २७॥ यदोवंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । यत्रावतीर्ण विष्ण्वाख्यं परं ब्रह्म नराकुति ।। या स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मायतेक्षणः । स एव पुरुषव्याघ्र संवनीते जनार्दनः ।। तपसा योप्यदृश्यो हि भगवान् लोकपूजितः । तं दृष्टवन्तस्ते साक्षात् श्रीवत्साकविभूषणम् ॥ इति पुराणे श्रुतौ च "गोपवेशो मे पुरुषः पुरस्तादाविर्व- भूव तमेकं गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहं पञ्चपदं वृदावनसुरभूः रुहतलासीनं सततं- वने वृन्दावने क्रीडन् गोपगोपीजनैः सह । गोपरूपो हरिः साक्षान्मायाविग्रहधारकः ।। अर्धमात्रात्मकः कृष्णो यस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम् । ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः ॥ सर्वभूतस्थमेकं नारायणं कारणरूपमकारणं परं ब्रह्मस्वरू- पणमिति भक्तिसंनिहितस्य भगवतो वेदान्तावगतपरब्रह्माभेदाव- गमात् । तस्मात्कृष्णः परमेश्वर इति सिद्धम् । ननु यद्येवं तर्हि तस्य संकल्पमात्रेण सकलमुखदस्य स्वतन्त्रस्य जीवलिङ्गरक्ष वादिधमैंः किमिति व्यवहरणमिति चेत् । प्रभोदुर्बोधवामस्वभा.

·प्रथमाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । १३१ - वत्वादित्यवेहि । तदुक्तं श्रुतौ- "दुर्बोधं कुरुकं तस्य मायया मोहितं जग"दिति । एतेन ता. वन्मात्रेण जीवोत्पादनं केषांचिन्नरकायैवेवास्तां विस्तरः ॥२७॥ ननु कथं तर्हि "वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मीति" जीवेषु वृष्णिषु तत्कथनं तत्राह- वृष्णिषु श्रेष्ठयेन तत् ॥ २८ ॥ वृष्णिषु तत्प्रत्यभिज्ञानं श्रेष्ठयेन श्रेष्ठ्यकथनस्यैव प्रस्तुत- त्वात् । न तावता जीवत्वं प्रमाणाभावात् । ईश्वरत्वसाधकमान- सत्वाचेति भावः ॥ २८ ।। ब्रह्मनिष्ठेषु गुरुषु गुरुकल्पेषु च भक्तिरपि मुक्तिफलेत्याह- एवं प्रसिद्धेषु च ॥ २९ ॥ प्रादुर्भावेष्वपि सेत्यतः सेत्यनुवर्तते । अत एव-- यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ।। इति श्रुति:- महासेवां द्वारमाहुर्विमुक्तेस्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ताः प्रशान्ता विमन्यवः सुहृदः साधवो ये ।। इयादिस्मृतिश्च वस्तुतोऽवतारत्वेन सर्वसंमतेषु रामन. सिंहादिषु परब्रह्मत्वम् "रामः शस्त्रभृतामह"मित्यादिना विभूतिषु कथनस्य चान्यार्थत्वमतिदेशेन निर्दिशति। एवमिति । एवं अ. नेन प्रकारेण प्रत्यभिज्ञादिवलत एवं सिद्धेषु च अवतारत्वेन निश्चितेष्वपि रामादिष्वाकारमात्रत्वं विभूतिषु कथनं चोक्कार्य ·भक्तिचन्द्रिकायां- 4- मन्तव्यमिति शेषः। चिन्मयेऽस्मिन्महाविष्णौ जाते दाशरथौ हरौ । रघोः कुलेऽखिलं राति राजते यो महीस्थितः ॥ इत्याद्युपक्रम्य- ततः सिंहासनस्थः सन् द्विभुजो रघुनन्दनः । धनुर्धरः प्रसन्नात्मा सर्वाभरणभूषितः ।। इयादिना मध्ये तस्य ध्येयाकारं मानुषरुपमुक्त्वा एवं भूतं जगदाधारभूतं रामं वन्दे सच्चिदानन्दरूपम् । गदाधरं शङ्खाब्जवरं भवारिं स यो ध्यायेन्मोक्षमाप्नोति सर्वः॥ "अर्धमात्रात्मको रामो ब्रह्मानन्दैकविग्रह" इत्यादिनान्ते तस्य "नृसिंह आसीत्परेश्वरो जगद्धितं चारु तद्रूपमि"त्यादि नृसिंहस्य- चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्याशारीरिणः । उपासकानां कार्यार्थ ब्रह्मणो रूपकल्पने- त्यादिना सर्वेषामवतारिनारायणरूपत्वपरब्रह्मत्वयोः प्रत्य- भिज्ञानात् । एवं- यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिन सन्न वासत् शिव एव केवलः । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्ममृता पुराणी ॥ स कारणं करणाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः। इत्यादिश्रुत्युक्तस्य हररुद्रेशानमहादेवादिपदबोध्यस्य शिव- स्य पाराशरोपपुराणादौ- तस्य साधारणी मूर्तिः साम्बा चन्द्रार्धोखरा । वामेव सततं विष्णुब्रमाचाश्च सुरेश्वराः ॥ ध्यायन्ति बन्धनाशाय जगतां हितकाम्यये- त्यादिना प्रत्यभिज्ञानात्परब्रह्मतैव। वथा भारतीश्रीभवानी - ·प्रथमाध्याये द्वितीयमाह्निकम् । भृतीनामपि वक्ष्यमाणप्रमाणत ईश्वरावतारत्वप्रत्यभिज्ञानात् । अतस्तद्भक्तिरपि मुक्तिफलेति भावः । अत्र श्रीकृष्णे भगवति पक्षात्पूर्वपक्षमवतार्य ब्रह्मत्वसमर्थनमन्येषां त्वतिदेशेन तत्सम- नमवतारान्तरतो लीलाविशेषादितः कृष्णस्याधिक्यमभिप्रेस । गोपालतापिन्याम्- "एको हि वै पूर्व नारायणो देवो यस्मिन्लोका ओताश्च प्रोता. घे"त्युपक्रम्यावतागणां मध्ये श्रेष्ठोवतार को भवति येन लोका- तुष्टा देवास्तुष्टा भवन्ति यं स्मृत्वा मुक्ता अस्मात्संसाराद्भवन्ति । थिं वास्यावतारस्य ब्रह्मता भवतीति नारायणं प्रति ब्रह्मणः श्नेन तथा ज्ञापनात् । नन्वेतदेव कथं सर्वेषां तुल्यगुणव- वात् , तदुक्तं- सत्यं ज्ञानमनन्तमध्यसुखं शान्तं परं निर्मल ब्रह्मयादिमुखाः स्वरूपसचिवाः स्रष्तृत्वसंहर्तते । सर्वेशित्वनियन्तृते च वशिता संकल्पसत्यात्मते कारुण्यं च शरण्यता विवशता मकेषु तेजोबलम् ॥ आत्मारामजनानुकृष्टिनिहतोद्धारौ महोदारता शौर्यसमृद्धता परमुहत्त्वाद्याश्च ताटस्थ्यतः । तेऽमी सन्ति सहस्रशो भगवति श्रीतत्वमूर्ती हरौ शंभौ चैव महेश्वरे परतरे कुष्णादिके नित्यशः ॥ इत्थं श्रीमति चिन्तिते भगवति भ्रान्त्यादयो दूरगा। दोषाः स्युर्यदि तत्र दोषधिषणां कुर्यात्कथं मानवः ।। इति चेत् । सत्यं, तथापि- सर्वाद्भुतचमत्कारी लीलाकल्लोलवारिधिः । अतुल्यमधुरप्रेममण्डितमियमण्डलः || त्रिजगन्मानसाकर्षी मुरलीकलकूजितः ।

·भक्तिचन्द्रिकायां- असमानोरूपश्रीविस्मापितचराचरः ॥ इत्यद्भुताः सदा कृष्णे किल सन्ति महात्मनि । लीलाप्रेम्णा प्रियाधिक्यं माधुर्यं वेणुरूपयोः ॥ इत्यसाधारणं प्रोक्तं गोविन्दस्य चतुष्टयम् ॥ इति विशेषाभिप्रायादिति मन्तव्यम् । स्वकृतमर्यादाया एव तत्र वीजत्वात् । तदुक्तं "स्वकृतविचित्रयोनिषु विशभिव हेतुतया तरत. मश्चकास्त्यनलवत्स्वकृतानुकृतिरि"ति । अतो न वस्तुनस्तारतम्यम् उक्तश्रुतिस्मृतिविरोधादित्यास्तां विस्तरः। एतेन नैते परमेश्वरस्य लीलावताराः। अथाशरीरम्य ब्रह्मण "एतास्तनवोऽमिवायुरादि. त्यः कालोऽयं प्राणोऽयं ब्रह्मादिविष्णुरुद्र इत्येके अन्यमभिध्याय- न्त्येकेऽन्य"मित्यादिमैत्रायणीयश्रुतावत्र च श्रुतौ ब्रह्मणो मायि. कोपि देहो नास्ति । अग्न्यादिदेहा एव देहा इति निर्देशेन ब्र. मणो मायिकलीलाविग्रहस्याप्याविर्भावज्ञापनेन लीलावताराभा. वज्ञापनात् । अत एव कालीपुराणादौ नृसिंहवराहशरभाणां प. रस्परोपमर्थत्वम् । अन्यत्र चब्रह्मविष्णुरुद्राणां मोहपारवश्यादिक श्रूयते । तस्माज्जीवविशेषा एव ते उपासनार्थ परमेश्वरा उच्यन्ते । परमात्मन्येवाहंभावाच्चा"हं सर्वस्य प्रभव" इत्यादि स्वात्मो. पदेशोपि तेषामिति केषांचित्पलापो निरस्तः । उदाहृतश्रुति. स्मृतिविरोधान्मैत्रायणीयश्रुतौ स्वादृष्टारब्धभोगाईशरीराभाव स्यैव विवक्षणात् । विचित्रानेकशक्तिमत्त्वरूपेश्वरादेव 'लोकवत्तु. लीलाकैवल्य'मिति न्यायेन जीववधवहर्तृत्वस्य वक्तुं शक्यत्वाच । अत एव तेषां श्रौतपौराणभेदेन द्वैविध्यकल्पनमपि केषांचिढ. यैवेति मन्तव्यम् , द्वैविध्ये मानाभावात् "वने वृन्दावने क्रीडनि". त्यादिश्रुतिमूलकत्वात्पुराणानां श्रुतिपुराणप्रतिपाद्ययोरेकत्वला. भाच। तस्मात्साक्षात्परमेश्वरस्यैव लीलावतारा इति मन्तव्यम् ।

·द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । अत्रेयं व्यवस्था--सच्चिदानन्दधनोऽद्वितीयो निर्विशेषसर्व- कारणत्वाद्यपलक्षितः परमात्मा परब्रह्मादिपदाभिधेयो भगवान् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' (तै० उ०.२-१) इत्यादिश्रुतेः । युद्ध महाविभूत्याख्ये परब्रह्मणि शक्यते । मैत्रेय ! भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ।। इति स्मृतेश्च । स एव त्रिगुणमायाविशिष्ट ईश्वर इति प्रोच्यते । 'मायिनं तु महेश्वरम्' (श्वे० उ० ४-१०) इति श्रुतेः । एतस्यैवावतारा ब्रह्मविष्णुरुद्राः । ' अथ यो ह खलु वा वाऽस्य तामसोंऽशोऽसौ ब्रह्मचारिणो योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वा वाऽस्य राजसोंऽशोऽसौ ब्रह्मचारिणो योऽयं ब्रह्माऽथ यो ह खलु वा वाऽस्य सात्विकोंऽशोऽसौ ब्रह्मचारिणो योऽयं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतः' इति मैत्रायणीयश्रुतेः (प्र० ४-५)। एते च गुणमात्रोपाधिकत्याद् गुणावतारा अप्याविर्भूतानेकशक्तिमत्त्वात्पूर्णा एवेत्युच्यन्ते । ननु स्वेच्छापरिगृहीतलोलाविग्रहोपाधिका अपि ते न गुणमात्रोपाधिका अतो न कथं लीलाऽवतारा एवेति चेन्न । तथा सति प्रतिकल्प लोलाविग्रहाणामानन्त्येन ब्रह्मादीनामप्यानन्त्यापत्तेः । न चेष्टापत्तिः। 'एको विश्णुरेको रुद्र' इत्यादिश्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । तस्माद् गुणावतारा एवेति सिद्धम् । ये तु चतुर्भुजचतुर्मुखपञ्चमुखा नारायणविरिश्चिमहेशाख्या मत्स्याद्यवताराश्च, ते तु सर्वे तस्यैव लोलाविग्रहोपहिता लीलावतारा एव । प्रतिकल्पं तेषामानन्त्यश्ररणात् । ननु कथमेते परमेश्वरस्यैवा- वनाराः ? पुराणेषु चतुर्भुजाकारो विष्णोरवनारः, चतुर्मुखाकारो -- ·भक्तिचन्द्रिकायां- ब्रह्मणः, पञ्चमुखाकारो रुद्रस्येति श्रवणादिति चेत्सत्यम् । यद्यप्येवं श्रूयते तथापि चतुर्भुजशरीरिणः पालनकर्तृताप्रयोजकं विष्णुत्वमेवेति चक्नुमशक्यम्, दैत्यसंहारादिरूपरुद्रकार्यदर्शनात् । तस्य देवरक्षणफल- कत्वेऽपि तमःकार्यत्वेन रुद्रकार्यत्वात् । एवं पञ्चमुखशरीरावच्छिन्नस्य त्रिपुरादिसंहर्तृत्वेऽपि न रुद्ररूपत्वनिर्णयः । संहारस्य जगत्पालन- फलकत्वेन विष्णुकार्यत्वात् । ‘शिव एको ध्येयः शिवङ्करः प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणो' इत्यादिश्रुत्या मुक्तिज्ञानादिरूपविष्णुकार्यप्रती- तेश्च । एवं भवान्यादेदैत्यादिसंहर्तृत्वेऽपि पालनरूपविष्णुकार्यदर्शनात्, सैषा प्रसन्ना वादा नृणां भवति मुक्तये । ( सप्तश० १-५७) इत्यादिना मुक्तिरूपविष्णुकार्यप्रतीतेश्च न रुद्ररूपत्वनिर्गयः । एवं पुराणतन्त्रादौ बहुशः सरस्वत्यादेरपि ज्ञानपालनादिरूपविष्णुकार्य- प्रनीतेन ब्रह्मरूपत्वनिर्णयसम्भवः । तस्मात्सर्वाणि शरीराणि सर्वेषामपि। चतुर्भुजादिशरोरावच्छिन्ने क्लप्तकार्यस्य रुद्रादावपि प्रतीतेः । एतदभिप्रायेणैव- हरिरूपी महादेवो लिङ्गरूपी जनार्दनः । ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकन्नरकं व्रजेत् ॥ इत्यादि बृहन्नारदोयानि, विष्णोरन्यं तु पश्यन्ति ये मां ब्रह्माणमेव च । कुनर्कमतयो मूढाः पच्यन्ते नरकेष्वधः ॥ ये च मृढा दुरात्मानो भिन्नं पश्यन्ति मां हरेः। ब्रह्माणं च तथा तेषां भ्रूणहत्यासमं त्वघम् ।।

·द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निकम् ।
इति भविष्यत्पुराणस्थानि,
तपसा तोषयित्वा तु पितरं परमेश्वरम् ।
ब्रह्मनारायणौ पूर्व रुद्रः कल्पान्तरेऽसृजत् ।।
कल्पान्तरेषु ब्रह्मा वै विष्णुरुद्रौ जजान ह ।
विष्णुश्च भगवाँस्तद्वद्ब्रह्माणमसृजत्पुनः ।।
नारायणं पुनर्ब्रह्माणञ्च देवः पुनर्भवः ।
एवङ्कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥
परस्परस्माज्जायन्ते परस्परजयैषिणः ।
तत्र कल्पान्जवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः ।।
प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् ।
अयं परस्त्वयं नेतिसंरम्भाभिनिवेशिनः ॥
यातुधाना भविष्यन्ति पिशाचाश्च न संशयः ।
इत्यादि वायुपुराणस्थानि च वचांसि समञ्जसानि । अन्यथा गुणभेदेन
भेदसञ्चाद्विष्णुशिवादिशब्दानां शिवविष्णुनामत्वाद्यसम्भवाच्चासङ्गते-
रित्यास्तां विस्तरः।
एवं रामकृष्णादयोऽपि न विष्णुचतुर्भुजादेरवताराः किन्तु
परमेश्वरस्यैव । द्रोणपर्वणि-
चतुर्मुनिरहं शश्वल्लोकत्राणार्थमुद्यतः ।
आत्मानं प्रविभज्येह लोकानां हितमादधे ।
एका मूर्तिस्तपश्चर्या कुरुते मे भुवि स्थिता ।
अपरा पश्यति जगत्कुर्वाणा साध्वसाधुनी ॥

·१३८ भक्तिचन्द्रिकाया- अपरा कुरुते कर्म मानुषं लोकमाश्रिता। शेते चतुर्थी त्वपरा. इत्यादिना तथा ज्ञापनात् । तत्रावताराणां लक्षणं व्यवस्था वोक्ता निबन्धेषु । तथाहि । अवतारो नाम स्वसङ्कल्पपूर्वकपराधीन- व्यक्तीकृतदेहो भक्तवात्सल्याउनेकगुणोल्बणः। माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तं न तु मां द्रष्टुमर्हसि ॥(म०मा०शां ३३९-४५) इत्यादिभगवदुक्तेः। स च विभवाच भेदेन द्विविधः। तत्र विभवावतार:- गमनागमनसंश्लेषविश्लेषयोग्यं यथा भवति तथा दिव्यं देहं प्रकटयन स्थितः । सोऽपि स्वरूपावेशभेदेन द्विविधः । तत्र स्वरूपावनारः सर्वेश्वरः स्वोयाप्राकृतरूपमितरसजातीयतया प्रकटयन् स्थितः । सोऽपि मनुजामनुजभेदेन द्विविधः । तत्र मनुजो रामकृष्णादिनराकृतिः । अमनुजस्तद्वयतिरिक्तो देवतिर्यगादिः । यथोपेन्द्रमत्स्यादिः । यद्यप्यते पूर्णा एव, धर्मा++तुं बध्नामि चलिते चलिते युगे । ? तास्ता योनीः प्रविश्याऽहं प्रजानां हितकाम्यया । सर्वे सर्वगुणैः पूर्णाः सर्वदोषविवर्जिताः ॥ इत्यादिवाक्येभ्य उदाहृतश्रुतिभ्यश्च । तथाऽपि तत्र कृष्णः पूर्णः, आविष्कृतानेकशक्तिमत्त्वात् । अन्ये त्वंशकला आवि- कृताल्पशक्तिमत्वादित्यभिप्रेत्योक्तं श्रीभागवते- अन्ये चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्स्वयम् । (भाग०१-३-२८) - ·द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । इति विचारान्तरम् । आवेशावतारोऽपि स्वरूपशक्त्या- वेशभेदेन द्विविधः । तत्र स्वरूपावेशावतारः-केषुचिच्चेतनेषु स्वेन सन्निधीभूय स्थितः। .शक्तयावेशावतारः-तथैव शक्तया सन्निधीभूय स्थितः । तत्राद्यः-कपिलानन्तव्यासपरशुराम- प्रभृतिः। द्वितीयः-पृथुधन्वन्तरिप्रभृतिः । ' स्वशक्तिलेशाऽऽतभून- सर्ग' इत्यादिस्मृतेः । एवं यद्यविभूतिमत्सचं श्रीमदूर्जितमेव वा । (गी० १०-४१) इत्यादिना भगवतोक्ता आधुनिका अपि । अर्चावतारस्तु मन्त्रादिसंस्कृता मूर्तिः शालग्रामादिश्च, तत्र भगवनो मन्त्रसङ्क- ल्पादिवशतः सन्निधानात् । अत एवेश्वरत्वेन पूजातस्तेभ्यः फलम- पीत्यास्तां विस्तरः। - इति श्रीनारायणतीर्थविरचितायां शाण्डिल्यसूत्र- वृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् ।

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । ननु भक्तिः फलमेव सर्वेषां ज्ञानान्तानामुपायानामित्युक्तम् । भक्तिशब्दश्च पुराणेषु 'श्रवणं कीर्तनं विष्णो: (भा०७-५-२३) इत्यादि प्रकृत्य 'इति पुंसाऽर्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा' इत्यादिवाक्यौः श्रवणकीर्तनादौ प्रयुज्यते, तत्र च भक्तयोगः श्रूयते- सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या...... ॥ (गो० ९-१४) इति । एवं 'ये भजन्ति तु मां भक्तया' इति (गी० ९-२९ ) भक्ति- भजनयोर्भेदोऽवगम्यते । अतः का सा भक्तिः किं तद्भजनमिति जिज्ञासामपनिनीषुराह- भक्त्या भजनोपसंहाराद्गौण्या परायै तद्धेतुत्वात् ॥१॥ भक्त्येति । परायै-परभक्त्यर्थ, गौण्या वृत्त्या जीवनशब्देन लाङ्गलस्येव, भक्तिनाम्ना भजनानां कोर्तनादीनामुपसंहारात्- समयाऽन्ते कथनाद् भक्तिभजनश्रवणकोर्तनादोनामेकार्थत्वम् । साधनता च प्रतिबन्धकदुरितनिवृत्तिद्वारा परभक्तिप्रतोतिभावः । कुतः ? तद्धेतुत्वात् । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् । (गी०९-२९) ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिकम् । इत्यनेन सकलतद्भजनरूपसाधनस्य तदनुरक्तिद्वारा तदनुग्रहं प्रति हेतुत्वलाभादिति भावः। तथा च 'चित्रया यजेत' इतिवत्सामा- नाधिकरण्येन भक्तिनामकभजनेनेष्टं भावयेदित्येवार्थः । न तु भक्त्या भजनं, तेन कीर्तनादि, तेन च मयि. स्थितिरित्यादिः, वाक्य- भेदापत्तेरित्यास्तां विस्तरः । वस्तुतो गौण्या भक्त्या भजनोपसंहारादाराध्यत्वज्ञानरूप- गौणभक्तिमतां कीर्तनादिभजनानां कर्तव्यताकथनात् ‘सोमेन यजेत.' इत्यादौ सोमवता यागेनेष्टं भावयेदिति गुणविशिष्टविधान- वदत्रापि तादृशभक्तिमद्भिः कीर्तनादिभजनैः परभक्तिमुत्पादये- दिति तादृशभक्तिविशिष्टविधानमेवेति भावः । केचित्तु- ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयितेतेषु चाप्यहम्। (गी० ९-२९) इत्यत्र पदद्वयसार्थक्याय भक्त्या कीर्तनादिरूपगौणभक्त्या भजन्ति- अनुरञ्जयन्तीत्यर्थः । तथा सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः। (गी०९-१४) जितेन्द्रियाः सततं कीर्तयन्तो नामग्रहणं कुर्वन्तः, तथा यतन्तो यतमाना अर्चनादिकं दुर्वन्तः, नमस्यन्तः कायवाङ्मनोभिर्नमस्कुर्व- न्तः, मां भगवन्तमुपासते-चिन्तयन्ति, ते भक्त्या-प्रेम्णा नित्ययुक्ताः सदा संयुक्ता भवन्तीति शेषेणार्थः । दृढव्रताः-एवं तादृशकीर्तनादि- करा नित्यप्रेमयुक्ता भवन्तोति यावत् । 'माम् इति द्वयं कीर्तननमस्का- रयोः पृथक्प्राधान्यज्ञापनाय । इत्थं च भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । (गी०९-१३ ) ·१४२ भक्तिचन्द्रिकायां-. इत्यनेन परभक्तिमनूध 'सततं कीर्तयन्तो माम्' इत्यनेन कार्त- नादीनां तत्र सविनत्वमुक्त्वा 'ये भजन्ति तु मां भक्त्या' इत्युपसंहृतं भगवतेत्यभिप्रेत्याह-भक्त्या भजनेति । गौण्याः परायै इति पाठः। तथा चायमर्थ:-भक्त्या भजन्तीति साधनभक्त्या फलभक्तेः कथना- गोण्याः कीर्तनाऽऽदिरूपायाः परायै परभक्त्यर्थमेव, कुतो गौणत्व- मासान्तत्राह-तद्धेतुत्वात् परभक्तिसाधनत्वात् । तथाच कीर्तना- दिषु परभक्तिसाधनत्वेन आयुर्घतम्' इतिवदक्तिशब्दो गौण एव। एतेन 'भज सेवायाम्' इति स्मरणकीर्तनादावपि मुख्य एव भक्तिशब्दो- ऽस्त्विति निरस्तम् । लाघवादनुराग एव धातोः शक्तेः। अत एव भक्त्या स्मरति कीर्तयति नमस्यतीत्यादिप्रयोगाः । एतेन कीर्तनत्वादेरपि जातिविशेषतया तद्रूपेण शक्तिरस्त्वित्यपि परास्तमित्याहुः ॥ १ ॥ अनुरागार्थमेव कीर्तनादिभक्तिरिति कुतो निर्णीतं तत्राह- रागाऽर्थप्रकीर्तिसाहचर्याच्चतरेषाम् ॥ २ ॥ रागार्थेति । स्थाने हृषीकेश तव प्रका जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ।। (गीता अ० ११ श्लो० ३६). इत्यत्र तव प्रष्टयोपचितया कीर्त्या-कीर्तनेन कृतेन वा यशसा वा तेन जगत्-जनः प्रहृष्यंति-प्रकर्षेण सुखी भवति, अनुर- ज्यते च त्वय्यनुरागं प्राप्नोति । तत्र हों द्वारम् । स्वत्यनुरागश्व ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १४३ फलभक्तिः फलम् । तथैवान्वयव्यतिरेकादित्यर्थेन स्पष्टमेव । कीर्त- नस्यानुरागार्थत्वलाभः, तत्साहचर्यात् । 'सततं कीर्तयन्तो माम्' इत्याधुक्तानामपि तदेव फलम् , मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगन्तं येन मामुपयान्ति ते ॥ तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजन्तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ (भ. गी० १०, ९-११) इत्यादिवाक्यैरपि तथावगमादिति भावः । अत्र भजतामिति सामान्यत उक्तस्य विशेषोक्तिर्मचित्ता इति । स्मरणस्य मद्गतप्राणा इति मदर्थजीवना इत्यर्थः। अथवा चित्तोपादानाद् मद्गतबहिरि- न्द्रिया इत्यर्थः । ततश्च श्रवणार्चनादिपरिग्रहः । बोधयन्त:- स्मारयन्तः, कथयन्तः-संकीर्तयन्तः, तुष्यन्तीति भावभक्तिनिर्देशः। रमन्तोति प्रेमभक्तिनिर्देशः । तत्र भावः प्रथमावस्था प्रेमोत्तरावस्था इति तयोर्भेदेन निर्देशो बोध्यः । बुद्धियोगं स्वरूपाऽवबोधं भगव- न्मूर्तिस्फूतिश्च । येन बोधेन कथितेन द्विविधेन मां-निर्गुणं सगुण- श्वोपयान्ति प्रपद्यन्ते । प्रपत्तिश्चरमप्रेमरूपा प्रागेवोक्ता । तत्र स्वरू- पावबोधतो निर्गुणे, मूर्तिस्फूर्तितः सगुण इति विवेकः । तेषां सगुण- निर्गुणनिष्ठानामनुकम्पाऽर्थ-स्वरूपप्रासये, अहं ज्ञानदीपेन-स्वसङ्कल्पेन, अज्ञान-प्रत्यगंशाभेदावरकन्नाशयामीत्यर्थः । तथा च सिद्ध ज्ञाना- ·१४४ भक्तिचन्द्रिकायां- न्तानां सर्वेषामुपायानां प्रेमभक्तिरेव फलम् । ततो भगवदनुग्रहतच कृतार्थतेति संक्षेपः ॥ २॥ ननु कीर्तनाऽऽदेः कः काल इत्यपेक्षायामाह-- अन्तराले तु शेषाः स्युरुपास्त्यादौ च काण्डत्वात्॥३॥ अन्तराल इति । तुरवधारणे भिन्नक्रमः । अन्तराले-ज्ञानसा- धनश्रवणमननाद्यन्तराल उपारत्यादौ च क्रममुक्तिफलकोपासन- निष्कामयज्ञाऽऽदिकर्माऽऽचरणादावपि, शेषा एव-गौण्यो भक्तय एव कार्या इति शेषः । कुतः ? काण्डत्वात् यथासम्भवमेकफलसाधनस- मूहरूपत्वात् । कीर्तनाऽऽदोनां वक्ष्यमाणप्रमाणतः क्वचिदङ्गाङ्गि- भावतः, क्वचिद्विकल्पतः, क्वचित्समुच्चयतस्तत्वज्ञानपरभक्तिमुक्ति- साधनत्वस्य वक्तव्यत्वात् ॥ ३ ॥ किन्द्वारा साधनत्वन्तत्राऽऽह- ताभ्यः पावित्र्यमुपक्रमात् ॥ ४ ॥ ताभ्य इति । ताभ्यो-गौणभक्तिभ्यः, उपक्रमात-आरम्भसमय- मारभ्यैव, पावित्र्यं पापक्षयः । अभ्यस्तानामेव पापक्षयहेतुत्वमिति न नियमः, सकृदुच्चारणमात्रेणाऽजामिलादेः समस्तपापक्षयस्य पुराणेषु- अयन्तु कृतनिर्वेशो जन्मकोव्हसामपि । यद्वयाजहार विवशो नाम स्वस्ययनं हरेः।। (भाग०६-२-७) यद्वयक्षरन्नाम गिरेरितन्नृणां सकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति ।

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १४५ पवित्रकीर्ति तमलयशासनं भवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतरः॥ (भाग०४-४-१४) इत्यादिना कथनात् । तथा च समस्तदुरितक्षय एव द्वार- मिति भावः ॥ ४॥ सर्वत्र भक्त्येति कथनस्याऽऽभिप्रायान्तरं वर्णयतां मतमाह- तासु प्रधानयोगात्फलाऽऽधिक्यमेके ॥ ५॥ तास्विति । 'यो मे भक्त्या प्रयच्छति' (गी०९-२६) नमस्यन्तश्च मां भक्त्या' (भ. गो. ९-१४) इत्यादिवाक्यबलात, तासु-गौणीषु, प्रधानस्य-अनुरागस्य योगात्फलाऽऽधिक्यमेक-आचार्या मन्यन्ने । अनुरागाङ्गतया कृतकोतनाऽऽदिभिः कैवल्यमपि भवति । अन्यथा तु पापनिवृत्तिमात्रमिति भावः॥५॥ मतान्तरमाह- नाम्नेति जौमिनिः संभवात् ॥ ६ ॥ नाम्नेति । नाम्ना-तत्कीर्तनेन फलाऽऽधिक्यं जैमिनिराचार्यों मन्यते । नाम्नेत्युपलक्षणम् । एकविधगौणभक्तावन्यविधायास्तस्या अङ्गत्वसंभवात् । स्मयते हि पूजायां स्तुत्यादेरङ्गत्वम् । तथा च भक्त्या प्रयच्छति' (गो० ९.२६) इत्यादौ गौणभक्तिरेवार्थः । परेतु भक्तिनाम्ना नमस्कारेण परभक्तिं भावयेदित्यादिरूपेणान्वयं जैमिनिर्मन्यते 'श्येनेनाभिचरन् यजेत' इत्यादाविव संभवादित्यभिप्राय वर्णयन्ति । तेषामयमभिप्रायः कर्मभ्य उत्कर्षलाभाय नामकरणमाव- ·भक्तिचन्द्रिकायां- श्यकमिति । एतेन श्रवणतकोनाऽऽदिकमुद्दिश्य भक्त्येत्याराध्यत्वज्ञा- नानुरागाऽऽदिरूपसाधनभक्तिर्विधीयते श्रवणकीर्तनाऽऽदिकं यत्तत्र- नाराध्यबुद्धयाऽनुरागेण वेति । अतोऽयं दध्ना जुहोति' इत्यादिव- गुणविधिरेवेति निरस्तम् । वाजपेय इव विरुद्धत्रिकद्वयाऽऽपत्तिभियां तदभागत् । तथा हि 'वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत' इत्यत्र गुणविधिः कर्मनामधेयं वेति सन्देहे समाहितम् , यद्ययं गुणविधिः स्यात्तर्हि वाजशब्दस्यान्नवारित्वेन स एव गुणो वाच्यः। तथा सनि तस्य तृतीयया यजत्यर्थ प्रति गुणत्वम् । यागस्य च द्रव्यं प्रति प्रधानता, तस्यैव यागस्य फल प्रति करणत्वेन गुणता । किमुद्दिश्य किं विधीयते' इति विचारे यागमुद्दिश्य वाजपेयो विधोयत इति यागस्योद्देश्यत्वम्, द्रव्यं प्रति यागस्योद्देश्यत्वा- ज्ञातत्वमज्ञातत्वञ्च विधेयत्वात्फलं प्रति, तथा च विरूद्धत्रिकद्वय- मारोत, न चैतदेकरयां प्रतीतावेकस्य युक्तम् , अतो वाजपेयशब्दः कर्मनामधेयमिति यथा, तथा प्रकृतेऽप्यनुरागाऽऽदिलक्षणभक्ति- रूपगुणयुक्तायाः श्रवणाऽऽदिभक्तेः फलसाधनत्वे विवक्षिते तस्याऽऽ नुरागाऽऽदिकं प्रति प्राधान्यात्फलं प्रति च गुणभावाद्विरुद्धत्रिकद्वया- ऽऽपत्तिरनिवार्यैव स्यात् । तस्माद्भक्तिशब्दोऽत्र कीर्तनाऽऽदिभक्ति- नामधेयमेव । 'दना जुहोति' इत्यादौ तु होमप्रापकवाक्यान्तरस्या- पि ‘होत्रं जुहोति' इत्यस्य स्फुटत्वाद्गुणविधित्वमेव । नात्र तथेति संक्षेपः ॥६॥ श्रवणं कीर्तनं विष्मोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ।। ..

·१४७ द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । इति पुंसाऽपिता विष्णोक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ।। भाग,७,५,२३-२४) इत्यत्र समुच्चयासमुच्चयसन्देहे नवलक्षणेतिकथनात्समुच्य एवेति प्राप्त आह- अप्रयोगानां यथाकालसंभवो गृहाऽऽदिवत् ॥७॥ अप्रयोगानामिति । एकत्र प्रयोगानापन्नानां श्रवणकीर्तनाऽऽदीनां यथाकालं संभव-उदयः, गृहाऽऽदिवत् । यथा गृहसाधनतृणाऽऽद्या- हरणं कदाचित्समुच्चितं कदाचिन्न, तथा श्रवणकीर्तनाऽऽदिकं कदा- चित्समुच्चितम् । यथाऽम्बरीषस्य- स वै मनः कृष्णपदाऽरविन्दयो- चांसि बैकुण्ठगुणाऽनुवर्णने । करौ हरेमन्दिरमार्जनाऽऽदिषु श्रुतिं चकाराऽच्युतसत्कथोदये ॥ ( भा० ९-४-१८ ) इत्यादि । कदाचिन्न समुचितम् । एकेनैव साध्याऽव्यभिचार- श्रवणात । यथा- श्रीविष्णोः श्रवणे परोनिदभवद्वैयासकिः कीर्तने प्रह्लादः स्मरणे तदनिभजने लक्ष्मीः पृथुः पूजने । अक्रूररत्वभिवन्दने चं हनुमान्दास्ये च सख्येऽर्जनः सर्वस्वाऽऽत्मनिवेदने बलिरभूत्कैवल्यमेषां समम् ॥ इति तरमात्समुच्चयो नाऽऽवश्यक: । एकप्रयोगाऽऽपन्नाना- मेव समुच्चयेनानुष्ठानादिति भावः । श्रद्धा साक्षाद्रूपा न तु कर्माऽऽद्यर्पणरूपा । पारम्परिकी-विष्णांवर्पिता तदर्थमेवेदमिति - ·- - १४८ भक्तिचन्द्रिकायां- भाविता न तु धर्माऽऽदिष्वर्पिता, एवं भूता चैक्रियेत, तदाऽनेन यद्धीतं तदुत्तमं मन्य इत्यर्थः । तत्र श्रवणन्नाम सगुणस्य निर्गुणस्य वा शब्दकरणकशाब्दबोधस्तत्प्रतिपादकशब्दस्य श्रोत्रेण ग्रहणश्च । कीर्तनम्-सगुणस्य निर्गुणस्य च बोधकशब्दस्योच्चारणम् । स्मरणम्- स एवंविधगुण इत्याद्याकारा स्मृतिः । पादसेवनम्-परिचर्या विष्णुप्रतिमापादसम्बन्धिगृहलेपनाऽऽदिरूपा गुरोरपि परमेश्वररूपत्वा- तस्य, भगवद्भक्तस्य वा पादसंवाहनरूपा च । अनम्-श्रवणाऽऽ- दिभिन्नो विष्णुप्रीतिहेतुापारः प्रतिमाऽऽदौ गन्धपुष्पाऽऽद्यर्पणरूपः। वन्दनम्-पूजाबहिर्भूतनमस्कारो गुरुशालग्रामप्रतिमाभगवद्भक्तानाम्। दास्यम्-दासस्येव परमेश्वरप्रीतिफलकं सकलकर्माऽर्पणम् । यत्करोषि यदनासि यज्जुहोषि ददासि यन् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ (गी० ९-२७ ) इत्यादिना लौकिकवैदिकसकलकार्पणस्य भगवति कर्तव्यत्वे- नोक्तत्वात् । क्रियाया भगवत्प्रीतिमात्रफलकतापर्यवसानमेव हि परमेश्वरे परमगुरौ समर्पणम् । सख्यम् - विश्वासो मित्रवृत्तिश्चेति द्विविधम् । तत्राऽऽद्यं यथा महाभारते- प्रतिज्ञा तव गोविन्द न मे भक्तः प्रणश्यति । इति संस्मृत्य संस्मृत्य प्राणान्सन्धारयाम्यहम् ॥ इति । द्वितीयं बन्धुभावेन हिताऽशंसनम् । संहितायाम्- परिचर्यापराः केचित्प्रसादेषु च शेरते । मनुष्यमिव तन्द्रष्टुं व्यवहर्तुं च बन्धुवत् ॥ इति यथा अगरत्य- ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १४९ आत्मनिवेदनम्-गवाश्चाऽऽदिस्थानीयस्य स्वस्य देहाऽऽदि- सङ्घातस्य तदेकभजनाऽर्थ विक्रयस्थानीयं तस्मिन्नर्पणम् । यत्र तद्भरणपालनचिन्ताऽपि स्खयन्न क्रियते । एतदेवाऽर्पणपूर्वकं करणम् । यथा कस्मैचिद् दुग्धे देये गवां दानमिति । एवं अहमेव परो विष्णुमयि सर्वमिदजगत । इति यः सततं पश्येत्तं विद्यादुत्तमोत्तमम् ॥ एकः समस्तं यदिहाऽस्ति किंचित तदच्युतो नाऽस्ति परन्ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेत- दात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् ॥ इत्यादि बोध्यम् । सर्वस्य पृथक्सत्वनिरासादात्मनि विष्णौ समर्पणात । अस्मिन्पक्षे स्त्री-पुत्राऽऽदिरूपे विष्णावर्पिता कृतैव भक्तिरधीयते न शास्त्रेण । यद्वा साक्षाद्विष्णुत्वेन क्रियते । तदो- त्तममधीतं मन्य इति श्लोकार्थः । अत एव सर्वेषामेव भक्तानामिष्टः प्रियतमो मम । यो हि ज्ञानेन मां नित्यमाराधयति नाऽन्यथा ॥ इत्यादिवचनबलतः कर्ममिश्राऽऽदिभेदेन भक्तिविभागेषु ज्ञानमिश्रामेवोत्तमामाहुर्भागवताः । द्वैतभ्रमतिरस्कारतो मुक्तिपर्य- वसायिवनत् । तथा हि । भक्तिर्द्वधा विहिताऽविहिता च । तत्राविहिता रागाऽनुगा । रागाऽऽस्मिका कामाऽनुसृता या परमेश्वरेष्वारसिकी परमाऽऽविष्टता रागस्तन्मयी रागाऽऽत्मिका व्रजवासिजनेष्वभिव्यक्ता। सेयं द्विविधा । कामरूपा सम्बन्धरूपा ·१५० भक्तिचन्द्रिकायां- चेति । कामरूपा गोपोषु । सम्बन्धरूपा नन्दाऽऽदिषु, पितृत्वाऽऽ- द्यभिमानमूला। अस्यां न. शास्त्रविस्तरः । अथ विहिता श्रवण- कीर्तनाऽऽदिरूपोक्ता । सा च त्रेधा । कर्ममिश्रा, कर्मज्ञानमिश्रा, ज्ञानमात्रमिश्रा च । तत्र कर्ममिश्रा सात्विकी राजसी. तामसी चैति त्रेधा । तत्र सात्विकी त्रेधा । पापनाशार्था भगवत्प्रीत्यर्था विधि- सिद्धयर्था च । कर्मनिहारमुद्दिश्य परमिन्वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भावःस सात्विकः॥ (भा.४-२१-१८) इति स्मृतेः। एतस्याश्च दास्यभक्तावन्तर्भावः। भगवदाज्ञा- परिपालनरूपत्वेन भगवत्प्रीतिमात्रफलकनायां पर्यवसानात् । ननु कर्मनिहरिः-पापक्षयः स्वगतं फलम् । तदर्थ क्रियमाणस्य कर्मणो दास्यरूपत्वे स्वगनस्वर्गकामनया क्रियमाणमपि दास्यं स्यादिति चेन्न । पापस्येश्वरं प्रत्याज्ञालङ्घनरूपापराधजन्यत्वेन तत्क्षयकामनया क्रियमाणस्य कर्मणो दासत्वसंभवात । अपराधिनो. हि प्रभु प्रति दास्यमाचरन्तोऽपराधान्मुच्यन्त इति लोके दृष्टम् । तथा च स्वगतसुख- मनुद्दिश्य विहितं कर्म कुर्वतां दासत्वं नेतरेषाम् । अत एवोक्तम्- यस्ते आशिष आशास्ते न स भृत्यः स वै वणिक् । इति । राजसी त्रेधा । विषयाऽर्था, यशोऽर्था, ऐश्वर्याऽर्था चेति । विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव च । अर्चाऽऽदावर्चयेद्यो मां पृथग्भावः स राजसः॥ इति स्मृतेः । एवन्तामसो त्रेधा । हिंसाऽर्था, दम्भाऽर्था, मात्सर्याऽर्था च।

