·सामेही श्री देवीदास लल्लुभाई. संस्कृत पाठशाला. - १२५, गुलालवाली, मुम्बई, ५. ॐनमः परमात्मने । वैशेषिकदर्शन- सटीकप्रशस्तयादभाष्यविज्ञापनम् । विश्वनाथपञ्चाननाः "अनेकैकत्वशुद्धिा सापेशावुद्धिरिप्यते" इति कारिकाव्याख्यायां सिद्धान्तमुक्तावल्या() “यवानियतेशत्ववानं तत्र वित्वादिभिन्ना बहुत्वसंख्यात्पद्यते यथा सेनावनादाविति कन्दलीका- र :) महादेवभट्टाश्च(३) मुक्तावलीप्रकाशे() "यत्त्वागेपितं नीलरूप तम इति कन्दलीकारमतम्()" इत्यायुक्तवन्तः । तदयलोच(६) कोऽसो कन्दलीयन्याः कश्च कन्दलीकार इति निर्गतुमिच्छन्नई माधोये सर्वदर्थ- नसंग्रह(१) बालस्यदर्शन "ट्रव्यं तम इति भाटा वेदान्तिनश्च भन्ति" "आरोपितं नीलरूपमिति श्रीधराचार्यः" इति दृष्टा घेणेपिकणास्त्रसम्बन्धी कश्चित् कन्दलीयन्थः श्रीधराचार्यश्च कन्दलीकार इत्यनुमितवान् । (१) अस्मद्रितपुस्तके एठे सपही। (२) पाठोप न्यायकन्दल्यामानुपयांचीपलभ्यते। मुक्तायलीप्रमाणे प्रतिमत्यनायपतः । (३) महादेश भारद्वाजबालकरामहात्मनो मुक्तायसीरकाशमुषमानयज्ञानत नि. मैप परलोक गतस्तदनन्तरं सत्युनेश टियारया गन्यः पूर्णतां नीतः अत एव दिनकरीति ना. मारमति सदन्यस्याटनपटाभ्यामवगम्यते । दिवाकरण पत्तरमारटीकल्यामयुतम् । "भारद्वाजगुने प्रतिस्मृतिपटुः पीसूर्यभतत्तथा अषमाराधातत्यtisfot महादेवोऽभवत् नामिः। सत्युचेया विधाफरेण रचिते पीपत्तरमाकारा. द भरमतानुमारिणि परं यष्ठः समाप्तिं गतः । धाथिसप्तमिले (१७४०१ प्रपा सत्कार्तिके मासि विशुद्धप । सापपूर्ण दिवसे सुपुरये सादर्भ इत्यं घटितः समाप्त पति योपटभारद्वाजबालकृष्णभद्वात्मजाहादेवभहमनुदियारत"इत्यादि में पत्र वा धक्रमी योध्या यह गालिवाहन गलिखित पुस्तकमुण्तभ्यते। (५) अम्मन्मुद्रितपु. प. २५.५.१७। (५) पायजन्दल्याम ए.१.२४॥ (E) चिमण्यां - परिदै ६ कारिकायाथापाम् । "सामान्यमानगुणा मंगामिभाग पोनिरपेटोन फारसं गुण पति फन्दनोशारस्य गुणनपणम् ।" (७) शियाटिकामाईटीमुदितपुस्तके ए. ११००६ (4) भानपादन पपिकदनमति घशामः तव विशेष पदार्थभेदमधिय रुतम्।

·मैटोकप्रशस्तपादाप्यस्य . सतश्च सम्प्रार्थितः श्रीदमद्गुरुचरणेस्तटानीमुक्तं "न्यायकन्दली प्रश- स्तपादभाप्पटीका तत्पुस्तकं चधाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयस्य प्रधा- नन्यायाध्यापकस्य पण्डितकालीप्रसादशिरोमणे: पुस्तकालये(१) वर्तत इति। सत्येस्सकार्यमभ्यर्थ्यमाना उक्तमहाशयास्तदर्शयन्तो यदस्मात् पुस्तकात सम्या. दनीयं कार्यम् तदस्मत्पुस्तकालय एव विधेयमिति वदन्तोऽचिरणेय कालेन परलोकमगच्छनिति स्वप्रयत् तदुपलब्धि मन्यमानः खिन्नचितोऽतिष्ठम् । ततः पर वेशेषिकदर्शनानुरागिणां प्रमादाय उदयनाचार्यविरचित- किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादभाष्ये मुद्रयितुमुपक्रान्ते ऽपि "उद्यमे- नेव सिद्धान्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुनस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा: ॥ इत्यनुसरन काश्मीरप्रदेशमधिष्ठितेनैकेनास्मन्मिन्त्रेण प्रेषितं किरणावलीसहितमेकं तत्पुस्तके द्वितीयं च वाराणसीस्थायडतवरश्रीविभय. रामशर्मभिर्दत्तं प्राप्तवान् ततः पुस्तकवयेनास्य मुद्रणं सम्यगभविष्यतीत्यव- धारिताश्च । अचान्तरे याराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यती2007- त-आर्थरवेनिससाहबमहाशयानां निदेशेनास्य निबन्धस्यास्यां पुस्तकण्यां मुद्रणार्थ प्रवृते मयि त एष महाशयाः श्रीयुतबुलरसाहबमहाण्यसंगृहीतं पुण्यपत्तन(पूना )स्थडेकनकालेजसन्तकविद्यालयस्थं न्यायकन्दल्याः पुस्त. कद्वयमानाय्य प्रदत्तयन्तः । इत्यं पुस्तकचतुष्टये सम्पादिते पण्डितश्रीधि. भवरामशर्मणां पुस्तक प्रशस्तपादभाष्यगर्भितं प्राचीनं वाराणसेयमिति) प्रयमत्वेन कल्पितम् । काश्मीरादानीतं मिश्रितमायं नवीनत्वेन प्रतीय- मानमितिा) द्वितीयत्वेन पुण्यपतनस्यमेकं खण्डितं नधीनमशुद्धिबहु- (१) दिगन्तविधान्तकोर्तिभि पीचन्द्रनारायणभट्टाचार्य सम्पादित पुस्तकं पुग्णपरम्परया तत्सम्बन्धित्वादुत्तराधिकारिस्वाच्च कालीप्रसादशिरोमणिना प्राप्तम् । (0) अस्मिन् युम्न यटपि लिपिकालोन लिखितनापिकीमत्वानुमा त्रिशत्या: पूर्व लिग्विमित्यनुमायते । (३) अस्य पुस्तकस्यान्ने "समाप्नेय पदार्थप्रयेशन्यायकन्दलीटीका ! कतिस्तत्रभवती भट्ट पोश्रीधरस्यति शिवम । शुभमस्तु लेखकपाठकयोः । कणादरुतमूलहब्धा प्रशस्तभाष्यमाघबदा छ । श्रीधरस्टयोपयने बिनसन्ती न्यायकन्दली रम्या गुरुयराबाकरकादधीत्य सम्यग विधेकेन । घ घंटेपुमिते लिखितया भट्टनरकया। संभा शुयुः समाप्तम् " " ·विज्ञापनम् । (') तृतीयस्येन अपरं प्राचीनत्येन प्रतीयमान शारदावरलिखिते क्राधि. स्काटप्पणीसहित परिशुद्ध चतुर्थत्वेन । त प्रथमद्वितीयचतुर्थपुस्तकानि एकस्मादेवादर्शपुस्तकात परमादर्शः पुस्तकाद्वा साक्षात् परम्परया वा लिखितानि यतः परमादर्शपुस्तके जीर्णत्वात् জীৱিনিত্য যখ যাবলি শিলান্যা নাকাগাই तर तव चिहादिना सूचितानि । एघु पाठभेदाश्च लेखकशोधककल्पिता ग्व । परन्तु एकस्मादेव निबन्धकर्तृपुस्तकादहनि पुस्तकानि लिखितानि भवन्तीति मनसि निधाय तानि पीण्यपि शोधनकाय उपयुक्तानोति नियों- तम् । तृतीयं तु पुस्तके श्रीयुतबुलरमाहबसंगृहीतं विलुपाक्षरपूरणे महद्प- कारक क्वचित् पाठभेदे चेति पुस्तकचतुष्टयाच्छोधनपूर्वकं मुद्रणमारब्धम् ॥ तृतीयादर्शपुस्तके यच कुचचित् पाठानां न्यूनाधिपरमप्यस्ति किन्तु मत पुस्तक परिमाणनिरूपणमारभ्य समाप्तिपर्यन्तं वर्तते तावदेव पाठानां न्यूनाधिक्यविवेकः परिमाणनिरूपणार पूर्व तु तत्यस्तोपलब्ध्यभावे तदा भावः सर्व स्थिते तत्प्रयुक्ता अशुद्धयोऽपि काचित्क्यः सम्भाव्यन्त इति ॥ प्रशस्तपादभाप्यस्यान्यदपि व्याग्थ्यानं जगदीराभट्टाचार्यकृत() भाष्य. सूत्यभिधमपरं भाप्यार्थबोधकं वार्तिकत्वेनाभिमतं कणादरहस्यायं वैशेषि- (१) अस्य पुस्तकस्यान्तै 'यता लिखित्वा यो नसोधपति यच शसस्यामुपाय न करोति पश्येतस्यां फेयलयाटमुदत स एञ्चानां माणतानां फलमवाप्रति ॥ समाप्ता च न्यायक स्टली ॥ संथत १९३९ मिली चैतमुदी १४ लिखिमिदं व्यामदामुपदासात्मजेन, म()लवन्दायेन । (२) प्रम्य पुस्तकणन्तिमपत्रे दिनीयस्येन कल्पितस्योक्तपुस्तकस्यान्तिमपन्न लिखितनेय पवाय विभिलेखकेन विभिनखन्या लिखित ततश्देवम । 'पिढदरभटनरमामा स्वलिखिान्यायकन्द यादये ऐप लिषितश न्यायकन्दलीय गुरुवारवाकरकादधीत्य लिखिता नरोतमेनेवा। च टेंपुर्यामते कार्तिकमासे तिथी नवस्या " (३) प्राम्भधाम: 'कराभनमुने पक्षरताविन्यस्तवासना । मुक्ति पोजगदीयस्य चिन्तयन्तु पिचवमा परिसमाप्तिधारमा इति योजगदीशमहावाकता ट्रध्यभाष्यक्ति' समार" अस्मविको इस्य अन्यस्य पुस्त फवयस्त देशान्तरे पि द्विणि पुनमानि सन्ति परन्तु द्ययन्यपत्र ध्याख्यान न तु गुणादी- HTHठाधिदेताशानेय यन्यो जगदोगेन रचित । जसोमभवाचायतशक्तिप्रवाशिमापुस्त फस्य १२४ शानियानलिखितस्थापनम्मात तत्समयात पूबै सदन्यतः यितिरिति मुख्यतम । * मन का शव्दी भाषान्ताजातिवाचकः । फेचित निराक एवं पादं शल्यन्ति । पोरस्तु।"

·४ सटोकप्रशस्तपादभाध्यस्य. फरपोपस्कारकची शङ्करमिण विरचितं(') ममान्तिक एव घर्तते । परन्तु सर्वेषामेकदेव मुद्रणं बहुपरिश्रमचिरकालसाध्यं पुस्तकस्यापि महत्वं सम्भाव्य कामिकमेव मुद्रणमारब्धम् ।। न्यायकन्दल्या अपि व्याख्यानानि(२) वर्तन्ते किन्तु तेषां परिशुद्धपुस्त- (१) प्रारम्भवाययम् । "जयति रतिपिलासे संगमः शङ्करस्य स्मरनिगनिरुद्धः काञ्चनः शैलपुत्र्याः। गरपकमलकालीभूतभूतेशरण्ठस्यलजलधादिदिभमा चातुर्याल्नुः । दृध्य गुणकर्मसामान्यधिशेपसमयायानां पदार्थानां तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगम रति प्रगस्त. देवाचार्यभाध्यध्याख्याच्दलन क्णाटरहस्य व्याख्यायाम: ।" इत्यादि। पटानाभस्ता प्रशस्तपादभाप्यस्य सेत्याख्या टीका तु क्वचिदुपलभ्यते । कोलाचनमल्लिना. थमूरिविरचितं भाष्यनिरुपायं तु व्याख्यानं तद्विरचिततार्किकरवायाख्यानदर्शनादयगम्यते पुस्तकं तु नापलब्धम् । (२) प्रारम्भवाकाम्। "उपदिष्टा गुरुचरणरस्पृष्टा धर्टमाना। घान्टल्याः साराधास्तन्यन्त पटानाभेन ।" এগিনিল্লাম। "इति श्रोसन्मित्रालभद्रात्मविजयोगर्भजयोपदमनाभमिशता न्यायकन्दनीसारा समाप्तः ॥" प्रयं पटानाभमियः किरणावलीभास्करायकिरणावलीटीकाकार एति घ.म. सी मु. किरणालीभूमिकादर्शनाद व्यक्तं भविष्यति । अनेन सादरदस्यास्यापि यन्यो निर्मितः पिटरसनमक्षाशयमलित रिपोर्ट पुस्तके १८८५ मनमुदि एप्टे २०१ दृष्टयः । ध्यवहारप्रदीपकारस्तु पटानाभमियो भिख सय तथादि। व्यवहारप्रदोपारम्भ। "अशेयजगटजानतिमिरोघरधिप्रभा। तनोतु शारदा सिटिमुदामे विदुषां सदा ॥१॥ यमुनापुराभिधान नगर भूलोकविश्रुत नति। मातलमियायतीर्णः स्वर्गः साक्षाहिलोकाते मनुजः ॥२ सत्राभयद्विजवरः परमप्रतिष्ठाणतो पयोनिधियेषगुणानुरागो । विट्यातपोविनयकीय॑तुलः पथिय्यां सन्तोषकद्गुणयतां शिवदासनामा १३ ॥ शिवदासात्मज्ञः श्रीमान गङ्गादासो गुयाधिः । प्रामाद्विजयाः एथ्योपालमालालितः सदा ॥४॥ महाटामः मुमतिमितस्यासियेदाठिविटा नित्याचारपतनियमधान मोमिधाइघ्रिभक्तः । पुत्रः एच्यामखिनगुणिनां माननीय: स्थपुपये- राप्ती येन धितपयमा रुपादेयाभिधानः ॥५॥ फणदेव इति नामसमेत प्राप यस्तनयमेव निधान । चंदशास्यमुकतोपतानां यः सदास्ति दये सुरुतीनाम MER जात्याखिल प्रम विधाय मिथ्या यः केयनग्रननिधिष्टयुधिः। सत्या स्वकार्य मययनपूर्त तस्याज काश्यामतमममायः॥७॥ तचरणाम्थुजरेश प्रसादमासाटा समतो गुणयन् । किल पमनामनामा कुमो ध्यप्रहारपटीपाययम् ॥ ८॥"

·विज्ञापनम् । फालाभादुक्तकारणाच्च तन्मुद्रणमुपेक्षितम् । न्यायकन्दल्याश्चतुर्थपुस्तके पत माना टिप्पण्याच कणादसंग्रहादि(निबन्धेभ्य उद्धृता स्वल्पा अशुद्धा चेत्य. नुपयुक्तत्वात् साप्युपेक्षिता॥ प्रशस्तपादभाष्यसहितस्यास्य मुद्रणं युक्तमिति विचार्य भाप्यस्यापि श्रादर्शपुस्तकश्यं सम्पादितम् ता किरणावलीसंघलितमस्मन्मुद्रितं पञ्च- मत्वेन कल्पितम्। अपरं घातरं प्राचीनं स्वकीयं पठत्वेन() अन्यत् वडा- . क्षरं नवीनं वाराणसीस्थराजकीय संस्कृतविद्यामन्दिरस्थं सम्मत्वेन । प्रायो बहुप्यपि प्राचीनेषु नवीनेष्वपि नियन्धेषु लेखकशोधकादि. कृताः पाठभेदाः पुस्तकभेदादुपलभ्यन्ते । गवं व्याख्याकाराणां मतभेदापि कचित् पाठभेदा उपलभ्यन्त इति नेव तिरोहितमस्ति विदुपाम् । एवं मति प्रशस्तपादभाष्ये ऽपि पाठभेदाः सजाताः ॥ एयं स्थिते फन्दलीकारसम्मापाठभितभाष्ययुस्तकापलब्ध्यभावात् उपलब्धेषु च भाष्यादर्शपुस्तकेषु किरणावल्यादिटीकासम्मलपाठोपलम्भात उपलब्धेषु मान्दलीपुस्तकेषु क्वचिदाप्यटोकयात्रैषम्यात् वैकल्यात आर्थिकप्रती- कधारयादचापि मुद्रितपुस्तके क्वचित् टोकामूलवेषम्यं सम्भाव्यते । प्रथमपु- स्तके मूलसाकल्ये ऽपि टीकामूलवेषम्यादस्य परमादर्शपुस्तके मूल टीका च पृथगेवासीत् लेखकेन संयोजितमित्यनुमीयते । पष्ठ पुस्तके प्रायः कन्दलीका- रसम्मता: पाठा घर्तन्त इति तम्गत पुस्तकात प्रतीकादिना च यथासम्भवं निश्चित्य भाप्यपाठा मूले स्थापिता अन्ये पाठभेदाष्टिप्पण्याम् ॥ अस्य मुद्रणसमये न्यायकन्दल्या: बहादर्शपुस्तकोपलब्ध्यभाषात् उपलब्धष्वपि प्रदर्शितावस्थेप्यादर्शपुस्तकेषु चतुर्य पुस्तकं श्रीयुतबुलासाहब. ध्यातिपदिताग्रन्थोऽयं श्लोकानां पदसतस्या संपूर्णः। ज्ञानप्रदीपोऽप्यनेनैव चित স্ম শ্রায়ন বহিরাঙ্গন নগ্ন প্রায় रामचन्द्रयतेः पुस्तकानये श्रासीत् । अपरं च तत्पुस्तक पिटरसनमहाशयेनाप्युपलब्धमित्युक्तरि. पार्टपुस्तके प. २७२ द्रष्टव्यम् । (१) कणादसंपरा कश्चित पाचोननियन्धः यतः योधराचार्येण न्यायकन्दल्याम प १५६ द.२७ए. २१७ २. २७ उद्धतः। (0) पुतयान्त। "योगाचारविभूत्या यस्तोरपित्या महेश्वरम् । ध पिक शास्वं सम्म कयाभुज्ञे नमः ।। निष्पित थोरामभदेवशर्मणा पुस्तम् । शकाष्टा: १४१० पापस्य २..." । प्रति सम्भाध्यते। न्यापक्रन्दन्या ·६ सटोकाशस्तपादभाप्यस्य महाशयसंगृहीतमुपयागि किन्तु सत् काश्मीरप्रदेशप्रचलितशारदावरलिखितम् तर चास्मचिरपरिचयात् तस्मात् कार्यसम्पादने ऽननुभूतो महानायासः कृतोऽस्माभिः । अत्र वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यापकपरमपूजनी- यास्मद्गुरुघरपण्डितशिरोमणि श्रीद केलाशचन्द्रभट्टाचार्यमहाशयेविषमस्थल- घ्याख्यानादिना सम्यगनुगृहीतोऽस्मि । तदिदानीमेवंविधस्य दुरूहान्यस्योत्तरीत्या मुद्रणेऽस्मत्साहमं धमि- स्वा आदर्शदोपला मुद्राप्रमादादिजाश्चाशुद्धीः संशोध्या दृष्टिपूतं कृत्वा माम- कोनं परिश्रम सफलं कुर्वन्तु दयालघी विद्वांस इति प्रार्थये श्रीमन्तं विश्वेश्वरम् । यद्यपि कविभिः शिष्यप्रशिप्यरचानेकप्रकारेण निरूपणाद्वा सम्प्रदाय घिद्धिमतप्रवर्तकेश्च दुराग्रहेणान्यैश्च साहसिौर्नर्मूलकिंवदन्तीनवणादिना पपरश्च हेत्वाभासभ्रमात्मकानुमानप्रमाणेन साधनात बहूनां पुरुषाणामेक- नाना प्रसिद्धत्वात् एवंविधैरनेके: कारणेराचीनानामपि निबन्धकाराणां तत्थ्येनेयत्तया विधादरहितं जीवनचरितं प्रायो नोपलभ्यते किं पुनश्चिरन्त- नानां गौतमकणादप्रभृतीनां महर्षीणामन्येगमपि पिकल्पानां तथापि यथा- पलब्ध सप्रमाणमघ निरूपयामि। तच सापद्वेशेषिकशास्त्रप्रणेता महाप)भंगवान् कणादो) यस्मिन् (९) शपिलक्षम् तेषां चातुर्विध्यमप्युक्त सम्पदापविद्भिः। सपीणापिपत्राणामविकाणा स्वयम्भुवामं । तथा नामाभिज्ञानीयाटायेषां मन्वष्टयः । प्रधरय समाख्याता अपयत इति श्रुतिः। तत्पुत्रवाचनमार पिपुवा इति स्मता राजन्यवेश्या अयिका स्विमस्तास्तिर्यगोनयः।। देयादेयाप्सरो मदयो गन्धर्यास्त स्वयम्भुयादति। सम्मणेन प्रधानन्ये फायगणे माहिल्या काius: पटिनः द कार समाथिति त्रिकापडशेप घायुपुराणे पूर्वा ५६ अध्याय "अपीत्येप गती धातुः श्रुती सत्ये तपम्पय। एतत्सवियते तस्मिन् प्रक्षणास सुषिः स्मन'. त्यादि। "पस्मान हन्यते मानर्मदान परिगतः परः। यस्मादन्ति ये धीरा मतान्त सर्वती गुणे । तस्मान्महर्षयः प्रीता पुरे. पामर्शिनः । पति महर्षिलक्षणामातत्यानररियुक्तम् । विस्तातु तत्रेधानुसन्धपः मत्स्यपुराणेपिछ (0) "काट ति तस्य कापी पत्तिमतिष्ठता . प्रत्यह बताद्वानिमिता सन्ना" रति न्यायसन्दम्याम् २१....। .

·विपिनम् । झाले यस्मिन् देशे प्राविभूव सन्निश्चयः सम्याइ न भवति तथापि “कणादः काश्यपः समा"विति विकापडशेषकोशात महः कश्यपस्य गोषे जातः पोलक्य इति नाम्ना प्रसिद्धग() उलकयरपत्य)मित्यनुमीयते । अपि च सन- যিনি নাৰিষন সমান্তৰৰ গিয়নায় নিয়ে স্বাম: गिध्यतां गत इति घायुपुराणे पूर्वखण्डे २३ अध्याये महेश्वरब्रह्मसंवादे निरूपितम् तेन निरुक्तंकाले प्रभासदेषे तस्य कपादस्य महर्षेः स्थितिरासी. दित्यषगम्यते । ताति "ब्रह्मोवाद। भगवन् देवदेवेश विश्वरूपो महेश्वरः । इमास्तव महादेव सना लोकन्दिताः ॥ ६॥ विश्वकप महासत्त्व कस्मिन् काले महाभुज । कस्यां वा युगसम्भत्यां द्रक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः ॥ ११ ॥ केन या तत्वयोगेन ध्यानयोगेन केन था । तनवस्ते महादेव शश्या द्रष्टुं द्विवातिभिः ॥ ॥ (१) “धेयेषिके स्वादान" पति कोशः 'पषिका श्रीलया सप्तपदार्थवादिनः" इति महातरकोतदानस्तामरकाशपुस्तके १४ ए." (२) दिभ्यो यनअ..पा. १०५ मा । पत्र गादिगणे उनकमब्दोऽपि पटिर। काशिकायो ३४१ एष्ठे मुद्रितपुस्तके ट्रष्टध्यः । न्यायानिक "माध्यात्तिस्तातोपेकदेशः अतिर्विपक्षातः स्वाभषयान शब्दावानुमत्वात श्रीलक्परते" इत्युकम् । “मनु धातुपवं न विपनाति समयापस्यानाधितस्य चाचुपत्यादत उक्तम श्रीलक्यपक्ष रतीति" तात्पर्यटोकायां धा- यतिमिपाः । "प्रत स्वातीन्द्रियः सतादीनामिय प्रस्य अन्यभावात स्वात्मगतसंवेदना भाधाच तस्मादिच धानुमेय" इति प्रशस्तपादभाष्यम् । समशयातीन्द्रिप इति वैशेषिकसूत्री. पस्कारे ७.२NTEIR सू. व्याख्याने ! अमानश्या कशात एका रशियाटिक्साइटी- मुद्रितन्यायवार्तिकपुस्तके एछे ९६८ धातिमांशो द्रष्टव्यः । एवं भट्टकुमारिला अपि तन्त्रवाति । अ.१ पा. ४ म. प्याख्याने उक्तवन्तः । "पदापोलक्यसिद्धान्तात् समघायस्य अन्मता। यक्तिस्तत्रेन्ट्रियाधीमा तेन प्रत्यवमुच्यते । पE t" मात्मनि बुद्धिसमवाय एय बुद्धिजन्म इति मानेन पन्यसन्दभण प्याएयेयम् । "यदायोति । स पनु नित्यारीन्द्रियाधीनाभितिर्राित प्रत्यक्षमपश्यते।" ति तन्त्रवार्मिक- टोकायां मचरितमिया "समवायो नामानित्याचेति प्राभाका समयायो निस्य जाती- न्द्रिगति ७ अध्याये पाहिले २८ सू. व्याख्याने पिकात्रोपस्काराध्य शङ्करमिभाः । एवं घवंटन संग्रह माधवाचार्या धपि काणाददर्शनमेव श्रीलक्ष्यदर्शननामा प्रतिपादितवन्तः। उत्पनाचार्यास्तु किरणायल्यामनुमान लिनिरुपणे कात्रयोऽयोटिव फरया- स्मल कपाट रत्याः। उसकमुनिस्तु विश्वामित्रानात इति.महामारते इनुशासनपर्वयि। सध्या प्रतिटितम । किन्तु तस्मादेव फणाटी जात रत्या मनं मायामापन वितरण।

·सटीकप्रशस्तपादभाष्यस्य भगवानुवाच । सपमा नेय योगेन दानधर्मफलेन था। न तीर्यफलयोगेन क्रतुभियों सदक्षिणे: ६३ न वेदाध्यापयापि न चितेन निवेदनेः । शस्योऽहं मानुयेंद्रष्टुम् ऋले ध्यानात् परं न हि ॥ ४ ॥ साध्यो नारायणश्चैव विष्णुस्त्रिभुवनेश्वरः । भविष्यतीह नाम्ना तु धाराहो नाम विद्युतः । ६५ चतुर्बाहुश्चतुष्पादश्चतुर्नेघश्चतुर्मुखः । तदा संवत्सरो भूत्या यज्ञरूपो भविष्यति । घनश्च विगीर्यश्च विस्थानस्त्रिशरीरयान् ॥ १६ ॥ कृतं घेता द्वापरं च कलिश्चेव चतुर्युगम् । मतस्य पादाश्चत्वारः ग्रङ्गानि क्रतवस्तथा ॥20॥ Eoin "स यदा कालरूपामो घराहत्व व्यवस्थितः । भविष्यति यदा साध्यो विष्णुनारायणः प्रभुः ॥ १० ॥ तदा त्यमपि देवेश चतुर्वको भविष्यसि । ब्रह्मलोकनमस्कार्यों विष्णुनारायणः प्रभुः । १०१ ॥ एकावे लये चेय गयान पुरुषं हरिम् । यदा द्रक्ष्यसि देवेश ध्यानयुक्तं. महामुनिम् । १०२ ॥ सदायां मम योगेन मोहितो नष्टचेतसी। अन्योन्यस्पचिनो राधावविज्ञाय परस्परम् ॥ १०३ ॥ एकेकस्योदरस्यांस्तु दृष्ट्वा लोकांश्चराचरान् । विस्मयं परमं गत्या ध्यानाद् बुद्धा तु मानुपौ १०४ ॥ ततस्त्वं पदसम्भूतः पदनामः सनातनः । पदाङ्कितस्तदा कल्पे ख्याति यास्यसि पुष्कलाम् ॥ १०५ ततस्तस्मिन् तदा कल्पे वाराहे सप्तमे प्रभो । पुनर्विष्णुमहातेजाः कालो लोकप्रकाशनः । मनुवैवस्वता नाम नव पुचो भविष्यति । २०६॥

·E विचापनम् । सदा चतुर्युगावस्ये कल्पे तस्मिन् युगान्तके । भविष्यामि शिखायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः ॥ १०० ॥ हिमपच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोतमे। चतुः शिघ्याः शिवे युक्ता भविष्यन्ति तदा मम ।। १० ।। खेतश्च शियश्चेव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । धत्वारस्ते महात्माना ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ १०६ ।। ततस्तै ब्रह्मभूयिष्ठा दृष्ट्वा ब्रह्मगति पराम् । मत्समीयं गमिष्यन्ति पुनरावृतिदुर्लभम् ॥ ११० ।। पुनस्तु मम देवेशो द्वितीयद्वापर प्रभुः । प्रजापतिर्यदा व्यास. सत्यो नाम भविष्यति ॥ ११९ ॥ तदा लोकहितार्थाय सुतारो नाम नामतः । भविष्यामि कला तस्मिन् लोकानुग्रहकारणात् ।। ११२ ।। तथापि मम ते पुत्रा भविष्या नाम नामतः । दुन्दुभिः शतरूपश्च वरचीकः क्रतुमांस्तथा ॥ ११३॥" इत्यादि ततः परम् । " परिवर्ते पुनः पठे मृत्यु से यदा विभुः । तदाम्यहं भविष्यामि लोकाक्षिनाम नामतः ॥ १२४ ॥ शिष्याश्च मम ते दिव्या योगात्मानो दृढव्रताः । भविष्यन्ति महाभागाश्चत्वारो लोकसम्मताः ॥ १२५ ॥ सुधामा विरजश्चेव गड्डपादव एव च ।" इत्यादि । ततः परम् । "पशि परिवर्ते तु यदा व्यासः परामरः । तदाप्यहं भविष्यामि सहिष्णुनीम नामतः ॥ पुण्यं रुद्रवटं प्राप्य कलो तस्मिन् युगान्तके ॥ ९ ॥ तथापि मम ते पुत्ताभविष्यन्ति सुधार्मिकाः । उलको वैद्युतश्चेव सर्वका शाश्वलायन: ॥ प्राप्य माहेश्वरं योगं गन्तारस्ते सधैय हि ॥ २०० ।। २ ·८ सटीकप्रशस्तपादभाव्यस्य भगवानुवाच। तपसा नेव योगेन दानधर्मफलेन या । न तीर्थफलयोगेन क्रतुभिवा सदक्षिणे: ॥ ३ ॥ न वेदाध्यापनेवापि न चितेन निवेदनः । शक्योऽहं मानुषेष्टुम् ऋते ध्यानात् परं न हि ॥ ४ ॥ माध्यो नारायणश्चेव विष्णुस्त्रिभुवनेश्वरः । भविष्यतीह नाम्ना तु वाराहो नाम विद्युतः ॥ ६५ ॥ चतुर्बाहुश्चतुष्पादश्चतुर्नेवश्चतुर्मुखः । तदा संवत्सरो भूत्वा यक्षरूपो भविष्यति घडङ्गश्च विशीर्षश्च विस्थानस्त्रिशरीरवान् ॥ ६ ॥ कृतं घेता द्वापरं च कलिश्चेव चतुर्युगम् । एतस्य पादाश्चत्वारः अङ्गानि क्रतवस्तथा ॥६० " " स यदा कालरूपामा वराहत्व व्यवस्थितः । भविष्यति यदा साध्यो विष्णुनारायणः प्रभुः । १०० ॥ तदा त्वमपि देवेश चतुर्वको भविष्यसि । ब्रह्मलोकनमस्कार्यों विष्णुभारायणः प्रभुः ॥ १०१ ॥ एकार्णवे प्रवे चैव शयानं पुरुषं हरिम् । यदा द्रक्ष्यसि देवेशं ध्यानयुक्त महामुनिम् ॥ १०२ ॥ सदावां मम योगेन मोहितो नपचेतसा । अन्योन्यस्यर्द्धिनो राशवविचाय परस्परम् । १०३ ॥ एकस्योदरस्थास्तु दृष्ट्वा लोकांश्चराचरान् । विस्मयं परमं गत्वा ध्यानाद बुद्धा तु मानुयो । १०४. ततस्त्वं पद्नसम्भत: पद्मनाभः सनातनः । पदाङ्कितस्तदा कल्पे स्याति यास्यसि पुष्कलाम् ॥ १० ॥ ततस्तस्मिन् तदा कल्पे धाराहे सप्तमे प्रभो । पुनर्विप्णुमहातेजा: काला लोकप्रकाशनः । मनुवैवस्वतो नाम तव पुचो भविष्यति । १०६ 2.

·तदा गाये अल्प तल्लिन मुगान्तो। भविपनि रिजाल तो नाम महामुनिः । १०० हिमङ्सिर रम्ये दागले पर्वतात। चतुः चिस्याः शिवे युहा मषिभ्यन्ति सदा मम ।। Cos নবষ যিব ষষা ট্রাষি। चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मण वेदपारगाः ॥ १० ॥ ततस्त ब्रह्मभूयिष्ठा दृष्ट्वा नलगति पराम् । मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरातिदुर्लभम् ।। ११० ।। पुनस्तु मम देवेथ द्वितीयद्वापर प्रभुः । प्रजापतियंदा व्यासः सत्यो नाम भविष्यति ॥ ११९ ॥ सदा लोकहितार्थाय मुतारो नाम नामतः । भविष्यामि फलो तस्मिन् लोकानुयाकारणार ।। ११९ ।। सपि मम ते पुवा भषिघ्या नाम नामतः । दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः क्रमांस्तथा ॥ ११३ ॥ " इत्यादि ततः परम् । " परिवत पुन: पष्ठे मृत्युयासो यदा विभुः । तदाम्यहं भविष्यामि लोकाक्षिनाम नामतः ॥ १४ ॥ शिघ्याश्च मम ते दिध्या योगात्मानो याताः । भविष्यन्ति महाभागाश्चत्यारों लोफसम्मताः ॥ १२५ ॥ सुधामा विरजश्चेष शङ्खपादप एष ध।" इत्यादि । ततः परम् । पड्विंशे परिवर्ते तु यदा ध्यासः पराशरः । तदाम्यहं भविष्यामि सहिष्णुनीम नामतः ॥ पुण्यं रुद्रघटं प्राप्य फलो तस्मिन् युगान्सके १६E || तपापि मम ते पुत्तलभविष्यन्ति सुधार्मिकाः । उलको घेद्युतश्चेव सर्पको झाश्यलायनः ॥ प्राप्य माहेश्वरं योगं गन्तारस्ते हाथेयहि ॥ २० ॥ 1 ·. १० सटोकप्रशस्तपादभाप्यस्य साविंशतिमे प्राप्त परिवर्ल क्रमागते । जातकण्या यदा व्यासो भविष्यति तपोधनः ॥ २०१ ।। तदाप्य भविष्यामि सामगमा द्विजोतमः । प्रभासतीर्थमासाद्य योगात्मा लोकविश्रुत: ।। २०२ ॥ तथापि मम ते पुना भविष्यन्ति तपोधनाः । अक्षपादः कणादश्च उल्नको वत्स एव च ॥ २०३ ॥ योगात्माना महात्मानो विमलाः शुद्धबुद्धयः । प्राप्य माहेश्वरं योग रुद्रलोकं ततो गताः ॥ २०४ ॥" इत्यादि। अच १०८ श्लोके "चतु:शिष्या भविष्यन्ती"ति पुनः १२५ श्लोके "शिप्याश्च मम ते दिव्या" इत्युत्था २०३ श्लोके ऽपि " तचापि मम ते पुत्रा भविष्यन्तीत्युक्त्या शिष्येष्येव पुचत्वोपचारो बोध्या()। अन्यथा मत्स्य. पुराणादो अक्षपादस्यादिरसगाचे उशिजादुत्पत्तिः) उक्तरीत्या कणादस्य कश्यपगोचे उनकाटुत्पनिश्च विरुद्धा स्यात् । पुत्रत्वोपचारादेव पनपु- राणोत्तरखण्डस्था पार्वती प्रति शिवोक्तिः सङ्गच्छते । तथाहि । "प्रथमं हि मयैवोक्तं शेवं पाशुपतादिकम् । महत्यावेशितेविप्रेः सम्मोलानि ततः परम् ॥ कणादेन तु सम्प्रोक्तं शास्त्रं वेशेपिकं महत् । गोतमेन तथा न्यायं सांस्यं तु कपिलेन वे ॥ इत्यादि (१) संख्या पश्येन २ अ. १ पा. १९ मू। विटाया जन्मना था प्राविनामेकनवण मन्तानो चंद्रात्यभिधीयते इति काशिकायाम मिताक्षरायामाचाराध्याये "उपाय: सामदान "ति याज्ञवल्क्यस्मतिथ्याख्याने । "अधीय पुत्रकाधीष्य दास्यामि तप मेोटकान । महान्यस्मे पदास्यामि कर्यामुत्पाटयामि ते ॥" इति । "उत्पादकबच्चदानागरीयान ब्रह्मदः पिता।" इति तन्वचिन्तामणी । सत्ययुषयोध्यो अशिलानमः ममतयां सम्मतिरामात तोतमा नार्मा रभूत मुरभेरनुपक्षात् स एव गोमतः सज्जातः। नेपायिकरत्यक्षपाट" इत्यमरकोशे। 'नयायिका प्रव पादाक्षपादोधाटे प्रमाणप्रमेयाशयेत्याटियोपदार्थयाटिनः गीतमस्य' इति समाख्यातार । (३) अत्र वायुपुराणे ऽपि पछि परिवत उनकस्य स्थितिगीदिति निर्मापतम् सप्तरीय तिम परिचत कणादस्यति न किमपि विरुद्धमा । किन्तु २०० लोके पयिंगपरिचत उनकनाम- कीर्तनं पुनरपि २०३ प्रलोके सप्तविंगरियत ऽपि उनमनामदर्शनात् सन्दिधानो वायुपुराणस्ये स्मिन प्राचीनपुस्तके "श्रौनक इत्युपलवयान् अस्यापि पाठस्य करावादिभ्यो गोत्र (४. - प्रा. ११९ सू.) इत्यनेनाणप्रत्यये रुते तो यनो लुकामालपयछात्र शेपिफमताभिने अध्यन्तरे सम्भयाच परपिंगधो न च द्विक्तिशड्वापि । इदानीतलियां यथा नकारतकारयो स्वल्पमे. थान्त तथा प्राचीनलिप्याम् उकारीकारयोरपि स्वयमेवान्तामिति लेखकप्रमाटाटुनावचिन्ता नक पति यदाभयत्र उलूम श्वेत्यर याहस्तदा प्रथमः काश्ययः द्वितीयस्तु भारतानुराधाग्यामित्र इति मर्य समजसम् । एतेन वायुपुराणस्यामतत्यमुद्भावयतां शव परास्ता। - - ·} মিয়ানম। যাঁ ৰীমান স্মীসক্লাশঅনাহ মখ নখ wয়ামছামনুন- লাব্বানন্ত্র নয় নম নিবনিমধি বিঘা। ময়মৰমাই নি। যান্থালিমুল যাঘাযত্র মন্ত্র। ঘ ইন্ধি যান নষ্ট যামল লম: ৫ যার হুমনায়মিয়াহুইযি ননন্মালে মনিহামিদ। মন যন্ত্র বালীযানে নযীহীয়া)। “ স্বল্প ফিল সুমলিয়ামুখীমায় নয় দuায় যীহ শুদী( সীম ব্র্যমামালবিয়ষমতায় ল যাঘষতিগ। বহণ ও মলিন্ধায়া হযেৱহঁধে- যমযসুনামি দায়ি নয়া। ইত্যাদি য প্ৰদ্ধাবমূখ(২) হত্যায় বাম দুম কল্যথিশাখা- বাংলা ন নগ্রাদায় সমবায়াঘন্ধসমাহাম্ সুমা () ডিসেময়েঃসলিল লেংগ্নিয়াস্কোধীনমালোগ্রাম। ও শ্মশ্রী মুনি নি ২3 যত এনাহনীয়। {১} মন মন ময়ম। {1) খামায আই। “মানামায কায়েমির। प्रस्तोममनया च मूवं सूत्रविदो विदुः पाचस्पतिमिधास्तु भामत्या १.१ पा. १ मा व्याख्याने। ‘ননি বিনালি হায়যাথি। মনঃ মুনানি মূখাযনীঘিযঃ * নি। ম নি । D খানাখন্বষম্যমাসায়াম গানয়িদ্বিবান মামুন ৫ ফিয়। সানায়ামামী যিয়াল্লালনঃ খামানিয়া গান্ধায়া জল ---- মালৰ লিলিয়ায় নানা ময় “আসমা মিঃ বিশ্বমানি মুখাoি বিচাহ মিজমহ মু ক্ষমা প্রাপ্তি মাননা সুমি থাৎ তায়েফ এ রুন।

·१२ सटीकप्रशस्तपादमाप्यस्य इत्यनुमीयते । रावणमाप्यस्य() भारद्वालवृत्तेश्च(२) विलुपप्रायतया न ताभ्यां मूत्रपाठभेदादिनिर्णया भवितुमर्हति । भगवान् प्रशस्तपादश्च सर्वाणि मूग- ण्येकदेव मनसि निधाय तानि व्याचिल्यामुरवतरणातीकादिधारण विनेय मूषोक्तार्थवाधकं भाप्य(३) प्रणीतयानिति तद्वारापि सूधपाठभेदादिनिर्णया न सम्भवति । तदनायत्या विद्वद्वरशङ्करमिश्रकृतयेशेषिकसूत्रोपस्कारेणेवेदानों सूचाणां पठनपाठनमचारस्तदभावे सूत्राणां योजनासम्भवो भवेदिति । तष तायद्भगवते। भाप्यकारस्य प्रशस्तपादस्यापि क्रस्मिन् काले कस्मिन् देशे प्राधिभाव इति सम्यनिश्चयो न भवति तथापि यथा चिर. न्तनत्वं तथाच्यते । सृष्टिसंहारविधी "तिलब्धादृष्टापेक्षेभ्य" इति भाष्यम्) अस्य टीकायां फिरणावल्या "लब्यवृत्तयश्च ये अदृष्टविशेषा” इत्युदयना- श्रीगहावायिरवकविराजमतभारद्वाजनिभायम्तके तु मधु पाटभेटादयो यन्ति एव किन्तु अध्यायाड्रिप फ्रमर्वपम्यमपि यतत पति तत्र मूल मग्यम् । निफक्तप्राचीनपुस्तके मूत्रधण्या उपस्कारसलिशमुद्रितपुस्तके मुत्रस्या প্রমালাই ০ प्रथमाध्याये ४ द्वितीयाध्या ६५ द्वितीयाध्याये - मृतीयाध्याये ततोपाध्या चतुर्थाध्याये ५ चतुर्थाध्याये २४ पश्चमाध्याये ४३ पवमाध्याये ४४ पठाध्याये १० पष्ठाध्याये २ सम्ममाध्याये ४ सलमाध्याये १३ श्रप्टमाध्याये १७ अष्टमाध्याये ७ मधमाध्याये नयमाध्याय दशमाटाये दथमाध्याय १६ (१) पटानामिण किरणायलीभास्कर प्रणा हेतुमीग्वामिति लोकव्याख्याने माप्यस्य च बिस्तरत्वादिस्यत्र "भायम रायणगीतस्यै ति व्याख्यातम । बनारममतसीरी लमुद्रिकिरणायलीभूमिकायां ए. १२ प. १० द्रष्टव्यम । अपि च शाङ्करप्रसमूत्रभावटीकाधा रमप्रभाया २२ पा ११ मू व्याख्याने प्रतिपा वितम् । "प्रकटाय मागम्तु यह द्वाभ्यां हणुकाभ्यामारकायें मत्स दृश्यते तम्य हेतु प्रयो नाम प्राधिलायपषस्योग इति राणप्रणात भाष्ये दृश्यत इति घिरन्तनशेषिकदृष्टोट भाष्य मित्यातुरिति। 13) पागणयामेकस्य प्रन्यासिनो निकटे तालपनेषु मेथिलावलिखित जीयंत्यात मम हाच्छिन भारद्वाजत्तिएतकं वर्तते तत्र पत्राकानामपि चित्तात कि केन पण मोज्याम ा फर्समशनाम प्रारम्भपतम्य प्रमएष्ठे “वैशेषिकसूत्रतिभारद्वाजीपा" ति नखरतान तेाऽभ्युदयनि पसिटि स धर्म इति मूत्रव्याख्यने शामिनि पितस्य "पत्ति तस्त्वि". त्यादिलदम्य दर्शनात से निरित नितिन । (३) अस्य यया भाज्यत्व त्यानुण्टमेव पन्चपियाम । (४) न्यायकदल्याम् ४ ए २०५०।

·१३ विज्ञापनम्। चार्ययाख्यातम् । किरणावलीभास्करे च "पूर्वप्रयोगानुरोधेनाह । लब्धवृत्तय इति । भाप्यं त्वामिति भावः" इति पदनाममिळाल्यातम्() । श्रीधराचार्याश्च न्यायकन्दल्या १२० पृ.६ पं. "तत्र मुनिबंध्यघातक यक्षरियहं कुर्वनाह। शोभनमेतद्विधानमिति।"२६ पृ.१ "मुनिः प्रा" अपि च "प्रवरयें समाख्याता पयस्त इति श्रुतिः । तत्पत्नपाचन. मार ऋयिपुत्वा इति स्मृताः। इत्याद्युक्तमधस्तात् । तथा च बौधायनसूत्रे प्रवराध्याये प्राङ्गिरसगणे गौतमवर्गे ओशनससंग्रह प्ररस्तस्य नाम पठितम्()। यस्तस्याभवन् पञ्च पुत्राः सर्वे तपोधनाः ।" इति शिवरहस्ये ऽपि भक्ति- शंसायामुक्तम् । न्यायकन्दल्यामपि २ पृ. २४ पं. "प्रशस्तकृतापनिवन्धे जय" इत्यादि । तथा गुणयन्यान्ते २८६ पृ. २२ पं. "तेनास्माभिरिह भाप्यतात्पर्य माचं व्याख्यातम्। अत एव न्यायकन्दल्या द्वितीयचतुर्थादर्शपुस्तकान्ते । "कणादकृतमूलदृब्या प्रशस्तभायगुमाववहा च । श्रीधरहृदयोपवने विलसन्ती न्यायकन्टली रम्या । "प्रशम्साचार्यास्तु सिद्धदर्शनं न ज्ञानान्तरमित्याहु"रति वेशे. विकमूचोपस्कार (E अ. २ आ. १३ सू. ) गडमिश्राः । एतेन "प्रशस्त" इति भाष्यकारस्य मुश्यं नाम पाददेवादिशब्दस्त्वोपचारिकः । विम्तरस्तु घनारससंस्कृतसीरीजमुदितकिरणावलीयुस्तके भूमिकायामनुसन्धयः । एतेन मूषकारवदेय भाष्यकारस्यापि चिरन्तनत्वं सम्भवति । यतु "इत्येतदस्मदादीनां प्रत्यक्षम् । अस्मद्विगिष्टानां तु योगिना". मित्यादि प्रशस्तपादभाष्यम्() तनु लोकिकाभिप्रायेण स्वभावोक्या बोध्यम् । अत एव "एतदस्मदादीनां प्रत्यक्षमिति । अस्मदादीनामयोगिना- (१) घ. में सी.मु. किरणा. ८३.२२.। आर्यम् अरिदम प्रय। पिपयोत- मिति यावत् । - १२) "निमिति शुद्धामजानप्रकोपज्ञपिततमममत्युग्राप माझादशेषनन्यायाधयुक्त कोयमुक्तं पुरविणेपमा इत्यंभूत एथार्थ मुनिशब्दस्य लोके दर्शनात” न्यायकन्दन्याम २ (3) "प्राद्विरमान घ्याख्यास्याम" इत्यादि । तत: "श्रीशनप्ता दिश्याः प्रशस्ता: मुस्- पाक्षा महोदा विहता: मुयुद्धा निहता इयते शनसाः। तेषां यापः प्रवरो भात पाति- रसगातमाशन इति ।" इत्याटि तत्प्रवराध्याये द्रष्टव्यम् । (४) न्यायकन्दल्याम् १८७ ए. ६..

·१२ सटीकाशस्तपादभाप्यस्य इत्यनुमीयते।रायणभाष्यस्य(१) भारद्वानवृत्तेश्च(२) विलुप्तप्रायतया न ताभ्यां मूत्रपाठभेदादिनिर्णया भवितुमर्हति । भगवान् प्रशस्तपादश्च सर्वाणि सूत्रा एयेकदेव मनसि निधाय तानि व्याचिख्यासुरवतरणप्रतीकादिधारणे यिनेय सूचोनार्थबोधकं भाप्य(३) प्रणीतयानिति तद्वारापि सूत्रपाठभेदादिनिर्णयो न सम्भवति। तदनायत्या विद्वद्वरशङ्करमिश्रकृतवेशेषिकमूषोपस्कारेणेवेदानों सूधाणां पठनपाठनमचारस्सदभावे सूत्राणां योजनासम्भवो भवेदिति । तष ताबद्धगयता भाष्यकारस्य प्रशस्तपादस्थापि कस्मिन् काले कस्मिन् देशे आधिभार इति सम्यनिश्चयो न भवति तथापि यथा चिर- न्तनत्वं सथाच्यते। सृष्टिसंहारविधी "तिलब्धादृष्टापेक्षेभ्य" इति भाष्यमा) । अस्य टीकायां किरणावल्यां "लव्धवृत्तयश्च ये अदृष्टविशेषा” इत्युदयना- श्रीगङ्गाधापिरसोयराजशतभारद्वाजत्तिभाथ्यपुस्तके तु मूत्रेषु पाटभेदादया यन्ति शव किन्तु अध्यायाहिकक्रमयेपम्पमपि घतंत इति तत्र मूलं मग्यम् । निक्तपात्रीनपुस्तके सूत्राच्या उपस्कारसंनितमुद्रितपुस्तके मूत्र या যাত্রায় ৪০ प्रथमाध्याये ४ द्वितीयाध्याये ४ द्वितीयाध्याये । मृतीयाध्याये ३७ ततोपाध्याये ४० चतुर्थाध्याये २५ ਬd¤ਧੇ ੪ पञ्चमाध्याये। पञ्चमाध्याये ४५ पदाध्याये 30 पठाध्याये. सामाध्याये १८ समाध्याये । अष्टमाध्याये ९७ অমােঘ ৩ नयमाध्यापक नवमाध्याये दथमाध्याय १५ दशमाध्याये १८ (१) पठानाममिया किरणायलीभास्कर प्रणम्य तुमीश्वरमिति नोकघ्याख्याने भाध्यस्य च पिस्तरमवादिस्यत्र "भाप्यस्य रायणपणीतस्येति व्याख्यातम् । बनारसमस्कतसोरी. जमुद्रितक्रिरणापलीभूमिकापां ए. ९३ ५.१० द्रष्टव्यम् । अपि च भारप्रनमूत्रभाष्यटीकायां रखप्रभायां प्र.२पा ११ सू. व्याख्याने प्रतिपा दितम् । "प्रफटाकागस्तु यत् द्वाभ्यां वणुकाभ्यामारण्यकार्य महत्त्वं दृश्यते तस्य हेतु प्रत्रयो नाम पििथलायययसपाग पति रावणात भाष्ये दृश्यत इति चिन्तनशेषिकहरयेट भाष्य- मित्याच "रिति । 10) धारायाम्यामकम्य न्यासिनो निकट तालपत्रेषु मैथिलाक्षरीलिखितं जीर्णत्वात् मम नाचित्र भारद्वाजनिपुस्तकं घर्तत तत्र पत्रावानामपि शिन्यात किं केन पचेगा संयोज्याम त्यपि कर्तुमशक्यम प्रारम्भपत्रस्य प्रथमएष्ठे "शेषिकमूत्रनिभारद्वाजीपा" इति मखदर्शसान यतेऽभ्युदयनियमितिः स धर्म इति मृत्रयाख्यन गरमिनिषितस्य "पत्तिमरित्व" त्यादिलग्यम्य दर्शनात से निर्मित निर्माता । (3) अन्य यथा भाज्यत्व तयानुण्दमेव प्रपञ्च यामः । (४) न्यापक्रन्दल्यान ४०पू०प.!

·१३ विज्ञापनम्। चायव्याख्यातम् । किरणावलीभास्करे च "पूर्वप्रयोगानुरोधेनाह । लब्धवृत्तय इति । भाध्यं त्वार्यमिति भावः" इति पद्नाममिश्रेयाख्यातमा) । श्रीधराचार्याश्च न्यायसन्दल्या १२० पृ.६ " तब मुनिबंध्यघातक पक्षपरियहं कुर्वनाह। शोभनमेतद्विधानमिति!" २६७ पृ.१ "मुनिः प्राह"२॥ अपि च "प्रवरै समाख्याता पयस्त इति श्रुतिः । तत्पुचपाचन. पार ऋषिपुत्वा इति स्मृताः । " इत्यायुक्तमधस्तात् । तथा च बौधायनसूत्रे प्रवराध्याये बाहिरसगणे गौतमवर्ग ओशनससंग्रहे प्रशस्तस्य नाम पठितम्()। "प्रशस्तस्याभवन पञ्च पुत्राः सर्वे तपोधनाः ।" इति गिवरहस्य ऽपि भक्ति- प्रशंसायामुक्तम् । न्यायकन्दल्यामपि २ पृ. २४ पं. "प्रयत्सकृतापनिबन्ये ऽपि" इत्यादि । तथा गुणयन्थान्ते २८६ २२ पं. "तेनास्माभिरिह भाप्यतात्पर्य- मा व्याख्यातम् ।" अत एव न्यायकन्दल्या द्वितीयचतुर्थीदशेपुस्तकान्त । "कणादकृतमूलदृब्धा प्रशस्तभाव्यगुमावबद्धा च । श्रीधरहृदयोपवने विलसन्ती न्यायकन्टली रम्या |" इति "प्रराम्ताधार्यास्तु सिद्धदर्शनं न ज्ञानान्तरमित्याहु"रिति वेशे. पिकसूत्रोपस्कार (६ अ. २ आ. १३ सू. शङ्करमित्राः । एतेन "प्रशस्त" प्रति भाष्यकारस्य मुख्यं नाम पददेवादिशब्दस्त्वौपचारिकः । बिस्तरस्तु बनारमसंस्कृतसीरीजमुद्रितकिरणाचलीपुस्तके भूमिकायामनुसन्धेयः । . एतेन सूचकारवदेव भाष्यकारस्यापि चिरन्तनत्वं सम्भवति । यतु "इत्येतदस्मदादीनां प्रत्यक्षम् । अस्मद्विशिष्टाना तु योगिना". मित्यादि प्रशस्तपादभाप्यम्() तनु लोकिकाभिप्रायेण स्वभावोझ्या बोध्यम् । अत एव तदस्मदादीनां प्रत्यक्षमिति । अस्मदादीनामयोगिना- (१) घ. सी. मु. फिरणा. ३ पृ. २२ . । पापम् अर्पोरिदम अए । पिप्रणीत- िित पावत् । (2) "मुनिमिति युद्धामजानकीपक्षप्तिममममत्युपतपर्स माहादशेपतत्याधबोधयुक्त सोयन्युक्तं पुरुविशेश्मा । इत्यभूत ग्वार्थे मुनिशब्दस्य लोके दर्शनात" न्यायक्रन्टल्याम् । (३) "मादिरसान व्याख्यास्याम 'इत्यादि । ततः "श्रीयनसा दिग्या प्रयस्ता मुक- पाना महोदा विकता मुबुद्धा निस्ता इत्येते प्रौशनमाः । तेषां व्यायः प्रवरो भवति दि. रसगोतमोशनल इति" इत्यादि सत्यराध्याये दूष्टव्यम् । (५) न्यायकन्दल्याम् १८७ पृ. ६.। । - पू. ११५.1 ·सत्रीकप्रशस्तपादभाप्यस्य मित्यर्थः । यो गिप्रत्यतमाह । अस्मद्विशिष्टानां त्यिति ।" इति न्यायक- न्दल्या() श्रीधराचार्याः । "इत्येतदिति । अयोगिनां प्रत्यक्षमित्यर्थः । योगिनत्यतमाह । अस्मद्विशिष्टानामिति । अस्य विवरणं योगिनामिति ! ध्यानिनामित्यर्थः।" इत्युदयनाचार्या: किरणावल्याम् । गुरुशिष्यसंवादात्मकस्य शास्त्रस्य लोकिकाभिप्रायेण म्यभावाया प्रणयनादेव "प्रतीन्द्रियो बुद्धानुमेयः समवाय” इति भाप्यं सङ्गच्छते । अन्यथा "मनसा स्वात्मान्तराकादिवानपरमाणुवायुमनःसु तत्समवेतेषु गुणकर्मसामान्यविशेषेषु समवाये चाऽवितर्थ स्वरूपदर्शनमुत्पदाले()" इति पूर्वभाष्येण विरोधात् वदता व्याघात: स्यादिति । यदि च सर्वकालापछेदेन सर्वदेशवच्छेदेन पा सकलार्यवेतृत्वमेव मुनित्वमृपित्व देवत्वं चेत्यवायहस्तदा "मज्जार्म त्वस्मंद्विगिष्टानां लिङ्गम" (२ श्र. ५ आ. १८ मू.) "अस्मद्बुद्धिभ्यो लिङ्गमृ"(परित्यादिसू: कणाद- स्यापि पित्वं साधारणविशिष्टभावोऽपि न स्यात् । अपि च अध्यात्मरामाययो बालकाण्ड प्रथमे ऽध्याये व्रह्मनारदसंबादे। "तमुपायमुपाख्याहि सर्व वेत्ति यतो मशन् । इत्यूपेाक्यमाफर्य प्रत्युषाचाम्बुजासनः ॥ १०॥" "नीरामगीतामाहात्म्यं कृत्स्नं जानाति शङ्करः । तदई गिरिजा वेत्ति तद वेदम्यहं मुने । ४६ ॥ तत्ते किञ्चित प्रवक्ष्यामि कृत्स्त्रं चतुं न शक्यते । यज्ञात्वा तत्क्षणाल्लोकश्चित्तशुद्धिमयामुयात् ॥ ४०॥" इत्यादि पदता ब्रह्मयोऽपि सर्वचत्वं देवत्वं च न स्यादित्यले पल्लवितेन ॥ सम्प्रति कयमस्य ग्रन्थस्य भाष्यत्वमिति विचार: प्रस्तयते । (१) न्यायसन्दल्याम् १९५ए १८६.। (2) "अनेनन्यायिन सर्वत्र पढाय पाप माधय स्थपं वाध्यम विपर्यादितयार म्य धार्माित थियाना । समिति" न्यायकन्दल्या २६ ए. ११ ॥ (3) न्यायकन्टल्याम १८७८ प.। १४) न्यायकन्दल्याम २१६ ए. १८. निलप्राचीनमधपाटपुस्तम ९०२.२..

·पिचापनम् । आधुनिकशेषिकास्तु वदन्ति प्रशस्तपादाचार्यकृतं पदार्थधर्मसंग्रह- मस्य (शेषिकदर्शनस्य) भाष्यमया केवियषहरन्ति । तदसत"मिति । इये हि तेषां भाम्यव्यवहारामतत्यसाधिका बलयती युक्ति: सूधार्थो वर्यते येन(१) यदेः सूशनुसारिभिः । स्यपदानि च वय॑न्ते भाप्यं भाव्यविदो विदुः । इति भाग्यलक्षणस्य तथानुपलम्भात ।" तस्मानासा माध्यमिति स्फुटम् । प्रशस्तपादाचार्योऽपि स्यनिर्मितं यन्यं संग्रहरूपतयेव निर्दिदेश न भाप्यतया तथा च तस्याद्यः श्लोकः । प्रणम्य हेतुमीश्वर मुनि कणादमाद- रात्() । पदार्थधर्मसंग्रहः प्रवक्ष्यते महादय: ।” "सूपेषु वेशद्याभाघात 'भाष्यस्य च विस्सरम्बा"दित्यादि । तेषामयमाराय: अन्येषां भाष्याणां विस्तीर्यत्वात् अस्य लघुत्वे भाध्यत्वं न संभवति लघुत्वेन भाष्यत्वेन च विरोधादिति । अब समालोधयामः । आद्यश्लोकेन पदार्थधर्मसंयोऽयं न माव्य- मिति तु निर्णीतम्। प्रशस्तपादाचार्यणायं रचित इति कस्मादवगतम? प्राद्य. श्लोके तस्यानुपलम्भात् । यदि च "इति प्रशस्तपादाचार्यविरचितं द्रव्यादि- पदार्थपट्कमाय) समान"मिति ग्रन्थान्तिमपलया ग्रन्थान्तरेण वा प्रशस्त- पादाचार्यप्रणीत इत्युच्यते तदा अन्तिमपड़ा भाप्यत्वोल्लेखात कन्दलीकारा. दिभिः(४) चित्सुखाचार्यादिभिश्च(*) भाप्यत्वेनावधारितयार कथमस्य भा. प्यत्वं तिरोहितं कुर्वन्त्याधुनिकवैशेषिकाः । अपि च "स्वनिर्मितं मन्यं संपहस्पतयेव निर्दिदेशन भाष्याया". इत्याधि (१) मृत्राी यर्यते यत्र-ति पाटः परागरापपुराणे । (२) मुनि कणादमन्यतः-दति पाठ उदयनाचार्यादिभाष्यात सत्य प्रदर्थयिष्यामः । (३) संपु मूत्र प्रशस्तकादेमा भाग्य मित्यायुर राजशेखरणा पिटामनमहाशपलिते निर्दिष्टरिपोर्ट पुस्तके दृष्टधाम चित् पटाशः कचिच पदार्थप्रवेश इति मुन मायम। (1) न्यायमन्दल्या गुणयन्यान्ते २९६ ए. २२ तैनास्माभिरित भ प्यतात्पर्य मात्र ध्याख्या तम।" मय शमिया कपाटरहस्य 'प्रगस्तदेवाचार्यभाष्यव्याप्यालेन कणादरस्य व्याख्या. स्थामः।" गुणप्रकाशवियत्ताच पायटयपाऊमनियमित्यन्ये । यस्यति चभाध्यकारी विमान्ये" ति दीधितिकता एयानेकत्र । जगदीयभट्टावा: भाष्यसूती । महादेवमहा मुक्तावलीपकाशे थायुमन्ये पाणरित्युक्तमाकरे दस मुक्तावन्नीग्रन्यध्यायाने "प्राकर प्रशस्तपानभायादी" दर्शत। १५) विमुख्यां द्वितीयारलेदै घतुर्थकारकाव्याख्याने "गुणादीनां पञ्चानामणि नि पानिमियत्व इति प्रशस्तपाटभाष्यदर्शनात् ।' स्यमपि । जनेष्यपि रानब न्यायकन्दलोटोकापामचरित्रगिययादपेाऽपि तत्तदन्ये भाप्याय- नवोतवन्तः।

·६ নায়কায়ামাহ "यदक्षपादः प्रबरो मुनीनां शमाय शास्त्रं जगतो जगाद । कुतार्किकाज्ञाननिवृत्तिहेतुः करिप्यते तस्य मया निबन्ध: ।" इत्युद्योतकाराचार्यसक्तत्वात) तस्य वार्तिकत्याभावे न्यायवार्ति. फतात्पर्यटीकास्माभिर्विधास्यते(२) इत्याचार्यवाचस्पतिमिश्राणामुक्तरुन्मत्तप्र. लापत्यापत्तिः । अपि च महाभाष्यारम्भे "अथ शब्दानुशासन"मिति पतञ्ज. लिमहर्षिभिरुतत्यार भाष्यत्वाभावे "महाभाष्यार्णवावारपारीण"मिति भाष्य- प्रदीरम्भ केयटोक्तेः(1) "पातञ्जले महाभाध्ये कृतभरिपरिश्रम" इति नागेशभट्टोक्रपि(४) उन्मतालापत्वापतिश्च । उदयनाचार्येण किरणापल्याम् "भूरेप वेशद्याभावात् भाष्यस्य च विस्तरत्वा"दिति यथोक्तम् तथाऽनुपदमेव "प्रकरणादीनां चेकदेशत्वादि"- त्य)प्युक्तम् । तस्मान्नेदं प्रकरणम दिन्तु संपूर्ण शास्त्रम् । अत एव "शास्त्रारम्भे सदाचारपरिणामतया"इति() किरणायली, "शास्त्रारम्भे ऽभिमतां देवता"मित्यादिन्यायकन्दली(१) "तस्यापतो व शास्त्र कृतमकृतं स्यात् अतः शास्त्रारम्भमादधानः प्रेतायत्प्रवृत्त्यङ्गं तस्य सम्बन्ध प्रयोजनं चादौ श्लोकस्योत्तरार्द्धन कयति । पदार्थधर्म"तीत्यादि- (कन्दलीयन्यश्च सङ्गच्छते ॥ इत्यमस्य पदार्थधर्मसंग्रहाभिधस्य भाप्यत्वे आचारयधारिते। "मूचा वरयंते यच पदैः मानुसारिभिः । स्वपदानि च यर्यन्ते भाष्यं भाप्यविदो विदुः "() इति भाव्यलक्षणस्य समन्वया भवितुमर्हति । तथाहिं । "सूबा घयते यच" अस्य समन्वये ययाह उदयनाचार्य: किरणावल्याम. १०) तेन सोचमप्यतःपदं।१) व्याख्यातम्" । "यतेनाथातो धर्म व्यास्यास्यामः । (१) न्याययार्तिकारम्भालोकः। (3) न्यायमार्जितात्पर्यटोकारम्भ। (3) महामार्योत । व्याख्यातस्ये ऽप्यस्ये पट्यादिकयनेनान्याख्यातवादितरभाष्ययनमययन महाय' मिति भाध्यमदीपाददाते नागेशभट्टाः। (४) शध्देन्दुशेखराम्। (५) बनारसमस्कृतसीरीजमुद्रिसपुस्तमे ५ प १६ पः। यत्तु शास्त्र नानास्यानेपु धितता एकत्र सङ्कलप्य फय्यन्तं दति सहमह" इत्युक्तम् तदर्थस्तु सौत्रक्रममनादृत्य पदार्यक्रमणय भूत्रो सार्थबाधक समरूप भाष्य पीतयानिति यर्णयन्ति तह्माण्यातारः॥ (६) ब•.सी. पु. ए.पं.। (७) न्यायकन्टल्यारम्भ। (6) न्यायकन्दल्याम् ए.प.। (९) पराशरोपपुराणे १८ अध्याये। (२०) य. स. सी. मु. ५ पृ. १६. । (१९) अथातो धर्म व्याख्याताम इति सूत्रस्यम्। .

·विज्ञापनम् । गतोऽभ्युदयनिःश्रेयमसिद्धिः स धर्मः । तद्वधनादाम्नायग्रामाण्यमिति" पिसूची व्यारयाता(') | "एते च गुणविनिवेशाधिकारे रूपादयो गुणयि. रोपाः सिद्धाः" इति भाप्यम(२) "गुणविनिषेशाधिकारी द्वितीयोऽध्यायः । तथा ध मूत्रम्" इति फिरणावल्याम() न्यायकन्दल्याम " नायं मूधार्थः । तमेशाय दर्शयति । शन्दे विथे. पदर्शनादित्यादिना") "वार्थ सूत्रकारानुमति दर्शयति । तथा चाहत्या- दिना"(). एवं किरणावल्याम् न्यायकन्दल्यामपि तप तप पदार्थनिरूपणे भाष्यमू- लानि सूचाणि श्रीधरोदयनाचार्यादिभिरुद्धृतानि। अस्माभिश्चाये प्रदर्शयिष्यते । नप सकलसूबाणामोक्तरूपेण व्याख्यानानुपलम्भानेदं भाप्यमिति षाध्यम महाभाष्ये महर्षिणा पतजलिना सर्वाणि मूत्राण्यव्याख्यातानीति तस्य महत्त्वं तु दूरे गतम् भाष्यत्वमेवानुपपनं स्यादिति । ननु लघुनि मूचिता नीत्यादिसमस्तस्य सूत्रलक्षणस्य प्रत्येक समन्वय इव सूचार्यो धार्यते यत्यादिसमस्तस्य भाप्यलक्षणस्य प्रत्येकसूच- भाप्येषु समन्वयाभावानेदं भाष्यमिति चेन्न । उक्तदोपतादयस्थात() सम- स्तस्य लक्षणत्वे पदेः सूत्रानुसारिमिरित्यस्यान्वयः सूर्या वर्ण्यते यत्यनेन सह या स्यपदानि च वार्यन्त इत्यनेन वेति विकल्पोत्यानाचेति मूगण्या- हुरितिवत् भाप्यं भाप्यघिदो विदुरित्यप बहुवचनानुपलम्भात् यथासम्भयमेव समन्वय: कार्य इति न काप्यनुपपतिः । यदि च सूगर्यो यर्यते यत्रेत्यस्य सूधव्याख्यानात्मर भाष्यं भय. सीत्यर्थः । तथा च पराशरोपपुराणे १८ अध्याये । "पदच्छेदः पदाथोक्तिधियहो पाययोजना। प्रापेषु समाधानं ध्याश्यानं पञ्चलक्षणम्" . (१) प्रथमायाये प्रथमाहिके पाठायवेय विमूत्री । बनारसमस्कृतमोरोअद्रिकिरणा पनोपुस्तके ११ ए ..। (२).. मो.पु. ४.... () य.से.सी.मु. किरमा ४४ ए.१०। (४) सायन्दम्याम २४५ ए.१०.। (५) यापफन्टल्याम् ११ ५. ५ . । ममा फतः भूचापः माधुरेवति तस्मिक मरमारा. नुमति दर्शपति भाष्यकार: (1) महाभायोपि पा समन्यो न सम्मतीति भा.

·૧૯ सटीकप्रशस्तपादभाय्यस्य इत्यमेन पदाक्तिरपि व्याश्यानत्यानितपन्यस्य सूक्तिपदार्यात्यापि মাগ্রস্থ হহিঃ মহি লাগাইনিয়ায় 'पदच्छेदरूपस्य रायणभाप्यस्य() भाप्यत्वानुपपतः । गोडपदाचार्यप्रणीतस्य कारिकारूपस्य सूरसारार्थप्रतिपादकस्य ब्रह्मसूममाप्यस्य(माध्यन्यानुपपतेश्च। "पदे: मूपानुमारिमि:" अस्य समन्वये "रूपरसगन्धपणाः संख्याः परिमाणानि पृथक संयोगविभागो परत्यापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छायो प्रयवारचे गुणा" इतिकाबादमूत्रम् (१ अ.१श्रा ६ सू) अस्य भाष्यम् "गुणाः रूपरसगन्धमार्गसंख्यापरिमाणपृथत्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वबुद्धि- यिनाश्चेति कण्ठोक्ता: सादश चन्दसमुचिताश्व गुरुत्वद- पत्वस्नेहसंस्कारादृष्टशब्दाः समवेत्येवं चतुतिगुया: " (१० पृ. ११ ५.)। अपि च संयोगनिरूपणे भाष्ये (१४० १ २०५ ) "यथा चतुर्विधं परिमाणमुत्पाद्यमुत्ताह नित्यं परिमण्डल(३)मित्येवमन्यतरकर्मजादिसंयोग- मुत्पाद्यमुक्का पृथनित्यं ब्रूयान्न त्येवमयीत् तस्मानास्त्यजः संयोग हति। अनुमानप्रकरणे च भाष्ये (२०४ पृ. २४ पं.) "यतु यथोक्तात विरूपा लिङ्गादेकेन धर्मेण द्वाभ्यां वा विपरी सदनुमेयस्याधिगमे लिई न भवती सुखदुःपेच्छा (1) फेचि "जटा माला शिक्षा रेखा दण्ड रचौ पनः । अष्टो धिकतमः प्रेम प्रमपूर्ण मभिः । पवच्छेदादिना दाव्याता राणादिभिः। पास्वादिमिनिस्ताटोरगीतारच साङ्गताम् ।' पति पटाद्वयं देवीपुराणनामा पठन्ति तन्नग्यम मर्पदेषजास्तु स्यविरचितपरमार्थप्रणाया भगवद्गीताटीकायां मटाताया। अध्याघे १८ लोकयाख्याने । अथापकान्तसमशाखापामपि “दा सम्पु मनसो जयेषु यद प्राण जयते सयायः अत्राहस्यं विजदुदाभिहिवासणा विचरन्त्युत्वं मे' इत्यादि । अत्र "रावणभाष्यम-टा युट्रिरुपेण मनमा हप्टेप निरासतपु" इत्यादि। अपि चा५ अध्याये २८ नोकव्याख्याने । अय नियितायियये सर्वशावता श्रुतयाच "मद्विष्ण: पाम पद उठा पान्ति पुरय.' इत्यादि । अत्र रायभायम । यिप्णीयाधनमोल स्थापि परमात्मनस्तापरमं पारमार्षिक पदभिव्यक्तिस्थानम्" इत्यादि। पन्धान्ते ।। धिदिस्या घेदार्थ दशयनयापीरियतम शतलोझयाच्या पामरमणीयामरयम् । ततो गोसामाण्य निखिलनिगमानिलयम् धिना: भूधार म्याद शरण "" (4) अन्य कामको वाराण गमाविडतानां समीपे पासीत् । (1) ७.१ प्रा. ७ मा ।

·१ विजापनम् । स्येतदेयाह सूचकारः । अनसिट्ठोऽनपदेशोऽसन् सन्दिग्धश्वानपदेशं इति" (३ अ. १ प्रा. १५ स.) एवमन्यपि । "स्वपदानि च घर्यन्ते" अस्य समन्वयो यथा न्यायकन्दल्याम ९३९ पृ. २० पं.। "स्वोक्त वियोति। पञ्चावयवेनैवेत्यादिना।" २३४ पृ. ११ पं. । "एतत् स्वयमेर धियोति । प्रतिपिपादयिषितेत्यादिना।" २३० पृ. २३ पं । "अस्याथै कथयति । यदनुमेयेनेत्यादिना।" २५६ पृ. १३ पं. । "स्योक्तं संग्रह धाक्यं विधानियस्य प्रत्यक्षानुमानयोरन्तभावं दर्शयति । " एवमनेका स्व. समेव स्वपदानि वार्यतानीति सर्व समाजसम् । राजशेखरजेनाचार्यण(१) न्यायकन्दलीटीमायाँ पञ्जिकारश्यायां वक्ष्य- আযময় মাথায় ক্লানি। "इह किल पूर्वमजिहब्रह्माभ्यासदूरीकृतप्रमादाय मुनये कणादाय स्व. যীহ সুবাহী স্যায় মান্নাঘমালা पवार्थपटकमुपदिदेश । तदनु स महर्षिलोकानुकम्पया यपदार्थरहस्यमपञ्च. नपराशि सूचाणि रचयाञ्चकार । तेषु सूत्रे प्रशस्तकरदेवो भाष्यं सदगु- यनमाण महायदष्टऋविपापहारदृष्टलोकोतरवैभवं चकार । तच चत। धृत. यो निवृताः । एका व्योमवतीनाम्नी वृति व्योमशिवाचायो() जगुम्फ । द्वितीयो तु न्यायकन्दल्यभिधानां श्रीधरावार्य: सन्ददर्भ । तृतीयां किरणालीनाम्नी. मुदयनाचार्यस्ततान । चतुर्थों तु लीलावतीतिध्यातां श्रीवत्साचा(३) ब. 12) अमेन मन्यारम्भे "योमस्तिनाविभागिय न्यायमन्डली मिश्र्वािद'त्युताम् । माधिगत्य त्यस्य अधीत्यति परमार्थः । जिनप्रभविभुश्च १२३६ शाकमा पासोत तटाया। "दुर्गत्मिादिगणस्य श्रीजिनपभमुनिप्रभुरनाम । एन्जिका(म)मुपनीष विनेते (वितेने ) तिमल्पमतियो िमत्तम् । रसगर्गमित {१२२E ) शत्रर्पभाद्रपदप्तितवतुर्दशीदिबसे । भाडादाय सर्मार्थता गणयुगलपतिः । भाति फचित स्थानविशेदम्य नाम(1) (२) यामयतीयतेश्च धी उपलभ्यमानेषु पठनपाठनयोः प्रचलितपु गन्धेषु नोपलभ्यते । किन्तु व्याशिवाचाशिधादियामविरचितं सप्तपढार्थीनामझ लघु प्रकरण यो । एथ शिय • द्वित्यता लक्षणमालापि खण्डनयाटाटीकायां प्रमालखपइनप्रस्ताचे चित्सुखोटीकायामपि द्वितीय दे उताम्ति । (1) उपलभ्यमाना न्यायमीलायती प्रीधल्लभाचार्यविरचिता सापि व्यायाकाराणां प्रयतपादभाव्यस्य किरणायल्यादिवद्यारण्यानलयन नेटा परम्परा यया कचिद धितुमहति । प्रय धल्लभाचार्यश्व पायसम्प्रदायप्रवर्तवल्लभाचार्याद भिध इत्यादि सर्व लीलावती भूमिकायां प्रयश्चपिण्यामलदधिरेणेव कालेन विद्यासो दृष्टिपून करिष्यन्ति । गमित्रपानामन्तिनाथजगठीशकतानां व्याख्यानानामधाचीनत्वादत्र मानेख कता। 7 ·२० सटीकप्रशस्तपादभाष्यस्य बन्ध । चतस्रापि गम्भीरायाः तमा न्यायकन्दली प्रारभमाणः श्रीधरदेव" इत्यादि। अध चतुर्पु भाप्यव्याख्यानेषु उत्तरोतरापेक्षया पूर्वपर्यस्य प्राचीनत्वमिति नायमभिप्रायो राजशेखरस्य "एका व्योमवतीनाम्नी वृत्ति"मित्युक्तत्वात प्रथ- मामित्यनुक्तन्वादुपपत्तेश्चादर्शितत्वाच्च । पूर्वपूर्वस्य प्राचीनत्वायहे तु लीला- पत्यां कन्दल्याः किरणायल्याश्चादृतत्वात् लीलावत्यपेक्षया प्राचीनत्वेपि ध्योमवतीवृत्तेः कन्दल्यादिष्वनुद्धारात सापेक्षया प्राचीनत्वं न सम्भवति । सदस्तु तावत् सम्प्रति कन्दलीकिरणावल्योः प्राचीननवीनभावो विचार्यते । सबोदयनाचार्या युद्धिनिरूपणान्तामेव किरणावली() निर्माय परलोक- मगच्छनिति श्रीधराचार्य: प्रशस्तपादभाप्यव्याख्यानस्य समानिमिच्छन् प्रसन्नग- म्भीरं न्यायकन्दलीनामकं सम्पूर्ण व्याख्याने चकार कन्दलीयन्यस्य किरणाव- ल्याश्छायारूपत्वावद्धिनिरूपणान्तं व्याख्यानं सुष्टु ततः परमल्पेनेवांशेन यन्यः पूर्णता नीत इति वृद्धवाः । एतदनुसृत्येव किरणायलोभूमिकायर्या श्रीधराचा. यापेक्षया उदयनाचार्यस्य पूर्वकालावस्थायित्वं प्रतिपादितमस्माभिः । घस्तुतस्तु किरणावलीमवलम्ध्य न्यायकन्दलीनिर्माण या न्यायकन्द- लीमपलम्व्य किरणायलीनिर्माणमित्युभयोः सेवादनेन स्फुटमवगमेऽपि पूर्वपर- भावी नावगम्यते । तथा च किरणावल्या प्रमाणत्वेनादृतानि वचनानि() १९) किरणायलीशकायतर्दाश्त्यादयापि ग्रन्या युद्भिनिरुपणे एव समाप्ताः । अत एव सर्कटोपिकायाम् । "ननु महलस्य समाप्तिसाधनत्वं नास्ति माले कृषि किरयायल्याटो समा- फ्यदर्शनात् । अस्मविकट घर्तमाने पुस्तमें ऽय पादः मुद्रितपुस्तकं तु रोधकप्रमादात पाटोप.. (0) अनारसहंस्कृतशोरोजमुद्रितकिरणावलीपुस्तके ० ए. ५६ । "तणद्वयं लषः प्रोक्तो निमेषस्तु लघद्वयम् । अप्वादशनिमेणस्तु काष्ठा त्रिशनु ताः कना। त्रिगत्को मुहर्तः स्यात त्रिशदायधनी छ । अहोरात्राः पञ्चदश पतो मासस्तु तायुभी ।। मतुमासद्वय प्रोक्तमयनं तु अतुत्रयम् । अपनहिल या मानुषेोऽयमुटाहतः। एप देवस्त्यरात्रस्तः यतादि च पूर्वधा। देवपर्यसहसाण द्वाटगंध चतुर्यगम् । धतुगमनम तु प्रमाणे दिनमुच्यते । प्रायती सस्य ताम्यां पधादिकलाना"-.

·विज्ञापनम् । फन्दल्या क्वचिद् व्याख्यारूपेणेवोपलभ्यन्त() कधिच मूलरूयेगा(२) उदयना- चार्यमत च कन्दल्या मित्येके" इत्याकारेण दृश्यते ३) तस्मात् सम्भवति कि. रणावलीमवलम्व्य कन्दलीनिर्माणम् । किन्तु किरणावल्यपेक्षया कन्दलीयन्यस्य शिथिलत्वाता) पूर्व समीचीनस्य व्याख्यानस्य सत्यापि पश्चात् शिथिलव्या- ख्याननिर्माणस्याचार्याणामयुक्तत्वात श्रीधराचार्यमतम्य किरणावल्या खण्डनाच्च ()कन्दलीमवलम्ब्य किरणालीनिर्माण सम्भवति । परन्तु यावत्पर्यन्तमेकस्मिन् (१) न्यायकन्टल्याम् ५० १४ । मार्क पञ्चटनिमेषा काष्ठा त्रिशति काष्ठा জল খন্ম গল? নাক্ষিা নিয়ন্ধ মুনে গিয়না মুনদাৰ প্ৰমাধান এর द्वीपही मास ही मामातु' प्रस्तयो द्वादशमासा संवत्सर मतुयेणोत्तरायणम् अतुत्रपेण ध दक्षिणायनम उत्तरायया च देवाना दिनमक्षिणायन च देघाना रात्रि तथाभूताहराय सत्रयेण पनि वर्ष द्वादशाश्च वाचतुरंगम् चतुर्यु गरुण प्रक्षणा दिनमकम् पति । एवमर्नकात्र। (२) किरणायाम घ में भी म. ए प । दु खसन्ततिरत्यन्त मुखियाले सन्ततिस्वात प्रदीपसन्ततियदित्याचा । न्यायकन्दल्याम ५ ए १२ मे ।दु पसन्ततिधर्मयो अत्यन्तच्छदाते सातत्याहीयस तिदिति तार्किका ।" জিয়াম ৪ ৫। মথা প্রকাঘ বানানানানীয়রা বন্যায় पारफन्दन्यार ए २१ प । 'पयाहाटोलका । समानाममानज्ञातीपध्यपकंदी समणा ।' एवममेकत्र । {३) किरणायल्या कालानरुपणे। प्रत्यापाययोरुत्पत्तिर्गुणे पक्ष्यते । ते पुषस्थविरयो. चर्तमान कालमनुमापयत । कयम । यातरतपनपरिस्पन्दातिरिक्तशनि ति स्थविर पुबानम धि सत्या परत्वमुत्पदामानमसमयायिकारणवत कार्यात् । ति स्थिते म्यादीना व व्यभि चारे सपनरिस्पदानां च यधिकरणये सदच्छिन्द्रध्यसम्पागसमयायिकारीमति शिजायते', 'स्थविरादी परस्य तपनपरिस्पन्दप्रकर्षद्धिजन्य तदनुविधायित्या ।" न्यायकन्दल्याम ६५ प १४ प । श्रादित्यपरिवर्तनाल्पोषस्त्यभूणत्यनिधन्धनो पुषस्य विरयो परापरव्यवहार प्रत्येके । तदयुक्तम । प्रादित्यपरिवतनस्य युधयावरयो सम्बन्धाभायात मसम्बद्धस्य निमित्तत्व दातिप्रसङ्गात् ।' किरणायल्या मण्यानिरूपणे शत पिपोलिकानां मया निमित्य कथम् गुणायिय गाणो ध्यमद्वार भाषणानुपपोधिनस्य तुल्यत्यात् । न्यायकन्दल्याम ११६ पू५॥ शत पिपीलिकाना मया निहतमिति मन कप शत গ্রাফ খনি জাগয়া নাম হয় নঙ্গ বা জামায়া মন কারি यिप गोण सत्य के समर्थन्त' (४) किरणायल्याम ५०प इत्य पक्षाढय प्रसिमियतभोक्रधिष्ठिता. जीवन ------------nmanarararmmaamप्रिय प्रसिद्ध- " " पक्तानामपा p " न्यायकन्दम्याम ए २२प ‘ল ৪ ঘৱায় ৪ামা বানাবেন शिष्टात्मसम्बन्धस्याभायात। (५) न्यायकन्टस्याम् १० प २०६ । तोपि शब्दो मात्माण मात्मानरयान स्यात अनेकप्रतिपसाधारणत्यादित्य !"

·२२ । सटीकप्रशस्तपादभाव्यस्य यन्ये ऽपरयन्थस्य तत्कर्तुबा नाम नोपलभ्यते तावत् पूर्वपश्चाट्दापनिर्णय सम्यम्भवितुं नाइतीति ग्रन्ययोः पूर्वपरनिश्चयाभावे ऽपि श्रीधराचापादयना- चार्ययोर्यथा च समानकालावस्यायित्वं सम्भवति तथा किरणावल्या उपसं. हारे प्रपञ्चयिप्यामः ॥ श्रीधरभट्टाचार्यस्य माता अच्छाका() अव्योंका) वा पिता चलदेव घनदेशापरपोये गोडदेणे() राठापुः दक्षिणभागे भूरिसृष्टिगामे निवास- श्चासीत् । अयं च पाण्डुदासाख्येन कायस्थश्रेन(४) प्रार्थितः यधिकदशन- रनवशे तशाकाब्दे (१३) (मुं न्यायकन्दलीयन्यं प्रणीतवानिति तय न्यान्तिमपोनिश्चीयते तयाहि । भासीदक्षिणराठायां द्विजानां पुण्यकर्मणाम ()। भूरिष्टिरिति यामा भूरिसृष्टिजनाश्रयः । অর্সায়নিক্সায় বিনিম:। जगदानन्दकृदन्यो(१) वृहस्पतिरिव द्विनः । सस्माद्विशुदगुणरवमहाममुद्रो विद्यालक्षापमवलम्बनभूरुहाऽभूत् । स्यन्छाच्या विविधको तनदीप्रवाहप्रस्पन्दनौतमबला(बलदेवनामा । किरायल्पाम १० ए० ११ १ । 'अन्ये वात्मान्तस्यायवादिति अनेकतिपतसाधारण- स्वादिति हेत्व यति स तु सन्दिरसिद्धः।" विश्वनाथपञ्चानना अपि एतदभिप्रायेणेय छिद्रान्तमुक्तायन्याम । 'पानियतकत्यानं सत्र नित्यादिभिवा यात्वसख्योत्स्टाते यथा सेनापनादानि झन्दनीकारः। प्राचार्यात किया दिक्रमेय बहुत्यं मन्यन्ते तमा चत्रित्ववाटिथ्यापिका यान्यायातिः । सेनाधनादात्य पि त्रिज्यादा बिलाटागदी दोपाल ।' महादेवभट्टास्तु पाटम प्रक्षिप्सत्वनावधारयन्ति । अस्मन्मुद्रितपुस्तके २ • ६ प। (१) अयमपि पाटो राजशेषरेण न्यायकन्दलोटीकायामुः। (अम्माति-पा.पु.। (३) तदुक्त यतिसमतन्त्र । "यादेन समारभ्य भुवनेशान्त शिवे । गोटेशः समाख्यातः सर्वविद्याविशारदक्षि! प्रयोधचन्द्रोदयनाटकषि प्रधमाके। "गाह राष्ट्रमनुत्तम निरूपमा सत्राषिराठापुरी भूरिष्ठिकनाम धाम परम तत्रोत्तमा नः पिता" रस्यादि । (५) न्यायफन्द्रल्याम मस्कार २६ ए ६५ । "गुणवाभरणः कापायतितमः पागदास। (५) नघयसपाले ति चित् । तत्र कैचित मंवत्सराब्द इत्य कल्पन्ति स प्रामा ठिक । ८४५ वेक्रमसंसरे प्राविभूतस्य शङ्कराचार्यस्य समानकालापापिनो मनमिपत्य यघनानां वन्दन्या प्रमाणात्येनोपन्याठात् । (६) भरिकमंगाम-पा.पु.। (१)गदानन्दनात-पा.पु.। (८) प्रस्टसम्पदलो- इति कृतित् ।

·विज्ञापनम् । तस्याभूरियशमा विशुद्धकुलमम्भवा । अच्छोफेयर्चितगुणा गुणिनी गृहमेधिनी ॥ सच्छायस्थलफलदो बहुशाखो द्विजाश्रयः । ताभ्या (') श्रीधर इत्युचेरर्थिकल्पद्रुमोऽभवत् । असे विद्याविदग्धानामसूत अषणाचिताम् । चट्पदार्थहितामेतां रुचिरां न्यायकन्दलीम् ॥ यधिकटोतरनवशतशाकाब्दे (६१३) न्यायकन्दलीरचिता । श्रीपागडुदासयाचितभट्ट श्रीश्रीधरयेयम् । श्रीधरभट्टाचार्यरचिता अन्येऽपि यन्या न्यायकन्दल्यामुट्टता यथा अद्वयसिद्धिः (१) । तत्वबोधो या तत्त्वप्रबोधः (१)। तत्त्वसवादिनी(४) । सग्रहटीका() च। भगवद्गीताविष्णुपुराण-प्रीमद्भागवतादिटीकाकारश्रीधरस्वामी() त्य- स्मात् श्रीधराचार्यादभिन्न एव । . (१) तस्या-पा पु। (1) न्यायकम्ल्याम ५ ए ४६ । (३) न्यायकन्वल्पाम १५६४६ । (४) न्यायकन्दल्याम २ प ५ प । (५) न्यायकन्दल्याम १८ प २० पै । (6) थोधरस्वामिना तु विष्णु पुराणटीकायामुक्तम । भोच्चित्सुखागिमुख्य रचितध्यारया निरीक्ष्य स्फुटम सन्मार्गेण मुघोधमययतीमात्मप्रकाशाभिधाम । श्रीमद्विष्णुपुराणतार्थाित कती यति श्रीधर स्थामी सद्गुरुपादण्यामधुप माधु स्यधीशुद्धये ।' इत्युक्त्या विमुखमनिम्तमयात पश्चाभावो श्रीधरस्यामाति सम्भयति । चित्सुखमुनिम्तु वि टारयपसमणत किञ्चिदेव पूर्वकालायस्थायो चिट्यारयश्च ३१ शाकय पासीदिति तनता मपत्रादधगम्यत । तयादि। येदान्ताल्पतरुकता व्यासाश्रमापरनामधेयो मलानन्दो " यथार्थानु भधानन्दपटगीते गुरु नुम "अपि च "प्रानन्दात्मयतीश्वर तनिश वन्दे गुरुया गुरुम' इति कल्पतरूपन्यादनुभवानन्दशिष्य प्रानन्दात्मयतोश्यरशिष्य इति सियति । विद्यारययमुनिभिन्तु पञ्चदश्या 'नम श्रीशङ्करानन्दगुरुपादाम्बुजन्मने" इति। विधरणप्रमेषतयोऽपि" 'पच्छ कंगनन्दपद गुटख्त इत्युक्तम । शङ्करानन्दश्च गोतातात्पर्य घोधिन्याम भया प्रmय स्वगुम्मान न्दात्ममरस्थतीम 'एतेन पिटारययस्य तथामनानन्दस्पाधि परमगुरु प्रानन्दात्मपतिरिति सि उमा शव चित्सुखमुनिशिष्य तन्याटीषिकाटोकाकार मुखप्रकाशमुनि प्रणति वेदान्तकन्यारा यमलानन्दो पचा मुखरकाशशिन तं नामि धिप्रागुरुम' एतेनामनानन्दस्य परमगुरुश्चित्सु खमुनिरपोति सुख प्रकाशामलानन्दविवारगयाना समानकालाघस्यायित्व सिस्टम । मुखप्रकाय रुततत्यादीपिकाटीकापुस्तकं तु विक्रमीय १५५० संग्त्सरे लिखिते घाराणसोस्वराज्ञकायमस्कृत विद्यामन्दिर वर्तते विद्यारयदत्ततामय तहमपश्च १३१३ शकाल कति मानन्दाप्रमपया से ख्याया निर्दिष्टमितिसमें समश्नसम ।

·सटीकप्रशस्तपादभाष्यस्य
स्मृत्यर्थसारकता श्रीधराचार्यापि कन्दलीकारादिन्न एघ । तषित
नामभेदात् । तदुक्तं म्मृत्यर्थसारान्ते ।
इदं स्मृत्यर्थसारं हि स्थूलस्मरणहेतुना ।
नावमान्यं सर्व
मल
पश्यन्त्येव
स्मृत्यर्थसाराख्यं नागविषयवार्यासूनुयन्वना ।
श्रीधराचार्येण स्मृतिविदा कृतं हि विष्णु*** ॥
श्रीकराचार्यश्रीपत्यादयस्तु नामत एव भिन्नाः प्रतीयन्ते किं पुनर्वि.
पयभेदप्रदर्शनेनेत्यल पल्लवितेन ।
बहुश्रुताः॥
-
साङ्केतिकचिह्नविवरणम्।
पा. १ पु. 1-पाठोऽयं प्रयमपुस्तके ।
पा १ । २ पु. ।-पाठोऽयं प्रथमद्वितीयपुस्तकयोः ।
पा १ । २ । ३ पु. ।-पाठोऽयं प्रथम द्वितीयतृतीययुस्तकेषु । एवमयेऽपि ।
मूले १ पृ. २ . ।-मया एकेकस्य पदार्थस्य निरूपणमेकेकलेख.
विभागे धिन्यस्तम् तथैव टीकापि विभक्ता इति मूलेन टीकाया: संयोजना-
र्थमस्याष्ठीकाया मूले प्रथमपृष्ठे द्वितीयपना योगः कार्य: । एवमयेऽपि ।
१ अ. १ आ. १.।-प्रथमाध्याये प्रथमाहिके प्रथमसूधम् । एवमयेऽपि ॥
१ . १ पा. १ मू. ।-प्रथमाध्याये प्रथमपादे प्रथमसूत्रम् । एवमयेऽपि ।
ब. स. सी. मु.पु -बनारससंस्कृतसीरीजमुद्रितपुस्तके ।
संवत् १६५० आपाठकृष्ण ५
যিয়ীধায়মা
वाराणसीस्थराजकीयसस्कृतपाठशालायाम्
द्विवेदोपाख्यः ।
युस्तकालये।
DIRE

·॥श्री अथ कणादसूत्रप्रशस्तपादभाष्ययोः सम्बन्धस्य सूचीपत्रम् । पष्ट-पटो ... पापा १ १ उद्देशप्रकरणे। भाष्यम् सूत्रसंख्या प्रणाम्य-महोदयः ६.-१४/१५ द्रध्य-हेतुः तच्चे-देव अ.पा ११ ११२।३।४।१४) tics600 अथ-नभिधानात प्र.१ आ. १.५१ . ... ११ १०.--१०१२ । १३ गुणा:-चतुर्विंशतिर्गुणाः . १ प्रा. १.६ १४।१५ १९-३18II उहा-नायतराणि.. अ. १ श्री. सू.. ११--५२११३/१४ सामान्य-लभते प्र.१ श्री. २.३।४ १५११६ १३-३० । २१. नित्य-त्यादिशेपा एघ .. ... प्रयुत-समवायः ... १५-२० सायंवैधर्म्यनिरूपणे पएणा-स्वाति ... अस्मिन् सूचीपत्रे यायावदाम्यस्य मुलानि यानि यनि सूत्राणि तानि संख्याद्वारा प्र. काशितानिया मित्र एटमण्टो निर्दिष्टम ७~१४ तब्वे देव प्रयात सलमएम् धतु. देशपहिस्थस्य सम्पवरचाटनाभिध्यतामादेव'-पलि भाज्यस्य मूलं . १ प्रा. १ स. ४ प्रय माध्याये प्रयमे प्राहिके धतुप सूत्रमनेनेव क्रमेण स्वंशनुसन्धेयम । (क) रन मात्रमप्यत पद व्याख्यात स्यादिति सियावलोकन () म अधाता धाम घ्याख्यास्यामः । यसोयुटन वहमिहिक धर्मः - অন্যান্যয়ামাথমিন সিধুৰী শ্ৰঞাননি রিয়াজ। +.५ प्रा. म. १६ । २० समद्रयान्तरस्यानपान सूत्रे भाष्यक्षता म व्याया। (ग) भाव मनात ध्यायात शितिकदुपएकारपदभ्याम् ।

·- कणादसूत्रप्रशस्तपादभाष्ययोः सम्बन्धस्य पृष्ठे पड़ी भाध्यम सूत्रसंध्या पाश्रितत्वं-द्रव्येभ्यः १६--१८॥ द्रव्यादीनां-नेकत्वं च १६-२३. गुणादीनां-निष्क्रियत्वे अपमा-१५ १६१७ का २.अ. भा.१.१५॥ १०-५६०. द्रव्यादीनां कर्तृत्वं च अ.१ श्रा. १५. मा. २ ( म.३१ १ पा. २ मा • कायंत्यानित्यत्वे कार गावतामय १८-१२... सायासं-दिभ्यः १८-१९ द्रया-द्रव्येभ्यः १९-१।२१३ सामान्या-चेति अ.१ प्रा.२ सू. १० ११२ । १४ । १६।३१.७ पारस शो १.१श्रा १सू. १०१२।१५। २०-१३।१५।१६ एपियादी-विशेषवत्त्वम् १८(घ)।५।प्र.१० पा. २ .. k .." २१-११... अनाधितत्व-द्रव्येभ्यः २१-१६।१० ... पषियु-जातिमत्त्वे विति-घेगवस्यानि .. अ.५ था २ सू १।२।३।। ५।६11१२॥१३॥१४॥ भा.सू. १0 14.. मा २ सच 1 (क) सूत्रारमगुणयानितिपदमगुमितिपद ध व्याख्यातमनेन भाष्ययन्येन । (प) सत्ताया गुणकमोतिरिक्तत्य प्रतिपादयतोट मूत्रम् प्रति गुणकर्म च भावादिति मेव रेसुना गुणकमाभायो गुणकर्म म पर्तत इति भूगभिमाण गम्यते । (7) बुद्धिमादन्यकथनात घ्याख्यातम् । (घ) स्यात्मन्यारम्भकत्वमितिश्चमात व्याख्यातम् । (} স ন য় মাযিায়ােম জ ঘানিয়া কিন্তু গােিজগে- हापिरस्पसार गका यितिकताम् । निमित्तकारणस्यमपि ध्यायेत्यभिमाप उपस्कारका काम । भयमसे एक द्रव्यस्य सयोगद्वारा स्वात्मन्यारम्भमत्वमाशिष्टम् । (1) यपि पवमाध्याय प्रयमाहिले वहुनि मुत्राणि हम्मादी कर्मण प्रतिपाकि पन्त तथापि एशियाटिनाबा ले सूत्रकोनात ना निमितानि सानोति।

·... ... सूचोपवम् । एछे पड़ो भाष्यम् सूचसंख्या २२-११।१२ पाकाश-देशत्वं च... अ.पा.१.२२१२४। एथिया-धत्वानि प्र.प्रा.३ चतुणों हमारम्भकत्व- अ. भा.१.१।२।३।। स्पर्शवत्वे .... प्रयाणां-द्रप्रत्यानि प्र.मा.१.११२।३।६.० 'योरस्वं रसवत्वं घ प्र.मा.१२ १०.प्रा. ११.०1१८.५ पा.२.३ ... ... भूसाम्मनां वैशेषिकपुर ... यवत्वम् (प.२ पा.१.१.२०६1.8 मा.सू.११।५ पा.१. १०।१८11.३ पा.स. वित्युवकात्मनां चतुई ४।२०।२०.६वा.म. गुणवत्वम् शप.पा.२.६.० भा. १. २२.२ पा. २ म.श.पा.म.१३॥ ४।५।६।।११ ५-४५ पाकाणा-यत्वम् 4.२ प्रा. २.८।१२।। २५-१०।११... विककातपा:-कारण प्र.क्या.१.३१पा. १.२४॥२॥पचारम. २२ फारणे विफ। सिति-योगः प्र.२ था.१६.. २६-१३ । १४... एवं-सदुर प्र.पा.१.१३।१४.५ । पा.२ म.२१॥ () খামারগ্রাহমাতাপ্রিয়তায় দ রনি মাত্রা। माया प्रत्ययः एम्पुबमाधारकासस व्यापकतामसार सम्भो उपस्माIERE IST. पदादिमागमां बारामाण्य काम हात समान प्याडामा मयत पुगपति- प्रस्थपानां पर भावादिम्तिीत-हारकात ति उपसावितिसम्मतःपासाबार कालापति बन्दसारसम्मत () खानेनिATEDuratidinearn हामायाजमायामा परमशिलामा उपचा गुदraminापारमा तुम्हारा.. स्वंघ ...

·. .. .. ... ... ७ ... कणादसूत्रप्रशस्तपादभाध्ययोः सम्बन्धस्य पृष्ठे पट्टी भाष्यम् मुजसंध्या पृथिवीनिरूपणे प्र.२ पासू.१६॥५४ मा १०1११ पृथियीत्या-सस्कार: मू-११॥ अया १सू १६ १२।१३.१४४ १०.१८10 आ.२२ अ.५ प्रा.२ १ -१५ तिताधेर गन्ध भ२ आ.२ सूख)२ रूपमनेक-रसुरभिश्च स्पा-पाकजः सू गो २२-१८।१९) ४ भा. ११(च)11Tge) सा तु करी च २०१२१ आपमू २०११ त्रिविध-सजकम ४ मा २ सू.१॥ शरीर-मयोनिलंच प्र.४ प्रा.सू.५ सत्रायोनिज-णा अ.४ मा २६1011 २८-१1३1४५ मण्डनम् ११ । १०।। रन्द्रियं-घाणम् पप्रा.२ ५ २८-01 व ४ प्रा.२ सू खि ૧૦ ૧૧ .४ प्रा. २।३।४।७.८ पा. २ मू ५ शरीरस्य पञ्चात्मझायस्मिक स्वातिपंधपराणि सूत्राणि । ९० श्रा ९ सू. ७. शरीरसदययययो परस्परभेद प्रतिपादयती सूत्रम् । एतामि भाध्यक्षता न ध्याश्यानानि । (क) ययोत्तरफर्मकथनात् सस्कार हिद' तय भयोगानामयोगपटात मानाकम्मति कायनात सयोगापि । एघमयोऽपि पथासम्भयमहनीयम । (ख) गन्धादयो यत्र कारणगुणक्रमेणोत्पटान्ते सत्र स्वाभायिका महिसमीरणे उपल- भ्यमानो गन्ध समीरणस्येति पुष्पवस्त्रयो सनिकपि प्रय गन्धो न वस्त्रस्य स्वाभाविक: सस्य कारण गुणानन्यत्वात् तथा चश्यकारेण व्याख्यात सूत्रम। (ग) परसगन्धस्पी इत्युपस्कारकारयितिकारी। (घ) नित्यसामान्यलक्षणपरं मूत्रमित्युपस्काराभिमहिः । परंतु वितिशता माठ कि चिटफारणयदजन्य नित्य विनाशापातयोगि वस्तु अवधिमा मूलकारणमिसि व्याख्यातम् । एवं जलनिष्पणादापि बोध्यम । मनित्य अभिय पतिप्रतिषेधो मित्य विमा , सम्भवतीत्यर्थ म सेन निस्य परमाणुरस्तोति गम्यते परमाणुप्रस्ताये कथितस्यात् । एमपि। (च) घट्यपि परिमण्डल पारिमापडल्यामप्ति उपस्कारकन्मते संघामात्रमिदं सर्व तथापि पारिमारहावशिष्ट परमाणुष्प द्रव्यं नित्यमिति नित्यदृष्यस्य दुर्भिवला रति विसिकता व्याण्यातम । (छ) अयोनिजशरीरे प्रमाणानि दर्शयन्त्येतानि सूत्राणि कथा र सामान्यरूपेण ध्याण्या ममि भामिति ध्येयम् । (a) विषयपठस्य सूत्रस्यस्य व्याख्यधारस्य भाष्यम् । ... १९" विषयस्तु-दति .

·पृष्ठे पड़ी -२२१२३।२४ ३२४ सूचीपतम् । भाष्यम् सूत्रसंख्या जलनिरूपणे प्र.२मा १२.४ मा १५. ११२या मशमा. अपस्वा-द्रवस्वम् १सू.१५ या २३ । ४।५।६।११(क) (अ. ४ मा १सू.१।२।३।४।। साश्व-समर्थम् प्र. ४ मा.२ १।६।। ८।८।१०।११19.. मा १सू. २०।२१ इन्द्रियं-रसनम् प्र.पा.२६ (अ.भा २ म.खपा. विषयस्तु-फरकादिः ३६-३1३1४1५ २ म.) -एम स्पर्शः ... तेजोनिरूपणे सरमा १३७.४ प्रा.१ सजस्त्वा- मू-११॥५ग्रा. म.)। प्र. २ सा. २.४.५ पा. १सू.१० ४ प्रा.१सू. १।२।३।४।। सपि-प्रयम्.. म. ७ मा ११.३० । २०१७) ४ पा.२.१० शरीर-समर्थम् प्र.४ मा २६॥ 1 ॥ ૧૦ ૧૧ ३-४।५।६ प.पा.२.६ विषय-फरच प.8 पा. २.१ सत्र भीम-स्वभावं प्र.५ प्रा. २ मू. १३ इर--11१1११ पचन-रिति ... रन्द्रियं-चतुः ... (क) पृथ्र्यपटेलेषां मूत्रायां जले सयोगयन्ये प्रमाणता पाध्या। (८) करकायुत्पत्ती हेतु प्रसिणार्यादर्द सू शकापा बसले प्रमायम् । (ग) सामान्यताभिधीयमानस्य मुपस्य विशेषतो प्याख्या प्रत्यमामा समापि। (घ) दज संयोगवा मार्न पूर्वोत्या पाध्यम । (0) मिलपियादिधदावे पुलिस परमिट मिति वितिया पूर्वज्ञातम् । (1) इमनमायावसयमानम उमममहष्टवारिििह महित मा.

·पृष्ठे पड़ो कणादसूप्रशस्तपादभाध्ययोः सम्बन्धस्य माध्यम सूत्रसंध्या वायुनिरूपणे १२ सा.१४/प्र.पा. घायुत्वा-वनात संस्कार म. १३ । भ.५ ग्रा. ४४-१1३1३ ४५ . १४) स चाय-प्राख इति (अ.प्रा.सू.१।।३।४।। २०२मा.स.११११२११३ अ.४ प्रा. २.१० प्र. मा १२ २०११ अ.४ २ स.६ ।। 1901 ११ भू.८ प्रा.२.६ म. सा. १सू. १०॥ ४४--16 तरा-समर्यम् 48c 4: 10 इन्द्रियं-त्वगिन्द्रियम् ४४-१० ॥ ११॥१२ विषयस्त-समयः B8-१३।१४ तस्या-तृणादिगमने- १५ १६ नेति ४४-१६190196 प्राणो-तभते Ple) } म. ४ मा. १.01. भा. १. १४१ १५ सृपिसंहारविषिनिरूपणे ४८.-.-1100 (अ. भा. १ मू. १८१६ ( ११.१२।१३ वालेण-विनाशः स. ५ मा २ मू.१ छ। १४।१४ श्र.सा. २. १० (छ) *. २ प्रा. १ मा वायुसंता कमिति प्रतिपादनाय प्रयत भू न व्याख्यातम (2) या पटलीपद्दिष्टया) यापुमपोगे प्रमार्णमदं यांच्यादिपु raman) (স) রামায়ত্বেgয়র মায়েমেলি ফুকাযি হয়ঞ্জাজে। (1) पदव्यपरीडापकरणे सामान्यतः अभिधीयमान सम पुनः पशियाटिकायं द्रव्य प्रिविमित्याटिपूर्व कार्य चिच्याटीना दियधरण कायापोधितया विशेषतो व्याख्यान माधमन्यथा मरेण स यिधावते. स्वयंवद्रप्परोयाध्या परमारयन्याः (1) सामान्यताइष्टाचाधिशेप इति सूत्रम अवशेषावित fadaiविपित कर मावत विवाष ध्यासाप्यातियो वायुस्वमित्यादि प्यास्यात विक्षता मावा काय भानुमानर्माण अभ्यारितत्त्वति। 1) ईयर का मजा लिन मा प्रतिपाटा म मा फर्मपट कायपमिति वियतिकत.। एवं ध परमेया को कार्यमा प्रति कारण गिदर्यात भगवान भाष्यकार: । (1) चित्रीकर्म कुतो शायत सातिगदना मुरम् । सम्मेढे निदर्शन मम रममा (8) विभाग डिनन्यायतियार - ·(अ.२ मा १म. २४।२५) ... । ... .. सूचीपचम् । पृष्ठे पट्टी भाष्यम् मनसंख्या अा.२.११ १२ । प्र.. तथा-विनाशः ge-१५११६।१७ प्रा. २ सू १० ४८.--१७११८1१९. तत'-कालम् ४८-१९२० (अ.५ मा २ सू १२ (क) । अ.. ६१।२२ ततः-स्तिष्ठति पा. २ म. एखो 1 अ. १० मा. २ म.) तदनन्तरं-स्तिष्ठति अ. १० मा. स.अ. भा. २ म. अ५ पा. २ स. १०.१० आ. तस्मिवेध-तिष्ठते ४९.-18 २.अ. प्रा. २. तदनन्तरं-स्सिष्ठति अ.५ प्रा. २. १२। अप्रा. १० मा २२ ४९-१८re १०।११।१२ एवं-संयोजयतीति १३।१४।१५ १६।१७ ... ... . . ... श्राकाशनिरूपणे* अ.२ १२.२०॥ २९ । ३० । ५८-५1110 आकारा-विभागाः ३१ । अ. पा.१ मू. २२ ५८-१० १२।१२।१३ शब्द:-लिङ्गम् १४ ५८--१४।१५ शब्द-सिद्धम् प्र.२ आ. १.३० ॥२९ ५---१५.. तदनु-पृथत्त्वम् अ.२ आ. १.३१ ५८-१५। १६... विभव-परिमाणम् .. आ. १. २२ (क) जोयायुशर्मकयनाय प्रपतमिदम् । (ख) संयोगस्य कमादिजन्यायप्रतिपाठक सूत्रम । (ग) संयोास्यासमाविकारणात्यं प्रतिपादपसि मुत्रम् । श्रा• १.५ इट ब्णदय प्राकाशे न सन्तीत्येतसपरम 1 स. २०111 मतामि अाकाशानुमाने सांयमतखयहनमस्साये मूत्रकता उतानि न माभिः व्याख्यातानि। (घ) प्रथमानुमानप्रोगेण व्यायाले । (6) द्वितोपतातोपानुमानप्रकारेण व्याख्यातम् । ... ... म.

·एष्ठे पट्टो .. कणादमधप्रशस्तपादभाष्ययोः सम्बन्धस्य भाष्यम् सूत्रसंख्या ५८-१६1१0" शब्द-विभागाविति अ. २ पा. २ स. ३१) ५८-१०। १८ । १९ चतो-नित्यम् अ.२ प्रा. १. २८ ५८-१९।३०... सर्व-भावेन अ. २ मा २ स. २१ ५८.-२० श्रोत्रं-धिर्यमिति ख) ५८.१।३।३ ... ... प्र.२ ग्रा.३ कालनिरूपणे १५1१६-१७ १८ काल:-सकालः अ २ मा. २.६ -१८।१८।२०सर्य-व्यवहारहेतुः ... प्र.२ प्रा. २ स.। (ग) (अ.ग्रा.स .२प्रा. १ म. ३१(घ) 14. आ. १ २.२५। श्र.० मा.२ सू. १३-२१२१२३) तस्य-विभाग रति ६४-१२ ६४.-२ ... ... तस्याकाश-सिद्ध ६४-२३1४।५ काललिङ्गा-दति ... म २ आ. २ म. प्र.२ प्रा. २१. दिनिरूपणे १६-२०।२१।२२? दिक्-निमत्तासम्भ. २३।२४ य. २ मा २ सू. १० वात ६७-१ २ मा.सू. १२ । अ.२ आ. १स.३१ । प्रा. १ सस्यास्तु-सिद्धाः २४. ० . २ सू. २२ कारणे दिक। (क) अस्य महतिः कन्दलीकता कता। (ख) सूत्रस्थस्य पत्रिशब्दस्य व्याख्यति मन्ये । (ग) कारणे सोत्पत्तिमतां कारणे फाल इत्याख्या कालायसिमुपदार्थः । (घ) नियमेनेरुपयकृत्यमेकत्यमधिधत्ते रत्युपस्कारकता ध्याख्यातमाएटिनिम्पोषित (6) कारणपरत्वात् कारखापरस्वाच्च पास्वापराये पति पाठः कन्दनीकारजगदीशयोः सम्मतः । परस्यापरत्वे रति नास्ति उपस्कारयन्ये । सात सयोः टीकयोः । (4) गोटिंग व्याख्याता इत्येतस्मृवमुपस्कारकता दिशः परममहरिमाणे मुक्तिपरतथा कारणे दिगितिवधनापरममवारमाणमित्युतम् ।

·ভীবন । मूत्रसंख्या पृष्ठे-पड़ो ६२-३१३१४१५ ६०८१० মাহম दिग्लिङ्गा-चेति ... अं.२ मा २.१३॥ १४॥ १५॥ १६ आत्मनिरूपणे* आत्मस्वाभिसम्बन्धादात्मा ६। 11 तस्य सोल्या-वर्शनात प्र. ८ पा. १मू ३३ मा । १० [११) शब्दादिपु-तेनात्मा • ३ ग्रा. म. २ । ३।४। १२११३.१४ समधिगम्यते ५ (स)। १८(गो १५ । १६ . म. ३ प्रा. १सू. १८ १६19019 शरीर-नुमीयत " १९॥२०॥२१ ६०-१२३४५ ६ toil० प्राणादिभिश्चसि- -व्यतिरकाविति प्र. ३ आ. २ मू. 81६161 ।१०।११।१२।१३।१४ १५ १६ १७ १८ (घ) प्र. ३ श्री. २.४।२०।। अ.६ पा. १९५। . प्रा.२.६ । •० प्रा. १ " १०.११११३ १३.१४११५ १६199 तस्य गुणाः सद्विना. शकत्याद्विभागः . 'करणम् " मनोनिरूपणे th-100 मनस्त्व-धान्तः- अ. ३ आ. २.१ १११ १२ ११ १३/१४ तस्य गुणा:-योग अ.३ प्रा. २.३।०० ग्रा.१ १५1१६ विभागा सू २३ । न. ५ प्रा.२ म.१७) * ३ श्रा. १ मु.५।६।न घ्याण्यास द्वे सूत्रे। (क) यथ्य करणं तत्कनुप्रयोज्यमित्याठिमा उपकारकता पूर्व मध्याख्यासमिति । (ख) स देतासाधको तुः अनपदेश इति सूतीयमूत्रार्थः । कारणेषु देदिकारणेपु अवययेषु प्रज्ञामात भानाभायात् ति चतुर्थ मन्त्रार्थः । यदि परमाणापु ज्ञान सात तदा तदारण्येषु कार्यपु धानात चानप्रसङ्गादिति पञ्चमस्या तथा च सामान्यरुपेण अनस्याटित्यनेन घ्याख्यातम्। (ग) प्रास्मेन्द्रियार्यसमिति सज्ञान मुस्पटाते सदनाभासमित्यर्थः ज्ञानमुभषया आत्मनि लिगम जान कचिदाचित कार्यस्वाद्रपयत् पति वा प्रत्यभिज्ञापतथा घा योरमद्रावं मोई स्यामीति इत्युपस्कारलतः ! (घ) सामान्यायेण पृय पक्षसिमानापमा व्याख्यानमिदं भाप्यम् । (3) कन्दलोर्टष्टव्या। (4) त्या कन्वती दृष्टया। २ ·१० पृष्ठे-पडा कणादमुपप्रशस्तपादभाप्ययोः सम्यन्यस्य भाष्यम् मूत्रसंख्या मूतत्वात् परत्यापरः त्ये संस्काररव अ.प्रा. २ म.) दए--१६।१०॥ अस्पर्ग-सत्यम् प्र.२ आ. १.२१ " १८।१९. क्रियायत्त्वान्मूतत्वम् साधारण-दनत्यम् करणभायात् परार्यम् गुणवत्वाद्रव्यम् १९॥ " + १८२० .. अ. ३ मा.म.२ " २०... प्रयामा-चेति " इति द्रव्यनिरूपणं समाप्तम् । २४-६।... . गुणनिरूपणे । अ.८ आ. १.८.५ मा म.२१ अ.आ. १.१ रूपादीनां-निष्कि १५(ग। १६ । अ. १ आ. १ यत्वम् स. १६. प्रा.२.३ । 81(च)। ११। १२ । १४ । १५ । १६(2)।२३।५। रूपरम-मूलगुणाः बुद्धि-अमर्तगुणाः 4 ८५--३।४ ।१० ॥ संख्या-उभयगुणाः " .. संयोग-अनेकाथिताः अ.१.१.२५५च) (क) एका टिक प्राधारतया ययोस्तो एकदिकका मूतौ ताभ्यामित्यर्थः मूत्रत्येकदिकपदस्य। तथा च मूत्राभितविमिदं मुर्तत्यात परस्थापत्य इति भाष्यमिति गम्यते । (प) एकद्रव्यत्यादित्यस्य एकमात्रमुर्तसमाधिकारणकत्यादित्यर्थः इति उपस्कारकता ध्याख्यातम्। * श्रा. मु.१। सूद सूत्रं न व्याख्यातम् । (ग) कर्मभिरित्यननारं शून्यानोति गुणरित्यनन्तरं चुन्या इति पूरणीयमिति विसिकता। (1) यद्गुणादायकत्यजान तत् भमध्यमेव भवतीति भूत्रार्थः । ------------ ---- + - गगना- त्याप- सामान्यकपरेन एतेषां मूत्राणां सामान्यस्येव व्याख्यान सर्व भागता । (च) पटानी प्याएसरत्तीनां गुणानामनेकद्रय्यारस्वत्वं.दर्शयबाद इति भूत्रामाणि मायका पकिारका ·११ 1 पृष्ठे पट्टी सूचीपत्रम् । भाप्यम मनसंख्या शेपास्त्येकैमरत्तयः रूप-वैशेषिकगुणाः २४ ।श संख्या-गुणाः ... शब्द-माझा: अ.प्रा.२.५।६।प्र.२ पा २ मू. २१ अ.४ प्रा. म. ११५) १४। १५ " संख्या-माझाः युद्धि -याहाः गुरुत्व-हातीन्द्रियाः अपाकन -पूर्वकाः बुद्धि-पूर्वकाः अ. ४ पा. १ म. १०(ग)। अ.. आ. १.६॥ ... " २४ । २५ । २६ बुद्धि-संयोगजाः २१), " (अ.३प्रा.सू. १८.२प्रा. म. ३१ । अ.. आ. २ मा । ५ प्रा.म. ५२॥ १ या मू ३० । २० । अ.पा. २ म .१० । अ५ मा. म. १० अ.भा.म.१०.२ प्रा.२ संयोग-वर्मज्ञाः ... शब्दो-विभागी ... " ... ... परत्वा-बुझपेक्षाः १२ भ.पा. २ म.) (अ.. . १.६(प)। .२ प्रा. म. ३१ । प्र.१ ग्रा.१ ३ २४ । १५ रूप-समानजात्यार. म्भकाः " . वितिफतः। तिरुता रुतः (क) रसपणे रसने प्रापः स्पपदणे धषि तेजा स्पर्थपणे त्यधि यापुः प्रति (प) धातुणोत्यत्रापि पूर्यवगारो योजनीया सेन धातुणि स्यानानि त्य: पिर. (ग) सय फारणलापस्य प्रभापास हत्यात अभिधारः उभसम्पादे फायंकार. भायल्पनायां गुम्त्यादी मान्ययभिचारः साकियिषयतया प्रत्यय प्रति गुम्स्यादेस्तादारम्येन प्रतिबन्धकता वर्षमाधिपतिरुतः । (घ) पविकर्षः पुतसंयोगात्यय विपस्सणाय साध्यामित्य पुरस्कारसः शुटियसंयोगमात्यापश्यानां मोगात्ये प्रमाणे प्राप्तम् । (6) पिकमिशष्टाभ्यामिति विषण विपणमुपलवति तथा पापेक्षाधुनि সিন্ধায়মিন্নাফায়। () स्पासान्यापयिषु कारगुरुपूर्वका ति सपनेन समानाATCATTER. न्याय धितम्।

·पळे पको संयोग-सम्मकाः १२ कणादसूधप्रशस्तपादभाष्ययाः सम्बन्धस्य भाप्यम् मनमंत्र्या सुख-रम्भकार श्र. २ प्रा२. ३१ । प.. १00--19... प्रा. २ म.। १०१.१ आ. १ मू. २० । २६ का २१।१२ चुट्टिा-रम्भकाः श्र.२ श्रा-२ म.३१ । अश्रा २ भू.अ.प्रा.२.१०।१४) 8 १६ रूप-रम्भकाः श्र.७ श्रा संयोग-उभयत्रारम्भकाः अ.५ प्रा. १मू. १८१७॥ १० ॥ ८।१०।१।०५। १०१--३।४ ६।१४। १५। प्र.५.२ स.१।१३1४।५।६।७) १३॥ १॥ ... .. . ". गुरुत्व-हतवा अ. १ प्रा. १ १() । अ." पा. २ मू. २४ाच अ.११ पा. २.४(छ) पुडियममित्तकारण- श्र.१ प्रा. १ १० ... रूप-झारणत्या १०२---.... त्यम् 1. संयोग-उभयथा का-1 रयत्यम परत्या-मकारणत्यम १८1१२... संयोग-प्रदेशतित्वम् १६) अ.१ श्रा. १५. १९ .. प्र.१ मा. १ मू. १९ (क) पानि भूपति भ्ययनेपा एमानामानातीयत्यमुलम प.मु. प्रपा सेवा समानासमान जातोग्रारमको प्रमाणीभूत मूत्र न प्राप्तम् । (ख) मूत्रापयेतानि दृष्ट्या स्यामुयसमयेतारम्भमा इत्युक्तम । (ग) रुपाटीना कारणगुणपूचकत्यकथनेन परत्रारम्भमत्वं प्रकाशित मूत्रमता! (घ) नयमदशममूत्राभ्यां नोटनद्वाप प्रपत्रस्य रिया हेतुत्वं प्रतोयते । (8) तथा गुणासमधाधिकार समिति विर्शनकार तथा फास्य कस्य गुणस्टम सायिकारवायमिति प्रतिपादनाय अत्रत्यभाव्यस्यायताः। (च) कारणीति कारणानीत्यर्थः गुहा असमयाधिकारखानोत्य: सूत्रस्य अन्य विशेष' तो ध्याख्या अत्रत्यं भाष्यम् । (छ) अस्य मुत्रम्य घ्याल्या वित्यादिपन्य द्रष्टव्या । {) तथा गुणतिम गुणस्य कामास्वमुक्तमिति कल गुणस्य को कारणावं कस्य वन कारणत्यमित्यतातिपादनाप त्रत्यभाष्यपकवतार दति मन्ये । + ·यह सूत्रसज्या १७३--... .. सूचीपतम्। भाव्यम् शाणामाश्रयध्यामित्वम् प्रयाकज-भावित्वम् शेणामयावद्धनमारित्व चेति छया-भयन्ति " ११ । १२ १५ १०३ ८1११ : रूपनिरूपणे प्र. आ २ मू ६(५) अ. ४ १०४-१ सध रूपं चाहा प्रा. पू.८ । (ख) ॥ एषि-सहकार अमा १५ १।२।३६.४ प्रा. १६ ३ ... . ক্লানস্কাম सलिलादि-नित्य पार्थिव-विनश्यतीति 4. पा. १.३18 श्रा. ११.२०१६ रसनिरूपणे रसा रसनग्राहाः अ.४ प्रा. १. (प्र. २०५-९ "" . " ८।। अ. २ मा १९:१४॥ प्रषि-सहकारी मधुरा-भित्रः " 10 .. २०.११ अस्यापि रुपयत् चा. १५.२१३ १४ १५॥ ६॥ ... 4. .. . न्धनिरूपणे १०५-२३ যা ছুয়াযায়; रा.स.२५ २३ पृधियीति २२पा.११.११.राम २ (क) पदयो धधि मेज पनि वितिकता व्याख्यातम। ( । কালজানোনামাoিuথ হয়ে বাংলম গ্রােম। (ग) पाविपरमाणुपादीनामनामानमाविकारणायसाधना नुप्रणेगा- যায়াবিমুখ ঘলিযাহ মাহিনামা জাঙ্গালাহ অগি- YEA पाण्यासमा (1) अधापि भूप्रस्वहालय रासमाडियरलस प्यास्यासमयमा IFE पने पाया प्रसिरियात विEि ·१४ पृष्ठे पड़ो कणादसूत्रप्रशम्सपादभाप्ययो: सम्बन्धस्य भाप्यम् मूत्रसंख्या ००५-२३।२४ घाण-रसुरभिश्च अस्यापि-ध्यारयाता: अ.आ.१मू-२५३।४।५।६० स्पर्श निरूपणे १०६. अ.४ प्रा. राम.आर.६ नित्यु-वृत्तिः अ २ आ. १.१॥२॥३1४ त्वक्सहकारी रुपानुविधायी अ.२ प्रा. म.१।३।३। () १०... शीतो-त्रिविधः १०१११... अस्यापि-पूर्ववत अ. ७ मा.म.२।३।४।। स्पर्श-याह्मः ८! M है " ... " " ६।० " पृथिवीपरमाणुरूपादीनां पाकजोत्पत्तिविधाने* २०।१ घटादेराम -गुयुत्प. अ.५ प्रा. म. १ दान्ते तेभ्यो विभागाः विभागेभ्यः संयोगधि- अ.पा.१.२ नाशाः संयोगविनाशे-श्यति. ... अ. भा.म.१० (ग) (प) ... " " २३1२४ १००-१ । तस्मिन्-धिनाशः ..1 पुन-जायन्ते अ.५ ग्रा.म.१ २।३।४ तदनन्तरं-मुत्पढाते अ.प्रा. २८ तत्र-रूपायुत्पत्तिः अध्या.म.६.४ा.१.३ () (क) मूत्रत्रयदर्शनेन रूपं यत्र वर्तते तत्र स्पोऽपि वर्तते इति ज्ञायते तः रूपानुद्धि- धायीत्युक्तम् । फारणपूर्थकाः पथिध्यां पाजा इति सप्तमाध्यायसूत्रे यपादीनां पाशस्यमुक्त तघाय प्रपश्चः भाष्यपन्न उक्तः। (य) मूत्रे पथियोकर्मणि मोदनादीनां कारणत्यमुक्तं तम्या दृष्टान्तः भाग्य प्रकारमते एवमग्रेऽपि पाजनीयम् । (ग) इयमपि भाग्यपहिष्टान्तः । (घ) स्यपि दृष्टान्तः ध्वंसस्य । (८) पादीनां कारण मायात कार्य मायः करणगुणपूर्वका द्वि कार्यगुणा भन्ति इति स्वार्थः । .