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १५१ दास्यभक्तौ राजसतामसभक्त्योस्तु योग्यतयाऽर्चनभक्तावेव निवेशो बोध्यः । कर्तृगतसुखफलकत्वात् । इत्यास्तां विस्तरः । कर्मज्ञानमिश्रा त्रेधा । उत्तमा मध्यमा प्राकृता च । सत्वतारतम्यात् । तत्रोत्तमः सर्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः । भूतानि भगवत्यात्मन्येप भागवतोत्तमः ।। (भा०११-२-४५) इति सर्वभूतग्रहणसमयेऽपि द्रवावस्थाप्रविष्टभगवदाकारताया एव प्रकाशमानत्वाजतुरङ्गबत्सर्वभूतेषु भगवद्भावनोपपचेरयं भागव- तोत्तमः । तादृशसंस्कारस्यानपायादिति भावः । एतादृशभाना- न्यथानुपपत्त्या प्राक् पूर्णा द्रवाऽवस्था प्रतीयते । ईषद्रवाऽवस्था- यान्तु मध्यमः। ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विपत्सु च । प्रेम मैत्री कृपोपेक्षायःकरोति स मध्यमः॥ (भा०१२-२-४६) इत्युक्तः । एतादृगवस्थातोऽने पूर्णद्रवावस्थाया उत्पत्य- मानत्वादिति भावः । यस्य तु चित्ते न द्रवावस्था पुष्टा नापी- षदुत्पन्ना । किन्तु तदर्थ भागवतधर्मान् श्रद्धयाऽनुतिष्ठति स का- ठिन्यावस्थाविनाशसामग्या विशिष्टः प्राकृतः । अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते । नतद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तःप्राकृतःस्मृतः॥ (भा०११-२-४७) इत्युक्तः । प्रकृतिश्चाऽऽरम्भस्तस्यां वर्तमानः प्राकृतः । प्रारब्धभक्तिसाधनानुष्ठान इत्यर्थः । अत्रोत्तमाया आत्मनिवेदने, मध्यमाया दास्ये, प्राकृताया अर्चनेऽन्तर्भावो बोध्य इति संक्षेपः ! ज्ञानमात्रमिश्रा-

·१५२
भक्तिचन्द्रिकायां-
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये ।
मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाऽम्भसोऽम्बुधौ।।इति(भा०३-२९-११)
अत्रावच्छिन्नेति धारावाहिकता दर्शिता । यथा गङ्गाऽम्भस
इति दृष्टान्तेन मनस्यपि धारावाहिको द्रवावस्था । मयि सर्वगुहा-
शये मनोगतिरिति सर्वेशाऽऽकारता । तेनाद्रवाऽवस्थायां धारा-
वाहिक्यपि वृत्तिवाऽवस्थायामपि आशुविनाशिनी सा, द्रवत्वधारा-
वाहिकत्वयुक्ताऽपि सर्वेशाविषया न भक्तिरित्युक्तम् । सोऽयं द्रवा-
वस्थाप्रविष्टभगवत्स्वरूपभानस्य त्रिविधत्वात् त्रिविधः । तत्राऽऽद्यः
प्रपञ्चसत्यत्वभानसहितः । यथा-
-
खं वायुमग्नि सलिलं महीं च ।
ज्योतींषि सर्वाणि दिशो द्रुमाऽऽदीन् ।
सरित्समुद्राँश्च हरेः शरीरम् ।
यत्किञ्च भूतं प्रणमेदनन्यः ॥ (भा० ११-२-४१)
इत्यादि । अनेन प्राकृतो भागवतोत्तम उक्तः। द्वितीयः
प्रपञ्चमिथ्यात्वमानसहितः । यथा-
तस्मादिदञ्जगदशेषमसत्स्वरूपं
स्वप्नाऽऽभमस्तधिषणं पुरुदुःखदुःखम् ।।
स्वय्येवनित्यसुखबोधतनावनन्ते
मायात उग्रदपि यत्सदिवावभाति ।। (भा०१८-१४-२२)
अनेन मध्यमो भागवतोत्तम उक्तः । तृतीयः प्रकारद्वयेनापि
प्रपञ्चभानविरहितः । यथा-

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १५३ ध्यायतश्चरणाऽम्भोजं भावनिर्जितचेतसा । औत्कण्ठयाऽश्रुकलाऽक्षस्य हृद्यासोन्मे शनैर्हरिः ॥ प्रेमाऽतिभरनिर्मिन्नपुलकाङ्गोऽतिनिर्भरः । आनन्दसंग्सवेलीनो नाऽपश्यमुभयं मुने।। इति(भा०१-६-१७-१८ अनेनोत्तमो भागवतोसम उक्तः । एवं मध्यमाऽऽदिभेदाः स्वयमुदाहार्याः । तथा च साधनपरिपाकेनोत्तरोत्तरभूमिलाभः । तत्र कर्ममिश्रा गृहस्थानां, कर्मज्ञानमिश्रा वानप्रस्थानां, ज्ञानमात्र- मिश्रा भिक्षुणाम् । निविण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु । तेष्वनिर्विष्णयोगानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ।। यदृच्छया मत्कथाऽऽदौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् । न निर्विष्णोनाऽतिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः॥ (भ०११-२०-७-८) इति स्मृतेः । अत्रानिर्विष्णानां न्यासिनां कर्मसु सत्सु ज्ञानयोगः। कर्मज्ञानयोग इत्यर्थः । तादृशस्य भक्तिः कर्मज्ञानमिश्रा । निर्विण्णस्य तु कर्मपरित्यागतो ज्ञानम् । तादृशस्य ज्ञानमात्रमिश्रा सर्वोत्तमा । परमोत्कृष्टसाध्यसाधनकत्वात् । सेयं वैधी भक्तिरेकाङ्गाऽनेकाऽङ्गा वा परतत्ववैमुख्यपरिहारेण परभक्त येऽवश्यमेत्र सम्पादनीयेति ग्रन्थ- तात्पयार्थः ॥७॥ तेधिदमेवाऽऽवश्यकमित्यपि नियमोनाऽस्तीत्यभिप्रेत्याऽऽह- ईश्वरतुष्टरेकोऽपि बली ॥ ८॥ ईश्वरेति । कीर्तनाऽऽदिषु यः कश्चिदेकोऽप्यभ्यासाऽनुरागा- ऽऽदिगुणयुक्ततयेश्वरतुष्टिविशेषजनकश्चैत्स एव बली सर्वार्थदः ।

·: - १५४ भक्तिचन्द्रिकायां- 'मचित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि' (भ. गो. १८-५८) इत्यादि प्रमाणादिति भावः । न च प्रत्येकं व्यभिचारः। तृणारणिमणि न्यायेन कारणत्वस्य विवक्षितत्वादित्यास्तां विस्तरः । एवमत्र बलित्व- कथनेन क्लेशघ्नत्वं सुखदत्वं च ज्ञापितम् । तथा हि क्लेशः कर्माशय- स्तद्वीजमविद्यारिमतारागद्वेषाऽभिनिवेशाश्च । तत्र कर्माऽशयः प्रारब्धाप्रारब्धभेदेन द्विविधः । तत्र प्रारब्धहरत्वं यथा तृतीये- यन्नामधेयश्रवणाऽनुकीर्तना-। यत्प्रवणाद्यस्मरणादपि क्वचित् ॥ श्वादोऽपि सद्यः सवनाय कल्पते । कुतः पुनस्ते भगवन्नु दर्शनात् ॥ इति । (भा. ३-३३-६) दुर्जातिरेव सवनायोग्यत्वे हेतुः । दुर्जात्यारम्भकं पापं भवेत्प्रारब्धमेव तत् । अप्रारब्धहरत्वं यथकादशस्कन्धे- यथाऽग्निः सुसमिद्धार्चिः करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नशः॥इति।(अ. १४-१९) अविद्याहरत्वं यथा चतुर्थे- यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या । कर्माऽऽशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्तः ॥ तद्वन्द रिक्तमतयो यतयो निरुद्ध- । श्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ (अ. २२-३६) बीजहरत्वं यथा षष्ठे- तैस्तान्यपानि पूयन्ते तपोदानवताऽऽदिभिः । - ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १५५ नाऽधर्मजं तद्धृदयं तदपीशाघिसेवया ॥ इति । (अ.२-१७) सुखदत्वं यथा तन्त्रे- सिद्धयः परमाऽऽश्चर्या भुक्तिमुक्तिश्च शाश्वती । नित्यं च परमाऽऽनन्दं भवेद् गोविन्दभक्तितः ॥ एवं सद्गुणाऽऽदिप्रदत्वमपि बोध्यम् । यथा पञ्चमे- यस्याऽस्तिभक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुराः । हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहिः ॥ इति । (अ.१८-१२) तथा भगवदाकर्षकत्वमपि, यथा एकादशे- न साधयति मां योगो न साङ्ख्य धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ (अ.१४.२०) इति दिक् ॥८॥ कदा क्लेशनत्वलक्षणं बलमित्याशङ्कय 'स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्' । ( भ. गो. २-४०) इति प्रमाणायदा परमेश्वरप्रीत्युदेशेन क्रियते तदैवेत्यभिप्रेत्याऽऽह- अबन्धोऽर्पणस्य मुखम् ॥ ९ ॥ अबन्ध इति । प्रीणातु भगवानीशः कर्मणाऽनेन शाश्वतः ।

·- १५६ भक्तिचन्द्रिकायां- करोनि सततं बुद्धया ब्रह्माऽर्पणमिदं परम् ॥ इति । यथोक्ताऽर्पणघटितस्यैवाऽबन्धो बन्धाऽभावोऽखिलक्लेशाविध्वंस- रूपो, मुखद्वारं ब्रह्माऽवाप्तिलक्षणकैवल्य इति शेषेणाऽर्थः । ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माऽग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ ( भ.गी. ४-२४) इत्यपि ब्रह्मार्पणं बोध्यम् । वस्तुत एतादृशस्यैव ब्रह्मप्रापकत्व- श्रवणात् ॥ ९॥ गीतायान्द्वादशाऽध्याये- मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव स भूतहिते रताः ।। ( श्लो० २-४) इत्युपक्रम्य- ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ (श्लो० २-६) इत्युक्त्या ध्यानमप्यङ्गं भक्तौ लभ्यते । तत्र 'य एषोऽन्तरा- दित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेशः' ।(छां.१-६-६) ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजाऽऽसनसन्निविष्टः ।

·- द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १५७ केयूरवान्मकरकुण्डलवान् किरोटो हारी हिरमयवपुधृतशङ्खचक्रः ॥ (नार० पं० ११-७१) इत्येवंरूपमेव किं ध्येयं सगुणम्, उत रूपाऽन्तरमेव । यथा- सौरिमण्डलमध्यस्थं साम्बं संसारभेषजम् । नीलग्रीवं विरूपाऽक्षं नमामि शिवमव्ययम् ॥ इत्यादि। अथवा निर्गुणमेव । यथा- एकं ज्योतिर्मयं शुद्धं सर्वगं व्योमवदृढम् । अव्यक्तममलं नित्यमादिमध्याऽन्तवर्जितम् ।। स्थूलसूक्ष्ममनाकाशमसंस्पर्शमचाक्षुषम् । न रसं न च गन्धाऽऽढ्यमप्रमेयमनूपमम् ॥ आनन्दमजरं नित्यं सदसत्सर्वकारणम् । सर्वाऽऽधारं जगद्रूपममूर्तमजमव्ययम् ॥ अदृश्यं दृश्यमध्यस्थं बहिःस्थं सर्वतोमुखम् । सर्वदृक् सर्वतःपादं सर्वरपृक् सर्वतःशिरः ॥ ब्रह्म ब्रह्ममयोऽहं स्यामिति तत्वस्य वेदनम् ॥ इति । तत्राऽऽह- ध्याननियमस्तु दृष्टसौकर्यात् ।। १० ।। ध्यानेति । तुशब्दो नकारार्थः । इदमेव ध्येयमिति ध्येय- नियमो ध्याने नास्तीत्यर्थः । कुतः दृष्टसौकर्यात् । यथाऽभिमत- ध्यानादेव चित्तप्रसादरूपदृष्टसौकर्यसम्भवात् । तथा च यस्य यद्रूप- ध्यानादेवाऽऽनन्द आविर्भवति तेन तदेव रूपमभिमतं ध्यातव्यमिति भावः । एतदभिनेत्यैव भगवान्पतञ्जलिरप्याह-"यथाऽभिमतध्याना- ·१५८ भक्तिचन्द्रिकायां- द्वा"इति ( यो० सू०१-३९)।अथवा 'ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः प्राच्यां दिशि' इति दिजियमः । 'प्राचीनप्रवणेन वैश्वदेवेन यजेत' इति देश- नियमः। 'अपराह्ने पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति' इति कालनियमस्तदेतत्त्रयं यथा कर्मणि दृश्यते तथा ध्यानेऽप्यस्ति न वेति सन्देहे- ऽस्तीति प्राप्तम् । वैदिकत्वस्याविशेषात् । इत्थं च तत्साध्यायां भक्तावपि देशकालनियमः प्राप्त इत्यत आह-ध्यानेति । दिग्देश- कालनियमो ध्याने नास्ति । कुतः दृष्टसौकर्यात । मनोऽनुकूल- देशकालाऽऽदिकं दृष्टसौकर्यन्तस्माद्ध्यानस्य सम्भवादित्यर्थः । अयं भावः । ऐकाग्रयं हि ध्यानस्य प्रधानसाधनम् । न च तस्य दिगादिनियत्या कश्चिदतिशयो विद्यतेऽतो नास्ति नियमः अत एव श्रुतियोगाऽभ्यासाय प्रदेशं निर्दिशन्तो मनोऽनुकूल इत्ये- वाऽऽह-'यस्मिन्देशकालाऽऽदौ मनस ऐकाग्यू तत्रैव युद्ध्यात्' । न तु शास्त्रेण नियमतः कश्चिदेशकालादिरस्तीत्यर्थः। 'समे शुचौ वह्निवालुकाविवर्जिते' इत्यादिदेशविशेषः श्रूयत इति चेत्सत्यम् । प्राणाऽऽयामाऽर्थन्तदिति बोध्यम् । अन्यथा रोगप्रसङ्गादिति । तस्मानास्ति ध्याने देशकालाऽऽदिनियमः । आह चैवं भगवान् बादरायणोऽपि 'यत्रैकाऽग्रता तत्राऽविशेषा३' (० म०४-१-११) इति । अतो ध्याननिर्वायां भक्तावपि न दिगादिनियम इति भावः ॥१०॥ तद्यजिः पूजायामितरेषान्तु नैवम् ॥ ११ ॥ तद्यजिरिति । 'मद्याजी मां नमस्कुरु (भ.गी.९-३४) 'यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्' (भ. गी. ९-२५) इत्यादौ परमेश्वरयजिः पूजायां प्रयुक्तो मन्तव्यः । यज देवपूजासङ्गतिकरणदाने- ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १५९ ष्विति पाठात् । इतरेषां-गौणभजनानां, नैवम्-न पूजा- तुल्यतया यजिव्यपदेश्यत्वम् । मुख्यपूजायागस्योपादानसम्भवेऽमु- ख्यग्रहणमन्याय्यम् । नमस्काराऽऽदिसाहचर्यमप्यत एव सुतरामुप- पन्नं भवतीति भावः । उपलक्षणं चैतदन्येषामपि यागानाम् । तेषामपि प्रीतिफलकवहानत्वेन यज्यर्थत्वात् । न च तेषां प्रीति- फलकत्वे मानाऽभावः। दानव्रततपोहोमजपस्वाध्यायसंयमैः । श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यैः कृष्ण भक्तिहि साध्यते॥(भा.१०-४७-२४) वर्णाऽऽश्रमाऽऽचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते नाऽन्यः पन्थास्तत्तोषकारणम् ॥ इत्यादिवाक्यस्यैव मानत्वात् ॥ ११ ॥ पूजाप्रसङ्गादधिकरणचतुष्कम्- पादोदकन्तु पाद्यमव्याप्तेः ॥ १२ ॥ पादोदकमिति । गङ्गाप्रयागपुष्करनैमिषाणि । पुण्यानि यानि कुरुजाङ्गलयामुनानि ॥ कालेन तीर्थसलिलानि पुनन्ति पापा- त्पादोदकं भगवतः प्रपुनाति सकः ॥(नृ.पु.५९-४६) इत्यादिना पावनत्वेनोक्तं पादोदकं पाद्यरूपमेव । पादसंयुक्त- जलस्य पादोदकत्वे शालग्रामपूजायां पादोदके तत्पाद्ये (च) पादोदक व्यवहाराऽनापतेश्चेति भावः ॥ १२ ॥ भगवते स्वयमर्पितं नैवेद्यं ग्राह्यन्नवेति सन्देहे-न ग्राह्यम् ।

·१६० भक्तिचन्द्रिकायां- दत्ताऽपहारिताप्रसङ्गादिति प्राप्त आह- स्वयमप्यर्पितं ग्राह्यमविशेषात् ॥ १३ ॥ स्वयमपीति । पूजायां भगवते दत्तन्नैवेद्यं निर्माल्याऽऽदिक स्वयमपि ग्राह्यमेव । कुतः अविशेषात्-भागवद्-भागवतत्वाऽ- विशेषादित्यर्थः। तथा- विप्रेभ्यस्त्वथ तद्देयं ब्रह्मणे यन्निवेदितम् । वैष्णवं सात्वतेभ्यश्च भस्माङ्गेभ्यश्च शाम्भवम् ॥ इत्यादिना भागवतेभ्यो नैवेद्यनिर्माल्याऽऽदिप्रतिपत्तेविधानाद- स्याऽपि तद्वदेव भागवतत्वान्नैवेद्याऽऽदिग्रहणमुचितमेवेति भावः । अत एवानिवेदिताऽन्ननिन्दा तद्भोजने निषेधश्च श्रूयते- अन्नं विष्ठा पयो मूत्रं यद्विष्णोरनिवेदितम् । न तत्स्वयं समश्नोयायद्विष्णोन निवेदितम् ॥ 'यन्न दद्यान्न तदश्नीयात्' इत्यादि । न च दत्ताऽपहारिता- प्रसङ्गः । इदं ममेत्यादिना देवतोद्देशेन त्यक्तद्रव्यपरिग्रहण एव दत्ताऽपहारित्वप्रसक्तेः । 'भवदीयमेवेदमनुजानातु' भवान् इत्यादिरूपं चैतोवृत्तिविशेषं निवेदनं कृत्वा ग्रहणे तु न तत्प्रसक्ति:- गन्धान्नवरभक्ष्यांश्च स्रजो वासांसि भूषणम् । दत्वा तु देवदेवाय तच्छेषाण्युपभुञ्जत ॥ इत्यादिवाक्यपालोचनतस्तथावगमात् । अत एव दत्त- जातीयमेकराश्यवशिष्टमपि भुञ्जीतेति यतोऽन्योद्देशेन त्यक्तस्यापि- 'उत्तराऽर्धास्त्विष्टकृतेऽवद्यति' 'यजमानपञ्चमाः पुरोडाशं भक्षयन्ति' ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १६? इत्यादिवाक्यैः प्रतिपत्तिपरैरविशेषात् । 'नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम्' इत्या- दीनान्तु यावद्देवोपयोगं तद्ग्रहणरूपप्रतिपत्तिनिषेधकत्वान्न तैर्वि- रोध इति मन्तव्यम् । ननु प्रतिपत्तिः स्वस्वत्वाऽऽपादिका, न वा। अन्त्ये परस्वग्रहणनिबन्धनमिष्टं स्यात् । आये स्वसत्चानुकूल- व्यापारत्वात् 'सात्वतेभ्यो ददाति' इतिवत्स्वस्मै ददातोत्यपि स्यात् । तथा च सर्वत्र 'ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्' इत्यादिना ब्राह्मणत्वादात्मनेऽपि दान- प्रसङ्ग इति चेन्मैवम् । दानस्य स्वस्वत्वध्वंसेन परस्वत्वाऽऽपादनरूप- त्वात् । प्रतिपत्तौ तु नैवम् । स्वस्वत्वाऽऽपादनमात्रत्वात् । तस्मात्स्वयं ग्रहणेऽपि न दोष इत्यास्तां विस्तरः ॥ १३ ॥ पूजायामपराधवर्जनतत्प्रायश्चित्तयोरपि विहितत्वात्तत्र व्यव- स्थामाह- निमित्तगुणव्यपेक्षणादपराधेषु व्यवथा ॥ १४ ॥ निमित्तेति । अपराधाः केचिद्विहितकर्मसम्बन्धेनाऽधीताः । केचिदन्यथाऽधोताः । तेषाद्यानां क्रत्वपकारकत्वम् । तद्वाक्यशेष नरकाऽऽदिफलश्रुतिस्तु निन्दाऽर्थवादमात्रम् । अन्त्यानां पुरुषाऽना- ऽऽपादकत्वम् । तथा तत्तत्प्रायश्चित्तानामपि ऋत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं मन्तव्यम् । अक्षराऽर्थस्तु-निमित्तं-ज्ञापकं शास्त्रं, तस्य गुणः पूर्वोक्तं द्विविधमधीतत्वम् । तदनुसारादपराधेषु-निषिद्धेषु क्रत्वपकार- कत्वपुरुषापकारकत्वव्यवस्थेति । तत्र -'देवपूजाऽपराधास्ते द्वात्रिंशत्परिकीर्तिताः' (व०-पु०१२४-४)। इत्यादयः प्रथमाः। 'सतां निन्दा नाम्नः परममपराधं वितनुते । इत्येवमादयो द्वितीयाः। तत्र द्वात्रिंशदपराधा यथा- ·१६२ भक्तिचन्द्रिकायां- यानैर्वा पादुकैर्वाऽपि गमनं भगवद्गृहे । देवोत्सवाऽऽद्यसेवा च अप्रणामस्तदग्रतः। एकहस्तप्रणामश्च तत्पुरस्तात्स्वदक्षिणम् । उच्छिष्टे च तथाऽऽशौचे भगवद्वन्दनाऽऽदिकम् ।। पादप्रसारणं चाऽग्रे तथा पर्यङ्कवन्धनम् । शयनं भाषणं चैव मिथ्याभाषणमेव च ॥ उच्चैर्भाषा वृथा जल्पो रोदनाऽऽदि च विग्रहः । निग्रहाऽनुग्रहौ चैव स्त्रीष्वसत्कृतभाषणम् ।। अश्लीलकथनं चैव अधोवायुविमोचनम् । कम्बलाऽऽस्तरणं चैव परनिन्दा परस्तुतिः ॥ शक्तौ गौणोपचारश्च अनिवेदितभक्षणम् । तत्तत्कालोद्भवानां च फलाऽऽदीनामनर्पणम् ॥ तथा दानं च कर्मण्यपुष्पाऽऽदीनां विपर्ययात् । दानं च देवतानिन्दा गुरौ मौनं निजस्तुतिः ॥ इति । विपर्ययाद् दानगन्धमाल्यान्यदत्वा धूपाऽऽद्यर्पणरूपम् । एवम- न्येऽपराधा देवर्षीणामभिमुखे जृम्भणाऽऽक्रोशनप्रभृतयो द्रष्टव्याः॥१४॥ पूजायां पत्राऽऽदेरपि दानं श्रूयते । तत्किं पुष्पदानाऽऽदिना तुल्यफलं नवेति सन्देहे 'पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रय- च्छति' (भ. गो. ६-२६ ) इतिश्रवणात्तुल्यफलमिति प्राप्त आह- पत्राऽऽदेर्दानमन्यथा हि वैशिष्टयम् ॥ १५ ॥ पत्राऽऽदेरिति । अन्यथाऽशक्तौ पत्राऽऽदेर्दानं पुष्पाऽऽदि- स्थान इति शेषः । हि-यतो, वैशिष्टय-मुख्यता । पुष्पाऽऽदिदान- ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । स्येति शेषः । तथा च शक्तस्य न पुष्पाऽऽदिदानतुल्यं पत्राऽऽदि- दानम् । अशक्तस्य तु भवति । मुख्यानुकल्पयोस्तथैवान्यत्र व्यवस्थापनादित्यास्तां विस्तरः। परे त्वत्र- - ) यद्यदिष्टतमं लोके यच्चान्यदपि ते गृहे । तत्तद्धि देयं प्रीत्यर्थं देवदेवाय चक्रिणे ॥ इत्यादिना प्राप्तस्य भगवदुद्देश्यकसर्वदानस्य भक्त्यङ्गत्वविधिः। अन्यथा पत्राऽऽदिचतुष्टयविशिष्टविधानं स्यात् । प्रत्येकविधौ वाक्यभेदात् । तस्मात्पत्राऽऽदिशब्देन प्राप्तं दानमनूध 'उपव्ययते' (ते. सं. ) इत्यनेनोपवीतस्य दर्शाऽङ्गत्ववद्भक्त्यङ्गत्वविधिरेव युक्त इत्यभिप्रायं वर्णयन्ति । तत्सुधीभिः परिशीलनीयम् ॥ १५ ॥ ननु स्वस्ववर्णाऽऽश्रमोचितकर्माऽऽचरणमपि पुमर्थहेतु भवति किमितिश्रवणकीर्तनाऽऽदिष्वेवाऽऽग्रहस्तत्राऽऽह- सुकृतजत्वात्परहेतुभावाच्च क्रियासु ताः श्रेयस्यः ॥ १६ ॥ सुकृतेति । ता:-श्रवणकीर्तनाऽऽदिभक्तयः, क्रिया-सुखस्व- वर्णाऽऽश्रमोचितशुक्लकृष्णक्रियाऽपेक्षया श्रेयस्य इति श्रेष्ठाः केवलं शुक्लतयैकान्तिकाऽऽत्यन्तिकपुमर्थ हेतुत्वात् । एतदभिप्रेत्यैवोक्तं श्रीभागवते- त्यक्त्वा स्वधर्म चरणाऽम्बुजं हरे- भजनपक्कोऽथ पतेत्ततो यदि ॥

·१६४ भक्तिचन्द्रिकायां- यत्र क्क वा भद्रमभूदमुष्य किं कोवाऽर्थआप्तो भजतां स्वधर्मतः॥इति। (स्कं.१-५-१७) अत्र हित्वैवेति न साऽवधारणम् । वर्णाऽऽश्रमाऽऽचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यत्तत्तोषकारणम् ॥ इत्यादिवाक्यनिकरण वर्णाऽऽश्रमाऽऽचारपूर्वकमजनस्येशप्रसाद- हेतुत्वकथनात् । किन्तु स्वधर्म हित्वाऽपि भजतां नाऽभ- द्रम् । स्वधर्ममात्रतो भजतां को वाऽधिकाऽर्थ इति । स्वधर्म हित्वा- ऽपि भजतां गोपीप्रभृतीनां- तमेव परमात्मानं जारबुद्धयाऽपि सङ्गताः। जहुर्बिरहजन्तापं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः ॥ (भा.१०-२६-११) इति कृतार्थताश्रवणात् । अत एवोत्कटप्रेमवतां न साधना वृत्तिः । यथोक्तन्तत्रैव- सकृन्मनः कृष्णपदाऽरविन्दयो- निवेशितन्तद्गुणरागि यैरिह। न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् स्वमेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः। इति। (भा.६-१-१९) ननु तर्हि स्वधर्माऽऽचरणं व्यर्थन्तत्राऽऽह-सुकृतजत्वादिति । बहुनासुकृतस्यैवेदं फलं यद्वरिभजनम् । तदुक्तं पुराणेषु- येन जन्मशतैः पूर्व वासुदेवः समर्चितः । तन्मुखे हरिनामानि सदा तिष्ठन्ति भारत ॥ - -

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् ।
नह्यपुण्यवतां लोके मूढानां कुटिलाऽऽत्मनाम् ।
भक्तिर्भवति गोविन्दे स्मरणं कोर्तनन्तथा ॥
इत्यादि । सुकृतजत्वं स्वर्गाऽऽदावप्यस्ति तेन किं तत्राऽऽह-
परहेतुभावाच्चेति । प्रागुक्तदिशा तासां परभक्तिहेतुत्वात् । वक्ष्य-
माणयुक्त्या ज्ञानद्वारा कैवल्यहेतुत्वाच्च श्रेष्ठत्वमिति भावः॥१६॥
ननु भक्तीनां गौणमुख्यभावोऽयुक्तः । 'चतुर्विधा भजन्ते माम्'
(भ.गी.७-१६) इत्यादिना भगवता तुल्यवदभिधानादित्यत आह-
गौणत्रैविध्यमितरेण स्तुत्यर्थत्वात्साहचर्यम् ॥१७॥
गौणेति । गौणत्रैविध्यमेव तासां पापक्षयाऽऽद्यर्थं विधानात् ।
तईि ज्ञानी चेनि मुख्यसाहचर्य कुतस्तत्राऽऽह स्तुत्यर्थत्वादिति ।
स्तुतेरर्थत्वात्प्रयोजनत्वात्साहचर्येण तुल्यतावोधद्वारा प्राशस्त्यप्रत्या-
यनम् । यथा राजसमभिव्याहारेणामात्यानामिति भावः । तत्र
पापक्षयविपदुद्धाराऽऽदि निमित्तम् श्रवणकीर्तनाऽऽद्यार्तभक्तिः ।
ज्ञानाऽर्थवेदाऽऽभ्यसनाऽऽदिकं जिज्ञासोक्तिः । राज्यस्वर्गाऽऽद्यर्थ
क्रियमाणा कीर्तनजपाऽऽदिरूपाऽर्थाऽर्थिनो भक्तिः । प्रेमोत्पत्तये
ज्ञानलक्षणा ज्ञानिनो भक्तिः सर्वाभ्यस्ताभ्यो मुख्या । साक्षा-
प्रेमहेतुत्वस्य स्वरूपज्ञानेऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां लोके ग्रहादिति
संक्षेपः ॥ १७॥
ननु कीर्तनाऽऽडीनां मुक्तिहेतुविलक्षणपरभक्तपङ्गत्वे कथं
स्वतन्त्रफलार्थत्वन्तत्राऽऽह-
बहिरन्तस्थमुभयमवेष्टिसववत् ॥ १८ ॥

·भक्तिचन्द्रिकायां-
बहिरन्तस्थमिति । कीर्तनाऽऽदिकं बहिःस्थं पापक्षयाऽऽदि-
लक्षणस्वतन्त्रफलाऽर्थम् । अन्तस्थं परं भक्तिलक्षणप्रधानाऽङ्गश्चे-
त्युभयमपि भवति । यथा राजसूयाऽन्तर्गताऽप्यवेष्टिवर्णत्रय-.
संयोगात्स्वतन्त्रफलार्था । यथा वा बृहस्पतिसवः क्वचित्प्रधान-
मपि वाजपेयाङ्गं तद्वदित्यर्थः । एतेन-
प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु च ।
स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः ॥
इत्याद्युक्तं सर्वकर्माङ्गत्वमपि स्मरणकीर्तनाऽऽदेर्व्याख्यातम् ।
तत्तत्प्रकरणपठितानामपि फलाऽन्तरश्रवणाहहिर्भावनोत्कर्षस्य प्रमा-
णसिद्धत्वात् । तत्र-
व्रजस्तिष्ठन्स्वपन्नश्नन्श्वसन् वाक्यप्रपूरणे ।
नामसङ्कीर्तनं विष्णोर्हेलया कलिबन्धनम् ।।
कृत्वा सरूपतां याति भक्तियुक्तः परं ब्रजेत् ।
इत्यन्तःस्थत्वज्ञापकम् ।
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यमायुष्यं व्याधिनाशनम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं वासुदेवस्य कीर्तनम् ॥
इति बहिःस्थत्वज्ञापकम् । एवम् -
अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधोः।
तोत्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ (भा.२-३-१०,
इत्युभयज्ञापकं बोध्यम् ॥ १८ ॥
बहिःस्थत्वे हेत्वन्तरमाह-
स्मृतिकीयो कथाऽदेश्चातौ प्रायश्चित्तभावात् ॥१९॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् | - स्मृतिकोत्योरिति । कथाऽऽरित्यादिना नमस्कारपश्चि- याऽऽदिपरिग्रहः । तथा च स्मरणकोर्तनकथानमस्कारप्रभृतोना- मातौँ महापातकाऽऽदिविषयकाऽनुतापे सति प्रायश्चित्तरूपतया विधानादपि बहिःस्थत्वं सिध्यतीत्यर्थः । तथा हि- पापे गुरुगि गुरूणि लघूनि च लघुन्यपि । प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायम्भुवाऽऽदयः ॥ प्रायश्चित्तान्यशेवाणि तपःकर्माऽऽत्मकानि वै । यानि तेषामशेषाणां कृष्णाऽनुस्मरणं परम् ॥ कृते पापेऽनुनापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ।। सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विपया मतिः ॥ सर्वाऽऽश्रमाऽभिगमनं सर्वतीर्थाऽवगाहनम् । तथा न फलदन्तत्ते नारायणकथा यथा ॥ पाविताङ्गाः सुसंवृत्ताः श्रुत्वेमामादितः कथाम् । नारायणाऽऽश्रयां पुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ इत्यादिवाक्यानि प्रायश्चित्तभावबोधकानि । वस्तुतः स्मृति- कीर्तनकथाऽऽदिभक्तेः कस्यां भक्तौ सन्निवेश इत्याशङ्कायामाह- स्मृतिकीयोरिति । उक्तवाक्यैः पापकृतां नरकाऽऽर्तिमतां पापक्ष- यसाधनत्वेन स्मृत्यादेरुतत्वादावभक्तावेव सन्निवेश इति सूत्रकृद- भिप्राय इत्यास्तां विस्तरः ॥ १९॥ ૨૨ ·१६८ भक्तिचन्द्रिकायां- प्रायश्चित्ताऽन्तरवैफल्यमाशङ्कय परिहरति- भूयसामनुष्ठितिरिति चेदाप्रायणमुपसंहारा- न्महत्स्वपि ॥ २०॥ भूयसामिति । ननु स्मृतिकोतनाऽऽदीनामल्पपापविषयत्वं युक्तम्। अन्यथा भूयसां बहुवित्तव्ययाऽऽयाससाध्यानां कर्मणामननुष्ठानाss- पत्तिरिति चेत् । आप्रायगमामरगं स्मृतिकोर्तनाऽऽदेः कर्तव्यतयो- पसंहारान्महत्स्वपि पापेषु निमित्तेषु प्रायश्चित्ताभावः। तथा चोक्तम्- तस्मादहर्निशं विष्णु संस्मरन्पुरुषो मुने । न याति नरकं शुद्धः संक्षोणाऽखिलकल्मषः ।। मा ऋचो मा यजुस्तात ! मा साम पठ किञ्चन। गोविन्देति हरेर्नाम गेयं गायस्व नित्यशः ॥ आयासः स्मरणे कोऽस्य स्मृतो यच्छति शोभनम् । पापक्षयश्च भवति स्मरतां तमहर्निशम् ॥ गोविन्देति सदा युक्तः कोर्तयेद्यस्त्वनन्यधीः । पावनेन च धन्येन तेनेयं पृथिवी धृता ॥ हरे ! केशव ! गोविन्द ! वासुदेव ! जगत्पते । इतीरयन्ति ये नित्यं न हि तान्याधते कलिः ॥ येऽहर्निशं जगद्धातुर्वासुदेवस्य कीर्तनम् । कुर्वन्ति तान्नरव्याघ्र न कलिर्बाधते नरान् ।। मम नामानि लोकेऽस्मिञ्च्छूद्धया यस्तु कीर्तयेत् । तस्याऽपराधकोटीस्तु क्षमाम्येव न संशयः ॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । भक्तिमान्यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानमः । सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नामतत्प्रकीर्तयेत् ॥ इत्यादि । एवञ्च क्लशाऽधिकमत्राऽप्यस्तीति भावः । यत्तु पराकचान्द्रायणतप्तकच्छ- न देहशुद्धिर्भवतीह तादृक् । कलौ सकृन्माधवकीर्तनन गोविन्द नाम्ना भवतीह यादृक् ॥ हत्यायुतं पानसहस्रमुग्रं गुर्वङ्गनाकोटिनिपेवणञ्च । स्तेयान्यनेकानि हरेः प्रियेण गोविन्दनाम्ना निहतानि सद्यः ॥ साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोमं हेलनमेव च । वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाऽयहरं विदुः इत्यादिना यथाकथञ्चिद्यत्र काऽपि च यादृशतादृशेनाऽपि कृतेन कीतनेन सद्यः सकलपापक्षयः श्रूयते । तदपि कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ इत्यादिवाक्याऽनुसारादन्तर्मुखस्य, बहिर्मुखस्य तु म्रियमाण- स्यैव न सर्वस्य- विक्रुश्य पुत्रमघवान्यदजामिलोऽपि नारायणेति म्रियमाण ·१७० भक्तिचन्द्रिकायां- इत्यादिवाक्यतात्पर्यपर्यालोचनतस्तथाऽवधारणात् । युक्त- श्वैतत् । अन्यथा नामैकं वाचि यस्य स्मरणपथगतं श्रोत्रमूलं गतं वा शुद्धं वाऽशुद्धवर्ण व्यवहितरहितं तारयत्येव सत्यम् । तद्वै देहप्रवणजनतालोभपाखण्डमध्ये निक्षिप्तं स्यान्न फलजनकं शीघ्रमेवाऽत्र विप्र ॥ इत्यादिवचनविरोधाऽऽपत्तेरिति वदन्ति । परे तु साङ्केत्य- पारिहास्येत्यायुक्तं सर्वान्प्रति सममेव । धर्मशास्त्रोक्तप्रायश्चित्तन्तु विभीषिकामात्रं पापे यथेष्टप्रवृत्तिवारणाय । तदुक्तं स्कान्दे- अल्पसाध्येऽपि दुःसाध्यं श्रावयेत्सततं जने । यथा न पापे वर्तेरन् प्रायश्चित्तभयादिति ॥ न निदिशेदल्पसाध्यं प्रायश्चित्ताऽन्तरं बुधः । तस्मिन्सङ्क्रमते पापं कर्ता तत्र विमुच्यते ॥ इत्यादि । एतेन महदल्पपापभेदेन ज्ञानाऽज्ञानकृतभेदेन वा प्रकाशरहस्यभेदेन वा स्मात पौराणं च प्रायश्चित्तं व्यवस्थापनीयमि- त्यपि न सम्यक् । स्तेनः सुरापो मित्रत्रुब्रह्महा गुरुतल्पगः । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ।। सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः ॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्माऽऽत्मकानि । यानि तेषामशेषाणां कृष्णाऽनुस्मरणं परम् ॥ इत्यादिना गुरुलघुसर्वपापानामविशेषेण कृष्णाऽनुस्मरणस्य मुख्यप्रायश्चित्तत्वाऽभिधानात् । नच अथ पातकभीतस्त्वं सर्वभावेन भारत । विमुक्ताऽन्यसमारम्भो नारायणपरो भव ॥ इत्यादिविष्णुधर्मोत्तरवाक्यैर्भगवत्परायणस्यैव तदिति शङ्कथम् । वस्तुमहिम्नः, हरिहरति पापानि दुष्टचित्तैरपि स्मृतः। अनिच्छयाऽपि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः॥ इत्यादिवचनेन च सर्वस्यैव तदवगमात् । न चाऽस्त्वेवम् , परन्तु बहिर्मुखस्य मियमाणस्य भगवन्नामोच्चारणतः लघुपापनिवृत्ति- भविष्यति । अन्यथाऽतिप्रसङ्गादिति वाच्यम् । यस्मिन्न्यस्तमतिर्न याति नरकं स्वर्गोऽपि यच्चिन्तने । विघ्नो यत्र निवेशिताऽऽत्ममनसो ब्राह्मोऽपि लोकोऽल्पकः ।। मुक्तिं चेतसि यः स्थितोऽमलधियां पुंसां ददात्यव्ययः। किं चित्रं तदघं प्रयाति विलयं यत्राऽच्युते कीर्तिते ॥ इत्यादिना कोर्तनतः सर्वस्य पापनिवृत्तिज्ञापनात् । कीर्तयन्तो माम्'इति सततस्मरणकोर्तनाऽऽद्यभिधानन्तृत्तरपापनि वृत्याऽन्तकाले स्मृतिसंभवायेति मन्तव्यम् । अपि च प्रियमाणत्वा- ऽऽदीनां दुर्वचत्वेन नाऽधिकारिविशेषणत्वम् । तथा हि । म्रियमाणत्वं मरणक्षणसम्बन्धो वा, मरणाऽव्यवहितप्राक्कालसम्बन्धो वा, मरण- 'सतत ·तथा च १७२ भक्तिचन्द्रिकायां- पूर्वकालसम्बन्धो वा । नाऽऽद्यद्वितीयौ । तदानीं नामोच्चारणाऽसंभवात् । न तृतीयः। जीवतोऽपि नामोच्चारणं पापक्षयहेतु इति प्रसज्येत । तसान्नाऽजामिलवद् म्रियमाणत्वं नामोच्चारणस्य पापक्षयसाधनत्वे- ऽधिकारिविशेषणम् । एवम्- अवशेनाऽपि यन्नाग्नि कीर्तिते सर्वपातकैः । पुमान् विमुच्यते सधः सिंहतस्तैर्मृगैरिव ॥ इत्यादिवचनाऽनुरोधान्न श्रद्धादिसापेक्षत्वमपि । नाऽऽत्राऽर्थवादत्वं शङ्क्यम् । श्रुतिसतिपुराणेषु नाममाहात्म्यवाचिषु । येऽर्थवाद इति ब्रूयुर्न तेपान्निरयक्षयः ॥ इत्यादिना तादृशशङ्कापकमग्नानां महानिरयश्रवणादिति वदन्ति। तच्चिन्त्यम् । एतादृशनिरयवाक्यानां पूर्वोक्ताऽनुसारादविरुद्धाऽर्थे प्रामाण्याऽभावकथननिन्दापरत्वान् । अन्यथा- पुराणेष्वर्थवादत्वं ये वदन्ति नराऽधमाः। तैरर्जितानि पुण्यानि तद्वदेव भवन्ति वै ॥ पुराणेषु द्विजश्रेष्ठाः सर्वधर्मप्रवक्तृषु । प्रवदन्त्यर्थवादत्वं ये ते नरकभाजनाः ॥ इत्यादिवचनात्पुराणवचनमात्रस्य सुतरां श्रुत्यक्षरस्य च यथा- श्रुताऽर्थित्वं स्यादिति मीमांसावैयर्थ्याऽऽपत्तेः । तस्मादुक्तव्यव- स्थैव ज्यायसीति मन्तव्यम् । मोमांसकास्तु सन्त्वेतानि पुराणवा- क्यानि, परन्त्वर्थवादत्वादविवक्षितस्वाऽर्थानोति भजनीयदेवता- स्तुतिमेवाऽऽश्रयन्ते । यस्याः सकृत्कीर्तनमप्येतादृक् सा पुनरा- -- ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १७३ प्रायणमुपासिता किन्न करोनीति । एवं चानुष्ठेयार्थपराणां मन्वाऽऽ- दिस्मृतीनामविरोधोऽप्युपपद्यत इति वदन्ति । तन्न सम्यक् । अर्थवादस्वरूपाऽपर्यालोचनात् । तथा हि । किमिदमर्थवादत्वमविधि- त्वं विधिशेषत्वं वा अतत्परत्वं वा । तत्राऽविधायकत्वरूपाऽवि- धित्वमपि किं लिङादिप्रत्ययविरहात् । तद्वाच्यविरहाद्वा । 'हरिरित्य- वशेनाऽऽह पुमान्नाऽर्हति यातनाम्' इति वर्तमानोपदेशाद्वा । नाऽऽद्यः। "यदाग्नेयोऽष्टाकपाल" इत्यादोनामविधित्वप्रसङ्गात् । अत्र लिङा- दिप्रत्ययस्याऽसत्वात् । न द्वितीयः । असिद्ध । “आग्नेयोऽटा- कपाल" इत्यादौ लिङाद्यसत्वेऽपि अष्टाकपालपुरोडाशो द्रव्यमग्निर्दे- वतेति द्रव्यदेवतासम्बन्धेनेव प्रकृते 'प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम्' इत्यादौ साध्यसाधनसम्बन्धेन कालत्रयाऽवच्छिन्नेन पाप- क्षयकामो हरिस्मरणं कुर्यादिति विधेः कल्पनात् । लिङ्वाच्यस्य विधेः शब्दभावनायाः कार्यस्य वाऽसत्वात् । नापि तृतीयः। “तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते" "अग्निहोत्रं जुहोति" इत्यादीना- मप्यविधायकत्वप्रसङ्गात् । अथ तत्र ब्रह्महत्यातरणाऽश्वमेधयोः साध्यसाधनभावस्य लोकाऽनधिगतत्वाद् यजते इत्यादौ पश्चमल- काराऽऽश्रयणेन यजैतेत्यादिविधित्वं, तर्हि प्रकृतेऽपि हरिनामोचारण- पापनिहरणयोः साध्यसाधनभावस्याऽपूर्वत्वाद्विधित्वं भविष्यति । एवं पराऽर्थत्वलक्षणं विधिशेषत्वमपि किन्नामकीर्तनविषयो यो विधिस्तच्छेषत्वं, उताऽन्यविधिशेषत्वम् । नान्त्यः । अन्यस्य विधेर- सन्निधानात्, नामकीर्तनस्यैवाऽन्यविधिनिरपेक्षत्वेनोपसंहाराच्च । आये तु नामकीर्तनविधेः फलाऽऽकाङ्क्षायामार्थवादिकमेव फलं पापक्षयरूपं ·१७४ भक्तिचन्द्रिकायां- कल्प्यते । यथा “प्रतिनिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्ति" इति रात्रिसत्रविधः फलाऽऽकाक्षायां प्रतितिष्ठन्नीत्यर्थवादोपस्थितौ प्रति- टाफलं कल्प्यते मीमांसाचतुर्थे । इत्यं च विधिशेषत्वेऽपि नाम- संकीर्तनपराणां पौराणार्थवादानां न काऽपि हानिरिति मन्तव्यम् । ननु नान विधिः कल्प्यत, किन्त्वव्यभिचरितोपासनासम्ब- न्धिदेवताद्वारान्यविहितऋतुविधेरुपासनाविधेर्वाऽङ्ग नामसङ्कीर्तनं, नाम- सङ्कीर्तनप्रतिपादकतत्तद्वाक्यात् । यथा “यस्य पर्णमयी ,जुद्धर्भवति" इति वाक्यात्पर्णमयीत्वमव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धि जुहूद्वारा क्रत्वङ्गम् । तत्र च फलश्रवणमर्थवाद इति चेत्-अत्र वदन्ति । किं सर्व नाम- कीर्तनवाक्यं पर्णतान्यायेन नामकीर्तनस्याङ्गत्वं बोधयेत्, कतिपयं वा। नाऽऽद्य:- ध्यायन्कृते यजन्य स्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥ इत्यादेरङ्गत्वबोधकत्वाऽनुपपरे । ध्यानयज्ञाऽर्चनफले संकी- तनस्य युगभेदेन व्यवस्थापरत्वात् । उभयपरत्वे वाक्यभेदप्रसङ्गात् । ननु “ यथा यस्य पर्णमयी जुहूः इति ऋत्वङ्गतया पर्णता- विधानं " न स पापं श्लोकं श्रृणोति"इत्यर्थवादः तथा 'संकी- @ केशवम्' इत्युपासनाऽङ्गतया नामकीर्तनविधानं, इतरत् 'ध्यायन् कृते' इत्याद्यर्थवादः । ततश्च नाऽस्य व्यवस्थापरत्वं येन वाक्यभेदः स्यादिति चेत् -उच्यते । ध्यायन्यजन्नर्णयन् यदा- मोतीत्येवंरूपः फलांशस्तावदास्तामर्थवादः । “न स पापं श्लोकं शृणोति" इतिवदर्शवादस्य सम्भावितत्वात् । ‘कृते ध्यायन् त्रेतायां ·। द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १७५ यजन् द्वापरेऽर्चयन् ' इत्येवं युगभेदेन श्रेयोहेतुत्वव्यवस्थाऽनुवा- दस्तु कथमर्थवादः स्यात् । स्तुतावनुपयोगात् । स्तुतिर्हि न देश- कालव्यवस्थामालम्बते। 'अस्मिन्नेव ग्रामऽयं समीचीनोऽस्मिन्नेव काले' इत्यादौ स्तुत्यपकर्षात् । अपि तु स्तुतिदंशकालव्यवस्थाराहित्येऽपि स्तुत्यस्य पुरुषाऽर्थपर्यवसन्नत्वमालम्बते । तस्मादपूर्वत्वाद्वयवस्था- विधिरेवाऽस्मिन्वाक्ये न पर्णतान्याय इति मन्तव्यम् । अत एव न कलिस्तुतिपरत्वमपि । कलिस्तुतेरनुपयोगात्, व्यवस्थायाश्चाऽपूर्व- त्वात् । ननु कृते ध्यायन् यच्छ्रेय आप्नोति तत्त्रेतायां यजन्नामोति, यत्रेतायां यजन्नामोति, तवापरेऽर्चयन्नामोति यद्द्वापरेऽर्चयन्ना- मोति, तत्कलौ संकीर्त्य केशवमामोतीतिपूर्वपूर्वयुगाऽपेक्षयोत्तरोत्तर- युगस्याऽल्पप्रयाससाध्यश्रेयोहेतुत्वप्रतिपादनेनोत्कर्षमुखेन सर्वयुगो- स्कर्षः कलेविवक्षित इति चेन्मवम् । वाक्यावृत्तिदोषप्रसङ्गात् । तस्मान्न स्तुतिपरमिदम् । अपि तु श्रेयोहेतुत्वव्यवस्थाविधिपरमिति । नाऽपि द्वितीयः । वाक्याऽन्तरेभ्यो नामसंकीर्तनस्योपासनाऽङ्गत्वेऽ पि व्यवस्थावाक्यात्पुरुषार्थत्वस्याऽपि संभवात् । एवं यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियाऽऽदिषु । न्यून संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥ इत्यादिना क्रत्वङ्गत्वेऽपि नामकीर्तनस्य तद्बोध्यम् । अपि च संकीर्तनं द्विविधम् । गुणकीर्तनं नामकीर्तनं च । तत्र नामकीर्तनस्य ऋत्वङ्गत्वेऽपि गुणकीर्तनस्य तदभावात्फलाऽऽकाङ्क्षायामार्थवादिकं फलं संबध्यत एव । नामकीर्तनस्याऽपि सत्यप्युक्तवाक्यात्क्रत्वङ्गत्वे सर्वाऽर्थशक्तियुतस्य देवदेवस्य चक्रिणः ।

·--
भक्तिचन्द्रिकायां-
यद्वाऽभिरोचते नाम तत्सर्वाऽर्थेषु योजयेत् ।।
इतिवाक्येन पुरुषार्थताऽस्त्येव । यथा खादिरतायाः "खादिरो
यूपो - भवति" इति क्रत्वङ्गत्वेऽपि “खादिरं वीर्यकामस्य" इति
( आदि ) वाक्येभ्यः पुरुषाऽर्थनाऽपि । ततश्च 'कलो संकीर्त्य
केशवम्' इत्यत्र संकीर्तनत्वेनोभ्योः फलाऽऽकाङ्क्षायां यदामोति
तदामोतीति फलाऽन्बयो घटत एव । इत्थं च सर्वेषामेव नामकीर्तना-
ऽऽदिपराणां वाक्यानां फलपरत्वमेव ज्ञेयम् । एवमतत्परत्वमपि
प्रतीयमानार्थतात्पर्यराहित्यरूपं न, बाधकसत्वात्, नाऽपि साधका-
ऽभावात् , अर्थाऽन्तरपरत्वरूपस्य बाधकस्य निरासात् । अर्थाऽन्तरपरत्वे
निराकृते स्वाध्यायाऽध्ययनविधेरेव साधकस्य सत्वाच्च । अपि च
स्पष्टमुपलभ्यन्त एव कीर्तनविषया विधयः-
तस्मादेकेन मनसा भगवान्सात्वतां पतिः।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च सर्वदा ॥
गोविन्देति सदा वाच्यम्
नामानि तद्रतिकराणि पठेदलज्जः ।
इत्येवं जातीयका बहवः । तत्र चाऽऽर्थवादिकमुक्तफलमेवेति
न काऽप्यनुपपत्तिः । तस्मादर्थवादत्ववर्णनं नरकायैव केषाञ्चिदिति
मन्तव्यम् । तदुक्तम्-
अहो हि वाक्ये चतुरक्षरे द्वे
पुण्यस्य पापस्य निदानभूते ।
उच्चारणादेव नृणां मुनीन्द्रा
नारायणश्चेति नचार्थवादः॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । इत्यादि । अथ महाफलं कथमल्पेन लभ्यतेति चेत् । वचन- बलादेवेत्यवेहि । दृश्यते हि "सत्रायावगूर्य विश्वजिता यजेन" इति सत्रफलोद्देशेन विश्वजिद्विधानम् । एवं ज्योनिष्टोमफलोदेशेन सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासविधानम् । ततश्च तुल्यं फलम् । कस्तर्हि महत्सु कर्मसु प्रवर्तेतेति चेत्-श्रूयनाम् । तच्चिकीर्षुरेव तत्र प्रवर्तताम्। दृश्यते हि कस्मै चिन्महदेव रोचते कस्मैचिदल्पमेवेति शक्त्यशक्त्य- पेक्षया व्यवस्था कल्प्यतामिति प्रागेवोक्तप्रायम् ॥ २० ॥ ननु भक्तिः सुगमोपायः अज्ञानं त्वभक्तिवीजं परमेश्वरविषय- मनादिकालप्राप्तमतिहं कथमतिसुकरेण भक्तियोगेन नाशनीय- मत आह- लध्वपि भक्त्यधिकारे महत्क्षेपक- मपरसर्वहानात् ॥ २१ ॥ लध्वपीति । सुकरमपि भक्त्याख्यं साधनं महत्क्षेपकम्-महतो दृढभूमेरज्ञानस्य, क्षेपकं-नाशकम् । कुतः भक्त्यधिकारेऽपरसर्वहानात् भक्तस्य शरणापन्नस्याधिकारे ज्ञानवैराग्यादीनामपरेषां सर्वेषां सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । (भ० गी०१८-६६) ज्ञाने प्रयासमुदपास्य मनन्त एव । जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् ॥ स्थानस्थिताः श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभिः । ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसितैत्रिलोक्याम् ॥

·१७८
भक्तिचन्द्रिकायां-
तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः।
न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ।।
यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् ।
योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥
सर्वमद्भक्तियोगेन मद्भक्तोलभतेऽञ्जसा।।(भा.स्कं.-११-२०-३१-३२)
इत्यादिना त्यागकथनादिति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् ।
ज्ञानं प्लावयते नित्यं यो ज्ञानमनुवर्तते ।
ज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः ॥
'सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि' (भ० गी०-४-३६)
इत्यादिवचनविरोधात् । तस्मान्नोक्ताभिप्रायः । किन्तु लध्वपी-
पत्कीर्तनाऽऽदि महतः पापस्य क्षेपकं नाशकम् । अपरस्य सर्वस्य
कर्मणो हानाद् हानमभ्युपेत्य भक्तस्य शरणापन्नस्याऽधिकारे
द्वादशाऽब्दादीनामभक्ताधिकारिकत्वमिति भावः । श्रीभागवते-
कर्मणा कर्मनिहर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते ।
अविद्वदधिकारित्वात्प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ (स्क०-६-१-११)
इत्यनेन कर्मात्मकप्रायश्चित्तस्य भक्ताधिकारित्वमुक्त्वा
केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः ।
अर्घ धुन्वन्ति कात्स्न्येन नीहारमिव भास्करः॥(स्क०-६-१-१५)
इत्यादिना शरणापन्नस्य भक्तेः प्रायश्चित्तत्वेनाऽवतारितत्वात् ।
तथा गीतायाम्-
मन्मना भव भद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । (अ०-९-३४)
इतिश्लोके प्रशस्ततमनिष्कामकोक्तः। ततोऽपि रहस्यपरे

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १७९ सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः।।(अ०-१८-६६) इतिवाक्ये नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छनि । इतिपद्योक्तनि कामकर्मत्यागविशिष्टपरमेश्वरशरणापत्तिरूपभक्तिकथनं पूर्वार्धेनोत्तरार्धस्य तादृशाधिकारिणः सकृत्कीर्तनस्मरणाद्युत्पादनन सर्वपापक्षयं जनयिष्यामोति तात्पर्य भगवत इनि वदन्ति। एतदपि चिन्त्यम् । गीतावाक्यस्य ज्ञानजननेन सर्वपापं नाशयिष्यामीत्यत्रैव तात्पर्यात्पूर्वापरपर्यालोचनतस्तथैवावगमात् । तस्मादयमर्थः सूत्रस्य । लध्वपि कीर्तनादिकं महद्भवति । यतः शरणाऽऽपन्नस्य सर्वहानात् । ऋणित्वाद्यभावं प्राप्य क्षेपकं समस्तपापनाशकं भवतीति । तथा च खरूपलाघवेऽपि फलद्वारके महत्चमस्त्येवेति भावः। भगवच्छरण- स्यानृणित्वमुक्तं श्रीभागवते- देवर्षिभूतात्मनृणां पितॄणाम् । न किङ्करो नायणी च राजन् । सर्वात्मना यः शरणं शरण्यम् । गतो मुकुन्दं परिहृत्य कृत्यम् ॥ इति ॥ २१ ॥ श्रवणकीर्तनादेः पापनिवर्तकत्वात् 'प्रायश्चित्तन्तु तस्यैक' (विष्णु० अ०-२-६-३४) इत्यादिना प्रायश्चित्तरूपत्वोक्तावपि प्रायश्चित्तान्तरधर्मास्तु नायान्तीत्यत आह- तत्स्थानत्वादनन्यधर्मः खलेवालीवत् ॥ २२ ॥ तत्स्थानत्वादिति । श्रवणकीर्तनाऽऽदिकमनन्यधर्म एव ·१८० भक्तिचन्द्रिकायां- प्रायश्चित्ताऽन्तरविहितधर्मरहितमेव । कुतः तत्स्थानत्वात्-प्राय- श्चित्तस्थानत्वात्-प्रायश्चित्तस्थाने तद्विधानादिति यावत् । तत्र दृष्टान्तः, खलेवालीवत् । यथा 'खलेवाली यूपो भवति' इत्यत्र पशुयोजने यूपकार्ये खलेवालो विधिरिति न यूपधर्मास्त्रोकरणादिप्रसङ्गः । तद्वदत्र नवलोमादिवपनानां प्रायश्चित्तधर्माणाममाप्तिरिति । ननु किं विनिगमकम् , 'प्रायश्चित्तन्तुतस्यैकम्' (वि० अं० २-६-३४) इत्यादौ प्रायश्चित्तधर्मप्राप्तये । न तत्संज्ञाविधिः। किन्तु हरिस्मरणादेः प्रायश्चित्तकार्ये विधिरिति चेत्-पापक्षयरूपफलसंयोगलाभस्यैव विनि- गमकत्वात् । संज्ञाविधौ तु तन्न स्यात् । न च कीर्तनादेरपि पापक्षयहेतुत्वात्प्रायश्चित्तत्वमेवेति वाच्यम् । प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते । तपोनिश्चयसंयुक्तं प्रायश्चित्तमिति स्मृतम् ॥ (अङ्गिरस्स्मृ.) इत्यनेन तपसि प्रायश्चित्तशब्दो मुख्योऽन्यत्र गौण इति मन्तव्यम् । प्रायश्चित्तान्यशेपाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥ (विष्णु पु०) इत्यत्र षष्ठी तु पञ्चम्यर्थे बोध्या ॥ २२ ॥ स्यादेतत् । परन्तु भक्तावधिकारी का प्राणी किं कर्मणीव स्वाध्यायाध्ययनादिसम्पन्नो द्विज एव उत ब्रह्मविद्यायामिव साधन- चतुष्टयसंपन्न एवोत्तमस्तत्राह- आनिन्धयोन्यधिक्रियते पराम्पात सामान्यवत् ॥ २३ ॥ -

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १८?
आनिन्येति । निन्दितचाण्डालादियोनिपर्यन्तो जन्तुः सर्वोऽपि
भक्तावधिक्रियते 'अपि वा चाण्डालः शिव इति वाचं वदेत्
तेन सह संवसेत् ।
अहो बत श्वएचोऽतो गरोयान्
यजिह्वाऽग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् ॥
यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनात् ।
यत्प्रणाद्यस्मरणादपि क्वचित ।
श्वादोऽपि सद्यः सवनाय कल्पते ॥ (भा०३-३३-६)
किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कसा ।
आभोरकङ्का यवनाः खशादयः ।।
येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रयाः ।
शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्रान्त्यजादयः ।
तत्रानुकुर्वन्तो
विष्णोर्नामानुकीर्तनम् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते यान्ति परमां गतिम् ।
चण्डालादयोऽपि श्रेष्ठाः स्युर्विष्णुभक्तिपरायणाः ॥
तप्तमुद्रा ह्यन्त्याय हरिणा निर्मिता पुरा ।
स्तेनः सुरापो मित्रध्रुक् ब्रह्महा गुरुतल्पगः ॥
स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ।
सर्वेषामप्यघवनामिदमेव सुनिष्कृतम्
नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः॥
इत्यादिश्रुतिस्मृतिवाक्येषु सर्वाधिकारलाभात् । ननु चण्डाला-
यत्र
॥

·१८२ भक्तिचन्द्रिकायां- दीनां वेदाऽध्ययनाभावात्कथं तदर्थज्ञानं विना भक्तिसिद्धिरत आह- पारम्पर्यादिति । उपदेशपारम्पर्यसंभवादित्यर्थः । तथा च तेषामपि स्यात् । न वेदः प्रणवं त्यक्त्वा मन्त्रो वेदसमुत्थितः। तस्माद्वेदः परो मन्त्रो वेदाङ्गश्चागमः स्मृतः ॥ वेदेन साध्यते सर्व ग्रहयज्ञादिभिः किल । न वेदेन विना यज्ञा न वेदा यज्ञवर्जिताः॥ तस्माद्वेदः परो मन्त्रो न मन्त्रो वेद उद्गतः। न मन्त्रे चाधिकारोऽस्तिशूद्राणां नियमः परः॥ 'मन्त्राभावादमन्त्रेण भाषितं सर्वकर्म हि' इति कापिल- पञ्चरात्रोक्तः, यावद्वर्णानि मन्त्राणां शूद्राय प्रतिपादयेत् । तावत्यो ब्रह्महत्याः स्युः स्वयमाह प्रजापतिः ॥ इति शातातपोक्तेश्च । शूद्रेभ्यो मन्त्रदाननिषेधेन दीक्षानधिकार- तुल्यन्यायेन हीनानां सर्वेषां भक्तावनधिकारज्ञापनाच्चेत्यवेदमूलक- ज्ञानसंभवात् । दीक्षानिषेधवचनानां ब्राह्मणाः चत्रिया वैश्याः शूद्रा ये शुद्धयो ऽमलाः । तेषां मन्त्राः प्रदेया वै न तु संकीर्णधर्मिणाम् ॥ -इतिभविष्योत्तरवचनानुसारादसच्छूद्रादिनिषेधपरत्वात । स्वाहाप्रणवसंयुक्तं मन्त्र शूद्रे ददद् द्विजः । शूद्रो निरयगामी स्याद्विप्रः शूद्रत्वमाप्नुयात् ॥ इति पद्मपुराणादिवाक्यानुसारान्मन्त्राविशेषप्रदानानधिकारपरत्वात्। ..

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १८३ ( न वैदिकं जपेच्छूद्रः स्त्रियश्चैव कदाचन । नमोन्तं शिवमन्त्रं वा वैष्णवं नेष्यते बुधैः ।। स्त्रीशूद्राणामयं मन्त्रो नमोऽन्तश्च शुभावहः । एतज्ज्ञाता महासेन चण्डालानपि दीक्षयेत् ॥ इति याज्ञवल्क्ययामलादिवचनैर्नमोऽन्तादिष्वधिकारात् तत्तुल्य- न्यायेन सर्वत्र भक्तावधिकारोऽस्त्येव सामान्यवत् । यथा- क्षमा सत्यं दया शौचं दानमिन्द्रियनिग्रहः । अहिंसा गुरुशुश्रूषा तीर्थानुसरणं सदा ॥ आर्जवं लोभशून्यत्वं देवब्राह्मणपूजनम् । अनसूया तथा धर्मः सामान्यः परिकीर्तितः ॥ - इति मन्वाद्युक्त सामान्यधर्मे सर्वस्याधिकारस्तद्वदितिभावः । केचित्तु मोक्षधर्मे शुकस्य व्यासाश्रमप्राप्तौ वेदं प्रकृत्य सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु । इत्युक्ता- श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः । वेदस्याध्ययनं हीदं तत्वार्थसहितं स्मृतम् ॥ इति ब्राह्मणाग्रकरणेन सर्वस्यापि सार्थवेदश्रवणेऽधिकारकथनात् । सा वस्तुतो ब्राह्मणत्वाऽदिजाते१र्वचत्वादुज्ञेयत्वाच्च न तत्राधिकारिविशेषणम् । किन्तु सत्यादिगुणवत्वलक्षणमेव ब्राह्मण- .

·१८४ द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । त्वम् । वनपर्वणि सर्पयुधिष्ठिरसंवादेन तथावगमात् । तथाहि अगस्त्यशापान्नहुषो राजा सर्पयोनि प्राप्तो युधिष्ठिरमुखाद्ब्रह्मविद्या- धिकारिणं ब्राह्मणं निर्णेतुं युधिष्ठिरमुवाच- ब्राह्मणः को भवेद्राजन् वेद्यं किं च युधिष्ठिर । ब्रवीह्याप्तमतिं त्वां हि वाक्यैरनुमिमीमहे ।) * अत्र खण्डितभक्तिचन्द्रिकांशोऽधुना पुस्तकबन्धनात् ( जिल्द ) प्राग् देववशादुपलब्धः । पृष्ठाझं पूर्वानुवृचमेव पुनर्निवेश्य ( ) एतविसमध्ये स्थापित इति ।

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । - तमाह युधिष्ठिरः- सत्यं दानं क्षमा शीलमार्जवञ्च तपो घृणा। दृश्यन्ते यत्र राजेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ इति । सर्पः- चातुर्वर्ण्य प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि । शूद्रेष्वपि च सत्यं च दानमक्रोध एव च ॥ इति । युधिष्ठिरः- शूद्रे चैतद्भवेलक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः॥ यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः। यत्रैतन्न भवेत्सर्प तं शूद्रमितिनिर्दिशेत् ।। जातिवैयर्थ्यमाशङ्कते सर्पः- यदि वै वृत्ततो राजन् ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः । घृथा जातिस्तथायुष्मन्कृती यावन्न विद्यते ।। इति । दुर्जेयत्वादुर्वचत्वाजातिय॑थैवेत्याह- युधिष्ठिरः-- जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते । संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ॥ सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति सदा नराः । वाङ मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ।। इदमा प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि । तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्वदर्शिनः ॥ - - ·१८४ भक्तिचन्द्रिकाया- प्राङ नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते । तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥ तावच्छूद्रसमो ह्येष यावद्वेदे न जायते । तस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ कृतकृत्याः पुनवर्णा यदि वृत्तं न विद्यते । संस्कारस्त्वत्र नागेन्द्र बलवान्प्रसमीक्षितः॥ यत्रेदानी महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यते । तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान् भुजगोत्तम ॥ इति । तादृशमेव ब्राह्मणत्वं "ब्राह्मणो निर्वेदमायात्" इत्यत्राभिप्रेतम् , न जातिरूपम् । अत एव शौनकादिभिर्महर्षिभिः प्रतिलोमोऽपि सूतो धर्मान् श्रोतुं पौराणिकः कृत इति प्राहुः । तन्न युक्तम् । 'अथ हास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रपूरणम्, अध्ययने जिह्वाच्छेदः, अर्थावधारणे हृदयविदारणम् । नाग्निर्न यज्ञः शूद्रस्य तथैवाध्ययनं कुतः । केवलैव तु शुश्रूषा त्रिवर्णानां विधीयते ॥ इत्यादिस्मृत्या शद्रोपलक्षितनीचजातेाह्मणाग्रकरणेनापि वेदवेदान्ताध्ययनपूर्वकार्थग्रहणेऽधिकारवर्जनात् । वेदान्तसूत्रेष्वपि शूद्राधिकरणेनापि तथैव प्रतिपादनात् । तस्माजातिर्नाधिकारिविशेष- णम्, किन्तु गुणवचमेवेति रिक्तं वचनम् । नीचादपि गुप्तो- सन्नस्य संस्काराल्लब्धजातिकस्य गुणवत्त्वमात्रेण विद्यायामधिकारो भवतीत्यर्थे दर्शितवाक्यानां तात्पर्यात् । महाभारते मतङ्गोपाख्याना- देस्तथावधारणात् । तत्र नीचाहामण्यामुत्पन्नस्य मतङ्गस्याप्रा- ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । कव्ये ब्राह्मणस्य प्राकट्ये च ब्राह्मण्यहाने श्रवणादित्यास्तां विस्तरः । तस्माच्छूद्रादिना नीचेन पुराणश्रवणभाषाप्रबन्धाध्ययनत ज्ञानमुत्पाद्य भक्तिः संपादनीयेति सिद्धम् । स्यादेतत् कथं संकोर्तनलक्षणायां भक्तौ तु द्विजोऽधिक्रियते । स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा । इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ॥(भाग०१-४-२५) इति स्त्रीशूद्रादीनामर्थे भारतनिर्माणात्, भारतशब्दस्य च पुराणमात्रोपलक्षणत्वात् , संकीर्तनस्य च पौराणत्वात्स्त्रीशूद्रमात्राधिका- रत्वनिर्णयात् । न हि केशवसंकीर्तनं कुर्यादिति क्वचिद्वेदे श्रूयते । ननु “अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः साम- वेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासपुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनु- व्याख्यानानि"इति श्रुतेः। पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गामिश्रिताः। वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशा(याज्ञ.स्मृ.१-३) इति स्मृतेश्च वेदानामिव पुराणेतिहासाऽऽदीनामपि व्यासत: प्रकटानां नित्यसिद्धत्वाद्वेदार्थे स्वतःप्रमाणत्वाच्च कथन्तदर्थस्य स्त्री- शूद्रमात्राधिकारत्वं, न द्विजाधिकारत्वमिति चेत् । न । कथंचि- समप्रमाणत्वेऽपि श्येनादिवाक्यानां सकामपरतावत्पुराणवचसां 'स्त्री- शूद्रद्विजबन्धूनाम्'इत्यादिवाक्यतः स्त्रीशूद्रादिपरत्वेन तथा कल्पनात् । किं च क्षत्रियादीनामध्यापनादिव्यापाराभावात् स्यात्कथंचित्संकी- तनाधिकारः । ब्राह्मणानान्त्वध्यापनादिव्यापूतानां न कथंचित्संकीर्तन- कालो लभ्यत इति ब्राह्मणेतराधिकारं भजनम् । नित्यकर्मव्यापूतानां ·भक्तिचन्द्रिकायां- संकीर्तन कालाऽभावात् । किं च । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । अधीतास्तेन येनोक्तं हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ इत्यनधीतस्य नामसंकीर्तनेनाधीतसंपत्तिश्रवणादनधीतशूद्रांधि- कारत्वं निर्णीयत इति चेत् । अत्र वदन्ति । एवं हि ज्योति- ष्टोमाऽऽद्यनुष्ठानं काम्यकर्माऽनुष्ठानं च न स्यात् । ब्राह्ममुहूर्तमारभ्य नित्यकर्माऽवरुद्धत्वात्कालस्य । यदि च कथंचित्सोवा ज्योतिष्टोमाऽऽ धनुष्ठानं तुल्यमिदं संकीर्तनेऽपि, तस्याऽपि विहितत्वात् । यच्चोक्तं "ऋग्वेद" इत्यादिवाक्याच्छूद्राऽधिकारत्वमिति । तच्चानिष्टम् । सर्वाs धिकारत्वात् । न चैतदेकान्तिकं शूद्राधिकारत्वसूचकं लिङ्गम् । तथाहि । येनोक्तं हरिरित्यक्षरद्वयं तेनाऽधीता इति प्रत्यक्षबाधितम् । अथ प्रशंसा क्रियते । ब्राह्मणस्यापि सा संभवतीति नासाधारणं शूद्रलिङ्गम् । अधीतवतापि येन ब्राह्मणेन हरिरित्युक्तं तेनाधीता इति । यच्चोक्तम् 'स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनाम्' इत्यादिवाक्यावष्टम्भेन संकीर्तनस्य शूद्राधिकारत्वम् । तत्रोच्यते । सत्यं स्त्रीशूद्राऽऽदीनामर्थे भारताऽऽदिनिर्माणं, न तु तन्मात्राऽर्थे, तत्र ब्राह्मणाऽदीनामपि धर्मनिरूपणात् । 'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्' इति ब्राह्मणा- दिकर्तृवेदार्थनिर्णायकत्वेनोपादानाच्च । वस्तुतस्तु वेदानामिव पुरा- णानामपि नित्यसिद्धत्वात्स्वाध्यायाध्ययनविधिपरिगृहीतमध्ययन दृष्टार्थम् , त्रैवर्णिकानां तदर्थेषु ज्ञानयज्ञादिष्विव कीर्तनेऽप्यधिकार- माक्षिपति, श्रवणद्वारा च तुरीयादेरिति न कोऽपि दोषः । यच्चोक्तं संकीर्तनं न वैदिकमिति, तदपि न युक्तम् । “तमु स्तोतार' ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । इत्यादिश्रुतिबोधितत्वात् । तस्मात् संकीर्तनस्य पौराणत्वात्स्त्रीशूद्रा- धिकारत्वमेव इति, रिक्तं वचः । यदप्युक्तं ब्राह्मणानामध्यापनादिव्या- पृतत्वेन संकीर्तनकालाभावादब्राह्मणाधिकारं संकीर्तनमिति भाव इति, तदपि न युक्तम् । अध्यापनादेरावश्यकत्वाभावात् । षण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः । (म.स्मृ.१०-७६) इति वृत्यर्थत्वेन विध्यभावाच ज्योतिष्टोमाद्यननुष्ठानप्रसङ्गाच्च । वस्तुतस्तु 'श्रावयेचतुरो वर्णान्' इत्यस्य "एतया निषादस्थपतिं याजयेत्"इतिवत्प्रयोज्यव्यापारपरत्वेन श्रवणविधिपरत्वात्तस्य चाऽध्या- पनविधिवद् दृष्टार्थत्वात् पुराणार्थज्ञानकामाश्चत्वारो वर्णाः पुराणानि श्रृणुयुरित्यर्थोऽवसीयते। ततश्चोत्तरत्र क्रतुष्यध्ययनविधिसिद्धार्थज्ञानव- तामिव पौराणेषु कर्मसु श्रवणविधिसिद्धार्थज्ञानवतां चतुर्णा वर्णाना- मधिकारो निश्चीयते । 'श्वादः शुद्धय रन् यस्य कीर्तनात्' इत्यादिवचनात्तु चाण्डा- लादीनामप्यधिकारः। तेषां हि पुराणश्रवणाऽभावेन शूद्रस्येवा- ध्ययनाभावेन वैदिकेषु कर्मसु पौराणिकेषु संकीर्तनादिषु न्यायेना- धिकाराभावेऽपि "एतया निषादस्थपति याजयेत् "इति निषादेष्टा- विव निषादस्योक्तवचनादधिकारो निर्णीयते । तस्मात सिद्धं गुणनाम- कीर्तनं सर्वाधिकारमिति । लिङ्गपुराणे-ऋषय ऊचुः- केनेह सर्वदेवेश्वरेश्वरः। वक्नुमर्हसि चाऽस्माकं सूत सर्वार्थविद्भवान् । - कृष्णस्तुष्यति ·१८८ भक्तिचन्द्रिकायां- सूत उवाच- पुरा पृष्टो महातेजा मार्कण्डेयो महामुनिः । अम्बरीषेण विप्रेन्द्रास्तद्वदामि यथातथम् ॥ इत्यम्बरोषमार्कण्डेयसंवादं प्रक्रम्य पुरा त्रेतायुगे कश्चित्कौशिको नाम वै द्विजः। वासुदेवपरो नित्यं सामगानरतः सदा ॥ भोजनासनशय्यासु सदा तद्गतमानसः । उदारचरितं विष्णोर्गायमानः पुनः पुनः ॥ विष्णुस्थलं समासाद्य हरेः क्षेत्रमनुत्तमम् । अगायत हरिं तत्र लयतालसमन्वितम् ॥ इत्यादिना भगवद्गुणगायकस्य कौशिकस्य तदन्नदातुश्च पद्मा- क्षस्य नित्यं तदानं शृण्वतः तच्छिष्याणां च राजन्यवैश्यविप्राणां गानविद्याधिकारिणां वासुदेवपरायणानां गालचनामकस्य वैश्यस्य च विष्णुपरायणस्य सभार्यस्य तद्गानं शृण्वतोऽन्येषां च ब्राह्मणानां शृण्वतां स्वगुणगानार्थ कलिङ्गराजेन कृतेऽपि निग्रहे विष्णुगुणव्य- तिरिक्तगाननिवृत्तानामेतेषां सर्वेषां कालगतिं गतानां- वेष्टितः स्वगणै राजन् ब्रह्मा प्राह च तान्सुतान् । कौशिकादीन्द्विजानध वासुदेवपरायणान् ॥ गानयोगेन ये नित्यं पूजयन्ति जनार्दनम् । तानानयत भद्रं वो यदि देवत्वमिच्छथ ॥ इत्यादिना विष्णुलोकनयनं भगवदनुग्रहश्च श्रूयते । ततोऽक्लोक्य भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः । -

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १८९
कौशिकेत्याह संप्रीत्या तांश्च सर्वान्यथाक्रमम् ॥
जयघोषो महानासीन्महाश्चर्ये समागते ।
ब्रह्माणमाह विश्वाऽऽत्मा शृणु ब्रह्मन्यथोचितम् ।।
कौशिकस्य तु ये विप्राः साध्यसाधनतत्पराः ।
हिताय संप्रवृत्ता ये कुशस्थलनिवासिनः ॥
मत्कीर्तिश्रवणे युक्ता गानतत्वार्थकोविदाः ।
अनन्यदेवताभक्ताः साध्या देवा भवन्त्विमे ॥
मत्समीपे तथाऽन्यत्र प्रवेशं देहि सर्वदा ।
एवमुक्त्वा पुनर्देवः कौशिकं प्राह माधवः ॥
स्वशिष्यैस्त्वं महाप्राज्ञ संसक्तो मम वै सदा ।
गणाधिपत्यमापन्नो यत्राहं त्वं समास्स्व वै ॥
गालवं मालतीञ्चैव प्राह दामोदरो हरिः ।
मम लोके यथाकामं भार्यया सह गालव ॥
दिव्यरूपधरः
श्रीमाशृण्वन्गानमिहाधिपः ।
आस्स्थ नित्यं यथाकामं यावल्लोका भवन्ति वै॥
पद्माक्षमाह भगवान् धनदो भव मानद ।
धनानामीश्वरो भूत्वा यथाकालं हि मां पुनः ।।
आगम्य दृष्ट्वा नत्वा च कुरुष्व च यथासुखम् । इत्यादि ।
अम्बरीषं प्रति-
तस्मात्वया महाराज विष्णुक्षेत्रे विशेषतः ।
अर्चाद्यं गाननृत्यादि वाद्योत्सक्समन्वितम् ॥
कर्तव्यं विष्णुभक्तर्हि पुरुषैरनिशन्नृप ।

·भक्तिचन्द्रिकायां- श्रोतव्यं च त्वया नित्यं स्तोतव्योऽसौहरिस्त्वया ॥ इति । विष्णुस्तोत्रन्ततो विद्वान् कारयेद्भक्तिसंयुतः । गाननृत्यादिकं चैव विष्ण्वाख्यानकथां तथा ॥ जातिस्मृतिं च मेधां च तथैव परमोन्नतिम् । प्राप्नोति विष्णुसालोक्यं सत्यमेतन्नराधिप ।। इति । ततोऽग्रिमाऽध्याये कौशिकादीनां गानयोगेन भगवदनु- ग्रहमवलोक्याऽनुतप्तो नारदस्तपस्तप्त्वाऽऽकाशवाचा नियुक्तो गान- बन्धुमुलूकेन्द्रं प्रति गत उलूकेन्द्रमाह 'श्रृणु सर्व यथातथम्'इ- त्युपक्रम्य- यद्दत्तं यद्भुतं चैव यद्वाचा श्रुतमेव च । यदधीतं मया सर्व कलां नार्हति षोडशीम् ।। विष्णोर्माहात्म्ययुक्तस्य गानयोगस्य वै ततः। इत्यादिना गानयोगविषये तं प्रार्थितवान् । गानबन्धुरपि भुवनेशं नाम राजानं प्रकृत्य- तस्य राज्ञः पुराऽभ्याशे हरिमित्र इति स्मृतः । ब्राह्मणो विष्णुभक्तश्च सर्वद्वन्द्वविवर्जितः ॥ नदीपुलिनमासाद्य प्रतिमां स हरेः शुभाम् । अभ्यर्च्य च यथाशास्त्रं घृतदध्युत्तरं बहु ॥ मिष्टान्नं पायसं दत्वा हरेरावेद्य पूर्वकम् । प्रणिपत्ययथान्यायं तत्र विन्यस्तमानसः ॥ अगायत हरिं साक्षात्तालवर्णलयान्वितम् ॥ इत्यादिना भगवद्गुणगायकं हरिमित्रं प्रशस्य तत्प्रतिबन्धकर्तुश्च ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । राज्ञो यमयातनां निरूपितवान् । न चैतदब्राह्मणविषयम् । ब्राह्मणो वासुदेवाख्यं गायमानोऽनिशं नृप । हरेः सालोक्यमाप्नोति रुद्रज्ञानाधिको भवेत् ।। अन्यथा नरकं गच्छेदायमानोऽन्यदेव हि । इति तत्रैव । याज्ञवल्क्ये च- गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् । रुद्रस्याऽनुचरो भूत्वा सह तेनैव मोदते ॥ तालज्ञश्चाऽप्रयासेन मोक्षमार्ग स गच्छति ॥(या.स्मृ.३-११६) इत्यादिनो ब्राह्मणाऽऽदिसाधारणसर्वजनकर्तव्यताप्रतिपादनात् । तत्सिद्धं ब्राह्मणेनाऽपि विष्णोर्गुणगानं कर्तव्यमिति, श्रोतव्यं च तदिति । तच्छ्रोतृणां पद्माक्षप्रभृतीनामुत्तमगतिश्रवणात् , भगवति चित्ताऽनुरागहेतुत्वाच । स्यादेतत् । परन्तु साधुशब्देनैव तच्छ्रोतव्यं कर्तव्यं च न भाषाप्रबन्धाऽऽदिना श्रोतव्यं कर्तव्यं वा “न म्लेच्छितवै नाऽपभाषितषै म्लेच्छो था एष यदपशब्दः" एष यदपशब्दः" इतिनिषि- द्धत्वादितिचेत् । असाध्वेतत् । तस्य विहितत्वेन निषेधाप्रवृतः । न च भगवद्गुणनामकीर्तनकर्तव्यताविधेरुक्तनिषेधानुरोधेन सङ्कोचो युक्तः, साधुशब्देनैव भगवद्गुणनामकीर्तनं कर्तव्यमितिवाच्यम् । निषेधस्य रागप्राप्तविषयत्वेनाप्युपपरेः । नचैवं साक्षाच्छ्रयते साधुशब्देनैव भगवद्गुणनामकीर्तनं कर्तव्यमिति । अपि च निषेधो हि प्राप्तिमपेक्षते । प्राप्तिश्च रागतो विधितो वा। ता प्राकृतवाक्यै- .