·१५ पृष्ठे पट्टा सूचीपवम् । भाव्यम् मूत्रसंध्या नच-दिति १०० ६० ... संख्यानिरूपणे १११-३.४५ एकादि-निष्पत्तयः अ.भा.मू की। अनेकदव्या तु-द्रव्यना- १११-५ पडिमारम्य ११२-१६पङ्किपर्यन्तम् नस्यानुत्पत्तिप्रसङ्ग २१२-१६।१० लैङ्गिक-प्रत्ययः स्या- २८।१८ दिति अ. ३ मा १.२२ ११२-१610 अ.९ प्रा. म. ११३-१ १९३-१ पङ्किमारभ्य १६ परूिपयन्तम् न तु-मस्तीति भूते इति परिमाणनिरूपणे १३०-३०1३१ परिमाणं-स्वं चेति अ... आ .. ८111 १३०-३१।२२ सत्र महद व्यणुका ) अ.आ.१.२२॥३४॥२५॥१८॥ বার্য २३०-२३ । २०१२५ तथा चावपि-टाणुक अ.प्रा. म. १८ । २० ( १८॥ १३०-२५ । कुवलया-स्यत्यय (म.पा. १मू. १६) । १२ । १३१-११२१३४ १३। १० (क) समूत्र संख्यामा प्रतिनियतिपाठनपाम प्रगने का कारण- भेटम्यनेन धा नायफभेदकपनेन या व्यायाम । अश्या गुणविभाजफमामा पापद. संन्यात हा व्यास्थातुका भाग्यकारः पवत एकादीति (ब) पोत ममनुष्य परिमाणाना अनुधिय माता । (M) भगुमति महा शमिन् पिमा परिमाd पिस्याएम. पंप मायात सस्यात् शियस्यामाया भयन REETER PRITRATER पिसदभारर्शित र श द्वादया हातात भारतमादिरसा उपाय বঃ অর জিশিস দুধ ৪ান্নাবনা ফি ঘিমা আছে।

·१६ .. कणादमूत्रप्रशम्सपादभाप्ययोः सम्बन्धस्य पृष्ठे पट्टी भाष्यम् भूत्रसंख्या १३१-४ पडिमारभ्य प्रकरणसमा- अनित्य-विनश्यतीति अामका १०४ 115 प्तिपर्यन्तम्, पृथत्तवनिरूपणे १३८-५।६।० -पृथास्य-दिति .. अ.पा. २ मा संयोगनिरूपणे 'अ. १० मा समूग NEE तथा भवतीति सापेतेभ्योनि रपेतेभ्यश्च । अपा. १सूर संयोगः-मितियचनात् २०१३सा अ.५ पा.१.१ . १६-१३। १४ १।१६।१७) १४। १०.५ प्रा.२ म.१। ५६(घ) ८.१५) १० पडिमार- ध्य प्रकरणा- समाप्ति या धत अथ फलतण इत्यादि प्रारभ्य प्रकरणसमा- प्तिपर्यन्तम् ..पा.२. " विभागनिरूपणे १५१-४।५ विभागो-हेतुरच अ. भा.म.१०.प्र.पा. ५मा प्रकरण-) प्राप्तिर्विका इत्यादि समाप्तिम्। मकरणासमाप्तिपर्य- प्रा० मा.मू. १०॥ न्तम् । (फ) सूत्रे चकारात प्रचयपरिमाणयोः मय। (घ) चिस्यादिग्रन्येषु वैधम्य लोकिकप्रत्यक्षायिषपत्वं फारणयानुस्खाटाजन्यस्यम् प्रण: त्याठिस्पा जातिश्च उताः । परमाणो कारणास्थायजन्यस्य वाणुके लौकिकमायाधिप याध्यम सघं च अनिायेषु चतुएं परिमाणेषु संख्याजन्यस्य मुशाभिप्रेतम् । (ग) घिसियन्यो दृष्टध्यः । (घ) एतानि पन्चमाध्यापमूत्राणि संयोगस्य कर्मकारणत्यपराणि सामान्यापेण भाष्य फसा ध्यारयातानि (6) पुत्र सचिन अयोगभिप्रेतः । संयोगस्य गुणसुस्वकाशनात सामान्य पेण ध्याच्यात भाष्यका ·१० सूचीपत्रम् । भाष्यम् सूत्रसंख्या परत्वापरत्वनिरूपणे परत्व-निमित्तम् तत्तु-वयाभेदप्रत्यायक- मित्यादिप्रकरणप अा अा. २ मा ३१ । को. रिसमाप्तिपर्यन्तम् । ... १६8--18 १६४-४५पङ्किमा- रंध्य प्रकरण- समाप्तिप- र्यन्तम् । ... ... . बुद्धिनिरूपणे १०१-१६ बुद्धिस्पलब्धिानं प्र- त्यय इति पर्यायाः सा चा-नियतत्वाच्च १९।२०।१ तस्या:-लत्तणां (अहा. २ सू. १०(ख)। ११(ग) १२। काममा २स. १७(घ). संशयनिरूपणे १७४-२० इत्यादि प्रकरणसमा संशयः-पुरुषो वेति अ. रा. २. १७॥ १८ ॥ १९ ॥ ३०(0) निपर्यन्तम्। विपर्ययनिरूपणे 460- इत्यादि प्रकरणसमा-विपर्ययोऽपि-जानम् अ.पा. २ म. १० (क) मिपर्यन्तम् (क) मूत्रव्याख्या उपस्कारादियन्येषु दृष्टच्या विस्तरभयावेह तन्यते । * प्रापा. १ मू.१।३न व्याख्याते । अत्रेय मू.१०। १५ । घटनानपटनानयः फार्यकारणभावस्यपहनकथने द्वे मूत्र न घ्याख्याते । अ.भा.म.१०२ बुद्धियिषणकयु- निकयने प्रवृत्त सूत्रे न व्याख्याते । (ख) अयियापदं विपर्ययपरमित्यु पस्कारकतः । (ग) तत्पटमवियां परामशति इत्युपस्कारकतः। (घ) भिवप्रकरणे पठितानामपि संशणादीनां विद्यायामयियायां या असभीय स्याय- हाग सानविद्याधामन्तभावति भाष्यकार विभागबोधकमाभावेऽपि संपादीनां छानविन पाणां पुजोकत्य विट्याधियाभेदेन द्विधा विभज्य कपनमेय सूत्राणा व्याख्यानमिति मन्ये । (5) संशो द्विविधः वर्षियकोऽन्सविषयकरच प्राटा विधामा दृष्टमओयं दृष्टयन दष्टेन तुल्यं पुरोर्तिनि यष्टमूर्खात्य सत्समयरित्यर्थः अष्टादशस्य एकर्मियिमय दृष्टमु. दाहरति । मण्डरिति शेष अयपादृष्टस्वाटेतार्ययादृष्टमपि संगायकम् । यो प्रथादष्ट - वान कालान्तराष्टः केविनाश्ता इष्ट इस्पर्षः प्रमेण तत्र यावाशतमस्तके मिति भति पो सोश निकेशोति। इति ऊनविंयस्य । शान्तरमा fuविया HTTATA सियाः। (२) सूत्रम्यमविद्यापन विषय परमिति व्यायातमुपस्कारमATI . - ·कणादसूचप्रशस्तपादभाप्ययोः सम्बन्धस्य पृष्ठ पड़ी भाध्यम मनसंख्या अनध्यवसायनिरूपणे २८२- -१डिमारभ्य प्रकरणसमा-अनध्यवसायोऽपि-भवतिक) प्रिपर्यन्तम् + प्रकरणसमा. स्वामनिरूपणे १८३-१३पतिमारभ्य) उपरन्द्रिययामस्य-) अ. पा. २ मू. 01 (ख) -विदोति मिपर्यन्तम् । ) विद्यानिरूपणे विद्यापि- प्र.३ आ.५ सू. १८..२ -लक्षणा १८६-६७ सू.१५६।१३ (ग) प्रत्यक्षनिरूपणे १८६-१२११३/१४ अ. ४ मा १.६(घ) । स. ३ १५॥ १६ ॥१० तत्रा-गच्छतीति आ. १ मू. १८(८) अ. १८.१८ आ.१.६० -१२१२१ रूप-मुत्पाते (अ.पा. १ मू. ४(च)। अ.४ प्रा. १ मा (क) अनध्ययसायनिरूपणे सूत्रं न प्राप्तम् परं तु संशयसूत्रव्याख्यानावसरे असाधारयाध मंदर्शनस्य अनध्यवसायटेतुत्यमुक्तमुपस्कारकता । (ख) पया प्रात्ममनसोः संयोगविशेषात संस्काराळ म्मतिस्तथा स्थमज्ञानमपीत्यर्थः सप्तमस्य । तथेति पूर्ध्वमूत्रादनुवर्तते यथा प्रात्ममनासयोगात संस्काराच्च स्यमा तथा स्थमान्तिकमपीत्यर्थः अप्टमस्य । (ग) भिचप्रकरणपठिताना प्रत्यवडिकादीनां पुजीकृत्य दियायामन्तभावयनमेय मूत्राणां व्याख्यान बोध्यम । (घ) मूत्रस्योपलब्धिपदं प्रत्यक्षरम् । (४) प्रार्मोन्द्रयार्थति मृचे प्रात्मरुपा य इन्द्रियार्थस्तत्रयः सचिकर्षः अर्यान्ममममस्मात पकानम् तदनाभासमित्यर्थः सजज्ञानमहं मुग्योत्यादयाकारकम् । प्रात्ममनासंयोगजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्यत्तायनाय एवं धक्रोक्तिः । इन्द्रियार्थविरुपास्य ज्ञान प्रत्यमिति लक्षणात इति पिरतिमतः । उपस्कारफतातु प्रान्मेन्द्रियार्थप्ठविकात सावत् ज्ञानमुपटासे सदन्यदनाभासमि• स्पर्ष छतः प्रात्मा इन्द्रियेण इन्द्रिपमर्थन सम्यध्यते सतः यज्ञानमुत्पटाते सत्यत्यक्षात्म. कमेव भति पति गम्यते सदनेन भाष्येण व्याख्यातम् । (घ) अस्य विशेषतो प्याख्या अत्रत्यं भाष्यम् ।

·१६ पृष्ठे पढौ मचीपचम् । भाष्यम् सूत्रसंख्या शब्दस्य-तेनैवोपलब्धिः अ.रा.२ सू.२१॥ अ.८ मा.मू.४ १८६--२१ संख्या-यहणम् १८०-१1३।३ म.४ प्रा. १स. ११ । अ.८ ग्रा. । १सू. ४(क) अ.आ.१मू-१८(यामप्यापसू.४ (अ.८ पा. १ म.अ. ४ ऑ१ ... १८०-३।४ बुद्धि-दुपलब्धिः ... ... भाव-प्रत्यत्तम् १८७-५।६। } अ.मा.१.११ । १२ रा.सू. १३ । १४ । १५(ग) १७-१८ अस्मद्विशिष्टानां- १०।११ -मुत्पदाते १८७-११।१२।१३ घियुक्तानां-मुत्पाते १८० ---१३पङ्किमारभ्य) प्रकरणसमा -सत्र-दर्शनर्माित तिपर्यन्तम् । २००-४ २००-१८।१९ २० अनुमाननिरूपणे लिङ्ग-लैङ्गिकम् लिई पुनः-मनुमाप प्र.पा.३.१ कम् विपरीत-ऽब्रवीत प्र.३ आ. १. १५ अ.पा. २ म.१ यदनु-भवतीति २००-२१ २२ २०१-१८१८ २०1३१ २०४-२४।शक्ष २०५---१०।११ १२.१३ यत्तु-सन्दिग्धरचेति अ..३ .१सू. १५ म. पा. २ मा १(घ) } विधिस्नु-भयतीतिः (स) गुणेषु रुपादिपु कार्मम धोटेपणादिपु यजचार्म निपटाते सत्र द्रष्यं फारसं पोग्य. द्रयनिष्ठमेय सदुभयं यहासे रति मूत्रार्थः । तर कस्मिन् कस्मिन गुणपस्यो कि कि फारमिति प्रतिपादनाय प्रवृतं भाष्यम् । (ख) यथोक्तवितिष्याख्या दृष्टया । यदि आत्मस्पेन्द्रिपा पः मविशः तस्मात मुखादिप्रय मापसे पति फलिताः। (ग) सामान्यम्पेरा व्याख्यानमिदम् । (घ) अस्य मूत्रस्थार्य प्रपञ्चो भायन्येन घियतः।

·पृष्ठे पट्टी २०५-१३, १४ १५ १६ कणादसूत्रप्रगस्तपादभाध्ययो: मम्बन्धस्य भाश्यम् मनसंख्या अ.प्रा.स.२(क) 12.३ आ. एवं-सिद्धम् म. ९।१०।१११ १२ ११३ १४(ख) ... ... १ १९ २०५-१९२० २०६-११२३ ४।५।६ तत्तु-स्वनिश्चितार्थ- मनुमानम् अ.ह आ. २ म.१। (ग).२ १सू. स.८ अ.भा.मू. ३२१.१० प्रा०२ २१३-१२। १३ १४। १५ १६१ १०१८ शब्दादीना- ददा तिरित्युक्तत्वात ४(घ)। .६ पा.१सू. ११२ (6)।३ । प्र.पा.१ म.३ २२०.---१० २२०-१६.१७... ... भसिद्धा-प्यनुमानमेव आप्तेना-घचनमय दर्शनार्थी-नुमानम् सम्भवो-नुमानमेव प्रभावो-कारणासद्धा घे लिगम तथैवे-एति २२५---१० २२५---१४।१५... ... अ. पा. २. ५(५) २३०-२४... . (क) विश्त्यादिपन्या ट्रष्टय्याः । (ख) इतरस्येतिपठेन घ्याव्याते ७॥ संख्य हे भूत्रे । के नव इति प्रतिपटनाय प्रय নি মূর্যি মামাই জ্ঞাননি। {ग) स्तस्य सूत्रभ्य विभागपूर्यकं विशेषतो व्याख्यान भायेणेापतिम । प्र. पा. २ सू. १७११८६१६ २०। शब्दार्थः सम्यन्धामायस्ता प्रश्नानि एतानि सूत्राणि न भायफता घ्याख्यातानि। (घ) ननु शब्दः कर्य लिहंगव्दस्यापटेशस्यभायत्येन लिभिचावादल पाहदेस्थित्यादि । अदिश्यतेनेनेस्सयदेशः यदः सचतुलित पर्याय एव प्रमामिति लिधिया प्रमाणमित्यर्थः फरणपष्टोपि लेफिजानकरणे लिए वर्तते इत्यादि प्याख्यासमुपस्कारकता तथा हास्य सूत्रस्य सामान्यरूपेण व्याख्यानमिदं भाग्य योध्यम् । (6) प्रानणे घेदभागयिशेरे यत् इंचापं का मन संज्ञाकाधिया निमित्यर्थ ति विश्ता। () उपमानाढीनामपि पाभिमप्तानामपिनाभायनरम्पत्तिकानां नैतिक पात रति प्रतिपादयितुमा रत्ययतारणिका उपस्वाराताम् ।

·एवं सूचीपत्रम् । भाव्यम् मुसंध्या अवयवनिरूपणे पञ्चा-विजेयम् अ. भा. २ म. १ (क) अवयवा: :-वायुरिति अधिरोधि-स्ववचन- अ. ३ आ. १. १५५ख) विरोधी २३१-३1४५६ २३३-२४। ३५ २३४-३।४।५ ६.८ अपदेशनिरूपणे ... २३०-१६।१७ १८१३० अ.पा. २ म. १। (ग). लिङ्गवचन-सिद्धम् हेत्वाभासनिरूपणे ... प्र.३ प्रा.स. १५ । १६ । १० २३८-- पङ्किमार- भ्य प्रकरण- समाप्तिप- यन्सम् । एतेना-संशय इति . निदर्शननिरूपणे अ.प्रा. .१०२ २४६-१४।१५११६ ૧૧૧૯ } द्विविधं-सत्तेति निदर्शनाभासनिरूपणे अनेन-निदर्शनाभा- सा इति अ.३ आ. १. १५ ४।५।६ १० (क) हिके द्विविधम् स्वार्थ परास इति कस्या मूत्रद्वयं व्याख्याते भाष्यकता। (ख) बाधसत्यतिपक्षी काश्यपमते न स्यतन्वी यास्याश्यासिद्धानेकान्तिकान्यताबान्त. भाधात् प्रकरणसमस्य च भनेक्रान्तिकारान्यतरत्रान्तीयात् । यत्तिकारमते तु मूत्रस्यचकारात तो भूचिती। (ग) प्र.पा. सू. ४ अत्र मूत्रे ल्लिङ्गस्यापदेशत्वानं मत् शबस्य प्रमाणान्ताक खण्डनायोपन्यस्तं न तु अषपघटकापदेशकथनाय प्रवत्तम् ।

·२२ पृष्ठे पट्टी कणादसूत्रप्रशस्तपादभाप्ययोः सम्बन्धस्य भाप्यम् सूत्रसंख्या अनुसन्धाननिरूपणे निदर्शने-निष्क्रिय इति 0 ૧૧ १२।१३ अ. ६ मा.२ सू.१०२ } प्रत्याम्नायनिरूपणे २५०-२५ परिमार भ्य प्रकरणस- अनुमेयत्वेनोद्दिष्टे- अ. आ.२ मू.११२ माप्तिपर्य -सिद्धमिति } निर्णयस्य मानान्तरत्वखएडने २५५-२३।२४ २५६ विशेष-निर्णय इति. • प्रा. २ स. १२(क)। अ. १० २५६-१।२।३ आ. १. ३(य) ४।५।६ स्मृतिनिरूपणे २५६-१1१८ } लिङ्ग-स्मृतिरिति ... म. पा. २ म.६ १९२० श्रार्पज्ञाननिरूपणे २५८-११३४ आवाय-कथयतीति अ.मा. २. १३ ५।६।। सिद्धदर्शनान्तभावनिरूपणे ५८-२०॥२१॥२२ २३।२४ सिद्धदर्शन-धुद्धिरिति म. सा. २ स. १३ २५९-१३३ (क) संशयस्य अयियान्तर्गतत्वेन निश्चयस्य विद्यान्तर्गततया विद्यान्तर्भावयनमेव घियाध्याख्यायां प्रविष्टम् । (ख) तयोः संशयनिर्णययोः नियत्तित्यत्तिः प्रत्यक्षात लिहाच मुख वा दुखं वान प्रत्यक्षमामयोजन्य न था लिहुजन्यमित्यर्थः सूत्रस्योपस्कारकता दर्शितः ।

·मचीपचम् । पटो माप्यम् सूत्रसंख्या सुखदुःखनिरूपणे N:---- १८॥११ अनुपह-निमिमिति (क). १० मा.स.११२३४५ . 0.-१२०२१ ६१.५ मा. २. १५ उपधार-सङ्कल्पजमिति इच्छानिरूपणे -ICI0 ११३१२ १३} स्थाय-भवन्ति [प्र.६.२.१०१११११११३ (ख) १६.१ प्रा.स. १४४१५६ २१२-१३११६ः१७ १८१६ देषनिरूपणे अ.६। पा.२ १.१०(८) । ११ ११२ मञ्चलना-द्वेषभेदाः १३ । १४ । ३.१ अर. १.६ यन्ननिरूपणे अ.६ पा. २ मा १४.५ ग्रा. द्वोत्परते १२.१.५ प्रा. २ म.१४ अ.१ आ. १.६ ३६३-३111६100 का .. गुरुत्वनिरूपणे अ.५ पा.१.01. ३~ER गुरुवं-निष्पत्तयः ५.२.३३ द्रवत्यनिरूपणे दूषत्वं-कारणम् अ- प्रा.२.४ कसभेजपनेनेव कार्यभेदनेने या मुलम्पो प्रातः हानाय भेदाः प्रतिपादिम: (m) मुसादोत्यादिपदैन रवि सामान्य न । (ग) बामणावरदेवा गया। स्था (घ) मुलास गपशपम मियादिजन्मास तासाने देशात ·.. .. } तत्तु-निष्पत्तयः "" } द २४ कणादसूत्रप्रशस्तपादभाप्ययाः सम्बन्धस्य पृष्ठे भाष्यम् मूबसंख्या २६४-२३ विद्रध्यत्ति अ. २ मा १ स .1६101 २८B---२३, २४ २५।२६ अ. २ आ. १.२।६।क) ५६४-२६ । २० । सङ्घातदर्शनात -द्रव- ५ ग्रा. २६५-१।३।३. त्वानुत्पत्तिः १६५-३५४.५ नैमित्तिक-कारया गुगाप्रक्रमेण द्रव अारपा. १.६।। (ख) १०११) स्वमुत्पातइति स्नेहनिरूपणे २१६-१६।१० खेहो-निण्यत्तयः अ. २ मा १ स. ६(n) संस्कारनिरूपणे २१६-२३/२४१२५ २६७-पाराशE | संस्कार-पदर्शना. अ. ५ माम. १० हिमा जाo दिति ११1१1१३ १६०-१३ स्थितिस्थापकस्तु(ध) धर्मनिरूपणे* २०२-८ अ. १ प्रा. १ २६ ૧૧ मा. २. १।०६.१ म. (६) अ. १० मा. २.८ ६०२-११1१1१३ ૧8ાપા૨૬ तस्य तु-प्रमादरच ". अारमशा३184) (क) नन्धपा लक्षण द्यायमुक्तं तन्त्र पुनम थिध्यापि तदुपलम्भात प्रत प्राय सपिरित स्यादि । प्रादीना यदद्यत्य तमित्तिममण तु साटिकम । ननु तथापि पुसीसादावति ध्याप्तिरत श्रादायित्यादि । तत्रापि नैमित्तिकमेयेति भाय इत्युपस्कारकतः। (ख) एतयो मृत्रयोरय प्रपञ्च । (ग) हिपमु घर्तते इति प्ररुता उक्तम् । वत्र वेदस्य प्रपञ्चो माध्यपन्यः । (घ) स्थितिस्थापकाबोधन मूर्ष मण्यम् । *.पा. १.४१८११० ॥ १९॥ १२॥ १३॥ १४॥ १५॥ १६ । एतानि माथि धर्मप्रस्ताये कपिलान्यपि न भासता घ्याव्यातानि। (6) भाष्यस्येन कतिपदेन मुवं घ्याख्यातम् । एयमधर्मनिरूपणेऽपि । (च) फिञ्चतसूत्र वियतः किञ्चित् सामान्यतः व्याख्यातम् । ... ६।१०} धर्मः-निमित्तः ·२५ सूत्रसंख्या . मूचीपत्रम् । पृष्ठे पटो भाव्यम् ६०२-१६।१७।१८) १९२० ब्राह्मण-क्रियाः २१।२२ २०२ -२१२३१२४) आमिणां-पर्जनं च। . . २०३-११३१३18 घियाव्रतवातफस्य- अपत्योत्पादनं च। २०३-1१०) ११।१३ १३ ब्रह्मचारिणी-रिति १४।१५ 0 (8) २८0-810 ॥६ अधर्मनिरूपणे अधमा-संयोगादधर्म- (अ.६.२ । मू. ३।४।६(ख) स्योत्पत्तिः । अ६ आ.१-ग) 1014(५) संसारापवर्गनिरूपणे अ. ६ मा. २ मू. १५) अविदुयो- संभावन्धो २८०-२०॥३१॥२२) २३।२४ २८१-१।२।३. २८१---१६।२०१२१ २२।२३ अ.६ पा. २ म. १६(८) । .५ मा. २ मू. १६ । १८ जान-मोत इति ... शन्दनिरूपणे) शब्दोऽम्परगुणः म. पा. १ म. २० (क) धर्मनिरपणमस्ताये पाठाध्यापश्यमाहिशस्थानां यानां मुषायां व्याख्या भाय. कता न फतेति मन्य। (ख) धर्ममाधनविपरीतानीत्यतेनेव ध्याख्यातानि । (ग) फर्नुरितियटन व्याख्यातम् । (घ) सामिप्यनेन हिंसापदेन यल्यातानि (ज) समयोगः ताभ्यां धर्माधर्माभ्यां जनितः मोगा सम्म विमाग मा जन्ममाय. . प्रवाति यावत् । रति प्रार्थः । (1) भामर्म पपणादि साम मोतीयायालयासमेऽभिडिमार मारा। (0) गुणकारोमेव प.पा.म. alutan सेण्यकममा व्याख्याता।

·... ... कणादमूत्रमशस्तपादभाप्ययोः सम्बन्धस्य पठे पट्टो भाध्यम मूत्रसंस्था श्रोत्रयामः अ.२ श्रा.२.२१ , -१२८ क्षणिका-कारण: (अ.२ आ-२म. २५१२६१२० २६।२९ ।३१। ३२ -~-१६ डिमा-] ध्य प्रफर- समाप्तिप- म द्विविधो-सिद्धिरिति अ.२ आ. २ मू. ३२) यन्तम् । समाप्तं गुणनिरूपणम् । (21 " ... ... .. ... ... फर्मनिरूपणे उत्तेप-सम्बन्धः अ.१ प्रा. १० एकद्रव्यवत्वं अ.१ आ. १. १७१ (ग) क्षणिकत्वं ५.२ मा०२ सू.स मूर्त्तद्रव्यक्तित्व अ.२.१.२१) अगुणवत्वं अ-१ श्रा.सू. १७ गुरुत्वद्यत्वप्रयासंयो गजत्वं अ-१ मा. म. २९ स्थकार्यसंयोगविरो- चित्य अ.१ आ. १. सू.१४ २८0--8 ... 101 ... संयोगविभागनिरयेस- अ.१.१ १२.२०१३० कारणत्यम् असमधायिकारणत्वं अ.१० मा २३ (क) क्रिश्चितसामान्यतः किञ्चिद्विशेषतः व्याख्यात मूत्रम । पटापि शब्दस्य नित्यत्वा नित्यायवादिनां श्र. २ प्रा.२.३३ ३४॥ ३५ ॥३६ ३७ । एतत्संख्यकानि वाणिजन्य- वनाशस्यतापनेन सामान्यतो व्याख्यातानि सथापि पूर्यपक्षाव्याख्यानात मात्र निशितानि । (ख) लिङ्गाबानियः शन प्रतिमूत्रे यात्मक शब्दोनित्यः क्षामिमा मति घोरमा हास्यात बीवियनिर्मिति उपस्कारकता व्याख्यातमिति वैविध्य गदर मूत्राभिप्रेसमिति गम्यते। * प्र.५ प्रा. १ मा १४ एततसंख्यक ? मुत्रे। प.५ पा. २ म. १० अले दिय्यतेजःसंयोगे मानधनपरे सूत्र । एतानि भाष्यकतान प्याख्यातानि। (ग) उपस्कारव्याख्या अनुसरणीया। (1) मूत्रत्यमेकद्रय्यत्वादितिपर्ट एकमात्रमनक्षमयापिकारणकस्यादित्यकम् । () मत्रस्यमुतक्षेपणपदमयवेपणादेपसाइकम।

·२७ पृष्ठे २०-६ ... सूचीपतम्। भाग्यम् सूत्रसंख्या स्वपरायसमवेतकार्या. सम्भकत्वं समाननातीयानारम्भकत्वं अ.१ प्रा. सू. ११ १२४ । ३१ द्रव्यानारम्भकत्वं च अ.१ प्रा.१.२१ । २२ । ३१ प्रतिनियतनातियोगित्वम् दिशिशिष्टकार्यारम्भकत्वं च विशेष: .. २८0...-1 २९०-८ उत्चेपणादिकर्मनिरूपणे २८१-१०। ११ सत्रोलेपणं-दुत्तेपणम् १२।१३ तद्विपरीत-यतेपणाम् " ---२१॥२॥२३ जुनो-तटाकुन्चनम् अ.१ मा. २२.७(क) तद्विपर्या-प्रसारण यनि-सद्गममिति ... गमननिरूपणे २८२ पृष्टीयां ८ परिमारभ्य २८४ पृष्ठीयनवमपतिपय॑न्तम् २८६ पछीयां मथमपडिमारभ्य १६ पतिपर्यन्तं च यावदाप्ययन्यस्य मूलं मूत्रं न प्राप्तमतिरिक्त- मिति कर्मविभाजकमबस्यैव ध्यामेति मन्ये । सत्प्रत्ययकर्मनिरूपणे कथम् शरीर चेति... प्र.५ शा. ११ २१३२।२३।२४ २६-२४१२५ तत्सम्बदृष्यपि-मुस- अ. ५ आ.१२.१।२ २-३२४ २८८-४० ततो-भवतः - अ.५ आ. १.१२ SITER० ततोऽन्त्येन-करोति अ.५ ग्रा.१.३ ... (क) धर्मविभाउसामान्यावस्या प्रपश्व इति मन्थे।

·२८ एष्ठे पको मणादसूत्रप्रशस्तपादभाप्ययोः सम्वन्धस्य भाध्यम सूत्रसंख्या २८-१०१११३१२ १३।१४ } तत्कम्मा-समद्या भवति अ. ५ आ. १.मू. ४ । ५(क) १९९---१४॥१५॥१६ १७११९ अधधा-कम्मति अ.५.१.३।४। ... पाणिमुरुषुगमननिरूपणे ३००-१२।१३ कथम-भवतः... अ. ५ पा.१.१२ १४। १५ ३००-१९१० प्रसारित-नोदनाप अ.५ ग्रा.स. १० १८।१ ३००-३० । २१ । तस्पिन -स्थापतना दिति अ.५ प्रा.१२.१३॥ १८ पन्त्रमुक्तपुगमननिरूपणे ३०१-~~१३पडिमा सध्या प्रकर- कथम्-कारणाभाषा- दिति णसमामिप- यन्तम् । --- अ.५ प्रा. १।१२।१०।१८।१६ अप्रत्ययकर्मनिरूपणे ३०३-२०१२ २३१२४२५ एवमात्मा-वृथिव्याम् । अ.५ प्रा. २.९।१२॥ ३०४-० ३०४---01-यियादिषु ११।१२।१३।१४ अ.५ प्रा.म.११ १२ ३०४.--१४॥५॥१६ ये घ-संस्काराभ्याम्... प्र.५ प्रा.म. 01१८ १०1१८ (क) उवायलाभितमुपदेन मस्तस्य यदाकस्मिकमुत्पतनं सब अपनदारोगे। नकारणमित्यानित्याटि समाधेितकर्मणि प्रात्मसंयोगः पयवदामसंग नया नाम- माविकारयमित्यर्थः चतुर्थस्वार्थः । किनहिंसाकर्मशारणमत भिधातादित्यादि पति पायमस्वायसाणिका प्रिपतिक्षताम। कर्म भवति ।

·सूचीपत्रम् । पृष्ठे पड़ी भाष्यम् सूत्रसज्या ३०५-२०पडिमार- भ्य प्रकरणस- सोतो-स्यन्दनाव्यमिति अ.५ ग्रा. २ म. ४ माप्तिपर्यन्तम् । ३००-१०।११ तथा-धमणमिति प्र.५ ग्रा. १म. १० १२।१३ ३०८-१।३।३ प्राणाख्ये-पत्तात् अ.५ ग्रा.२ सू. १२ ३०८-३।४।५ (अ.पा. २.२१ । अ. २मा.. आकाश-ऽस्तीति ३०८--१८५१०२०) सविपहे-पेतात अ.५ पा. २ सू. १४ अ.५ प्रा. २ सू. १० मिति ३०८-२२॥ २३ ॥२४) अपसर्पण-उपसर्पण ३०९-११।३।४ ५१EDIC ३०९-८।९।१० योगिनां-कारितम ३०९-१०११/१२) एवमन्य-सर्पण चेति १३३१४११५ अ.५ ग्रा.स.२। १३ । १२ सामान्यनिरूपणे सामान्य-तत्सामान्यामति प्र. १ प्रा. २ म.३ ३११-१४ १॥ १७१८१२० ३११-२०1३१ २२।२३ अ.पा.स.४७।८।१०।१७। तत्र-सामान्यमेव प्र.१ ग्रा. २.५ अ.१ ग्रा.२म. ख्यानीति ३१२-४५६. अपरं-भवति ३१२-दावा|१०१ ११।१२।१३ तर द्रव्यत्व-विशेषा-1 १४.१५ १६।१० ३१४-१५१६१० १८.१८०२० लवण-देश्यानीति प्र.१ प्रा.२.११ । १२॥ १३ १४ १५ १६ ·एठे योर कणादसूचप्रशस्तपादमाप्ययोः सम्बन्धस्य भाव्यम् मूबसंख्या विशेषनिरूपणे ३२१-१२ पानिमार- भ्य प्रकरणस- माप्तिपर्य अन्तेषु भवा- -दिष्विति अ.१ ग्रा. २ म.६ न्तम् । समवायनिरूपणे ३२४-१९ पङ्किमार भ्य समवाय. अयुतसिद्धा-तस्मादिक निरूपकप्रक हवानुमेयः सम- अ.० मा. २५.२६ । २० । २० रणसमाप्रिप वाय इति । अ.५ पा. २ . २३ यन्तम् ।

·भाष्यकृव्याख्यातानां सूत्राणां सूचीपत्रम् अ.१ प्रा. २ म. ११क) अ.२ प्रा. १ मू.५। २० । २२ । २३ । १७ अ.४ आ. २ म.२ । ३(ख) । ४ अ.५ पा. १ म.८११४ अ.५ प्रा. २ स. ६।१० । १९ । २०(ग) अ.६ पा. १ म.४।।१०। ११ । १२ । १३ । १४ । १५ । १६(घ) अ.. पा. १ सू.१ अ.० मा ३ सू.६।७1८1१७१८॥ १९ ॥ २०॥ अ.८ मा १ सू.१।३ । १० । ११ श्र.८ आ. २ म.१०२.४ अ. पा.१ सू.१।२।३।४।५।६।।८।।१०(८) अ. १० मा.१ स.. (क) कार्यकारणभाषविचारप्रस्तावे। (ख) शरीराणा पञ्चात्मकत्वत्र्यात्मकत्वप्रतिषेधपरे सूत्रे पर तु भाष्यकता कपठरण तब प्रतिविमिति। (ग) तमसोभावरूपत्वयोधके द्वे मूत्रे। (घ) एतानि सूत्राणि धर्मनिरूपणप्रस्तावे उक्तानि न भाग्यफद्धि व्याख्यातानि । () अभावनिरूपणे एतानि मूत्राणि ।

·... ... ... ( ८२० नम् भा. भा. ९४ पनम् टी. थनम् भा. ॥श्रीः॥ न्यायकन्दलीटीकासहितस्य प्रशस्तपादभाष्यस्य सूचीपत्रम् । पृष्ठे पड़ो एठे पड़ो अकारणगुणकथनम् भाष्ये १०२ । १२ अप्रत्ययकर्मकथनम् भा. ३०३ । २० कारणगुणपूर्वकगुणकथनम् अभावस्यानुमानेऽन्तर्भावकया २२५। १४ जसंयोगमतखण्डनम् भाः १४०।१९ अमूर्तगुणकथनम् भा. ५८ प्रतीतस्य समवापिकारणत्वे अयावष्यभाषिगुणकया मतविशेषः टीकायाम् ११८। नम् भा• . १०३ । १५. अतीन्द्रियगुणकथनम् भा. अयोनिजशरीरे शुक्रशोणित. अधर्मनिरूपणम् भा. २८०।४ सम्पाताजन्यत्वयवस्या- अधर्मसाधनकथनम् भा. २८० ।५ अनध्यवसानिरूपणम् भा. १५२।१ अर्यापत्तेरनुमानेऽन्तर्भावक- पानाश्रितत्वनित्यत्वे चान्य- २२३।१ प्रावधिद्रव्येभ्यः भा. २१ । ११ अवयवनिरूपणम् भा. " २३३।२४ अनुमाननिरूपणम् भा. २००1४ अधविगुरुत्याभाववाद- अनुमाननिर्णयकथनम् भा. ५६।३ अनुसन्धाननिरूपणम् भा. अवनि युक्तिकथनम टी. ४१ ॥ १२ अनुसन्धानोदाहरणम् भा. २४६ ! ११ अविदुषां प्रवर्तकधर्माधर्म- अनेकाश्रितगुणकथनम् भा. ५1१५ कार्यकथनम् भा. २०० । २० अन्तःकरणयामगुणकयनसभा-८६ । १९ अविद्याभेदनिरूपणम् भा• १०२।२० अपरेपनिरूपणम् भा. २६१।१० अविनाभाषपदार्थनियामक अपदेशलतणम् भा. २३०, १६ कथने सौगतमतम टी. २०६।१० अपदेशोदाहरणम् भा. २३० । १८ अधिनाभावस्मरणस्यानुमा- अपरजातिकथनम् टी. नाङ्गस्यप्रदर्शनम भा. २५ २०५1१० द्रष्यत्याटापरमित्यादिना। अपवर्ग: जानपूर्यकाद्धात भा. २८१६१६ | अव्याप्यत्तिगुणकथनम् भा. १०२ । १६ अपां सांसिद्धिकद्रवत्वयत्त्वे असत्कार्यवादव्यवस्थापनम् विप्रतिपत्तिखण्डनम् भा. २६४ । २६ टी. १४४16 अपेतादिधिनाशात पात्या असत्कार्यवादे विप्रतिपत्ति- - परत्यविनाशस्योदाहरणम् पूर्वकं सत्कार्यवादफय. १६४।२२ १४३।५ खण्डनम् टी. ... ... नम् टी. ... ... भ ·... नम् भा. . ... नम् भा. सटीकप्रशस्तपादभाप्यस्य पृष्ठे पड्डी असमवायिकारणगुणकयनम पृष्ठे पडो ईश्वरस्य एकानेकत्वविचारा टी-५२।१५ भा. १०११ ईश्वरस्य स्कृप्तद्रव्यान्तर्गतत्वम टी. १०१८ असमानजात्यारम्भकगुणकथा ईश्वरस्य नित्यमुक्तत्वक्रधनम् टी. ५७।२६ ८।३२ ईश्वरस्य पहुयाश्रयत्वमतम् टी. ५७१२५ आकाशमादिगात्मनांसाध. ईश्वर प्रमानापन्यासः टी. ५४ । १० म्यकथनम् भा. •२२ । ११ | उत्तेपणनिरूपणम् भा. ३६१।१० प्राकाशनिरूपणम् भाः उत्तेपणादी गमनव्यवहा- तद्गुणकथनम् । शब्दस्याका- रस्य भाक्तत्वकथनम् भा. २९६ । १२ गुणत्ये युक्तिः। ५६।५ | उद्देशादिलवणम् टी: आकाशात्मनां साधर्म्यकथ- उपमानस्य शब्दन्तिभावकयः ५।४ नम् भा. २२० । १६ आकाशे प्रमाणम् भा. उभयकारणताश्रयगुणकथनम् पाकुञ्चननिरूपणम् भा. भा. १०२४ आत्मनित्यत्व निर्मादाभा- एकादिप्रत्ययस्य रूपादिविषय. घप्रकारटी. ९२ कत्वमतखण्डनम् टी. ११३।१२ यात्मनिरूपणम् भा. ६९।६ | एकत्तिगुणकयनम् भा• स्मात्मनः तणिकत्ववादनि- एकैकेन्द्रियमाझगुणकथनम् भा• ६६।११ ७३ 1१८ ऐतिहस्यानुमानेऽन्तीवक- प्रात्मसमवेतानां प्रत्यो कार- २३० । २४ १८०.३ कणादशब्दार्थकचनम् टी. ३।१३ आत्मसिद्धी प्रमाणानि भा. ६९. कर्मजगुणकथनम् भा. प्रात्मस्वरूपनिरूपणम् टी. ३८६ । २० कर्मणा जातिपञ्चक्रत्वय्यब प्रात्मकत्ववादनिरास: टी. स्थापने शङ्कासमाधिः भा. २९२ । १० मार्पज्ञाननिरूपणम् भा. कर्मनिरूपणम् भा. २९ ०२ प्राथमिणां धर्महेतुनिरूप- कर्मप्रत्यते विप्रतिपत्तिनिरा- १४।१३ आश्नयनाशाट्टित्वादिनाशः कर्मविभागः भा. ११२१५ उत्पयादिभेदेन। आश्चयव्यापिगुणकयनम् भा. १०३ १८ फामादीनामिछायामन्ती- इच्छानिरूपणम् भा. इन्द्रियकथनम् भा. १८६ । १२ इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्यय. कारणगुणपूर्वकगुणकयनम् भा० ८. कारणत्य चान्यत्र पारिमाण्ड. ल्यादिभ्यः भा. ईश्वरस्य अष्टगुणाधिकरण- ५७ । २० कारणवतां कार्यत्वानित्यत्वे भा. ११५ ... राकरणम् टी. थनम् भा. णकथनम् भा. गम भा. करणम् टी. ... ... भा. २६१।६ ... २६१1८ वकथनम् भा. ... २३18 १८.१२ वस्थापनम् टा. त्वम् टी.

·ठे पट्टी ... .. .. ... ... 14. .. ... सूचीपत्रम् । ३ पृष्ठे पड्को भालक्ष्तपरत्वामरत्वोत्पत्ति चेष्टाया अनुमानेऽन्तीयमाय-- कथनम् भा. १E8148 नम भा- . २२016 कालनिरूपणम् मा. | जानरूपणम् भाः सर्वकार्याणामुत्पत्तिस्थितिविना- सगुणकयनम् । तस्य विध्यम् । গষ্ট প্রমাত্ৰিা. अनित्यस्य विध्यम् । शेतुः । सद्गुणायन । जलस्य शरूयादिमस्से युतिः कृतदारघिदयानतशातकानां "टी- धर्महेतुनिरूपणम् भा. जाले ट्रसत्यात काल्पत्तिः भा. ३०५ । २० বঙ্গবনযাঙ্গন মা १०११३ ज्ञाततावादनिराकरणम् टी. ८६ २२ क्रोधादीना द्वेपानाभावकय- | ज्ञानपूर्वकाइमादपवर्गकयनम् नम् भा- . २६२।१८ भा- गन्धनिरूपणम् भा. १०५ १२३ ज्ञानस्य आत्मसमवेतत्वव्य- गमनत्वस्य कर्मत्वपर्यायस्थ वस्थापनम् टी- कथनम् भा- २९६ गमनासस्य कर्मवपर्याय जातस्य विषयसंवेदनानुमेय. विशेषसजया गमनयहण- त्यमतरपडनम् टी. ज्ञानस्य शरीरामाश्रयत्वनि- स्य फलम् भा. रासाभा... ६९।० गमननिरूपणम भा. तमसो भाभाधरूपत्वम् टी. १016 गन्धशन्यत्व सलिलादीनाम् टी. २६ । २३ যনিষ্কাশঃ মা तमसो द्रव्यान्तरत्वयुक्तिखण्ड- मेश निर्गुणर्य निष्क्रियत्यम। गुणविभागः भा. तर्कतानस्य चतुर्विधाविना. अपरमातिभेदेना यामसभीयविचार: टी-२५३११ गुणस्य निर्गुणात्य निष्क्रियत् तेजसो नैमित्तिकद्रवत्वयत्वे युक्तिः टी. गुणादीनां पञ्चानां निगुर्णत्व- तेजोनिरूपणम् भा. मनुष्का- निष्क्रियत्वे भा. मम स विध्यम ( अमित्य- गुरुत्वनिरूपणम् भा. स्य प्रेषिध्यम् । ... त्रिपुटीप्रत्यक्षतामनिराकर- गुरुत्वस्य यागन्द्रियग्राह्यता- ११।२२ बादिमतखण्डनम् टी. यन्धकारवंशवर्णनादिकम् टो-३३० ॥१३ मणुकशानिमणम् टी. ३२18 यन्योपसंहार भा. ३६६ त्वगिन्द्रियस्य यायुत्वम् टो-४५1१६ घ्राणस्य पार्थिवत्व प्रमाणम् टी. ३५ दिक्कालयोः सात्यजिनिति- प्राणे प्रमाणकथनम् टी. सत्वसाधना टी. ५।१४ चतु पस्तेजसत्यकथनम् टी. दिस्कालयोः साधकानम् चित्ररूपयुक्तिमयनम् टी. ... ... ... मुक्तिः टी- ... . पाम टी- .. भा. IN ·पृष्ठे पट्टो .. ... .. .. + ... सटीकप्रशस्तपादमाध्यस्य पृष्ठे पट्टो दिक्कृतपरत्वापरावोत्पत्तिक्रय द्वित्यमद्रावे वितिपदानांतथि- नम् मा. १६४ 14 कानां मतखण्डनम् टी. १२२३ विनिरूपणम्भा सद्गुणकथनम्। द्वित्वसामान्यज्ञाने प्रमाणम् टी. ११६ । २१ सस्याः प्राध्यादिभेदान १६ । २० द्वित्यादेोपेताबुद्धिनाशनाश्य. धोत्यमहत्वपोईस्वास्वाणु. वेतनियमः भा. त्वयोरच विशेषकथनम् भा. १३१ । १८ | द्वित्वादेवुदिनत्वे युक्ति: टी. १९६ ।। दुःखनिरूपणम् भा. २६० 1 १६ @ीन्द्रियपाहगुणकयनम् भा. ६ | १४ द्रवत्यनिरूपणम् भा. २६४ । २३ द्वनिरूपणम् भा. २१२।१५ द्रवत्वविभागादिः भा. ६४ । २३ । टाणुककारणनिरूपणम् टी. द्रष्यत्यादीनामपरसामान्यत्व. धर्मनिरूपणम् भा. २०२८ कथनम् भा. ३१२18 धर्मविनाशकार टी. द्रध्यत्वादीनां विशेषसामान्य. धर्मस्य निःश्रेयसहेतुत्यायनमभा. ११४ स्यकथनम् भा. १६ धर्मस्वीकारयुक्तिपदर्शनम् टी. २३ १६ द्रध्यनाशनपात्वापरत्वनायो. ध्वन्यात्मकशब्दोत्पत्तिविधिःभा.८।२ दाहरणम् भा. १६५ १३ नित्यद्रव्याणामनाथितत्वकथ- यविभागः भा. पियादि भेटेन । नम् भा. १६18 द्रव्यसंयोगनारानपरत्वापरत्य. निदर्शननिरूपणं तद्विभाग:भा-२४६ । १४ नारोदाहरणम् भा. ... निदर्शनाभासनिरूपणम् भा. २४०।१ १६६.६ द्रष्यातिरिक्तसंस्थासाधनम टी. ११४ । २१ निमित्तकारणगुणकथनम् भा. १०२।। निर्णयनिरूपणम् भा. द्रष्यादिपढायोद्देशनमनियमे ५५।३ निर्णयविभाग: भा. २५५18 ध्यादीनां त्रयाणां सत्तावत्वे निष्क्रमणत्यप्रवेशनत्ययोःकर्मा- बाधकनिरास: भा. १०.१० न्तरत्वखण्डनम् भा. द्रध्यादीनां त्रयाणा सत्तावस्वं नैमित्तिकद्रवत्वोतिप्रकार:भा. २६६३ सामान्यविशेषयमय स्वमम. पज्यानां कर्मणा समनत्यक- मार्यशष्वाभिधेयत्वम् धर्मा- धर्मकर्तृत्वम् भा. पदानामधाधवप्रकारक- द्रव्यादीनां पञ्चामामनेकस्य समवायित्वच भा. " १६ । १८ पदार्थानां सामान्यविशेषतत- द्रव्यायेताद्धिविनाशजपरत्या- यानिटी १५। १५ परत्वनाशोदाहरणम् भा. १६५११६ | परत्रारम्भकाणां गुणानां कय- १००1१६ द्रव्याश्रितत्वमन्यत्र नित्यद्रव्ये. ३८ । १९ परत्वापायनिरुपयाम भा. ... Cut ... ... युक्तिः टी. - नम् भा. ... ... थनम् टी. .. "" .. नम भा. ...

·पृष्ठे पको . "" 201१४ ... ... सूचीपचम् । पृष्ठे पट्टी যামিনাহানি एथिव्यादीनां धतुण साधर्म्य- चनमभा." १६४ । १ कथनम् भा. २४॥ परत्वापात्यविभागः भा. १६४ 18धिव्यादीनां प्रयाणां साध- যামেলীঘষামা- यंकथनम् मा. २४।१२ गास्वीकमतम् टी. १३४ | १४ धियादीनां नवानां साथ- पामाणुपरिमाणस्य कारणता. मंकयनम् भा. द्रव्यत्ययेाग 'मरखपहनम टी. सत्यादिना। परमाणुसनावे युक्तिः टी. ३१ ॥ १६ एथिव्यादीनां परत्यापास- परापरसामान्यनिरूपणम् भा. ३११ । १४ वत्ये बाधकनिरा: टी. २१०५ মাহনগুন মা २२१।३ प्रथिव्यादीनां पञ्चानां साध. पानुमाने पूर्वपक्षनिरास: टी. २३३।११ कयनम् भा. २२।१२ परिमाणनिरूपणम भा• तस्य प्रथिव्याभिघातात कमैरत्य धातुर्विध्यम् । महदद्विविधम् । अपि द्विविधम् । अनित्या- रिमाणमयि धिम् । १३० । ३० एथिमुदायितनपयनात्मम. परिमायास्प द्रव्यातिरिक्तत्व नसा साधर्म्यकथनम् भा• २१ (१६ प्रतिज्ञाया उदाहरणम् भा. २३४।२ व्यवस्थापनम् टी. १३३।३ प्रतिज्ञालक्षणम् भा. २३३।२५ पाणिमुक्तेषुगमननिरूपणम् भा. ३००। १२ मिठरयाक्यानिराकरणम् टी-२००१ २४ प्रत्यनिर्णयकथनम् भा. २२५१२१ प्रत्यक्षनिर्णयोदाहरणम् भा. २५५ । २६ पोलुपाकवादिमतपरिष्कार टी. १०६॥ १२ प्रत्यक्ष निरूपणम् भा. १६।१२ पूर्वरूपनाशे प्रमाणपन्यास: टी. २०१४ प्रत्यक्षमकारकपनम् भा. १८६।१४ प्रथलवनिरूपणम् भा. १३६५ थिवीजलयो माधयंकय- प्रत्यक्षानुमानयोविरोधे घला- अलकपनम् टी. १५८ । १० नम् भा. २४।१८ पृथिवीजतात्मनां साधकथ- प्रत्य मानर्मािसमयमातृणां १८.a नम् भा. एथियोतेन साधयेय प्रत्यायायनिरूपणम् भा. २२ । ६४ प्रत्यावायावयवस्यानुमाना एथिषीनिरूपणम् मा. पधिध्या स्ये शङ्कासमाधाने भा. ११10 गुणानां कथनम् । तस्या द्वेषि- प्रत्याबायोदाहरणम् भाः ध्यम । अनित्यायास्वविध्यम् । प्रयनिरूपणम् भा. पथिवीपरमाणुरूपादीनां प्राक प्रयविभादिकथनम मा. २१३ 18 सोत्पत्तिविधानम् भा. १०६ । १९ मनजितस्य धर्महेतुनिकप- थियज्ञोपायुमनांधाध. २०३।१० मायनस भा. १२२ प्रसारणनिरूपणम् भा." . 4. .. ... विभागः भा. ." ... नम् भा. + .."

·.. रहनम् टी. ... ... भा. 4.. ... ... ६ सटीकाशापादभाप्यस्य पृष्ठे पडो प्राणस्य वायुत्वम् भा. 88 | १६ मुजीनमात्रजन्यत्वं कर्मसमु. बुद्धिनिरूपणम् भा. १०१ । १६ चितजानजन्यत्वं वा इति धुद्धिभेदनिरूपणम् भा. १२.१३ मतयोपियमः टी. बुद्धिविभागः भा. सस्या विध मुक्तः पुरुषार्थत्वमाधनम टी. ६.२५ विद्यापिटाभेदेन । प्रायद्याप मुनिशब्दार्थकग्रनम् टी. धतुधा इत्यादिना। ५७२ । १६ मूर्तगुणकथनम् भा. खुरन्तःकरणायाहत्यमलम- मूतीमर्तगुणकयनम् भा. ५।१३ ६ । २१ मातनिरूपणम् टी. घुझपेतगुणकथनम् भा ६८ । ११ यन्त्रमुक्तेषुगमननिरूपणम्भा ३०१ । १३ ब्राह्मणादीनां प्रत्येकं धर्महे. यावद्ध्यभाविगुणकयनम तुकपनम् भा. २०२।१७ भा. १०३ । ११ भावनारपसंस्कारनिरूपणम् युगचितयकारणनाशजपर- वापरत्वनाशदाहरणम् भावस्याभाषकार्यत्वे विप्रतिप- भा. १६018 सिनिराकरणम् टी. २४५ ॥ १८ योगिनामतीन्द्रियार्थज्ञाने घि- भूतात्मनां साधर्म्यकथनम् भा. ३४ । २२ .पीतानुमाने दोषकपनम अमयादीनां गमनान्ताव योगिप्रत्यतस्यनम् भा. भा. सानिधमपचनस्पन्द- २८०१७ नोर्यचलनतिर्घकपतनममनो. रसनिरूपण भा. १०५15 उमनादीनि। रसनेन्द्रियस्याप्यत्वम् टी. ३८।१४ मङ्गलश्लोकभ्याख्या टी. रूपद्रव्यतादात्म्यमतरखण्ड मङ्गलस्य सफलत्यसाधनाम टी. १८१२ १०४।२४ मङ्गलाचरणम् भा. ५।३ / रूपनिरूपणम् भा. १०1१ मनप्ति कर्मकथनम भा. ३० । १८ रूपस्य आश्रयनारानास्यत्वे मर्मास प्रमाणपन्यास: भा. E युक्तिः टो. १०819 मनमो जामृत्यनिराकरणम् टी. ६३ । १८ रुपादिपु प्रत्यतात्तिसारण. मनोनिरूपणम् भा• तद्गुनिक कथनम् भा. ययम्। रूपादिसज्ञायां बीजकवनम् मनाबहुत्वव्यवस्थापनम् टी. ९२१५ ." १०३१ महोदपशब्दार्थ: टी. लक्षणस्य प्रयोजनम् टी. ९।१७ कानाखानादीनांच लिङ्गलक्षणम् भा. २००1१८ मतभा प्रदर्शिता ३ । २९ लिङ्गलक्षणेऽतिव्याप्तिनिरासे महोदयाभिधस्यापवर्गस्य पा. मलविशेषनिरासपूर्वकस्व. रम्पयेणास्मिनिबन्ध हेतुत्य- मतव्यवस्थापनम् टी. २०२११३ ५६।११/ लिङ्गाभासकथनम् भा.. २०४।२४ ... ११.४ ... नए टी. ... .. . ... . ... ... कथनम टी.

·. .. ... 4. . नम टी. .. सूचीपत्रम् । पृष्ठे पको लिङ्गाभासे मूत्रकारस्य विशेष विशेषस्य द्रव्यादयतिरिक्तत्व मतापन्यासः भा. २०४१ २६ निरूपणम् भा. ३२२२ लेडिकलक्षणम् भा. २००१४ | विषयभोगजसुखस्य ताणक- वात्मायटोत्पत्तिविधि:भा ३० स्वादिकथनम् टी. ६।१८ যখনি আমায় विहितनित्यकर्माकरणस्य प्रत्य- धर्महेतुकथनम् भा. २०२११० वायहेतुत्वे विप्रतित्ति- वास्यस्यार्थप्रत्यायकत्वे स्फो. निरासाठी दधादनिराकरणारभ: टी. २६८१२४ अंगस्य गुणान्तरत्वे युक्ति टी. २२१६ অনায়ালা ধর্মনিস- वेगात्पत्तिप्रकार: भा. २६६२४ वैधयनिदर्शनलवणम भा. २६ । २७ पम् भा. . वायुनिरूपणम् भा. रुद्रा वैधानिदर्शनोदाहरणम् भा. २०६१ १६ पनम् । तस्य दुविध्यम् । अनित्यस्य । वैशेषिकगुणकथनम् भा. 21४ घोषध्यम् । शक्त पदार्यान्तावखण्ड- बायोरमत्यतत्वकथनम् टी. ४६।१ १४४१२५ घायौ कमात्पत्तिकथनम् भा. ३०८।१ शदादीनामनुमानेऽन्तर्भाय बावनुमानप्रकार: टी. कथनम् भा. २१३ । विज्ञानयादिमतखण्डनम् टी. १९४ । २ शब्दनिरूपणम भा. २०१७ विनाविभागः भा. २०१९ विपर्ययनिरूपणम् भा. হয় স্থানাঃ 4001 विपर्षयास्वीकर्तृमतम् टी. १८0 10 शब्दस्मार्थप्रतिपादको विप्र- विपर्पयास्त्रोकमतपण्ड तिपत्तिनिराकरणम् टी. १३२ १८०। शरीरस्य पाचभौतिकवनि- মিমালযখন মা । হিমানিক মা १५१18 शास्त्रारम भा. ६.२४ विभागलक्षणम् भा. शुलिरजतप्रतीतरलौकिया विभागविनाश; भा. २५२।१८ स्तुविषयकत्वखण्डनम टी. १८१।२४ विभागविभागादिः भा. १५१ १५ शोर्यादीनां गुणेष्वन्तविक्रय- विभुवमर्मयोगमतखण्डन नम् टी. ने चोदायका- २४१।५ •यपदायियोपाठयः । वियुक्तप्रत्यकथनम् भा. प। ११ / योजस्य नभोदेशत्वम् टी. विशेषणविशेष्योर कनानाल पएणा पदार्थानां साधयनि- म्बनत्वे बाधकम् टी. ११५ रूपणम् भा. विशेषपदार्थनिरूपणम् भा. १३ १२० मरमार्यवादलण्डनम् दी. विशेषपदार्थनिरूपणम् भा. ३२१ १ १२ समानिरूपणम् टी. . n १८६१६ शब्दविभागः भा. ... . ... .. गम टी. रास: टी. .. .. N ... ... ... ... २०. .. १३।४ ·... १९12 ... कथनम टी. ... ... भा. ... ... सटीकप्रशस्तपादभाप्यस्य पृष्ठे पट्टी पृष्ठे भो सत्तासामान्यध्यवस्थापनम सामान्यविभागादिः भा. ३१२१३ परममित्यादिना। सत्पत्ययकर्मकथनम् भा. २८1१८ सामान्यस्य द्रव्यादयतिरिक्तत्व. सचिरविप्रष्टयोः परस्परा- व्यवस्थापनम् भा. .... ३१४ । १५ भावरूपत्वमतपण्डनम् टी. १६८।१५ | सामान्यादिषु सामान्याभाव. समन्त्रार्यानरूपणम् भा. १४.. १८. समवायनिरूपणम् भा. ३२४ । १८ सामान्यादीनामशतकत्वे युक्तिः समवायसदावे प्रमाणम् भा. ३२४ । २० टी. १८.२० समवायस्प द्रव्यातिरिक्त सामान्यादीनां त्रयाणां साध- स्वम् भा. ३२६ । १२ म्यकथनम् भा. स्वात्मसात्वं समवायस्य नित्यत्वम् भा• ३२८ । २९ युद्धिलक्षणत्यम् अकार्यत्यमकार- सत्यमसामायिओवयत्र नित्य. समकायस्थ संबोभिनत्यम स्वमर्धशब्दानमियत्व छ। ३२६ । १ | सिद्धदर्शनस्य विमान्तरत्वखण्ड- समवायस्यानुमेयत्वम् भा. ३२९ । ३ नम् भा. ... समवायस्याप्रत्यतत्वम् भा• ३२९ । २ मुनिरूपणम् भा. ५।१५ समवायस्यैकत्वम् भा. मुलस्य दुःखाभावरूपतावादि- समाननात्यारम्भकगुणकयनम् मलखण्डनम् टी. २६०.१६ भा. । १४ सुषादीनां जानात्मकत्वमत- समानाधिकरणारम्भकगुण- निरासः टी. ८०.२२ कथनम् भा. १०० । ११ सुरभिवन्दनप्रत्यत्तस्य चक्षुधी- समानासमानजात्यारम्भकगुण- णेभियनन्यत्यमतखण्डनम् टी. ११७ 14 कथनम् भा. १०० । ३ सुवर्णादीनां रूपस्पर्शयतिरि- सम्बन्धप्रयोजनकथनफलम टी. ३.६ तद्रव्यत्वसाधनम टी. ४११२ सम्भवस्यानुमानेऽन्तभावमय सुवर्णादस्तैजसत्यसाधनम् टी. ८६४ नम् भा. ... २५ । १० मष्टिसंहारविधिः भा. विकल्पकप्रत्यक्षान्त तकल्प सौगतमतम् अविनाभावपदा- नापदार्थविचार टी. १८५। २३ धनियामककधने टी. २०६.१७ सलिलादीनां गन्धगन्यत्वक्रय सौगतमतखण्डनम अनुमाने टी. २०७।११ २९।२३ संख्यानिरूपणम् भा. साधर्मानिदर्शनलतमम् भा. २४६ । १५/संख्ययनार्थ मि संख्यापहा. साधर्म्यनिदर्शनादाहरणम् भा.२४६ । १६ रोपपत्तिः टी. ११९18 माधयंधेधेयंप्रकरणारम्भः भा. १५ । २० संयुक्तप्रत्यनिमित्तत्वेन संयो. साधर्म्यवेधय॑शब्दार्थक्रधनमदी. ६ । १६ गसिद्धी मिप्रतिपत्तिनिरासः सामान्यगुणकयेतम भा. टी. १४१।१५ सामान्यनिरूपण भा. ३११ । १४संयोगजगुणकथनम् भा. ... .. ... ... BsIO ... नमदी. .. ...

·६ ... ... ... ... ... ... गादिः भा. सूचीपत्रम् । पृष्ठे पडी पृष्ठे पडो संयोगनाशकथनम् भा. १४१।७ संस्कारातिशयहेतुकपनम् भा. २६७।४ सयोगनाशजपरत्वायरत्वना. स्थितिस्थापक्रनिरूपणम् भा. २६७ । १३ शोदाहरणम् भा. १६५ । स्पर्शनिरूपणम् भा. १०६ । संयोगनिरूपणम् भा• सम्य स्फोटवादनिराकरणम् टी. २२८ । २४ प्रविध्यादिकम । १३६ । १३ स्मृतिनिरूपणम् भा. २५६।१० मयोगलतणम् भा. १३८ । १७ खेहनिरूपणम् भा. २६६ । १६. सयोगस्यान्यतरकर्मजादिविभा. स्वतन्त्रपरमाणुपु पाकजोत्य- १३९ । १८ त्ती प्रमाणम् टी. १०८।२ संयोगापेताबुद्धिनाशजपरत्वा स्वप्रनिरूपणम् भा. १८३।१३ परत्वनाशोदाहरणम् भा. १६६ । १० स्वनविभागादिः भा. १८४।१ सयोगाभावातिरिक्तविभागकय.. स्वप्रकाशवादपण्डनम् टी. नम टी. १५४ । १० स्वार्यानुमाननिरूपणम् भा• २०६ । ८ संशयनिरूपणम् भा. १७४ । २० स्वाश्रयसमवेततदन्योभया. सशयभेदकथनम् भा. १०४ । २२ रम्भकगुणकथनम् भा. १००।० सशयस्य प्रत्ययत्वे विप्रतिपत्ति- हेत्वाभासनिरूपणम् भा. निराकरणम् टी. प्रसिद्धयिमसन्दिग्धानध्ययसि मस्कारनिरूपणतद्विभागः भा. २६६ । २३ संस्कारात सयोगविभागपूर्वक- कमीत्पत्तिः भा. ३०७.१० ... ... .. ... ... तभेदेन। ... ...

·शुद्धम्। क्रियायता अन्ये तु २ सटीकप्रशस्तपादभाष्यस्य शुदिपवम् । पृष्ठे ही अशुधम् । एप्ठे पट्टी अगुद्धम् । १०१17 काय सजाती कार्यसजाती १३91१७ दोधपु टोघेषु २०२११ नोदनाभिधातः नोदनाभिधाता १४४११८ से नातापिभ नोवापि १०२।२६ यथा तथा १४६।३ तिर्क पतितक. .१०३।१ लभते लभ्यते १४६ क्रियायत ११५ रुपरसस्पया रूपरसस्पी १४८1१४ कारपत्यभाय कारणत्याभाय ५१५।११ ममायणम् समासायपणम १५३।२६ ध्यणु १९ ६८ निर्देशः।वण निर्देशः क्षण १५७११९ द्वितीयभागो द्वितीयविभाग ११६ | १२ तदा नानन्तर्य तदानन्तर्य २६११९६ संयोगमात्रण संयोगमात्रेण ११६ । २० द्वित्वसामान्य द्वित्वत्वसामान्य १६९।२२ ध्वाधोय चांगोर्य ११६१२२ द्वित्वसामान्य द्विायत्यसामान्य RE२१ १ तदाश्यप सदाश्रय ९१८। ८ निमित्तकारणा- निमित्तकारणवि. १६२।४ विभागेनो विभागानो दपि नाशादपि REC1९५ परत्यस्य उपरत्वस्य १९८१११ द्वित्यगुणज्ञान द्वित्यगुणतज्ज्ञान १३1 दन्त 'विष्यति दन्तर्भविष्यति १९८॥१३ गुणयुद्धविनश्य गुणवुद्धविनश्य १९३1२९ रूपत्या रुपवस्वा ११००१७ का त्पित्ति कात्ति १८८1० सद्धाति सद्धीति ११६॥ २ संवर्तका संप्रवर्तका २००११२ अन्तु ११६।४ सचिया अन्त्य सचिवान्त्य 2091२२ दाता पत्ता १८०। २ न्यघुद्ध न्यबुद्धे २१२॥ ८ सम्मा सम्प्रत्यपि १२०। ४ मरुत्येय प्रयष्ट मरुत्वंय प्रनष्ट १६। अन्य मन्यसे १२०। ५ स्योत्पत्या स्योत्पत्त्या २२३।२२ तार्या ताँया १८०1१४ द्वित्वकाले द्वित्यसामान्यघु. २२४।१७ द्वितायो द्वितीया शिकाले २३३1२७ अनुमानेताप अनुमानतोय १२९॥ ४ विशेषणानुक्त विशेषणानुरक्त- २४२॥ १ ध्यातरेके ध्यतिरेफे स्याद स्वाद २४८ प्रतीयते तस्य प्रतीपेतेश १२६।२ गत्वना पात्वेनो २५०1११ पक्षधर्मतामिद्धि पक्षधर्मतासिद्धि ५.८ नियमेन नियमन २५३.११ प्रतिपन प्रतिपत्त १३१०१० प्रचा प्रत्रयः २५५११० विकल्प विकम्य १३1 0 गुत्व मारभते । णुल्यमारभते द्वा २५५६१५ अनुमान प्रमाण अनुमान म प्रमाण यस्तु णुक २५। ७ दृश्यद्रष्टणा दृश्यद्रष्णा मारब्ध तश्य २८ ८ चिया प्रिलया रयुध्यपेशोत्पना ३०८1११ समान्तदि परमाणी घर्तमा- ३१११० सत्तासान्य सत्तासामान्य मा द्वित्वाख्या ३११।२२ प्येकस्मा ध्ये कस्मात् प्रत्यमारभते । 1१०1१६ भूथ इभत्र भ्यां यद समन्तादि सम्बन्धसूचीपत्रस्य शुद्धिपत्तम् । ऊध्र्य कारण साध्य नानुमाने प्रधिष्टमपि २३ । २५ सूत्रस्यामिछा सूत्रम्य पछा २४।३० धर्मप्रस्तावे धर्मनिडपथप्रस्ताये २५६ व्याख्यातानि व्याख्याते 291१० श्र.१प्रा.

·ॐनम परमात्मने। प्रशस्तपादभाष्यम् । प्रणम्य हेतुमीश्वरं मुनिं कणादमन्वतः। पदार्थधर्मसंग्रहः प्रवक्ष्यते महोदयः॥ .. न्यायकन्दलीटीका। ॥ अनादिनिधन देव जगत्कारणमीश्वरम् । प्रपद्ये सत्यसङ्कल्प नित्यविज्ञानवियहम् ध्यानकतानमनसा विगतप्रचारा पश्यन्ति य कमपि निर्मलमद्वितीयम् । ज्ञानात्मने विघटिताखिलवन्धनाय तस्मै नमो भगरते पुरुषोत्तमाय ॥ शास्त्रारम्भे(१) ऽभिमता देवता शास्त्रस्य प्रणेतार गुरु (२) श्लोरस्य पूर्वार्द्धन नमस्यति । प्रणम्येति । कारम्भे हि देवता गुरयश्च नमम्ब्रियन्ते इति शिष्टाचारोयम् । फ्ल च नमस्कारस्य विघ्नोपशम न सायदयमन प्रेक्षादिरनुष्ठेयत्वात् । अन्यफलोपि न कारम्भे नियमेनानुष्टीयेत अविनेन प्रारिप्सितपरिसमानस्तदानीमतितत्वात् फलान्तरस्यानशिसहित त्वात(३) । ननु कि नमस्कारादेव विघ्नोपशम उतान्यस्मादपि भवतिन तारनमस्कारादेवत्यस्ति नियम असत्यपि नमस्कारे न्यायमीमासाध्ययो. परिसमानत्वात् यदा चान्यस्मादपि तदा नियमेनोपादान निरूपपनिकाम् । अघोच्यते । नमस्कारादेव विघ्नोपशम कारम्भे सद्धिनियमेनं तस्योपादा नात् । न च न्यायमीमासाभाष्यकाराभ्या न तो नमस्कार किसा नुपनिवटु कयमेषा प्रतीतिरिति चेत् कर्तु शिष्टतयेय अस्तु या तापदार' (२) अन्यारम्भे-पा ५४ पु। (२) शालस्य च प्रणतारं गुरु-पा ४ पु । (३) अनभिस्तित्याच्या ४ पु ।

·M सटोकप्रशस्तपादभाध्ये प्रेक्षायान् म्लेच्छोपि तापदगुर्वारम्भे कर्मणि न प्रवर्तते यायदिष्टान्न नमस्यसि यदिमो परमास्सिको पतिलशवरस्वामिना(१) नानुतिष्ठत इत्यसम्भावनमि- दम् 1 अक्षरार्थो व्याहियते प्रणम्येति ! प्रकर्यवादिना प्रशब्देन भक्तिप्रद्धाति- शयपूर्वक नमस्कारमाचष्टे स हि धर्मात्यादस्तिरयत्यन्तरापवीजं नापरः अत एव कृतनमस्कारस्यापि कादम्बर्यादेरमरिसमातिः विशिष्टनमस्काराभा- वात् तदशिष्टयस्य कार्यगम्यत्वात् अव च नमस्कारः क्रियमाणापि करि- प्यमागपदार्थधर्मसंग्रहप्रवचनापेक्षया पूर्वकालभाषीति क्वाप्रत्ययेनाभिधीयते सदेकवाक्यतामापादयितुम् न त्वस्य पूर्वकालमाचतामनद्यते अनुवादे घा प्रयोजनाभावात् । हेतुमिति निर्विशेषणेन हेतुपदेन सर्वोत्यत्तिमतां निमित्ततां प्रतिजानीते । ईश्वरमिति विशिष्टदेवताया अभिधानम् लोके तद्विपयत्वेने- वास्य पदस्य प्रसिद्धेः लोकप्रसिद्धार्थोपसंयहत्वादस्य शास्त्रस्य । मुनिमिति शुद्धात्मज्ञानप्रदापक्षपिततमसमत्युयतपसं साक्षादशेपतत्त्वावयोधयुक्त() पुरु. पविशेषमाह इत्यम्भत एवार्थे मुनिशब्दस्य लोके दर्शनात् । कणादमिति तास्य कापोती वृत्तिमनुतिष्ठतो रथ्यानिपतितांस्रायडुलकणानादाय प्रत्यहं कृताहा- रनिर्मिता संज्ञा अत एव निरवकाशः कणान् वा भक्षयत्यित्युपालम्भस्राघभव- ताम् । इदं हि तस्य नामेति तच्छब्दसंकीर्तनं कृतं प्रशस्तदेवेन न त्वियं तदुपनिवन्धवैशिष्टयख्यापनाय युक्तिरभिहिता तदुपनिबन्धवैशिष्ट्यस्य मन्वा- दियाक्यवन्महाजनपरियहादेव प्रतीतेः न चास्य कणादशास्त्रख्यापनेन , किञ्चित्प्रयोजनमस्ति तावता तत्यर्वकस्य यन्यस्य वैशिष्टयसिद्धिरिति चेन्न अवश्यं तत्पूर्वकत्वेन स्वगन्यम्य वैशियसिद्धिः कर्तृदोषणायथार्यस्यापि निबन्धनस्य सम्भावनास्पदत्वात् सम्भावितप्रामाण्ये प्रशस्तदेवे पुरुपदोषाणा- मसम्भव इति चेत् एवं तर्हि यथा कणाददर्शिनां तच्छिप्याणां पुरुषप्रत्यया- । देव तथात्वनिश्चयात तदुपनिवन्धे प्रवृत्तिरपरेपां च पुरुपान्तरसंवादादेवं प्रशस्सदेवकृता(३)पनिबन्धेपि तच्छिप्याणामपरेषां च प्रवृत्तिर्भविष्यतीति नार्थस्सत्पूर्वकत्वख्यापनेन किमय सहि कणादर्नमस्कारः विघ्नोपशमायेत्यु- (१) पतिलशियस्यामिनी-पा.४ पुः । अयमपि पुक्त रथ रानोम्नेछभेटे घ पानी ये एक रैपि चेति मेदिनीकागतः। (२) जीवन्मुक्त-दत्यधिक २ युः। (3) प्रशस्तकतो-पा. २ पुः । + ·३ . द्रव्यग्रन्ये उद्देशाप्रकरणम् । ताम् यथेश्वरस्य नमस्कारः सपि हि न तत्पूर्वकत्वख्यापनाय व्यभिचारात यस्य हि या देवता स तां प्रणम्य सर्वकर्माणि प्रस्तोति न कर्मणस्रात्पर्वक- त्वेन भक्तिश्रद्धामापनिबन्धनत्वान्नमस्कारस्य यथा मीमांसार्तिककृता नमस्कृतः सोमायतंसः न च तत्पर्विका मीमांसत्यस्ति प्रवादः । अन्विति । বৃহস্যমাননা হৃদ্যবসময় যায়নি হনুমাই ঘন ईश्वरप्रणामादन पश्चात कणादं प्रणम्येत्यर्थः । सम्बन्धप्रयोजनयोरनभिधाने श्रोता न प्रयतते प्रयोजनाधिगतिपूर्वकत्वात् वप्रेक्षावत्प्रवृत्तः तस्यामवृत्ता व शास्त्रं कृतमकृनं स्यात् अतः शास्त्रारम्भमादधानः प्रचावत्प्रवृत्य तस्य सम्बन्ध प्रयोजनं घाटी श्लोकस्योत्तरार्द्धन कषति। पदार्थधर्मत्यादि। पदार्था द्रव्यादयः षट् तेषां धर्माः साधारणासाधारणस्यमानाः संगृह्यन्ते संदेयेणा- भिधीयन्ते ऽनेनेति पदार्यधर्मसंग्रहः । प्रवक्ष्यते इति पदार्थधाणां संनयेणा- भिधायको ग्रन्थः प्रकृष्टो मया वक्ष्यते इति ग्रन्यकर्तुः प्रतिज्ञा । अन्यस्य धेयं प्रकृष्टता यदन्यत्र यन्ये विसरणेतस्तताभिहितानामिहेनत्र तावतामेव पदा- र्थधर्माणां ग्रन्ये संक्षेपेण कथनम् । एतदेव चास्यारम्भः सत्स्वप्युपनिबन्धान्तरेषु पदार्थधर्माणां संग्रह: पदार्थधर्मप्रतीतिहेलुः पदार्यधर्मप्रतीतिश्च न पुरुषार्थ; सुखदुःखाग्रिहान्या: पुरुषप्रयोजकत्वात तस्मादयमपुरुषार्थहेतुत्वादनुपादेय एवेत्याशा तस्य पुरुषार्थफलतां प्रतिपादयितुमुक्तं महोदय इति महानु. दयो महत्फलमपवर्गलक्षणं यस्मात संग्रहादसी महोदयः संग्रहः एतेन संग्र. हस्य पदार्थधर्मः सह वाच्यवाचकभावः तत्प्रतिपत्या च महादयेन सह माध्यसाधनभाव: सम्बन्धो दर्शितः । । ननु भोः क सय महोदयो नाम सवासनासमुच्छेदो ज्ञानोपरम इत्येक तथा च पठन्ति न नेत्य संचास्तीति । तदयुक्तम् । सर्वतः प्रियतमस्यात्मनः समुच्छेदाय प्रेक्षावत्प्रवृत्यनुपपत्तेः बन्धविच्छेदपर्यायस्य मुक्तिशब्दस्यातदर्थ- त्वाच्च । निखिलवासनोच्छेदे विगतविषयाकारोपनवविशुद्धज्ञानादयो महोदय इत्यपरे । तदयुक्तम् । कारणाभावे तदनुपपत्तेः भावनाप्रक्यो हि तस्य कार- যমিছন ষত্ব হিজাগুয়ামান্নাদালাহ: মনিরহমতুলায়মান্য নিয়মিনাখী লায়লাতুনসন্ধ্য নহেলপনায় - ·४ मटीकप्रशम्सपादभाष्य वतीत्यनुपयतिरेय सभ्य समलचितक्षणानां स्वाभावियाः सदृशारम्भणशक्तर- मदृशारम्भं प्रत्यक्तेश्चाकस्मादनुच्छेदात् किं च पूर्ववणाः स्वरसनिर्वाया: प्रयमपू! नातः सन्तानश्चेको न विद्यते बन्धमाचा चेकाधिकरसो विषयमे- देन वर्तते य राय च प्रवर्तते प्राप्य च निवृत्तो भवति । प्रकृतिपुरुषविवेकदर्ग- नादुपरतायां प्रकृती पुरुषस्य स्यरूपेणावस्यानं मोक्ष इत्यन्ये । तन्न । प्रवृति- म्वभावायाः प्रकृतेरोदामीन्यायोगात पुरुषार्थनिबन्धना तस्याः प्रवृतिः विवे- कल्यातिश्च पुरुषार्थः तस्यां सजातायां सा निवर्तते कृतकार्यत्यादिति चेन्न अस्या अचेतनाया विमृश्यकारित्याभावात् यथेयं कृतेपि शब्दाद्युपलम्भे पुन- म्सदयं प्रवर्तते तथा धिवेकण्यातो कृतायामपि पुनस्तदर्थ प्रयतिप्यते स्वभा- यस्यानपायित्वात् । नित्यनिरतिशयमुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिरित्यपरे । तदप्यमा- रम् । अग्रे निराकरिष्यमाणत्वात् । तस्मादहितनिवृत्तिरात्यन्तिकी महादय इति युक्तम् । तस्याः सदावे किं प्रमाणं टुःखसन्ततिर्मिणी अत्यन्तमुछि- द्यते सन्ततित्वाद्वीपसन्ततिवदिति तार्किकाः । तदयुक्तम् । पार्थिवपरमा- गुरूपादिसन्तानेन व्यभिचारात् । अशरीरं याव सन्त(१) प्रियाप्रिये न म्पृशत इत्यादयो वेदान्ताः प्रमाणमिति तु वयम् । भूतार्थानामेपामप्रामाण्यप्रसङ्ग इति चेन्न प्रत्यक्षेणानेकान्तिकत्यात् । अथ मतं भूतार्थप्रतिपादकं वचनमनुवा- दकं स्यात् ततश्चाप्रमाणत्वं प्रमाणान्तरसापेदत्वात् प्रमायां साधकतमत्वा- भावादिति न सिद्धार्थप्रतिपादकत्वमनुवादकत्वं प्रत्यक्षम्याप्यनुवादकत्व- प्रसङ्गात किं त्वधिगताधिगन्तृत्वं ईदृशश्च वेदान्तानामों यदयं भूतोपि प्रत्यक्षादेः प्रमाणान्तरस्य न विषय: कुनस्तेषामनुवादकता कुसश्च सापेक्ष- त्यम स्मृतेरिव तेभ्य: पूर्वाधिगमसम्यर्शनार्थप्रनोनेरभावात् अत ग्य पुरुपया- क्यमपि प्रमाणम् नहि तदपि वक्तृप्रामाण्योत्थापनेनार्थ प्रतिपादयति फिन्त्य- नपेक्षिततयापार स्वयमेव उत्यतिमात्र गव नदपेक्षणात् स्वाभाविझी हि पदानां पदार्थपरता स्वाभाविकी च पदार्थानामाकाहासन्निधियोग्यतायता- मितरतरान्वययोग्यता तेन यथा वेदे प्रमाणान्तरानपेक्षः शब्दः शब्दमाम- (१) शरीरमिति । यायसन्तमिति यहनकि तेन संसारायन्यायां उसमाप्रमशरीरतया नाम्पासिष्टिः यहा या म्यायें तेनाशरीरमेय सन्तमित्यर्थः पाति सम्बोधनं तेनारीरमध सम्पर्तमानं वर्तमानकानम्य तणाधिपत्ये नोक्तटोध इति यमानोपाध्यागः।

·५ द्रव्यमन्ये उद्देशप्रकरणम् । यादेवार्थप्रत्यय एवं लोकेपि ये लौकिका वैदिकास्त एव चार्थी इति न्याये- नोभयचापि शब्दशक्तरविशेषात् वक्तृप्रामाण्यानुसरणं तु स्वरूपविपर्यासहेतो- दोषस्याभावावगमाय प्रत्यक्ष इव स्यकारणगुट्टेरनुगमो विपर्यासशङ्कानिरा- सार्थ इत्येषा दिक् । बिस्तरस्त्वद्वयसिद्धी द्रष्टव्यः कार्यर्थे शब्दत्य प्रामाण्यं न स्वरूपे वृद्धव्यवहारेष्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यान्वितेषु पदानां शत्यवगमात् अतो वेदान्तानां न स्वरूपपरतेति चेत् वान्तमिदं स्वरूपपरस्यापि चाश्यस्य लोके प्रयोगदर्शनात् यथा परिणामसुरसमानं परिणतिविरसं च पनसमिति । अचापि प्रवृत्तिनिवृत्योरुपदेशः गवं हि वाक्यार्थः परिणामसुर- समामेभवय परिणतिविरसं चमाभक्षयतिन वैधात सुरसत्वप्रतीत्येव स्वय- मभिलापात् पुरुषः प्रवर्तते विरसत्वप्रतीत्येव द्वेषानियतते का तत्र वस्तुसाम- र्यभाविनि उपदेशापेक्षा अनाप्ने हि शास्त्रमर्थयद्भवति । अथ प्रवृत्तिनिवृत्योरभि- मन्धानेनास्य वाक्यस्य प्रयोगात तादर्थ्यमिति चेत् अस्ति प्रवृत्तिनिवृत्यर्थता किं तु जनकत्वान्न तु प्रतिपादकत्वेन यस्माद्भूतार्थविषय राय प्रामाण्यं यदि तु प्रवृत्तिनिवृत्त्योरभिमन्धानेन वाक्यप्रयोगात् तयोरप्रतीयमानयोरपि शाब्दता आमभक्षणोत्तरकालीना तृपिधातुसाम्यं च वाक्यार्थी स्यातां प्रत्य- क्षस्य च काञ्चिदर्थक्रियामभिसन्धायोपलिप्सिते विषये प्रवृत्तस्य यक्रिया प्रमेया स्यात् जनकत्वेन प्रवृतिपरत्वं वेदान्तानामयि विद्यते तेभ्य: स्वरूपप्रतीतो ध्यानाभ्यासादिप्रवृतस्य विगतविविधविकल्पविशदात्मज्ञानोदये सत्यपरर्गस्य भावात् न चेदमावश्यकं यत्प्रवृत्तिनिवृत्त्यवधिकः प्रमाणव्यापार इति तयोः पुरुषेच्छाप्रतिबद्धयोरनुत्पादेपि वस्तुपरिच्छेदमाणापेक्षाबुद्धेः पर्यवसानात न च कार्यान्विते एवार्थे पदानां शक्तिः अनन्वितेपि व्युत्पत्तिदर्शनात् ययेह प्रभि- नकमलोदरे मनि मधुकरः पिबतीति वर्तमानापदेशे प्रसिद्धेतरपदार्थे ऽप्रसि- झुमधुकरपदार्थस्तु यं मधुपाने कतारं पश्यति तं मधुकरवाच्यत्वेन प्रत्येति अधाप्यस्ति पारम्पर्येण कार्यान्वयो वायप्रयोक्तः वृद्धव्यवहारे कार्यान्वि- तपदाथै मधुकरपदस्य व्युत्पतिभावादिति चेन्न अनिश्चयान् । वाक्यप्रयोक्तुः किं वृद्धव्यवहारात कार्यान्वितेथे व्युत्यतिरभूत किमुत प्रसिद्धपदसामानाधि- करण्येनोपदेशाद्वा स्वरूप इति निश्चशे नास्ति इदंप्रयमताया अभावात् ·६ सटीकप्रशस्तपादभाष्य किं च प्रयोक्तुरन्विते व्युत्पतिः पातुश्चानन्विते अन्यव्युत्पत्यान्यो न शब्दार्थ प्रत्येति ततश्च मधुकरशब्दस्यानन्वितार्थत्यमन्वितार्थत्वं च पुरुपभेदेनेत्य- धंधेशसमापतितम् क्रियाकाहानिवन्धनः पदार्थानामन्योन्यसम्बन्धः नाण्या- तपदरहितेषु वेदान्तवाक्येषु भवितुमर्हतीति चेन्न तायत्सर्वच क्रियाया प्रभावः यत्र तु नास्ति तोपसंसर्गपरतया () पदेरभिहितानां पदाथानामेय योग्यतासन्निधिमतामन्योन्याकासानिवन्धनः सम्बन्धः तथा च काञ्च्यामि- दानी विभुवनतिलको राजा इत्यापि वाश्यार्थो गम्यत एव अथवा तम श्रुतप्रयुज्यमानास्तिभवतिक्रियानिवन्धनो भविष्यतीति यत्किञ्चिदेतत् प्रकृत- मनुसरामः । अत्र पदार्थधर्मज्ञानादेव पदार्थानामपि संग्रहो लभ्यते स्यात- न्व्येण धर्माणां संग्रहाभावात् । ननु पदार्थधर्माणां संपहपरो ग्रन्यो महोदयहेतुरिति नापपद्यते शब्टानामर्थप्रतिपादनमन्तरेण कार्यान्तराभावादित्याशा पदार्यधर्मनीति- हेतोः संग्रहस्य पारम्पर्येण महोदयहेतुत्वं प्रतिपादयन्नाह । द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां परणां(क) पदार्थानां साधर्म्यवैधर्म्यतत्त्वज्ञानं(३)निःश्रेयसहेतुः॥ द्रव्यगुणेत्यादि । यस्य वस्तुनो यो भाषस्ततस्य तत्त्वं साधारया धर्मः साधर्म्यम् असाधारण धो वैधय साधय॑वेधये एव तत्वं साधर्म्य. वेधर्म्यतत्त्वं तस्य ज्ञानं निःश्रेयसहेतुः । विषयसम्भोगजं सुखं तावत् क्षणि- कविनाशि दुःखबहुलं स्वर्गादिपदनाप्यमपि सप्रक्षयं सातिशयं च तथा च कस्यचित् स्वर्गमाघमपरस्य स्वर्गराज्यम् अतस्तदपि सततं प्रयुतिरङ्कया परसमुत्कोपतापाच्च दुःखाक्रान्तं न निश्चितं श्रेयः प्रात्यन्तिको दुःरानियू- तिरसासंवेदननिखिलदुःखोपरमरूपत्वादपरावृत्तेश्च निश्चितं श्रेयः तस्य कारणं द्रव्यादिस्वरूपज्ञानम् । एतेन तत्प्रत्युक्तं यदुक्तं मण्डनेन विशेषगुष- निवृत्तिलक्षणा मुक्तिरुच्छेदपक्षान्न भिद्यते इति । विशेषगुणाच्छेदे हि सति आत्मनः स्यरूपेणावस्थानं नाच्छेदो नित्यत्वात् । न चायमपुरुषार्थः सम. (१) पुस्तकत्रये सयमय पाटः । तत्रापि संतपरतया-त्यस्मद्गुरुचरणाः। (२) परणामिति पु. नारित (३) पाधसंधाभ्यो तत्यान-पा. " पु.

·द्रव्ययन्थे उद्देशप्रकरणम् । स्सदुःखापरमस्य परमपुरुपार्थत्वात् समस्तमुखाभावादपुरुषार्थत्वमिति धेन मुखस्यापि क्षयितया बहुलप्रत्यनोकतया च साधनप्रार्थना शतपरिनियतया ध सदा दुःखाक्रान्तस्य विपमित्रस्येव मधुनो दुःखपने निक्षेपात् । केषां साध- म्यवधम्यतत्त्वपरिजानमपवर्गकारणमित्यपेक्षायां द्रव्यादीनामिति सम्बन्धः । द्रव्याणि च गुणाश्च कर्माणि च सामान्यं च विशेयाश्च समवायश्चेति विभाग- घचनानुसारेणेति विग्रहः । उद्वेशस्य विभागवचनेन समानविप्रयत्वात् । भादो ट्रव्यस्योद्देशः सर्वाश्रयत्वेन प्राधान्यात् । गुणानां च कर्मापेशा भूय- स्त्वाद् द्रव्यानन्तरमभिधानम् । नियमेन गुणानुविधायित्वात् कर्मणां गुणा- मन्तरमुढेशः । कान्वितत्वात सामान्यस्य कमानन्तरमभिधानम् । पञ्च- पदार्थवृतेः समवायस्य सर्वशेषणानिधाने माने विशेषाणां मध्ये कथनम् । अभावस्य पृथगनुपदेशः भावपारतच्यान त्वभावात् । द्रव्याणामिति सम्बन्धे पष्ठी अवापि साधयादिचानस्य निःश्रेयसहेतुत्वे कथिते द्रव्यादिज्ञानस्य कथितं साधर्म्यवेधम्ययोः स्वातन्त्र्येण ज्ञानाभावात् । तञ्चेश्वरचोदनाभिव्यक्ताद्धर्मादेव। ननु यदि तत्वज्ञानं निःप्रेयसहेतुस्तहि धर्मान कारणं ततः मूवि- रोधः यताभ्युदयनिःश्यससिद्धिः स धर्म इति तत आह । तच्चेखरचोद- नाभिव्यलादमादेवेति । तनिःश्रेयस धर्मादेव भवति द्रव्यादितत्त्वज्ञानं तस्य कारणत्वेन निःश्रेयसमाधनमित्यभिप्राय: । तत्त्वतो ज्ञातेषु बाह्याध्या- त्मिकेपु विषयेषु दोपदर्शनाद्विरक्तस्य समोहानिवृत्तावात्मज्ञस्य तदानि कारायफुर्वतः तत्परित्यागसाधनानि च मुतिस्मृत्युदितान्यमङ्कल्पितफलान्यु- पाददानस्यात्मज्ञानमभ्यस्यत: प्रकृष्टविनिवर्तकधर्मापचये सति परिपकात्मता- नस्यात्यन्तिकशरीरवियोगस्य भावात् । दृष्टा विषयिणामहिकण्टकादीनां परि- त्यागो विषयदोषदर्शनापूर्वकाभिसन्धिकृतनिवर्तकात्मविशेषगुणात् प्रयत्नात तेन शरीरादीनामात्यन्तिकः परित्यागो विषयदोपदर्शनपूर्वकाभिसन्धिकृत. निवर्तकात्मविशेषगुणनिमिता विज्ञात इति माताधिकारे वक्ष्यामः । धर्मापि केवल तावन्न नि:प्रेयसं करोति यावदीश्वरेच्छया नानुगृह्यते तेनेदमुक्त ईश्वरचदिनाभिव्यक्ताद्धमादेवेति । चोदान्ते प्रेर्यन्ो स्थकार्ययु प्रवत्यन्ते ऽनया ·सटीकप्रशस्तपादभाये भाया इति चोदना ईश्वरचोदना ईश्वरेच्छाविशेषः अभिव्यक्तिः कार्यारम्भ प्रत्याभिमुख्यं ईश्वरचोदनयाभिव्यक्तादीवरचोदनाभिव्यक्तात् ईश्वरेच्छानि- शेपेण कार्यारम्भाभिमुखीकृतादादेव निःश्रेयसं भवतीति वाक्ययोजना तच्चेति धकारः व्यादिसाधर्म्यादिचानेन सह धर्मस्य निःश्रेयसहेतुकत्यं समुच्चि- नोति । एवं पट्पदार्थज्ञानस्य पुरुषार्थोपायत्वं प्रतीत्य तेषां प्रत्येकं भेद- जिज्ञासाथ परिपृच्छति ॥ अथ के द्रव्यादयः पदार्थाः किं च तेपां साधर्म्य वैधम्यं चेति ॥ तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्लेजोवायवाकाशकालदि- गात्ममनांसि सामान्यविशेपसज्जयोक्तानि(१) नवैवे. ति(२)। तद्व्यतिरेकेणान्यस्य सज्ञानभिधानात्(३) । अथ के द्रव्यादय इति । कानि द्रव्याणि के गुणाः कानि कर्माणी- त्यादि योजनीयं नावश्यं धर्मिणि चाते धर्मा ज्ञायन्ते इति तेन धर्मेषु पृथक् प्रश्न: किं च तेषामित्यादि । अचापि च: समुच्चये । उत्तरमाह तरेत्यादि । तेषु दव्यादियु मध्ये द्रव्याणि पृथिव्यादीनि सामान्यविशेषसञ्जया सामान्यसञ्चया व्यसन्जया विशेषसञ्जया प्रत्येक्रमसाधारणसञ्जया पृथिव्योजस्त्यादिरूपयो- तानि सूचकारेण प्रतिपादितानि । किमेतावन्त्याहोस्पिदपराण्यपि सन्तीत्याह नवेति । ननु नवानां लक्षणाभिधाने सामादपरेपामभावो ज्ञातव्या व्यर्थ नत्रैवेति । न । नवा लक्षितेपु किमपरेपामसत्त्वादुत सतामप्यनुपयोगित्यान्न लक्षणं कृतमिति संशयो न निवर्तत लक्षणस्य व्यवहारमावसारतया समा- नासमानजातीयव्यवच्छेदमात्रसाधनत्वेन चान्याभावप्रतिपादनासामात तदर्थमवधारणं कृतम् इदमेय सामान्योद्दिष्टानां विशेपसञ्चाभिधानं तन्ठा- न्तरे विभाग इति निर्देशश्च कथ्यते कयमेतदवगतं नवेवेति अत आह । सयतिरेकेणेत्यादि । तेभ्यो नवभ्यो व्यतिरेकेण सर्वजन महर्षिणा सार्योप- (१) सञ्चोक्तानि-पा.५ पुः । (3) नव-पा. ५ पु.। (३) गतिरण सञ्जान्नाभिधानात- ५ पु.।

·६ द्रव्यग्रन्य उद्देशप्रकरणम्। देशाय प्रवृत्तेनान्यस्य सज्ञानभिधानात् । तमो नाम रूपसंख्यापरिमाणपृ- थक्कपरत्वापरत्वसंयोगविभागद्व्यान्तरमस्तीति चेदन कश्चिदाह । यदि तमोद्रव्यं रूपवद्रव्यस्य स्पर्णाव्यभिचारात स्पर्शवव्यस्य महतः प्रति- घातधर्मत्वात् तमसि सञ्चरतः प्रतिवन्धः स्यात् महान्धकारे च भूगोलकस्येष सदवयवभूतानि खण्डावयविद्रव्याणि प्रतीयेरनिति । तदयुक्तम् । यथा प्रदीपानिर्गतेरवयवेरदृष्टवशादनुभूतस्पर्शमनिविडावयवमप्रतीयमानखण्डाव- यविद्रव्यप्रविभागमप्रतिघातिप्रभामण्डलमारभ्यते तथा तमःपरमाणुभि- रपि तमद्रव्यम् । तस्मादन्यथा समाधीयते तमःपरमाणवः स्पर्शवन्तस्त- द्वहिता घा न तावत्स्पर्शवन्तः स्पर्शवतस्तत्कार्यस्य क्वचिदनुपलम्भात् अदृ- पृव्यापाराभावात् स्पर्शवद्रव्यानारम्भका इति चेत् रूपवन्तो वायुपरमाणवा- ऽदृष्टव्यापारवैगुण्याटूपवत्कार्य नारभन्ते इति किं न कल्प्येत किं वा न कल्पितमेतदेशजातीयादेव परमाणोरदृष्टोपयहाच्चतुर्धा कार्याणि जायन्ते इति । कार्यकसमधिगम्याः परमाणवो यथाकार्यमुन्नीयन्ते ते न तद्विलक्षणाः प्रमा- णाभावादिति चेत् एवं तर्हि तामसाः परमाणवोप्यस्पर्शवन्तः कथं तमा- द्रव्यमारभेरन् अस्पर्शवत्वस्य कार्यद्रव्यानारम्भकत्वेनाव्यभिचारोपलम्भात कार्यदर्शनात तदनुगुणं कारणं कल्यते न तु.कारणवैगुण्येन दृष्टकार्यविपर्यासो युज्यते इति चेत् न वयमन्धकारस्य प्रार्थनः किं त्वारम्भकानुपपत्ते!लि- ममाचप्रतीतेश्च द्रव्यमिदं न भवतीति बमः । तर्हि भासामभाव एवायं प्रती- येत न तस्य नीलाकारेण प्रतिभासायोगात् मध्यन्दिनेपि दूरगगनाभोगव्या- पिनो नीलिम्नश्च प्रतीतेः किं च गृह्यमाणे प्रतियोगिनि संयुक्तविशेषणतया तदन्यप्रतिषेधमुखेनाभावो गृह्यते न स्वतन्तः तमसि च गृह्यम्मणे नान्यस्य ग्रहणमस्ति न च प्रतिषेधमुखः प्रत्ययः तस्मानाभावोयम् । न चालोकादर्शन- मावमेवैतत बहिर्मुखतया तम इति छायेति च कृष्णाकारप्रतिभासनात् । तस्मा- दूपविशेषोयमत्यन्तं तेजोभावे सति सर्वतः समारोपितस्तम इति प्रतीयते । दिवा चाय नयनगोलकस्य नीलिमावभास इति वक्ष्यामः । यदा तु नियत- देशाधिकरणो भासामभावस्तदा तदेशसमारोपिते नीलिन्नि छायेत्यवगमः । अत एव दीर्घा हस्वा महती अल्पीयसी छायेत्यभिमानः तद्देशव्यापिन: नीलिम्नः प्रतीतः । अभावपक्षे च भावधर्माध्यारोपोषि दुरुपपादः सदुक्तम् । न ।

·१० । ॥ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये चभासामभायस्य समस्त्वं घृटुसम्मतम् । छायायाः काप्यर्यमित्येवं पुराणे भूगु- यायुतेः ॥ दूरासनप्रदेशादिमहदल्पचलाचला । देहानुचर्तिनी छाया न वस्तुत्वा- द्विना भवेदिति ॥ दुरुपपादश्च क्वचिच्छायायां कृप्यासर्पभ्रमः चलतिप्रत्ययोपि गच्छत्यावरके द्रव्ये यत्र यत्र तेजसोभावस्त। तच रूपोपलब्धिकृतः । एवं परत्वादयोप्यन्यथासिद्धाः । तप चालोकाभावव्यञ्जनीयरूपविशेये तमसि पालेकानपेक्षस्यैव चक्षुषः सामर्थ्य सद्भावमावित्वात् ,यथालोकाभाव एघ त्वन्मते । नन्येवं तहिं मचविरोधः द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवेधादाभावस्तम इति न विरोधः भाभावे सति तमसः प्रतीतीभावस्तम इत्युक्तम् । ईश्वरोपि बुद्धिगुणत्वादात्मैव न तु पड्गुणाधिकरणश्चतुर्दशगुणाधिकरणाद् गुणभेदेन भिद्यते मुक्तात्मभिर्व्यभिचारात ॥ गुणाश्च(१) रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपथ- कसंयोगविभागपरत्वापरत्वबुद्धिसुखदुःखेच्छाउपप्र- यत्राश्चेति कण्ठोक्ताः सप्तदश । चशब्दसमुच्चिताश्च गुरुत्वद्वत्वस्नेहसंस्कारादृष्टशब्दाः सप्तवेत्येवं चतु- विंशतिर्गुणाः()॥ गुणा रूपादयः कराठोक्ता इति सूचकारेण साक्षात्कथिता रूपरसे- त्यादिना । घशब्देनागनुक्ता गुणत्वेन लोके प्रसिद्धा गुरुत्वादयः सप्त समु- चिताः । एवं चतुर्विशतिरेव गुणाः । ये तु शौर्योदार्यकारुण्यदातियोग्यादयः तेवान्तर्भवन्ति।शौर्य बलवतोपि परस्य पराजयाय प्रत्युत्साहः(३) स च प्रय- नविशेष | सततं सन्मार्गवर्तिनी बुद्धिरौदार्यम् । परटुःखप्रहाणेच्छा कार- ण्यम् । तत्त्वाभिनिवेशिनी बुद्धिर्दाक्षिण्यम् । आय्यमात्मन्युत्कर्षप्रत्यय इत्ये- वमादिः । अदृष्टशब्देन धर्माधर्मयोरुपसंग्रहः। संस्कार इति स च वेगस्य भावनायाः स्थितस्थापकस्य चाभिधानम् । नन्वेवं ताधिक्यं न संस्कार- त्वात्यपेक्षया वेगभावनास्थितस्थापकानामेकत्वात् । एवं तर्हि न चतुषिश- (१) गुणाः-पा• • । (२) चतुर्विशतिगुणाः-पा. ५ पुः । (3) पास्य पाजय प्रत्युत्सा-पा. १ पु.।

·૧૧ ट्रव्ययन्ये उद्देशप्रकरणम् । 1 सित्वम् । अदृष्टत्ववात्यपेक्षया धर्माधर्मयोरेकत्वात् न अदृपत्वजात्यभावात् । निर्गुणेष्वपि गुणेष्वसाधारणधर्मयोगित्वेनोपचाराच्चतुर्विशतिरिति व्यवहारः । उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चन()प्रसारणगमनानि पञ्चैव कर्माणि । गमनग्रहणाद्भमणरेचनस्पन्दनो- प्रज्वलनतिर्यक्रपतननमन्नोमनादयो गमनविशे- षा न जात्यन्तराणि(१)। कर्माणि विभजते ! उत्तेपणेति । क्रियन्ति तानि तशह । पञ्चेवेति । ननु भ्रमणादयोपि सन्ति कथं पवेत्यवधारणमत आह । गमनयहणादिति । गमनग्रहणात् पञ्चेव कर्माणि । अवोपपतिमाह । भ्रमणरेचनस्पन्दनेत्यादि । यस्माद् भ्रमणादयोपि गमनविशेषाः गमननभेदाः न जात्यन्तराणि तस्माद गमनयहणेनेतेषामपि ग्रहणात् पञ्चवेत्यवधारणं सियतीत्यर्थः । सामान्यं द्विविधं परमपरं चानुवृत्ति(१)प्रत्यय- कारणम् । तत्र परं सत्ता महाविषयत्वात् सा चानु- वृत्तरेव हेतुत्वात् सामान्यमेव । द्रव्यत्वाद्यपरमल्प- विषयत्वात् । तच्च व्यावृत्तेरपि हेतुत्वात् सामान्य सद्विशेषाख्यामपि(१) लभते ॥ सामान्यं कथयति । सामान्यं द्विविधमिति । द्वविध्यमेव कथयति । परमपरं चेति । चोवधारणे परमपरमेवेन्यर्थः । तस्य रूपं कथयति । अनुवृति- प्रत्ययकारणमिति । अत्यन्तव्यावृत्तानां पियडानां यतः कारणादन्योन्य- स्वरूपानुगमः प्रतीयते तत्सामान्यम् । कि तत पर सामान्यमित्याह । र सतेति। अब युक्तिमाह। महाविषयत्वादिति । द्रव्यत्वाद्यपेक्षया बहुविषयत्वा- दित्यर्थः । सा() चानुवृत्तरेव हेतुत्वात् सामान्यमेव द्रव्यत्वादिकं तु स्वाश्यस्य विजातीयेभ्योपि व्यावृत्तेरपि हेतुत्वाद्विशेषोपि भवति सत्ता तु स्वाश्रयस्यानु. (१) उत्तण्णायक्षेपणाधकुञ्चन-पा.६ पुः । (2) गमनविशेषा श्व न तु जात्यनाण-ण ५ पु.। (३) परमपर चेति । तच्चानुपति-पा. ५ पुः । (४) माळ ध्यागत तुः सद्विशेगाल्यामपि- पाए । (५) सत्ता-पा. २४ पु.।

·१२ : सटीकप्रशस्तपादभाप्ये घृतेरेव हेतुस्तेन सामान्यमेव । यद्यप्येषा सामान्यादिभ्यो व्यावर्तते तथापि न तेभ्य: स्वाश्रयं व्यावर्तयितुं शक्नोति तेषामपि स्वरूपसत्तासम्बुद्धिसंवेद्य- त्वात् । वस्त्वपेक्षया चानुवृत्तिहेतुत्यं विवक्षितं तेनाभावाद्यावृतिहेतुत्वपि न दोष: यत्प्रमाणेन प्रतीयते तास्ति व्यवहारो लोकानां विपर्यये तु नास्तीति तेन प्रमाणगम्येव सत्तेति केचित् । तदयुक्तम् । प्रमाणोत्पत्तेः प्राग वस्तुनो- ऽसत्त्वप्रसङ्गादसतश्च खरदिपाणस्येव ग्राह्यत्वाभावादन्योन्यसंश्रयापत्तश्च । सतः प्रमाणस्य ग्राहकत्ये सत्तायाः प्रमाणग्राह्यतालक्षणत्वे च ग्राहकस्य प्रमाणस्यापि याहकान्तरानुसरणेनानवस्थानापाताच्च । अथ मतं न ब्रूमः प्रमाणसम्बन्धः सत्तेति किं तु प्रमाणसम्बन्धयोग्यं वस्तुस्वरूपमेव सता योपि सत्तासामान्यमिच्छति तेनापि पदार्थस्वरूपमभ्युपेयं निःस्वभावे गविया- णादो सत्ताया असमवायात् एवं चेत्तदेवास्तु किं सतयेति । अशेच्यते । प्रत्येक पदार्थम्यरूपाणि भिन्नानि कथं तेष्वेकाकारप्रतीतिः एकशब्दप्रवृत्ति- श्चानन्तेषु सम्बन्धग्रहणाभावात् । अथ तेवकं निमित्तमस्ति सिद्ध नः समी- हितम् । यया दृष्टगोपिण्डस्य पिण्डान्तरे पूर्वरूपानुकारिणी थुद्धिरदेति नेवं महीधरमुपलभ्य सर्पपमुपलभमानस्य पूर्वाकारावभासोस्तीति कुतोच सामा- न्यकल्पनेति चेत् कि महीधरादिपु निखिलरूपानुगमो नास्ति उत माचयापि न विद्यते यदि निखिलरूपानुगमाभावात्तेपु सामान्यप्रत्याख्यानं तर्हि गोत्वमपि प्रत्याख्येयम् तयोः शावलेयवाहुलेययाः सर्वथा साधाभावान् । अथ मात्र- यापि स्वरूपानुगमो नास्ति तदसिद्धम् सर्वेषामपि तेपामभावविलक्षणेन रूपेण तुल्यताप्रतिभासनात् । इयांस्तु विशेषः । गोपिण्डेषु झटिति तज्जातीयता- बुद्धि योवयवसामान्यानुगमात् महीधरादिपु तु विलम्पिनी स्तोफाक्यवसा- मान्यानुगमेन जातेरनुसतत्वात् यथा मणिकदर्शनाच्छरावे मृनातियुद्धिः । एतेनार्थक्रियाकारित्वमपि सत्त्वं प्रत्युक्तम् । असतार्थक्रियाया प्रभावादर्थनि- यायां च सत्यां तस्य सत्त्वादयक्रियायाश्चार्यक्रियापेक्षया सत्त्वेनानवस्थाने सर्वस्यासत्त्वप्रसङ्गाच्च । द्रव्यत्वाद्यपरम् । द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं चापरं सत्ता- क्षयाल्पविषयत्वादित्यर्थः । तथा द्रव्यत्वाद्यपेक्षया पृथिवीत्वादिकमपरं तद- पेक्षया घटत्वादिकमपरं गुणत्वाद्यपेक्षया रूपत्वादिकमपरं कर्मत्वाद्यपेक्षया चात्वेपणत्वादिकं व्याख्येयम् । जलमुपलभ्य पहिमुपलभमानस्य तदित्यनु- ·द्रव्यग्रन्थे उद्देशाप्रकरणम् । गमाभावाट् द्रव्यत्वं नास्तीति केचित् । तदसारम् । द्वयोरपि तयोः स्वग्रा- धान्येन प्रतीतिसम्भवात् स्वप्राधान्यप्रतीतिरेव द्रव्यत्वप्रतीतिः । उत्तेपणादि- प्ययि चलनात्मकताप्रतीतिरस्ति सेव च कर्मत्वप्रतीतिः रूपादिपु तु कृतसम- यस्यानुवृतिप्रत्ययसम्भवाद् गुणत्वस्याप्रत्याख्यानं व्यक्तिग्रहणमिव समयग्रहण- मपि तस्य प्रतीतिकारणं ब्राह्मणत्वस्येव योनिसम्बन्धज्ञानं तचापि विशुद्ध- ब्राह्मणसन्ततिजस्योत्यतिमाशनुबद्धमपि ब्राह्मणत्वमिन्द्रियायातमाण क्षत्रि- यादिविलक्षणतया न गृह्यते अत्यन्तं व्यक्तिसोसादृश्येनानुदतत्वात यदा तु मातापिचोस्तत्पूर्वेषां च वृद्धवपरम्परया विशुद्धं ब्राह्मणत्वमवसितं तदा ब्राह्म- यायमिति प्रत्यक्षेणेव प्रतीयते तथाहि सुविदितरत्नपरीक्षाशास्त्रो रबजातिभेदं प्रत्यक्षतः प्रत्येति नापरः । न च तावता रबजातिभेदो नास्ति न च तत्प्र- त्यक्षमग्रत्यवं यच्चक्तिं स्त्रीणां स्वभावचपलानां विशुद्धिर्दुरवबोधेति तदसत् अभियुक्तः सुरक्षितानां सुकरस्तदवबोधः कथितश्च तासां बहुविधा रक्षणापाय इत्यास्तां तावत्प्रसक्तानुप्रसङ्गः । तच्च द्रव्यत्वादिकं स्वविपयस्य विजातीयेभ्योपि व्यावृत्तिहेतुत्वा()द्विशेषायां विशेषसञ्चामपि लभते न केवलमनुवृत्तिहेतु- त्वात सामान्यसनां लभते व्यावृत्तेरपि हेतुत्वाद्विशेषसजामपि लभते इत्य- पिशब्दयोरर्थः । किमुक्तं स्यात् द्रव्यत्वादियु सामान्यशब्दो मुख्योऽनुवृत्ति- हेतुत्वस्य सामान्यलक्षणस्य सम्भवात् । विशेषशब्दश्च भाक्तः स्वाये। विशिष्यते सर्वतो व्यवछिद्यते येन स विशेष इति लक्षणस्याचापि भावात इदं तु लक्षणमन्यविशेष्वस्ति । नित्यद्रव्यवृत्तयोन्त्या(२) विशेषाः । ते(३) खल्व- त्यन्तव्यारत्तिहेतु()त्वाद्विशेषा एव(५) । नित्यद्रव्यवृत्तयोन्त्या विशेषा इति 1 नित्यद्रव्यप्वेव वर्तन्ते एव ये ते विशेषा इति । नित्यद्रव्येष्वेवेति द्रव्यगुणकर्मसामान्यानां व्यवच्छेदः द्रव्यगुणकर्माणि द्रव्येष्वेव वर्तन्ते न नित्येष्वेवेति । सामान्यानि तु न द्रव्ये. (९) ध्यायपि व्यवच्छेदस्थापि हेतुत्या-पा.२४ पुः। (२) अन्याः-पा. ५ पु. । (३) ध-पा.५ पुः। (४) घ्यावृत्तिबुद्धिहेतु-पा। पुर। (५) विशेषा एत्र विशेगा-पा.पु. तेच वितरध्यातिहेतुत्याद्विशेषा एक- पा.पु.।

·१४ । सटीकप्रशस्तपादभाध्ये प्पेव न नित्येष्वेव वर्तन्ते रवेति बुद्धिशब्दादीनां व्यवच्छेदः तेषां समस्त- नित्यद्व्यव्यायभावात् । ननु किं विशेषा ण्य किं वा द्रव्यत्वादिवटुभय- रूपा इति तबाह । ते पल्चिति । खनुशदी निश्चये नित्यद्रव्यवृत्तयो ये विशेषास्ते विशेपा एव निश्चिता न तु सामान्यान्यपि भवन्तीत्यर्थः । अत्यन्तं सर्वदा व्यावृत्तरेय स्वाश्रयस्येतरस्मााचच्छेदस्येव हेतुत्वात् कारणत्वादिति । यथा चेदं तथोपरिष्याटुपपादनीयम् ॥ अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवायः॥ समयायस्वरूपं निरूपयति । अयुतसिद्धवानामिति । युतसिद्धिः पृथक्- सिद्धिः पृथगवस्थितिरुभयोरपि सम्बन्धिनाः परस्परपरिहारण पृथगाश्रयात्र- यित्वं सा ययानास्ति तावयुतसिद्धा तयोः सम्बन्धः समवायः यथा तन्तुप- टया: । यद्यपि तन्तवः पटव्यतिरिक्ताश्ये समवयन्ति तथाप्युभयोः परस्परप- रिहारेण पृथगानयायित्वं नास्ति पटस्य तन्तुष्वेवाप्रयित्वात्() । यत्र तु द्वयो- रपि सम्बन्धिनाः परस्परपरिहारण व्यतिरिक्ताश्रयायित्वं तत्र युतसिद्धिः । यथा त्वगिन्द्रियशरीरयाः शरीरं हि त्वगिन्द्रियपरिहारण पृथगाश्रये स्वाययये समाश्रितं तेनानयोः संयोगा न समवायः । नित्यानां तु युतसिद्धिः पृथगर- स्थिति:() पृथग्गमनयोग्यता सा ययोनास्ति तावयुक्तसिद्धा तयोर्यः सम्बन्धः स समवायो ययाकाशद्रव्यन्वयोरिति । अयुतसिद्धयोः सम्बन्ध इत्युच्यमाने धर्मस्य सुषस्य च यः कार्यकारणभावलक्षणः सम्बन्धः सोपि समवायः प्रामा- ति तयोरात्मकाचितयोर्युतसिवाभायात् तदर्थमाधाीधारभूतानामितिपदम् न त्वाकाशशकुनिसम्बन्धनिवृत्यर्थमयुतसिद्धिपदेनेव तस्य निर्तितत्वात् । एवमप्याकाशस्याकाशपदस्य च वाच्यवाचकभावः समवायः स्यात् तनिवृत्यर्थ- मिहप्रत्ययहेतुरिति वाच्यवाचकभावे हि तस्माच्छब्दात् तदर्थो ज्ञायते न त्वि- हेदमिति ।आधााधारभूतानामिहप्रत्ययहेतुरिति कुण्डबदरसम्बन्धो न व्यव- छिद्यते तदर्थमयुतसिद्धानामिति । अत्र केचिद्युतसिद्धिपदं विकल्पयन्ति कि युतो न सिद्धो आहोस्थिदयुतो सिदो यदि युतो न सिद्धो कस्तयो: (१) अप्रिलस्यात्-या. २१४ युः। 12) एयथ्यस्थितिः-या ९ पुः।

·- द्रव्यमन्थे उद्देशप्रकरणम् । १५ सम्बन्धो धर्मियारभावात् । अथायुतो सिद्धी तथापि का सम्बन्धोऽपृथसिद्ध- त्वादेव भिन्नयोहि सम्बन्धो यथा कुण्डबदरयोरिति । तदपरे न मृपन्ति । नं ह्ययमस्यार्थी युती न सिद्धौ न निष्पन्नाविति असतोः समवायानभ्युए- गमात् । नाप्यस्यायमर्थः अयुतो सिद्धाविति एकात्मकत्वे टेकमेव वस्तु स्या- नाभयम् परस्परात्मकत्वाभावलक्षणत्वादुमयरूपतायाः । न च तदेकं वस्तु परमार्थतः परस्परविलक्षणेन रूपेण तयोराकारयोः प्रतिभासनात् विलक्षणा- कारबुद्धिवेद्यत्वस्येव भेदलक्षणत्वात् । अन्यथा भेदाभेदव्यवस्थानुपपत्तेः । तस्मान स्वरूपाभेदाप्ययुतसिद्धिः किं त्वयुक्तसिद्धानामिति परस्परपरिहारेण पृथगाश्रयानानितानामित्यर्थः । तथा च सति सम्बन्धो नानुपपन्नः स्वरूप- भेदस्य सम्भवादिनयोश्च परस्परोपश्लेषस्य(१) दहनाय:पिण्डयोरिव विना सम्बन्धेनासम्भवात् । इयांस्तु विशेषो वहिरुत्पतेः पश्चादयःपिण्डेन सह सम्बहाते इह तु स्वकारयमामादुपजायमानमेव तत्र सम्बद्धमते यथा छिदिक्रिया छेदोनेत्यलम् । ननु किमर्थ पडेव पदार्या उद्दिष्टा नापरे तेषामेव भावात् तदन्येपामभावाञ्च तदभावश्च सर्वैः सर्वप्रमाणेरनुपलम्यमानत्वाच्छश- विषाणवत् । पपणां सामान्यलक्षणं विधिप्रत्ययविषयत्वम् । व्यावृतं तु लक्षणं यथा गुणानयो द्रव्यम् । सामान्यवानगुणः संयोगविभागयोरनपेक्षा न कारणं गुणः । एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागयोरनपेक्षकारणं कर्म । अनुवृत्तिप्रत्ययकारणं सामान्यम् । अत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिहेतुर्विशेषः । अयुतसिद्धयोरानयानयिभावः समवाय इति ॥ एवं धर्मेंविना धर्मिणामुद्देशः कृतः ॥ पालुद्दिष्टेषु धर्मिषु धर्मान सक्यन्ले वसमतो धर्मरणामुद्दे प्रकाशित सङ्गति प्रदर्शयति । एवमिति । एवं पूर्वोक्तेन ग्रन्येन धर्मविना धर्मान् परि- त्यज्य धर्मिणामुद्देशः कृतो धर्मिणां सञ्चामात्रेण संकीर्तनं कृतमिदानी धर्मा उद्दिश्यन्ते इति भावः । यद्यपि पूर्व द्रव्यादीनों विभागः कृतस्तथाप्युदेशः कृत इत्युक्तम विभागस्य नामधेयसंकीर्तनमात्रणोद्देशे ऽन्तर्भावात् ॥ (१) परस्परोपालपो-पा. २।४ पु.।

·मटीकप्रशस्तपादभाप्ये पराणामपि पदार्थानामस्तित्वा(१)भिधेयत्वज्ञेय. त्वानि। यद्यपि धर्मा: पट्पदार्थेभ्यो न व्यतिरिच्यन्ते कि तु ते गवान्योन्या- पेक्षया धर्मा धर्मिणश्च भवन्तीति । तथापि तेषां धर्मिरूपतया परिज्ञानाय पृथगुद्देशं करोति । परणामपीति । अस्तित्वं स्वरूपवत्त्वं परणामपि साधम्य यस्य वस्तुनो यत्स्वरूपं तदेव तस्यास्तित्वम् । अभिधेयत्वमपि अभिधानप्र- तिपादनयोग्यत्वं तच्च वस्तुनः स्वरूपमेय() भाषस्वरूपमेवावस्थाभेदेन तैय- त्वमभिधेयत्वं चोच्यते ॥ आश्रितत्वं चान्यत्र(३) नित्यद्रव्येभ्यः । आश्रितत्वं च परतन्त्रतयोपलब्धिः न समवायलक्षणा वृत्तिः समवाये तदभावात् इदं चापितत्वं चतुर्विधेषु परमाणुपु आकाशकालदिगात्ममनासु नास्तीत्याह । अन्यत्र नित्यदव्येभ्य इति । ये तु धर्मान् व्यतिरिक्तानिच्छन्ति तेपामेकस्मिन् समस्तवस्तुव्यापिन्यस्तीतिप्रत्ययहेतावस्तित्वे कल्पिते द्रव्या- दिए सत्तावैयर्थ्यम् अथास्तित्वं प्रतिवस्तु भिद्यते तदा तत्कल्पनायथ्यं सत्तायाः स्वरूपसत्तायाश्च सदिति प्रत्ययोपपत्तेः येषां तु भावस्वरूपमेवास्तित्वं न तेषां व्यथा सत्ता स्वरूपस्यानुवृत्तिप्रत्ययहेतुत्वाभावात नाप्यस्तित्वमनर्थकं निःस्व- रूपे सतायाः समवायाभावादित्युभयमुपपद्यते । द्रव्यादीनां पञ्चाना(१) समवायित्वमनेकत्वं च॥ ट्रव्यादीनां विशेषान्तानां साधय साधयति । समवायित्वं समवायल- क्षणा वृत्तिः । अनेकत्वं परस्परविभिन्नत्वमितरतरव्यावृतं स्वरूपमेव । द्रव्या- दीनामित्युक्त समवायोपि गृह्येत तदर्य पञ्चानामित्युक्तम् । पञ्चानामित्युक्त च केपामिति न चायते तदर्थ द्रव्यादीनामिति । गुणादीनां पञ्चानामपि निर्गुणत्वनिष्क्रियत्वे ॥ गुणादीनां समवायान्तानां साधर्म्यमाह । गुणादीनामिति । निर्गुणत्वं गुणाभावविशिष्टत्वं निष्क्रियत्वं क्रियाभावविशिष्टत्वं यथाभावोऽभावस्य विशेषणं (१) पढार्थानां साधर्म्यमस्तित्वा-पा• ५ पुः । (२) जेपत्य ज्ञानग्रहणयोग्यत्वं सर्दाप स्वस्यमेय इत्यधिक १४ घुः । (3) श्राप्तित्यं त्वन्यत्र-ण.६पुः। (१) पतानापि-पा. ५ पु.।

·१० द्रव्यग्रन्थे साधयंवैधयंप्रशारणम् । स्वविशिष्ठप्रत्ययजननादेवमभावोपि तथा चोपनिबटुमघट भूतलमिति । भावाभावयारसम्बन्धात् कथमभावो विशेषणमिति चेत् अस्ति तावदयं विशिष्टप्रत्ययः तदर्शनात मम्यन्यमपि कल्पयिय्यामः । यदि सम्बद्धमेर विशपणं मन्यसे ॥ द्रव्यादीनां त्रयाणामपि(१) सत्तासम्बन्ध सामा- न्यविशेपवत्त्वं स्वसमयार्थशब्दाभिधेयत्वं धर्माधर्म- कर्तृत्वं च ॥ द्रव्यादीनां श्याणां सतासम्बन्धः सतया सामान्येन सम्बन्धः समधा- यरूपा द्रव्यगुणकर्मणां साधर्म्यम् । यया चैतेपु() सनासम्बन्धस्तथोपपादितम् । इदं त्विह निरूप्यते । किं सत्तासम्बन्धः सतोऽसता या सतश्चेत प्रार सतासम्बन्धात् सन्नेवासावर्थ इति व्यथा सता अथासतः सम्बन्धः खरबि- पाणादिष्वपि सत्ता स्यात् नित्येषु सायत्पूर्वापरभावानभ्युपगमः अनित्येषु प्रागसत एव सताकारणसामर्थ्यात् । न च खरविषाणादिष्यतिप्रसङ्गः सदु- त्यता कस्यचित्सामाभावात् । अन्यदयि साधयं द्रव्यादीनां घयाणां कथ- येति । मामान्यविशेषयत्त्वं चेति । अनुवृत्तिव्यावृतिहेतुत्वात सामान्यविशेषा द्रव्यत्वादयस्तेः सह सम्बन्धो द्रव्यादीना स च समवाय एव । स्वसमया- धैब्दाभिधेयत्वं चेति । वैशेषिकैः स्वयं व्यवहाराय य: संकेतः कृतोऽस्मिन् शास्त्रे ऽर्थशब्दाद् द्रव्यगुणकमाणि प्रतिपत्तव्यानि। लेन द्रव्यादीनि वीणि निरु- पपदेनार्यशब्देनोच्यन्ते ! धर्माधर्मकर्तृत्वं चेति । धर्मांधत्यतिनिमित्तत्यं पयाणां यथा हि भूमिरेकेय दीयमानाहियमाणा च धर्माधर्मयोः कारणम् । एक: संयोगो द्वया: कारणं यथा कपिलास्पर्श नरास्थिस्पर्शश्च । एवं कर्मा- प्युमयकारणं यथा तीर्थगमनं शोण्डिकगृहगमनं ध धमन्यदप्याह्यम् । धमाधर्मकर्तृत्वमितित्वप्रत्ययेन धमाधर्मजनन प्रति तेषां निजा शक्तिरू- च्यते । ननु जातिरपि तया: कारणं न तस्याः स्याश्रयव्यवच्छेदमा ण चरितार्थत्वात् । कार्यत्वानित्यत्वे कारणवतामेव ॥ (१) अपीति नास्ति २।५ पु.। (२) घेतवां-पा. २।४ पु.।

·१८ सटीकप्रशस्तपादभाप्ये कार्यत्यानित्यत्वे कारणवतामेव । येषां द्रव्यादीनामुत्यतिकारणमस्ति तेषां कार्यत्वमनित्यत्वं च धर्मो न सर्वेपामित्यर्थः । स्यकारणे समवायः प्रागमत: सतासमवायो वा कार्यत्वमित्येके । तदयुक्तम् । प्रध्वंसे तदभा- वात् तस्मात् कारणाधीनः स्वात्मलाभः कार्यत्वमिति लक्षणं व्यापकत्वात्। प्राक्प्रध्वंसाभावोपलविता धस्तुनः सत्तेवानित्यत्वमिति केचित् । तदयुक्तम् । अप्रतीतेः अनित्य इति विनाशीत्येवं लोकः प्रत्येति न तु सत्ताविशिष्टताम् । उत्पतिविनाशयोगित्वमित्यपरः । तदप्यसारम् । प्रागभावे उत्यत्तेरभावात् तस्या- प्यनित्यत्वेन लोके संप्रतिपत्तेः तस्मात् स्वरूपविनाश एयानित्यत्वमिति । यथा- क्तम् । अनित्यत्वं विनाशाख्यं क्रियासामान्यमुच्यते इति । यद्यपि पिनाशा वस्तुकाले नास्ति तथापि प्रमाणान्तरसिद्धसद्भावो भवत्येव विशेषणम् अनित्यो घट इति प्रत्येतुरेकत्वात् तथा लोके विनाशि शरीरमध्रुवा विपया इति । कारणत्वं चान्यत्र पारिमाण्डल्यादिभ्यः(१) ॥ कारणत्वं चान्यच पारिमाण्डल्यादिभ्य इति । पारिमायडल्यमिति पर- माणुपरिमाणम् आदिशब्दाद् घणुकपरिमाणम् आकाशकालदिगात्मनां विभुत्व- मन्त्यशब्दमनःपरिमाणं परत्वापरत्वे द्विपृथकमन्त्यावयविपरिमाणं चेत्यादि ग्राह्यम् । एतानि परित्यज्यापरपां द्रव्यादीनां त्रयाणां कारणत्वं समवाय्यस- मयायिकारणत्वं यद्यपि द्रव्यस्य नासमवायिकारणत्वं न च समवायिकारणत्वं गुणकर्मयोस्तथापि निमित्तकारणविलक्षणतयेदं साधर्म्यमुक्तम् ॥ द्रव्याग्नितत्वं.चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्यः॥ द्रव्याश्रितत्वं चान्यव नित्यद्रव्येभ्य इति । नन्वाश्रितत्वं यण्णामित्युक्तं तेनेदं पुनरुक्तं न पुनरुक्तं द्रव्योपलवितस्याश्रितत्वस्यान विधचितत्वादिति कश्चित् । तदयुक्तम् । सामान्यादीनामपि द्रव्योपलक्षितस्याश्रितत्वस्य सम्भ- वानेदं द्रव्यादिचयसाधर्म्यकयनं स्यात् तस्मादित्यं व्याख्येयम् अन्यच नित्य- द्रव्येभ्य इति द्रव्यग्रहणमुपलक्षणं तदृत्तयोन्त्या विशेषास्तेपि गृह्यन्ते । नित्य- द्रव्याणि तद्गतांश्च पिशेपान् परित्यज्य द्रव्ये स्वाश्रितत्वं द्रव्यादीनां त्रयाणां साधम्यं नापरपामित्यर्थः ॥ (१) पारिमारिहत्यादिभ्यः--- ५ युः ।

·१६ द्रव्ययन्ये साधर्म्यवेधयंप्रकरणम् । सामान्यादीनां त्रयाणां(') स्वात्मसत्त्वं बुद्धिल- क्षणत्वमकार्यत्वमकारणत्वमसामान्यविशेषवत्त्वं नि- त्यत्वमर्थशब्दानभिधेयत्वं चेति ॥ सम्प्रति सामान्यादीनां साधर्म्यमाह । सामान्यादीनामिति । स्वात्मव सत्त्वं स्वरूपं यत्सामान्यादीनां तदेव तेषां सत्त्वं न सतायोगः सत्त्वम् । एतेन सामान्यादीनां घयाणां सामान्यरहितत्व) साधर्म्यमुक्तमित्यर्थः । कथमेतद्वा- धकसदावात सामान्ये सत्ता() नास्त्यनिष्णप्रसङ्गात् । विशेषेष्वपि सामान्यसदावे संशयस्यापि सम्भवात निर्णयार्थ विशेषानुसरणेप्यनवस्येव समवापि सत्ता- भ्युपगमे तद्वत्त्यथै समवायाभ्युपगमादनिष्ठापतिरेव दूपणं गोत्वादिष्वपरजा- तिमत्त्वेन व्यानस्य सत्तासम्बन्धस्य तन्निवृत्ती निवृत्तिसिद्धिः कुतस्तहिं सामा- न्यादिपु सत्सदित्यनुगमः स्वरूपसत्त्वसाधय॑ण सत्ताध्यारोपात तर्हि मिथ्या- प्रत्ययोयं को नामाह नेति भिन्नस्वभाववेकानुगमे मिथ्येव स्वरूपयहणं तु न मृपा स्वरूपस्य यथार्थत्वात् द्रव्यादिपि सत्ताध्यारोपकृत स्वास्तु प्रत्यया- नुगमः नेवम् सति मुख्य ऽध्यारोपस्यासम्भवात् न चेयं सामान्यादिष्वेव मुख्या बाधकसम्भवात् द्रव्यादिषु च तदभावात् । बुद्धिलक्षणत्वमिति(५) । बुद्धिरेव लक्षयां प्रमाणं येषां ते बुद्धिलक्षणाः विप्रतिपनसामान्यादिसद्भावे धुद्धिरेव लक्षणं नान्यत् द्रव्यादिसनावे त्वन्यदपि तत्कार्य प्रमाणं स्यादि- त्यर्थः । कश्चित्युनरेवमाह बुद्धा लक्ष्यन्ते प्रतीयन्ते इति बुद्धिलक्षणाः । सादयुक्तम् । द्रव्यादेरपि स्वधुद्धिलक्षणत्वानेदं वैधर्म्यमुक्तं स्यात् । अकार्यत्वं कारणानपेक्षस्वभावत्वं तच्च सामान्ये लावयक्तः पूर्वमूर्य व्यक्तिकाले चाय- स्थितिग्राहकेण कारणाभावोपलब्धिसहकारिणा भूयोदर्शनजसंस्कारानुगृही- सेन प्रत्यक्षेणैव व्याप्तिवद् गृह्यते समवायस्याप्यकार्यत्वं पूर्वापरसहभावान- घलनेः यदि हि पटस्य समवायः पटात्पर्व सम्भवति असति सम्बन्धिान कस्यासो सम्बन्ध: स्यात् । अथ पटेन महोत्पद्यते तदा पटस्यानाधारत्वं प्रा. । (१) प्रयाणामपि-पा.५ पुः। (२) सत्तासामान्यरहितत्यं-पा. २४ पु.। (3) सत्तायां तावत् सत्ता-पा.३१४ पुः। (४) बुद्धिमाजममीयां लक्षणं प्रमाणं न तु द्रष्यादिवत् समान्तरमस्तोत्यय इति किर- यावल्याम्।

·३० सटीकप्रशस्तपादभाष्य मोति। अथ पश्चाद्भवति तथापि पटस्यानाधारत्यमेव नच कार्यत्वमनाधार() युक्तम् तस्मादकृतकः समवायः । विशेषाणां चाकार्यत्वं वस्तुत्वे सति द्रव्य- गुणकान्यत्वात् सामान्यसमवायवसिद्धम् । अकारणत्यं समवाय्यसमयायि- कारणत्याभावः न तु निमित्तकारणत्वप्रतिषेधो बुद्धिनिमितत्याभ्युपगमात् । असामान्यविशेषयत्त्वमपरजातिरहितत्वमित्यर्थः । सामान्येषु सामान्य नाम नापरं सामान्यमस्ति । अवापि सामान्यप्राण्यानवस्यानात विशेषसमयाययोस्तु सामान्याभाचे झथित सय न्यायः कथं तहि सामान्येषु प्रत्ययानुवृतिः सामा- न्यं सामान्यमिति । अनेकव्यक्तिसमवायोपाधियणात् विशेषेप्यप्येकशब्दप्रवृत्ति- रत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिजनकत्वस्य सर्वच सम्भवात् । नित्यत्वं विनागरहितत्वं (') तदपि सामान्यम्य व्यत्युत्पादविनाशयारवस्थितिग्राहिणा भूयो भूयः प्रवृत्तेन निरुपाधिप्रत्यक्षण व्याप्रिनिश्चीयते समवायस्य सर्वत्र कार्यापलम्भादक- तकत्याच्चानुमीयते । अर्थशब्दानभिधेयत्यं चेति स्वसमयार्थशब्दानभिधेयत्वं चेतेषां साधर्म्यम् । चः समुच्चये ॥ पृथिव्यादीनां नवानामपि द्रव्यत्वयोगःस्वात्म- न्यारम्भकत्वं गुणवत्त्वं कार्यकारणाविरोधित्वमन्त्य- विशेषवत्त्वम् ॥ इदानी द्रव्याणामेय साधाय निरूययति । पृथिव्यादीनामिति । पृथि- ध्यादीनामेव द्रव्यत्वेन सामान्येन योगः सम्बन्धः स क्रियतामत प्राह । न. यानामपीति । अपिशब्दोभिव्यायर्थः । एतेन द्रव्यपदार्यस्तरेभ्यो भेदलक्षण- मुक्तम् । द्रव्यशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं च चिन्तितम् । अव कश्चिन्चोदयति द्रव्य. स्वयोगो द्रव्यत्यसमवायः स च पञ्चपदायधमेत्वात्कथें द्रव्यलवर्णामिति । अपरः समाधते । यद्यपि सर्वचाभिन्नः समवायस्तथापि द्रव्यत्वोपलवयभेदाद द्रव्यस्य लक्षणं दृष्टो हि कल्पितभेदस्याप्याफाशस्य शोभायेनानियाभेद इति द्वयमप्येतदसाधीय: ययाकाशं श्रीचं नैवं योग द्रव्यस्य लक्षणं किन्तु द्रव्या त्वमेव तत्वसम्बटुं लक्षणं न स्यादिति योगसङ्कीर्तनं लिङ्गस्य धर्मिण्यम्सि- स्वकथनं तथा घेवं प्रयोग: पृथिव्यादिकमितरेभ्यो मिद्यते द्रव्यत्वात् येयामि- (१) अनाधार पनि गुरयः। (२) विनाशरहितत्यान-पा. २ पुः । - ·বলয় বাঘমঘমজযে। तरेभ्यो भेदो नास्ति तेषां द्रव्यत्वमपि नास्ति यथा रूपादीनामिति । तस्मा- दसच्चाद्यमसन्चोतरं च । अन्यदपि द्रव्याणां साधर्म्यमाह । स्वात्मन्यारम्भ- कत्वमिति । स्वसमवेतकार्यजनकत्वमित्यर्थः । गुणवत्वं गुणे: सह सम्बन्धः । एतदप्युभयं गुणादिभ्यो द्रव्याणां वैधय॑मन्यशसम्भवात् । कार्यकारणाविरो- धित्वम् । गुणो हि कचित्कार्येण विनाश्यते यथाद्यः शब्दो द्वितीयशब्देन বিন্ধ্য বিনায়ন যথায; য নিয়ন্ত্রন কমারি কার্য্য विनाश्यते यथोतरसंयोगेन द्रव्याणि तु न कार्येण विनाश्यन्ते नापि कारणेनेति कार्यकारणाविरोधीनि नित्यानां कारणविनाशयारभावादेव कारणेनाविनाशः अनित्यद्रव्याणां कारणविनाशयोः सम्भपि कारणेन न विनाश:(१) किं त्वन्येनेति विवेकः । तथान्त्यविशेषवत्त्वमन्त्यविशेषयोगित्वमित्यर्थः । अनाश्रितत्वनित्यत्वे चान्यत्रावयविद्रव्येभ्यः । अनाग्नितत्त्वं क्वचिदप्यसमवेतत्वं नित्यत्वं विनाशरहितत्वं च द्रव्याणां साधयं तत् किं सर्वेषां साधयमित्यत आह । अवयविद्रव्येभ्योऽन्यति । अव- यविद्रव्याणि परित्यज्यान्त्यविशेषत्वानाश्रितत्वनित्यत्वान्यन्यत्र सन्तीत्यर्थः। न केवलं पूर्वोक्ताः पृथिव्यादीनां धाः किं त्वनाग्नितत्वनित्यत्वे चेति चार्थः । पृथिव्युदकज्वलनपवनात्ममनसामनेकत्वापर- जातिसत्त्वे॥ पृथिव्यादीनां द्रव्याणामेव परस्परसाधम्यं वैधयं च प्रतिपादयन्नाह । पृथिव्यदक ज्वलनपवनात्ममनसामिति । अनेकत्वं प्रत्येक व्यक्तिभेदः । अप- रजातिमत्त्वमिति पृथिवीत्वादिजातिमम्बन्धित्वम् ॥ क्षितिजलज्योतिरनिलमनसां क्रियावत्त्वमूर्त- त्वपरवापरत्ववेगवत्त्वानि ॥ क्षितिजलज्योतिरनिलमनसां क्रियावत्त्वमूतत्यपरत्वापरत्यवेगवत्या- नीति (क) । क्रियावत्यमुत्तेपणादिक्रियायोगः । मसत्यमयच्छिन्नपरिमायायो- गित्वम् । परत्वापरत्ववेगवत्त्वानि परत्वापरत्ववेगसमवायः । संयुक्तसंयोगा- (१) फारणेनाविनाश-पा. २१४ पु.। (3) परापरवयानीप्ति-पा. ४ पुः । .

·सटीकप्रशस्तपादभाध्ये ल्पीयस्त्वभूयस्त्वयोरेव परापरव्यवहारहेतुत्वात् परत्वापरत्वे न स्त इति केचित् न भिन्नदिक्सम्बन्धिनाः सत्यपि संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वसमावे सत्यपिच शरीरापेक्षया सन्निकृष्टविप्रकृष्श्युयोरुत्पादे परापरप्रत्ययाभा- घात् । एकस्यां दिश्यवस्थितयोः पिण्डयास्तथाप्रत्यय इति चेत् अस्ति तर्हि संयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वाभ्यां विषयान्तरं विषयथैलक्षण्यमन्तरेण विलक्षणाया बुद्धेरनुत्पादात् । वेगोपि गुणान्तरं न नियासन्ततिमात्र मन्दगतो वेगप्रतीत्य- भावात क्रियाक्षणानामाशूत्यादनिमितो वेगव्यवहार इति चेन अलातचक्रा- दिपु क्रियाक्षणानां निरन्तरोत्यादव्ययवतां प्रत्येकमन्तरायहणेनागृत्यादस्य प्रत्यक्षेणाप्रतीतः वेगप्रत्ययस्य च भावात व्यक्ता च लोके क्रियागयोर्भदाय- गतिः वेगेन गच्छतीति प्रतीते: ॥ आकाशकालदिगात्मनां सर्वगतत्वं परममह- त्वं सर्वसंयोगिसमानदेशत्वं च(१)॥ आकाशकालदिगात्मनां सर्वगतत्वमित्यादि । सर्वशब्देनाच प्रकृतापे- वयानन्तरोक्तानि मूर्तद्रव्याणि परामृश्यन्ते । सर्वगतत्वं सर्वतः सह संयोगः आकाशादीनां न तु सर्वच गमनं तेषां निष्क्रियत्वात् । परममहत्त्वमियता- नच्छिन्नपरिमाणयोगित्वम् । सर्वसंयोगिसमानदेशत्वं सर्वेषां संयोगिनां मूर्त- द्रव्याणामाकाशः समानो देश एक आधार इत्यर्थः । एवं दिगादियि व्याख्येयम् । यद्यप्याकाणादिकं सर्वेषां संयोगिनामाधारो न भवत्याधारमा. वेनानवस्थानात् । तथापि सर्वसंयोगाधारत्वात् सर्वसंयोगिनामाधार इत्यु- ध्यते उपचारात् । अत एव सर्वगतत्वमित्यनेनापुनसक्तता । तर हि सर्पः सह संयोगोस्तीत्युक्तम् । इह तु सर्वेपामाधार इत्युच्यते । एथिव्यादीनां पञ्चानामपि भूतत्वेन्द्रियप्रकृति- त्ववाद्यैकैकेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्त्वानि ॥ पृथिव्यादीनामाकाणान्तानामितरवैधयेण साधम्य कथयति । पृथिव्या. दीनामिति । भूतत्वं भूतशब्दवाच्यत्वं एफनिमितमन्तरेणानेकेषु पृथि व्या. दिवेकशब्दप्रतिरक्षशब्दवत् यथा देवनत्येन्द्रियत्वयिभीतकत्वसामान्यमय- (१) वेति-पा. ५ पु.।

·তুলায় হিনঘন । योगादेवनादिवशब्दः सहेलितः तथा पृथिवीत्यादिसामान्यवशात् पृथि- व्यादिषु चतुर्यु भूतशब्दः सङ्केतितः आकाशे तु व्यक्तिनिमित्त एव भूत भूतमिति तच्छब्दानुविद्धः प्रत्ययस्तशब्दवाच्यतोपाधिकृत यथा देवनादि- ध्येकोऽन इतिप्रत्ययः । इन्द्रियप्रकृतित्वमिन्द्रियस्वभावत्वं न भूतस्वभा- चानीन्द्रियाणि अमाप्यमारित्वात प्राध्यक्षारित्वं हि भौतियो धा यथा प्रदीप- स्येति केचित् । तदयुक्तम् । व्यवहितानुपलव्धेः यदीन्द्रियमप्राप्यकारि कुया. दिव्यवहितमप्ययं गृहीयादप्रारविशेषात् । योग्यताभावाहितार्थायहण. मिति चेत् इन्ट्रियस्य तापद्योग्यता विषयमहणसामर्थ्यमस्त्येष तदा. नीमव्यवहितार्थग्रहणात् विषयस्यापि योग्यता महत्त्वानेकद्रव्यपत्त्वरूप- মিয়াত্তালিকা অনুযায়ি ল নিমূন আজানমায় নমঃ। प्रय मतं आवरणाभावोऽप्यर्थप्रतीतिकारणं संयोगाभाव इव पतनकर्मणि प्रावरणे सत्यावरण.भावो निवृत्त इति प्रतीतेरनुत्पत्तिः कारणाभावादिति । नेतन्सारम् । आवरणस्य स्पर्शबद्रव्यप्राणिप्रतिषेधभावोपलब्धः छत्तादिकं हि पततो जलत्य सावित्रस्य च तेजसः प्रतिधति()नतु स्वस्यामात्रमा निर तयति तथा सति सुलभमेतदनुमानं प्रामप्रकाशकं चतुर्व्यवहिला प्रकाशक- त्वात् प्रदीपषत बाह्येन्ट्रियत्वात् त्यगिन्द्रियवत् । नन्वेव सहि विनकृष्टार्थ- ग्रहणं कुन: रश्म्यर्थसन्निकर्णत् अन्तरूपम्पशा नायना रश्मयो दूरे गत्वा सन्तमर्थ गृहन्ति । अत एव महदणुप्रकाशकत्वात् किमिन्द्रियस्य() भौति- कत्वं न सियति प्रदीपस्येव रश्मिद्वारेण तदुपपत्तेः यन च रश्मया भूयाभिः स्वावयवैः सहावियविना तदवयवैश्च सह सम्बदन्ते । ताशेषविशेषास्क- न्दितस्यार्थस्य यहणात स्पष्() यहणं यत्र त्वययवमारेण सम्बन्धस्तर सामा- न्यमाचविशिष्टस्य धर्मिणो ग्रहणादस्पष्टं ग्रहणम् । यट् गच्छति तत्सनिहित- व्यवहितार्थो क्रमेय प्रामाति तत्कथं शाखाचन्द्रमोस्तुल्यकालोपलब्धिरिति चेत् इन्द्रियवृत्त() राशुसज्ञारित्वात् पलाशशत()व्यतिभेदयत् क्रमायहण- निमितोयं भमो न तु वास्तवं योगपद्यम् । ननु प्राप्तिपने सान्तरालोयमिति (१) भजे शम्भोरवरणयोरितियत् । (२) प्रशाशकत्यादिष्ट्रियस्या-पा. २१४ पु.। (3) दृष्ट-41.पु. (४) इन्ट्रियजाते.- २।४ पु.! (५) उत्पलशल-पा.२४ दु। - ·सटीकप्रशस्तपादभाप्य यहणं न स्यात् नान्यथा तदुपपत्तेः इन्द्रियसम्बन्धस्यातीन्द्रियत्यान्न तदा घाभावकृतो सान्तरनिरन्तरप्रत्ययो किं तु शरीरसम्बन्धमायाभावकृतो या शरीरसम्बद्धस्यार्थस्य ग्रहणं तच निरन्तरोयमितिप्रत्ययः यत्र तु तदसम्ब. द्धस्य यहणं तर सान्तर इति । वाटेकेकेन्द्रिययायविशेषगुणवत्त्वानीति । वाोकेकेन्द्रियेण चतुरादिना याह्या ये विशेषगुणा रूपादयस्तेम्सद्वता पृथि- व्यादीनामिति । अन्तःकरणग्राह्यत्वमप्येषां गुणानामस्ति ततश्चकैकेन्द्रियया- ह्यत्वमसिद्धं तदर्थं बाह्यग्रहणम् । सकेकग्रहणं स्वरूपकथनार्थम् ॥ चतुणी द्रव्यारम्भकत्वस्पर्शवत्त्वे ॥ चतुणी द्रव्यारम्भकत्वस्पर्शवत्वे । चतुर्णी पृथिव्युदकानलानिलानां द्रव्यारम्भकत्वं द्रव्यं प्रति समवायिकारणभावः स च निजा शक्तिरेय । स्पर्श- यत्त्वं स्पर्शसमवायः॥ त्रयाणां प्रत्यक्षत्वरूपवत्त्वद्रवत्वानि (१)॥ चयाणां प्रत्यक्षत्वरूपवत्त्वद्वत्वानि । पयाणां वित्युदकतेजसा प्रत्य- क्षत्वमिन्द्रियजज्ञानप्रतिभासमानता न तु महत्त्वादिकारणयोगः रूपवत्त्वमि- त्यस्य पुनसक्तत्वप्रसङ्गात् । नन्वात्मनोपि प्रत्यक्षत्वमस्ति सत्यं बाह्मेन्ट्रिया- पेक्षया चयाणामित्युक्तम् । तथा रूपवत्त्वं रूपसमयायः । द्रघत्वं द्रवत्वं नाम गुणान्तरम् ॥ .द्वयोर्गुरुत्वं रसवत्त्वं च ॥ द्वयोर्गुरुत्वम् । द्वयोः पृथिव्यदकयोर्गुरुत्वं नाम गुणान्तरम् । तम्य भायात् पृथिव्यामुदके च गुरुशब्दनिवेशः । रसवत्त्वं च रससमयाय: न केवलं तया()गुरुत्वं रसयत्वं चेति चार्यः ॥ भूतात्मनां वैशेपिकगुणवत्त्वम् ॥ भूतात्मनां वैशेषिकगुणवत्त्वम् । भूतानां पृथिव्याजावायुनभसा- मात्मनां वेषिकगुणयोगः । विशेपो व्यवच्छेदः विशेषाय स्याश्रयस्येतरेभ्यो व्यवच्छेदाय प्रभवन्तीति घेणेयिका रूपादयस्तद्योगी भूतात्मनाम् । (१) द्यावयत्यानि-पा. ५ पु.1 (२) द्वा-पा. ११२ पुः।

·द्रव्यगन्थे साधर्म्यधर्म्यप्रकरणम् । क्षित्युदकात्मनां चतुर्दशगुणवत्त्वम् ॥ वित्युदकात्मनां चतुर्दशगुणवत्वम् । विरुदकस्यात्मनां चतुर्दश- गुपयोगः ॥ आकाशात्मनां क्षणिकैकदेशरत्तिविशेषगुणव- आकाशात्मनां च क्षणिकेकदेशभृतिभिर्विशेषगुणैः सह योगा विदाते इत्याह । आकाशात्मनामिति । विशेषगुणाः पृथिव्यादीनामपि सन्ति सनि त्यर्थमेरुदेशवृत्तिपहणं ये च ते आकाशात्मनामव्याप्यवृत्तयो विशेषगुणाः तेपामाशुतरविनाशित्वं च स्वरूपमस्तीति क्षणिकमकीतनं कृतम् ॥ दिक्कालयोः पञ्चगुणवत्त्वं सर्वोत्पत्तिमतां निमि- त्तकारणत्वं च ॥ संख्यापरिमाणपृथक्कमयोगविभागाः पञ्च गुणा दिशि कालेध वर्तन्ते इत्याह । दिकालयोरिति । न केवलमनयोः पञ्चगुणवत्वं साधय सर्वोत्य. तिमता निमितकारणत्वं च साधर्म्यम् । ननु दिकालो सर्वेषामुत्पत्तिमतां निमितमिति कुत सतत प्रत्येतव्यं यदि सन्निधिमायामागस्यापि कारणत्वं स्यात् अथ तापदेशात सोप्यनेकान्तिको गृहे नातो गोष्ठे जात इत्यानिमि- तेपि दर्शनात् । अवोच्यते । अस्ति तावत् सन्त्वादिप्रतिनियमात पटाद्युत्पत्ति- घटेशविशेषनियमात कालधिशेयनियमाच्च सर्वेषामुत्पतिः यदि देशझालविशे- पायपि न कारणं यच क्वचन हेतमः कार्य कुयुरविशेषात् सर्वदा सर्वच शार- যামান জার্মালমনিৰিনি ধন্যবইয়া কাল ২ জানুয়ালি মনিমঘনা অপাত্তে লম্বা দ্বিবিঘা জলিলনায় দফা: फारणेरपेक्षणीयत्वात् । इदमेव च देशस्य कालस्य च निमित्तत्वं यदेकर कार्यात्पतिरन्यवानुत्पतिरिति । क्षितितेजसोनैमित्तिकद्रवत्वयोगः॥ क्षितितेजसमितिकद्रयत्वयोगः । निमितादुपजातं नेमितिक घ सद्यत्वं वेति नेमितिकद्धत्वं तेन सह तितितेजसोयेंग: () पार्थिवस्य (1) वितिजमो माग-पा. १ यु.। .

·सटीकप्रशस्तपादभाप्ये सर्पिरादेस्सेजप्तस्य च सुवर्णरासादेरग्निसंयोगेन घिलयनात गुरुत्वपत्यार्थि- धमेव द्रवत्वं दह्यमानेषु सुवर्णादियु संयुक्तसमयायात प्रतीयते इति चेन्न पार्थिवद्यत्वस्यात्यन्तमग्निसंयोगेन भस्मीभावोपलव्धरस्य च सदभाधात् । अत ण्य सुवर्णादिकमपि पार्थिधमेति कस्यचित्प्रघादोपि प्रत्युक्तः पार्थिवत्वे सन्ति सपिरादिधदत्यन्तहिसंयोगेन पत्याच्छेदप्रसङ्गात । यदपीदमुक्त पार्थिव सुवादिकं सांसिटिफयत्वाभाषे सति गुरुत्वाधिकरणत्याल्लाष्टादियत् । सदण्यसारम् । किं तर गुरुत्वस्योपलब्धिः सद्गुणत्वादुतान्यगुणत्वेपि घृता- दिप्याप स्नेहयत्स्वाययप्रत्यासतिनिमित्तादितिसंशयस्यानिवृत्तः यदपि साध- नान्तरं परप्रकाश्यमानत्वादिति तदप्यनुतरूपयत्त्वेनाप्युपपत्तेरसाधनं दिङ्- मापमस्माभिरूपदिष्टम् ॥ अनेनेव न्यायेन सर्वध पदावे ऽन्यदपि साधम्यं स्वयं घाच्यम् पि. ययादितरव्यावृत्ताधम्य वाच्यमिति शिघ्यानाह । एयमिति । एवं सर्वत्र साधयं विपर्ययाद्वैधम्य (१) च वा- ध्यमिति द्रव्यासङ्करः (२) ॥ अनुद्दिष्टेषु पदार्येषु न तेषां लक्षणानि प्रयतन्ते निर्यिययस्यात् अल- हितेषु च सत्यप्रतीत्यभावः कारणाभायात् अतः पदार्थव्युत्पादनाय प्रवृत्तस्य शास्त्रत्योभयचा प्रवृत्तिः उद्देशो लक्षणं च परीक्षायास्तु नियमः । यपाभिहिते लक्षणे प्रवादान्तरव्याचेयात् तत्यनिश्चयो न भवति स परपक्षव्युदासाथ परीक्षाविधिरधिनियते । यप तु लक्षणाभिधानसामादेष तत्त्वनिश्चयः स्यात सायं व्यों नायंते योपि हि विविधां शास्त्रस्य प्रवृत्तिमिच्छति तस्यापि प्रयोजनादीनां नास्ति परीक्षा तत्कस्य हेतालक्षणमापादेय ते प्रती- यन्ते इति । गयं चेदर्थप्रतीत्यनुरोधाच्यास शास्त्रस्य प्रवृत्तिन पिधेय । नामधेयेन पदार्थानामभिधानमुद्देशः उद्दिष्टस्य स्थपरजातीयव्यावतको धो लक्षणं लक्षितस्य यथालक्षणं विधारः परीक्षा । उदिएविभागस्तु न विधान्तरमद्देशल- पणेनेव संगृहीतत्वात् तथाहि पृथगुच्यते एतान्येवेति नियमाय विशेषल- (१) सर्वत्र विपर्यपात साधय पंध-T. ५ पुः। (२) द्रव्यासकर दति नास्सि।

·- द्रव्यपन्थे पृथिवी निरूपणम् । क्षणप्रवृत्त्यर्थ च विभक्तेषु पदार्थेषु तेषां विशेषलक्षणानि भवन्ति अन्यथा तानि निर्विपयाणि स्युः तत्र द्रव्याणि द्रव्यगुणकर्मत्युद्दिष्टानि पृथिव्यानेज इति विभ- तानि सम्पति तेषां विशेषलक्षणार्थ प्रकरणमारभ्यते । इहेदानीमेकैको वैधर्म्यनुच्यते ॥ रहेदानीमिति । पूर्व द्वयोर्वहूनां परस्परापेक्षया वेधर्यमुक्तम् । इह पक्ष्यमाणे प्रकरणे सम्प्रत्येकैकस्य द्रव्यस्य व्यापतको धर्मः कथ्यते । राकेश इति शसप्रत्ययाद्वीप्सात्यन्तबहुध्यातिप्रदर्शनार्थी उद्देशक्रमेण पृथिव्याः प्रथम घेवयंमाह (1) पृथिवीत्वाभिसम्बन्धात् पृथिवी । रूपरसगन्ध- स्पर्शसंख्यापरिमाणएथत्त्वासंयोगविभागपरत्वापरत्वगु- रुत्वद्वत्वसंस्कारवती । एते च गुणविनिवेशाधिकारे रूपादयो गुणविशेषाः सिद्धाः। चाक्षुषवचनात् सप्त संख्यादयः। पतनोपदेशाद्गुरुत्वम् । आदिः सामान्य- वचनाद् द्रवत्वम् । उत्तरकर्मवचनात् संस्कारः(१)। क्षितावेव गन्धः । रूपमनेकप्रकार(३) शुक्लादि । रसः पड्डिधो मधुरादिः । गन्धो द्विविधः सुरभिरसुरभिश्च । स्पीऽस्या(४) अनुष्याशीतत्वे सति पाकजः । सा तु(५) द्विविधा । नित्या चानित्या च । परमाणुल- क्षणा नित्या । कार्यलक्षणा त्वनित्या । सा च स्थैयाद्यवयवसन्निवेशविशिष्टायरजातिबहुत्वोपेता शयनासनाधनेकोपकारकरी च । त्रिविधं चास्याः कार्यम् । शरीरेन्द्रियविषयसन्नकम् । शरीरं() विवि- धम् । योनिजमयोनिजं च। तत्रायोनिजमनपेक्ष्य शु- (१) इतरण्यापर्तक ध्यवहारसामाधारणधर्ममादेत्यर्थः। (2) संस्कार पति-पा.५पु.। (3) प्रकारक-पा.पु.। (४) अस्था ति नास्ति ५ युः। (५) का घमा ५ पु.॥ (६) तब गरीरं- पापुः ।

·२८ सटीकंप्रशम्सपादभाध्ये शोणितं देवर्षीणां शरीरं धर्मविशेषसहितेभ्योऽणु- भ्यो जायते। तुद्रजन्तूनां यातनाशरीराण्यधर्मविशे- पसहितेभ्योऽणुभ्यो जायन्ते । शुक्रोणितसन्निपातर्ज योनिजम् । तद्विविधं(१) जरायुजमण्डजं च । मा- नुपपशुमृगाणां जरायुजम् । पतिसरीसृपाणामण्ड- जम् । इन्द्रियं गन्धव्यञ्जकं सर्वप्राणिनां जलाधनभि- भूतैः यार्थिवावयवैरारव्यं प्राणम् । विषयस्तु बाणु- कादिक्रमेणा(२)रव्धस्त्रिविधी मृत्पापाणस्थावरल- क्षणः। तत्र भूप्रदेशाः प्राकारेएकादयो मृत्प्रकाराः(३)। पायाणा उपलमणिवजादयः। स्थावरास्तृणोपधिव- क्ष(४)लतावतानवनस्पतय इति ॥ पृथिवीत्वाभिसम्यन्धात पृथियो । यो हि पृथियों स्वरूपतो जाननपि कुतश्चियामाहात पृथिवीति न व्ययहरति तं प्रति घिपयसम्यन्धाव्यभिचारण व्यवहारसाधनार्थमसाधारणो धर्मः कथ्यते । पृथिवीत्वाभिसम्बन्धात पृथि- घोति । इयं पृथिवीति व्यवहर्तव्या पृथिवीत्वाभिसम्बन्धात् यत् पुनः पृथि- घोति न व्यवष्ट्रियते न तत् पृथिवीत्वेनाभिसम्यद्ध(') यथावादिकम् । न चेयं पृथियीत्वेन नाभिसम्बद्धा तस्मात् पृथिवीति व्यवहर्तव्येति । यो घा पृथिवीति लोके शृणोति न जानाति च तस्याः स्वरूपं कीदृगिति तं प्रति तस्याः स्वपरजातीयव्यावृत्तस्वरूपप्रतिपादनार्थमसाधारणो धर्मः कथ्यते या लोके पृथिवीति व्यपदिश्यते सा पृथिवी पृथिवीत्वामिसम्यन्धात् । यथाहोद्योतकर:(६) समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थः । एतेने- सदपि प्रत्युक्तं प्रसिद्धाश्चेत् पदाथी न लक्षणीया: अप्रसिद्धा न तरामशम्य- त्यात् । स्यरूपेणायगतस्यापि व्यवहारविशेषप्रतिपादनार्थ सामान्येन प्रसि- दुस्य विशेषावगमा च लक्षणप्रवृत्तेः । नन्वेवं सत्यनवस्था लक्ष्यपलक्षण- (१) सत्तु द्वियिध-पा.पु.। (२) द्वाणुकादिप्रमेया-पा.५ पुः । (3) मद्विकारा:-पान (५) स्थायरा पक्षणाधिगुल्म-पा. पु.। (५) धनीत्याभिसम्याटम-पा. २ पु.114) उद्योगको न्याययार्तिककाः ।

·द्रव्यग्रन्थे पृथियोनिरूपणम् । स्याप्यत्यन्ततो लक्षणीयत्वादिति चेन्न अप्रतीतो लक्षणापेक्षिन्यात सर्वध 'चा- प्रतीत्यभावात् तथाहि शिरसा पादेन गवामनुमनन्ति विद्वांश: न पुनरेता- घप्यन्यतः समीक्ष्यन्ते यस्तु सर्वथैवाप्रतिपन्नो न तं प्रत्युपदेशः । तस्य बालमकादिषदनधिकारात् । गन्धसहचरितचतुर्दशगुणवत्त्वमपि पृथिव्या . इतरभ्यो वैधमिति प्रतिपादयन्नाह । रूपरसगन्धेति । द्वन्द्वानन्तरं मतु प्रत्यययोगात प्रत्येक रूपादीनां पृथिव्या सह सम्बन्धो लभ्यते। सूत्रकार- स्याप्यते गुणाः पृथिव्यामभिमता इत्याह । एते चेति । गुणानां विनिवेशो ट्रव्येषु वृत्तिः सा प्रतिपाद्यते ऽनेनाधिक्रियते ऽस्मिन्निति गुणविनिवेशाधिकारो द्वितीयाध्यायः तस्मिन् रूपरसगन्धस्पर्शः पृथिव्यां सिद्धाः सूचकारण प्रतिपादिता: रूपरसगन्धस्पर्णवती पृथिवीति । चातुपवचनात् सप्त संख्या- दयः । संख्या परिमाणानि पृथक्कं संयोगविभागो परत्वापरत्वे कर्म च रूपि- द्रव्य()समवायाच्चानुपाणीति चानुपवचनाद्रूपवत्यां पृथिव्यां संख्यादयः सप्त सिद्धाः । यदि ते रूपिद्रव्येषु न सन्ति तत्समवाये तेषां प्रत्यक्षत्वं सूचकारण नोक्तं स्यादित्यर्थः । एतनोपदेशाद् गुरुत्वमिति । संयोगप्रतियनाभावे गुरु- त्वात् पतनमित्युपदेशात् सूत्रकारेण पतनसम्बन्धियां पृथिव्यां गुरुत्वमस्ती- त्यात कथितं व्यधिकरणस्याकरणत्वात् । अद्भिः सामान्यवचनाद् द्रघत्वम् । सर्जितुमच्छिष्टानां पार्थिवानामग्निसंयोगाद् द्रवत्वमद्धिः सामान्यमिति घचनात् पृथिव्यां नैमित्तिकं द्रवत्वमस्तीत्युक्तम् । मधूच्छिष्टशब्देन सिक्यस्या- भिधानम्()। उतरकर्मवचनात संस्कार इति । नोदनादाद्यमियोः कर्म तत्क- मकारिताच संस्कारात तथोतरमुतरं चेति सूचकारण इपो पार्थिवद्रव्ये कर्म- हेतुः संस्कार इतिदर्शयता पृथिव्यां वेगास्तीति चापितम् () अविद्यमानस्या- हेतुत्वात् । यथा चेक एव संस्कार आपतनात तथोपपादयिष्यामः(१)क्षितावेव गन्धः । अयमस्यार्थः केवल एवायमसाधारणधर्म इति । सुगन्धि सलिलं सुगन्धिः समीरण इति प्रत्ययाद् द्रव्यान्तरेपि गन्धोऽस्तीति चेन्न । पार्थिवदव्य- समयायेन तद्गुणोपलव्धेः कथमेष निश्चय इति चेत् तदभावे ऽनुपलम्भात यद्यपि रूपं चयाणां सथाप्ययान्तरभेदापेक्षया सदपि पृथिव्या राय वेधर्म्यमाह । (१) रुपयदद्या-पा. १ पुः। (२) मिथकाभिधानम्-पा. १ पु.॥ (३) गम्यते-पा. २ युः। (४) कर्मपदार्यनिरूपणे।

·. सटीकारासादभाष्य रूपमनेकप्रकारमिति । अगापि हिताश्वेत्यनुसन्धानीयम् । शुकपोतादाने- कविधं हर क्षिताय नान्यत्ययः । एकस्यां पृयियोजातो नानारूपाणि व्यक्तिभेदेन समस्यन्ति । कचिदेकस्यामपि व्यतारनेशाकारहरसमावेश: यत्र नानाविधरूपसम्बन्धिभिरयपधेरययव्यारभ्यते । फयमेतदिति चेटुच्यते। यवायययेरपययारव्यसायायययस्परयपिनि रूपमारघरम् प्रथयथेषु च न शुक्रमेय रूपमस्ति नापि श्याममेय शिन्तु श्यामगुरुहरितादीनि न च तेपा- । मेऊ रुपमेशारभते नापरायीत्यति नियम: प्रत्येकमन्यच मर्यपामपि मार- यंदनात । न च परस्परं विरोधेन सापयपि नारभन्स एवेत्यपि युक्तम् । चितरूपस्यापययिनः प्रतीरोररूपस्य ट्रय्यस्य प्रत्यपत्याभापाचन पायापा- पालि समुहितान्या धिधिया प्रतीयन्ते सेनेयाययपी प्रत्यय इति कल्पना- यामन्यचापि तयामायाम नारायविरूपोध्छेदप्रमङ्गः सम्मात मम्भव तेरार- भ्यते धारभ्यमा निरिधकारशन्यभाषानुगमाचप्रामगुरुरितात्मकमेय स्याञ्चिवमिति घ प्यपदिश्यते । पिरोधादेकमनेकस्थभावमयुक्तमिलि पेण तथा प्राशटुफप्रशादः । स ध हिवं वेत्येतता चित्रतरं तर ति। को विरोधी नीलादीनां न सादितरेतराभायात्मको भायस्पभाशनुगमा। पन्योन्यमंम्प्रयापत्तेरव स्वरूपान्यत्यं शिरोध रवि धे। मत्यमायेय तथापि चित्रात्मनो रूपस्य नायुक्तता रिचितकारणसामध्यभाधिनम्सम्य मन्नाराम- द्धन प्रत्यक्षेवेशपपादिमस्याए पधिने पाय पदम्येय पदाध्यम्य चित्ररूपम्प राहाम:तम्यकस्यादिति क्षेत्र अन्यध्यतिरेकाभ्यां ममधिगामामध्यम्याय- অয়নানাইঘসহায়ি দ্বিয়ায় সায় হু হাস মায়া। नन्येयं साई नानारूपांमुरारब्धे ट्रव्ये न चित्ररूपाय सदस्यकपणार पाभावार को नामाद न सनि । न हि परमममम् पनुनी रूप विविध যালী অব । বিধি বৃৰ বহুথি বৃনা। যা फानि पनि चिनरुपायोति मन्यरो राय नीलपोशाभ्यामारण्ये द्विगनके रुपानुत्पनिरकाम्यानारम्भमन्यार 1 अघ मर्ग मभ्यामे दिवं रुपमारभ्यते पदन्यपि नया म्याददिरोगा विशाध्यामिनं दिनद्रव्य मापदयामम्बन्धिद्रप्रयाग इतरदव्या नद्रा मृप्मेरमपहिप या पायपिदध्यापधा रम. हि मायापि पयशावानम् । गगनमा ·द्रव्यमन्थे पृथियोनिरूपणम्। भेदनिरूपणं सत्पारम्पर्येण पृथिव्या एव स्वरूपकथनमित्यभिप्रायेगाह । गन्धो विविध इति । तदेव वैविध्यं दर्शयति । सुरभिरसुरभिश्चेति । असुर- भिरिति सुरभिगन्धविरुद्ध प्रतिद्रव्यादिसमवेतं प्रतिकूलमवेदनीय गन्धान्परं' न तु तदभावमा विधिरूपेण सातिशयतया च संवेदनात् । उपेक्षणी- यस्तु गन्धोऽनुदतमुरभ्यमुरभिप्रभेद ग्वेति पृथड्नाच्यते । अथया सोप्यमुर- भिरेष सुरभिगन्धादन्योऽसुरभिरिति व्युत्पादनात । यथाभूतः स्पर्शऽस्या वेधम्य तथा दर्शयति । स्पोऽस्या इति । पाकजः स्पर्शः पृथिव्या वेधम्य' तस्य स्वरूपकथनमनुष्याशीत इति । यद्यपि स्पर्शवत् पाको रूपरसाव. प्यस्या वैधम्यं तथापि रूपरसयोः पाकजत्वानभिधानम् अन्यथापि तयौवैध- Hस्य सम्भवाद्धधम्माषप्रतिपादनस्येव विवतितत्वात अप्रतीयमानपाकजेषु स्तम्भादिय(प) स्पर्शस्य पाकजत्वमनुमानात् स्तम्भादिषु स्पर्शः पाकजः पार्थिव- स्पर्शत्वाद् घटादिस्पर्शयत् घटादिस्पर्णस्यापि पाकजत्वमेकेन्द्रिययाहत्व सति सदगुणत्यात सद्गतरूपवत् । श्रवान्तरभेदनिरूपणार्थमाह । नित्या धामित्या चेति । प्रकारान्तराभायसंसूचनाया घशब्दौ । का नित्या का धानित्येत्याह । परमाणुलक्षणा नित्या कार्यलक्षणा त्वनित्येति । उभयायि लक्षणशब्दः स्वभा. यार्थः । परमाणुस्यभाषायाः पृथिव्याः सत्वे किं प्रमाणमनुमानम् अणुपरि- স্যযান্য বিষ্মিলন ঘদিম্যমানযামিযমান্য। सवेद विश्रान्तं यतः(२) परमाणुनास्ति स परमाणुः ।(अत एव नित्यो द्रव्यत्यै सत्यनवयवत्यादाकाशयत् अथायं सावयवो न तर्हि परमाणुः कार्य- परिमाणापेक्षया सदषयघपरिमाणस्य लोके ऽल्पीयस्त्वातीतः यश्च तस्याघ- यवः स परमाणुभविष्यति अथ सापि न भवति अयययान्तरसदाधार एवं तनवस्था ततश्चाक्यविनामल्पतरतमादिभायो न स्यात् सर्वेषामनन्तकार- যদি মামামামামা:(১) দায়েশে- योरसम्भवात् । अस्ति तापदयं परिमाणभेदः तस्मादणुपरिमाणं क्वचिन्निर- लिययमिति सिद्धो नित्य: परमाणु: स चेको नारम्भकः एकस्य नित्यस्य (२) प्रतोऽन्य--07.21४। (4) सम्मादिपु-दति नास्ति ३ पु । (3) प्रमाणपकीपर-पा २ पु ।

·३२ सटीकप्रशस्तपादभार्य धारम्भकत्वे कार्यस्य सतलोत्पतिः स्यादपेक्षणीयाभावात् । अविनाशित्वं च प्रसज्येत । प्रायविनाशस्यावयपविभागस्य च विनाशहतारभावात् । चया. * सामप्यारम्भकत्वमयुक्तम् । इह महत्कार्यव्यस्योत्पत्तो स्वपरिमाणापेक्षयाल्प- परिमाणस्य कार्यद्रव्यस्येव सामर्थ्यदर्शनात् । त्यणुकं कार्यद्रव्येणेव जन्यते महत्यरिमाणत्वाद् घटयत् । एवं चयाणामेकस्य चारम्भकत्वे प्रतिक्षिो द्वाभ्या- मेव परमाणुभ्यामारभ्यते यतद् घणुकमिति सिद्धम् । यणुकेर्बहुभिरारभ्यते . इत्यपि नियमो न द्वाभ्यां तस्यागुपरिमायोत्पत्तो कारणसवावेनाणुत्वा()त्य- तापारम्भवैयात् बहुपु त्वनियमः । कदाचित रिभिरारभ्यते इति च्यणुक- मित्युच्यते कदाचिच्चतुर्भिरारभ्यते कदाचित्यञ्चभिरिति यथेष्टं कल्पना । न च • कार्यस्य व्य येता यथा यथा कारणसंख्याबाहुल्यं तया तथा महत्परिमाण- तारतम्योपलम्भात् न चेवं सति ययुकानामेय घटारम्भकत्वप्रसक्तिः घटस्य भङ्गे ऽल्पतरतमादिभागदर्शनेन तथैवारम्भकल्पनात् तदेवं ह्याकादिप्रक्रमेण क्रियते कार्यलक्षणा पृथिवी सा चानित्या कारणविभागस्याश्यविनाशस्य च हेतोः सम्भयात् । कार्यलक्षणायाः पृथिव्या अनित्यत्वेन सह धर्मान्तर समु- चिन्वन्नाह । सा चेति । स्यय निविडत्वम् । प्रादिशब्दास प्रशिथिलत्या- दिपरिग्रहः । अवययानां सन्निवेशोऽवयवस्योगविभागविशेष: स्यगद- यश्चावयवसन्निवेशाश्च तेर्विण्टिा अपरजातिब हुत्योपेता गोत्वादिजातिभूय- स्त्वयुक्तत्यर्थः । परमाएषादिष्वपरजात्यभावेप्यदृष्टयशात तथा तथा रोपां व्यहो यया यथा तदारव्येष्यपरजातयो व्यज्यन्ते । नन्वदृष्टकारिता सर्वभा- थानां सृष्टिः कार्यलक्षणा पृथ्यी कामकियां पुरुषस्य ननयति येनेयमदृष्टेन क्रियते इत्यत आह । गयनासनेति । शयनासनादय अनेक उपकारास्तत्का- रिणी कार्यलक्षणेति । कार्यान्तरं त्यस्याः समुचिनोति । चियिमिति । कार्य- विध्यमेव दर्शयति । शरीरेत्यादि । शरीरमिन्द्रियं शिपय इति संज्ञा यस्य कार्यस्य तत्तथा । भोक्तुभांगायतनं शरीरं मृतशरीरे सद्योग्यत्यात्तापदेशः । शरीराचर्य चातुरपरोधातीसिसाधन() व्यमिन्द्रियम् । शरीरेन्द्रियव्यतिरि- क्तमात्मोपभोगसाधनं द्रव्यं विषयः । शरीरभेदं कथयति । यानिजमयोनिर्ज - (३) अणुता-ग. २ पु । (2) प्रत्यवसाधर्नामस्य ।

·द्रव्यग्रन्थे पृथिवीमिरूपणम् । चेति । शुक्रशोणितनिशतो योनिः तस्माजातं योनिज तद्विपरीतमयोनिर्ण सदेव दर्शयति । समायोनिजमिति । तयोयोनिजायोनिजयोर्मध्ये अयोनिज शरीर शुक्रशोणितमनपेक्ष्य जायते ! केषामित्यत आह । देवणामिति ।। देवानां च पीणां चेत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकाघधारितकारणभावस्य शुक्रो- गितस्याभावे कथं शरीरस्योत्पत्तिरित्यत आह ! धर्मविशेषसहितेभ्य इति । विशिष्यते इति विशेष: धर्म गध विशेष: धर्मविशेषः प्रकृष्टा धर्मस्तत्सहिते. म्योऽणुभ्य इति । अयमभिसन्धिः शरीरारम्भे परमाणव यव कारा न शुकशी- णितनिपातः क्रियाविभागादिन्यायेना) तयार्विनाशे सत्युत्पन्नशाने पर- माणुभिरारम्भात्न च शुक्रशोणितपरमाणनां कश्चिविशेष पार्थिवत्वाविशेषात् । अवापि कार्य जातिनियमस्यादृष्ट पप हेतुः । एवं चेटुर्मविशेषानुगृहीतेभ्य:: परमाणुभ्योऽयोनिजशरीरोत्पत्तिानुपपना ननु दृष्टस्तावत्सर्वच शरीरोत्पतो शुकशोणितयाः पूर्वकालतानियमः() तेन यथा यावोत्मन्जमाभ्युपगमस्तत्स. যানিমালাসমানবিঘা বান্নাহালিয়া- भ्युपगमोपि ने गुफ्रादिनिरपेक्षस्यापि शलमादिशरीरस्य दर्शनात विशिष्टसंस्था- "नस्य शरीरस्य शुक्रादिपर्वतावगतेति चेत् सत्यं तथापि न नियमसिद्धिः किम- दृनविशेषाभावादस्मदादिशरीरस्या शुमादिपूर्वता किं. वा. विशिष्ट संस्थानमाधा- नुबन्धकृतेति सन्देहात् । एतेन वाधकानुमानमपि पर्युदस्तम् । तस्य, व्याग्नि- सन्देहात् । यहार घक्तव्यं तद्योगिप्रत्यतनिरूपयावसरे वक्ष्यामः । अधर्मविशे- घेयाध्ययोनिज शरीर मवतीत्याह । बुद्रजन्तूनामिति । क्षुदजन्तवो दशमश- कादयस्तेषां यातना पीडा दुःखमिति यावत् तदर्थं शरीरं यातनाशरीर सदधर्मविशेषसहितेभ्योऽणुभ्यो जायते । इदं विह लोक्रसिद्धमेव । योनिज शरीरमाह । शुभशोणितसनियातनमिति । शुझंच शोणिसं च तयोः सन्निपार: संयेगविशेषः तस्माज्जातं योनिजमित्युच्यते । पितुः शुक्र मातुः शोणित भयो: सन्निपातानन्तरं जठरानलसम्बन्धाच्छुकशोयितारम्भके परमाणुयु पूर्व- रूपादिविनाशे सति समानगुणान्तरोत्पतो घणुकादिपरमेण कललशरीरोत्पत्ति- কম্বলজয়ী ন যুবাঘিনায় যীষ্মযান্ডস। (१) शिणधिभागन्यापेन-पा.पु.॥ (२) पूर्वकारपता-4.1 . .५ ·मटोकप्रशस्तपादभाषणे मातुराद्वाररस माषया संक्रामति अदृष्टयशातच पुनर्जठरांनलसम्बन्धात कल. लारम्भकपरमाणुपु क्रियाविभागादिन्यायेन कललशरीरे नष्टे समुत्पन्नपाकचे: "कललारंम्भकपरमायुभिरदृपयशादुपजातक्रियेराहारपरमाणुभिः सह सम्भय शरीरान्तरमारभ्यते इत्येषा कल्पना शरीरे प्रत्यहं दध्या । शरीरभेदे किं प्रमायाम् । परिमाणभेदः स्वल्पपरिमाणावच्छिन्ने आप्रये महत्परिमाणस्य परिसमायभावात् । श्रयस्थान्तरापन्नं शरीरं तदाश्रयो भवतीति चेत् अवस्या- न्तरमाहारावयवसहकारिणः शरीरावयवा भारभेरन् शरीरं वा तत्सहकृतं उभयथापि पटादिपु सन्त्यादिवदन्ते हीनाधिकपरिमाणयदनेकगरीरोपलम्भः स्याता न चेपम् । तस्मात्पूर्व प्रणटमपरं च गरीरमुपजातं विधादाध्यासिते परि- .मायो भिन्नायये हीनाधिकपरिमाणत्वात् घटशरावपरिमाणयत् । विवादाध्या- . मितं परिमाणमात्रयविनायादेव विनश्यति परिमाणत्वात् मुद्गराभिहति()वि. नधटपरिमाणवत् । प्रत्यभिज्ञानाच्छरीरकत्वसिद्धिरिति चेन्न तस्य सादृश्य- विषयत्वेनाप्युपपतेः व्यत्तीनामव्यवधानात्यादनेनान्तरायहयास्यात्यन्तिकसा- श्यस्य च भ्रान्तिहेतोः सर्वदा सम्भवे ज्वालादिव्यक्तियन्नेदं तदिति बाधकानु- दयेपि युक्तिद्वारेण बाधकसम्भवात् । तस्य प्रकार दर्शयति । द्विविमिति । द्वे विधे प्रकारो यस्य तद् द्विविधमिति व्याख्या | मरायुरिति गाययस्या- भिधाम तेन वेष्टितं जायते इति जरायुजम् । अण्डं विम्यं तेन पेष्टितं जायते तदण्डजम् । केषां जरगुन केषां चायडजमित्यवाह । मानुपेत्यादि । मानुपा अस्मदादयः । पशवः छागाः । अग्नीषोमीयं पशुमालभेस सप्तदश माजापत्यान पशूनालभेतेति दर्शनात् । मृगाः कृष्णपदय; लेषां जरायुज' शरीरम् । इदं चौपलक्षणपरम् । अन्येपामपि चतुष्पदा जरायुनत्वात् । पक्षिणाः प्रसिद्धाः । सरीसृपा: सर्पाः तेषामण्डनं शरीरम् । एतदपि न नियमार्थमन्ये- यामपि मत्स्यादीनामण्डनत्वात् । इन्द्रियमाह() । इन्द्रियमिति । सर्वग्रा- णिनां गन्धव्यञ्जकं गन्धोपलम्भक यदिन्द्रियं सत्याधिषाययाव्यम् । शतायता नियमो म लभ्यते यदेतदेव गन्धमभिव्यक्ति नान्यत्यार्थिवं द्रव्यं सतर्थमाह । जलाधनभिभूतेः पार्थिवावयवैरारब्धं घाणम् । जलादिभिरनभिभू- (१) मराभित-पु. (२) इन्द्रिपशानियमामा-. २६४ ·द्रव्यग्रन्थे जलनिरूपणम् सरप्रतिहतसामर्थ्यरषय धेरदृष्टवादितरविलक्षणमारब्धमेतत् अतो विशि- टोत्पादादिदमेघ() गन्धाभिव्यक्तिसमर्थ नान्यदित्यर्थः । घाणमिति तस्य सज्जा । श्रात्मा जिप्रति गन्धमुपादत्ते ऽनेनेति कृत्वा तत्सद्भावे गन्धोपलब्धि- रेव प्रमाणम् क्रियायाः करमाध्यत्वात्() चक्षुरादिव्यापारे च तस्या अनुत्यादात् पार्थिवत्वेपि रूपादिषु मध्ये गन्धस्येवाभिव्यञ्चकत्यं प्रमाणम् । कुंडमगन्धाभिव्यञ्जकघृतवत् यथा घृत स्वगन्धसहितमेव कुडमगन्धमभि- व्यनक्ति तथा प्राणमपि स्वगन्धसहितमेवेन्द्रियम् अतो न स्वगन्धस्य शाहकं , तेनेव सस्यायहयात् यथा घाणस्य तथा रसनचतुस्त्वगिन्द्रियाणामपि पक्ष्य- माणेन दृष्टान्तबलेन रूपरसस्पर्शसहकृतानामेवेन्द्रियत्यानुमानान स्वगुणयह- यम् । श्रोचं तु शब्दगुणमिन्द्रियम् । अतस्तेनेव शब्दोपलम्भः । शरीरॅन्द्रि-:. याभ्यां विषयस्य स्वरूपविशेष तुशब्देन दर्शयन् भेदं दर्शयति । विषय- स्त्विति । यणुकादिप्रसमेणारब्ध इति साधारणरूपानुवादः । मृत्पापाण- स्थायरलवण(४) इति । मृत्पाषाणस्थावरादिस्वभाव इत्यर्थः । तेषां मध्ये मृदं स्वरूपेण निर्धारयन्नाह । तति । तत्र भूप्रदेशः स्थलनिनादयः प्राका- 'एकादयः सर्वे ते मृत्प्रकारा मृत्यभेदा इत्यर्थः । पाषाणभेदमाह । पाषाणा इति । उपलाः शिलाः । मणयः सूर्यकान्तादयः । वोऽशनिहींरश्च । तृण- मुलपादिः । ओषधयः फलपाकान्ताः गोधूमादयः । ये सपुष्पफलास्ते वृक्षाः कोविदारप्रभृतयः । लता प्रसिद्धव । अवतन्वन्तीत्यवताना नाम विटपा: केतकीबीजपूरादयः । ये विना पुष्पं फलन्ति ते वनस्पतय भोदुम्बरादयः । ननु स्वेच्छाधीनचेष्टाधिरहः स्थावरत्वं तत्तु मृत्पाषाणयोरप्यस्ति सत्य() त- यो रूपान्तरस्यापि सम्भयादनेन रूपेणाभिधानं न कृतम् । अपत्वाभिसम्बन्धादापः । रूपरसस्पर्शद्रवत्वस्ने- हसंख्यापरिमाणएथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वगुरु- त्वसंस्कारवत्यः() । पूर्ववदेषां सिद्धिः । शुक्लमधुर- (१) जलायनभिभूते-पा. १ पुः। (3) करण्यस्वात-पा.पु.। (५) तथापि-वत्यधिर्फ २५ पु.। (२) विशिष्टोपादानादिदमेव-पा. १ पु । (४) स्थावरादिलक्षण-पा. 21४पु.। (८) सकारवयाचपा.५ पु.।

·सटीकप्रशस्तपादमाये शीता एव रूपरसस्पीः 1 स्नेहोम्भस्येव सांसिद्धिक च द्रवत्वम् । ताश्च(१) पूर्ववद् द्विविधाः। नित्यानित्य- भावात् । तासां तु .कार्य त्रिविधं(र) शरीरेन्द्रियवि- षयसज्जकम(३) । तत्र शरीरमयोनिजमेव वरुणलोके पार्थिवाश्यवोपष्टम्भाञ्चोपभोगसमर्थम् । इन्द्रियं स- र्वप्राणिनां रसव्यञ्जकं विजात्यनभिभूतैर्जलावय- वैरारब्धं रसनम् । विषयस्तु सरित्समुद्रहिमकरः कादिः(५)॥ अपां लक्षणमाह । अपत्याभिसम्बन्धादाय । अशापि व्यवहारसाधनं समानासमानजातीयव्यवच्छेदो या लक्षणार्थः पूर्ववत् । इदें त्यिह घक्तव्यम् । स्यय प्रत्याधिगतयदार्थभेदः परस्य लक्षयेन() प्रतिपादयेत् अप्रतिपन्न- स्थाप्रतिपादकत्वात् । भेदश्च पदार्थानामन्योन्याभावलक्षणः स च यस्याभावों यच चाभाघस्सटुभयग्रहणेन गृह्यते अन्यथा तत्स्वरूपप्रतिनियमेन निषेधानु- पति: गारश्या नभवतीति। सच कि सङ्कीयोरुभयोर्यहवादन्योन्याभाषयहणं परस्परविविक्तयोवा सङ्कीर्णग्रहणे तापदयमयं न भवतीति प्रतीत्यसम्भव एवं परस्यरविविक्तयोर्यहणादभावातीतापितरेतराश्रयत्वं विधितयोर्यहणे सत्यभा- घग्रहणमभावग्रहणे च विविक्तयहणं अभाव एव यिवेको यतः । अवोच्यते। भिन्न- योरितरतराभावो न वितरतराभावो भेदः यदेतद्वस्तुनः प्रात्यात्मिक स्वरूपं स एव भेदः सच्चापरदर्शनानपेक्षमिन्द्रियसन्निकर्षमाशदेव प्रतीयमानं प्रत्येक पिलक्षणमेव संवेद्यते तथाहि गवार्थी नाश्वदर्शनात् प्रवर्तते गोरान्दं च न ‘स्मरति तचावेगविच स्वेनस्येनात्मना गृह्यमाणेन तत्स्वरूपनियमेनान्योन्या- भायप्रतीतिनानुपपन्ना । न घेवं सति याच्यं स्वरूपभेद एमास्तु किमन्योन्या- भावेनेति तस्यापि प्रतिषेधविषयस्य संवेदनात् । न केवलमपत्यमपां वेधम्य (१) सास्तु-पा ५ पु। (२) भेदात् । कार्य पुर्नाविधम-पु.। (3) सन्चम-पा.पु.॥ (५) अपायपद्यानभिभूत- पु.1 विमातोयायपवानभिभूते-पा.पु.। (५) परकाद्विरिति पा.५। (6) सणभेटेम-या।

·३० द्रध्ययन्ये घालनिरूपणम् । स्नेहसहचरितं चतुर्दशगुणवत्वमपीताभ्यो वैधय॑मिति प्रतिपादयबाह । रुर- रसेसि । अघ द्वन्द्वानन्तरं मतुष्प्रत्ययः फरणीयः । पूर्वप्रदेषां मिद्धिः()। प्रथा पूर्व पृथिव्यां भूत्रकारवचनादेषां रूपादीनां गुणानां सिद्धि प्रतिपतिस्तथास्य- पौत्यर्थः। तथा च सूर्य रूपरसस्पर्शवत्य पायो द्रवाः स्निग्धाश्वेति । संख्या- दिप्रतिपादकं तु साधारणमेव मूत्रम् । वैधर्म्यनिरूपयावसरे पृथिव्यादिसाधार- णानां रूपादीनामभिधानमयुक्तमित्याशगवान्तरभेदेनेपामसाधारण प्रति. यादयति । शुक्रेत्यादि । शुरुमेव रुपमया मधुर सवरमः शीत एव स्पर्शः । अपसु रूपान्तरप्रतीतिराश्रयरूपभेदात कथमेतदिति चेत् तासामेवोकृत्य वियति विक्षिप्रानां धलिममाचप्रतीते: पुनर्निपतितानामाश्रयरूपानुविधानात् । सासु न मधुरो रस गुहादिषदप्रतिभासनादिति() वेन कटुकषायतिक्त, लवणालविलक्षणस्य रसस्य संवेदनात गुडादिवदप्रतिभासन() तु माधुर्या- निशयाभावात् । निर्विशेष एव स्नेहोऽपां वेधर्म्यमिति ध्वनति । होमस्य- वेति । नन्वयं पृथिव्यामपि वर्तते यथा धीरे लेले मर्यिवि च न सर्वच पाषा- रोकाशुष्कन्धनादिप्यसम्भशत् यत्तु क्वचित् धीरादिए दर्शनं तत्संयुक्तसम- पायादुदकगतस्येव यथा सांसिद्धिकद्रवत्वस्य धीरतेलयोः उदकधर्मत्यं तु स्नेहस्य सर्वच तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् तथा धानपदेशप्रमवानां तरुत- गादीनां खिग्धता जाङ्गलप्रदेशप्रभवानां च कृतता तशपि सततं परिषिच. मानमूलानां हिग्यत्वं सद्विरहिणां च तन्नास्तीति । समिद्धिकं च दूवत्व- मिति । न केवलं स्नेहा स्वभावसिद्ध ध द्रवत्वमम्भस्येवेत्यर्थः । धीरतेलयो- स्त्वाश्यसन्निकण(५) तदुपलम्भः कचित्तयोर्धनत्योपलम्भात् । पृथिव्या इया- पामप्यवान्तरभेदेन वैविध्यमित्याहातारचेति । परमाणुस्वभावा आपो नित्याः । कार्यस्वभावास्त्वनित्या: । कार्य च त्रिविधम् । अवापि पूर्वयनुपङ्गः । यथा पृथि- व्याः शरीन्द्रियविषयसजित कार्य विविधमेवमपामपीति तब शरीरमयोनिज मेव । पार्थिव शरीर योनिजमयोनिज व प्राप्यं गरीरमयोनिजमेवेति विशेष इत्यर्थः । ननु मानुषं शरीरं तापत्यार्थिवं गन्धगुणापलब्धेराप्यं तु क्वारसी. त्याह! वरुणलाके इति । इदं शरीरमपामागमात्प्रत्येतव्यम् । द्रव्यकस्वभाव- (२) पूर्वधस् सिद्धि-पा. पु। (3) प्रतिभासमानत्वादिति-पा. पुः। (B) प्रतिभामानं-पु.1 (५) स्थाश्रमसनिक-पा. १ - ·सटीकप्रशस्तपादभाध्ये त्वादपां तदारब्धं शरीरं जलबुदबुदप्रायं विशिष्टव्यवहारायोय कथमुपभोगस- मर्थ स्यादित्याह । पार्थिवावयवोपष्टम्भादुरभोगसमर्थम् । पार्थिवानामवयवा- नामुपष्टम्भात संयोगविशेषादाप्यं शरीरमुपभोगाय समय स्यात् प्राप्यशरीरो- त्पता पार्थिवावयवा निमित्तकारणं तेषां संयोगादाप्यावयबानां द्रवत्वे प्रति बढे विशिष्टमेवेदं शरीरमुत्पद्यते न जलबुबुदप्रायमित्यर्थः । ये तु पञ्चभूतसमयिकारणं शरीरमित्यास्थिपत तेपामगन्धं शरीरं स्यात् कारख- गन्धस्यकस्यानारम्भकत्वात् चिचपरसस्पर्ग च प्रायोति कारणेषु नानारूपर- सस्पर्शसम्भवात् न चेवं दृष्टे तस्मान्न यञ्चभूतप्रकृतिकं भूजलप्रकृलिकमप्यत एव न स्यात् अत एव भूजलानिलप्रकृतिकमपि न स्यात भवाय्वाकाराप्रक- तिकत्वे ऽरूपमासमगन्धं च स्यात् । अनलानिलाकायप्रकृतिकत्वे चागन्ध- मरसं चेत्यादि यथासम्भवं योजनीयम् । न च पञ्चभूतसमवाधिकारणत्वे शरीरस्यकत्वं प्राणोति स्वभावभेदेन भेदोपपत्तेः । मानुषं गरीर पृथिव्यात्मकं . गन्धवत्त्वात् परमाणुलक्षणपृथिवीवत् उदकादिधर्मोपलम्भः कथमति क्षेत् संयुत्तासमवायादित्यलम् । इन्द्रियं रसव्यञ्जकं सर्वप्राणिनामिति । सर्वगाणिनां रसव्यजकं यदिन्द्रियं सज्जलाययधेरारब्धं सथापि फस्मातदेष रसध्यजक स्यात् नान्यदकद्रव्यमित्याह । विजात्यनमिभूतेरिति । पिजातिभिः पार्थिवा- घयये ऽनभिभूता अप्रतिहतमामा प्राप्यावयथासरितरद्रव्यविलक्षण)मा- মন যিযিৗযামচরমিযি লজ্জা সময়- भायादित्यर्थः । एतच्च नियमदर्गनादेय कल्प्यरो रसनेन्ट्रियसद्भावे रसो. पलब्धिरेव प्रमाणं क्रियायाः करणसाध्यत्यात प्राप्यत्यं रूपादिषु मध्ये रस- व्यजकत्वात् मुखशोपियां लालादिद्रव्यवत् । विपर्यानरूपणार्थमाह । विषय- स्त्विति । सरित्समुद्रो हिम फरको धनोपलमित्यादि विषयो भाय्यस्येन भोक्तुगसाधनत्वात् ॥ तेजस्त्याभिसम्बन्धात् तेजः। रूपस्पर्शसंख्यापरि- माणएथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वद्रवत्वसंस्कार- (१) एतरपिनवण-पु.. (4) पुस्खमादि-पा. पुः।

·द्रव्यग्रन्थे तेजोनिरूपणम् । वत्। पूर्ववदेषां सिद्धिः। तत्र शुलं भास्वरं ध रूपम्(१)। उष्ण एव स्पर्शः(२) । तदपि विविधमणुकार्यभावात्। कार्य च शरीरादित्रयम्(३)। शरीरमयोनिजमेवादित्य- लोके पार्थिवावयवोपष्टम्भाच्चोपभोगसमर्थम् । इन्द्रिय सर्वप्राणिनां रूपव्यञ्जफमन्यावयवानभिभूतैस्तेजोवय- যাঞ্জে चतुः। विषयसञ्जकं चतुर्विधम् । भीमं दि- ध्यमुदर्य(४)माकरजं च । तत्र भामं काष्ठन्धनप्रम- वमूर्ध्वज्वलनस्वभाव() पचनदहन()स्वेदनादिसमर्थ दिव्यमविन्धनं सौरविद्युदादि भुक्तस्याहारस्य रसा- दिपरिणामार्थमुदय() आकरजं च सुवर्णादि । तत्र संयुक्तसमवायाद्रसाद्युपलब्धिरिति । तेजस्स्वाभिसम्बन्धात तेन इति । व्याख्यानं पूर्ववत् । तेजस्वमिष रूपायेकादगगुणयोगापि तस्य वेधमिति दर्शयति । रूपन्यादि । पूर्ववत् सेषा) सिद्धिरिति । यथा सूत्रकारवचनापादीनां पृथिव्यां सिद्धिसाथा तेज- स्यपीत्यर्थः । तथा च सूत्रम् । तेजोपि रूपस्पर्शवत् । संख्यादिप्रतिपादकं तु साधारणमेव सूत्रम् । यादृशमस्य रूपं सदृर्शयति । शुक्र मास्यरं चेति । शुक्र रूपं पृथिव्यदकयोरप्यस्ति किं तु न भास्यरं रूपं स्वरूपप्रकाशक शुक्र रूप तेजस्येवेति वेधर्म्यम् । यत्त्वस्य लोहितं कपिलं घा रूपं क्वचित् प्रतीयते तदाप्रयोपाधिकृतम् निरामयस्य सर्वध शुक्रतामामतीतेः यथा प्रदायप्रभा- मण्डलस्य सौरचन्द्राद्यालोकस्य च । उष्ण एव स्पर्श इति । पृथिव्युदकमाता- मनुष्याशीतयीतानुष्याशीतस्पर्धा: । उMण एव तेजसः स्पर्श इति वेधर्म्यम् । पृथिव्यदकवतेजसोपि द्वेषिध्यमपिशब्देन सम्भावनाह । तदपीति । अणु- -- (१) शुभं भावरं च रूपम-पा. ५ पु.। (२) नेमिति द्रवत्वं घेत्यधिकम पुः। (३) रीन्द्रिपत्रिपासनकमित्यधिकम-५ पु । (४) दिव्यमाद-पा.५ पुः । (1) स्थभावकम-पु.. (६) दान-एति नास्तिपु.1 (७) रसादिभावेन परिणामसमर्थमुदर्यम-पा० ५.११) पूर्यप्रदेषां या २ यु।

·४० सटीकप्रशस्तपादभाष्ये भावात् कार्यभावात् तेलोपि द्विविमिति । कार्य च शरीरादिषयम् । शरीर- मिन्द्रियं विषय इति पयं तेजस एव कार्यम् । शरीरमयोनिजमेवादित्यलोके । ननु दहनात्मत्वात्तेजसां सदारब्धं शरीरं वहिपुज्जमायं विशिष्टव्यवहारा- योग्यत्यान्नोपभोगाय कल्पते साह । पार्थिवावयवोपष्टम्भाञ्चेति । पार्थिवाना- मवयपानां निमितभूतानामुपष्टम्भात् संयोगविशेषात् तेनोवयवा उपभोगदम विशिष्टमेव शरीरमारभन्ते न वहिपुज्जप्रायमित्यभिप्रायः । इन्द्रियं रूपव्यज- कमिति । सर्वप्राणिनां रूपव्यजकं यदिन्द्रियं तत् तेनावयवेरारब्धम् । इद- मेव कुतो रूपव्यजक्रमिन्द्रियं स्यात् नान्यतेजाद्रव्यमित्यायपत्तिः । प्रन्या- घयवानभिभूतेरिति । ये पार्थिवादकावयवेरप्रतिबद्धसामर्थ्यास्सेजावयबास्तरा- रब्धं चतुः अत इदं विशिष्टोत्पादादूपाभिव्यज्ञकमिन्द्रियं नान्यत् तादृश तदु- त्पद्यते इत्यगदृष्टमेव कारणं कार्यनियम एवं प्रमाणम् । तेजसत्वं तु तस्य रुपादिषु मध्ये नियमेन रूपस्याभिव्यञ्चकत्वात् प्रदीपयत्। इदं त्वदृष्टवथाद- नद्तरूपस्पर्शम् । तेन न स्वाअयं दहति नाप्युपलभ्यते । विषयसन्नकं चतु- विधम् । विषय इति सन्ना यस्य तद्विषयसनकं तेनाकार्य चतुर्विधम् । धातुर्विध्यमेव दर्शयति । भोममित्यादि । तति निर्धारणार्थ: । भूमो भवं भोमं काष्ठन्धनप्रभवं काठस्वभावं यदिन्धनं तस्मात् प्रभवत्युत्पद्यते निरान- यस्यानुत्पत्तेः काष्ठयहणमुपलक्षणार्ध तृणतुपादीनामपि कारणत्वात् अध्य ज्वलनं क्रियाविशेषस्तत्स्वभावकं तद्धर्मके पचनस्येदनादिसमर्थ पचनं पूर्वगु- णविलक्षणं गुणान्तरोत्पादनं स्वेदनं स्तव्धत्वनाशनं आदिशब्दाद्विस्फोटादि- जननलक्षणं दहनं तच समर्थमित्यर्थक्रियापपर्णनम् । दिव्यमबिन्धनं सारं विद्युदादिभयं तेनाऽबिन्धनं आप इन्धनं यस्येति व्युत्पत्त्या सत्सारं विद्यु- दादि श्रादिशब्दादुल्काया अयोधः । भुक्तस्याहारस्य रसादिपरिणामार्थ- मुदयं उदरे भवं तेजो मुक्तस्याहारम्य रसमलधातुभावेन परिणामप्रयोजनम् । पाकरजं च मुवर्णादि । प्राकरः स्थानविशेषः तस्मिन् सुधर्णरजतादि तेजस द्रव्यं जायते। सुवर्णादीनां तेजसत्वे तावदागमः प्रमाणम् । न्यायश्चाभिहितः। कथं तर्हि गन्धरसयोरनुष्याशीतस्पर्शस्य च गुणस्योपलब्धिरत आह । सति । भोगिनामदृष्टयन भूयसां पार्थिघानां पार्थिवावययानामुपष्टम्भाद- ।

·४१ दव्यग्रन्ये तेजोनिरूपणम् । नुदूतरूपम्पर्श पिण्डीभावयार्य मुवादिकमारभ्यते तच पार्थिषद्रव्यसमवेता इमेरसादयो गृह्यन्ते। इतिशब्दः समालो । अनुदातरूपस्पर्श सुवादिकमिति न मृप्यामहे प्रतीयमानरूपस्पशव्यतिरिक्तस्य द्रव्यान्तरस्याभावादिति चेन्न स्त- म्भायं कुम्भोयमिति प्रत्येकविलक्षणसंस्थानसंवेदनात् रूपादिस्वभावस्य सर्वचा. विशेषात् । वासनाभेदात प्रतिसञ्चयं संवित्तिभेद इति चेन्नीलादिसंवित्तिभेदायि वासनाकृत एवास्तु नायो नीलादिभेदेन । असति बाह्यवस्तुनि स्वसन्तानमारा- धीनजन्मनो वासनापरिपारस्य कादाचित्कत्वानुपपत्तेस्तन्माचहेता लादिसं. वेदनस्य कादाचित्कत्वासम्भवानीलादिभेदकल्पनेति चेत् स्तम्भादिसंवित्तिभेद- स्यापि बाह्यवस्त्वननुरोधिनी न कादाचित्कत्वमुपपद्यते इति रूपादिव्यतिरि- क्त प्रतिपञ्चयं वासनाविशेषप्रबोधहेतुर्विलक्षण संस्थानविशेषः कल्पनीयः। येन दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणमपि सिद्धति रूपादिमाचे वस्तुन्यस्याप्यसम्भवः तेपामेकेकेन्द्रियग्रहणनियमात् । अपि च रूपादयः परमाणुस्वभाषा: प्रत्येकम तीन्ट्रियास्तातिरिक्तः सञ्चयो नास्तीति भवतां को दर्शनस्पर्शनविषयः प्रत्येक्रमतीन्द्रिया अपि परमाणयो मनस्कारेन्द्रियादियु) सत्सु समर्थात्पन्ना रो- न्द्रियका भवन्तीनि चेन समर्थात्यादेपि परमसूक्ष्मस्वरूपानतिवृत्तेः समर्थोत्य- तिमारेण च चाक्षुपत्वे मनस्कारेन्द्रिययोरपि प्रत्यक्षता स्यादविशेषात् । अथ मतं प्रत्येकमस्थला अपि परमाणयः केशसमूहवत्संहताः स्थूलायभासमाजो भवन्तश्चानुपा जायन्ते निरन्तरतया चकत्येनाध्ययसीयन्ते इति चेत किम- तेपु बहुषु तदानीमेकः स्थूलाकारो नायते किंवा केशेष्विवाविद्यमानः समा- रोप्य प्रतीयते यदि च जायते स नावयवीति प्रथाविद्यमानः प्रतीयते भ्रान्ति- स्तहि भ्रान्तिश्चाभ्रान्तिप्रतियोगिनी कचिदेकः स्थूल: सत्याभ्युपेयः न च विचाने तम्य सत्यता युक्ता स्थूलमहमस्मीति प्रतीत्यनुदयादनेकद्रदृसाधार- णत्वाभावप्रसङ्गान्च तस्माद्विपय एवायमेकः स्थूलः सर्वदाभिन्नाकारण प्रति- भासनादर्थक्रियासम्पादनाच्चत्यययविसिद्धिः। नन्वसतिबाधके प्रतीतिसिद्धस्त- थेति व्यहियते अययविसदावे तु बाधकं प्रमाणमस्ति तयाहि पाणी कम्प- वति तदानितं शरीरं न कम्पले पादे वा कम्यमाने तद्गतं शरीरं न कम्पते इत्येकस्य विरुद्धधर्मताप्रसङ्गः । तदसङ्गतम् । पाणा कम्पमाने शरीरकम्पावश्य- (१) परिसमाप्ती-पा.२४ पु ! - () मनसः कारो ध्यापारभेदः। ६ ·४२ सटीकप्रशस्तपादभाष्य म्भाधनियमाभावात् यदा पाणिमात्र चालयितुं कारणं भवति तदा तन्मात्र चलति न शरीरं कारणाभावात् यदा तु शरीरस्यापि चलनकारणं भवेत् तदा शरीरं चलत्येव नास्याचलनमस्तीति कुतो विरोध: यदि हस्तश्चलति न शरीर तदायययावयविनायुतसिद्धिः । नैवम् पृथगाश्रयायित्वं युतसिद्धिःन चलाचल- त्वं द्रव्ये चलति गुणस्याचलनेपि तयोर्युतसिवाभावात् पृथगाश्रयायित्वं चाव- यवाययधिनाभिन्नत्वयि नास्तीति न युतसिद्धता यदप्यन्यवाधकमुक्तम् एकाक्य- घावरणे तत्समवेतस्यावविना न ग्रहणम् अनावृतावयवाहणे घ यहां- मित्येकस्य युगपदहणमयहणं च प्रामुत इति । तदप्यसारम् । एकाययवावरणे ऽवयव्यावरणस्याभावात् स झेकानेकेषु वाघययेपु() वर्तमानः कतिपयायय- वावरणेभ्यनावृतेतरकतिपयावयवयहणेन गृह्यते तस्य सर्वचाभिन्नत्वात् । यतु बहुतरावयवग्रहणवत स्थूलप्रतीतिर्न भवति तद्योधयवप्रत्ययहणस्य परिमाणप्रकर्षाप्रतीतिहतोरभावात् । यत्र तु भूयसामवयवानामावरणमल्प- तरावयवग्रहणं च तनावयविना न ग्रहणम् । यथा जलनिमग्नस्य शिरोमा- पदर्शनात् एकस्मिन्नवयवे रक्ते तद्देशा)ऽवयवी रक्तोऽवयवान्तरे चारक्त इत्येकस्य रक्तारक्तत्वप्रसङ्ग इत्यदूपणमविरोधात रागद्रव्यसंयोगो रक्तत्वं अर- क्तत्वं च तदभाव: उभयं चेकच भवत्येव संयोगस्याव्याप्यवृत्तिभावात् । इदमपरं वाधकम् । अवयविनः प्रत्यवयवमेकदेशेन वृत्तिः कान या प्रकारान्तरा- भावात न तावदेकदेशेन वृत्तिरवयवव्यतिरेकेणास्येकदेशाभावात् । कास्येन धृत्तों वाययवान्तरे वृत्यमावः एकावयवसंसावच्छिन्ने स्वरूपेऽवयवान्तरा- णामनवकाशात् तत्स्वरूपव्यतिरेकेण चास्य स्वरूपान्तराभावात् अवापि निस्- प्यते । यद्वर्तते तदेकदेशेन वर्तते) कास्न वेति किमिदं स्वसिद्धमभिधीयते परसिद्धं वा स्वयं तावत् कस्यचित्तचिट्टतिरसिद्धा शाक्यानां परस्यापि नेकदेश- कायाभ्यां वृतिः सिद्धा तयारवृत्तित्वात वृत्ति प्रत्यकारणत्वाचा यद्वर्ततेतत्स्व- रूपेणाप्रयाश्रित(भावलक्षणया वृत्त्या वर्तते न चेकस्यानेकसंसा विरुद्धाते दृष्टी हि चित्रज्ञाने नीलाकारावच्छिन्ने पीताद्याकारसंसर्गः न च तस्य प्रत्या- कार भेदः एकस्यानेकाकारग्रहणानुपपत्तो भवतां चित्रप्रत्ययाभावप्रसङ्गात् (१) अनेकेष्वेवायथ्येपु-या पुः। (2) देशे-इत्यनुमीयते। (३) था यतते-या. २१४ युः । (४) श्राश्यायि-पा. २ पु.। .

·- द्रव्यग्रन्ये तेजोनिरूपणम् । नापि चानेकत्वादाकारायामप्येकत्यं चित्रानुभवविरोधात् यथेकावयवावच्छिन्ने एकावयविस्वभावे ऽवयवान्तरसमावेश: प्रत्यक्षेणानेकावयवसम्बद्धस्य तथे- कस्य स्थूलात्मनः संवेदनादेकस्मिन्ननेकसंस! दृष्टो नेकस्यानेकेषु संसर्ग इति ध वैधर्म्यमा एकस्यानेकसंसर्गावच्छेदस्योभयत्राविशेषात् । एवं यदेकं तदेक- व वर्तते यथेक रूपमेकरचावयवीति तथा यदनेकति तदनेक यथानेकभाज- नगततालफलान्यनेकवृत्तिश्चापयवीति प्रसङ्गादयं प्रत्याख्यातम् । स्वतः परतश्च ध्यायसिद्धः स्वतस्तावदेकं विज्ञानमनेकेषु विषयेन्द्रियमनस्कारेषु स्वरूपा- भेदेन तदुत्पत्या वर्तते परस्याप्येकं भूत्रमभेदेनानेकेषु मणियु सयोगपृत्या वर्तते तथावयव्यवयवेषु ममयायवृत्त्या धर्तिप्यते नाना च न भविष्यति सर्व- श्चायं प्रमङ्गहेतुराभयं निघ्ननात्मानमपि हन्ति । अवयध्यभावे परमाणुमात्र जगति धर्मर्मिदृष्टान्तादिप्रतीत्यसिद्धी निराम्भयस्य वृत्यभावात् अतो नानेन प्रत्यक्षसिद्धोऽधयची शक्या निराकर्तुम् प्रत्यक्षमापेक्षस्य तस्य ततो दुर्बलत्वात भ्रान्तं प्रत्यक्षमिति चेत् कुत एतत् बाधकेनायाकरणादिति चेत् प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्ये बाधकस्य प्रमाणत्वं बाधकग्रामाण्ये च प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वमित्य- न्योन्याक्षित्वं प्रत्यज्ञे तु मायं न्यायस्तस्यानपेतत्वात् न चार्थक्रियासंवादिस- बलाकसिद्धं स्यप्रतिभास भान्तमिति युक्तं नीलादिप्रत्यक्षस्यापि भ्रान्त- त्वप्रसङ्गादिति बाधकोद्धारः । परमाणयोऽवयव्यनुमेया अघि सन्तो व्यवह- तव्याः पदेन युगपदोग सकस्य परमाणाः यडंशत्वमायादयन् परमाणुसद्धार्थ बाधते इति चेत् कोय युगपद्योगो नाम किमेकस्य परमाणाः पङ्गिः परमा- णुभिः सह युगपटुत्पादः किं वा युगपत्संयोगः युगपदुत्यादस्तावत् कारण- योगपदद्यादेव निरंशस्यापि यदि भवेत् को विरोध: अथ युगपत्सयोगः सेोपि नानुपपन्नः न मंशविषयः संयोगो द्रव्याणां निरंशस्याप्याकाशस्य तदायात् अंशस्याप्य गान्तरसदावे(१) परमाणुमाचे संयोगस्थितो तस्याप्रत्यक्षत्यप्रसङ्गाह किं तु स्वरूपविपय एवं चेत सांगद्रव्यस्येव निरंशस्यापि परमाणोरेकस्य युगपत्कारणसम्भवे सत्यनेकसंयोगाधिकरणत्वमुपपद्यत गति न तत्पति- क्षेपः ॥ १२) सम्मवे-या २।४ यु ।

·४४ 'सटीकप्रशस्तपादभाप्ये वायुत्वाभिसम्बन्धाद्वायुः। स्पर्शसंख्यापरिमाण- पृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारवानी)। स्प- शीस्यानुष्णाशीतत्वे सत्यपाकजः। गुणविनिवेशात् सिद्धः(र)। अरूपिष्वचाक्षुषवचनात् सप्त संख्यादयः। तणकर्मवचनात् संस्कारः। सचायं द्विविधोऽणुकार्यभा- वात् । तत्र कार्यलक्षणश्चतुर्विधः शरीरमिन्द्रियं विपयः प्राण इति । तत्रायोनिजमेव शरीरं मरुतां लोके पार्थिवावयवोपष्टम्भाच्चोपभोगसमर्थम् । इन्द्रियं सर्व- प्राणिनां स्पीपलम्भकं पृथिव्याद्यनभिभूतैर्वाय्ववय- वैरारब्धं सर्वशरीरव्यापि त्वगिन्द्रियम् । विपयस्तू- पलभ्यमानस्पर्शाधिष्ठानभूतः स्पर्शशब्दधृतिकम्पलि- ङ्गस्तिर्यग्गमनस्वभावो मेघादिप्रेरणधारणादिसमर्थः। तत्याप्रत्यक्षस्यापि नानात्वं सम्मूर्छनेनानुमीयते । सम्मूर्च्छनं पुनः समानजवयोवाय्वोर्विरुद्धदिक्रिययोः सन्निपातः सेापि सावयविनोवायवोरुर्ध्वगमनेनानु- मीयते तदपि तणादिगमनेनेति(३) । प्राणान्तःशरीरे रसमलधातूनां प्रेरणादिहेतुरेकः सन्(१) क्रियाभेदा- दपानादिसज्ज्ञां लभते(५)॥ प्रत्यक्षं पृथिव्यादिषयं व्याख्यायामत्यतद्रव्यव्याख्यानावसरे नित्यानि- त्योभयस्वभावद्रव्यनिरूपणस्य प्रकृतत्वाद्वायुं व्याचष्टे । वायुत्याभिसम्बन्धा- द्वायुरिति । व्याख्यानं पूर्ववत् । तस्य गुणान् कथयति । स्पर्शेत्यादि । अवापि -पूर्ववह्याख्या । यादृशः स्पर्णो वायो घर्तते तं दर्शयति । म्पर्श इति । पृथि- - (१) धेगवान-पा.६ पुः। (२) गुणनियंशाधिकारे सिदो-पा. पुः । गुणविनियेशात सिद्धिा-पा. १ पुः । (3) तणादीनामध्यगमनेनानुमीयते-पा.६ पुः। (४) एकस्मिन- पापुः। (५) जमत इति-पा.५ पु.।

·द्रव्ययन्ये वायुनिरूपणम् । यीस्पर्श: पाकजः परमाणुषु तत्पूर्वकश्च स्वकार्येषु । अस्य तु स्पशीऽपाकज इत्यताधर्म्यम् । अपाकजत्वं चास्य पृथिव्यनधिकरणत्वादकतेजःस्पर्शवत् । अनुष्णाशीतत्वे सतीत्युदकतेजःस्पाभ्यां वैधय॑मुक्तम् । अयं च द्वितीया- ध्यायाद्वायुः स्पर्शवानिति सूत्रेण पायो सिद्ध इत्याह । गुविनिवेशा(१)- दिति । अपिण्वचाक्षुपवचनात सप्त संख्यादयः । सुपरहितेषु द्रव्येषु संख्यादय. श्चाक्षुषां न भवन्तीत्यभिधानादरूपिपु संख्यादीनां सदावः कथितः अभ्यया तवर्तिनां तेषामप्रत्यक्षत्वाभिधानमसम्बद्ध स्यात् । तृणकर्मवचनात संस्कार इति । तृणकर्म वायोः संयोगादिति वचनाद्वायो संस्कारो दर्शितः । वेगरहितद्र- व्यसंयोगस्य कर्महेतुत्वानुपलम्भात् । तस्य भेदनिरूपणार्थमाह । स चायमिति । स चेतिस्मृत्युत्थापितो बुद्धिसन्निहितः पश्चादयमिति प्रत्यक्षवत् परामृश्यते। न केवलं पृथिव्यादयो द्विविधा अयमपि द्विविध इति चार्थः । कार्यलक्षणश्चतुर्विधः। कार्यस्वभाव इत्यर्थः । धातुर्विध्यं कथमित्यत आह । शरीरमिन्द्रियं विषयः प्राण इति । तेषां मध्ये शरीरं जात्या निर्धारयति। तत्र शरीरमिति। अयोनिजमेव न तु पार्थिवशरीरवद्योनिजमयोनिजमपीत्यर्थः । मस्ता लोक इति स्थानसकी तनम् । भूयसां पार्थिवावययानां निमित्तकारणभूतानामुपष्टम्भात् सयोगवि- शेपात स्थिरं संहतस्वभावमुत्यन्नं पार्थिवशरीरवदुपभोगसमर्थम् । इन्द्रियं सर्वप्राणिनां स्पर्शयलम्भकमिति । यत्सर्वपाणिनां स्पर्शपलम्भकमिन्द्रिय तत्पृथिव्याद्यनभिभूतेरप्रतिहतमामर्थ्यवाग्ववयरारब्धम् अतो विशिष्टोत्पादा- दिन्द्रियं स्यादित्यर्थः । तस्य सहावे तावत् स्पीपलब्धिय प्रमाणम् । वाय- घीयत्वं चास्य रूपादिषु मध्ये स्पर्थस्येवाभिव्यञ्जकत्वात् अङ्गसङ्गिसलिल- शेत्याभिव्यजक्रसमीरणवत् । तच्च सर्वशरीरव्यापि । सर्वष तत्कार्यस्य स्पर्शाय- लम्भस्य भावात् (त्वगिन्द्रियमिति समाख्यात्वचि स्थितमिन्द्रियं त्वगिन्द्रि- यमित्युच्यते तत्स्थे तदुपचारात्। त्वचा सर्वेन्द्रियाधिष्ठानानि व्यापानि सत्यां त्वचि रूपादिग्रहणमसत्यामग्रहणमिति त्वगिन्द्रियं सत्रार्थ न तु स्पर्शमाश्याह- कमिति केचित् । तदयुक्तम् । अन्धाद्यभावप्रसङ्गात तत्तदधिष्ठानभेदेन शक्तिभे- दाभ्युपगमे प्रकारान्तरणेन्द्रियभेदाभ्युपगमः । विषयव्यवस्था नियमनिरूपणार्थ- माह । विषयस्त्विति । उपलभ्यमानस्पर्शस्याधिष्ठानभूत पायो यः स विषय (१) गुधिनिमेशनात-पा. १ पु.। (२) स्पीपलम्भाव-पा. २ पुः।

·४६ स्टोकप्रशस्तपादभाये इति । किमस्यास्तित्वे प्रमाणं प्रत्यक्षमेव त्यगिन्द्रियव्यापारण वायुवातीत्यपरो- क्षज्ञानोत्पत्तरिति कश्चित् । तन्न युक्तम् । स्परांव्यतिरिक्तस्य वस्त्वन्तरस्या- संवेदनात अपरोक्षज्ञाने तु स्पर्श एव प्रतिभाति नान्यत् यदपि वायुवातीति ज्ञानं तदभ्यासपाटयातिशयायाग्निस्मरणाद्यनपेक्षं स्पर्शनानुमान चक्षुयेव वृक्षा- दिगतनियोपलम्भात् शीतोष्णस्पर्शभेदप्रतीतो घायुप्रत्यभिज्ञानमपि तदानयो. पनायकद्रव्यानुमानादेव त्वगिन्द्रियेण तु गीतोष्णस्पर्शाभ्यामन्यस्य नं प्रति.. भासास्ति। स्पर्शनप्रत्यक्षो धायुरुपलभ्यमानस्पर्णाधिष्ठानत्वाद् घटवदित्यनुमान शशादिषु पशुत्वेन शृङ्गानुमानयत् अनुपलब्धिबाधितं द्रव्यस्य स्पार्शनत्वं चाक्षुपत्वेन व्याप्रमवगतं घटादिषु चातुरत्वस्य च वाघायभावस्तेनाच शक्य स्पार्शनत्वनिवृत्यनुमानमेतत् अतस्तस्याप्रत्यक्षस्य सद्भावेऽनुमानमुपन्यस्यति । स्पर्शशब्दधृतिकम्पलिङ्ग इति । स्पर्शश्च शब्दश्च धृतिश्च कम्पश्चेतिले लिङ्गा- नि यस्येति यहुव्रीहिः । योयं रूपादिरहितः स्पर्शः प्रतीयते स क्वचिदाश्रितः स्पर्गत्यादितरस्पर्शवत् न चास्य पृथिव्येवाश्रयो रूप वप्रयोगात् अस्त्याप्यनु- द्वतं रूपमिति चेन्न उपलभ्यमानस्य पार्थियस्य स्पर्णस्यापलभ्यमानरूपणेव सहा- व्यभिचारोपलम्भात् न चेह रूपस्यास्त्युपलम्भस्तस्मानायं पार्थिवः स्पर्ग: । न चोदकतेजसोरयमाश्रितोनुष्याशीतत्वाद घटादिस्पर्शवत् नाप्यमुर्तेष्वाकाश- कालदिगत्ममु वर्तते स्पर्शस्य मूर्ताव्यभिचारोपलम्भात् मनसां च स्पर्शवत्त्वे परमाणनामिव तेषां सजातीयव्यारम्भकत्वं स्थान चेवं तस्मात्तेपामपि न, भवति अतो यजयमाश्रितः स वायुरिति परिशेषः । एवं शब्दोप्यस्य लिङ्गं योयं पादिष्वकम्माच्छुकशुक्राशब्दः श्रूयते तस्याद्यः शब्दः स्पर्णवद्रव्य- संयोगज: अविभज्यमानावयवद्रव्यसम्बन्धित्वे सत्यादिशब्दत्वात दण्डाहत- भेरीशब्दवत् यश्चासा स्पर्शवान् स वायुः । आकाशादीनां स्वाभावात् पृथिव्यु... दकतेजसां च रूपवतां तच्छब्दहेतुत्वे प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । विभागजशब्दव्यय- च्छेदार्थमविभज्यमानावयवद्रव्यसम्बन्धित्वे सतीत्युक्तम् । ग्यमन्तरि पर्णा दीनां वृतिरयस्थिति: स्पर्शवव्यसंयोगका प्रयवधेगादिकारणाभावे सति वृत्तियाज्जलापरि स्थितपर्णदिवत् यच्च तत्स्पयद्रव्यं न तत्पृथिव्यादि- अयमप्रत्यतत्वादेवेति द्रव्यान्तरसिद्धिः । इपोः पक्षिणां च स्थितिव्यवच्छेदार्थ प्रयवादिकारणाभावः । तथा वृक्षादीनां कम्पधिशेपः म्पर्गवव्यसंयोगजो ·४० द्रव्यग्रन्थे घायुनिरूपयाम् । विशिष्टकम्पत्वात नदीपराहतवेतसादिवनकम्पयत् भूकम्पेन व्यभिचार इति चेन्न तस्यान्यहेतुत्वाधगमात् स्पर्शवद्व्यसंयोगजे तु विशिष्टकम्यत्वमेव प्रमा- णमित्यव्यभिचारः । ननु यदेव द्रव्यं स्पर्शनानुमितं तदेव शब्दादिभिरप्यनु- मीयते न तु प्रतिलिङ्गं द्रव्यान्तरानुमिति: किमिह प्रमाणं येनेतदुच्यते स्पर्श- शब्दधृतिकम्पलिङ्गो वायुरिति । इदं प्रमाणं स्पानुमितव्यकार्यत्वेनेव शब्दादीनामुपपत्तो सम्भवन्त्यां द्रव्यान्तरकल्पनावैय_मिति । एवं स्थिते चायो तमं दर्शयति । तिर्यग्गमनस्वभाव इति । तिर्यग्गमनं स्वभाव यस्येति । मेघादिग्प्रेरणे(') इतस्ततोनयने धारये गुरुत्वप्रतिवन्धे प्रादिशब्दा- दर्पणे समर्थः । मेघादीत्यादिपदेन यानपाचादि(') परिग्रहस्तेषामपि वायुना সমমা। স্মর্মীয়মানাজাত্যহিজালাল যুই ধনি तयुदासार्थमाह । तस्याप्रत्यक्षस्यापीति । सम्मर्छनमपि न ज्ञायते तदर्थ- माह । सम्मळुनमिति । विरुद्धायां दिशि क्रिया ययोस्तयोः सन्निपातः पर- स्परगतिप्रतिबन्धहेतुः संयोगविशेषः सम्पूर्छनं तेन वायोनीनात्यमनुमीयते एकस्य संयोगाभावात् एकदिक्प्रस्थितयोर्ययाक्रमं गच्छतोः सम्मूछनाभाव इति विरुद्धदिक्रिययार्भिन्नदिकक्रिययोरित्यर्थः । असमानवेगयोः समर्छन न भवत्येकेनायरस्य विजयात तदर्थ समानजश्योरिति । अप्रत्यक्षयोर्यथा नानात्वमप्रत्यक्ष तथा संयोगोपीति मत्वेदमाह | सोपीति । सोपि सन्निपातापि। सावयविनाचाय्यारुयंगमनेनानुमीयते वाग्वोरूध्यंगमनं परस्परव्याहतिपूर्वक अन्य कारणासम्भवे सति तिर्यग्गलिस्वभावद्रव्योर्ध्वगतित्वात् परम्पराहतजल- तरडोर्ध्वगमनवत् । अवययिनोरिति वक्तव्ये सावयविनारित्युक्तम् अवयवा- नामपि अवयित्वविवक्षया स्थूलवायुपरियहार्थम् । अणुपरिमाणस्य तृणादिप्रे- रणमामाभावात् अर्ध्वगमनमपि तयोरप्रत्यक्षमिति तत्प्रतिपत्तावनुमान- माह । तृणादिगमनेनानुमीयते इति । लोके योगशास्त्रे च विषयवायो देन प्रसिद्धस्य प्राणाख्यस्य स्वरूपमाह । प्राणान्त:शरीर इति । अन्तःशरीरे यो वायुर्वतते स प्राण इत्युच्यते । तस्यार्थक्रियां कथयति । रसमलधातून प्रेरणादिहेतुरिति । रस इति भक्तवतामाहारेषु एकजोत्पत्तिकमेयोत्पन्नस्य द्रव्यविशेषस्य ग्रहणम् । मल इति मूपुरीपयोरभिधानम् । धातवस्त्वयांसा- (१) मेघादीनां प्रेरणे-पा. २१४ पु. ! (२) पाता। ६ ·सटीकप्रशस्तपादभाष्य स्थिशोणितादयः तेषां प्रेरणात्येतस्ततोनयनस्य आदिशब्दाद् व्यहनस्य च हेतुः। तस्यैक्रत्वानेकत्वसंशये सत्याह । एकः सन्निति()। ननु पञ्च वायवः शारीराः श्रयन्तेतबाह । क्रियाभेदादिति। मूत्रपुरीपयारधा नयनादपान: रसस्य गर्भना- डीवितननाड्यान: अन्नपानादेरुवं नयनादुदानः मुखनासिकाभ्यां निष्क्रमणा- त्प्राण: प्राहारेषु पाकार्थमुदयस्य वहः समं सर्वत्र नयनात समान इति न वास्त- . वमेतेषां) पञ्चत्वमपि तु कल्पितं कथमेकस्मिन्नाश्रये मूर्तानां समावेशाभावात् ॥ इहेदानी चतुणा महाभूतानां सृष्टिसंहार- विधिरुच्यते । ब्राह्मण मानेन वर्षशतान्ते(३) वर्तमा- नस्य ब्रह्मणोऽपवर्गकाले संसारखिन्नाना(१) सर्वना- णिनां निशि विनामार्थ सकल वनपतेर्महेश्वरस्य संजिहीर्षासमकालं शरीरेन्द्रियमहाभूतापनिवन्धका- नां सर्वात्मगतानामदृष्टानां वत्तिनिरोधे सति महे- श्वरेच्छात्माणुसंयोगजकर्मभ्यः शरीरेन्द्रियकारणाणु- विभागेभ्यस्तत्संयोगनिवृत्ती तेपामापरमाण्वन्तो वि. नाशः तथा एथिव्युदकज्वलनपवनानामपि महाभू. तानामनेनैव क्रमेणोत्तरस्मिनुत्तरस्मिन्(') सति पूर्वस्य पूर्वस्य(१) विनाशः ततः प्रविभक्ताः परमाणवोवति। प्ठन्ते धर्माधर्मसंस्कारानुविद्धा आत्मान()स्तावन्तमेव कालम् । ततः पुनः प्राणिनां भोगभूतये महेश्वरंसि- सृक्षानन्तरं(१) सर्वात्मगतवृत्तिलव्याद्रष्टापेक्षेभ्यस्तत्सं- योगेभ्यः पवनपरमाणुपु कौत्यत्तौ तेपां परस्परसंयो- गेभ्यो द्व्यणुकादिप्रक्रमेण महान् वायुः समुत्पन्नो न- (3) एमां-पा. २१४ पु.। (४) संसार खिवाना-पा. ५ः। (e) पूर्धपूर्वस्य-पा.पु (८) महेश्वरस्य सितानन्तरं-पा• ५ पु.। (१) एकस्मिविति-पा.३।४ पुः । (३) वर्षशतस्यान्ते-पा• ५ पु.। (1) उत्तरस्मिंच-पा.पु.। (७) श्रात्मानरच-पा.पु.॥

·४३ द्रव्यग्रन्ये सृष्टिसंहारविधिनिरूपणम् । भसि दोधूयमानस्तिष्ठति। तदनन्तरं तस्मिन्नेव बाया- वाप्येभ्यः परमाणुभ्यत्तेनैव क्रमेण महान् सलिलनिधि- सत्पन्नः पोसयमानस्तिष्ठति तदनन्तरं तस्मिन्नेव(१) पा- र्थिवेभ्यः परमाणुभ्यो(२)महाएथिवी(३) संहतावतिष्ठते। तदनन्तरं तस्मिन्नेव महोदधौ तैजसेभ्योऽणुभ्यो व्यणु- कादिप्रक्रमेणोत्पन्नो महांस्तेजाराशिः केनचिदनभिमू- तत्वाद्देदीप्यमान(४)स्तिष्ठति । एवं समुत्पनेषु चतुर्यु महाभूतेषु महेश्वरस्याभिध्यानमात्रात् तैजसेभ्योऽणु- भ्यः(१) पार्थिवपरमाणुसहितेभ्यो(६) महदण्डमारभ्य- ते(१) तस्मिंश्चतुर्वदनकमलं सर्वलोकपितामहं ब्रह्माणं सकलभुवनसहितमुत्पाद्य प्रजासर्गे विनियुते । स च महेश्वरेण विनियक्तो ब्रह्मातिशयज्ञानवैराग्यैश्वर्यस- म्पन्नः प्राणिनां कर्मविपाकं विदित्वा कर्मानुरूपज्ञान- भागायुपः() सुतान् प्रजापतीन् मानसान् मनुदेवर्षि- पितृगणान् मुखवाहूरुपादतश्चतुरो वर्णानन्यानि चोच्चावचानि भूतानि च सृष्ट्वाशयानुरूपैर्धर्मज्ञानवै- राग्यश्वर्यः संयोजयतीति ॥ उत्पतिमन्ति चत्वारि द्रव्याण्याएयाय विसरात् । तेषां परीक्षार्यमुद्यमः क्रियते ऽधुना । {१) हस्मित्रेय जलनिधी-पा. ५ पुः। () द्वाणु कादिप्रक्रमेणोत्पना-इत्यध्याहार्यम् । (3) समुल्यमा इत्यधिक ५ युः। (४) जोगशिर्देदीप्यमान:-प्रा. ५ पुः। (५) तेजसाणुभ्य:-पा. १ पुः । (६) पार्थिवादिपरमाणुसहितभ्यो-या युः। (७) मण्डमुत्पता-पा. ५ पुः । (८) ज्ञानवैराग्यभागायुषः-पा. पु! .

·५० सटीकाशस्तपादभाष्य पृथिष्यादीनां धसु मुत्पत्तिविनाशे निरूपणीयो तयोश्व प्रसिप्रकरण निरूपणे यन्यविस्तरः स्यादिति समानन्यायेनेकष निरूपणार्थ प्रकरण- मारभ्यते । चतुर्णामिति । सृष्टिसंहारयोरुत्पत्तिविनाशयोविधिः प्रकारः कथ्यते यद्यप्येकर चतुर्णामपि सृष्टिसंहारो कथ्यते तथापि नेदं साधयामि- धानं प्रत्येक विलक्षणयोरेतयोरुपवर्णनात् । महाभूतानामित्युक्ते घयाणामेष परिग्रहः कपिजलानालभेतेसिबत् बहुत्यसङ्ख्यापासावत्येय चरितार्थत्यात् प्रतश्चतुर्यामित्युक्तम् । चतुर्यामित्युक्ते चानन्तरोक्तमेव वायुकार्य शरीरमिन्द्रिय विषय: प्राण इति चतुष्टयं बुद्धो निविंशते तनिकृत्यर्थं महाभूतानामिति । नन्येवं तर्हि घणुकानामुत्पत्तिविनाश न प्रतिज्ञातो स्यानां तेपामणुत्वात नेयम् विधिशब्दोपादानात् येन प्रकारेण महाभूतानामुत्यतिविनाश स प्रकारः कथ्यते इत्युक्तम् । तेषां च घणुकादिप्रझमेणत्यतिरापरमायवन्तश्च विनाश हति प्रता आणुकानामपि सृष्टिसंहारी प्रतिज्ञातो स्याताम् । अर्थप्रतिपादनमा- षस्य विवक्षितत्वात् पश्चादुक्तमपि संहारं प्रथमं कथयति । ब्राह्मण मानेनेति । अस्माकं पञ्चदश निमेपाः काठा() विंशतिः काष्ठाः कला पञ्चदश कला नाडिका विंशत्कलो मुहूर्त: विंशता मुहूर्तेरहाराष: पञ्चदशाहोराधाः पक्ष द्वा पक्ष) मासः दो मासातुः पद्धृतवो द्वादश मापाः संवत्सरः ऋतुपयेणोतरायणम् परतुपयेण च दक्षिणायनम् उत्तरायणं च देवानां दिनं दक्षिणायनं च देवानां राधिः तथाभूताहोरात्रशतपयेण षष्ठयाधिकेन वर्ष द्वादशसहस्रश्च चर्पश्च- सुयंगम् । चतुर्युगसहस्रेण ब्रह्मणा दिनमेकमित्यनेन मानेन वर्यशतस्यान्से ऽय- (१) क्षणद्वयं लयः प्रोक्तो निर्मपस्तु लघद्वयम् । पञ्चटनिमेषाश्च * काष्ठा वियत ताः फलाः शिकलो महतः स्यात् त्रियदात्र्यहनी ।। बहोरात्राः पञ्चदश पक्षी मामस्तु सायुमा । शमीमदर्य प्रतिमयनं तु अतुत्रयम् । पयनसिपं वो मानुयायमुदातृतः । सप देवरत्वहोरात्रातः पक्षादि व पूर्ववत् । देवसहमाणि द्वादश धसुपुंगम् । चतुर्युगससि तु प्रह्मणो दिनमुच्यते । गपिश्चतायती सस्य ताभ्यां पधादिकल्पना। रति किरणायल्यामुदयनाथाय । अष्टादश निमेणा पति विदत्तहस्तलिखिते फिरणाषयासालपत्र पुस्तके। निमेग बाराकाष्ठा ति ममः . १ मा । . .

·ट्रध्ययन्ये सृष्टिसंहारविधिनिरूपणम् । પ साने धर्तमानस्य ब्रह्मयोऽवर्गकाले मुक्तिकाले संसारे नानास्थानेषु भयोभूयः शरीरादिपरियहेया विनानां गर्भवासादिविधिधदुःखेन दुःखितानां प्राणिनां निशि विश्रामा() कियत्काल दुःखोपयमाय सकलभुपनपतेः सर्वव्याहतप्र- भाषस्य महेश्वरस्य सजिहीया(२) संहारच्छा भवति तत्समानकाले तदनन्तरं शरीरन्द्रियमहाभूतोपनिबन्धकानां शरीरन्द्रियमहाभूतारम्भकाणां सर्वात्म- गतानां सर्वेष्यात्मसु समवेतानामदृष्टानां तिनिरोधः शक्तिप्रतिबन्धः स्यात् तस्मिन् सत्यनागतानां शरीरन्द्रियमहाभूतानामनुत्यतिः उत्पन्नानां च विना- शार्थ महेश्वरेच्छात्माणुसंयोगेभ्यः कमाणि जायन्ते महेश्वरेच्छा सजिही- घालवणा अरिपति परमाणुरियहः । महेश्वरस्येच्छा धात्माणुसंयो- गाश्चेति विग्रहः । तेभ्यो जातानि तेभ्यो महेश्वरेच्छात्माणुसंयोगजकर्मभ्यः शरीरायामिन्द्रियाणां ये पारम्पर्येण_कारणभूता अणवस्तेयु विभागा भवन्ति विभागेभ्यस्तेषामणूनां संयोगनिवृत्तिः संयोगनिवृत्तो सत्यां तेपामापरमाएव- तो विनाशः तेषां शरीरन्द्रियाणां हाणुकादिविनायप्रक्रमेण तावद्विनाथ यावत् परमाणुरिति । प्रजानामकाण्डे संहरन्नयमकारुणिको यत्किञ्चनकारी ध स्यादिति यत्केनचिदुक्तं सधेयं प्रतिक्रिया प्राणिनां निशि विश्रामार्थमिति माप्येतदुक्तं अनन्तानामात्मनामनन्तेष्वदृष्रेषु क्रमेण परिपच्यमानेषु केचिद- दृप्रक्षया भागादुपरमन्ते भुज्यन्ते ध केचित् अपरे तु भोगाभिमुखा इत्येवं सर्वध विषयप्रवृत्तो न शरीरादीनां युगपदभावो घटते इति तदनेन पराहतम् । अदृष्टानां तिप्रतिबन्ध इति ब्रह्मणोऽपवर्गकाले निशीत्युक्त तप सर्वप्राणिनां प्रबोधप्रत्यस्तमयसाधर्म्यणोपचारात् महाभूतानामप्येवं विनाश इत्याह । सथेति । यथा शरीरन्द्रियाणामापरमाण्वन्तो विनाशस्तथा महाभूतानामध्य- रेलेय सम्मेलि एस्माभियारिकोजासिनुनासिन्, मलि. पूर्वमा पूर्वस्य विनाश इति । जले तिष्ठति पूर्व पृथिव्या विनाशः तेजसि तिष्ठति जलस्य घायो तिति तेजस इत्यर्थः । ततः प्रविभक्ताः परमाणवोऽतिष्ठन्ते धमाधर्म- भावनात्यसंस्कारैरनुविधा उपगृहीताश्चात्मानस्तावन्तमेव कालं ब्रह्मणो वर्षश- तमेरायतिान्ते दिगादयोपि लिन्ति नित्यत्वात् किन्त्वात्मनामदृष्टयशात परः (1) विमा-पा पुः । तर भायेरमेश्च । (3) मनिहोर्यश-पा."

·५२ सटीकप्रयसपादभाष्ये माणय: पुन रिप्स्यन्ते इति प्राधान्याददृष्टधदात्मपरमारववस्थानसंकीर्त नम् । एवं संहार फ्रमं प्रतिपाद्य सृष्टिक्रमं प्रतिपादयन्नाह 1 ततः पुनरिति । यद्यपि तदा आत्मनां प्राणसम्बन्यो नास्ति तथापि प्राणिन इत्युक्तम् योग्यत्वात तेषां भागभूतये सुखदुःखानुभवोत्पत्तये महेश्वरस्य सिसृता सर्जनेच्छा जायते तदनन्तरं सर्वेष्वात्मसु गता अदृष्टा वृत्तिं लभन्ते । यद्यपि युगपदुत्पद्यमानासं- स्येयकात्पित्तो व्याप्रियमाणा दिगादिनित्यत्वादेकेवेश्वरेच्छा क्रियाशक्तिरूपा तथाप्येपा तत्तत्कालविशेषसहकारिप्राप्ती कदाचित्संहाराची भवति कदाचित्सृ- घ्यथा भवति । यदा संहाराथा तदा तदनुरोधाददृष्टानां वृत्तिनिरोध औदासी- न्यलक्षणो जायते । यदा त्यसौ सृष्टया भवेत्तदा तिलाभः स्वकार्यजननं प्रति व्यापारो भवति वृत्तिलब्धायैस्ते वृत्तिलल्या इति(') आहिताग्न्यादित्या- निष्ठायाः पूर्वनिपाता दन्तजात इति यथा । सर्वात्मगताश्च वृतिलब्धाश्चाद- शश्च तानपेक्षन्ते ये तत्संयोगा आत्माणुसंयोगास्तेभ्य: पवनपरमाणुयु कमी- गयुत्पद्यन्ते पवनपरमाणवः समायिकारणं लब्धवृत्यदृष्टवदात्मपरमाणुसंयो. गोऽसमवायिकारणमदृष्टं निमित्तकारणम् । एवं कमोत्पत्तो तेषां पयनयरमागूनां परस्परसंयोगा जायन्ते तत्संयोगेभ्यश्च गुणुकान्युत्पद्यन्तेतदनु च्यणुकानीत्य- नेन क्रमेण महान् वायुः समुत्पद्यमानो नभस्याकाशे दोधूयमानः कचिदप्रति- हतत्वावगातिशययुक्तस्तिष्ठति । तदनन्तरं तस्मिन्नेव घायाधाप्येभ्य: परमाणुभ्य- सोनेय क्रमेण यणुकादिक्रमेण महान् सलिलनिधिसत्पन्नः पाप्यमानः प्रतिरो- धाभावात् सर्वत्र प्रबमानस्तिपति । तदनन्तरं जलनिधेरूत्यत्यनन्तरं तस्मि- नेव जलधी पार्थिवेभ्यः परमाणुहुभ्यो महापृथिवी संहता स्थिरस्वभावाऽयति-, मृते । तदनन्तरं तस्मिन्नेव महोदधौ तेजसेभ्योऽणुभ्यो घणुकादिप्रक्रमेणात्पन्नो महांस्तेजाराशिः केनचिदनभिभूतत्वाट्टेदीप्यमानस्तिष्ठति । यद्यपि पयःपा- घकयोः स्याभाविको विरोधस्तथाप्यदृष्टयशेनाधाराधेयभावो नानुपपन्नः । यब- मनन्तरोक्तेन प्रनामेयोत्पन्नेषु महाभूतेषु महेश्वरस्याभिध्यानमाशात् सङ्कल्पमा. चार तेजसेभ्यः परमाणुभ्यः पार्थिवपरमाणुसहितेभ्यो महदण्डं महद्विम्बमा. रभ्यते विम्यारम्भे पार्थिया अवयया उपष्टम्मकास्तेनेदं घरिपुज्जप्रायं नाभूत् । (क) जिलश्या इति । भायं स्यामिति किरणायनोभास्कर पानामिनाः ।

·दव्यमन्ये सृष्टिसंहारविधिनिरूपणम् । तस्मिन्नण्डे चत्वारि वदनशमलानि यस्य तं ब्रह्माणं सर्वलोकपितामहं सर्वे. पामेय लोकानामाद्यं पुरुषं समस्ते वनेः सहोत्याद्य प्रजानां सर्गे जनने विनियले यमिदं कुर्विति । स च महेश्वरेण विनियुक्तो ब्रह्मातिशयज्ञानवैरा- হয়ষী মান ও যায় স্ব স্ব মাননান্নয়ন্তি অনিমাইন भानधाग्यश्चयाणि ते: सम्पन्न उपचितो ज्ञानातिशयात प्राणिनां धमाधम ययावत्प्रत्येति वैराग्यान्न पक्षपातेन प्रवर्तने ऐश्वर्यात कर्मफलं भाजयति । प्राणिनां कर्मविपाकं विदित्वेति । विधिधेन प्रकारेण पाको विपाकः कर्मणां विपाकः कर्मविपाकस्तं विदित्वेतायदस्य कर्मफलं भविष्यतीति जात्या कर्मा, नुरूपाणि ज्ञानभोगायूपि तान सुतान् प्रजापतीन् दक्षादीन(१) मानसान मनःस- ङ्कल्पप्रभवान् मनुदेर्विपितृगणान् मनून देवानपीन पितृगणान् मुखबारुपा- दतश्चतुरो वर्णान् मुखाद ब्राह्मणान् बाहुभ्यां वचियान असभ्यां वैश्यान पद्- भ्यां शूद्रान अन्यानि चोच्चायचानि शुद्रक्षुद्रतराणि च भूतानि दृष्ट्वा आयया- नुरूपैः पाते फलोपभोगकालं यावदात्मन्यवतिष्ठते इत्याशयः कर्म तद- नुरूपैर्धर्मज्ञानवेराग्येश्वर्यैः संयोजयति यस्य ययाविधं कर्म तत्तदनुरूपेण ज्ञानादिना सम्यग्याजयति माश्याप्यन्यया न करोतीत्यर्थः(१) । यत् खलु केचिदेवमावक्षिरे प्रेतावत्यतिरिष्टायाधिगमा स्यादनिट्रपरिहारार्थी या न घेष्टानिष्टप्रामिपरिहाराधीश्वरे समस्तावासकामे सम्भवतः तेनास्य जग- निर्माणे प्रवृतिरनुपपन्ना । तरोत्तरम् । प्राणिनां भागभूतये इति पराधी सिसृक्षायां प्रवृत्ति स्वार्थनिबन्धनेत्यभिप्राय: । नन्वेवं तहि सुखमयीमेव सृष्टिं कुर्यान्न दुःखशवलां करुणाप्रवृत्तत्वादित्यय परिहारः । प्राणिनां कर्मविपाक विदित्वेति । पराय प्रवृत्तापि न सुखमयोमेव करोति विधिव. कमांशयसहायस्य कर्तृत्वादित्यर्थः । न चैवं सति करुणाविरोधी दुःखात्या- दस्य वैराग्यजननद्वारेण परमपुरुषार्थहेतुत्वात् । यदि धर्माधावपेक्ष्य करोति नास्य स्वाधीनं कर्तृत्वमित्यनीश्वरतादोष इत्यस्यायं प्रतिसमाधिः । श्राश- यानुरूपैर्धर्मज्ञानवैराग्येश्वर्यैः संयोजयतीति । स हि सर्वप्राणिनां कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छन् कथमनीखरः स्यादितिभावः । न हि योग्यतानुरूप्ये भृत्यानां (१) दवाखान-पाः३।४ पु.। (२) न योजयतीत्यर्थ:-पा.३ पुः ।

·•५४ है सटीक्रप्रशस्तपादभाव्य फलविशेषप्रदः प्रभुरप्रभुर्भवति कल्पादावुत्पन्नानां प्राणिनां सर्वशब्दार्थप्षव्युत्प नानां संकेतस्याशक्यकरणत्वाच्छाब्दव्यवहारानुययतिरिति चोदनायां प्रत्यक- स्थानबीनमिदम् । मानसानिति योनिजगरीरो हि महता गर्भवासादिदायप्र- धन्धेन विलुप्रसंस्कारो जन्मान्तरानुभूतस्य सर्वस्य न स्मरति । पयः प्रजा- पतयो मनवस्तु मानमा अयोनिजशरीरविशिष्टादृष्टसम्बन्धिनो दृष्टसंस्काराः कल्पान्तरानुभूतं सर्वमेघ शब्दार्थव्यवहार सुप्रप्रतिवद्धषत्प्रतिसन्दधते प्रति- सन्दधानाश्च परस्परं बहवो व्यवहरन्ति तेषां व्यवहारात सत्कालयर्तिनां प्राणिनां व्युत्पतिस्तयवहाराचान्येषामित्युत्पद्यते व्यवहारपरम्परया शब्दा- र्थव्युत्पत्तिरित्यर्थः । किं पुनरीश्वरसदावे प्रमाणम् आगमस्तावदनुमानं च महाभूतवतुष्टय- मुपलब्धिमत्पूर्वक कार्यत्वात् यत्कार्य तदुपलब्धिमत्यर्वकं यथा घटः। कार्य च महाभूतचतुष्टयं तस्मादेतदप्युपलब्धिमत्पूर्वकम् । प्रमाणेन पूर्वकोट्यनुपलब्धे- रसिद्ध पृथिव्यादिषु कार्यत्वमिति चेत् तदयुक्तं साधयवत्वात् यत् सावयवं सत्कार्य यथा घटः सावयवं च पृथिव्यादि सस्मादेतदपि कार्यमेव । ननु व्याप्रियहणादनुमानप्रतिः कार्यत्यबुद्धिमत्यर्यकत्वयारच व्यानिसहश्यमय घटादिषु कर्तृप्रतीतिकाले ण्वाङ्कुरादिषत्यद्यमानेषु तदभावप्रतीतः न चाकु रादीनामपि पनत्वमिति न्याय्यम् गृहीतायां व्याप्सावनुमानप्रवृतिकाले प्रति- घाद्यपेक्षया पक्षादिपविभाग: इह तु सर्वदेव प्रतिपक्षप्रतीत्याक्रान्तत्वाद्यामियह- णमेय न सिद्धातीत्युक्तम् । अब प्रतिविधीयते यदि वेवं देतानुपलम्भायाग्नि- यहणाभावः तदानी मीमांसभाध्यकृदभिमतं सामान्यतादृप्रमादित्यगत्यनु- मानमपि न सिटुति तचापि देवदतगतिपूर्वकदेशान्तरप्राप्रियहणकाले एय नववादिषु देशान्तरमानिमाचोपलम्भात् अथ तेषु देशविकणापि गतेरनुप- लव्धी सम्भवन्त्यां न तया व्याप्रियहणतानिरुपाधिप्रवृत्तस्य भूयोदर्शनस्यं . प्रतिरोधस्तुल्यकक्ष्यत्वाभावात् । एवं चेत् अाशरीरत्वेनाभ्युपेतस्य कर्तुः स्यहपविकर्षणाप्यङ्करादिप्यनुपलाभसम्भवान्न तेन निरुपाधिप्रप्तस्य भयोद- र्शनस्य सामर्थ्यमुपहन्यते इति समानम् । अपि च । भोः किमनुमानेन() (१) मापदानापोषा-पा. २ पुः । (२) किम मेन-पा. २ पुः।

·द्रव्ययन्थे सृष्टिसंधारधिधिनिरूपणम् । फतमा साध्यते पृथिव्यादिनिर्माणसमर्थों घा कर्तृमारसाधने ताबद- भिप्रेतासिद्धिः न यस्मदादिसदृशः कोऽभिनेते। भवताम् न च तेनेदं पृथिव्यादिकार्यमवर्वागदृशा शक्यनिर्माणं पृथिव्यादिनिर्माणसमर्थस्तु कता न सिझत्यनन्वयात् अन्वयवलेन हि दृष्टान्तदृष्टकर्तृसदृशः सिद्धातीति नायं प्रसङ्गः कर्तृविशेषस्याप्रसाधनात् व्याग्निसामोदबुद्धिमत्पर्वकत्वे सामान्ये ' माध्यमाने पृथिव्यादिनिर्माणसामर्थ्यलक्षयोपि विशेष: सिद्धात्येव निर्विशेषस्य सामान्यस्य सिद्धाभावात् । ननु मा सिद्धातु सामान्यमिति चेन्न कार्यत्वेन सह तालेरगतिबेपत्यात् यदि हि व्यायमपि न सिद्धाति धमादप्यग्नि- सामान्यं न सिहोत अग्निविशेषस्यानन्वितस्यासिद्धेः निर्विशेषस्यानवस्या- नात् । अथेदमुच्यते द्वयमनुमानस्य स्वरूपं व्यामिः पक्षधर्मता व तप व्यापिसामर्थ्यात सामान्य सिद्धाति पक्षधर्मतावलेन चाभितो विशेषः पर्व- तावच्छिन्नहिलक्षणात्मा() सिद्धाति । अन्यथा पक्षधर्मनाया: कोपयोग: क धानुमानस्य गृहीतग्राहियः प्रामाण्यम् । एवं चेत् ईश्वरानुमानेपि तुल्यम अन्याभिनिवेशात् । अथ मतं सिवात्यनुमाने विशेषोपि यच प्रमाण- विरोधी नास्ति तथाहि धूमात्यर्वनितम्बवृत्ति(वहिविशेषसिद्धी कानामानुप- पतिः दृष्टो हि देशकालादिभेदः स्वलक्षणानाम् ईश्वरानुमाने तु विशेषो न सि- द्वाति प्रमाणविरोधात् तथाहि नाच शरीरपूर्वकत्वं साधनीयम् शरीरे सत्यव- श्यमिन्द्रियमाणावतीन्द्रियोपादानोपकरणादिकारकशक्तिपरिज्ञानासम्भवे सति कर्तृत्वा()सम्भवात्। अशरीरपूर्वकत्वंचाशक्यसाधनं सर्वापि कर्ताकारकस्वरूप- मवधारयति तत इच्छत्तीदमहमनेन निर्वतयामीति तत: प्रयतते(४) तदनु कार्य व्यापारयति ततः कारणान्यधितिप्रति ततः करोति अनवधारयन्ननिच्छ- भप्रयतमानः कायमव्यापारयन्न करोतीत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां बुद्धिवच्छरीरमपि कार्यात्पत्ताधुपायभूतं निखिलोयाधियहणे व्याप्रियाहकप्रमाणादेवावधारितनग- क्यते प्रहातुं बहरिवन्धनविकारसामध्यं धूमानुमाने तत्परित्यागे च बुद्धिरपि परित्यज्यताम() प्रभावातिण्यादशरीरवदबुद्धिमानेवायमीश्वरः करिष्यति उपादानोपकरणादिस्वरूपानभितो न शनोतीति चेत कुत एतत् तथानुपल- (२) अहिलघणा-या २ पु । (२) नितम्वनि-T. दु। (3) कता-पा.पु.। (४) प्रत-पा. २१ पु.) ताम-E-ATY ·मटीकप्रशस्तपादभाध्ये म्भादिति चेर फलितं ममापि मनोरथद्रुमेण न तथा यायदिच्छा प्रयत्नव्ययहिता कार्योत्पतावुपयुज्यते यथेदमव्यवहितव्यापार गरीरम् । एवं तर्हि का गतिरप बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वसामान्यस्य अगतिरेव उभयोरपि शरीरित्वाशरीरित्वधि- शेपयोरनुपपत्तेः निर्विरोपस्य सामान्यस्य सिद्धाभावात क्रिमनुमानस्य टूपणम् न क्रिश्चिर युस्य एवायं विशेषाभावाच्छशविषाणायमाने साधनानहे सामान्ये साधनं प्रयुजानो निगृह्यते यया कश्चिन्निशितं कृपाणमच्छेद्यमाकाशं प्रति व्यापारयन्() । अथानुमानदूपणं विना न तुप्यति भवान् तदिदमशरीरि- पूर्वकत्वानुमानं व्याप्रियाहकप्रमाणवाधितत्वात् कालात्ययापदिष्टम् व्यानि- बलेन चाभिप्रेतमशरीरित्वविशेषं विरुन्धतिशेपविरुद्धं ततश्च विरुद्धायाः न्तरप्रभेद(') एवेति पूर्वपक्षसंक्षेपः । अब प्रतिसमाधिः । किं शरीरित्वमेव कर्तृत्यमुत परिदृष्टसामर्थ्यकारकप्रयोजकत्वं न तापच्छरीरित्वमेव कर्तृ- त्वम् सुपुग्नस्योदासीनस्य च कर्तृत्वासङ्गात किन्तु परिदृष्टसामर्थ्यकारक प्रयोजकत्वम् । तस्मिन् सति कार्योत्पत्तेः तच्चाशरीरस्यापि निर्वहति यथा स्वशरीरप्रेरणायामात्मनः । अस्ति ताप्यस्य स्वकोपार्जितं तदेव शरीर- मिति चा सत्यमस्ति परं प्रेरयोगयो न भवति स्वात्मनि क्रियाविरोधात प्रेर्यतयास्तीति चेत् ईश्वरस्यापि प्रेयः परमाणुरस्ति । ननु स्यशरीरे प्रेरणा- या इच्छाप्रयत्नाभ्यामुत्पत्तरिच्छाप्रयत्नयोश्च सति शरीरे भावादसत्यभायात अस्ति तस्य() स्वप्रेरणायामिच्छामयात्रजननद्वारेणापायत्वमिति चेन्न तस्येच्छा. प्रयत्नयोरुपजननं प्रत्येव कारकत्वात् लव्यात्ममयोरिच्छाप्रयत्नया: प्रेरणाकरण- काले तु तदनुपायभूतमेव शरीरं कर्मत्वादिति व्यभिचारः अनक्षितथरीर- व्यापारस्येच्छाप्रयतमासचिवस्येव चेतनस्य कदाचिदचेतनव्यापार प्रति साम- र्थ्यदर्शनात् बुद्धिमदव्यभिचारि तु कार्यत्वमितीवरसिद्धिः । इच्छाप्रयवोत्य- तार्याय शरीरमपेक्षणीयमिति चेत् अपेक्षतां यत्र तयारागन्तुकत्वम् यत्र पुन- रिमो स्वाभाविकायासाते तस्यापेक्षण(9) व्यर्यम् । न च बुद्धीच्छाप्रयत्नानां नित्यत्वे कश्चिद्विरोध: दृष्टा हि रूपादीनां गुणानामाप्रयभेदेन द्वयी गति: नि- त्यतानित्यता च तथा बुद्धगादानामपि भविष्यतीति । सेयमीश्वरवादे वादिन- (१) निरझते ति मध्यन्धः । (३) विशेष-पा.२ पु., () सत्र-पा.२.५! (४) सम्यापेक्षणं-प्रा.९ पुः ।

·द्रव्यगन्य सृष्टिसंहारधिधिनिरूपणम् । तिवादिनाः परा काष्ठा अतः परं प्रपञ्चः । श्रात्माधिष्ठिताः परमाथवः प्रव- तिध्यन्ते इति चेन्न तेषां स्वक्रमापार्जितेन्द्रियगणाधीनसंविदा शरीरात्यत:(') 'सर्वविषयावबोधविरहात। अस्त्यात्मनामपि सर्वविषयव्यापि सहजचैतन्यमिति चेन्न सहजं शरीरसम्बन्धमाजां तत्केनयिमत(र) येनेदं सर्वचापूर्वपदयभासयति । शरीरावरणतिरोधानात् तदात्मन्येष समाधीयते न बहिर्मुखं भवतीति चेत व्यापकत्वेन तस्य विषयसम्बन्धानुच्छेदेन नित्यत्वेन च विषयप्रकाशस्वभा- वस्यानिवृत्तो का तिरोधानवाचो युक्तिः धृतिप्रतिबन्धश्चेतन्यतिरोधानमिति चेत् कथं तर्हि शरीरिणां विषयग्रहणं क्वचिदस्य वृतयो न निरवान्ते इति चेत कुतोऽयं विशेषः इन्द्रियप्रत्यातिविशेषात् योमिन्द्रियाधीनश्चेत- न्यस्य विषयेषु वृतिलाभा न सनिधिमाधनिबन्धनः सत्यपि व्यापकत्वे सा. थेषु धृत्यभावादिन्द्रियवयर्यप्रसङ्गाच्च साधत्तमशरीरिणामात्मनां न विषयाय- 'बोध इति । तथा चेके वदन्ति । पराञ्चि खानि व्यतृणात् स्वयम्भस्तस्मात् पराङ्(३) पश्यति नान्तरात्मेति । अनवबोधे च तेषां नाधिष्ठातार इति तेभ्यः परः सर्वार्थदर्शिसहजज्ञानमयः कर्तृस्यभायः कोप्यधिष्ठाता कल्पनीयः चेतन- मधिष्ठातारमन्तरेणाचेतनानां प्रवृत्त्यभायात् । स किमेकोऽनेको वा एक इति घदामः । बहूनामसर्वज्ञत्वे ऽस्मदादियदसामर्थात् सर्वज्ञत्वे त्वेकस्येय साम- ादपरेषामनुपयोगात् न च समप्रधानानां भूयसां सर्वदेकमत्ये हेतुरस्तीति कदाचिदनुत्पतिरपि कार्यस्य स्यात् । एकाभिप्रायानुरोधेन सर्वेषां प्रवृत्तावेकस्य- श्वरत्वं नापरेपाम् मठपरिपदामिय कार्यात्यत्त्यनुरोधेन सर्वेषामविरोधे प्रत्ये- कमनीश्वरत्वम् । तदेवं कार्यविशेषेण सिद्धस्य कर्तृविशेषस्य सर्वचत्यान कुधचिवस्तुनि विशेषानुपलम्भः अतो न तन्निबन्धनं मिथ्याज्ञानं मिथ्याजा- नाभावे च न तन्मलो रागद्वेषो तयारभावान सत्यर्विका प्रवृतिः प्रकृत्यभावे चन सत्साध्यो धधिमा तयोरभावात् तज्जयोरपि मुखदुःखयोरभावः सर्वदेव चानुभवसनावात् स्मृतिसंस्कारावषि नासाते इत्यष्टगुणाधिकरणो भगवानीश्वर इति केचित् । अन्ये तु युद्धिरेच तस्याव्याहता क्रियातिरि- त्येवंयदन्त इच्छाप्रयनावप्यनङ्गीकुर्वाणाः यहुणाधिकरणामित्याहुः । स किं (१) पिति परमीयम् । (2) धिनुप्त-पा. १ पुः। (3) परान-एति प्रचित।

·सटोकप्रशस्तपादभाष्ये बहो मुक्तो या न तायवद्धो बन्धनसमाजातस्य(') बन्धहेतोः नगदेरसम्भ- घात् । मुक्तापि न भवति बन्धविच्छेदपर्यायत्वान्मुक्त: । नित्यमुक्तस्तु स्यात् यदाह सधभवान् पतञ्जलिः क्रेगकर्मविपाकाशयेरपरामृष्टः पुरूपविशेष ईश्यर आकाशकालदिशामेकैकत्वादपरजात्यभावे(१) पारिभाषिक्यस्तिस्रःसज्जाभवन्ति।आकाशः(३) कालो दिगिति । तत्राकाशस्य गुणाः शब्दसंख्यापरिमाणए- थक्त्वसंयोगविभागाः। (४)शब्दः प्रत्यक्षत्वे सत्यकारण- गुणपूर्वकत्वादयावद्रव्यभावित्वादाश्रयादन्यत्रोप- लव्धेश्च न स्पर्शवद्विशेषगुणः । वाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वा- दात्मान्तरग्राह्यत्वादात्मन्यसमवायादहङ्कारेण विभ- क्तग्रहणाच्च नात्मगुणः । श्रोत्रग्राह्यत्वावैशेषिकगुण- भावाच्च न दिकालमनसाम् । परिशेपा(')द्गुणा भूत्वा आकाशस्याधिगमे लिङ्गम् । शब्दलिङ्गाविशेपा(६)दे- कत्वं सिद्धम् । तदनुविधानादेकएथक्कम्()। विभव- वचनात् परममहत्परिमाणम्()। शब्दकारणत्ववच- नात्() संयोगविभागाविति । अतो गुणवत्त्वा(१०)द- नाश्रितत्वाच्च द्रव्यम् । समानासमानजातीयकारणा- भावाच नित्यम् । सर्वप्राणिनां च शब्दोपलब्धौ नि- मित्तं (२१) ओनभावेन । श्रोत्रं पुनः श्रवणविवरसज्ज- (१) यन्धनसस्तितस्य इति गुरयः । (२) साक्षात्यभाये-पा.पु.। (३) श्राफाश-पा• ५ पु.। (४) तत्र-इत्यधिकं ५ पुः। (५) पारिशेप्यात-पा.पु.। (६) सदलिहाविशेपत्या-पा. १। (७) विधानात् एयक्त्यं-पा. ५ पु.। विधानादेय एयकत्य-पा. २ पु.। (0) महरिमाणम्-पा. १ पुः । (६) शष्ठकारणयदनात-पा.५ पु.। (१०) गुणधचनयत्या-पा.६ पु.1 (स) गदोपतम्भनिमित्त-पा. ५ पु. गटोपलब्धिनिमित-ग. पु.।

·ट्रव्ययन्ये आकाशनिरूपणम् ! को नभादेशः(१) शब्दनिमित्तोपभोगनापकधर्माधी- पनिबद्धस्तस्य च नित्यत्वे सत्युपनिबन्धकवैकल्याद्वा- धिर्यमिति । आकाशादीनां पयाणां संक्षेपार्थ मेकेन ग्रन्येन वैधयं कथयति । प्रा- काशकालदिशामिति । प्राकाशस्य कालस्य दिशश्चोकत्वादयरजातिनास्ति तस्या व्यक्तिभेदाधिष्ठानत्वात् । अपरजात्यभावे चाकाश इति काल इति दिगिति तिमः सञ्चा: पारिभाषिक्यो न पृथिव्यादिसनापदपरजातिनेमि- तिव्य इत्यर्थः । स षामितरवैधयं यस्याः सजाया विना निमितेन शङ्ग- ''याहिकया() संकेतः सा पारिभाषिकी यथायं देवदत्त इति । यस्याः पुनर्नि- मित्तमुपादाय संकेतः सा नेमितिकीति विवेकः । सम्प्रति प्रत्येक निरूपयां- र्थमाह । तचाकाणस्य गुणा इति । तेषां पयाणां मध्ये आकाशस्य गुणाः शब्द- संख्यापरिमाणपृथक्कमयोगविभागा: शब्दादिगुणयोगोप्याकायस्य वेधर्म्यम् । नन्याकाशस्य सद्भावे किं प्रमाण प्रत्यक्षमेव वियति पतति पतत्रियि चक्षुाया- रणेहायं पक्षी प्राणी नेहेतिनियतदेशाधिकरणा प्रतीतिरिति चेत् तदयुक्तम् अरूपस्य द्रव्यस्य चाचपत्याभावात्() योप्ययमधिकरणप्रत्ययस्तर वितता- लोकमण्डलव्यतिरेकेण न द्रव्यान्तरं प्रतिभाति अत आकाशस्य सदाचे परिशे- पानुमानमुपन्यस्यजशब्दस्य द्रव्यान्तरगुणत्वं निषेधति । शब्द इति । स्थान- यस्य यत्समवायिकारणं तद्गुणपूर्वः शब्दो न भवति पटरूपादिवदाश्रयोत्पत्यन- न्तरमनुत्पादात अतः सुखादिवत स्पर्शवतां विशेषगुणो न भवति विशेषगु- णत्वप्रतिषेधे सामान्यगुणत्वं भविष्यतीति नागकनीयम् सामान्यविशेषय- तस्तस्य बाह्मकेन्द्रियगाह्मत्वेन रूपादिवद्विशेषगुणत्वसिद्धः । पार्थिवपरमा- गुरूपादयः स्पर्श द्विशेषगुणाः अथ चाकारणगुणपूर्वकाः परमायोरकार्यत्वात तावच्छेदार्थ प्रत्यक्षत्वे सतीति कृतम् । यावद्व्यं शब्दो न भवति सत्येवा. श्रये शङ्खादो तस्य विनायत अतोपि मुखादिवत्स्पर्शवद्विशेषगुणो न भवति तथापि पार्थिवपरमायुरूपादिभिरेष व्यभिचारः तेषां सत्येवाये परमाणावग्नि- (१) नभ.प्रदेश:-पा.पुः। (२) सादिकतया-पा. १ युः। (३) चाक्षुषत्वासम्भपात पा.२ पु.।

·६० सटीकप्रशस्तपादभाष्य संयोगेन विनाशात् तदर्थ प्रत्यक्षत्वे सतीत्यनुवर्तनीयम् । हेत्वन्तरं चाह । श्रानयादन्यचोपलव्धेश्च । स्पर्शवद्विशेषगुणत्वे शब्दस्य शङ्खादिराश्रयो वाच्यः स च तस्मादन्यत्र दूरे कर्णशष्कुलीदेशे समुपलभ्यते न धान्यगुणस्यान्यष यहणमस्ति तस्मान्न स्पर्शवद्विशेषगुणः । ननु राङ्खादिदेशस्थित एव शब्दो गृह्यते इन्द्रियाणामासंसारमण्डलव्यापित्वादिति चेन्न सनिकृष्टविप्रकृष्टयोरवि- शेषेणोपलब्धिः स्यात् व्यापकत्वेपीन्द्रियाणां पुरुषार्थेन हेतुना क्षोभ्यमाणानां यदाधिष्ठानदेशेभ्यो विषयमहणानुगुणवृत्तयो निर्गता विषयं व्यश्नुवते तदा विषयग्रहणस्य भावान्नाव्यवस्थेति चेत् विषयग्रहणार्थीनीन्द्रियाणि विषयग्रहणं च वृत्तिनिवन्धनं घृतय एवेन्द्रियाणि तदन्येयामनुपयोगानिष्प्रमाणकत्वाच्च । नंच वोचवृत्तिर्विषयदेशं गत्वार्थमुपलभते चाचपप्रतीताविव गन्देपि दिक्सन्देहानु- पंपतिप्रसङ्गात् नापि स्वाश्यं परित्यज्य गुणस्य आगमनमस्ति न च शृङ्खवर्तिना तेनान्तराले शब्द प्रारब्धव्यः स्पर्शवद्विशेषगुणस्य स्वानयारल्धे द्रव्ये विशेषगु- पान्तरारम्भदर्शनात रहारब्धस्य च द्रव्यस्य राखोयोरन्तरालेनुपलम्भात न चाप्राप्तस्य ग्रहणमस्त्यतिप्रसङ्गात् तस्माच्छवादिगुणत्वे शब्दस्यानुपलब्धिरा अस्ति च तदुपलब्धिः सेव तस्य द्रव्यान्तरगुणत्वं साधयति यस्मिन्नन्तराल. ध्यापिनि शब्दस्य शब्दान्तरारम्भक्रमेण प्रत्यासन्नस्य ग्रहणं स्यात् । आत्मगुणनिषेधार्थमाह । बालेन्द्रियप्रत्यक्षत्वादिति । थाई साघद्वालेन्द्रियं नियमेन बाह्यार्थप्रकाशकत्वाच्चक्षुर्वत् तद्वादश्च शब्दस्तत्प्रतीतेसादावभावि- त्वात यश्च वाढेन्द्रियग्राह्यो नासावात्मगुणा यथा रूपादिः तस्मादय- मपि न तद्गुण इत्यर्थः । इतोपि शब्दो नात्मगुणः आत्मान्तरमाह्यत्वात् अनेकप्रतिपत्तृसाधारणत्वादित्यर्थः । या खलु बीयावेषादिजा शब्दव्यक्तिः सन्ततिद्वारणकेन पुरुषेण प्रतीयते सेवापरणापिं सदेशवानना प्रतीयते न त्येवं सुखादिरित्यात्मगुणवेधानात्मगुणः प्रात्मन्यसमघायादपि शब्दो नात्मगुणो रूपादिवत् । प्रात्मन्यसमवायस्तस्यासिद्ध इति चेन्न रुपादिघवहिर्मुखतया प्रतीतगत्मगुणानां धान्तरत्वेनावगमात् । इसश्च नायमात्मगुणः अहङ्कारणा- हमितिप्रत्ययेन विभक्तस्य व्यधिकरणस्य ग्रहणात् यः खल्वात्मगुणः सोहका- रसमानाधिकरणो गृह्यते यथा सुख्यहं दुःख्यहमिति न त्वेषं शब्दस्य राहणं अतो नात्मगुणः प्रियवागहमिति व्यपदेशोस्तीति चेत् सत्यम किन्तु तद.