·न १९२ भक्तिचन्द्रिकायां- भगवद्गुणानुवादो न रागतः प्राप्तः, भोजनवदृष्टफलत्वाऽभावात् विधितः प्राप्तत्वेन सिद्धं समीहितम्, तत्र निषेधाऽप्रवृत्तेः विहितनिषिद्धत्वे विकल्पाऽऽपः षोडशिग्रहणवत्पने विहितत्वसिद्धेः । यथाकथंचिद्भगवद्गुणानुवादो लोकपूज्यताहेतुरिति रागतः प्राप्तमिति वाच्यम् । सति संस्कृतवाक्यैरपि भगवद्गुणानुवादस्याविहितत्वापचेः, अग्नि- होत्राद्यनुष्ठानस्याऽपि तथात्वाच्च । तस्माद्भगवद्गुणानुवादकर्तव्य- ताविधौ सामर्थ्याकरणत्वेन जिहेवाधिकारित्वेन मनुष्यमात्रमिव सामर्थ्यात्संस्कृतप्राकृतसाधारणवाक्यमन्तीत्यवश्यमभ्युपेयम् । ततः सिद्धं भाषयाऽपि गुणनामकीर्तनं कर्तव्यमिति । तथा तस्मात्केनाप्युपायेनमनः कृष्णे निवेशयेत् ।(भाग०७।१३१) स्तवैरुचावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि । । इत्यादिनाऽपि तथा बोधनादिति दिक् । स्तवो-गुणकीर्तनानि । स्तोत्रैरिति ग्रन्थनामधेयन्तेषामुच्चावचत्वं दर्शयति-पौराणैः प्राकृतैरिति एवं नीचकर्तृकभगवद्गुणगानादिश्रवणेऽपि दोषाऽभावः । "अपि वाऽयं चाण्डालः शिव इति वाचं वदेत्तेन सह संवसेनेन सह भुञ्जीत" 'यद्वथक्षरं नाम गिरेरितं नृणाम्'इत्यादिश्रुतिपुराणवचनेभ्यः सकृद्- नामसङ्कीर्तनेऽपि दुरितनिकरभञ्जनतो नीचानामपि व्यवहार्यत्वो- क्त्या तदवगमादिति । ननु तथाऽपि कथं कीर्तनं सर्वाधिकारम् । मुमुक्षूणान्तना- ·-- द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १९३ धिकाराभावात् । तेषां नैव तस्य कृतेनार्थों नाकृतेनेह कश्चन । नचास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ।। (भगी०३-१८) इत्यादिना कर्मकरणसाध्यफलाऽऽद्यभावश्रवणादिति चेत् । सत्यम् । यद्यपि तेषां सकलपापक्षयस्य ज्ञानेनैव वृत्तत्वान्न तदुद्देशेन प्रवृत्तिः नाऽपि फलाऽन्तरोदेशेन, निष्कामत्वात् । तथाऽपि भोजना- दाविव चित्तविश्रान्तिरूपदृष्टसुखार्थ तेषान्तत्र प्रवृत्तिः । शुका- दीनान्तथा श्रवणात् । सङ्कीर्तनं कुर्वतां सद्यश्चित्तविश्रान्तेरनुभवाच्च । ननु यदि कीर्तनं दृष्टार्थ तर्हि भोजनादिवद्विध्यभावप्रसङ्ग इतिचेत्, उच्यते । सङ्कीर्तनं यद्यप्यदृष्टार्थम् । सर्वत्र बहुभिर्वाक्यैः फलार्थत्वेन विधानात् । तथाप्यवघातादिवद् दृष्टार्थमपि भवति । न च तावता विध्यभावः । तथा सत्यवहननादावपि विधिर्न स्यात् । तस्मात्सुखातिशयार्थमेव तेषां भगवत्कोर्तनमिति सिद्धं कीर्तनं सर्वा- धिकारमिति । स्यादेतत् । तथापि विदुषां बहिर्व्यापारसाध्यं कीर्तनं कथं घटते “यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कंपश्येत्” (बृ०२-४-१४) इत्यादि- श्रुत्या विद्यावतां सर्वद्वैतबाधबोधनादितिचेत् । अभिप्रायमनवगतवानसि। यतो ब्रह्मलोकं गतस्य विदुषो विविधैश्वर्यसंभावकस्य स्खभवनस्य युगपदनेकमनस्तत्सम्बन्धाद्यसम्भवैरनुपपत्तिमाशङ्कय प्रदीपवदावे- शस्तथाहि दर्शयति" (बसू०४-४-१५) इति सूत्रेण तत्संभवं समर्थ्य तस्याप्यसंभवं वदन्त्यास्तादृशश्रुतेः स्वाप्यसंपत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं तथा हीति वदता भगवता व्यासेन सुषुप्तिमुक्ताऽन्यतरपरत्ववर्णनात् ।

·१९४ भक्तिचन्द्रिकायां- युक्तञ्चैतत् । अन्यथा याज्ञवल्क्यप्रभृतीनामाचार्यत्वं श्रूयमाणमनुपपन्नं स्यात् । द्वैतदृष्टत्वे तत्वज्ञत्वाऽभावात् । द्वैताऽदृष्टत्वे तु शिष्याऽनुपलम्भादेव तदयोगादिति । असन्मते तु- नाप्रतीतिस्तयोर्बाधः किन्तु मिथ्यात्वनिश्चयः । न चेत्सुषुप्तिमूर्खादौ मुच्येतायत्नतो जनः । परमात्मावशेषोऽपि तत्सत्यत्वविनिश्चयः । न जगद्विस्मृतिनोंचेजीवन्मुक्तिर्न संभवेत् ॥ इतिप्रमाणातत्वधियां द्वैतमिथ्यात्व एव पक्षपातो न द्वैतलोप इति नानुपपत्तिगन्धोऽपि । अत एतस्य "तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये' इत्यादिश्रुतिभिरुक्तः प्रारब्धभोगोऽपिसङ्गच्छते । ननु कथं सङ्गच्छते- यदा पञ्चाऽवतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टेत तामाहुः परमां गतिम् ॥ इत्यादिश्रुती, वासिष्ठे च- इमां सप्तपदां भूमि त्वं समाकर्णयानघ । नानया ज्ञातया भूयो मोहपङ्के निमजसि ।। वदन्ति बहुभेदेन वादिनो योगभूमिकाः । मम त्वभिमता नूनमिमा एव सुखप्रदाः ॥ अवबोधं विदुर्ज्ञानं तदिदं साप्तभूमिकम् । हक्तिस्तु ज्ञेयमित्यास्ते भूमिका भूमिकाऽन्तरे ।। ज्ञानभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता । विचारणा द्वितीया स्यात्तृतीया तनुमानसा ॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् ।
सत्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका ।
पदार्थभाविनी षष्ठी सप्तमो तुर्यगा स्मृता ।
आसामन्तस्थिता मुक्तिर्यस्यां भृयान्न शोचति ।
एतासां भूमिकानां त्वमिदं निर्वचनं शृणु ॥
किं मूढ इव तिष्ठामि प्रेक्षेऽहं शास्त्रसजनैः ।
वैराग्यपूर्वमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते बुधैः ॥
शास्त्रसजनसंपराग्याऽभ्यासपूर्वकम्
सदाचारप्रवृत्तिर्या प्रोच्यते सा विचारणा ॥
विचारणाशुभेच्छाभ्यामिन्द्रियार्थेष्वरक्तता
यत्र सा तनुताभावाऽऽत्मोच्यते तनुमानसा ॥
भूमिकात्रितयाऽभ्यासाच्चित्तेऽर्थविरतेर्वशात् ।
सत्यात्मनि स्थिते शुद्धे सत्वापत्तिरुदाहृता ।
दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसर्गफला
आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानां च भावनात् ।।
परप्रयुक्तेन चिरं प्रयत्नेनाऽवबोधनम् ।
पदार्थभाविनी नाम षष्ठी संजायते गतिः ।।
भूमिषटकचिराऽभ्यासाद्भेदस्यानुपलम्भतः
यत्स्वभावैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा स्मृतिः ॥
एषा हि जीवन्मुक्तेषु तुर्याऽवस्थेह विद्यते ।
विदेहमुक्तविषये तुर्यातीतमतः परम् ॥
इत्यादिवाक्यनिकरेण भूमिकाजयलब्धाद्वितीयात्मापरोक्षप्रमाया
द्वैतादर्शन एव पक्षपातकथनात् । इतरवृत्तिनिरोधेच्छासहकृतेन
भृशम् ।

·भक्तिचन्द्रिकायां- समाधिनैव तदानी द्वैतादर्शनस्योपपत्तेरिति "प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेधर्ममेघः समाधिः" (यो०सू०४-२९) इतिसूत्रयता पतज्जलिनापि तथाबोधनात् । तथा चास्य कथं भोगः कथं वा सेव्य- सेवकभावनिबन्धना भक्तिः स्यादिति चेत् । माऽस्तु भोगः, तदीय- क्लेशनिचयस्य विवेकज्ञानवह्निदग्धवीजभावत्वाद् विषयसौन्दर्यधी- पूर्वा रतिविशेषरूपा भक्तिस्तु स्यादेव। यतः यत्रोपरमते चितं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥(भगी०६-२०) इतिवाक्यनिकरण भगवता श्रवणादिपरिपाके च साक्षात्कृता- त्मतत्वस्य समाधौ कूटस्थस्वाभिन्ने ब्रह्मणि सच्चिदानन्दघनेऽनव- रिच्छिन्ने रतिविशेषरूपं प्रेम, व्युत्थाने तु दग्धघटवत्प्रमातत्वादिव्य- वहारमनुसृत्य कीर्तनाऽऽदिभक्तिः “सततंकीर्तयन्तो माम्" इत्यादिना प्रतिपाद्यते । अत एव श्रीभागवते- त्वदवगमीनवेति भवदुत्थशुभाशुभयो- गुणविगुणान्वयांस्तहि देहभृतां च गिरः । अनुयुगमन्वहं सगुणगीतपरम्परया श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजैः॥ इतिपूर्वोत्तरार्धाभ्यां समाधिव्युत्थानावस्थामेदेन सगुणनिर्गुण- भक्तिभेदो वर्णितः । तथाहि । तत्रायमर्थः, हे भगवन् त्वदवगमी- श्रवणाद्यभ्यासबलेन त्वत्स्वरूपज्ञानवान्, भवतः-विदितात्सकाशात, उत्थे उत्थिते, दूरीभूते शुभाशुभे तयोः सुखदुःखयोः कर्मणि षष्ठी, तेन जानाति, अपि च तर्हि तदानीं देहभृतां प्राणिनां, गुणविगुणा- - - ·॥ द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । १९७ न्वयान्-उत्तमत्वाधमत्वसम्बन्धान् । नवेति इत्यनुषज्यते । तथा गिरः-शब्दादीन् विषयांश्च नवेति । अत्रानात्मादर्शनेनैव तद्भक्ति- लब्धा इतरादर्शनेनैव तदर्शनस्य तद्भक्तिपर्यवसायित्वात् । यथा रासपश्चाध्याय्याम् अपरानिमिषग्भ्यां तुषाण तन्मुखाम्बुजम् । आपीतमपि नातृप्यत्सन्तस्तचरणं यथा ॥ तं काचिन्नेत्ररन्ध्रेण हृदि कृत्य निमील्य च । पुलकारङ्गयुपगृह्यास्ते योगीवानन्दसंप्लुता सर्वास्ताः केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृताः। जहुविरहजं तापं प्राशं प्राप्य यथा जनाः ।। इतिसमाध्यवस्थामुक्त्वा व्युत्थानाऽवस्थामाह-अनुयुगमिति । युगं मिथुनं चिजडैक्यं प्रमातृत्वं दग्धपटवदनुवर्तमानमनुसृत्येत्यर्थः । अन्वहं अहङ्कारममकारावनुसृत्य सगुणस्य श्रीकृष्णादेीतं गुण- कर्मजन्मवर्णनं तस्य परम्परया सातत्येन पूर्वोक्तं नवेतीत्यनुषज्यते । समाधौ विद्वान् स्वाऽभिन्नमगवत्स्वरूपप्रेमाऽऽनन्दनिमग्नत्वात्तत्सर्व नवेति, व्युत्थिते तु भगवद्गुणगानानन्दनिमग्नत्वादिति । अत उनमाधमजातिव्यवस्था कर्मकाण्डादिप्रामाण्यं च तत्पूर्वमेव न तर्ध्वमितिभावः। ननु विद्वदविदुषोर्व्यवहारः समानः पश्वादिभिश्चाविशेषात् ' इतिन्यायात् । तथा च व्युत्थाने विद्वान् कर्म वा पुत्राधभिमानं वा कुतो नानुसरति तत्राह-श्रवणेति । यतोऽपवर्गगतिस्त्वं मोहलक्षणः प्राप्याऽऽत्मा त्वं मनुजैः-अधिकारिभिः श्रवणेन-भगव- , ·१९८ भक्तिचन्द्रिकायां- कथाश्रवणादिप्रणाड्या भृतो-धृतः साधकदशायाम् , अतः सिद्ध- दशायामपि ते संस्कारदाात्तदेवाऽनुष्ठन्ति न कर्माऽऽदीत्यर्थः । जनकादिवत्कथंचिदनुतिष्ठन्तोपि न तैः संश्लिष्यन्ते, अभिमाना- भावादिति भावः । ननु समाधाविवाद्वितीयात्मदर्शनतो व्युत्थानेऽ पि स्वरूपानन्दमग्नास्ते मातृमानादिभेदव्यवहारं स्वप्नवत्प- श्यन्तः कुतो न त्यजन्तीति प्रारब्धस्यावश्यंभाविफलत्वाद्धोगेन तत्क्षयायैव तन्न त्यजन्तीत्यवेहि । तत्रापि संसारासारतां जानतां भगवद्भक्तावेव, परेच्छया त्वन्यत्रापि प्रवृत्तिरिति विवेकः । ननु कथं भगवद्भक्तौ प्रवृत्तिः। भक्तेर्धर्मार्थकाममोक्षेषु पुरुषार्थेष्वनन्तर्भावा- दितिचेन्मैवम् । धर्मार्थकामानां स्वतः पुरुषार्थत्वे गौरवादननुग- माच्च धर्मजन्यत्वादिविशेषणं परित्यज्य सुखमा पुरुषार्थ इति स्थिते समाधिसुखस्येव भक्तिसुखस्यापि स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वात् । तस्य मोक्षसमीपवर्तितया मोक्षान्तर्भूतत्वं योगजधर्मजन्यतया धर्मान्तर्भूतत्वं वा यथा, तथा भक्तिसुखस्यापि भागवतधर्मजन्य- तया धर्मान्तर्भावस्य श्रद्धाजडान् प्रति वक्तुं शक्यत्वात् , भक्तस्य संसारमोक्षावश्यकत्वान्मोक्षान्तर्गतो . वा भक्तियोगः । तस्मात्पुरुषा- र्थचतुष्टयान्तर्गतत्वेन स्वातन्त्र्येण वा भक्तियोगः पुरुषार्थः परमा- नन्दरूपत्वादिति स्थिते तमुद्दिश्य विवेकिनां प्रवृतिरुचितैवेत्यास्तां विस्तरः॥२३॥ अथ सर्वाधिकारत्वादेव मलिनान्तःकरणानामपि राजसता- मसानां सत्सङ्गे सति तत्राधिकारः संपद्यत इत्यभिप्रेत्य तत्राधिका- रोऽस्तीत्याह- -- ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । अतो ह्यविपक्कभावानामपि तल्लोके ॥ २४ ॥ अत इति । यतः सर्वेषामधिकारोऽतो हेतोः, अविपक्कभावाना- मपि-निन्द्यजातिस्वभावात् प्रासंचितदुष्कृतनिचयावा अशुद्धान्तः- करणानामपि, तल्लोके भगवद्भक्ते सत्यधिकारः संपद्यते भक्ताविति विशेषेणार्थः । यत्पादसंश्रयाः मुनयः प्रशमाऽयनाः । सद्यः पुनन्त्युपस्पृष्टाः स्वर्धन्यापोऽनुसेवया॥(श्री.भा.१,१,१५) तुलयाम लवेनापि न स्वर्ग नाऽपुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मानांकिमुताऽऽशिपः॥(श्री.भा.१,१८,१३) न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तयस्त्यागो नेष्टापूर्त न दक्षिणाः॥ व्रतानि यज्ञाश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः । यथाऽवरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्गाऽपहो हि माम् ।। सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः । गन्धर्वाऽप्सरसो सिद्धाश्चारणगुह्यकाः॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः । रजस्तमःप्रकृतयस्तस्मिस्तस्मिन्युगे युगे ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्टकायाधवाऽऽदयः॥ (श्री.भा.११,१२,१-०) इत्यादिना सत्सङ्गमात्रेण कृतार्थताया उक्तत्वात् । अत एवात्र 'सत्कर्मस्विति विहाय तल्लोक' इत्युक्तम् । सेवितानामपि सत्कर्मणां भगवत्परत्वाहेतुत्वात् ॥२४॥ नागाः २६ ·भक्तिचन्द्रिकायां- ननु मलिनाऽमलिनयोः समानशुद्धत्वे भगवत्प्राप्तिरपि तुल्यैव स्यात्तत्राह- - क्रमैकगत्युपपत्तेस्तु ॥ २५ ॥ क्रमकति । तुशब्दः शङ्काव्यवच्छेदाऽर्थः। उपपत्तिः-प्रमाणम् , गतिः-प्राप्तिः, क्रमेणेकस्य-परमात्मनः प्राप्तौ प्रमाणसद्धावान्न भगवत्प्राप्तिस्तुल्या किन्तु मलिनानान्तु व्यवधानेनेति भावः । प्रमाणन्तु- अन्येऽपि ये विकर्मस्थाः शूद्राऽऽद्या नीचजातयः । भक्तिमन्तः प्रमुच्यन्ते कालेन मयि सङ्गताः ।। इनोश्वरगीताऽऽदिवाक्यमित्यास्तां विस्तरः । अथवा भजनस्य सर्वाऽधिकारित्वे भगवल्लोकगमनव्यवस्था की- दृशी तत्राऽऽह-अतो ह्यविपक्केति । यतः सर्वाधिकारोऽत औत्सर्गिक निन्द्यजातिखभावाद् ब्रह्मसाक्षात्काराऽनुदयादपरिपक्काऽनुरागाणां जीवा- नामपि । अपिना तल्लोककामानां कीर्तनाऽऽद्यवयाय तल्लोके भग- वल्लोके गमनमित्यर्थः ॥२४॥ ननु तल्लोके परिपक्वाऽनुरागाणामकामानामपि गमनमस्तु तत्राऽऽहं-क्रमैकेति । तुशब्दः शङ्कानिरासाऽर्थः। न सर्वेषां गमनम्- ये तु निष्कलुषालोके पुण्यपापविवर्जिताः । (भा०शां०अ० ३४६) इत्युपक्रम्यादित्यमण्डलद्वाराऽनिरुद्धप्रद्युम्नसंकर्षणेन व्यूहक्रमेण गतिमभिधाय- ·- द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २०१ समाहितमनस्कास्तु नियताः संयतेन्द्रियाः। एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते ॥ (भा०शां०अ०३४६) इति क्रमेण वासुदेवगत्यभिधानात् । ततः पश्चात्- ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः । तेषां त्वया विनिर्दिष्टा पारम्पर्यक्रमादतिः ॥ चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति परमं पदम् । नूनमेकान्तधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः ॥ अगत्या गतयस्तिस्रो यद्गच्छन्त्यव्ययं हरिम् । (भा०शां०अ०३५०) इति तत्रैव भगवत्प्राप्त्यरंगत्यभिधानाच्च । तथा च वाक्यद्व- याविरोधाय पक्काऽपक्काऽनुरागभेदेन गतिभेद इत्येव कल्पनीयम् । परिपक्वाऽनुरागाणां 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" इति श्रुतेर्मार्गगत्य- भावेन भगवदभेदरूपा भगवत्प्राप्तिः, अपरिपक्वाऽनुरागाणान्तु साधन- भक्त्या तल्लोकप्राप्तिरिति । ननु कथमविपक्यानां साधनभक्त्या तल्लोकप्राप्तिरच्यते । तत्व- ज्ञानद्वारैव तस्यास्तत्साधनत्वस्य प्राग्व्यवस्थापनात् । तत्वज्ञाने च वेदान्तविचारस्याऽपि हेतुत्वात्तस्य ज्ञानोदेशेन "श्रोतव्य" इत्यादि- विधिविहितत्वात् , विचारे च "शान्तो दान्त” इत्यादिश्रुत्युक्त शमाऽऽदि साधनचतुष्टयस्यैवाऽधिकारान्मलिनानान्तत्राधिकाराऽभावादिति चेद्, मैवम् । वेदान्तविचारेऽधिकाराभावेऽपि तत्वज्ञानं प्रति साधनभक्तिवेदा- न्तविचारयोर्वैकल्पिकहेतुत्वेन वेदान्तविचारं विनाऽपि साधनभक्त्यैव तचज्ञानद्वारा तत्प्राप्तिसंभवात् । न चाल्पायाससाध्याया भक्तेः कष्टसाध्येन विचारेण कथं विकल इति वाच्यम् । विचारस्येव श्रवणा- ·भक्तिचन्द्रिकायां- दिभक्तेरपि स्वफलजनने वस्तुतो यज्ञाऽऽधनुष्ठानसाध्यश्रद्धासापेक्ष- वादायासाविशेषेण विकल्पसंभवात् । यद्यपि पापनिवृत्तिरूपफलं प्रति भक्तेः श्रद्धानिरपेक्षत्वमुक्तं, तथापि- जातश्रद्धो मत्कथादौ निर्विष्णः सर्वकर्मसु । वेद दुःखाऽऽत्मकान्धर्मान्परित्यागेऽप्यनीश्वरः ।। ततोभजेत मांभक्त्या श्रद्धालुईढनिश्चयः॥ इत्यादिवाक्यान्मोक्षं प्रति श्रद्धासापेक्षत्वमरत्येवेति स्वयं बोध्यम् । नन्वथापि विकल्पो न संभवति, विचारस्येव भक्तस्तात्पर्याऽव- धारणहेतुत्वाभावेन द्वारैक्याभावात् । ब्रोहियवयोद्वोक्यादेव विकल्पाऽभ्युपगमादितिचेत्, सत्यम् । यद्यप्यत्र द्वारभेद एव । यथा वेदन्तिविचारे ब्रह्मणि तात्पर्याऽवधारणेन प्रमाणासंभावनानिवृत्तौ मननादिना प्रमेयासंभावनाद्यपसारित तत्वसाक्षात्कारोदये मुक्तिः। श्रवणाऽऽदिभक्त्या तु भगवदनुग्रहेण तत्वसाक्षात्कारपरवैराग्यप्रेम- भक्त्युदये मुक्तिरिति । यथोक्तं श्रीभागवते- भक्तिः परेशाऽनुभवो विरक्ति- रन्यत्र चैष त्रिक एककाल: । प्रपद्यमानस्य यथाऽश्नतः स्यु- स्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुधासम् ।। इत्यच्युताऽड्विं भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिविरक्तिर्भगवत्प्रबोधः भवन्ति वै भागवतस्य राजन् ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ इति । - ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २०३ अत्र प्रपद्यमानस्येति साधनभक्तयुपन्यासः । भक्तिः-प्रेम- लक्षणा, परेशाऽनुभवः-भगवन्मूर्तिस्फूर्तिः, अन्यत्र गृहाऽऽदौ विरक्तिः एष त्रिक एकस्मिन्काले भगवदनुग्रहतो भवति । 'ददामि वुद्धियोगं तम्' (भगी०१०-१०)इति वाक्यान्तरस्वारस्यादिति भावः । यथाऽ- नतो-भुजानस्य, तुष्टिः-सन्तोषः, पुष्टिः-धातुजा (शरीरजा), क्षुधाध्वं- सश्चेत्येष त्रिक एककाले भवति, अनुघासंघासं घासम्, एवं प्रतिभजनं प्रेमाऽऽदित्रिके जायमाने, अनुवृत्त्या नैरन्तर्येणाच्युताङ्घि भजतो भगवति भक्तिः परमं प्रेम, यथा प्रह्लादाऽऽदेः, विरक्तिरपि पूर्णा वान्तकर्तुरिव वान्ते, भगवत्प्रबोधः पूर्णा भगवन्मूर्तिस्फूतिः स्वरूपाऽवबोधश्च । एते त्रयोऽपि भागवतस्याऽनन्यरतस्य भवन्ति, ततः पूर्णा भगवत्कृपा, ततः परां शान्ति-मोक्षं प्राप्नोतीति । तस्मादत्र द्वारभेदादविकल्प एव । द्वारभेदे प्रयाजाऽवघातयो- विकल्पाऽदर्शनात् । तथाप्यत्र हरिभक्तिवेदान्तविचारयोरेकप्रयोग- विधिपरिगृहीतत्वाऽभावाद् द्वारभेदेऽप्युद्भिदलभिद्यागयोरिव विकल्पोऽ- भ्युपेयत इत्यास्तां विस्तरः। ननु कथं विकल्पः, तस्याऽष्टदोषदुष्टत्वात् । तथा हि । यदि हरिभक्तिर्ज्ञानसाधनं तर्हि वेदान्तविचारबोधकवाक्यस्य प्राप्त प्रामाण्यं परित्यक्तं स्यात्, अप्राप्तं चाप्रामाण्यं स्वीक्रियेत । यदा पुनर्वेदान्तविचारः साधनं, तदा वेदान्तविचारबोधकवाक्यस्य पूर्व- त्यक्तं प्रामाण्यं स्वीक्रियेत पूर्वस्वीकृतं चाप्रामाण्यं परित्यज्येत । प्राप्तपरित्यागोऽप्राप्तस्वीकारः त्यक्तस्वीकारः स्वीकृतपरित्यागश्चेति दोषचतुष्टयं वेदान्तविचारावेदकवाक्ये। तथा हरिभक्त्यावेदकवा- ·भक्तिचन्द्रिकायां- क्येऽपि दोपचतुष्टये योजिते सत्यष्टौ दोषाः सम्पद्यन्ते । तस्मान्न विकल्पो युक्तः, किन्तु कथञ्चिदङ्गाङ्गिभावेन समुच्चय एवोचितः, हरिभक्त्याऽन्तःकरणशुद्धया वेदान्तविचारेण ज्ञानप्राप्त्या मोक्षमा- मोतीतिचेत् । असाध्वेवैतत् । विकल्पस्याऽष्टदोषदुष्टत्वेऽपि व्रीहि- यवयोरिव प्रमाणसिद्धस्याऽवश्यमभ्युपेयत्वात् । अन्यथा भक्तेः सर्वाऽऽधिकारिकत्वबोधवाक्यानां प्रत्युत तव मतेऽप्रामाण्यं, हरि- भक्तिवेदान्तविचारयोनिरपेक्षसाधनत्वबाधश्च प्रसज्येत । न चैतद्यु- क्तम् । तस्माद्विकल्प एव । अपि च समुच्चयोऽङ्गप्रधानभावेन वा, समप्राधान्येन वा । नाऽऽद्यः, एकतरस्याऽङ्गत्वबोधकमानाऽभावात् । नाऽन्त्यः, तुल्याधिकारिकत्वप्रसङ्गादित्यादिकं स्वयं बोध्यमिति संक्षेपः ॥२५॥ सुषुम्णामार्गेण प्राणोत्क्रान्त्या ब्रह्मलोकाऽऽदिगमनमप्यपरि- पक्वाऽनुरागाणामेव साधनभक्तिमात्रवतामित्यत्र साधकाऽन्तरमाह- उत्क्रान्तिवाक्यशेषाच ॥ २६ ॥ उत्क्रान्तीति । भगवद्गीतायाम्- प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगवलेन चैत्र । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ (अ०८-१०) इत्युपक्रम्य- ओमित्येकाऽक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ (अ०८-१३) - ·- द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २०५ इत्यनेनोक्तायामुत्क्रान्तौ- अग्निज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥ (अ०८-२४) इति क्रमगत्याभिधायकवाक्यशेषात् । एवं श्रुतावपि "तयोर्ध्वमा- यन्नमृतत्वमेति" इत्यादिनोक्तायामुत्क्रान्तौ । “यरत्वेतं त्रिमात्रेणो- मित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत, स तेजसि सूर्ये संपन्नः सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्" इत्यादिवाक्याऽन्तरात्तल्लोकेऽविपक्वानां गमनमित्यनुपङ्गेणाऽर्थः । अयं भावः । परिपक्काऽनुरागाणामपि तल्लो- कगमने तत्र गौणभक्त्यनुष्ठानं न स्यात् । ब्रह्मसाक्षात्कारपरमानु- रागाभ्यामेवोक्तदिशा मुक्तिसंभवात् । ननु तच्छ्रवणमर्थवादो, लोक- संग्रहाऽर्थ वा तेषामनुष्ठानम् । अन्यथा- यतो विधिनिषेधेपु मनुष्याणामधिक्रिया । अतः पशुपिशाचाद्या धर्माऽधर्मेऽवरा मताः ? ।। न खल्बन्यत्र मानां भूमौ कर्म विधीयते । इत्यादिवाक्यविरोधाऽऽपत्तेरितिचेन्न । तेषामसंभवद्देवाऽऽद्यधि- कारज्योनिष्टोमाऽऽदिवहुतरकाभावविषयत्वात् । अत एव "तदु- पर्यपि बादरायणः संभवात्" (ब्र०मू०-१-३-२६) इत्युपासनाऽधिकारे संभवमेव हेतुमाह रम द्वैपायनः । एवं चाऽश्वमेधाऽऽदिकरणमेव तेषां लोकसंग्रहाऽर्थ ज्ञानिनामिव भगवदवताराणामिव वेति दिक् । अथ प्रसङ्गादुत्क्रान्तिर्गमनमागमनं च विचार्यते । तथाहि । प्रथमं वागिन्द्रियवृत्तिर्मनस्येकीभवति, मनोवृत्तिश्च प्राणेषु, प्राणाश्च ·भक्तिचन्द्रिकायां- विद्याकर्माद्युपाधिके जीवे, जीवस्तु देहवीजभूतेषु भूतसूक्ष्मेषु, ततो हृदयाऽग्रदीप्त्या प्रकाशितद्वारवान् सर्वोऽप्युत्क्रामति । तत्राऽविद्वान् लोकाऽन्तरप्राप्तये चक्षुरादिस्थानेभ्य उत्क्रामति, विद्वांस्तूपासनामाहा- स्याद्भगवताऽनुगृहीतः सुषुम्णाऽऽख्यया मूर्धन्यनाड्योत्क्रामति, "तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति" इति श्रुतेः। एवमुत्क्रामत उत्तरमार्गेण गमनम् । स च मार्ग इत्थम्-आदौ अचिर्देवतां, ततो दिनदेवतां, ततः शुक्लपक्षदेवतां, तत उत्तरायणदेवतां, ततः संवत्सरदेवतां, ततो देवलोकं, ततो वायु, वायोरादित्यं, आदित्याचन्द्रमसं, चन्द्रमसो विद्युतं, विद्युल्लोकाद्वरुणलोकं, तत इन्द्रलोकं, ततः प्रजापतिलोकं प्रतिपद्यते, ततस्तं पुरुषं ब्रह्मलोकादागतोऽमानवः पुरुषो ब्रह्मलोके ब्रह्मपुरुषं प्राप- यति । अयमेव मार्गो देवपथ इत्युच्यते । श्रुतौ देवैरर्चिरादिभिर्गम- यितृत्वेनोपलक्षितत्वात् । अयमेव ब्रह्मपथ इत्युच्यते । प्राप्तव्यत्वेन ब्रह्मणोपलक्षितत्वात् । एतेन गच्छन्तः पुनर्नावर्तन्ते पुरुषाः । सोऽयं मार्गः परमेश्वरोपासकानामेव । कर्मिणान्तु दक्षिणो मार्गः पितृया- नाऽऽख्य उक्तः श्रुतावेव । स यथा-प्रथमं धूमाऽभिमानिनी देवतां, ततो रात्रिदेवतां, ततः कृष्णपक्षदेवतां, ततो दक्षिणाऽयनदेवतां, ततः पितृलोकं, ततश्चन्द्रं, ततस्तत्र देवसेवाकर्मणि नियोज्यन्ते। ततः कर्मसु क्षोणेषु मर्त्यलोकमाजिगमिषवः प्रथममाकाशेनैकीभूय, ततो वायुनै- कीभूय, वृष्टिद्वारा भुवि समागता अन्नरूपेण पुंसि रेतोरूपेण सन्तो योषिति योनौ सिक्ता योन्यनुसारिणो जायन्ते । ते च नवमे मासि सर्व- लक्षणसंपूर्णे गर्भे विविधदुःखान्यनुभवन्तः पूर्वकृतं कर्म सरन्ति भग- वजनं चाभिलषन्ति, ततो गर्भान्निःसृता वैष्णवेन वायुना स्पृष्टा .

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । लुप्तधियो भाव्यनुसारि कर्म पुनः कुर्वन्ति, कर्माऽनुसारेण च पुनर्य- थालोकभोगम् । पापिनान्तु नाऽयमारोहाऽवरोहक्रमः, किन्तु तृतीयः कष्टतरो मार्गों यमाऽऽलये । तत्र विविधनरकदुःखभोगोत्तरमत्र दन्द- शुकाऽऽदिजन्मप्रतिपादनात् । अत्र साधकबाधकोपन्यासस्तु वेदान्त- सूत्रे तद्भाष्य इतीह संक्षेपः। ननु शुभमनुतिष्ठतां शुभा गतिरशुभमनुतिष्ठनां चाऽशुभा गति- र्भवतीत्युक्तम् । तत्र सञ्चितविविधकर्मवतां तजन्मनि शुभमनुतिष्ठता- मन्तकाले पापकर्मजा वा यद्यशुभा गतिः, ताग्विधानामेवाऽशुभमनु- तिष्ठतां च तादृशी शुभा गतिस्तदोत्क्रान्तिनां का वा गनिर्भवेदिति- चैत् । उत्क्रान्त्यव्यवहितकाले मत्यनुगुणैव गतिर्भवितुम्हतोरयवेहि । अथ "पापः पापेन कर्मणा पुण्यः पुप्येन" इत्यादिश्रुतेस्तत्राऽपि तज- न्मकृतकर्माऽनुसारत एव गतिर्भवेन्न मत्यनुसारेणेति चेत् "तदेव सक्तः सह कर्मणेति लिङ्गं मनो यत्र निषिक्तमस्य" इति श्रुतेरासक्ति- विषय एव गतिप्रतिपादकत्वात् । या मतिरन्ते सा गतिरस्येति- यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवेति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ (अ०-८-६) इति भगवदुक्तरपि शरीराऽवसानसमयोबुद्धवासनात एव तदानीं फललाभ इति प्रतिपादकत्वात् । भरताऽऽदेस्तथैव फलदर्शना- चाऽन्तकालभवमत्यनुगुणैव गतिर्भवेन्न कर्माऽनुसारिणी। अथाऽस्तु मत्यनुगुणैव गतिरिति । साऽपि मतिः फलोन्मुखकर्माधोनैव, न तु सन्ततस्मरणाऽऽदिलक्षणदृष्टसामग्रोमात्राऽयत्ताऽपि । तथाहि । बहुविधकर्मसु यस्य कर्मणो यादृशो विपाको भावी तदनुगुणवासनाया ·भक्तिचन्द्रिकायां- एवोद्गमो भवितुमर्हति । " ततस्तद्विपाकाऽनुगुणानामेवाऽभिव्यक्ति- मनानाम्" इत्यादिना सूत्रनिकरण शास्त्रकृद्धिस्तथैव व्यव- स्थापनात् । सदृशं चैवते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥ (भ० गी०३-३३) इति भगवद्वचनस्य च पुरुषस्वतन्त्रयत्ननिवर्तनेन कर्ममय- प्रकृत्यधीनताबोधकत्वादिति चेत्सत्यम् । फलोन्मुखकर्मणेव सन्त- तस्मरणाऽऽसक्त्यादिना तन्मात्रहेतुभूतादृष्टलेशेन च वासनोद्गमो भवितुमर्हत्येव । 'तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च' (भ० ग० ८-७) इति वचसो 'यं यं वापि स्मरन्' (भगी० ८-६) इत्यादि वचसः इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ।। (भगो०३-३४) इति वचसश्च कर्माऽनधीनपुरुषप्रयत्नमात्रसाध्यसन्ततस्मरणा- सक्त्यादिसूचकत्वात्फलोन्मुखकर्मव्यतिरेकेणाऽपि वासनोगमाऽभ्युप- गमे बाधकाऽभावात् । श्रीरामसंग्रामे फलोन्मुखताशकर्माभावेऽपि शरीराऽवसानसमयभवभयजनितरामानुसन्धानेन दृष्टसामग्रीभवेन रक्षसां समुद्धारस्य मानसिद्धत्वात् । यथाकथंचिदप्यवसानसमय- भगवदनुसन्धानस्य पुरुषार्थहेतुत्वेनावश्याभ्युपेयत्वात् । हरिहरति पापानि दुष्टचित्तैरपि स्मृतः। अनिच्छयाऽपि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २०९ इत्यादिस्मृतेरिति दिक। नन्वेवं तर्हि सन्ततानुष्ठितभगवद्भजनस्यापि पुरुषस्य दृष्ट- सामग्र्या इव दुष्टप्रारब्धस्यापि दुर्वासनोद्बोधकत्वस्य संभवात्तदुद्बुद्धदु- सिनामाहात्म्यादनुद्धारप्रसङ्गो दुर्वारः । श्रूयते च भरतस्य राजेः । तयाचावसानसमयभवस्मरणस्य प्रारब्धायत्तत्वसंभवेनेदानीन्त- नानामन्तकालभवदुर्वासनोहमशङ्कयानाश्वासप्रसङ्गो दुर्वार इति चेत बहुतरोपदेशेऽपि सदसदभ्यासाऽप्रवृत्तेरनुपदेशेऽपि तत्र प्रवृत्तेर्वि- लक्षणे एव केचित् संचितसदसत्कर्मणो वासनाप्रवर्तक भवतः । वहुनरोपदेशेऽपि सदसदभ्यासाप्रवृत्तिवलवत्तरप्रतिवन्धकाद्वा भवतीति निर्णेयम् । एवञ्च प्रतिवन्धकाभावे सति प्रवर्तककमौन्मुख्याभावेऽपि बहुतरोपदेशादिभेदेन सदसदभ्यासो भवेत् । तथा च प्रतिबन्ध- काऽभावे सति सत्पुरुषोपदेशभगवदनुचिन्तनेन सन्ततभवेन बल- वत्तरविरुद्धकर्मणामप्यभिभवादवसानकालभवेन सर्वविरुद्धकर्मणां विनाशादवसानकालात्पूर्व विरुद्धप्रारब्धस्याभिभवेन विरुद्धवासना- नुन्मे शादन्तकाले सत्स्मरणं भवेन्न वेनि नैवानाश्वासः कार्यः । प्रतिवन्धकाभावे सति जायमानं भगवदनुचिन्तनमसत्संगत्यादि- दृष्टसामग्रीसंभवा दुर्वासना तु नाभिभावयति न वा नाशयति । अत एव भरतस्य विपरोतफलमसत्संगत्यधोनासद्वासनायत्तं श्रूयते । एवञ्च भरतादावसद्वासना संगत्यधोना न प्रारब्धाऽधीनति प्रारब्धा- यत्तासद्वासनोद्गममाशङ्कय नैवानराश्वासो विधेयः । तथा च पुरुपेण भगवचिन्तनपरेण दृष्टद्वारा प्राप्यमाणासत्सङ्गतिः परिहार्यैव, अस- सङ्गतिर्बलवत्तरप्रारब्धेन संभाव्यमानाऽपि सत्संगत्यान्ते सदसद्विवे- ·.. २१० भक्तिचन्द्रिकायां- चनेन भगवञ्चिन्तनरूपेण दृष्टप्रयत्नवाहुल्ये सति विरुद्धकर्मामिभवा- त्तत एव सुपरिहारा भवेत् । एवञ्च दृष्टप्रयत्नः सद्विषयोऽवश्यं सत्संग- त्या संपादनीय एव, सत्कर्मपक्षपातिसत्वांशस्य प्रबलत्वेन दृष्टविधया संपाद्यमानसत्संगत्यधीनसत्वोत्कर्षेण भगवचिन्तनाभिवृद्धया निरुक्त- दिशा सदितरसङ्गत्यादेरपि निवारणसंभवात् । अत्राऽयं विभागः । स्वत्वं स्वभावत एवेच्छापूर्वकमनिच्छापूर्वक वा बलवत् , इच्छाधीनन्तु सुतरामेव बलवत् । अनिच्छाऽऽयत्त- भगवन्नामाऽऽदिवशेनाऽप्यजामिलादेः समुद्धारदर्शनेनेच्छाधीनसत्वे बलोत्क|चित्यात । दुष्कर्म तु सत्वाधीनभगवचिन्तनादिना यथायो- गमभिभाव्यं नाश्यञ्च । तमोरूपत्वादुष्कर्मणः । यथा हि इच्छाऽनि- च्छाभ्यामासक्त्यनासक्तिभ्यां च सुकृतदुष्कृतयोस्तारतम्यमस्त्येव, "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इति वचनात् । इच्छानिच्छाकृतपापप्रायश्चित्तगौरवलाघवदर्शनाच । एवं सुकृतदुष्कृतयोर्दुष्कृतमतिदुर्बलम् , सुकृतन्तु प्रबलमेव । दुष्कृतस्यापरोक्षज्ञानमात्रनाश्यतया सुकृतस्यापरोक्षज्ञानासंश्लेषयता "तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तदर्शनात् " "इतरस्याप्येव- मसंश्लेषपाते तु " (ब्र० सू० ४, १, १३-१४) इत्यादिसूत्रतो बोधनात् । दुष्कृतस्य सद्वासनासमुद्भूतभगवन्नामाऽऽदिस्म- रणनाश्यतयाजामिलोपाख्यानादिना सुकृतस्यासद्वासनासंभूतस्मरणा- भिभाव्यत्वेन 'न हि कल्याणकृत्कश्चित् ' (भ० गी० ६-४०) इत्यादि- वचनेन भरतोपाख्यानेन च स्पष्टं बोधनात् । एवं सदसद्वासनयोः समुन्मेषेण सदसदनुस्मरणे सुकृतदुष्कृतकर्मविशेषफलौन्मुख्यायत्ते .