·द्रव्यग्रन्ये आकागनिरूपणम् । भिधानशीलतयान तु तद्गणाधिकरणत्येन मृटङ्गादिशब्देषु तथाप्रतीत्यभावात् अस्तु तयं दिश' कालस्य मनमो गुणस्तगह । श्याशत्वादिति । किमुक्तं स्यात येदिकालमनसामुभयवादिसिद्धाः संयोगादयसो नयाह्या न भवन्ति अयन्न सहायः तस्मान्न तद्गुणः दिकालमनसां विशेषगुण) नास्ति अयन्तु विशेषगुण तोपि तेषां न भवतीत्याह । वैशेषिकगुणभावा()च्चेति । शब्दो दिक्कानमनसों गुणो न भवति विशेषगुणत्यात् सुखादिवदिति प्रयो- ग: । नन्धकारमेननेकसाधनापन्यासो व्यर्थ एकेनेव तदर्थपरिच्छेदस्य कृत- त्वादिति चेत किमेप्रमाणावसिते प्रमाणान्तरवैयथ्य फलाभावात पुरुयेणा- नपेक्षितत्वावा व सावत् फलं नास्ति पूर्ववदुत्तरशपि तदर्थप्रतीतिभावात नापि पुरुषस्यापेक्षा सर्वच यपातिशयमाधुर्यात् प्रत्यनुभवं मुखात्पत्तिस्तत्र, दृष्टेपि पुन:पुनर्गनाकाहा भवत्येय यथात्यन्तं प्रिये पुवादो । यच त्वनपेक्षा सापि पूर्ववतरस्यापि कारणस्य सद्भावे सति प्रवृत्तस्य न वेयध्यं तद्विषयप. रिच्छेदेनेवामार्थवत्वात् पिष्टपेपये त्वशक्यभङ्गता(२)प्राणी फलमेव न भवति अन्यदपि प्रमाणविषयपरिच्छेदमात्रफलमेवार्थक्रियाया विषयमाध्यत्वात् गक- परिच्छिन्ने द्वितीयस्य साधकतमत्वाभाव इति चेन्न स्वकार्ये तस्यैव साधक- तमत्वात अनाथा धारावाहिकं ज्ञानमप्रमाणं स्यात् विषयस्यानतिरकात प्रतिज्ञानं च कालक्षणानामतिसूक्ष्मायामप्रतिभासनात न चैवं सत्यनवस्था उपायाभाथे पति विरामादित्यलम् । ननु यदि नाम पृथिव्यादिद्रव्याप्टकगुण: थन्टी न भवति तथाप्याकाशस्य सद्भावे किमायातं तबाह । परिशेषादिति । गुणः शब्दों गुणश्च गुणिना विना न भवति न चेप पृथिव्यादीनां गुणः মোৰ প্ৰ নাদিন মায়ায় মান্ধায়লিনি হৰিদ্ৰাহ্মীয়- स्वाधिगमे प्रतिपत्तो लिङ्गमित्यर्थनिर्देशः । प्रयोगः पुनरेवम् । द्रव्यान्तरगुणः शब्दा गुणत्वे सति पृथिव्याद्यष्टद्रव्यानाश्रितत्वात् । यस्तु द्रव्यान्तरगुणे भिषति नासो गुणत्वे सति पृथिव्याद्यष्टद्रव्यानाश्रितो यथा रूपादिरिति व्यतिरेको । सट्नावप्रतिपादकादेव प्रमाणादाकाशस्य शब्दगुणत्वं तावत् प्रतीतम सम्पत्ति संख्यादिगुणत्वप्रतिपादनार्थमाह । शब्दलिङ्गाविशेषादिति । शब्दो - - (पषिशगुणाभाषा-पा. १ पुमूनेपि तयेय ऋचित् । (२) अनियनियमिति यायन ।

·द्रव्यग्रन्ये कालनिरूपणम् । धानशीलतयात मावेनेति । किं पुनः शो तबाह । श्रीचं पुनरिति । भूयते तु सयं विश्वायं च तद्विवरं चेति अवविधरं तदेव सना यस्य नभादे- मुक्तं म्यात दिशः श्रोचं तपिधाने शब्दस्यानुएलाभात् । तस्य विशेषणमाह । भवन्ति अयादिना। शब्दनिमित्त उपभोग: सुखदुःखानुभवस्तस्य प्रापका- इन्तु विशेष समाभ्यामुपनिबद्धः सहकृत इति । अयमर्थः । यस्य बाझेकेन्द्रिय- दो दिकारणग्राहकं यदिन्द्रियं ततगुणकं यथा रूपयाहकं चल रूयाधिकरया । নয়ন যা যা ননথি যয মাহন্ধিায়- दिति निर्णीतं तेनाकाशमेव तावच्छ्रोचं तच्च व्यापकमपि न सर्वत्र शब्द- वितत्याने प्राणिनामदृष्टवशेन कर्णशष्कुल्यधिष्ठाननियतस्येव तस्येन्द्रिय- पुरुषाल या मर्वगतत्येप्यात्मनो देहादेशे चातृत्वं नान्यत्र शरीरस्योपभोगा- ! अन्यथा तस्य वयात् । नन्वेवमपि बधिरस्य शब्दोपलब्धिः पि शिष्कुलीसढ़ावा()दवाह । तस्य चेति । तम्याकाशस्य नित्यत्वेप्यु- नयोधमाधर्मयाः सहकारिभूतयोर्वकल्यादभावाद्वाधिम् । इतिशम्टः कालः परापरव्यतिकरयोगपद्यायोगपद्यचिरति- चयलिङ्गम् । तेषां विषयेषु पूर्वप्रत्ययविलक्ष- ना()मुत्पत्तावन्यनिमित्ताभावा(३)द्यदत्र निमित्त कालः । सर्वकार्याणां चा(४)त्यत्तिस्थितिविनाशहे- तद्वपदेशात् । क्षणलवनिमेपकाष्ठाकलामुहूर्तया- होरात्रार्धमासमासवयनसंवत्सरयुगकल्पमन्वन्त- प्रलयमहाप्रलयव्यवहारहेतुः(५) । तस्य गुणाः सं- व्यापरिमाणएथक्त्वसंयोगविभागाः । काललिङ्गाविशे- आदेकत्वं सिद्धम् । तदनुविधानात् एथकम् । कारणे काल इतिवचनात् परममहत्परिमाणम् । कारणप- (५) भायात्-पा. २ युः। (३) निमितासम्भवाद-पा.पु.। (4) हेतुश्च-पा. ५ पु.। (२) प्रत्ययाना इत्यधिक पु.। (४) पर्वकाणामुत्पत्ति-पा. 41 प.।

·६४ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये रत्वा(१)दिवचनात् संयोगः । तद्विनाशकत्वाद्विभाग इति। तस्याकाशवद्र्व्यत्वनित्यत्वे सिद्ध(२) काललि- नाविशेषादजसैकत्वेपि सर्वकार्याणा(३)मारम्भक्रि- याभिनिर्वत्तिस्थितिनिरोधोपाधिभेदान्मणिवत्पाचक- वद्वा नानात्वोपचार इति ॥ कालस्य निरूपणार्थमाह । काल इति । दिग्विशेषापेक्षया य: परस्स- स्मिन्नपर इति प्रत्यय: यश्चापरस्तस्मिन् पर इति प्रत्ययः परापरयोर्व्यतिकरो (४)व्यत्ययः तथा च युगपत्प्रत्ययोऽयुगपत्प्रत्ययश्च विप्रप्रत्ययश्चिरप्रत्ययश्च काललिङ्गम् । ननु कालस्याप्रत्यक्षत्वात् तेन सह परापरादिप्रत्ययानां व्या- नियहयाभावात कुतो लिङ्गत्वमत आह । तेषामिति । तेषां युगपदादिप्रत्य- यानां विषयेषु द्रव्यादिषु पूर्वप्रत्ययविलक्षणानां द्रव्यादिप्रत्ययविलक्षणानामु- त्पत्तावन्यस्य निर्मितस्याभावात् । यतदुक्तं भवति । द्रव्यादिषु विषयेषु यंबी- परादिप्रत्यया जायन्ते न चेषां द्रव्यादयो निमितं तत्प्रत्ययविलक्षणत्वात न च निमित्तमन्तरेण कार्यस्योत्पतिरस्ति तस्माद्यदक्ष निमितं स काल इति। प्रादि- त्यपरिवर्तनाल्पीयस्त्यभूयस्त्वनिबन्धनो युवस्यविरयोः परायरव्यवहार इत्येके तदयुक्तम् । आदित्यपरिवर्तनस्य युवस्थविरयोः सम्बन्धाभावादसम्बद्धस्य निमित्तत्वे चातिप्रसङ्गात् । सहभावो योगपद्यमित्यपरे । तदसङ्गतम् । कालान- भ्युपगमे सहा भावात् कस्यांचित् क्रियायां भावानामन्योन्यप्रतियोगित्वंसहाथ इति चेन्न । अनुत्पन्नस्थितनिरुद्धाना()मन्योन्यप्रतियोगित्वाभावात सहभक्तां ध प्रतियोगित्वे कालस्याप्रत्याख्यानमेवेत्युक्तम् । एवमयुगपदादिप्रत्यया अपि समर्थनीयाः । कालस्याभेदात कथे प्रत्ययभेद इति चेत् सामयभिदात घस्तुद्ध- यस्योत्यादसनावयार्यदेकेन ज्ञानेन यहणं तत्सहकारिणा कालेन परापरप्रत्ययो जन्येते भूयसामुत्यादव्यापारयोरेकग्रहणसहकारिणा युगपत्प्रत्ययः कार्यस्योत्या. दविनागयोरन्तर्वतिनां क्रियाक्षणान() भूयस्त्वाल्पोयस्त्वयहसहकारिया. चिरतिप्रत्ययाविति यथासम्भवं वाच्यम् । ननु सत्तन्निमितनिवन्धन एवास्तु. (१) कारणमाया-पा. ५ पु.1(२) नस्याकाशयद्य्यस्यनित्यत्यये सिद-इति नास्ति १३:। (३) पूर्वभूतमारणा-या ५ ॥ (५) सिकरपेर-पा.पु.। (५) स्थितविद्वानां-पुति चित । (E) नियानयानां-पा.पु. ।

·द्रव्यग्रन्ये कालनिरूपणम् । प्रत्ययभेदः कृतं कालेनाना असति तस्मिन् पस्सत्पादाभायात्।न सायदत्य- न्तसता गगनस्योत्यादः नाप्यत्यन्तासतो नरपिपाणस्य किन्तु प्रागसतः काला. सत्त्वे चाभाविशेषणस्य माक् शब्दार्थस्याभावानायं विशेषः सिद्धातीति न फस्यचिदत्यत्तिः स्यात् । अप्रत्यक्षेण कालेन कथं विशिष्टा प्रतीतिरिति चेत स- पाह कश्चित विशिष्टप्रत्ययस्योत्पत्ताधिन्द्रियवत् कारणत्वं कालस्य न तु दण्डा- दिवद्विशेषणत्वमिति । तदसारम् बोधेकस्वभावस्य ज्ञानस्य विषयसम्बन्धमा न्तरेण विशेषान्तराभावात् तस्मादन्यथोच्यते युवस्थविरयोः शरीरावस्थामे- देन तत्कारणतया कालसंयोगे ऽनुमिते सति पश्चात तयोः कालविशिष्टताव- 'गित: प्रत्येतुरेकत्वात् प्रमाणान्तरोपनीतस्यापि विशेषणत्वाविरोधात् यथा सुर- भिचन्दनमिति यथा घा मीमांसकानामघट भूतलमिति घटादिषु तु मूर्तद- व्यत्वेनावस्थाभेदेन वा शरीरबत्कालसम्बन्थे ऽनुमिते तद्विशिष्ठो युगपदादिप्र- त्ययो जातः पश्चात् कार्यत्वाद्विप्रतिपन्नं प्रति काललिङ्गत्वमित्यनवद्यम् । सर्वकाशणों चोत्पत्तिस्थितिविनाशहेतुः । अप युक्तिमाह । तद्यपदेशादिति । तेन कालेनोत्पत्यादीनां व्यपदेशात उत्पत्तिकालो विनाशकाल इत्यादिव्यप- देशात कालस्य तर हेतुत्वमित्यर्थः । कार्यान्तरमपि तस्य कथयति । क्षणाल- वेत्यादि । निमेषस्य चतुर्थो भागः क्षणः क्षणद्वयन लवः अक्षिपदमकमोपल- क्षितकाला निमेष इत्यादि गणितशास्त्रानुसारेण प्रत्येतव्यम्(१)। गवं धर्मिणि सिद्धे तस्य गुणान् कथयति । तस्य गुणा इति । कानस्य दव्यत्वात् संख्या- दियोगे सिद्धे तद्विशेषप्रतिपादनार्थमाह । काललिङ्गाविशेषादिति । कालस्य लिङ्गानां युगपदादिप्रत्ययानामविशेषादेकत्वं कालस्य भेदे प्रमाणान्तगभाषा- दित्यर्थः । ननु युगपदादिप्रत्ययभेद एव तवेदप्रतिपादकः नेवम् कालाभेदेपि सहकारमदात् प्रत्ययमेापपते. ', सषियामार पृथमिति : 'समा- त्वस्य पृथक्केनानुविधानं साहचर्यनियमः तेनेकत्वादेकपृथक्वसिद्धिः । कारये काल इति वचनात् परममहत्यरिमाणमित्यनेन कारणे कालाख्येति सूर्य लक्षयति । युगपदादिप्रत्ययानां फारणे कालाख्या कालसग्नेति सूत्रार्थः । (२) मत्र उत्पन दृध्य पायदगुण उत्पवे चान्त्वतन्तुसंयोगे या यायव पट उत्यवे कर्मणि यादव विभागस्तापत काला क्षय (अथवा सामणी कार्यरहिता क्षण इति सोया प्रतिपक्षम फमक निमेय इत्यादि गणितशास्त्रानुसारेण माद्यमिति किरणावल्यामुवपनाचापी।

·4 सटीकप्रशस्तपादभाध्ये सेन व्यापकः कालो लभ्यते युगपदादिप्रत्यधानां सर्वच भावादित्यभिप्राय: । कारणपरत्वादियचनात् संसोग इति । कारणपरत्वात् कारणापरत्वाच्च पर- त्यापरत्वे इति मूचे कारणपरत्वशब्देन कालपिण्डसंयोगाऽभिहितः । तेनास्य संयोगगुणत्वं सिद्धम् । तद्विनाशकत्वाद्विभाग इति । तस्य संयोगम्य कृत- फत्वादवश्यं विनाशिनो विभागो विनाशकः सर्वत्रायविनाशाभायादतः काले विभागसिद्धिय॑धिकरणस्य विभागस्याविनाशकत्वात् । तस्याकाशवदृष्यत्यनि- त्यत्वे सिद्धे । यया गुणवत्वादनावितत्याच्चाकायं द्रव्यं तथा कालोपि यथा समानासमानजातीयकारणभाषान्नित्यमाकाशं तथा कालोपि । यद्यकः कालः कंधं तघानेकव्यपदेश इत्याह । काललिङ्गाविशेषादिति । काललिङ्गानां परा- परादिप्रत्ययानामविशेषानेदाप्रतिपादकत्वादजसा मुख्यया वृत्त्या काल- स्येकत्वेपि सिद्धे नानात्वोपचारान्नानात्वव्यपदेशः । कुतः । सर्वेषां कार्याणामा- रम्भ उपक्रमः क्रियाया अभिनिर्धतिः क्रियायाः परिसमाप्तिः स्थिति: स्वर पावस्यानं निरोधी विनाशः एषामुपाधीनां भेदानानात्वव्यपदेशः यथेको मणिः स्फटिकादि लाद्युपाधिभेदानील इति पीत इति व्यपदिश्यते तथा कालो- प्येक एवोणधिभेदादारम्भकाल इति क्रियाभिव्यक्तिकाल इति निरोधकाल इति व्यपदिश्यते इत्यर्थः । मोरुपाधिसम्बन्धो न घास्तयः कालस्य तु क्रियासम्बन्धी वास्तय इति प्रतिपादयितुं दृष्टान्तान्तरमाह । पाधकेति(')। ययेकस्य पुरुपस्य पचनादिक्रियायोगात् पारक इति पाठक इति व्यपदेशः तथा कालस्यापि न तु प्रारम्भादिक्रियेव कालो विलक्षणयुद्धिवेद्यत्वादिति । दिक् पूर्वापरादिप्रत्ययलिङ्गा । मूर्तद्रव्यमवधि कृत्वा मूर्तेष्वेव द्रव्येष्वेतस्मादिदं(२) पूर्वण दक्षिणेन पश्चिमेनोत्तरेण पूर्वदक्षिणेन दक्षिणापरेण अपरात्त- रेण(३) उत्तरपूर्वेण चाधस्तादुपरिष्टाच्चेति(१) दश प्र. त्यया यतो भवन्ति(५) सा दिगिति। अन्यनिमित्तास- (१) पापक्रयट्ठति क्वचित । (२) थ्येषु सम्मादिद-पा. ५ । (विधिमेन पश्चिमतरण-प.५ पुः । (४) उपरिष्टादिति-या. ५ । (५) प्रत्ययापचा भवति-पा.५ पु.। प्रत्यया मन्ति यत:-पा.पु.।

·द्रव्यग्रन्ये दिनिरूपणम् । म्भवात्। तस्यास्तु गुणाः संख्यापरिमाणएथत्वसंयोग- विभागाः कालवदेते सिद्धाः। दिग्लिङ्गाविशेषादज- सैकत्वेपि दिशः परममहर्षिभिः(१) श्रुतिस्मृतिलोकसं- व्यवहारार्थ(२) मेरुं प्रदक्षिणमावर्तमानस्य भगवतः सवितुर्ये संयोगविशेषाः लोकपाल(३)परिगृहीतदिक्- प्रदेशानामन्वर्थाः प्राच्यादिभेदेन दशविधाः सज्जाः कृताः अतो(४) भक्त्या दश दिशः सिद्धाः । तासा- मेव देवतापरिग्रहात्(१) पुनर्दश सज्ञा भवन्ति । (६)माहेन्द्री वैश्वानरी याम्या(१) नैती वारुणीवा- यव्या कोवेरी() ऐशानी ब्राह्मी नागी चेति ॥ युगपदादिप्रत्ययलिङ्गत्वमिय कालस्य पूर्वापरादिप्रत्ययलिङ्गत्वं दिया वेधर्म्यमिति प्रतिपादयन्नाह । दिक् पूर्वापरादिप्रत्ययलिङ्गेति । पूर्वमित्यपरमि- त्यादिप्रत्ययो लिङ्गं यस्या दिशः सा तथोक्ता । एतदेव दर्शयति । मूर्सद्रव्य- मित्यादिना । अमूर्तस्य द्रव्यस्य नावधित्वं नापि पूर्वापरादिप्रत्ययविषयत्व- मस्त्यनवच्छिन्नपरिमाणत्वात् श्रत इदमुक्त मूर्तद्रव्यमवधिं कृत्या मूर्तेष्वेव द्रव्येष्विदमस्मात् पूर्वणेत्यादिप्रत्यया यतो भवन्ति सा दिगिति । एतस्मादिदं पूर्वमित्यस्मिन्नेवार्थ पूर्वेणेति निर्देशः प्रातिपदिकार्थे तृतीयोपसंख्यानात् । ननु पूर्वापरादिप्रत्ययानां कार्यत्वात् कारणमनुमीयते ततु दिगेवेति कुतो निश्चयस्तशाह । अन्यनिमित्तासम्भवादिति । न तावत्पूर्वापरादिप्रत्ययानां ट्रव्यमा निमित्तं यथाकचिदवस्थिते द्रव्ये तेषामत्पत्तिप्रसहात । परस्प- रापेक्षया द्रव्ययोरुत्पत्तिनिमितत्वेपि स एव दोपः उभयाभावप्रसङ्गश्चाधि- फः क्रियागुणादिनिमित्तत्वे च समानगुणक्रियादिपु प्रत्ययविशेषो न स्यात तेन यदेषां निमित्तं सा दिगिति यतस्मादिदमिति पञ्चमी प्रयुज्यते अन्यथा (१) परमर्षिभिः-पा. पुः। (8) लोकव्यवहाराच-पा. ५ पुः। (३) योगास्तेषां लोकपाल-पा. ५ पुः । संयोगविभागा इति टीकासम्मतः। (४) सता-पा. ५ पु.। (५) परिपदीसत्वात-पा.६ पु. । परियवयास-पा. ५ पु.। (८) तयथा-त्यधिकम् पुः । (८) यायधी धान्द्रमसी-पा.५ पुः। (७) यामी-या. ५ः।

·- सटीकरशस्तपादमाध्ये सापि निर्विषया स्यात् अयधावियं पञ्चमीति चेत् सत्यं फिन्वयधित्य दिग- पेक्षया न तु द्रव्यमापस्य सर्वपाविशेषप्रसङ्गात् । तस्या अप्रत्यक्षत्येपि काल- घविशिष्टप्रत्ययहेतुत्यं वाध्यम् गुणवत्त्वं द्रव्यलक्षणं तदस्यामस्तीति प्रति- पादयन्नाह । तस्यास्तु गुणा इत्यादि । कालयदेते सिद्धाः । यथा काललिङ्गावि- शेषात् कालस्यकत्वं सिटुं तथा दिलिडाधिशेषादिश एकत्यं यथा तदनु विधानात काले पृथाई तथा दिशि यथा कारणे काल इतिषचनात परम- महापरिमाणम् तथा फारणे दिगितिवचनादिशः परममहत्परिमाणम् सर्वच तत्कार्यस्य पूर्वापरादिप्रत्ययस्य भायात् यथा कारणपरत्वाच्चेति कालस्य सयोगगुणत्वं प्रतिपादितम् तथा दिशोपि यया संयोगविनाशक- त्यात काले विभाग: सिद्धस्तथा दिशीत्यतिदेशार्थः । ननु दिगलिङ्गावि- शेपो न सिद्धः पूर्वापरादिप्रत्ययानां परस्परतो भेदात् तथा च सति दिशा भेद इति युक्तम् । न । एकस्मिन्नेवार्थे युगपद्वस्त्वन्तरापेक्षया पूर्वापरादिप्रत्या योत्पत्तेः दिगभेदे हि यत्यवं न तत्र पश्चिमप्रत्ययो भवेत् सर्वदिक्सम्बन्ध- स्तस्यास्तीति चेत् तहि सर्वार्थेषु सर्वीपेक्षया सर्वेषां सर्वे प्रत्ययाः प्रसज्येरन् । न घेयम् । तस्मादेका दिक् प्रत्ययभेदस्तपाधिभेदात् । पूर्वमादित्यसंयोगस्य सदार्जयावस्थितस्य च द्रव्यस्यान्तराले दक्षिणेति अस्तमयसंयोगस्य तदार्जवायस्थितस्य च द्रव्यस्यान्तराले पश्चिमेति यत्रादित्यसंयोगो न दृश्यते तष मध्याहसंयोगप्रगुणास्थितद्रव्यापेक्ष्योत्तरव्यवहारः तासामन्तरालेषु पूर्वदक्षिणादिव्यवहार इत्युपपद्यते प्रतीतिभेदः । आदित्यसंयोगनिवन्धन एवास्तु प्रत्ययः । न । तस्य मूर्तद्रव्यसंयोगाभावात् असम्बद्धस्य च प्रत्ययंहेतु. त्वासम्भवात एतदेव दर्शयति । दिग्लिङ्गाविशेषादिति । दिश एकत्वे स्थिते महर्षिभिः प्राच्यादिभेदेन दविधा: सनाः कृता: कोदृश्यस्ता प्रवरः अतु- गतोों यासामिति ता अन्वर्धा: केषामर्थस्तास्यनुगतः लोकपालेरिन्द्रादिभिः परिगृहीतानां दिकप्रदेशनां सवितुर्य संयोगविभागास्सेपामित्यध्याहारः । तथाहि प्रथममस्यामञ्चति सवितेति प्राची । अवागवतीति अवाची । प्रत्य- गञ्चतीति प्रतीची । उदगञ्चतीति उदीची । किविशिष्टस्य सपितुरु प्रदक्षि- एमावर्तमानस्य में प्रदक्षिणं परिभमतः किमर्थ मज्ञाः कृताः श्रुतिः स्मृतिश्च लोकश्च तेषां सम्यव्यवहाराय श्रोता घ्यबहारः न प्रतीचीशिराः शयोते.

·६६ द्रव्यग्रन्थे अात्मनिरूपणम् । त्यादिः । स्माती व्यवहारः आयुष्यं प्राङ्मुखा मुझे इत्यादिः । लोकव्यवहारः पूर्व गच्छ दक्षिणमवलोकयेत्यादिः । यतो दशमन्नाः कृताः ततो भत्योपचा- रेण दश दिश: सिद्धाः व्यवस्थिताः । माहेन्दादिसज्जास्तु नार्यान्तरविषयाः किन्तु तासामेव निमितान्तरवशात् प्रवर्तन्ते इत्याह । तासामेवेत्यादि । महे. न्द्रस्येयमिति माहेन्द्री । श्वानरस्ययं वैश्वानरीत्यादि सर्वत्र निर्वचनीयम् ॥ आत्मत्वामिसम्बन्धादात्मा। तस्य सौम्यादप्र- त्यतत्वे सति(१)करणैः शब्दाापलब्ध्यनुमितैःोत्रा दिभिः समधिगमः क्रियते । वास्यादीना(२) कर- णानां कर्तृप्रयोज्यत्व(३)दर्शनात् शब्दादिषु प्रसिद्मा च प्रसाधकोऽनुमीयते। न शरीरेन्द्रियमनसामज- त्वात्()। न शरीरस्य चैतन्यं घटादिवद्भूतकार्यत्वात् मृते चासम्भवात् । नेन्द्रियाणां करणत्वात् उपहतेषु विषयासान्निध्ये चानुस्मृति(५)दर्शनात् । नापि मनसः करणान्तरानपेतित्वे युगपदालोचनस्मृति(६)प्रसङ्गात् स्वयं करणभावाच्च। परिशेषा(१)दात्मकार्यत्वात्() ते- नात्मा समधिगम्यते शरीरसमवायिनीभ्यां च हिता- हितप्राप्तिपरिहारयोग्याभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां (4) रथकर्मणा सारथिवत् प्रयत्नवान् विग्रहस्याधिष्ठाता- नुमीयते प्राणादिभिश्चेति । कथं शरीरपरिगृहीते(११) वाया विकृतकर्मदर्शनाशस्त्राध्मापयितेव निमेषोन्मे- षकर्मणा नियतेन दास्यन्त्रप्रयोक्तव देहस्य वृद्धिक्षत- (१)ति-पा. ५ ।(२) पास्यादीनामिय-पा० ६.७ पु. (3) प्रयोज्यत्व-पा.पु.। (५) अजानत्वात-पा.५ पुन शरीन्द्रियमनसा वेतन्यमनस्वात-पा. २ युः। (५) चात्र स्मृति-धुः। (६) युगपदालोधनानुस्मृति-पा. ५.। (७) पारिशम्या-पा. ५, () श्रात्मकाय ज्ञान-पा.पु.। (६) प्रतिनितिभ्या-पतिनाति पु.1 (२०) ग्रिगतीते-पा.पु.।

·सटीफप्रशस्तपादभाष्य भग्नसंरोहणादिनिमित्तत्वात्()गृहपतिरिव अभिमत- विषयग्राहककरणसम्बन्धनिमित्तेन मनःकर्मणा गृह- कोणेपु पेलकप्रेरक इव(२) दारकः नयनविषयालोच- नानन्तरं रसानुस्मृतिक्रमेण रसनविक्रियादर्शनादने- कगवाक्षान्तर्गतप्रेक्षक(३)वदुभयदर्शी कश्चिदेको विज्ञा- यते। सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नैश्च गुणैर्गुण्यनुमीयते ते च न शरीरेन्द्रियगुणाः(१) कस्मादहङ्कारेणैकवाक्यताभा- वात् प्रदेशवत्तित्वादयावद्व्यभावित्वाद वाह्ये- न्द्रियाप्रत्यक्षत्वा(१)च्च तथाहंशब्देनापि एथिव्यादि- शब्दव्यतिरेकादिति । तस्य गुणाः बुद्धिसुखदुःखेच्छा- द्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारसंख्यापरिमाणएथक्त्वसंयोग- विभागाः । आत्मलिङ्गाधिकारे बुद्ध्यादयः प्रयत्नान्ताः सिद्धाः()। धर्माधीवात्मान्तरगुणानामकारणत्वव- चनात् । संस्कारः स्मृत्युत्पत्ती कारणवचनात् । व्यव- स्थावचनात्() संख्या एथक्कमप्यतंएव()तथा चात्मे- तिवचनात् परममहत्परिमाणम् । सन्निकर्षजत्वात् सुखादीनां संयोगः । तद्विनाशकत्वाद्विभाग इति ॥ यस्य तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसाय घटते विपर्ययज्ञानं संसारहेतुर्यदानि व भूतानि तत्यतिपादनार्थमाह । आत्मत्वाभिसम्बन्धादात्मेति । श्रात्मत्यं नाम सामान्यं तदभिसम्बन्धादात्मेतिव्यवहारः इदमस्येतरेभ्यो धर्म्यम् । ननु दृश्यस्य सत्त्वं तदाकारसवेदनेन व्यानं न चात्माकार कस्यचित्संवेद- (१) सराहणाभ्यां-पा.पु.। (२) ग्रहोणव्यवस्थितपेलफ इय प्रेरक इच-पा. ५ पुः । (३) प्रेरक-ठा ५ पु। (४) विशेषगुणा-पा.५ पुः। (५) ग्राह्यस्या-पा५पु.। (६) प्रयवान्ताश्च प्रसिद्धा:-पा.पु.। (७) बचनाभिसम्यन्धात्-.५ पुः। (८) मत एय-पा• ९ पुः।

·०१ द्रव्यपन्य यात्मनिरूपणम् । नमस्ति अतो व्यापकानुपलब्ध्या तस्य सत्त्वमेव निराक्रियते कुतो धर्मनिस्- पणमित्याशङ्का तत्सद्भावे बाधकं प्रमाणं नास्ति प्रत्यक्षानुपलब्धेरन्यथासि- दत्वात् साधकं च प्रमाणमनुमानमस्तीति प्रतिपादयन्नाह । तस्येति । प्रत्य. झोपलब्धियोग्यताविरहः सोदम्यम् । तस्मादप्रत्यनस्यात्मनः करणे: शब्दा- धुपलब्धय: करणसाध्या: क्रियात्वाछिदिक्रियावदित्यनुमितेः चादिभिः समधिगमः क्रियते । कुत इत्याह । यास्यादीना() करणानां कर्तृप्रयोज्यत्वद- शनात् । यत्करणं तत् केनचित्र का प्रयुज्यते कार्य व्यापार्यत') यथा चास्या- दिकं पकिणा । करणं च नोषादिकं तस्मात केनचित प्रयोक्तव्यं य एषां प्रयोक्ता स आत्मा । आकाशस्य श्रोत्रस्य यद्यप्यात्मना सह सादात सम्बन्धों नास्ति विभुत्वात् तथाप्यात्मना तस्य प्रयोज्यत्वमन्त:करणाधिष्ठानद्वारण यथा हस्तेन सन्देशयोगिना सत्संयुक्तस्यायःपिण्डस्य संयोग: करणत्वं च ओषादीनां नियतार्थस्य ग्राहकत्वात् प्रदीपवत् । यद्यप्यात्मा अहं ममेति स्वकोपार्जितकायकरणसम्बन्धोपाधिकृतकर्तृता(स्वामित्वरूपसम्भिन्नो म- नसा संवेद्यते तथाप्यचापत्यवत्ववाचायुक्तिवाद्येन्द्रियाभिप्रायेण । शब्दादिषु प्रसिद्धा च प्रसाधकोऽनुमीयते । शब्दादिषु विषयेषु प्रसिद्धिानं तथापि प्रसाधको ज्ञातानुमीयते । चानं वचिदानित क्रियात्वात् छिदिक्रियावत् यदमाश्रितं स यात्मा । अथेदं स्वयमेव जानाति न पराश्रितमिति चेत् किमिदं नित्यं प्रतिनाविनाशि का यदि नित्यं सन्नाभेदमा अथ क्षणिक घिरानुभूतस्य न स्मरण प्रतिपतृभेदात् यतु कार्यकारणभावात् पूर्वक्षणानु. भूतस्योतरेण स्मरणं यत् युन: विधानुभूतस्य पुत्रेणास्मरणं तर पितृयुरज्ञा- नयोः कार्यकारणभावाभावात शरीरयोश्च तथाभूतयारचेतनत्वात् । तदयुक्तम् । আলমাই জামামােয়াহিয়া জাযভিন্নলহ্মাল জান্নানদনাম तत्काले च कारणमतीतं न च ताभ्यामन्यः कश्चिदेको दृष्टास्तीति कस्तयोः क्रममाविनोः कार्यकारणभावं प्रतीयात् । अथ मतं स्वात्मयाहिणी पूर्वा बुद्धिः स्थात्माव्यतिरिक्तं स्वस्य कारणत्वमतिरूप(४) गोचरयति । उत्तरापि बुद्धिः स्वरूपविषया तदव्यतिरिक्तमात्मीयं कार्यत्वमपि गृह्णाति ताभ्यां च प्रत्येक (१), वास्यादीनामिय-पर. पु.। (3) छ्याप्रियते-या. ९युः। (३) सनत्य-पर-२। (४) अतिरपि-या. १ ।

·०२ सटीकप्रशस्तपादमाप्ये मुपातं कारणत्वं कार्यत्वं च तदुभयजनितेकवासनावलमुवा विकल्पेनाध्य- वसीयते इति चेत् अहो कुसृष्टिकल्पना पूर्वोत्तरधियो स्वात्ममापनियते कुतस्तस्याः कारणमहमस्याश्चास्मि कार्यमिति प्रतीयताम् परस्परवातानभिः चत्वात् ताभ्यामगृहीतं कुतोऽध्ययस्यति तस्यानुभवानुसारित्वात् । भवतु पराधितं ज्ञानं तदधिकरणं तु शरीरमिन्द्रियं मनो घा भविष्यति तघाह । न शरीरेन्द्रियमनमामिति । उत्तरवाश्यस्थितं घेतन्यमितिपदमिह सम्बवाते । शरोरेन्द्रियमनसां चेतन्यं न भवति कुतस्साह । अञ्चत्वादिति । ज्ञानं प्रति समवायिकारणत्वाभावादित्यर्थः । नन्वेतदपि साध्याविशिष्टमित्याशमाह । न शरीरस्यति । चेतन्यं शरीरस्य न भवति घटादिषच्छरीरस्य भूतकार्यत्वात यद्भूतकार्य नतचेतनं यथा घट: भूतकार्य ध शरीरं तस्मादेतदप्यचेतनम्()। युत्यन्तरमाह । मृते चासम्भवादिति । मृते शरीर चेतन्यस्यासम्भवादित्यनेना- यावद्रव्यभावित्वं विवक्षितं चेतन्यं शरीरस्य विशेषगुणो न भवति प्रयावद्- द्रव्यभाषित्वात् संयोगयत् । अत एव तत्कारणान्यप्यचेतनानि तेषां चेतन्ये कार्यपि चेतन्यं स्यात् एकस्मिन् शरीरे ज्ञातृबहुत्वं च प्रामाति ततश्चका- भिप्रायेण प्रवृत्तिनियमाभावादिदोपः । नेन्द्रियाणां करणत्वादिति । इन्द्रिया- एयचेतनानि करणत्वाद् दण्डवत् । हेत्वन्तरं चसमुच्चिनोति । उपहतेविति । घिनष्ष्वपीन्द्रियेषु पूर्वानुभूतार्थः स्मयते न चानुभवितरि यिनष्टे स्मरण युक्त तस्मान्नेन्द्रियगुणो चानं किं च विषयस्य पूर्वानुभूतस्यासान्निध्येपि स्मृतिर्दृष्टा न च बाहन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वात् तस्मात् स्मृतिस्तायनेन्द्रियाणां तद- भावादनुभयोपि न स्यात् अन्यस्यानुभवे ऽन्यस्यास्मरणादित्यर्थः । अत एवं विषयस्यापि न चेतन्यं नटे विषये तत्स्मरणायोगात इतोपि न तस्य चेतन्यं तद्देशचानस्य तज्जन्यस्य च मुपादेरननुभवात् बुद्धिपूर्वकष्टाविशेपा- भावाच्च न घेन्द्रियचेतन्य विषयचेतन्ये च रूपमदावं रसमन्वभवं स्पर्श स्पृशामि गन्धं प्रास्यामीति रूपादिप्रत्ययानामेकैकरूपत्वप्रतिपतिसम्भयः रूपादीनां चक्षुरादीनां च भेदात् । अस्तु तर्हि मनोगुणो ज्ञानं तस्य सर्व- विपयत्वे नित्यत्वे च प्रतिसन्धानाद्युपपत्तेस्तगह । नापि मनस इति । मना यदि चक्षुरादिविविक्तं करणान्तरमपेक्ष्य रूपादीन् प्रत्येति सञ्चाभेद- (१) एतदपि न चेतनम-पा. २॥

·द्रव्यग्रन्ये आत्मनिरूपणम् । माघे विवादः यदपेतणीयं तन्मनो यच्च ज्ञानाधिकरणं मनः सोऽस्माकमा- स्मेति । अथ नापेक्षते करणान्तरं तदा रूपरसादिष्विन्द्रियसम्बद्धेषु युगपदालो- धनानि प्रसज्यन्ते कारणयोगपद्यात् । कारणान्तरापेक्षायां तु तस्यागुत्व सर्वे- न्द्रियेषु सान्निध्याभावाद्युगपदालोचनानुत्पत्तिः । अथान्तःकरणाभावो युग- पत्स्मरणानि स्युरपेक्षणीयाभावात करणापेक्षायां तु तत्संयोगस्य युगपदसाम- यात् क्रमेण स्मृत्युत्पत्तिः । यत्तूक्तं केनचिटेकस्य नित्यस्य क्रमयोगपद्याभ्याम- करणमिति । तदयुक्तम् । युगपत्करणासम्भवादुत्तरकालमकरणं च कर्तव्याभा- घात न च तावता तस्य सत्त्वमर्थक्रियाकारित्वव्यतिरिक्तस्य सत्त्वस्यगृत्वात()। इतापि मनोगुणो ज्ञानं न भवति मनसः स्वयंकरणत्वादित्याह । स्वयं- करणभावाचेति । मनश्चेतनं न भवति करणत्वाद् घटादिदिति । प्रसिद्ध मनसः करणत्वं कर्तृत्वाभ्युपरामादिति चेत् मनःकर्तृत्व स्पादिप्रतीतो चक्षु- रादिवत सुखादिप्रतीतो करणान्तरं मृग्यं क्रियायाः करणमन्तरेणानुपजननात तथा सति च सञ्जाभेदमा कर्तुः करणस्य चोभयोरवि सिद्धत्यात इताप्यचेतनं मनो मूर्तत्वाल्लोष्टवत्। यदि शरीरन्द्रियमनसां गुणो ज्ञानं न भवति तथाप्यात्म- सिद्धा किमायातं तशह । परिशेषादिति । चानं तायत कार्यत्यात् कस्यचित् समवायिकारणस्य कार्य शरीरॅन्द्रियमनसां च तदाश्यत्वं प्रतिषिद्धम् न चान्येषु षयमाणेन न्यायेन ज्ञानकारणत्वं प्रति शक्तिरस्ति अत: परिशेपादात्मकार्य ज्ञानं आत्मकार्यत्वात् तेन ज्ञानेनात्मा समधिगम्यते इत्युपसंहारः । ननु सर्व- मेतदसम्बर् क्षणिकत्वेनाप्रयाप्रयिभावाभावात् तथाहि सत्त्वमर्थक्रियाकारित्वं तच्च क्रमयोगपद्याभ्यां व्यापम् क्रमाक्रमात्मकस्य प्रकारान्तरस्यासम्भवात अनेकार्थक्रियाणामनेककालता हि क्रमः योगपद्यं चककालता न चेकानेका- भ्यामन्यः प्रकारोस्ति परस्परविरुद्धयोरकप्रतिषेधस्येतरविधिनान्तरीयकत्वात अक्षणिकत्वे तु न रुमसम्भवः समर्थस्य क्षेपायोगाता) असमर्थस्य कालान्तरे- प्यजनकत्वस्वभावस्यानतिवृत्तः क्रमवत्सहकारिलाभात क्रमेण करणं तस्येति चेत् । अत्र वदन्ति । यदि सहकारिणो भावस्यातिशयं न जनयन्ति नापेक्ष- खोया अकिञ्चित्करत्वात् जनयन्ति चेत् स किं तावयतिरिक्त: अव्यतिरिक्तो घा व्यतिरेकपने तायदतिशयादेयागन्तुकादन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्येत्यतिरि- (९) न चेष्टस्यादिति योजना। (3) फ्रमापागात-पा. १ पु.॥ १० ·०४ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये त्यक्षणिकस्य न हेतुत्वं सत्यपि तस्मिन्नभावात् । सहकारिकृतातिशयसहितस्य तस्य जनकत्वमिति चेत् अतिशयस्यातिशयान्तरानारम्भे कीदृशी सहायता प्रारम्भे चानवस्थायाः का प्रतिक्रिया सहकारिजन्योतिशयः स चाक्षणिक- स्येति() सुभाषितम् । अनुपकायानुपकारकयोः सम्बन्धाभावात् भावादभिन्न- ऽतिशयः सहकारिभिः क्रियते इत्यपि न सुपेशलम् । भावस्य पूर्वोत्पन्नस्य पुन- समयमाबात तो हि भावोनितिशयात्मा निवर्तते अन्यश्चालिशयात्मा जायते इति चेत् क्षणिकत्वसिद्धिः । ननु क्षणिकस्यापि सहकारिभिः किं क्रियते न किञ्चित् किमर्थ सहि ते ना()पेक्ष्यन्ते को वै ब्रूते अपेक्ष्यन्ते इति प्रत्येकमेव हि कार्यजननाय समा अन्त्यावस्याभाविनः क्षणाः का तेषां परस्परापेक्षा यतु तदानों परस्परं प्रत्यासीदन्ति तदुपसर्पणकारणस्यायश्य- म्भावनियमात् न तु सम्भूय कार्यकरणाय तत्काले चोपसर्पणहेतुनियमस्तेषां वस्तुस्वाभाव्यात प्रत्येकं समर्था हेतवः प्रत्येकं काय जनयेयु: फिमित्येक- मनेके कुर्वन्ति अशप्यमीपां कारणानि प्रष्टव्यानि यान्यप्रत्येकार्थनिर्वतन शीलानि प्रभावयन्ति । वयं तु यथादृष्टस्य वस्तुस्वभावस्य वक्तारो न पर्यनु- योगमहामः । कार्यमेकेनेव कृतं किमपरे कुर्वन्तीति चेत् न कृतं कुर्वन्ति फिन्त्वेकेन क्रियमाणमपरेयि कुर्वन्ति यकमेव समर्थ तचापरेषां क उपयोग इति चेत् सत्यम् न ते प्रेक्षापूर्वकारिणो यदेवं विमृश्योदासते एक कार्यम- नेकस्मात्पद्यते इति दुर्घटमिदम् कारणभेदस्य कार्यभेदहेतुत्वादिति चेन्नेष सामग्रीभेदाद्धि कार्यभेदो न सहकारिभेदात् एककार्यकारितेव सहकारिता तस्मात् क्षणिकत्वे क्रमवतां भावानां क्रमेण कार्यकरणं घटते दुर्घटा त्वक्षणि- कस्य क्रमेयार्थक्रियेति युगपत्करणमपि दुर्घटं तायत्कार्यकरणसमर्थस्य स्वभा- वस्योतरकालमप्यनिकृतेः कृतस्य करयां नास्ति कर्तव्यं चास्य न विद्यते निखिलस्य कार्यकलापस्य मकृदेव कृतत्वात अत: क्षणान्तरे न करोतीति घेहि अयं तदानीमसन्नेव समस्तार्थसियाविरहात तदेवं व्यापकयो: क्रम- योगपद्ययोरनुपलम्भेनाक्षणिकान्निवर्तमान सत्वं क्षणिके व्यवसिते तथा व मप्ति मुलभं क्षणिकत्यानुमानं यत् सत् तत् क्षणिक सन्ति च() द्वादशायतना- . (१)लिफोपि-या. २१४ पुः। (3) मेघा-पा.२पु.॥ (३) द्वाउचायतनानि माधोये सर्वदर्शनसंग्रहे प्रतिपादितानि ।

·द्रव्यग्रन्थे आत्मनिरूपणम् । नोति । अवाच्यते । न सत्त्वात् क्षणिकत्वसिद्धिः तस्य विपक्षव्यावृत्त्यनघगमात् यत्क्रमयोगपद्यरहितं तदसत् यथा वानिविषाणं क्रमयोगपद्यरहितं चाक्ष- णिकमिति बाधकेनातणिकात् क्रमयोगपद्यव्यावृत्त्या सत्त्वव्यतिरेकप्रतीतिरिति चेन्न अक्षणिकस्याप्रतीतो सत्त्वस्य ततो व्यावृत्तिप्रतीत्यसम्भवात् यथा प्रती. यमाने जले तच पहिधमयोरभावप्रतीतिः एवमक्षणिके दृश्यमाने क्रमयोगप- द्याभावात् सत्त्वाभावः प्रत्येतव्यः न चाक्षणिको नाम कश्चिदस्ति भवतां यथा- उप्रतीयमानेपि पिणाचे ततोन्यव्यावृत्तिः प्रतीयते स्तम्भः पिशाचो न भवतीति तद्वदेतदपि भविष्यतीति चेन्न व्यावृत्तेरनुपलब्धिप्रमाणेकगोचरत्वात् तद्विवि- क्ततरपदायपलब्धिस्वभावत्वाच्चानुपलब्थेः प्रतियोग्युपलब्धिमन्तरेणाभावात् न च स्वरूपविप्रकृष्टत्वे पिशाचस्य ततो व्यावृत्तिप्रनीतिसम्भवः कथं सहि स्तम्भः पिशाचो न भवतीतिप्रतीतिरिति चेत् नायं संसर्गप्रतिषेधः किन्तु तादात्म्यप्रतिषेधोऽयम् स च स्तम्भात्मतया प्रसजितस्य पिशाचस्य दृश्य- त्वाभ्यनुज्ञानात् प्रवर्तते नान्यथा । यथोक्तम् । तादात्म्येन यावान्निषेधः स सर्व उपलब्धिलक्षणप्राप्नत्वाभ्युपगमेन क्रियते इति । तप स्तम्भस्वरूपैकनियता स्तम्भप्रतीतिस्तदनात्मव्यवच्छेदकारणम् यदि स्तम्भः पिशाचो भवेत् तेना- प्यात्मना ज्ञातः स्यात् न च ज्ञानं स्तम्भत्ववत् पिणाचात्मतामपि गृह्णाति तस्मादयं पिशाचो न भवतीति । अथ मतं न नीलादिव्यतिरिक्तोऽक्षणिकः क्षणिको वा कश्चिदस्ति किन्तु प्राक्तनबुद्धिवेद्यो नीलादिक्षणोऽधुनातनबुद्धि- वेद्यान्नीलक्षणादभेदेनारोप्यमाणोऽक्षणिक इत्युच्यते । भेदेन व्यवस्थाप्यमा- नश्च क्षणिक इति तच नीलादिप्येव क्रमाक्रमव्यावृत्त्या सत्वाभावप्रतीतिः यदि पूर्वोपलव्धक्षण एवायमुपलभ्यते तदा सम्पतितनीमर्थक्रियां प्रागेष कुर्यात् प्राक्तनी वा सम्प्रत्येव न पुनः क्रमेण कुर्यादेकस्य कारकत्वाकारकत्व- विरोधात् । नापि सर्व पूर्वमेव कुर्यात् सम्प्रत्यर्थक्रियारहितस्यासत्त्वप्रमगा- दिति। तचापि किमेवं सत्त्वस्य हेतोास्सयो विपक्षो दर्शित: कल्पनासमारो- पितो वा समर्थित: न तापवास्तवो विपक्ष नीलादीनामक्षणिकत्वस्यावास्तव- त्यात तस्मादनुमानाद्वास्तवीमर्थगतिमिच्छता लिङ्गस्य चेरुप्यविनिश्चयायें धू- मानुमानवत सर्वत्र प्रमाणसिद्धः पनादिभायो दर्शयितव्यो न कल्पनामाणे न चाक्षणिकस्सथाभूतास्तीति व्यतिरेकासिद्धिः तदसिद्धापन्वयस्याप्यसिद्धिस्त- .

·सटीकप्रशस्तपादभाध्ये त्यवणिकस्य न हेतुत्वं सत्यपि तस्मिनभावात् । सहकारिकृतातिशयसहितस्य तस्य जनकत्वमिति चेत् अतिशयस्यातिशयान्तरानारम्भे कीदृशी सहायता प्रारम्भे चानवस्थायाः का प्रतिक्रिया सहकारिजन्योतिशयः स चाक्षणिक- स्यति() सुभाषितम् । अनुपकार्यानुपकारकयोः सम्बन्धाभावात् भावादभिन्नो- अतिशय: सहकारिभिः नियते इत्यपि न सुपेशलम् । भावस्य पूर्वोत्पन्नस्य पुन- सत्यत्यभावात् । प्राक्तनो हि भावोऽनतिशयात्मा निवर्तते अन्यश्चातिशयात्मा जायते इति चेत् क्षणिकत्वसिद्धिः । ननु क्षणिकस्यापि सहकारिभिः किं क्रियते न किञ्चित किमर्थं तर्हि ते ना(पेक्ष्यन्ते को वे ब्रूते अपेक्ष्यन्ते इति प्रत्येकमेव हि कार्यजननाय समया अन्त्यावस्थाभाविनः क्षणाः का तेषां परस्परापेक्षा यत्तु सदानी परस्परं प्रत्यासीदन्ति तटुपसर्पणकारणस्यावश्य- म्भावनियमात न तु सम्भय कार्यकरणाय तत्काले चोयसर्यणहेतुनियमस्तेयां वस्तुस्वाभाव्यात प्रत्येकं समर्था हेतवः प्रत्येकं काय जनयेयुः क्रिमित्येक- मनेके कुर्वन्ति अवाप्यमीपां कारणानि प्रष्टव्यानि यान्यनत्येकानिवर्तन- शीलानि प्रभावयन्ति । वयं तु यथादृष्टस्य यस्तुस्वभावस्य वक्तारो न पर्यन- योगमहामः । कार्यमेकेनेव कृतं किमपरे कुर्वन्तीति चेत् न कृतं कुर्वन्ति कित्येकेन क्रियमाणमपरेपि कुर्वन्ति यकमेव समर्थ तगपरेषांक उपयोग इति चेत् सत्यम् न ते प्रेक्षापूर्वकारिणा यदेवं विमृश्यादासते एक कार्यम- नेकस्मात्पद्यते इति दुर्घटमिदम् कारणभेदस्य काभेदहेतुत्वादिति चेन्ने सामग्रीभेदाद्धि कार्यभेदो न सहकारिभेदात् एककार्यकारितेध सहकारिता तस्मात् क्षणिकत्वे क्रमयतां भावानां क्रमेण कार्यकरणं घटले दुर्घटा त्वणि- कस्य क्रमेणार्थक्रियेति युगपत्करणमपि दुर्घटं तावत्कार्यकरणसमर्थस्य स्वभा- वस्योत्तरकालमप्यनिर्धतः कृतस्य करणं नास्ति कर्तव्यं चास्य न विद्यते निखिलस्य कार्यकलापस्य सकृदेव कृतत्वात् अतः क्षणान्तरे न करोतीति चेतहि अयं तदानीमसन्नेव समस्तार्थक्रियाविरहात तदेधं व्यापकयो: क्रम- योगपश्योरनुपलम्भेनाक्षणिकानिवर्तमानं सत्वं क्षणिके व्यवतियुते तथा च सति सुलभं क्षणिकत्यानुमानं यत् सत् तत् क्षयिक सन्ति (३) द्वादगायतना- (१) क्षणिकस्यपि-पा. २१४ पुः । (२) ते चा-या २ पु. (३) द्वादथापतनानि माधवीये सर्वदर्शनयहे प्रतिपादितानि ।

·द्रव्यग्रन्ये आत्मनिरूपणम् । १५ नोति । अशेच्यते।नसत्वात् वणिकत्वसिद्धिः तस्य विपक्षव्यावृत्त्यनषगमात् । यत्क्रमयोगपद्यरहितं तदसत् यथा याजिबियाणं क्रमयोगपद्यरहितं धाक्ष- যিঙ্গমিনি ভাগনাযািদা নয়ামামায়ূন্য ধনিকায়নীনিহিমি चेन्न प्रक्षणिकस्याप्रतीतो सत्त्वस्य ततो व्यावृत्तिप्रतीत्यसम्भवात् यथा प्रती. यमाने जले तर घहिधमयोरभावप्रतीतिः एवमणिके दृश्यमाने क्रमयोगप- द्याभाशात सत्त्वाभाष: प्रत्येतव्यः न चावणिको नाम कश्चिदस्ति भवतां यथा- ऽप्रतीयमानेपि पिणाचे ततोन्यव्यावृत्तिः प्रतीयते स्तम्भः पिणचो न भवतीति तदेतदपि भविष्यतीति चेन्न व्यावृत्तेरनुपलब्धिप्रमाणोकगाचरत्वात तद्विवि- ततरपदार्थोयलब्धिस्वभावत्यान्चानुपलब्धेः प्रतियोग्युयलब्धिमन्तरेगाभावात् न च स्वरूपविप्रकृष्टत्वे पिशाचस्य ततो व्यावृत्तिप्रतीतिसम्भवः कथं तर्हि स्तम्भः पिशवी न भवतीतिप्रतीतिरिति चेत् नायं संसर्गप्रतिषेधः किन्तु तादात्म्यप्रतिपेयोऽयम स च स्तम्भात्मतया प्रसजितस्य पियाचस्य दृश्य- त्वाभ्यनुज्ञानात प्रवर्तते नान्यथा । यथोक्तम् । तादात्म्येन यावान्निषेधः स सर्व उपलब्धिलक्षणप्राप्त्वाभ्युपगमेन क्रियते इति । तप स्तम्भस्वरूपैनियता स्तम्भप्रतीतिस्तदनात्मव्यवच्छेदकारणम् यदि स्तम्भः पिशाचो भवेत् तेना- प्यात्मना जातः स्यात् न च ज्ञानं स्तम्भत्ववत् पिथाचात्मतामपि गृहाति तस्मादयं पिशाचा न भवतीति । अथ मतं न नीलादिव्यतिरिक्तोऽक्षणिक: क्षणिको वा कश्चिदस्ति किन्तु प्राक्तनबुद्धिवेद्यो नीलादिक्षणोऽधुनातनधुद्धि- वेद्यानीलक्षणादभेदेनारोप्यमाणोऽक्षणिक इत्युच्यते । भेदेन व्यवस्थाप्यमा. नश्च क्षणिक इति तप नीलादिप्येव क्रमाक्रमव्यावृत्त्या सत्त्वाभावप्रतीतिः यदि पूर्वोपलव्धक्षय एवायमुपलभ्यते तदा सम्प्रतितनीमर्थनियां प्रागेप कुर्यात प्राक्तनी वा सम्प्रत्येव न पुनः क्रमेण कुर्यादेकस्य कारकत्वाकारकत्व. विरोधाः । नापि सर्व पूर्वमेव कुर्यात् सम्प्रत्यर्थक्रियारहितस्यासत्त्वप्रसङ्गा- दिति। तथापि किमेवं सत्त्वस्य हेतोबास्सयो विपक्षी दर्शितः कल्पनासमारो- पितो या समर्थितः न तावदास्सयो विपक्ष नीलादीनाममणिकत्वस्यावास्तव- त्वात् तस्मादनुमानाद्वास्तयोमर्थगतिमिच्छता लिङ्गस्य चेहप्यविनिश्चयाय - मानुमानवत सर्वत्र प्रमाणसिद्धः पक्षादिभावो दर्शयितव्यो न फल्पनामान चाथिकस्तथाभतोस्तीति व्यतिरेकासिद्धिः तदसिद्धायन्वयस्याप्यसिद्धिा- ·सटीकप्रशस्तपादभाध्ये स्यास्सत्पूर्वकत्वादित्यसाधारणत्वं हेतोः । अपि च बाधकेनाक्षणिकात सत्त्व. ध्यतिरेकः प्रसाधित क्षणिकत्वसत्ययोरन्यय: कुत: सिद्धतिन च तप विपक्ष- ध्यात्तिमाचेण हेतुत्यासाधारणस्यापि हेतुत्यप्रसङ्गात् केवलव्यतिरेयनुमान च स्वयमनिष्टं अक्षणिके ऽपि सत्वं न भवतीत्ययस्थापितेऽयात् क्षणिकामयं सत्त्वमित्यन्वयसिद्धिरित घेत न तावदादिति सत्त्वस्य हेतोः परामर्श: असिद्धान्ययस्य तस्याद्यापि हेतुत्वाभावात् बाथकमेव तूभयव्यापार प्रमाणा- न्तरं वा व्याप्ति प्रसाधयद् द्वादशायतनेष्वेव प्रसाधयेनिर्विषयाया व्याप्तः प्रत्ये. तुमराम्यत्वाद् द्वादशयतनव्यतिरिक्तस्य चार्थस्याभावात् तेषु चान्वयप्रतीतो क्षणिकत्वस्यापि प्रतीतिः सम्बन्धिपतीतिनान्तरीयकत्वात् सम्बन्धप्रतीतेरिति सत्त्ववेयध्य पक्षे सामान्येन व्याप्रिग्रहणं विशेष सत्त्वस्य हेतुत्वमिति चेन्न निर्विशेषस्य सामान्यस्य प्रतीत्यभावात विशेषपरिनिष्ठयोश्च चणिकत्वसत्त्वसा- मान्ययोः प्रतीयमानयोर्नीलादिगतं क्षणिकत्वं प्रतीतमिति सूक्तं सत्त्ववे- यर्थमिति । घाधकादक्षणिकत्वव्यावृत्त्यसत्त्वघ्यावृत्त्यायाप्नियहणम् सत्त्वातु यस्त्वात्मकक्षणिकन्वप्रतीतिरिति चेन्न व्याययं(भेदेन कल्पितभेदयोा. त्योस्तादात्म्यभावात तादात्म्यं चानुमानाङ्गमुक्तम् वस्त्वात्मनोः क्षणिकत्व- सत्त्वयोस्तादात्म्यात् तदात्मकत्वेनाध्यमितयोरपि व्यावृत्त्योस्तादात्यमिति 'चेन्न वस्तुनास्तादात्म्यस्यान्यतोऽप्रसिद्धेः प्रसिद्धो या बाधकस्यापि वेयर्थ्यम् न चव्यावृत्त्योः प्रतिबन्धनिश्चये वस्तुसिद्धिरस्ति वस्त्ववस्तुना दादसम्बन्धाच्च । यदप्युक्तं धर्मोत्तरेण । घटे धाथकेन व्याप्तिं प्रसाध्य शब्दे सत्त्वात् क्षणिकत्यप्र- साधनमित्युभयोरपि सार्थकत्वं विषयभेदादिति । तचापीदमुतरम् ! घट इय शब्दपि वाधकस्य प्रवृत्यविरोधात प्रमाणान्तरानुसरणमफलमिति । न चाक्ष- णिकस्याक्रियानुपपत्तिः सहकारिसाहित्ये हि सति कार्यकरणस्वभावो हि भावो नानपेक्षकारकस्वरूपः तस्य यथान्वयव्यतिरेकावगतसामाः सह. कारिणः सन्निपतन्ति तथा कार्योत्पतिरित्युपपद्यते स्थिरस्यापि क्रमेण करणम् अनेककारणाधीनस्य कार्यस्यकस्मादत्पत्त्यभावात् । न च सहकारिसापेक्षित्वे सति तत्कृतादेवातियात कार्यात्यत्तभावो न कारक इति युक्तम् । भावस्व- (१) प्याकृत्य-पा. २ पुः। ष्णायाभेदेन-पा. ४ पुः।

·99 द्रव्यग्रन्ये आत्मनिरूपणम् । रूपानुगमेन कार्योत्पाददर्शनात अकारकत्वे हि यवबीजस्य वित्युदक- सन्निधौ शालिबीजाद्यङ्कुरोपि स्यात् नियमकारणाभावात् नापि सहकारिणी भावस्य स्वरूपातिशयमादधति किन्तु सहकारिण एव ते । अतिशय: पुन- रतस्य सहकारिसाहित्यम् अनतिशयोपि तदभाव एव तस्मिन् सति ततः कार्यस्य भावादसत्यभावात् जनकाजनकक्षणभेदाभ्युपगमः सर्वदावस्थान- याहिप्रत्यक्षबाधितः सुसदृशक्षणानामव्यवधानोत्पादेनान्तरायहणोदवस्थानभ्र- मोयमिति चेत् स्थिते क्षणिकत्वे प्रत्यक्षस्य भ्रान्तता तद्धान्तत्वे च क्षणिकत्व- सिद्धिरित्यन्योन्यापेक्षता । न च ()यद्यस्योत्पत्तिकारण विनाशकारणं चान्व. यव्यतिरेकाभ्यामवगतं तयोरभावे तस्योत्पत्तिविनाशकल्पना युक्ता() निर्हेतु- को बिनाशो बीजमपि बीजस्य कारणमिति चासिद्धम् । अङ्कुरजनक बीज बीजकृतं न भवति बीजत्वाच्छालिस्तम्भमूर्धस्थितबीजवत निर्भागं घस्तु तस्य कारकत्वमकारकत्वं चेत्यशायनुपपन्नाविति यत्किञ्चिदेतत् । यथा वहेर्दाह प्रति कारकत्वमकारकत्वं च स्नानं प्रति न च ताभ्यामस्य स्वरूपभेदः तयेकस्यैव भावस्य सहकारिभावात् कारकत्वमकारकत्वं च तदभावात् कथ- मन्यस्य सन्निधावन्यस्य कारकत्वं कारकत्वेपि कथं कस्यचिदेव न तु सर्व- स्येति चेत् अच वस्तुस्वभावा: पर्यनयोक्तव्याः । वयं तु यच येषामन्ययव्य- तिरकाभ्यां सामर्थ्यमघगच्छामः तच तेषामेव सामग्रीभावमभ्युपगच्छन्तो नोपालम्भमहामः । त्वत्यवेपि वित्युदकबीजानामेषाङ्करोत्पत्ती सहकारिता नापरेपाम् तथापि वस्तुस्वभावादपरः को हेतुः प्रत्येकमेव बीजादयः समाः न परस्परसहकारिण इति चेत् किमर्थं तर्हि कृपोबलः परिकर्मिताया() भूमी बीजमावपति उदकं चासिञ्चति परस्पराधिपत्येन तेभ्यः प्रत्येक मड्डुरजननयोग्यक्षणजननायेति चेत् यद्यङ्कुरजननयोग्यक्षणोपजननाय बीजं स्वहेतुभ्यः समर्थमुपजातं किमनिसलिलाभ्याम् अथासमर्थ तथापि तयोरकिञ्चित्करः सन्निधिः स्वभावस्यापरित्यागात् तित्युदकाभ्यां बीजस्य स्वसन्तानवर्तिन्यसमर्थक्षणान्तरारम्भणशक्तिनिरुवाते इति चेत् अस्तु तस्मा- दसमर्थक्षणानुत्पत्तिः समर्थक्षणोत्पतिस्तु दुर्लभा कारणाभावात् । न च (8) तादित्यधिक ४ पु. । (२) न च मुक्तति सम्बन्धः । (३) परिकर्शिताया-पा. २ पुः ।

·DE सटीकप्रशस्तपादभाष्ये स्यभावभूतायाः शक्तरम्ति निरोधा भावस्यापि निरोधप्रसङ्गात् सहेतुकश्च(१) विनाश: प्राप्नोति विशिष्टक्षणोत्पादनशत्याधानं च वीजस्याशक्यं क्षणि- कत्वात् स्वभावाव्यतिरिक्तगत्युत्पादने चोत्पन्नात्पादनप्रसङ्गात् तस्माद समर्थस्योत्पादयतो न काचित क्रिया समर्थस्योत्यादानन्तरमेव करणमिति द्वयी गतिः न त्वान्तरसाहित्ये सति करणं तस्यानुपयोगात् । अथ मतम् एकस्मात् कार्यानुत्पतेर्वहुभ्यश्च तदुत्पतिदर्शनात सहितानामेव साम- ध्यमिति किमित्येवंवदभ्योऽस्मभ्यं भ्राम्यति भवान् तदेवमणिकस्यार्थ- मियोपपतरनेकान्तिको हेतुः । यदप्युक्तं कृतकानामवश्यम्भावी विनाश: तेनापि शक्यं क्षणिकत्वमनुमातुम्() तथाहि यद्येयां ध्रुवभावि तच तेषां कार- णान्तरापेक्षा नास्ति यथा शरकृपाणादीनां लोहमयत्वे ध्रुवभावी() च कृतकानां विनाश इत्यनुमानं विनाशस्य हेत्वन्तरायत्तता प्रतिक्षिपति ये हेत्यन्तर- सापेक्षा न ते ध्रुवभाविनः यथा वाससि रागादयः । तथा यदि भाषा अपि स्वहेतुभ्यो विनाशं प्रति हेत्वन्तरमपेक्षन्ते तदा हेत्वन्तरस्य प्रतिबन्धवैक- ल्ययोरपि सम्भवे कश्चित्कृतकोपि न विनश्येत् स्वहेतुनश्च घिनश्वर- स्वभावा जायमाना उत्पत्यनन्तरमेय विनश्यन्तीति सिद्ध क्षणिक्रत्वम् । अपि च भावस्याविनश्वरस्वभावत्वे विनाशोऽशक्यकरणो पहेरिव शीतिमा विनश्वरस्वभावत्वे घा नाथा() हेतुभिः न च भावादभिन्नस्य विनाशस्य हेत्वन्तरजन्यता कारणभेदस्य भेदहेतुत्वात् । मिन्नस्य हेत्वन्तरादुत्पादे च भावस्यापलब्ध्यादिप्रसङ्गः अन्योत्पादादन्यस्वरूपाच्युतेरभावान् घटी नष्ट इति च भावकर्तृको व्यपदेशो न स्यात किन्त्वभावी जात इति व्यपदि- श्येस तथा च सति घटः किमभूदिति वाताप्रश्ने तस्य निवृत्तो प्रस्तुतायाम- प्रस्तुतमेव कथं स्यात् तस्माद्धावस्वभाव एव विनाश इति । अवाच्यते । उत्पन्नो भावः क्रिमेकक्षणावस्थायी किं वा क्षयान्तरेप्यवतिष्ठते क्षयान्तरायस्थितिपणे तावत्वणिकत्वव्याहतिरनेककालावस्थानात् एकक्षणावस्थायित्व(प) तु षया. न्तरे स्थित्यभाव इति न भाषाभाषयारेकत्वं कालभेदात् । अथ मतं न बमो (५) ससुभच-पा. १ पुः। (२) शिकत्वानुमानम-पा १ पु.1 () भुयभाये च-पा. २ पुः। (४) स्वभावत्वेन भाषा-पा. २१४ पु.। (५) एशक्षणस्यायिलेल्या. २१४ पु.।

·98 द्रव्यग्रन्थ आत्मनिरूपणम् । भावः स्वस्येवाभावः किन्तु द्वितीयक्षण: पूर्वक्षणस्याभाव इति । तदप्यसारम् । पूर्वापरचणयोर्व्यक्तिभेदेपि स्वरूपविरोधस्याभावात् यथा घटो भिन्नमन्त- तिवर्तिना घटान्तरेण सह तिष्ठति एघमेकसन्ततिवर्तिनापि सह तिठेत द्वितीयक्षणयाहिप्रमाणान्तरस्य तत्स्वरूपविधेश्चरितार्थस्य प्रथमवणनिषेधे प्रमाणत्वाभावात् । अभावस्तु भावप्रतिषेधात्मैव घटो नास्तीतिप्रतीत्युदयात् सतस्सस्योत्पत्तिभावस्य निवृत्तिः तस्यावस्थानं भावस्यानवस्थितिः तस्योप- लम्भी भावस्यानुपलम्भ इति युक्तम् परस्परविरोधात् । एवं च सति न भावस्य क्षणिकत्वं पश्चादाविनस्सदभावस्य हेत्वन्तरसापेक्षस्य भावानन्तर्यनियमा- भावात् । तथा च दृश्यते घटस्योत्पन्नस्य चिरणेव विनाशो मुद्गराभिघातात भायात्मको घटविनाशो मुद्गराभिघातात तु कपालसन्तानोत्पादः स्यादित्य- सङ्गतम् । सन्तानप्रतिवद्धायाः सदृशारम्भणशक्तरप्रतिघाते विलक्षणसन्तानो- त्पत्यसम्भवात् मुद्गराभिघातेन तस्याः प्रतिहतो च भावप्रतिघाते कः प्रद्वेषः न च कारणकार्यत्वे भावघदभावस्यापि वस्तुत्वप्रसक्तिस्तस्य वस्तुप्रतिषेध- स्वभावस्य प्रत्यक्षादिसिद्धत्वात् । ईदृशं चास्य स्वरूपं यदयं कृतकोपि भावपन्न विनश्यति नष्टस्यानुपलम्भात प्रमाणाधिगतस्य वस्तुस्वभायस्य पर- साधाण निराकरणत्वे जगद्वैचियस्यापि निराकरणम् अन्योत्पादे कथमन्यस्य स्वरूपप्रच्युतिरित्यपर्यनुयोज्यम् वस्तुस्वाभाव्याट् घटा विनिष्ठ) इति च व्यपदेशः तदवयवक्रियादिन्यायेनाभावोत्पत्त्येव । अत एवायं तस्येवाभावो न सर्वस्य न चास्य समवायिकारण किञ्चित् तदभावानासमवायिकारणम् क कार्यमनाधारं दृष्टम् इदमेव दृश्यते तावत् न ह्ययं घटे समवैति तस्याभावात् नापि भूतले ऽन्यधर्मत्वात् कथं तहिं नियतदेशः प्रतीयते प्रतियोगिनिय- मात् अयमस्य स्वभावो यत्संयुक्तप्रतिषेधे सयुक्तवत्प्रतिभाति समवेतप्रतिषेधे समवेतवत् प्रतिभाति विशेषणमपीत्यमेव न पुनरस्य संयोगसमवाया तयो- भावधर्मत्वात् । तदेवं सिद्धोऽभावो भावविरोधी नास्ति बुद्धिवेद्यार्थः यत्कृ- तो दहनतुहिनयोरपि विरोध: दहनाभावस्तुहिने तुहिनाभावश्च दहने इत्यनयोर्विरोधो न स्वरूपेण विधेर्विध्यन्तरविरोधाभावात् । यच्च धुरभा- (१) नष्ट-पा. २ पु।

·Co सटीकप्रशस्तपादभाष्ये वित्वादभावस्य हेत्वन्तरानपेवेत्युक्तम् तदपि सवितुरुदयास्तमयाभ्यामने कान्तिकं तयोरनपेक्षत्वे हि कालभेदो न स्यात् । एकसामयीप्रतिबन्धेपि स एव दोषः । नियतो हि वाससि रागहेतुर्नियतकालश्च तस्य तत्काला- सन्निधिमारेण रागस्यानुत्पादः सिवाति अनन्तास्तु विनाशहेतवो नियत- कालाश्च तेषां सर्वदा सर्वेषां प्रतिबन्धस्याणक्यत्वात् कश्चिदेको नियतत्येव । कालान्तरे च निपतितः क्षणेनेव भावं विनाशयतीत्युपपद्यते कृतकत्वेपि ध्रुवो विनाशः सर्व चेतत्क्षणभङ्गसाधनं कालात्ययापदिष्टम् प्रत्यभिज्ञापत्य- क्षेण प्रतीतस्य पुन: प्रतीतेः । नन्वेष प्रत्ययो न भावस्य पूर्वापरकाला. घस्थानं शक्नोति प्रतिपादयितुं न ह्येतदेकं विज्ञानं कारणाभावात् इन्द्रिय सन्निहितविपयं न पूर्वकालत्वमवगाहते संस्कारोपि पूर्वानुभवजन्मा तद्विपये नियता नापरकालतां परिस्पृथति न च ताभ्यामन्यदुभयविषयं किञ्चिदेक- मस्ति यदेतद्विज्ञानं प्रसुवीत । इतापि नेतदेकं विज्ञानं स्वभावभेदात् इदमिति हि प्रत्यक्षता तदिति हि परोवत्वं प्रत्यक्षतापरोक्षत्ये च परस्परविरोधिनी नेके युज्यते तस्मादहणस्मरणात्मके वे इमे संवित्ती भिन्नविषये । अब अमः प्रतीयते तायदेतस्माद्विचानात् पूर्वीपरकालावच्छिन्नमेकं वस्तुतत्त्वम् तदप्यस्य विषयो न भवतीति संविद्विरुद्धम् । ग्रहणस्मरये च नेकं विषयमालम्बेते तस्मादेकमेवेदं विज्ञानमितिप्रतीसिसामाटुभयविषयमास्येयम् प्रतीयमान- कार्योत्पत्तये धाप्रतीयमानमपि कारणं कल्पयन्ति घिद्वांसो न तु कारणा- प्रतीत्या विपदमपि कार्यमपहुश्ते जगद्वेषियस्याप्यपहूयप्रसङ्गात् । तेन यद्यपि प्रत्येकमिन्द्रियसंस्कारावसमर्थो तयापि संहताभ्यामिदमेकं कार्य प्रत्य- भिवास्यभावं प्रभावयिष्यते भविप्यति चेतदुभयकारणसामाभयविषयम् प्राप्स्यति च प्रत्यक्षतां विषयेन्द्रियसामानुविधानात् । न च योकेकमसमय तर मिलितानामपि तेपामसामयं प्रत्येकमकुर्वतामपि क्षित्युदफबीजानामन्यो- न्यमन्निधिभाजामडरादिजननोपलव्धेः। यत्र विलक्षणा सामयी तब कार्यमपि विलक्षणमेव स्यादिति सुप्रतीतम् तेनास्य सन्निहितासन्निहितविषयतालक्षणे प्रत्यक्षतापरोक्षते न विरोरयते । अत ग्य धेन्द्रियनिकामावपि पूर्वकाल- प्रत्यक्षतेय इन्द्रियनज्ञानविषयत्वाप्त तन्माशनुबन्धित्याच प्रत्यवतायाः अम- ·व्यग्रन्थे प्रात्मनिरूपणम् निहितमपि परिच्छिन्ददिन्द्रियं पूर्वकालतामेव परिच्छिनति न भविष्यत्का. लतां तब संस्कारस्य सहकारिणोऽभावात् । न चेकस्योभनयकालतायां कदा- चिदनुपपत्तिः येनास्योभयकालतां संकलयतः कल्पनात्वम् । दृष्टो होकस्या- नेकेन विशेषणेन(१) सम्बन्धो यथा चैत्रस्य छत्चपुस्तकाभ्याम् युगपच्छन्नपुस्त- कसम्बन्धे क्रमेण कालद्वयसम्बन्धे च न कश्चिद्विशेष एकस्योभयविशेष- गावच्छेदप्रतातरुभयपाविशेषात् । तदेवं देशकालावस्थाभेदानुगतमेकं वस्तु. तत्वमध्यषसन्ती प्रत्यभिज्ञा भावानां प्रतिक्षणमुत्पादविनाश तिरयतीति । भ्रान्तेयं प्रतीतिरिति चेन्न घाधकाभावात् । क्षणभङ्गसाधनमतस्या बाधकमिति चेत् प्रत्यक्षबाधे सत्यबाधितविषयत्वादनुमानोदयः उदिते च तस्मिन् प्रत्यक्षबाधेत्यन्योन्याश्रयत्वम्। । प्रत्यक्षेतु नायं विधिस्तस्यानपेक्षत्वात् ज्वाला- दिपु सामान्यविषयं प्रत्यतं विशेषविषयं चानुमानमित्यविरोधान्न प्रत्यक्षेणा- नुमानोत्पत्तिनिषेध इत्यलम् । योप्यतिनोठिम्ना प्रत्यक्षसिद्ध क्षणभङ्गमाह तस्यानुभवाभाव एवोतरम् । नीलमेतदिति प्रतिपत्तिर्न क्षणिकमेतदिति नील- स्वाव्यतिरेकिणी क्षणिकता तस्याः पृथगक्रियाया प्रभावात् अतो नीलत्वे गृह्यमाणे क्षणिकन्वमपि गृह्यते सुसदृशक्षणभेदायहणात् तथा नाध्यवसीयते इति चेत् अहोपरः प्रचाप्रकर्षो यदयमनुभवमपि व्याख्याय कथयति यन्ना(). ध्यवसितं सद्गृहीतमिति मृगतृष्णिकेयम् प्रत्यक्षयलोत्पन्नादध्यवसायादन्यस्य प्रत्यक्षदृष्टत्वव्यवस्थानिबन्धनस्यानभ्युपगमात् । यस्मिन्नध्यवसीयमाने यनिय- मेन नाध्यवसीयते नीलपीतयोरिव तयास्तादात्म्याभिधानमपि प्रलापः । क्षणिक प्रत्यक्ष ज्ञानस्यसमानकालवर्तिनीमर्थस्य सतां परिच्छिन्दत तत्कालासम्बद्धता व्यवच्छिन्दत तत्कालभाषाव्यभिचारिणः(३) कालान्तरसम्बन्धमपि(४) व्यय- छिन्दत् तदेकक्षणावस्थायित्वं क्षणिकत्वं गृहातीति चेत् काशकुशावलम्बनर्मि- दम् । स्वात्मानमेव न गृह्णाति विज्ञानं कुतः स्यसमानकालतामर्थस्य गृह्णाति गृ. सातु या तथापि पूर्वमयं नासीत् पश्चाच्च न भविष्यतीत्यष प्रत्यक्षमजागरूकं पू- चीपरकालतायहणात । वर्तमानकालपरिच्छेदे चासत्कालव्यवच्छेदो युक्तो भावा- भावयोर्विरोधान्न तु कालान्तरसम्बन्धव्यवच्छेदो मणिसूचवदेकस्यानेकसम्ब- (१) विशेषेण-पा. १ पुः। (२) यत्राध्यसिस-पति केनपिच्छोधितं ४ पु. । (४) सम्यरमपि-पा. २ पुः। (३) यभिचार:-पा.३ पु.।

·-- सटीकप्रशस्तपादभाष्ये न्धत्वाविरोधात् । प्रपचितश्चायमोऽस्माभिस्तत्त्वप्रयोधे तत्त्वसंघादिन्यां चेति नाच प्रतन्यते । किञ्च सर्वभावक्षणिकत्वाभ्युपगमे कस्य संसारः ज्ञानसन्ता- नस्येति चेन्न सन्तानिव्यतिरिक्तस्य सन्तानस्याभावात् । अथ मतं नैकस्या- नेकशरीरादियोगः संसारः किं तर्हि ज्ञानसन्तानाविच्छेदः स च नाणकत्येषि नानुपपन्नः । तदप्यसारम् ()। गर्भादिज्ञानस्य प्रागभवीयज्ञानकृतत्वे प्रमाणा- भावात् नहि समानजातीयादेवार्थस्योत्पत्तिर्विजातीयादप्यग्नेबूंमस्योत्पतिस- म्भवात् । अथ मतं यस्यान्यव्यतिरेकारतिशयं च यदनुविधत्ते ततस्य समानजातीयमुपादानं चेति स्थितिः ज्ञानं च बोधात्मकत्वमतिशयं बिभर्ति तच पृथिव्यादिभूतेषु नास्ति तस्माद्यस्यायमतिशयप्तदस्य समानजातीय- मुपादानकारणमिति स्थिते गर्भज्ञानं ज्ञानान्तरपूर्वकं सियति कारणव्य- भिचारे कार्यस्याक्रस्मिझत्वप्रसङ्गादिति । तदप्यसारम् । अदहनस्वभावभ्यो दासनिर्मथनादिभ्यो वहेर्दाहातिशयोत्पतिवदवोधात्मकेभ्योयि चक्षुरादिभ्यो बोधात्मकत्वातिशयोत्यतिसम्भवे वोधात्मककारणकल्पनानप्रकाशात अतो न प्राक्तनजन्मसिद्धिर्भविष्यति । जन्मान्तरमियपि न सिहाति मरणे शरीरान्त्यज्ञानेन चानान्तरं प्रतिसन्धातव्यमित्यर प्रमाणाभावात् यात्रा- विकलकारणावस्थं तज्जनयत्येव यथा अविकलजननावस्थं बीजमकरं प्रति अविकलजननावस्थं चान्त्यज्ञानमिति प्रमाणमस्तीति चेत् न ज्वालादीनाम. न्त्यक्षणेन व्यभिचारात् । स्नेहवर्तिदयादीनामन्त्यज्वालातणस्य कारणावस्था. कल्यादविकलत्वं नास्तीति चेत् अन्त्यज्ञानस्यापि मरणपीडया पीडितस्या- विकलकारणावस्थत्वमसिद्धमिति सुव्याहृतं क्षणिकत्वे परलोकाभाव इत्यु. यरम्यते । आत्मसिहा प्रमाणान्तरमप्याह । शरीरसमयायिनीभ्यामिति । प्रवृ. तिनिवृतिभ्यां प्रयत्नवान् वियहस्य शरीरस्याधिष्ठातानुमीयते । लतादि प्रवृतिध्यवच्छेदाय गरीरसमवायिनीभ्यामित्युक्तम् । स्रोतःपतितमृतशरीर- प्रवृत्तिनिप्रतिव्यवच्छेदार्थ च हिताहितप्राप्तिपरिहारयोग्याभ्यामिति । हितं सुखमहितं दुःखं तयोः प्राप्तिपरिहारो हितस्य प्राप्पिरहितस्य परिहार: तत्र (२) तदत्यमारम-पा. १ पु.। (२) सन्ध्यातव्य-पा.४ पु.॥ - ·द्रव्यग्रन्थ आत्मनिरूपणम् । योग्याभ्यां समर्थाभ्यामिति बुद्धिपूर्वकचेष्टापरियहः । रथकर्मणा सारथिय- दिति दृष्टान्तकथनम् । साधनोपादानपरिवर्जनद्वारेण हिताहितप्राप्तिपरि- हारसमा चेटा प्रयत्नपूर्विका विशिष्टक्रियात्वात् रथक्रियावत् । शरीरं वा प्रयत्नवदधिष्ठितं विशिष्टक्रियात्वा()द्रथवत् । प्राणादिभिश्चेति । प्राणादिभिश्च प्रयत्नवानधिष्ठातानुमीयते इत्यनुपञ्जनीयम् । प्राणादिभिरित्यनेन प्राणापा- ननिमेपोम्मेषजीयनमनोगतीन्द्रियविकाराः मुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चात्मनो लिङ्गानीति सूचोक्तसमस्तलिङ्गपरियहः । कमिति प्रश्नपूर्वकं प्राणापानयो- लिङ्गत्वं दर्शयति । शरीरपरिगृहीत इति । वायुस्तिर्यग्गमनस्वभावः शरीर- परिगृहीते वायो प्राणापानास्ये विकृतं स्वभावविपरीतं कमोर्ध्वगमनमधोग- मनं च दृश्यते । तस्मात् प्रयत्नवान् वियहस्याधिष्ठातानुमीयते यस्तथा वायु प्रेरयति अन्यथास्य विकृतवाय्वसम्भवात् । भस्वाध्यापयितेव दृष्टान्तः । शरीर प्रयत्नवदधिष्ठितमिच्छापूर्वकविकृतवाय्वाप्रयत्वात् भस्वावत् शरीरपरिगृहीत इत्यनेनेच्छापूर्वकत्वं दर्शितम् । तेन हि द्विषायुकादिभिननिकान्तिकम् । निमे- पोन्मेषकर्मणा नियतेन दास्यन्त्रप्रयोक्तेवेति । अक्षिपक्षयोः संयोगनिमितं कर्म निमेषः विभागार्थ कर्मोन्मेपः तेन कर्मणा दास्यन्त्रप्रयोक्तव वियहस्य प्रयत्नवा- नधिष्ठातानुमीयते । वायुवशेनापि दास्यन्त्रस्य निमेपोन्मेपो स्यातां तन्निवृत्त्यर्थ नियतेनेति । अनेनेच्छाधीनत्वं कथयति । शरीरं प्रयत्नवदधिष्ठितमिच्छाधीन- निमेपोन्मेपवदवयवयोगित्वाद् दास्यन्त्रवत् । जीवनलिङ्गकमनुमानं कथयति। देहस्येति । वृद्धिः प्रसिदेव । क्षतस्य भग्नस्य च सरोहणं पुनः सङ्कटनं तयानिमितत्वाद्गृहपतिरिव प्रयवधानधिष्ठातानुमीयते । शरीरस्य वृद्धिपतसंरो- हणं प्रयनवता कृतं वृद्धिक्षतभग्नसरोहणत्वात् गृहवृद्धिवतभग्नसंरोहणवत् वृतादिगतेन वृद्धगदिना व्यभिचार इति चेन्न तस्यापोखरकृतत्वात् । न तु वृक्षादयः सात्मका बुद्धगद्युत्पादनसमर्थस्य विशिष्टात्मसम्बन्धस्याभा- वात् (।)। मनोगतिलिङ्गकमनुमानमुपन्यस्यति । अभिमतेत्यादिना। अभिमतो विषयो जिक्षितीर्थः तस्य यदाहकं करणं चक्षुरादि तेन योगी मनःसम्बन्ध- स्तस्य निमितेन मन:कर्मणा। गृहे कोणेषु कोष्ठप भमा रोपितं पलकं प्रतिहः (३) एण्या इति साधुः। - (१) क्रिपत्यादिति-साधुः। (३) किरणावल्यादिविरुदत्यानित्यम् ।

·४ मटीकप्रशस्तपादभाष्य स्तस्थितम्य पेलकस्य(१) प्रेरको दारक व प्रयत्रयान्मनःप्रेरकोऽनुमीयते । प्रय- वयता प्रेय मन: अभिमतविषयसम्बन्धनिमितक्रियाययत्याहारकहस्तगत- लक्रयत् घाय्यादिप्रेरितस्यानभिमतेनापि सम्बन्धो भवति()। नयनविषयेति । नयनविषयस्य रूपस्यालोचनादहणानन्तरं रसस्यानुस्मरण रमेण रसनेन्दि- यान्तरविकारो दृश्यते तस्मादुभयोर्गवाक्षयारन्तःप्रेक्षक इय द्वाभ्यामिन्द्रि- याभ्यां रूपरसयादेश कश्चिदेकोनमीयते । किमुक्तं स्यात् कम्यचिदिष्ट- फलस्य रूपं दृष्ट्वा तत्सहधरितस्य पूर्वानुभूतस्य रसस्य स्मरणात तघेच्छा भवति सतापि प्रयवः श्रात्ममन:संयोगापेक्षा रसनेन्द्रियविमियां करोति सादन्तोदकसंप्रयानुमिता रसनेन्द्रियविक्रिया इन्द्रियचेतन्ये न स्यात् प्रत्येक नियताभ्यां धरसनाभ्यां रूपरसयोः साहचर्यप्रतीतो रूपदर्शनेन रसस्म- त्यभावात् अस्ति चार्य विकारः तस्मादिन्द्रियव्यतिरिक्तः कोप्युभयदर्शी यो रूपं दृष्ट्वा रसस्य स्मरति । शरीरमेवोभयदर्शि भविष्यतीति चेन्न बाल- युद्धशरीरयोः परिमाणभेदेनान्यत्वे सिद्धे बाल्यावस्थानुभूतस्य वृद्धावस्था- यामस्मरणप्रसङ्गात् । न केवलं पूर्वोत्तर्हेतुभिः सुखदुःखेच्याद्वेषादिभिश्च गुणगुण्यनुमीयते । अहङ्कारणाहमितिप्रत्ययेनेकपाश्चत्यमेकाधिकरणत्वं सु- खादीनामहं सुखी अहं दुःखीन्यहङ्कारप्रत्ययविपयस्य मुखायवच्छेद्यस्य प्रतीतेः । अहंप्रत्ययश्च न शरीरालम्बनः परथरीरे ऽभावात् । स्यशरीरे एवायं भवतीति चेन्न अविशेषात् । शरीरालम्बनोऽप्रत्यय: स्वशरीरवत् परशरीर- मपि चेत् प्रत्यक्षं तर यथा स्थूलादिप्रत्यय: स्वशरीर परशरीरेपि भवति । एवमहमितिप्रत्ययोपि स्यात् स्वरूपस्योभयाविशेषात स्वसम्बन्धिता- कृते तु विशेये तत्कृत एवायं प्रत्ययो न शरीरालम्बनः तदालम्बनत्वे चान्तर्मुखतयापि न भवेत् अत एवायं नेन्द्रियालम्बनः इन्द्रियाणाम- सीन्द्रियत्वात् अस्य च लिङ्गशब्दानपेवस्य प्रत्यक्षप्रत्ययत्वात् तस्मात मुखादयोपि न शरीरेन्द्रियविषयाः । किञ्च योनुभविता तस्येव स्मरणम- भिलाषः सुखसाधनपरिग्रहः सुखोत्पत्तिः दुःखप्रद्वप इति सर्वशरीरिणा() प्रत्यात्मसंवेदनीयम् अनुभवस्मरणे च न गरीन्द्रियाणामित्युक्तम् ततोषि' सुखादयो न तद्विपयाः । युत्यन्तर चाह । प्रदेशवृतित्वादिति । (१) पेलको जतुगुनका। (३) सर्वशरीर- पापुः। (२) मन व्यभिचार।

·तावन्निरभिधेयः न च स्वरूपमभिधेयं युक्त स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । यथोक्तम् । नात्मानमभिधत्ते हि कश्चिच्छब्दः कदाचन(प)। तस्माद्योस्याभि- - द्रव्ययन्ये आत्मनिरूपणम् दृश्यते प्रदेशवृत्तित्वं सुखादीनां पादे मे सुषं शिरसि मे दुःखमितिप्रत्य- यात् । ततश्च गरीरेन्द्रियगुणत्याभाषस्तद्विशेषगुणानां व्याप्यवृत्तिव्यभि- चारात सुखादयः शरीरेन्द्रियविशेषगुणा न भवन्ति अव्याप्यवृत्तित्वात् । ये तु शरीरेन्द्रियविशेषगुणास्ते व्याप्यवृतयो दृष्टाः यथा रूपादयः न च तथा सुखादयो व्याप्यवृत्तयः तस्मान्न शरीरेन्द्रियगुणा इति व्यतिरेकी। कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नस्य नभादेशस्य() ओपेन्द्रियभावमापन्नस्य य: शब्दो गुणो भवति स तद्विवरव्यापीत्यव्यभिचारः । इतापि () न शरीरेन्द्रियगुणाः सुखादयो भवन्ति अयायव्यभावित्वात् व्यतिरेकेण रूपादय एव निदर्शनम् इन्द्रियगुणप्रतिषेधे तु नायं हेतु: प्रोपगुणेन शब्देनानेकान्तिकत्वात् । इतोपि न शरीरेन्द्रियगुणाः मुखादय। बाह्येन्द्रियाप्रत्यवत्वात् शरीरेन्द्रि- यगुणानां द्वयी गति: अप्रत्यक्षता गुरुत्वादीनां बाझेन्द्रियप्रत्यक्षता रूपा- दीनां विधान्तरं तु सुखादयस्तस्मान्न तद्गुणा इति शरीरेन्द्रियगुणत्वे प्रप्ति- पिढे परिशेषात् तेरात्मानुमीयते इति स्थितिः । ननु सुखं दुःखं चेमो विकाराविति नित्यस्यात्मनो न सम्भवतः भवतश्चेत सोपि चर्मवदनित्यः स्यान्न तयासत्यादविनाशाभ्यां तदन्यस्यात्मनः(३) स्वरूपप्रच्युतेरभावात नित्यस्य हि स्वरूपविनाशः स्वरूपान्तरोत्पादश्च विकारो नेष्यते गुण- नियनिर्गुणान्तरोत्पादश्चाविरुद्ध एव । अथास्य नित्यस्य सुखदुःखाभ्यां किं क्रियते । स्वविषयोऽनुभवः । सुखदुःखानुभवे सत्यस्यातिण्यानति. शयरहितस्य क उपकारः । अयमेव तस्योपकारोऽयमेव चातिशयो यस्मिन् सति सुखदुःखभोक्तृत्वात् । तथाहंशब्देनापीति । यथा सुखादिभिरात्मानुमीयते तथाहंशब्द()नाप्यनुमीयते अहंशब्दो लोके वेदे चाभियुक्तः प्रयुज्यमानो न धेयः स आत्मेति । नन्वयं पृथिव्यादीनामेव याचको भविष्यति तशह। पृथिव्यादिशब्दव्यतिरेकादिति । यो यस्यार्थस्य वाचकः स तच्छन्दैन समा- (२) यतापि- पा.पु.। (४) अहंस्खे नापि-प...। (१) नमःप्रदेशस्य-पा.२ पुः। (3) मन्यस्यात्मनः-पा.पु (५) कधश्वन-ण पु.।

·सटीकप्रशस्तपादभाप्ये नाधिकरणो दृष्टः यथा द्रव्य पृथिवीति । अहंशब्दस्य तु पृथिव्यादिवाचके: शब्दः सहव्यतिरेकः समानाधिकरणत्वाभावः अहं पृथिवी अहमुदकमिति प्रयोगाभावात् तम्मानायं पृथिव्यादिविषयः । ननु शरीरविषय एवायं दृश्यते स्यूलाहमिति । न । अहं जानाम्यहं स्मरामीति प्रयोगात् । शरीरस्य च ज्ञानस्मृत्यधिकरणत्वं निपिद्धं तस्मादात्मोपकारकत्वेन लक्षणया शरीर तस्य प्रयोगः यथाभृत्ये ऽहमेवायमिति व्यपदेशः । एवं व्यवस्थिते सत्यात्मनो गुणान् कथयति । तस्य च गुणा इत्यादिना । बुद्धगदीनामात्मनि सदावे सूत्रकारानुमति दर्शयति । आत्मलिङ्गाधिकारे बुद्धगादयः प्रयत्नान्ताः सिद्धा इति । आत्मलिङ्गाधिकार इति प्राणापानादिसूचं लक्ष्यति । धा- धावात्मान्तरगुणानामकारणत्ववचनादिति । धर्माधर्मावात्मान्तरगुणानाम- कारणत्वादिति वचनात् सिद्धी । दातरि वर्तमानो दानधर्मः प्रतियहीतरि(१) धर्म जनयतीति कस्यचिन्मतं निपेटुं सूचकृतोक्तं प्रात्मान्तरगुणानामात्मा- न्तरगुणेष्वकारणत्वादिति । अस्यायमर्थः । प्रात्मान्तरगुणानां सुखादी- मामात्मान्तरगुणेषु सुपादिपु कारणत्वाभावाद्धमाधर्मयोरन्यच वर्तमानयो- रन्यचारम्भकत्वमयुक्तमिति । एतेन धर्माधर्मयारात्मगुणत्वं कथितम् अ. न्यथा तयोः मुखादिसाधर्म्यकथनेनारम्भकत्वसमर्थनं न स्यात् । संस्कारः स्मृत्युत्पताधिति । आत्ममनसोः संयोगात संस्कारान्त स्मृतिसूर्च लक्षयति । पूर्वानुभूतोर्यः स्मर्यते न तानुभव: कारणं चिरविनतृत्वात् नाप्यनुभवा. भावः कारणम् अभावस्य निरतिशयत्वेन पटुमन्दादिभेदानुपपत्तेरभ्यास- वेयर्थ्याच्च तस्मादनुभवेनात्मनि कश्चिदतिशयः कुतो यतः स्मरणं स्यादिति संस्कारकल्पना । ये तु विनष्टमप्यनुभवमेय() स्मृतेः कारणमाहुः तेषां विनष्टमेव ज्योतिणमादिकं स्वर्गादिफलस्य साधनं भविष्यतीति अदृष्टस्या- प्युच्छेदः स्यात् । व्यवस्थायचनात् सत्येति । नानात्मानो व्यवस्थात इति सूणात्मनानात्वप्रतिपादनाद्वहुत्वसंख्या सिद्धत्यर्थः । अथ केयं व्यवस्था ना- नाभेदभाविनां ज्ञानसुखादीनामप्रतिसन्धानम् ऐकात्म्ये हि यथा वाल्यावस्था- यामनुभतं वृद्धावस्थायामनुसन्धीयते मम मुखमासीन्मम दुःखमासीदिति । (१) प्रतिपदोसरि- पायुः। (२) विशिष्टमयानुभवमेव-पा.पु.।

·च्यम् । तथा सति चानुपपन्ना व्यवस्थेति सक्तं नानात्माना व्यवस्थात इति । ८७ द्रव्ययन्ये आत्मनिरूपणम् । एवं देहान्तरानुभूतमप्यनुसन्धीयेत अनुभवितुरेकत्वात् । न चैवमस्ति अत: प्रतिशरीरं नानात्मानः यथा सर्वस्याकाशस्य श्रोत्रत्वे कर्णशष्कुल्याद्युपा- धिभेदाच्छब्दोपलब्धिव्यवस्था तथात्मकत्वेपि । देहभेदादनुभवादिव्यवस्थेति चेत विषमायमुपन्यासः प्रतिपुरुषं व्यवस्थिताभ्यां धर्माधर्माभ्यामुपगृहीतानां शब्दोपलब्धिहेतूनां कर्यशष्कुलीनां व्ययस्थानाद्युक्ता तदधिष्ठाननियमेन शब्द- ग्रहणव्यवस्था। एकात्म्ये तु धर्माधर्मयोरव्यवस्थानाच्छरीरव्यवस्थाभावे कि- कृता सुखदुःखात्पत्तिव्यवस्था मनःसम्बन्धस्यापि साधारणत्वात् । यस्य तु नानात्मानः तस्य सर्वपामात्मनां सर्वगतत्वेन सर्वशरीरसम्बन्धेपि न साधारणो भागः यस्य कर्मणा यच्छरीरमारब्धं तस्यैव तदुपभोगायतनं न सर्वस्य कर्मापि यस्य शरीरेण कृतं तस्येव तद्भवति नापरस्य । एवं शरीरान्त. रनियमः कान्तरनियमादित्यनादिः । अथ मतम् । एकत्वपि परमात्मना जीवात्मनां परस्परभेदायवस्थेति । तदसत् । परमात्मनो भेदे ऽद्वतसिद्धान्त. पतिः । अनेन जीवनात्मना(१)नुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति जीव- परमात्मनोस्तादात्म्यश्रुतिविरोधाच्च । अविद्याकृतो जीवपरमात्मनार्भेद इति चेत् कस्ययमविद्या किं ब्रह्मणः किमुत जीवानाम् । न तावद ब्रह्मणास्त्य. विद्यायोगः शुद्धयुद्धस्वभावत्वात् । जीवाश्रयाऽविद्येति चान्योन्याश्रयदोपपरा- हतम् । अविद्याकृतो जीयभेदो जीवाश्रयाऽविद्येति । बीजाकुरवदनादिरविद्या. जीवनभेद इति चेत् बीजाकुरव्यक्तिभेदवदविद्याजीवयोः पारमार्थिकत्वाभावा- दनुपपन्नं व्यक्तिभेदेन च बीजाङ्करयारन्योन्यकारणता जीवस्तु सर्वासु भवको- टिप्वेक () एव मानुषपशुपक्ष्यादियोनिप्रत्ययजातस्य शिशोर्जातिसाम्यादाहा. रविशेषाभिलाण तासु तामु जातियु जन्मान्तरकृतस्य तत्तदाहारविशेष. स्यानुमानपरम्परया तस्यानादिशरीरयोगप्रतीतेः तधाविद्याकृतो जीवभेदो जीवभेदाच्चाविद्येत्यसङ्गतिः । ब्रह्मवज्जीवस्याप्यनादिनिधनत्वेन ब्रह्मप्रतिवि- म्बता तस्मात् तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति श्रुतिप्नामाण्यादनादिनिधनं ब्रह्मतत्त्वमेवेदं सर्वदेहेषु प्रतिभासते इति न घा- (२) भायकोटिश्येक दति क्वचित् । (१) जीयेना-या. २१४ पुः ।

·CC सटीकप्रशस्तपादभाध्ये अभेदश्रुतयस्तु गोगाची इति दिक् । न च नानात्मपक्षे सर्वेषां क्रमेण मुक्ता- धन्ते संमारोच्छेदः अपरिमितानामन्त्यन्यूनातिरिक्तत्यायोगात् । यथा वा- तिककारमिश्राः । अत एव च विद्वत्सु मुच्यमानेषु सन्ततम् । ब्रह्माण्डलाके जीवानामनन्तत्वादशून्यता ॥ अन्त्यन्यूनातिरिक्तत्वे युज्यते परिमाणवत । घस्तुन्यपरिमेये तु नूनं तेपामसम्भवः ॥ इति पृथलमप्यत एच । नानात्मानो व्यवस्थात इति वचनादेव()पृथक सिद्धम् । संख्यानुविधायित्वात् पृथक्वस्यत्यभिप्रायः । तथा चात्मेति पचनास परममहत्परिमाणमिति। विभवान्महानाकाशस्तथा चात्मेतिसूचकारवचनादा- काशवदात्मनोपि विभुत्वात परममहत्परिमाणं सिद्धमित्यर्थः । विभुत्वं चा. स्मनो बहेरुय ज्वलनाद्वायोस्तिर्यक्पयनादवगतम् । ते ह्यदृष्टकारिते । न च तदानयेणासम्बटुमदृष्टं तयोः कारणं भवितुमर्हति अतिप्रसङ्गात् । न चात्मस. मवेतस्यादृष्टस्य साक्षाद् दव्यान्तरसम्बन्धो घटते इति स्वामयसम्बन्धद्वारण तस्य सम्बन्ध इत्यायातम् । ततः समस्तमूर्तद्रव्यसम्बन्धलक्षणमात्मने। विभुत्वं सिवाति । स्वभावत एव बहुरुप्रज्वलनं नादृष्यादिति चेत् कार्य स्वभावो नाम यदि पहित्वम् उत दाहकत्वं रूपविशेयो वा समाय:पिण्डे बहे- रपि स्यात् । अथेन्धनविशेषप्रभवत्वं स्वभाव इति अनिन्धनप्रभवस्य विद्युदा- दिप्रभवस्य चा_ज्वलनं न स्यात् । अथातीन्द्रियः कोपि स्वभावः कामुचिड्य- क्तिष्वस्ति यासामूर्ध्वञ्चलनं दृश्यते इति पुरुषगुणे कः प्रद्वेषः । यस्य कर्मणा गुरुत्वद्वत्ववेगा न कारणं तस्यात्मविशेषगुणादुत्यादः यथा पाणिकर्मणः पुरुषप्रयवात ऊर्ध्वञ्चलनतिर्यपवनादीनां कर्मणां गुरुत्वादयो न कारयामभा. वात सत्कार्यविपरीतत्वाच्च । तस्मादेषामप्यात्मविशेषगुणादेवोत्पादो न्याय्य: ऊर्धज्वलनतिर्यपवनान्यात्मविशेषगुणकृतानि गुरुत्वादिकारणामाचे सति कर्मत्वात् पुरुषप्रयत्नजपाणिकर्मवत् । सन्निकर्यजत्वात् सुखादीनां संयोगः । सुखादीनामात्मगुणानां मनःसयोगनत्वादात्मनि संयोगः सिद्धः व्यधि- करणस्यासमवायिकारणत्वाभाषाम् । तद्विनाशकत्याद्विभाग इति । तम्य (१) यचनादेक-पा २ पुः ।

·* द्रव्यग्रन्थे मनोनिरूपणम् संयोगस्य विनाशकत्वाद्विभाग: सिद्धः । आत्ममनसोर्नित्यत्वेनाप्रयविनाशस्य विनाशहेतोरभावादित्यर्थः । नन्वात्मनि नित्ये स्थिते नित्यात्मदर्शिनः सुपतृप्यापरिगुतस्य सुखसाधनेषु रागो दुःखसाधनेषु द्वेषस्ताभ्यां प्रवृत्ति- निवृत्ती ततो धर्माधी ततः संसार इत्यनिर्मातः । नैरात्म्ये त्वहमेव नास्मि कस्य दुःखमित्यनास्थायां सर्वत्र रागद्वेषरहितस्य प्रवृत्त्यादेरभावे सत्यपवर्गों घटते इति चेन्न नित्यात्मदर्शिनापि विषयदोषदर्शनाद्वैराग्योत्य- तिद्वारेण तस्योत्पत्तिरित्यलम् । मनस्त्वयोगान्मनः(१) । सत्यप्यात्मेन्द्रियार्थ- सान्निध्ये ज्ञानसुखादीना(२)मभूत्वोत्पत्तिदर्शनात् क- रणान्तरमनुमीयते । श्रोत्राद्यव्यापारे स्मृत्युत्पत्ति(३)- दर्शनात् वाह्यन्द्रियैरगृहीतसुखादिग्राह्यान्तरभावा- च्चान्तःकरणम्()। तस्य गुणाः संख्यापरिमाणपृथक्त- संयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्काराः। प्रयत्रज्ञानायोग- पद्यवचनात् प्रतिशरीरमेकत्वं सिद्धम्(५) । एथक्त्वम- प्यत एव । तदभाववचनादणुपरिमाणम् । अपसर्पको- पसर्पणवचनात् संयोगविभागी। मूर्तत्वात् परत्वाप- रत्वे संस्कारश्च । अस्पर्शवत्त्वाद्रव्यानारम्भकत्वम् । क्रियावत्त्वान्मूर्तत्वम् (६)। साधारणविग्रहवत्त्वप्रसङ्गा- दज्ञत्वम् । (२)करणभावात् परार्थम् । गुणवत्त्वाद्र- व्यम् । प्रयत्नादृष्टपरिग्रहवशादाशुसञ्चारि चेति)। इति प्रशस्तपादभाष्ये(१) द्रव्यपदार्थः ॥ (१) मनस्त्याभिसम्यन्धान्मनः-पा• ५।६पुः। (२) मुखदुःखादीनां-पा. ५ पुः । ज्ञानसुखदुःखाना-पा. १ पुः । (३) स्मत्युपपत्ति-पा. ५ पुः। ४) समान्तराभायाति-पा. " पु.। (५) प्रतिशरीरमेक-या. ५ पु.। (E) क्रिपायचनान्मूर्तत्यम्-पा. १ पुः । (७) स्वयं-इत्यधिकं ९ पुः। 16) प्रयवादृष्टपरिपत्यशादाशुसन्चारितति-पा. १ पु.। (E) प्रशस्त करीयभाये-पा.५ पुः। श्रीप्रशस्तरेशाचार्यविरचिते वगेनिकमाये-गा. पुः ।

·६० सटीकप्रशस्तपादभाष्य प्रधानत्वात प्रथममात्मानमाख्याय तदनन्तरं मनोनिहरणार्थमा । मनस्त्वयोगान्मन इति । व्याण्यानं पूर्ववत् । मनस्वं नाम सामान्य मनो- व्यक्तीनां भेदे स्थिते सत्यनुमेयम् । या हि समानगुणकाया व्यक्तयस्तामः परं सामान्य दृष्टं यथा घटादिषु समानगुणकार्याश्च मनोव्यक्तयम्तस्मात् सामु परसामान्ययोगः । प्रसिद्ध मनसि तस्य धर्मनिरूपएमन्याय्यमिति मत्वा तस्य मदावे प्रमाणमाह । सत्यप्यात्मेन्द्रियार्यसान्निध्ये इति । आत्मनस्तावत् सर्वेन्द्रिययुगपत्सम्बन्धोस्त्येव इन्द्रियाद्यामपि सन्निहिलेरथैः सन्निको भवति मथाप्येकस्मिन् विपये प्रत्तीयमाने विषयान्तरे ज्ञानसुपादयो न भवन्ति तदु- परमाच्च भवन्तीति दृश्यते तदर्शनादात्मेन्द्रियार्थसनिकभ्य: करणातरम- नमीयते यस्य सन्निधानाजानमुखादीनामुत्पतिः असन्निधानाच्चानुत्पत्तिः श्रात्मेन्द्रियार्यसन्निकाः कार्योत्पतो करणान्तरसापेवाः सत्यपि सद्भाव कार्य: नुत्पादकत्यात सन्यादिघत यच्च तदपेक्षणीय तन्मनः । सकाोपलब्धिकाले उनुपलभ्यमानस्याप्यान्तरस्येन्द्रिय सन्निकर्पोस्तीति किं प्रमाणम् इन्द्रियाधिष्ठा- नसन्निधिरेष रूपोपलब्धिकाले गन्धादयोपि प्राणादिभिः सन्निकृप्यन्ते सदधि- टानसनिहितत्वादुपलभ्यमानगन्धादियत् । एमायान्तरमप्याह । श्रोषाद्यव्या- पारे स्मृत्युत्पत्तिदर्शनादिति । स्मृतिस्तापदिन्द्रियजा ज्ञानत्वाद्गन्धादिज्ञान- पत् न चास्याः श्रोधादीनि करणानि यधिरादीना श्रोधादिव्यापाराभाये तस्या उत्पनिदर्शनात् तस्माद्यदस्याः फरणमिन्द्रियं सन्मनः । न केलं पूर्वस्मात कारणात फरणान्तरानुमानं वाहोन्द्रियेश्चक्षुरादिभिरगृहीतानां मुखा- दीनां रूपाद्यपेक्षया ग्राह्यान्तराणां भावाच तदनुमानमित्याह । बालेन्द्रि- योरिति । मुपादिप्रतीतिरिन्द्रियज्ञा अपरोक्षप्रतीसित्वाटूपादिप्रमोतिषात् यच्च रादिन्द्रियं तन्मनः चक्षुरादीनां तत्र व्यापापभायात् अभिन्न कारणत्यामाना त्मकाः सुखादयः मुखमवेदनानि न कारणान्तरण गृह्यन्ते इति चेन ज्ञान- स्वभापत्ये मुखटुःखयोरपिरोपप्रसङ्गात् । परस्परभेदे च न तयोमानात्मकता घोधाकारस्योभयसाधारणत्यपि मुखदुःयाकारयोः परस्परण्यावृत्तत्वात न स्थानयार्विज्ञानाभिन्नहेतुजत्यं ज्ञानस्यार्थीकाराटुत्यतेस्तस्माच्च पासनासहा. यांत मुखदुःखयोरुत्पादात् अन्यथोपेक्षाज्ञानाभाषप्रमणात न च स्वसवेदनं विज्ञानमित्यार सिद्धम् साम्य कर्मकरणादिभाचे दृष्टान्तामाधार स्वप्रकाश:

·श्रयत्वात प्रदीपर्तिपदात्मापि प्रकायते इति पिपुटीप्रत्यक्षतेति। सदासता घटायमित्येतस्मिन् प्रतीयमाने भातृधानयारप्रतिभासनात् यत्र स्यनयोः ३१ ट्रव्यग्रन्थे मनोनिरूपणम् मंदीपोस्ति दृष्टान्त इति चेन्नेवम् सोपि हि पुरुषेण ज्ञायते चाप्यते चक्षुपा ज्ञानं च तस्य क्रिया न च स्वयं करणं का कर्म क्रिया च भवति यथात्मवादिनां स्वातीतापात्मना युगपत्कर्मकर्तृभावः तथा ज्ञानस्यापि करणादिभाव इति चेन्न अधिरोधात ज्ञानक्रियाविषयत्यं कर्मत्वमात्मनस्तस्यामेव च स्यासन्ध्यात् कतत्वं न चस्यासन्व्यविषयत्वयोरस्ति विरोधः करणत्वं क्रियात्वं तु सिद्धसा- ध्यस्वाभ्यामेकस्य परस्परविरुद्धं कारणकरणया()रेकत्याभायात् । एवं परप्रयो- ज्यसाकरणत्वमितराप्रयोज्यत्वं कर्तृत्वमित्यनयोरपि विरोधी विधिप्रतिषेधस्य. मावत्यादित्यता नेपामेका सम्भवो युक्तः। अथ मतं न ज्ञानस्य करणाद्यभावः स्वसंवेदनार्थः किं तु स्यप्रकाशस्वभाषस्य तस्योत्पत्तिरेष स्वसंवेदनमिति । अवापि निरूप्यते। किं तदर्थस्य प्रकाशः स्वस्य धा यार्थस्य प्रकाशस्तदुत्पते. रर्थस्य संवेदनं स्यान्न तु स्वस्येति तस्यासंवेद्यत्पदोपः अथेदं स्यस्य प्रकाशः सदेव प्रकाश्यं प्रकाशश्चेति क्रियाकरणयारकत्वं तदयस्थम । न च स्योत्पत्तिरेष स्यात्मनि क्रियेत्यपि निदर्शनमस्ति । यदपि स्वसंवेदनसिद्धी प्रमाणमुक्तं यद्य- दायत्तप्रकाशं तत्तस्मिन् प्रकाशमाने प्रकाशते यथा प्रदीपायतप्रकाश घटोचाना. यत्तप्रकाशाश्व रूपादय इति । तथापि यदि ज्ञानमेयार्थप्रकाशभिमतः सदा सदायत्तप्रकाशा रूपादय इत्यसिद्धमनेकान्तिकं चेन्द्रियेण । अथ घशानजन्यो- प्रकाशो न तु चानमेषार्थप्रकाश: तदा दृष्टान्ताभायः चानजनकस्य प्रदीपस्या- र्थप्रकाशकत्वाभावात् । एतेनेतदपि प्रत्युक्तम् अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः(१) प्रसिद्धवातीति। न हि धानस्य प्रत्यक्षताऽर्थस्य दर्शनं किंतुधिन्चानस्योत्पतिः तग- संविदितपि(३) ज्ञाने तदुत्पतिमाघेणेधार्धस्य संवेदनं सिद्धाति । कथमन्यस्या- स्पतिरन्यस्य संवेदनमिति घेत कि फुर्मा यस्तुस्वभावत्वात । न घे सति सर्वस्य संवेदनं तस्य स्थकारणसामयीनियमात् प्रतिनियतार्थयितिस्थमा. यस्य प्रतिनियताप्रतिपतृसंवेद्यस्येय पोत्यादात् । अपरे पुनरेपमाहुः भान- संसर्गाद्विषये प्रकाशमाने प्रकाशस्यभायत्यात प्रदीपद्विज्ञान प्रकाशते प्रकाशा- (३) प्रात्यपि (3) दर्शनम्। (१) कार्यशारापो-पा.पु.।

·६२ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये प्रतिभाप्तो घटमहं जानामीति सशत्पन्ने चाने ज्ञातृज्ञानविशिष्स्यार्थस्य मान- सप्रत्यक्षता न तु ज्ञातृज्ञानयोश्चाक्षुपज्ञाने प्रतिभास: तयोरपि चापत्यप्रस. ड्डात् । तदेवं सिद्धे मनसि तस्य गुणान प्रतिपादयति । तस्य गुणा इत्या. दिना । संख्याद्यष्टगुणयोगोपि मनसो वैधर्म्यम् । सस्थासदावं कथयति।। प्रयवेत्यादिना । प्रतिशरीरमेकं मन आहोस्विदनेकमिति संशये सति सूचकृतोतं प्रयनायोगपद्याज्ञानायोगपद्याच प्रतिशरीरमेकं मन इतितेन प्रतिगरीरमेकत्वं सिद्धमिति । मनाबहुत्वे यात्ममन:संयोगानां बहुत्वाद्युगपज्जामानि प्रय. बाश्च भवेयुः दृश्यते च क्रमा ज्ञानानामेकोपलम्भव्यासक्तेन विषयान्तरानुप- लम्भात निवृत्तव्यासङ्गेन चोपलम्भादित्युक्तम् । एवं प्रयवानामपि क्रमोत्पाद एघ एकच प्रयतमानस्यान्यच व्यापाराभावात समाप्रक्रियस्य च भावात् तस्मादेकं मनः । तस्यकत्ये सल्वेक एवेकदा सयोग इत्येकमेव ज्ञानमेकः प्रया इत्युपपद्यते । यस्तु क्वचिद्युगपदभिमानस्तदलातचवदाशुभावात न तु तात्विकं योगपद्यमेकच दृष्टेन कार्यक्रमेणान्यवापि करणस्य तस्येय साम- •नुमानात् । नन्वेवं तर्हि द्वाविमाषया पुष्पितास्तरव इत्यनेकार्थप्रतिभासः कुतः कुतश्च स्वशरीरस्य सह प्रेरणधारणे । न । अर्थसमूहालम्बनस्येकज्ञान- स्याप्रतिषेधात् बुद्धिभेद एव तु न तथा प्रतिभासः सर्वासामेकेकार्थनियत- त्यात् । एवं शरीरस्य प्रेरणधारयणे च प्रयत्नविशेषादेकस्मादेव भवतो यथानेक- विषयमेक ज्ञान तथा तत्कारणाविच्छाप्रयत्नावपोति न किञ्चिदुरुपपादम् । पृथक्कमप्यत एवेति । सख्यानुविधानादेव पृथक्कमपि सिद्धमित्यर्थः । तद- भाववचनादणुपरिमाणम् । विभवान्महानाझाशस्तथा चात्मेत्यभिधाय तद- भावादणु मन इत्युक्तम् । तस्मादणुपरिमाण मन इति सिद्धम् । नित्यद्- व्यगतस्य विभवाभायंस्य अणुपरिमाणत्वाव्यभिचारात् । विभवाभावश्चास्य युगपञ्चानानुत्यत्येव समधिगतः । मनसे विभुत्वे युगयत्समस्तेन्द्रियसम्ब- न्धाच्चक्षुरादिसन्निकृष्टेषु रूपादिषु ज्ञानयोगपदां स्यात् । अथ कथमेकेन्द्रियया. ह्येषु घटादिषु मनाधिपतेन चक्षुषा युगपत्सन्निकृष्टषु ज्ञानानि युगपन्न भवन्ति आत्मेन्द्रियार्थसन्निकाणां योगपद्यात् न भवन्ति तावदनेनात्ममन:संयोगस्य- यस्य युगपदनेकस्य ज्ञानस्योत्पादनसामाभावः कल्प्यते इति चेत् समा- नमेतद्विभुत्वेपि मनसः तस्मादविमुत्वेपि युत्यन्तरं वाच्यम् । तदुच्यते। विभु- ।

·(1) अथितपीतसपोयः कान्तरसंपेगात्य दृष्ट-पा. ४ पु• टिप्पपशम् । ६३ द्रव्यग्रन्थ मनोनिरूपणम् । त्वादात्ममनसोः परस्परसंयोगाभावे सत्यात्मगुणानां ज्ञानसुखादीनामनुत्य- तिरसमवायिकारणाभावात् । आत्मार्थसंयोगस्य ह्यसमवायिकारणत्वे ऽर्थदेशे ज्ञानोत्पतिः स्यादसमवायिकारणाव्यवधानेन प्रदेशवृत्तीनां गुणानामुत्यादात् । आत्मेन्द्रियसंयोगस्यासमवायिकारणात्वे शब्दज्ञानानुत्पत्तिः आकाशात्म. केन श्रोत्रणात्मनः संयोगाभावात् । न च बहिर्देशे प्रत्ययो नापि शब्टज्ञानानु- त्यादः तस्मादात्मार्थसंयोगस्यात्मेन्द्रियसंयोगस्य चासमवायिकारणत्वे प्रति- पिढे परिशेषादात्ममनःसंयोगस्यासमवायिकारणत्वं व्यवतिष्ठते तच्च मनसो व्यापकत्वे न सम्भवतीत्यनुत्पत्तिरेव ज्ञानसुखादीनां अस्ति च तेषामुत्पादः स एबमनसे विभुत्वं निवर्तयतीति। अपसर्पणोपसर्पणवचनात संयोगविभागा- विति। अपसर्पणमुपसर्पणमशितपीतसंयोगवत कायान्तरसंयोगश्चादृष्ट(कारि- तानीति सूत्रेण मनसः पूर्वशरीरादपसर्पणं शरीरान्तरे चोपसर्पणं चादृष्ट- कारितमित्युक्तम् तस्मादस्य संयोगविभागो सिद्धौ । मूर्तत्वात परत्वापरत्वे संस्कारश्च । विभवाभावान्मर्तत्वं सिटुं तस्माद् घटादिवत् परत्वापरत्वयेगा: सिद्धाः । अस्पर्शवत्त्वाद्रव्यानारम्भनत्वम् । अस्पर्शवत्वं मनसः शरीरान्यत्वे सति सर्वविषयज्ञानोत्पादकत्वादात्मयत () सिद्धम् तस्मान्चात्मवदेव सजा- तीयद्रष्यानारम्भकत्वम् । क्रियावत्त्वान्मूतन्यमिति । अणुत्वप्रतिपादनान्मूर्त- त्वे सिद्धपि विस्पष्टार्थमेतदुक्तम् । साधारणवियहत्त्वप्रसादज्ञत्वम् (३) । यदि ज्ञातृ मनो भवेच्छरीरमिदं साधारणमुपभोगायतनं स्यात् । न घेयम् । एकाभिप्रायानुरोधेन तस्य सर्वदा प्रवृत्तिनिवृत्तिदर्शनात् तस्मादचं मनश्चतन्ये निपिद्धपि प्रक्रमात् पुनरेतदुक्तम् । अतत्वे सिद्धे सत्याह । करणभावात परार्थ- मिति। परस्योपभोगसाधनमित्यर्थः । गुणवत्त्वाद् द्रव्यं पृथिव्यादियत् । प्रयवा- दृष्टपरिययशादाणुसञ्चारि चेति () द्रष्टव्यम् । इच्छाद्वेषपूर्वकेण जीयनपूर्वकेण च प्रयवेन परिगृहीतं स्थानात् स्थानान्तरमाशु सञ्चरति तथा अदृष्टेन परि- गृहीतं मरणाच्छरीरान्तरमाशु सञ्चरतीति एव्यम् । इतिशब्दः परिसमाप्तो । (२) पास्मनः-पा.पु.। (३) प्रसङ्गादशम-पा.पु.२॥ (४) प्रययादृष्टविस्यमादाय सवरतीति-- ४ पुः ।

·४ सटीकप्रशस्तपादभाध्ये विशुद्धविविधन्यायमोक्तिकमकराकर()। सेव्यतां द्रव्यजलधिः स्फुटसिद्धान्तविद्रुमः । इति भट्टयोश्रीधरकृतो पदार्थप्रवेशन्यायकन्दलीटीकायां द्रव्यपदार्थः समानः । अथ गुणपदार्थनिरूपणम् । रूपादीनां गुणानां सर्वेषां गुणत्वाभिसम्बन्धी द्रव्याश्रितत्वं निर्गुणत्वं निष्क्रियत्वम्(२) । ॐ नमो जलदनीलाय शेपपर्यडूशायिने । लक्ष्मीकयठग्रहानन्दनिःप्यन्दायासुरद्विये । द्रव्यपदार्थ व्याख्याय गुणानां निरूपणार्थमाह । रूपादीनां गुणाना- मिति । गुणत्वं नाम सामान्यं तेनाभिसम्बन्धों गुणानामिति परस्परसाधर्म्य- कथनम् । इसरपदार्थवेधर्म्यकथनमप्येतत् । गुणत्वं रूपादिपु रखत्यमियोप- देशसहकारिणा प्रत्यक्षेणेष गृह्यते । यत्तु प्रथममस्य कर्मादिविलक्षणतया न यहण सदाश्रयपारतव्यस्यात्यन्तिकसादृश्यस्य सम्भयात् रूपादीना गुणाना- मिति स्वरूपमाघकथनं सर्वेषामित्यभिव्याप्रिप्रदर्शनार्थ द्रव्याग्नितत्यं द्रव्योपस- जनत्वं यतच्च धर्ममाघकथनं न तु वेधयाभिधान व्यकमादिष्वपि सम्भषात । एवं निर्गुणत्यं गुणरहितत्वं गुणाना स्वरूपं तेषां स्वात्मनि गुणान्तरानारम्भ- कत्वात् तदनारम्भकत्वं ध रूपादिप रूपान्तरानुपलब्धरेनषस्थानाच्च । एवं सत्येक रूपमणुः शब्द इत्यादिव्यवहार उपचारात् । संख्यादिक रूपाद्याश्वयं न भवति गुणत्वात रूपादियत् । स्यरूपान्तरं कथयति । निष्क्रियत्यमिति । द्रव्ये गच्छति रूपादिकमपि गच्छतीति चेत् न वेगषद्वायुसयोगेन व्यामादिषु क्रियाया अभावाच्छाखादिषु च भायात् अन्यमयतिरेकाभ्यां मूसत्यक्रियाय- स्वयोव्याप्यध्यापकभाषसिद्धोमूत्यंभावेन रूपादिपु क्रियानितिसिद्धः कथ सहि - - (1) प्रकरानियत -पा पु.। (२) निक्रिपत्यमगुणत्रय च- पाए।

·रूपरसगन्धस्पर्शस्नेहसांसिद्धिकद्रवत्वबुद्धिसुखदुः- खेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दा वैशेपिकगुणाः॥ गुणयन्ये साधर्म्यवेधर्म्यनिरूपणम् । तेषु गमनप्रतीति: आश्रयक्रियया यथेष सत्तायां न हि सत्ता स्वाश्रयेण सह गच्छति एकस्य गमने विश्वस्य गमनप्रसङ्गादिति ॥ रूपरसगन्धस्पर्शपरत्वापरत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेह- वेगा मूर्तगुणाः ॥ सम्प्रति परस्परमेष तेषां साधम्यं वैधयं च प्रतिपादयन्नाह । रूपे- त्यादि । एते मूर्तीनामेव गुणा नामूतानाम् । तथाहि रूपस्पर्णपरत्वापर- स्यवेगाः पृथिव्यादिपु विषु वायो रूपयज रूपस्पर्शवज मनसि रसगुरुत्वे पृथिव्यदकयोः ट्यत्यं पृथिव्युदकलेजस्सु स्नेहाम्भसि गन्धः पृथिव्याम् ॥ बुद्धिसुखदुःखेच्छाट्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दा अमूर्तगुणाः ॥ अमूर्तगुणान् कथयति । बुद्धिसुखेत्यादि । बुद्धगदयो भावनान्ता श्रात्मगुणाः । आकाशगुणः शब्दः । संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागा उभयगुणाः॥ संख्यापरिमाणपृथक्वसंयोगविभागा उभयगुणाः मूसामर्सगुणाः । संयोगविभागद्वित्वद्विएथक्वादयोऽनेकाश्रिताः ॥ संयोगविभागद्विन्वद्विपृथक्कादयोऽनेकाश्रिताः । सका संयोगव्यक्तिरेका च विभागध्यक्तिरुभयोव्ययोर्वर्तते इत्यनेकाश्रितत्यम् । एवं द्वित्वपृथक- व्यत्योरपि । प्रादिशब्दगृहीतास्तु रित्यचिपृथक्कादिव्यक्तयो यथासम्भवं बहुप्याश्रिताः । अनेकशदश्वको न भवतीति व्युत्पत्या द्वयार्यहुप्यपि साधारण:। शेषास्त्वेकैकद्रव्यवृत्तयः॥ शेपास्त्वेकेकद्रव्यवृत्तयः । शेषा रूपादिव्यक्तय एकस्यामेय व्यक्ती धर्तनसे पुनरेका रूपव्यक्तिः संयोगपटुभयष व्यासज्य यतते इत्यर्थः ।

·६६. सटीकप्रशस्तपादभाव्य विशेषगुणान् निरूपयति । रूपरसगन्धेत्यादि । विशेषों व्यवच्छेदः तस्मे प्रभवन्ति ये गुणा: ते वैशेषिका गुणा रुपादयः ते हि स्वाश्रयमितर- स्मायवच्छिन्दन्ति न संख्यादयस्तेषां स्वतो विशेषाभावाद् यस्तु तेषां विशेष: स आश्रयविशेष कृत एवेति बोद्धव्यम् । संख्यापरिमाणएथत्तसंयोगविभागपरत्वापर- त्वगुरुत्वनैमित्तिकद्रवत्ववेगाः सामान्यगुणाः ॥ संख्यादय: सामान्यगुणा: सामान्याय स्वायसाधयाय गुणाः न स्वामविशेषायेत्यर्थः । नन्वणुपरिमाणं परमाणानां व्यवस्थापकम् । ना नात्य. न्तरयरमाणुसाधारणत्वात् । सांसिद्धिकद्वत्वमयां विशेषगुण एव तेन नेमिति. कग्रहणम् ॥ शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा वाोकेकेन्द्रियग्राह्याः॥ शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा वाटेकेकेन्द्रियग्राह्याः बाह्यानीन्द्रियाणि चक्षुरा- दीनि बाह्यार्थप्रकाशकत्वात् ते: प्रत्येक रूपादयो गृह्यन्ते । संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वाप- रत्वद्रवत्वस्नेहवेगा द्वीन्द्रियग्राह्याः ॥ संख्यादयो वेगान्ता द्वीन्द्रिययाह्याः । चक्षःस्पर्शनयाह्याः यथा चक्षुषा स्निग्धायमिति प्रतीतिरेवं त्वगिन्द्रियेणापि भवति संख्यादिवत् स्वेहोपि तदुभययाह्मः ॥ बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नास्त्वन्तःकरणग्राह्याः ॥ बुद्धादयः प्रयवान्ता अन्तःकरणयाह्याः मनसा प्रतीयन्ते इत्यर्थः । बुद्धिरनुमेया नान्तःकरणेन गृह्यते इति केचित् । तदयुक्तम् । लिङ्गाभावात् न तावदर्यमा लिङ्गं तस्य व्यभिचारात ज्ञातोर्ण लिङ्गं चेत् ज्ञानसम्बन्धी ज्ञातता यासा ज्ञानकर्मता सा चाप्रतीयमाने जाने न प्रतीयते सम्बन्धि- प्रतीत्यधीनत्वात् सम्बन्धप्रतीतरिवि कथं तद्विशेपणार्थो लिङ्गं स्यात् लिङ्ग- वलिङ्गविशेषणस्यापि ज्ञायमानस्येवानुमानहेतुत्वम् । अथ मन्यसे ज्ञानेन स्वोत्पत्त्यनन्तरमथै ज्ञातता नाम काचिदवस्था जन्यते पाकेनेव तण्डुलेषु पवता सा चार्थधर्मत्वादर्थेन सह प्रतीयते इति । तदप्यसारम् । अन- .