·चेति । द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २११ अत्यभ्यासायत्ते वा दत्तफलकमलेशायत्ते वा । तत्र दृष्टसामग्रीतो मुहुर्मुहुरभ्यासेन दृढतरवासनासमजने तु सदसद्वा कर्म फलोन्मुखमपि न स्वानुकूलवासनामुन्मेषयेत् । दृढतराभ्यासायत्तवासनायाः फलो- न्मुखसदसत्कर्मप्रतिकूलायास्तत्प्रतिवन्धकस्वरूपत्वात् । एवं चायासा- धीनासद्वासना चरमसमयगता फलोन्मुहमप्यसत्कर्म यथायोगम- भिभावयेन्नाशयेद्वा । तथाहि । षड्विधं कर्म-केवलसाच्चिकं, साविकराजसं, साचिकतामसं, राजसं, राजसतामसं, तामसं तत्र केवलसात्विक भगवद्धयानादि, निःशेषं सकल- पापहरम् । साचिकराजसं हिंसारहितकायक्लेशाऽऽदि सन्ध्यादिकर्म प्रायेण दुष्कर्मविशेषहरम् । साविकतामसं-हिंसासहितनित्यकर्म पाप- संवलितं पापविशेषहरम् । राजसं-हिंसारहितं काम्यं, कर्मफलभोगानु- कूलचित्तनैमल्यकरं न पापहरम् । राजसतामसं-हिंसासमेत काम्यं, भोगानुकूलचित्तनैमल्याधायकमपि दुःखसंवलितसुखाधायकम् । केवलं तामसं-शास्त्रनिषेधलक्षणं हिंसारहितं हिसासमेत च दुःखैकसाधनं चित्तकालुष्यकरम् । प्रायश्चित्तं च त्रिविधम् । सात्त्विकराजसं सात्विक- तामसं केवलसाविकं चेति । साच्चिकराजसं हिंसारहितं कायक्लेशादि.. मत्पूर्वोपात्तद्वितीयकर्मण्यन्तर्भूतम् । साविकतामसं हिंसासमेतं पापहरं तृतीये कर्मण्यन्तर्भूतम् । केवलसाचिकं भगवद्धथानादिलक्षणं प्रथम कर्मण्यन्तर्भूतमितिनातिरेकशङ्का । एवञ्चाऽभ्यासाऽधीना तावदसद्वा- सना फलोन्मुखमपि सत्कर्माभिभावयितुमिष्टे न नाशयितुम् , सदा तद्भाव भावितः' (म० गी०८-६) 'न हि कल्याणकृत्कश्चित्' (भगी०६-४०) इत्यादिवचनेनासद्वासनायाः सत्कर्मनाशकत्वाभावावधारणात् । एवं ·२१२ भक्तिचन्द्रिकायां- सत्संगनिकरासत्संगतित्यागपरवचनमहिम्ना दृढतराभ्यासजनिते सद- सद्वासने अवसानसमयाप्रभवे अपि स्वविरुद्धे कर्मणी फलोन्मुखे अपि यथायोगमभिभावयत एव । तत्रापि भगवदनुचिन्तनजनितवासना स्ववसानसमयभवाप्यसत्कर्म स्वगतदाढ्यतारतम्येनाभिभावयेन्नाशयेच्च । तथैव प्रमाणनिकररवगलात् । एवं यद्यवसानकाले सत्कर्म फलोन्मुखं सत्स्मरणेन संवलितं, यदिवाऽसत्कर्म फलोन्मुखं सदसत्स्मरणसंवलितं तर्हि तत्र सत्फलमसत्फलं चातिपुष्टमेव । यदा तु कर्मस्मरणे विजा- तीये तर्हि तत्रासत्स्मरणमवसानकालभवं सत्कर्माऽभिभाव्य स्खीयं फलमेव दद्यात् । अवसानकालभवसत्स्मरणन्तु भगवदनुचिन्तनदा- यभवं यथाकथंचिदपि वा जातमसत्कर्म सर्वमपि नाशय- स्वयं फलदं सत्सत्कर्माप्यपरमभिव्यञ्जयेत् । इन्द्रादिस्मरणन्तु फलोन्मुखमप्यसत्कर्माभिभाव्य सत्कर्म व्यजयेत्स्वयं च स्वशक्त्य- नुरूपं फलदं भवेत् । न तु तत्राऽसत्कर्म विनाशयेत् । अस- स्कर्माभिभूतं कालान्तरे फलदं तत्रेति विवेकः । तत्रावसानसमये सदृशादृष्टचिन्तादिजनितं सदसदर्थस्मरणं समयस्वाभाव्यादतिप्रवलं सत्सत्वरं स्वानुरूपमेव फलं प्रयच्छेत् । फलोन्मुखकर्मान्तरन्तु स्वय- मनष्टं चेत्पश्चादेव फलदमिति तत्वम् । अत्र 'सदा तद्भावभावितः' ( भ. गी० ८-६) 'तस्मात्सर्वेषु कालेषु' (भ० गी० ८-७) इति निर्देशाद्वासनादायमदृष्टसदृशदर्शनाद्यायत्तस्मरणं मनसि दृढमनुपेक्षाऽऽत्मकं निवारयेदितिसूचितम् । एवं च सद्वासनादाढ्य दृष्टसामग्रोतो यत्नविशेषेण संपादनीयमेव, शुभमात्मन इच्छतो मनुष्ययत्नस्य प्रारब्धापेक्षयापि परिणतौ बलवत्त्वात् । केवलादृष्ट एव ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २१३ भारनिक्षेपानौचित्यात् । 'दैवं पुरुपकारश्च' इति वचनात् । इतस्था कर्मवशादेव फलं भवतीति लौकिकयनवोधकशास्त्रस्य पित्रादीना- माचार्याणां च बालकशिक्षणादौ हिताहितविभागेनोपदेशप्रवृत्तेश्चा- नर्थक्यमेव स्यात् । एवं मनुजस्य प्रवृत्तौ ज्ञानायत्तं स्वातन्त्र्यमपि कर्मानधीनं स्वीकरणीयमेव । इतरथा प्रारब्धायत्तमेव पश्चादिवन्मनु- प्यप्रवर्तनमिति पश्चादिवदेवानधिकारात्पापपुण्यास्पर्शप्रसङ्गात्, पापपुण्यप्रायश्चित्तादि शास्त्रं निप्पलमेव स्यादिति सर्वव्यवहार- व्याकोपेन वर्णाश्रमादिनिखिलव्यवहारो लुप्येत । तस्मात् पुरुषस्य कर्मानायत्तमपि स्वातन्त्र्यं लेशतो ज्ञानद्वारा परमेश्वरदवङ्गीकरणोयम् । एवं च कर्माधोनप्रवृत्तिसंभवात्पुरुषप्रयत्नेन सत्संगत्या सत्कर्मादि- प्रवृत्तिरसत्कर्मादेवृित्तिश्च घटत एव । मनुष्यादा ज्ञानद्वारेश्वरेण स्वातन्त्र्यनियमनात् । 'ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा' "एष एव साधु कर्म कारयति" इत्यादिवचनन्तु साध्वसाधुकर्मद्वारा परमेश्वरायत्तत्ववोधकम्। ज्ञानद्वारा पुरुषाधीनप्रवृत्त्यतिरिक्तविषये कर्मेश्वरप्राधान्यपरं धर्मा- धर्मप्रायश्चित्तादिपरशास्त्रस्य कर्मेश्वरायत्तत्वपरवचसश्च प्रामाण्येन व्यवस्थाकरणौचित्यत् । तत्र पुरुषस्य ज्ञानद्वारा कर्माऽन्तरार्थं प्रवृ- त्तस्य मध्येऽकस्मादिष्टानिष्टप्राप्तिदर्शनेन तत्र कर्मेश्वरप्राधान्यमभ्यु- पेयम् । एवं च ज्ञानायत्तप्रवृत्त्यंशे पुरुषस्वातन्त्र्यफललाभालाभ- विपरीतफललाभादिकं सर्वमपि कर्मेश्वरायत्तम् । एवं च ज्ञानद्वारक- प्रवृत्त्याश्रयणेन धर्माधर्मप्रायश्चित्तादिशास्त्रप्रामाण्यं सिद्धं भवति । अत्रैवं सति प्रयोजनान्तराऽर्थ प्रवृत्तस्य पुरुषस्य मध्य आन्तरालिक- ·२१४ भक्तिचन्द्रिकायां- क्रियाविशेषेण महापुण्यपापलाभपरं प्रमाणं तत्पापप्रायश्चित्तपरं वचनं च पुण्यपापविभागज्ञानद्वारकप्रवृत्तिस्वातन्त्र्याधिकारायत्तम् । अत एव ज्ञानद्वारकप्रवृत्तिस्थल इव न फलाधिक्यम् । अत एव च तत्र पापप्रायश्चित्रमत्र स्वल्पमेवाम्नातं संगतं भवतीति दिक् ॥२६॥ महापानकिनामपि भगवत्परायणतायां कथिता दिव्यमा गतिः संभवति न वेनि सन्देहे, नेति प्राप्तम् । “यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्त- स्यैव आत्मा विवृणुते तनू स्वाम्" (क० उ० २-२३) इत्यनेन भक्तानुपक्रम्य- नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नसमाहितः। नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ इत्यादिश्रुत्या श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे यस्ते उल्लङ्घन्य वर्तते । आज्ञोच्छेदी मम द्वेषी मद्भक्तोऽपि न मे प्रियः ॥ इत्यादिस्मृत्या च शुद्धात्मनामेव भगवत्परायणानां तथागतिज्ञा- पनादित्यत आह- महापातकिनान्त्वातौ ॥२७॥ पहापातकिनान्त्विति । तुशब्दः शङ्कानिरासार्थः । महापात- किनाम्- आत्यन्तिकपतनहेत्वगम्यागमनाऽदिपापपराणां, आतौँ अनु- तापोऽयत्नसिद्धेः । नामश्रवणकर्तनादिरूपभक्तौ सत्यां कथिता दिव्य- गतिर्भवत्येवेति शेषः। कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ - ·द्वितीयाध्याय द्वितीयाह्निकम् । अपि चेत्सुदुराचारी भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्याव्यवसितो हि सः॥ क्षिप्रं भवति धर्माऽऽत्मा शश्वच्छान्ति निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ( भ० गी० ९-३०-३१) महापातकयुक्तोऽपि ध्यायन्निमिपमच्युतम् । भूयस्तपस्वी भवति पङ्क्तिपावनपावनः ॥ इत्यादिप्रमाणादिति भावः। 'नाविरतः' इतिवाक्यन्त्वननुतप्तविषयं बोध्यम् । अनुनापस्तु पुनः पुनः पापचिकीर्षाप्रतिवन्धको ग्राह्यः । नैकान्तिकन्तद्विहितेऽपि निष्कृते मनः पुनर्धावति चैदसत्पथे । इत्यादिना तथाऽवगमादित्यास्तां विस्तरः। पातकिनामिति विहाय महापातकिनामिति कथनन्तु उपपातकिनामनुतप्तानां कैमुति- कन्यायेन तद्गतिलाभाय । भगवतो बादरायणस्यापीदमेवाभिप्रेतम् , "उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम्" (वे.सू.३-४-४२) इति सूत्रेण परमते स्वधर्मप्रव्रज्याऽऽदिच्युतस्य यतिप्रभृतेरुपपातकित्वमङ्गीकृत्य प्रायश्चित्तमिच्छता स्वमते महापातकित्वेऽपि भजनाऽऽदिना शुद्धि- ज्ञापनात् । अन्यथोदाहृतशुद्धिवाक्यविरोधः स्यादित्यास्तां विस्तरः । केचित्तु आतिनिमित्तप्रायश्चित्तस्थानीय एव कीर्तनादावेवाधिकारो महापातकिनां न ज्ञानादावित्यर्थ इत्याहुः ॥ २७ ॥ किमार्तिभक्तिमात्रेणेव सा गतिः, उत परभक्तौ सत्यामेव सेति सन्देहे-आर्तिभक्त्यैव सेति प्राप्तम् । 'ध्यायन्कृते यजन्य स्खेतायां " ·भक्तिचन्द्रिकायां- द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति इत्यादिना ध्यानाऽऽदिलभ्यफलस्य नामकीर्तनादितोऽपि प्रतिपादनादिति प्राप्त आह- - सैकान्तभावे गीताऽर्थप्रत्यभिज्ञानात् ॥ २८ ।। सति । सा-दिव्यगतिः एकान्तभावे-एकान्तभक्तौ परभक्तौ मत्यामेव संभवति, कुतः गीताऽर्थप्रत्यभिज्ञानात्-गीतार्थस्य- "ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति" इत्यादिना कथिताऽर्थस्य गीतायां- तबुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः। गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिभृतकल्मषाः ।। (भ० गी० ५-१७) इत्यादिना प्रत्यभिज्ञानात् । तद्वदेव ज्ञानपूर्वकप्रेम्णामृतत्व- कथनात् । यथा चैतत्तथोक्तमधस्तात् । 'सैकान्तभावः' इति प्रथमान्त- पाठे तु ननु ज्ञानेनैव सकलपापनिवृत्तौ श्रुतिस्मृतिसूत्रसिद्धायामातेर- पेक्षायां मानाभावात्कथमाावित्युक्तन्तत्राऽऽह-सैकान्तेति । भवेदिति शेषः । अयमर्थः-मुमुनु न्येव न भवेत्सैकान्तभावोऽपि “आप्रा- यणात् तत्रापि हि दृष्टम्" (वे. सू.४-१-१२) इति सूचितेनैकान्तेनाव्यभि- चरितेन भावेनापि सहितो भवेत् । कुतः गीताऽर्थप्रत्यभिज्ञानात् गीतार्थस्यैवं विधस्य 'सर्वधर्मान्परित्यज्य' (भ.गी.१८-६६) इत्युक्तस्य प्रत्यभिज्ञानश्रवणात् । यथा नारायणीये- महोपनिषदो वेदास्ते विप्राः सम्यगास्थिताः । यजन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः ॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २१७ ततो विशिष्टं जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम् । कैनैप धर्मः कथितो देवेन ऋषिणाऽथवा ।। इतिप्रश्ने प्रत्युत्तरम्- ममुपोडेप्वनीकेषु कुरुपाण्डवसेनयोः । अर्जुन विमनस्के वै गीता भगवता स्वयम् ।। ( भार०शां० ३४८, ६-८) इति । तसाद्भक्तरेव मुख्यत्वात्तदपेक्षाया आवश्यकत्वम् । तत्राऽपि प्राप्ताप्राप्तविवेकरीत्या प्रेम्णः फलवानामग्रहणादिलक्षणातभक्तरेब तत्रोपयोग इत्यभिप्रेत्यात्र तथोक्तमिति संक्षेपः । परे तु एकान्तभाव इति पूर्वोक्त एकान्तभावः सा परा- भक्तिरेव कुतः गीतार्थस्य प्रत्यभिज्ञानात् । एकान्तिनां विशिष्टगति- रूपो धर्मः केन कथित इति प्रश्ने गीतायां भगवता कथितमिति कथ- नात् , एकान्तिनां भक्तानां दिव्या गतिरित्यर्थोऽवगतः, गीतायां परभक्तरेव बहुधोक्तेः । तस्माद्भक्तिरेव एकान्तभाव इति भाव इत्यर्थमाहुः ॥२८॥ अतस्तामुत्पाद्यैव सर्वेषामुपायानां श्रेष्ठयम् । अन्यथा व्यर्थत्व- मेवेत्याशयवानाह- परां कृत्वैव सर्वेषां तथा ह्याह ॥ २९ ॥ परामिति । सर्वेषां-ज्ञानान्तानां धर्माणां, परां कृत्वैव-परमेश्वर परानुरक्तिरूपां परां भक्तिमुत्पाद्यैव, श्रेष्ठ्यं नान्यथेति शेषः। कुतः हि-यसात् , तथाऽऽह भगवान्वादगयण:- .

·२१८ भक्तिचन्द्रिकायां- धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विश्वक्सेनकथासु यः । नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥(भाग०१-२-८) दानवततपोहोमजपस्वाध्यायसंयमः। श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यैः कृष्ण भक्तिर्हि साध्यते ॥ (भाग० १२-४७-२४) न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ इत्यादि । ( भाग०२-२-३३) केचित्तु परां कृत्वैव मोक्ष उपयोग इत्यर्थमाहुः । तन्न सम्यक् । फलभक्त्यवस्थायां मोक्षाकाङ्क्षाविरहात् । उप- पन्नश्च प्रेमभक्तानां मोक्षाकाङ्क्षाविरहः, भगवत्येवासक्तत्वात् । एतावती कुतो भगवत्यासक्तिरिति चेत्, परमानन्दरूपत्वादिति कलय । ननु यद्यपि निर्गुणस्येव सगुणस्याऽपि परमानन्दरूपता प्राङ निरूपिता, तथापि सा माययावृतेति कथं स्फुरेत् । अस्फुरणे च कथं भगवत्यासक्तिरिति चेत् । शृणु । श्रवणकीर्तनादिभक्तिपरि- पाके च भगवदनुग्रहतस्तत्वबोधादावरणनाशतस्तथेति । कथमन्यथा भगवन्निष्ठस्य प्रेमभक्तस्य मोक्षेऽप्याकाङ्क्षाविरहः न पारमेष्ठयं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाऽऽधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनाऽन्यत् ॥ (भाग०११-१४-१४) ·4 द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । इत्यादिना श्रूयमाणः संपद्येत । ननु तथापि प्रत्यगभेदांऽशाव- रणशक्तिनाशः कथम् ? । रागरूपप्रेमभक्तेमूर्तिपरिच्छेदस्फूर्तेश्व सत्वादितिचेत् । भगवदनुग्रहतस्तस्या अपि नाशसंभवादित्यवेहि । न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित्' इतिस्मृतेः । अत एव ज्ञानमार्गो भक्तिमार्गश्चेति मोक्षमार्गद्वयम् । अत एव च होमप्रकरणे अनुदितहोमनिन्दावत् गीतासु भक्तिप्रस्तावे निर्गुणनिष्ठा निन्द्यते । मथ्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः । त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः। ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ केशोऽधिकतरस्तेषामन्यक्तासक्तचेतसाम् अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ ( म० गी० १.२,२-५) इति । ये ननु कथं मार्गद्वयमेव- साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमाऽनुलोमतः। भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत्प्रसीदति ॥ निर्विष्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिनः । मनस्त्यज्यति दौरात्म्यं चिन्तितस्याऽनुचिन्तया ॥

·भक्तिचन्द्रिकायां- यमादिभियोगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । ममाऽ!पासनाभिर्वा नान्यैयोग्यं स्मरेन्मनः ।। ( भाग० ११,२०,२२-२५ ) इत्यादौ सर्वत्र रतत्वस्य वैमुख्यपरिहाराय यथाकथंचित्साम्मु- ख्यमानं कर्तव्यत्वेनावगम्यते । तच्च त्रिधा । निर्विशेषरूपस्य तदीय- ब्रह्माख्याविर्भावस्य ज्ञानरूपम्, सविशेषरूपस्य च तदीयभगवदाद्या- ख्याविर्भावस्य भक्तिरूपमिति द्वयम् । तृतीयञ्च तस्य द्वयस्यैव द्वार कर्मार्पणरूपमिति । तदेतत्रयं पुरुषयोग्यताभेदेन व्यवस्थापयितुं सामान्यतो ज्ञानकर्मभक्तीनामेवोपायत्वं नान्येषामित्यनुवदति भग- वानेकादशे- योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयो विधित्सया । ज्ञानकर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कर्हिचित् ।। (भाग. ११-२०-६) इति । मन एकत्र संयुज्याजितश्वासो जितासनः । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रितः॥ ( भाग० ११-७-११) इति चतुर्थोऽपि मार्गोऽष्टाङ्गयोगाख्योऽवगम्यत इति चेत्सत्यम् । तथापि कर्मयोगमार्गयोरन्तःकरणप्रसादद्वारा ज्ञानभक्त्योरेवोपयोगा- ज्ज्ञानं भक्तिश्चेति द्वावेव मोक्षमागौं । विभिन्नस्वरूपफलसाधनाधिका- रिकत्वात् । तथाहि । बुद्ध्यवान्तरजातिमा॑नम् । रागाऽवान्तरजाति- भक्तिः। सकलानामूलाज्ञाननिवृत्तिर्ज्ञानफलम् । ब्रह्मावाप्तिर्भक्तिफ- लम् । तत्त्वमस्यादिवाक्यं ज्ञानसाधनम् । भगवद्गुणगरिमग्रथनरूप- ·द्वितीयाध्याय द्वितीयाह्निकम् । २२१ ग्रन्थश्रवणादिकं भक्तिसाधनम् । ब्रह्मविद्यायां साधनचतुष्टयसम्पन्न- स्त्यक्तसंसारोऽधिकारी, भक्तावतादृशोऽपीति प्रागेवोक्तम् । तस्मात्सिद्धं मोक्षे मार्गद्वयमेवेत्यास्माकीनः पन्थाः। 'यत्तु द्रवीभावानपेक्षाद्वितीया- त्ममात्रगोचरा निर्विकल्पकमनोवृत्तिर्ब्रह्मविद्या ज्ञानम् । द्रवीभावपूर्षिका मनसो भगवदाकारता सविकल्पकवृत्तिरूपा भक्तिः । तथा च भक्ति- निावान्तरजातिरेव, तत्र ज्ञानफळं मोक्षः, भक्तिफलन्तु विचारयोग- योरिव ज्ञानमेव । इयांस्तु विशेषः । विचारे साधनचतुष्टयसम्पन्न एवाधिकारो भक्तियोगयोस्तु सर्वोऽपि जन इति । अत एव गीतायाम्- अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ इन्द्रियाऽर्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ मयि चाऽनन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरनिर्जनसंसदि अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमितिप्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ (भ.गी. १३,७-११) इत्यादिना भक्तियोगादिमार्ग ज्ञानमार्गेऽन्तर्भावयता भगवता- मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते । (भ.गी० १३-१८) ॥

·- २२२ भक्तिचन्द्रिकायां- इत्युत्तरत्र ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वमुक्तम् । तस्माद्ज्ञानयोग एवैको मोक्षमार्ग इति । तच्चिन्त्यम् । साध्यसाधनभक्तिभेदेन व्यव- स्थाया उपपादितत्वात्फलभक्ते रागावान्तरजातित्वव्यवस्थापनादस्म- दुक्तरेव प्रामाणिकत्वात् । सूत्रकृन्मते तु भक्तियोग एवैको मोक्ष- मार्गः । ज्ञानन्तु भक्तिसाधनमेव, न मार्गाऽन्तरम् । अङ्गाङ्गिनो- विभिन्नमार्गत्वासम्भवादिति । वस्तुतः फलभक्तिर्न साधनम् । किन्तु स्वतः पुमर्थरूपैव मोक्षमपि तृणीकरोति । तदुक्तन्तन्त्रे- हरिभक्तर्महादेव्याः सर्वा मुक्तयादिसिद्धयः । भुक्तयश्चाद्भुतास्तस्याश्चेष्टिकावदनुव्रताः ॥ इति ॥ अत एवाहुद्धा अपि- मनागेव प्ररूढायां हृदये भगवद्रतौ । पुरुषार्थास्तु चत्वारस्तृणायन्ते समन्ततः ॥ इति ॥ अत एवात्र तस्याः परत्वमुपवर्णितम् । तत्राङ्गानि कथितानि निबन्धे यथा- गुरुपादाश्रयस्त्वस्मादीशदीक्षादिशिक्षणम् । विश्रम्भेण गुरोः सेवा साधुवांनुवर्तनम् ।। सद्धर्मपृच्छा भोगादित्यागो भगवतः कृते । तत्तत्क्षेत्रे निवासोऽथ गङ्गादेरपि सन्निधौ ॥ व्यवहारेषु सर्वेषु यावदानुवर्तनम् । एकादश्यादिसन्मानो देवव्रतनिषेवणम् ॥ सङ्गत्यागो विरेण भगवद्विमुखैर्जनैः । बहुग्रन्थमहारम्भशिष्यादीनामसङ्ग्रहः - ॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २२३
अन्यदेवानवज्ञा च भूतानुद्वेगदायिता ।
ईशतद्भक्तविद्वेपविनिन्दाद्यसहिष्णुता ॥
धृतिस्तद्देवचिह्नानां तदीयानां च सेवनम् ।
व्यवहारेऽप्यकार्पण्यं शोकाऽद्यवशवर्तिता ॥
अपराधवर्जन तद्वत्तन्नामश्रवणादिकम् ।
सर्वथा शरणाऽऽपत्तिरङ्गान्येतानि पालयेत् ।।
तत्र गुरुपादाश्रयो यथा--
तस्माद्गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् ।
शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाऽऽश्रयम् ।।
(भाग० ११-३-२१ )
ईशदीक्षाशिक्षणम् । यथा-
तत्र भागवतान्धर्माञ्छिक्षेद्गुर्वात्मदैवतः ।
अमाययाऽनुवृत्या यैस्तुष्येदात्मात्मदो हरिः॥
( भाग० ११-३-२२)
विश्रम्भेण गुरोः सेवा यथा--
आचार्य मां विजानीयान्नावमन्येत कहिंचित् ।
न मर्त्यबुद्धयाऽसूयेत सर्वदेवमयो गुरुः ।।
(भाग०१७-१७-२७ )
साधुवानुवर्तनं यथा स्कान्दे-
स मृग्यः श्रेयसां हेतुः पन्थाः सन्तापवर्जितः ।
अनवाप्तश्रमं पूर्वे येन सन्तः प्रतस्थिरे ॥
-

·२२४
भक्तिचन्द्रिकायां-
सद्धर्मपृच्छा यथा नारदीये-
अचिरादेव सर्वार्थः सिध्यत्येषामभीप्सितः ।
सद्धर्मस्यावबोधाय येषां निर्बन्धिनी मतिः॥
भगवतः कृते भोगादित्यागो यथा पाने-
हरिमुद्दिश्य भोग्यानि काले त्यक्तवतस्तव ।
विष्णुलोकस्थिता सम्पदलोला सा प्रतीयते ॥
तत्तत्क्षेत्रनिवासो यथा-
वैष्णवेष्वथ क्षेत्रेषु द्वारकामथुरादिषु ।
निवासो हरिभक्तानां हरिसायुज्यदो मतः ॥ इति ॥
तथा कौघै-
वसेदामरणं विप्रो वाराणस्यां समाहितः ।
सोऽपीश्वरप्रसादेन याति तत्परमं पदम् ॥ इति ।।
गङ्गानिवासो यथा महाभारते--
यत्र गङ्गा महाभाग स देशस्तत्तपोवनम् ।
सिद्धक्षेत्रं च तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम् ।।
तत्तीर्थसेवाधर्मात्मा मोक्षं प्रामोति मानवः ।
मरणे स्मरणं विष्णोर्यद्यप्यत्यन्तदुर्लभम् ॥
तदप्यल्पेन कालेन गङ्गां संसेव्य लभ्यते ॥ इति ॥
यावदर्थानुवर्तनं भगवद्गीतायाम्-
शारीरं केवलं कर्मकुर्वन्नामोति किल्बिषम् । (४-२१)

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् ।
२२५
-
एकादश्यादिसन्मानो यथा स्कान्दे-
सर्वपापक्षयकरं सर्वपुण्यविवर्धनम् ।
गोविन्दस्मृतिदन्नृणां यदेकादश्युपोषणम् ॥
एवं शैवानां शिवरात्रिव्रतादिकमपि यथा लैङ्गे-
शिवरात्रिव्रतं तत्र शिवप्रीतिकरं स्मृतम् ।
यत्कृत्वा पापराशिभ्यो मुक्तवा शिवपुरं व्रजेत् ॥ इति ॥
देवव्रतनिषेवणं यथा श्रुतौ-
"शान्ता दान्ता उपरतास्तितिक्षवः समाहिता आत्मरतय"
इत्युपक्रम्य "तस्माद्देवानां व्रतमाचरन्नोङ्कारे परे ब्रह्मणि पर्यवसितो
भवेत्" इति । भगवद्विमुखसङ्गत्यागो यथा कात्यायनसंहितायाम् -
वरं हुतवहज्वालापञ्जरान्तव्यवस्थितिः।
न शौरिचित्तविमुखजनसंवादवैशसम् ।।
तथा लैङ्गे-
ईशभक्तिविहीना ये वञ्चयन्त्यखिलाञ्जनान् ।
वर्जयेत्तान्प्रयत्नेन शिवसेवापरो मुनिः ॥
शिष्यग्रन्थाद्यसंग्रहो यथा सप्तमे-
शिष्यान्नैवानुबध्नीयाद्न्थान्नैवाभ्यसेद्धहून् ।
न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारमेक्वचित् ।।
अन्यदेवानवज्ञा यथा पा ---
हरिरेव सदा ध्येयः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ।
इतरे ब्रह्मरुद्राद्या नावज्ञेयाः कदाचन ॥ इति ।

·- भक्तिचन्द्रिकायां- भूतानुद्वेगदायिता यथा भारते- पितेव पुत्रं करुणो नोवैजयति यो जनम् । विशुद्धस्य हृषीकेशस्तूगं तस्य प्रसीदति ॥ इति । ईशतद्भक्तचिनिन्दाद्यसहिष्णुता यथा दशमे- निन्दां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नाऽपैति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः॥ ( भाग० १०-७४-४०) इति । धृतिस्तद्देवचिन्हानां यथा पाद्मे- ये कण्ठलग्नतुलसीनलिनाक्षमाला ये बाहुमूलपरिचिन्हितशङ्खचक्राः । ये वा ललाटफलके लसदूर्ध्वपुण्ड्रा- स्ते वैष्णवा भवनमाशु पवित्रयन्ति । यथा वा लैङ्गे- रुद्राक्षधारिणो ये च भस्मोद्धूलितविग्रहाः । नमःशिवायशब्दाश्च ते जगत्पावनाः स्मृताः॥ इति । तदीयानां सेवनं यथैकादशे- सात्विकान्येव सेवेत पुमान्सत्वविद्धये । इति । सात्विकानि भगवत्प्रतिपादकशास्त्राचारादीनि । व्यवहारेऽप्यकार्पण्यं यथा पाद्म- अलभ्ये वा विनष्टे वा भक्ष्याच्छादनसाधने । अविक्लवमतिर्भूत्वा हरिमेव धिया स्मरेत् ।।

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । शोकाऽद्यवशवर्तिता यथा तत्रैव- शोकामर्षाऽदिभिर्भावैराकान्तं यस्य मानसम् । कथन्तत्र मुकुन्दस्य स्फूर्तिसंभावना भवेत् ।। अपराधवर्जनं यथा वाराहे- ममार्चनापराधा ये कीर्त्यन्ते बहुधेच्छया । वैष्णवेन सदा ते तु वर्जनीयाः प्रयत्नतः॥ इति । तन्नामश्रवणाऽदिकं व्याख्यातं प्राक् । सर्वथा शरणापत्तिर्यथा भगवद्गीतायाम्- सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥ (८-६६) इति अस्याऽर्थः। सर्वेषां-वर्णानामाश्रमाणां देहेन्द्रियमनोबुद्धीनां च, धर्मान् ब्राह्मणत्वाद्यभ्यासनिबन्धनानग्निहोत्रादीन्सुखदुःखाऽऽ- दीच, परित्यज्य-निर्वेदाधुपायैस्त्यक्त्वा, मां-सर्वेश्वरं सर्वशक्तिं सर्वनियन्तारं सोपाधि निरुपाधि वा परमात्मानमखण्डेकरसमानन्द- धनं, एकं-केवलं, शरणं-शृणाति हिनस्त्यविद्याऽऽदीन् क्लेशानिति शरणमाश्रयः परायणं, व्रज-प्राप्नुहि मदेकाऽऽश्रितो भवेत्यर्थः : तदेकाऽऽश्रितत्वं-तल्लीनत्वं तत्प्रणिधानं वा । अथवा-सर्वान्धर्मान्- श्रौतस्मार्तान , परित्यज्य-शरणत्वेन रक्षकत्वेनाऽऽदृत्य, मां-भगवन्तं, एक-रक्षितारं जानीहि इत्यर्थः। कर्माणि विधिसिद्धयर्थ कार्याणि, विश्वासो भगवति कार्य इति भावः । अथवा-सर्वान्धर्मान्-"त्रयो ·२२८ भक्तिचन्द्रिकायां- धर्मस्कन्धाः" इत्याद्युक्तान् यज्ञाध्ययनब्रह्मचर्यतपादीन् परि- त्यज्य-विधितस्त्यक्त्वा, मां-पुरुषोत्तमं क्षराऽक्षराऽतीतं, एक-केवलं, शरणं-सर्वाऽधिष्ठानं जानीहि इत्यर्थः । संन्यासपूर्वकस्यैव तादृशत- ज्ज्ञानस्य श्रुतिषु पुमर्थहेतुत्वलाभात् । यथा- वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ (मुं.३-२-६)इति। अथवा सर्वान् धर्मान् वैधान् प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणान्, परित्यज्य- गोप्यादिवत्स्वरूपतस्त्यक्त्वा, मां-परमप्रेमास्पदं लीलानन्तविग्रह, एक-'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहं इतिन्यायेन मुख्यं, शरणं-आश्रयं, ब्रज- प्राप्नुहि । शरीरेण बुद्धया प्रेम्णा वा। तत्र शरीरेण प्राप्तिस्तत्समर्प- णतः, बुद्धया तत्स्वरूपगुणचिन्तनतः, प्रेम्णा वर्णितयासदानन्दलब्ध्येति विवेकः । विधिमतिक्रम्याप्येवं तत्परायणानां भगवदनुग्रहतः कृता- थता गोपीप्रभृतीनां पुराणेषु स्पष्टैव । “पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति"। "लोना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुक्ताः" श्रुतिभिश्च ज्ञापितेति संक्षेपः । अथवा मयीत्यर्थे मामिति द्वितीयाऽऽ दरणान्मयि शरणं याहीत्यर्थः । शरणमित्यस्य क्रियाविशेषणत्वाच्छरणं यथा स्यात्तथा मां व्रजेति वार्थः । शरणाभिन्नां प्रपत्तिं कुर्विति यावत् । 'शरणन्त्वात्मनिक्षेपकार्पण्यं' इति वचनादात्मनिवेदनं दीनता च । आत्मशब्देन चात्र जीवः स्थूलसूक्ष्मशरीरं वा । तत्र जीवस्य समर्पणं जीवत्वपरित्यागेन तस्मिन्नेकीकरणम् । “तमेतमात्मानमोमिति ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २२० - ब्रह्मणैकीकृत्य ब्रह्म चात्मनोमित्येकीकृत्य तदेकमजरममृतमोमित्यनु- भूय तस्मिन्निदं सर्वं त्रिशरोरमारोप्य तन्मयं हि तदेवेति संहरेदोम्" इत्यादिश्रुत्या तस्य प्रणिधानत्वेनोक्तत्वात् । शरीरसमर्पणं गवादिसम- पणवत्स्वसत्तात्यागो व्याख्यातः प्रागेव । दीनता कदाचित्कृपया तत्सन्निधौ तन्मूर्तिसन्निधौ वा स्वस्यानुग्राह्यत्वज्ञापनमित्यास्तां विस्तरः। अत्रोपदेशस्य सर्वसाधारणत्वाव्रजेदिति वक्तव्य बजेति कथन- र्जुनस्योपस्थितत्वनिबन्धनम्। अत्र च 'अन्नं भुक्त्वैव तृप्यति' इत्यत्रेव हेतुत्वं क्त्वाप्रत्ययार्थः। सर्वधर्मपरित्यागेन शरणं व्रजेत्यर्थः । तत्र मगुणशरणतोक्ता नारसिंह- त्वां प्रपन्नोऽस्मि शरणं देवदेव जनार्दन । इति यः शरणं प्राप्तस्तक्लेशादुद्धराम्यहम् ॥ इति । व्याख्याता निवन्धे- तवाऽस्मीति वदन् वाचा तथैव मनसा विदन् । तत्स्थानमाश्रितस्तन्वा मोदते शरणागतः ॥ इति । निर्गुणशरणता तु प्रपञ्चाभावेन स्वसिंस्तज्ज्ञानतस्तद्रतिशा- लिता । यथोक्तम्- अनात्माऽदर्शनेनैव परात्मानमुपास्महे । इति प्रागेवोक्तप्रायमिदम् । एवंभूतभगवच्छरणस्य सर्वा- ऽनर्थनिदाननिवृत्तिवर्णाश्रमादिधर्मपरित्यागेऽपि भगवत्सङ्कल्पमात्रतो भवतीत्याशयेनाह-अहन्त्वेति । अहं-परमेश्वरः, त्वा त्वां, ·२३० भक्तिचन्द्रिकायां- सर्वपापेभ्यः सञ्चितक्रियमाणेभ्योऽवध्यवधाऽऽदिभ्योऽपि मोक्षयि- प्यामि, मा शुच-शोकं मा कार्षीरित्यर्थः । इतरप्रायश्चित्तेभ्यो मत्संकल्पस्याधिकत्वादिति भावः । अत्र सर्वपदस्वारस्यात्पापसाधन- न्वेन पापरूपाया अविद्याया निःशेषतो निवृत्तिरपीशसंकल्पमात्रतो भवतीति लब्धम् । तदुक्तं श्वेताश्वतरोपनिषदि- तस्याऽभिध्यायाद्योजनात्तत्वभावा- द्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ॥ (१-१०) इति । अत्राऽभिध्यानात् -निदिध्यासनात , तत्पूर्वकाद्योजनात -एकीक- रणरूपाभेदज्ञानात , तत्पूर्वकात्तत्वभावात -परभक्तितः, अन्ते-वसाने, भूयश्च-पुनरपि, भगवत्कृपातो वैजात्यशालितत्वभावाद्विश्वमाययो- निवृत्तिरित्यर्थः। तन्निवृत्तिश्च तद्विरोधिरूपस्तादृशतत्वभाव एव । नाशस्य नाशकरूपताया उक्तत्वात । इत्थं च-वैजात्यशालित- त्वभावोपलक्षितस्वाभिन्नभगवत्स्वरूपावाप्तिलक्षणमुक्ति प्रति स्वरूपा- वगाहिज्ञानपूर्वकतत्वभावस्य हेतुत्वे पर्यवसानाद् ज्ञानकैवल्ये कैवल्य- रूपत्वं च भक्तौ लब्धम् । अत एव " ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः" इति प्रमाणाज्ज्ञाताज्ञातपापादिपाशनिवर्तकज्ञानादप्याधिक्यमभिप्रेत्य भक्त्यैवात्रौपसंहारः कृत इत्यास्तां विस्तरः ॥ ६ ॥ इति श्रीनारायणतीर्थविरचितायां भक्तिचन्द्रिकायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम् ।। समाप्तश्च द्वितीयोऽध्यायः॥

·अथ तृतीयोऽध्यायः प्रथमाह्निकम् । - भजनीयस्य पूर्णत्वं समर्थयितुं सर्वस्य भजनीयस्वरूपतामाह- भजनीयेनाद्वितीयामिदं कृत्स्नस्य तत्स्वरूपत्वात्॥१॥ भजनीयेनेति । भजनीयेन-परमेश्वरेण, अद्वितीयम्-अभिन्नम् , इदं-सेव्यसेवकसेवातत्साधनगुरुमन्त्रादिकम् । कुतः कृत्स्नस्य तत्स्वरू- पत्वात्-सर्वस्यापि पदार्थस्य तद्विवर्तत्वेन तदात्मकत्वात् । पूर्वरूपाप- रित्यागेनोत्तरावस्थारूपस्य विवर्तस्य घटादेरिव स्वकारणतः पृथगस- त्वात् ।सत्वहीनस्यालीकत्वात् । तस्य केवलं सत्वे सत्वस्य च विषयिज्ञान- रूपत्वात् । ज्ञानस्य च लाघवादेकस्य स्वप्रकाशब्रह्मरूपत्वादस्ति- भातिप्रियात्मकमिदं सर्व नामरूपात्मकम् । नामरूपत्वबाधे ब्रह्मैव । राधेयत्वबाधे कौन्तेय एव यथा कर्णः। अत एव "इदं सर्व यदयमात्मा" "ब्रह्मैवेदं सर्वम्" इत्याद्याः सर्वाभेदम्, "सर्वतं परायो- ऽन्यत्रात्मनः सर्व वेद" इत्यादयो जगदर्थिनां पुरुषार्थाद् भ्रंशं च वदन्ति श्रुतयः । अत एव “यो ऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्यो- हिमस्मोति न स वेद" इत्यादिश्रुतिनिन्दितद्वैतिभक्तापेक्षया- वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः । (भ०गी०७-१९) इत्यनेनाद्वैतज्ञानिनो भक्तस्यैवोत्कर्षः प्रतिपादितो भगवद्गीतायाम् । त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वलक्षणपूर्णत्वादिकमाहात्म्यज्ञानवतस्तस्य ·२३२ भक्तिचन्द्रिकायां- व्यवहृतावपि सर्वस्य तत्स्वरूपतावगमेन ब्रह्मण्येव निरतिशयप्रीति- संमवादित्यभिप्रेत्यात्राद्वैतमुक्तम् । एतेन अद्वितीयं पारमार्थिकं द्वितीयं न भवति कृत्स्नस्योपादेयतया तत्स्वरूपत्वात् । नयुपादेयस्याविना- शित्वलक्षणं पारमार्थिकत्वं संभवति, तत्स्वरूपत्वं तु समवायस्थाना- भिषिक्तमन्योन्याभावाविरुद्धमभेदाविभागापरपर्यायं तादात्म्यम् । तत्र प्रमाणन्तु “सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलान्" इति । ततो जगज्जगत्तस्मिन्सदसच्चाखिलं मुने । इति । नचाऽत्र बाधायां सामानाधिकरण्यम्, ज्ञेयप्रकरणाऽभावे ता- दृशसामानाधिकरण्याभ्युपगमस्य निर्मूलत्वात् । बाधायां सामानाधि- करण्येऽपि बाध्यमानस्याभेदस्य सिद्धयाऽभिमतसिद्धेश्चेति कस्यचि- द्वयाख्यानं निरस्तम् । गुण्यादिभावस्थल एव तादृशभेदस्य संभवात् । ब्रह्मप्रपञ्चयोब्रह्मजीवयोर्वा गुणगुण्यादिभावः संभवतीत्यन्यत्र विस्तरः । तस्माच्छुद्धाद्वैतमेव सूत्रकृदभिप्रेतमिति नहि मन्तव्यम् । तदुपपत्तिप्रकारश्चाभिहितोऽभियुक्तैः- आदित्यादेरभावे विलसति पुरतो यः पदार्थप्रकाशो दृष्टोऽसौ स्वस्वरूपः सुखमपि नियतं सत्वमेषां स एव । आदित्यादेरपीत्थं स च भवति ततः सच्चिदानन्द आत्माऽ- सत्स्यात्तस्मात्ततोऽन्यजगदिति सुधियां दृश्यमाणन्तदेव ।। प्रेम द्वैतविदां यतोऽस्ति गलितं तत्सत्क्रियाकारका- पेक्षाणां परमात्मनैक्यविदुषामद्वैतिनां चाऽधिकम् । सन्तृप्ताख्यमतो यतो भगवता ज्ञानी ममात्मा महा- नात्मा दुर्लभ इत्यनारतमयं ब्रह्मात्मविस्तूयते ॥ S - ·तृतीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । पुमर्थः प्रेमाऽयं विदित इह संतृप्तपदतः स च प्राप्यः खल्वप्रयतनवशेनापि मनुजैः । स चायं संसाध्यः सगुणमहिमज्ञानमुलभाद् निराकाराज्ञानात्कथितमपि धात्रा स्तुतिपदेः ।। तथाऽपि भूमन् महिमाऽगुणस्य विवो मर्हत्यमलान्तराऽऽत्मभिः । अविक्रियात्स्वानुभवादरूपतो ह्यनन्यवोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ इति । अस्याऽर्थः। भो भूमन्-सर्वबाधाऽवधित्वाऽऽदिरूपैश्वर्यशालिन् । अगुणस्य-निखिलगुणातीतस्याखण्डवीर्यरूपस्य ते, महिमा-स्वरूपं सत्यज्ञानानन्ताऽऽनन्दैकरसरूपम्, अमलान्तरात्मभिः-विशुद्धाऽन्तः- करणैः, वियोद्धु-साक्षात्कर्तुं योग्यो भवति, कस्मात् स्वानुभवात्- तत्वमस्यादिवाक्यजन्याखण्डाकाराऽन्तःकरणवृत्तेः करणस्य कथं निराकाराकारिवृत्तिस्तत्राऽह-अविक्रियादिति । न विद्यते क्रियाविशेषाकारः संस्थानविशेषो तादृशादि- त्यर्थः। तथाच न सर्वत्र मृपानिषिक्तद्रुतताम्रादिवत्संस्थान- विशेषत्वमाकारत्वम् , निराकाररूपघटत्वादिवृत्तावव्याप्तेः । किन्त्वावरणनिवर्तनयोग्यम् , तयोग्यत्वं च तजनकतावच्छेदकीभूतधर्म- त्वम् , सच धर्मोऽण्डोपाधिः । स चाखण्डाकारवृत्तावस्त्येवेत्युपपद्यते ब्रह्माकाराकारित्वमपि वृत्तेरिति भावः । अविक्रियत्वमेव कुतस्तत्राह- अरूपत इति । रूप्यते साक्षिणा विषयीक्रियत इति रूपम्, तन्न विद्यते यत्र तादृशाद् दृश्यातीतखरूपादिति यावत् । दृश्यातीते विशेषाऽसंभव : नन्वन्त:- यस्य .

·२३४ भक्तिचन्द्रिकायां- इति भावः । दृश्यातीतत्वं कुतस्तत्राऽऽह-अनन्येति । स्वप्रकाश- संविद्रूपत्वादित्यर्थः। दृश्यवचेन तादृक्त्वमित्याह-न चैति । अत्र भक्तिप्रस्तावेऽमलान्तरात्मभिरित्यनेन निर्गुणमहिमज्ञानस्योत्तमाधिका- रिलभ्यत्वकथनेन भक्तिं प्रत्यन्तरङ्गसाधनत्वं लब्धम् । युक्तश्चैतत् । महिमज्ञानं विना स्थायिभावस्याऽसम्भवात् । अतो ज्ञानस्य भक्तिप्र- तिवन्धकत्ववर्णनं केषांचिदाग्रहमात्रमिति मन्तव्यम् ॥१॥ द्वैतन्तु भासमानं तत्स्वरूपतच्छतिकृतम् । सा च ततो भिन्ना- भिन्नत्वादिनानिर्वाच्यत्वान्मायाप्रकृतिश्च भवति । गुणत्रयात्मिकायाः प्रकाशवृत्त्यावरणैर्धमैजडेष्वनुगतिदर्शनादित्यभिप्रायवानाह- तच्छक्तिर्माया जडसामान्यात् ॥ २ ॥ तच्छक्तिरिति । "देवाऽऽत्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्" इत्यादिश्रुतेः, दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। (भ० गी०७-१४) इत्यादिभगवद्वाक्यैश्च तच्छक्ति:-मायाऽऽख्या सर्वस्य कारणमित्यर्थः । कुतः १ जडसामान्यात्-जडेषु दृश्यमानेषु कारणतयाऽन्वयादित्यर्थः । कार्याणां सामान्यमनुगतं कारणमेवेति भावः । अथवा-कार्यानुकूला तच्छक्तिर्मायापि बाधायामभेदवती, कुतः ? जडत्वादित्यर्थः । जडानां वाधायामेव सामानाधिकरण्यव्युत्पादनादितिभावः ॥२॥ तस्य भजनीयस्य शक्तिर्ज्ञानादिकमपि श्रूयते "परास्य शक्ति- विविधैव श्रूयते खाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च" इत्यादिश्रुत्या, तत्कथं मायैवोक्ता, तत्राऽऽह- ·तृतीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । २३५ व्यापकत्वाद्याप्यानाम् ॥ ३॥ व्यापकत्वादिति । व्याप्यानां-कार्यतया स्वापेक्षया न्यूनकाल- स्थितिकानां वियदादीनामपेक्षया व्यापकत्वात् शक्तेरितिशेपः । कार्या- नुयोगिकनादात्म्यसम्बन्धप्रतियोगित्वादिति यावत् । ब्रह्मणोऽपि कार्यापेक्षिक तादृशव्यापकत्वं तत एव संभवतीति सेवोक्तेति भावः ॥३॥ नन्वदृष्टद्वारा जीवज्ञानेच्छाकृतिभ्य संसारोऽस्तु, अलं भगव- न्मायया, तत्राह- न प्राणबुद्धिभ्योऽसंभवात् ॥४॥ नेति । प्राणबुद्धिभ्यः-अदृष्टद्वारा जीवज्ञानादिभ्यो न संभवति, कुतः ? असंभवात् । सर्वत्र कार्यतावच्छेदकसम्बन्धेन कार्याधिकरणे विषयतया जीवज्ञानादीनामसंभवात् । सूक्ष्मार्थाद् द्रष्ट्रत्वाज्जीव- स्येति भावः ॥४॥ न केवलं शक्तिरेव कारणम्, अपि तु शक्तिमत्त्वेन स्वयमेव सर्व करोति , शक्तिस्तु कारणतावच्छेदिकैवेत्यभिप्रायवानाह- - निर्मायोच्चावचं श्रुतीश्च निर्मिमीते पितृवत् ॥ ५॥ निर्मायेति । उच्चावचं-न्यूनाधिकं दृश्यजातम्, निर्माय-विरच्य, प्राणिहितकाम्यया । श्रुतीश्च-वेदांश्च, निर्मिमीते-रचयति, चकारात् इतिहासाऽऽदीन् । “अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद इतिहासः पुराणम्" 'तस्मै वेदान्पुरा- ·भक्तिचन्द्रिकायां- गानि दत्तवानग्रजन्मने' इत्यादिश्रुतिस्मृतिवाक्यात् । व्यासस्य तु विभज्य संक्षेपकत्वमात्रमेव । मात्स्ये- पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनन्तरन्तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः ॥ पुराणमेकमेवासीच्छतकोटिप्रविस्तरम् । इत्यारभ्य- तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षः संक्षेपेण निवेशतः ॥ इत्यन्तेन ग्रन्थेन तथा प्रतिपादनात् । पितृवदिति । यथा पिता पुत्रानुत्पाद्य हिताऽहितप्राप्तिपरिहारवाक्यमभिधत्ते तद्वदित्यर्थः । अत्रा- नेन दृष्टान्तेन निमित्तत्वमभेदकथनेनोपादानत्वं ब्रह्मणः प्राप्तम्, तेन ब्रह्म जगदभिन्ननिमित्तोपादानमिति भावः । अत्र सूत्रकृता 'निर्मायोच्चावचम्' इति जगत्कारणत्वाक्षिप्तं सर्वज्ञत्वं 'श्रुतीश्च निर्मिमीते' इति वेदकारणत्वेन परमेश्वरस्य दृढीकृतम् । ननु न तावद्वेदकर्तृत्वेन तस्य तत्संभवति, वेदस्य पौरुषेयत्वापातात् । नाऽपि वेदोपादान- त्वेन, कार्योपादानयोरेकशक्तिमत्त्वनियमस्य मृत्पिण्डघटादिब्रह्मतत्का- र्यान्तरेषु च व्यभिचारदर्शनेनाप्रामाणिकतया वेदस्य सर्वार्थप्रकाशन- सामर्थ्यमात्रेण ब्रह्मणि तदसिद्धेः । तत्सिद्धौ वा वेदः स्वयमज्ञ एव जीवानां सर्वाऽर्थगोचरप्रकाशजनक इति ब्रह्मणोऽप्यज्ञस्यैव प्रकाश- कत्वापत्तेश्च । एवमपि ब्रह्मणो वेदाविषयनदीवालुकासङ्ख्यप्रकाशजन- कत्वालाभाच्चेति । मैवम् । कतृत्वमिह नार्थमुपलभ्य रचयितृत्वम् । येन वेदस्य सापेक्षत्वलक्षणं पौरुषेयत्वमापद्येत । नाप्युच्चारयितृत्वम्, अध्यापकसाधारण्येन तावता वेदे ब्रह्मकर्तृत्वविशेषासिद्धेः । सर्ववेदो- चारणेन महोपाध्यायतामात्रं हि तदा ब्रह्मणः स्यात् । नापि पूर्वक्रमा- ·तृतीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । नपेक्षया स्वतन्त्रक्रमेणोच्चारयितृत्वम् । क्रमान्यले वाग्वज्रत्वेन दुरित- प्रसङ्गात् । किन्तु ब्रह्म स्वतन्त्रमप्यध्येतॄणां पुरुषार्थसिद्धये नियत- क्रमस्वराद्यपेक्षमाणं पूर्वकल्पेषु स्वकृतेनैव नियतेन क्रमादिना विशि- ष्टान्वर्णान्करोति । सर्गादौ भगवान् 'धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इति स्मृतेः । एतदेवाऽध्यापकविलक्षणं ब्रह्मणो वेदकत्वम् । यदन्यदीयक्रमाद्यनपेक्षणेन पूर्वमपि स्वकृतेनैव क्रमेण विशिष्टेषु वैदिकवर्णेषु कर्तृत्वम् । तथाचातीतानन्तकल्पस्थवैदिककर्मस्वरादि- प्रतिसन्धानमनन्तवैदिकवर्णपदवाक्यप्रतिसन्धानं च ब्रह्मणो वक्तव्यम्। अन्यथा तत्कर्तृत्वाऽयोगात् । तस्य सकलस्य प्रतिसन्धानं च ब्रह्मणो न मानान्तरात् , तस्याऽन्तःकरणाद्यभावन मानान्तराप्रवृत्तेः। किन्त्व- नावृतरूपचैतन्यबलादितिसंकोचकाभावाद्यावत्स्वसृष्टप्रकाशवत्सर्वज्ञ ब्रह्म सिध्यतीत्यास्तां विस्तरः ॥ ५॥ ननु कथं पितृवद्धितः, अनिष्टसाधनहिंसादिनिषिद्धमिश्रकोप- देष्टुत्वादित्याशङ्कय नाऽनिष्टमुद्दिश्योपदिशति, किन्तु तदभिलषितवि- शिष्टसुखमुद्दिश्य । तत्साधनन्तु तादृशङ्कर्म नान्तरीयकानिष्टजनकक- मघटितमपि भवत्येव, शुभकर्मण इष्टजननस्वभावत्वात् । अतस्तादृशं कर्म ज्योतिष्टोमादिकमुपदिशन्नीश्वरः पितृवद्धित एवेत्यभिप्रायेण समाधत्ते- मिश्रोपदेशान्नेति चेन्न स्वल्पत्वात् ॥ ६॥ मिश्रेति । पापसाधनहिंसादिमिश्रितकर्मोपदेशान्न हित इति न शक्यम् । कुतः स्वल्पत्वात् । शुभफलकप्रधानकर्मापेक्षयाङ्गहिंसाया - ·२३८ भक्तिचन्द्रिकायां- अल्पानिष्टफलत्वादित्यर्थः। अत एवाह पञ्चशिखाचार्योऽपि 'स्वन्पः सङ्करः सपरिहारः सप्रत्यवमर्श' इति । ननु "अग्नीषोमीयं पशु- मालभेत" इति साक्षाद्वेदे विहितहिंसायाः कथमधर्मसाधनत्वमुच्यते, धर्माधर्मयोर्वेदैकसमधिगम्यत्वादितिचेत् । मन्त्रार्थवादपुराणेभ्योऽ. नर्थसाधनत्वाऽवगमादित्यवेहि । तथा हि मन्त्रो “यत्पशुायुमकृतो- रो वापद्भिराहत अग्निर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वरहसः" इति संज्ञपनादेनो दर्शयति । एवं भगवद्गीताऽऽदौ- श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप (अ० ४ श्लो० ३३) इत्यादिना हिंसायोगेन विधियज्ञस्य निन्दा ज्ञाप्यते । केचिवस्य सूत्रस्यान्यादृशमभिप्रायं वर्णयन्ति । तथाहि । निषिद्धहिंसादिमि- श्रितोपदेशापितृतुल्यो नेति न, कुतः तस्योपदेशस्य स्वल्पविषयत्वात् । तथा च हिंसाविधेर्निरवकाशतया निषेधरूपस्य सावकाशतया सामान्य हिंसानिषेधं प्रत्यपवादकत्वमेवेति भावः । यत्तु क्रत्वर्थहिंसायां ऋतू- पकारकत्वपुरुपापकारकत्वयोद्धयोरप्यविरोध इति । तन्न । 'त्याज्यं दोषवदित्येके' (भ० गी०१८-३) इत्यादिमतभेदमुपन्यस्य भगवता- त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव यज्ञोदानंतपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ (भगी०१८-५) इति प्रकाराऽन्तरेण त्यागप्रतिज्ञया पूर्वमतदक्षणात्, 'तस्माद्यज्ञे वधोऽ- वधः' इत्यादिवाक्याच्च । एवं च विधेः पापजनकत्वमप्यर्थ इति विशेष- विघिसामान्यनिषेधरूपतयैव विरोधपरिहारः । यत्तु भारतादौ हिंसा- तत् ·. तृतीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । २३९ युक्तयज्ञनिन्दास्मरणम् , तत्वहिंसायुक्तकर्मस्तुत्यर्थम् । 'न हि निन्दा निन्दितुं प्रवर्तते, अपि तर्हि स्तुत्यं स्तोतुम्' इति न्यायात् । अपि चाङ्गविधिपर्यालोचनायां नास्ति यद्यपि विरोधस्तथाऽपि ज्योतिष्टो- मविधिः साङ्गं प्रधान पुरुषस्य विदधत्पुरुषार्थहिंसानिषेधमग्नीषोमी- यहिंसायामवतरन निरुणद्धि,नह्यग्नीषोमीयहिंसां वर्जयित्वा ज्योतिष्टोमः शक्यतेऽनुष्ठातुम् । तत्र च निषेधप्रवृत्तौ प्रधानविधिरेव बाध्येत, निषिद्धाङ्गेन प्रधानेन फलजननेऽनिष्टस्यावश्यपतनीयत्वेन तस्यैवा- निष्टसाधनत्वलाभात । न शुद्धमपि प्रधानं केवलं कारणम्, साऽङ्गस्यैव फलसाधनत्वश्रवणात् । तस्मादस्ति विरोध इति सामान्यबाधोऽतो हिंसाया अदुष्टत्वमेवेति । तच्चिन्त्यम् । हिंसानिषेधशास्त्रेण हिंसामात्रस्यानर्थसाधनत्वावगतावपि वैधहिंसायां क्रतूपकार- कत्वस्य तद्धटितप्रधाने स्वर्गादिफलसाधनत्वस्थावगतौ बाधकाभावात् । न ह्यनर्थसाधनत्वावगतौ प्रधानस्य प्रवर्तनाविष- यत्वं विरुध्यते । येन प्रवर्तना स्वविषयस्यानिष्टसाधनत्वमाक्षिप्येत । बलवद्वेषाभावदशायां स्वर्गादौ रागौत्कव्यमात्रेण प्रवृत्त्युपपत्तेः । अत एव लौकिकहिंसाधनेकानर्थेऽपि तजन्यानर्थे बलवद्वेषाभावदशायां तात्कालिकेष्टे रागौत्कट्यमात्रेण दृश्यते प्रवृत्तिः । तस्मात् “न हिंस्यात" इति निषेधशास्त्रं हिंसाविधायकविशेषशास्त्रेण न बाध्यत इत्यास्तां विस्तरः ॥ ६॥ यतः पितृवत्सर्वान्निर्मिमोते, उपदिशति च भगवान्, अत एव शुभाशुभ फले प्रसादरोषाभ्यां स एव ददाति । पापपुण्ये तु तस्य प्रसादकोपौ प्रत्येव हेतू न फलं प्रतीत्याशयवानाह- च ·२४० भक्तिचन्द्रिकायां- फलमस्मादिति बादरायणो दृष्टत्वात् ॥७॥ फलमिति । विहितनिषिद्धफलम्, अस्मात् परमेश्वरात्तुष्टाद्रुष्टाच्च, बादरायणो मन्यते वेदान्तशास्त्रे ‘फलमत उपपत्तेः' (अ०३-२-३७) इत्यादिसूत्रैः। कुतः ? दृष्टत्वात् राजादितोषरोषाभ्यामिष्टानिष्टफलयोईष्ट- स्वात् । तथा च दृष्टानुसारेण “स वा एष महानज आत्मा अन्नादो वसुदानः परमात्मा मे शुध्यताम्" 'क्षमस्व परमेश्वर' इत्यादि- वाक्यस्वरसमूचिततया सिद्धावसिद्धौ तोषरोषावेव कर्मणां व्यापारी, न तु पदार्थविशेषौ धर्माधर्मरूपौ द्वारभूतौ कल्पनीयौ, गौरवात् । देवतान्तरप्रीतेस्तु व्यभिचारादननुगमाच (न) तवारत्वम् ।तोषरोषौ च रागद्वेषरूपतया सविषयाविति विषयतासम्बन्धेन जीवनिष्ठौ फलहेतू । यथा च रागद्वेषवत्त्वेऽपि न वैषम्याधापत्तिस्तथोक्तं कारुण्यसूत्रे । ननु जीवनिष्ठौ गुणविशेषरूपौ धर्माधर्मावेवेश्वराख्ययुक्त्यन्तराकल्पनला- घवात् फलहेतू , "पापः पापेन कर्मणा भवति पुण्यः पुण्येन" इत्यादिश्रुतेश्च । ननु जडात्कर्मणः केवलात्कथं फलसिद्धिरिति चेत्, भ्रान्तोऽसि । वाचनिकेऽर्थे कथमिति शङ्काऽनुदयात् । ननु तथापि प्रवर्तकं विना कथं कर्मणः प्रवृत्तिः स्यादिति चेत् । प्राक्तनसंस्कारादित्यवेहि । पयोऽम्बुप्रभृतिप्रवृत्तावदृष्टस्यैव कारणत्वद- र्शनात् , ईश्वरप्रवर्तकत्वपक्षेऽपि वैषम्याद्यापत्तिवारणाय संस्कारहेतु- ताया आवश्यकत्वेन तस्यान्यथासिद्धेस्क्तत्वात् । अत एवोक्तं श्रीभागवते-- कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव हि लीयते । सुखदुःखं भयक्षेमं कर्मणैवाऽभिपद्यते ॥

·तृतीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । २४१ अस्ति चैदीश्वरः कर्ता फलरूप्यन्यकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तुः प्रभुहि सः॥ किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् । अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावमनुवर्तते ॥ स्वभावस्थमिदं सर्वसदेवासुरमानुषम् ।। (स्कं १०,२४,१३-१६) इति चेत् । अत्र वदन्ति । जीवफलं प्रति न कर्मणां करणत्वम्, प्राचीनशुभवासनाभिर्जन्मप्रयाणयोरन्तराले धर्ममनुतिष्ठतां युधिष्ठिरा- दीनामसुखदर्शनात्, तथा पापमनुतिष्ठतां दुर्योधनादीनान्त्वदुःख- दर्शनाद्वयभिचारात्प्राक्तनकर्मभिस्तथा फलमिति चेत्, भ्रान्तोऽसि । तथा सति तेषां तद्विपाकानुगुणानामेव वासनानामभिव्यक्त्यापत्तेः । न चैवमभवत् । अत ईश्वर एव स्वतन्त्रः स्वेच्छया विचित्रार्थानां हेतुः। लोकेऽपि राजादीच्छया मान्यसेवकानामपि फलवैषम्यदर्शनात् । ननु लोकवदेव वैषम्यनैण्ये स्याताम् । न स्याताम् । ईश्वरस्य शक्ति- मत्त्वेनैव कारणतया कारणतावच्छेदकाऽनन्तशक्तिकृतत्वेन तयोरीश्व- रेऽप्रसक्तेः । मुख्यशक्तीनां नित्यत्वेऽपीच्छावृत्तिरूपावस्थाशक्तयोऽ- नित्या एवेति न सुखदुःखादेः प्रतिजीवं प्रतिक्षणं च व्यवस्थाया अप्यनुपपत्तिः। न चेदं गौरवं दोषाय, प्रामाणिकत्वात् । एतेन ताः शक्तयः शक्तिमतोऽभिन्ना भिन्ना वा । आये कथं शक्तिवैजात्यम् । अन्त्ये ताः कारणतावच्छेदिका उत कारणानि । आये कार्यवैचित्र्या- धनुपपत्तिः, कारणभेदस्यैव कार्यभेदप्रयोजकत्वात् । अन्त्ये नैकका- रणकत्वं कार्यजातस्य स्यात् ब्रह्मणोऽन्यथासिद्धिश्च स्यात् । न च तवारम् । तथा च द्वारेण द्वारिणो नान्यथासिद्धिरिति वाच्यम् । तथा ·२४२ भक्तिचन्द्रिकायां- सत्येकस्यैकदा स्वाधीनविरुद्धानेकद्धारकत्वे युगपत्सर्वाणि कायोण्याप- घेरन् , स्वभावस्याऽनतिक्रमणीयत्वादिति परास्तम् । अनिर्वचनीय- ख्यातिपक्षे विभिन्नसत्ताकयोर्भेदाभेदयोरङ्गीकारेण दोषाभावात् । वस्तुतो वैषम्यादावपीष्टापत्तिः । न च जीवसाम्यम् । स्वातन्त्र्यपारत- न्याभ्यां विशेषात् । न ह्यसदादिवद्वैषम्यमनुतिष्ठतोऽपि राज्ञो राजत्व- हानिः संभाव्यते । न च कर्मवेयर्थ्यम्, मर्यादामात्रार्थत्वात् । परमे- श्वरस्य रोपतोषौ प्रति वा कारणत्वात् । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैव वनप- णि युधिष्ठिरं प्रति द्रौपदी पाह- धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाऽप्रिये । ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन् ॥ यथा दारुमयी योषा नरधीरसमाहता। चेष्टयत्यङ्गकर्माणि तथा राजन्निमाः प्रजाः॥ अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग नरकमेव च ।। हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम् । येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विदुः ॥ अन्यथैव हि मन्यन्ते पुरुषास्तानि तानि च । अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च ॥ यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः । अयसा वाऽप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम् ॥ एवं स भगवान्देवः स्वयंभूः प्रपितामहः । हिनस्ति भूतैमूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर ॥

·तृतीयाध्याये प्रथमाह्निकम् ।
संप्रयोज्य वियोज्याऽयं कामकारकरः प्रभुः।
क्रीडते भगवान्भूनेलिः क्रीडनकैरित्र ।।
न मातृपितृवद्राजन् धाता भृतेषु वर्तते ।
रोषादिव प्रवृत्तोऽयं यथाऽयमितरो जनः ॥
आर्याञ्छीलवतो दृष्ट्वा हीमतो वृत्तिकर्षितान् ।
अनार्यान्सुखिनश्चैव(अ)विह्वला(न्द्रव्य)चिन्तया॥
तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने ।
धातारं गर्हयेयार्थविषमं योऽनुपश्यति ।।
अनार्यशास्त्रातिरे लुब्धे
धर्मापवादिनि ।
धार्तराष्ट्र श्रियं दृष्ट्वा धाता किं फलमश्नुते ॥
कर्म चैत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति ।
कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः ॥
अथ कर्म कृतं यच्च न चेत्कर्तारमृच्छति ।
कारणं बलमेवेह जनाञ्छोचामि दुर्बलान् ॥ इति ।
न च तर्हि तत्र युधिष्ठिरस्य फलं प्रति कर्मणां कारणत्वप्रति-
पादनं विरुध्येतेति वाच्यम् । उक्ताभिप्रायेण तस्य तथात्वोक्तेः।
तथा हि तत्र
अस्तु वात्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत् ।
गृहे वा वसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत् ॥
धर्म चरामि सुश्रोणि न कर्म फलकारणात ।
आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च ॥

·२४४ भक्तिचन्द्रिकायां- : इत्युपक्रम्य धर्म एव प्लवो नाऽन्यः स्वर्ग द्रौपदि गच्छताम् । सवै नौः सागरस्येव वणिजः पारमिच्छतः ॥ तपश्च ब्रह्मचर्य च यज्ञः स्वाध्यायशीलता। दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ॥ नाचरिष्यन्परे धर्म परैः परतरे च ये विप्रलम्भोऽयमत्यन्तं यदि स्युरफलाः क्रियाः ॥ दृश्यन्ते ह्यपि विद्यानां फलानि तपसस्तथा । कृशाशाः सुव्यवायाश्च तपसा दग्धकिल्बिषाः॥ प्रसादौनसैर्युक्ताः पश्यन्त्वेतानि वै द्विजाः । इत्यादिना धर्मस्यावश्यकर्तव्यत्वज्ञापनायाविगीतशिष्टाचार- विषयत्वेनैव सफलत्वं साधितम् । वस्तुतस्तु सर्वस्यापीश्वराधीनत्व- मेवेत्यभिप्रेत्य- यस्य प्रसादात्संभूतो मत्यों गच्छत्यमर्त्यताम् । इत्युक्तमिति संक्षेपः ॥ ७॥ अस्मादुत्पन्नस्य कुत्र कथं वा लय इत्याशङ्कायामाह- व्युत्तमादप्ययस्तथा हि दृष्टम् ॥ ८॥ व्युत्क्रमादिति । फलमस्मादित्यतोऽस्मच्छब्दो विभक्तिविपरि- णामेनानुवर्ततेऽस्मिन्निति-ईश्वर एव, व्याप्यस्य पृथिव्यादेापके जलाऽदौ लय इति क्रमेण जीवतत्वानां लयः, हि-यतः, तथा दृष्टं- कारणे कार्यस्य लयो दृष्टः, अत एव- ·२४५ तृतीयाध्याये प्रथमाहिकम् । पृथिव्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा । ज्योतिर्भूत जले चापि लोने ज्योतिपि चाऽनिले॥ वायो चाकाशसंलीन आकाशे च मनोऽनुगे । व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्त चाव्यक्ततां गते । अन्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च । इति भारते ( उक्तम् । ज्योतिभूते-एकीभत इत्यर्थः । सर्वगते-परमेश्वर इत्यर्थः । विस्तरस्तु 'विपर्ययेण क्रमोऽत उपपद्यते च' (२-३-१४ ) इति वेदान्तसूत्रव्याख्यास्ववसेयः ॥ ८॥ इति नारायणतीर्थकृतायां शाण्डिल्यसूत्रवृत्तौ तृतीयाध्यायस्य प्रथमासिकम् ।

·तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । भगवद्भावरूपो मोक्षोऽत्यन्तैक्ये संभवति न नानात्व इत्यभि- प्रेत्योक्तमैक्यं द्रढयति- तदैक्यं नानात्वैकत्वमुपाधियोगहाना- दादित्यवत् ॥ १॥ तदैक्यमिति । तस्य-भजनीयस्य भक्तेरैक्यं-वास्तवम्, “तत्त्व- मसि" " अहं ब्रह्माऽस्मि" " तत्त्वमेव त्वमेव तत् " "तद्ब्रह्माऽद्वय- मस्म्यहम्" इत्यादिश्रुतेः । नानात्वं-भेदः, उपाधेः-मायाऽऽदेर्योगात्, एकत्वं-भेदनाशश्वोपाधिहानादादित्यस्येव सोऽयं जीवसमाख्यस्तु ब्रह्मैव परमार्थतः। व्यवहारदशायान्तु मायया परमेश्वरः॥ पृथक्त्वेन द्विजा भाति जलपात्रैर्यथा रविः । यथैकमाकाशमहाविम्ब तुद्रेषु पात्रेषु जलाऽन्वितेषु । भजत्यनेकप्रतिबिम्बमावं तथात्वमन्तःकरणेषु देवः ॥ विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ॥

·तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २४७ इत्यादि प्रमाणादिति भावः । एतेन समुद्रनद्यादिदृष्टान्तघटि- तवाक्यानुसारात् " तत्वमसि' इतिवाक्यानामुक्ताविभागपरत्वम् । "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादिवाक्यानां लयात्मकाविभागपरत्वम् । भेदनाशकवाक्यानां लयात्मकाविभागविरुद्धविभागनाशपरत्वमिति निरस्तम् । विभागनाशादेरपुरुषार्थत्वाद् दुःखाभावविशिष्टस्वरूप- स्यैव त्वन्मते पुरुषार्थत्वौचित्यात् । मन्मते तु ब्रह्मैव पुरुषार्थ- स्तत्र विशेषणीभूतो भेदनाशः । किञ्चाविभागपक्षे प्रतिबिम्बदृष्टान्ता- नुपपत्तिः, तेन ह्यन्योन्याभावसम्बन्धतन्नाशावेव स्वरसतो लभ्येते । किञ्च प्रबलतरवाधकाभावे सामानाधिकरण्यप्रतिपाद्यस्वरू- पैकत्यागोऽनुचितः, 'भेद एव विभग्नः' “भेदमसन्तकः करिष्यति" इत्यादावन्योन्याभावरूपमुख्यार्थत्यागश्चान्याय्यः । एवं ब्रह्मैव भवतीत्यत्र भेदनाशावच्छिन्नस्वरूपैक्यमर्थ एवकारानुरोधात् । एका- त्मव्यक्तौ लाघवाच्च ब्रह्माभेदो जीवस्य । समुद्रनद्यादिघटितदृष्टान्त- वाक्ये तु विभागनाश एवार्थो न त्वविभागरूपधर्मान्तरोदयः। न घेतावता भेदनाशाभावः सिद्धयति, द्वयोरपि नाशयोरविरोधा- दित्याद्यन्यत्र विस्तरः ॥१॥ ननु सर्वज्ञान्तर्यामित्वाद्युपपत्तिलिङ्गात्, "द्वा सुपर्णा" इत्यादि- वेदश्रुतेश्च भेद एव परमेश्वरस्य जीवादित्याशङ्कय प्रतिषेधति- पृथगितिचेन्न परेणासम्बन्धात्प्रकाशानाम् ॥ २ ॥ पृथगितिचेन्नेति । ब्रह्म जीवेभ्यः पृथक् सर्वज्ञत्वादिहेतुभिरिति- चेत्-एवं यदि, तन्न, कुतः परेण-ब्रह्मणा, प्रकाशानाम्-चेतनानां ·२४८ भक्तिचन्द्रिकायां- जोवानाम् , असम्बन्धात्-भेदोपपादकपारमार्थिकसम्बन्धाभावात् । भेदेन मिलितयोर्घटभूतलयोरिव जातिव्यक्त्यादेरिव वा संयोगः समवायस्तादात्म्यं वा सम्बन्ध आपद्येत । न च सोऽस्ति मानाs- भावाद् दुर्वचत्वाञ्च । तस्मादभेद एव, भेदस्तु काल्पनिक इति मोवः ॥ २॥ कथं विकारिणां जीवानां ब्रह्मणाऽभेद इत्याह- न विकारिणस्तु करणविकारात् ॥३॥ न विकारिण इति । प्रकाशजीवाः ज्ञानसुखदुःखाऽऽदिविका- रवन्तो न भवन्ति । कुतः ? करणविकारात्-अन्तःकरणस्यैव सकलताह- शपरिणामाऽभ्युपगमात् । कामःसङ्कल्पाऽऽदीन् प्रकृत्य "एतत्सर्वं मन एव' इत्यादिश्रुतेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वेन गृहीतस्य मनस एव तत्परिणामित्वकल्पनौचित्याच्च । जीवानामन्तःकरणसम्बन्धादेव सुखाऽऽदिकम् । तदेवं विवर्ताऽधिष्ठानत्वमेव तेषाम् । इदन्तु बोध्यम् । एकस्या एवाऽन्तःकरणवृत्तेरन्तःकरणपरिणामरूपत्वम् , जीवं प्रति विवर्तरूपत्वं चैति संक्षेपः ॥३॥ ननु यदि स्फटिकवत्स्वच्छस्याप्युपाधिबलादनास्तदा कथं मोक्षस्तत्राह- अनन्यभक्त्या तबुद्धिलयादत्यन्तम् ॥ ४॥ अनन्येति । अनन्यभक्त्या केवलनिष्कामब्रह्मभक्त्या, तस्य- जीवस्य, बुद्धेः अन्तःकरणस्यात्यन्त लयात्-निरन्वयनाशाद् ब्र- ·तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २४० माऽऽनन्दाऽवाप्तिरूपा मुक्तिर्भवतीत्यर्थः । ननु स्वरूपसम्बन्धरूप- ब्रह्माऽचाप्तेः स्वत एव सिद्धत्वात्कथं तदुद्देशेन प्रवृत्त्यादिरिति चेन्न । उपाधिलयविशिष्टरूपेणोद्देश्यतया तत्संभवादित्याद्यन्यत्र विस्तरः, सूत्र 'अत्यन्तम्' इत्यनेनेदं सूचितम् । यदा तमस्तत्र दिवा न रात्रि- नं सन्न चासच्छिव एव केवलः ।। "नासदासीन्नो सदासीत्" "तम आसीत्” इत्यादिश्रुतिभिः प्रलयाऽऽदावभावप्रतिपादनात् । " एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च” इत्यादिभिः सृष्टयादावुत्पत्तिवर्णनाच्चान्त:- करणस्य प्रलयादावतीतावस्थाख्यनिवृत्तिसत्त्वेऽपि तदवस्थस्यान्त:- करणस्य सत्ताङ्गीक्रियत एव, अन्यथा पुनः संसारानापत्तः । यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तद्दर्शनात् ' (२-३-३०) 'स एव तु कर्मानुस्मृतिविधिभ्यः' (३-२-१) इति शारोरकमी- मांसासूत्राविरोधाच्चेति दिक् ॥ ४ ॥ अनन्यभक्तस्य मोक्षे कियान्विलम्बस्तत्राऽऽह- आयुश्विरमितरेषान्तु हानिरनास्पदत्वात् ॥५॥ आयुश्चिरमिति । अनन्यभक्तस्य जीवन्मुक्त्यवस्थान्यथानुप- पत्त्या आयुः-जीवनादृष्टं चिरमास्ते । उपलक्षणमिदं विपाकत्रया- रम्भोपहितादृष्टानाम् । इतरेषां-सञ्चितानागतानान्तु, हानि:-अश्ले- पविनाशौ, तत्रानागतस्याश्लेषः संचितस्य विनाशः । कुतः, अनास्पदत्वात्-आस्पदं फलरूपलक्षणम्, तद्रहितत्वादित्यर्थः । तथा ·२५० भक्तिचन्द्रिकायां- चानिर्मोक्षापत्त्या तरफलानुत्पत्त्यभ्युपगमेनोत्तरादृष्टानुदयस्येव निष्फल- पूर्वादृष्टनाशस्यापि भक्तिबीजप्राथमिकज्ञानव्यक्त्यभावरूपनिमित्तनाश- वशात्संभव इति भावः। एतदभिप्रायेणैव भगवान् बादरायणोऽपि तदधि- गम उत्तरपूर्वाऽधयोरश्लेषविनाशौ तद्व्युपदेशात्' (वे० सू० ४-१.१३) इति । अश्लेषविनाशौ स्वसमानाधिकरणफलाननकत्वम् । अन्यथा "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्" इत्यनेन ग्रहणानुपपत्तेः । स्वरूपतो नष्टस्यान्येन ग्रहणानुपपत्तेः। प्रार- ब्धन्तु स्वसमानाधिकरणफलजनकत्वान्न नष्टमित्युच्यते शास्त्रकृद्भिः। 'ज्ञानाग्निःसर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते' (भ० गी०४-३७) इत्यादौ सर्वकर्मपदन्तु प्रारब्धेतरार्जुनकर्मपरम् । "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये" 'भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽथ संपद्यते' (वे० सू० ४-१-११.) इत्यादिश्रुतिसूत्रैकवाक्यतानुसारात् । तथा च प्रारब्धाऽपरिसमाप्तिरेव भक्तस्य कैवल्ये विलम्बो नान्यः। धर्माऽर्थकामैः किन्तस्य मुक्तिस्तस्य करे स्थिता। समस्तजगतां मूले यस्य भक्तिः परे स्थिता ।। इत्यादिवाक्यैर्भक्तस्य मोक्षातिशयादित्यास्तां विस्तरः ॥ ५ ॥ ननु मोक्षहेतुर्भक्तिश्चेत्संसृतिहेतुरभक्तिरप्यस्त्वित्यत्रेष्टापतिमाह- संसृतिरेषामभक्तेः स्यान्नाज्ञानात्करण- त्वासिद्धेः॥६॥ संसृतिरेषामिति । एषां-जीवानाम्, अभक्तरपि संसारो नाज्ञान- मात्रात् केवलस्य करणत्वासिद्धेः । “इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" ·तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २५१ विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः ।। अज्ञानकल्पितं विश्वं ज्ञान व विलीयते । तथाप्यविद्याभेदेन भिन्नं पश्यामहे जगत् ।। इत्यादिवाक्यानामिव ताबदार्तिस्तृषा शान्ता तावन्मोहस्तथा सुखम् । यावन्नायाति शरणं त्वामशेषाऽधनाशनम् ॥ युञ्जानानामभक्तानां प्राणाऽऽयामाऽऽदिभिर्नरः । अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते क्वचिदुत्थितम् ।। इत्यादिवाक्यानामपि सत्चात् । यत्त्वज्ञानान्न कुत्राऽप्यर्थसृष्टि- दृष्टेति कथमिदमिति तन्न । अभक्तरप्यर्थसृष्टेरदर्शनात् । वस्तुतस्तु दृष्टैच शुक्तिरजताऽऽदिसृष्टिः स्वप्नसृष्टिश्च । न च तत्राऽन्यथा- ख्यातिरेव। यथा हि रज्जुरुरगः शुक्तिका रजतं यथा । मृगतृष्णा यथाचाम्भः कृसं विष्णौ जगत्तथा ।। "न तत्र स्था न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ स्थान् रथ- योगान् पथः सृजते” इत्यादिवाक्यविरोधात् । किञ्चाऽरजतं शुक्ति- रित्यस्य रजतभिन्ना शुक्तिरिति तावन्नार्थः, तत्पुरुषस्योत्तरपदार्थ- प्राधान्यस्यौत्सर्गिकस्य त्यागापत्तेः । तस्मादारोपितत्वं नार्थ इत्यारोपितरजतं शुक्तिरिति वाक्यार्थस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वादनि- र्वचनीयशुक्तिरजतसिद्धिः । न च तत्र रजतावयवादिरूपकारणासंभवा- ·२५२ भक्तिचन्द्रिकायां- दनुपपत्तिः । प्रमाणवलासिद्ध कार्ये दोषादेरेव कारणत्वकल्पनात् । अन्यथान्यथाख्यातेरपि क्लुप्तसन्निकर्षादिकारणबाधादनभ्युपगमा- पत्तेः । इदन्तु बोध्यम् । शुक्तिरजतादिव्यावहारिकरजताद्योः पर- स्परवैलक्षण्याऽङ्गोकारात्तत्तद्वयक्तित्वेन कार्यकारणभावाभ्युपगमाद्वा प्रायिकसकलाऽर्थक्रियाव्यवस्थासिद्धिः। या तु कचित्समानैवार्थक्रिया, तत्र प्रातिभासिकस्यापि हेतुत्वम् । फलानुसारेणैव कार्यकारणभाव- कल्पनाया उचितत्वादित्यास्तां विस्तरः ॥६॥ भक्तिश्च ज्ञानसाध्येत्युक्तम् , ज्ञानसाधनानि च कति, तत्राऽऽह- त्रीण्यषां नेत्राणि शब्दलिङ्गाक्षभेदाढुद्रवत् ॥७॥ त्रीण्येषामिति । एषां-जीवानाम् , त्रीण्येव नेत्राणि-अर्थप्रमापकानि प्रमाणानि नाऽधिकानि न न्यूनानीत्यर्थः । कानि तानि तत्राऽऽह- शब्दलिङ्गाऽक्षभेदादिति । शब्दाऽनुमानप्रत्यक्षभेदादित्यर्थः । शब्दस्य श्रुतिरूपस्याधिकप्रमाणत्वादादौ, तदनुसारिण एवानुमानस्य प्रमाणत्वात्तदनन्तरम्, अनुमानस्य तर्कशुद्धस्यैव प्रत्यक्षप्रमाणत्वा- दनुमानाऽनन्तरं प्रत्यक्षनिर्देशः । उपमानादिकन्त्वनुमानादावेवान्त- भूतमिति भावः । नेत्रत्रयं क्व दृष्टन्तत्राह रुद्रवदिति । यथा रुद्रस्य त्रीण्येव नेत्राणि तद्वदित्यर्थः॥७॥ अत्यन्तलयप्रसङ्गात्साऽन्वयनाशमुत्पत्तिं च व्युत्पादयति- आविस्तिरोभावविकाशाः स्युः क्रिया- फलसंयोगात् ॥८॥ आविरिति । जन्यानां पदार्थानामुत्पादकेन.पूर्वसत एवाऽऽवि- ·तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । २५३ र्भावस्तदानीं सत एव ज्ञानाऽतिरिक्तनाशकेन तिरोभावलक्षणो नाशः क्रियते, न तार्किकोक्तौ जनिनाशो, कुतः ? क्रियाफलं संयोगात्- करोति घटम्, नाशयति घटमित्यादिना धात्वर्थक्रियाफलयोरुत्पत्ति- निवृत्त्योः सम्बन्धप्रतिपादनात् । न हि पूर्वमसतो जायमानधर्मा- न्तरसम्बन्धः क्वापि दृष्टः संभवति वा । तथा चोक्तं भगवता- नाऽसतो विद्यते भावो नाऽभावो विद्यते सतः। (भ.गी०२-१६) इति । एवं भवति नश्यतीत्यादावपि क्रियाऽऽश्रयत्वं प्रतीयते । तच्च सतएव संभवति । नचाऽऽद्यक्षणसम्बन्धो नाशप्रतियोगित्वं च तदर्थः, आद्यत्वस्याऽनिरुक्तेः । न च स्वाऽधिकरणक्षणवृत्तिप्रागभावप्रतियो- गित्वं तदिति वाच्यम् । अनागतादिकाले घटाद्यभावेन तस्य प्रागभाव- प्रतियोगित्वाऽऽदिधर्मकत्वविरोधात् सदसतोरसम्बन्धात् । प्रति- योगित्वस्य प्रतियोगिस्वरूपत्वे तद्दोषतादवस्थ्यम् । अभावमात्रस्व- रूपत्वे घटाघभावोऽपि पटाद्यभावः स्यात् । अभावत्वाविशेषात् । अभा- वेष्वपि स्वरूपतो विशेषाङ्गोकारेऽभावत्वं परिभाषामात्रं स्यात् । न च प्रतियोगी वाऽभावं विशेषयति, असतो विशेषकत्वासंभवात् । तस्मा- त्सत एव कार्यस्य प्रागभावप्रतियोगित्वादयो धर्मा वक्तव्याः । ध्वंसप्रागभावौ चातीतानागतावस्थे एव । ते च वर्तमानावस्थाव- द्भावात्मिके एव । घटोऽतीतो घटो वर्तमानो घटो भविष्यतीति प्रत्ययानां तुल्यरूपतौचित्यात् । नत्वेकस्य भावविषयकत्व- मन्ययोश्चाभावविषयकत्वमित्यस्यौचित्यम्, मानाभावात् । एव- मन्योन्याभावात्यन्ताभावावपि प्रतियोग्यविशिष्टाऽधिकरणस्वरूपावेव लाघवात् ।