·गुणयन्ये साधर्म्यवधर्म्यनिरूपणम् । नुभगत । यथा हि तण्डुलानामादनीभावः एकतानुभूयते नैवमर्यस्य ज्ञातता या देयमपरोक्षरूपता हानादिव्यवहारयोग्यता च तस्य सापि हि ज्ञानसम्बन्धो न धर्मान्तरधर्मान्तरं यथा चार्ये ज्ञायमाने जातता त्या ज्ञात-- तायामपि ज्ञायमानायां ज्ञाततान्तरमित्यनवस्या । अयं स्वप्रशाया जाने कः प्रद्वेषः । वस्तुतस्त्रिकालविरिणोप्या ज्ञानेन प्रतीयमानो वर्तमानका- लावच्छिन्नः प्रतीयते । या च पिकालस्य वर्तमानारचिन्नावस्या सा ज्ञातता ज्ञानकृतत्वात् तस्य लिङ्गमिति कश्चित् । तदपि न शिक्षित । वर्तमानाचिन्नता हि वर्तमानझानविष्णुिता सा चार्यच स्वाभाधिशी न ज्ञानेन क्रियते किन्तु प्रतीयते । योपि हि विषयमवेदनानुमेयं ज्ञान- मिछात्र सम्ये पर्यनुयोज्य: । शिशियसंवेदनमात्मनि समति विस्ये श न तावद्विषये तचैतन्यप्रतिषेधान् । अयात्मनि समवेति ततः किमन्यदिनानं यदस्यानुमेयम् । अन्य कारणं ज्ञातृव्यापारलइयं तदिति देन् तत् किं नित्य- मनित्यं वा यद्यनित्यं तदुत्पनापि कारणं वायं विपयेन्द्रियादिनहकारी चातृमनःसंयोगास्य कारणमिति चेत् सेब सामणे विषयसंवेदनात्यताबस्तु किमन्तर्गडुनाऽनेन । अथ तन्नित्यं शादादिकविषयेन्द्रियासन्निादिमह- कारिकादाचित्कंपियसंवेदनं करोतीत्यभ्युपगमः तदस्याप्यागन्तुकारखe 2 ·६८ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये तस्य भासा सर्वमिदं बिभातीति श्रुतेः भासते चेत् सर्वमुक्तिर्विद्यावि- भावे सत्यविद्यायिलयात् । अयं न विलीयते न लाई विद्याप्रकाशस्तस्या वि- 'लयहेतुरित्यनिर्मोक्षः निभागस्येकदेशेन प्रतिभानमनाशकनीयम् ॥ गुरुत्वधर्माधर्मभावना ह्यतीन्द्रियाः॥ गुरुत्यधर्माधर्मभावना अतीन्द्रियाः । न केनचिदिन्द्रियेण गृह्यन्ते इत्यर्थः ॥ अपाफजरूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणेफत्वैकएथक्त- गुरुत्वद्वत्वस्नेहवेगाः कारणगुणपूर्वकाः ॥ अयानरूपाटयो वेगान्ता: कारणगुणपूर्वकाः । स्वाश्मयस्य यत्स- मयायिकारणं तस्य ये गुणाः तत्पर्वका रूपादयः सन्तुरूपादिपूर्वकाः पटक- पादयो नियमेन तद्धमानुषिधानात् अतत्पूर्वकत्वे हि पटे यत्किञ्चिद्गणान्तर स्थानियमहेतारभावात् । गतेनेकमेव सर्वघ शुक्ल रूपं प्रत्यभिज्ञानादिति प्रत्यु- क्तम् । तरतमादिभावानुपपत्तिप्रसङ्गाच्च तस्मात्सामान्यविषया प्रत्यभिज्ञा पार्थिव- परमाणुरुपादयः पाकाहिसंयोगाज्जायन्ते नतु परमाणुसमयायिकारणाम्मित. रूपादिपूर्वकाः अतस्तनिवृत्त्यर्थमपाकजग्रहणम् । सिद्धायामुत्पत्तो कारणगुण- पूर्वकलमकारणमुखपूर्वकत्वं चेति निकरणीय जलादिपरमाणुरूपादीनां धात्य- तिरेय नास्तीति न तेर्व्यभिचारः । एपां कारणगुणपूर्वकत्वाभिधानं स्वरूपक- थनं न त्यवधारणा नैमित्तिकद्रवत्ववेगयोरकारणगुणपूर्वकत्वस्यापि सम्भ. यात् । कारणगुणपूर्वकत्वमनयोर्वेगवदारब्धनलावविसमवेतयोटथ्यम् । चुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दा अकारणगुणपूर्वकाः॥ बुद्धमादयः शब्दान्ता अकारणगुणपूर्वकाः । स्याश्रयस्य यत्समयायिका- रयां सद्गुयपूर्वका न भवन्ति नित्यगुणत्वात् ॥ युद्धिसुखदुःखेच्छाद्वैपप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्द- तूलपरिमाणोत्तरसंयोगनैमित्तिकद्रवत्वपरत्वापर- त्वापाकजाः संयोगजाः ॥ - ·६६ - 1 गुणयन्ये साधर्म्यवेधर्म्यनिरूपणम् । युद्धादयः संयोगनाः । बुद्धिमुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयवधर्माधर्मभावना प्रात्ममनःसयोगजाः । शब्दो भेयाकाशसंयोगनः । सूलपरिमाणं प्रचयाख्य- जयोगजम् उत्तरसंयोगः संयोगजः संयोगाभिमत: नेमित्तिकद्रवत्वं वहिसंयो गनम् परत्वापरत्वे दिवालपिण्डसंयोगले पार्थिवपरमाणुरुपरसगन्धस्पा यहिसंयोगजा इति विवेकः । संयोगविभागवेगाः कर्मजाः। संयोगविभागवेगाः कर्मजाः । श्राद्यो संयोगविभागो कर्मजोर शब्दोत्तरविभागी विभागजी ॥ शब्दोतरविभाग विभागजो । आद्यः शब्दो विभागादपि जायते उत्तरो विभागो विभागादेव जायते इति विकः । परत्वापरत्वद्वित्वद्विएथक्त्वादयो वुझपेक्षाः ॥ परत्वापरत्वद्वित्वद्विपृथक्वादयो युद्धापेवाः । एषामुत्पत्तो निमित्तकारणं युद्धिः । प्रादिशब्दात पित्वचिपृथक्वादिपरिग्रहः । रूपरसगन्धानुष्णस्पर्शशब्दपरिमाणेकत्वैकएथ- कनेहाः समानजात्यारम्भकाः रुपादयः स्नेहान्ता: समानजात्यारम्भकाः । कारणरूपात कार्यरूपं रसादसो गन्धानन्यः स्पात स्पर्शः स्नेहात स्नेहो महत्त्वान्महत्त्यमित्यादि योज्यम् । शब्दस्तु स्यारये एक शब्दान्तरारम्भकः अच कारणत्वमा विय- विसं न त्यसमवायिझारणत्वमन्यया विजातीयानां पारुजानां निमित्तकारण- स्योष्णस्पर्शव्ययच्छेदोऽसङ्गतार्य: स्यात् । नन्वेय ताई कयं रूपादीनां धान- कारणत्यं न तातिरकेण समाननातीयारम्भकत्वस्याभिप्रेतत्वात् । सुखदुःखेच्याद्वेषप्रयत्नाश्चासमानजात्यारम्भकाः ॥ मुपादयोऽसमाननात्यारम्भमाः सुखमिच्छाया: कारणं दुःखं द्वेषस्य इच्यादेवो प्रयवस्य सोपि कर्मणः । पुचमुखं पितरि मुखं धनयत्यन्यया शस्य प्रमोदानुपपतिरिति चेत् । तदसारम् । पुषस्य हि मुखप्रसादादिना मुखा. त्पत्तिमनुमाय पश्चात् पितरि मुखं जायते तपास्य पुषस्य मुखं न कारणं ·१०० सटीकप्रशस्तपादभाष्य तस्येतावन्तं कालमनवस्थानात् किन्तु लैङ्गिको तद्विषया प्रतीति: कारणमिति प्रक्रिया संयोगविभागसंख्यागुरुत्वद्रवत्वोपणस्पर्शज्ञान- 'धर्माधर्मसंस्काराः समानासमानजात्यारम्भकाः(')" संयोगादयः संस्कारान्ताः समानासमानजात्यारम्भकाः । संयोगात समानजातीय उत्तरसंयोगो विजातीयं द्वितलके महत्परिमाणं विभागाद्विभाग: शब्दरच कारणगतेकत्वसंख्यातः कार्यवर्तिन्येकत्वसंख्या द्वित्वबहुत्वसंख्याभ्यां चाणुत्वमहत्त्वे गुरुत्वाद्गुरुत्वान्तर पतनं च यत्वाद्भवत्यान्तरं स्यन्दन- क्रिया च उष्णस्पर्शादध्यास्पर्शः पार्थिवपरमाणुरूयादयश्च जानाजानं संस्कारश्च धर्मादमः सुखं च अधर्मादधर्मो टुःसं च संस्कारात संस्कारः स्मरणं च ॥ बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषभावनाशब्दाः स्वाश्रयस- मवेतारम्भकाः॥ बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषभावनाशब्टाः स्वाश्यसमवेतारम्भका: ।,मुखाद- यस्तावद्यत्र स्वयं वर्तन्ते तव कार्य जनन्ति बुद्धिस्तु द्वित्वादिकं परचार- भमाणापि आत्मविशेषगुणं जनयन्ती स्वाश्रयसमवेतमेव जनयति नान्यत्र । रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणस्नेहप्रयत्नाः परत्रारम्भकाः॥ रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणस्नेहप्रयवाः परचारम्भकाः । अवयवेषु वर्त. माना सूपादयो यथासम्भवमवधिनि रूपादिकमारभन्ते अात्मनि सम- वेतः प्रयतो हस्तादियु क्रियाहेतुः ॥ संयोगविभागसंख्यकएथक्त्वगुरुत्वद्रवत्ववेगध- माधास्तूभयत्रारम्भकाः॥ संयोगादय उभयधारम्भकाः । स्वाप्रये तदन्यत्र चारम्भकाः तन्नुप धर्तमानः संयोगस्तेष्येव पटमारभते विषयेन्द्रियसंयोगश्चात्मविज्ञान() वंशद- लयोविभागोन्याकाशे शब्दमारमते बंदलाकाविभागश्च स्याश्रये आ- काशे अवयवर्तिन्येकत्वसंख्या अवयविन्येकत्वमारभते स्थापये च द्वित्वा. दिसंख्याम् अयावयवेष्यपृथक्कमययधिन्येकपृथक स्थानयेषु चिपृथक्वादिक- (१) उभयारम्भकार-पा. ५.। (२) प्रात्मनि ज्ञानमिति साधु ।

·कारणतिनोस्तयोः कार्ये ययासंख्यमेकत्वका ये ૧૦૧ 1 गुणयन्ये साधर्म्यवेधर्म्यनिरूपणम् । मिति कारणगताश्च गुरुत्वद्वत्ववेगा: कार्ये तानारभन्ते स्वाश्रयेषु क्रियां धर्माधर्मावात्मनि सुखदुःखे परच चाग्न्यादो ज्वलनादिक्रियाम् ॥ 'गुरुत्वद्रवत्ववेगप्रयत्नधर्माधर्मसंयोगविशेषाः क्रि- याहेतवः॥ गुरुत्वादयः क्रियाहेतवः । गुरुत्वात् पतनं द्रवत्वात् स्यन्दनं वेगा- दिपोस्तरकर्माणि प्रयत्नाच्छरीरादिक्रिया धर्माधाभ्यामग्न्यादिक्रिया विशि- प्यते इति विशेष: संयोग एव विशेष: संयोगविशेष: विशिष्टः संयोगा नाद- 'नाभिघातलक्षण: सोपि क्रियाहेतुरिति वक्ष्यते ॥ रूपरसगन्धानुष्णस्पर्शसंख्यापरिमाणैकएथत्वले- हशब्दानामसमवायिकारणत्वम् ॥ रूपादयः शब्दान्ताः असमवायिकारणम् । समवायिकारणप्रत्यास. नमवधृतसामर्थ्यमसमवायिकारणं प्रत्यासतिश्च समवायिकारणसमवायः सम- वायिकारणेकार्थसमवायश्च सुखादीनां समवायिकारणमात्मा तत्र समवायादा- त्ममनःसंयोगस्तेपामसमवायिकारणम् । नन्वेवं तहि धर्माधर्मयोरप्यसमवायि- कारणत्वं स्यात् न तयोः समस्तात्मविशेषगुणोत्पत्ता सामानवधारणात् । तथाहि धर्मादधर्मदुःखयोरनुत्यतिः अधर्माच्च धर्मसुखयोरनुत्पादः । एवं ज्ञा- नादीनामपि प्रत्येक व्यभिचारो दर्शनीयः । सर्वावधृतसामर्थ्यस्तु ज्ञातृमनः- संयोग इत्येतावता विशेषेण तस्येवासमवाधिकारणत्वं तथा पटरूपस्य सम- वायिकारणेन पटेन सहकस्मिन्नर्थ तन्तौ समवायात तन्तुरूपं पटरूपम्यासमजा- यिकारणं न रसादयः तस्येव तदुत्पत्तायन्वयव्यतिरेकाभ्यां सामाधारणात् । एवं रसादिष्वपि योज्यते उष्णस्पर्शस्य पाकनारम्भे निमितकारलवल तदर्थमनुष्णस्पर्गस्य यहणम् रूपरसगन्धानुष्यस्पर्गपरिमारनेहानां - यिकारणेकार्थसमवायादसमवायिकारणत्यम् कारणयातनामे काम यारम्भकत्वात् । शन्टस्य समवायिकारणसमयायादसमशरस्य का शाश्रितेनाकाशे एव शब्दान्तरारम्भात् । संख्यामा रहन द्वित्वद्विपृथकजनकत्वात्।

·0િ सटोकप्रशस्तपादभाष्ये बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयवधर्माधर्मभावनान निमित्तकारणत्वम् । घुटमादीनां निमित्तकारणत्वं तेषां निमिसकारणत्वमेवेत्यर्थः ।। संयोगविभागोष्णस्पर्शगुरुत्वद्रवत्यवेगानामुभ- यथा कारणात्वम्(१)॥ संयोगविभागोष्णस्पर्शगुरुत्वदपत्ववेगानामुभयथा कारणत्यम् । असम- वायिकारयात्वं निमितकारणत्वं चेत्यर्थः । तथाहि भेरीदण्डसंयोग, शब्दोत्पत्तो निमित्तं भेयाकाशसंयोगोऽसमवायिकारणम् । एवं विभागे दलविमागा निमितं वंशदलामागविभागोऽसमयायिकारणम् । उप्णस्पर्श उप्णस्पर्शस्यासमवायिका- रणं पाकजानां निमित्तकारणम् । गुरुत्वं स्याश्रये पसनस्यसमयायिकारणम् । नदिनाभिधातः क्रियोत्पतो निमित्तकारणम् । एवं ट्रयत्ववेगयोरपि योज्यम् । परत्वापरत्वद्वित्वद्विपथक्कादीनामकारणत्वम् । परत्वापरत्वादीनामकारणत्वम् । नेतान्यसमायिकारणं नापि निमि- तकारणम् । द्वित्वपृथक्कादीनामित्यादिपदेन पिपृथक्त्वानां परमाणुपरिमाणपर- ममहत्परिमाययोश्च परिग्रहः । संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणानां प्रदेशव- त्तित्वम् ॥ सयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणानां प्रदेशवृतित्वमिति । प्रदेशवृतयेा- ऽव्याप्यवृत्तय: स्थाश्रये वर्तन्तेन वर्तन्ते वेत्यर्थः । नन्वेतदयुक्तम् । युगपदेकस्ये. कर भाषाभाषविरोधात नानुषपन्नम् प्रमाणन तथाभावप्रतीतः तथाहि महतो घृतस्य पुरुषेण महाये संयोगो मूले च सदभावः प्रसीयते मूले वृक्षोपलम्भेषि संयो- गस्य सर्वेरनुपलम्भात् न च मूलाययोरेव संयोगतदभावो तत्प्रदेशावच्छेदेन वृक्षे सब पुरुपस्य भावाभावप्रतीते: यदि प्रदेशस्य संयोगान प्रदेशिनः सदा प्रदेशस्या- पिस्वप्रदेशापेक्षया प्रदेशित्यानिप्रदेशे परमाणुमाचे संयोगः स्यात् तदृत्तिस्तु मैं- योगोन प्रत्यक्ष इति संयोगप्रतीत्यभाष एव पर्यषस्यति यथा च रूपादिभेदेप्य- कोयीनभिद्यते यथा संयोगलदभाषाभ्यामपि उभयचापि तदेकत्वस्य प्रत्य. (4) उभयकारखस्यम- ५।

·गुणायन्थे साधर्म्यवेधर्म्यनिरूपणम् । १०३ क्षसिद्धत्वात यद्यप्युभयाश्रयः संयोगः तयोरुपलब्धाधुपलभते एव तथापि तस्य रूपादिवगृह्यमाणाखिलाषयवावच्छेदेनानुपलम्भादव्यापकत्वम् । एवं शब्दो- प्याकाशं न व्यानोति तश्वास्य देशभेदेनोपलम्भानुपलम्भाभ्यां युगपद्धायाभा- वसम्भपात बुद्धादयो झन्तर्बहिश्चोएलम्भानुपलम्भाभ्यामव्यापकाः कथं साह धर्माधर्माभ्यामग्न्यादिषु क्रिया तयास्तदेशे अभावादिति चेन तपासतोरपि तयोः स्थाश्यसनिधिमाषेण निमितत्वात् । यया धस्वस्यकान्त चाण्डालस्प- शेऽपरान्तसंयुक्तस्य पेर्थिकस्य प्रत्यवायहेतुः तथेदमपि द्राव्यम् । शशेषाणामाश्रयव्यापित्वम् । शेषायामाप्रयव्यापित्वम् । उक्तभ्यो येऽन्ये ते शेषाः तेषामाश्रयध्या- यित्वं संयोगादिवदव्यापक न भवतीत्यर्थः । अपाकजरूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणैकत्वैकएथक्त्त- सांसिद्धिकद्रवत्वगुरुत्वस्नेहानां यावद्व्यभावित्वम् ॥ अशफजरूपादीनां याबद्रव्यभाषित्वं याबदाश्रयद्रव्यं तावदपादयो विद्यन्ते । पाकजरूपादय: सत्येवाश्रये नश्यन्तीत्यपाजगहणम् ॥ शेषाणामयावद्व्यभावित्वं चेति ॥ যযামমিল । আজিকাহিনিৰিকা যা यावद्रव्यं न सन्ति सत्येवाश्रये नश्यन्तीत्यर्थः । रूपादीनां सर्वेषां गुणानां प्रत्येकमपरसामान्य- सम्बन्धाद्रूपादिसञ्ज्ञा भवन्ति ॥ सम्पति प्रत्येकं गुणानां परस्परवेधयंप्रतिपादनार्थमाह । रूपादीना- मिति। रूपमादियां गुणानां तेषामेकेकं प्रत्यपरजातः रूपत्यादिकाया: सम्य. न्धादपादिसनारूपमिति रस इति सजा भवन्ति । रूपत्याद्यपरसामान्यकृता रूपादिसनारूपादीनां प्रत्येकं धर्म्यम् । रूपत्यसामान्य नास्तीति फेचित तद- युक्तं नीलपीतादिभेदेषुरूपं रूपमिति प्रत्ययानुवृत्तेः चतुर्गाह्मतोपाधिकृतासदनु- तिरिति धेन तेषां रूपमित्येयं चतुपाऽहयात् तद्वाह्यतानिमितत्वे हि यहणा- दनन्तरं तथाप्रत्ययः स्यात् चाहता सहाहपोम्यता सा च नीलादिषु शिकालापस्थायिनीति चेत् अस्तु कामं किं त्येपा यदि प्रतिष व्यामृता प्रत्य- यानुगमो न स्यात् सकनिमिताभायात् अथानुधृता सञ्जाभेदमागम् । एवं रसादयोपि व्याख्याताः ।

·१०४ यस्य विवक्षित सटीकप्रशस्तपादभाव्ये तत्र रूपं चक्षुर्याह्यम् । एथिव्युदकज्वलनवृत्ति द्रव्याद्युपलम्भकं नयनसहकारि शुक्लाद्यनेकप्रकारं सलिलादिपरमाणुषु नित्यं पार्थिवपरमाणुष्वग्निसं- योगविरोधि सर्वकार्यद्रव्येषु कारणगुणपूर्वकमाश्रय- विनाशादेव विनश्यतीति । सर्वपदाथानामभिव्यक्तिनिमितत्वादाटी सूपं निरूपयति । तत्र सूपं चाहामिति । तेषां गुणानां मध्ये रूपं चक्षुपैव गृह्यते नेन्द्रियान्तरेण । ननु रूपत्वमपि चक्षुपैव गृह्यते कमिदं वेधम्य रूपस्य । नागुणेभ्यो वैध- तथा च प्रकृतेभ्यो निर्धारणाय तवेत्युक्तम् । सामान्या- दस्य वेधम्यं तु सामान्यवत्वमेव । पृथिव्युदकज्वलनवृत्ति । पृथिव्यदकज्वल- नेवेय वर्तते । द्रव्याद्युपलम्भकम् । यस्मिन्नाश्रये वर्तते तस्य द्रव्यस्य तद्गता- नां च गुणकर्मसामान्यानामुपलम्भकम् । नयनसहकारि । स्वगतं सूयं चतुणे विषयग्रहणे सहकारि । शुक्रायनेकप्रकारम् । शुक्रादयोऽनेके प्रकारा यस्य तत तथाविधम् । सलिलादिपरमाणुपु नित्यम् । सलिलपरमाणुपु तेजःपरमाणुयु च नित्यम् । पार्थिवपरमाणुयग्निमयोगविरोधि । अग्निसंयोगो शिनायकः पार्थिव परमाणुरूपस्येति च वक्ष्यामः । सर्वकार्यद्रव्येषु कारणगुणपूर्वकम्() । कार्यद्रव्य- गतं रूपं म्याअयसमयायिकारणरूपपूर्वकम् । प्राश्रयविनाथादेव विनश्यति । कार्यरूपविनाशस्याश्रयविनाश एव हेतु: आश्रयविनाशाद्रपस्य विनाश इति न मृप्यामहे सहेब रूपद्रव्ययोर्विनाशप्रतीतेरिति चेन्न कारणाभावात् । मुद्गराभिधा. तात् तायदवयक्रियाविभागादिक्रमेण द्रव्यारम्भसंयोगनिवृत्ती सदारब्धम्य द्रव्यस्य विनाश: कारणविनाशात् तद्गतरूपविनाशे तु किं कारणम् यदि सका. रणस्याप्यययवसयोगस्य विनाशापविनाशः कपालरूपाण्यपि ततो विनश्ये- युरविशेयात् तस्मात् पूर्व द्रव्यस्य विनाशस्तदनु रूपस्य प्राशुभायात क्रम- स्याग्रहणमिति युक्तमुत्पश्यामः । ये तु रुपद्रव्ययोस्तादात्म्यमिच्छन्तो द्रव्य. कारणमेव रूपस्य कारणमाहुस्ते इदं प्रष्टव्याः । किं परमाणुरूप रूपान्तरमा रमते न वा आरममाणमपि किं स्यात्मन्यारभते किंवा स्वाथये परमाणो यदि नारमते यदि या स्वात्मनि स्याप्रये चारभते झणुके रूपानुत्पत्तो तत्पूर्वक (1) कारणगुणपूर्वक चोयटाते-पा. दुः। मयि नेप्रमैन । ।

·१०५ गुणपन्य रूपरसगन्धनिरूपणम् । जगदरूपं स्यात् । अथ तद् हाणुके प्रारभते अविद्यमानस्य स्वायत्यायोगाद- त्पन्ने घणुके पश्चात् तप रूपोत्पत्तिरित्यवश्यमभ्युपेतव्यम् निराश्रयस्य कार्य- स्यानुत्पादात । तथा मति तादात्म्यं कुतः पूर्वापरकालभावात किंञ्चावस्थिते एव घटे रूपादयो पहिसंयोगाद्विनश्यन्ति तथा सति जायन्ते चेति भवता- मभ्युपगमः यस्य चोत्यतो यस्यानुत्यत्तिर्यन्निवृतो चानितिर्न तयोस्तादात्म्य. मिति प्रक्रियेयम् । न चात्यन्तभेदे पृथगुपलम्भप्रसङ्गः सर्वदा रूपस्य द्रव्या. प्रितत्वात । एतदेव कथं वस्तुस्वाभाव्यादिति कृतं गुरुप्रतिकूलवादेन । रसो रसनग्राह्यः। पृथिव्युदकवृत्तिः जीवनपु- ष्टिबलारोग्यनिमित्तम् रसनसहकारी मधुरालव- णतिक्तकटुकषायभेदभिन्नः । अस्यापि नित्यानित्य- त्वनिष्पत्तयो रूपन(१) ॥ सम्पति बाटेकेकेन्द्रियग्राह्यस्य प्रत्यक्षद्रव्यवृतर्विशेषगुणस्य निरूपण- प्रसङ्गेन रसगन्धयोव्याख्यातव्ययोरुभयद्व्यतित्यविशेषणादो रूपं व्याख्याय रसं व्याचष्टे । रसो रसनगाह्य इति । गुणेषु मध्ये रस एघ रसनयाझो रस- नयाहा एव रस: । पृथिव्युदकतिः । पृथिव्युदकयोरेव धर्तते । जीवनपुष्टि- बलारोग्यनिमित्तम् । जीवनं प्राणधारणं पुष्टिरवयवोपचयः बलमुत्साहविशेषः श्रारोग्यं रोगाभाषः एषां रसो निमितम् । एतच्च सर्ववेद्यशास्त्रादषगन्तव्यम् । रसनसहकारी । स्वगतो रसो रसनस्य बाह्यरसोपलम्भे सहकारी, मधुरान्त लवणतितकटुकपायभेदभिन्नः । मधुरादिभेदेन भिन्नः पट्प्रसार रत्यर्थः । तस्य च नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयो रूपवत् । यथा रूपं पार्थिवपरमाणुबग्नि- मयोगादुत्पत्तिविनाशवस सलिलपरमाणुए नित्यम् कार्य कारणगुणपूर्वकमाश्य- पिनाशाद्विनश्यति तथा रसोपि । गन्धो घ्राणग्राह्यः । पृथिवीपत्तिः प्राणसह- कारी सुरभिरसुरभिश्व । अस्यापि पूर्ववदुत्पत्यादयो व्याख्याताः॥ (१) lar-पा. ५. पद दृश्य-पु.।

·१०६ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये गन्धा घाणयाय: । गन्ध मव प्राणयायो प्राणग्राह्य गव गन्धः। ननु कथमयं नियमः स्वभावनियमात् । ईदृशो गन्धस्य स्वभावो यदयमेव घाणे- नेकेन गृह्यते नान्यो दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधाभावात् । पृथियोवृत्तिः । पृथिव्यामेव धर्तते नान्यत्र । घ्राणसहकारी।स्वगतो गन्धो घ्राणस्य सहकारी। सुरभिरसुरभिश्चेति भेदः । अस्यापि पूर्ववदुत्पत्यादयो व्याख्याताः । यथा रसः पार्थिवपरमाणुष्वग्निसंयोगादुत्पतिविनाशवान् कार्य कारणगुणपूर्वक्र आश्यवि- नाशाद्विनश्यति तथा गन्धोपि । नित्यत्वं पुनरस्य नास्त्येव । स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यः । वित्युदकज्वलनप- वनवृत्तिः(१) त्वक्सहकारी(२) रूपानुविधायी शीता- ष्णानुष्णाशीतभेदात्(३) त्रिविधः । अस्यापि नित्या- नित्यत्वनिष्यत्तयः पूर्ववत् ॥ स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यः । त्वचि स्थितमिन्द्रियं त्वगिन्द्रियं तेनैव स्पी गृह्यते नान्येन। नित्युदकज्वलनपवनवृत्तिः । यतेष्वेव वृत्तिरवा त्वक्सहकारी! स्पर्शस्वगिन्द्रियस्य विषयग्रहणसहकारी । रूपानुविधायी रूपमनुपिधातुम- नगन्तुं शीलमस्य यत्र रूपं तत्र नियमेन तस्य सद्भावात् । शीतोप्यानुप्या- शीतभेदात् विविधः । काठिन्यप्रशिथिलादयम्तु संयोगविशेषा न स्पान्तरम् उभयेन्द्रियग्राह्यत्वात् । अस्यापि नित्यानित्यत्वनिप्पतयः पूर्ववदिति । व्यव- हितस्य रसस्य ग्रहणं न गन्धस्य तस्य नित्यत्वाभावात् ॥ पार्थिवपरमाणु(१)रूपादीनां पाकजोत्पत्तिवि- धानम् । घटादेरामद्रव्यस्याग्निना सम्बद्धस्याग्न्यभि- घातानोदनाद्वा तदारम्भकेष्वणुषु कमाण्युत्पद्यन्ते ते. 'भ्यो विभागाः विभागेभ्यःसंयोगविनाशाः संयोगवि- नाशेभ्यश्च (') कार्यद्रव्यं विनश्यति । तस्मिन् विनष्टे स्वतन्त्रेषु परमाणुष्वग्निसंयोगादोपण्यापेक्षाच्या- (१) चितिजलज्योतिरनिलत्तिः-पा.६ पु.1 (२) स्वगिन्द्रियसहकारी-पा.पु.। (३) भेदेन-पा.६ पुः । (४) परमागुपु-या। (५) द्रय्यारम्भकर्मयोगविनाशास्तद्विनाशेभ्यः-प. पु.। - ·१०० गुणयन्ये रूपादीना पाकजोत्पत्तिनिरूपणम् । मादीनां विनाशः पुनरन्यस्मादग्निसंयोगादोपण्यापे- क्षात् पाकजा जायन्ते । तदनन्तरं भोगिनामदृष्टाये- क्षादात्माणुसंयोगादुत्पन्नपाकजेष्वणुषु कर्मोत्पत्ती तेषां परस्परसंयोगाद् ह्मणुकादिक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पद्यते । तत्र च कारणगुणप्रक्रमेण(१) रूपाद्युत्पत्तिः । न च कार्यद्रव्य एव(२) रूपाद्युत्पत्तिर्विनाशो वा सम्भ- वति.सर्वावयवेष्वन्तर्बहिश्च वर्तमानस्याग्निना व्या- स्वभावाद् अणुप्रवेशादपि च व्याप्तिर्न सम्भवति का- यद्रव्यविनाशादिति ॥' tঘষমাযহীনমুশনিৰিনাগলিয়াঘমাছ। আমি- गुरूपादोमामिति । यद्यपि परमाणव एव पृथिवी तथापि ते कार्यरूप- थिव्य थिका उच्यन्ते पृथिव्या इमे कारणं परमाणषः पार्थिवपरमाणवः तेषां ये रूपादयः तेषां पाकजानामुत्पतर्विधानं प्रकार: कथ्यते । नन्वय যনি হসহিহিহিলি ন মনিয়ান হয় না সন্ধামইনময়া- बोधात(३) यथाहि रूपादीनां पाकाटुत्पतिप्रकारों या पूर्वषां विनायादपरणा- मुत्यादः तमेय प्रकार दर्शयति । घटादेरामद्रव्यस्येत्यादिना । श्रादिशब्देन शराशदयो गृह्यन्ते । आमद्रव्यस्येत्यपक्वद्रव्यस्यत्यर्थः । पाकार्यमग्निना सम्बद्धस्य परसा व कर्माण्युत्पद्यन्ते प्रामद्रव्यस्य घटादेः सयौगिनोप्युद- सनिवृत्यर्थमाह । तदारम्भकेष्यिति । तस्य घटादेरार- म्भाव्यित्या घटांद्यारम्भकाश्च परमाणव: पारम्पण कर्मणां कारणमि- त्याह । भिघातानोदनाद्वेति । पार्थिवस्य परमाणोरम्निनाभिधातो नौदन योगविशेषः स च कर्माधिकार पक्ष्यते । तेभ्यो विभागा: विभनि भयोगविनाशाः संयोगशिनाशेभ्यश्च कार्यदव्यं विनश्यति । तेभ्यः परमाणूनां विभागा: विभागेभ्यो घणुक्रलक्षणं कार्यद्रव्यं विनश्यति । विनष्ट स्वतन्त्रेषु परमाणुष्पग्निमयोगादग्निगताण्यापेक्षायामादीनां कपरमाणय: . --1) पूर्वमेख-या ५५ । (२) काटक-प. पु.। (३) तस्यावरोधात-T•Y पु.।

·१०८ सटीकप्रशस्तपादभापो पूर्वरूपरसगन्धस्पगनां विनाश: पुनरन्यस्मादग्निसंयोगात पाकजा जयन्ते । स्वतन्येषु परमाणुए पाकनोत्पना कार्यानबरुद्ध एव द्रव्ये सर्वच रूपाद्युत्पत्ति दर्शनं प्रमाणम् । परमाणुरुपादयः कार्यानवरुद्धप्येव द्रव्येषु भवन्ति प्रारभ्यमाण- रूपादित्वात् तन्त्वादिरूपयत् । पूर्वरूपादिपिनारोपि रूपान्तरोत्पतिः प्रमाणम् । रूपादिमति रूपाद्यन्तरारम्भासम्भवात् रत्ततादिरूपादयो रूपादिमत्सु नार- भ्यन्ते रूपादित्वात् तन्त्वादिरूपादिवत् । एवं परमाणुपु पूर्वरूपादिविनाशे रि घहिसंयोग एष विनाशहेतुरवतियते तदायभाषित्वादन्यस्यासम्भवात् न च यदेव रूपादीनां विनाशकारणं तदेव तेषामुत्पतिकारणमित्यवगन्तव्यम् । तन्तुरूपादीनामन्यत उत्पत्तेरन्यतश्च विनाशदर्शनात तेन परमाणुपु रूपा. दीनामन्यस्मादग्निसंयोगादुत्पतिरन्यस्मादग्निसंयोगाद्विनाथ इत्यवसीयते । परमाणुरूपादिविनाशोत्पादावेककारणको न भवत: रूणदिविनाशोत्पाद- त्वात तन्तुरूपादिविनाशोत्यादयत् । तदनन्तरमित्यादि । उत्पने दिषु येषां तत्साध्ययाः सुखदुःखयोरनुभवो भौगो भविष्यति त भागिनः तेषामदृष्टं धर्माधर्मलक्षणमपेक्षमाणादात्मपरमाणुसंयोगाढत्यसपाक्जरूपरस. गन्धस्पशेषु परमाणुषु कर्माण्युत्पद्यन्ते । तेभ्यस्तेषां परमाणूनों परस्पर- संयोगास्ततश्च द्वाभ्यां घणुकं विभिह्यणुकैस्त्यणुकमित्यनेन क्रमेण कार्यव्यं घटादिकमुत्पद्यते इति । तत्र च कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिः । परमाणुद्वय- रूपाभ्यां घणुके रूपं झणुकरूपेभ्यश्च व्यणुकरूपमित्यनेन क्रमेण घटादो रूपरसगन्धस्पर्शात्पत्तिः । संख्यादीनां न पाकजत्वं तेषामुजिनमणत्वात् । ननु स्पर्शस्यापि वेलक्षण्यं न दृश्यते । सत्यम् । तथाप्यस्य पांचवमनुमानात् । तच्च पृथिव्यधिकारे दर्शितम् । पाकनोत्पत्यनन्तरं परमावर मादिनिवृतिसमकालमेघति रूपादिमत्येव द्रव्ये रूपादिमा औरम्भहतु- भूतनियादर्शनाद दृश्यते परमायुक्रिया रूपादिमत्येव जायते का कार्ग- रम्भहेतुभूतक्रियात्वात् पटारम्भकतन्तुमयागोत्पादकतन्तुक्रियाका कथं कार्यद्रव्ये एव रूपादीनामग्निसंयोगानुत्पादविनाश न कल्प्यो हि पाकार्थमुपक्षिप्रा घटादयः सर्वावस्थासु प्रत्यक्षाः छिद्रविनिर्वाण प्रत्यभिज्ञायन्ते च पाकजोतरकालमपि त एवामी घटादय इति, (१) छिद्रनिशितचनुपा-पा. २१४ पुः। नितु श्या- ·१०८ -- सटीकप्रशस्तपादभाप्ये पूर्वरूपरसगन्धस्यशीनां विनाश: पुनरन्यस्मादग्निसंयोगात पाकजा जयन्ते । स्वतन्येषु परमाणुपु पाकनोत्पत्तो कार्यानवरुद्ध एव द्रव्ये सर्वत्र रूपाद्युत्पत्ति- दर्शनं प्रमाणम् । परमाणुरूपादयः कार्यानवरुद्धेष्येव द्रव्येषु भवन्ति प्रारभ्यमाण- रूपादित्यास तन्त्यादिरूपयत् । पूर्वरूपादिपिनाशेपि रूपान्तरोत्पत्तिः प्रमाणम् । रूपादिमति रूपाद्यन्तरारम्भासम्भवात् रक्तप्तादिरूपादयो रूपादिमत्सु नार- भ्यन्ते रूपादित्वात् तन्त्यादिरूपादिवत् । एवं परमाणुपु पूर्वरूपादिविनाये रहे। वहिसंयोग एष विनाशहेतुरबतिष्ठते तदायभाषित्यादन्यस्यासम्भयात नच यदेव रूपादीनां विनाशकारणं तदेव तेषामुत्पत्तिकारणमित्यवगन्तव्यम् । तन्तुरूपादीनामन्यत उत्पत्तेरन्यतश्च विनाशदर्शनात तेन परमाणुपु रूया- दीनामन्यस्मादग्निसंयोगादुत्पत्तिरन्यस्मादग्निसंयोगाद्विनाश इत्यवसीयते । परमाणुरूपादियिनाणत्यादावेककारणको न भवतः रूपादिविनाशोत्याद- त्वात् तन्तुरूयादिविनाशोत्यादवत् । तदनन्तरमित्यादि । उत्प दिए येषां तत्साध्यया: सुखदुःखयोरनुभवो भोगो भविष्यति त भागिनः तेपामदृष्टं धर्माधर्मलक्षणमपेक्षमाणादात्मपरमाणुसंयोगादुत्पत्रपाक्जरूपरस. गन्धपणेषु परमाणुपु काण्युत्पद्यन्ते । तेभ्यस्तेषां परमाणूनों परस्पर- संयोगास्ततश्च द्वाभ्यां यणुकं विभिह्मणुकेस्त्यगुरुमित्यनेन क्रमेण कार्यद्रव्यं घटादिकमुत्पद्यते इति । तच च कारणगुण्यप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिः । परमाणुद्वय रूपाभ्यां घणुके रूपं घणुकरूपेभ्यश्च च्यणुकरूपमित्यनेन क्रमेण घटादो रूपरसगन्धस्पर्शत्पत्तिः। संख्यादीनां न पाकजत्वं तेषामनिवजणत्वात् । ननु स्पर्शस्यापि वेलक्षण्यं न दृश्यते । सत्यम् । तथाप्यस्यं पावर वमनुमानात तच पृथिव्याधिकारे दर्शितम् । पाकजोत्पत्यनन्तरं परमाग को न तु श्या- मादिनिवृतिसमकालोति मादिमयर ड्रबो कसादिमा परम्भहेत. भूतनियादर्शनाद् दृश्यते परमाणुक्रिया रूपादिमत्येव जायते रम्भहेतुभूतक्रियात्वात् पटारम्भकतन्तुसंयोगोत्पादकतन्तुक्रियोग कथं कार्यद्रव्ये एय रूपादीनामग्निसंयोगादत्पादविनाशो न कल्प्येते पन्ते हि याकार्थमुविना घटादयः सर्वावस्थासु प्रत्यक्षाः छिदविनिवे, प्रत्यभिज्ञायन्ते च पाकजोत्तरकालमपि त एवामी घटादय इति (१) छिनगितचक्षुषा- २१४ पुः। मत्काग- ·१२९ गुणयन्ये संस्थानिस्पणम् । कयाः संयोग इत्यनेन क्रमेण संयोगजसंयोगेभ्य एतेषामुत्यादात् । स यथो- पदेशं यथाप्रचंच व्याख्यातमस्माभिः । सकादिव्यवहारहेतुः संख्या। सा पुनरेकद्रव्या चानेकद्रव्या च । तत्रैकद्रव्यायाः सलिलादिपरमाणु- रुपादीनामिव नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः। अनेकद्रव्या तु द्वित्वादिका पराधीन्ता। तस्याः खल्वेकत्वेभ्याउनेक- विषयबुद्धिसहितेभ्यो निष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाद् विनाश इति । कथम् । यदा बोटुश्चक्षुषा समानास- मानजातीययोर्द्रव्ययोः सन्निकर्षे सति तत्संयुक्तसमवे- तंसमवेतैकत्वसामान्यज्ञानोत्पत्तावेकत्वसामान्यतत्स. म्बन्धज्ञानेभ्य एकगुणयोरनेकविषयिण्येका बुद्धिसत्य- यते तदा तामपेक्ष्यैकत्वाभ्यां स्वाश्रययोर्द्वित्वमार- भ्यते ततः पुनस्तस्मिन् द्वित्वसामान्यज्ञानमुत्पद्यते तस्माद् द्विसामान्यज्ञानादपेक्षावुद्धविनश्यत्ता द्वि- त्वसामान्एतत्सम्बन्धतज्ज्ञानेभ्यो द्वित्वगुणवुद्धस्त्य- अमानतेत्येक कालः।तत इदानीमपेक्षावुद्धिविनाशाद् द्वित्वगुणस्य विनश्यत्ता द्वित्वगुणज्ञानं द्वित्वसामा. न्यज्ञानस्य विनाशकारणं द्वित्वगुणतज्ज्ञानसम्बन्धे- भ्यो(१) द्वे द्रव्य इति द्रव्यबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकः कालः । तदनन्तरं द्वे द्रव्ये इति द्रव्यज्ञानस्योत्पादः द्वित्वस्य विनाशः द्वित्वगुणबुद्धेविनश्यत्ता द्रव्यज्ञानात् संस्का- रस्योत्पद्यमानतेत्येकः कालः(२) तदनन्सरं द्रव्यज्ञानाद् (१) हिस्यगुणयुटित सामान्ययुद्धपि शिनग्यता द्वित्वगुणज्ञानमत्सम्यन्या-या। (1) टीकायामर घेण्यम :- ·१५५ भ्यो(१) द्वे द्रव्ये इति द्रव्यबुद्धरुत्पद्यमानतेत्येकः कालः। तदनन्तरं वे द्रव्ये इति द्रव्यज्ञानस्योत्पादः द्वित्वस्य विनाशः द्वित्वगुण बुद्धविनश्यत्ता द्रव्यज्ञानात् । रस्योत्पद्यमानतेत्येकः कालः() तदनन्तरं द्रव्यज्ञानाद्र गुणयन्ये संख्यानिरूपणम् । कयोः संयोग इत्यनेन क्रमेण संयोगजसंयोगेभ्य गतेपामुत्पादात् । एवं यथा- पदेशं यथाप्रशं च व्याख्यातमस्माभिः ।। एकादिव्यवहारहेतुः संख्या । सा पुनरेकद्रव्या चानेकद्रव्या च। तत्रैकद्रव्यायाः सलिलादिपरमाणु- • यादीनामिव नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः। अनेकद्रव्या तु द्वित्वादिका परार्धान्ता। तस्याः खल्वेकत्वेभ्योऽनेक- विषयबुद्धिसहितेभ्यो निष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशा विनाश इति । कथम् । यदा बोद्धुश्वदुषा समानास- मानजातीययोर्द्रव्ययोः सन्निकर्षे सति तत्संयुक्तसमवे- तसमवेतैकत्वसामान्यज्ञानोत्पत्तावेकत्वसामान्यतत्स- म्बन्धजानेभ्य एकगुणयोरनेकविषयिण्येका बुद्धिरुत्य- द्यते तदा तामपेक्ष्यैकत्वाभ्यां स्वाश्रययोर्द्धित्वमार- भ्यते ततः पुनस्तस्मिन् द्वित्वसामान्यज्ञानमुत्पद्यते तस्माद् द्विसामान्यज्ञानादपेक्षाबुद्धेर्विनश्यत्ता द्वि- त्वसामानरतासम्बन्धतज्ज्ञानेभ्यो द्वित्वगुणबुद्धेरुत्प- द्यमानतेत्येक कालः।तत इदानीमपेक्षाबुद्विपिनाशाद् द्वित्वगुणस्य विनश्यत्ता द्वित्वगुणज्ञानं द्वित्वसामा न्यज्ञानस्य विनाशकारणं द्वित्वगुणतज्ज्ञानसम्बन्ध, संस्का- ११द्वित्यगुरादित सामान्ययुमेनियता द्वित्वमुसज्ञानतत्सम्यन्थेभ्य:- पु । (२) टीकायाम प्रेम :

·११२ . सटीकप्रशस्तपादभाप्ये द्वित्वगुणबुद्धेविनाशो द्रव्यबुद्धरपि संस्कारात्(१) । एतेन(२) त्रित्वाद्युत्पत्तिरपि व्याख्याता। एकत्वेभ्योऽने- कविषयबुद्धिसहितेभ्यो निष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाच विनाश इति। क्वचिच्चायविनाशादिति(३) । कथम् । यदैकत्वाधारावयवे कौत्पद्यते तदैवैकत्वसामान्य ज्ञानमुत्पद्यते कर्मणा चावयवान्तराद्विभागः क्रियते अपेक्षाबुद्धेश्चोत्पत्तिः। ततो यस्मिन्नेव काले विभा- गात् संयोगविनाशस्तस्मिन्नेव काले द्वित्वमुत्पद्यते संयोगविनाशाद् द्रव्यविनाशः सामान्यबुद्धश्चोत्य- त्तिः । ततो यस्मिन्नेव काले सामान्यज्ञानादपेक्षा- बुद्धेर्विनाशः तस्मिन्नेव काले आश्रयविनाशाद् द्वि: त्वविनाश इति शोभनमेतद्विधानम् वध्यघातकपक्ष सहानवस्थानलक्षणे तु विरोधे द्रव्यज्ञानानुत्पत्तिप्रस- ङ्गः। कथम्।गुणबुद्धिसमकालमपेक्षावुद्धिविनाशाद्(४) द्वित्वविनाशे तदपेतस्य द्वे द्रव्ये इति द्रव्यज्ञानस्यानु- त्पत्तिप्रसङ्ग इति । लैङ्गिकवज्जानमात्रदिति चेत्स्या- -न्मतम् यथाऽभूतं भूतस्येत्यत्र लिङ्गाभावपि ज्ञानमा- त्रादनुमानम् तथा गुणविनाशेपि गुणबुद्धिमात्राद् द्र- व्यप्रत्ययः स्यादिति ।। विशेष्यज्ञानत्वात् । नहि वि- शेष्यज्ञानं सारूप्याद्विशेषणसम्बन्धमन्तरेण(१) भवितु- मर्हति। तथा चाह(5) सूत्रकारः समवायिनः श्वैत्याच्छ- (१) तदनन्तरं द्विम्यगुणयुर्यिनाथः द्रय्यपुरपि संस्कादिति-पा. ५ पु.। (0) अनेर-पा.पु.1 (1) विभागादपि पिनाया-पा.पु.। (४) गुणरितमानकालमेयापेतायुधिनायात-पा. (५) स्यावाद विशेषणमन्तरेण-पा. १ पुः।

·११३ गुणाग्रन्थे संख्यानिरूपणम् । त्यबुद्धः श्वेते बुद्धिस्ते कार्यकारणभूते इति। नतु लैङ्गि- कं ज्ञानमभेदेनोत्पद्यते(१) तस्माद्विपमोयमुपन्यासः न आशूत्पत्तेः यथा शब्दवदाकाशमिति अत्र त्रीणि ज्ञानान्याशूत्पद्यन्ते तथा द्वित्वादिज्ञानोत्पत्तावित्य- दोषः। बध्यघातकपक्षेपि समानो दोष इति चेत् स्या- न्मतम् । ननु बध्यघातकपक्षेपि तर्हि द्रव्यज्ञानानुत्प- त्ति(२) प्रसङ्गः। कथम् । द्वित्वसामान्यबुद्धिसमकालं सं- स्कारादपेक्षाबुद्धिविनाशादिति।न।समूहज्ञानस्य सं- स्कारहेतुत्वात् समूहजानमेव संस्कारकारणं नालोचन- ज्ञानमित्यदोषः। ज्ञानयोगपद्यप्रसङ्ग इति चेत् स्यान्म- तम् ननु ज्ञानानां बध्यघातकविरोधे ज्ञानयोगपद्यप्र- सङ्ग इति(३)। न । अविनश्यतोरवस्थानप्रतिषेधात्। ज्ञानायोगपद्यवचनेन(?) ज्ञानयोर्युगपदुत्पत्तिरविन- श्यतोश्च युगपदवस्थानं प्रतिपिध्यते नहि बध्यघात- कविरोधे ज्ञानयोर्युगपदुत्पत्तिरविनश्यतोश्व युगप- दवस्थानमस्तीति ॥ सिद्धेपि संख्यास्यरूपे ये केचिदत्यन्तदुर्दर्शनाभ्यासतिरोहितयुद्धयो विप्रतिपद्यन्ते तान् प्रत्याह(') एकादीति। व्याडतिर्व्यवहारो शेयज्ञानं व्ययहि- यतेऽनेनेति व्यवहारः शब्दः एकादिव्यवहारः एकं वे पीणीत्यादिप्रत्ययः शब्द- श्च तयोर्हेतु. संख्येति । एकं वे चीणोत्यादिप्रत्ययो विशेषणकृतो विशिष्टप्रत्यय. त्वाद् दण्डीतिप्रत्यययत् । एवं शब्दमपि पक्षीकृत्य विशिष्ट शब्दत्यादिति हेतु- रखगन्तव्यः । नन्वयं प्रत्यया रूपादिविषय: । न । तत्प्रत्ययविलक्षणत्वात् । रूपनिमितो हि प्रत्ययो नीलं पोतमित्येवं स्यान्न त्वकं वे इत्यादि । अस्तु सहि (१) किन्तु साध्यसाधनभेटेन-इत्यधिकम पु: (२) चानानुनि-पा. पु.। (३) पति-नास्सि ५ ।।पुति घेत-दति चित् । (1) तान प्रतोदमाह-पार (४) पोपटायधने-या "पुः। ५ ·११४ सटीकप्रशस्तपादभाव्य निर्विपयो रूपादिव्यतिरिक्तस्यार्थस्याभावात कुतोऽस्मिन्नेकद्विवीणीत्यादिना. कारो जातः । पालयविज्ञान प्रतिबद्धवासनापरिपाकादिति चेत् नीलाद्याका रोपि तत एवास्तु नहि ज्ञानारूठस्य तस्य संख्याकारस्य या कश्चिदनुभय- कृतो धियो येनेकोऽर्थनाऽनर्थजश्चापर इति प्रतिपद्यामहे । श्रथाय विशेषा- ज्यमभान्सो नीलाकारः संख्याकारस्तु विमुत इति । सदसारम् । नीलाकारस्या- प्यचाभ्रान्तत्व प्रमाणाभावात् न तावत् क्वचिदस्यास्ति संवादः तदेकजान- नियतत्वात् क्षणिकत्याच्च । अत एव नार्थशियापि । न च प्रत्येक सर्वज्ञानेषु स्थाकारमाउसमाहितेषु पूर्वापरज्ञानाननामाकाराणां सादृश्यप्रतिपतिरस्ति येन सत्सदृशाकारप्रवाहोपलब्धिनिबन्धनः संगादो व्यवस्थाप्येत नापि सदृशाकारो. पलम्भ एय सर्वच विलक्षणाकारोपलम्भस्यापि क्वचिद्भावात् । न चार्थजत्वादेव नीलाकारस्याप्रान्तत्यसिद्धिः अर्थस्याप्रतीतो तज्जन्यत्वविनिश्चयायोगादन्य- सश्च प्रमाणादर्थप्रतीतावाकारकल्पनावेया आकारसंवेदनादेवार्थसिद्धाभ्युप- गमे या अभ्रान्ताकारसंवेदनादर्यसिद्धिः सिद्धे चार्थे तजन्यत्यविनिश्चयादा. कारस्याभ्रान्तत्वसिद्धिरित्यन्योन्यापेक्षित्वमा) । अबाधिसत्यं च नीलाकारव- न्यानाहठस्य संख्याकारस्याप्यस्ति अर्थगतत्वेन च बाधाया असम्भवो नीला- दिप्यपि दुरधिगमः तेषां स्वरूपविप्रकृष्टत्वात् तस्मादाकारमाश्सवेदनमेष सर्वच न चेदेकशानर्थजान्यत्रापि तथैवेति न नीलादिसिद्धिः असति बाहो वस्तुनि स्वसन्तानमााधीनजन्मनो वासनापरिपाकस्य कादाचित्कत्यानुपपत्तो तन्माचहेता लाद्याकारस्य कादाचित्कत्यासम्भवानीलादिकल्पनेति चेत् एकद्वयाफारस्यापि बाह्मवस्त्वननुरोधिनो न कादाचित्कत्वमुपपद्यते इति संख्यापि कल्पनीया उपपतरुभयशप्यविशेषात् । यदपि द्रव्यव्यतिरिक्ता संख्या न विद्यते भेदेनायहणादित्युक्तम् । तदप्ययुक्तम् । परस्परप्रत्यासन्नानां वृक्षाणां टूरादेकत्याद्यग्रहणेपि स्वरूपयहणस्य सम्भयात् । गवं रूपादिव्यतिरकोपि ध्याख्यातो दूरे रूपस्यायहणेपि द्रव्यप्रत्ययदर्शनात् । एव सिद्धे संख्यास्वरूप तस्या भेदं प्रतिपादयति । सा पुनरकद्रव्या घानेकद्रव्या चेति । एकं द्रव्यमा- श्रयो यस्याः सा एकद्रव्या। अनेक द्रव्यमानयो यस्याः सा अनेकद्रव्या । 1 है (१) पेदितममा २५ । 1 ·११५ - गुणयन्ये संख्यानिरूपणम् । घराब्दावेकद्रव्यानेकद्रव्ययोरन्योन्यसमुच्चयं प्रदर्शयन्तो प्रकारामाराभावं कथ- यसः । तरकद्रव्यानेकद्रव्ययामध्ये एकद्रव्यायाः सलिनादिपरमाणुरूपादीना मिव नित्यानित्यत्वनिष्पतयः । यथा सलिलपरमाणो रूपरसस्पया नित्या: सये. कत्वसंख्यापि यथा च कार्यसलिलस्य रूपादयोऽनित्या आश्रयविनाशाद्विन- श्यन्ति कारणगुणणक्रमेण च निष्पद्यन्ते तयेकत्वसंस्थापि । अनेकद्रव्या तु द्वित्वादिका पराधान्ता । द्वित्यमादिर्यस्याः मा द्वित्यादिका परान्सो यस्याः सा पराधान्ता यस्मिन्नियता व्यवहारः समाप्यते स पराधः। एकद्रव्यतिन्या एकत्वसंख्यायाः सकाशाद् द्वित्वादेरनेकवृतित्वविशेषप्रतिपादनार्यस्तुशब्दः । तस्याः पन्धेकत्वेभ्यो नेकविषयवुद्धिसहितेभ्यो निष्पतिरपेक्षाधुद्धिविनाशाद्वि- नाशः । खल्वित्यपधारणे तस्या एकत्वेभ्यो निष्पतिरेय न त्येकेगुणसमुच्चय- मावत्वमित्यर्थः । एकत्ये चकत्यानि चेति समाश्रयणम् अन्यथा द्वित्योत्पत्ति- कारणं न कथितं स्यात् । अनेकषिपयबुद्धिमहिनेभ्य इति । अनेकशब्द एको न भवतीति व्युत्पत्या द्वयोर्बहुषु च द्रष्टव्यः अनेक विषयेषु या बुद्धिस्सास- हितेभ्य इति । एतदेव प्रश्नपूर्वकं प्रतिपादयति । कथमित्यादिना । यदा यस्मिन् काले घोटुरात्मनश्चक्षुषा समानज्ञातीययोर्घट्योरसमानजातीययो- टपट्योधी सनिक संयोगे सति चतुःसंयुक्तयोद्रव्ययोः प्रत्येकं समतो यायेक गुयो तया: समवेतं यदेकत्यं सामान्य मस्मिन् घानमुत्पद्यते विशेषयमानं विशेप्यचानस्य कारणम् एकगुणयोश्च विशेष्ययोरेकन्यसामान्यं विशेषणं सेनादो सश्व चान चिन्त्यते न च प्रत्यासतिमन्तरेण धाक्षुप ज्ञान नायसे रत्येक त्वसामान्यस्येन्द्रियेण संयुक्तसमवेतसमयायलतयाः सम्बन्धो दर्शितः । एवं धानोपनो भूमायामेकत्वसामान्यात् तम्यकन्यस्येकगुणाभ्यां सम्मन्धाना- नाच एकगुणयारनेकविषयिययुभयेकगुणालम्यिन्येका युद्धिस्त्पद्यते इति । धपुरिन्द्रियमन्तःकरणेन युगपटुभयोरधिष्ठानासम्भयादेकस्येव सदा विषयया- हकत्ये द्वितीयस्य कल्पनावेषात् तस्याभाभ्यां गोनकाभ्यां ररमयो निःस- रन्ति विषयेश्च सह सम्बध्यन्ते प्रदीपस्येय गृहान्तर्गतस्य गयायियराभ्याम् মানাজয় ঘাঘথিমিমি এ বিষয়ছিলিমগণমাধ্যম धरधिष्ठानादेव च तस्य सम्यन्या चानोत्पनिहतयः । एवं च सति युगपद- नेकेषु विषयेषु चानं भवत्येय कारणामयात् सन्च भवदेकमेव प्रभवति - ·૧૧૬ सटीकप्रशस्तपादभाप्ये . विनश्यता । उभयेकगुणालम्बना बुद्धिरपेक्षाबुद्धिरित्युच्यते तस्या द्वित्वसामा- न्यज्ञानाद्विनश्यना विनाशकारणमानिध्यं द्वित्वसामान्यात् तस्य द्वित्वगुणेन सह सम्बन्धाज्ञानाच्च द्वित्यगुणबुद्ध)रुत्पद्यमानता उत्पत्तिकारणसान्निध्यं द्वित्वसामान्यज्ञानमपेशाबुदेविनाशकं गुणबुद्धेश्चोत्पादकं तेन तदुत्पतिरेखे- कस्य विनश्यता परस्य चोत्पदामानतेत्युपपदासे घिनश्यतोत्पद्यमानतयो- रेककालत्यम् । तत इदानीमपेक्षाबुद्धिधिनाशी द्वित्वविनाशस्य कारणं तत्स- दावे तस्यानुपलम्भात् अतोऽपेशाबुद्धिविनाश द्वित्वस्य घिनश्यता । दृष्ट गुणानां निमितकारणादपि घिनाशो यथा मोवात्ययस्थायामन्त्यतत्त्वज्ञानस्य शरीरविनाशात् । द्वित्वगुणज्ञानं द्वित्वसामान्यज्ञानस्य विनाशकारणं बुद्धे बुटान्तरविरोधात् । तथा द्रव्यज्ञानस्यापि कारणम् अतो गुणबुत्पाद एवे- कस्योत्पदामानता ऽपरस्य विनश्यता स्यात् । द्वित्वगुणज्ञानसम्बन्धेभ्य इति। द्वित्वगुणश्च तस्य ज्ञानं च सम्बन्धश्चेति योजना तदनन्तर द्वे द्रव्ये इति द्रव्यज्ञानस्योत्पादो द्वित्वस्य विनाशो गुणबुद्धविनश्यत्तत्येकः कालः । यद्यपि द्वे द्रव्ये इति ज्ञानोत्पत्तिकाले द्वित्वं नास्ति तथापि तदस्य कारणं कार्योत्पत्तिकाले कारणस्थितेरनुपयोगात् कार्योत्पत्त्यनुगुणव्यापारजनकत्वं हि कारणस्य कारणत्वं स चेदनेन कृतः किमस्य कार्योत्पत्तिकाले स्थित्या व्यापारादेव कात्पित्तिसिद्धेः न त्वेवं सति(र) तस्याकारकत्वं व्यापारद्वारेण तस्येव हेतुत्वात् न चेवं सति भाक्त कारकत्वं स्वव्यापारेण व्यवधानाभा- घात् अन्यथा शरमुक्तिसमकालं निष्ठुरपृष्ठाभिघातादभिपतितस्य धयिनः क्षणान्तरभाविनि लक्ष्यव्यतिभेदे कर्तृत्वं न स्यात् । तदनन्तरं द्रव्यज्ञाना- गुणयुद्धविनाय: संस्कारस्योत्पद्यमानता ततः संस्कारस्योत्पादो द्रव्ययुद्ध- विनश्यता क्षणान्तरे संस्काराट् द्रव्यबुद्धविनाश: ट्रव्यबुद्धिविनाशकारणत्वं च संस्कारस्य समायभावित्वादन्यथाऽसम्भवाच्च । एतेन पित्यायुत्पत्तिरपि व्या- ख्याता । एतेन द्वित्योत्पत्तिविनाशनिरूपणप्रक्रमेण पित्यादीनामुत्पत्तिा-, ख्याता समेष प्रकार दर्शयति । एकत्येभ्योऽनेकविषयबुद्धिसहितभ्यो निष्पत्ति. रपेक्षाबुद्धिषिनाशाच्च विनाश इति । एतेन शतसवाद्युत्पत्तिापि समर्थिता। 7 (९) द्विस्वयुद-पा.पु. (3) नन्येध सप्ति-पा.

·११६ गुणयन्ये संख्यानिरूपणम् । प्रत्येकमनुभूतेश्येकेकगुणेषु क्रममाविनां सस्काराणामन्त्यगुणानुभवानन्तरं शतव्यपहारसंपर्तकाददृयाद्युगपदभिव्यक्ती संयोगेकत्वादनेकषिपयेकम्मरणो- स्पादे सत्यनुभवस्मरणाभ्यामपेक्षामुदिभ्यां म्याश्रयेषु शतममा अन्यते सा च सर्वद्रव्यसंस्कारसचिया अन्त्यद्रव्यसंयुक्तन्द्रियज्ञज्ञानविषयत्वात् प्रत्यक्षेत्र। यर विनष्टेषु सोयेप्यन्ते सङ्कलनात्मकः प्रत्ययो जायते शतं पिपीलकानां मया निहतमिति तच कथं शतमत्याया उत्पत्तिः भाप्रयाभावात नोत्पदात सय संभ सा कारणाभापास शसव्यवहारम्सु रूपादिवर गोण इत्येके समर्थ- यन्ति। अपरेतु प्रतीतेम्सुन्यत्वादुपचारकल्पनामनादृत्यातीतानामेय द्रव्याणां संस्कारोपनीतत्वादाप्रयतामिच्छन्ति यदत्यन्तमसत् खपुष्पादि तदकारणं नि:स्वभाषत्वात् अतीतानां तु घर्तमानकालसम्बन्धो नास्ति न तु स्वरूपं सत्रयां स्मृतिसन्निहितानां सानुगुणसहकारिलाभात् समयायिकारणत्वमषि- रुद्धम् । न चैवं सति सर्वत्र तयाभावो यथादर्शनं व्यवस्थापनात प्रतीतस्य जनकत्वे ऽनुभवस्येप स्मृतिहेतुत्वसम्भवे संस्कारकल्पनाथेयमिति चेत्र निरन्धयप्रध्यासस्यानुपस्थापितस्याकारकत्वात् तदुपस्थापना()कल्पनायां तु संस्कारसिद्धिः । तथा धान्त्यवर्णप्रतोतिकाले पूर्धयानां विनष्टानामपि स्मृत्यु- पनीतत्यादर्थप्रतीतो निमित्तकारणत्वमस्त्येव यथेदं सथा समधायिकारणत्व- मपि केषांधिषिष्यति यथा च संस्कारसधिनस्य मनमो बाहो मृत्युत्पादन सामर्थ्य मेव प्रत्यक्षानुभवजननसामर्थ्य मपि दृष्टत्वादेषितव्यम् । एवं च सति नान्धधिराद्यभाषो बाहन्द्रियप्रकृत्यनुविधायित्वात् यत्र विनष्ट एष पराश्रये स्मृत्युपनीते द्वित्वमुत्पदाले) तर स्मृतिलक्षणापेक्षायुद्धिविनाथादेषास्य षि- नायः या स्वाश्रये विद्यमाने सदस्पन्न तप न केयलमपेक्षाधुद्धिपिनाणदस्य विनाय: । विवाश्यधिनाशादश स्थान कास्य द्रवस्य द्वरोधी द्रव्योर- भावे । इति प्रत्ययाभावादित्याह । वाषिच्चाप्रयविनाशादिति । कथमित्य- जेन पृष्टस्तटुपपादयबाह । यदेति । यस्मिन् काले एकगुणाश्रयस्य द्रव्यस्या- घय क्रियोत्पद्यते तस्मिन् काले एकगुणतिन्येकत्वसामान्य ज्ञानमुत्पदाते पणान्सरे कर्मणाश्यपान्तविभागः क्रियते एकत्वसामान्यज्ञानादपेशायुद्धेश्या- त्यतिः सतो यस्मिने काले ऽवयवदयविभागाद् द्रव्यारम्भसंयोगविनाय: (1) मुपपयते-पा- २ पु.। (1) स्थापन-पा.पु.।

·१२० सटीकप्रशस्तपादभाष्य सदापेक्षायुद्धद्वित्वमुत्पद्यते तत: संयोगविनाशाद् द्रव्यस्य विनाशो द्वित्वसामा- न्यबुटुश्चोत्पाद प्रत्येकः कालः ततो यस्मिन् काले द्वित्वसामान्यज्ञानादपेक्षा- बुद्धविनायः तदेवात्रयविनाशाद् द्वित्वविनायो न त्वपेचाबुद्धेविनाशस्तत्का- रणं सहभायित्वात् । अत्र यद्यपि वैद्रव्ये इति ज्ञानमकृत्येष प्रणयस्य द्वित्व- स्योत्पन्या न किञ्चित् प्रयोजनम् तथापि कारणसामर्थ्यभायी कार्यात्पादोन प्रयोजनापेवेति तदुत्पनिचिन्ता कृता । इह खलु द्वित्वात्पत्तिकमेध पूर्वपूर्व चानस्योत्तरोत्तरसानाद्विनाशो दर्शितः स च ज्ञानानां विरोधे सत्युपपद्यते विरोधं च तेषां वध्यघातकस्यमा केचिदिच्छन्ति महानवस्थानं चापरे तषाचार्यो(१) यध्यघासकपक्षपरियहं कुर्वन्नाह । शोभनमेतद्विधानमिति । एत. द्विधानमेष द्वित्वप्रकारः । बध्यघातकपने द्वितीयं ज्ञानमुत्पद्य षणान्तरे पूर्व विज्ञान() नाशयतीति पक्षे शोभनं युक्तमित्यर्थः । सहानयस्थानलक्षणे तु विरोधे एकस्य ज्ञानस्योत्पादोऽपरस्य विनाश इति पोद्वे द्रव्ये इति ज्ञानानुत्पतिप्रसङ्गः तस्मात् महानवस्थानलक्षणोन युक्त इत्यभिप्रायः । गतदेवोपपादयति । कथ. मित्यादिना । महानवस्थानपक्षे हि द्वित्वकाले एघापेक्षाबुद्धेविनाशाद् द्वित्वस्य विनश्यता गुणधुद्धिसमकालं च द्वित्वस्य विनाश इति क्षणान्तरे द्वित्यापेक्षस्य द्वे द्रव्ये इति.ज्ञानस्योत्पत्तिर्न भवेत् कारणाभावात् । अपाशङ्कते। लेकिदिति । एतद्विस्पष्टयति । स्यान्मतमित्यादिना । एवं ते मतं स्या ददमभिप्रेतं भवेत् यथा ध्वनिविशेषेण पुरुषानुमाने ज्ञातमेव ध्वनिलक्षणं लिङ्गमभूतमपिद्यमानं विनामेष भूतस्य विद्यमानस्य पुरुषविशेषस्य लिङ्गं भव- तीति लिङ्गस्याभावेषि तज्ज्ञानमाधादेव लेगिक क्षानं जायते तथा गुणधुद्धिस- मकालं द्वित्वे विनपि तन्नानमागदेव द्वे द्रव्ये इति ज्ञानं स्यादिति । अन्यस्त अभूतं घर्षकर्म भूतस्य वाम्बभ्रसंयोगस्य लिङ्गमित्यच धर्पकर्मणा लिङ्गस्यामा वेपि तन्नानमाधादेषानुमानमिति व्याचष्टे । तदमङ्गलम् ।नार वर्षकर्म लिङ्गं अपि तु(३) तस्याभायः स च तदानीमस्त्येष स्वरूपेण घस्त्यनुत्पादे मागभावस्या- विनाशात् तस्मादस्मदक्तेव रीतिरनुसरणीया । परिहारमाह। न विशेष्यज्ञान- त्वादिति । ज्ञानमायादेष द्वे द्रव्ये इति ज्ञानोत्पत्तिरित्येतन कस्माद्विशेष्यता- नन्वात् । भवतु विशेष्यज्ञानं तथापि कुतो ज्ञानमाशन मपति साह । (१) सत्र मुनि:-पा. २ पुः। (0) अपेक्षाधुद्धिरूपम्। (३) किन्तु-पाक यु।

·१२१ - गुणयन्ये संख्यानिकृपयम् । नहीति। विशेषणं विशेष्यस्य(१)म्वरूपं विशेष्यानुरजकं विशेष्ये स्योपसर्जनता. प्रतीतिहेतुरिति यावत् । न चाविद्यमानस्यानुरज्जकत्वं स्वोपसर्जनताप्रतीति हेतुत्वं युक्तम् अतो न विशेष्यज्ञानं विशेषणसम्बन्धमन्तरेण भवितुमर्हतीति विशेष्यज्ञानं सारूप्याविशेषणानुक्तत्वाद विशेषणसम्बन्धमन्तरेण भषित नाईति । सूशर्थ सूचकारानुमतिं दर्शयति । तथा चाहेति । समवायिनः समवेताच्छेत्याच्छेतगुणाच्छेत्यबुद्धः खेते द्रव्ये बुद्धिर्भवति श्वेतं व्यमिति ते विशेषणविशेष्यबुद्धी कार्यकारणभूते कार्यकारणस्वभावे इति सूरेख विशेषणस्यानुरऽजकत्वमुक्तम् । सञ्चाविद्यमानस्य नास्तीति भाषः । सम्मति लेकिज्ञानस्य विशेष्यज्ञानात् तुशब्देन विशेष सूधयन्नाह । न विति । लेनिक ज्ञानं लिङ्गाभेदेन लिङ्गिनो लिङ्गोपसर्जनताहितया नात्याते। तम्माद्विषमायमुपन्यासः । लेडिकवदित्युपन्यासो विषमो द्वे द्रव्ये रति ज्ञानेन मह तुल्यो न भवतीत्यर्थः । द्वे द्रव्ये इति ज्ञानकाले द्वित्वमपि नास्ति कथं तद्विशिष्टमेघ यहणम् । ना ज्ञानात्यतेः पूर्वस्मिन् धणे तस्य सदाशत् सर्वत्र द्वित्वप्रत्यवज्ञानस्य पूर्वक्षणयत्यैवार्थो विषयोऽस्ति च द्वे द्रव्ये इति दानाया दात् पूर्वस्मिन् क्षणे द्वित्वमिति तदुपसर्जनता भवत्येव । इदं विह बताया। द्वे द्रव्ये इति ज्ञाने यथा द्रव्यं प्रतिभाति तथोपसर्जनीभूतं द्विवारिन चषि द्यमानस्य द्वित्वस्य(१) प्रतिभासा युक्तः तस्मादेतदविनमेव तदानी विरह ज्ञानस्यालम्बनं स्यात् तदषभासमानतालवणत्वात् दालम्बनमाल आह । नाशूत्पत्तेरिति । द्रव्यज्ञानकाले द्वित्वं न विमित्येव हल्ने त्वगुणज्ञानस्य(३) द्रव्यज्ञानस्य च शीघमुत्दातम्मत्याह दिन्यतो कस्मिन्नेव ज्ञाने प्रतिभास इत्यभिमानः पत्या तु पूर्व द्विन्रत्य प्रतिमान- स्तदनु द्रव्यस्येत्यर्थः । अत्र प्रकृतानुरूपं दृष्टान्नमाह । यति । दक्दाका- মিলত্ব আঘালমাঝামান যবন্নিান বীর রক্ষা यथा तथा द्वित्वादिविज्ञानात्यतारि चिमुक्तं स्याद्यया गन्दादिवानेम्वादमा- पितया क्रमस्याग्रहणे युगपत्प्रतिभासाभिमानः तया द्विवद्यज्ञानयारपाल । वध्यधातकपक्षेपि() द्रव्यज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्ग इति केनचिटु तदाराने । (1) जियस्वर-पा..." (3) हिन्वय-हानि नानि. • (2) द्विस्वतानस-पा.पु. [1) मध्यसतान-टनात!

·। ११२२ सटीकप्रशस्तपादमाये बध्यघातकपपीति। अस्याथै विवृणेति। स्यान्मतमित्यादिना ! यदि गुणव- द्विसमकालं द्वित्वविनाशे द्रव्यज्ञानं नोत्पद्यते तहि बध्यघासकपक्षेपि तदनु- त्यंतिः । अत्रापतिमाह । सामान्यबुद्धिसमकालं संस्कारादपेक्षावुद्धिविनाशा- दिति । ययापेक्षाबुद्धिरुत्पन्ना द्वित्वं जनयति तथा संस्कारमपि स च तस्या विनाशकः तेन संस्कारस्य द्वित्वम्य धोत्पादे द्वित्वसामान्यज्ञानस्य चात्पद्यमा- नतापेक्षाबुद्धेविनश्यतेत्येकः कालः । ततो द्वित्वसामान्यज्ञानस्य धोत्यादी गुणवुद्धेश्चात्यद्यमानतापेक्षाबुद्धविनाशा द्वित्वस्य विनश्यतेत्येकः कालः । ततो गुणबुद्धेस्त्पादो द्वित्वस्य विनाश इति क्षणान्तरे तदपेक्षस्य द्वे इति शानस्यानुत्पाद इनिबध्यधातकपक्षेपि लुल्यो दोषः।समाधते। नसमूहचानस्य संस्कारहेतुत्वादिति । एतदेव विवृणाति । समूह इत्यादिना । समूहचानं द्वित्वगुणषिशिष्टद्रव्यज्ञानमेव संस्कार करोति नालोचनाज्ञानं (न निर्विकल्प- कमपेदानानम् अता नास्य संस्काराद्विनाश इत्यर्थः । अपेक्षाज्ञानस्य सस्का- राहेतुत्ये द्रव्यविवेकनेकगुणयोः स्मरणं प्रमाणम् गुणविशिष्टद्रव्यचानस्य सद्धे तुल्वे चाधिशिष्टद्रव्यस्मरणं प्रमाणम् यदि चानमुत्पद्य पूर्वोत्यन्न चानं विनाथ. यति तदेतस्मिन् पक्षे तया: सहावस्थानं प्रध्योति ततश्च ज्ञानायरमपद्यादिति भूषविरोध इति केनचिटुक्तं तदाशङ्कते । ज्ञानयोगपद्यप्रसङ्ग इति चेत्स्या- न्मतमित्यादिना । अस्य विवरणं करोति । नन्वित्यादिना । समाधत नेति । एकस्मिन् क्षणे विनाश्यविनायकज्ञानयोः महावस्यान न दोपाय ज्ञानायोगपद्या- दिति रेणाधिनश्यतोरवस्थानप्रतिषेधात्। एतदेव दर्शयति। चानायोगपाव- चनेन युगपटुम्पत्तिरविनश्यताश्च युपपदयस्थानं प्रतिपिध्यते इति। बध्यघात कपने चन ज्ञानयोर्युगपटुत्यादोस्ति नाप्यविनश्यतो. सहावस्थानमेकस्योत्पदे द्वितीयस्य विनश्यदूपत्वादित्याह न हीति । इतिशब्दः समाप्ति कथयति । अपि भाः सर्वमिदमुत्यत्यादिनिरूपणं द्वित्वस्यानुपपन्न तत्सद्भाधे प्रमा- णाभावात द्वे इति ज्ञानं प्रमाणमिति चेन्न याह्यलक्षणाभायात् तथा ह्यों जा नग्राह्यो भवनुत्पन्नो भवति अनुत्पनो या उभयथाप्यनुपपत्तिरनुत्पन्नस्यास. त्त्वार उत्पन्नस्य च स्थित्यभावात् अतीत एवार्थो ज्ञानग्राहस्सज्जनकत्वा- दिति चेन्न वर्तमानतावभासविरोधादिन्द्रियस्यापि पाहात्यप्रसङ्गाच्च ईदृश (२) टोकायाः सप्याटर्यपुस्तकेतु-प्रालाधनाजान-दति। मने मु-बालोचनजान-दति । - ·१२३ गुणान्ये संस्थानिरूपणम् । सवार्थस्य स्थकारणसामग्रीकृतः स्वभावो येन जनकत्वाविशेषेप्ययमेव याह्यो नेन्द्रियादिकम् तदनन्तरक्षणधिपयश्च धर्तमानतायभास इति चेत किं पुन रिदमम्य ग्राह्यत्वम् ज्ञान प्रति हेतुत्वमिति चेत पुनरपीन्द्रियस्य यादत्व(ty.. मापतितं हेतुत्वमानस्य तथाप्यविशेषात ज्ञानस्य स्वसंवेदनमेवान्यस्य गाह्म- तेति चेत् अन्यस्य स्वरूपसंवेदनमन्यस्य ग्राह्यतेत्यतिचिवमेतत न विषम स्वभावस्यापर्यनुयोज्यत्वात् । अर्थावग्रहस्यभावं हि विज्ञान तेनास्य स्वरूप- संवेदनमेधार्थस्य ग्रहणं भवति यदर्थ चेदं तस्येवायमवयहो न सर्वस्येति नातिसक्तिः न सकार्यत्वात्।। अर्थजत्वं नाम ज्ञानस्यार्थीदुत्यतिः साका न च ज्ञानार्थयार्धर्म इति नार्थ नियमयेत् अथार्थस्य न ज्ञानमन्यधर्मत्वात उभयनियमाच्च तयोः परस्परगाह्मणाहकभावव्यवस्था नेकसम्बन्धिनियमात्न चातीतानागतयोरर्थयोनीनं प्रत्यस्ति कारणत्वम् असत्वात्। विषयविषयिभाष नियमाद्वाह्मयाहकभावनियम इति चेन अभेदाद् याह्मत्वमेध विषयत्व ग्राह- कन्यमेष वियित्वं तयोः प्रतिनियमे एव कारणे पृष्टे तदेवोत्तरमुच्यते इति स्वोत्तरधियां परिस्फुरति । नियतार्थावाहितापि ज्ञानस्य स्वभाव इति चेत् स पुनरस्य स्वभावो यदि निको नियमो न प्राति । अय कारणवणान- देवव्यतां किं स्वभावरिघोषणया न च तदुत्पत्तरन्यत् पश्यामः । अथा- च्यते यदुत्पादयति सरूपयति ज्ञानं तदस्य ग्राह्य नेतरत् अवश्य चा:- कारी ज्ञानेयेषितव्य: अन्यथा निराकारस्य वोधमावस्य सर्वार्थं प्रत्यविशे. पार नीलस्येदं पीतस्येदमिति व्यवस्थानुपपत्तो ततार्थविशेषप्रतीत्यभावात्। श्रत पय विषयाफार प्रमाणमाहुः स चासाधारणो ज्ञानमविशेषेण सह घटयति न साधारणमिन्द्रियादिकम् । तदुक्तम् । अर्थेन घटयत्येनां न हि मुक्वार्यरूपताम् । तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाण मेयरुपता । अपरप चोक्तम् । न हि वितिसत्तेव तद्वेदना युक्ता तस्याः सर्वचाविशेषात् तां तु सारूप्यमारिंशत् सरूपयितु (1) घटयेदिति । अपो- ध्यते । साकारेण ज्ञानेन किमयानुमयते किं वा म्याकारः किमुतामयं न १९) इन्द्रियायत्य- १ । (8) नयन-पा.पु । (३) सरूपापन-पा.१।

·१२४ - सटीकाथस्तपादभाष्ये तावटुभयं नीलमेतदित्येकस्येवाकारस्य सर्वदा संवेदनात् अर्थस्य च चाने. नानुभवो न युक्तः तस्य स्वरूपसत्ताकाले ज्ञानानुत्पादाज्ज्ञानकाले चाती- सस्य वर्तमानतावभासायोगात् ज्ञानसहभाविनः क्षणस्यायं वर्तमानताब- भास इति स्थसिद्धान्तश्रद्धालुतेयम् तस्य तदयाह्यत्वात् कश्चात्र हेतुर्य- द्विज्ञानं नियतमर्थ बोधयति न सर्व न हि तयारस्ति तादात्म्यं तदु. त्पत्तिश्च न व्यवस्थाहेतुरित्युक्तम् । तदाकारतानियमहेतुरिति चेत् किमि- त्येको नीलक्षणः समानाकारं नीलान्तरं न गृह्णाति । ग्राहकत्वं ज्ञानस्येव स्वभावो ,नार्थस्येति चेत् तथाप्येकं नीलज्ञानं सर्वेषां नीलक्षणानां ग्राहक स्यात् तदाकारत्याविशेषात् तदुत्पनिसारूप्याभ्यां स्योत्पादकस्यपार्थक्ष- यस्य ग्राह्यता न सर्वेषामिति इन्द्रियसमनन्तरप्रत्यययोरपि ग्राह्यतापतिः स्ताभ्यामपि हि ज्ञानमुत्पद्यते विति च तयोर्यथास्वं विषयग्रहणप्रतिनियम बोधात्मक च सारूप्यम् । अथ मतं यदेविषयमहणप्रतिनियतत्वमिन्द्रिय- सारूप्यं विज्ञानस्य यदपि समनन्तरप्रत्ययसारूप्यं बोधात्मकत्वं तदुभयमपि सर्वज्ञानसाधारणम् असाधारणं तु विषयसारूप्यं नीलने एव नीलजाने नीला- कारस्य संभवात् यश्चासाधारण धर्मः स एव नियामक इत्येतायता विशे- पेण ज्ञानमर्थ गृह्णाति नेन्द्रियसमनन्तरप्रत्ययाविति । तदप्यसारम् । ममान- विषयस्य समनन्तरप्रत्ययस्य यहणप्रसङ्गात् यो विधाने नीलाद्याकारमर्पयति स एव तस्य ग्राहो न च धारावाहिकविताने समनन्तरप्रत्ययानीलाद्याकार. स्योत्पतिः किं त्वादस्यष तटुत्पत्ता(१)वन्वयव्यतिरेकाभ्यां सर्वत्र सामोप. लब्धोधाकारोत्यतावेव बोधस्य सामावगमादिति चेत् नीलाद्याकारसम. पंको याह्य इति कस्ययमाज्ञा नान्यस्य कस्यचित् तस्यैव तु गाह्मत्वस्वभाव- नियमो नियामक एवं चेत् स्वभावनियमादेव नियमोस्तु ज्ञानं हि स्वसाम. योप्रतिनियतार्थसंवेदनात्मकमेयोपजायते अर्थापि संवेद्यस्वभावनियमा- देव संवेद्यते नेन्द्रियादिकमित्यकारणमाकारः न हि छिदिक्रिया वृक्षाकारवती येनेयं वृषेण सह सम्बहाते न कुठारण किं त्वस्या वृक्षस्य च तादृशः स्वभावो यदियमध नियम्यते नान्यत्र प्रस्येदं संवेदनमिति च व्यवस्था सदवभासमाधनिबन्धनेवेति तदर्थमप्याकारो न मृग्यः । अथ साकारेण ज्ञाने. (१) तावदम्यता-पा. २ पु ।

·गुणयन्ये संख्यानिरूपणम् । नायों न सवेद्यते एव कि तु स्याकारमात्र तदर्थसद्भावो निष्प्रमाणको न तापदर्थस्य ग्रहणं न चाध्यघसायो पिकल्पा शिष्यते स चोत्प्रेक्षामार- व्यापारो भवनपि प्रत्यक्षपृष्ठभाषित्वाद्यव प्रत्यक्षं प्रघृतं तप स्वव्यापार परि- त्यज्य कारणव्यापारमुपाददानो घस्तुसाक्षात्करोति । यस तु प्रत्यक्षमेवाप्रवृत्तं तप विकल्पोप्यसमर्थ सब कारयाभावात् । ज्ञानाकारः स्वसदृशं कारणं व्यय. स्थापयनर्थसिद्धो प्रमाणमिति चेत् तत्किमिदानी स्थलाकारस्य समर्पकाप्यर्थी बहिरसिका गतिरस्य वचनस्य । तस्मानार्थेन विज्ञाने स्थूलाभासस्सदात्मनः । एका प्रतिषिद्धत्वाद्वहुवपि न सम्भव इति । अथायमनर्थजः कुतश्चिनिमि- तात् कदाचिद्भवति असन्नेव वा प्रतीयते तददितराकारोपि भविष्यति अस- नेय या प्रत्येप्यते न चाकारवादे चानाकाराणां भ्रान्ताभ्रान्तत्वविवेकः सुगम इति निरूपितप्रायम् । कि च तदानी बाधाकारः सदृशमयं कारणं कल्प- यति । यदि यादृशा बोधाकारस्तादृश ग्वाकारस्य कारणमित्यवगतम् । न चार्थ- स्यासंवेद्यत्वे तथाप्रतीतिः संभवति हेतुत्वसादृश्ययोर्विनिरचयस्योभयग्रहणा. धीनत्वादिति नाकारादर्थसिद्धिः तदेवं न हेतुत्वं ग्राहलवणं नाम्याकारार्पण क्षममस्य हेतुत्वं तस्माद् ग्राह्यलक्षणाभावाद् बुद्धेरन्योनुभाव्यो नास्तीति साधू- क्तम् । इतोपि बुद्धिव्यतिरिक्तो नास्ति यद्यसौ जडो न स्वयं प्रकाशेत न च तस्य प्रकाशकान्तरमुपलभामहे सर्वदेवेकस्येवाकारस्योपलम्भात् । अथास्ति प्रकाशक नसत्स्वयमप्रकाशमानमप्रकाशस्वभावं विषयमपि(१) प्रकाशयेत् । यद- व्यक्तप्रकाशं तदव्यक्तं यया कुड्यादिव्यवहितं वस्तु अव्यक्तप्रकाशश्च परस्य बाझोर्थः तथा यत्परस्य प्रकारकं तत्स्वप्रकारे सजातीयपरानयेतं यथा प्रदीपः । प्रकाशकं च परस्य ज्ञानमिति अत: प्रकाशमानस्येव बोधस्य विषय- प्रकाशकत्यमिति न्यायादनपेतम् । तथा मति महोपलम्भनियमात सर्वचास- वैजयोरिव वेद्यावेदकयोरभेदः भेदस्य सहोपलम्भानियमो व्यापको नीलपी- तयोर्युगपटुपलम्भनियमामावास महोपलम्भानियमविरुद्धश्च महोपलम्भनियम इति व्यापाविरुद्धोपलब्ध्या मेदादनियमव्याश्या व्यावर्तमानी नियमोऽमेदे व्य- वतिष्ठते इति प्रतिबन्धसिद्धिः न च सहराब्दस्य साहाय्यं योगपद्यं पार्य: (१) नियमपि- १२।

·१२६ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये तयोश्च भेदेन व्यानत्वाविरुद्ध इति वाच्यम् आभिमानिकस्य सहभावस्य हेतु.. विशेषणत्वे नोपादानात दृष्टान्ते द्विचन्द्रप्याभिमानिकः सहभावो न तात्विक- श्चन्द्रस्यैकत्वात् सार्वन्यवित्तक्षण: स्वेनात्मना सह सर्वान् प्राणिना युगपदुप- लभ्यते न च तेषां सार्वज्यज्ञानाभेद इति अनेकान्तिकत्वमिति चेन अनिय- मात् । क्षणाभिप्रायेण तापद्ययाः सहोपलम्भ: तयारसो नियत एव क्षणयोः प्रत्येकं पुनरनुपलम्भात किं तु स न विवक्षितः सन्तानाभिप्रायेण सहोपलम्भ- नियमो न च सर्वज्ञसन्तानस्य चित्तान्तरसन्तानेन सह युगपटुपलम्भोस्ति सर्वतस्य कदाचित्स्यात्ममावप्रतिष्ठस्यापि सम्भवात न च तदानीमसर्वतः' सर्वज्ञात् सामर्थ्यसम्भषात अपचन्नपि पाचको यथा तथा यद्वद्यते येन वेद- नेन तत्ततो न भिद्यते यथात्मा ज्ञानस्य वेदान्ते च नीलादयः भेदे हि ज्ञाने- नास्य वेद्यत्वं न स्यात् तादात्म्यस्य नियमहतारभावात् तदुत्पत्तेरनियामक- त्वात् अन्येनान्यस्यासम्बद्धस्य वेद्यत्वे चातिप्रसङ्गादिति भेदे नियमहेता: सम्बन्धस्य व्यापकस्यानुपलब्ध्या भेदाद्विपक्षाह्यावर्तमानं वेद्यत्वमभेदेन व्या- प्यते इति हेतोः प्रतिबन्धसिद्धिरिति । एतेनाहमित्याकारस्यापि ज्ञानादभेदः समर्थितः । यश्चायं ग्राहगाहकसवित्तीनां पृथगवभासः स एकस्मिंश्चन्द्रमसि द्वित्वावभास इष भ्रमः तशयनादि(१) रविच्छिन्नप्रवाहाभेदयासनेष निमिः तम् । यथोक्तम् । भेदश्चाभ्रान्तियिताने दृश्यतेन्दाविध द्वये इति । ननु बाह्या भावे येयं नीलाद्याकारयती बुद्धिरुदेति तस्याः किं कारणम् । यथोक्तम् । अर्थयुद्धिस्सदाकारा सा त्वा(कारविशेषणा । सा बाह्मादन्यतो वेति विचारमिममहति । अपि पदन्ति । बाह्यसनापि तस्याः किं कारणं नीलादिरर्थ पति घेत् न तावदयं दृश्यते ऽर्थस्य सदातीन्द्रियत्वात कार्यवेचियेण कल्पनीयश्चत दृश्यस्य समनन्तरप्रत्ययस्येष शक्तिवेचिश्यं कल्प्यताम् येन स्यनज्ञानेप्या()का. रचियं घटते न हि तप देशकालव्यवहितानामर्थानां सामर्थ्य अविद्यमान- त्यात् । नन्येवं विचितप्रत्ययोपिन स्यान्तानस्यकत्येन सदव्यतिरेकिणामप्येक- त्यासङ्गात प्रत्याकारं च ज्ञानभेदे ज्ञानानां प्रत्येकं स्वाकारमाधनियतत्वात (1) सचानायनादि-1..पु.१ (२) साधा-पा.पु.। (2) जानेस्या-या युः। - ·१२० गुणयन्ये संष्यानिरूपणम् । तेभ्यो व्यतिरिक्तस्य सर्वाकारयाहकस्याभायात् । अब अमः । न तापच्चि रूपं नप्रकाशते संघित्तिविरोधात जडस्य च प्रकाशयोगः तेनेदं ज्ञानात्मकमेव रूप न चाकारभेदेन ज्ञानभेदः चित्ररूपस्यकस्याकारभेदाभायात्(') यथा नीलस्यको नीलम्यभाव आकारः तथा वैचियस्यकस्य चिचस्वभाव एवाकारः तस्मिंश्चा- त्मभूते ज्ञानं प्रवर्तमानं कृत्स्त्र एव प्रवर्तते यदि वा न प्रवर्तते ण्य न तु भागेन प्रवर्तते तस्य निभागत्वात् ये त्वमी भागाः परस्परविविक्ताः प्रतिभान्ति न ते चित्रं रूपमिति न काचिदनुपतिः । स्यूलाकारोप्यनयेष दिशा समर्थ- नीयः । अवयवी त्वेकः स्थूलो वा नोपपद्यते नानावयषधृतित्वेन तस्य नानात्वापातार घानाकारस्त्वेकस्मिन् ज्ञाने वर्तमान एकः स्थूलो भवत्येव क. प्पाकम्पादिविरोधस्तु संविविरोधो व्युदसनीय इति केचित् । अपरे तु ज्ञानाका- रस्याप्यनादिवासनाघशेन प्रतिभासमानस्य विचाराक्षमत्वमलीकत्वमेव तत्त्व. माहुः । तथा च यः प्रत्यय: स बाह्मालम्बनो यथा स्वमादिप्रत्ययः प्रत्यय- श्चायं जायसः स्तम्भादिप्रत्यय: निरालम्बनता हि प्रत्ययत्यमाणानुबन्धिनी स्वमादिषु दृष्टा जायसः प्रत्ययस्यापि प्रत्ययस्यमेघ स्वभाषः स यदि निराल. म्बनत्वं परित्यजति लदा स्यभायमेव परित्यजेत् । ननु सर्वप्रत्ययानामनाल. म्बनत्व धर्मिहेसुदृष्टान्तादिप्रत्ययानामनालम्बनत्यम् ततश्च धर्मिहेत्वाद्यभा- वानानुमानप्रवृत्तिः । अथ ते सालम्यनास्तरेषास्य हेतोयभिधारः नेवम् तेषां बाहिरनालम्बनानां संवृतिमाशेणानुमानप्रवृत्तिहेतुत्वात् दृष्टा एपिद्याता विद्या- प्राप्तिर्यथा लिप्याक्षरेम्यो पर्याप्रतीतिः धर्मप्रतिपादकरखादयोपि स्वस्येण सत्याः। सत्यम् सत्या न तु तेन रूपेण प्रतिपादकाः ककारादिरूपाध्यारोपेण प्रतिण. दकाः सदेषां कार्योपयोगित्वमसत्यमेवेति पूर्वपक्षसंक्षेपः । यताषटुक्तं गाय- लक्षणायोगादिति न तदोभायसाधनसमर्थ बाह्यलक्षणो हाथों साह्मो न भवे. नतु सस्थासदायः ग्रहणाभायस्य पिणचादिवत स्वरूपविप्रकर्षणाप्युपपत्ते: ग्रहणयोग्ये सत्यग्रहणादभावसिद्धिरिति घेत कथं पुनरस्य योग्यता संप्रधारिता न हि तस्य ग्रहण क्वचिदभूत भूतं चेन्न ग्राह्यलक्षणायोगः किं च माहकाधीनं ग्रहणं याहक व ज्ञानं स्वात्ममानियतमित्येतायतेष तदन्यस्यायाहाता याह्या- भायादेष चेदमग्रहणमिति साध्यापिरिणम् । अपि चेदं भवान् पृष्टो व्याचवां (१) विभेदकस्याकारभेटामात-पु.।

·. १२८ सटीकप्रशम्पादभाष्य का ज्ञानाकारम्य ग्राह्यता न हि तस्याम्ति ज्ञानहेतुत्वं तदव्यतिरेकात नाप्याकाराधायकत्वम् अाकारद्वयाननुभवात् न च ज्ञानात्मकत्वमेव याह्यत्वं मुषमायस्थायां चानात्मभूतस्य ज्ञानसन्तानवदनुपर्तमानस्यापि यहणाभावात् । अषभासमानत्वमेव तस्य ग्राहात्वमिति चेत् कोयमाकारस्यायभामः चानप्रति. घदहानादिव्यपहारयोग्यतापत्तिश्चेत् बाह्यम्यापि सैय योग्यता तथाहि नीलं पीतमेतदिति संवादिना बाह्यमेवोपाददते जहत्युपेक्षते वा नान्तरमाकारमि- त्यसिद्धो यालक्षणायोगः कथमन्यस्योत्पत्यान्यस्य व्यवहारयोग्यतेति चेत् तस्य स्वरूपकारासामयीनियमे न तद्विषयव्यवहारानुगुणस्यभायस्योत्यादना- दिति यत्किञ्चिदेतत् । एतेन वेद्यत्वमपि प्रत्युक्तम् । भेदेपि ज्ञानस्यभावका. रणसामग्रीनियमादेव तस्योपपत्तेः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्यात् यदपि जडस्य प्रकाशायोग इति तदपि प्रकाशानात्मकत्वाभिप्रायेण सिद्धसाधनं संसर्गाभिप्रा- येण निस्पतिक न हि नडस्य प्रकाशसंसर्गेण न भवितव्यमित्यस्ति राजाज्ञा यथा छिदिनिया छेदोन सम्बध्यते भिद्यते च तथा ज्ञानक्रियापि चेयेन सह संवत्स्यते भेत्स्यते च सहोपलम्भनियमस्यापि विपक्षाघावृत्तिः सन्दिग्धा ज्ञानस्य स्वपरसंवेद्यतामात्रेणेव नीलतद्वियोर्युगपदग्रहणनियमस्योपपत्तेः । बा. ह्याभायाजचानं परस्य संवेदकं न भवतीति चेत् बाह्याभावसिद्धी हेतोधिपन छायातिसिद्धिः तत्सिद्धी चास्य विपक्षाभावं प्रति हेतुत्वमित्यन्योन्यापेक्षा त्वं तदेवास्तु किमनेन असिदश्च सहोपलम्भनियमो नीलमेतदिति घहिर्मु. खतयार्थेऽनुभूयमाने तदानीमेवान्तरस्य तदनुभवस्यानुभयात् ज्ञानस्य स्वसं. वेदनतासिद्धी सहोपलम्भनियमसिद्धिरिति चेत् स्वसंवेदनसिद्धो फि प्रमाणे यत्प्रकाशं तत्स्वप्रकाशे परानपेक्षं यथा प्रदीप इति चेत् प्रदीपस्य तद्वेशवर्ति तमोपनयने व्यापारः स चानेन स्वयमेव कृत इति तदर्थं प्रदीपान्तर नापे. क्षते घेषात् स्वप्रतिपत्ती तु चक्षुरादिकमपेक्षते सर्वोत साध्यधिकलतादृष्टा- न्तस्य अथ प्रकाशकत्वं ज्ञानत्वमभिप्रेतं तस्मात्परानपेक्षा तदानीमसाधारणों हेतुः । यच्चोक्तं यस्याव्यक्तः प्रकाशः तत्स्वयमव्यक्तं यथा पिहितं घस्त्यिति तर पिहितस्याव्यक्तता अप्रकाशस्सत्स्वयमव्यक्तत्वात्किं त्वभावादेवेंति व्याय. सिद्धिः यच्च प्रत्ययत्वादिति तदप्यमारं दृष्टान्तासिद्धः स्वप्नादिप्रत्यया अपि समारोपितबाह्यालम्बना न म्यात्ममाचपर्यवसायिनी जायदवस्थोपयुक्ताना- ·१२६ गुणयन्य संस्थानिरूपणम् । मेवार्थानां संस्कारवशेन तथा प्रतिभासनात् अन्यथा दृष्टभुतानुभूतेष्वर्थेषु तदुत्पत्तिनियमायोगात् किं च यदि बाह्यं नास्ति किमिदानी नियसाकार प्रतीयते नीलमेतदिति विज्ञानाकारोयमिति चेन्न धानादहिभूतस्य संवेदनात ज्ञानाकारत्वे त्वहं नीलामति प्रतीतिः स्यान विदं नीलमिति चानानां प्रत्येकमाकारभेदात् कस्यचिदहमिति प्रतीतिः कस्यचिदिदं नीलमिति चेत् नीलाद्याकारवदहमित्याकारस्य व्यवस्थितत्वाभायात् । तथा च यदेकेनाह- मिति प्रतीयते तदधरण त्वमिति प्रतीयते स्वयं स्यस्य संवेदने ऽहमिलि प्रति. भास इति चेत् किं वे परस्यापि संवेदनमस्ति स्वरूपस्यापि भ्रान्त्या भेदपनी- तिरिति चेत् प्रत्यक्षेण प्रतीतो भेदो वास्सयो न कस्मात् भ्रान्तं प्रत्यक्ष. मिति चेत् यथोक्तम् । परिच्छेदान्तरं योयं भागो बहिरवस्थितः । ज्ञानस्याभे. दिनो भेदप्रतिभामा झुपानव इति । कुत एतत् । अनुमानेनाभेदसाधनादिति चेत् प्रत्यक्षम्य भ्रान्तत्वेनाबाधितविषयत्वादनुमानस्यात्मलाभो लब्धात्मक धानुमाने प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वमित्यन्योन्यायवितादयः । अस्तु या भेदो थियो नियतदेशाधिकरणप्रतीतिः कुतः न हि तरायमारोपयितव्यो नान्यत्यति नियमहेतुः घासनानियमात् तदारोपनियमः स्यादिति चेन्न तस्या अपि तद्देश- नियमकारणाभावात सति बर्थसद्भावे यदेशीर्थः सदृशानुभवस्तदेशा | सार्वका वासना बाह्याभावे तु तस्याः किंकृतो देनियम: न ध कारण- विशेषमन्तरण कार्यविशेयो घटते बाह्यश्चार्थो नास्ति सेन वासनानामेष चियं तद्वचियस्यार्थवत्तत्कारणानां वेषियादित्यनादिरिति चेत् घासनाचे चियं यदि बाधाकारादनन्यत् कस्तासां परस्परतो विशेषः अथान्यदर्थ क: प्रद्वेषः येन सर्वलोकप्रतीतिरपहयते केन धायमाकारो बहिरारोप्यते ज्ञानेन चेत् किं तस्य स्थात्मन्याकारसंवितिरेय बहिरारोपस्तदन्यो या पाये कल्पे सेव तस्प सम्यक्मतीति: सेर धमिथ्येत्यापतितं ज्ञानगतत्वेनाकारग्रहणस्य सत्य- स्वाद्वाह्यतासयित्तेश्चायथार्थत्वात् । अन्यत्वे तु तयोर्न क्रमेण भावः तत्कार- णस्य ज्ञानस्य क्षणिकत्वास न कस्य युगपत्सत्यत्वेन मिथ्यात्वेन च प्रतीति. सम्भवः न च क्रमयोगपद्याभ्यामन्यः प्रकारोति या धर्तमानं ज्ञानं स्वाम. न्याकारं गृहीयावहिश्च तमारोपयति । अपि च यदि ज्ञानाकारो नीलादिरों सम्वायमाकारः स रथ तं प्रतीयात् न पुरुपान्तरं प्रतीयात् प्रतीयते घायं ·१३० 7 सटीकप्रशम्सपादभाषणे बहुभिरकः सर्वषों तदाभिमुख्येन युगपत्प्रवृतेः यस्त्वया दृष्टः स मयापीति प्रति- सन्धानात् तस्मादयं न ज्ञानाकारः ये तु चानाकारमध्यपहवाना व्यलीका ग्य नीलादयः प्रतिभासन्ते इत्याहुः तेषां कारणनियमादृत्यतिनियमार्थक्रिया- नियमश्च न प्राप्नोति प्रथाभावे न किंचित्कस्यचित्कारणं संघ या सर्वस्य नार्थ- क्रियासंघादी न था विसंवादा विशेषाभावात् । यथोक्तं गुरुभिः । अाशामोदफतृमा ये ये चोजितमोदकाः । रसीयविपाकादि तेषां तुल्यं प्रसज्यते । इति । घासनाविशेषात् तद्विशेषसिद्धिरिति चेत् सा यदि वाहाथैक्रियाविशेष. धेतुः सञ्चाभेदमा प्रर्या यासनैति अथ ज्ञानात्मिका अथाभावे तस्या विशेषो निर्निबन्धनो योधमावस्योपादानस्य सर्वचाविशेषात् बोधाकारस्य ध यतिरि- कम्य ध विशेषस्याभ्युपगमे ऽर्थसद्भावाभ्युपगमप्रसङ्गादित्युक्तम् न चास्मिन् पने नीलादिप्रत्ययस्य कांदाचित्कत्वं स्यात् तज्जननसमर्थक्षणसन्तानस्य सर्वदा- नवृत्त अननुवृत्ती घा कालान्तरेपि सत्प्रत्ययानुपपतिः स्यव्यतिरिक्तस्यापेक्षणी- यस्याभावात् कारणपरिपाकस्य कादाचित्कत्वात् तत्कार्यस्य कादाचित्कत्व- मिति चेत् कारणस्य परिपाकः कार्य: कार्यजननं प्रत्याभिमुख्यं सेपि स्वसं- वेदनमाणाधीनो न कादाधिको भवितुमर्हति अस्ति धार्य कादाधिक: प्रत्यक्षप्रतिभासः स एव प्रतीसिविषयं देशकालकारणस्यभावनियत(१) बाह्य थम् व्यवस्थापयंस्तदभावसाधनं बाधते इति कालात्ययापदिगृत्वमपि हेतू. नांमुपरम्यते समधिगता संख्या n परिमाणं मानव्यवहारकारणम् । तच्चतुर्विधम् अणु महद्दीर्घ ह्रस्वं चेति। तत्र महद् द्विविधं नित्यम- नित्यं च(२) । नित्यमाकाशकालदिगात्मसु परममह- त्वम्(३) अनित्यं त्र्यणुकादावेव। तथा चावपि द्विविधं नित्यमनित्यं च । नित्यं परमाणुमनस्सु तत् पारिमाण्ड- ल्यम् । अनित्यं ह्मणुक एव । कुवलयामलकविल्वादिषु (4) निरित-पा ५ पु.1 (3) ति-पा.पु. - (३) गीयते-इत्यधिकम् प.सध्य परममायमित्युच्यते-इति टीकाकारसम्मतः पाठः।

·१३१ गुणयन्ये परिमारानिरूपणम् । महत्स्वपि तत्प्रकर्षभावाभावमपेक्ष्य भाक्तोऽणुत्वव्यव- हारः। दीर्घत्वहस्वत्वे चोत्याद्य(१)महदणुत्वैकार्थसम- वेते। समिदिक्षुवंशादिष्वजसा दीर्धेष्वपि तत्प्रकर्षमा- वाभावमपेक्ष्य भाक्तो इस्यत्वव्यवहारा अनित्यं चतुर्वि- धमपि संख्यापरिमाणप्रचययोनि । तत्रेश्वरबुद्धिमये- क्ष्योत्पन्ना परमाणुह्मणुकेपु वहुत्यसंख्या तैरारब्धे कार्य- द्रव्ये त्र्यणुकादिलक्षणे रूपाद्युत्पत्तिसमकालं महत्त्वं दी- र्घत्वं च करोति । द्विबहुभिर्महद्विश्वारब्धे() कार्यद्रव्ये कारणमहत्त्वान्येव महत्त्वमारभन्ते न बहुत्वम् । समानसंख्यैश्चरारब्धे ऽतिशयदर्शनात्()। प्रचय तूलपिण्डयोर्वर्तमानः पिण्डारम्भकावयवप्रशिथिलसं- योगानपेक्षमाण इतरेतरपिण्डावयवसंयोगापेक्षो वा द्वितूलके महत्त्वमारभते न बहुत्वमहत्त्वानि । समा- नसंख्यापल()परिमाणैरारब्धे ऽतिशयदर्शनात् द्वि- त्वसंख्या चाण्वोर्वर्तमाना गणुके ऽणुत्व(')मारभते । महत्त्ववत् त्र्यणुकादौ कारणबहुत्त्वमहत्त्वसमानजाती- याचयेभ्यो दीर्घत्वस्योत्पत्तिः । अणुत्ववत् ह्मणुके द्वित्वसंख्यातो इस्वत्वस्योत्पत्तिः(१)। अथ त्र्यणुका- दिपु वर्तमानयो(महत्त्वदीर्घत्वयोः परस्परतः को विशेषः द्वाणुकेषु चाणुबहखत्वयोरिति । तत्रास्ति महत्त्वदीर्घत्वयोः परस्परतो विशेषः महत्सु दीर्घमा- . (१) हत्यारा-पा.पु.। (3) महा-द.. (a) संस्थासरिमार न.. ( संस्बल-45.। (५) प्राणुयात्या । (0) आसिमागम 11. + ·वई सटीकमशस्तपादभाध्य नीयतां दीर्धेषु च महदानीयतामिति विशिष्टव्य- वहारदर्शनादिति । अणुत्वहस्वत्वयोस्तु परस्परतो विशेषस्तद्दर्शिनां प्रत्यक्ष इति । तच्चतुर्विधमपि परि- माणमुत्पाद्यमाश्रयविनाशादेव(१) विनश्यतीति । सम्प्रति परिमाणनिरूपणार्थमाह । परिमाण मानव्यवहारकारणमिति । मानव्यवहारोऽगु महद्दीचं हस्वमित्यादिक्षानं शब्दश्च तस्य कारणं परिमाण- मित्यनेन प्रत्यक्षसिद्धस्यापि परिमाणस्य विप्रतिपन्न प्रति कार्येण सतां दर्शयति । यथा तावन्तानस्य जेयप्रसाधकत्वं तथोक्तं शब्दस्य तु कथं न ह्यसायी- स्माऽन्नाग्न्यसिथब्दोच्चारणे मुखस्य पूरणदाहपाटनप्रसङ्गात नाप्यर्थज: को- प्यवायुकण्ठाद्यभिघातजत्यात् तदात्मनोऽतदुत्पन्नस्य प्रतिपादकत्ये चाति- प्रसङ्गात् । तदयुक्तम् । यदि कण्ठाभिघातमात्रज राय शब्दो न वक्तुर्विपक्षामपि प्रतिपादयेत् तदुत्पत्त्यभावात् तथा च पतुर्विवक्षामपि न सूचयेयुः शन्दा इति प्रमतगीत स्यात् । पारम्पर्येण पियक्षापूर्वकत्याच्छन्दस्य विषक्षाप्रतिपादकत्व- मिति चेत् सवमयानुभवप्रतिपादकत्यमयि विधवाया अर्थानुभयपूर्वकत्यात असत्यप्यानुभवे विप्रलम्भकस्य तदर्थविवक्षाप्रतीतिरिति चेत् असत्यामपि तदर्थविवक्षायां भ्रान्तस्य तदर्थविषयं वाश्यमुपलब्धम् । यथाराचाया: । मा- न्तस्यान्यविवक्षायामन्यद्वाक्यं हि दृश्यते इति । नान्यविवक्षातोन्याभिधान. सम्भवः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यद्यस्य कारणमवगतं तस्य तद्यभिचार विश्व- स्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् अतो भ्रान्तस्याप्रतीयमानापि तदर्थविवक्षा सहसोप- जाता गच्छतृणसंस्पर्शज्ञानवदस्पष्टरूपा कार्येण कल्पनीयेति चेत् विप्रलम्भक- स्यापि विपनाधिपेण सदर्यानुभवः कल्प्यताम् अधिदितेथे तद्विपयस्य विव- क्षाविशेषस्यायोगात् तदानी विप्रलम्भकस्य तदानुभवो नास्तीति चेन्मारमा भत स्मरणं साद्विद्यते विप्रलम्भको हि पूर्वानुभूसमेवार्थमन्यथाभूतमन्यथा चकथयति तचास्य तदर्थविवक्षा स्मरणकारणिका भवन्ती पारम्पर्येण सदनुभव- कारणिकति नाति व्यभिचारः मिथ्यानुभपूर्वकाया अपि विषदाया: पारम्प- येण सत्यानुभवपूर्वकत्यात अनुभवश्चााव्यभिचारीति शब्दादर्थसिद्धिः अन्यथा (१) मुस्पयमानमाधिनायादेष-पा.पु.। मुत्याटामाधारधिनाया-पा. १ पु.।

·१३३ गुणयन्ये परिमाणनिरूपणम् । धाश्तों ओरर्थप्रतीत्यभावाद्विवदामाचप्रतीतेश्चापुरुषार्थत्वाच्छाब्दो व्यय- हार उच्छिद्येत वादिप्रतिवादिनोर्जयपराजयव्यवस्थानुपपतिर्विवतामा प्रत्यु: भयोरपि मतार्थवादित्वात् । यच्चोक्तं द्रव्याव्यतिरिक्त परिमाणे द्रव्यायहे सद्बुवाभावाटिति। तदसिटुम् । दूराद् द्रव्यग्रहणेपि तत्परिमाणविशेषस्याय- हणात् । अत एव महानण्यारिष भान्त्या दृश्यते । एवं व्यवस्थिते) परिमाणे सस्य भेदं कथयति। तच्चतुर्विधमिति । येन रूपेण चातुर्विध्यं तदर्शयति । अणु महद् दीर्घ हस्वं चेति। धतुरवाणदिकं त्वषययानां संस्थानविशेयोन परिमा- णान्तरम् । दीर्घत्वादयोपि तथा भवन्तु । ना अषयवसंस्थानानुपलम्भेपि दूरावी- धादिप्रत्ययस्य दर्शनात् । अपि भाः घणुकपरिमाण तापदणु महत्परिमाणात्यता कारणाभावात्तस्माच्च()परमाणुपरिमाणमपकृष्ट कार्यपरिमाणात कारणपरिमा- णम्य हीनत्वदर्शनात् ततश्च परमायाः परिमाणं घणुकपरिमाणादिनम् । राय घटादीनां परिमाणादन्यदेव प्रकर्षपर्यन्तप्राप्रमाकाशादिपरिमाणं तथा दीर्घ हस्य चेति परिमाणं पविधमेव कुतश्चातुर्विध्यमित्याह । तत । तेषु धतुएं परिमाणेषु मध्ये महद् द्विविधंनित्यमनित्यं चेति । केषु नित्यमित्याह । नि. त्यमाकाशकालादिगात्मसु । तच्च परममहत्त्वमित्युध्यते। अनित्यं महापरिमाणं स्थाकादावेष नाकाशादिमित्यर्थः । यथा महद् द्विविधं तथापि द्विविध नित्यमनित्यं च । उभयत्रापि चकारः प्रकारान्तरव्यवच्छेदार्थः । नित्यमणुप- रिमाणे परमाणुमन:सत्यत्तिविनाशकारणाभावात् । पारिमाण्डल्यमिति सा- पकृष्टं परिमाणम् । अनित्यमणुपरिमाणं याक एष नान्यवेत्यर्थः । एतेनेसटुक्त- म्भवति । अणुपरिमाणनभेद एव परमायुपरिमाणं महत्यरिमाणमभेदश्व परम- महत्परिमाणम् अन्यथा परमशब्देन विशेषणायोगात यत्सल परिमाणं रूप- सहाय स्वाप्रयं प्रत्यक्षति त महदिति व्यपदेशो यन्त्र नो प्रत्यक्षति तथा. पियति व्यवहारः । न चैवं सति व्यणुकस्याप्यणुत्यासक्तिः तस्यापि प्रत्य- सत्वात अणुकमस्मदादिप्रत्यक्षं बहुभिः समयायिकारोरारब्धत्वात् घटधत् यस्य ध प्रत्यक्षस्य द्रव्यस्याययवा न प्रत्यक्षासदेव च्यणुकम् । आकाशपरिमा- णस्य तु प्रत्यक्षहेतुत्वाभाषेपि महत्त्वमेव सदाश्रयस्य घणुकव्याप्तिोऽधिक- । (१) स्थिते-पा. ११२ पु. (0) बरसा-वधित् । (करिमाणात् ।

·१३४ सटीकप्रशस्तपादभाप्ये व्यामित्यात घटादिपरिमाणषस् । अनित्यमणुपरिमाणं ह्याक एवेत्ययुक्तम् कुवलयामलकविल्वादिषु परस्परापेक्षयाणुव्यवहारदर्शनादत आह । कुध. लयामलकविल्यादिष्विति । पिल्वे यः प्रकर्षभावो महत्परिमाणातिशययो- गित्वं तस्यामलके भावमपेक्ष्याणुव्यवहारो भाक्तः । उभाभ्यां भज्यते इति भक्तिः सादृश्यं तस्यायमिति भाक्तः सादृश्यमारनिबन्धनो ' गोण इत्यर्थः । एषमामलकपरिमाणातिशयाभावं कुघलये ऽपेक्ष्याणुव्यपहारः । यर हि मुख्यमणुत्वं युके तत्र महत्परिमाणस्याभावो दृष्टः प्रामलकेपि यादृशं विल्वे महत्परिमाणं तादृशं नास्तीत्येतायता साधयेणापचा. रप्रवृतिः। दीर्घत्वहस्वत्वयाविशेष दर्शयति । दीर्घत्वहस्यत्वे इति । महच्चा• गुत्यं च महदणुत्वे उत्पाद्ये च ते महदणुत्वे चेत्युत्पाद्यमहदणुत्वे ताभ्या. मेकस्मिन्नर्थ समवेतेहस्वत्वदीर्घत्वे । योत्याचं महत्त्वं थणुकादो तशेत्याचं दीर्घत्वं यष चोत्पाद्यमणुत्वं घणुके तोत्पाद्यं हस्यत्वमित्यर्थः । तत्र पर- मायोः परिमयडलत्वाद्धस्यत्वाभावो व्यापकत्वाचाकाशस्य दीर्घत्वाभाष इ. त्येके । अन्ये तु परमाणुपरममहयवहारपत् परमहस्यपरमदीर्घव्यवहारस्यापि लोके दर्शनात् परमाणुषु परमहस्वत्वं परमदीर्घत्वं चाकाशे इत्याहुः । दीर्घ- परिमाणाधिकरणमाकाशं महत्परिमाणाप्रयत्वात् सम्भादिवत् । एवं हस्यपरि. माणाश्रयः परमाणुरणुपरिमाणानयत्वात् ययुकवत् । यदि हस्यत्वमुत्पाद्येना- गुत्वेनेकार्थसमवेतं कथमन्यच हस्यत्वव्यवहारः तबाह । समिदिषुवंशादि- ष्यिति । समिकेतुश्च वंशाश्च समिदिदुवंशः एतेष्वजमा परमार्थता दीर्घ- प्यपि वंशे यः परिमाणप्रकर्पभावो दीर्घातिशययोगित्वं तस्याभावमिवावयेत्य प्रतीत्य भाक्तो गोयो व्यवहार एवमितोः प्रकर्षभावस्सस्याभावं समिध्यपेक्ष्य हस्थव्यपहारः। यत्खलु पामार्थतो हस्यं गुणुक सर देय भावः हायपि वंशस्य यादृशं देध्य तादृशं नास्तीत्युपचारः। नन्वेषु वास्तव मय हस्यव्यवहारः कि नेप्यते नेष्यते तेष्येव परापेक्षया दीर्घव्यवहारदर्शनात न चेकस्य दीर्घत्वंह- स्वत्वं चाभयमपि वास्तवं युक्तं विरोधात् । अथ फम्माद् दीर्घव्यवहार राव गोणा न भवति न तस्योत्पतिकारणासम्भवात् सर्वषेय भाक्तो हस्यव्य- घहारो भवतु नेयम् मुख्यभावे गाणस्यासम्भवात् । अथेदानीमुत्याद्यस्य परिमाणस्य कारणनिरूपणार्थमाह 1 अनित्यं चतुर्विधमपीति । अनित्य - ·१३५ गुणायन्ये परिमायनिरूपणम् । चतुर्विधपि दीर्घ हवं महदणु चेति चतुर्विध परिमाणं संस्थाप- रिमाणप्रत्ययोनि । संख्यापरिमाणप्रचयकारणकम् । संख्यायास्तापत्कारण- त्वमाह । तथेति । परमाणुभ्यामारब्धं घणुकं परमाणुयणुकमित्युच्यते तेषु षिष्येकेकगुणालम्बनामीश्वरबुद्धिमपेक्ष्योत्पन्ना या पित्यसंख्या सा पिभिय- गुरारब्धकार्यद्रव्ये यांकलक्षणे रूपाद्युत्पत्तिसमकालमेव महत्त्वं दीर्घत्वं च करोति । ततिपदं महत्परिमाणकारणनिवारणार्थ च्यणुकादीत्यादिपदं चतुर- णुकादिपरिग्रहार्थम् । कथं पुनरेष निश्चयः च्यणुकादिपरिमाणस्य वाणुकगताब- हुत्वसंख्ययासमवायिकारणमिति अन्यस्यासम्भषात न तावढ्यणुकवृत्तयो रूप- रसगन्धस्पर्शकन्वेकपृथक्वगुरुत्वद्वत्वस्नेहास्तस्यासमवायिकारणं तेषां कारण- घृतीनां कार्य गुणमारभमाणानां समानजातीयगुणान्तरारम्भे ग्व सामर्थ्यद- शनात हाणुकाणुरिमाणानां घारम्भकत्येच्यणुकस्याणुत्वमेव स्यात् न महत्त्वम् परिमाणात समानजातीयस्येव परिमाणस्योत्पत्यवगमात् अस्ति धाच महत्वं भूयोवयपारब्धत्याद् घटादिवत् न चासमधायिकारणं विना कार्यमुत्पद्यते दृष्ट- श्चान्यवाघयवसंख्याबाहुल्यात समानपरिमाणारब्धयो: कार्ययोरेका महत्त्वा- तिथयः तेनाप संख्याया एव कारणत्वं कल्प्यते । झणुकसंयोगाभ्यां अणुके महत्त्वोपपतिः स्यात् यदि भूयसामवयधानां संयोगः कारयमित्युच्यते प्रया- प्राप्तविवेकादययवानां भूयस्त्वमेव कारणं समर्थितं स्यात् ईश्वरबुद्धापेवस्य वित्वस्य स्थितिहत्वदृप्रक्षयाद्विनाशः न तु कदाचिदापयधिनायादपि शिनाथः ईश्वरबुद्धनित्यत्वात् । संप्रतिमहत्त्वान्महत्त्वोत्पत्तिमाह। द्विबहुभिर्महद्विरिति । दो च वयश्च तेरारब्धे कार्यदव्य कारणमहत्वान्येष महत्वमारमन्ते या द्वाभ्यां महदभ्यामचिताभ्यामारभ्यते द्रव्यं तशयशमहत्त्वाभ्यामेव महत्य- स्योत्यादोबहुत्यसंख्यानचययोरभावात । य च बहुभिर्महद्भिरश्यः कार्यमा- रभ्यते तशवयवमहत्त्वेभ्योऽषयपिनि महत्त्वस्योत्पादो न बहत्वसंख्या- या: समानसंख्य; स्थूलेः मूक्ष्मेश्चारब्धयोव्ययोः स्यूलारब्धे महत्वातिण्य- दर्शनात संख्यायाः कारणत्वे हि कार्यशिरोणे न स्यात् तस्या पत्रिशेगातार तु समानपरिमाणेरवयमेरारब्धयोरवयमसंख्याबाहुल्यादेकर परिमादतिश्यो दृश्यते सशक्यघसंख्यापि कारयमेष्टया अन्यया शायश्गियोगः । यर समानसंस्थेः समानपरिमाश्व कार्यमारब्धम् का महत्त्वोन्यतामयोरपि - ·१३६ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये कारणत्यं प्रत्येकमुभयोरपि मामयदर्शनात् समान्यतरविशेषादर्शनादित्येके । अपर মল্লির कारणतामाहुः । समाननातीयात् कार्योत्पत्तिमाभवे विजातीयकारणकल्पनानयकायात् । प्रघयमाह । प्रत्यश्चेति । प्रधय रति द्रव्यारम्भका प्रशिथिल: संयोगविशेषः । स तु) द्विवलकद्रव्यारम्भकयोम्सून पिण्डयोर्वर्तमानः प्रत्येकं पिपस्योरारम्भकान् प्रथिलानयययसंयोगानपेक्षमाण इतरेतरपिण्डयोरययघानां परम्परसंयोगानपेक्षमाणो या द्वितलके महत्त्वमार- भ्यते। यत्र पिण्डयोः संयोग: स्वयं प्रशिथिलम्सयोरारम्भकाश्चायययसंयोगा अपि प्रशिथिलाम्सच पिण्डाभ्यामारव्ये द्रव्ये निविडावयपसंयोगारव्यपिण्डद्वयनिषि- डसंयोगननितद्रव्यापेक्षया महत्त्वातिगयदर्शनात पिगडयोः प्रशिथिल: संयोगः पिण्डारम्भकप्रशिथिलसंयोगापेक्षा महत्त्वस्य कारणम् । यतु पिण्डयोः संयोगः प्रशिथिल इतरेतरपिण्डाययवानामितरतराययः संयोगा अपि-प्रमिथिला: पिण्डयोरारम्भकाश्च न प्रशिथिलाः सर पिण्डाभ्यामारब्धे द्रव्ये ऽत्यन्तनिदि- डपरम्पराययवसंयोगपिण्डद्वयारब्धव्यापेक्षया महत्त्वातिशयदर्शनात् पिगड- योः प्रशिथिल: सयोगः इतरेतरपिण्डायययसयोगापेक्षा महत्त्वस्य कारणमिति विवेकः । अथ कथं स बहुत्यमहत्त्वयोरेव ऋषसामर्थ्ययोः कारणत्वं नेप्यते तगाह । न बहुत्यमहत्त्वानीति। विषयभेदापेक्षया बहुवचनम् । या प्रचयि- रोपात परिमाणविशेषप्रतीतिरस्ति तव बहुत्यं महत्त्वं च न कारणमित्यर्थः । अंशपपत्तिः । समानसंख्यापलपरिमाणेरारब्धेऽतिशयदर्शनात् । संख्या च पलं च परिमाणं च संझ्यापलपरिमाणानि समानानि सख्यापलपरिमाणानि येषां तेरारव्ये कार्ये ऽतिशयदर्शनात् । यदि हि संख्येय कारणं समानसंष्यस्तिभिश्च- तुर्भिवी प्रशिथिलसंयोनिविडसंयोगेश्चारब्धयोव्ययोः प्रशिथिलसंयोगारथ्ये निविडसंयोगारव्यापेक्षया महत्त्वातिशयो न स्यात कारणसंख्या या उभयपि तुल्यत्वात् । तथा यदि महत्त्वमपि कारणं समानमहत्त्वेः प्रचितरप्रचितेश्चार- ब्धयोद्रव्ययोरचितारण्यापेक्षया प्रचितारब्धे परिमाणातिशयो नभवेत् अस्ति च विशेषः सेनेध तर्कयामो न संध्या कारणं न महत्त्वमिति। यत्र त्याधिते. रणुभिर्महद्विश्च प्रचितेरारब्धयोद्रव्ययोः प्रचितेमहद्भिरारब्धे महत्त्वातिगय- - । (२) म च-या २।५ यु।

·- गुणाग्रन्ये परिमाणनिरूपणम् । दर्शनं तर महत्त्वप्रधययो: कारणत्वम् यर प्रचितेः समानपरिमाणेबहुतरसंख्या- करप्रचितश्चारब्धयोव्ययोर्षहुतरसंख्याकः प्रचितेरारब्धे ऽतिशयदर्शन तप संख्याधययोः कारयत्वम् यथाप्रचितेरणुभिरल्पसंख्येरारब्धात प्रचितबहुतर- स्थूलारव्ये विशेषदर्शनं सघ पयाणामेय घोद्धव्यम् । यस्तु मन्यते तुलापरिम. যায় রে জাগেনালি ঘানি যৰিমাযহলা জয় । সালাহালি तन्मते न पलस्य कारणत्वमभ्युपगम्य प्रतिषेधः कृतः । स्वमते तु पलस्याका- रयत्वात् । द्वित्वसंख्या धारयोर्वर्तमाना ह्यणुके ऽगुत्वमारभते । यस्तु परमाणु- परिमाणाभ्यामेव हाणुके परिमाणात्यतिमिच्छति सं प्रति घणुकस्यापि अणुस. मत्वासक्तिरिति यूविक व युक्तिरावर्तनीया । अधिकं चेतत् यनित्यद्रव्यपरिमा- णस्यानारम्भकत्वम् । परमाणुपरिमाणं न भवति कस्यविदारम्भकं नित्यद्रव्य- অযিলা আঙ্গায়যিহিমাযথ স্মথসিযা সন:সিযন । दीर्घत्वस्योत्पत्तिमाह । महत्त्ववदिति । यथा महत्त्वस्य कारणवत्वात् समान- झालीयात कारणमहत्त्वात् प्रचयाच्चोत्पत्तिरिति सर्वमस्य महत्त्वेन सह तुल्यम्। ध्ययुके हस्वत्वस्यापि द्वित्वसंध्येवासमयायिकारणमित्याह । भणुत्वादिति । कथमेकस्मात् कारणात् कार्यभेदः अदृष्टविशेषस्य सहकारिणो भेदात् मह. त्वविशेष यव दीर्घत्वम् अगुत्वविशेष एव ह्रस्यत्वमिति मन्यमान आह । अथेति । समाधत्ते । तपास्तीति । यदि दीर्घमहत्त्वयोरभेदो दीघा महदानीयतामिति निधारणं न स्यादभेदात् । न हि भवति रूपयत्सु रूपवदानीयतामिति अस्ति चेदं निधारणम् । तेन दीर्घत्वमहत्त्वयोभेदः कथ्यते परिमाणस्य व्याप्यवृत्तित्वादेकस्मिन् द्रव्ये परिमाणद्वयानुपपत्तिरिति चेन विज्ञासीययोरेका कृत्याविरोधात् श्रधान्तरजातिभेदेपि नीलपीतयोरे- का समावेश न दृष् इति चेत् ययौन दृगुस्सयोमाभूत दीर्घत्वमहत्त्वयोस्तु सहभावः सर्वलाकप्रतीतिसिद्धत्वादशस्यनिराकरणः । यतिनारयुत्वर. स्वत्वयोस्तु भेदो योगिनां प्रत्यक्ष इत्याह ! अणुत्वहस्वत्वयोस्त्विति । अस्मादादीनां तु भाक्तयोरगुत्वहस्यत्वयोमैदे तन्मुत्ययोरपि भेदानुमानम् । নমিহি হলিংযমাস্ময়খিনাই বিনহয়নি নামমাৱিনি নিয়ম:। उत्यायग्रहणेन परमाणुपरमहस्वपरममहत्परमदीर्घव्यवच्छेदः । श्रा- त्वमहत्त्वयाः दीर्घत्वहस्वत्वयोश्च परस्परायचाकूतत्वं न तु स्वाभाविक ·सटीकप्रशस्तपादभाव्ये त्वमिति चेत् तर केवलावस्थायां हस्तवितस्त्यादिपरिमितस्य परिमाणस्य सापेक्षावस्थायामपि भेदानुपलब्धेरुदयाभाषप्रसङ्गाच्च किमर्थ तोपेचा प्रत्ये. कमायग्रहणे गृहीतयोरेव परिमाणयोः प्रकर्षभावाभावप्रतीत्यथा ययोरधि- गमादिदमस्माट्टीमिदं हस्यमिति व्यवहारः स्यात् पृथक्त्वमपोद्धारव्यवहारकारणम् । तत्युनरेकद्र- व्यमनेकद्रव्यं च । तस्य तु नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः संख्यया व्याख्याताः। एतावांस्तु विशेषः एकत्वादिव- देकएथक्त्वादिष्वपरसामान्याभावः संख्यया तु(१) वि- शिष्यते तद्विशिष्टव्यवहारदर्शनादिति ॥ पृथक्कमयोद्धारव्यवहारकारणम् । अपोद्धारव्यवहार इदमस्मात् पृथगिति ज्ञानं व्यपदेशश्च तस्य कारणं पृथक्वमिति व्याख्यानं पूर्ववत् । इतरेतराभा- घनिमित्तोयं व्यवहार इति चेन्न प्रतिषेधस्य विधिप्रत्ययविषयत्वायोगात् । तत्पुनरेकद्रव्यमनेकद्रव्य च एक द्रव्यमाश्रयो यस्य तदेकद्रव्यम् अनेक द्रव्य- माश्रयो यस्य तदनेकद्रव्यम पुनःशब्द यकद्रव्यवृत्तेः परिमाणात् पृथक्वस्यका- नेकद्रव्यवृत्तित्वविशेषायद्योतनार्थः । परिमाणमेकद्रव्यम् एकपृथकं पुनरेकद्र- व्यमनेरुद्रव्यं चेति विशेषः । तस्य तु नित्यानित्यत्वनिष्पतयः सख्यया व्या- ताः । तस्य द्विविधस्यापि पृथकस्य नित्यत्वं चानित्यत्वं च निष्पत्तिश्च संख्यया व्याख्याताः । यथैकद्रव्येकत्वसंख्या परमाणुपु नित्या कार्य कारणगु- पूर्विका प्राश्नयविनाशाच्च नश्यति तथैकद्रव्यमेकपृथक्वम् । यथा अनेकद्रव्या द्वित्यादिका संपल्या अनेकगुणालम्बनाया अपेक्षाबुद्धेल्पदाने तद्विनाशाच विनश्यतिक्वचिच्चायपिनाशाद्विनश्यति तथानेकद्रव्यद्विपृथक्वादिकम्पीत्यति. देशार्थः । नित्यं चानित्यं च नित्यानित्ये तयोर्भीयो नित्यानित्यत्वमिति द्वन्द्वात् परं श्रयणात् त्यप्रत्ययस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धः । अत्रापि वाक्ये तुगन्दो विशेषायद्योतनार्थः तस्य नित्यत्वादयः सत्यया व्याख्याताः न परिमाणस्य. त्यर्थः । एवं संख्यया सह पृथक्वय साधम्यं प्रतिपाद्य वैधयं प्रतिपादयति । (१) यथा-ण ५ पुः।

·१३६ गुणयन्थे पृथक्कमयागनिरूपणम् । एतावास्त्यिति । संख्यायाः सकाशात् पृथत्वस्यलायान् भेदः यथा संख्यात्व- परमामान्यापेक्षयेकद्वित्यादिकमपरसामान्यमस्ति तथा पृथकपरसामान्यापे- क्षयेक्रपृथकादिकमपरसामान्य नास्तीति । कथं तानेकेष्येकपृथक्वादिष्यवा- न्तरप्रत्ययविशेषताह । संख्यया तु विशिष्यते इति । अयमेकः पृथक् द्वाविम। पृथगित्येकत्वादिसंख्याविशिष्टो व्यवहारः पृथके दृश्यते । तर(द्रव्ये घर्तमानं पृथक्कमेकार्थसमवेतयेकत्वसंध्यया विशिष्यते सद्विशेपश्चावान्तरव्य- पहारविशेष: अनुवृत्तिप्रत्ययश्च पृथक्वसामान्यकृत एवेत्यभिप्राय: । एतेन पर- माणुपरिमाणेष्वपि परमाणुत्वं सामान्य प्रत्याख्येयम् परमशब्दविशेषितादेवाणु- त्वसामान्यादेव व्यवहारानुगमोपपत्तेः । अथ कम्मात सर्वद्रव्यानुगतमेकमेर पृथक्कमेकत्वादिसंख्याविशेषणभेदात् प्रत्ययभेदहेतुरिति नेप्यते । नेप्यते । क्रमे- योपजायमानेषु द्रव्येषु सामान्यवद्गणस्य समयायादर्शनात् । अथेदं सामान्यमेय भविष्यत्ति न पियडान्तराननुसन्धाने सामान्यभुद्धिवत् पृथकायुद्धेरभाधात् ॥ संयोगः संयुक्तप्रत्ययनिमित्तम् । स च द्रव्यगुण- कर्महेतुः। द्रव्यारम्भे निरपेक्षस्तथा भवतीति सापेक्षे. भ्यो निरपेक्षेभ्यश्चेति वचनात् । गुणकारम्भे तु सा- पेक्षः संयुक्तसमवायाद् अग्नेर्वैशेषिकमिति वच- नात् । अथ कथंलक्षणः कतिविधश्चेति । अप्रा- प्तयोः प्राप्तिः संयोगः स च त्रिविधः(२) अन्यतरक- मजः उभयकर्मजः संयोगजश्च(३) । तत्रान्यतरकर्मजः क्रियावता निष्क्रियस्य । यथा स्थाणोः श्येनेन वि- भूनां च मूतैः(१) । उभयकर्मजो(') विरुद्ध दिक्रिययोः सन्निपातः। यथा मल्लयोमपयोवा(६) । संयोगजस्तृत्प- नमात्रस्य चिरोत्पन्नस्य वा निष्क्रियस्य कारणसंयो- (१) तत्र-पा १ पु.। (3) स त्रियिधा-पा. ५ युः। मोजाति-पा.पु.। संयोगाधिक पु । (४) मूरिति-पा. ५ पु.. (५) उभयमवस्तु-पा. ५ पु.। (६) समिणते मेपालपाति पा.पु.