·वस्थया २५४ भक्तिचन्द्रिकायां- नन्वस्मिन्मते वर्तमानावस्थालक्षणाभिव्यक्तिरपि कार्यस्य सती असतो वा । आये कारणव्यापारवैफल्यम्, कारणव्यापारात्प्रागपि कार्यस्याभिव्यक्त्या स्वकार्यजनकत्वापत्तिश्च । अन्त्येऽभिव्य- तावेव सत्कार्यवादक्षतिरिति चैन्न । अभिव्यक्तरपि वर्तमाना- प्रागसत्वेन तदसत्तानिवृत्त्यर्थ कारणव्यापारापेक्षणा- त् । सर्वकार्याणां च कारणव्यापारात्प्राक् प्रकारभेदेन सदसत्त्वम्, अवस्थानामेव परस्परं परस्पराऽभावरूपत्वमिति तस्या अप्यभिव्यक्ति- स्वीकारात् । न चैवमनवस्था गौरवं च, घटसामग्या एवाऽऽविर्भावा- दस्याऽऽविर्भावित्वात् । अन्यथा उत्पत्तेरुत्पत्तावपि तत्प्रसङ्गादित्या- धन्यत्र विस्तरः । नन्वेवं कार्यस्य वियदादेः प्रागसत्त्वमेवेष्यताम् । कार्यताऽवच्छेदकलाघवात् किमभिव्यक्त्याख्याऽवस्थाकल्पनेन गौरवादिति चेत् "तयेदं तमुव्याकृतमासीत्" इत्यादिश्रुत्याऽव्यक्ता- ऽवस्थया सतामेव कार्याणामभिव्यक्तिसिद्धेः । न चैवमभिव्यक्त प्रागभावादिस्वीकारापत्तिः । तिसृणामनागताद्यवस्थानामन्योन्य- स्याभावरूपत्वात्ताश्चावस्था घटाऽऽदेर्व्यतिरिक्ताः । तस्यावस्थात्रय- वत्त्वानुभवात् । एवं च घटस्य वर्तमानावस्थैवाभिव्यक्तिः, तदभावश्च घटस्यानागताद्यवस्थैवेति दिक् । तत्र सूक्ष्मतया कारणेष्वविभागः कार्यस्यातीतावस्थाऽऽख्यो लयः यदात्यन्तिकस्तदा पुनर्लीनस्य नोपत्तिरित्याद्यन्यत्र विस्तरः । एतत्सर्वकथनं कारणेनेश्वरेण कार्यस्याऽभेदसंपत्तये, तस्मिन्सत्येव ब्रह्मज्ञाना- सर्वज्ञानेन वैराग्यादनन्यभक्त्या भगवत्प्राप्तिसंभवादित्यास्तां विस्तरः ॥८॥ स ·तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । सच्चित्सत्यसुखाऽद्वयं सुविमलं ज्ञात्वा धिया निर्भिया प्रेम्णि प्राप्तरसोऽभवद्भगवतम्तृप्ताऽन्त इत्थं मुनिः ॥ शाण्डिल्यः परमाऽनुरक्तिमधिपे संसूत्रयामास त- द्वयातेने हरितुष्टये मुनिवरो नारायणाऽऽख्यो यतिः॥१॥ अधीत्य सर्वशास्त्राणि वासुदेवदयानिधेः । तीर्थश्रीरामगोविन्दकृपयैषा कृतिर्मम ॥ २॥ रामगोविन्दतीर्थानां गुरूणामन्वहं मम । तीर्थश्रीवासुदेवानां चरणौ शरणं सदा ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाऽऽचार्यवर्यश्रीनारायणतीर्थकृतायां भक्तिचन्द्रिकायां तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । समाप्ता चैयं भक्तिचन्द्रिका ।

·No text on this page.

·अथ श्री शाण्डिल्यमहर्षिप्रणीतानि भक्तिमूत्राणि । २ १ अथातो भक्तिजिज्ञासा ॥१॥ सा परानुरक्तिरीश्वरे ॥२॥ ३ तत्संस्थस्यामृतत्वोपदेशात् ॥ ३॥ ४ ज्ञानमितिचन्न द्विपतोऽपि ज्ञानस्य तदसंस्थितेः ॥४॥ ५ तयोपक्षयाच ॥५॥ ६ द्वेषप्रतिपक्षभावाद्रसशब्दाच रागः ॥६॥ ७ न क्रिया कृत्यनपेक्षणाज्ज्ञानवत् ॥ ७॥ अत एव फलानन्त्यम् ॥८॥ है तद्वतः प्रपत्तिशब्दाच न ज्ञानमितरप्रपत्तिवत् ॥ ९ ॥ इति प्रथमाह्निकम् । अथ द्वितीयाह्निकम् । १० सा मुख्येतरापेक्षितत्वात् ।। १ ॥ ११ प्रकरणात् (१)॥२॥ १२ दर्शनफलमितिचेन्न तेन व्यवधानात् ॥ ३॥ १३ दृष्टत्वाच॥४॥ १४ अत एव तद्भावाल्लवीनाम् ॥ ५ ॥ १५ भक्त्या जानातीति चेन्नाभिज्ञया साहाय्याव (२) ॥६॥ अथ भाष्यकारधृतपाठयुतसूत्राणि- १ प्रकरणाच । २ भक्त्या जानातीति चेन्नाऽमिज्ञप्या साहाय्यात् ।

·शाण्डिल्यसूत्रेषु- १६ एतेन विकल्पोऽपि प्रत्युक्तः (१) ॥ ७ ॥ १७ देवभक्तिरितरस्मिन् साहचर्यात् ॥ ८॥ १८ भक्तिः प्रमेया श्रुतिभ्यः * ॥९॥ १९ पुराणेतिहासाभ्याश्चेति * ॥१०॥ २० पृथुध्रुवप्रह्लादाम्बरीषशुकसनकनारदभजनाचाराच्च ॐ ॥११॥ २१ योगस्तूभयार्थमपेक्षणात् अयाजवत् ॥ १२ ॥ २२ गौण्या तु समाधिसिद्धिः॥ १३ ॥ २३ हेया रागत्वादिति चैन्नोत्तमास्पदत्वात् सङ्गवत् ॥ १४ ॥ २४ तदेव कर्मिज्ञानियोगिभ्य आधिक्यशब्दात् ॥ १५॥ २५ प्रश्ननिरूपणाभ्यामाधिक्यसिद्धेः ॥१६॥ २६ नैव श्रद्धा तु साधारण्यात् ॥ १७॥ २७ तस्यां तत्त्वे चानवस्थानात् ॥ १८ ॥ २८ ब्रह्मकाण्डं तु भक्तौ तस्यानुज्ञानाय सामान्यात् ॥ १९॥ इति द्वितीयाहिकं प्रथमोऽध्यायश्च । अथ द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । २९ बुद्धिहेतुप्रवृत्तिराविशुद्धेरवघातवत् ॥१॥ ३० तदङ्गानां च ॥ २॥ ३१ तामैश्वर्यपदां काश्यपः परत्वात् (२)॥३॥ ३२ आत्मैकपदां बादरायणः (३)॥४॥ १ प्रागुक्तञ्च । ( इति सूत्रमस्मात्पूर्वमधिकम् ) । * इदं भाष्ये नास्ति । २ तामैश्वर्यपरा काश्यपः। ३ आत्मैकपर बादरायणः।

·द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । ३३ उभयपदां शाण्डिल्यः शब्दोपपत्तिभ्याम् (१) ॥ ५ ॥ ३४ वैषम्यादसिद्धमिति चेन्न प्रत्यभिज्ञाववैशिष्टयान (२)॥६॥ ३५ न च क्लिष्टः परः स्यादनन्तरं विशेषात् ॥ ७ ॥ ३६ ऐश्वयं तथेति चन्न स्वाभाव्यात् ॥ ८॥ ३७ अप्रतिषिद्धं परेश्वयं तद्भावाच नैवमितरेपाम् ॥९॥ ३८ सर्वामृते किमिति चेन्नैवम्बुद्धधानन्त्यात् ।। १० ॥ ३९ प्रकृत्यन्तरालादवैकाय चित्सत्त्वेनानुवर्तनात् (३) ॥११॥ ४० तत्प्रतिष्ठा गृहपीठवत् ॥ १२ ॥ ४१ मिथोऽपेक्षणादुभयम् ॥ १३ ॥ ४२ चैत्याचितोर्न तृतीयम् ॥ १४ ॥ ४३ युक्तौ च सम्परायात् ।। १५ ॥ ४४ शक्तित्वान्नानृतं चेत्यम् (४)॥१६॥ ४५ तत्परिशुद्धिश्च गम्या लोकवल्लिङ्गेभ्यः ॥१७॥ ४६ सम्मानबहुमानप्रीतिविरहेनरविचिकित्सामहिमख्यातितदर्थ- प्राणस्थानतदीयतासर्वतद्भावाप्रातिकूल्यादीनि च स्मरणे- भ्यो बाहुल्यात् ॥१८॥ ४७ द्वेषादयस्तु नैवम् ॥१९॥ ४८ तद्वाक्यशेषात् प्रादुर्भावेष्वपि सा ॥ २० ॥ ४९ जन्मकर्मविदश्चाजन्मने शब्दात् (५)॥ २१ ॥ १ उभयपरां शाण्डिल्यः परत्वात् । २ वैषम्यादसिद्धमितिचेन्नाभिज्ञानवद- वैशिष्टयात् । ३ प्रकृत्यन्तरालाद्वैकार्य चित्सत्वेनानुवर्तमानात् । ४ शक्तित्वाबानृतं वेद्यम । जन्मकर्मविदश्चाजन्मशब्दात् ।

·४ शाण्डिल्यसूत्रेषु- ५० तच्च दिव्यं स्वशक्तिमात्रोद्भवात् ॥ २२ ॥ ५१ मुख्यं हि तस्य कारुण्यम् (१) ॥ २३॥ ५२ प्राणित्वान्न विभूतिषु ॥ २४ ॥ ५३ घृतराजसेवयोः प्रतिषेधाच्च ॥ २५ ॥ ५४ वासुदेवेऽपीति चैन्नाकारमात्रत्वात् ॥ २६ ॥ ५५ प्रत्यभिज्ञानाच ॥ २७॥ ५६ घृष्णिषु श्रेष्ठयेन तत् ॥ २८ ॥ ५७ एवं प्रसिद्धेषु च ॥ २९ ॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । अथ द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । ५८ भक्त्या भजनोपसंहारागोण्या परायै तद्धेतुत्वात् ॥१॥ ५६ रागार्थप्रकीर्तिसाहचर्याच्चेतरेषाम् ।। २॥ ६० अन्तराले तु शेषाः स्युरुपास्त्यादौ च काण्डत्वात् ॥३॥ ६१ ताभ्यः पावित्र्यमुपक्रमात् ॥ ४ ॥ ६२ तासु प्रधानयोगात् फलाधिक्यमेके ॥ ५ ॥ ६३ नाम्नेति जैमिनिः सम्भवात् ॥ ६ ॥ ६४ अप्रयोगाणां यथाकालसम्भवो गृहादिवत्र(२) ॥ ७ ॥ ६५ ईश्वरतुष्टेरेकोऽपि बली ॥ ८॥ ६६ अबन्धोऽर्पणस्य मुखम् ॥ ९ ॥ मुख्यं तस्य हि कारुण्यम् । २ अनाङ्गप्रयोगाणां यथाकालसंभवो गृहादिवत् ।

·५ द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । ६७ ध्याननियमस्तु दृष्टसौकर्यात् ॥ १० ॥ ६८ तद्यजिः पूजायामितरेषां नैवम् ॥ ११ ॥ ६९ पादोदकं तु पाद्यमव्याप्तेः ॥ १२॥ ७० स्वयमप्यर्पितं ग्राह्यमविशेषात् (१) ॥ १३ ॥ ७१ निमित्तगुणाव्यपेक्षणादपराधेषु व्यवस्था ॥ १४ ॥ ७२ पत्रादेर्दानमन्यथा हि वैशिष्टयम् ॥ १५ ॥ ७३ सुकृतजत्वात् परहेतुभावाच क्रियासु श्रेयस्यः(२) ॥१६॥ ७४ गौणत्रेविध्यमितरेण स्तुत्यर्थत्वात् साहचर्यम्(३) ॥१७॥ ७५ बहिरन्तस्थमुभयमवेष्टिसववत् ॥ १८ ॥ ७६ स्मृतिकीयोः कथादेश्वार्ती प्रायश्चित्तभावात् ॥ १९ ॥ ७७ भूयसामननुष्ठितिरिति चेदाप्रयाणमुपसंहारान्महत्स्वपि॥२०॥ ७८ लध्वपि भक्तयधिकारे महत्क्षेपकमपरसर्वहानात्(४) ॥२१॥ ७९ तत्स्थानत्वादनन्यधर्मः खलेवालीवत् ॥ २२॥ ८० आनिन्धयोन्यधिक्रियते पारम्पर्यात् सामान्यवत् ॥२३॥ ८१ अतो ह्यविपक्वभावानामपि तल्लोके ॥ २४ ॥ ८२ क्रमैकगत्युपपत्तेस्तु ॥ २५ ॥ ८३ उक्रान्तिवाक्यशेषाच (५)॥ २६ ॥ ८४ महापातकिनां त्वातौं ॥ २७॥ १ स्वयमर्पितं ग्राह्यमविशेषात् । २ सुकृतजत्वात्परहेतुभावाच क्रियासु ताः श्रेयस्यः। ३ गौणं त्रैविध्यमितरेण स्त्युत्यर्थत्वासाहचर्यम् । ४ बध्वपि भकाधिकारे महत्क्षेपकमपरसर्वहानात् । ५ उत्क्रान्तिस्मृतिवाक्यशेषाच ।

·शाण्डिल्यसूत्रेषु- ८५ सैकान्तभावे गीतार्थप्रत्यभिज्ञानात् (१) ॥ २८ ॥ ८६ परां कृत्वैव सर्वेषां तथा ह्याह ॥ २९ ॥ इति द्वितीयाह्निकं द्वितीयोऽध्यायश्च । अथ तृतीयाध्याये प्रथमाह्निकम् । ८७ भजनीयेनाद्वितीयमिदं कृत्स्नस्य तत्स्वरूपत्वात् ॥१॥ ८८ तच्छक्तिर्माया जडसामान्यात् ॥ २॥ ८९ व्यापकत्वाद् व्याप्यानाम् ॥३॥ ९० न प्राणिबुद्धिभ्योऽसम्भवात् ॥ ४॥ ९१ निर्मायोच्चावचं श्रुतीश्च निर्मिमीते पितृवत् ॥ ५ ॥ ९२ मिश्रोपदेशान्नेति चेन्न स्वल्पत्वात् ॥ ६॥ ९३ फलमस्माद्धादरायणो दृष्टत्वात् ॥७॥ ९४ व्युक्रमादप्ययस्तथा हि दृष्टम् २) ॥ ८ ॥ इति प्रथमाह्निकम् । अथ तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । ९५ तदैक्यं नानात्वैकत्वमुपाधियोगहानादादित्यवत् ॥ १॥ ९६ पृथगिति चेन्न परेणासम्बन्धात्प्रकाशानाम् ॥ २॥ सैकान्तभावो गीतार्थप्रत्यभिज्ञानात् । २ व्युत्क्रमादप्ययस्तथा दृष्टम् ।

·19 तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । ९७ न विकारिणस्तु करणविकारात् (१) ॥३॥ ९८ अनन्यभक्तथा तद्बुद्धिलयादत्यन्तम् (२)॥४॥ ९९ आयुश्चिरमितरेषां तु हानिरनास्पदत्वात् ॥ ५ ॥ १०० संसृतिरेषामभक्तेः स्यान्नाज्ञानात (३)॥ ६ ॥ १०१ त्रीण्येषां नेत्राणि शब्दलिङ्गाक्षभेदाद्रुद्रवत् ॥ ७ ॥ १०२ आविस्तरो भावविकाराः स्युः क्रियाफलसंयोगात् ॥८॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् । इति श्रीशाण्डिल्यमहर्पिप्रणीतभक्तिसूत्राणि । १न विकारिणस्तु कारणविकारात् । २ अनन्यभक्त्यातबुद्धिर्बुद्धिलयाद- त्यन्तम् । ३ संसृतिरेषामभक्तिः स्यामाज्ञानात् ।

·अथ विशेषनामघटितसूत्राणि ।
१-२-५
२-१-३
१-२-११
अत एव तद्धावादल्लवीनाम् ।
पुराणेतिहासाभ्याञ्चेति ।
पृथुध्रुवप्रह्लादाम्बरीषशुकसनकनारदभजनाचाराच्च ।
ब्रह्मकाण्डं तु भक्तौ तस्यानुज्ञानाय सामान्यात् ।
तामेश्वर्यपदां काश्यपः परत्वात् ।
आत्मैकपदां बादरायणः।
उभयपदां शाण्डिल्यः शब्दोपपत्तिभ्याम् ।
नाम्नेति जैमिनिः संभवात् ।
सैकान्तभावे गीतार्थप्रत्यभिज्ञानात
फलमस्मादिति बादरायणो दृष्टत्वात् ।
१-२-१९
२-१-३
२-१-४
२-१-५
२-२-६
२-२-४९
३-१-७
इति विशेषनामघटितसूत्राणि ।

·अथ विशेषार्थबोधकपदानामुपलब्धि- क्रमेण संकलनम् । अर्थः। " ६ ६ शब्दः। पृष्ठम्। भक्तिः, भजनम् , भावः-इहामुत्रोपाधिनैराश्येनामुप्मिन् मन कल्पनम् । नैष्कर्म्यम्- प्रेम- प्रीतिरेव रतेः परां काष्ठां गता। अनन्यममता- ईशविषयकाव्यभिचारिममता, । ब्रह्मण्याविष्टचित्तः-नित्यप्रेमपरीतामादिचतुर्विधान्यतमः । नित्यप्रेमपरीतात्मा-ईशप्रेमसमाधियुतत्वात् सर्वदेशयुक्तः । कदाचित्प्रेममोहितः-सर्वत्र समबुद्धया कदाचिदीशप्रेमयुक्तः। १० कृत्रिमप्रेमयुक्तः-ईशप्रेम्णि हठाञ्चित्तनिवेशनशीलः । प्रेमोदारः परमभक्तादिसदृशो नास्मीति शोकयुक्तः। १० उप्तम्- ईशदर्शनोत्कण्ठितस्य देहाद्यास्थारहितस्य मनसो द्रुतिः*। ११ पत्तम् ईशाभिव्यक्तिकारकव्याजप्रश्नादिना मनसो द्रुतिः। १२ ललितम् औत्कण्ठ्यादीशदर्शनार्थ धाष्टादियुक्ता मनसो द्रुतिः। दलितम् ईशदर्शनाभावे शरीरादिवैवादिप्रयोजिका अन्तःकरणवृत्तिः। * सर्वत्रैतच्चियुते कथंचित्स्वरूपानुगमो लक्षणयोधकश्लोकाधारेणेति ज्ञेयम् ।

·२ -- क्रान्तम्- - २० भक्तिचन्द्रिकायां- मिलितम् वियुक्तस्वेटप्राप्त्या सुखततेः कारणभूता चित्तद्रुतिः । कलितम्- स्वेष्टोपभोगेन लब्धपदस्य चेतसो द्रुतिः । छलितम् स्वेटासक्तिविशिष्टस्यापि चेतसोऽमर्षण निन्दादिप्रयोजिका द्रुतिः । चलितम् अन्यजन्मन्यपि स्वेष्टचिन्तायुतचेतसः स्वेष्ट- भजनप्रयोजिका द्रुतिः*। अन्यविषयत्यागपूर्वकं स्वेष्टस्य निमीलित- नयनपूर्वकसेवनप्रयोजिका चेतसो द्रुतिः* । विक्रान्तम् क्रान्तमेव स्वीयभाग्यमहत्त्ववोधकप्रयोगयुतम्।१९ संक्रान्तम् स्वदोषज्ञानपूर्वकपश्चात्तापविशिष्टा चेतसो द्रुतिः । विहृतम् ईशदर्शनाद्यर्थमेव स्वीयशरीरादिसर्वस्व- मित्युत्कटा चेतसो द्रवावस्था । गलितम् ईशगुणस्मरणादितोऽन्यत्सर्वविस्मरणपूर्विका जडादेरिव तदेकविषया वृत्तिः* । संतृप्तम् व्यापकानन्तानन्दपूर्णेश्वरध्यानादिना सर्वथा निवृत्तभेदा सुखधना चेतसो द्रुतिः । मक्तिः महत्सेवादिभूमिकाभेदेनैकादशधान्यतमा । महत्सेवा भगवत्सेवाभगवद्भक्तसेवान्यतरा। भगवत्सेवा परमेश्वस्य प्रीत्यै हृत्कायवचोभिः सेवा। भगवद्भक्तसेवा- भक्तप्रीत्यै हृत्कायवचोभिः सेवा। भक्तदयापात्रता- सोशील्यादिगुणैरस्य दुःख मा भवत्वेवरूप- दयाविषयता। भगवद्धर्मश्रद्धा- सद्गुरुदर्शितभागवतधर्मेष्वास्तिक्यबुद्धिः। ३३ हरिगुणश्रुतिः- परमेश्वरगुणसंश्रवादिरूपा सत्कृतिः। २१ २२ - २३ - २८ २८ ३५ ·विशषशब्दसंकलनम् रत्यङ कुरः-द्रुतचित्तप्रविष्टभगवदाकारतारूपोत्कटसंस्कार- विशेपोत्पत्तिः। स्वरूपाधिगमः- प्रत्यक्स्वात्मनः स्थूलादिदेहद्वयातिरिक्तत्वेन साक्षात्कारः। प्रेमवृद्धिः परमात्मभावनया विलक्षणानन्दयुक्ता सर्वदा तन्मनस्कता। ३९ प्रेमस्रणम् प्रेमविपयस्य भगवतःसंतोषहेतुकःसाक्षात्कारः।४० भगवद्धर्मनिष्ठा- परमेश्वरस्य कीर्तनादिनियमानां स्वप्ने - प्यत्यागः । भगवद्गुणशालिता-हृदि कामसमवाप्तता-परमानन्द- पूर्णता-सद्रूपतादिकावस्था । प्रेम्णः परमा काष्ठा-प्रेमविपयस्याल्पलवादिकालमपि विर- हासहिष्णुता। मोक्षः- भगवत्प्रीतिरेव, स्वप्रकाशनिजसुखसंविदा- लिङ्गितत्वेन सुखरूपा। ५२ परमपुरुषार्थः- तत्वज्ञानसाध्यः सुखसंविद्भगवदालिङ्गितःप्रेमा।५२ विभावाद्यभिव्यक्तो रागः। फलभक्तिः परमेश्वरचरणसेवामवगाहमानमनःसमुल्लासः स्वानन्दमाविर्भावयन् कार्यकारणलिङ्गादिभि- रभिव्यक्तो रसरूपो रत्याख्यः स्थायी भावः। ५५ साहिः- सारूप्यम्। सायुज्यम् तादात्म्यम्। विभाव: यत्र येन च रसो विभाव्यते (आलम्वन- उद्दीपनान्यतरः)। आलम्बन: यमुद्दिश्य यत्र च रतिः प्रवर्तते। उद्दीपनविभाव:- यस्मिन् कृते रस उद्दीप्तः पुष्टो भवति । अनुभाव: रसो येनानुभाव्यते-प्रकाश्यते सः। - - ·20 ८७ वन्धः- सम्मान:- भक्तिचन्द्रिकायां- व्यभिचारिभावः -रत्यादेविशेषतोऽभिमुखतांयश्चारयतिभावःसः।६० हार्दम् दोपदर्शननाश्यस्नेहः। ६२ सौहार्दम् दोषदर्शनेऽपि यावप्रियाप्तिं न नश्यति स्नेहः। ६२ प्रेमा-रागः-भावः-दोषदर्शने प्रियाप्तावपि यो न नश्यति स्नेहः। ६३ भक्तिशेषत्वम्- भक्तिफलोपकारकत्वम् । साधनसिद्धभक्तः-श्रवणादिसाधनतः सिद्धः। कृपासिद्धभक्तः- केवलेश्वरकृपातः सिद्धः। नित्यसिद्धभक्तः- सर्वदा भक्त एव । विशेषणत्वम्- विशेप्यस्यान्वयिनान्वयित्वेसति व्यावर्तकत्वम्।९९ नित्यमुक्तस्य कार्यकारणोपाध्यवच्छेद्यत्वम् । १०६ कारुण्यम् परदुःखप्रहाणेच्छानियतो वृत्तिभेदः। सर्वावस्थासु निर्हेतुक आदरः। शरीरत्वम् चेष्टावत्वमखण्डोपाधिर्जातिर्वा । १२६ चेष्टा- हिताहितप्राप्तिपरिहारार्था क्रिया। १२६ भगवान्- सश्चिदानन्दघनोऽद्वितीयो निर्विशेषसर्वका- रणत्वाद्युपलक्षितः परमात्मा परब्रह्मपदा- भिधेयो भगवान् । ईश्वर: भगवानेव त्रिगुणमायाविशिष्टः । तमोगुणप्रधान ईश्वरः। ब्रह्मा- रजोगुणप्रधान ईश्वरः। विष्णुः सत्वगुणप्रधान ईश्वरः। १३५ गुणावतार: गुणमात्रोपाधिकोऽवतारः। १३५ लीलावतार:- स्वेच्छापरिगृहीतलीलाविग्रहोपाधिकोऽवतारः। १३५ स्वसङ्कल्पपूर्वकं पराधीन इव व्यक्तीकृतदेहो भक्तवात्सल्याद्यनेकगुणोल्वणः। विभवावतार: गमनागमनसंश्लेषविश्लेषयोग्यं यथा भवति तथा दिव्यं देहं प्रकटयन् स्थितः। - अवतार:- ·- विशेषशब्दसंकलनम् स्वरूपावतार:- सर्वश्वरः स्वीयाप्राकृतरूपमितरसजातीयतया प्रकटयन स्थितः। मनुजस्वरूपावतारः-मनुजत्वे सति सर्वेश्वरत्वादिकः। १३८ अमनुजस्वरूपावतार:-देवतिर्यगादित्वे सति सर्वेश्वरत्वादिकः। १३८ पूर्णावतारः- आविष्कृतानेकशक्तिमान् । अंशाद्यवतारः आविष्कृताल्पशक्तिमान् । १३८ स्वरूपावेशावतारः-केषुचिञ्चेतनेषु स्वेन सन्निधीभूय स्थितः। १३९ शक्त्यावेशवतारः-केषुचिच्चेतनेषु शक्त्या सन्निधीभूय स्थितः। १३९ अर्चावतार: मन्त्रादिसंस्कृता मूर्तिः। भाव: परभक्त प्रथमावस्था। प्रेमी परभक्तरुत्तरावस्था। १४३ श्रवणम् सगुणस्य निर्गुणस्य वा शब्दकरणकशाब्द- वोधप्रतिपादक शब्दस्य श्रोत्रेण ग्रहणम् । १४८ कीर्तनम् सगुणस्य निर्गुणस्य वा वोधकशब्दोच्चारणम् । १४८ स्मरणम् स एवंविधगुण इत्याद्याकारा स्मृतिः। १४८ पादसेवनम्- परिचर्या, विष्णुप्रतिमापादसम्बन्धिगृहलेप- नादिरूपा, गुरोरपि परमेश्वररूपत्वात्तस्य भगवद्भकस्य वा पादसंवाहनरूपा च । अर्चनम् श्रवणादिभिन्नो विष्णुप्रीतिहेतुर्व्यापारः प्रति- मादौ गन्धपुष्पाद्यर्पणरूपः। वन्दनम् गुरुशालग्रामप्रतिमाभगवद्भक्तानां पूजा- बहिर्भूतनमस्कारः। दास्यम्- दासस्येव परमेश्वरप्रीतिफलकं सकलकर्मा- पणम् । १४८ सख्यम्- विश्वासो मित्रवृत्तिश्च । १४८ पूर्वापेक्षया विक्षिनरूपेणार्थोपलब्धेः पुनरत्र संग्रहः ।

·w - भक्तिचन्द्रिकायां- मात्मनिवेदनम्- गवाश्वादिस्थानीयस्य स्वस्य देहादि- सङ्घातस्य तदेकभजनार्थ विक्रयस्थानीयं तस्मिन्नर्पणम् । अविहिता भक्तिः-रागानुगा (सा कामसम्बन्धरूपेण द्विविधा)। १४९ सम्बन्धरूपा पितृत्वाद्यभिमानमूला। विहिता श्रवणकीर्तनाद्यन्यतमा, अथवा कर्ममिश्रा- कर्मज्ञानमिश्राज्ञानमात्रमिश्रान्यतमरूपा । १५० कर्ममिश्रा सात्विकी-राजसी-तामस्यन्यतमरूपा (गृह- स्थाधिकृता)। सात्त्विकी पापनाश-भगवत्प्रीति विधिसिद्धिफलिका (दास्यभक्त्यन्तर्गता) १५० राजसी विषय-यश-ऐश्वर्यफलिका ( अर्चन- भक्त्यन्तर्गता)। तामसी भक्तिः-हिंसा-दम्भ-मात्सर्यफलिका (अर्चनभक्त्यन्तर्गता)१५१ कर्मज्ञानमिश्रा- उत्तमा-मध्यमा-प्राकृतभेदभिन्ना, (सत्त्व- गुणतारतम्यभेदेन त्रिविधभक्तभिन्ना, वान- प्रस्थाधिकृता च)। उत्तमभक्तः सर्वभूतग्रहणसमयेऽपि चित्तद्रवावस्थाप्रविष्ट- भगवदाकारतया सर्वत्र भगद्भावनोपपन्नः। १५१ मध्यमभक्त: ईश्वरादिषु प्रेमादियुतः चित्तस्य किञ्चिद्- द्रवावस्थायुक्तः। १५१ प्राकृतभक्त: द्रवावस्थारहितोऽपि तदर्थ श्रवणादिभाग- वतधर्मानुष्ठानशीलः। १५१ ज्ञानमात्रमिश्रा- भगवद्गुणश्रवणेन द्रवावस्थां प्राप्तस्य चित्तस्य धारावाहिक्यनवच्छिन्ना सर्वशविषयावृत्तिः। (द्रवावस्थाप्रविष्टभगवत्स्वरूपभानस्य त्रिवि- धत्वात् त्रिविधा, भिक्ष्वधिकृता च )।

·७ विशेषशब्दसंकलनम् प्राकृतो भागवतोत्तमः-प्रपञ्चसत्यवमानसहितः। २५२ मध्यमो भागवतोत्तमः-प्रपञ्चमिथ्यात्वभानसहितः। १५२ उत्तमो भागवतोत्तमः-प्रकारद्वयेनापि प्रपञ्चभानविरहितः। १५२ अचिरादिमार्गः-अर्चिरादिदेवताद्वारा ब्रह्मपुरुषगमनसाधनभूतः२०६ देवपथः- " ब्रह्मपथ:- - " " " . दक्षिणो मार्गः- धूमाभिमानिदेवताद्वारा देवसेवासाधकः! २०६ पित्यानम्- धूमादिमार्गः- पविधं कर्म- केवलसात्त्विकाद्यन्यतमम् । केवलसात्त्विकम्-भगवद्ध्यानादिकं (निःशेषपापहरम् )। सात्त्विकराजसम्-हिंसारहितकायक्लेशादिरूपम् ( प्रायेण- दुष्कर्मविशेपहरम्)। सात्त्विकतामसम्-हिंसासहितं नित्यकर्म ( पापसंवलितं पापविशेषहरम् )। राजसम्- हिंसारहितं काम्यम् (कर्मफलभोगानुकू- लचित्तनैर्मल्यकरं न पापहरम् )। राजसतामसम्- हिंसासहितं काम्यम् (भोगानुकूलचित्त- नैर्मल्याधायकमपि दुःखसंवलितसुखा- धायकम् )। केवलं तामसम्- शास्त्रनिषिद्धलक्षणम् ( हिंसारहितं हिंसा- समेतं च दुःखैकसाधनं चित्तकालुष्यकरम्)।, त्रिविधं प्रायश्चित्तम्-सात्त्विकराजसाद्यन्यतमम् । सात्त्विकराजसम्-हिंसारहितं कायक्लेशादिमत् (पूर्वोक्त- द्वितीयकर्मण्यन्तर्भूतम्)। " " ·८ " - २२८ भक्तिचन्द्रिकायां- सात्त्विकतामसम्-हिंसासमेतं पापहरम् (तृतीये कर्मण्यन्त- भूतम् )। २११ केवलसात्विकम्-भगवद्धयानादिलक्षणम् (प्रथमे कर्मण्यन्त- भूतम्)। अनुताप: पुनः पुनः पापचिकीर्षाप्रतिबन्धको मानसो व्यापारः। २१५ एकान्तभावः- एकान्तभक्तिः परभक्तिरितियावत् । भक्तिः रागावान्तरजातिः। २२० ज्ञानम्- वुद्धन्यवान्तरजातिः। २२० प्रपत्तिः- शरणाभिन्ना। २२८ शरणम् आत्मनिवेदन-दीनतान्यतरत् । २२८ आत्मनिवेदनम्- जीवसमर्पणं स्थूलादिशरीरसमर्पणञ्च । जीवसमर्पणम्- जीवत्वपरित्यागेन ब्रह्मणैकीकरणम् । २२८ शरीरसमपर्णम्- गवादिसमर्पणवत्स्वसत्तात्यागः । २२९ दीनता कदाचित्कृपया तत्सन्निधौ तन्मूर्तिसन्निधौ वा स्वस्यानुग्राह्यत्वज्ञापनम् । २२९ सगुणशरणता- वागमनस्तनुभिः परमात्मन माश्रयणम् । २२९ निर्गुणशरणता- प्रपञ्चाभावेन स्वस्मिस्तज्ज्ञानतस्तद्रति- शालिता। २२९ मुक्तिः वैजात्यशालितत्त्वभावोपलक्षितस्वाभिन्न- भगवत्स्वरूपावाप्तिलक्षणा। २३० विवर्त: पूर्वरूपापरित्यागेनोत्तरावस्थारूपः । २३१ कर्तृत्वम् (ब्रह्मणो वेदविषये ) सर्वेषां पुरुषार्थसि- द्धये नियतक्रमस्वराद्यपेक्ष्य पूर्वकल्पेषु स्वकृतेनैव नियतेन क्रमादिना विशिष्ट- वर्णानां प्रकृते निर्मातृत्वम् । २३७ - - ·२५३ विशेषशब्दसंकलनम् ध्वंसः सर्वदा सतः कार्यस्यातीतावस्था। प्रागभावः सर्वदा सतः कार्यस्यानागतावस्था । अन्योन्याभावः- प्रतियोग्यविशिष्टाधिकरणस्वरूपः । अत्यन्ताभावः- अभिव्यक्तिः वस्तुनो वर्तमानावस्था। अनभिव्यक्तिः वस्तुनोऽनागताद्यवस्था । लयः सूक्ष्मतया कारणेष्वविभागः। (कार्यस्या- तीतावस्था) इति विशेषार्थबोधकपदसंकलनम् । (१) २५४ (.) शब्दानां मातृकाक्रमेणावश्यकमपि निवेशनमेकार्थसंबद्धानां शब्दानामे- कस्थल एवोपलब्धिर्भवस्वित्यभिप्रायेण न कृतम् । अथ प्रत्यध्यायादिमूत्रसंकलनम् । अध्यायः आह्निकम् अत्रसूत्रसंख्या भाष्यकारमते or २८ -२६ १७ २ १ २९ २ ५८ २९ २९ ५८ २ २९ १ ८ ३ १६ ८ ३ ६ १०२ १००

·भक्तिविभागादिबोधकं चित्रम् ।
भक्तिः (पृष्ठं १४४-१५३)
विहिता (श्रवणादिका नवविधा)।
अविहिता ( रागानुगा)।
कर्ममिना, कर्मज्ञानमिश्रा, ज्ञानमान्नमित्रा।
।
कामरूपा
सम्बन्धरूपा।
।
सात्विकी, राजसी, तामसी
उत्तमा, मध्यमा, प्राकृता । (क्रमेणैषा-आत्मनिवेदनदास्यार्चनान्तर्भूता)
पापनाशार्था, भगवत्प्रीत्यर्था, विधिसिध्यर्था ।
( एषा त्रिविधापि दास्यभक्तावन्तर्भूता)
विषयार्था, यशोऽर्था, ऐश्वर्यार्था ।
( अर्चनभक्तावन्तर्भूता)
२ अस्यां वानप्रस्था अधिकृताः ।
५ नन्दादिषु प्रसिद्धेषा।
हिसार्था, दम्भार्था, मात्सर्या।
( अर्चनभक्तावन्तर्भूता)
३ अन भिक्षवोऽधिकृताः।
१ अस्यां भक्तौ गृहस्था अधिकारिणः ।
४ एषा गोप्यादिषु प्रसिद्धा।

·अथात्रस्थितग्रन्थतद्भागग्रन्थकारनामानि । ग्रन्थादिनाम पृष्ठम् ग्रन्यादिनाम पृष्ठम् पञ्चरात्रम् ६ । महाभारतम् ८२, ८६ इ० श्रीभागवतम् ६,८,१६ इ० स्कन्दपुराणम् विष्णुपुराणम् ८,१०, ४२ इ० योगसूत्रम् नारदीयम् ८, २२४ । योगशास्त्रम् तन्त्रम् ९, १३६ इ० प्राचीनाः ९२ रामायणम् १८ . ब्रह्मकाण्डम् भगवत्पादीयाः २५ । बादरायणः वृद्धाः २८, ५२ इ० काश्यपः पराशरोपपुराणम् ३५ व्यासः ९७, १९३ इ० पतञ्जलिः ४७, १५८ इ० : शाण्डिल्यः चिरकारिकोपाख्यानम् ४८ ऋषिः बादरायणसूत्रम् ४८ श्रीमद्रामानुजाचार्याः १०१ भगवद्गीता ५० छान्दोग्यम् १०२ पुराणानि ५३ मोक्षधर्मः वैष्णवम् ५४ ईश्वरगीता १०६, २०० स्कान्दम् ५४, २२३ इ० श्रुतिः १२३, २२५ इ० बल्लव्यः ७१ | पुराणम् १२३ आदिपुराणम् ७२ वाराहम् १२५,२२७ बृहदारण्यकम् ७५, १०५ इ० मीमांसावार्तिककृत् १२८ गोपालतापिनी ७५, १३३ वेदान्तसिद्धान्तः १२८ भाष्यकारः (स्वप्नेश्वरः) ७७ पराशरोपपुराणादि १३२ पुराणेतिहासौ ८२ | मैत्रायणीयश्रुतिः ·२ १७१ लैङ्गम् ग्रन्थादिनाम ग्रन्थादिनाम कालीपुराणम् १३४ भरतोपाख्यानम् २१० बृहन्नारदीयम् १३५ नारायणीयम् २१६ भविष्यत्पुराणम् १३७ स्मृतिः २१९ द्रोणपर्व १३७ निबन्धः २२२, २२९ वायुपुराणम् १३७ पाभम् २२४ अगस्त्यसंहिता १४८ कौर्म्यम् विष्णुधर्मोत्तरम् २२५, ३० मीमांसकाः १७२ कात्यायनसंहिता २२५ कापिलपञ्चरात्रम् १८२ नारसिंहम् २२९ भविष्योत्तरम् १८२ श्वेताश्वतरोपनिषद् २३० पद्मपुराणम् १८२ अभियुक्ताः शातातपः १८२ मात्स्यम् २३६ शूद्राधिकरणम् १८४ पञ्चशिखाचार्यः २३८ महाभारते मतङ्गोपाख्यानम् १८४ । मन्त्रः २३८ लिङ्गपुराणम् १८७ वनपर्व याज्ञवल्क्यम् १९१ वेदान्तसूत्रव्याख्या वासिष्ठम् १९४ शारीरकमीमांसासूत्रम् रासपञ्चाध्यायी वेदान्तसूत्रं तद्भाष्यं च इति ग्रन्थादिनामसूचिका । २०७ अजामिलोपाख्यानम् २४५ (१) प्रायः सर्वत्रानेकविभक्त्यन्तपदानां प्रथमान्ततया विपरिणामेनोल्लेख इति ज्ञेयम् ।

·अथाशुद्धशोधनम् । पृष्ठम् अशुद्धम् 'प्रतीतिः रतिः परां गुद्धम् प्रीतिः रतेः परां पङ्क्तिः १ ६ १३ ६ तानभ्य निरूप तानाभ्य निरुप वयसां वयसा १३ नास्ना नाम्ना १० यथा ६ १४ विवशाः २० 'भि तस्य यथा? विवशा भितः स मृत्य वमेत श्रयाणां भूत्य ५ वमत २३ २१ श्रयणा ૨૨ ૨૨ २३ न्याश्च संप्लवे ३ २४ नुवृत्तिः १२ २३ २४ न्याश्र संस्तवे नुवृत्तौ प्रसाद 'चित्तालो रिवशौमि नोऽतत् सर्व षयत्वे २३ २५ प्रमाद चित्ताल्लो रवशामि नस्तत तर्षे षयत्वेन १६ २५ ९ २६ २६ ·२ मशुद्धम् वच्छिनया पङ्क्तिः शुद्धम् वच्छिन्नाया पृष्ठम् २५ নগ্ন ६ २७ क्यथ १५ २९ तया स्था २९ स्वकुतो मे प्रार्थ्यः ५ ३० भगत्स ++ + क्पथः तपो त्वकुतो ते प्रार्थ्यः भगवत्स पृच्छामो भवतो दर्शन शत मात्राभि य इच्छेच्छ्रे १ दर्शने क्षत + अभि यच्छ तळे ३२ ३३ १० १२ ३३ धानस्म धानस्य २२ ३३ ध्यासना श्रियः ध्यासिना श्रितः ३३ गृहा++सु गृहापत्यसु २३ तस्याभग म्बुज ममु तस्माद्भग म्बुजम् मनु ३६ २४ ३६ त्पयः त्य यः ६ ३८ ११ ३८ ज्ञाननि मुमुदे स क्षणो श्रद्धादौ दशदशो तस्यार्थ शानं नि मुमुहे 'साक्षिणो देहादौ दशो २२ २ ४० तस्याथ ·३ पङ्क्तिः पृष्ठम् अशुद्धम् स्पर्शगात्राङ्ग सद्गुण २ शुद्धम् स्परशाङ्ग तद्गुण चात तमे तदे ३३ ४८ यथा तथा रामाश्व रामाश्च परं पर २२ २४ ज्ञानाना गीती णामेणा नं द्वारं ६५ ६६ त्यन्य or १ ६८ ज्ञाना गीति णामेना नं न द्वारं त्यनन्य विस्तरः। सिद्धम् ॥४॥ वहतकृष्णले विष्णो तापिन्यां ३ ७१ विस्तरः॥४॥ सिद्धम् । ववहत कले ५ ७२ ७५ विन्नो तापन्यां २० ७५ ममा १५ २१ मामा अनुसर्वे यम्भुश मूल समना ऽनुसवं यम्भुश २३ ३ रामना ग्नह घिस्य एववि तुषां ग्रह धिक्यं एवं वि ९० तुषा १५ ·अशुद्धम् पङ्क्तिः पृष्ठम् श्रेयो झा १ शुद्धम् श्रेयो हि ज्ञा नुज्ञानाय शाद् द्वै ९३ नु शाय शाद्वै २० भावज्ञा भावे शा ९५ २१ १ युक्तानु ज्ञानफ णविशेष्यस्य युक्त्यनु झानं नफ णविशेष्ययोः ११ ९६ १५ १०० वस्य मत्सन्नि जीवनात्म ४ १०२ व कभावस्य मत्मन्नि जीवात्म पर्णा'त्या रैमता अन्ते पर्णा इत्या १०६ २१ रैर्मता अन्त्ये बलबा बलवद्धा पादान 'पादन दानीमु रम्यप दानी मु २० २० रम्परा ૨૨ त्यत्यु तत्वाह त्ययु तत्राह त्तमे १५ १२१ १२१ २ १२३ शंसा 'लीनं शक्या लीक १२३ १२६ रार्थी मुदिश्य तद्भाग बहु रार्था मुद्दिश्य तद्राग १६,१७,१८ १६९ ·पक्तिः पृष्ठम् ९ शुद्धम् वाभा लिङ्गव जीवत्वप्रतिपा महत्सेवा १२९ अशुद्धम् वाविर्भा लिङ्गब जीवोत्पा महासेवा षरुप मकेषु सविन ३ परूप १३२ मकेषु ? १५ साधन २ स्वस्त्य १४४ हन्ति तत् स्वस्य हन्ति कीना उर्जनः १ ५ जगत् रधी यि वतत कीर्तना ऊर्जुनः अगत रभिधी यित्वात् दास्यत्व सात्विक्यादास्य इदं न म र्धात्स्वि नमनिष्टं दासत्व १ दास्य इदं म र्धास्स्वि नमिष्टं १६० १६० १६१ वथा वस्था १२ १६ या-सुस्व त्यक्त्वा नमपि २० १६३ यासुस्व हित्वा नोऽपि क्लेश तार्थ १६६ ३ तार्थि वाऽस वास १३ १७३ ·६ पडूक्तिः पृष्ठम् अशुद्धम् श्रृणो ऽभावात् शुद्धम् शृणो ऽभावात् ? तथा स्यमनन्तमे ९ नचा २२ स्य मनन्त ए १७६ १७७ २१ १८० देका माशु एत नवरि पारम्प दैका मान्श एव "त ९ नव २० १९७ २ गयु છે भक्ते वाहे ॥२४॥ स्फूतिः गय नुतिष्ठ भक्तत्वे त्वहे १९९ २० २०० स्फूर्तिः २०३ न समा नासमा धाना ध्याया उण्डो २३० ऽखण्डो २३३ २३५ द्रष्ट्र भक्त दि २४६ ऽऽद. १३ इत्यशुद्धि शोधनम् ।

·भगवद्भक्तिचन्द्रिकोल्लासे मिलितपाठभेदादिसंकलनम् । १ रपिच ३ mm विद्यमानम् । मिलितम् । पङ्क्तिः पृष्ठम् यदि सकृद्गता (?) ह्यपि सकृदुदिता रसिकां शाण्डिल्यसूत्रे रसदां शाण्डिल्यसूत्रेषु युतां तां १ फलिका फलदां १ स्मृत्वा चित्तरितीर्ण कृत्वात्रोल्लसितं शास्त्रजलधीन् हितं जितमनो रपि हि २ रखिले रसिकै स्तामानाद्यैर्विलसद स्तां मानाद्येविलसदनु- नुबन्धा बन्यां न्यायैरथ स्मामूरथ ३ नच गु नवगु मुकुन्दादा मुकुन्देन्दा सुषमा सुखमा १२ तूणीधनुर्धारिणौ कोदण्डबाणान्वितौ बुधः बुधैः १३ रुदिता व हृदि ताव १३ १३ गुरुजनास्ते+ल गुरुजनात्प्रेमल १३ पृष्टः विपृष्टः दृशः स्याद्धि १२ कृति कृतैः कृतिकृते १८ १४ ८ दृशः+वि ·२ पङ्क्तिः पृष्ठम् विद्यमानम्। चिरण मपित न्त+घ सम्बभूव पुलकम् मिलितम् । परं हि ३ मथ त न्तर्धाघ १२ सम्बभूव पुलकान्वितगात्रो गद्गदस्वर उदश्रुलोचनः ॥ २३ अभिनम्य मितमदः प्रियाभि शालिन ६ १५ १६ अमितस्य मितपदः द्विधाभि शीलिन तर सं तव सं २२ १८ १९ परेषां सा १९ २२ २३ १९ २ २० २० समार+मा समारब्धे मा परेष्टाप्त्या सुकृते सुकृत सुखोद्धा सुखोद्गा ++वतां अक्षण्वतां वर्णयामः वर्णनीयं स्वनेत्र सुनेत्र + + + + +शु संद्रावयत्याशु पा+मिति पारुहांसमि काचित्स्वा मुक्तौ मुक्त्यै वपुः प्रादुर्भूतेन मनः प्रादुर्भूतेर्न त्वस्याः न्धस्याः मुखमखिनः मुखमतितः त्येवं तद्भूत इत्यथात्मनि परे लग्नं मन्ये नन्दजे २० कापि स्वा २० २० २१ OM १३ २१ २ २३ २४ १६ १ ·३ पृष्ठम् यस्यासौ सुख २८ विद्यमानम्। मिलितम् । पक्तिः किंवा यस्य श रनिशं रक्ता महान्तो हरौ रुपधिं त्यक्त्वामहान्तस्तथा ५ सोक्ता प्रोक्ता पश्यन्नाहितया पश्यन्नाहतया १० नमन्सा नमन्दा १० नमहतां नभजतां ११ २९ २० २९ इति पाठभेदसंकलनम् । (१) . , १) भगवद्भक्तिचन्द्रिकोल्लासग्रन्थः केवलप्रथमभक्तिप्राधान्यप्रकाशान्तो भक्ति- चन्द्रिकासमानानुपूर्विकः, ततः परमुदाहरणभूतश्लोकाः प्रायो भक्तिचन्द्रिकान्तर्गता एव । अयं साधैंकादशप्रकाशपर्यन्तः खण्डित उपलब्धः । अस्य कर्ता नारायणतीर्थ एवेत्यनु- मीयते । भक्तिचन्द्रिकैकोनत्रिंशत्पृष्ठपर्यन्तमयं पाठसंशोधन उपयुक्तः । बुलन्दशहर- समीपवति 'स्याना' ग्रामनिवासिनां पण्डितकन्हय्यालालवैद्यमहोदयानामयं ग्रन्थस्तद्रा- मनिवासिनां श्रीमतां हीरालालरस्तोगिमहोदयानां कृपातःश्रीमतां डॉ० मङ्गलदेवशास्त्रिणां द्वारोपलब्धः।

·अवशिष्टाशुद्धिशोधनम् । पङ्क्तिः पृष्ठम् भशुद्धम्। ममस शुद्धम्। मस १ ६ १२ तानभ्य तयोऽ कृष्णः दुवति ता नाभ्य तपोड कंसः द्रवति १४ सर्वा स्त्व सर्वा स्त्व कृष्णे क ना है ६ मेव मिव १२ हृदया हृदयः २१ कृष्णाकृ १३ चाह गुणे क गुणेऽगुणे क १८ व्यंशे यंसे श्रियः श्रितः सम शमं प्रथमाध्याये द्वितीयाह्निकम् (अस्य स्थाने) द्वितीयाध्याये प्रथमा- ह्रिकतिमि ११९ पृष्ठतः १३४ यावद् द्रष्टव्यम् । मस्मादिति वा मस्माद्वा २४० गुणाव्य गुणव्य(शाडिल्यसूत्रेषु)५ नाज्ञानात् नाज्ञानात्करणत्वासिद्धेः (शाण्डि० सू०) ४ आविस्त आविस्ति (" ")६ नाज्ञानात् नाज्ञानात्करण त्वासिद्धेः १० विक्षिन्न विभिन्न (विशेषशब्द संकलने) इत्यवशिष्टाशुद्धिशोधनम् । १ - ·THE PRINCESS OF WALES SARASWATI BHAVANA TEXTS. Edited by Dr. Mangal Deva Shastri, M. A. D. Phil (Oxon.), Principal, Sanskrit College, Benares. (No. 1 to 68 and 73 edited by M. M. Pt. Gopi Nath Kariraj, M. A.) No. 1-The Kiranavali Buāskara, (regionaa HTETIT) (antren], a commentary on Udayavas Kıraņāvali, Dravya section, by Padmanabha Aliśra. Edited with Introduction and Index by M. M. Pt. Gopinath Kavirāja, M. A. Re, 1-12 No. 2-The Advaita Chintāmaņi, ( अद्वैतचिन्तामणि) [arra], by Rangoji Blatta. Edited with Introduction etc. by Nārāyana Sastri Khiste Sāhityāchārya. Re. 1-12 No. 3—The Vedānta Kalpalatikā, (acticabrupalat ) [agina], by Madhusudana Saraswati. Edited with Introduction etc. by Rātājuā fāņdeya Vyākaraṇāchārya. Re. 1-12 No. 4-—The Kusumāñjali Bodhini, ( hrattaat) [F47). Chapter I—III only, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāya Kusumāñjali, by Varadaraja, Edited with Introduction etc. by M. M. Pt. Gopināth Kavirāja, M. A. Re. 2-0 No. 5-The Rasasāra (TAA) (aalines), a Commentary on Udayana's Kiraņāvali, Guņa Section, by Bhatta Vāı indra. Edited with Introdnction etc. by M. M. Pt. Gopināth Kavirāja, M. A. Re. 1-2 No. 6--( Part I )-The Bhāvanā Viveka (Tagad ) (HTHIET), by Mandana Miśra, with a Commentary by Bhatta Umbeka Edited with Introduction etc. by M. M. Ganyanātha Jbā, M. A., D. Litt. Rs. 0-12 No. 6—( Part II - Do. Do Rs.0-12 ·( 2 ) No. 7-(Part I )-The Yogini hrdaya Dipikā, ( thorautiveer) [ama), by Amộtānanda Nãtha, being a Courmentary on Yoginihțdya, a part of Vāmakeśvara Tantra. Edited with Introduction etc. by M. M. Pt. Gopināth Kavirāja, M. A. Re 1-2 No. 7- Part II ) Do, Do. Re. 1-4 No. 8-The Kavyaļākini ( legeTiefe) [ Moura ), by Ganya anda Kavindra. Edited with Introduction etc. by Jagannātha śāstri Hoshing Sāhityopā lhyāya. Rs. 0 - 10 No. 9-(Pirt I )-The Bhakti Chandrika (T) [arfenisita), a Commentary on Saudilyas Bhaktisüuras, by Nā. āyaṇa Tirtha. Edited with a Pretatory Note by M. M. Pt. Gopināth Kaviāja, M. A. Rs. 0 - 15 Part II Do. Do. Do. Edited with Introduction etc. by Pt. Anant Shastri Phadke Vjākarnāchārya, Professor Sanskrit College, Benares. No. 10- Paru I )-The Sidduāslaratna ( Forreta) [ Tiigiuèciegata ), by Baladeva Vidyābhūşıņa. Edited with a Prefatory Note by M.M. Pu. Gopitālh Kaviraja, M. A. Re. 1-2 No. 10- Part II )- Do. Do. Re.2-12 No. 11-The śii Vidyā Ratna Sūtras, (sriauna) [a=a), by Gandapā la, with a Commentary by Šunkatāraṇya. Edited with Introduction etc. by Nā āyaṇa Śātri Khiste, Sähityācharya. Rs. 0-9 No. 12-The Rasapradipa, (meta) ( T ), by Prabhākar Bhatta. Edited with Introduction etc. by. Nārāyana Šāstri Kbiste Sābityāchārya. Re. 1-2 No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, (fagieren). [ नाथमार्ग , by Balabhadra. Edited with Introduction by M. M. Pt Gopināth Kavilāja, M. A. Rs. 0-14 ·( 3 ) No. 14-The Trivenikā, (Pamut) [ 27 ], by Aśārdhar Bhatta. Edited with Introduction by Bat.ika- Dātha Śarmā Sahityopādhyāya, Jl. A. and Jagannātha Šāstri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 0-14 No. 15-( Part I )-The Tripinārahasya. (Jiāna. Khanda) (त्रिपुरारहस्य, ज्ञानखण्ड) [तान्त्रिक दर्शन], Edited with a Prefatory Note by J. 1. Pt. Gopināth Kaviraja, M. A. Rs. 0-14 No. 15-( Part II )-Do. Do. Rs. 2 - 4 No. 15-( Part III )-Do. Do. Rs. 2-0 No. 15-( Part IV )-Do. with Introduction, etc. by M. M. Pt, Gopirāth Kavirāja, M. A. Re, 1-8 No. 16-The Kavya Vilāsa, ( stogiate ) ( TT ), by Chiranjiva Bhattāchārya, Edited with Introduction etc. by Baţıkanātha Śarmā Sāhityopā lhyāya, 11. A. and Jagannātha Sastri Hoshing Sāhityopā lhyāya. Re, 1-2 No. 17-The Njāya Kalibā (pretpic.cat) [477], by Bhatta Jayanta. Edited with Introduction by M. M. Gangādāth Jhā, M. A., D. Litt. Rs. 0-14 No. 18-(Part I )-The Goraksa Siddhānta Sängraba, (गोरक्ष सिद्धान्तसंग्रह) [ THI ), Edited with a Prefatory Note by M, M. Pt. Gopināth Kavilāja, M. A. Rs. 0-14 No. 19- Part I )-The Plāksta Prakāśa ( CHATET) [ receptu ] hy Vararuchi with the Prākrita Sañjívani by Vasantarāja and the Subodhini by Sandānanda. Edited with Prefatory note etc. by Batukarıātha Śarmā, M. A and Baladeva Upādhyāya, M. A, Rs. 2-4 No. 19- Part II) Do. Do. Rs. 2-12 No. 19-(Part III ) Introduction etc. (In Preparation. ) No.20-The Māniskatattvaviveka (hta Tara) [r].

·( 4 ) by: Visvarātha Nyāyapañobānana Bhattāchārya. Edited with introduction etc. by Pandit Jagannātha Sastri Hoshing Sāhityopādhyāya, with a Foreword by M. M. Pt. Gopināth Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 0-12 No. 21-(Part I)The Nyāya Siddhanta Mā'ă (carefAETA- ART) (FART ], by Jayarāma Nyāya Pañclāvana Bhattachārya, Edited with Introduction etc. by Dr. Mangal Deva Gastri, M.A., D. Phil. (Oxon ), Librarian, Govt. Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares, Re. 1 - 2 No. 21-( Part II) Do. Do. Rs. 2 - 0 No. 22-The Dharmānubandhi ślokachaturdasi ( staigafaretagerea ) [ SET ), by Śri Śtsa Krşņa with a commentary by Rāma Pandit. Edited with Introduction etc. by Nārāyaṇa śāstri Khiste Sahityāchārya, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares, Re. 1-0 No, 23-The Navarátrapradipa ( tartancia ) [TAETTE ), by Nanda Paņdit Dharmādhikäri. Edited with introduction etc. by Vaijapātha Sastri Varakale Dharmāśāstra-Šāstri, Šādbolal Research Scholar, Sanskrit College, Benares, with a Foreword by M. M. Pt. Gopināth Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 2-0 No. 24-The Sri Rāmatā pidiyopanişad (Thaiqaterialaa) [ sqfaac ), with the Commentary called Rânia Kāśikā on Parvatāpini and Anandanidhi on Uttaratäpini by Apandavana. Edited with Introduction etc. by Anantaráma Šāstri Vetāla Sāhityopādbyāya, Post-Acharya Scholar, Govt.

·( 5 ) Sanskrit College, Benares, with a Foreword by M. M. Pt. Gopināth Khvirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 3-12 No. 25-The Sāpiņdyakalpalatika ( Anousceperelateert ) [ shatte ), by Sadāsivadeva alias Āpadera with a Commentary by Nārāyaṇa Deva, Edited with Iutroduction etc. by Jagaonātha Šāstri Hośinga, Sāhityopadhyāya, Sädbolal Research Scholar, Govt, Sanskrit College, Benares. Re. 1. No. 26-The Mpyankalekbā Nātikā ( Eder) [ alle 47 ], by Visvanātha Deva Kavi, Edited with introduction etc. by Vārāyaṇa Šāstri Khiste Sābityācharya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Benares, Re. 1-0 No. 27-The Vidvaccharita Pafichakam (fagafaqa) [ frena ), by Nārāyana Šāstri Kbiste, Sāhityāchārya, Assistant Librarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, Benares. With an Introduction by M. M. Pt. Gopināth Kavirāja, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Bepares. Rs. 2-0 No. 28-The Vrata Koşa (wapilar) [#nen), by Jagandātba Śastri Hośinga Sāhityopādbyāya, Sādholal Research Scholar, Sanskrit College, Bepares. With a Foreword by M. M. Pt. Gopinath Kavirāja, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 4 - 0 No. 29-The Vịttidipika (afegiftet) [0478 ur,], by Mauni Śri Krsna Bhatta. Edited with Introduction etc. by Pt. Gangadhara Šāstri Bhāradvāja, Professor, Govt. Sabakrit College, Benares. Re. 1 - 2 No. 30-The Padārtha Mandanam (ETH) (aange), by Sri Venidatta. Edited with Introduction etc. by Pandit Gopāla Šāstri Nene, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 0-14 1 ·(6) No. 31 ( Part I )-The Tantraratna ( a ) [ HIHIET ], by Pārtha Sarathi Diśra. Edited by M, M, Dr. Gangādātha Jha, M.A., D. Litt, Vice-Chancellor, Allahabad University, Allahabad. Re, 1-14 No. 31-( Part II) Do. Do. Edited by Pt. Gopāla ſastri Nene, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 2-4 No. 32–The Tattvasāra (araan) [ra], by Rākbāldāsa Nyåyaratna. Edited with Introduction etc. by Harihar Sastri, Benares Hindu University. Rę, 1 - 0 No. 33-( Part I ) The Nyāya Kaustubha ( Ferenta ) [ 27 ], Tribe, by Mahādeva Pantāmakar. Edited with Introduction etc. by Umesa Miśra, M.A., Prof. Allahabad University, Allahabad. Rs. 3-4 No. 34-( Part I) The Advaita Vidyātilakam (wafauere ) ( Teagira), by Sri Samarapnågava Dikṣita. With & Commentary by Ⓡri Dharmayya Diksita. Edited with Introduction etc. by Ganapati Lāl Jha, M. A., Sãdholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Library Benares. Re. 1-4 No. 35-The Dharma Vijaya Nātaka ( facrata) 12 ], by Bhūdeva Sakla. Edited with Introduction etc. by Pandit Narayan Sastri Khiste, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares. Re. 1 - 4 No. 36-The Ananda Kanda Champů (Tarcerer) [appy). by Mitra Miśra. with a Foreword by M.M. Pt. Gopinātha Kaviraja M. A., Edited by Nanda Kisora Sahityāchārya, Research Scholar, Sapskrit College, Benares, Rs. 3 - 8 No. 37-The Upanidāda Satram ( 39 ) ( ), Edited with Introduction by Dr. Mangaladeva Šāstri, M. A., D. Phil., Librarian, Govt. Sanskrit College, Benares. Re 1-0 . .

·Ne. 38-The Kiranävali.Prakasa-Didhiti ( Guņa ), किरणावलीप्रकाशदीधिति)[वैशेषिक], by Raghunath Siromani. Edited by Pandit Badrilatha Śástri, M. A., Lucknow University. Re, 1-12 No. 39.-The Rāma Vijaya Mabäkävya. ( alat A&T=174) (911827), by Rūpanātha. Edited by Pt, Ganapatilāl Jhā, M, A. Rs, 2-0 No. 40-( Part I) The Kālatattva Vivechana ( Bratafada) (Thanist], by Raghuvātha Bhatta. Enited, with & Foreward by M. M. Pt. Gopinath Kavırāja, A1, A., by Nanda Kisora Sirmā Sāhityācbārya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 4-0 No. 40-( Part II ) Do. Do. Rs. 3 - 8 No. 41-( Part I) The Sidhānta Sārvabhauma (ferred eresita [ parliag], by Śri Mupiśvara. Edited with Introduction etc. by Jyautişacharya Pandit Murlidhara Thakkura, Sādbolal Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 3-0 Part II- Do, Do. Do Rs. 2-0 No. 42-The Bheda Siddhi (HCI) [repl], by Viśvapātha Pañcbānana Bhattācbārya, Edited with potes etc., by Nyāra Vyākaraḥāchārya Pandit Sürya Nārāyaṇa Sukla, Professor, Govt. Sanskrit College Benares. Re, 1-12 No. 43- Part I) The Smārtollāsa (Taleh) [plus], by Siva Prasāda. Edited with Introduction, notes, etc. by Vedāchārya Pandit Blägavata Prasād Miéra, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Re, 1-8 No. 43-( Part II ) Do. Rs. 2-12 No. 44-( Part I) Śūdrācbära ſiromani (alemaniarata fort [a], Edited by Sahityacbārya Pandit Nārāyaṇa Sastri Kbiste. Rs. 2-0 Do.

·(8) No. 44-( Part II ) Do. Do. Rs. 0-12 No. 45- ( Part I) Kirņāvali Prakaſa ( Guņa) (Facultaat 31st-Tu) [hares ), by Vardharāna. with a Foreword by M. M. Pt. Gopināth Kavirāja, M. A. Edited by Pandit Badrivātha Sastri, M, A., Lucknow University. Re, 1-8 "No. 45-( Part II) Do. Do. Re. 1-8 No. 46-( Part I) Kávyaprakāśa Dipikā (1894frayşitual) [TR], by Ś i Changi Dāsa. Edited by Śrı Sivaprasă la Bhattachārya. M. A., Professor, Presidency College, Calcutta. Re. 1-12 No. 47-Bhedajayasri (apaust) [ Areqaçına ), by śri Tarkavā, iş. Bhatt. Veuidattācbārya. Edited with Introduction etc. by Pandit Tribhuvana Prasāda Užādbyāya, M, A., Inspector of Sanskrit Fathaşālās, United Provinces, Benares. Re. 1-4 No. 48-Samyak Sambudhhabhaşitam Buddhapratimālaksanam ( सम्यक्संबुद्धभाषितं प्रतिमालक्षणम् ) [ शिल्प- ER ), With the Conmentary Sanı buddbablāşita pratimā-lakṣaṇa Vivaļņi. Critically edited with Introduction etc. by Haridasa Mitra, M. A. Viśvabhārati, Śãotiniketana, Re. 1-4 No. 49 - Bhedaratna ( ) [ part ), by Mahamahopadhyaya Sankara Miśra. Edited with introduction, etc. by Pt. Sürya Nārāyana Sukla, Asst. Professor, Govt. Sapskrit College, Benares. Re. 1-8 No. 50- Mātrikā Chakra Viveka ( ATTalalaaa ) [aa], by Svatantrānanda Nātha, with a commentary. Edited with an Introduction by P. Lalitā Prarāda Dabral Vjākaraḥācbārya, Goenkā Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares & with a foreword by M. M, Pt. Gopinath Kavirāja, M. A. Rs. 2-0 ·( 9 ) V0,51-52-( a ) Advaita Siddhāata Vidyotana (gafact fautera ) [ i deres ), by Brahmānanda Saraswati. Re, 1-12 (b) Nșsinha Vijñapana ( E fanga ) (ma actre), by Nțsinha Āśrama, Edited with Introduction by Pt. Surya Nārāyana Śnkla, Asst. Professor Govt Sanskrit College, Benares. Re. 1-1% No. 53-Nrsinha Prasada Vyavabāra Sāra ( TIHHAITE: TERAT: ) [ignia ), by śri Dalapati Rāja. Edited with Introduction by Pt. Vināyaka Sastri Tillü. Rs. 4-0 No. 54-Nșsinha Prasāda Prāyaschitta Sára (anak- प्रसादः-प्रायश्चित्तसारः) [ धर्मशास्त्र ], by Sri Dalapati Rāja. Edited with Introduction by Pt. Nanda Kisura Śarmā Sāhityachārya and Pt. Nanda- Kumāra Śarmā Sāhityāchārya. Rs. 3-4 No. 55-Nșsinha Prasādaśāddha Sāra l( ETTÄE FATE: MICART: ) [THEME], by Dalapati Rajı. Edited with Introduction by Pt. Vidyādhara Miśra. Rs. 2-4 No. 56-Bhagawannāma Mābātmya Sangraha with Commentary Sadhā by Editor ( HTETTA माहात्म्यसंग्रहः सुधा टीका सहितः ) [ भक्तिशास्त्र], Edited with Introduction by Pt. Ananta Gopāl Śástri Phadke, Asst. Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 2-12 No. 57—( Part I) Ganita Kaumudi ( Tiranty ) [ fura ), by Nārāyana Pandita. Edited by Pt. Padmäkara Dvivedi, Professor, Govt, Sanskrit College, Benares. Re, 1-10 No. 58-Khyātivāda ( Engate ) [ nnaclea ), by Sankara Chaitanya Bharati. Edited by Sankara Chaitanya Bhārati, with a foreword by M. M. Pt. Gopināth Kavirāja, M. A. Re. 1-4 ·( 10 ) a No. 59-Sãokhya Tattvaloka ( Aregataria ) [ FIFT), by Hariharānanda Aranya. Edited with an Introduction by Prof. Jajõeswar Ghosh, M. A. and foreword by M. M. Pt. Gopināth Kavirāja, M. A. Re. 1-6 No. 60-( Part I) Šāņạilya Sāmhita (FTITUERT TEAT) [978 ], Edited by Pt. Ananta Gopāl Šāstri Phadke, Asst. Professor, Government Sanskrit College, Benares. Re. 1 - 8 No. 61-Dakşināmurti Sāmhita ( prarara jigar ) [ Tra!, Edited by Pt. Nārāyana Sastri Khiste Sahityacharya, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit College, Bepares. No. 62-Nșsinha Prasāda, Tirtha Sāra (festere: ateiten: ) [tagna], by Śri Dalapati Rāja. Edited by Surya Nārāyana Sukla, Asst. Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Re. 1-8 No. 63-Bhaktyadhikaranamālā ( FUTATOT) (719- gira). by Nārāyaṇa Tirtba, with Commentary by Editor. Edited with Introduction etc. by Pt. Ananta Gopāla Sastri Phadke, Asst. Professor, Govt. Sapskrit College, Benares. Re. 1-4 No. 64-Vāsiştha Darsana ( Age ChiTE ) [agreet ), Compiled & edited with an Introduction by Dr. B. L. Atreya, M. A., Ph. D., Lecturer, Benares Hindu University. With a foreword by M. M. Pt. Gopinatha Kavisāja, M. A. Rs. 5-0 5-a No.65-67-( a ) Tristhali Setu (farretag:) [JTE ] by Bhattoji Dikṣita. (b) Tirthendu Sekhara (miten stene) [ # ], by Nägeśa Bhatta. (c) Käsi Moksa i Vichára (farsit Hen FTHT) [acra ), by Sureśvarācharya. Edited ·( 11 ) with Introduction by Pt. Surya Nārāyana Sukla, Asst. Professor, Gort. Sanskrit College, Benares. Re. 1-8 No. 68-Madhva Mukhālankāra ( Heageresere:) [ Ara agira ], by Vanamāli Miśra. Edited with an Introduction by P. Narasinhācharya Varakhedkar, Asst. Professor, Sanskrit College, Benares, with a foreword by M.M.Pt. Gop:- nath Kārirāj M. A. Re. 1-8 Supplement - The Saraswatāloke. Edited by M. M. Pt. Gopinath Kaviraj, M. A. Kirana (I) Supplement Sanskrita Kari Parichaya (Bhāravi) Re. 1-4 No. 69-Sanksepa Sariraka with the Commentary Tattwabodhini by Nrsinha Sharma. Edited by Pt. Surya Narayan Shukla, Professor Sanskrit College, Benares. Part I. Re, 1-12 Part II. Do. Do. Part III. Do. Do. No. 70-īśvara Pratyabhijñā Karikās of Utpal with the Vimarsini of Abhinava Gupta and a Commentary on Vimarsini by Bhaskara Kantha, No. 71-Svarāpa Prakaśā by Sadananda Sāraswata No. 72-The Bhaktinirnaya and Nāma-Māhātmya by Anantadeva and Aśrama-Swāmi. Edited with an Introduction by Pt. Ananta Gopal Shastri Phadke Professor Sanskrit College, Benares. No. 73-Upendra Vijñana-Sūtra by Pt. Upendra Datta with a Commentary critically edited with an Introduction & Indices by Dr. M.D. Shastri M. A. D. Phil. (Oxon) Re. 1-0 ·( 12 ) No. 74-Asvalayāna þrautasūtra with Siddhānti- Bhāşya ( Part I.) Edited by Dr. M. D. Shastri M. A. D. Phil ( Oxon ). No. 75-Dwaitā Nirnaya Siddhānta Sangraha. Edited by M.M. Pt. Gopinath Kaviraj M. A. and Dr. M. D Shastri M. A. D. Phil (Oxon). No. 76-Manonurañjana Nataka by Ananta Deva Edited by Pt. Ananta Gopal Shastri Phadke with a foreword by Dr. M. D. Shastri M. A. D. Phil, ( Oxon). Works in the Press. No. 1---Niti Mañjarí ( fans ) [a], by Dyā Dvivedi No. 2-Nyāya Kaustubba ( Part II) Anumānakhanda (reperanta-HTaeva) [ T ], by Mahādeva Puntāmkar. No. 3-Mimāpsā Chandrikā ( Hihihrerer ) [ ATHİAT ), by Brahmabanda Saraswati. No. 4-Tantraratna ( Part III ) ( a ) [ HitHIAT], by Pārtha Sarathi Misra. No. 5---Kāvya Prakāśa Dipikā ( Part II ) ( 199ersigtigt ) [ अलङ्कार ], by Śri Cbaņķidāsa. No, 6-Nyāyāmrita Saurabha Saugandha by Vanamäli Miśra No. 7- Śāņdilya Samhita ( Part II ). No, 8-Tattvachintamani with Aloka, Darpana, etc.

·THE PRINCESS OF WALES SARASWATI BHAVANA STUDIES. Edited by Dr. M. D. Shastri M. A. D. Phil, Vols. I to IX Edited by Mahamahopadhyaya GOPIXATH KAVIRAJ, M. A. Vol. I--( a ) Studies in Hindu Law ( 1 ): its Evolution, by Gangānātha Jbâ. (b) The View-point of Nyāya Vaise șika Philosophy, by Gopināth Kavirāja. (c) Nirmāņa Kāya, by Gopirātba Kavivāja. Rs. l-12 Vol. II-( a ) Paraśurāma Miśra alias Vāņi Ravāla Rāya, by Gopināth Kavirāja. (b) Index to śābara's Bhāşya, by the late Col. G. A. Jacob, (c) Studies in Hindu Law ( 2 )-its sources, by Gargādātha Jhā. (d) A New Bhakti Sū tra, by Gopināth Kavirāja. (e) The System of Chakras according to Gorakṣanātha, by Gopinath Kavirāja. (f) Theism in Ancient India, by Gopināth Kavirāja. ( 8 ) Hindu Poetics, by Batukanātha Sarma, (h) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākar Drivedi, (i) Some aspects of Vira Saiva Philosophy, by Gopivāth Kavirāja. (j) Nyāya Kusnmāñjali ( English Translation ), by Gopinath Kaviāja. (k) The Definition of Poetry, by Nārāyaṇa Šāstri Kbiste. (1) Sondala Upādhyāya, by Gopināth Kavirāja. Rs. 5-0 Vol. III-( a ) Index to Śābara's Bhāşya, by the Late Col. G. A. Jacob. (b) Studies in Hindu Law ( 3 ): Judicial Procedure: by Gangādātha Jhā, (c) Theism in Ancient India, by Gopināth Kavirāja.

·( 14 ) (d) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşika Literature, by Gopināth Kavirāja. (e) Naişadha and Sri Harsa by Nilakamal Bbattācbārya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Pātankar, Rs, 5-0 Vol. IV-( a ) Studies in Hindu Law ( 4 ); Judicial Procedure, by Gangănātha Jhā. (b) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşika Literature, by Gopināth Kavirāja. (c) Analysis of the Contents of the Rgveda- Prātiśākhya, by Mangal Deva Šāstri. (d) Nätāyaṇa’s Gaņitakaumudi, by Padmakara Dvivedi. (e) Food and drink in the Rāmāyanic Age, by Manmatha Nath Roy. (f ) Satakāryavāda; Causality in Sānkhya, by Gopivāth Kavirāja. (g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha. (h ) History of the origin and expansion of the Aryans, by A. C. Ganguly. (i) Punishments in Ancient Indian Schools, by G. L. Sinha. Rs. 5-0 Vol. 1—( a ) Ancient Home of the Aryans and their migration to India, by A. C. Ganguly. (b) A Satrap Coin, by Shyāmlal Mehr. (c) An Estimate of the Civilisation of the Vānaras as depicted in the Rāmāyan, by Manmatha Nātb Roy. (d) A Comparison of the contents of the Rgveda, Vājasaneya, Taittiriya Atharvaveda Pārtiśākhyas, by Mangala Deva Šāstri. (e) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G. L. Sinha. (f) History and Bibliography of Nyāya Vaideşikes Literature by Gopināth Kavirāja:

·( 15 ) (g) A Descriptive Index to the names in the Rāmāyaṇa, by Manmathanāth Roy. (h) Notes and Queries, (1) Virgin Worship, by Gopināth Kavirāja. Rs. 5 - 0 Vol. VI—(a ) Index to ſābara’s Bhāşya, by the late Col. G. A. Jacob. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nātbas, by Gopināth Kavirāja. (c) An Index etc. to the Rāmāyana, by Manmatha Nātha Roy. (d) Ssudies in Hindu Law, by M.M. Gangādātha Jhā. (e) The Minānsā manuscripts in the Govt. Sanskrit Library, Bepares, by Gopilāth Kavirāja. (f) Notes and Queries, by Gopinath Kavirāja. Vol. VII-a) Brämaba and his Kāvjālavkāra by Batukarātha Sarma and Baladeva Uladhyāya. (b) Some variants in the readings of the Vaišeşika Sätras, by Gopināth Kavirāja. (c) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşika Literature, by Gopiváth Kavirāja. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of some obscure Vedic words, by Sitaram Josi. ( ) A comparison of the contents of tbe By Veda, Vājasaneya, Taittiriya, and Atharva Veda ( Chārmādhyāyika ) Pratiśākhyas, by Mangal Deva Šāstri. (f) Ao Index to the Rāmāyaṇa, by Manmatha Nath Roy. (8) An Index to śābara's Bhāşya, by Col. G. A. Jacob. (h) Gleanings from the Tantra's, by Gopinath Kayirājam (i) The date of Madhusådana Saraswati, by Gopināth Kavirāja, ·( 16 ) (j) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts by Gopivāth Kavirāja. (k) A note on the meaning of the word Paārdba, by Umesa Miśra. Rs, 5 - 0 Vol. VIII-( a ) Indian Philosophy, by Tārakanātha Sānjal. (b) An Index to the Rāmāyaṇa, by Manmatha Nāch Roy. (c) Index to Sabara's Bhāşya, by the late Col. G. A. Jacob. (d) Hari Svāmi, the commentator of Satapatba Brāhmaṇa and the date of Skanda Svāmi the commentator of the Rgveda, by Mangaladeva Šāstri. (e) Mysticism in Veda, by Gopināth Kavirāja, (f) The Devadāri; brief history of the Institution, by Manmatha Nätha Roy. Rs. 5-01 Vol. IX-a) The Life of a Yogin, by Gopināth Kavirāja. (b) The autiquity of the Indian Art Canons, by Haridāsa Mitra. (C) Prāvhya Vargikaranapaddbati, by Satisa- Chandra Gaha, (d) Yoga Vāsiştba and of the minor Upanişads, by B. L. Atreya. ( ) An index to the proper names occurring in Valmiki's Rāmāyana, by Manmatha Nātha Roy. (f) The hilosophy of Tripurā Tantra, byl Gopināth Kavirāja, M. A. (g) Notes on Pasupata Philosophy, by Gopinath Kavirāja. Rs. 5-0 Vol. X-(a) The Conception of physical and Super physical organism in Sanskrit Literature, by Gopinath Kaviraj. some ·( 17 ) (b) Some aspects of the Philosophy of Sākta Tantra, by Gopinath Kaviraj. (O) A short note on Tattvasamāsa, by Gopi nath Kaviraj. (d) History of the word īśvara and its idea, by Mangal Deva Shastri. (e) Sports and Games as referred to in Sansskrit Literature by Ananta Shastri Phadake. (f) Objects of Offerings in the Srauta Sacrifices by A. Chinnaswami Shastri. (g) Agriculture in the Vedas, by S. N. Jharkhandi. (h) An Inquiry into the Nature of Speech, by Haran Chandra Bhattacharya. (i) Deities and Objects of Offerings in the Srauta Sacrifices by Bhagavat Prasad mishra. (i) A Comparison of the Rgveda-prātiśākhya with the Paninian Grammar, by Mangal Deva Shastri. (k) Kirti Kaumudi and its Author, by Shantimay Banerji, (1) The Śakti Sütra Ascribed to Agastya, by Mangal Deva Shastri, ·THE PRINCESS OF WALES SARASWATI BHAVANA STUDIES ( SANSKRIT ) SARASVATALOKA Edited by GOPINATHA KAVIRAJ, M, A. Kiraņa I ( In progress ) ( a ) Mangalam, etc by Nālāyaṇa Šāstri Khiste. (b) Mimānsaka-mata-samgraha, by Hārānchandra Bhattā hārya. c) Śrimad Achārya Mandana Miśra by Chinna Svāmi Šāstri. d) Bhagavato Buddhasya Charitama Upadeśaścha, by Gopināth Kavirāja. Kiraņa I ( Supplement) Sanskrita Kavi Parichaya-(Bhāravi) by Nanda Kiſora Śarmā. Kirana II (In progress) (a) Śaradā Prasādanam by Nārāyana Šāstri Khiste. (b) Chūļāmaņi Darśanam dy Saśadhara Tarkchūdamaņi. To be had of The Superintendent, Government Press, U. P., Allahabad.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.