·१४० सटीकप्रशस्तपादभाष्य गिभिरकारणैः कारणाकारणसंयोगपूर्वकः कार्याका- र्यगतःसंयोगः। स चैकस्माद् द्वाभ्यां बहुभ्यश्च भवति । एकस्मात् तावत् तन्तुवीरणसंयोगात् द्वितन्तुकवीर- णसंयोगाद्वाभ्यां तन्त्वाकाशसंयोगाभ्यामेको द्वितन्तु- काकाशसंयोगः । बहुभ्यश्च तन्तुलुरी(१)संयोगेभ्य एकः पटतुरी(२)संयोगः। एकस्माच द्वयोरुत्पत्तिः। कथम् । यदा पार्थिवाप्ययोरखोः संयोगे सत्यन्येन पार्थिवेन पार्थिवस्यान्येनाप्येन चाप्यस्य युगपत्संयोगा भवतस्त- दा ताभ्यां संयोगाभ्यां पार्थिवाप्ये राणुके युगपदार- भ्येते । ततो यस्मिन् काले बणुकयोः कारणगुणपूर्वक्र- मेण(३) रूपाद्युत्पत्तिः तस्मिन्नेव काले इतरेतरकारणा- कारणगतात् संयोगादितरेतरकार्याकार्यगती संयोगो युगपदुत्पद्यते। किं कारणम्। कारणसंयोगिना ह्यकार- णेन कार्यमवश्यं संयुज्यते इति न्यायः (१)अतः पार्थिवं घाणुकं कारणसंयोगिनाप्येना(')णुना सम्बनते(८) आ- प्यमपि द्वाणुकं कारणासंयोगिना पार्थिवेनेति(१) । अ- थ(') झणुकयोरितरेतरकारणाकारणसम्बद्धयोः कथं परस्परत सम्बन्ध इति। तयोरपि संयोगजाभ्यां संयो- गाभ्यां सम्बन्ध इति । नास्त्यजः संयोगो नित्यपरि- मण्डलवत्() एथगनभिधानात् । यथा चतुर्विध(१) (१) तुरि-पा.पु.॥ (3) सुरि-ण : (a) प्रक्रमेणा-पा.६ पु.। (४) इति न्याया-ति नास्तिपु.। (५) कार्य योगिनाप्येन-पा.५ पु.। (६) अक्षय युज्यते-पा. ५ पु.। (७) द्वणुफ पार्थिवेनलि-पा. ५g.।। (८) अचकच-पा. ५. (९) प्रजा सये गो नास्ति-पाय । नाजा संपोगाम्ति नित्यपारिमापडल्यरत-पा.पु.। (10) यायचतुर्विध-पा.५ पुः ।

·१४१ गुणयन्ये संयोगनिरूपणम् । परिमाणमुत्पाद्यमुक्त्वाह(१) नित्यं परिमण्डल(२)मित्ये- वमन्यतरकर्मजादिसंयोगमुत्पाद्यमुक्त्वा एथनित्यं ब्रू- यान्न त्वेवमब्रवीत् तस्मानास्त्यजः संयोगः । परमा- णुभिराकाशादीनां प्रदेशवृत्तिरन्यतरकर्मजः संयो- गः(३) । विभूनां तु परस्परतः संयोगो नास्ति युतसि- झभावात् । सा पुनर्वयोरन्यतरस्य वा एथग्गतिमत्त्वं एथगायाप्रयित्वं चेति(४) । विनाशस्तु सर्वस्य सं- योगस्यैकार्थसमवेताद्विभागात् क्वचिदाश्रयविनाशा- दपि(१) । कथम् । यदा तन्त्वोः संयोगे सत्यन्यत- रतन्त्वारम्भके अंशी कमौत्पद्यते तेन कर्मणा() अंश्व- न्तराद्विभागः क्रियते विभागाच्च तन्त्वारम्भकसंयो. गविनाशः संयोगविनाशात् तन्तुविनाशस्तद्विनाशे तदाश्रितस्य तन्त्वन्तरसंयोगस्य विनाश इति() ॥ संयोगसदायनिरूपणार्थमाह । संयोगः संयुक्तप्रत्ययनिमित्तमिति । अस्ति तावदिदमनेन संयुक्तमिति प्रत्ययो लोकिकानाम् न घास्य रूपादयो निमितं तत्प्रत्ययविलक्षणत्वात अतो यदस्य निमित्तं स संयोगः । नरन्तयनि- धन्धनायं प्रत्यय इति चेत् किं द्रव्ययोः परस्परसंश्लेयो नेरन्तम् अन्तराभावो या पाये कल्पे न किञ्चिदतिरिक्तमुक्तं स्यात द्रव्ययोः परस्परोपसरलेप राय हि नः प्रयोग: द्वितीये कल्पे सान्तरयोरन्तराभावे संयोगादन्यः को हेतुरिति धाच्यम् यदेव भवतामसंयुक्तयोः संयोगे कारणं तदेव नः सान्तरयोरन्तरामा कारणमिति चेत् अस्तु कामं किं त्विदं स्याश्रयं देशान्तरं प्रापयत् तदन्तराभाघ करोति अमापयद्वा अनामिपदे तावदन्तराभायो दुर्लभो पूर्वावग्रव्ये एव देशे- (१) पुत्याह-पा० ५। (२) गरिमापडल्य-पा ५ । (३) इतिहाधिक ५ पु.। (४) प्राथपप्तमवायिय लि-पा.पु.। (दिति-पारिवायिनागाचाशः-पा. ५1 () कर्मणा-या । (9) मनाय: तद्विनाशात्तन्योधिनायाः तद्विनाये सदाधित संयोगस्यावश्य बिना जा-पा.पु.

·१४२ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये विस्थानात देशान्तरप्रातिपक्ष तु तस्याः को नामान्यः संयोगोय: प्रतिषिव्यते अविरलदेशे द्रव्यस्योत्पादे संयोगव्यवहार इति चेन्न उत्पादमाघे संयोगव्यः वहारः किं त्वविरलदेशोत्यादे येवेयमुत्पाद्यमानयोरविरलदेशता स गय संयोगः । स च ट्रव्यगुणकर्महेतुः तन्तुयोगो द्रव्यस्य पटस्य हेतुः प्रात्ममन:- संयोगो युद्धमादीनां गुणानाम् । गवं भेाकाशसंयोगः शब्दस्य गुणस्य हेतुः प्रयत्नवदात्महस्तसंयोगो हस्तकर्मयो हेतु: तथा वेगवद्वायुसंयोगस्तृणक- मणो हेतुरित्यादिकमह्यम् । यथायं द्रव्यमारभते यथा च गुणकर्मणी तं प्रकार दर्शयति । द्रव्यारम्भ इत्यादिना(१) । द्रव्यस्यारम्भे कर्तव्ये संयोगः स्वाश्रयं स्यनिमितं च कारणमन्तरेण नान्यदपेक्षतेन त्वयमनपेक्षायः यश्चा. दापि निमित्तान्तरं नापेक्षते इति श्यामादिविनाशानन्तरभाविनोन्त्यस्य पर- माण्वग्निसंयोगस्य पाकजानां गुणानामपि प्रारम्भे निरपेक्षकारणत्वप्रसङ्गात) कथमेतदवगतं त्वया यदयं द्रव्यारम्भनिरपेक्षःसंयोग इति तपाहा तथा भव- तोति()। साप्तेभ्यो निरपेनेभ्यश्चेति इति वचनात् पटार्थमुपक्रियमायोभ्यस्त. न्नुभ्यो भविष्यति पट इति प्रत्ययो नायते इति पूर्व प्रतिपाद्य मूधकारणेतदुक्तं सथा भवतीति सापेक्षेभ्यो निरपेक्षेभ्यश्चेति । अस्यायमयः यथोपक्रियमाणेभ्यो भविष्यति पट इतिप्रत्ययस्तथासापेक्षेभ्यो निरपेनेभ्यश्चेतिभवतीति वर्तमानप्र- त्ययः अन्यया सापेक्षेभ्यो निरपेक्षेभ्यश्चेति भवतीति वर्तमानप्रत्ययो न स्यात् यदा कतिचितन्तयः संयुक्ता वर्तन्ते कतिचिच्चासंयुक्तास्तदा तेभ्यो भवति पट इति प्रत्ययः स्यादित्यर्थः । अत्र सूवे वार्तमानिकप्रतीतिहेतुत्वेनाभि- धीयमानेषु तन्तुपु संयुक्तेष्यनपेतशब्दप्रयोगात संयोगो द्रव्यारम्भे निरपेक्ष इति प्रतीयते इति तात्ययम् । तुशब्देन पूर्वस्माद्विशेष प्रतिपादयबाह । गुग्यका- रम्भे तु सापेतः(४)। कुतो ज्ञातमित्यत आह । संयुक्तसमवायादिति । अग्नेर्वेशे पिकमित्यग्निगतमुष्णत्वं विवक्षितम् तत्पार्थिवपरमाणुसंयुक्ते यही समघायात परमाणो रूपाद्युत्पनिकारणमित्यस्माद्वचनाद्गणारम्भे परमाययग्निसंयोगस्योष्ण- स्पर्शसापेक्षत्वं प्रतीयते अन्यया पहिसंयोगजे रूपादिषु वहिस्पर्शस्य कार- शत्वाभिधानायोगा। युट्यारम्भे आत्ममनःसंयोगस्य म्याश्रयस्यनिर्मितकार- (१) मूले प• १३८ प.१४। (३) मुले ए• १६ प. १४॥ (0) अकारणत्वासात-पा. २ पुन (४) मने ए.प.१५॥

·गुणाग्रन्थ संयोगनिरूपणम् । १४३ यतिरकेणापि धर्माद्यपेक्षात्यमिति यथासंभवमप्यूह्यम कमारम्भेषि संयोगस्य तृपये कमारम्भकत्यात् धीजधिनाशानन्तरमङ्करस्यात्यत्तेप॑त्यियडध्यंमानन्तर घटस्योत्पादादभाबादेव द्रव्यस्योत्पादन संयोगादिति चेत्तदयुक्तम् यय- यसंयोगविशेषेभ्यो() द्रव्यस्योत्पतिदर्शनात् अभावस्य निरतिशयत्वे कार्यधि. शेषस्याकस्मिकत्वामहाच्च । इदं त्विह निरूप्यते। किं सक्रियतेऽसदेघ घा सक्रियत इति सांख्याः असदकरणात न ह्यसता गगनकुसुमस्य सत्त्वं केनचि. च्छक्यं कर्तुं सतश्च सत्कारणं युक्तमेय तद्धर्मत्वात दृष्टं हि तिलेषु सतम्घ तेलस्य निप्पीडनेन करणम् असतस्तु करणे न निदर्शनमस्ति इतश्च सत्कार्यम् । उपा- दानग्रहणात् उपादानानि कारणानि तेषां कार्येण ग्रहणं कार्यस्य ते: सह सम्बन्धः तस्मात्तत्काय सदेव अविद्यमानस्य सम्बन्धाभावात् असम्बद्धमेय काय कारणेः क्रियते इति चेन सर्वसम्भवाभावात् असम्बद्त्याविशेषे सये सर्वस्माद्ववेत् न घेवम् तस्मात्कार्य प्रागुत्यतेः कारणेः सह सम्बद्धम् । यथा: असत्त्वान्नास्ति सम्बन्धः कारणेः सत्त्वसनिमिः । असम्बद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः ॥ इति अपि च शक्तस्य जनकत्वमशक्तस्य धा अशक्तस्य जनकत्वे तापद- तिप्रसक्तिः शक्तस्य जनकत्वे तु किमस्य शक्तिः सर्वष वचिदेव या सर्वत्र चेत् सेवातिव्याप्तिः अथ क्वाधिदेव कथमसति तस्मिन् कारणस्य तत्र शक्ति- नियतेति वक्तव्यम् असता() विषयत्वायोगात तस्मा()च्छतस्य यच्छक्छ शक्तिविषयो यार्थः तस्य करणात्यागपि शक्यं सदेघ इतापि सत्कार्यम् । कारणभावात् कारणस्वभाव कार्यमिति नान्योऽवयवी अययषेभ्यस्तद्देशत्यात् यतु यस्मादन्यन्न ततस्य देशो यथा गोरश्वत्येत्यादिभिः प्रमाणे प्रतिपादित कारयं च सद् अन्तस्सदव्यतिरेकि कार्यमपि सदेति हदेतटुक्तम् । असदकरणापादानयहणात् सर्वसम्भवाभायात् । शक्तस्य शक्यकरणात कारणभावाच सत्कार्यमिति । प्रचोच्यते । यदि कारणव्यापारात् प्रागपि पटस्सन्तुषु सन्ने किमि- त्युपलब्धिकारणेषु सत्म सत्यामपि जिज्ञासायां नोपलभ्यते । अनभिव्यक्तत्वा- (.) संपावणे पेभ्यो-पा. २ पु.। (3) समाच-पा.पु। (8) अति-गा. २ पु.।

·१४४ सटीकप्रशस्तपादभाध्ये दिति चेत् केयमनभिव्यक्तिः यापलव्धेरभावस्तस्येवानुपपत्तिश्चादिता कार्य तदेवोत्तरम् । अथोपलब्धियोग्यस्यार्थक्रियानिवर्तनतमस्य रूपस्य विरहोऊन- भिव्यक्तिः तदानीमसत्कार्यवादः तथाभूतस्य रूपस्य प्रागभावे पश्चाद्धावात अथ मतं पटस्य चतुरादियत्कुपिन्दादिकारणव्यापारोप्युपलब्धिकारण तस्या. भावात् सतोप्यनुपलब्धिरिति । नाकारणव्यापारस्यापि सर्वदा तत्र सम्भवात् व्यापारोपि पूर्वमनभिव्यक्तः सम्प्रति कारयोरभिव्य ज्यमानामावमुपलम्भय- तीति चेत् अभिव्यक्तिरपि यद्यसती कथं तस्याः कारणं सतीति चेदावपि. लम्भनसङ्गस्तदयस्थ एवेति कस्यचिदपूर्वस्य विशेपस्योपजननमन्तरेण प्रागनु पलब्धस्य पश्चादुरलम्भो दुर्घटः । यच्चोक्तम् असदशश्चकरणं व्योमकुसुम- वदिति तन्न स्वभावभेदात् असदेकस्वभावं गगनकुसुमं सदसत्स्वभावं तु घटादिकं तत्पर्वमसत् पश्चात्सद्भवति कयं सदसत्त्वयोरेकष न विरोध इति चेत् कालभेदेन समावेशात् प्रागुत्यतेः पटस्य धर्मियाभावात् कथम- सत्त्वं तस्य धर्म इति चेत् यादृशा यक्षस्तादृगो बलिः सत्त्वमसतो धर्मो न स्यादसत्त्वं त्यसतरच युक्तम्। यदसत्पूर्वमासीत् तस्य कथं सत्त्वमिति चेत कार- सामात अस्ति स कोपि महिमा तुर्गदीनां यदेतेषु सम्भय व्याप्रियमाणे- प्यमन्नेव पट: संभवति असतोऽसम्बद्धस्य जन्यत्वे ऽतिप्रसक्तिरिति चेन्नेतर तन्तुजातीयस्य पटजातीय एव सामर्थ्यात् कुत एतत् त्वत्यक्षेपि कुत एतत् तन्तुष्वेव पटात्मता न सर्वति वस्तुस्वाभाव्यादिति चेत से नाबापिभविष्यति । अत एव चापादाननियमो ऽन्वयव्यतिरकाभ्यां तज्जातीयनियमने तन्नाती- यस्य शस्यवधारणात् । यत्पुनरेतत् कार्यकारणयोरव्यतिरकात् कारणायस्था- नादेश कार्यस्याम्यवस्थानमिति तदसिद्धमसिद्धेन साधित कार्यकारणया: स्वरूपशक्तिसंस्थानभेदस्य प्रत्यदसिद्धत्वात् प्रधानात्मत्वे विश्वस्यातीन्द्रिय- त्वप्रसङ्गाच्च तद्देशत्वं तु सदाग्नितत्वमारनिवन्धनमेवेत्यल वृद्धेष्यतिनिर्वन्धेन । रतनु विमृश्यतां केयं शक्तिरिति अतीन्द्रिया काचिदित्यायाः। तदयुक्तम् तम्या: सदावे प्रमाणाभावात् । अथ मन्यसे यथाभूतादेव घहेर्दाहोत्पत्तिरपगता तथाभूतादेव मन्त्रीपधिसन्निधाने सति न दृश्यते यदि दृष्टमेव रूपं दाहस्य कारणं स्यातस्य सम्भयाद दाहानुत्यादा न स्यात् अस्ति ध तदनुत्पतिः सेय. मदृष्टरूपस्य वेगुण्यं गमयन्ती हुतभुनि शक्तरतीन्द्रियायाः सत्वं कल्पयति ·१४५ गुणयन्ये संयोगनिरूपणम् । यस्या मन्त्रादिनाभिभवो विनाशो वा क्रियते यत्र प्रतीकारयशेन पुनः कार्योदय- सराभिभवः यष तु सर्वथैवानुत्पतिः कार्यस्य तर विनाय: । न घेतद्वाच्यम् । न मन्त्रो यहिसंयुक्तो नापि तत्समवेतः कथं व्यधिकरणां शक्ति विनाशयेत् विनाशयति वेदतिग्रसङ्गः स्यादिति तदुद्देशेन मानत्वात् । यथैयासम्बद्धोय. भिचारो यमुद्दिश्य क्रियते तमेव हिनस्ति न युरुपान्तरम् एवं यामेय व्यक्ति मभिसन्धाय मन्त्रः प्रयुज्यते तस्या एव शक्ति निरुद्धिन सर्वासाम् । नाप्ये- तदुधोपणीयम् । यदि शक्तिद्रव्यात्मिका समघाय्यसमवायिकारणयोरन्यतर- विनाणविनश्येत् अथ गुणानतिरेकिणी तदाश्मयविनागाद्विरोधिगुणप्रादुभी- याद्वा विनश्येदिति समयस्यानभ्युपगमात् यस्य यतो विनाशं प्रतीमस्तस्य तमेव विनाशहेत बमोन पुनरमुं त्वत्कृतं समयमभ्युपगच्छामः प्रतीतिपराहतत्वात। यदि चावश्यमभ्युपेयस्तदा द्रव्यगुणयोरेव घिनाशं प्रत्यभ्युपगम्यतां या परिदृष्टः शक्तिः पुनरियं सादृश्यवत्पदार्थान्तर प्रकारान्तरेणापि विनंत्यति कार्यात्पादानुत्पादाभ्यां वहावधिगता शक्तिः कुत सव सर्वभावेषु कल्य्यते इति चेत् एकच तस्याः कार्यात्यादानुगुणत्वेन कल्पितायाः सर्वध तदुत्य- त्यानुमानात् । अशेच्यते । न मन्त्रादिनिधी कार्यानुत्पत्तिरदृष्ट रूपमा विपति यथान्यायव्यतिरकाभ्यामवधृतमामा वहिदाहस्य कारणं तथा प्रतिबन्धकमन्वादिप्रागभावापि कारणम् स चमन्तादिश्योगे सति निवृत इति सामयोवेगुपयादेव दाहस्यानुत्पत्तिर्न तु शक्तिवैकल्यात् । मावस्य भावरूप- कारणनियतत्वदर्शनादभावकार्यत्वं नास्तीति चेन नित्यानां कर्मयामकरणा- त्यत्यशायस्योत्यादात् अन्यथा नित्याकरयो प्रायश्चितानुठानं न स्याहयात् । नित्यानामकरणे ऽन्यकरणात् प्रत्यवायो न तु नित्याकरणस्य करणागमा- वस्य हेतुत्वमिति चेत् नित्याकरणस्य तदायभावित्वनियतस्य सहायत्वेन ध्यापारात् । ननु यदि प्रतिबन्धकस्य प्रयोगे तदभावो निवृत्त इति दाहस्या- नुत्यतिः तदा प्रतिबन्धकप्रतिबन्धपि दाहो न स्यात् तत्कारणस्य प्रागभावस्य निवृतत्वात् दृश्यते च प्रतिबन्धकस्यापरेण मन्त्रादिना प्रतिवन्धे सति दाहस्सेन नाभाय: कारणमित्यवस्थितेयं शक्तिः कारणम् सा च प्राक्तनेन प्रति- बदा द्वितीयेनोत्तम्भितेति कल्पना अवकाश लभते तदप्यऐशनम् । दृष्टे सम्भ- पत्यप्रकल्पनानवकाथात कदाचित प्रतिबन्धकमन्चाद्यभारसहिता सामयी ·१४६ - सटीकप्रशम्सपादभाष्य कारणं कदाचिद् द्वितीयमन्त्रादिसहिता कारणमित्यस्यां कल्पनायां को विरोधः यदनुरोधाददृष्टमानीयते। दृष्टा होकरूपस्यापि कार्यस्य सामग्रीभेदः यथा दास- निर्मथनप्रभवो घहिः मर्यकान्तप्रभवश्चेति कसिद्धान्तरहस्यम् । मीमांसासि- द्वान्तरहस्यं तत्वप्रबोधे कथितमस्माभिः । संयोग: संयुक्तप्रत्ययनिमितमित्य- धगतं तावत् कि त्वस्य स्वरूपं भेदश्च न ज्ञायते तदर्थ परिपृच्छति । अथ कथंलक्षणः कतिविधश्चेति()। अथेति प्रश्नोपक्षेपे कर्थशटः किंशब्दार्थ यथा को धर्मः कथंलक्षण इति। लक्षणशब्दश्च स्वरूपवचन इति किस्वरूपः संयोगः कतिविधश्चेति कतिप्रकार इत्यर्थः । लक्षणं कथयति। अप्रानयोः प्राप्तिः संयोगः । पूर्वमशाग्नयोर्द्रव्ययाः पश्चाद्या प्राप्तिः परस्परसंश्लेयः स संयोगः अप्राप्योरिति समवायव्यवच्छेदार्थम् । इदानी तस्य भेदं प्रतिपादयति । स च विविध इति()। चराब्दोवधारणे संयोगस्त्रिविध एव । विध्यमेव दर्शयति । अन्य- सरकर्मज इत्यादिना । द्वयोः संयोगिनामध्ये यदन्यतरद् द्रव्यं तच यत्कर्म तस्माज्जातोन्यतरकर्मजः । उभयोव्ययोः कर्मणी उभयकर्मणी साभ्यां जात उभयकर्मजः । संयोगादपि संयोगा जायते । तान्यतरकर्मजः तप तपां चयाणां मध्ये क्रियावता ट्रव्येण निष्क्रियस्य द्रव्यस्य संयोगान्यतरफर्मजः । अस्योदाहरणम् । यथा स्याणाः श्येनेन विभूनां च मूर्तः निष्क्रियस्य स्थायाः क्रियावता श्येनेन सह संयोगः श्येनकर्मजः । एवमाकाशादीनां विभूनां निष्क्रि- याणां क्रियावद्धिमतरसर्वगतद्रव्यपरिमायोः संयोगो मूर्तद्रष्यकर्मजः । नन्वेकस्य मन्दं गच्छताऽपरेण तत्पृष्ठमनुधावतान्यतरकर्मजः संयोगा दृष्टः कथमुक्तं क्रियावता निष्क्रियस्येति। सत्यम् । निष्क्रियत्ययाचा युक्तिस्तु विक्षितसंयोगहे. तुभूतकाभिप्रायेणेति मन्तव्यम् । प्रथमं श्येनचरणस्याणुशिरसोः संयोगः तदनु स्थाणुश्ये नावपिनोस्सपावयवयोः संयोगः कर्मजः अवयघिनोस्तु संयोगजः संयोग इति केचित् । तदप्यसारम् । सक्रियस्याप्यषयविनः क्रियायत एवाघय- व्यन्तरेण संयोगात् । यदि चेयं नेप्यते अवयवानामपि स्वावययापेक्षयाधय- वित्वेन सर्वशववियु कर्मजस्य संयोगस्योच्छेदः स्यादिति। तथा सति चाव- यविनि काभावो वक्तव्यः त्यक्तव्यं वा()वविकर्मणः संयोगविभागयोरन- पक्षकारणं कर्मति कर्मलक्षणमिति दुरवरटुर्विदग्धानां युक्तिमाचार्यवचनं चो- (1) मुले ए• १३८ प. 1 (२) मुले ए• १३९.51 (3) चा-पा.३ पुः।

·१४० गुणयन्ये संयोगनिरूपणम् । त्सृजतामन्धानामिव पदेपदे कियत् स्थलितं दर्शयिष्यामः । उभयकर्मना विरु. द्धदिक्क्रिययाः सन्निपातः । याभ्यां दिग्भ्यो द्वयोः परस्परमागच्छतो()रन्यो- न्यातीधातो भवति ते धिरु दिशो यथा प्राचीप्रतीच्या दक्षिणोदीच्याविति । विरुद्धयोदिशाः क्रिया ययाव्ययास्ते विरुद्धदिकक्रिये तयोः सन्निपात उभयक- मंजः संयोगः प्रत्येकमन्यत्र द्वयोरपि सामावधारणात् यथा मल्लयोपयोर्वे- त्युदाहरणम् । संयोगजस्तु() संयोग उत्पन्नमात्रस्य धिरोत्पन्नस्य घा निष्क्रियस्य कारणसंयोगिभिरकारयोः कारणाकारणसंयोगपूर्वकः कार्याकार्यगतः । कारण- ब्देनाच समयायिकारणमभिमतम() अकारणशब्देन समयायिकारणादन्यदु- च्यते। शेषमुदाहरणे व्यक्तीकरिष्यामः सचेकस्माददाभ्यां बहुभ्यश्च भवति(४) एकस्मात् तन्तुधीरणसंयोगाद् द्वितन्तुकधीरणसंयोगः । धीरणसंयुक्तस्य तन्तोस्तान्त्वन्तरेण संयोगाटुत्पन्नमात्रस्य द्वितन्तुकद्रव्यस्य निष्क्रियस्य सम- यायिकारणभूतेकतन्तुसंयोगिना धीरणेनं संयोगः प्राक्तनात् तन्तुवीरणसंयोगादे- कम्माद्भवति स चायं कारणाकारणपूर्वसंयोगपूर्वकः कथ्यते द्वितन्तुकस्य समया- यिकारण तन्तुरकारणं वीरणं तयोः संयोगेन जनितत्वात् कार्याकार्यगतश्चायें तन्तुकार्ये द्वितन्तु तदकार्ये च चीरणे समवेतत्वात् संयोगस्य संयोगहेतुत्वम- न्यस्यासम्भवात परिशेषसिद्धम् प्रत्यासत्तिश्चाव कार्येकार्थसमवायः तन्तुवीर- णसंयोगस्य द्वितन्तुस्योरणसंयोगेन कार्येण सहकस्मिन्नर्थे धोरणे समवायात संयोगस्टकस्य संयोगजनकत्ये गुणाश्च गुणान्तरमारभन्त इति भूषविरोधः । न। सूधापरिज्ञानात् । गुणानामपि गुणं प्रति कारणत्वमित्यनेन कथ्यते न पुनरस्यायमा बहब एष गुणा प्रारभन्ते नेकोन द्वावित्यषधारणस्याश्रय- यात् । यत्युनरष गुणाश्च गुणान्तरमारमन्ते इति कारणवृतीनां समानजात्या- रम्भकारयानामय() नियमो न सर्वेषामिति समाधानम् तदश्रुतव्याख्यातॄणां प्रकृयुधियामेव निर्वहति नास्माकम् । द्वाभ्यां तन्त्वाकारासंयोगाभ्यां द्वितन्तुका- काशसंयोग() इति । श्राकाशं तावदुत्पत्रमाण द्वितन्नुकेन समं संयुज्यते स- कारणसंयोगित्वात द्वितन्तुककारणसंयुक्तवीरणवत् न च तस्य संयोगस्य कार- (3) परस्परदेशमागतो-पा.पु.। (3) संयोगजा-पा.पु.। (3) अभिप्रेतम्- पापुरी (५) मूले ए• १४१ ५.२॥ (५) मारणानां गुणानामय-पा.पु.1 (6) द्विलन्त्याकामयोगा-पा...।

·१४८ मटीकास्तपादभाष्य पानगरमस्ति प्रो द्विरान्तुककारणयोसन्स्योराकागर्मयोगाभ्या()मेय तम्यो. त्यतिः । धातुभ्यश्च सन्तुरीसयोगेभ्य यकः पटारीमयोग:(') । पटकारणानां सनानां प्रत्येक तुर्या सह संयोगः तेभ्यो याभ्य एकः पटागः संयोग। जायते । पटारम्भकत्यं तु सन्तूनां यासायविद्रय्यारम्भपरम्परया न च मूनां ममानदेगतादापः यायात्म सन्तुष्येकायययी पर्तते सायत्म्येयान्यना- नतिरिक्तेषु परभ्य समयायानभ्युपगमात् द्वितन्तुकं द्वयोम्सन्स्या: ममयेति रित- सुकं तु तयोमान्स्यन्तरे घेत्युत्तरोतरेषु फल्पनाया() कुतः समानदेशत्थम् । परा एय च पटे पाटिरो शिति पाल्परारतमादिभावभेदेन पण्डाययियहणम् तेषु घिनष्टेप तु यद्यारभ्यते पटा टुर्घटमिदम् । नन्येयं चालशरीरावयया अवि. नष्टे यय तस्मिन्नाधारायययसहिताः गरीरान्तरमारभेरन पारभन्तां यदि पट श्य स्थगडाययविनां पृद्धगरीरे तिष्ठति पिनागिते(४) या पूर्वगरीराणामुपलम्भः सम्भयति अथ नास्ति न सचायं विधिर्यथादर्शनं ध्ययस्थापनात् । एतेनार- भ्यारम्भकयादपधे परमापयस्थितस्य जगतो यहणं न स्यादिति प्रत्युक्तम् । पर. मायनां च्यणुकादिकारणत्यभाषस्य पृथिष्यधिकारे दर्गितत्यात् । अयथा यदि परमाणवो घणुक्रमारभ्य तत्सहितास्त्र्यणुकमारभन्ते च्ययुकसहिताम्रा द्रव्या- न्तर तथापि फुतो विश्वस्याग्रहणम् महन्यानेकद्रध्ययत्वकरपिपाणामुपल. ब्धिकारणानां सम्भवात् । श्रथ सत्स्वपि तेष्यतीन्द्रियाश्रयस्थादतीन्द्रियत्यमेष पर्व हाणुफारस्थस्य व्यणुकस्यातीन्द्रियत्ये तत्पर्यकस्य विश्वस्यातीन्द्रियत्यं स्थापक्षे दुर्नियारम् । तस्मान्नेयमानुपपत्तिः परमाणनां च्यणुकानारम्भकत्ये पृथिव्यधिकारोक्तेय युक्तिरनगन्तव्या() । एकस्माच्च संयोगाद द्वयोरुत्पतिः कमित्यचेन पृष्टः सन्नाह । यदेति()। पार्थिधाप्ययोः परमारयोः संयोगे सति अन्येन पार्थिवेन परमाणुना पार्थिवस्य परमाणोरन्येनाप्येन चाप्यस्य परमायायु- गपत्संयोगोभवतः तदाताभ्यां संयोगाभ्यां पार्थिवाप्ये यायुके युगपदारभ्यते । समानजातीयसंयोगस्य द्रव्यान्तरोत्पत्तिहेतुत्वात् । ततो यस्मिन्नेव काले पार्थि- पाप्यययुकयोः फारणगुणपूर्वक्रमेण रूपाद्युत्यतिः तस्मिन्नेव काले इतरेतर- (१) अकारणकाकाययोगाभ्यां-पा.पु.। (२) तुरियाग-पा४ पुः। (३) उत्तरोत्तरकल्पनापा-पा. पुः। (४) विसिते-पा. २ पु.। (E) gणे सयोगयो: -पु.। (२) मुले ए• १४० प.७॥ (५) यान्तिव्या-पा.पु.

·१४ गुणयन्ये संयोगनिरूपणम् । कारणामारणगतात संयोगादितरेतरकार्याकार्यगतो मेयोगा युगपदुत्पते । इतरेतर पार्थिवाव्याणुके तयोः कारणाकारणे परस्परसंयुक्तो पार्थिवाप्यपर- माणू पार्थिवः परमाणुरितरस्य पार्थिवाणुकस्य कारणमितरस्याप्यस्य ड्यणु- कस्याकारणम् पवमाप्यपरमाणुरितरस्याप्ययणुकस्य कारणमितरस्य पार्थिवा- गुकस्याकारणं तयोः संयोगात इतरस्य पार्थिवयरमाणोर्यत्कार्य पार्थि घणु- फमकार्यश्चाप्य: परमाणु: तया: संयोगो भवति एवमितरस्याप्यपरमाणोत्का. र्यमाप्यं याकमकार्यस्तु पार्थिवः परमाणुस्सयोरपि संयोगो भवतीत्येकस्माद द्वयोरुत्पत्तिः । किं कारणम् । पार्थिवाप्ययोहाकयोर्विजातीयपरमायुसंयोगे कि प्रमाणमिति पृष्टः सन् प्रमाणमाह ! कारणसंयोगिनेति ! पार्थियपरमाणुरा- प्यधणुकेन सह सम्बटुप्ते तत्कारणसंयोगित्वात् पटसंयुक्ततुरीवत् । एवमाप्य परमाणुमपि पक्षीकृत्य वक्तव्यम् । यतः कारणसंयोगिना कार्य संयुज्यते अतः पार्थिवे इणुकं कारण योगिनाय्येन परमाणुना सम्बन्ध्यते प्राप्यं च धणुक तस्य कारणसंयोगिना पार्थिवपरमाणुनेत्युपसंहारः । अथ पार्थिवाप्ययणुकयो- रितरतरकारणाकारणसम्बद्धयोः कथं सम्बन्धः पार्थिवाणुकस्य स्वकीया- জানােসয়ূন্ধ্যবেলায়মনােবল বহি যেঙ্গীয় হ্মাইল বাহিনুষ্মন্ধান বাঘিয়ায় ব্যায় জর্থ মুখে इति पृच्छति। उत्तरमाह । तयोरपीति । पार्थिवाणुकस्याप्येन परमायुना यः संयोगजः संयोगो यश्चाप्याकस्य पार्थिवपरमाणुना संयोगजः संयोगस्ता- भ्यां पार्थिवाप्यपरमाणुसंयोगाभ्यां घणुकयोः परस्परसंयोगः । प्रचापि पूर्वोक्त एष न्याय: कारणसंयोगिना अकारणोन संयोगि कार्यमिति विविध सब संयोग इत्ययुक्तम् । नित्यस्यापि संयोगस्य सम्भवादिति केचित् । तत्प्रतिषेधार्थमाह । नास्त्यन:(संयोग: परिमण्डलबह पृथगनभिधानात् । सर्वचन महर्पिणा सर्वा- योपदेशाय प्रवृत्तेन पृथगनभिधानात् । अजः संयोगो नास्ति पुष्पमता एतदेव वियोति । यथेत्यादिना()। संयोगोऽनो न भवतीति प्रतिज्ञार्यो न पुनरजः संयोगो नास्तीत्याश्यामिद्धत्वात् । ननु परमायवाकाशयोः संयोगो नित्य एव तयानित्यत्वादप्रायभाशहा यत्पुनरयं कयादेन नातः तद् भान्तः पुरु यधर्मत्वात् अत आह । परमाणुभिरामायादीनामिति । यथा महतो न्ययो- (1) नायजा-पा. ११.। (३) मृत १.४.२.२०१(३) मृत ए. १४१ ॥

·१५० सटीकप्रशस्तपादभाष्य धस्य(१) मूलायावयषव्यापिन एकस्य मूलादयमयाच्च मूलं गच्छता पुरुषेण संयो. गविभागावन्यतरकर्मनी युगपत्प्रतीयते तथा व्यापिनाप्याकाशस्य परमाणुना सह संयोगविभागो परमाणुकर्मो भवतस्तयोरव्याप्यत्तित्वादिति न पर- माण्याकाशसंयोगस्य नित्यता । इदं तावदित्यं परिहृतम् विभूनां परस्परतः संयोगे का प्रतिक्रिया(नासा(३)यन्यतरकर्मजः नाप्युभयक्रमजस्तेषां निष्क्रि- यत्वात् । नापि संयोगजः कार्यस्य हि कारणसंयोगिना अकारणेन संयोगजः संयोगो भवति । न चायं विभूनामुपपद्यते(४) नित्यत्वात् । अस्ति च तेषां संयोगः आकाशममतेनापि द्रव्येण समं मयुज्यते मूर्तद्रव्यमयोगित्यात् पट- वदित्यनुमानात् प्रतीतः स धाकारणवन्नित्यं तस्मादनुपपन्नमिदम् अजः संयोगा नास्तीति तबाह । विभूनामिति() । यच युतसिद्धिस्तथैव सयोगा दृष्टः युतसिद्धिश्चाकाशादियु नास्ति अता व्यापकाभावात् स्योगोपि तेषु नभवति । यच्च संयोगप्रतिपादकमनु मानमुक्तं तदसाधनम् उभयपक्षसमत्वात यथेदं विभूनां सयोग शास्ति() तथा ताभ्यामेव हेतुदृष्टान्ताभ्यां विभागमपि । अस्तु द्वयोरप्युपपत्तिः प्रमाणेन तथाभावप्रतीतेरिति चेन संयोगविभागयोरेकस्य नित्यत्वेन्यतरस्यासम्भवादिति द्वयोरप्यसिद्धिः परस्पर प्रतिबन्धात् । अथ केयं युतसिद्धिर्यस्या अभावाद्विभूनां संयोगो न सिट्ाति प्रवाह । सा पुनरिति() । द्वयोरन्यतरस्य वा पृथग्गमनं युतसिद्धिनित्यानां द्वयारन्यतरस्य परस्परप. रिहारेण पृथगानयायित्वं युतसिद्धिरनित्यानाम् । इयं द्विधाप्याकाशादिषु नास्तीत्यभिप्राय: । विनाशस्तु सर्वस्य संयोगस्य एकार्यसमवेताद्विभागात् । अन्यतरकर्मजस्योभयकर्मजस्य संयोगजस्येकार्थसमवेताद्विभागात ययोद्र- व्ययोः संयोगो वर्तते तया: परस्पर विभागादस्य() विनाश; । यद्यपि विभागकाले संयोगा विद्यते एव तथापि तया: सहभावो न लक्ष्यते विनाशस्याशुभावाद्विभागेन या तदुपलम्भप्रतिबन्धात् । क्वचिदाश्रय(विना- शादपि संयोगस्य विनाशः कथं तन्त्वाः संयोगे सत्यन्यतरतन्त्वारम्भके अंश (१) यथा हि न्यग्रोधस्य -पा.पु.। (२) प्रक्रिया-ति साधुः। () न घासा-पा.पु.॥ (४) मुत्पटाते-पा.यु.। (५) मूले पृ. १४१ प.५। () प्रशस्ति-पा.पु.. (७) मूले ए. १४१ प.६। (0) संयोगस्य विनाश:-पा.पु. (६) चिच्चाय-पा. २ पुमले ए• १४१ प.८।

·१५१ गुणग्रन्ये विभागनिरूपणम् । कोत्पद्यते कुतश्चित्कारणात् तेन कर्मणा अश्वन्तराद्विभागः क्रियते विभा- गादंश्योः संयोगविनाथात् सन्तुविनाशे तदाश्रितस्य संयोगस्य विनायः उभयानयस्य तस्येकानयावस्थाने ऽनुपलम्भादिति । विभाग विभक्तप्रत्ययनिमित्तम् । शब्दविभाग- हेतुश्च । प्राप्तिपूर्विकाऽप्राप्तिर्विभागः। सच त्रिविधः । अन्यतरकर्मज उभयकर्मजो विभागजश्व विभाग इति । तत्रान्यतरकर्मजोभयकर्मजी(१) संयोगवत् । विभाग- जस्तु द्विविधः कारणविभागात्() कारणाकारणविभा. गाच । तत्र कारणविभागात् तावत् कार्याविष्ट कारणे कौत्पन्नं यदा(३) तस्यावयवान्तराद्विभागं करोति न तदाकाशादिदेशात्(१) यदा त्वाकाशादिदेशाद्विभागं करोति न तदावयवान्तरादिति स्थितिः। अतोऽवय- वकर्मावयवान्तरादेव विभागमारभते ततो विभागाच द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशः तस्मिन् विनष्टे कारणामा- वात् कार्याभाव इत्यवयविविनाशः तदा कारणयोर्व- र्तमानो विभागः कार्यविनाशविशिष्ट कालं स्वतन्त्र(") वावयवमपेक्ष्य सक्रियस्यैवावयवस्य कार्यसंयुक्ता(६)- दाकाशादिदेशाद्विभागमारभते न निष्क्रियस्य कार- णाभावादुत्तरसंयोगानुत्पत्तावनुपभोग्यत्वप्रसङ्गः न तु तदवयवकर्माकाशादिदेशाद्विभागं करोति(१) तदार- म्भकालातीतत्वात्() प्रदेशान्तरसंयोगंतु करोत्येव अकृतसंयोगस्य कर्मणः कालात्ययाभावादिति। कार- (1) अन्यतरकर्मज उभयकर्मजाच-पा. ५ पुः। (२) वियोगात-गा. पु.। (४) विभार्ग करोति-इत्यधिकं ५ पु। (4) कालमपेत्य स्वतन्त्रत्वात-पा. पु . (६) प्रत्ययकार्पसेपुक्ता-पा. ५ पु.। (७) विभागमाभते-.५ पु.। (6) प्रारम्भरपकालातीतत्यानु-पा.पु.। (3) तस्य-दति नास्ति ५ पुः।

·सटीकाशस्तपादभाध्य णाकारणविभागादपि कथम् । यदा हस्ते कौत्पन्न- भवयवान्तराद् विभागमकुर्वदाकाशादिदेशेभ्यो विभा- गानारभ्य(१) प्रदेशान्तरे संयोगानारभते तदा ते कारणाकारणविभागाः कर्म यां दिशं प्रति कार्यारम्भा- भिमुखं तामपेक्ष्य कार्याकार्यविभागानारभन्ते तदन- न्तरं कारणाकारणसंयोगाच्च(२) कार्याकार्यसंयोगानि- ति । यदि कारणविभागानन्तरं कार्यविभागोत्यत्तिः कारणसंयोगानन्तरं कार्यसंयोगोत्पत्तिः। नन्वेवमवय- वावयविनायुतसिद्धिदोषप्रसङ्गः(३) इति । न । युत- सिद्धापरिज्ञानात् । सा पुनर्वयोरन्यतरस्य वा पृथ- गतिमत्त्वमियन्तु(५) नित्यानाम् अनित्यानां तु युते- ष्वाश्रयेषु समवायो युतसिद्धिरिति।त्वगिन्द्रियशरीर- योः पृथग्गतिमत्त्वं नास्ति युतेष्वाश्रयेषु समवायोस्ती- ति परस्परेण संयोगः सिद्धः(५)। अण्वाकाशयोस्त्वाश्र- यान्तरा(६)भावेप्यन्यतरस्य एथग्गतिमत्त्वात् संयोग- विभागौ सिद्धौ । तन्तुपटयोरनित्ययोराश्रयान्तराभा- वात्(१) परस्परतः संयोगविभागाभाव इति । दिगा- दीनां तु एथग्गतिमत्त्वाभावादिति() परस्परेण संयो- गविभागाभाव इति। विनाशस्तु सर्वस्य विभागस्य क्ष- णिकत्वाद् उत्तरसंयोगावधिसद्भावात्क्षणिकइति ()। न तु संयोगवद्ययोरेव विभागस्तयोरेव संयोगा- (१) आकाशादिदेगाद्विभागमारभ्य-पा.५ पुः। (३) संघीगाव-पा.पु.। (३) पुतसिद्धिप्रसन-पा. ५ पुः । (४) एसोपं युमिनिस-पा. ५। पुः । (५) सोर्गासनि:-पा• ५ पुतसिद्धिः पुर। (६) अपघाकाशयोरपणा-या. ५ युः । (७) पपगाययान्तराभावात-पा• ५। (८) गतिमत्वं नास्तीति-पा• 'पु.। (६) णित्यादुनासपोगावधिसभावात-पा. पु.।

·१५३ गुणपन्य विभागनिरूपणम् । द्विनाश भवति कस्मात् संयुक्तप्रत्ययवद्विभक्तप्र- त्ययानुसत्यभावात् तस्मादुत्तरसंयोगावधिसद्भावात् क्षणिक इति। क्वचिच्चायविनाशादेव विनश्यती- ति(१) । कथम् । यदा द्वितन्तुककारणावयवे अं- शा(२) कमीत्पन्नमंश्वन्तराद्विभागमारभते तदैव त- न्त्वन्तरेपि कमौत्पद्यते विभागाच्च तन्त्वारम्भकसंयो- गविनाशः तन्तुकर्मणा(३) तन्त्वन्तराद्विभागः क्रियते इत्येकः कालः। ततो यस्मिन्नेव काले विभागात् तन्तु- संयोगविनाशः(8) तस्मिन्नेव काले संयोगविनाशात् तन्तुविनाशस्तस्मिन् विनष्टे तदाश्रितस्य तन्त्वन्तर- विभागस्य विनाश इति । एवं तर्युत्तरविभागानुत्प- त्तिप्रसङ्गः। कारणविभागाभावात् । ततः प्रदेशान्तर- संयोगवति(५) संयोगाभाव इत्यता विरोधिगुणासम्भ- वात्(६) कर्मणश्चिरकालावस्थायित्वं नित्यद्रव्यसम- वेतस्य च नित्यत्वमिति दोपः । कथम् । यदाप्या- णुकारम्भकपरमाणो कौत्पन्नमण्वन्तराद्विभागं करो- ति तदैवाण्वन्तरेपि कर्म(१) ततो यस्मिन्नेव काले विभागाद् द्रव्यारम्भकसंयोगविनाश() तदैवाव- न्तरकर्मणा झणुकारवोर्विभागः क्रियते तत्तो यस्मि- नेव काले विभागात् द्वाणुकाणुसंयोगस्य विनाशः तस्मिन्नेव काले संयोगविनाशात् गणुकस्य विनाशः (१) पापविनाशाद्विनाति- पु। (२) प्रथयो-या ५ । (a) सन्वन्तरकर्मशा ध-या ५' । (४) तन्त्वन्तरमोगविनाश-पा ५ पु । (५) प्रपोमति इति नास्ति । (6) विधगुणन्तराभाशात-पा ५ पु विरोधिगुयानामसम्भयान- पु । (७) बमोत्पा- 'यु। (८) पुनद्रव्यारम्भसणेगनाय - पू।

·१५४ सटीकमगस्तपादभाप्ये तस्मिन् विनष्टे तदाश्रितस्य झणुकाणुविभागस्य(१) विनाशः ततश्च(२) विरोधिगुणासम्भवान्नित्यद्रव्यस- मवेतकर्मणो नित्यत्वमिति । तन्त्वंश्वन्तरविभागाद्वि- भाग इत्यदोपः। आश्रयविनाशात्तन्त्वोरेव विभागो विनष्टो न तन्त्वंश्वन्तरविभाग इति एतस्मादुत्तरो वि- भागो जायते(३) अङ्गुल्याकाशविभागाच्छरीराकाशवि- भागवत् तस्मिन्नेव काले कर्म(५) संयोगं कृत्वा विनश्य- तीत्यदोषः । अथवा अंश्वन्तरविभागोत्पत्तिसमकालं तस्मिन्नेव तन्ती कमीत्पद्यते ततोश्वन्तरविभागात् त- न्वारम्भकसंयोगविनाशः तन्तुकर्मणा च तन्त्वन्तरा- द्विभागः क्रियते इत्येकः कालः। ततः संयोगविनाशात् तन्तुविनाशः तद्विनाशाच्च तदाश्रितयोविभागकर्मणा- र्युगपद्विनाशः(५) । तन्तुवीरणयोवी संयोगे सति द्र- व्यानुत्पत्ता(६) पूर्वोक्तेन विधानेना(१)श्रयविनाशसंयो- गाभ्यां तन्तुवीरणविभागविनाश(१) इति ॥ संयोगपूर्वकत्वाद्विभागस्य तदनन्तरं निरूपणार्थमाह । विभागो वि. भक्तप्रत्ययनिमित्तमिति । अचापि व्याख्यानं पूर्ववत् । संयोगाभावे विभक्ता- त्यय) इति चेत् अति विभाग संयोगाभावस्य कस्मादुत्पादः कर्मणा क्रियते इति चेन्न कर्मणा गुणविनाशे सामादर्शनात् । दृष्टं च गुणविनाये गुणानां हेतुत्वम् तेनाचापि गुणान्तरकल्पना । किं च संयोगाभावे ऽसंयुक्तावि- माविति प्रत्यय: स्यान (विभक्ताविति अभावस्य घिधिमुखेन ग्रहणाभावात् । - (१) विभागस्य-पा. १ पुः। (3) तस्मात-पा.५ पु.॥ (७) उत्तरोत्तरी विभागः सज्जायते-पा.६ पु। (४) शरीराकाविभागदिति ततस्तस्मिनुत्पद्रे धिभागे कर्म-पा. "पु:। (५) विनाश ति-पा. १ युः। (६) ट्रय्यानुत्पनीमास्ति १ पुः। (७) कमेणा-पा.पु.। (८) सन्नुयारण्योविभागस्य नाय ति-या. १ युः । (६) विभागय्यबहार-पा.पु. (१०) न तु-पा. ३ पु.॥ म ·गुणयन्ये विभागनिरूपणम् । भाक्तः प्रत्ययोयमिति चेत् तर्हि विभागस्याप्रत्याख्यानं निष्प्रधानस्य भाक्त- स्याभावात् । तस्य कार्य दर्शयति । शब्दविभागहेतुश्चेतिान केवलं विभक्तप्रत्य- यनिर्मितं गन्दविभागहेतुश्चेति चार्थः । वंशदले पाट्यमाने योयमाद्यः शब्दः सतावद्गुणान्तरनिमित्तः शब्दत्वात भेरीदण्डसंयोगजशब्दयत्। न चायं स्या. गजस्तस्याभावात् तस्माद्वंदलविभागज एवायं तद्भावभावित्वात् । विभागस्य विभागहेतुत्वं चानन्तरं पक्ष्यामः । प्राप्निपूर्विकाऽप्राप्तिरिति तस्य लक्षणकथनम् । अधर्म इति नज् यथा धर्मविरोधिनि गुणान्तरे न तु धर्माभावे तथा प्राप्ति- रिति नज् प्राणिविरोधिनि(') गुणान्तरे न तु प्रारभाव प्रामा पूर्वस्थितायां या प्राप्ति: प्राप्तिविरोधी गुणविशेषः स विभाग इति घाक्यार्थः । किं प्राप्तः पूर्व:- घस्थानमाचं किंवा विभाग प्रति हेतुत्वमप्यस्ति । अवस्थितिमात्रमिति महे । संयोगस्य विभागहेतुत्वे ऽवयघसंयोगानन्तरमेव तद्विभागस्योत्पत्ता द्रव्यानुत्य- तिप्रसङ्गात् । कर्मसहकारी संयोगः कारणमिति चेत् अन्वयव्यतिरेकाषधृतसा- मध्य कमेव कारणमस्तु न संयोगस्तस्मिन् सत्यप्यभावात प्रध्वंसात्यताविव भावस्य विभागोत्यता संयोगस्य पूर्वकालतानियमो विभागस्य तद्विरोधिस्व. भावत्वात । स च त्रिविध इति भेदकथनम् । प्रचापि चशब्दोऽषधारणे विविध एव । अन्यतरकर्मज उभयकर्मना विभागजश्च विभाग इति(स)। तब तेयुमध्ये इन्यतरकर्मनाभयकर्मजो संयोगवत् यथा नियावता निष्क्रियस्य संयोगोऽन्य. तरकर्मजस्तथा विभागोपि यथाभयकर्मजः संयोगो मल्लयोपयोवा तथा विभा- गोपि। विभागजस्तु द्विविध इति तुशब्देनास्य पूर्वाभ्यां विशेषकथनम् । कारण योविभागादेको विभागो भवति अपरस्तु कारणाकारणयाविभागादिति वैवि- ध्यम् । कारणविभागात विभागः कथ्यते । कार्याविष्ट इत्यादिना। कार्येणा- विष्टे व्याप्त अवरुद्ध कारणे कर्मोत्पन्नं यदा तस्यावयवस्यावयवान्तराट् द्रव्यार. म्भकसयोगविनाशकं विभाग करोति न तदा द्रव्यावरुद्धादाकाशादिदेशाद्वि- भागं करोति यदा धाकाशादिदेशात् न तदावयवान्तरादिति स्थितिनियमः । अतोऽययवकर्मावयवान्तरादेव विभागमारभते यत आकाशविमागकारणं कर्म अवयवान्तराद्विभागं न करोतीति नियमः अतोषयवान्तरविभागारम्भकं कर्म (१) अप्राप्तिरिति न प्राप्तिः प्रातिविरोनि-पा. पु! (2) मुले ए. १५१५.०॥

·. सटोकप्रशस्तपादमाये अवयवान्तरादेव विभागं करोति नाकाशादिदेशात् । अयमभिसन्धिः । आका- शविभागकर्तृत्वं कर्मणा द्रव्यारम्भासयोगविरोधिविभागानारम्भकत्वेन व्याप्त द्रव्यारम्भकर्मयोगविरोधिविभागानारम्भकत्वविरुद्ध व द्रव्यारम्भकर्मयोगवि. रोधिविभागोत्पादकत्वमता यधेदमुपलभ्यते तत्र द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिवि. भागानुत्पादकत्वे निवर्तमाने तामाकाविभागकर्तृत्वमपि निवर्तते । यया वहिव्यावृत्तो धूमव्यावृत्तिः । आकाशविभागकर्तृत्वस्य ट्रव्यारम्भसंयोगविरो- धिविभागानारम्भकत्वस्य च सहभावमा न व्याप्तिरिति चेत् न व्यभिचा- रानुपलब्धेः । ययाः क्वचियभिचारो दृश्यते तयोः सहभावमात्रम् यथा वजे पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयाः सत्यपि पार्थिवत्वे काष्ठादिषु लोहलेख्यत्वात् न तु व्योमविभागकर्तृत्वस्य विशिष्टविभागानुत्पादकत्वस्य च व्यभिचारो दृश्यते अदृश्यमानापि कदाचिदयं भविष्यतीत्याशङ्कोत यद्यनयोः शिष्याचार्ययारिवा- पाधिकृतः सहभावः प्रतीयत । न चैवमस्ति उपाधीनामनुपलम्भात् यदा. प्रतीतव्यभिचारो निस्पाधिका सहभावो न व्यापिहेतुरित्यग्निधूमयोरपि व्यानि- नस्यादित्युच्छिन्नेदानों जगत्यनुमानवाती । यद्ययययकर्मणाययवान्तराद् वि. भागः क्रियते नाकाशादिदेशात ततः किं सिद्धम् तबाह । विभागाच्च द्रव्यारम्भ- कसंयोगविनाशः । आकाशविभागकर्तृत्वे विशिष्टविभागानुत्पादाद द्रव्यारम्भ- कसयोगविनाशो न भवेदित्यर्थः । संयोगविनाशे किं स्यादत प्राह । तस्मि- निति । सयोगे ऽसमवायिकारणे तस्मिन्नष्टे कारणस्याभावात् कार्याभाव इति न्यायादवयविना विनाश: अवयविद्रव्ये नये किं स्यादत आह । तदेति । द्रव्ये विनष्टे तत्कारणयारषयवयार्वर्तमानी विभागः कार्यधिनाशेन विशिष्ट कालं स्वतन्त्र या अवयवमपेक्ष्य सक्रियस्येवावयवस्य कार्यसंयुक्तादाकाशादि- देशाद् विभागमारभते। यावत् कार्यद्रव्यं न विनश्यति तायदवयघस्य स्यात- न्यं पृथगदेशगमने योग्यता नास्तीत्यवयवदेशाद् विभाग न घटते तदर्थ- मुक्त कार्यविनाविशिष्टं कालं स्वतन्त्र्यं वावयवमपेलते । कारणयार्वर्तमानी विभागः सक्रियस्येव विभागं करोतीत्यत्र को हेतुरिति चेत् अत श्राह । न निष्क्रियस्य कारणभावादिति। विभागात विभागोत्पता कर्मापि निमित्तका- रणम्। तस्याभाधान निष्क्रियस्य विभागो ऽवार्थ युक्त्यन्तरमाह । उत्तरसंयोगा- नुत्पत्तावनुयभोग्यत्वप्रसङ्ग इति । क्रिया हि प्राधान्येन उत्तरसयोगार्थमुपजाता ·१५० गुणयन्ये विभागनिरूपणम् । देशान्तरप्राप्लेन द्रव्येण कस्यचित् पुरुषार्थस्य सम्पादनात् तत्र यदि सक्रि- यत्यावयवस्य कार्यसंयुक्तादाकाशादिदेशाद्विभागो न भवति तथा पूर्वसंयोगस्य प्रतिबन्धकस्यानिवृतेस्तरसंयोगानुपपत्तो सानुपभोग्या निःप्रयोजना स्यात् । न चेतद्युक्तम् । तस्मात् सक्रियस्येव विभाग इत्यर्थः)। अवधक्रिययोः अवयव विभागममकालमाकाणादिविभागकर्तृत्वं नोएपद्यत इति । माका. पोदियं युगपविभागद्वयं क्रमकरणे तु को घिरोधो येन विभागजनने दृष्टसा. मामिमां परित्यज्यादृष्टसामर्थ्यस्य विभागस्य विभागहेतुत्यमाश्रीयत इत्य- पाह । नतु तदवयवक्रमाकागादिदेशाद् विभागं करोतीति तदारम्भककाला. तीतत्वात् । एप हि कर्मणः स्वभावो यत् तदसमवायिकारणतया विभाग मारममाणं स्योत्पत्यनन्तरक्षण एवारभते न क्षणान्तर सच तस्य विभागार- म्भककाला द्वितीयभागोत्पत्तिकाले ऽतीत इति न तस्मादस्योत्पत्तिः। नन्वेव- मुत्तरसंयोगमपि कुत: करोति अनेकवणव्यवधानात् अत आह । प्रदेशा- न्तरसंयोगं करोतीति)। यथा कर्मणःस्योत्पादानन्तरक्षण विभागारम्भकाल. स्तथा पूर्वसंयोगनिवृत्त्यनन्तरतणः प्रदेशान्तरसंयोगारम्भकाल: पूर्वदेशस्थि- तस्य द्रव्यस्य देशान्तरमामेरसम्भयात् तस्य च संयोगारम्भकालस्यात्यया. अतिक्रमो न भूतस्तदानी हि कालोयमतिमान्तः स्याद्यदि कर्मया प्रदेशा- न्तरसंयोगः कृतो भवेन्न त्वेवं तस्मादकृतसंयोगस्य कर्मणो यः संयोगारम्भका- लस्तस्यात्ययाभावात् कर्म संयोगं करोति न विभागं तेन चेदयं न कृतो ऽन्य- स्यासम्भवादसमवायिकारणेन विना च वस्तुनो ऽनुत्पादादेकार्थसमवेतो विभा• गोस्य कारणमित्यवतिष्ठते । इतिशब्दः प्रक्रमसमालो । एवं कारणधिभाग- पूर्वक विभाग प्रतीत्य कारणाकारणविभागपूर्वकं विभागं प्रत्येतुमिच्छन् पृच्छति कारणाकारणाभागादा कथामति। उत्तरमाह । यदत्यादिना। हस्ते कुत.' श्चित कारणात कौत्यन्नं तस्य हस्तस्यावयवान्तराद्विभागमकुर्वदाकाशादि- देशेभ्यो विभागानारभ्य प्रदेशान्तरः सह यदा संयोगानारभते तदा ते फार- णाकारणविभागाः शरीरकारणस्य हस्तस्याकारणानामाकाणादिदेशानो वि. भागाः कर्म च यस्यां दिशि कार्यारम्भाभिमुखं कर्मणा यचोतरसंयोगो जनयितव्यः तो दिशमपेक्ष्य कार्याकार्यविभागान् हस्तकार्यस्य शरीर- (1) इति तात्यर्पम-इति चिदिति मूचितम् ३ पु.! (२) मुले पृ. १४९ य१ - ·* १५८ सटीकप्रशासपादमाये स्याकार्याणामाकागादिदेशानां विभागानारभन्ते । यत: कुडयादिदेशाटुस्तस्य विभागः ततः शरीरस्यापि विभागो दृश्यते न चायं शरीरक्रियाकार्य; तदानों शरीरस्य निष्क्रियत्वात् नापि हस्तक्रियाकार्यो भवितुमर्हति व्यधिकरणस्य कर्मणो विभागहेतुत्यादर्शनात()। अतः कारणाकारणविभागस्तस्य कारणमिति कल्प्यते। आकाशादीत्यादिपदं समस्तविमुद्रव्यावरोधार्थम्()। अत एव विभा. गानिति बहुवचनं तद्विभागाना बहुत्वात् । प्रबाहुरेके कुमादिदेशस्तशरीर. विभागयोर्युगपद्धावप्रतीतेः तयोः कार्यकारणमावाभिधानं प्रत्यक्षविरुदमिति। तदसङ्गतम् । हस्तविभागकाले शरीरविभागोत्यनिकारणाभावात्। न चामति कारणे कार्यात्पतिरस्ति हस्तक्रिया च न कारणमित्युक्तम् तस्मात्तयोर्युगपदर्भि- माना भ्रान्तः । अनुमानगम्य: क्रममावः प्रत्यक्षसिद्धं च योगपा प्रत्यक्षेच परिपन्थिन्यनुमानस्योत्पत्तिरेव नास्ति अबाधितविपयत्याभावात् कथं तदनु- रोधात (३) प्रत्यवस्य भ्रान्तत्वमिति चेत् उत्पलपत्तशतव्यतिभेदेपि कुतानु मानप्रवृत्तिः प्रत्यक्षविरोधात । अध मन्यसे तर प्रत्यक्षविरोधादनुमानं नोदेति यानेन(विषयस्य बाधो निश्चितःस्यादिह त्वसो सन्दिग्धः पञ्चशतव्यतिभे- दस्याशुभाषित्वेनापि निमित्तेन योगपद्यग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य प्रवृत्तेः सम्भवात् । अस्ति च सर्वलोकप्रसिद्धम् अतिदृढमव्यवहिता सूची भिनति न व्यवहितति व्याप्रियाहक प्रमाणम् अतस्तत्मामात प्रत्यक्षे संभवत्यपि भवत्यनुमानस्योदय इति । एवं चेदर व्यधिकरणा क्रिया विभागं न करोतीति व्यानिग्राहकस्य प्रमाणस्यातिदृढत्वात् प्रत्यक्षस्य चान्यथाप्युपपत्तेः सुस्थितं क्रमानुमानम् । प्रत एव धानेन (') प्रत्यक्षस्य बाधः इदं हि सविपयं निर्विषयं च प्रत्यक्षमाशु- भावित्वमात्रा प्रवृत्तेः यच्च सविषयं ततयात्वेनावस्थितस्य विषयस्य साहा- य्यप्राण्या सबलं () दुबैलं च निविषयमसहायत्वात् व्याप्रियाहकेणेव प्रत्यदेव चाधो यदनुमानेन (प्रत्यदस्य बाधः । तथा च दिनोहादिप्यनुमानमेव बल. यदिति मन्यन्तेघद्धाः भवति धे प्रत्यक्षादप्यनुमानं बलीय इति वदन्तः । बहा- घुष्णत्वयाहिणः प्रत्यतस्य तु नान्यथोपनिरस्तीति तनावधारित विषयस्य (१) दिमागे हेतुत्वाटर्शनात-पा. ३ पु.। (२) ट्रघ्यायवोधार्यम्। (३) कथं तदनुमानविरोधात-पा.३ पु.। (५) एवानुमानेन-पा: ३ पु.. (६) घलवत-पा.पु.। (७) तद्वाघोदयादनुमानेन-पा.पु.। -- (४) प्रत्या ·गुणयन्ये विभागनिरूपणम् । १५६ धाधे नास्त्यनुमानस्य प्रवृत्तिः किमयं पुनज्ञानयोबाध्यबाधकभाव' फल्यते समाने विषये तयाविरोधात् । एकमेव तद्वस्तु किञ्चिद्रजतमित्येव बोधयति शुक्तिकेयमिति धापरं शुक्तिकात्वरजतत्वयोश्च नेकच संभयः सर्वदा तयोः पर- स्परपरिहारणावस्थानोपलम्भात् । अतो विषयविरोधात् तद्विचानयोरपि विरोधे सतिबाध्यवाधकभावकल्पनं को बाधः विषयापहारः। ननु रजतज्ञानापभासितो धर्मी तावदुत्पन्नपि चानान्तरे तदयस्थ एव प्रतिभाति रजतत्वं नास्त्येव किमपहियते सम्बन्धवियोजनम्यापहारार्थत्वात् । विज्ञाने प्रतिभातं तदिति चेत् सत्यं प्रतिभातं न तु प्रतिभानं शक्यापहारं भूतत्यादेष नहि प्रतिभासि- तार्थोऽप्रतिभासिता भवति वस्तुवृत्या रजतमविद्यमानमपि ज्ञानेन तत्र विद्यमानवदुपदर्शितम् तस्य ज्ञानप्रसञ्जितस्य साक्षाद्विरोधिप्रतिपादनमेव (वियोजनमिति चेदजताभावे प्रतिपादिते रजतज्ञानस्य का क्षतिरभूत् न ह्यस्य रजतस्थितिकरणे व्यापारोऽपित्त्वस्य प्रकाथने तच्चानेन जायमानेन कृत. मिति पर्ययसितमिद किं बाध्यते रजताभायातीतो पूर्योपजालस्य रजतज्ञा- नस्य अयथार्थतास्वरूपं प्रतीयते इत्येषा क्षतिरभूत् । नन्वेवं फलापहार सय बाध: अयथार्थतावगमे सति ज्ञानस्य व्यवहारानङ्गत्वात् । मेवम् । फलापहारस्य विषयापहारनान्तरीयकत्वात न तायज्ञानस्य सर्वष फलनिष्ठता तस्य पुरुये- च्छाधीनस्यानुपजननेप्युपेक्षासंबिनेः पर्यवसानात् । यत्रापि फलायिता सवापि फलस्य विषयातिबद्धत्याद्विपयस्य ज्ञानप्रतिबद्धत्वाद्विपयापहार एव शानस्य माधान फलापहारः तस्य विषयापहारनान्तरायकत्वादिति कृतं यन्यविस्त- रेण संग्रहटीकायाम् । विभागनविभागानन्तरभावित्यात पूर्घ प्रतिज्ञा (1) चिरोत्पन्नस्य च संयोगजसंयोगं प्रतिपादयति । तदनन्तरमिति (३) । तस्माद्वि- भागाभागादनन्तरं शररिकारणस्य हस्तस्याकारणानामाकाशादिदेशाना संयोगात कर्मजात हस्तकार्यस्य शरीरस्य निष्क्रियस्याकार्याणामाकाशादिदेशानां संयोगानारमन्ते न हस्तनिया तस्याः स्याश्रयस्य देशन्तरप्राप्तिहेतुत्वात् । इतिशब्दः प्रक्रमसमालो । अव चोदयति । यदीति । कारणस्य हस्सस्य विभागानन्तरं यदि कार्यस्य शरीरस्य विभागसथा फारयस्य सयोगा- (4) विरोधिप्रतिपाटनहारेण धाभावप्रतिपादनमेय-पा.पु । (२) उपेगनपरे । (1) मने र १५२.११ ·१६० 1 सटीकप्रशस्तपादभाष्य • नन्तरं कार्यस्य संयोगा न तत्समकालम् । नन्वेवं सत्यवयवावविनार्यतसिद्धिः पृथसिद्धिः परस्परस्वातन्त्र्यं स्यात् । एतदुक्तम्भवति() । यदि हस्साश्रितं शरीरं तदा हस्ते गच्छति तदपि सहेव गच्छेत् तथा सति च संयोगविभागक्रमों न स्यात् क्रमेण चेदनयोः संयोगविभागो न तदा हस्तगमने शरीरम्य गमन- मिति तस्य स्वातन्त्र्यप्रसक्तिः । परिहरति । नेति । युतसिद्धिप्रसङ्ग इति न कुतो युतसिद्धेरपरिज्ञानात् । यादृशं युतसिलवणं तादृशं त्वया न ज्ञातमित्यर्थः । कीदृशं तस्या लक्षण तघाह । सा पुनयोरिति ()1 द्वयोरेकस्य वा परस्परसंयो- : गविभागहेतुभूतफर्मसमवाययोग्यता युतसिद्धिः। द्वयोः परमायवोः पृथग्गमन- . माकाशपरमाण्योश्चान्यतरस्य पृथग्गमनमियं तु नित्यानाम् । तुराब्दोऽवधारणे । नित्यानामित्यस्मात्परो दाव्यो नित्यानामेवयं युतसिद्धिरित्यर्थः । अनित्यानां तु युतेष्वाश्येयु(३) समवायो युतसिद्धिः । द्वयोरन्यतरस्य या परस्परपरि- हारेणान्यचाग्नये समवायो युतसिद्धिरनित्यानां द्वयोः पृथगाश्रयायित्वं समवायः शकुन्याकाशयोश्चान्यतरस्य शकुनेः पृथगाश्रयायित्वम् । यद्यप्यन्य- सरस्य पृथग्गमनमप्यस्ति तथापि तस्य पृथग्गमनस्य ग्रहणं तस्य नित्यविष- यत्वेन व्याख्यानात्। अनित्यानामपि पृथग्गमनमेव युतसिद्धिः किं नोच्यते तदाह । त्वगिन्द्रियशरीरयोः पृथग्गमनं नास्ति युतेष्वाश्रयेषु समवायोस्तीति परस्परेण संयोगः सिद्धः । यदि त्वनित्यानामपि पृथग्गमनं युतसिद्धिरुच्यते स्वगिन्द्रियशरीरयोः पृथग्गमनाभावादयुतसिद्धता स्यात् ततश्चतयोः परस्प- रसंयोगो न प्राप्नोति तस्य युतसिद्धार व्याप्नत्वात् तस्मादनित्यानां न पृथ- ग्गमनं युतसिद्धिरित्यर्थः । पाश्रयाभावादेव पृथगाप्रयाअयित्वं नित्येषु नास्ति तेषां च पृथग्गतिमत्त्वात् परस्परसंयोगविभागो सिदो तेनेपां पृथग्गमनमेय युतसिद्धिरित्यभिप्रायेणाहा अपवाकाशयोस्त्वाश्ययान्तराभावेप्यन्यतरस्य पृथग्ग- तिमत्त्वात् संयोगविभागो सिद्धाविति । पूर्वमसत्यपि पृथग्गतिमत्त्वे त्वगिन्द्रिय- शरीरयोः पृथगाश्रयायित्वे सति संयोगसंभवादनित्यानां पृथगाश्रयायित्वं युतसिद्धिर्न पृथग्गमनमित्युक्तम् । सम्प्रत्येनमेवाथै समर्थयितुं तन्तुपटयो- रन्यतरस्य पृथगतिमत्त्वासंभवेपि पृथगाम्प्रयत्वाभावात् संयोगविभागाभावं दर्श- यति । तन्तुपटयोरित्यादिना । विभूनां तु वयोरन्यतरस्य वा पृथग्गमनाभा- (१) एतदुक्त स्यात् पा. १ पु. । (२) मृते पृ० १५२ ॥ १०॥ (३) अथितेषु.पा. १ पुः । + ·१६१ . गुणयन्ये विभागनिरूपणम् । घान्न परस्परेण संयोगो नापि विभागः तस्य संयोगपूर्वकत्वात् किं तु स्वरू- पस्थितिमार्शमत्याह । दिगादीनामिति । एतावता सन्दर्भणेतदुपपादितम् । हस्ते गच्छति शरीरं न गच्छतीति एतावता न युतसिद्धिः यदितु हसाशरीरयोः पृथगानयायित्वं स्यात् तदा भवेदनयोर्युतमिद्धता ततु नास्ति शरीरस्य हस्ते समवेतत्वात् । विनाशस्तु सर्वस्य विभागस्य क्षणिकत्वात्। कर्मजस्य विभाग- 'जस्य च कारणवृत्तेः कारणाकारणवृत्तेश्च () विभागस्य सर्वस्य क्षणिकत्वमा. शुतरधिनाशिवं कुतः सिद्धमित्यचाह()। उत्तरसंयोगावधिसखायादिति (')। उत्तरसंयोगोऽधिः सीमा तस्य सद्भावात् क्षणिको विभागः। किमुक्तं स्यान विभा- गो निरवधिः किं त्वस्योत्तरसंयोगोऽवधिरस्ति उत्तरसंयोगश्चानन्तरमेव जायते तस्मादाशुविनाश्युतरसंयोगो विभागस्यावधिरित्येतदेव कुतस्सपाह । नतु () संयोगवदिति । यथा संयोगः स्वामययोरेव परस्परविभागाद्विनश्यति नेवं विभागः स्वाप्रययोरेष परस्परसंयोगाद्विनश्यति कि तु स्याश्रयस्यान्येनापि संयोगात् । तथाहि वृक्षस्य मूले पुरुषेण विभागस्तयोः परस्परसंयोगाद्विन- श्यति पुरुषस्य प्रदेशान्तरसंयोगाद्वा । सधं घेत्सिद्धमुत्तरसंयोगावधित्वं विभागस्य तदारम्भकस्य फर्मण: स्वाश्रयस्य देशान्तरमानिमकृत्वा पर्यवसाना- भावात् । नन्येतदपि साध्यसमं संयोगमाघय विभागनियतिरिति तपाह। संयु- क्तप्रत्ययवदिति । यथा संयुक्तप्रत्ययश्चिरमनुवर्तते नेयं स्यानयस्य देशान्तर. संयोगे भूते विभक्तप्रत्ययानुवृत्तिरस्ति अतस्तस्य संयोगमाषणेव निवृत्तिः । उपसंहरति । तस्मादिति । क्वचिदानय(विनाणदपि विनाशः । कथमित्यज- स्य प्रश्नः ()। उत्तरम् । यदेति ()। द्वितन्तुककारणस्य सन्तोरवयवे अंग कर्मात्पन्नमंश्वन्तरस्यांशोर्विभागमारभते यदा तदेव तन्त्वन्तपि कर्म विभागा- झांशीयस्तन्यारम्भकर्मयोगविनाणे यदा सदा तन्तुकर्मणा तन्त्वन्तराद्विभाग: क्रियते इत्येकः कालः । ततो यस्मिन् काले विभागात सन्त्योः संयोगविनाशः । यस्मिन्नेव काले विभागात सन्त्योः संयोगविनाशः तस्मिन्नेव कालेश्योः संयो- 'गविनाशात् तदारब्धस्य तन्तोविनाशः तस्मिंस्तन्तो पिनष्टे तदाश्रितस्य तन्त्व. १) कर्मजाय विभागस्य कारणत: कारणामारणवत्तेश्व विभागजस्य-पा.पु.। (0) एत्यत पाह-पा. २१(३) मुले ए. १५२ ५.२०१४) नच-पा.पु.। (५) भिवाप्रप-पा• () परिपानः पा.पु.() मने ए ११. प.।।

·१६२ M - मटोकप्रशस्तपादभाणे 'न्सरविभागस्य विनाशः तदाऽश्रयविनाशः कारणमन्यस्य विनाण्हेतोरभा. यात् । अच पुनः प्रत्यवतिष्ठते । एवं तहति()। द्वितन्तुकविनाशसमकालमेय सन्तुविभागस्य विनाशः उत्तरो विभागः सक्रियस्य तन्तोराकाशादिदेशेन सम विभागजविभागेनोत्पद्यते कारणस्य तन्त्वोर्षिभागस्याभावात् । यद्युतरो विभा. गो न संवृत्तः ततः किं तवाह । तत इति । तत उत्तरविभागानुत्पादात् प्राक्त- नस्य तन्त्वाकाशसंयोगस्य प्रतिवन्धकस्यानिवृत्तेः () प्रदेशान्तरेण सह सं- योगो न भवति अतः कारणाविरोधिनो गुणस्योतरसंयोगस्याभाषात कर्मण: कालान्तरावस्थायित्वं स्यात् यावदाप्रयविनाश। यिनाथहेतु पनिपतति नि- त्यद्रव्यसमवेतस्य नित्यत्वमिति दोपः । कथमिति प्रश्नः । उत्तरमाह यदेति । श्राप्ययणुकस्यारम्भके परमाणो कर्मोत्पन्नमण्वन्तराद्विभागं करोति यदा • तदेव ह्यणुकसंयोगिन्यनारम्भकपरमायवन्तरेपि कर्म । ततो यस्मिन्नेव काले (३) परमाणुसंयोगविनाशात् तदारब्धस्य झणुकस्य विनाशः तस्मिन् ययुके विनष्टे तदाश्रितस्य झणुकायुविभागस्य विनाशः ततो विभागस्य कारणस्या- भावात् परमायोराकाशदेशविभागानुत्यादे पूर्वसंयोगानिवृत्तायुत्तरसंयोगस्य वि- रोधिगुणस्य विनाशहेतोरसम्भवान्नित्यपरमाणुसमवेतस्य फर्मणो नित्यत्यं स्यात् । पूर्वोक्तं तावत्परिहरति । तन्त्वंश्यन्तरविभागाद्विभाग इति () । कार्या- विष्ट कारणे कौत्पन्नमययवान्तरण समं स्वाश्रयस्य विभाग फुर्वदाकाशादि- देशाविभागं न करोतीति नियमः । आकाशादिदेशविभागकर्तृत्वस्य विशिष्टवि- भागानारम्भकत्वेन व्याप्रत्वात् अवयवान्तरस्यावयवेन स्वाश्रयसंयोगिना समं तु करोत्येव विरोधाभावात अतो द्वितन्तुककारणे तन्तो कर्मोत्पन्नं तन्त्वन्त- राद्विभागसमकालं तदंशुनापि तन्तुसंयुक्तेन समं विभागमारभते स च विभागस्त- न्तारंशोश्चावस्थानादवस्थित इत्याह । आश्रयविनाशात्तन्त्वोरेव विभागो विनष्टः तन्त्ववन्तरविभागस्त्यवस्थित इति । किमतो यद्यमित्यत आह । सतस्मादिति। अल्याकाविभागाच्छरीराकाविमागवता यथा फर्मजादगुल्या- काविभागाच्छरीराकाशविभाग:। एवं कर्मजादंशुतन्तुविभागात् तन्त्याकावि- (९) मुले ए. १५३ . ११ । (२) सक्रियस्य तन्त:-प्रधिकं पु.। (३) परमाययोर्विभागाद दृध्यारम्भकस्य संयोगस्य विनाशस्तदेवाणुकर्मणा द्वाणुकापधी. विभागस्तता पस्मिन्नेव काले हाणुकाणुविभागाद हाणुशाणुभयोगस्य विनायस्मिनेव काले- रधिकं ३ पुः । तच्च पुज्यते । (४) मुले ए. १५४ प.। (५) प्रायविभागात-पा. ११.।

·। गुणयन्ये विभागनिरूपणम् । भाग इत्युदाहरणार्थ: । हस्ताकाशविभागाच्छरीराकाविभागो युक्तो न त्वक ल्याकाशविभागादडुले:) शरीरं प्रत्यकारणत्वादिति चेत् हस्सोपियाहोराश्रये न शरीरस्य कुतस्तद्विभागादपि शरीरविभागादपि(२) शरीरविभागः । अथ सम. स्तावयवव्यापित्वाच्छरीरस्य हस्तोप्याश्रय एवमहुल्यप्याश्रयो हस्ताहुल्गद्य घयवसमुदाये शरीरप्रत्यभिज्ञानात तस्मिंस्तन्त्वाकाविभागे जाते पूर्वसं. योगस्य प्रतिबन्धकस्य निवृत्तो तन्तुसमवेतं कमौत्तरसयोगं कृत्वा ततो वि- नश्यतीत्याह । तस्मिन्निति । प्रकारान्तरेणाप्याश्रयविनाशादिनारां कथयति । अथर्वेति()। अंश्वन्तरविभागोत्पत्तिसमकालं तस्मिन्नेव तन्तो विभज्य- मानावयवे कमौत्पद्यते ततो विभागात तन्त्वारम्भकस्यांशुसंयोगस्य विनाश: सन्तुकर्मणा च तस्य तन्तोस्तन्त्वन्तराद्विभाग इत्येकः कालः तदनन्तरं संयोगस्य विनाशात् तदारब्धस्य तन्तोर्विनाश: तद्विनाशाच्च तदाप्रितयोविभा- गकर्मणार्युगपद्विनाशः । यच्च नित्यसमवेतस्य नित्यत्वमिति चोदितम(४) तत्र प्रतिसमाधानं नोक्त तस्यात्यन्तमसङ्गतार्थत्वात् । कार्याविष्टे हि कारणे कमीत्प- बमवयवान्तरविभागसमकालमाकाशादिदेशेन सम विभाग न करोति प्राका-, शादिविभागकर्तृत्वस्य द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागोत्पादकत्वस्य च विरो- धात् अनारम्भके तु गणुकसयोगिनि परमाणो कर्म ाणुकविभागसमकालं तस्याकाशदेशेन समं विभागं करोत्येव ततो विभागाच्च परमाणोराकाशसंयोग. সিনানা মুনি নামিয়ে যা হিদায়া মনৰ মাননীয়- सयोगे सति द्रव्योत्यतावाश्यविनाशाद्विभागकर्मणार्विनाशः कथितः संप्रति विजातीयसयोगे द्रव्यानुत्पत्ता संयोगाश्रयविनाशाभ्यां विभागविनाशं कथयति । सन्तुधीरणयोवा संयोगे मति द्रव्यानुत्पता () पूर्याक्तन विधानेनेति ()। सत्यारम्भकांश कर्मात्पत्तिसमकालं वोरणे कर्म ततांशुक्रियया अंश्यन्तरादि- भागो धोरणकर्मणा च तस्य विभज्यमानावयवेन तन्तुनाकाशदेशेन च समं विभागः क्रियते ततोशुविभागादशुसंयोगविनाश धोरणविभागाच तन्तुगीरण- संयोगस्याकाशवीरणसंयोगस्य च विनाशः ततोशुसंयोगविनाथात् तन्तु- १) अगुल्या-या यु.। (३) यरोरधिभागाटणेति पुस्तकचतुष्टपति पाल्यसम्यादा (३) मूने प. १५४ प .। (५) नादितम-पा.पु.। (५) द्रक्ष्यानुत्पनो-इति नाति पु.) (E) मुले पु १५४ ५.१४।

·. M १६४ सटीकप्रशस्तपादभाष्य विनाशो धीरणस्य घोत्तरसंयोगोऽत उत्तरसंयोगाश्रयविनाथाभ्यां ()तन्तुबीर- णविभागस्य विनाश इति प्रक्रिया । परत्वमपरत्वं च (२) परापराभिधानप्रत्ययनिमि- त्तम् ()। तत्तु द्विविधं दिक्कृतं कालकृतं च। तत्र दिक्कृतं दिग्विशेषप्रत्यायकम् । कालकृतं च वयोमेदप्रत्याय- कम्।तत्रदिक्कतस्योत्पत्तिरभिधीयते । कथम् । एकस्यां दिश्यवस्थितयोः()पिण्डयोः संयुक्तसंयोगवट्ठल्पभावे सत्येकस्य द्रष्टुः सन्निकृष्टमवधिं कृत्वा एतस्माद्विप्रक- ष्टोऽयमिति परत्वाधारे ऽसन्निकृष्टा बुद्धि()रुत्पद्यते। ततस्तामपेक्ष्य परेण दिक्प्रदेशेन संयोगात् परत्वस्यो- त्पत्तिः । तथा विप्रकृष्टं चावधिं कृत्वा एतस्मात् सन्नि- कृष्टायमित्यपरत्वाधारेइतरस्मिन् सन्निकृष्टा बुद्धिरुत्प- द्यते।ततस्तामपेक्ष्यापरेण दिक्प्रदेशेन संयोगादपरत्व- स्योत्पत्तिः। कालकृतयोरपि कथम्। वर्तमानकालयो- (६)रनियतदिग्देशसंयुक्तयोर्युवस्थविरयो रूढश्मश्रु- कार्कश्य()वलिपलितादिसान्निध्ये सत्येकस्य द्रष्टुर्यु- वानमवधिं कृत्वा स्थविरे विप्रकृष्टा बुद्धिरुत्पद्यते । ततस्तामपेक्ष्य परेण कालप्रदेशोन संयोगात् परत्वस्यो- त्पत्तिः । स्थविरं चावधिं कृत्वा यूनि सन्निकृष्टा बुद्धि- रुत्पद्यते। ततस्तामपेक्ष्यापरेण कालप्रदेशेन संयो- गादपरत्वस्योत्पत्तिरिति । विनाशस्त्वपेक्षाबुद्धिसं- योगद्रव्यविनाशात् । अपेक्षावुद्धिविनाशात् तावदु- (१) योगायधनागाभ्यां-पा. पुः। (3) परवापरत्यं च-पा. १ः। (1) परायरप्रत्ययनिमित-पा.पु.। (४) दिशि ध्यस्थितयो:-पा.पु.। (५) अप्सविरुष्टयुद्भिरिति साधुः एवमपि। (६) पर्तमानयोरिति-पा. १।५16पु.। (७) बाड़ा-दा ..

·१६५ गुणयन्ये परत्वापरत्वनिरूपणम् । त्पन्ने परत्वे यस्मिन् काले सामान्य(१)बुद्धिरुत्पन्ना भवति ततोऽपेक्षाबुद्धेर्विनश्यत्ता सामान्यज्ञानतत्स- म्बन्धेभ्यः परत्वगुणबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकः कालः । ततोऽपेशाबुद्धर्विनाश गुणबुद्धेश्वोत्पत्तिः ततोऽपेक्षा- बुद्धिविनाशाद्गुणस्य विनश्यत्ता गुणज्ञानतत्सम्बन्येभ्यो द्रव्यबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकः कालः । ततो द्रव्यबुद्धेरु- त्पत्तिर्गुणस्य विनाश(२) इति । संयोगविनाशादपि(३) कथम् । अपेक्षाबुद्धिसमकालमेव परत्वाधारे कर्मोत्प- द्यते तेन कर्मणा() दिपिण्डविभागः क्रियते अपे- क्षाबुद्धितः परत्वस्योत्पत्तिरित्येकः कालः । ततः सा- मान्यबुद्धरुत्पत्तिः दिपिण्डसंयोगस्य च विनाशः ततो 'यस्मिन् काले गुणबुद्धिरुत्पद्यते तस्मिन्नेव काले दिक्- पिण्डसंयोगविनाशाद्गुणस्य विनाशः । द्रव्यविनाशा- दपि कथम् । परत्वाधारावयवे कमीत्पन्नं यस्मिन्नेव कालेऽवयवान्तराद्विभागं करोति तस्मिन्नेव काले ऽपे- क्षाबुद्धिरुत्पद्यते ततो विभागाद्यस्मिन्नेव काले संयो- गविनाशः तस्मिन्नेव काले परत्वमुत्पद्यते ततः संयो- गविनाशाद् द्रव्यविनाशः तद्विनाशाच्च(५) तदाश्रित- स्य गुणस्य विनाशः । द्रव्यापेक्षाबुयोर्युगपद्विनाशा- दपि (६) कथम् । यदा परत्वाधारावयवे कमीत्य- द्यते तदैवापेक्षाबुद्धिसत्पद्यते(१) कर्मणा चावयवान्तरा- (1) परत्वसामान्य-पा.पु. (२) गुणस्य माय पति-पा.पु. पुस्तके बिनाशस्य स्थाने नाय पति पाठः प्राणे दृश्यते। (3) कालसंयोगविनाशादपि-पा.पु.. (४) सत्कर्मणा-या र यु. (५) द्रव्यनायःसामान्यदेश्चात्यादा प्यनाशाच-पु.) (६) घुयाविनायादपि-पा. १ पु.। (७) सर्दयापेवायुद्रिकल्पाते-दति नास्ति पु.।

·१६६ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये द्विभागः क्रियते परत्वस्योत्पत्तिरित्येकः कालः। ततो यस्मिन्नेव काले ऽवयवविभागाद् द्रव्यारम्भकसंयो- गविनाशस्तस्मिन्नेव काले सामान्यबुद्धिरुत्पद्यते तद- नन्तरं संयोगविनाशाद् द्रव्यविनाशः सामान्यबुद्धे- पूचापेक्षाबुद्धिविनाश इत्येकः कालः। ततो द्रव्यापेक्षा- बुझार्विनाशात् परत्वस्य विनाशः। द्रव्यसंयोगवि- नाशादपि कथम् । यदा परत्वाधारावयवे(१) कमी- त्पन्नमवयवान्तराद्विभागं करोति तस्मिन्नेव काले पिण्डकर्मापेक्षाघार्युगपदुत्पत्तिः ततो यस्मिन्नेव काले परत्वस्योत्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले विभागाद् द्र- व्यारम्भकसंयोगविनाशः पिण्डकर्मणा दिपिण्डस्य च विभागः क्रियते इत्येकः कालः। ततो यस्मिन्नेव काले सामान्यबुद्धिरुत्पद्यते तस्मिन्नेव काले द्रव्यार- म्भकसंयोगविनाशात् पिण्डविनाशः पिण्डविनाशाच्च पिण्डसंयोगविनाशः(२) ततो गुणवुद्धिसमकालं पि- ण्डदिपिण्डसंयोगविनाशात्(३) परत्वस्य विनाशः। संयोगापेक्षाबुयोर्युगपद्विनाशादपि कथम् । यदा पर- त्वमुत्पद्यते तदा परत्वाधारे कर्म ततो यस्मिन्नेव काले परत्वसामान्यबुद्धिरुत्पद्यते तस्मिन्नेव काले पिण्ड- कर्मणा दिपिण्डविभागः क्रियते ततःसामान्यबुद्धि- तोऽपेक्षाबुद्धिविना विभागाच्च दिपिण्डसंयोगवि- नाश इत्येकः कालः । ततः संयोगापेक्षावुद्धिविनाशात् (१) Fध्याययो-पा• ६।७.। (२) विभागाच दिण्यिासंयोगविनाश:-या. ५। (३) संयोगयोर्यिनाशात-पा. ५ पुः। द्र्यापासपोर्गायनाचा पा.पु..

·१६० गुणयन्ये परत्वापरत्यनिरूपणम् । परत्वस्य विनाशः । त्रयाणां समवाय्यसमवायिनि- मित्तकारणानां(१) युगपद् विनाशादपि कथम् । यदा- पेक्षाबुद्धिरुत्पद्यते तदा पिण्डावयवे कर्म ततो यस्मिन्नेव काले कर्मणावयवान्तराद्विभागः क्रियते ऽपेक्षाबुद्धेः(२) परत्वस्य चोत्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले पिण्डेपि कर्म ततो- ऽवयवविभागात पिण्डारम्भकसंयोगविनाशः पिण्डक- र्मणा च दिपिण्डविभागः क्रियतेसामान्यबुद्धेश्वोत्प- त्तिरित्येकः कालः । ततः संयोगविनाशात् पिण्डवि- नाशः विभागाच्च दिपिण्डसंयोगविनाशः सामान्य- जानादपेक्षाबुद्धेर्विनाश इत्येतत् सर्व युगपत्त्रयाणां समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणानां(३) विनाशात् परत्वस्य विनाश इति ॥ परत्वमपरत्वं च परापराभिधानप्रत्ययनिमितमिति । परमित्यभिधा- नस्य प्रत्ययस्य च निमितं परत्वम् । अपरमित्यभिधानप्रत्यययोनिमितमपरत्या मिति कार्येण सत्ता प्रतिपादयति । यद्यप्याशार्थ कण्ठाद्याकायसंयोगादिक च परापराभिधानयो: कारणं भवति यद्यप्यात्ममनासयोगादिकं च परापरप्र- तीसिकारणं स्यात् तथापि निमितान्तरसिद्धिः विशिष्टप्रत्ययस्य कारणयिशेपम- न्तरेणा()स्पत्यभायात् । एकर द्वयोरुपन्यासस्तयारिससरसापेवत्यात् । तद् द्विविधं तत परत्वमपरत्वं ध द्विविधं द्विप्रकारमिति भेदनिरूपणम् । किंकृतम्स. योर्मेद इत्यागका कारणभेदाढ़ेदमाह दिकृतं फालकृतं चेति () दिपियउस- योगकृतं दिकृतम् । कालपिण्डसंयोगकृतं कालकृतम्। अनयोर्भेदः फुप्त: प्रत्ये- सध्यः कार्यभेदादित्याह । दिकृतं दिग्विशेषप्रत्यायकं कालकूतं तु पयोभेदप्रत्या- यकम दिकृतं परत्वं देशविप्रकृष्टत्यं प्रत्याययप्ति अपरत्यं च देगसनिकृष्टत्यम् । (२) वायु-लि मास्ति । पु. । -12) निमिताना-पा.पु.। (1) प्रत्यपश्यासाNINGकारसम्मतरत-पा.पु.। (५) मुले पु. १४ प.. (1) निमित्तानांपा.पु.।

·१६६ सटीकप्रशस्तपादभाव्ये द्विभागः क्रियते परत्वस्योत्पत्तिरित्येकः कालः । ततो यस्मिन्नेव काले ऽवयवविभागाद् द्रव्यारम्भकसंयो- गविनाशस्तस्मिन्नेव काले सामान्यबुद्धिरुत्पद्यते तद- नन्तरं संयोगविनाशाद् द्रव्यविनाशः सामान्यबुद्धे- श्वापेक्षाबुद्धिविनाश इत्येकः कालः। ततो द्रव्यापेक्षा- बुद्यार्विनाशात् परत्वस्य विनाशः। द्रव्यसंयोगवि. नाशादपि कथम् । यदा परत्वाधारावयवे(१) कमी- त्पन्नमवयवान्तराद्विभागं करोति तस्मिन्नेव काले पिण्डकर्मापेक्षावुयोर्युगपदुत्पत्तिः ततो यस्मिन्नेव काले परत्वस्योत्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले विभागाद् द्र- व्यारम्भकसंयोगविनाशः पिण्डकर्मणा दिपिण्डस्य च विभागः क्रियते इत्येकः कालः। ततो यस्मिन्नेव काले सामान्यधुद्धिसत्पद्यते तस्मिन्नेव काले द्रव्यार- म्भकसंयोगविनाशात् पिण्डविनाशः पिण्डविनाशाच्च पिण्डसंयोगविनाशः(२) ततो गुणबुद्धिसमकालं पि- ण्डदिपिण्डसंयोगविनाशात्(३) परत्वस्य विनाशः। संयोगापेक्षावुयोर्युगपद्विनाशादपि कथम् । यदा पर- त्वमुत्पद्यते तदा परत्वाधारे कर्म ततो यस्मिन्नेव काले परत्वसामान्यवुद्धिरुत्पद्यते तस्मिन्नेव काले पिण्ड- कर्मणा दिपिण्डविभागः क्रियते ततः सामान्यबुद्धि- तोऽपेक्षाबुद्धिविनाशो विभागाञ्च दिपिण्डसंयोगवि- नाश इत्येकः कालः । ततः संयोगापेक्षावुद्धिविनाशात् (१) दृध्याययये-पा ६ पु । (२) विभागाच दिषियहसयोगविनाश -या. ५ पु । (3) सपोगयोर्विनाशात्-पा ५ पुः। द्रपिणहसयोर्गायनायास पा.पु.। - ·१६० गुणग्रन्ये परत्वापरत्यनिरूपणम् । परत्वस्य विनाशः। त्रयाणां समवाय्यसमवायिनि- मित्तकारणाना(१) युगपद् विनाशादपि कथम् । यदा- पेक्षाबुद्धिरुत्पद्यते तदा पिण्डावयवे कर्म ततो यस्मिन्नेव काले कर्मणावयवान्तराद्विभागः क्रियतेऽपेक्षाबुद्धेः(२) परत्वस्य चोत्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले पिण्डेपि कर्म ततो- ऽवयवविभागात पिण्डारम्भकसंयोगविनाशः पिण्डक- मणा च दिपिण्डविभागः क्रियते सामान्यबुद्धेश्चोत्य- त्तिरित्येकः कालः । ततः संयोगविनाशात् पिण्डवि. नाशः विभागाच्च दिपिण्डसंयोगविनाशः सामान्य- ज्ञानादपेक्षाबुद्धेविनाश इत्येतत् सर्व युगपत्त्रयाणां समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणानां(३) विनाशात् परत्वस्य विनाश इति ॥ परत्वमपरत्वं च परापराभिधानप्रत्ययनिमित्तमिति । परमित्यभिधा- नस्य प्रत्ययस्य च निमितं परत्वम् । अपरमित्यभिधानप्रत्यययानिमित्तमपरत्व. मिति कार्येण सत्ता प्रतिपादयति । यद्यप्याकाशं कण्ठादाकाशसंयोगादिक चपरापराभिधानयोः कारणं भवति यदाप्यात्ममनःसंयोगादिकं च परापरप्र- सीसिकारणं स्यात् तथापि निमित्तान्तरसिद्धिः विशिष्टप्रत्ययस्य कारणविशेषम- न्तरेया()त्पत्त्यभायात् । एका द्वयोरुपन्यासस्तयोरितरतरसापेक्षत्यात । तद द्विविधं तत् परत्यमयरत्वं च द्विविधं द्विप्रकारमिति भेदनिरूपणम् । किंकृतस्त- याभेद इत्याशय कारणभेदादिमाह (दिकृतं कालकृतं चेति ( दिपिण्डसं- योगकृतं दिक्तम् । कालपिण्डसंयोगकृतं कालकृतम् । अनयोर्भेदः कुतः प्रत्ये. सव्यः कार्यभेदादित्याह । दिकृतं दिग्विशेषप्रत्यायकं फालकृतं तु घयाभेदप्रत्या- यकम दिकृत परत्वं देशविप्रकृष्टत्वं प्रत्याययति अपरत्वं च देशसनिकृष्टत्वम् । () निमिनानां-पा.६ पु.। -13) निमिमानां-पा.पु.। (५) मुले ए. य. (२) अपेक्षायुस-इति मास्ति १ पुः । (४) प्रत्ययस्यामाधारणकारतमन्तरेग-पा.पु.।

·.१६८ सटीकाशस्तपादभाष्य कालकृतं तु परत्वं पिण्डस्य कालविप्रकृपत्वं प्रतिपादयति अपरत्वं च कालस. निकृष्टत्वमिति विशेषः । तत्र तयार्टिकृतकालकृतयोमध्ये दिकृतस्योत्पतिरभि- धीयते । कथमिति प्रश्ने सत्युत्तरमाह। एकस्यामिति । पूर्वापरदिग्व्यवस्थितयोः पिण्डयोः परापरप्रत्ययो न सम्भवतः तदर्थमेकस्यां दिश्यवस्थितयोरित्युक्तम् एकस्यां दिशि प्राच्यां वा प्रतीच्या वापिस्थितयोः पिण्डयोर्मध्ये एकस्य द्रष्टुः 'संयुक्तेन भूप्रदेशेन (१)महापरस्य प्रदेशस्य संयोगः तेनापि सममपरस्येति संयु- तसंयोगानां बहुत्वे सत्यल्पसंयोगवन्तं पिण्डं सनिकृष्टमवधिं कृत्वतस्मात् पि- ण्डाद्विपकृष्टोमिति संयोगभूयस्त्ववति भविष्यतः परत्वस्याधारे पिण्डे विप्र. कृष्टा बुद्धिरुदेति ततो विप्रकृष्णबत्यत्यनन्तर() विप्रकृष्टां बुद्धिमपेक्ष्य परण संयोगभूयस्त्यवता दिकप्रदेशेन संयोगादसमवाधिकारणाद्विप्रकृष्टे पिण्डे समवा- यिकारणभूते परत्वस्योत्यत्तिः । दुटु स्वशरीरापेचया संयुक्तसंयोगभूयस्त्ववन्तं विप्रकृष्टं चावधिं कृत्वेतरस्मिन् संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्ववति सन्निकृष्टा बुद्धिरु- देति तां सन्निकृष्टां बुद्धिं निर्मितकारणीकृत्यापरेण संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वविशि- ऐन दिकप्रदेशेन सह संयोगादसमवायिकारणात सन्निकृष्ट पिण्डे समवायिकारणे परत्वस्योत्यत्तिः । मनिकृष्टविप्रकृष्टबुलोः परस्यरादित्वादुमयाभावप्रसङ्ग इति चेन्न अनभ्युपगमात् न सन्निकृष्टोयमित्येवं प्रतीत्येव तदपेक्षया विप्रकृष्ट- बुद्धिः नापि विप्रकृष्टीयमिति प्रतीत्येव तदपेक्षया सन्निकटबुझ्दयः किं तु संयोगाल्पीयस्त्वसहचरितं पिण्डं प्रतीत्येव तदपेक्षया संयोगभूयस्त्वयति विप्र- कृपबुद्धिः । एवं संयोगभूयस्त्वसहचरितं पिण्डं प्रतीत्येव तदपेतया संयो- गाल्यीयस्त्यति सन्निकृष्टयुट्युत्यत्तिरिति न परस्परापेक्षित्वमनयोः । कालकू- तयोरपि कथम् । दिक्कृतयोस्तावत्परत्वापरत्वयोरुत्पतिः कथिता कालकृत- योरपि तयोरुत्पत्तिः कथमिति प्रश्नः । समाधानं वर्तमानकालयोरिति ()। " द्वयोरेकस्मिन् घा पिण्डे ऽविद्यमाने परत्वापरत्वे नभवतः तदर्थ वर्तमानका- लयोरित्युक्तम् । अनियतदिग्देशयोरित्येकदिश्यवस्थितयोभिन्नदिगवस्थितयोवा युधस्थधिरयो स्टश्म च कार्कश्यं च बलिश्च पलितं च तेषां कालविप्रकर्षलि- • हानां सान्निध्ये सत्येकस्य युयुधानं सुढश्मयुकार्कण्याद्यभावानुमितमल्पो- स्पतिकालमधिं कृत्वा रूठश्मनुबलिपलितादिमति स्थविर विप्रकृष्टा बुद्धि- (१) संयुक्तेन तु प्रदेशेन-पा. २ पु. । (२) घुटनन्ना- पु.१३) मुले ए.१६४ प. १४ ।

·१६ गुणयन्थे परत्वापरत्वनिरूपणम् । रुत्पद्यते तांबुद्धिमपेक्ष्य परेणादित्यपरिवर्तनभूयस्त्ववता कालप्रदेशेन संयोगा- दसमगायिकारण्यात तस्मिन्नेव स्थविर परत्वस्योत्पत्तिः स्थविरं घाधिं कृत्या यूनिसनिकृष्टा बुद्धिसत्पद्यते तां बुद्धिमपेक्ष्यापरेणाल्पादित्यपरिवर्तनोपलक्षितेन कालप्रदेशेन संयोगादपरत्वस्योत्यत्तिः युषस्थविरगरीरयोः फालसंयोगाल्पीय- स्त्वभूयस्त्वे शरीरसन्तानापेक्षया न तु व्यक्तिविषयत्वेन तयोः प्रतिक्षणं विना- शत् कृतकस्यावश्यं विनाशः स च निर्हेतुको न भवतीति परत्वापरत्वयोधि- नाशहेतुमाह । विनास्त्विति()। परत्वापरत्वयोर्विनाशोऽपेचाबुद्धिविनाथात् संयोगविनाशाट् द्रष्यविनाशाद् द्रव्यापेक्षात्रुगर्विनाशाद् द्रव्यमयोगयोर्विना- शात् संयोगापेक्षायुद्धगर्विनाथादपेक्षाबुद्धिसंयोगद्रव्याणां विनाणादिति सप्त- विधी विनाराक्रमः । अपेक्षाबुद्धिविनाशात् तावद्विनागः कथ्यते। उत्पन्ने परत्ये यस्मिन्नेन काले परत्वसामान्ये धुद्धिरुत्पन्ना भवति । तत इति सप्तम्यर्थे सार्य. विभक्तिकस्तसिलिति तसिल(३) । एतस्मिन्नेव फाले पेशाबुद्धविनश्यता विनाश कारणसान्निध्यम् । सामान्यतन्नानतत्सम्बन्धेभ्यः परत्वसामान्यं च परत्यसा- मान्यज्ञानं च परत्वगुणसम्बन्धश्च तेभ्यः परत्वगुणगुहेरुत्पद्यमानतेत्येकः फालः । परत्वसामान्यज्ञानमेयापेक्षायुद्धिविनायकारणम् गुणबुद्धेश्वोत्पतिका- रणम् अतस्तदुत्पाद एयापेक्षायुद्धविनश्यता गुणयुद्धेश्चोत्पद्यमानता स्यात् । तत: क्षणान्तरे उपेक्षायुद्धेविनाशः परत्वगुणयुद्धेश्चोत्पादः ततस्सम्मादपेक्षाबु. द्धिविनाणद् गुणस्य विनश्यता । गुणश्च गुणज्ञानं चतत्सम्बन्धश्च तेभ्यो द्रव्य- बुरुत्पद्यमानतेत्येकः कालः । अपेक्षामुद्धिविनायो गुणविनाशस्य कारणम् गुणधुद्धिश्च द्रव्यधुद्धेः कारणम् अपेक्षाघुद्धिपिनाशगुणयुट्युत्पादो च युगपत् स्याताम् अतो गुणस्य घिनश्यत्ता द्रव्ययुद्धेश्चोत्पद्यमानतापि युगपत् स्यात ततः परत्वधिनिष्टद्रव्यबुद्धेहत्पादः परत्यगुणस्य धषिनाश संशविनागदर्षि कथं परत्यापरस्ययार्विनाश इति प्रश्ने कृते सत्याह । अपेक्षाधुद्धिसमकालमेघ परत्वस्याधारे पिण्डे कमात्ययते) अशान्तरे तेन फर्मणा दिगः परत्वाधार पियस्य च विभागः क्रियले अपेक्षायुद्धश्च परत्वम्योत्पत्तिरित्येकः कालः । तत उत्पन्ने परत्ये परल्यसामान्ययुद्धेस्त्यत्तिः दिक्षियडसंयोगस्य च विभागा- (१) मने प. प. २१ । () मिति तसि:-पा.पु., (0) अवायुटिसंयोगविनायत-पा. १ पु.। () मने ए. १५ ए..

·१०० सटीकप्रशस्तपादभाष्य द्विनाश इत्येकः कालः । ततो यस्मिन्नेव काले सामान्यज्ञानाद् गुणवुद्धिसत्पद्यते तस्मिन्नेव काले दिपिण्डसंयोगविनाशात् परत्वस्य विनाशो नापेक्षाधुद्धिविना- शादयेचाबुद्धेरपि तदानीमेव विनाशात् । द्रव्यविनाशादपि कथं विनाश इत्याह । परत्वाधारावयष इति । भविष्यतः परत्वस्याधारो द्रव्यं तस्याययवे कोत्पन्नं यदा(वयवान्तराद्विभागं करोति तस्मिन्नेव काले ऽपेक्षाबुद्धिसत्पद्यते ततो विभागाद्यस्मिन्नेव काले दव्यारम्भकसंयोगविनाशः तस्मिन्नेव काले ऽये. क्षायुद्धेः परत्वमुत्पद्यते ततः संयोगविनाशाद् द्रव्यविनाशः ततो द्रव्यविनाशात सदाश्रितस्य गुणस्य विनाशस्तदानीमेव परत्वसामान्यज्ञानादपेक्षाबुर्विनाश: प्रायविनाशाच्च दिपिण्डप्योगविनाश इत्यनयान हेतुत्वं सहभाषित्वाद् । द्रव्यापेक्षाबुगायुगपद्विनाणादपि कथम् । यदेव परत्वाधारावयवे कोत्पद्यते तदेवापेक्षाबुद्धिरुत्पद्यते कर्मणा चावयवान्तराद्विभागः क्रियते परत्वस्योत्यनि- रित्येकः कानः । ततो यस्मिन्नेव काले ऽवयवविभागाद् द्रव्यारम्भकर्मयोगवि. नाशः तस्मिन्नेव काले परत्वसामान्य ज्ञानमुत्पद्यते() तदनन्तरं संयोगविना- शाद् द्रव्यविनाश: सामान्यबुद्देश्चापेक्षाबुद्देरपि विनाश इत्येकः कालः । ततो द्रव्यापेक्षाबुगोविनाशात् परत्वस्य विनाशः प्रत्येकमन्यत्रोभयोरपि विनाशं प्रति. कारणत्वाप्रतीतेः । इह चान्यतरविशेषानवधारणादुभयोरपि विनाशं प्रति कार- यात्यम् । द्रव्यसंयोगविनाणदपोत्यादि) । द्रव्यसंयोगविनाशादपि(४) कथम् विनाश:।यदापरत्वाधारावयवे(')कोत्पन्नमवयवान्तराद्विभागं करोति तस्मि. नेय काले पिण्डकापेक्षाबुद्धगयुगपटुत्पत्तिः ततो यस्मिन्नेव काले परत्वस्योत्य- त्तिस्तस्मिन्नेव काले ऽयययविभागाद द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशः पिण्डकर्मणा च दिपिण्डस्य च विभागः क्रियते इत्येकः कालः । ततो यस्मिन्नेव काले सामा. न्यबुद्धिरुत्पद्यते तस्मिन्नेव काले द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशात् पिण्डविनाश: पिण्डविनाशाच्च पिण्डसंयोगविनाश:() ततो गुणबुद्धिसमकालं पिण्डदिपि- (१) स्मन्नेव काले-पा.पु.१२) परस्यमामान्ये सामान्यधिरुत्पटाते-पा.पु.। (1) ट्रध्यसंयोगधनायाटपोत्यादिः प्रणणां समवाप्यममानिमित्तानां पिनायादपो. स्यन्तो यन्य: कन्दल्या नास्ति १ पु. मनात्मकत्यात तत्र प्रतोकधारणमेय रुतम् । (४) मुले ए. १६६ पदय्यस्य संयोगस्य धयिनायादपि-पा. २ पु.। (५) यदा तु द्रव्याधयये-पाः २ पु.। 1 . (E) दिपिपविभागाच टिपिएसोगनाशः-पा.पु.।

·१०१ - गुणयन्ये बुद्धिनिरूपणम् । गडसंयोगविनाशात(') परत्वस्य विनाशः । अयेवावुद्धिविनायस्तु न का- रणं तदानीमेव सामान्ययुद्धस्तस्य सम्भवात् । संयोगापेशाबुद्धगेयुगद्विनाशा- दपि कथम्() । यदा परत्वमुत्पद्यते तदा(३) परत्वस्याधारे ट्रव्ये कर्म ततो यस्मिन्नेव काले परत्वसामान्यबुद्धिरुत्पद्यते परत्वस्याधारे तस्मिन्नेव काले पिण्डकर्मणा दिपिण्डविभागः क्रियते तत: सामान्यबुद्धिता(४)ऽपेक्षाबुद्धि- विनाश दिपिण्डविभागाच दिपिण्डसंयोगविनाश इत्येकः कालः । ततः संयोगापेक्षाद्धिविनाथात् परत्वस्य विनाश: । द्रव्यविनाशस्तु तदानीं नास्त्ये- बेति न तस्य हेतुत्वम् । पयाणां समवाय्यसमवायिनिमितकारणानां बिनायादपि कथम्() । समवायि चासमवाय च निमित्तं च समवाय्यसमवायिनिमित्तानि तानि च कारणानि चेति समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणानि द्रव्यसंयोगा। क्षाज्ञानानि तेषां चयाणां युगपविनाशात् कथं परत्वस्य विनाश इति प्रश्ने कृते प्रत्युत्तरमाह । यदेति । इत्येतत् सर्व युगपद्वति कारणयोगपद्यात ततश्च श्यायां समवाय्यसमायिनिमित्तकारणानां विनाशात् परत्वस्य हि नाश इति । परत्वस्य विनाश इत्युपलक्षणमिदम् अपरत्वस्याप्ययमेय विना. शक्रमो दर्शयितव्यः॥ बुद्धिरुपलब्धिीनं प्रत्यय इति पर्यायाः(६)। बुद्धिने परत्यापरत्वे ति समर्थिते । अथ केयं बुद्धिरित्याह । बुद्धिरि- त्यादि । प्रधानस्य विकारो महदाख्यमन्तःकरणं चित्तापरपर्यायं बुद्धिः बुद्धी- न्द्रिय)प्रणालिझया बाह्यविषयोपरक्तायास्तदाकारोपग्रहवती सत्वगुणाश्रया तिज्ञानम् प्राविषयामारोपयहायां बुद्धो प्रतिविम्बितायाश्चेतनाशक्तस्तद्द- त्यनुकार उपलब्धिः । तया चाहस्म भगवान् पतञ्जलिः अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसङ्कमा च परिणामिन्यये प्रतिसंक्रान्तेष तदृतिमनुभव- तीति । भोक्तृशक्तिरिति चितितिरुच्यते सा धात्मैव । परिणामिन्यर्थे इति बुद्धितत्य प्रतिसङ्क्रान्तति प्रतिविम्बितेवेत्यर्थः । समृतिमनु- भवति बुद्दो प्रतिविम्बिता सती बुद्धिच्छायापन्या बुद्धिधृत्यनुकारिणी ११ दिनपिपडस योगाम्भयार्थिनाशात-या युः। (२) मूने ए• १६ 4.01. (1) सश-पा.पु.॥ (५) मने ए. १८७५.१(6) प्रत्येक पाया:-पा. १५ । पत्येकपाय-या। (७) मार्नेन्द्रिय-ति। (4) योगसूबमाले पार्टी २० सूत्रपाट्याने । - (2) परस्यसामान्यज्ञानात-पा.पु.।

·- १०२ सटीकप्रशस्तपादभाष्य . भवतीत्यर्थः) । वुर्विषयः सुखाद्याकारः प्रत्ययः । तथा चाह स एव भगवान् गुटोपि पुरुषः प्रत्ययं बौद्धमनुपश्यति अनुपश्यन्नतदात्मापि तदा त्मक इव प्रत्यवभासते इति(२) । एतत् सांख्यमतं निराकर्तुमाह । बुद्धि- रित्यादि । यस्या अमी पर्यायशब्दाः सा बुद्धिः । या पुनरियं प्रक्रियोप- दर्शिता सा प्रतीत्यभावादेव पराणुद्यते । विषयहानोपादानानुगुणमुत्पादव्यय. धर्मफमेकं तदधिकरणं चापरं यस्य तटुत्पादात् प्रतिनिवृत्ती स्यानाम् इत्युभयं प्रत्यात्ममनुभूयते न प्रकारान्तरम् या चास्या वृद्धवृतिः सा कि बुद्धे- रन्याऽनन्या वा न तावदन्या वृत्तिवृत्तिमतारेकान्तिकतादात्म्याभ्युपगमात् अथानन्या तदा बुद्धेरेकत्वे विपयाकारवतीनां तदृत्तीनामप्येकत्वात् त्रिचतु- रादिप्रत्ययो दुर्लभः परस्परविलक्षणाकारसंवेदनाभावात् बुद्धमारूढाकारमाचवे. दित्वाच्च पुरुषस्य । यथोनम बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुष इति वृत्तीनां वा नानात्वे बुद्धरपि नानात्वादेकत्वव्याघात इत्यादि टूपणमह्यम् । साचानेकप्रकारार्थानन्त्यात्प्रत्यर्थनियतत्वाच॥ बुद्धेर्भेदं निरूपयति । सा चानेकप्रकारेति । अत्र कारणमाह । अर्था- नन्त्यादिति । यदि नामार्थस्य विषयस्यानन्तत्वं बुद्धरनेकविधत्वे किमायातं तबाह । प्रत्यर्थनियतत्वाचेति । प्रत्यर्थ प्रतिविषयमस्मदादिबुद्धयो नियता: अाश्चानन्ता इति प्रत्येकं तब बुद्धयोप्यनन्ताः यदि क्वचिदनेकविषय()मेकं विज्ञानं तदपि तावदर्थनियतत्वादतदर्थाद्विज्ञानान्तराद्विलक्षणमेवेत्यदोषः । तस्याःसत्यप्यनेकविधत्वे समासतो वे विधे(४) विद्या चाविद्या चेति। तत्राविद्या चतुर्विधा संशयवि- पर्ययानध्यवसायस्वप्नलक्षणा ॥ बुद्धेविषयभेदेन सत्यपि भेदे संक्षेपतो वैविध्यमाह । तस्या इति । नि:- सन्दिग्धाबाधिताध्यवसायात्मिका() प्रतीतिर्विद्या तद्विपरीता चाविद्योति । अप प्रतिपादनमात्रस्य वियतितत्वात् पश्चाटुद्दिष्टामप्यविद्या प्रथमं कथयति । ततितियोर्विद्याविद्ययोर्मध्ये अविद्या चतुर्विधा चतुष्प्रकारा संशयविपर्यया- (१) अनुकारपतीत्यर्थ:- " पुः । (२) योगसूत्रभाष्ये २ पादे २० मूत्रध्याख्याने। (३) अनेकार्थविषय-पा. पुः। (B) द्विविधा-प. पु.. (५) व्यवहात्मिका-पा. २ पुः ।

·१०३ गुणग्रन्ये बुद्धिनिरूपणम् । नध्यवसायस्वामलक्षणा । नन्वविद्या चतुर्विधेति परिसंख्यानानुपपत्तिः सदस्य तर्कचानस्यापि सम्भवात् अनुभूयते हन्तरा संशयं निर्णयं च तर्कः । तथाहि उत्पत्तिधर्मक प्रात्मेत्येके । अनुत्पत्तिधर्मक इत्यपरे । ततो विप्रतिपत्तेः किं. स्विदयमुत्पत्तिधमा पाहोस्विदेवं न भवतीति संशयै विचारात्मक(१)सर्क: प्रवर्तते । यद्ययमुत्पत्तिधर्मकः तदेकस्यानेकशरीरादिसंयोगलक्षण: संसारस्तद- त्यन्तविमोक्षलक्षणश्चाप! नोपपद्यते । अनुत्यतिधर्मके तु ज्ञातरि स्यातां संसारापवर्गापित्यनुत्पत्तिधर्मकेणानेन भवितव्यमिति । किमस्य सम्भावना. प्रत्ययस्य प्रयोजनं तत्वज्ञानमेव प्रतिपक्षनिश्चयवत्प्रतिपक्षसंशयेपि हि हेतो. रप्रवृत्तिरेव घस्तुनो द्वरूप्याभावात् । यथाहुभट्टमियाः । यावचाव्यतिरेकित्वं शतांशेनापि शङ्काते । विपक्षस्य कुतस्तावद्वेतोर्गमनिका बलम् ॥ इति । अनेन तूत्पत्तिधर्मकत्वं व्युदस्यानुत्पत्तिधर्मकत्वं सम्भावयिता विषये विवेचिते सत्यसत्प्रतिपक्षत्वादनुमान प्रवर्तते इति विषयविवेचनद्वारेण प्रमाणा- नुयाहकतया तर्कस्तत्वज्ञानाय घटते प्रमाणस्य करणत्वेनैतिकर्तव्यतास्था- नीयतर्कसहायस्येव स्वकार्ये पर्यवसानात् न झनपेक्षितदृढमुष्टिनिपीडितो जाल्मकरपञ्चरोदर पिलुठन्नपि कठोरधारः कुठारः प्रतितिष्ठति निष्ठुरस्यापि काठस्य छेदाय । तथा चोक्तम् । न हि तत्करणं लोके वेदे घा किञ्चिदीदृशम् । इतिकर्तव्यतामाध्ये यस्य नानुग्रथिता । इति । यदि पुनरेवं तको नेप्यते परस्यानिष्टापादनरूपः प्रसङ्गोप नाभ्युपग- न्तव्य: स्यात् स हि सादनतिरिचमानात्मा अस्ति च वैशेषिकाणामपि प्रस- जो न प्रसङ्गो हेतुरानयासिटुतादिदोषयात् । प्रोच्यते । कि परपक्षाभावप्रतीति- स्पर्कः किंधास्वपक्षसम्भाषना। पाद्य पदे) प्रमाणमेवेदम चातुरनित्यत्वे संसा- रापवर्गयोरसंभय इति ज्ञानं यद्यप्रमाणं नास्माद्विपक्षाभावसिद्धिरामायेन कस्य- चिदर्थस्य सिद्धरयोगादित्यस्या()प्रवृत्तिरेव विषयविवेकाभावात्। अथ मिझ- त्यस्माद्विपक्षामायस्तदा प्रमाणमिदं प्रत्यक्षादिषु कस्मिंश्चिदन्त विम्यति () २) को-पा.२४ पुन (योगादिस्यनुमानस्सा-पु. ३) अनुवातिया पु.. (१) सम्भावनात्मक-पा.३ पु.)

·१०४ । सटीकप्रशस्तपादभाष्य तयतिरेकेणान्यस्य प्रतीतिसाधनाभायादित्यकामेनाभ्युपगन्तव्यम् । प्रसङ्गोपि विरोधोदावनं तच्च कस्यचिदबलीयसो विपरीतप्रमाणस्योपदर्शनम् । कस्तच धिप- रीतात् प्रमाणात तदुपदर्शकाच्च वचनादन्यस्सर्कः । अथ पक्षसम्भावनात्मकः प्रत्ययस्तर्कः अस्योत्यतो कि कारणम् न तावत्स्वपक्षसाधकं प्रमाणं तस्याप्रवृत्तेः तर्केण विवेचित विषये स्वपक्षसाधकं प्रवर्तते तदेव यदि तस्य कारणं सुव्यक्तम- न्योन्याश्रयत्वम् । विपक्षाभावे प्रतीते स्वपक्षसम्भावनापजायते इति विपक्षाभाषप्र. तीतिरस्य कारणमिति चेत् तर्हि विपक्षाभावलिङ्गक)मनुमानमेवेतत् परस्पर- विरुद्धयोरकप्रतिषेधस्येतरविधिनान्तरीयकत्वात् । भवत्येवं यदि विषयमवधार- यत्येवमेवेदमिति अनुजानात्ययमेकतर धर्म न त्वषधारयति न चायं संशया- प्युभयकोटिसंस्पर्णभावात किं तु संशयात प्रच्युतो निर्णयं चाप्रातः सम्भावना- प्रत्ययोऽन्य एव । तथा च लोके वक्तारो भवन्ति एवमहं तर्कयामीति न यो ग्यतावधारणाद्य विपक्षाभाषस्तधान्यतरपक्षोपपति: च तु तस्य सम्भव- स्तचानुपपतिरित्यन्वयव्यतिरेकदर्शी वियवाभावं प्रतिपद्यमानः सम्भावयत्यय- मनुत्पत्तिधर्मको भविष्यतीत्यस्मिन्नर्थे प्रमाणमेतत्प्रतिपादनाय योग्यायमर्थ इति प्रमाणयोग्यतां विषयस्याध्यवस्यतीति अनुमानमेवा इत्यमेवध प्रमाणमनु- गृहातीति योग्यताप्रतीतः प्रमाणप्रतिहेतुत्वात् अन्यथा पुनरिदं सम्भावना- माघमनर्यक्रमेव स्वयमनमास्य सिद्धापलम्भयोरनङ्गत्वाद्विषयविवेकस्यापि विय- क्षाभाव प्रतिपादयता बाधकप्रमाणेनैव कृतत्यात् । अन्ये तु संशयनभेद एव तकोऽनवधारणात्मकत्वादित्याहुः । संशयस्तावत् प्रसिद्धानेकविशेपयोः सादृश्य- मात्रदर्शनादुभयविशेपा()नुस्मरणादधर्माच्च किंस्वि- दित्युभयावलम्बी विमर्पः(३) संशयः। स च द्विविधः अन्तर्बहिश्च । अन्तस्तावत् आदेशिकस्य सम्यमिथ्या चोद्दिश्य पुनरादिशतस्त्रिपु कालेषु संशयो भवति(४) किन्नु सम्यमिथ्या वेति। बहिर्द्विविधः (') प्रत्यक्षविषये (१) विपक्षाभायप्रतीतिलिहक-पा. ३ पु । (२) उभयगतधिशेषा-4. पु.. (3) उभयानम्वी शिम:-1.५ पुः। (४) विपि काले संशयः स्यात-पा...। (५) रिपि द्विविधः- पापुः ।

·१०५ गुणयन्ये बुद्दाधिकारे संशयनिरूपणम् । चाप्रत्यक्षविषयेचा तत्राप्रत्यक्षविपये तावत्साधारण- लिङ्गदर्शनादुभयविशेषानुस्मरणादधर्माच्च संशयो भ- वति । यथाऽटव्यां विपाणमात्रदर्शनाद्गौर्गवयो वेति। प्रत्यक्षविषयेपि स्थाणुपुरुपयोरूर्ध्वतामात्रसादृश्यद- र्शनात्() वक्रादिविशेषानुपलब्धितः(१) स्थाणुत्वा- दिसामान्यविशेषानभिव्यक्तावुभयविशेषानुस्मरणादु- भयत्राकृष्यमाण(३)स्यात्मनः प्रत्ययो दोलायते कि नु खल्वयं स्थाणुः स्यात्पुरुपो वेति ॥ संशयस्तावत् तावच्छब्दः क्रमार्थः । संगयस्तायत कथ्यते इत्यर्थः । प्रसिद्धानेकविशेषयोरिति । प्रसिद्धाः पूर्व प्रतीता अनेकविशेषा असाधारणधी वकोटरादय: शिरःपाण्यादयश्च ययाः स्थाणुपुरुपयोस्सयोः सादृश्यमावस्य साधारणधर्ममाघस्य क्वचिदेकर मिणि दर्शनास उभयो: स्याणुपुरुषयोर्वि- पाणां घरकोटरादीनां शिरःणाययादीनां च पूर्व प्रतीतानां स्मरणादधर्माच्च किंस्विदिति) उभयावलम्बी विमर्गः संशयः । कि स्थाणुः किंधा पुरुष इति अनस्थितोभयरूपेणाभयविशेषसंस्पर्श विमर्गा विरुद्धार्थीवमी ज्ञानविशेषः संशयः । सादृश्यमाघदर्शनादिति । माश्यणसामाद्विशेषायामनुपलम्भो गम्यते। दर्शनशब्द उपलब्धियाचना न प्रत्यक्षप्रतीतिवचनोऽनुमेयस्यापि सामा- न्यस्य संशयहेतुत्यात सादृश्योपलम्भाभिधानादयुपलम्भापि लभ्यते अत्यानु- पलम्भे तद्धर्मस्य सादृश्यस्योपलम्भाभायात् संगयोपि धर्मित्येव न सादृश्ये तत्य निश्चितत्यात सादृश्यामिति च साधारणधर्ममा कथ्यते नानेगर्वसमसाइ- ময়মঘৰয় বৰ্যমাত্রাজায়ান:কাবোল লাল- त्वसंशयदर्शनात् । तदयं संक्षेपार्यः यदायं प्रतिमापार धनंदेिकर धर्मप्युपलभते कुतश्चिन्निमित्तात् तस्य धर्मित वि कलमीत- योः स्मरति विरुद्धविशेषयोन चोभयोर स्मारकल स्ट्रा किन्न नाप्यभावं तदविमाभूतस्य साधारणधर्मत्व दनात दायरामा (0) अयतामा नात्-... (3) उभयत समाय- पुगतान्दनः ·१०६ सटीकप्रशस्तपादभाप्ये पयत्वेनावधारित धर्मिणि विशेषविषयत्वेनानयधारणात्मकः प्रत्यय: संशयो भवति। नन्वनवधारणात्मकः प्रत्ययश्चेति प्रतिषिद्धम् । इदं हि प्रत्ययस्य प्रत्य. यत्वम् यद्विषयमवधारयति । नाउभयस्यापि सम्भवात् । अयं हि सामान्यविशि- मृधम्युंपलम्भेन धर्मविशेषानुपलम्भविरुद्धोभयविशेषस्मरणसहकारिया जन्यमान इति सामान्यविशिष्टं धर्मिणमवधारयन् स्थाणुवा पुरुपो वेति विशेषमनधधार. यन्ननवधारणात्मकः प्रत्ययश्च स्यात् । दृष्टं हि यत्र विलक्षण सामयी तव कार्य- मपि विलक्षणमेव यथा प्रत्यभिज्ञानम् । संशयोप्यविद्या सा चानिष्टा पुरुषस्य. त्यधर्मकार्यत्वं तस्य दर्शितम् । अधर्माचेति । सामान्यं दृष्ट्वा यदेकं विशेषमनु. स्मृत्य विशेष()मनुस्मरति तदा सामान्यदर्शनस्य विनष्टत्वात् संशयहेतुत्या. नुपपत्तिरिति चेन्न उभयविशेषविषयाभ्यां संस्काराभ्यां युगपत्प्रयुद्धाभ्या()मुभ- यविशेषविषयेकस्मरणमननात तत्काले च विनश्यदवस्थस्य सामान्यज्ञानस्य सम्भवात् । स च द्विविध इति भेदकथनम् । केन रूपेणेत्यत आह । अन्त- बहिश्चेति । यः समानधर्मपिपत्तेरनेकधोपपत्तेविप्रतिपत्तरुपलब्ध्यव्यवस्थाता- उनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च समानतान्त्रिकेः पञ्चविधः संशयो दर्शित: स सा द्वविध्येनेव संगृहीतः । अन्तस्तायत आदेशिकस्येति । प्रादेशिको ज्योतिर्वित तेनेकदा किञ्चिदहसञ्चारादिनिमित्तमुपलभ्यादिष्टं किञ्चिदिष्टमनिष्ट वाचाभूद्वर्तते भविष्यति चेति तत्तथैव तदा संवृतम् अन्यदादिष्टुं तद्वितथमभूत पुनरिदानों तस्योत्पन्न तथाभूतमेव निमित्तं दृष्ट्वाऽऽदिगतोन्तः स्वचाने संशयो भवति यदेत- न्मम नैमित्तिकं ज्ञानमभूत तत्किं सत्यमसत्यं वेति । बहिर्द्विविधः प्रत्यक्षविषये अप्रत्यक्षविषये चातच तयोर्मध्ये ऽप्रत्यक्षविषये तावत् साधारणलिङ्गदर्शनादु- भयषिशेषानुस्मरणादधर्माच्च संगयो भवति यथाऽटव्यां विषाणमापदर्शनाद गार्गवयो वेति । घाटान्तरितम्य पिण्डस्याप्रत्यक्षस्य सामान्येन विपाणमाचदर्श- नानुमितस्य संशयविषयत्वादप्रत्यक्षविपयोऽयं संशय: । प्रत्यक्षविपयेपि कथयति स्थाणुपुरुषयोरित्यादिना । स्थाणुपुरुपयोः सम्बन्धिनी योयता तन्मानस्य प्रत्यक्षयिपये पुरोवर्तिनि धर्मिणि दर्शनात् । वक्रादिविशेषानुपलब्धित इत्या- दिपदेन शिरःपापयादिपरिग्रहः । वळकोटरादेः स्थाणुधर्मस्य शि:पाण्यादेर्वि- शेषस्य पुरुषधर्मस्यानुपलब्धितः । स्थाणुत्वादिसामान्यविशेषानभिव्यक्ताधि- (१) वियपान्तरमनु- ३ पु। (२) उमविशेश्योपुंगपत्ययुद्धाभ्यां संस्काराभ्यां-पु.।

·१०० गुणयन्ये बुाधिकार विपर्ययनिरूपणम् । 'त्यादिपदेन पुरुषत्वाधवरोध:(') । घरकोटरादयः स्थाणुत्याभिव्यक्तिहेतयः शिरःपाण्यादयः पुरुषत्वाभिव्यक्तिहेतयः तेषामनुपलम्भात स्थासुत्यपुरुषत्व. थोरनभिव्यक्ती सत्यामुभयोः स्थाणुपुरुपयोः प्रत्येकमुपलब्धानां विशेषायाम. नुस्मरणाभयाकृष्यमाणस्य उभयत्र स्यानो पुरुपे याकृप्यमाणस्य प्रतिपनु. यंदोध्येतादर्शनात् स्थाणुरमिति निश्चेतुमिच्छति तदा पुरुषविशेषानुस्मर- योन पुरुषे समाकृप्यते इत्युभयशकृप्यमाणः प्रत स्यास्य प्रत्ययो दोलायते नेक नियमेनावतिष्ठते । दोलासाधर्म्यमनवस्थितरूपत्वमेव प्रत्ययस्य दर्शयति किन्नु खल्वयं स्थाणुः स्यात् पुरुषो वेति । विपर्ययोपि प्रत्यक्षानुमानविषय(एव भवति । प्रत्यक्षविपये (३) तावत् प्रसिद्धानेकविशेषयोः पित्तक- फानिलोपहतेन्द्रियस्यायथार्था()लोचनात् असन्नि- हितविपयज्ञानजसंस्कारापेक्षादात्ममनसोः संयोगाद- धर्माच्चातस्मिंस्तदिति प्रत्ययो विपर्ययः। यथा गव्ये- वाश्व इति । असत्यपि प्रत्यक्ष प्रत्यक्षाभिमानो भवति यथा व्यपगतघनपटलमचलजलनिधिसदृशमम्बर(५)- मञ्जनपूर्णपुजश्यामं शार्वरं तम इति । अनुमानवि- पयेपि वाष्पादिभिधूमाभिमतैर्वानुमान गवयविपा- ‘णदर्शनाच(६) गोरिति । त्रयोदर्शनविपरीतेषु शाक्या- दिदर्शनेष्विदं श्रेय इति मिथ्याप्रत्ययः विपर्ययः शरी- रेन्द्रियमनस्स्वात्माभिमानः कृतकेषु नित्यत्वदर्शनं कारणवैफल्ये कार्योत्पत्तिज्ञानं हितमुपदिशस्वहित- मितिज्ञानम् अहितमुपदिशत्सु हितमितिज्ञानम् ॥ (१) पुण्यस्याबाबोधः (2) HUEपे-पा.पु.। (५) सदश्याम्बर-पु.। (0) वियर-पा.पु.। (४) मम्प्रत्यया-पा.पु.। (E) गयपे विषाणमाटर्शनाच-पा.पु.॥

·- सटोकप्रशस्तपादभाष्ये संशयानन्तरं विपर्ययं निरूपयति। विपर्ययोपि प्रत्यक्षानुमानविषय सच भवतीति । संशयस्तावत् प्रत्यक्षानुमानविषय एव भवतीति विपर्ययोपि सद्वि- पये भवतीत्यपिशब्दार्थः । प्रत्यक्षानुमानविषय सब भवतीति प्रत्यक्षानुमान. व्यतिरेकेण प्रमाणान्तराभावात् । प्रत्यक्षविषये तावत्यसिद्धानेकविशेषयोरपि प्रसिद्धाः पूर्व प्रतीला अनेके विशेषाः सास्नादयः केसरादयश्च ययाती प्रसि- द्धानेकविशेषौ गवाश्वा तयोर्मध्ये योऽतस्मिन्ननवे गवि तदिति प्रत्ययोऽश्व इति प्रत्ययः स विपर्ययः । ननु यदि गयि गोत्य सास्नादयश्च विशेयाः परि- गृह्यन्ते तदा विपर्यया न भवति भवति चेदस्यानुपरमप्रसङ्गस्तवाह अयथायोलोचनादिति । अययार्थीलोचनं यथार्थलोचनस्याभायो यथासा. वा गो: सास्नादिमांस्तथायणाभाव इति यावत् । तस्मादतस्मिंस्तदिति प्रत्ययो भवतीति । अनेन विशेषानुपलम्भस्य कारणत्वमुक्तम् । सन्निहिते पिगडे गोत्यस्याग्रहणे को हेतु: को वा हेतुरसन्निहितस्याश्वत्वस्य प्रतीताधि- त्याह । पितकफानिलोपहतेन्द्रियस्येति । पित्तं १ कफश्वानिलश्व तेरुपहतं दूपितमिन्द्रियं यस्य तम्यायं विपर्यय इति । यातपित्तश्लेप्मादिदोषाणामस- निहितप्रतिभासे सन्निहितार्थाप्रतिभासे च सामर्थ्य समर्थितम्। यदि दोपसाम. देिवासन्निहित प्रतिभाति सर्व सर्वच प्रतिभासेत नियमहेतोरभाषादित्यवाह। असन्निहितविपयज्ञानजसंस्कारापेक्षादात्ममनसोः संयोगादिति । असन्निहिता विपयोऽश्वादिस्ततः पूर्वोत्पन्नाजानाज्जातो य: संस्कारस्तमपेक्षमाणादात्म- मनसोः संयोगाद्विपर्यय इति । अयमस्यार्थ: गोपिण्डसंयुक्तमिन्द्रियं गोत्वम- गृहदपि तं पिण्डं गोसादृश्यविशिष्टं गृहाति सांशत्यावस्तुनस्तेन च सादृश्य- राहणेनाश्व विषयः संस्कार: प्रवाध्यते स च प्रबुद्धोवस्मृतिजनने प्राप्त मना. दोपादिन्द्रियसंयुक्ते गव्यखसादृश्या(')नुरोधादनुभवासारामश्वप्रतीतिं करोति अतो न सर्वस्य सर्वचावभासः सादृश्यसंस्कारयो: प्रतिनियमहेतुत्वात् । प्रत एव घेयं गुरुभिरिन्द्रियजा भ्रान्तिरुच्यते । एवं हीन्द्रियजा न स्याद्यदीयं संस्का- रेकसामादसन्निहितमनधिकरणमश्वत्वमात्रमेय गृहीयान्निरुटेन्द्रियव्या- पारस्य वा भवेत् व्याप्रियमाणे चक्षुपि तत्संयुक्तमेव तु गोपिण्डमश्वात्मना गृहती यदीयं नेन्द्रियजा) का तर्होन्ट्रियजा भविष्यति विपरीतस्याति: प्रत (१)यनश्यगयाश्यसारमा-पा.४ पु । (२) निन्द्रियज्ञा-पा.पु. ।

·गुणयन्थे बुद्धवाधिकार विपर्ययनिरूपणन् । 40 एवान्यस्यान्यारोपेण(१) प्रतिभासनात् योपि निरधिष्ठाने विपर्ययस्तवाप्यवर्तमा- नार्थः स्वरूपविपरीतेन धर्तमानाकारण प्रतीयते इति विपरीतस्यातिरेप न त्वसत्स्याति: स्वरूपतोऽर्थस्य सम्भवादसतो वावभासनायोगात् । यत्र सदृशमर्थमधिष्ठाय विपर्यय: प्रवर्तते तत्र सादृश्यं कारण() निरधिमाने तु विभ्रमे मनोदोपमागनुबन्धिनि नास्य सम्भवः यथा हि कामातुरस्येतस्ततो भाचिनि स्त्रीनिभासे विज्ञाने सस्कारोपि तव कारणं यत्र सविकल्पको भ्रम: निर्विकल्पके त्विन्द्रियदोषस्येव सामथ्यं तनावभावित्वात् यथा शो पीत. ज्ञानोत्पत्ती । विपर्ययस्योदाहरणान्तरमाह । असत्यपि प्रत्यक्ष प्रत्यक्षाभिमान इत्यादिना । गगनावलोकनकुतूहलादूर्ध्वमनुप्रेषिता नयनरश्मयो दूरगमनान्म- न्दरेगा प्रतिमुखेः सूर्यरश्मिभिरतिमबलगेराहता: प्रतिनिवर्तमानाः स्थगो. लकम्य गुणं देशान्तरे निरालम्यं नीलिमान()माभासयन्तो जलधरपटलनि- मुंक्तनिस्ताङ्गमहोदधिकल्पमम्बरमिति प्रत्यक्षमिव सूपज्ञानमप्रत्यक्षे नभसि जनयन्ति स्वगालगुणं व्यामाधिकरणत्वेनेन्द्रियमामासयतीत्यव तद्गुणानुधि- धानेन प्रतीतिनियमः प्रमाणम् । तथाहि कामलाधिष्ठितेन्द्रियाधिष्ठानो विद्रुत- कलधौतरसविलुप्रमिवान्तरिक्षमीक्षते कफाधिकलया धवलगोलको रजतसच्छायं पश्यति। शर्वयों भवं शार्वरं तमोञ्जनपुञ्ज इव( ) श्याममितिज्ञानमत्यन्तते- जोभावे सति सर्वशरोपितरूपमाविषयमप्रत्यक्षमपि प्रत्यक्षमिव पश्यति । अनुमानविषयेय बाण्यादिभित्रीप्यधूलिपताकादिमिर्धमाभिमते)●म इति ज्ञातेरनग्निके देशे ऽग्न्यनुमानम् तथा गययविषाणदर्शनारिति ज्ञानमनुमान- विपर्यय: । अत्यन्तदुर्दर्शनाभ्यासाच्च विपर्ययो भवतीत्याह । श्योदर्शनविए- रीते.ध्यति । स्याणा वेदानामृन्यजुःसाम्नां समाहार: श्यो अथर्ववेदस्तु धयेकदेश एघ । दृश्यते स्वर्गापवर्गसाधनभूतोनियेतीदर्शनं क्थ्येव दर्शन पयोदर्शनम् तद्विपरीतेषु शाश्यादिदर्शनेषु शाक्यभिन्न निर्यन्धकसंसारमार. कादिशास्त्रविदं श्रेय इति यदुपदिशन्ति तत्प्रमाणमिति ज्ञानं मिथ्याप्रत्यय: तेषु कैश्चिदेवोपगृहीतेषु सर्वेषां वर्णाश्रमिणां विगानात्प्रमाणविरोधाच्च । तथा (१) प्रन्याकारण-मा.३ पुः। (२) निमित-पा.पु.. (३) निरालम्बन नीलिमान-पा । (४) अजनपूर्णपुञ्ज इव-पा. ३ पु.। (4) धूमानुमते-पा. १ । [६) अनति गुम्नाय ! (0) भिक-ति साधुः ।

·१८० सटीकप्रशस्तपादमाय शरीरन्द्रियमनस्स्वात्माभिमानी विपर्ययस्तेभ्यो व्यतिरिक्तस्य ज्ञातुः प्रतिपाद- नात् । कृतकेषु वेदेषु नित्यत्वाभिमानो विपर्ययो मीमांसकानाम् । कारणवेकल्ये धर्माधर्मयोरभावे कार्योत्पत्तिज्ञानम् सुखदुःखादिचियज्ञानं तच्छिष्याणां विप- र्ययो लोकायतिकानाम् । प्राणिनो न हिंसितव्या मलपकादिकमशुचिन धार- यितव्यमित्यादिकं हितमुपदिशत्सु वेदवृद्धेष अहितमितिविज्ञान प्राणिहिंसा परो धौ मलपङ्कादिधारणमेव श्रेयसे इत्यहितमुपदिशत्सु क्षपणकसंसार- मोचकादिषु हितमितिविज्ञानं तच्छिप्याणां विपर्ययः । अब केचिदन्तिा)। विपर्ययो नास्ति कारणाभावात् तदभावश्चन्द्रियाणां यथार्थवानजननस्वभाव- स्वात() दोपवद्यादयथार्थमपि ज्ञानमिन्द्रियाणि ननयन्तीति चेन्न शक्तिविघा- समाचहेतुत्वापाणाम् शुक्तिसंयुक्तमिन्द्रियं दोषोपहाशक्ति शुक्तिकात्वं न गृह्वाति न त्वसन्निहितं रजतं प्रकाशयति दोषाणां संस्कारकत्वप्रसङ्गात् । यदि चाप्रत्यक्षमपि चक्षुरध्यक्षयति सर्वस्य सर्ववित्त्वं केन वार्येत इदं रजत- मिति ज्ञानस्य शुक्तिकालम्बनमिति हि संधिविरुद्धम् । यम्यां हि संघिदि योर्यो- यभासतेस तस्या पालम्बनम् रजतज्ञाने च रमतं प्रतिभातिन शुक्तिका न घागृ. हीतरजतस्य शुक्तो तद्भमः तस्मादिदमिति शुक्तिकाविषयानुभवो रजतमिति सदृशयोधप्रबोधितसंस्कारमाधजं दोपकृतं तदित्यंशामापं रजतस्मरणा. मिति द्वे इमे संवित्ती भिन्नविषये । अश्वोच्यते । यदि रजतचानं न शक्ति- काधिपयं किं त्वेषा रजप्तस्मृतिः सदा तस्मिन्नाने रजतार्थी पूर्वानुमते पव रमते प्रधतेत न गुक्तिकायां स्मृतेरनुभयदेशे प्रवर्तकात्यात् । अथ मन्यसे इन्द्रियेण रजतस्य साधारणं रूपं शुक्तिकायां गृहीतं न शुक्तिकात्वं विशेषों रजतस्मरणेन च तदित्युल्लेखशून्येनानिर्धारितदिग्देशं रजतमानमुपस्थापित तचानयोगामाणस्मर्यमाणयोर्यहणस्मरणयोश्च() सादृश्याद्विशेषायहणाच्च विवेकमनवधारयन् शुक्तिकादेशे प्रवर्तते सामानाधिकरण्यं शुक्तिकारजतयार. ध्ययस्यति रजसमेतदिति । तदप्यमुक्तम् । अधिवेकस्याप्ययहयात् । रजता. भेदयही हि रजतार्थिन: शुक्तिकायां प्रवृत्तिकारणं न सादृश्यं भेदग्रहणं च ततो निवृत्तिकारणं तदुभयोरभाषान्न प्रवर्तते न निवर्तते इति स्यात् न तु नियमन (१) अपके यदन्ति-पा.१४ पु.। (२) प्रामस्थभावत्यात-पा.पु.। (1) सुपस्थितं गहमाणस्मर्षमाणयारहवस्मरणयोग्न-पा.पु.।

·१८१ गुणयन्ये बुद्धाधिकार विपर्ययनिरूपणम् । प्रवर्तते विशेषाभावात् एवं सामानाधिकरण्यमपि न स्यादभेदाग्रहणस्यापि वैयधिकरणयहेतोः सम्भवात् । तथा च प्रवृत्त्युत्तरकालीनी नेदं रजनमिति बाधकप्रत्ययापि न घटते शुक्तिकारजतया दो न गृहीतो न तु तादात्म्य. मध्यवसितं येनेदं प्रतिषिध्यते भेदायहणप्रसजितस्य शुक्तिकायां रजतव्यव- हारस्यायं प्रतिषेध इति चेन्न अभेदाग्रहणादतयवहारप्रवृत्तेरपि सम्भवात् । अस्ति च शुक्तिकादेशे रजतार्थिनः प्रवृत्तिः अस्ति च सामानाधिकर- ग्यप्रत्ययो रजतमेतदिति अस्ति च बाधकप्रत्ययः इदन्ताधिकर- गास्य रजतात्मतानिषेधपर:() तनावगच्छ मः शुक्तिसंयुक्तनेन्द्रियेण दोप. महकारिणा रजतसंस्कारसचिवेन सादृश्यमनुसन्धता शुक्तिकाविषयो रजता- ध्यवसायः कृतः । यच्चेदमुक्त शुक्तिकालम्बनत्वमनुभवविरुद्धमिति तदसारम् । इदन्तया नियतदेशाधिकरणस्य चाकचश्य(विशिष्टस्य शुक्तिकाराकलस्यायि प्रतिभासनात् हानादिव्यवहारयोग्यता चालम्धनार्थ: स चात्र सम्भवति योपि भेदाग्रहाच्छुक्तो रजतव्यवहारप्रवृत्तिमिच्छति तेनापि विपर्ययोङ्गीकृतो. उतस्मिंस्तादिति व्यवहारप्रवृत्तेरेव विपर्ययत्वात् । यच्च शक्तिव्याघातहेतुत्व(३) दोरणामिति तदपि न किंचित वातादिवशेषटुष्टानां धातूनां रोगान्तर- जननोपलम्भात सर्वस्य सर्ववित्व च दोषाणां शक्तिनियमादेव पराहतम् । न च ज्ञानस्यार्थव्यभिचारे सर्वानाश्वासः यत्नेनान्यिप्यमाणानां बाधकारण. दोषाणामनुपलम्भादभावसिवा तयारस्य विपर्ययस्याभायावगमादेय विश्वा. सोपपत्तेः । विपर्ययानभ्युपगमे च द्विचन्द्रज्ञानस्य का गति: दोषव्यतिभिनानां चदरम्यघयवानां च पृथनिर्गत्य पतितानां चन्द्रमसि जनितस्य ज्ञानद्व- यस्यायं द्वित्यावमाम इति चेन्न ज्ञानधर्मस्य चक्षुषा ग्रहणाभावात् । ज्ञान धमा चेयगतत्वेन गृह्यमाणो शेययाहगोषेन्द्रिोण गृह्यते इत्यभ्युपगमे तु भ्रान्तिः समर्थिता स्यादन्यधर्मस्यान्यत्र ग्रहणादित्यलमतिप्रकोषित: प्रोविय- द्विजन्ममिरित्युपरम्यते । ये तु शुक्तिकायां रजतप्रतीसावलोकिकं रजतं धस्तुभूतमेव प्रतीयते इति वदन्तो विपर्ययामावं समर्थयन्ति तेषामस्मिनाने प्रवृत्तिर्न स्यादलोकिकस्यार्थक्रियाहेतुत्वानवगमात् ॥ (3) कानकाय-पु., (१) निषेधरूप:-पा.पु.। (3) ध्याघातमात्र हेतुत्यं-पा. पु.।

·२८२ मटीकप्ररम्सपादभाप्य अनध्यवसायोपि प्रत्यक्षानुमानविपय एव स- जायते। तत्र प्रत्यक्षविपये तावत् प्रसिद्धार्थेष्वप्रसि- द्वार्थेषु वा व्यासङ्गादर्थित्वाद्वा(१) किमित्यालोचनमात्र- मनध्यवसायः। यथा वाहीकस्य पनसादिप्वनध्यव- सायो भवति। तत्र(२) सत्ताद्रव्यत्वरथिवीत्ववृक्षत्वरू- पवत्त्वादिशाखाद्यपेक्षोऽध्यवसायो(३) भवति । प- नसत्वमपि पनसेष्वनुवृत्तमामादिभ्यो व्यावृत्तं प्रत्य- क्षमेव केवलं तूपदेशाभावाद्विशेषसंज्ञाप्रतिपत्तिर्न भवति । अनुमानविषयेपि नारिकेल()द्वीपवासि- नः(५) सानामात्रदर्शनात् कोनु खल्वयं प्राणी स्या- दित्यनध्यवसायो भवति ॥ अनध्यवसायोपि प्रत्यक्षानुमानविपये सजायते । प्रत्यक्षानुमानविषये विपर्ययस्तावद्भवति अनध्यवसायोपि भवतीत्यपिशब्दार्थः । प्रत्यक्षविषये ता- बदनुमानविपये क्रमेणानध्यवसाया वक्तव्य इत्यभिप्रायेण क्रमवाचिनं ताय- च्छब्दमाह । प्रसिद्धार्थेष्वप्रसिद्धार्थेषु वा व्यासङ्गादार्थत्यावा किमित्यालोचन. मात्रमनध्यवसाय: । प्रसिद्धाश्च ते अर्थाश्च प्रसिद्धाथी: येथाः पूर्व ज्ञातास्तेषु व्यासनादन्यचासक्तचितत्वाद्विशेषप्रतोत्यर्थित्याद्वा किमित्यालोचनमात्रम् गते प्रसिद्ध राननि कोप्यनेन पया गत इति ज्ञानमारमनवधारितविशेषमनध्य. वसाय:। अप्रसिद्धेष्यपरिज्ञानादेवानध्ययसायो यथा वाहीकस्य() पनसादिष्यात- ध्यवसायो भवति दवदेशोद्भवस्य पनसादिप्वनध्यवसाय इत्यर्थः । तत्रापि पनसे सत्वदव्यत्वपृथिवीत्ववृतत्वरूपत्वादिशाखाद्यपेक्षाऽध्यवसाय एव । द्रव्यमेत. त्यार्थिवायं वृक्षायं रूपादिमान शाखादिमांश्चेत्ययधारणात् । पनसत्त्वमपि पन- सेष्वनुवृत्तमामादिभ्यो व्यावृत्तं निर्विकल्पकप्रत्यक्षमेव। केवल त्वम्य पनसशब्दो (१) अर्थित्यादिति १।६।७ पु । (२) तत्र हि-पा ५।६पु । (३) यक्षस्वरूपादियाखाटापेक्षानध्ययसाय एय- पु.। (४) नारिकर-या ९ युः। (4) यने-दत्यधिन-पा.५ पु.। (६) या किस्मेति गुरुचरणा !

·१८३ गुणयन्ये बुढाधिकारे ऽनध्यवसायस्वप्ननिरूपणम् । नामधेयमित्युपदेशाभावाद्विशेषसंज्ञाप्रतिपत्तिर्न भवति पनसशब्दवायोग्य. मिति प्रतिपतिनं भवति किं तु किमप्यस्य नामधेयं भविष्यतीत्येतावन्मार- प्रतीतिः स्यात् सेयं सज्जाविशेषानवधारणात्मिका प्रतीतिरनध्यवसाय: । अनुमानविषयेपि नारिकेनद्धीपत्रासिन: सास्नामात्रदर्शनात कोनु खल्वत्र प्रदेशे प्राणी स्यादित्यनध्यवसाय: । नारिकेलद्वीपे गवामभावान तवत्यो लोकोऽप्रसि- दगोजातीय: तस्य देशान्तरमागतस्य बने सास्नामावदर्शनात सामान्येन पिण्डमाचमनुमाय तष जातिविशेषविषयत्वेन कोनु सल्वर प्राणी स्यादित्य- नवधारणात्ममं ज्ञानमनध्यवसाय: अध्यवसायविशेषावधारणज्ञानादन्यदिति व्युत्पत्त्या। नन्वयं संशय एवानवधारणात्मकत्वात नकारणभेदात स्वरूपभेदाच्च किञ्च उभयविशेषानुस्मरणात संशयो न त्वनध्यवसायोऽप्रतीतविशेषविषयत्वे. नाम्यस्य सम्भवात् तथानवस्थिताभयकोटिसंस्पर्शी संथयो न त्वयमितिभेदः । घिद्यात्वयं न भवति व्यवहारानङ्गत्वादिति । उपरतेन्द्रियग्रामस्य प्रलीनभनस्कस्येन्द्रियद्वारे- णेव यदनुभवनं मानसं तत् स्वप्नज्ञानम् । कथम् । यदा बुद्धिपूर्वादात्मनः(१) शरीरव्यापारादहनि खिन्नानां 'प्राणिना(२)निशि विश्रमार्थ(३)माहारपरिणागर्थ वा. दृष्टकारितप्रयत्नापेक्षादात्मान्तःकरणसम्बन्धान्मनसि क्रियाप्रबन्धा(४)दन्तर्हृदये निरिन्द्रिये आत्मप्रदेश(१) निश्चलं मनस्तिष्ठति तदा प्रलीनमनस्क इत्याख्या- यते प्रलीने च तस्मिन्नुपरतेन्द्रियग्रामो भवति त- स्थामवस्थायां प्रबन्धन प्राणापानसन्तान(९)प्रवृत्ता- वात्ममनःसंयोगविशेषात् स्वापाख्यात् संस्काराचेन्द्रि- यद्वारेणैवासत्सु विषयेषु प्रत्यक्षाकारं स्वप्नज्ञानमुत्य- (१) पूर्यकादात्मनः-पा. ५ पु.।' (क) खिनस्य प्राणिना-पा. ५.६ पु.। (a) विधामार्थ-पा• ६ पु.। (५) पदा-इत्यधिः पु.. (६) घायुसन्तान-पा.५Y.. (४) सम्बन्धा-पा.पु.।

·१८४ सटीकप्रशस्तपादभाष्य द्यते । तत्तु त्रिविधम् । संस्कारपाटवाद्धातुदोषाददू- ष्टाच्च । तत्र संस्कारपाटवात् तावत् कामी क्रुद्धो वा यदा यमर्थमावृतश्चिन्तयन्(१) स्वपिति तदा सैव चि- न्तासन्ततिः प्रत्यक्षाकारा सजायते। धातुदोपाद्वातप्र. कृतिस्तदूषिता(२) वा आकाशगमनादीन् पश्यति(३) । पित्तप्रकृतिः पित्तदूषिता वाग्निप्रवेशकनकपर्वतादीन् पश्यति । श्रेष्मप्रकृतिः श्रेष्मदूपितो वा सरित्समुद्रप्र- तरणहिमपर्वतादीन् पश्यति । यत्स्वयमनुभूतेष्वननु- भूतेषु वा प्रसिद्धार्थेष्वप्रसिद्धार्थेषु वा यच्छभावेदक गजारोहणच्छतलाभादितत्सर्वसंस्कारधर्माभ्यां भवति विपरीतं च(8) तैलाभ्यञ्जनखरोष्ट्रारोहणादि तत्सर्वम- धर्मसंस्काराभ्यां भवति(१) । अत्यन्ताप्रसिद्धार्थेष्वदृष्टा- देवेति । स्वप्नान्तिकं यद्यप्युपरतेन्द्रियग्रामस्य भवति तथाप्यतीतस्य ज्ञानप्रवन्धस्य प्रत्यवेक्षणात् स्मृतिरे- वेति भवत्येषा चतुर्विधाविद्येति(६) ॥ स्वप्ननिरूपणार्थमाह । उपरतेन्द्रिययामस्येत्यादि । उपरतः स्वविषय- यहणाद्विरत इन्द्रियग्रामो यस्य असावुपरतेन्द्रियग्रामः । प्रकर्पण सर्वात्मना लीनं मनो यस्यासी प्रलीनमनस्क इति । तस्योपरतेन्द्रिययामस्य प्रलीनमन- কিন্তু অসম পুলিস এক্টিভ শাল मनोमाचप्रभव तत् स्वाज्ञानम् । यदा यथा युरुषस्य मनः प्रलीयते इन्द्रियाणि घ विरमन्ति तदर्शयति । कथमित्यादिना । आत्मनः शरीरव्यापारागमना. (९) श्रादत्य चिन्नयन-पा. पु.1 (2) थातपितो-पा. ६ युः। (a) धातुदोषाद्वा धातप्रसिधा यातदृषितो था प्राकारागमनादोनि पश्यति-पा-पु.। (४) सद्विपरोत तु-पा.५ पुः। (५) भवत्यधर्मसंस्कारभ्या-पा ६ पु.। (E) भवत्यधिटोति-पा. ५ पु.।

·गुणयन्ये धुवाधिकार स्यामनिरूपणम् । गमनादहनि जिन्नस्य परिश्रान्तस्य प्राणिनो निधि राग घियामाय नमो. परमार्थ भक्तपीतस्याहारस्य रसादिभावेन परिणामार्थ चादृष्टेन फारिस प्रयतमपेक्षमायादात्मान्तःकरणसंयोगान्मनसि यः कियाप्रवन्धः क्रियास- न्सानो जातस्तस्मादन्तर्दृदये निरिन्द्रिये पाहोन्ट्रियसम्बन्धशून्ये प्रात्म- प्रदेशे निश्चलं मनस्तिपति यदा तदा पुरुपः प्रलोनमनस्क इत्याध्यायते । प्रलीने च तस्मिन् मनस्युएरतेन्द्रिययामो भवत्यन्तःकरणानधिष्ठितानामि. न्द्रियाणां विषयग्रहणाभावात् तस्यां प्रलीनमनायस्थायां प्रबन्धेन बाहुल्येन प्राणायानवायुसन्ताननिगमप्रवेशलक्षणायां प्रवृत्तो सम्भवन्त्यामात्ममनःसंयो. गात् स्वापाख्यात स्वाप इति नामधेयात् संस्काराह पूर्धानुभूतविषयादसत्म देशकालव्यवहितेषु विषयेषु प्रत्यदाकारमपरोक्षसंवेदनाकार स्थमज्ञानमुत्पा द्यते । ततु विविध कुत इत्याह । संस्कारपाटवादिति । संस्कारपाटयात तायत कामी क्रुद्धो घा यदा यमय प्रियतमा गर्बु धादृतानुमन्यमान()श्चिन्त- यन् स्वपिति तदा सेघ चिन्तासन्ततिः स्मृतिसन्ततिः संस्कारातिशयात प्रत्य- क्षाकारा साक्षादायभासिनी सजायते। शरीरधारयाद्धातो घमास्टड्सासमेदी- मज्जास्थि शुक्रात्मानः तेषां दोषाट् यातादिपिसत्याद्विपर्ययो भयतीत्याच । यातप्रकृतिर्यदि या कुतश्चिनिमित्तादुपचितेन यातेन दूषितः स्यात्मन श्राका- शगमनमितस्ततो धापनमित्यादिकं पश्यति । पित्तप्रकृतिः पितदूपितो या अग्निप्रवेशकनकपर्वता(भ्युदितार्कमण्डलादिकं पश्यति । ग्ने मप्रकृतिः श्ले. प्पषितो या सरित्समुद्रमतरणहिमपर्वतादीन पश्यति । स्ययमनुभूतेषु परषा- प्रसिद्धेषु स्वयममनुभूतेषु या परत्र प्रसिद्धेषु सत्म यद्गजारोहणछचनाभादिक शुभावेदकं स्वप्ने दृश्यते तत्सर्य संस्कारधर्माभ्यां भवति । गुभावेदकविपरीतं तेलाभ्यञ्जनयरोष्ट्रारोहणायधर्मसंस्काराभ्यां भवति । अत्यन्तामसिद्धेषु स्याः परतश्चाप्रतीतेषु चन्द्रादित्यभक्षणादिए ज्ञान सदृष्टादेय अननुभूतेषु संस्का. राभावात् । यद्यपि संस्कारपाटयादातुदोषाददृष्टाद्वा समारोपितया स्वरूपः म्याप्रत्ययो भवव्रतस्मितदिति मायाद्विपर्यय: तथाप्यवस्थाविशेपमावित्यात पृथगुक्तः । कदाचित् स्यादृष्ट(स्यार्थस्य म्यमाश्म्यायामेय प्रतिसन्धान भयति (1) गमनागमनाटिनसाद युमिपूर्वकाहानि-पा() पनयमना-पा.पु.। (१) अनपर्यता-चा...! (७) पर-पा.पु.

·१८६ सटीकप्रशस्तपादभाष्य अयं मया दृष्ट इति तच्च पूर्वानुभूतस्य स्वप्नस्यान्तं ऽवसाने भवतीति स्वमा- न्तिकमुच्यते । तदप्युपरतेन्द्रियग्रामस्य भावात् स्यनज्ञानमिति कस्यचिदा- शङ्कामपनेतुमाह । स्वप्नान्तिकं यद्यप्युपरतेन्द्रिययामस्य भवति तथाप्य- तीतस्य पूर्वानुभूतस्य म्यनज्ञानप्रबन्यस्य प्रत्यवेक्षणादनुसन्धानात स्मृति रेवेति । उपसंहरति । भवत्येपा चतुर्विधाऽविद्येति ॥ विद्यापि चतुर्विधा । प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यापल- क्षणा॥ सम्पति विद्यां विभजते विद्यापीति । न केवलमविद्या चतुर्विधा विद्या. पि चतुर्विधेति । प्रत्यक्षेति(२) । आदो प्रत्यक्षस्य निर्देश: कारणत्वात् तद- नन्तरमनुमानस्य तत्यर्वकत्वात् तदनन्तरं स्मृतेः प्रत्यक्षानुमितेष्वर्येषु भावा- ल्लोकिकप्रमाणान्ते संकीर्तनमार्पस्य लोकोत्तराणां पुरुषाणां तद्भावात् ॥ तत्राक्षमतं प्रतीत्योत्पद्यते इति प्रत्यक्षम्(२) अक्षा- णीन्द्रियाणि प्राणरसनचक्षुस्त्वक्टोत्रमनांसि पट् । तद्धिद्रव्यादिषु पदार्थेपूत्पद्यते। द्रव्ये तावद् द्विविधे(३) महत्यनेकद्रव्यवत्त्वोद्भूतरूपप्रकाशचतुष्टयसन्निकाद् धादिसामग्ये च स्वरूपालोचनमात्रम्()। सामान्य- विशेषद्रव्यगुणकर्मविशेषणापेक्षादात्ममनः(५) सन्निक- पीत् प्रत्यक्षमुत्पद्यते सद् द्रव्यं पृथिवी विपाणी शुक्नो गोर्गच्छतीति । रूपरसगन्धस्पर्शष्वनेकद्रव्यसमवायात् स्वगतविशेषात् स्वाश्रयसन्निकर्षानियतेन्द्रियनिमित्त (६)मुत्पद्यते। शब्दस्य त्रय(१)सन्निकर्षाच्छोत्रसमवेतस्य (१) प्रत्यक्षलनिकम्मत्यार्पलक्षणा प्रत्यक्षनिकस्मृत्यार्पस्वभावा-पा. ३ पु.। (2) प्रसीत्य यदुत्पढाते सत् प्रत्यक्षम-पा-५ । (3) पपियुदकज्यलनसजके इत्यधिकं ५ पुः । (४) प्रत्यतम-इत्यधिकम् । पुः। (५) प्रात्ममनसोः-पाः ६ पुः। (E) निमितचानमुत्पटाते- पापुः। (७) तु त्रितनिर्यात- 41 पु.।

·१८० गुणयन्ये बुद्धाधिकार प्रत्यक्षनिरूपणम् । तेनेवोपलब्धिः। संख्यापरिमाणपथक्कसंयोगविभागप- रत्वापरत्वस्नेहद्रवत्ववेगकर्मणां प्रत्यक्षद्रव्यसमवाया- चक्षुः(१)स्पर्शनाभ्यां ग्रहणम् । बुद्धिसुखदुःखेच्छावे. पप्रयत्नानां द्वयोरात्ममनसोः संयोगा()दुपलब्धिः । भावद्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वादीनामुपलभ्याधारसमवेता- नामाप्रयग्राहकै(३)रिन्द्रियैर्ग्रहणमित्येतदस्मदादीनां प्रत्यक्षम् । अस्मद्विशिष्टानां तु योगिनां युक्तानां योगजधर्मानुगृहीतेन मनसा(१) स्वात्मान्तराकाश(')- दिकालपरमाणुवायुमनस्सु तत्समवेत(६)गुणकर्मसा. मान्यविशेषेषु समवाये चावितथं स्वरूपदर्शनमुत्य- द्यते । वियुक्ताना(१) पुनश्चतुष्टयसन्निकोद्योगजध. भीनुग्रहसामर्थ्यात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेपु(') प्रत्यक्ष- मुत्पद्यते()। तत्र सामान्यविशेपेपु स्वरूपालोचनमात्रं प्रत्यक्ष प्रमाणं प्रमेया द्रव्यादयः पदार्थाः प्रमातात्मा प्रमितिद्रव्यादिविषयं ज्ञानम् । सामान्यविशेपज्ञाना- त्पत्तावविभक्त(१०)मालोचनमानं प्रत्यक्ष प्रमाणम् अ- स्मिन्नान्यत्प्रमाणान्तर(१)मस्ति अफलरूपत्वात् (१८)। अथवा सर्वेषु पदार्थेषु चतुष्टयसनिकपीदवितथमव्य- पदेश्यं यज्जानमुत्पद्यते तत्प्रत्यक्षं प्रमाणं प्रमेया (१) समवायादापपदव्यमहतुः-पा. ५ युः। (२) मधिमणदुर्भाग्य-41. पु." (a) स्थाप्रपाके-पा.पु.। (४) पागजधमानुपयतीतेन मना-पु.। (५) बामनि पास्मान्तराकाग- पु. 1 (6) मममर्थतेषु ध-पा. ५ पु.। (७) विमुक्तानां तु-पा. ५ । यिमुक्तानां च-पा. पु.। (8) अयु-दधि ५ यु। (६) शायधि ५ पु.। (१०) शिक-मा. ५ पुः । (७)नच स्मिवन्त्यमाखन्ना-पा. ५। (13) असमस्याम्पत्यात-पा.५पुः ।

·१८८ मस्कप्रशस्तपादभाष्ये द्रव्यादयः पदार्थाः प्रमातात्मा प्रमितिर्गुणदोषमाध्य- स्थ्यदर्शन मिति ॥ प्रत्यक्षस्य लक्षणं तावत्कथयति । तशक्षमतं प्रतीत्योत्पद्यते इति प्रत्यक्षमिति । अक्षमक्ष प्रतीत्य प्राप्य यदुत्पद्यते तत्प्रत्यक्ष प्रमाणमिति (') का- रणविशेषजत्वमपि कार्यस्य समानासमानजातीयव्यवच्छेदसमर्थत्वाल्लक्षणं भय- ति । यथा यवबीजप्रभवत्वं यवाङ्करस्य अत एव ययाकुर इति व्यपदिश्यते । सुखदुःखसंस्काराणामपन्द्रियजत्वात् प्रत्यक्षप्रमाणत्वप्नसङ्ग इति चेन्न बुट्टा- धिकारेण विशेपितत्वात् । अक्षमक्षं प्रतीत्य या बुद्धिरुत्पद्यतेतत् प्रत्यक्षम् सु- खादयश्च न बुद्धिस्वभावाः कुतस्तेषु प्रसक्तिः यद्येवं सन्निकर्पस्य प्रामाण्यं न लभ्यते । सत्यम् । इतो पाश्यान लभ्यते यदि तु करणव्युत्पत्या तस्यापि प्रामा- एयमभिमतं परिच्छेदहेतुत्वात् । संशविपर्ययव्युदासी विद्यानिरूपणस्य प्रकृ. सत्वात् । अक्ष प्रतीत्य यदुत्पद्यते तत् प्रत्यक्षमित्युक्ते ऽतिप्रसिद्धत्वा. द्वाहन्द्रियजमेव प्रत्यक्षमिति कस्यचिद् भ्रान्तिः स्यात् तन्निवृत्यर्थमक्षमतमिति वीप्सा समस्तेन्द्रियावरोधाा() कृता । कुगतिप्रादय इति प्रादिसमासः । प्रतिगतमदं प्रत्यक्षमित्यनेनास्याभिधेयलिङ्गता प्रत्यक्ष ज्ञानं प्रत्यक्षा बुद्धिः प्रत्यक्षः प्रत्यय इति । अक्षशब्दस्य बहुपर्येषु निरूढत्वाद्विशिष्टि । अक्षाणी- न्द्रियाणि । तानि च सांस्यरेकादविधान्युक्तानि तन्निवृत्त्या परिसंख्यां करोति । घाणरसनचक्षुस्त्वक्छोचममांसीति । अक्षजं विज्ञानं प्रत्यक्षमित्युक्ते स्मृतिरपि प्रत्यक्षा स्यात् अतस्तामसद्विपयां दर्शयतुं प्रत्यक्षविषयं निर्दिशति । तवाति । हिशब्दोऽवधारणे । सत्प्रत्यक्षं द्रव्यादिप्येव । द्रव्यगुणकर्मसामान्ये. ध्येयोत्पद्यते न विशेषसमयाययोरित्यर्थः । द्रव्यस्य प्राधान्यात्प्रथमं तत्य- स्योत्पत्तिमाह । द्रव्ये तावदिति । तावच्छब्दः क्रमार्थः । महति द्रव्ये पृथिव्यानोलक्षणे प्रत्यक्षं भवति कुतः कारणादित्याह । अनेकद्रव्यवत्त्वा- दिति । अनेकद्रव्ययत्वं भूयोध्यवाश्रितत्वम रूपस्य प्रकाश उदयसमास्याता रूपस्य धर्म: यदभावाद्वारिस्थे तेजसि प्रत्यक्षाभाषः चतुष्टयसन्निकर्यादात्मनो मनसा संयोगा मनस इन्द्रियेण इन्द्रियस्यानेतस्मात् कारण कलागीमा- (१) प्रमासाधकसमित्यर्थ । (२) समन्द्रिपाययोधाति साधु । ६ ·१ गुणयन्ये बुझधिकार प्रत्यनिरूपद्यम् । दिसामय्ये च सति धर्माधर्मदिवालादीनां समयाणा भावे सति प्रत्यक्षं स्यात् । परमाणो ह्यणुके च प्रत्यक्षाभान्महतीत्युक्तम् । अवयवभूयस्त्वप्रकोपकाभ्या- मवयविनि स्फुटत्वास्फुटत्वातिशयानतिशयदर्शनादनेशद्रव्यवत्त्वं कारणम् । सत्यपि महत्त्वे अनेकद्रव्यवत्वे च वायोरनुपलम्भादूपप्रकाश हेतुः । सर्वस्येव ज्ञानस्य मुखदुःयादिहेतुत्वादृशकालादिनियमेनात्यादाच्च धर्माधर्मदिक्षा- लजन्यत्वम् । अन्तरेणात्ममन:संयोग मनइन्द्रियसंयोगमिन्द्रियार्थसंयोग च प्रत्यक्षाभावाच्चतुष्टयसन्निकर्षः कारणम् । इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य हेतुत्वे सामा- न्योपलम्भवद्विशेषोपलम्भस्यावश्यंभावितया संशयविपर्ययानुत्पत्तिरिति घेन अनियमात् । सामान्य हि बहु(१) वात स्वामयस्य चतुःसन्निकर्षमायो- पन्नभ्यते विशेषस्तु स्वल्पविषयत्वात् स्वाश्रयस्य च तदवयवानां च भूयसां चक्षुरवयविना भूयोभिश्च तदवयवैः सह सन्निकर्षमपेक्षते इति न सहोपल. म्भनियमः मामयीभेदात् । अत गव दूरादव्यक्तग्रहणं गच्छमः चरश्मेर- न्तराले प्रकीर्यानामवयवानामर्थप्रायभायात् । केचित् सविकल्पकमेवेक प्रत्यक्षमाचक्षते व्यवसायात्मकत्वेन सर्वस्य व्यवहारयोग्यत्वात् शब्दव्यु- त्पतिरहितानामपि तिरश्चामर्थविकल्पात प्रवृत्तेः तान् प्रत्याह । स्वरूपालोच. नमामिति । स्वरूपस्यालोचनमा ग्रहणमात्र विकल्परहितं प्रत्यक्षमावमिति यावत् । यदि(3) हि वस्तुस्वरूपस्य निर्विकल्पकेन यहणं नेष्यते तदा तद्वाच. कशब्दस्य स्मृत्यभावात् सविकल्पकमपि न स्यात् अतः सविकल्पकमिच्छता निर्विकल्पकमपितव्यम् तच्च न सामान्यमा गृहाति भेदस्यापि प्रतिभा- सनात नापि स्वलक्षणमा सामान्याकारस्यापि संवेदनात व्यत्यन्तरदर्शने प्रतिसन्धानाच्च किन्तु सामान्य विशेष चामयमपि गृहाति यदि परमिदं सामान्यमयं विशेष इत्येवं विविच्य न प्रत्येति वस्त्वन्तरानुसन्धानविरहात् पिण्डान्तरानुवृत्तियहणाद्धिमामान्य विविच्यते() व्यावृतियहणाद्विशेषोयमिति विवेकः । निर्विकल्पकदशायर्या च पिण्डान्तरानुसन्धानाभावात सामान्यविशे- घयोरनवृत्तिव्यावृत्ती धो न गृहोते तयारयणान्न विधिय महणं स्वर- यहणं तु भवत्येव तस्यान्यानपेक्षत्वाता) । अत एव निर्विकल्पेन सामान्य- (१) बत्व-पा.पु.। (3) रणमिति यावत् । कथं यदि-पु.। (3गते...। [४) परानपेक्षत्यात-पा.पु.।

·२० सटीकाराम्सपादभाष्ये विशेषस्यलक्षणानां न विशेषण यथेप्यभावानुगमः तस्य भेदावगतिपूर्वकत्या- निर्विकल्पेन च सामान्यादीनां परम्परभेदानध्यवसायात् अतः परं सधिक- ल्पकं सामान्यविशेषरूपतां प्रत्येति पिण्डान्तरमनुसन्दधानस्यात्मनोऽनुति. व्यावृत्ती धर्मो प्रतिपद्यमानस्येन्द्रियद्वारण तथाभूतप्रतीत्युपपतेः । सौगताः पुनरेघमाहुः । स्यलक्षणान्वयव्यतिरेकानुविधायिप्रतिभासं निर्विकल्पक वस्तुन्यभ्रान्तम् अतस्तदेव प्रत्यक्षं न सयिकल्पकं तस्य धासनाधीनन- न्मनो वस्त्वननुरोधि()प्रतिभासस्य केशादिज्ञानवद्वस्तुनि भ्रान्तत्यादिति । तेषां मतं निराकतुं सविकल्पकस्यापि प्रत्यक्षतामाह । सामान्येत्यादि । सामान्यं च विशेपश्च ट्रव्यं च गुणश्च कर्म च सामान्यधिशेषद्रव्यगुणक- माणि सामान्यविशेषद्रव्यगुणकाण्येव विशेषणानि सामान्यविशेषट्रव्यगुण. कर्मविशेपणानि तान्यपेक्षते य प्रात्ममनःसनिकर्पः तस्मात् सद्व्यमिति सामान्यविशिष्टुं पृथिवीति पृथिवीत्यविगिष्टं विषागीति द्रव्य विशिष्टम शुक्रो गारिति गुणविशिष्टं गच्छतीति कर्मविशिष्टं प्रत्यक्षं स्यात् । चतुष्टयसनिक- दोदित्यनेनेवात्ममनःसंयोगे लव्थे पुनरस्योपादानं पूर्वस्मानिर्विकल्पकप्रक- मादिदं प्रक्रमान्तरमित्यवद्योतनार्थम् । सविकल्पकमये न प्रमाणमिति कथमः चते प्रतीयते हि घटायमितिज्ञाने विच्छिन्नः कम्बुग्रीवात्मा सर्वतो व्या- वृत्तः पदार्थः अनर्थजप्रतिभास विकल्पस्तस्मादाध्ययसायो भ्रान्त इति(२) चेत् । यथोक्तम् । विकल्प। वस्तुनिभीसाद्विसंधादादुपसव इति।न । प्रवृत्तो संवा- दात् । अथानुभवजन्मा विकल्यार्थात्मतयारोपितस्वप्रतिमास: स्वलक्षणस्वाति भासयोर्मेदं तिरोधाय स्वलक्षणदेश पुरुषं प्रवर्तयति संवादयति च मणिप्रभायां मगधुद्धिवत्पारम्पर्येणार्थप्रतिबन्धादर्थप्रारिति चेत् यदि विकल्पो यस्तु न. संस्पृशति कथं तदात्मतया स्वप्रतिभासमारोपयेत् न झप्रतीते मरुमरीचि. निचये तदधिकरणो जलसमारोपो दृष्टः । अथ प्रत्यक्षपृष्ठभावी विकल्प: कर- गव्यापारमुपाददानार्थक्रियासमर्थ वस्तु साक्षात्करोति अन्यथार्थ क्रियार्थिनी 'विकल्पतः प्रवृत्त्ययोगात् यथाह ततोपि विकल्पाद्वस्तुन्येव प्रवृत्तिरिति । एवं तहि वस्तुनि प्रमाणं ताधिसंघादिप्रतीतिहेतुत्वात् । अथ मन्यसे यः क्षणः प्रत्यक्षेण गृह्यते नासा विकल्पेनाध्यवसीयते यश्च विकल्पनाध्यवसीयते न (१) घस्त्यन्तनुपेधि इति क्वचित् । (२) अध्यनसाय इति चेत-पा. ४ पुः । ..

·१६१ । गुणयन्ये बुटुाधिकार प्रत्यक्षनिरूपणम् । स प्रवृत्त्या लभ्यते इति क्षणापेक्षयान संवादः तेषां क्षणिकत्वात् किं तु यादृगः क्षण: प्रत्यक्षेण गृह्यते तादृशो विकल्पनाध्यवसीयते यादृयश्च विकल्पनाध्य- चसीयते तादृशश्च प्रवृत्या लभ्यते इत्यनाकलितक्षणभेदस्यालगायतवस्तु- मात्रापेक्षया संवादः तप विकल्पो गृहीतगाहित्वादप्रमाणम् तयाभूतस्या- थम्य प्रत्यक्षेणेव गृहीतत्वात् लिङ्गजस्तु विकल्पः प्रमाणान्तराप्राप्तस्यलक्षण प्रापकतया प्रमाणमिति । तदप्यसारम् । न हि क्षणस्यान्यव्यातिरभाररूपान्य. व्यावृत्त्यपेक्षयाघातस्यारोपितं साधारणं रुपमस्तुभूतं प्रत्यनेय गृह्यते हेतु. स्वस्य ग्राह्यलक्षणत्वादवस्तुनश्च समस्तार्थक्रियाविरहात क्षणम्तुपरमार्यसनर्य- क्रियासमर्थत्वात् प्रत्यक्षस्य विषयः स च विकल्पकालाननुपातीत्युक्तं कुतो विषयकता । अस्तु वा विकल्पप्रत्यायोरनिरूपितरूपः कश्चिदेकः प्रवृत्तिसंया- दयोम्यो विषयः तथापि विकल्पः प्रमाणत्वं नातिवर्तते धारावाहिकयुद्धिय दर्थपरिच्छेदे पूर्वानपेक्षत्वात् अध्ययसितपापणयोग्यत्याच प्रमाणत्वे धावस्थिते प्रत्यक्षमेव स्याल्लिङ्गादाभावादर्थेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्याचा यत्युनर. यमर्थजो भवयि निर्विकल्पशवदिन्द्रियापातमात्रय न भवति तदिन्द्रियार्थ- सहकारिणा घाचकशब्दस्मरणस्याभावात स्मृत्यनन्तरभायी विकल्प: स्मृतिज एव नेन्द्रियार्थजस्तयोः स्मृत्या व्यवहितत्वादिति चेत् किं भाः सहकारी भार. ঘুলি নিৰাখন বিলুনিনি শ্রীলয়াজনন ঘনি জা আনা शब्दस्मरणेनेन्द्रियार्थयाः क उपकारो येनेदं तयोः सहकारि भवतीति चेत यथा विकल्पः स्योत्पत्तापर्येन्द्रिययोरन्वयव्यतिरफायनुकरोति तथा स्मृतेरपि ततश्चेन्द्रियार्थयोरयमेव स्मरणेनोपकारो यदेतो केवलो कार्यमकुर्वन्तो स्मृति বন্ধাৰিলামা জুন: মিযহানাঘফিনানাবিয় ঘমি ঘম: प्रतिषेधाधसरे प्रतिपिद्धम् । स्यादेतत् । कल्पनारहितं प्रत्यवम् । कल्पनाचानं तु सधिकल्पकं तस्मादथै न प्रमाणमिति । अथ केयं कल्पना शब्दसंयोजना. त्मिका प्रतीतिरका अर्थसंयोजनात्मिका धापरा विशिष्टयादियो कल्पना()। तदयुक्तम्। पिकल्पानुपपत्तेः । शब्द()संयोजनामिका प्रतीतिः क्रिमय रन्द संयोजयति किं पास्ययं शब्टेन संयुज्यते(')। यदि तायदय शब्द संयोजयति (९) यातायध्याश्यपेक्षा-पा.पु.। (२) अप्रतीति कल्पना-पा.पु.। (३)-प.पु.। (४) संपाश्यते-पा.पु.।

·१६२ सटीकप्रशस्तपादभाष्य तत्रापि किं शब्दात्मकमयं करोति किं वा शब्दाकारोपरक्त(') गृह्णाति आहो- स्विच्छब्देन व्यपदिशति । न तावत्प्रतीतिरथं शब्दात्मकं करोति । अर्थस्य निर्विकल्पकगृहीतेनेव स्वरूयेण विकल्पज्ञायि प्रतिभासनात अर्धक्रियाक- रणाच्च । अन्यथा व्युत्पन्नाव्युत्पन्नयोयुगपदेकार्थव्यवसायायोगात् । अथ शब्दा- कारोपरक्तमयं गृह्णाति । तदप्ययुक्तम् । अप्रतीतेः । निर्विकल्पकज्ञानेनार्थे गृहीते प्रागनुभूतस्तद्वाचकः शब्दः स्मर्यते प्रतियोगिदर्शनात स्मृत्या रूढश्चासा तदर्थ एघार्थ परिच्छिनति न तु स्फटिक इच नीलोपरक्तः शब्दाकारीपर- तोर्यो गृह्यते शब्दस्याचाक्षुषत्वात् केवलस्येवार्थस्यदन्तया निर्विकल्पकवत् प्रतिभासनाच्च । न च वाचके स्मर्यमाणे वाच्यस्य काचित्स्वरूपतिरस्ति येनायं सत्यपीन्द्रियसंयोगे प्रत्यक्षतां न लभते । यथोक्तम् ॥ संज्ञा हि स्मर्यमाणापि प्रत्यवत्वं न वाधते । संन्निनः सा तटस्था हि न रूपाच्छादनक्षमा ॥ इति प्रतीतिः शब्देन संसृष्टाय व्यपदिशतीत्यपि न सुप्रतोतम्। आत्मा हि चेतनः प्रतिसन्धानादिसामर्थ्यात् सङ्केतकालानुभूतं वाचकशब्दं स्मृत्वा तेनार्थ व्यपदि- शति घटायमिति न प्रतीतिस्तस्याः प्रतिसन्धानादिसामर्थ्याभावात् । एवं ताव- त्प्रतीतिर्न शब्दं संयोजयति नापि स्वयं शब्देन संयुज्यते ज्ञानस्य तदष्यति- रिक्तस्य चाकारस्य क्षणिकत्वनासाधारणतया चाणक्यसङ्केतयाः शब्टेन संस्रष्टु- मयोग्यत्वात् विषयवाचिना शब्देन विषयिणी ज्ञानस्य तयतिरिक्तस्य व्यपदे- शभावाच्च । अथ मन्यसे विकल्पः शब्दसंसृष्टार्थविषय: स चार्थः संसृज्य शब्देन व्यपदिश्यते) चा यत्र शब्दस्य सङ्केतःतरच शब्दम्य सङ्केतो यदक्षणिक सा- धारणं चनचस्वलक्षणंस्वलक्षणविषयोवावाधावाधविषयश्चाकारः साधारण- ऽक्षणिकश्च भवति बोधाकारस्य वाह्यत्वमपि बोधाकारादनन्यदसाधारणमेष सामान्यं च वस्तुभूतं नास्ति विचारासहत्वात् तस्मात्प्रत्येकं विकल्पवाहत्येना- रोपितेयु स्वाकारेषु परस्परभेदानध्यवसायादन्यव्यावृत्ततयेकत्वे समारोपिते श- ब्दस्य सङ्केत इति प्रमाणवलादायातमवर्जनीयम्।तर चालीके शब्दसंसर्ग(भवति विकल्पः प्रवर्तमानोऽसन्तमर्थ विकल्पयतीति कल्पना ज्ञानमिति । यथोक्तम् । (१) शब्दापर-पा. १ पुः। (E) उगार्य. सदन संयुज्यते व्यपदिश्यते च-पा.पु.। (३) संस्पर्श-पा. १ पुः । 7 ·गुणग्रन्ये वुहाधिकार प्रत्यक्षनिरूपणम् । १६३ तस्यां यदूपमाभाति बाह्यमेकमिवान्यतः । व्यावृत्तमिव निस्तत्वं परीक्षानभावत ॥ इति । अवोच्यते । यदि सामान्यस्य वस्तुभूतस्याभावात तद्विशिष्टयाहिता कल्पनात्वं तसदर्यतेव कल्पनात्वं न शब्दसंस्पृष्टार्थवाहिता तत्र यदि शक्ष्यामः प्रमाणेन सामान्यमुपपादयितुं तदा सत्यपि शब्दसंसृष्टग्राहकत्व तद्विषयं विकल्यज्ञानमिन्द्रियार्य जत्वात् प्रत्यक्षमेव स्यात् । यदपरोक्षाव. भासि तत्प्रत्यक्षं यथा निर्विकल्पकम् अपरोक्षारमामि च विकल्पज्ञानम् । इह ज्ञानानां परोक्त्वमनिन्ट्रियार्थजत्वेन व्याप्नं यथानुमाने ऽनिन्द्रियार्थजत्यवि. रुद्धं चेन्द्रियार्थजत्वं तदावभाविन्वानिर्विकल्पकज्ञाने प्रतीयते इति व्या- पकविरुद्धोपलब्धिः विपक्षे यत्स्मृतिपूर्वकं तदप्रत्यक्षं यथानुमानज्ञानं स्मृति- पूर्वकं च सविकल्पकवानमिति प्रतिपक्षानुमानमध्यस्तीति चेत् प्रत्यवत्वं यदि क्वचिदवगतं तदा सविकल्पके तस्य न प्रतिरोधः प्राप्तिपूर्वकत्वात्पतिये घस्य । अथ निर्विकल्पके प्रतीतं तत् कथं प्रतीतम् इन्द्रियार्थतदायभावित्वा. नुमानेनेति चेत् तहि प्रत्यक्षत्वप्रसाधकस्य तदायभावित्वानुमानस्य प्रामा. ण्याभ्युपगमे सति प्रत्यतत्वप्रतिषेधकानुमानं प्रवृत्तं तद्विपरीतवृत्ति अनायणः शब्द इतिवतेनैव बाध्यते । एवं तावच्छब्दसंयोजनात्मिका प्रतीति: कल्प- ना न भवतीति अर्थसंयोजनात्मिकापि विशिष्टयाहिणी न कल्पना विशेषणस्य विशेष्यस्य च तयोः सम्बन्धस्य च व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकभावस्य वास्तयत्वाता अथाषयहं विज्ञानं तदर्थेन्द्रिय सन्निकाद्यथाभूतार्यः तयोपजायते न त्यर्थ विवार्य प्रवर्तते विशिष्टतानं तु विचार इति इदं विशेषणमिदं विशेष्यमयमनयोः सम्बन्धः गया च लोकस्थितिः दण्डी गुरुपो न तु पुरुषी दण्ड इति विचार्य ध प्रत्येकमेतानि पश्चादेकीकृत्य गृह्णाति दण्डी पुरुष इति । यद्यर्थस्य यि- शिष्टता वास्तथी प्रथममेव विशिष्टज्ञानं जायेत न भवति चेत् नास्य स्वरूपता विशिष्ता किं तूपाधिकृतेति विशिष्टताचानं कल्पनेति चेत् दुरूहितमिद- मायुप्मता पात्मा हि प्रत्येकं विशेषणादीन गृहीत्वा ताननुसन्दधान इन्द्रि- येणार्थस्य विशिष्टता प्रत्येति न ज्ञानमचेतनं तस्य प्रतिसन्धानागोबरम्य व्यापरामायाच अर्थ विशेषणसम्बन्धाद्विशिष्ट एव विशेषयादियणस्य सह- ·१६४ मटीकाराम्सपादभाष्य कारिणोऽभावात प्रथममिन्द्रियेगा न तथा गृहरो गृधीरो' विशेषणादियु गृझते प्रत्ययेन्द्रियचं तापविशिष्टज्ञानं यदि बिगिष्टचानत्यादेयापराधात प्रत्यक्षं न भवति दुःममायमित्युपरम्यते । रूपादिपु प्रत्यक्षोत्पत्तिकारण माद । रूपरमेत्यादि) । अनेष्ययययेषु ममय दप्यमनेरुद्रव्यं सत्र ममया. यात् । म्यगत विशेयो रूपे रुपत्यं रसे रसत्यं गन्धे गन्धत्यं म्पर्ग म्पर्गत्यं तस्मात् स्याययसन्निकपीपादीनां य प्रायः तम्य ग्राहरिन्द्रियः सन्नि- फर्यानिपतेन्द्रियनिमित्तं धनुनिमित्तं रूपे रमननिमितं रसे घाणनिमितं गन्धे त्यगिन्द्रियनिमितं म्पर्श ज्ञानमुत्पद्यते। म्यगतपिशेषाणां हेतुत्यादूपादियि- न्द्रियव्ययस्या अन्यथा परिमयः म्याद्विशेपाभावात् । गदम्य वयमन्निरूपी. च्यापममधेतम्य तेनेवोपलब्धि: । पयसन्निरुधादिति । प्रात्ममनइन्द्रियाणां सनिरूपा दर्शितः । इन्द्रियार्यसविर्यः षसमवेतम्येत्यनेनक्ति: सेनेवोपल- चिरिति षियोपलाग्यरित्ययः । संझ्यादीनां कान्तानां प्रत्यक्षद्रव्यसमवे. तानामायययचतु:स्पर्गनाभ्यां यहणम्()। कर्मप्रत्यक्षमितिन मृप्यामहे गच्छति द्रव्ये सयोगविभागातिरिक्तपदायान्तरानुपलव्यः । यस्न्ययं चलतीतिप्रत्ययः स संयोगविभागानुमितक्रियालम्बन इति । तदसारम् । यदि काप्रत्यक्षं विभागसंयोगाभ्यामनुमीयते तदा विभागसंयोगयोस्भयवृत्तित्यादाश्रयान्तरेपि कर्मानुमीयेत। न च मूलादयमयान्च मूलं गच्छति शाखामृगे सरावप्यनारतसं. योगविभागाधिकरणे चलतीति प्रत्यय उदयते । यदि मतं यायं तस्मृगस्या- कागादिनापि संयोगस्तस्य तरुसमवेतात कर्मणा निप्पत्यनवकल्पनान्न तरे। कर्मानुमानमिति कल्यतां तर्हि देशान्तरसंयोगार्य तस्मृगेपि फर्मान्तरम् तरी तुकर्मकल्पनान निवर्तते सब । यदधिकरणं कार्य तदधिकरणं कारणमित्युत्म- गत: तस्येकच व्यभिचारे ऽन्यप का आश्वासः गावामृगसमवेतेन कर्मणा कल्पि- तेन शाखामृगस्य तरुणा देशान्तरेणापि समं संयोगविभागयोरुत्यतेस्भयकर्म- कल्पनानुपयोग इति चेन्नेवम् । प्रतिवद्धं हि लिङ्गं योपलभ्यते तत्र प्रतिवन्ध. कमुपस्याफ्यतीत्येतायत्येवानुमानस्य सामग्रो तस्यायापतिवदन्यथोपपत्या कः परिभवः । न चेदं पुरुष इव चेतनं यत्प्रयोजनानुरोधात् प्रवर्तते यदि त्वेकस्य व्योमप्रदेशस्य संयोगविभागाः क्रियानुमितिहेतयः कल्प्यन्ते न शक्य (१) मुले. १८८१.१९ । (२) मूने ए. १९७०.५॥

·१६५ गुणयन्ये बुढाधिकारे प्रत्यक्षनिरूपणम् । कल्पयितुम् अतीन्द्रियव्योमात्रयाणां विभागसंयोगानामप्रत्यक्षत्वात भूगोलक- प्रदेशविभागसयोगसन्तानानुमेयत्वे गच्छतो वियति विहङ्गमस्य कर्म दुरधिगर्म स्यात् वियद्विततालोकनिवहविभागसंयोगप्रवाहो यदि तस्य लिङ्गमिष्यते अनिच्छतोप्यन्धकारे वायुदोपादकस्माटुपनातायवकम्पस्य भुजायं मे कम्पते भूश्चलती)त्यदृप्रान्तःकरणाधिष्ठितत्वगिन्द्रियजा कर्मबुद्धिरनिबन्धनास्यात्। राचा महामेघान्धकारे क्षणमात्रस्थायिन्यां घिद्युति चलतीतिप्रत्ययस्य का गतिः । बुद्धीत्यादि)आत्मसमवेतानां संयुक्तसमवायाहरणम्। भावेतिासत्ता- दव्यत्वादीनां सामान्यानामाश्रयो येनेन्द्रियेण गृहाते तेनेर तानि गृह्यन्ते। तत्र संयोगाद् द्रव्यपहणं संयुक्तसमवायाद्गणादिप्रतीति: संयुक्तसमवेतसमधा- याद्गुणत्वादिधानं समायाछन्दग्रहणं समवेत्तसमकामाच्छन्दत्ययहयं सम्य. विशेषणतया चाभावग्रहणमिति पोढा सन्निकर्षः । यत्संयुक्तसमवेतविशेष- पणत्वेन रूपे रमाद्यभायग्रहणं यच्च संयुक्तसमवेतविशेषणधिणेपणत्वेन रूपत्ये रसत्वाद्यभावप्रतीतिः यश्वसमवेतविशेषणतया फकारे खकाराद्यभाषायगमो यश्च समवेतसमवेतषिशेपणतया गत्वेखत्यायभायसंवेदन() तत्सर्य सम्बटु- विशेषणभावेन संगृहीतम् । अपरे तु सर्वत्र यथासम्भवं मयोगसमयाययोरेय हेतु. त्वादवान्तरसम्बन्धमल्पनां नेच्छन्ति ईदृश हि तेषां भावानां स्वभायो यदे- पामन्यसन्निकर्षादेव ग्रहणम् । अतिप्रसङ्गश्च नास्ति स्वामयप्रत्यासतेनियामक- त्वात् । उपसंहरति । एतदस्मदादीनां प्रत्यक्षमिति()। अस्मदादीनामयोगिना- मित्यर्थःायोगिप्रत्यक्षमाहाअस्मद्विशिष्टानां त्वितिायोगः समाधिः।मद्विविधः सम्प्रचातासम्मजातश्च ।सम्प्रज्ञाताधारकेण प्रयत्न कचिदात्मप्रदेशेषशीकृतस्य मनसस्तत्वयुभुत्साविशिष्टनात्मना सयोगः। असम्प्रचातश्च पशीकृतस्य मनसो निरभिसन्धिनिरभ्युत्थानात कृचिदात्मप्रदेश संयोगः तायमुलरो मुमणाम- विद्यासंस्कारविलयार्थमन्त्ये जन्मनि रिपच्यतेन धर्ममुपचिनोति अभिसन्धि- सहकारिविरहात नापि घाझं विषयमभिमुखीकरोति आत्मन्येय परिणामात पूर्वस्तु(५) योगोऽभिसन्धिसहायः प्रतनाति धर्मम् यदर्थ तत्ययुभुत्सापशि- पश्च तदर्थमुद्द्योतयति इतितेन योगेन योगिनःच्युतयोगा अपि योग्यतया (१) यातुश्चति-प. ३ पु. 1 (3) मुले ए. १७ ए. (2) एवंप.पु.। (1) मने ए. १२७ ए.। (५) धन-धा..पु.1() raratति-7 ...

·૧e सटीकप्रशस्तपादभाष्य योगिन उध्यन्ते न च तेषामाक्षीणमलायरणानां तदानीमतीद्रियार्थद- शनमस्त्यत आह । युक्तानामिति । युक्तानां समाध्यवस्थितानां योगन. धर्मानुगृहीतेन मनसा स्वात्मनि स्यात्मान्तरेषु स्यात्मन आत्मान्तरेषु परकीयेषु आकाशे दिशि काले यायो परमाणुमनस्सु तत्समवेतेपु गुणादिषु समवाये चावितयमविपर्यस्तं स्वरूपदर्शनं भवति । अस्मदादिभिरात्मा सर्वदे- वाहं ममेति कर्तृत्वम्वामित्वरूपसंभिन्नः प्रतीयते उभयं चेतच्छरीराद्यपाधि- कृतं रूपं न स्वाभाविकमत ण्याहं ममेति प्रत्ययो मिथ्यादृष्टिरिति गीयते सर्वप्रवादेषु विपरीतरूपयाहकत्वात् । स्वाभाविकं तु यदस्य स्वरूपं तद्यो- गिभिरालोक्यते यदा हि योगी वेदान्तप्रवेदितमात्मस्वरूपमहं तत्यताऽनुजा. नीयामित्यभिसन्धानाद्वहिरिन्द्रियेभ्यो मन: प्रत्याहृत्य क्वचिदात्मदेशे नियम्ये- कागतयात्मानुचिन्तनमभ्यस्यति(') तदास्य तत्त्वज्ञानसंवर्तकधर्माधानक्रमे- याहङ्कारममकारविनिर्मुक्तमात्मतत्वं स्फुटीभवति यदा तु परात्माकाग()का- लादियुभुत्सया तदनुचिन्तनप्रवाहमभ्यस्यति तदास्य परात्मादि(३)तत्त्वज्ञाना- नुगुणोऽचिन्त्यप्रभावो धर्म उपचीयते(४) तद्वलाच्चान्तःकरणं बहिः शरीरान्नि- गत्य परात्मादिभिः) संयुज्यते तेषु संयोगात् संयुक्तसमवायातद्गुणादिषु संयुक्तसमवेतसमधायातद्गणत्यादिषु सम्बद्धविशेषणभावेन समघायाभावयो. जान(६) जनयति । दृष्टं तावत् समाहितेन मनसाभ्यस्यमानस्य विद्याशि- ल्पादेरज्ञातस्यापि ज्ञानम् । तदितरचानुमानम् आत्माकाशादिष्यभ्यासप्रचय. स्तत्वज्ञानहेतुर्विशिष्टाभ्यासत्त्वात् विद्याशिल्पाद्यभ्यासयत् तथा बुद्धम्ता- रतम्यं कृचिनिरतिशयं सातिशयत्वात् परिमाणतारतम्यवत् । ननु सन्ता- प्यमानस्योदफस्योप्ण्ये तारतम्यमस्ति न च तस्य सर्वातिशायी वहिरूप- तापतिलक्षण: प्रको दृश्यते । नापि लड्नाभ्यासस्य क्वचिद्विप्रान्तिरवगता न सास्ति पुरुषो यः समुत्प्रवेन भुवनश्यं लड्डयति। उच्यते। यः स्थिराप्रया धर्म: स्वाप्रये च विशेषमारभते सोभ्यास: क्रमेण प्रकर्यपर्यन्तमासादयति । यथा (१) चिन्तनधारमभ्यरति-पा. ३ पुः। (3) परमाकाय-पा. ४ पुः। (३) परमात्मादि-पा.पुः। (४) धर्मः प्रचीयते-पा. ३।४ पुः । धर्मः प्रदीयते-पा- २ पुः । (५) परमात्मादिभिः-पा. २ पुः। (E) समयायामाययोग्यतां-पा. १ पु.।

·१६० गुणयन्ये युट्टाधिकार प्रत्यक्षनिरूपणम् । कलधौतस्य पुटपाकप्रबन्धाहिता गुद्धिः परां रक्तसारताम् । न चोदकतापस्य स्थिर पाश्रयो यचायमभ्यस्यमानः परा काठां गच्छेन अत्यन्तताये सत्युद- कपरिक्षयात् । नापि लहनाभ्यासस्य स्वाश्रये विशेषाधायकत्वमस्ति निरन्य. यविनष्टे पूर्वलडने लड्डनान्तरस्य बलान्तरात् प्रयवान्तरादप्यपूर्ववदुत्पतेः । अत एव रिचतुरोलमयपरिश्रान्तस्य लवनं पूर्वस्मादपबीयते सामर्थ्यपरिक्ष- यात् । बुद्धिस्तु स्थिराया स्थाश्ये विशेषमाधत्ते प्रथममगृहीतार्थम्य पुनः पुनर. भ्यस्यमानस्य यहणदर्शनात तस्याः पूर्वपूर्वाभ्यासाहिताधिकाधिकोतरोतरवि. शेषाधानक्रमेण दीर्धकालादरनेरन्तयेण सेविताया योगजधर्मानुग्रहसमामादि- तशक्तः प्रकर्षपर्यन्समाग्निनानुपपतिमती । यत्युनरोक्तम् योगिनोऽसीन्द्रियार्थ- द्रष्टारो(') न भवन्ति प्राणित्वात् अस्मदादिवत् । तद्यदि पुरुषमा पक्षीकृत्यो. तम् तदा सिद्धसाधनम् पुरुषविशेषश्च परस्यासिद्धः सिद्धश्चदर्मियाहकप्रमाण- बिरुदमनुमानम् । अथोच्यते प्रसङ्गसाधनमिदम् प्रसङ्गसाधनं च न स्यपक्षमा- धनायोपदीयते किं तु परस्यानिटापादनार्यम् परानिष्टं च तदभ्युपगमसिद्धरेय धर्मादिभिः राज्यमापादयितुम त प्रमाणेन स्वप्रतीतिरनपेक्षणीया न होयं परः प्रत्यवस्थातुमर्हति तथामिद्धा धर्मादयो नाई स्वसिटेष्वपि सेषु प्रसिपये इति । अव बमः । कि प्रसङ्गसाधनमनुमान तदन्यद्वा यद्यन्यत् काप्युक्तलव- णेषु प्रमाणेप्यन्तायो वर्णनीयः वक्तव्यं या लक्षणान्तरम् । यदि त्यनुमानमेष सदा स्वप्रतीतिपूर्वकमेव प्रवर्तते स्वनिश्चयपदन्येषां निश्चयोत्पिपादयिषया सर्वस्य परार्थानुमानस्य प्रवृत्तेः । अन्यथा गगनकमलं सुरभि कमलत्यात मोडासर:कमलदित्यस्यापि प्रतिपादकाभ्यएगात(सिद्धाश्रयस्य प्रामाण्यो- पपत्तिः सन्दिग्धव्यापयश्च प्राणित्यादयः । यदि विवादाच्यासितम्य पुरुषधो- रेयस्य प्राणित्वाटिकमपि भवेत् सर्वतत्वमपि स्यात केवाभानुपपतिः न हिस- योः फश्चिद्विरोधः प्रतीदितः। सर्वज्ञताया प्रमाणान्तरागोचरत्यात प्राणित्यादे. रसर्वतया सहभावस्तु(३) सन्दिग्ध: झिमस्मदादीनां माणित्याद्यनुबन्धिनी. यमतज्ञता कि या सर्वज्ञानझारणत्यनायगतस्य योगजधर्मस्याभाषकृति - (२) योगिनास्मटाटातीन्द्रिपार्षदष्टा-पा.पु.। (3) अभ्युपगमा-पा.पु.। 3) जताण मायस्तु-पा.पु.।

·१६८ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये न शस्यते निधारयितुम् अतोऽनवधारितव्यानिक प्राणित्वादिकं न तदनुमान- समर्थम् अतीन्द्रियजानकारणं योगना धर्म इति न सिद्धं कुतस्तदभावात अस्मदादीनामसर्वततागरते अस्माकं तावत्सिद्धं तेनेदमाशयते ततश्च नोभयसिद्धा व्यानिः कुतोनुमानम् । युक्तानां प्रत्यक्षं व्याख्याय वियुक्तानां व्याचष्टे। वियुक्तानां पुनरिति() अत्यन्तयोगाभ्यासोपचितधर्मातिशया असमा- ध्यवस्थिता अपि ये अतीन्द्रियं पश्यन्ति ते वियुक्तास्तेपामभिमुखीभूतनिखिल- विषयग्रामाणामप्रतिहतकारण(२)गणानां चतुष्टयसन्निकोदात्ममनइन्द्रियार्थ- सन्निकोद्योगजधर्मानुयहसहकारितात तत्सामात् सूहमे मनःपरमाणुप्र. भृतिषु व्यवहितेषु नागभुवनादिए विप्रकृष्टेषु ब्रह्मभुवनादिपु प्रत्यक्षमुत्पद्यते ज्ञा- नम् । एवं तावद्याख्यातं प्रत्यवं सम्प्रति प्रमाणफल(३) विभजते । तर सामान्य- विशेषेषु स्वरूपालोचनमा प्रत्यक्षमिति । सामान्यं सता द्रव्यत्वगुणत्वकर्म- त्वादिकं विशेषा व्यक्तयः तेषु स्वरूपालोचनमाचं स्वरूपयहणमात्र विकल्प- रहितं प्रमाणे प्रमायां साधकतमत्वात्। साधकतमत्वंच तस्मिन् सति प्रमित्सो. भवत्येवे(४)त्यतिथयः प्रमातरि प्रमेये च सति प्रमा भयति न तु भवत्येव प्रमाणे तु निर्विकल्पके विशेषणचानादिलक्षणे विशेष्यज्ञानादिलक्षणा प्रमा भव- त्येवेत्यतिथयः । प्रमेया द्रव्यादयः पदार्था: द्रव्यादयश्चत्वारः पदार्थाः प्रमेयाः प्रमितिविषया: प्रमिता जातायां तेषु हानादिव्यवहारः प्रवर्तते इत्यर्थः । प्रमाता आत्मा बोधाश्रयत्वात् । प्रमितिव्यादिविषयं ज्ञानम् यदा निर्विकल्पकं सामान्यविशेषज्ञानं प्रमाणं तदा द्रव्यादिविषयं विशिष्टं ज्ञानं प्रमितिरित्यर्थः । यदा) निर्विकल्पकं सामान्यविशेषज्ञानमपि प्रमालपमर्थप्रतीतिरूपत्वात तदा तदुत्पतावविभक्तमालोचनमाच () प्रत्यक्षम् । पालाच्यतेऽनेनेत्यालोचन- मिन्द्रियार्यसन्निकर्दस्तन्मारम् अविभक्तं केवलं ज्ञानानपेक्षमिति यावत सामा. न्यविशेषज्ञानोत्पत्तो प्रमाणं विशेष्यवानोत्पत्तावपीन्द्रियार्थसन्निकर्यः प्रमाणं भवत्येव प्रमाहेतुत्वात् किं तु विशेपणज्ञानसहकारितया न केवल: सामा- न्यविशेषचानोत्पत्तो तु ज्ञानानपेतः केवल एवेत्यभिप्राय: । सन्निकर्षमामिह (१) मूले ए. १८७ ए. १९ । (२) करण-पा• २।४ पु.। (३) प्रमाणं यिभजते- (४) तस्मिन् मति प्रमा भवत्येये-पा.पु.। (६) तदुत्पत्ती किं प्रमाणमत आई सामान्यायपनानोत्पत्तायविभक्तमालोधनमात्र- (५) ननु-पा.पु.। पा.पु.

·१६३ गुणयन्ये बुद्धवाधिकार प्रत्यक्षनिरूपणम् । प्रमाणं न जानमित्यवोपपतिमाह । न तस्मिन्निति । सामान्यविशेषत्वाने ना- न्यतामाणं ज्ञानरूपमस्तिसामान्यविशेषचानस्या()फलरूपत्वात्चानफलत्वा. भावात् विशेष्यज्ञानं हि विशेषणज्ञानस्य फलं विशेषणज्ञानं नं ज्ञानान्तरफलम् अनवस्थाप्रसङ्गात् अतो विशेषणज्ञाने इन्द्रियार्थसन्निकर्षमानमेव प्रमाण- मित्यर्थः । यदा निर्विकल्पकं सामान्यविशेषजानं फलं तदेन्द्रियार्थसनिकपः प्रमाणम् यदा विशेष्यज्ञानं फलं तदा सामान्यविशेषालोचनं प्रमाणमित्युक्तं तावत् । सम्प्रति हानादिबुद्धीनां फलत्वे विशेष्यज्ञानं प्रमाणमित्याह । अथ- बेति(२) । सर्वेषु पदार्थेषु चतुष्टयसन्निकर्षाच्चतुष्टयग्रहणमुदाहरणार्थ द्वयसन्निकर्षा- चयसन्निकर्षादवितथं संशयविपर्ययरहितमव्यपदेश्यं व्यपदेशे भवं व्यपदेश्यं न व्यपदेश्यमव्यपदेश्यं शब्दाजन्यं यद्विज्ञानं जायते तत्प्रत्यक्षं प्रमाणम् । संशयो नयस्थितोभयधर्मतया पदार्थमुपदर्थ्य व्यवस्थितेकधर्माणं प्रापयति अन्य- थाध्यवसायवितथ एवेत्यवितथपदेन व्युदस्यन्ति अव्युत्पन्नस्य सन्निहितेर्थे মারিয়ায় তুমি যহুম্মাননা যহিনি গান লায়ন নম্বাবনতি कारणम् अन्यथा रेखापरेषत्वादिविशेषप्रतीत्ययोगात् न च तत् प्रत्यक्षम् अन. न्तरभाधिनः शब्दस्येव तदुत्पत्तो साधकतमत्वादिन्द्रियस्यापि(२) तत्सहका. रितामाचत्वात् तथापि पृष्टो ध्यपदिशति अनेन समाख्यातं न पुनरेवमभिधने प्रत्यक्षता मया प्रतीतं गौरयमिति तस्य व्यवच्छेदार्थमुक्तमव्यपदेश्यमिति । प्रमिलिगुणदोषमाध्यस्थ्यदर्शनम् । गुणदर्शनमुपादेयत्वच्चानं दोषदर्शनंहे सत्व- ज्ञानं माध्यस्थ्यदर्शनं न हेयं नोपादेयमितिज्ञान प्रमिति: पदार्थस्वरूपवोधे सत्युपकारादिस्मरणात् सुखसाधनत्वादिविनिश्चये सत्युपादेयादिज्ञानं भवत पदार्थस्वरूपबोधस्येव फलं भवति सुखस्मरणादीनामयान्तरव्यापारत्वात् । यथोक्तम् । अन्तराले तु यस्तत्र व्यापारः कारकस्य स इति। अन्ये त्वेशमाहुः । यदर्थस्य मुखसाधनत्वचानं तद्गुणदर्शनमुपादेयत्वज्ञानमपि तदेव यदुःष- साधनत्वज्ञानं तदोपदर्शनं हेयत्वज्ञानमपि तदेव यच्च न सुखसाधनं न च दुःखसाधनमेतदितिज्ञानं तन्माध्यस्थ्यं न हेयं नोपादेयमितिचानं प्रमितिः पदार्थस्वरूपवाधे सत्युपकारादिस्मरणात् मुखसाधनत्यादिषिनिश्चये मत्यु- पादेयादिक्षानं भवत् पदार्थम्यरूपवोधस्येय फलं भवति मुखस्मरणादीनामुपे- (१) विशेपस्या-पा.पु. (B) मूने ए. १८७ प.१८ । (2) इन्द्रियापयपि-पा. १..

·२०० सटीकप्रशस्तपादभाष्ये क्षाज्ञानमपि तदेव (1) सर्व चेतदभ्यासपाटवोपेतस्य व्याग्निस्मरणमनपेतमा- णस्य वस्तुस्वरूपयहणमानादेवाननुसंहितलिङ्गस्यापरोक्षावभासितयोत्पादा. दभ्यासपाटवसहकारिणः प्रत्यक्षस्य फलमिति ॥ लिङ्गदर्शनात् सञ्जायमानं लैङ्गिकम् ॥ लिङ्गदर्शनात् सजायमानं लेडिकम् । दर्शनशब्द उपलब्धिवचनो न चाक्षुषप्रतीतिवचनोऽनुमितानुमानस्यापि सम्भवात् । लिङ्गदर्शनाल्लिङ्गविषय: संस्कारो जायते किं त्वस्य न परियह। बुद्धाधिकारेण विशेपितत्वात् । संशब्देन सम्यगर्थयाचिना संशविपर्ययस्मृतीनां व्युदास: लिङ्गस्य दर्शना- नानात् सम्यगजायमानं लेडिकमिति वाक्यार्थः । तस्य च ज्ञानस्य सम्यग्जा- तीयस्य यथार्थपरिच्छेदकतयोत्पादः सर्वधियां यथार्थपरिच्छेदकत्वस्य कुलधर्मत्यात् । संविषययो तावद्ययासावर्थो न तथा परिच्छिन्तः स्मृति- रव्यर्थपरिच्छेदिका न भवति अनुभयपारतन्व्यादिति वत्यामः । अन्तु विद्याधिकारय मंशयविपर्ययो व्युदस्यन्ति । अनर्थजायाश्च स्मृतेय॒दासाथ तद्धि द्रव्यादिषु पदार्यपत्पद्यते इत्यावर्तयन्ति । तदयुक्तम् । वाक्यलभ्यर्थे प्रकरणस्यानपेक्षणात् । अनर्थजत्वात् स्मृतिव्युदासे चातीतानागतविषयस्य लेगिकचानस्यापि व्युदासप्रसङ्गात् ॥ लिङ्गस्य लक्षणमाह । लिङ्गं पुनरिति । लिङ्ग पुनः यदनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्ध च तदन्विते । तदभावे च नास्त्येव तल्लिङ्गमनुमापकम् ॥ विपरीतमतो यत् स्यादेकेन द्वितयेन(२) वा। विरुद्धासिद्धसन्दिग्धमलिङ्गं काश्यपोऽब्रवीत् ।। अनुमेयः प्रतिपिपादयिक्तिधर्मविशिष्टो धर्मों तेन यत् सम्बटुं तस्मिन् वर्तते इत्यर्थः । यथा विपक्षकदेशे वर्तमानमपि च लिङ्गं विपक्षति भयति एवं पक्षेकटेशे वर्तमानमनुमेयेन सम्बटुमेघ । ततश्चतुर्विधा: परमाण- (1) पञ्च नेत्यांटस्तदेवत्यन्तः पाटा नाति पु.। (२) यस्मादेन द्वितीयेन-पा...।

·२०९ - गुणग्रन्ये युद्धाधिकारे ऽनुमाननिरूपणम् । घोऽनित्या गन्धवत्वादिति अस्यापि भागासिद्धस्य हेतुत्वं प्रामोतीति घेत न वैधात् । यः साध्यसाधनव्यावृत्तिविषयोऽर्थः स विपतः माध्य. साधनयोव्यावृत्तिर्न समुदितेभ्यः किं तु प्रत्येकमेव सम्भवतीति प्रत्येकमेव विपक्षता । यवस्तु स भवति यष यादिना साध्यो धर्मः प्रतिपादयितुमिप्यते न च धादिना पार्थिवपरमाणावेकस्मिन्ननित्यत्वं प्रतिपादयितुमिप्यते किंतु चतुर्य य परमाणुम्विति समुदितानामेव एतत्वे स्थिते ऽसिद्ध वदागासिद्ध स्थापि व्युदास: अनुमेयसम्बन्धाभावात् । प्रसिद्धं च तदन्विते इति । तदिति योभ्यत्वात साध्यधर्मः परामृश्यते । तदन्विते साध्यधान्विते सपने प्रसिद्धं परिजातमिति विरुद्धासाधारणयाव्यवच्छेदः । तदभावे व नास्त्ये- वेति । अचापि तदिति साध्यधर्मस्यय परामर्शः तस्य साध्यधर्मस्याभाधे नास्त्येव न पुनरेकदेशेस्त्यपीत्यनेकान्तिकव्ययच्छेदः । तल्लिगमनुमापक्रम । अनुमेयस्य ज्ञापकम् । लिङ्ग व्याख्याय लिङ्गाभासं व्याचप्ठे । विपरीतमतो यत् स्यादिति । अत उक्तलवालिङ्गाद्यदेकेन द्वितयेन(२) लिङ्गलक्षणेन वि- परीतं रहितं विरुद्धमसिद्धं सन्दिग्धं तत् कश्यपात्मजोऽलिङ्गमनुमेयाप्रति- पादकमब्रवीत् । असिद्धमनुमेये नास्ति अनेकान्तिकं विपक्षादव्यावृतमिति अनयारकेन लिङ्गलक्षणेन विपरीतत्वम् । विरुद्धं सपने नास्ति विपक्षादव्या- वृत्तमिति तस्य द्वितयेन लिङ्गलक्षणेन रहितत्वम् । यदनुमेयेनार्थेन देशविशेषे कालविशेपे वा सह- चरितमनुमेयधर्मान्विते चान्यत्र सर्वस्मिन्नेकदेशे वा प्रसिद्धमनुमेयविपरीते च सर्वस्मिन् प्रमाणतोऽसदेव तदप्रसिद्धार्थस्या(३)नुमायकं लिङ्गं भवतीति ॥ यदनुमेयेन सम्बद्धमिति श्लोकार्थे वियोति । यदनुमेयेति । अनुमेये. नार्थन साध्यमिणा सह यदेविशेषे कालबिशेपे था सहचरितं सम्बद्धमनुमे. यान्विते चान्यप सपने सर्वस्मिन्नेकदेशे या प्रसिद्धं प्रमाणेन प्रतीतमनुमे- यविपरीते च साध्यव्यावृत्तिविषये चार्थ सर्वस्मिन् प्रमाणतोऽसटेप सदसिद्धा. थस्य साध्यर्मियः प्रतीतस्यार्यस्य साध्यधर्मस्यानुमाएकै लिङ्ग भत्ति । (१) पक्षात्यमियतेरमिन-पा.पु.। (२) हिसीन-पा। (3) अप्रसिद्धस्यास्या-पा.पु.। १ ·२०२ सटोकप्रशस्तपादभाष्य यावति देथे काले या दृष्टान्तधर्मिणि लिङ्गस्य साध्यधर्मेणाधिनाभावो निद- र्णित:() तावत्येय देशे काले वा साध्यमिणि प्रतीयमानस्य गमममिति प्रतिपादनार्यमुक्तम् देशविशेषे कालविशेषे वा सहचरितमिति । सर्वसपदव्याप- कपत् सपक्षेकदेशयत्तेरपि हेतुत्वार्य सर्वस्मिन्नेकदेशे या प्रसिद्धमित्युक्तम् । समस्त(विपवव्यापायद्विपक्षेकदेणवृत्तेरप्य हेतुत्वावद्योतनार्थं सर्वस्मिन्नसदे- वैति पदम् । केचित्प्रघाटुका गवं वदन्ति नावश्यं प्रमाणसिद्धो वैधयंदृष्टान्त गय द्रष्टव्यः (१) यदं नास्सि तवेदमपि नास्ति इति वचनादपि सारव्यावृत्त्या साधनध्यावृत्तिप्रतीतिसम्भवात् । तथा च तेषां ग्रन्यः । तस्माद्वधर्म्यदृष्टान्तो ऽनिष्टो )वश्यमिहाश्रयः । तदभाषे ऽपि तन्नेतिवचनादपि तद्गते: । इति तन्निवृत्या प्रमाणत इति । साध्यविपरीते यत् प्रमाणतोऽसल्लिङ्गं न तु वाङ्मात्रणेत्यर्थः । प्रमाणशून्यस्य वचनमावस्य सर्वत्र सम्भवे हेतुहेत्वाभास. व्यवस्थानुपपतिप्रसङ्गः । अतिव्यापक्रमिदं लिङ्गलक्षणं प्रकरणसमे कालात्यया. पदिष्टे च भावादिति चेदशाह कश्चित् प्रकरणसमकालात्ययापदिष्टायनेक्रान्तिक एवान्तर्भवत: संदिग्धविपक्षे साध्यमिणि प्रकरणसमस्य भावानिश्चितविपचे ३ फालात्ययापदिष्टस्य वृतेः। तथाच प्रकरणसमः यतः प्रकरणचिन्ता स निर्य- यार्यमुपदिष्टः प्रकरणसमः प्रक्रियतेप्रस्तूयते इति प्रकरणं पक्षप्रतिपक्षातयोश्चिन्ता विचारः सा यत्कृता स निर्णयार्यमुपदिष्टः उभयपक्षसाम्यान प्रकरणसाम्ये ऽन्य. तर(')पक्षनिर्णयाय कल्पते। यथा नित्यः शब्दः अनित्यधर्मानुपलब्धेः अनित्यः शब्दो नित्यधमानुपलब्धरिति शव नित्यानित्यधर्मयोरनुपलम्भान्नित्या- नित्यत्वसंगये सति तद्विचारोऽभूत् अन्यतरधर्मग्रहणे तत्त्वनिश्चयाद्विचार- स्याप्रवृतः । तत्रानित्यधर्मानुपलम्भो नित्यत्वविनिश्चयार्यमुपदिष्टः नित्यध- मानुपलम्भोऽनित्यत्वविनिश्चयार्थमुपदिष्टः नित्यधर्मानुपलम्भं प्रतिपक्षमनति- घर्तमाना(६) न निर्णयाय कल्पते तत्प्रतिबन्धात् । स चायं संभवत्प्रतिपक्षेध. मिण वर्तमान एकम्मिन्नन्ते नियता न भवतीत्यनेकान्तिकः एवं कालात्ययाय- दिवाप्यनेक्रान्तिकः । प्रत्यक्षनिश्चिताप्णत्वे वही विपक्ष कृतकत्वस्य भावात् । (1) निपिता-पा. ३ पुः। (२) सर्व-पा. ३ पु.। (३) दृष्टान्त राष्टव्यः-पा.पु.। (५) न्तै नेप्टो-पा. १ पुः। (५) साम्यमन्यतर-पा. ४ पु.। (६) पर्तपमान-पति गुरयः।

·२०३ गुणग्रन्ये बुदाधिकारे ऽनुमाननिरूपणम् । रतदयुक्तम् । यदि पलव्यापकत्वे सति सपने सद्भाव। विपक्षाच व्यावृत्तिरित्येतायतेष हेतोर्गमकत्वम् तदास्तु नाम साध्यर्मिणि प्रतिष- क्षसम्भावना तथापि प्रकरणसमेन स्वसामथ्यात् साध्यं साधयितव्यमेव । अथ न शक्नोति साधयितुं प्रतिपक्षसंशयाफ्रान्तत्वान्न तहि चरूप्यमाचेण (१) गमकत्वमिति । असत्प्रतिपक्षत्वमपि रूपान्तरमास्थेयम् सति प्रतिपक्षे हेतु. त्वामावादसति तशावात (1)एवं कालात्ययापदिष्टपिघाच्यम् । यदि हप्य- माय लिङ्गत्वं कृतकत्वाद्वायनुष्यत्वमस्त्येति कथमनेकान्तिकत्वम् । अय सत्यपि कृतकत्वे यहाशनुष्णत्वं न भवति प्रत्यक्षपाप्यामाप्रतीतेः तदा प्रत्यक्षा. विरोधे सति प्रतिपादनं न तद्विरोधे इति अबाधितविषयत्वमपि रूपान्तरमनु- सरणीयम् । तस्मादन्यथोच्यते पक्षो नाम साध्यपयाय: माध्यं च तद्भवति यत्सा. ঘনমন্থনি মাসনালয়নিয়নবাগান মাথনমন্থনি মন অামা- वादिति । अयमपतधर्म एव तथा प्रत्यक्षादिविरुटोपि पक्षा न भवति रूपा. न्तरेय सिद्धस्य रूपान्तरेण साधनानहत्वात् । अत: प्रकरणसमकालात्यया- पदिष्टा()भी गदनुमेयेन सम्बद्धमित्यन्तेनेय निराकृतो) अनुमेयामासा- प्रयत्वात् । नन्वेवमप्यलयमिदमव्यापकत्वात् विविधो हि हेतु: प्रन्ययो व्यतिरकी अन्वयव्यतिरेकी चेति । तान्वयी विशेषोऽभिधेयः प्रमेयत्वात् सा. मान्यवत् । अस्य हि पक्षादन्यः सर्व एव सदसत्यभेदः सपनः प्रमातृमावस्य प्रमाणमायेक्षयाउनभिधेयस्याप्रमेयस्यागावात् । यश्च पुरुषमास्यानभिधेयो: प्रमेयश्च स पाजिविषाणवदमन्नेव न वा सपक्षो विपतो घास स्यानिःस्व- भावत्वात् । यश्च स स सर्वः सपक्ष स्वेति तदभाधे घनास्त्येवेति अध्यापक लक्षणं व्यतिरेकाभाधात् । अगमकमेव तदिति चेन अन्ययाव्यभिचारात् । अन्यस्य सदावादन्यस्य सिद्धिरित्यवान्यय: कारणं तस्य तु व्यभिचारमती- तिरपवादिका । अस्ति तापत प्रमेयत्वाभिधेयत्यमारन्यय: सर्वच प्रमेये ऽभिध. यत्वस्य दर्शनात् । न च व्यभिचारो दृष्टो नापि शङ्कामारोहति यं यं व्यतिरे- कविषयं बुद्धिगोचरीकरोति परस्य च धतुमिच्छति तस्य सर्वस्य प्रमेय- स्वाभिधेयत्वप्राः न चास्ति विशेयो विपके सत्यव्यभिधारः कारणं न (१) धेष्यमाण-पा. २ युः। ये दुस-रति टिप्पयो ४३. (२) असति सद्भागात-ति नाति पुः। 3) पठधी-त्यधि। (1) पनन परा-...।

·२०४ सटीकप्रशस्तपादमाध्ये विपक्षाभागादिति तेन प्रमेयत्वमभिधेयत्यं गमयति । व्यतिरेकी च सात्मक नीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वादिति अस्य पवादन्यः सर्व ण्य विपतः तथापि हेतुत्वं विपर्ययसम्बन्धाव्यभिचारात घटादिप्वप्राणादिमत्त्वेन निरात्मकत्यस्य व्यानिरयगता अप्राणादिमत्त्वस्य च जीयच्छरीर निवृत्तिः प्रतीयते तत्पती. त्या व्यानस्य निरात्मकत्वस्य निवृत्यनुमानम् । अथ मन्यसे योऽर्थो नावगतः तातिरकोपि न शक्यते प्रत्येतुं प्रतिषेधस्य विधिविषयत्वात् । आत्मा च न क्वचिदवगतः कथं तस्य घटादिभ्यो व्यातिप्रतीतिरिति । तदयुक्तम् । परस्य तावत् समस्तवस्तुविषयं नेरात्म्यमिच्छता(') घटादिभ्यः सिद्धेवात्मव्या- वृत्तिः स्वस्यापि जीपच्छरीरेष्वेवात्मनो बुद्धयादिभिः कायें: सह कार्यकारण- भावे सिद्धे घटादिभ्यो बुद्धयादिव्याधृत्या तटुत्यादनसमर्थस्य विशिष्टात्मसम्ब. न्धस्यामासिद्धिः । यथा धूमाभावे क्वचित्तदुत्पादनयोग्यस्य वहेरभावसिद्धिः । योघमात्मापि जीवच्छरीरेषु सिद्ध एव सम्बन्धिप्रतीतिमन्तरण सम्बन्ध प्रतीतेरसम्भवात् ततश्च व्यतिरेक्यनुमानवेयर्थ्यं निष्पादितक्रिये कर्मणि साधनस्य साधनन्यायातिपातात)। नेवम् । स्वसिद्धस्यात्मनः परं प्रत्यसिद्ध- स्य साध्यत्वात् । न चान्वयाव्यभिचारः प्रतिपादको न व्यतिरेकाव्यभिचार इत्यस्ति नियमहेतुः तस्मायतिरेकिणोपि हेतुत्वात् तेन प्रसिद्धं च तदन्विते इत्यव्यापकम् । अषेके समानतन्त्रप्रसिटुमा केवलान्वयिनः केवलव्यतिरेकि- गश्च परिग्रह इति वदन्ति । अपर तु व्यस्तममस्तं लक्षणं घदन्ति । अनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्धं च तदन्विते इति अन्वयिनो लक्षणम् । अनुमेयेन सम्बद्धं तद्विपरीते च नास्त्येवेति व्यतिरेकिण इति समस्तं लक्षणमन्व- यव्यतिरकिण इति साध्यसाधनत्वं सामान्यलक्षणं प्रयाणाम् यथा प्रमाणानां यथार्थपरिच्छेदकत्वं सामान्यलक्षणम् । विपरीतमतो यत् स्यादिति द्वितीयश्लोकस्याथै विवृणाति। यत्त्विति । यत्तु यथोक्तात् त्रिरूपाल्लिङ्गादेकेन धर्मेण द्वाभ्यां वा विपरीतं तदनुमेयस्याधिगमे लिङ्ग नभवतीत्येतदेवाह सूत्रकारः अप्रसिद्धोऽनपदेशोऽसन् सन्दिग्धश्चेति(३)॥ (१) नेरास्य विच्छिटा-पा. १४ पु.। (२) साधनत्वातिपातात-पा.पु.। (1) प्र.पा. १ १५ । प्रपन सन्दिग्धवानपदेश पति-पा.पु.। 1 ·२०५ गुग्णयन्थे बुढाधिकारे ऽनुमाननिरूपणम् । अनपदेश इति । अपदेश हेतुर्न भवति अनपदेशोऽहेतुरित्यर्थः । अप्रसिद्ध इति विरुद्धासाधारणयोः परियहः तयोः साध्यधर्मेण सह प्रसिद्धाभावादहेतुत्वम् । असन्नित्यसिद्धस्यावरोध: स हि सपने माध्यधर्मेण सह प्रसिद्धोयि र्मिणि वृत्यभायादहेतुः । सन्दिग्धश्चेत्यनेकान्तिकाभिधानं म हि धर्मिणि दृश्यमानः किं साध्यधर्मसहचरितः किं था तद्रहित इति मन्दिग्धो भवति न पुनरेक धर्ममुपस्थापयितुं शक्नोत्युभयथा दृष्त्याद- हेतुः । इदमनेनाविनाभूतमिति ज्ञानं यस्य नास्ति तं प्रति धर्मिणि धर्म- स्यान्वयव्यतिरेकवतोपि लिङ्गत्वं न विद्यते तदर्थमविनामावस्मरणमनुमेय- प्रतीतावनुमानामिति) दर्शयति । विधिस्त्यिति । विधिस्तु यत्र धूमस्तत्राग्निरग्न्यभावे धूमोऽपि न भवतीति । एवं प्रसिद्धसमयस्यासन्दिग्धधूमदर्श- नात् साहचर्यानुस्मरणात् तदनन्तरमग्न्यध्यवसायो भवतीति(२)। एवं सर्वत्र देशकालाविनाभूतमित- रस्य लिङ्गम् । शास्त्रे(३) कार्यादिग्रहणं निदर्शनार्थ, कृतं नावधारणार्थं कस्माइतिरेकदर्शनात्()। तद्यथा अध्वर्युरोनावयन् व्यवहितस्य होतुर्लिङ्गम् चन्द्रोदयः समुद्रबद्धः कुमुदविकाशस्य च शरदि जलप्रसादोऽग- स्त्योदयस्यति । एवमादि तत्सर्वमस्येदमिति सम्ब- न्धमात्रवचनात्(५) सिद्धम् । तत्तु द्विविधम् । दृष्टं सा- मान्यता दृष्टं च । तत्र दृष्टं प्रसिद्धसाध्ययोरत्यन्त- जात्यभेदे ऽनुमानम् । यथा गव्येव सानामात्रमुपल- भ्य(६) देशान्तरेपि सालामात्रदर्शनाद्गवि प्रतिप- (2) साति-जयधिक पु. () प्यतिरेकसिटमात-पा ५ ।। (५) सम्बन्धमानात-पा.पु.1 () सामामारदर्शनात-पा.यु.। । (१) उपायाम-पा.पु.। () शास्त्र -पा.पु.।

·२०८ सटीकप्रशस्तपादभाये कमेव तत्र धर्मिणि गृह्यमाणे शिंशपात्व(१) वृतत्वमपि गृहीतमेव । यथोक्तम् ॥ तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिला गुणः । भाग; कान्यो न दृष्टः स्याद्यः प्रमाणः परीक्ष्यते ॥ इति यदेवं शिंशपाविकल्पो जातो न वृतविकल्प: स वृक्षराब्दस्मृत्यभा- वापराधात् शिंशपाशब्दसंस्कारप्रबोधजन्मना शिंशपाविकल्पेन चाशिंशपाव्या- वृतिपर्यवसितेन नावृक्षव्यावृतिरुपनीयते सर्वविकल्पानां पर्यायत्वप्रसङ्गात् गम्यगमकभावश्च व्यावृत्योरेव नानयान वस्तुनः तस्यान्वयाभावात प्रवृक्ष- व्यावृत्यशिंशपाव्यावृत्ती च परस्परं मिन्ने व्याव| भेदात्() अतो यथा- क्तदोषानुपपत्तिरिति । अहो पूर्वापरानुसन्धाने पर कोशलं पण्डितानां तादात्म्यमनुमानबीजं साध्यसाधनभूतयाळावृत्याः परस्परं भेद इति किमिदमिन्द्रजालम् वृक्षशिंशपयोस्तादात्म्यं तदात्मतया च व्यवस्थित(३)- योरवृक्षव्यावृत्यशिंथपाव्यावृत्त्या: सत्यपि भेदे यथाध्यवसायं तादात्म्य. मिति चेत् सिद्ध तादात्म्ये सत्यशिंशपाव्यावृत्त्या धर्मिण्यवृक्षव्यावृत्तिरध्य- बसेया तराध्यवसितायामवृक्षव्यावृत्तो यथाध्यवसायं तादात्म्यसिद्धिरित्य. न्योन्याश्रयदोपः । व्यानिग्रहणवेलायामेकात्मतयाध्यवसितयोावृत्त्यास्ता- दात्म्यसिद्धिरिति चेत् तथाध्यवसितयारभेद:(') काल्पनिकः यानु- मानं कल्पनासमारोपेणापि प्रवर्तत न कश्चिदहेतु म प्रमेयत्वानित्यत्वयो- रप्येकात्मतयाध्यवसितयोर्यथाध्यवसायं तादात्म्यसंभवात् विपक्षव्यावृत्य- भावात् प्रमेयत्वस्यानित्यत्वेन सह तादात्म्याभाघ इति चेत् सत्यम् वास्तवं तादात्म्यं नास्ति कल्पनासमारोपितं तावदस्त्येव तदेवानुमानोदयबान्धवं समर्थितयन्तो यूमिति विपक्षादव्यानिरसत्समा अपि च तादात्म्य सटुत्पादे च यस्य प्रतीतिविपक्षे हेत्वभाषप्रतीत्या तदभावप्रतीतिरपि दृश्या- नुपलव्धेरनुपलब्धिश्चानुमानभूतत्यात() स्वसाध्येन विष हेयभावेन सह सादात्म्यप्रतीत्या तदुत्पादप्रतीत्या(1) या प्रवर्तते तस्या अपि स्वसाध्येन (१) शिपात्ययत्-पा. पुर। (२) परस्परमभिवे ध्यायन्यभेदान- ४ पु. । (a) अमित-पा.पु.। (४) तथाप्यनारभेटः-पा. ३. अभेदात-पा.पु.. (५) अनुमानान्तर्भूतत्यात-पा.पु.। (४) भूतत्वादप्रतीत्या-एवं पुः। ।

·२० 1 गुणयन्ये बुद्धवाधिकारे ऽनुमाननिरूपणम् । सादात्म्यतदुत्पादनिश्चयो विपक्षे धृत्यभावप्रतीत्या तदभावप्रतीतिश्चानुपल ब्ध्यन्तरसापेक्षा याधान प्रतिषेध स सोप्यनुपलब्धिविषय इत्यभ्युपगमात ततश्चानत्रस्यापातायतिरेकासिद्धो तादात्म्यतदुत्पादासिद्धेर्न स्वभाव कार्य घा हेतु कि च तादात्म्यातदुत्पन्यो(रभावपि कृत्तिकोदयरोहिण्यस्तगमन- ये (म्यगमकभ व प्रतीयते । तस्मात कार्यकारणभावाला नियम स्यमा पावत्यनालोदितभिधानम् । स्वभावेन हि कस्यचित्केनचित् सह सम्बन्धो नियतो निस्पाधिकत्वात् उपाधिकृतो हि सम्बन्ध तदपगमार्थ नियतते न स्वाभाविक । यदि धूमस्योपाधिकृतो वहिसम्बन्ध उपाधय उपलब्धा स्यु शिष्याचार्ययोरिच प्रत्यासत्तावध्ययनम् । न हि पहिधमयारसकृदुपलभ्यमान- योस्तदुपाधीनामनुपरम्भे किञ्चिद्वीजमस्ति न चोपलभ्यमानस्य नियमेनानुप लभ्या भवन्त्युपाधय ते हि यदि स्वरूपमाशनुवन्धिन () तथाप्यव्यभि- ঘাষিব্রি মায়ামি সমস্যা যাযহুমাহিলাম। অগ্রানা कारणान्यपि प्रतीयेरन् उपाधयमात्कारणान च सर्गण्यतीन्द्रियाणीति गुीय कल्पना । यस्य चौपाधयो न सन्ति स धूम कदाचित् स्वतन्त्रोप्युपल भ्येत ययेन्धनोपाधिकृतधूमसम्बन्धो यहै शुष्कन्धनकृताधिपत्यो विधम प्रत्यवमृश्यते । न च तथा सविदन्तरे धूम कदाधिनिरनिराभाति तम्मा दुपलब्धिलक्षणमानामुपाधीनामनुपलम्भादभावातीता उपलथ्यानामनुपल. म्भादभावप्रतीतो उपलब्धाना शेषकालेन्धनावस्याविशेषाणा पुन पुनदर्शनेषु ध्यभिचारादहेतुत्वनिश्चये सति निखिलदेशकालादिविशयाध्याहारण न उपा- ध्यभावपलब्धिदाय सहभावदर्शनजमस्कारसहकारिणा निरस्तप्रतिपक्षरड्रेन घरमप्रत्यक्षेश धूमसामान्यस्याग्निसामान्येन स्वभाउमाणाधीन सहभाष नि. श्चित्य इदमनेन नियतमिति नियम निश्चिनोति । यद्यपि प्रथमदर्शनेपि सहभायो गृहीत तयापिन नियम्यहण न हि सहभाधमाधनियम अपितु निरपाधिकसहभाधात सिपाधिफत्वं च तस्य भूयोदर्शनाम्यासारशेपमित्यतो न() भूय सहभाश्यहायलभुया सविकन्यप्रत्यक्षण) सोध्यक्षसीयते इति । एतेन प्रत्यो उपलब्धविद्यमानविषयत्वादतीतानागतामु यत्तिय कर (१) तदुत्पाद-पु। (२) कत्तिमायारापिपासवा गम्प-या पु। (1) अनुपलश्विन पा (0) मिस्वतन-दति साधु। (७) निरपि ।

·२१० - सटीकरशस्तपादभाष्य नियमग्रहणमिति प्रत्युक्तम् । न हि विशेपनिठं व्यानिग्रहणमाचक्ष्महे विशेष. हान्या सामान्येन व्याग्नियहणे तु सर्वधेय निर्विशङ्कः प्रत्ययः तस्य सर्वपकरूप. त्यात किं व्यक्तयो व्यापायप्रविष्टा एव को वे ब्रूते न प्रविष्टा इति किं तु सामा- न्यरूपतया न विशेषरूपेण अत एव धूमसंवित्या वहिमाचमेयानुसन्दधान: तमनुधावति न विशेपमाद्रियते । यदि तु सामान्येन सर्वत्र निश्चितेपि नियमे निम्नामाणिकराशङ्का क्रियते तदा त्वत्यक्षेपि प्रत्यक्षेण दृष्टामु पहिधमव्यक्ति गृहीतपि कार्यकारणभावे देशकालव्यवहितात् तदायसन्देहादवानुमानाप्रति को निवारयति । अथोच्यते('भूयोदर्शनेन कार्यकारणभावा निर्यत() सकृ- दर्शनेन तदुपाधिजत्यशङ्काया अनियर्तनात् (३) । भूयोदर्शनं च सामान्यविषयं क्षणिकानां व्यक्तीना पुन: पुनर्दर्शनाभावात् तेनानग्निव्यावृतस्याधमव्याकृतस्य च सामान्यविषयः कार्यकारणभाव एकच निश्चीयमानः सर्वत्र विनिश्चितो भवति सामान्यस्येकत्वादिति चेत् अस्माभिरपीत्यमेव सर्वच निश्चीयमानो नियमः किं भवदभ्यो न रोचते । किं च भवतां प्रत्यक्षागोचरी सामान्य न कार्य- कारणाभायमनुभवतोऽयस्तुत्वात् व्यक्तयस्तादृश्यस्तासु सर्वणि(५) प्रत्यक्षण गृह्यन्ते । न चातीलानागतानां व्यक्तीनां मनसा संकलनमिति न्याय्यम् मनसे पहिरथै स्वातन्त्र्येन्धधिराद्यभावप्रसङ्गात दृष्टासुव्यक्तिषु कार्यकारणभावोऽध्यव- सायश्चादृष्टामु नानुमानोदयस्तदन्यत्वात् । नापि व्यक्तीनां साध्यसाधनभावो युक्तः परस्परमनन्वितत्वात् । न च तासामेकन सामान्येनोपयहः() वस्त्व. यस्तुनोः सम्यन्धाभावात् असम्बद्धस्योपयाहकत्वे धातिप्रसङ्गात् । तत्कि- विषयः प्रत्यक्षसाधनस्तदुत्यादविनिश्चयः यस्मादनुमानप्रवृत्तिरिति न विन्दः । एवं देशकालाविनाभूतमितरस्य लिङ्गम् । यणधूमा बहेलिङ्गम् । एवं देशाविना- भूतं कालायिनाभूतं चेतरस्य साध्यधर्मस्य लिङ्गम् । यथा कश्मीरेप सुवर्णभा- बडागारिकपुरुधैर्यवाटिकासंरक्षणं ययनालेषु हेमाड्डुरोट्नेदस्य लिङ्गम् । काला- विनाभूतं यथा प्रागज्योतिपाधिपतेर्वेश्मनि प्रातगायनादीनि नृपतिप्रबोधस्य लिङ्गम् । यदि देशकालाधिनाभायमाण गमकत्वं ननु सूचविरोधः अस्येदं (१) पत्र व्यक्ते-पा. ११ । (B) निवर्त्यते-पां. १ पुः । नियायंते-पा. २ पुः । (३) जया नियतनात-पा. १.। (४) सर्यान-पा.पु(५) संग्रहः-पा.पु.।

·गुणायन्ये युद्धाधिकारे ऽनुमाननिरूपयाम् । फाय कारणं संयोगि विरोधि समगयि चेति लेनिमिति तशह। शास्त्रे कार्या- दिग्रहणं निदर्शनार्य कृतं नावधारणामिति । अस्येदमिति सूक्षे कार्यादीना- मुणदानंलिङ्गनिदर्शनार्थ कृतम् नत्येतावन्त्येव लिङ्गानीत्यवधारणार्थम् । क्य- मेतदित्याह । फस्मादिति । उत्तामाह । व्यतिरेकादर्शनादिति । कार्यादि- ध्यतिरकेणाप्यनुमानदर्शनात् नायधारणार्थम् । तत्रय कार्यादीनां व्यतिरेक- स्तदृश्यति । यथाध्ययुरो वारयन् व्यरहितस्य होतुलिङ्गमिति। अध्ययुहाता- रमों इत्येवं श्रावयति नान्यमित्येवं यस्य पूर्वमरगतिभूतस्य ओं इति भावः यन्तमध्ययुं प्रतीत्य कुड्यादिव्यवहित हातरि अनुमान होताध्यास्तीति । न बाध्वर्यु: होतुः कार्य न झारग्यं न संयोगे न च विरोधे न समाये चेति व्यतिरेकः । उदाहरणान्तरमाह । चन्द्रोदयः समुद्ररित्यादि । यदा चन्द्र उटेति तदा समुद्रो वर्द्ध कुमुदानि च विक्रशन्तीति नियम। येनावगतः तस्य चन्द्रोदयः समुद्रघवे. कुमुदविकायस्य च लिङ्गं स्यात् । न च चन्द्रो. दयः समुद्भवृद्धिकुमुदविकाथ्यो: कार्यमुदयो हि चन्द्रस्य विशिष्टदेशसं- योग : स च चन्द्रक्रियाका न समुद्रगदिनिमित्तः। न चायं समुद्र : कारण नापि कुमुदविकाशस्य उत्कलोललवणाया वृद्धः पत्ताणां परस्परविभा. गलवणस्य च विकाशस्य तत्कालसन्निहितकारणाधीनकर्मजन्यत्वादित्यादि धाच्यम् । शरदि जनप्रसादोऽगस्त्योदयस्य । प्रसादा वेशद्य तच्छरदि प्रतीयमा- नमगस्त्योदयस्य लिङ्गम् न कालान्तरे व्यभिचारात् । कार्यदिव्यतिरिक्तमपि यदि लिङ्गमस्ति तहिं नूनं तव सर्वलिङ्गानामनवरोधादत आह । एपमादि নন মিনি ধাৰনলা বিমিনি স্মাম্মাসমীয়- मादिपदाविनाभूतं लिङ्ग तत्सर्वमस्येदमितिपदेन सम्बन्धमाश्यदनात सिद्ध परिगृहीतम् । अर्थान्तरमयान्तरस्य लिङ्गमिति न युज्यते भवति प्रसक्तिः स्यादिति पर्यनुयोगमागोदमुक्त सूचकारणास्येदमिति । लिङ्गमित्यन्यत्या. विशेयेप्यस्य साध्यस्येद सम्बन्धीति कृत्या अम्येद लिङ्ग न सर्वस्यति सामान्येन सम्बन्धिमाश्स्य लिइत्यातिशदनात् । मद्यस्य देशकालादायि. नाभूतं ततस्य लिङ्गमित्युक्तं तदेव हि तस्य यदास्याव्यभिचारित्वेन व्यभिधारि न तत् तस्यान्यचापि भाषात् । अपि भोः किमस्येदं कार्यमिति न सम्बना. तोति घूमहे कार्यादिग्रहणं सहि किमर्थ निदर्शनार्थमित्युक्तम् । अयय हि ·२१२ सटीकप्रशस्राणदभाव्ये शिप्यस्योदाहरणनिष्ठं कृत्या किमप्यव्यभिचारि लिङ्ग दर्शनीयमिति सूत्रे कार्या- दिकमुदाहृतम् । न तायन्त्येय लिङ्गानीत्यर्थः । भेदं कथयति। तनु द्विविध दृष्टं सामान्यतो दृष्टं चेति । चशब्दोऽवधारणार्थ: । तदनुमानं द्विविधमेय दृमेकमपरं सामान्यता दृष्टम् । तप तयोर्मध्ये दृष्टं प्रसिद्धसाध्ययानी- त्यभेदे ऽनुमानम् । प्रसिद्धं यत्यवं लिङ्गेन सह दृष्टं साध्यं यत् सम्म त्यनुमेयं तयोरत्यन्तजात्यभेदे सति यदनुमानं तदृष्टम् । यया गव्येय सानामाचमुपलभ्य देशान्तरे गवि प्रतिपत्तिः पूर्व गोत्वजातिविशिष्टायामेर गोव्यक्ती सालोपलब्ध्या सगोत्वजातिविशिष्टायामेव गोव्यक्तए- नुमानमत्यन्तजात्यभेदे इदं च दृष्टमित्याख्यायते । सानामारदर्शनाना- न्तरे यदनुमीयते गोत्वसामान्य तस्य स्वलक्षणं पूर्व नगरे दृष्टमिति कृत्वा । प्रसिद्धसाध्ययोरत्यन्तजातिभेदे लिङ्गानुमेयधर्मसामान्यानुवृतितोऽनुमानं सा- मान्यता दृष्टम् । प्रसिद्धं लिङ्गेन सह प्रतीतं साध्यमनुमेयं तयारत्यन्तजातिभेदे सति लिङ्गं चानुमेयधर्मश्च लिङ्गानुमेयधर्मो तयोः सामान्ये लिङ्गानुमेयधर्म- सामान्ये तयारनुतिः लिङ्गानुमेयधर्मसामान्यानुवृत्तिः ततो लिङ्गसामान्यस्य साध्यसामान्येन सहाविनाभावात् यदनुमानं तत् सामान्यता दृष्टम् । यथा कर्ष. कवणियाजपुरुषाणां प्रवृत्तेः फलवत्वमुपलभ्य वर्णामिणामपि दृष्टं प्रयोजनमनु- विश्य प्रवर्तमानानां फलानुमानम् । कर्यकादिप्रवृत्तेः फलं दृष्ट्वा वर्णअमिण प्रवृत्ते. रपि फलानुमानं कर्षकस्य प्रवृत्त: फलं शस्यादिकं वणियाजपुरूपस्य च प्रवृतः फलं काञ्चनमणिमुक्तावाजियारणादिकं वर्णाश्रमिणां च प्रवृतेः फलं स्वर्गादिकाम- त्यनयारत्यन्तजातिभेदः । अनुमानोदयस्तु प्रवृतित्वसामान्यस्य फलवत्त्व- सामान्येनाविनाभावात् । अत एव घेदं सामान्यता दृष्टमुच्यते सामान्य न निय- मदर्शनात् । य: पुनरवानुमेयः स्वादिलक्षण: फलविशेयो नेसज्जातीयस्य फलस्य नियमो दृष्टो वर्षामिणां प्रकृतेरपि जीविकामाप्रमेय प्रयोजनमिति याईस्पत्या:(१) 1 तदर्थमाह । दृष्टं प्रयोजनमनुद्दिश्येति । सन्त्येव तथाविधा: पुरुषाः खलु दृष्टनिस्पृहा वानप्रस्थादिकं व्रतमाचरन्ति । तेषां प्रवृत्तरिदं (१) अग्निहोत्रं प्रयो घेदाविदाई भस्मगुगठनम् । पद्धपोरूपहीनानां मीधिति पहातः । इत्याटि बाईस्पत्यं मृवं सर्वदर्शनसंगडादावाभाणकत्यनाङ्गतम् । - ·1 गुणयन्य युद्धाधिकारे ऽनुमाने शब्दान्तीयः । फलानुमानमिति न सिद्धः साध्यत इत्यर्थः । प्रमाण यन्दः करण व्युत्पत्तिसिद्धा न फनं विना पर्यवस्यति अतः प्रमाणफलविभागं दर्शयति । तच निदर्शनं प्रमाणमिति । तानुमाने लिङ्गवानं प्रमाणं प्रमीयते ऽनेनेति घ्युत्पत्या प्रमितिः प्रमाणस्य फलमग्निज्ञानम् । यदापि लिङ्गलिङ्गिज्ञानयोरुत्पत्त्यपेक्षया विषयभेद- स्तथापि लिङ्गचानस्यापि लिङ्गिनि ज्ञानोत्पनी व्यापारालिशिघिपयत्याश्च प्रमाणफलयोन व्यधिकरणत्वम् । प्रकारान्तरमा । अथवेति । अग्निज्ञानं प्रमाणं प्रमिति: प्रमाणस्य फलम् अग्नी गुणोपमाध्यस्थ्यदर्शनं गुणदर्शने सुखसाधनमेतदिति ज्ञानम् दोपदर्शनं दुःखसाधनत्वज्ञानं माध्यस्थ्यदर्शनं सुखटु खसाधनत्याभाषचानमग्निज्ञाने सति तथाप्रतीत्युल्यादात । एतत्स्यनि- श्चितार्थमनुमानं निश्चितमिति भाये निष्ठा स्वनिश्चिताय स्थानश्चयार्थमेत. दनुमानमित्यर्थः । शब्दादीनामप्यनुमाने ऽन्तर्भावः समानविधि- त्वात्। यथा प्रसिद्धसमयस्यासन्दिग्धलिङ्ग(१)दर्शनप्र- सिद्धा()नुस्मरणाभ्यामतीन्द्रिये ऽर्थे भवत्यनुमानमेवं (३) शब्दादिभ्योऽपीति । श्रुतिस्मृतिलक्षणोऽप्याम्नायो वक्तप्रामाण्यापेक्षः तद्वचनादाम्नायनामाण्यम्() लि. गाचानित्यो बुद्धिपूर्वी वाक्य कृतिदे(') बुद्धिपूर्वो ददातिरित्युक्तत्वात्() ॥ शब्दादीन्यपि प्रमाणान्तराणि सङ्गिरन्ते घादिनः तानि फस्मादिद नोक्तानि इति पर्यनुयोगमाशङ्का तेष,मशान्तीयान्न पृथगभिधान )मित्याह । शब्दादीनामपोति । शब्दादीनामनुमाने इन्तभावानुमानाप्रतिक्रित्वं समान. विधित्वात् समानप्रवृत्तिप्रकारत्वात(5) यथा ध्यानियहणयलेनानुमान प्रवर्तते तथा शब्दादोशोत्यर्थः । शब्दोऽनुमान ध्यानियलेनार्थप्रतिपादकत्याटुमयत । (१) सम्पायम्य लिन-पा. १ पु10) प्रसिळापी-पा.पु.113) सपा-पाए। (४) विकसू.१ था.१.३। (५) पेंटा-पा.पु.न.पा.म. (6)प्र.पा. (0) एमगर्नाभधानम्-पु. (6) ममानवकारस्थान-या-पु।

·२१२ 1 सटीकप्रशस्तपादभाष्ये शिष्यस्योदाहरणनिष्ठं कृत्या किमप्यत्र्यभिचारि लिङ्गं दर्शनीयमिति मूत्र कार्या. दिकमुदाहृतम् । न तायन्त्येव लिङ्गानीत्यर्थः । भेदं कथयति । तनु द्विविध दृष्टं सामान्यता दृष्टं घेति । घशब्दोऽवधारणार्थः । तदनुमानं द्विविधमेय दृमेकमपरं सामान्यतो दृढम् । तच तयोर्मध्ये दृष्टं प्रसिद्धसाध्ययाजी- त्यभेदे ऽनुमानम् । प्रसिद्धं यत्पूर्व लिङ्गेन सह दृष्टं साध्यं यत् सम्म त्यनुमेयं तयोरत्यन्तजात्यभेदे सति यदनुमानं तदृष्टम् । यया गव्येय सानामाचमुपलभ्य देशान्तरे गवि पित्तिः पूर्व गावजातिविशिष्टायामेर गोव्यक्ती सानोपलध्या सम्म गोवजातिविशिष्टायामेव गोव्यक्तर- नुमानमत्यन्तजात्यभेदे इदं च दृष्टमित्याख्यायते । सारनामारदर्शनाद्वना- न्तर यदनुमीयते गोत्वसामान्य तस्य स्वलक्षणं पूर्व नगरे दृष्टमिति कृत्या। प्रसिद्धसाध्ययोरत्यन्तजातिभेदे लिङ्गानुमेय धर्मसामान्यानुवृत्तितोऽनुमानं सा- मान्यता दृष्टम् । प्रसिद्धं लिङ्गेन सह प्रतीतं साध्यमनुमेयं तयारत्यन्तजातिभेदे सति लिङ्गं चानुमेयधर्मश्च लिङ्गानुमेयधमा तया: सामान्ये लिङ्गानुमेयधर्म- सामान्ये तयोरनुवृत्तिः लिङ्गानुमेयधर्मसामान्यानुवृतिः ततो लिङ्गसामान्यस्य साध्यसामान्येन सहाविनाभावात् यदनुमानं तत् सामान्यता दृष्टम् । यथा कर्ष. कवणियानपुरुषाणां प्रवृत्तेः फलवन्वमुपलभ्य वर्णामिणामपि दृष्टं प्रयोजनमनु- दृिश्य प्रवर्तमानानां फलानुमानम् । कर्षकादिप्रवृत्तेः फलं दृष्ट्वा वर्णानमिणां प्रवृत्ते- रपि फलानुमानं कर्षकस्य प्रवृत्तेः फलं शस्यादिकं वणियाजपुरूपस्य च प्रवृत्तः फलं काञ्चनमणिमुक्तावाजियारणादिकं वर्णामियां च प्रधृतेः फलं स्वर्गादिकमि- त्यनयोरत्यन्तजातिभेदः । अनुमानोदयस्तु प्रवृतित्वसामान्यस्य फलबत्त्य- सामान्य नाधिनाभावात् । अत एव घेदं सामान्यतो दृष्टमुच्यते सामान्य न निय- मदर्शनात् । य: पुनरपानुमेय: स्वादिलक्षण: फलविशेयो नेतज्जातीयस्य फलस्य नियमो दृष्टो वामिणां प्रवृतर्राए जीविकामाघमेव प्रयोजनमिति यार्हस्पत्या:) 1 तदर्थमाह 1 दृष्टं प्रयोजनमनुद्दिश्येति । सन्त्येव तथाविधाः पुरुषाः ये खलु दृष्टनिस्पृहा घानप्रस्थादिकं व्रतमाचरन्ति । तेषां प्रवृत्तरिदं (१) अग्निहोत्रं प्रयो येदास्विटपई भस्मगुपटनम् । एपरिषदीनानां जोयिति यहम्पतिः। इत्यादि बास्पत्यं मूत्र सदर्शनपशादायामाणकयनोद्धातम् ।

·गुणयन्य बुद्दाधिकारे ऽनुमाने शब्दान्तभावः । २१३ फलानुमानमिति न सिद्धः साध्यत इत्यर्थः । प्रमाणशब्दः करणव्युत्पत्तिसिवा न फलं विना पर्यघस्थति अतः प्रमाणफलविभार्ग दर्शयति । तत्र लिङ्गदर्शनं प्रमाणमिति तशनुमाने लिङ्गज्ञानं प्रमाणं प्रमीयते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या प्रमितिः प्रमाणस्य फलमग्निज्ञानम् । यद्यपि लिलिङ्गिज्ञानयोरुत्पत्त्यपेक्षया विषयभेद- स्तथापि लिङ्गज्ञानस्यापि लिहिनि चानोत्पत्तो व्यापाराल्लिङ्गिविषयत्वं ततश्च प्रमाणफलयोन व्यधिकरणत्वम् । प्रकारान्तरमाह । अथवेति । अग्निज्ञान प्रमाणं प्रमिति: प्रमाणस्य फलम् अग्नो गुणदोयमाध्यस्थ्यदर्शनं गुणदर्शनं सुखसाधनमेतदिति ज्ञानम् दोपदर्शनं दुःखसाधनत्वज्ञानं माध्यस्थ्यदर्शनं सुखदुखसाधनत्वाभावज्ञानमग्निज्ञाने सति तथाप्रतीत्युत्पादात । एतत्स्यनि- श्चितार्थमनुमानं निश्चितमिति भावे निष्ठा स्वनिश्चिताथै स्थनिश्चयार्थमेत. दनुमानमित्यर्थः । शब्दादीनामप्यनुमाने ऽन्तीवः समानविधि. त्वात्। यथा प्रसिद्धसमयस्यासन्दिग्धलिङ्ग(१)दर्शनन- सिझ()नुस्मरणाभ्यामतीन्द्रिये ऽर्थे भवत्यनुमानमेवं (३) शब्दादिभ्योऽपीति । श्रुतिस्मृतिलक्षणोऽप्याम्नायो वक्तृप्रामाण्यापेक्षः तवचनादाम्नायप्रामाण्यम्() लि- गाचानित्यो बुद्धिपूर्वी वाक्यकृतिदे(') बुद्धिपूर्वो ददातिरित्युक्तत्वात्() ॥ शब्द दीन्यपि प्रमाणान्तराणि सनिरन्ते वादिनः तानि फस्मादिह नोक्तानि इति पर्यनुयोगमाडा तेषामवान्तभावान पृथगभिधान मित्याह । शब्दादीनामपीति । शब्दादीनामनुमाने ऽन्तभावानुमानाव्यतिरेकित्वं समान. विधित्वात् समानप्रवृत्तिप्रकारत्वास() यथा व्याप्रिय हणवले नानुमान प्रवर्तते सथा शब्दादयोपोत्यर्थः । शब्दोऽनुमानं व्याप्रियलेनार्यप्रतिपादकत्वाट्टमवत् । (1) समघायस्य मित- १५ । (२) सिद्धार्धा-पा.६.1 (3) सया-पा.६ पु । (४) पिकमरे .भा.म.३। १५) पैदर-पा.पु.1.सा...। (४)प्र.भा.म.) एभिधानम्-प. पु. () समानासारखान-पा.१ युः।

·११४ सटोकप्रशस्तपादभाध्ये समानविधित्वमेव दर्शयति । यथेति । प्रमिद्धः समयो(विनाभायो यस्य पुस- पस्य तस्य लिङ्गदर्शनासानुस्मरणाभ्यां लिङ्गदर्शनं यत्र धमस्साग्निारत्येवं भूतायाः प्रसिद्धेरनुस्मरणं घ ताभ्याम् ययाऽतीन्द्रियेथे भवत्यनुमानं तया शब्दादिभ्योपीति । तावद्धि शब्दो नार्थ प्रतिपादयति यावदयमस्याव्यभिचा- रीत्येवं नावगम्यते जाते त्यभिचारे प्रतिपादयन् धूम इथ लिङ्गं स्यात् । प्रवाह कश्चित् । अनुमाने साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी प्रतीयते शब्दादर्थानुमाने को धर्मी न तावदर्थम्सस्य तदानीमप्रतीयमानत्वात् शब्दो धर्मोति चेत क्रिमस्य साध्यम् अर्थवत्त्यं चेन्न पर्वतादेरिव पहूगादिना शब्दस्यार्थेन सह सं. योगसमवायादिलक्षणः कश्चित् सम्बन्धो निकृप्यते येनायमर्थविशिष्टः साध. नीय: । प्रतिणयप्रतिपादकभाव एव हि तयोः सम्बन्ध: सोऽर्थप्रतीत्युत्तरकालीनो नार्थप्रतिपादनात पूर्व मम्भयतिानाप्यग्निधूमयोरियशब्दार्थयारस्त्यविनाभाय- नियमो देशकालयभिचारान् तद्यभिचारश्चासत्यपि युधिष्ठिरे कलो युधिषिरश- घ्टप्रयोगात् असत्यामपि लङ्कायो नम्बुद्वीपे लङ्काशब्दप्रयणात् । तस्मादनुमान सामावलण्याचब्दो नानुमान() देविशेषेष्वर्यव्यभिचाराम् । न धूमो यहि क्वविह्यभिचरति शब्दम्तु स्याथै व्यभिचरति । तथा हि चोर( ) इतिभका. मिधानं दाक्षिणात्यानाम् आर्यावर्तनियासिनां तु तस्कराभिधानम् । यदि ध शब्दोऽनुमानं कृप्यप्रतीत्यास्य(') प्रामाण्यनिश्चय: स्यात् नामाक्तत्यप्रतीत्या सत्प्रतीत्या तुनिश्चीयमाने प्रामाण्ये ऽनुमानायतिरिच्यते एय एवं घेधयात् थेचते । यदूध कृतायां सर्जन्यां देशकालव्ययहितेष्वर्येषु दशसंश्यानुमान मत संख्या धर्मिणी अप्रतीयमानत्यात् । नापि सर्जनीयिन्यास धर्मा तस्य प्रतिपाद्यमानतया दशसंश्यया सह सम्बन्धान्तराभावेन() सवशिष्टप्र- तिपादनायोगात । नाप्यनयोरैकदेशता नायककालत्वं कथमनुमानप्रवृत्तिः क्रय- विक्रयध्यपहारे घणिज तथाविधतर्जनीविन्यासम्य दरासंध्याप्रतिपादनाभिप्रा- याव्यभिधारोपनम्भार यस्ता प्रतिपादनाभिप्रायायगतिमुखेनास्य दशसंख्या- प्रतीतिहेतुत्यमिति घेभन्दस्याप्येघमेय । प्रयमं गोगदादुच्चरिताद्वक्त: (समयापा-पा...! (3) पंधम्मात-पा.पु.। (1) रतापि मानुमान-राधपु.1 (५) चार-प. पु. । एवमपि । (५) मिसमपम्पयतिमा। (8) भा -पु.।

·२१५ - गुणयन्ये घुदाधिकारे ऽनुमाने सम्दान्तमायः । ककुदादिमदर्थविषक्षा गम्यते स्वसन्ताने गोशब्दोच्चारणस्य तदर्यधिकशापूर्व- फत्वोपलम्भात् तदर्थविवक्षया धार्थीनुमानम् । अय धार प्रयोगः । पुरुषो धर्मा वकुदादिमदर्थविवक्षाधान गोरब्दोच्चारणवर्तृत्वादहमिवेति । अर्थाभावेप्य- नापानां विवक्षोपलव्धेनं घिघातासिद्धिरिति चेत् शब्टादपि कथ तत्सि- डिः भ्रान्त्या विमलम्मधिया घार्यशून्यस्य शब्दस्य प्रयोगात् । पापोताच्छ. ब्दादर्थप्रतीतिरिति चेत् प्रामाभिप्रायादेवार्थस्याधिगतिरिति समानार्य:')। यस्तु सत्यपि लिङ्गत्वे देशविशेपे शब्दस्यार्थस्य व्यभिचारोन धूमस्य()तर न्यायः धूमः स्वाभाविकेन सम्बन्धेनाग्नेलिंग शब्दस्तु चेष्टायत् पुरुषेच्छाकृतेन सङ्केतेन प्रवर्तमानो या यशार्थे पुरुषेण सङ्केत्यते तस्य तस्येवार्थस्य विज्ञान गति() द्वारेण लिङ्गम् । अत स्वास्मादाप्रप्रयुकत्यानुसारेण चेष्टादिया सायद निश्चये सातत्यार्ध्वगत्यादिधर्मविशिष्टस्येव धूमस्यामातस्येय शब्दस्याथी- व्यभिचारतम्भयात् । शब्दस्यार्थप्रतिपादन(१) मुख्यया त्या कि न कल्प्यते सम्बन्धाभावात असम्बद्धस्य गमफत्वे चातिप्रमङ्गादस्ति() भ्याभाषिक: सम्बन्ध प्रति न्नि र.ब्दस्यकस्य देशभेदेन नानायु प्रयोगात् । यशयमायें: प्रयुज्यते तशस्य बाधकत्वम् इतरत्र स्खेतानुरोधात् प्रपृतस्य लिङ्गत्यमिति घेन तुल्य एघ तावचोरशब्दस्सस्करे भक्तं च प्रतीतकरः । तस्य तस्यारें यावत्वं भक्त ध लिङ्गत्वमिति नास्ति विशेषहेतुः । प्रार्ययामपि धोरशदा- दतीति:() लिङ्गपूर्विका चारशब्दबनिसप्रतिपत्तित्यात() उभयभिमत. दाक्षिणात्यप्रयुज्यमानचारशद जनितप्रतिपतिया ()1 न प स्याभाविकस. भ्वन्धमदावे प्रमाणमस्ति शब्दस्य घायनिष्ठा स्वाभाषिकी पाधक्तरेषा- भय दत्तपदत्यात सम्बन्ध इत्युच्यते भवद्भिः । तथा धाकम् । शक्तिरेय दि सम्बन्ध इति । राम्दगतश्च त्यभायादेय वाध्यनियुल्ये व्युत्पनन्दव्युत्पन्नयि रब्दादर्थ प्रतीयात् शब्दस्यार्थस्य तयोः सम्बन्धस्य च सभपात धात: सम्बन्धोधप्रत्ययहेतुन सत्तामाणेति चेत् । यथाः। () समानम-या पु । (0) टेनिशे मस्याम्प भिलाराममस-पा..। (3) पियाधिगति-पा पु। (४) प्रतिपाठकसमेप-दा. । (५) शब्दार्थयासि- पायु। (6) श्वासोनि-पु. (3) प्रोशियात-पा ।। (0) प्रतीलियत पा 19। न ·२९६ मटीकप्रशस्तपादभाष्ये ज्ञापकत्वाद्धि सम्बन्धः म्यात्मज्ञानमपेक्षते । तेनासो विद्यमानापि नागृहीतः प्रकाशते(1) इति कीदृशं तस्य सम्बन्धस्य ज्ञानम् । अस्य शब्दस्यायमणे याच्य इत्ये. बूभूतमिति देत तत्यस्मादपति। वृद्धव्यवहारादिति चेत् एतदेवाभिधानाभि- धेयालम्यनज्ञानं परस्परं व्यवहरद्भिवः पार्श्वस्थस्य बालकस्य क्रियमाणं सकता व्युत्यतिरिति चाभिधीयमानं संस्कारद्वारणार्थप्रतीतिकारणमस्तु कि सम्बन्धान्तरण। शब्दस्य हि निजं सामर्थ्य शब्दत्वम् अागन्तुकं च सामध्य सङ्केता विशिष्टा चानुपूर्वी तस्मादेव सामर्थ्यद्वितयात तदर्थप्रत्ययोपपतिः स- म्यन्यान्तरयल्पनाथेयर्थ्यम् दृष्टात कार्यापपत्तायदृष्टकल्पनानयकाशात् । ननु यदि वातद्वारेण(१) शब्दोथीववोधकः तदा वेदवाक्यादात्ययो न घटते पकु- रभावादत प्राह । श्रुतिस्मृतिलक्षयोम्याम्नायो घक्तप्रामाण्यापेक्ष इति । न ये.पलं लोकिक प्राम्नायः श्रुतिस्मृतिलक्षणयाम्नायो वक्तः प्रामाण्यमपेक्ष्य प्रत्या- यफः शब्दोवताधीनदोपो न त्वयमसुरभिगन्धयत्स्वभावर राव दुष्टः। यथोक्तम् ॥ যই দায্যমৰ্য্যাবিহা যায়:()। न हि स्वभावतः शब्दो दुष्टोऽसुरभिगन्धवत् । नित्यत्वे वेदस्य यकुरभावात् दोषाणामनवकाशे सति निराश मामाययं सिद्धति योस्पेयत्वे तु निर्विचिकित्सं प्रामाययं न लभ्यते कदा- चित् पुरुषाणां रागद्वेषादिभिरयथार्थस्यापि घाक्यस्य दर्शनात तशह । तद्वचनादाम्नायप्रामाण्यमिति । तदित्यनागता()घेक्षणन्यायेनास्मद्बुद्धिभ्यो लिङ्गमपेरिति()सूचे प्रतिपादितस्यास्मद्विशिष्टस्य धतुः परामर्श: तद्वचनात् तेन विशिष्टेन पुरुषेण प्रणयनादाम्नायस्य वेदस्य प्रामाण्यम् । अयमभिसन्धिः । दोषाभावप्रयुक्तं प्रामाण्यं न नित्यत्वप्रयुक्तं सत्यपि नित्यत्वे नोचमनसोरा- गन्तुकदोपः क्वचिद्रप्रामाययात् असत्यपि नित्यत्वे प्रमृष्टदोपाणां चतुरादीनां प्रामाण्यात् । दोषाश्च पुरुषविशेपे नेय सन्तीत्युपपादितम् । तेनेत गोतस्या- म्नायस्य() सत्यपि पारुपेयत्वे प्रामाण्यम् । न हि यथार्थदृष्टा प्रक्षीणरागद्वेपः (२) धनुविनाद्वारेग-पा. पुः । १५) मरिभ्यो विशिष्टा युनिम्नत्स्ट्रा लिमित्यर्थः । निहामष्ट-पु.। (6) सेन सरपयुक्तस्य घेदस्य- पापुः । (१) प्रकायक:-पा.२४ पु.। (३) यवनुगाण्या:-पा. ४ पु.। (४ दित्यत्र गता-पा• पुः ।

·गुणयन्थे बुद्दाधिकारे ऽनुमाने शब्दान्तीयः । कृणायानुपदेणय प्रवृतोऽयथार्थमुपदिशतीति शङ्कामारोहति । अथ पुरुषविशे- पप्रणीता वेद इति कुत एपा प्रतीतिरिति सवर्णाश्वमिभिरविमानेन तदरि- यहाता यत्किञ्चनपुरूपप्रणीतत्वे तु वेदस्य बुद्धादिवास्ययन सर्वेषां परीक्षकाणा- मविगानेन तदानुष्ठानं स्यात् कस्यचिदप्रामाण्याववोधेन विसंबादप्रतीतेरपि सम्भयाताय३ च सर्वेषां संवादनियम: तत्प्रमाणमेय यया प्रत्यवादिकम् । प्रमाणं धेदः सर्वेषामधिसंघादिज्ञानहेतुत्यात प्रत्यक्ष्यत् । यतु दृष्टार्थेयु कर्मस्वनुष्ठानात कचित्फलादर्शनं न तदस्य प्रामाण्यं प्रतिक्षिपति सामग्रीगुण्यनिबन्धनत्वात् सान्निबन्धनत्यं च यथावत्सामयीसम्भवे सति फलदर्गनात् । श्रापोतत्वादाम्ना- यस्येति(न युक्तम् तदानुष्ठानकाले ऽभियुक्तस्नुमातृभिः स्मृत्ययोग्यस्य कर्तु- रस्मरणादभासिद्धेरत आह । लिङ्गाचानित्य इति । तद्वचनादाम्नायनामाण्य- मित्यशेतमानायपदं प्रकृतत्यादिह मम्यध्यते लिङ्गादाबायोनियो गम्यते इत्यर्थः । लिङ्गमपन्यस्यति । बुद्धिपूर्वा घाश्यकृतिवेद इति । पाक्यस्य कृति- चंद इति वाक्यस्य कृतिर्वाश्यरचना बुद्धिर्यिका वाक्यरचनात्यात लोकि- कयाक्यरचनांवत् । लिङ्गान्तरमाह । बुद्धिपूर्वो ददातिरित्युक्तत्वात् । वेदे ददातिशब्दो बुद्धिपूर्वको ददातिरित्युक्तत्वाल्लोकिकददातियन्दयत् । यच्चे. दमम्मघमाणकर्तृकत्यादिति तदसिद्धम् । प्रजापतिवा इदमेक प्रामीनारासीन रापिरासीत् स तपोऽतप्यत तस्मात् तपसश्चत्वारो घेदा अजायन्त इत्याम्ना- येनेष कर्तृस्मरणात() जीर्णकूपादिभिर्व्यभिचाराच । तदेवमनित्यत्वे घेदस्य सिद्धे पुरुषवचसा देतोपलम्भात प्रामाण्यसन्देहे सति दृष्टे विपये कदाचित दर्थमन्देशात प्रवृत्तिर्भवत्यपि अदृष्टे तु विपये प्रचुरयितव्ययशरीरायाससाध्ये लायत प्रेतावान प्रवर्तते यायत् द्विपय(वाश्यस्य प्रामाण्यं नावधारयति । दृष्टं च लोके घचस: प्रामाण्यं यत्तगुणायगतिपूर्वकं तेन वेदे ऽपि राय मामा- ययानिर्विचिकित्समनुष्ठान स्यात् । के पदन्ति । नापतित्यनियन्धन प्रचप्स: प्रामापर्य सर्वप्रमाणानां स्थत एक प्रामाण्यादिति । ते इदं प्रष्टथ्याः । प्रामायय. मेय तापत् किमुच्यते किमाव्यभिचार: किं वा यथार्थपरिच्छेदकत्यम् । मायदायभिचारः सत्यपि यहिनियतत्वे धूमस्य प्रमतस्य कुतश्चिनिमि- (१) प्राप्तोतस्यमामाययहि-या. २४ यु। 1) फतवमासात-पा.२ पुः। (1) पापिय-पा. 1 - २५ ·२१८ सटीकप्रशस्तपादभाष्य तादनुत्पादिताग्निज्ञानस्य प्रामाण्याभायात् नीलपीतादिषु प्रत्येक व्यभिचा- रेपि क्षुयो यथार्थवानजनकत्वेनेव प्रामाण्यात् । अथ यथार्थपरिच्छेदकत्वं प्रामाण्यं तत् किं स्वतो जायते स्यतो या जायते किं या स्वतो व्याप्रियते। याद तावन्नानेन स्वप्रामाण्यं स्ययमेव जायेत यथार्थपरिच्छेदकमहमस्मीति न हि प्रमाणे यथार्थमिदमयथार्थ वेति संशयः कदाचिदपि स्यात् विपर्ययज्ञाने च प्रवृतिनं भवेत् । अथ स्यात्मनि क्रियाविरोधादात्मानमगृहविज्ञानमात्मना यथार्थपरिच्छेदकत्वं न गृह्णाति तर्हि तत्परिच्छेदाय परमपेक्षितव्यम् प्रमाणेन विना प्रमेयप्रतीतेरभावात् प्रामाण्यस्यापि प्रमीयमानदशायां प्रमेयत्वादिति परसः प्रामाण्यमेव । परेण प्रामाण्ये जायमाने परेण जेयं तस्यापि प्रामाण्यम- परेण ज्ञेयं तस्याप्यन्येनेत्यनयस्येति चेत् नानवस्था सर्वच प्रामाण्ये जिज्ञासामा- पात् । प्रमाणं हि स्वोत्पत्त्येवार्थ परिच्छिनति न ज्ञातप्रामाण्यं तेन त्वर्थे परि- च्छिन्नेपि यच कुतश्चिनिमित्तात प्रमाणमिदमप्रमाणं वेति संशये जाते विषयस. न्टेहात पुरुषस्यामवृत्तिः तस्य प्रवृत्यर्थ करणान्तरात प्रामाण्यजिज्ञासा भवति अनघधारित प्रामाण्ये संशयानुच्छेदात् । यत्र पुनरत्यन्ताभ्यासपाटवादखिलबि- शेषग्रहणाद्वा प्रमृष्टसन्देहकलङ्कलेखमेघ प्रमाणमुदेति तच तदुत्पत्त्येवार्थनिश्चये प्रमातुनिराकाङ्कत्वात् प्रतिपित्सव(१) नास्तीति न प्रमाणान्तरानुसरणम् । यस्तु सवापि चानस्योभयथा दर्शनेन सन्देहमारोपयति स न शक्रोत्यारोपयितुं तदर्थ- निश्चयेनेय पराहतत्वात् । यथाह मण्डनो ब्रह्मसिद्धौ । अनाश्यासो ज्ञायमाने जानेवापबाध्यते (२) इति । यदि प्रवृत्यर्थ प्रामाण्यं विजिज्ञास्यते या. नयधारितप्रामाण्यस्यघार्थसंशयात् प्रवृतिरभूत तपार्थप्राप्तिपरितुष्टस्य प्रामाण्ये जिज्ञासा नास्ति कथं प्रवृत्तिसामात प्रमाणस्यार्थयत्त्वावधारणम् । न तपावि कर्पकस्येघ(३) बीजपरीक्षार्थ प्रामाण्यपरीक्षार्थमेष प्रतिरस्यारत्येष तार्थता यस्य प्रामाण्यसन्देहादर्थ सन्दिहानस्यार्थग्रहणार्यमेय प्रवृत्तिनाता तस्यार्थ- प्राविधरितार्थस्यानभिसंहितमपि प्रामाण्याघधारणं घस्तुसामर्थ्यापति प्रवृत्ति सामर्थ्यस्य प्रामाण्याव्यभिचारात् । तदेवं तावत् प्रामाण्यं स्यतो न ज्ञायते नापि (१) प्रामाययप्रतिपित्सव-पा पुः। (२) नाश्यासो दियिताने जाननेवाययाध्यत इति-श. ३ः । अनाग्यास प्रम- प्राम-पा. १ पु.1 (३) फार्पकस्येव-पा. ४ पु ।

·२१६ गुणयन्थे युद्धधिकारे ऽनुमाने शब्दान्तभायः । स्वतो जायते। यदि ज्ञानमुत्पश्य पश्चात् स्यात्मनि यथार्थपरिच्छेदकत्वं जन- यति प्रतिपदोपहि तस्य स्वतः प्रमाणताम् यथार्थावबोधस्वभावस्येव तस्य कारणादुत्पत्तिं पश्यन्तः परापेतमेष तस्य प्रामाययं मन्यामहे । अथ अन्यसे प्रमाणं स्वयमेव स्वकीयं प्रामाण्यं जनयतीति स्वत: प्रमाणत्वं न धूमः अपि तु ज्ञान प्रामाण्योत्पादाय स्योत्पादककारणकलापादन्यन्नापेक्षते इति स्यतः प्रामाण्यम् । एतदप्यसत् । यदि ह्यन्यूनानतिरिक्तच्चानोत्पादिफेष सामग्री प्रामाण्यै कारण विपर्ययज्ञानं कुतः यथार्थज्ञानजनने कारणानां स्यभायः स यदा दोपः प्रध्याच्यते तदा तान्ययथार्थज्ञानं अनन्ति यदा तु स्यमाय- प्रच्युतिहेतवो दोपा न भवन्ति तदा तेषां यथार्थज्ञानजननमेय स्वभाव व्यवसिष्ठते इति चेत् । तत् किं धत्तज्ञान(')माशदेव तत्पूर्वके घाक्ये यथार्थता. त्पादः । एवं सति सर्वमेय वाक्यमपितथं स्यात् । अथ प्रमाणज्ञानाद्वाक्य(र) यथा- थैतोत्पादः न हि कारणस्यरूपमापात् प्रामाण्यमपि तु तद्गणात् शब्दस्य कारणमर्थवानं तस्य गुणो यथार्थत्वम् अयथार्थत्वं च दोषः । तर यथार्थताया धास्यमामायहेतुत्वे कारणगुणादेव तस्य प्रामाण्यं न स्वरूपमाश! शब्दस्य च गुणात् प्रामाण्ये ज्ञानान्तराणामपि तथेष स्यात् । घियादाध्यासितानि যিনানিফাযােগীনামাযলিমাযনাথীনাযায় शब्देऽपि कारणगुणस्य दोषाभाषे व्यापारोन प्रामाण्योत्पत्ताविति चेन्न । गुणेन दोषप्रतिबन्धात् । दोषकार्यस्यायथार्यत्वस्योत्पत्तिमाभूत यथार्थत्योत्पादस्तु कुतः कारणाभावे हि कार्यमायो न तु विपरीतस्य() भाषः धानस्यकएमाश- दिति चेन्न । तस्याधिशेषात् । अर्थसम्बन्धो हि ज्ञानस्य विशेष: स वेदोषपति- बन्धमाशेपक्षीणत्वाद्ययार्थतोत्पत्तायनङ्गं स्वरूपस्याविशेषात नार्थविशेषनियस चाक्यं स्यादविशेषाद्विशेषसिद्धेरभावात । अय यदर्थविषय ज्ञानं तदर्थविषयमेष वाक्यं जनयतीति तदा भानस्य यथार्थतेय याश्यस्य यथार्थताहेतुःन घोधहए- तामापमित्यायातं तस्य गुणादेव प्रामाण्यम् । अस्तु या गुणस्य दोपामाये व्यापारस्यापि परत: प्रामाण्यं न हीयते तदुत्पत्तो मर्या फारणस्य. (0 चायपत्तान-पा.यु.। (3) शानमात्रादेव यायित म्यास पर प्रमाणशानात पाये-पा.पु.। " काय-रत्यधिक पु. प्रसिधयम्या...।

·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये भायव्यतिरिक्तस्य दोषाभायस्याप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां सामर्थ्यायधारणात् । दोषाभावाद्विपर्ययाभाव: प्रामाण्यं स्विन्द्रियादिस्वरूपमाषाधीनमिति चेत् दोपः प्रामाण्योत्यत्तिः प्रतिबध्यते विपर्ययः पुनरिन्टियादिस्वरूपाधीन इति कस्मान कल्य्यते दोषान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद्विपर्ययस्य नेवं कल्पनेति चेन् प्रामाण्यस्यापि दोपाभावान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वदर्शनान तत्कल्पनेति समानम् । न हि तदस्ति प्रमाणं यदोषाणां प्रागभावं प्रध्वंसाभावं नापेक्षते । एवं प्रवृत्त्यादिकार्यजननव्यापारोपि प्रमाणस्य परत एव न स्वरूपमात्राधीन उपकारापकारादिसापेक्षस्य प्रवृत्यादिकार्यजनकत्वादित्येया दिक् ॥ प्रसिद्धाभिनयस्य चेष्टया(१) प्रतिपत्तिदर्शनात् तदप्यनुमानमेव ॥ हस्तस्यावामुखाकुञ्चनादाहानं प्रतीयते पराड्डखातोपणाच विसर्जनप्र- तीतिर्भवति एतत्प्रमाणान्तरमिच्छन्ति केचित तान् प्रत्याह । प्रसिद्धाभिनयस्ये- ति । कराकुञ्चनादिलक्षणोऽभिनयोऽननाभिप्रायेण क्रियते इत्येवं यत्पुरुषस्य प्रसिद्धोभिनयः तम्य चेष्टया करविन्यासेनाहानविसर्जनादिप्रतीतिर्दृश्यते ना. न्यस्य अतस्तदपि चेष्टया ज्ञानमनुमानमेव । आप्तेनाप्रसिद्धस्य() गवयस्य गवा गवयप्र- तिपादनादुपमानमाप्तवचनमेव ॥ उपमानस्यानुमानेऽन्तभावं कुर्वन्नाह । आप्लेनाप्रसिद्धस्य गवयस्य(३) गधा गवयप्रतिपादनादुपमानमामवचनमेव । प्राप्तिः साक्षादर्थस्य प्राणि: यथार्थी. पलम्भस्तया वर्तते इन्यातः साक्षात्कृतधर्मा यथार्थदृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयोक्तोपदेष्टा तेनामेन वनेचरण विदितगवयेनाप्रसिद्धगवयस्याज्ञातगवयस्य नागरिकस्य कीदृग्गयय इति पृच्छतो गवा गोसारूप्येण गवयस्य प्रतिपदना- टुपमानं यथा गोर्गवयस्तथेति वाक्यमातवचनमेव वक्तृप्रामाण्यादेव तथाप्रती- ते(रामवचनं चानुमानम् तस्मादुपमानमप्यनुमानाव्यतिरिक्तमित्यभिप्रायः । ये तायत पूर्वमीमांसका घनेचरवचनमेवोपमानमाहुः तेपामिदमनुमानमेव । (१) चंष्टा सात-पा.पु.। (३) प्रसिद्धगययस्य पा. ३ पु.। (0) अमिडावग्यस्य-पा.५ पु.। (४) तार्थप्रतीत:-पा.पु.1 ·गुणयन्य बुद्दाधिकारे ऽनुमाने उपमानान्तभावः । येपि शधरस्वामिशिष्या अनुभूतस्य गोपिण्डस्य यने गययदर्शनात स्मृत्यारू- ठायां गांव मदीया गरनेन सदृशीति सारूप्यज्ञानमुपमानमाचक्षते तदपि स्मरणमेव । सादृश्यं हि सामान्यवत प्रत्येकै व्यक्तिसमान न संयोगषट्भया व्यासज्य घर्तत() गोपिण्डम्यादर्शनेऽपि घने गययव्यतो गोसदशोऽयमिति प्रतीत्युम्यादात) । यथोक्तं मीमांसागुरुभिः । सामान्यवञ्च सादृश्यमेकेकर समाप्यते । प्रतियोगिन्यदृष्टपि यस्मात् तदुपलभ्यते । इति । प्रत्येक परिसमाप्रत्येषि सादृश्यं यद्यपि गयययहणाभायागययसदृग इति गवि पूर्व प्रतीतिनासीत् तथापि स्थानियसन्निकर्षमाधभायिनी सादृश्य. प्रतीतिचितेघ() यथा प्रतियोग्यन्तरायणात् तस्मादिदं दीर्घमिदं हस्थ- मिति प्रतीत्यभाषेपि स्वाप्रयप्रत्यासतिमात्रेय परिमाणस्य स्वरूपतो यहणम् कथमन्यया देशान्तरगतः प्रतियोगिनं गृहीत्वा अस्मात् तदीर्घ हस्थमिति व्यवस्यति() । यदि गधि पुरा सादृश्यमिन्द्रियापातमात्रेण न गृहीसं सम्प- त्यपि गवये न गृह्यते गवयदर्शनादेव गव्ये च स्मरणमित्युभयनियमोन स्या दविशेषाम् । यावतापुरलालित्यादिसामान्यानां गवि यहणं तायतामेघ गय. यपि महणात स्मरणनियम इति चेत् भूगोषयवसामान्यान्येोभयतित्यात सा. दृश्यं तानि धेत प्रत्येकमाअयग्रहणेन गृह्यन्ते गृहीतमेव सादृश्यम् तस्माद्गषय- ग्रहणे सति असन्निहितगोपिण्डापलाम्बनी सादृश्यप्रतातिः मदृशदर्शनाभि- व्यक्तसंस्कारजन्या स्मृतिरेव न प्रमाणान्तरम् । दृष्टा च निर्विकल्पकगृहीत. स्थापि स्मृतिविषयता अव्युत्पन्नेकपिण्डयह प्रयममरिकल्पितम्य सामान्यस्य पिण्डान्ताहणे प्रत्यभिचानात । येपि श्रुतातिदेशवाम्यस्य गयपदर्शने गोसादृश्यप्रतीत्यास्य गवयथन्दो नामधेयमिति महामतिसम्यन्धप्रतीतिमुप. मानमिच्छन्ति तेषामपि यथा गोर्गययस्तयेति यार तननिता च लोके यः खन गश्य इति श्रूयते स गोसदृश इति बुद्धिरागम एय । यदपि गोस- दृशस्य गवयशदयाचात्यज्ञानं तदप्यनुमानम् तर तच्छन्दप्रयोगात् यः पल (१) बासज्यात-पा..पु.। (1) पतीन्दपात- पाए। (३) प्रातिदितेय-पा. 13.1(४) सम्पति-प.पु. II-पु.।

·सटीकप्रशस्तपादभाध्य क्यस्य चोपपत्तिहेतुरर्य एवार्थनीया न वाक्यम् अनुपपादकत्वात् उपपद्यमा- नश्चानवावगम्यते दिवा भोजनरहितस्य पीनत्वस्य रात्रिभाजनकार्य- त्वाव्यभिचारादिति नास्त्यापतिः शब्दगोचरा। अथ मतम् । अर्थार्थनेवा- पपद्यते इति तदुपपत्त्येव तच्छन्दस्याप्युपपन्नता कि तु शब्दोऽर्थः शब्देने- वार्थेनोपपद्यते प्रमाणान्तरावगतस्य तेन सहान्वयाभावात् । न हि पचती- त्युक्त क्रियायाः कर्मणा यिनानुपाति: पध्यमानस्य कलायस्य प्रत्यक्षेणोप- शाम्यति(') तस्मिन् सत्यपि कि पचतीत्याकाडाया अनिवृतः । शब्दोपनीते तु कर्मणि निर्विचिकित्स: प्रत्ययो भवति शाक पचति कलायं पचतीति । पीना दिवा न मुझे इत्यपि वाक्याथानुपपत्तिरियम तस्मादस्यापि शाब्देने. धार्थनापशान्तिर्भविष्यतीति प्रथममायत्या राधिभाजनप्रतिपादक बास्यमेघा. र्थनीयम् । अन्यथा दियावास्यपदाथैः सह रात्रिभोजनस्यान्वयाभावात् घाश्य- पिये(२) चार्थापतिपर्यवसाने रात्रिभोजनमयों नायर्यापत्तिविषयतामेति तस्य चायादेवावगमात् न चेतद्वाक्य दिवाषाम्यस्य तदर्थस्य वा राषिवाक्येन सह प्रत्यासत्यभायान्न साभ्या तदुपस्थापनमिति अर्थप्रत्यासतिद्वारण वाक्य. स्यापि प्रत्यासन्नत्यात न धार्थापनापनुमानयत् प्रत्यासतिरपेक्षते तस्या अनु. पपतिमाणेय प्रवृत्ते. । तदुक्तम् । न धार्थनार्थ राय द्वितायो गम्यते पुनः । सविकल्पकविज्ञानग्राह्यत्वात् ततिरोहित. ॥ খানায় सामध्यमेयायगच्छति । नेपा प्रथम तापन्नियत घाश्यगोचराः । यायमेष तु धास्वार्थ गलत्यागमयिष्यति । इति । शेवते । पदानि चाम्पार्यप्रतिपादनाय प्रयुज्यन्ते तानि प्रत्येक पदार्थसत्पात्मक वाचार्य प्रतिपादयितुमगनुयन्ति अपर्ययमितव्यापारत्या- देकार्थकारीणि पदान्तराण्यपेचन्ते या पुनरमीभिर्वाधार्थ: प्रतिदितः सत्रया शब्दान्तरापेता नास्त्येव स्वव्यापारस्य कृतत्वात् यस्रुपपादिताः() स नोपपद्यते इति चेनोपणादि) न झर्यस्याविरोधापपादनमपि शब्दस्य (1) प्रत्यण दर्शनाटुपमाात-पा । (२) पाविशे-पा २५ । (तिपादिता- पापु ! (४)मचोपपते पति घेत मापपादि-पा.पु ।

·२२५ गुणग्रन्थे बुद्धाधिकारे ऽनुमाने सम्भवाभावान्तभावः । घ्यापारः किं तु प्रतिपादनम् तच्चानेनासन्निहिते ऽपि राषियाश्ये कृतमेव प्रती- यते हि दिवाभाजनवाक्यात पीनस्याभोजनम् निःसन्दिग्धाभान्ता चायं प्रती. तिरन्यथाथापतेरपि प्रवृत्यभावात् निश्चितस्येव हि पोनस्य दियाभोजन- प्रमाणसिद्धस्यानुपपत्तिर्न युक्तति. तदुपपादनमीते मन्दिग्धे विपरीतत्वेन चावधारित तस्मिन् कस्योपपतये ऽर्थान्तरकल्पना स्यात् । न चार्ययोः पर- स्परविरोध इति तयोः प्रतीतिरप्रतीतिर्भवति तस्मादर्थप्रतीत्येवोपपन्नः शब्दो न शब्दान्तरमपेक्षते कर्तव्यतान्तरा()भावात् । अर्थ एव तु तेनाभिहिता()- ऽर्थान्तरेण विनानुपपद्यमान: प्रतीत्यनुसारेण स्वोपपतये मृगयतीत्यव्याह तम() शब्दभवणादनुमितानुमानमिति । सम्भवोऽप्यविनाभावित्वा(१)दनुमानमेव ॥ शतं सहने सम्भवतीति सम्भवास्यात् प्रमाणान्तरात सहस्रेख शत- ज्ञानमिति केचित तन्निरासार्थमाह । सम्भवोऽप्यधिनाभाषित्वादनुमानमेव । सहस्रं शतेनाविनाभूतं तत्पूर्वकत्वात् तेन सहस्राच्छतवानमनुमानमेय । अभावोऽप्यनुमानमेव यथोत्पन्नं कार्य कारणसद्भावे लिङ्गम् । एवमनुत्पन्न कार्य कारणासदावे लिङ्गम् ॥ प्रमेयाभावप्रतीतो भावयाहकप्रत्यवादिपञ्चप्रमाणानुत्यतिरमावास्य प्रमाणान्तरं केश्चिदिष्टं तयुदस्यति । अभावोऽप्यनुमानमेव । कमित्यता आह(प) । यथोत्पन्न कार्य कारणसवावे लिङ्गम एवमनुत्पन्न कार्य कारणासदाये लिङ्गम) । योऽप्यभावं प्रमाणमिच्छति तस्यापि न चानानुत्यादमागत प्रमेया- भावज्ञान स्यरूपविप्रकृष्टस्यापि वस्तुनोऽभायप्रतीतिमात किंतु चानकार. mयु सत्सु चानयोग्यस्य वस्तुना ज्ञानानुत्पादोऽभावापगमनिमितम् । न घायोग्यानुपलम्भायोग्यानुपलम्भस्य कश्चित् स्यरूपतो विशेषोऽभावस्य निर- तिशयत्वात् तेन नायं स्यगतयेवेन्द्रिययद्वोधकः किं तु योग्यानुपलम्भो या. (1) कर्मध्यान्तरा-पा.पु.। (3) अत एव तनाभिहिता-पा...। (3) मुश्यात-पा.पु. 1 अध्यातम-पा. ४ पु.। (१) अधिनाभावा-पा• ६ पु.। (५) कथमेमित्यात-पा...। () पल झा REVायो सामायस्य शिम यथा कार्य कायस्थ लिगम-त्यधिकम् । पु..

·२८६ सटीकप्रशस्तपादभाष्य भावं न व्यभिचरति अयोग्यानुपलम्भस्तु व्यभिचरति सत्यपि चेये तस्य सम्भवादेतायता .विशेषेण योग्यानुपलम्भः प्रतिपादको नापरः । एवं सत्य- भायो लिङ्गमेष स्यादविनाभावग्रहणसापेवत्यात् तदनपेक्षत्वे तु अवि. शेषेण तस्याभावस्या()भावयोधकत्वमिति दुर्निवारणप्रसङ्गः । अपि चेन्द्रि- यसनिकपोटुपलभ्यमाने भूतले अभावज्ञानमपि भवति अघटं भूतलमिति सब भूतलस्येवाभावस्यापि प्रत्यक्षता किं नेप्यते भावांशेनेवेन्द्रियस्य सम्ब- न्यो योग्यत्वादिति चेत् नेदमनुपपादितं सिध्यति कार्यगम्या हि योग्यता यथेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायि कार्य भावे दृश्यते तद्वदभावपीति भाव- भावोपि इन्द्रियग्रहणयोग्य एवं कार्यदर्शनादेव चास्यन्द्रियसम्बन्धोपि कश्चित् कल्पयिष्यते । अथ मतम्। निरधिकरणो न कस्यचिदभावः प्रतीयते देयादिनियमेन प्रवृत्तिनिप्रतिदर्शनात् यदधिकरणश्चायं प्रतीयते तस्य प्रती- ताविन्द्रियव्यापारो नाभावग्रहणे इन्द्रियव्यापारोपरमे ऽप्यभावप्रतीतिदर्शनात् । तथाहि कश्चित् स्यरूपेण देवकुलादिकं प्रतीत्य स्थानान्तरगता देवकुले देव. दतोस्ति नास्तीति फेनचित्पृष्टः तदानीमेव ज्ञात() जिज्ञासा नास्तीति प्रतीत्या- भावं व्यवहरति नास्तीति। न च पूर्वमेव देवकुलपहणसमये देवदत्ताभाषो निर्वि- कल्पेन गृहीतः सम्प्रति स्मर्यमाण इति वाच्यम युक्तं घटादीनामिन्द्रियसद्रिक योनिर्विकल्पेन ग्रहणं तेषां स्वरूपस्य परानपेक्षत्यात प्रभावस्य तु प्रतिषेधस्य- भावस्य स्वरूपमेव यस्यायमेव प्रतिषेधः स्यात् तदधीनम्() अतस्तत्प्रतिषेध- सामन्तरेण तदमावस्य स्वरूपान्तराभावात् तपास्य प्रतियोगिस्वरूपनिरूपणम. न्तरेण निरूपणमशक्यम् । अयमेव हि भावाभावयोर्विशेषो यदेकस्य विधिरूप- सया ग्रहणम् अपरस्य त्वन्यप्रतियेधमुखेन । यदाह न्यायवार्तिककारः । स्वत. न्त्रपरतन्त्रोपलब्ध्यनुपलब्धिकारणभावाच विशेषः सन्तु खलु प्रमाणस्यालम्बन 'स्वतन्त्रम् असतु परतन्त्रमन्यातिपेधमुखेनेति । यदि त्वभावस्यापि स्वात- न्त्र्येण ग्रहणं तदा भावादविशेप: स्यात् । अतो नास्त्यभावस्य निर्विकल्पकेन ग्रहणम् । यदपि विकल्पितं किं देवदत्तसंकीर्णस्य देवकुलस्य पूर्व प्रतीतिरा. सीत् तद्विविक्तस्य या संकीर्णग्रहये तावत् केपलस्य न स्मरणम् विविक्तयहणे घाभावोगृहीत एव पश्चात् स्मयते इति प्रारम् । तदप्यसारम् । देवदतभा. १९) सर्वस्येवाभायस्या-पा.पु.। (२) जात-इति चित् । (३) स्यापमेयेस्यन्वयः ।

·२२० गुणयन्थे बुदाधिकारे ऽनुमाने ऽभावान्तभायः । षाभाषयोरयहणेपि देवकुलस्य स्वरूपेण यहयात् तस्मान पूर्वममायग्रहणम् तदभावान स्मृतिः । न च तदानी प्रमाणान्सरमुपलभ्यते तस्मााहिते ऽपि प्रतियोगिनि स्मृत्याहळे माघमहणाय प्रत्यवादिनमायापञ्चकव्यावृत्तिरेय प्रमा- याम् । सका घाभावस्याभाषपरिच्छेद्यत्वे सिद्धे ऽन्यपि तेनेय सेत्स्यतीति घिमभावस्य प्रमाणान्तरत्वम् । अशेच्यते । देशान्तरं गतः केनचित्पृष्ट देवकुले देवदत्तस्येदानांतनानुपलम्भेनेदानीतनाभाष प्रत्येतीदानों नास्तीति किंवा प्राक्तनानुपलम्भेन प्राक्तनाभायं देवकुलग्रहणसमये नासीदिति इदानी- तनानुपलब्धिस्सापद्योग्यानुपलब्धिर्न भवति देशव्यवधानात् सम्प्रत्यमावो देवदतस्य सन्दिग्ध प्रागमनस्यापि सम्भपात प्राक्तनाभाषपरिच्छेदयोग्यास तु प्राक्तनानुपलब्धिर्नेदानीमनुषतले अवस्यान्तरप्रायः। न पाविदामानाप्रतीसिका. रणं भवितुमर्हति नापि स्मृत्यारठा व्याप्रियते पूर्वमसंविदितत्वात न झनुप- लब्धिः प्रमाणान्तरसंबेद्या प्रभावरूपत्यात अनुपलब्ध्यन्तरापेक्षायां धानयस्या स्यात् तस्मादियमगृहीतेन्द्रिययदर्थपरिच्छेदिकेति राद्धान्तः तथा सति कुत- स्तस्याः स्मरणमनुभवाभावात् । अथ मतम् । देवकुले देवदतानुपलम्मा देवद- तोपलम्भन यिनियर्त्यते न घदेशान्तरगतस्य तटुपलम्भो जातः तस्मादस्त्येव सदनुपलम्भः यदि त्वयस्थान्तरमापनः न धावस्थाभेदे वस्तुभेद इति । प्रस्तु तहि सादिहेवम् यपतु पूर्व प्रतियोगिस्मरणाभावाद्वस्त्यभावोन गृहीतः पश्चा- त कालान्तरे वस्तुयहणादिहेदानी नासीदिति प्राक्तनाभायचानं तत्र का प्रती- कारोनिवृत्तोहितद्वस्त्वनुपलम्भस्तस्योपलम्भेनान घानुयलम्भः पूर्वमासी- दिति सम्प्रत्यविद्यमानापि प्रतीतिहेतुः प्रनष्टेन्द्रियस्यापि विषयमहयाप्रसङ्गार अद्यतनेन तूपलम्भेनाद्यतनानुएलम्भस्तस्यनियर्तित: प्राक्तनानुपलम्भस्त्यात्येत्र सेन प्राकालीनामापरिच्छेदयोग्येन प्राक्तनाभाय: परिच्छिद्यते इति चेत् ग्रहोपा- पिंडत्यमहो नेपुण्यम् अनुपलम्भ उपलम्भनागभायः स च यत्पत्ययधिरक ग्य नप्राक्तनाद्यतनकालभेदेन भिद्यतेताद्यतनानुपलम्भोनिवृत्त प्राक्तनानानियत इति कः कुशायीयबुद्धेरन्य इममतिमून विधेकमयगाहते । तस्मादमायोऽभावे. नेष परिच्छिद्यते इति न बुवामहे फयं तहिं स्वरूपमा गृहीत्या स्थानान्तरंग- तस्य स्मर्यमा प्रतियोगिन्यभाषप्रतीतिरनुमानात् यो हि यस्मिन्() म्म- (१) नियससे-41. 2 (3) पहियोगिनिधिसम्पु.।

·१२८ सटीकप्रशस्तपादभाध्ये माणे स्मृतियोग्य: सत्यामपि सुस्मीयां न स्मर्यतेस तस्य ग्रहणकाले नासी- दिति । यथा केवले प्रदेशे स्मर्यमाणे तच प्राक्प्रतीताभावो घटोस्मयमाणः(१) न च स्मयंते देवकुले स्मर्यमाणे सत्यामपि सुस्मर्यायां स्मृतियोग्योऽपि देव. दत्तः तस्मात् सोपि देवकुलयहणसमये नासीदिति स्मृत्यभावादनुमानम् सहो. पलग्थयोरपि वस्तुनोः संस्कारपाटवादिविरहादेकस्य स्मरणमपरस्यास्मरणम् दृष्टम् ययाधीतस्य श्लोकस्यकस्य पदान्तरस्मरणेपि पदान्तरास्मरणम् तत्र कथमेकस्य स्मरणे परस्यास्मरणात् अभावानुमानमनेकान्तिकत्वादिति चेत् सहस्थितयोरपि पदार्थयोः कदाचित् कारणानुरोधादेक उपलभ्यते नायरः तत्रापि कथं भूतलोपलम्भादनुपलभ्यमानस्य घटस्यामावसिद्धिः । अथ मतम् । एकज्ञानसंसर्गिणोरेकोपलम्भे ऽपरस्यानुपलम्भोभावसाधनं न सर्वः येन हि चानेन प्रदेशो गृह्यते तेनैव तत्संयोगी घटोपि गृह्यते यैव प्रदेशग्रहणे सामग्री सेव घटस्यापि सामयी यदि प्रदेशे घटाउभविष्यत् सोयि प्रदेशे जाय. माने विज्ञास्येत तत्तुल्यसामग्रीकत्वात् न ज्ञायते च तस्मानास्त्येव तदनु. पलम्भस्य प्रकारान्तरेणासम्भवादिति । यद्येवमस्माकमप्येकचानसंसर्गिणोरक- स्मरणे अपरस्यास्मरणमभावसाधनम् येव देवकुलपहणसामयी सा देवदत्त- स्थापि तत्संयुक्रस्य ग्रहणसामग्री या च देवकुलस्य स्मरणसामग्री सा देवदत- स्यापि स्मृतिसामयी तदेकज्ञानसंसर्गित्वाद्यदि देवकुलग्रहणकाले देवदत्तोऽभ. विष्यत् सोऽपि देयकुले स्मर्यमाणे अस्मरिष्यत् तत्तुल्यसामग्रीत्वात्। न चस्मयते तस्मानासीद् देवदत्तः तदस्मरणस्य प्रकारान्तरेणासम्भवादिति समानमा श्लो- फस्य तु पदान्युच्चारणानुरोधात् क्रमेण पठान्ते नेकचानसंसर्गाणि तेषु यष तु बहुतर:(२) संस्कारो जातस्तत् स्मर्यते नापरमिति नास्त्यनुपपतिः । एषमुप- लभ्यमानस्यापि वस्तुनो यत् प्राक्तनाभावच्चानं प्रागिदमिह नासीदिति ज्ञान तदपि प्रतियोगिनः प्राक्तनास्तित्व स्मयंमाणे तत्सतास्मृत्यभायादनुमानम् । ये तु स्मृत्यभावमप्यभावं प्रमाणमाचक्षते तेपामभावोऽपि प्रमाणाभाप इति भाष्यविरोधः प्रमाणपञ्चकं यष यम्सुरूपे न जायते इत्यादिपार्निकविरोध- श्चेत्यलं बहुना । ये पुनरेवमाहुः । प्रभाषरूपस्य प्रमेयस्यामायान साध्यो तस्य 1 (१) प्रतीताभाविघटः स्मर्यमाण:-पा.पु.। (२) पटुस-पा. १ पु.।

·गुणयन्थे घुट्यधिकार अनुमाने भारान्तीयः । प्रमाणचिन्तति त इदं प्रष्टव्याः नास्तीतिसंविदः किमालम्बनम् । यदि न किञ्चिद्वतः स्वहस्तो निरालम्यनं विज्ञानमिच्छतां महायानिकानाम् । प्रय भूतलमालम्बनं कण्टकादिमयपि भूतले कण्टको( नास्तीतिसंवितिः तत्पूर्वक- श्च निःशई गमनागमनलक्षणो व्यागरोदुर्निवारः केपलभूतलविषयं नास्तीति संवेदनं कण्टकसदावे च केवल्यं निवृतमिति प्रतिपतिप्रकृत्यो()रभाश इति वेत ननु किं फेवल्य भूतलस्य स्वरूपमेव किमुत धर्मान्तरम् । स्याएं तावत् झण्टका- दिसंवेदनेऽप्यपरावृतमिति समय प्रतिपतिप्रवृत्योरधिरामा दोपः धमान्तरपते च तत्त्वान्तरसिद्धिः । अथ मन्यसे भाव एवेकाकी सद्वितीयश्चेति द्वयीमय- स्थामनुभवति तकाकीभायः स्यरूपमापमिति केवल इति घोच्यते तादृशस्य तस्य दृश्ये प्रतियोगिनि घटादो जिघृक्षिते सत्युपलब्धिघटानग()भाश्यपहार प्रवर्तयतीति । अथापि यूमः । घटादेरभायाद् भूतलं च व्यतिरेच्यकाकिशब्द- स्यार्थः कः समर्थितो भवदियो हि नास्तीति प्रतिषेधधिय पालम्बनम् । न हि विषयवेलदण्यमन्तरेण विलक्षणाया धुरम्त्युदयः नारि व्यवहारभेदस्य संभव: स्थाभाधिकं यदेकत्वं भावस्य तदेयकाकित्यमिति चेत् फिमेकत्यम् । प्रतियोगिरहितत्वम् एकत्यसंख्या धा । एकत्वसंख्या तायद्यापदाययभाषिनी भायस्य सद्वितीयावस्यायामप्यनुवर्तते । अथ प्रतियोगिरहितत्वं स्थाभाविक मेकत्वमुच्यते सिद्ध प्रमेयान्तरम् । नन्यभाययादिनोऽपि भूसलपाहणमभाया. तीतकारणम् अप्रतीते भूतले तपामायनतीतरयोगात् सा न तावत् कण्ट. कादिसहितभूतलोपलम्भात् कण्टको नास्तीति प्रतीतिः प्रभाषयिरिप्रभाल- ग्रहणस्याभाषप्रतीतिहेतुत्वे धाभाषयहणे तदभावग्रहणे सदभापविशिष्टभूतल- ग्रहणम् । तदभावविशिष्टाद भूतलयहचाभावग्रहणमिति स्ययमेय स्यस्य कारणमभ्युपगतं स्यात् । तस्मादभाव्यतिरिक्ता प्रतियोगिसंसर्ग व्यतिक्रिया भूतलस्य त्वयापि काचिदेकाकित्यावस्थाभ्युपगन्तव्या यस्याः प्रतीतायभायर- सीतिः स्यात् सेवास्माकं नास्तीति व्यवहार प्रयायतीतिसदप्ययुक्तम् । भाग- लस्यरूपयहणस्ययाभायप्रतीतिहेतुत्यात्। न ध सद्विताययहणे ऽप्येतत्प्रतीति. प्रसङ्गः भूतलपहण्यदभाषेन्द्रियसन्निकोप्यमाश्यणसामयी फण्टकादिसदारे (९) पटो-..पु.11) मालीति गमनागमनसरोः। (1) पदा-प. पु.।

·२३० सटीकप्रशस्तपादमाये तदभावो नास्तीति विषयेन्द्रिय सन्निकर्याभावात् सत्यपि भूतलग्रहणे नाभावा- तीतिः। न हि चतुरालाकादिकमुपलम्भकारणमस्तीति यद्यत्र नास्ति तदपि तर प्रतीयते तदेवं सिद्धोऽभावः । स च चतुयूहः(1) प्रागभावः प्रध्वंसाभाव: इतरेतराभावः अत्यन्ताभावश्चेति । प्रागुत्पत्तः कारणेषु कार्यस्याभावः प्राग- भावः तत्र कागत्पत्तेः पूर्वमभावो विशेषस्य प्रागभावः स धानादिरप्यनित्यः कार्योत्पादेन तस्य विनाशात् अविनाशे च कार्यस्योत्पत्यभावात् । कः प्राग. भावस्य विनाश: वस्तूत्याद एव निवृत्ते घस्तुनि प्रागभावोपलब्धिप्रसङ्ग इति चेन्न घस्तुवद्वस्त्वषयवानामप्यारब्धकार्याणां प्रागभावविनाशलक्षणत्वात् । उत्पन्नस्य स्वरूपप्रच्युतिः प्रध्वंसाभाव: स चोत्पत्तिमानप्यविनाशी भाषस्य पुनरनुपलम्भात् प्रागभूतस्य पश्चाद्वाप उत्पादः प्रध्वंसस्य कः प्रागभावः यस्यार्थस्य य: प्रध्वंस: तस्यार्थस्य स्वरूपस्थितिरेय तत्पध्वंसस्य प्रागभाष: यथा यस्तत्पतिरेच सत्यागभावस्य विनाशः तथा प्रध्वंसोत्पत्तिरेव तत्प्रागभा. यस्य विनाशः यदसद्भुतं तस्य कथमभाव इति न परिचाद्यम् कारणसा- मर्थ्यस्यापर्यनुयोज्यत्वात् । गव्यश्वाभावोऽश्व ध गोरभाष इतरेतराभावः सच सर्वधको नित्य एघ पिण्डविनाशेपि सामान्यवत् पिण्डान्तरे प्रत्यभिज्ञा. नात् यथा सामान्यमदृष्टवशाटुपजायमानेनेव पिण्डेन सह सम्बटुाते नित्यत्वं चस्वभावसिद्धम् । तथेतरतराभावोऽपि । इयांस्तु विशेषः । पिण्डग्रहणमाषेत सामान्यग्रहणमितरतराभावग्रहणं तु प्रतियोगिसापेवं पररूपनिरूपणीयत्वात । अत्यन्ताभावो यदसतः प्रतिपेध इति । इतरेतराभाव एवात्यन्ताभाष इति चेदहो राजमार्ग स्व भ्रमः इतरेतराभावो हि स्यरूपसिद्धयोरेव गधाश्वयोारत- रेतरात्मताप्रतिषेधः अत्यन्ताभावे तु सर्वथा असदभतस्येघ युद्धाधारोपितस्य देशकालानवछिन्नः प्रतिषेधः यथा षट्पदार्थेभ्यो नान्यत्प्रमेयमस्तीति । यदि चात्यन्ताभायो नेप्यते पडेय पदार्थी इत्ययं नियमो दुर्घटः स्यात् । तथैवैतिद्यमप्यवितथमाप्तोपदेश(२) एवेति ॥ ऐतिहामप्यघितथमानोपदेश एव(३) इति हेतिनिपातसमुदायः उपदे- शपारम्पयं वर्तते तवायं स्यार्थिकः प्यजप्रत्ययः । ऐतिहामिति वितयतिा (१) चतुधान्टा-पा.३ पुः। (0) अालयधनमेति-पा. ५10 पु.। (३) भाप्तवचनमय-पा. १ ।

·गुणयन्ये बुद्धाधिकार परायीनुमाननिरूपणम् । सावत प्रमाणमेव न भवति अवितथमायोपदेश एव प्राप्तोपदेशश्चानुमानम् । सस्मादवितथमेति मनुमानान व्यतिरिच्यते इत्यभिप्रायः ॥ पञ्चावयवेन वाक्येन स्वनिश्चितार्थप्रतिपादनं परार्थानुमानम् । पञ्चावयवेनैव वाक्येन संशयितवि. पर्यस्ताव्युत्पन्नानां परेषां स्वनिश्चितार्थ(१)प्रतिपादन परार्थानुमानं विज्ञेयम् ॥ परार्थानुमानव्युत्पादनार्थमाह । पञ्चावयवेन वाक्येन स्वनिश्चितार्थ. प्रतिपादनं(२) परार्थानुमानमिति । प्रतिपादनीयस्यार्थस्य याति शब्टस- महे प्रतीति: पर्यवस्यति तस्य पञ्चभागाः समहापेक्षयावयया इत्युच्यन्ते। स्वयं साध्यानन्तरीयकत्वेन(३) निश्चितार्थः स्वनिश्चितार्थः साध्याविनाभतं लिङ्ग तस्य पञ्चावयवेन वाक्येन प्रतिपादनं सत्प्रतिपत्तिजननसमर्थपञ्चाययषवाक्य- प्रयोगः पराधीनुमानम् । पञ्चायययं हि पाक्यं यायत्सु रूयेयु लिङ्गस्य साध्या- धिनाभावः परिसमाप्यते तापटूपं लिङ्गं प्रतिपादयति तत्प्रतिपादिताच लिङ्गात साध्यसिद्धिर्न वाश्यमेव साध्यं बाधयति तस्य शाब्दत्यग्रसङ्गात् तस्माद- विनाभूतलिङ्गाभिधायकवाक्यप्रयोग एव परार्थानुमानमुच्यते । अपर तु यत्परः शब्दः स शब्दार्थो धाक्यं च साध्यपरं तत्प्रतिपादनार्थमस्य प्रयोगा- लिङ्गप्रतिपादनं त्वघान्तरव्यापारो वचनमाण विप्रतिपन्नस्य साध्यप्रतीतर- भावादिति घदन्त एवं व्याचक्षते । स्यनिश्चितायः साध्यः तस्य लिङ्गमति. पादनमेघावान्तरव्यापारीकृत्य पञ्चावयवेन वाक्येन प्रतिपादनं तत्प्रतिपादकया- क्यानयोगः परार्थानुमानमिति। स्योक्तं विवृणेति पञ्चाययवेनैवेत्यादिना । यय- यवमेव वाश्यमित्येके व्यवयमित्यपरे । तत्प्रतिषेधार्थमेवकारकरणम् पञ्चा. वयवेनैवेति। प्रतिपाद्येऽर्थ यस्य संख्योतिस संयित: यस्य विपर्ययज्ञाने स विपरीतः यस्य न संशयान विपर्यय: किंतुस्थतानमा() मोऽव्युत्पनः पयोधि ते प्रतिपादनाहास्तत्वप्रतीतिविरहात यो यानि पदानि समुदितानि प्रयझेस तत्पदार्थसंसर्गप्रतिपादनाभिप्रायानिति सामान्येन स्यात्मनि नियमे प्रतीते पश्चात पदसमूहप्रयोगाद्वत्तुस्सत्पदार्थसंसर्गप्रतिपादनामिनायायगतिद्वारेण (ब) परेषामनिविता-या । (1) Bाधनाननरोपकत्वन-पा.पु.। (2) प्रतिपादनपरम-पा.पु.। (1) म जानमार-पा...।

·- २३२ सटीकप्रशस्तपादभाप्ये पदेभ्यो वाक्याथीनुमानं न तु पदार्थेभ्यसत्प्रतीति; न हि पदायानामप्रमाणा- न्तरमस्ति मीमांसकानाम् । नापि याश्यार्थप्रतिपादनाय पदेः प्रत्येक्रमभिधीय. मानानां पदार्थानां वाक्यायप्रतिपादनशक्तिराधिर्भवति प्रमेय()प्रतीतिमाषच्या- पारस्य प्रमाणस्य प्रमेयशत्याधायकत्वाभावात्। तस्मात् पदाथा वाक्याय प्रति- पादयन्तो लिङ्गत्वेन वा प्रतिपादयेयु: अन्ययानुपपत्या या उभययाप्यशाब्दो वास्यार्थः स्यात् । ननु किं पदानि प्रत्येकमेकेकमय प्रतिपादयन्ति वाक्यार्थस्य लिङ्गम किं या परम्परान्यितं स्याय बोधयन्ति। अफे तावदाहुः । व्युत्पत्य- पेक्षया पदानामर्थप्रतिपादनम् । व्युत्पत्तिश्च गामानय गां वधानेत्यादिषु युद्ध- व्यपहारेषु क्रियान्वितेषु कारकेषु कारकान्वितायां वा क्रियायां न स्वरूपमारे अतः परस्परान्विता एव पदार्था: पदेः प्रतिपाद्यन्ते इति । अत्र निरूप्यते । यदि गामानयेत्यादिवास्ये गामिति पदेनेवानयेत्यान्वित: स्वार्थाभिहितः तदानयेतिपदं व्यर्थम् उतार्यत्वात् आनयेतिपदेनानयनाभिहिते सत्या. नयेत्यान्धितः स्वार्थी गोपदेनाभिधीयते तेनानयेतिपदस्य न वेयर्थ्य- मिति घेत तानयेति पदं केवलं स्वार्थमाजमाचक्षाणमनन्विताभिधायि प्राप्तम् यथा चेदमनन्विताय तथा पदान्तरमपि स्यादिति दतनलाञ्जलिरन्वि. ताभिधानवादः । यदानयेतिपदेनापि पूर्वपदाभिहितेनार्थेनान्वितः स्वार्यो- ऽभिधीयते तदा यावत्पूर्वपदं स्वार्थ नाभिधत्ते तायदुत्तरपदस्य पूर्वपदार्थान्वि. तस्वार्थाभिधानं नास्ति यावच्चोतरपदं स्वार्थ नाभिधते तावत् पूर्वपदस्योत्तरप- दार्यान्वितस्यार्थप्रतिपादनं न भवतीत्यन्योन्याश्रयत्वम् । अथ(२) मन्यसे प्रथम पदानि केवल पदार्थ स्मारयन्ति पश्चादितरेतरस्मारितेनार्थेनान्वितं स्वार्थम- भिदधतीति ततो नेतरतराश्रयत्वम् । तदप्यसारम् । सर्वदैव हि पदान्यन्वितेन पदार्थन सह गृहीतसाहचर्याणि नानन्वितं केवलं पदार्थमाचं स्मारयितुमीशते यथानुभवं स्मरणस्य प्रवृत्तेः वृद्धव्यवहारष्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां गोशब्दस्य ककु- दादिमदर्थे नियमो गृहीतो न क्रियाकरणादिष्विति तेषां प्रत्येक व्यभिचारेपि गोशब्दस्य प्रयोगदर्शनात तेनायं गोशब्दः श्रयमाणाभ्यासपाटवादव्यभिचरि- तसाहचर्य ककुदादिमदर्थमा स्मारयति न शियाकरणादीनीति चेत् एवं तहिं यस्य शब्दस्य यत्रार्थे साहचर्यनियमा गृह्यते तव तस्याभिधायकत्वं (२) प्रमीय-पा० ४ पु.। (२) पया-पा. २ पुः।

·गुणयन्ये बुढाधिकारे ऽयययनिरूपणम् । नान्यति() अनन्विताभिधाने ऽपि समानम् । न च स्मरणमनुमानयत् साह- धर्यनियममयेत्य प्रवर्तते इत्यपि सुप्रतीतम् तटुि संस्कारमानिवन्धनं प्रति- योगिमावदर्शनादपि भवति । तथाहि धूमदर्शनादग्निरिव रसपत्यादिप्रदेशोपि स्मयते तद्यदि गोराब्दः सहभावप्रतीतिमात्रेणेव गोपिगड स्मारयति गोपि. गडप्रतियोगिनोपि पदार्थान् कदाचित स्मारयेत् नियमेन तु गोपिण्डमेर स्मार- यंस्तद्विषयं पाचकत्वमेशवलम्बते तथासत्येव नियमसम्भवात् । किं च यथा चाक्ये पदानामन्विताभिधानं तथा पदेपि प्रकृतिप्रत्यययोरन्विताभिधानमि- च्छन्ति भवन्तस्ताभ्यां चेत् परस्परान्वितः स्वायोऽभिहितः कस्तदन्यः पदार्थों यः पदेन पश्चात स्मयते तदेतदास्तां नग्नाटकयवलितं पधः । प्रकृत- मनसरामः॥ अस्त्वेवं पदानामर्थप्रतिपादनमिदं तु न सङ्गच्छते परायीनुमानमिति । लिङ्ग तजनितं वा चानमनुमानम् । न च लिङ्गस्य ज्ञानस्य च परार्थत्यम् । अनुमानवाचकस्य शब्दस्य परार्थत्वादनुमानं परार्थमुच्यते चेत् प्रत्यक्षपाच. कस्यापि शब्दस्य परार्थत्वात प्रत्यक्षमपि परार्थमुच्यते(२) । तदुक्तम् । ज्ञानाद्वा धानहेतावा नान्यस्यास्त्यनुमानता । तयाश्च न परार्थत्वं प्रमिदं लोकवेदयोः । वचनस्य परार्थत्वादनुमानपरार्थता । प्रत्यवस्थापि पारायं तद्वारं किं न कल्प्यते ॥ इति । अत्र समाधिः। न शब्दस्य परार्थत्यात सवार )मनुमानपारामिति बदामः अपि तु यत् परायें पञ्चायययं धाग्यं तल्लिङ्गप्रतीसिद्वारेण्यानुमितिहेतु- त्यादनुमानमिति बमः । नन्वेधमपि लिङ्गप्रतिणदकस्य प्रत्यक्षस्यानुमानतार• तरप्रसङ्गन प्रसङ्गमा लेकिकन्दप्रयोगाभापात् । पञ्चावययं वाश्यमित्युक्त के पुनरो पञ्चाययया) माह । अवयवाः पुनः प्रतिज्ञापदेशनिदर्शनानुसन्धा- नप्रत्याम्नायाः। तत्रानुमेयोद्देशोऽविरोधी प्रतिज्ञा । (१) नसर्यति-प.पु.1 (२) उध्यताम-ति साः । (३) साथ-प. पु.. (४) अनुमानेतापचारम-पा.पु.। -- (') शा:-.-..

·। २३२ सटीकप्रशस्तपादभाव्य पदेभ्यो वाक्याानुमान न तु पदार्थेभ्यस्तत्प्रतीतिः न हि पदार्थानामप्रमाणा- न्तरमस्ति मीमांसकानाम् । नापि वाक्यार्थप्रतिपादनाय पदैः प्रत्येकमभिधीय. मानानां पदार्थानां वाश्यायप्रतिपादनशक्तिराविर्भवति प्रमेय(१)प्रतीतिमाचव्या. पारस्य प्रमाणस्य प्रमेयशत्याधायकत्याभावात् । तस्मात् पदार्या वाक्याथै प्रति- पादयन्तो लिङ्गत्वेन वा प्रतिपादयेयुः अन्यथानुपपत्त्या या उभयथाप्यशब्दो वाक्यार्थः स्यात् । ननु किं पदानि प्रत्येकमेकैकमर्थ प्रतिपादयन्ति वास्यार्थस्य लिङ्गम किं वा परस्परान्वितं स्वार्थ बोधयन्ति । अत्रेके तावदाहुः । व्युत्पत्य. पेक्षया पदानामर्थप्रतिपादनम् । व्युत्पत्तिश्च गामानय गां वधानेत्यादिषु वृद्ध व्यवहारेपु क्रियान्वितेषु कारकेषु कारकान्बितायां वा क्रियायां न स्वरूपमाचे अतः परस्परान्विता एव पदार्थाः पदेः प्रतिपाद्यन्ते इति । अत्र निरूप्यते । यदि गामानयेत्यादिवाक्ये गामिति पदेनेवानयेत्यान्वितः स्वाभिहितः तदानयेतिपदं व्यर्थम् उतार्थत्वात आनयेतिपदेनानयनाभिहिते सत्या- नयेत्यान्वितः स्वार्था गोपदेनाभिधीयते तेनानयेतिपदस्य न वैयर्थ्य- मिति घेत तहानयेति पदं केवलं स्वार्थमाघमाचक्षाणमनन्विताभिधायि प्राप्तम् यथा चेदमनन्वितार्थ तथा पदान्तरमपि स्यादिति दतजलाञ्जलिरन्वि. ताभिधानवादः । यदानयेतिपदेनापि पूर्वपदाभिहितेनार्थेनान्वितः स्वार्थी- ऽभिधीयते तदा यावत्पूर्यपदं स्वार्थ नाभिधते तावदुत्तरपदस्य पूर्वपदार्थान्वि. तस्वार्थाभिधानं नास्ति यावच्चोत्तरपदं स्वार्थ नाभिधत्ते तावत् पूर्वपदस्योतरप- दान्वितस्वार्थप्रतिपादनं न भवतीत्यन्योन्याश्रयत्वम् । अथ() मन्यसे प्रथम पदानि केवल पदार्थ स्मारयन्ति पश्चादितरेतरस्मारितेनार्थेनान्वितं स्वार्थम- भिदधतीति ततो नेतरेतराश्रयत्वम् । तदप्यसारम् । सर्वदेव हि पदान्यन्वितेन पदान रह गृहीलसाहचर्याणि नानन्वितं केवलं पदार्थमा स्मारचित्तुमीशले यथानुभवं स्मरणस्य प्रवृत्तेः बृद्धव्यवहारप्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां गोशदस्य फकु- दादिमदर्थ नियमो गृहीता न क्रियाकरणादिष्विति तेषां प्रत्येक व्यभिचारैपि गोशब्दस्य प्रयोगदर्शनात् तेनायं गौशब्दः श्रूयमाणाभ्यासपाटवादव्यभिचार- तसाहचर्य कदादिमदर्थमा स्मारयति न क्रियाकरणादीनीति चेत् एवं सहिं यस्य शब्दस्य याथै साहचर्यनियमो गृह्यते तव तस्याभिधायकत्वं (१) प्रमीय-पा. ४ पु.। (3) यथा-पा. २ पुः। - - ·गुणग्रन्थे बुढाधिकारे ऽघयनिरूपणम् । २३३३ नान्यति(१) अनन्विताभिधाने ऽपि समानम् । न च स्मरणमनुमानवत साह. चर्यनियममपेक्षा प्रवर्तते इत्यपि सुप्रतीतम् तद्धि संस्कारमानिबन्धनं प्रति- योगिमाचदर्शनादपि भवति। तथाहि धूमदर्शनादग्निरिव रसयत्यादिनदेशोपि स्मयते तद्यदि गोशब्दः सहभावप्रतीतिमाषणेव गोपिण्ड स्मारयति गोपि. गडप्रतियोगिनापि पदार्थान् कदाचित स्मारयेत् नियमेन तु गोपिण्डमेव स्मार- यस्तद्विपयं वाचकत्वमेगावलम्बते तयासत्येव नियमसम्भवात् । किं च यथा वाक्ये पदानामन्विताभिधानं तथा पदेपि प्रकृतिप्रत्यययोरन्यिताभिधानमि- च्छन्ति भवन्तस्ताभ्यां चेत् परस्परान्वित: स्वार्थोऽभिहितः कस्तदन्यः पदार्थों यः पदेन पश्चात् स्मर्यते तदेतदास्तां नग्नाटकपक्षपतितं वचः । प्रकृत- मनसरामः ॥ अस्त्येवं पदानामर्थप्रतिपादनमिदं तु न सङ्गच्छते परार्थानुमानमिति । लिङ्गं तज्जनितं वा ज्ञानमनुमानम् । न च लिङ्गस्य ज्ञानस्य च परार्थत्वम् । अनुमानवाचकस्य शब्दस्य परार्थन्वादनुमानं परार्थमुच्यते घेत प्रत्यक्षवाच. कस्यापि शब्दस्य परार्थत्वात् प्रत्यक्षमपि परार्थमुच्यते() । तटुक्तम् । चानाद्वा चानहेता नान्यस्यास्त्यनुमानता । सयोश्च न परार्थत्वं प्रमिद्धं लोकवेदयोः । पचनस्य परार्थत्वादनुमानपरार्थता । प्रत्यक्षस्यापि पारायं तवारं किं न कल्प्यते । इति । अव समाधिः। न शब्दस्य परार्थत्यात् तद्वार()मनुमानयारागेमिति बदामः अपि तु यत् परायं पञ्चायययं वाक्यं तल्लिङ्गप्रतीतिद्वारेणानुमितिहेत- स्यादनुमानमिति धूमः । नन्वयमपि लिङ्गप्रतिपादकस्य प्रत्यक्षस्यानुमानतार• सरप्रसङ्गः() न प्रसङ्गस्ता लोकिकशब्दप्रयोगाभावात् । पञ्जावययं वायमित्युक्तं के पुनस्से पञ्चावयवा सह । अवयवाः पुनः प्रतिज्ञापदेशनिदर्शनानुसन्श- नम्रत्यानायाः। तत्रानुमेयोद्देशोऽविरोधी प्रतिज्ञा । (१) म सर्यवेति-पा. ३ पु.। (३) उपनाम-Ex-PTI (1) अनुमानताएचाम्स-41.1 ·२३४ सटीकप्रशस्तपादभाष्य प्रतिपिपादयिषितधर्मविशिष्टस्य धर्मिणापदेशविष- यमापादयितु(१)मुद्देशमात्रं प्रतिज्ञा । यथा द्रव्यं वायु- रिति। अविरोधिग्रहणात् प्रत्यक्षानुमानाभ्युपगतस्व- शास्त्रस्ववचन(२)विरोधिनो निरस्ता भवन्ति । यथा- ऽनुष्णोऽग्निरिति(३) प्रत्यक्षविरोधी घनमम्बरमित्य- नुमानविरोधी ब्राह्मणेन(९) सुरा पेयेत्यागमविरोधी वैशेषिकस्य सत्कार्यमितिब्रुवतः स्वशास्त्रविरोधी न शब्दोऽर्थप्रत्यायक(५) इति स्ववचनविरोधी॥ अवयवाः पुन: प्रतिचापदेशनिदर्शनानुसन्धानप्रत्याम्नाया: । पुनःशब्दो घायालङ्कारे तर तेषां मध्ये ऽनुमेयोद्देशो ऽविरोधी प्रतिज्ञा । एतत् स्वयमेव विवृणाति । प्रतिपिपादयिपितेत्यादिना । प्रतिपादयितुमिष्टो यो धर्मस्तेन विशिष्टो धर्मो अनुमेयः पक्ष इति कथ्यते । तस्य यदुदेशमा सङ्कीर्तनमा साधनरहितं सा प्रतिवेति । यथोपदिशन्ति सन्तः । वचनस्य प्रतिज्ञात्वं तद- स्य च पनतेति । यदि हेतुरहितमुद्देशमा प्रतिचा नेय तस्याः साध्यसि. द्विरस्तीति असाधनाङ्गत्वान्न प्रयोगमईति । यथा बदन्ति तयागताः । शक्तस्य सूचकं हेतुर्वचाशतमपि स्वयम् । साध्याभिधानात् पक्षोक्तिः पारम्पर्येण नाप्यलम् ॥ इति । तगह() । अपदेशविषयमापादयितुमिति() । अपदेश हेतुम्तस्य घिपयमाश्रयमापादयितुं प्रतिपादयितुं प्रतिज्ञाने स्खलु यव वचन साध्यसाधनाम हेतुः प्रयुज्यते तस्य सिद्धत्वात् अपि तु कस्मिंश्चिद्धर्मिणि प्रतिनियते तस्मिन्न. नुपन्यस्यमाने निरामयो हेतुर्न प्रयतते तस्याप्रवृत्तो न साध्यसिद्धिरतः प्रतिचया धर्मियाहकं प्रमाणमुपदर्शयन्त्या हेतोराप्रयो धर्मी सन्निधाप्यते इत्यानयोप. दर्शनद्वारेण हेतुं प्रवर्तयन्ती प्रतिज्ञा साध्यसिद्धेरङ्गम् । तथा चन्यायभाप्यम् । (१) अपदेशविपणपाटना-पा. १। युः। (3) हरिति-पा. ५ पु.। (५) ग्रामणे:-पा.५ पुः । (५) तपादक-पा.पु.। (E) अनाद-पा. ३।४ पुः । (७) प्रपदेशविषपापादनामिति-या पुः । (२) शास्वयचन-पा.पु.1 ·गुणमन्थे बुवाधिकार प्रतिवानिरूपणम् । २३५ असत्यां प्रतिज्ञायामनाश्रया हेत्वादयो न प्रवर्तरनिति । उपनयादेव हेतोरा- श्रयः प्रतीयते इति चेन्न असति प्रतिज्ञावचने तस्याप्यप्रवृतः। उपनय: साथ- नस्य पक्षधर्मतालक्षणं सामर्थ्यमुपदर्शयति न प्रत्येतुः प्रथममेव साधनं प्रत्याकाला किं तु साध्ये तस्य प्रधानत्वात् प्राकाढिते साध्ये तत्सिद्धार्थ पश्चात् साधनमाकाइते तदन साधनसामर्थ्यमिति प्रथमं साध्यवचनमेशपति- ते न पुनरयत एव साधनसामर्थ्यमुच्यते तस्य तदानीमनपेक्षितत्वात् । प्रति- पिपादयिषितेन धर्मेण विशिष्टो धर्मीति विप्रतिषिद्धमिदम् अप्रतीतस्याविशेषक- त्यादिति चेत् सत्यम् अप्रतीतं विशेषणं न भवति प्रतीतस्तु सार्यो धर्मः स- এর বিনিম্ন মনি মাথায় গুনিষিযেন মনিন্নাঘন ঘন হয় অনিয়? पक्षता वास्तथी तस्य स्वरूपेण सिद्धस्यापि प्रतिपाद्यधर्मविशिष्टत्वेनाप्रसिद्धस्य तेन रूपेया पापाद्यमानत्वसम्भवात पक्षधर्मतापि हेतोरित्यमेघ यदि केवलमे. घानित्यत्वं साध्यते भवेच्छन्दधर्मस्य कृतकत्वस्यापक्षधर्मताशब्दे एय त्वनित्ये साध्ये नायं दोषः । यथाराचाया:(१) । स एव चमयात्मायं गम्यो गमक एव च । असिद्धेनेकदेशेन गम्य: सिद्धो न बोधकः । इति । प्रतिज्ञाया उदाहरणमाह । द्रव्यं घायुरिति । यो वायं प्रतिपद्यमानोपि तस्य द्रव्यत्वं न प्रतिपद्यते तं प्रति साधयितुमिष्टेन द्रव्यत्वेन विशिष्टस्य पायोरभिधानं प्रतिज्ञा क्रियते द्रव्यं वायुरिति । अधिरोधियहणस्य तात्पर्य कथ- यति । अविरोधिग्रहणात् प्रत्यक्षानुमानाभ्युपगतस्वशास्त्रस्ववचनविरोधिनो निरस्सा भवन्तीति । धादिना साधयितुमभिप्रेतोऽर्थः साध्य इत्युच्यते प्रत्य. वादिविरुदोषि कदाचिदनेन भ्रमात् साधयितुमिप्यते तदविशेषणानुमेयो- देशः प्रतिवेत्येतावन्माचमुच्यते प्रत्यक्षादिविरुद्धमपि वचनं प्रतितास्यान में प्रतिज्ञा तदर्थस्य साधयितुमशक्यत्वात् अतोऽविरोधियणं कृतमान विद्यते प्रत्यक्षादिपिरोधी यस्यानुमेयोद्देशस्य असावप्रत्यक्षादिविरोधस्तर पदनं प्रतिज्ञा यस्य तद्विरोधोस्ति न सा प्रतिवेत्यर्य: शिमनेनोक्तं मतिनाशय- মিয়াযাখযা মামনা জি ম য ঘননি মম্ ধাতন ও হত্ৰ - (१) पदा:-पा.पु.

·२३६ सवाकप्र सपा । स्सदितरः पक्षाभास इति । प्रत्यक्षादिविरोधोदाहरणं यथा । अनुष्योऽग्नि- रिति । अनुष्या इत्युप्णस्पर्शप्रतिषेधोऽयम् । अवगतं च प्रतिषिध्यते नानबगतम् न चाणत्वस्य बहेरन्यत्रोपलम्भसम्भवः बहावपि तस्य प्रतीतिर्नानुमानिकी प्रत्यक्षाभावे अनुमानस्यामवृत्तेः प्रत्यक्षातीतस्य च प्रतिषेधे प्रत्यक्षप्रामाण्या- भ्युपगमेन प्रवर्तमान प्रतिषेधानुमानम् तद्विपरीतति तेनेव वाध्यते विषया- पहारात को विषयस्यापहारः तद्विपरीतार्थप्रवेदनम् तस्मिन् सत्यनुमानस्य किं भवत्युत्पत्यभायः प्रथमप्रवृत्तेनाबाधितविषयप्रत्यक्षेण यसप्णत्वे प्रतिपा. दिते तत्प्रतीत्यवरुद्धे च तस्यानुष्यत्वप्रतीतिर्न भवति हेतोरप्ययमेव बाधा यदयमनुष्यत्वप्रतिपादनाय प्रयुक्तः तत्प्रतीति न करोति प्रत्यक्षविरोधात् । यथोक्तम् । वेपरीत्यपरिच्छेदे नायकाशः परस्य तु । मूले तस्य झनुत्पन्ने पूर्वेण विषयो हत: ॥ इति । वाधाविनाभावयाविरोधादविनाभूतस्य बाधानुपपत्तिरिति चेत् यदि पेरूप्यमविनाभावोऽभिमतः तदास्त्येवाविनाभूतस्य वाधा यथानुष्योऽग्निः कृतकत्वादित्यस्येव अथ(१) बाधितविषयत्वे सति चेहप्यमविनाभाव इत्य- भिप्रायेयोच्यते अविनाभूतस्य नास्ति बाधेति तदोमित्युच्यते । किन्त्वबाधित. विषयत्वमेव रूपं कयितुं प्रत्यक्षाद्यविरोधियहणं कृतम(२) प्रत्यक्षविरोधः किं पक्षस्य दोपः किं वा हेतोः न पक्षस्य धर्मिणस्तादयस्थ्यात नापि हेतोः स्वधिपये तस्य सामात् विषयान्तरे सर्वस्यवासामयात किंतु प्रतिपादयि- तुरिदं दूपणम् यो विषये साधनं प्रयुड़े। यदि प्रतिज्ञातार्थप्रतीतियोग्यताविरह- स्तत्प्रतिपादनम् योग्यताविरहश्च दूपणमभिमतम् तदा कर्मकरणयोरप्यस्ति दोषः । धनमम्बरमित्यनुमानविरोधी । येन प्रमाणेनाकाशमवगतं तेनेवाका- शस्य नित्यत्वं निरवयवत्वं च प्रतिपादितम् अतो निविडावयवमम्बरमिति प्रतिज्ञा धर्मियाहकानुमानविरुद्धा । ब्राह्मणेन सुरा पेयेत्यागमविरोधी। ब्राह्म- रणस्य सुरा पीता पापसाधनं भवतीति(३) प्रतिक्षार्थः । अब वीरमदाहरणम् क्षीरस्य च पापसाधनत्वाभावः श्रुतिस्मृत्यागमेकसमधिगम्य: येनेवागमेन क्षीर- (१) प्रथा-पा. २ पु. । (२) विरोधीत्युक्तम्-पा. ३ पुः । (३) न भति-पायु ·गुणयन्ये युदाधिकारे ऽपदेशनिरूपणम् । पानस्य पापसाधनत्वाभावः प्रतिपादित: तेनेच सुरापानस्य पापसाधनत्वं प्रति- यादितमिति। ब्राह्मणस्य सुरापेयप्रतिज्ञाया() दृष्टान्तयाहकप्रमाणविरोध: । वे शेयिकस्यापि मागुत्पतेः सत्कार्यमितिब्रुवतः स्वशास्त्रविरोधी । वैशेषिको हि वैशेषिकशास्त्रप्रामाण्याभ्युपगमेन वादादिषु प्रवर्तते तस्य प्रागुत्पादात् यत् का. यमिति ब्रुवतः प्रतिज्ञाया: शास्त्रेण विरोधः वैशेषिकशास्त्रे असदुत्पद्यते इति प्रतिपादनात् । शब्दो नार्थप्रत्यायक इति स्ववचनविरोधी । यदि शब्दस्यार्थप्र- ত্যাযজনি নীলা নিয়নীয়া মুনিয়াহুনায় যন্ত্র प्रयोगोऽनुपपन्नः । अथेतदर्थः शब्दः प्रयुज्यते तदभ्युपगतं शब्दस्यार्थप्रतियाद- फत्वमिति(२) प्रतिज्ञायाः स्ववचनविरोधः । प्रत्यक्षानुमानावगतवस्तुतत्वान्या- रट्यानं शास्त्रम् तद्विरोधः प्रत्यक्षानुमानविरोध एव तथा तदावमावित्वानुमान- समधिगम्य शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वं प्रतिषेधयतोऽनुमानधिसद्धवप्रतिज्ञा कस्मात् स्वशास्त्रवचनविरोधयोः पृथगभिधानम् । अवोच्यते । प्रमाणाभासमूलमपि शास्त्रं भवति शाक्यादीनाम् । अव बोद्धस्य सर्वमक्षणिकमिति प्रतिजानत: स्वशास्तविरोध एव न प्रमाणविरोधः स्ववचनमपि कदाचिदप्रमाणमूलमपि स्यात प्रतस्तद्विरोधो न प्रमाणविरोधः किं तु स्ववचनविरोध एव । लिङ्गवचनमपदेशः । यदनुमेयेन सहचरितं तत्समानजातीये सर्वत्र सामान्येन प्रसिद्ध तद्विपरीते च सर्वस्मिन्नसदेव तल्लिङ्गमुक्तं तस्य वचनमपदेशः। यथा क्रियावत्त्वाद्गुणवत्त्वाच्च(३) तथा च तदनुमेये ऽस्ति तत्समानजातीये च सर्वस्मिन् गुणवत्त्वमसर्वस्मिन् क्रियावत्त्वम् । उभयमप्येतदद्रव्ये नास्त्येव तस्मात् तस्य वचनमयदेश इति सिद्धम्() ॥ लिङ्गवचनमपदेशः । अस्यायं कथयति । यदनुमेयेनेदिन्दा कडा गमम् । उदाहरणमाह । क्रियावत्वाद् गुणवत्वाति माल (५) प्रामणन मुरा पति प्रतिज्ञापा:--TER () ति सिद्धम्-पा.पु.। (४) पधा क्रियायवाद्गुणसवाल तहमद पवार पचनमपदेश इति सिन्धम-पा...।

·२३८ मटोकप्रशस्तपादमाये चाया: नियायत्त्वादिति क्रियायत्त्वस्य लिङ्गस्य वचनमपदेशः तस्यामेव प्रति- ज्ञायां गुणयत्वस्य लिङ्गस्य गुणवत्त्वादिति यधनमपदेशः तयोरुपन्यासः सप- क्षेकदेशकृतेः सपक्षव्यापकस्य घ हेतुत्यप्रदर्शनार्थः । यदुक्तं लिङ्गलक्षणं सत् कियावत्यस्य गुणवत्त्वस्य चास्तीत्याह । तथा च तदिति । सद् गुणवत्वम- नुमेयेऽस्ति तत्समानजातीये सपने द्रव्ये सर्वमिन्नस्ति असर्वस्मिन् साक्षेक. देश मूर्तद्रव्यमा क्रियावत्त्वमस्ति उभयमप्येतत् क्रियायत्त्वं गुणवत्वं चाद्रव्ये विपक्षे नास्त्येव तस्योभयस्य वचनं क्रियायत्त्वाद् गुणवत्त्वादित्येयं रूपमपदेश इति हेतुरिति सिटुं व्यवस्थितं निर्दोषत्वात् (१) । एतेनासिद्धविरुद्धसन्दिग्धानध्यवसितवचना- नामनपदेशत्वमुक्तम्भवति । तत्रासिद्धश्चतुर्विधः । उभयासिद्धोऽन्यतरासिद्धः तदावासिद्धोऽनुमेयासि- दुश्चेति । तत्रोभयासिद्धः उभयोवादिप्रतिवादिनोर- सिद्धः यथाऽनित्यः शब्दः सावयवत्वादिति । अन्य- तरासिद्धः यथाऽनित्यः शब्दः कार्यत्वादिति । तद्गा- वासिद्धी यथा धूमभावेनाग्न्यधिगती कर्तव्यायामुप- न्यस्यमानो वाष्पो धूमभावेनासिद्ध इति । अनुमेया- सिद्धो यथा पार्थिवं द्रव्यं तमः कृष्णरूपवत्त्वादिति।यो ह्यनुमेये ऽविद्यमानोऽपि तत्समानजातीये सर्वस्मिन्ना- स्ति तद्विपरीते चास्तिस विपरीतसाधनाविरुद्धः यथा यस्माद्विपाणी तस्मादश्व इति(२) । यस्तु सननुमेये तत्समानासमानजातीययोःसाधारणःसनेवस सन्दे- हजनकत्वात् सन्दिग्धः यथा यस्माद्विषाणी तस्मा- गौरिति । एकस्मिंश्च द्वयोर्हेत्वोर्यथोक्तलक्षणयोर्विरु- द्वयोः सन्निपाते सति संशयदर्शनादयमन्यः सन्दिग्ध (२) तस्मादृष्ट्र इति-पा.५ पु. (१) निर्देशत्यात-पा.पु..

·२३६ गुणयन्य बुद्दाधिकारे हेत्वाभासनिरूपणम् । इति केचित् । यथा मूर्तत्वामूर्तत्वं प्रति मनसः क्रिया- वत्त्वास्पर्शवत्वयोरिति । नन्वयमसाधारण एवाचावु- पत्वप्रत्यक्षत्ववत् संहतयोरन्यतरपक्षासम्भवात्(१) त- तश्चानध्यवसित इति वक्ष्यामः। ननु शास्त्र तत्रतत्रो. भयथा दर्शनं संशयकारणमपदिश्यत इति न संशयो विषयद्वैतदर्शनात् । संशयोत्पत्ती विषयद्वैतदर्शनं कारणम् तुल्यवलत्वे च तयोः परस्परविरोधान्निर्ण- यानुत्पादकत्वं स्यान्न तु संशयहेतुत्वम् न च तयोस्तु- ल्यबलवत्त्वमस्ति अन्यतरस्यानुमेयोद्देशस्यागमवाधि- तत्वादयं(२) तु विरुद्धभेद एव । यश्चानुमेये विद्यमान- स्तत्समानासमानजातीययोरसन्नेव सेोऽन्यतरासिद्धो- ऽनध्यवसायहेतुत्वादनध्यवसितः यथा सत्कार्यमुत्पत्ते- रिति। अयमप्रसिद्धोऽनपदेश इति वचनादवरुद्धः(३)। ननु चायं विशेपः संशयहेतुरभिहितः(१) शास्त्रे तुल्य- जातीयेष्वर्थान्तरभूतेषु(५) विशेषस्योभयथा दृष्टत्वा- दिति(६) नान्यार्थत्वाच्छब्दे विशेषदर्शनात् । संशया- नुत्पत्तिरित्युक्ते(१) नायं द्रव्यादीनामन्यतमस्य विशेषः स्याच्छावणत्वं किं तु सामान्यमेव सम्पद्यते कस्मात्() तुल्यजातीयेष्वर्थान्तरभूतेषु(५) द्रव्यादिभेदानामेके- कशो विशेषस्योभयथा दृष्टत्वादित्युक्तं न संशयका- रणम् अन्यथा पट्स्वपि पदार्थेषु संशयप्रसङ्गात् तस्मात् सामान्यप्रत्ययादेव संशय इति॥ (१) पतः सम्भति-पा.पु.। (२) भागमविरोधित्यात-पा.पु.। (1) यिस्ट-पा.पु.। (४) उक्त:-पा.पु.। (५) अचान्तरयु च-पा.५ पु.। (६) दर्शनात-पा. पुः। (७) नुत्पतित्त्युिक्तम्-पा• पु.। (८) कस्मात्-ति नास्ति १ पुः। (६) प्रान्तरेषु-पा.पु.।

·२४० सटीझप्रशस्तपादभाष्ये गतेनापदेशलक्षणकयनेनाथादसिद्धविरुद्धसन्दिग्धानध्यघसितवचना- नामनपदेशत्वमुक्तं भवति । अनुमेयेन सहचरितमित्यनेनासिद्धपचनस्यानए- देशत्वमुक्तम् । तत्समाननातीये च प्रसिद्धमित्यनेन विरुद्धानध्ययमितवचन- योरनपदेशत्वम् । तद्विपरीते नास्त्येवेत्यनेन सन्दिग्यवचनस्यानपदेशत्वमिति विवेकः । एषामसिद्धविरुद्धसन्दिग्धानध्यवसितानां मध्ये प्रसिद्धं कथयति । तचासिद्धश्चतुर्विधः उभयासिद्ध इत्यादि । तबोभयासिंद्धो यथा उभयोर्वाद- प्रतिवादिनारसिद्धः यथाऽनित्यः शब्दः सावयवत्वादिति शब्टे सावयवत्वं न वादिनो नापि प्रतिवादिनः मिमित्युभयासिद्धः । अन्यतरासिद्धः कार्यत्वा. दनित्यः शब्द इति । यद्यपि शब्दे वस्तुतः कार्यत्वमस्ति तथापि विप्रतिप- नस्य मीमांसकस्यासिद्धम् अन्यतरासिद्धं साध्यं न साधयति यापन्न प्रसाध्यते। तदावासिद्धो यथा धूमभावेना(ग्न्यधिगतो कर्तव्यायामुपन्यस्यमानो पायो धूमभावेन धूमस्वरूपेणासिद्धः तदावासिद्ध इत्युच्यते । अनुमेयासिद्धो यथा पार्थिवं तमः कृष्णरूपरत्त्वात् तमो नाम द्रव्यान्तरं नास्ति आरोपितस्य कार्य- मावस्य प्रतीतेरतस्तमो द्रव्यं पार्थिवं कृष्णरूपवत्त्वादिति अनुमेयासिद्धमा. श्रयासिद्धम् अनुमेयमसिद्धं यस्येत्यसिद्धानुमेयमिति प्राप्मावाहिताग्न्यादित्वा- निष्ठाया: पूर्वनिपातः । यथा हेतुरन्यतरासिद्धः उभयासिद्धो धा भवति एव. माश्रयासिद्धिरप्युभयथा यथा च हेतोवादिप्रतियादिनाः प्रत्येक समुदितयोवा प्रज्ञानात् सन्देहाद्विपर्ययावा असिद्धो भवति तथाग्नयोऽपि यथा च हेतुः कश्चिद्वादिनोऽज्ञानादसन्दिग्धः प्रतिवादिन: सन्दिग्धासिद्ध इति । यद्वा धा. दिनो उचानासिद्धः यदि वा प्रतिवादिनः विपर्ययासिदा यदा धादिन: सन्दे- हासिद्धः) प्रतिवादिनः अज्ञानासिहो यद्वा() विपर्ययासिद्धो भवति वादिनः प्रतिवादिनः सन्देहासिद्ध पक्षमा प्रयोपीति योजनीयम् । विशेषणासिवादय: अन्यतरासिद्ध उभयसिद्धष्वेवान्तभवन्तीति() पृथङ्नोक्ताः । विरुद्ध हेत्वा- भासं कथयति । यो हनुमेये इति । यदा कश्चिद्धनान्तरिते गोपिण्डे विषा- णमुपलभ्यायं पिण्डोव। विपाणित्वादिति साधयति तदा विषाणित्वमश्व- जातीये पिण्डान्तरे विद्यमानमवविपरीते गवि महिप्यादौ च विपचे वि. (९) धृमाभायेना-पा• ४ पुः । (३) र्याद या-पा. २ यु । (२)न्दिग्धा-पा.पु.। (४) अन्तर्भूलत्यात-पा.पु.।

·६४२ सटोकप्रशस्तपादभाष्य व्यातरेकेणान्यतारपने सपने विपने याऽसम्भवात् यथाऽचाशुपत्यप्रेत्यवत्वयोः प्रत्येकं गुणव्यभिचारैपि समुदितयोर्गुणव्यतिरेकेणान्यचासम्भवः । यद्यपि बिरु- द्धाव्यभिचारिधर्मद्वयोपनिपातोऽसाधारणो धर्मः तथापि संगयहेतुत्यमेव व्य- तिरकिणो हि विपतादेवकस्मायावृत्तिनियता तेन पक्षे निर्णयहेतुत्वम् असाधा- रणस्य तु व्यावृतिरनेक्रान्तिको विपक्षादिव सपक्षादपि तस्याः सम्भवात् । तत्र यदि गन्धवत्वमनित्यव्यावृत्तत्यानित्यत्वं साधयति नित्यादपि गगनाया- घृत्तरनित्यत्वमपि साधयेत्() न चाम्रयुभयोः सिद्धिः यस्तुनो द्वेरुप्याभा- वात् नाप्युभयोरसिद्धिः प्रकारान्तराभावात् अतो गन्धवत्त्वात् पृथिव्यां संशया भवति किमियं नित्या किं यानित्येति । यदाहु मिश्राः । यशसाधारणो धर्मम्सदभावमुखेन तु । द्वयासत्त्वविरोधाच मन:(संशयकारणम् ॥ इति । यच्चाह(३) न्यायवानिककारः । विभागनत्वं विभागजविभागासमया- यिकारणत्वं नर्ते(१) शब्दात सम्भवतीति सर्वतो व्यावृत्तः संशय- हेतुरिति । अचाह ततश्चानध्यवसित इति वक्ष्याम इति । विरुद्धयोः सन्निपातो ऽसाधारणोऽसाधारणत्वाच्चानध्यसितोऽयमिति वक्ष्यामः किमुक्तं स्यात् असाधारणो धोऽध्यवसायं न करोतीति वक्ष्याम इत्यर्थः । विरुद्धा- व्यभिचारिणःसंशयहेत्वभाव() प्रतिपादित शास्त्रविरोधं चोदयति। नन्विति। उभयथा दर्शनमिति । उभाभ्यां विरुद्धधर्माभ्यां सहेकस्य धर्मिणा दर्शनं संग. यकारणमिति शस्ते तत्र तत्र स्याने कथितम् दृष्टं च दृष्टयदृष्टा संशया भवति अमूर्तत्वेन सहात्मनि दृष्टमस्पर्शवत्वम् यथा मनसि दृश्यते तथा मूर्तत्वेन सह परमाणा दृष्टं क्रियायत्त्वमपि दृश्यते अतोऽमूर्तत्वेन सह दृष्ट- मस्पर्शवत्त्वमिव मूर्तत्वेन सह दृष्टं क्रियायत्त्वमपि दृष्ट्या संशया भवति किं मनो मूर्त किमुतामूर्तमिति यथादृष्टमययादृष्टमुभयथादृष्टत्वात् संश्यो यथा येन धर्मेण मूतत्वाव्यभिचारिणा क्रियावत्वेन समं दृष्टं मनस्तस्मादयथा- दृष्टम् अमूर्तत्वाव्यभिचारिणस्पर्शवत्वेन समं दृष्टमत उभयथादृष्टत्वात् संशयः किं क्रियायत्वान्मूतं मनः उतास्पर्शवत्त्वादमूर्तमिति सूयर्थः । तेन विस्- (१) साधर्यात-पा.पु. । (२) धर्मः-पा. ३ पुः । (३) यदाह-पा. २।४ पुः । (५) हेतुत्वे-पा• पुन (४) नतु-पा. १५:। J ·२४४ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये माणाधसितोऽयमयों न शक्यतेऽन्यथाकर्तुम् तहि तयोस्तुल्यबलत्वं नास्त्येष एकस्य यथार्थत्वादिति कुतः संशयः । यद्यपि धस्तुधृत्त्या वयायथार्थता नास्ति तथाप्यन्यतरस्य विशेषानुपलम्भेन भवेत् तुल्यबलत्वाभिमान() इति चेदस्त्वे- घम) तथापि तुल्यवलत्वाद्यथोतरेणाद्यं प्रतिबध्यते तथायेनाप्युत्तर प्रतिब- ध्यते इति परस्पर प्रतिबन्धादुभयो: स्वसाध्यसाधकत्वं न स्यात् न तु सश- यकर्तृत्वं विशेषानुपलम्भमाण विरुद्धोभयविशेषोपस्थापनाभावादित्याह । तुल्यबलत्वे चेति । ननु यद्वस्तु तन्मूर्त भवत्यमूर्त वा न तु मूर्तामूर्तीभ्या प्रका- रान्तरमुपलञ्चम् अतो मनसि मामूर्तत्वयोरनुपलम्भेऽपि द्वयोरभाव द्वयोरपि भावमसम्भावयतो भवत्येवान्यतरपने स सशयः । सत्य भवत्येव न तु विरु. द्याव्यभिचारिधर्मद्वयसन्निपातात् किन्तु वस्तुत्वात् यन्मतत्वामूर्तत्वाभ्यां दृष्टसा- दृचयं मनसि प्रतीयमान स्मृतिद्वारेण तयोरुपस्थापन करोति तुल्यबलत्वम भ्युपगम्य विरुवाव्यभिचारिणः संशयहेतुत्व निरस्तं न त्वनयाकुल्यबलत्व. मस्ति अन्यतरस्यानुमेयोद्देशस्यामूर्त मन इत्यस्यागमेन तदभावादणु मन इति मूत्रण बाधितत्वात् । अथेद सूत्रमप्रमाणम् व्यापकमेघ मनः तदा मन.सद्धा() न किञ्चित्प्रमाणमस्तीति अमूर्त मनः अस्पर्शत्यादिति हेतुराश्र- यासिद्धः । अथ युगपज्जानानुत्यत्त्या सिद्ध मनस्तदा धर्मियाहकप्रमाणवाधिता युगपज्ज्ञानानुत्पतेर्मनसेाऽणुपरिमायत्वे सति सम्भवात् व्यापकत्वे मनसा युग- पत्समस्तेन्द्रियसम्बन्धाद्युगपदेव चानानि प्रसज्यन्ते अनुमेयादेशस्यागमनि- रोध: कि दूपणमत प्राह । अय तु विरुद्धभेद इति । अयमागमविरुद्धोऽ- नुमेयोदेशोऽविरोधी प्रतिवेत्यविरोधिग्रहणेन निवर्तिताना प्रत्यक्षादिविरुद्धवाना प्रतिज्ञामासाना प्रभेद राय नाय सन्दिग्धो हेत्वाभास: कि तु विरुद्धमभेद गति तुशब्दार्थः । अनध्यासित इत्यसाधारणा हेत्वाभासः कथ्यते । त व्युत्पादयति । यश्चानुमेये विद्यमानस्तसमानासमानजातीययोरित्यादि । सर्व कार्यमुत्पादात् पूर्वमपि सदिति साध्यते उत्यत्तेरिति हेतु: सास्याना सति सपक्षे व्योमादायसति विपक्षे गगनकुमुमादारभावान्नकतरपक्षाध्यवसाय फरोति विशिष्टार्थक्रियाजननयोग्येन रूपेण पूर्वमनभिव्यक्तस्य पश्यादभिव्यक्ति- रेयोत्पत्तिरिति साख्या. तेन तेषामुत्यतैरिति हेतोर्नस्यतोऽसिद्धता अयमना- (१) बनताभिमान- २१४ पु । (२) अस्त्येवम-पा २३ । (३) सम्भये-पा) ।

·२४६ । सटीकप्रशस्तपादभाप्ये पत्वं विशेषः गुणत्वेन तस्मा()देतदपि विशेषत्वेनरूपेण द्रव्यादीनां सामान्य- मेव ततश्चास्य तेन रूपेण संशयहेतुत्वं युक्तम् यत् पुनरसाधारणं रूपं न तत् संशयकारणम् विशेषस्मारकत्वाभावादित्याह । न संशयकारणमिति । तुल्य. जातीयेभ्योथान्तरभतेभ्यश्चेति वक्तव्ये सूत्रे साम्यभिधानादेयोऽप्यों गम्यते । श प्रापणत्यविशेषदर्शनाद् द्रव्यं गुणः कर्मति संशयः द्रव्यादिभेदानामे- कैकशी विशेषस्य तुल्यजातीयेषु सपक्षेप्यान्तरभूतेषु विपक्षेषु दर्शनादिति । किमुक्तं स्यात् विशेयो द्रव्ये गुणे कर्मणि च दृष्टः शब्दे च श्रावणत्वं विशेषो दृश्यते तस्माद्विशेषत्वाद् द्रव्यादिविषयः संशय: यदि चासाधारणमपि रूयं संशयकारणं तदा पट्स्वपि पदार्थपु संययप्रसङ्गः सर्वेषामेव तेपामसाधा. रणधर्मयोगित्वात ततश्च संशयस्याविरामप्रसङ्ग इत्याह । अन्यथेति । उप- संहरति । तस्मादिति । साधारणो धमा विरुद्धविशेषाभ्यां सह दृष्टसाहचर्य: तयाः स्मरणं (२) शक्नोति कारयितुमतस्तद्दर्शनादेव संशया भवति नासाधा. रणधर्मदर्शनादित्युपसंहारार्थः । द्विविधं निदर्शनं साधर्म्यण वैधम्र्येण च । तत्रानुमेयसामान्येन लिङ्गसामान्यस्यानुविधानद- र्शनं साधर्म्यनिदर्शनम् । तद्यथा यत् क्रियावत् तद्- द्रव्यं दृष्टं यथा शर इति(३) । अनुमेयविपर्यये(५) च लिङ्गस्याभावदर्शनं वैधर्म्यनिदर्शनम् । तद्यथा यदद्रव्यं तत् क्रियावन्न भवति घथा सत्तेति ॥ निदर्शनस्वरूपनिरूपणार्थमाह । द्विविधं निदर्शनम् साधम्र्येण वेध- म्येण चेति । साध्यसाधनोरनुगमो निदर्श्यते येन धचनेन तद्वचनं साधhनिदर्शनम् साध्यव्यावृत्या साधनव्यावृत्तियेन वचनेन निदर्श्यते तद्वध. म्यनिदर्शनमिति भेदः । तत्र तयोर्मध्ये साधर्म्यनिदर्शनं कथयति । ता. नुमेयेत्यादिना । तयक्तमेव । वैधर्मनिदर्शनं कथयति । अनुमेयविपर्यये इत्यादिना । तदपि व्यक्तमेव । (२) धियः गुयत्येन सह दृष्टं तस्मा-पा. ३ पु.। (२) माधारण- १ पु.। (३) दर्शनात-पा. ५ पु ! (१) पया घाण इति एवं विपये-पा. ५

·गुणयन्य बुद्दाधिकारे निदर्शनतदाभारनियम् ।
अनेन(१) निदर्शनाभासा निरस्ता भवन्ति ।
तद्यथा नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वात् यदमूर्त दृष्टं तमिलन
यथा परमाणुर्यथा कर्म यथा स्याली यया तन)
अम्बरवदिति यद् द्रव्यं तत् क्रियावदृष्टनिति ।
लिङ्गानुमेयोभयानयासिद्धाननुगतविपरीतानुताः
साधयनिदर्शनाभाताः । यदनित्यं तन्नूतं दृष्टन्
यथा कर्म यथा परमाणुर्यथाकाशं यथा तनः घटबद्
यनिष्क्रियं तदद्रव्यञ्चेति लिङ्गानुनेयोनयासाला-
श्रयासिद्धाव्यात्तविपरीतव्यारत्ता वैधयनितना-

·२४८ सटीकप्रशस्तपादभाणे व्रते किं त्वम्बरवदित्येतावन्मात्रमाह । न चेतस्माद्वचनादप्रतिपन्नसाध्य- साधनयोरम्बरे सदावनतीतिरस्ति तस्मादननुगतोयं निदर्शनाभासः । यद्- द्रव्यं तत् क्रियावदृष्टमिति विपरीतानुगतः द्रव्यं वायुः क्रियाववादित्य- चापि व्याप्यं कियावत्वं व्यापकं च द्रव्यत्वम् यच्च व्याप्यं() तदेकनियता व्यामिर्न तु संयोगवटुभयच व्यासक्यते व्यापकस्य व्याप्यव्यभिचारात् । यापि समव्यानिक कृतकत्वानित्यत्वादी व्याप्यस्यापि व्यापकत्वमस्ति तत्रापि व्याप्यत्वरूपं समाप्रित्येव व्याग्निर्न तु व्यापकत्वरूपाश्रयत्वाभि- चारिण्यपि तद्रूपस्यापि सम्भवात् । यथोपदिशन्ति गुरवः । व्यापकत्वगृहीतस्तु व्याप्यो यद्यपि वस्तुत: । आधिक्येऽपि विरुद्धत्वाद्याप्यं न प्रतिपादयेत् ॥ इति । अतो व्याप्पिाप्यगतत्वेन दर्शनीया यत् क्रियावत् तद्रव्यमिति। नतु व्यापकगतत्वेन तब तस्या अभावात् अतो विपरीतानुगतोयम् । लिङ्गं चानुमेयं चोभयं चाश्रयश्च लिङ्गानुमेयोभयाश्रयास्तेऽसिद्धा येषां ते लिङ्गानुमेयोभयात्र- यासिद्धाः लिङ्गानुमेयोभयानयासिद्धाश्चाननुगताश्च विपरीतानुगताश्चेति यो जना । वैधर्म्यनिदर्शनाभासान् कथयति । यदनित्यमित्यादिना । नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वात् यदनित्यं तन्मतं यथा कर्मति लिङ्गाव्यावृतो वैधर्म्यनिद- शनाभासः कर्मणा मूर्त्यभावात् । यथा परमाणुरित्यनुमेयाव्यावृत्तोनुमेयं नि. त्यत्वं परमाणारव्यावृत्तम्। यथाकामित्युभयाव्यावृत्तो नाकाशादमूर्तत्वं नापि नित्यत्वं व्यावृतम् । यथा तम इत्याश्रयासिद्धः परमार्थतस्तु तम एव नास्ति किमानया साध्यसाधनयोावृत्तिः स्यात् घटयदित्यव्यावृत: । यद्यपि घटे साध्यसाधनयोरस्ति व्यावृत्ति: तथापि यदनित्यं तन्मर्तमित्येवं न घदति न ঘবঞ্জামিছা মুন্নাঘনঠাসূলিনিনিমিমিনুয{মরি ক্ষ। यमव्यावृत्तः । यनिष्क्रियं तदद्रव्यमिति विपरीतव्यावृत्तः यथा माध्यं व्यापर्क साधनं व्याप्य तथा साध्याभावोव्याप्यः साधनाभावश्च व्यापकः । यथोक्तम् । नियम्यत्वनियन्तृत्वे भाषयायादृशे मते । विपरीते प्रतीयेते त एव तदभावयोः ॥ इति । तष द्रव्यं घायुः क्रियावत्वादित्यच विपर्ययव्यातिप्रदर्शनार्थ यदद्रव्यं (१) पद्य्यध्याय-पा. ३ पुः। (4) अप्रतिपवस्य-पा. २४ पु.।

·२४६ गुणयन्ये बुद्धवाधिकारे अनुसन्धाननिरूपणम् । तदनियमिति वाच्यम् प्रयं तु न तथा व्रते किन्त्वेवमाह यनिष्क्रियं तदद्रव्य. मिति एवं च न व्याग्निरस्ति आकाशस्य क्रियारहितत्वेपि द्रव्यत्वात् तस्मा- विपरीतव्यावृत्तीयं वैधर्म्यनिदर्शनाभासः । लिङ्गं चानुमेयं चोभयं च लिङ्गानु- मेयोमयानि तान्यव्यावृत्तानि येषां ते तथोक्ताः । आयोऽसिद्धो यस्य स श्राश्नयासिद्धः लिङ्गानुमेयोभयाव्यावृत्तश्चानयासिद्धश्च अव्यावृत्तश्च विपरी- सव्यावृतश्चेति व्याख्या ॥ निदर्शने(१) ऽनुमेयसामान्येन सह दृष्टस्य लि- ङ्गसामान्यस्यानुमेयेऽन्वानयनमनुसन्धानम्। अनुमेय- धर्ममात्रत्वेनाभिहितं लिङ्गसामान्यमनुपलब्धशक्तिक निदर्शने साध्यधर्मसामान्येन सह दृष्टमनुमेये येन वचनेनानुसन्धीयते तदनुसन्धानम् । तथा च वायुः क्रियावानिति । अनुमेयाभावे च तस्यासत्त्वमुपलभ्य न च तथा वायु(२)निष्क्रिय इति ॥ निदर्शने ऽनुमेयसामान्येन सह दृष्टस्य लिङ्गसामान्यस्यानुमेये ऽन्वा- नयनमनुसन्धानम् । निदर्श्यते निश्चिता साध्यसाधनयोपिरस्मिन्निति निदर्शनं दृष्टान्तः तस्मिन्ननुमेयसामान्येन सह दृष्टस्य प्रतीतस्य लिङ्गसामान्य- स्यानुमेये साध्यमिण्यन्वानयनं सदावोपदर्शनं येन वचनेन क्रियते तदनुस. न्धानम् । दृष्टान्ते साध्याविनाभूतत्वेन दर्शितं लिङ्गं पते ऽनुसन्धीयते प्रतिपा- द्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या एतदेव स्वोक्तं विवृणाति। अनुमेयधर्ममारत्वेनाभिहितं लिङ्गसामान्यमिति । प्रतिज्ञानन्तरं हेतुवचनेन लिङ्गं वस्तुव्यावृत्त्यानुमेये ऽस्ती- त्येतावन्मावतया हेतुत्वेनाभिहितम् न तु धर्मिणि तस्य सद्भावः कथित इत्य- भिप्राय: । लिङ्गस्य साध्यप्रतिपादने शक्तिरन्वयव्यतिरको पक्षधर्मता च सा पूर्व प्रतिज्ञाहेतुधचनाभ्यां तस्य नावगतत्यनुपलब्धति निदर्शने साध्यधर्मसा- मान्येन सह दृष्टमनुमेये येन वचनेनानुसन्धीयते तदनुसन्धानमिति । अयम- पाभिसन्धिः । परार्थः शब्दो यथा यथा परस्य निचासोदयतेतया तथा प्रयुज्यने प्रत्येतुश्च साध्ये ऽभिहिते साधने भवत्याकाहाकुत इदं सिट्टातिानतुमाधनस्व (१) निदर्शनेन-पा.६.पु.। (:).वायु-पा.पु.. २ ·२५० सटीकप्रशस्तपादभाष्ये सामर्थ्य स्वरूपावगतिपूर्वकत्वात् सामर्थ्यजिज्ञासाया: साधने चाकाढिते प्रयु. ज्यमानं हेतुवचनं हेतुस्वरूपमा कथयति न तस्य पक्षधर्मताम एकस्य शब्द स्योभया()वाचकत्वाभावात् विज्ञाते हेतो कयमस्य हेतुत्वमिति सामर्थ्य. जिज्ञासायांसाध्यप्रतीतेरविनाभावप्रतीतिनान्तरीयकत्याझ्याप्रिवचनेनाविनाभावे कथिते सत्यवधारितसामर्थ्यस्य हेतोः पते पश्चात् सम्भवो जिज्ञास्यते इति । उदाहरणानन्तरं पक्षधर्मतावगमार्यमुपगन्तव्य उपनयः हेतुत्वाभिधानसामर्थ्या- देव पक्षधर्मत्वं प्रतीयते व्यधिकरणस्यासाधकत्वादिति चेत् तदभिधानसाम• यायापिरपि लभ्यते अनन्वितस्य हेतुत्वाभावादित्युदाहरणमपि न वाच्यम्()। असाधारणस्यापि भ्रान्त्या हेतुत्वाभिधानापपतेन तस्मादेकान्तेनान्वयप्रती. तिरस्तीत्युदाहरणेन व्याग्निरूपदर्श्यते इति चेत् धर्मिण्यविद्यमानस्यापि भ्रमेण हेतुत्वाभिधानोपलम्भान्न ततः पक्षधर्मवामिविरस्तीत्युदाहरणस्यस्य लिङ्गस्य पक्षे ऽस्तित्वनिश्चयार्थमुपनयो वाच्यः । प्रसिद्धस्य भ्रमाटुपनयोऽपि दृश्यते कथं तस्मादपि पक्षधर्मवासिद्धिरिति चेत् असिद्धाविनाभावस्यापि भ्रान्त्या व्याप्ति- वचनं दृश्यते कथं तस्मादन्वयसिद्धिः । उदाहरणे व्याप्रियाहकप्रमाणानुसारेणा- न्वयनिश्चयो न पचनमारण तस्य सर्वगविशेषादिति चेत् उपनये ऽपि पक्षधर्म. तायाहकप्रमाणानुसारादेव तद्धमंतानिश्चयो न वचनमाचत्वात् । हेत्वभिधा- नान्यथानुपपत्त्येव पक्षधर्मताग्राहिप्रमाणानुसारो भवतीति चेत् तदन्यथानु पपत्त्येय व्याप्नियाहकप्रमाणानुसारो भविष्यति हेतुवचनस्यान्यार्थत्वान्न तदुपन- यनसामर्थ्यमस्तीति तदुपस्थापनमुदाहरणेन क्रियते इति चेत् इहापि सेव रीतिरनुगम्यताम् अलमन्यथा सम्भावितेन । अस्तु तर्जुपनयो व्यर्थ हेतुव- चनम्।नं। असति हेतुवचने साधनस्वरूपानववोधात् तत्सामर्थ्यजिज्ञासाया अनुपपती उदाहरणादिवचनानां प्रकृत्यभावात् । तथा च न्यायभाष्यम् । असति हेतो कस्य साधनभावः प्रदर्श्यते इति । अनुसन्धानस्योदाहरण. माह() । तथा चेति । धेधानुसन्धानं दर्शयति(४) अनुमेयाभावे चेति ॥ अनुमेयत्वेनाद्दिष्टं() चानिश्चिते च परेपां - (१) उभपथा-पा. १ पु.। (3) न साध्य-पा. ३ यु.। (3) अनुसन्धानस्याफार दर्शयति-पा. पुः । (४) वेधयानुसन्धानमा-पा.पु.। (1) निर्दिष्टे-पा. ५ पुः।

·२५१ ঘয় থিঙ্গা স্যায়নি । निश्चया(१)पादनार्थ प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं(२) प्रत्या- मायः। प्रतिपाद्यत्वेनाद्विष्टे चानिश्चिते च परेयां हेत्वादिभिरवयवैराहितशक्तीनां परिसमाप्लेन वा- कोन निश्चयापादनाथ प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं प्र- त्याम्नायः(३) । तस्माद्व्यमेवेति । न ह्येतस्मिन्न- सति परेपा(४)मवयवानां समस्तानां व्यस्तानां वा तदर्थवाचकत्वमस्ति(५) गम्यमानार्थत्वादिति चेन्न अतिप्रसङ्गात् । तथाहि प्रतिज्ञानन्तरं हेतुमात्रा- भिधानं कर्तव्यम् विदुपामन्वयव्यतिरेकरमरणात(६) तदर्थावगतिर्भविष्यतीति तस्मादत्रैवार्थपरिसमाप्तिः। कथम् अनित्यः शब्द इत्यनेनानिश्चिता नित्य- त्वमात्रविशिष्टः शब्दः कथ्यते प्रयत्नानन्तरीयक- वादित्यनेनानित्यत्वसाधनधर्ममात्रमभिधीयते । इह यत् प्रयत्नानन्तरीयकं तदनित्यं दृष्टम् यथा घट इत्यनेन साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्यानुग- ममात्रमुच्यते । नित्यमप्रयनानन्तरीयकं दृष्टम् यथा- काशमित्यनेन साध्याभावेन साधनस्यासत्वं प्रदर्श्यते। तथा च प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दो दृष्टो न च तथाका- शवदप्रयतानन्तरीयकः शब्द इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां दृष्टसामर्थ्यस्य साधनसामान्यस्य(') शब्द अनुसन्धान {२} अनुमेपत्यनादिष्टयु घरेणा पूनिश्वश-या पुन (2) प्रतिनावचन-पा.पु. (1) प्रतिपाटावेन-इत्यादि प्रत्यायाय:-इत्यतः पादी नालि पु.। (४) पुश-पा...। (५) याचमत्वमेति-पा ५ः। (B) तिरेकाभ्यां- ५ पु. ) अनुस्मरणात-U.६ पु । (6) स्यनेन साध्ये सामान्यनानिश्चिता-पा. ५ पु.। () साधनसामान्य-दति नाति पु.।

·२५२ सटीकप्रथस्सपादभाव्ये गम्यते तस्मादनित्यः शब्द इत्यनेनानित्य एव शब्द इति प्रतिपिपादयिपितार्थपरिसमाप्तिर्गम्यते तस्मात् पञ्चावयवेनैव वाक्येन परेषां स्वनिश्चितार्थप्रतिपा- दनं क्रियते इत्येतत्परार्थानुमानं सिद्धमिति ॥ प्रत्याम्नायं व्याचष्टे । अनुमेयत्वेनादिष्टे इति। प्रतिज्ञायचनेन पते ऽनुमे- यत्वेन प्रतिपाद्यत्वेनाद्दिष्टे साध्यधर्मे निश्चितेतस्येव धर्मिणि(१) प्रत्याम्नाय: प्रत्यावृत्त्याभिधानम् येन वचनेन क्रियते तत्प्रत्यानाय: अभिहितस्य पुनर- भिधानं किमर्थमत प्राह । परेषां निश्चयापादनार्थमिति । प्रथम साध्य मभिहितम् न तु तनिश्चित प्रतिज्ञामात्रेण साध्यसिद्धेरभावात् तस्योपदर्शिते हेतो कथिते चहेतोः सामर्थ्य निश्चयः प्रत्याम्नायेन क्रियते इत्यस्य साफल्यम् एतदेव दर्शयति । प्रतिपाद्यत्वेनोद्दिष्ट इत्यादिना । प्रथम वचनमाण परेषां साध्यनिश्चयो न भूतः तेषां हेतूदाहरणापनयेरययवेहेतास्वरूप्ये दर्शिते स- जातानुमेयप्रतिपत्तिसामानां प्रत्याम्नाये कृते परिसमाप्लेन परिपूर्णेन वाक्येन निश्चयो जायते इत्येतदर्थं प्रतिक्षायाः पुनर्वचनं प्रत्याम्नायः प्रवर्तते तस्यो- दाहरणम् । तस्माद्रव्यमेवेति । हेत्वादिभिरचयवेरेव साध्यं निश्चीयते कि प्रत्याम्नायेनेत्यत आह । न ह्येतस्मिन्नसतीति । प्रतिज्ञादयोऽवयवाः प्रत्येक स्वार्थमात्रेण पर्यवसायिनोऽसति प्रत्याम्नाये नेकमर्थ प्रत्याययितु()मीशते स्वतन्त्रत्वात् । सति त्वेतस्मिन्नाकाटोपगृहीताः अङ्गाड्भिावमुपगच्छन्तः शनु- यन्तीति युक्तः प्रत्याम्नायः । पुनश्चोदयति । गम्यमानार्थत्वादिति। अयम- भिप्रायः स्वार्थानुमाने येघ प्रतिपत्तिसामग्री सेव परार्थानुमानेपि । इयांस्तु विशेष: स्वप्रतीतावियं स्वयमनुसन्धीयते परप्रतीतो च परेण बोध्यते स्वयं च लिङ्गमामादावगम्यते परस्यापि तदेव गमकम वाक्यं तु लिङ्गोपक्षेपमाचे चरितार्थम् प्रतिपादितं च हेत्वादिभिरवयवः पक्षधर्मतान्वयव्यतिरेकोपपत्रं लिङ्गम् तापतेव च तस्मादीवगतिसम्भयात् कृतं निगमनेनेति समाधते नातिप्रसङ्गादिति । यास्यं लिङ्गसामर्थ्यमेव बोधयति न साध्यं किं तु न तस्य सामर्थ्य बहियातिपक्षधर्मतामात्रम् सत्यपि तस्मिन् प्रकरणसमकालात्ययाप- - (१) माध्यर्मियोति चित् । (२) प्रतिपादयितु-पा. ३ पुः ।

·गुणग्रन्थे बुढाधिकार प्रत्यानायनिरूपणम् । दिष्टयारसाधकत्वात् अपि त्वबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वमपि सामर्थ्यम् तत्सदायो यायत्प्रमाणेन न प्रतिपाद्यते तावत्प्रतिपक्षसम्भवाशङ्काया अनियर्स- नात धर्मिण्युपसहतेपि साधने साध्यप्रतीतरयोग इति विपरीतप्रमाणाभाषपाट- का) प्रमाणमुपदश्यते तदभावे प्रतिपादिते प्रकरणसमकालात्ययापदिएत्वाभा निश्चिते प्रत्यायितसामथ्र्य साधन साध्य समर्थयतीति प्रत्याम्नायोपयोगः । तत्र यानुक्तमपि सामर्थ्यमाद्गम्यते इत्यस्य प्रतिक्षेप क्रियते तदादाहरणादिक मपि प्रतिक्षेत्रव्यम् । प्रतिज्ञानन्तर हेत्वभिधाने कृते विदुषा स्वयमेवान्वयव्य- तिरेकस्मरणादविगतिसम्भवात् । एतदुक्त भवति । न प्रतिपन्न प्रप्ति परा- थीनुमान वेयर्थ्यात् । न च प्रतिपाद्यस्य कियत्य]() प्रतिपत्तिरति क्रियति नास्तीति शश्यमवगन्तुम परचितवृतेर्दुरुन्नेयत्वात्(३) । नापि तच्छतयनुरोधा. द्वाश्यकल्पना युक्ता प्रतिपतृणा पिविषयक्तिमत्त्वात् तस्मात पर बोधयता यायता हेतो. साधकत्व घस्सुकृत्योपपद्यते तापानों पवनेन प्रतिपादनीयो न प्रतिपतृविशेषानुरोधेन वर्तितव्यम् यथोक्तम् । घस्तु प्रत्यभिधातव्य: सिद्धार्थो न परान(४) प्रति । को हि धिप्रतिपनायासयुद्धरनुधाति । उपसहरति । तस्मादधार्थपरिसमापिरिति । यम्मानिगमने सति हेलो समय सामध्ये प्रतीयसे तस्मादव निगमने ऽर्थस्य साध्यस्य परिस. माप्तिः प्रतीतिपर्यवसानम्। यद्वेष योजना यस्मानिगमनमन्तरेण विपरीतप्रमाणा- भाषो नावगम्यते तस्मादेतस्मिन्नेवार्यस्य सम्यग्धेसामर्थ्यस्य परिसमामिः पर्यवसानमिति। प्रत्येकमुक्तमेघापयशना रूपमेकर सहत्य प्रश्नपूर्वक काययति । कमित्यादिना कि शब्दो नित्य किया अनित्य इत्यन्यत्तरधर्मजिज्ञासायां प्रतिज्ञापचनेनानिश्चितेनानित्यत्वमाण विशिष्ट शन्दः कथ्यते अनित्य इति। तप को हेतुरित्यपेक्षाया प्रयत्नानन्तरीयकत्यात पूर्वमसत. प्रयवानन्तरमुप- लभ्यमानत्वादिति हेतुवचनेनानित्यत्वसाधनधर्ममाश्मभिधीयते । माश्यह- णेन पक्षधमंताया अन्वयव्यतिरेकयोश्चानभिधान दर्शयति। प्रगतसाधनस्य फथमिद साध्य गमयसीति साधनसामथ्यापेक्षायामिह जगति यत् प्रयवा- (१) विपरीतामायामावतियादनार्थ निगमनमनेन विणोमप्रमाणभाव- । (1) कियत्यये-पा 11 () दुरन्ययस्थात-पासपु । (१)मपत्र-पा ·*- २५४ सटीकप्रशस्तपादभाये नन्तरीयकं तदनित्यं दृष्टमित्युदाहरणेन साध्यमामान्येन साधनसामान्यन्या. नुगममा फरोति न तु म्यरूपान्तरमिति माशब्दार्थः । नित्यमप्रयवानन्त. रीयकमिति धर्मनिदर्शनेन माध्यामा साधनाभायः प्रदर्श्यते यत् प्रयवान तरीय सदनित्यमिति दृष्टमेतत् किं तु गन्दे तदस्ति नयेति जिज्ञासायां तथा ध प्रयवानन्तरीयकः शब्द इति यथा घटः प्रयवानन्तरीयकः तथा शब्दोऽपि प्रयवानन्तरीयकः । न चाकारायदप्रयवानन्तरीयक इत्यनुसन्धानेना- न्वयव्यतिरेकाभ्यां दृष्टसामर्थ्यस्य दृष्टायिनाभावम्य प्रयवानन्तरीयकत्वस्य शन्टे धर्मिण्यनुसन्धानमुपम्यायनं गम्यते यथा यत् कृतकं तदनुष्यं दृष्टं यथा घट इति सत्यपि घहियातिसम्भये कृतफरोजायययी अनुष्णो न भवति प्रमा- विरोधात तया यत् प्रयवानन्तरीयकं तदनित्यमिति बहियाग्निसम्भये कदा. चित् प्रयवानन्तरोधकः शब्दोऽनित्यो न भवेदिति विपक्षाशङ्कायां हेतोरसाध- कत्वे तस्मादनित्यः शब्द इति प्रत्याम्नायो यस्मानित्यत्वप्रतिपादकं प्रमाण ना. स्ति तस्माच्छब्दो नित्यो नभयतीत्यर्थः । अनेनान्यत्र्यावृत्तियाविना विपरीत- प्रमाणाभाययाहक प्रमाणमुपस्थाप्यते उपस्याश्तेि च तदभावे प्रतिपादिते विपरी. तवानिवृतो दर्शिताविनाभायादेतोधर्मिण्युपसंहृताट् व्याग्निगाहकप्रमाणवले. न निर्विचिकित्सः साध्यं प्रत्येति नापरं किञ्चिदपेक्ष्यते इत्यनेन प्रत्याम्नायेना- नित्य एव शब्द इति प्रतिपिपादयिपितस्यास्य परिसमाप्रिनिश्चयो गम्यते। साध्यवाश्यार्थयादिनस्तु निगमनस्यत्यमर्थवत्यं समर्थयन्ति । अन्यदेव घटस्य कृतकत्वम् अन्यच्छब्दस्य तब यदि नाम घटस्य कृतकत्वमनित्यत्वेन व्याप्नं किमेतावता शब्दगतेनापि तथा भवितव्यमिति व्यामुह्यतो दर्शितयोरपि लि. ङ्गस्य पतधर्मत्वाविनाभावयाः साध्यप्रतीत्यभावे सति निगमनेन तस्मादिति सर्वनाम्ना सामान्येन प्रवृतं व्यामियाहक प्रमाणमनुस्मार्य शब्दे ऽनित्यत्वं प्रतिया- द्यते यस्माद्यत् कृतकं तदनित्यमिति सामान्येन प्रतीतं न विशेषतः तस्मात् कृतकत्वेनानित्यः शन्ट इति । एतस्मिन् पक्षे च प्रकरणासमकालात्ययापदिष्ट- स्वाभावः पक्षवचनेनेवोपदीते असत्प्रतिपतत्वावाधया:(१)पक्षलवणत्वात्। अपर तु तस्मादिति चेसप्यमेव() परामृशन्ति यस्माद्यत् कृतकं तदनित्यं दृष्टम यस्मात् कृतकः शब्दो यस्माच्च प्रतिपक्षबाधयोरसम्भवस्तस्मात् कृतकत्याद- (१) असत्यतिपदत्यायाधिविषयत्वयोः-पा.३ पुः। (२) पेयमेव-पा. २ पुः ।

·गुणग्रन्थे बुद्धाधिकारे निर्णयनिरूपणम् । २३५ नित्यः शब्द इति । उपसंहरति तस्मादिति । यस्मात पञ्चस्वेवावयवेषु सम. यस्य साधनसामर्थ्यस्य प्रतीतो साध्यप्रतीतिः पर्यवस्यति नापरं किञ्चिदपेक्षते तस्मात् पञ्चावयवनैवान्यनाधिकेन वाक्येन स्वनिश्चितस्यार्थस्य प्रतिपादन क्रियते इति कृत्वा एतत्पञ्चावयवं वाक्यं परार्थानुमानमिति सिटुं व्यवस्थितम् ॥ ये तु प्रत्यक्षमेवक प्रमाणमिच्छन्तो नानुमानं प्रमाणमिति बदन्ति ते इदंप्रष्टव्याः किमेकमेव प्रत्यक्षस्वलक्षणं प्रमाणं यत्स्वरूपं प्रतीयते किं घा सर्वमेव । न तावदेकमेव प्रमाणम् अपरस्य तत्तुल्यसामग्रीकस्याप्रामाण्यका- যায়। অগ্রনীনমনন এ ঘানি বদম মাল प्रमाणम् । कमिदं निश्चीयते प्रतीयमानप्रमाव्यक्तिसजातीयत्वादिति चेत् अङ्गीकृतं स्वभावानुमानस्य प्रामाण्यम् । एवमनुमानप्रमाणत्वयि विकल्प- আলম জাহৰ যন্ত্ৰ মল্লায় সনিয়ান ন না কাল মনিয়াহু त्वात् परश्चेत् स किं प्रतिपन्नः प्रतिपाद्यते विप्रतिपन्नो वा न प्रतिपत्रः प्रति- যত্ন সনিয়াবনগ্রা বিনিম্নলসনা লিনিসিহত্ৰৰ সত্য, क्षेण गम्यते वचनलि नानुमीयते चेत् सिटुं कार्यानुमानस्य प्रामाण्यम् । अनुमानं प्रमाणमिति केन प्रमाणेन साध्यने प्रत्यक्ष विधिविषयं न कम्यचि. त्प्रतिषेधे प्रभवति अनुपलब्ध्या गम्यते चेत् तर्झनुपलब्धिलिङ्गकमनुमान स्यात् । तथा धोक्त सौगतेः । प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधान कस्य चिद् । इति । प्रमाणतदभावसामान्यव्यवस्थापनात परबुद्धेरधिगमात् कस्यचिद- धेस्य प्रतिषेधाच्च प्रत्यक्षात प्रमाणान्तरस्य स्वभावकायानुपलब्धिलिङ्गस्या- नुमानस्य सद्भाव इति पार्तिकार्थ इति । विशेषदर्शनजमवधारणज्ञानं संशयविरोधी निर्णयः। एतदेव प्रत्यक्षमनुमानं वा(१)। यद् विशेष- दर्शनात् संशयविरोध्युत्पद्यते(२) स प्रत्यक्षनिर्णयः । यथा(३) स्थाणुपुरुषयोरलतामात्रसादृश्यालोचना- (२) प्रत्यवानुमामाभ्यां-पा.पु.। अनुमान ध-या. ५ यु.॥ (२) विरोध्युत्पत्यपेक्षते-41. ६.पु (3) -पा.पु.॥

·२५६ सटीकप्रशस्तपादभाप्य द्विशेपेष्वप्रत्यक्षेषूभयविशेषानुस्मरणात् किमयं स्थाणुः पुरुषो वेति संशयोत्पत्ती शिरःपाण्यादिदर्शनात् पुरुष एवायमित्यवधारणज्ञानं प्रत्यक्षनिर्णयः। विषा- णमात्रदर्शनाद् गोर्गवयो वेति संशयोत्पत्ती साना- मात्रदर्शनाद् गोरेवायमित्यवधारणज्ञानमनुमाननि- र्णय इति । निर्णय केचित प्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रमाणान्तरमिच्छन्ति तान् प्रत्याह । विशेषदर्शनजमित्यादि । यत्र विशेषानुपलम्भात संशयः संजात: तप विशेष. दर्शनाज्जायमानमवधारणज्ञानं निर्णयः । स च संशयविरोधी तस्मिन्नुपजाय. माने संशयस्योच्छेदात् । यथाह मण्डनो विभ्रमविवेके । निश्चिते न खलु स्थाणपूर्ध्वत्वेन विशेरते इति संशेरते इत्यर्थः । यद्यपि सर्वमेव निश्चयात्मकं ज्ञानं निर्णयः तथापि संशयातरकालभावित्वेन प्रसिद्धि()माबल्यात संशय- विरोधीत्युक्तम् । स्वाक्तं संग्रहवाक्यं विघृण्वनिर्णयस्य प्रत्यक्षानुमानयोरन्त- वं दर्शयति । एतदेवेत्यादि । प्रत्यक्षविषये सदयधारणात्मकं ज्ञानं स प्रत्य. क्षनिर्णयः । यच्चानुमानविषये ऽवधारणज्ञानं सोऽनुमाननिर्णय इति उपरि- तनेन यन्यसन्दर्भण कथयति । लिङ्गदर्शनेच्छानुस्मरणाद्यपेक्षादात्ममनसोःसं- योगविशेषात् पराभ्यासादरप्रत्ययजनिताच्च संस्का- राद् दृष्टश्रुतानुभूतेष्वर्थेषु शेषानुव्यवसाये(२)च्छानु- स्मरणद्वेपहेतुरतीतविषया स्मृतिरिति । स्मृतिलक्षणां विद्यामाचष्टे । लिङ्गदर्शनेच्छेत्यादिना । लिङ्गदर्शनं घेच्छा- नुस्मरणं च श्रादिशब्देन न्यायसूत्रोक्तानि(क) प्रणिधानादीनि संगृह्यन्ते तान्य. पेक्षमाणादात्ममनसोः संयोगविशेषादिति(स्मृतिकारणकथनम्। प्रात्ममन:- (१) कालभाषित्वेन निर्णयत्वेन प्रसिद्रि-पा.पु.। (२) विशेषायसाये-पा. ५ पु.. {3) अध्याये २ प्राहिके ४४ मूत्रम् । (४) संयोगाधिपा-पा. ४ पु.। , ·- गुणयन्थे युाधिकारे स्मृसिनिरूपणम् । २५० संयोगस्य च लिङ्गदर्शनादिसहकारितेष विशेषः केवलादस्मात् स्मरणानुत्पत्तेः लिङ्गदर्शनवत् संस्कारोऽपि स्मृतेनिमित्तकारणमित्याह । पट्वाभ्यासादरप्रत्ययज- नितांत् संस्काराज्जायते। पटुप्रत्यय: स्फुटतरप्रत्ययस्तस्मात् संस्कारो जायते। तेन गच्छतृणसंस्पर्शज्ञानात क्वचित पटुप्रत्ययोत्पादे ऽपि ग्रहणयोग्य: संस्कारो नभवति । यथा साक्षात् पठिते ऽनुवाके(') तेन गृहीतस्यावृत्या पुन: पुनर्य- हणलक्षणोऽभ्यास: संस्कारकारणम् सस्मिन् सत्यनुवाकस्य ग्रहणदर्शनात् । कचिचात्यन्ताश्चर्यतरेवस्तुनि सकृटुपलब्धे कालान्तरे स्मृतिदर्शनादादरमहण- मपि संस्कारनिमित्तम् । दृष्टभुतानुभतेष्विति विषयसङ्कीर्तनं कृतम् । दृष्टेष्यिति प्रत्यक्षीकृतेषु(२) श्रुतेष्विति शब्दावगतेष्वनुभूतेष्वनुमितेष्पित्यर्थः । शेषानुव्य- वसायेच्छास्मरणाद्वषहेतुरिति कार्यनिरूपणम् शिष्यते परिशिष्यते इति शेषः अनु মহাষষিনি: অনুধাম:(3) ইহধানসভাযহনি নয: মমাঘলানলিদানাঘ নননামাঘলয়ান মম ইনান্নি मुषमाधनत्वस्मृतिरिच्छाहेतुः प्रथमपदस्मृतिद्वितीयपदानुस्मरणहेतुः दुःखमा- धकस्मरण द्वेषहेतुः तदित्येव स्मृतेगकारः। तच चार्यस्यातीतत्वं पूर्वानुभूतत्यं . प्रतीयते इत्यतीतविषया स्मृतिः। अत एव न प्रमाणं तस्याः पूर्वानुभयविषय- त्वोपदर्शनेनार्थ निश्चिन्वत्या अर्थपरिच्छेदे पूर्वानुभयपारतन्त्र्यात् । अनुमान- ज्ञानं तत्पत्तो परापे स्वविषये() स्वतन्त्रमेव स्मृतिरिघ तस्मात पूर्वानुभवा- नुसन्धानेनार्थप्रतीत्यभाषात् । यथाहुः तन्त्रटीकायां सर्वोतरयुद्धयो गुरघः ॥ पूर्वविज्ञानविषयं विज्ञानं स्मृतिरिष्यते । पूर्वज्ञानादिना सस्याः प्रामाण्यं नायगम्यते ॥ इति । यथा घेदमाहुः करिकायाम् । सच यत् पूर्वषिधानं तस्य प्रामामिप्यते । तदुपस्थानमाण स्मृतेश्च चरितार्थता() । इति । ये स्वनर्थजन्यात स्मृतेरप्रामाण्यमाहुः पामतीतानागतविषयस्यानु. मानस्याप्रामाण्यं स्यादिति दूपणम् । (१) यदिते पाये-पा. १ पु.! पणा समाठिसे अनुश-पा: पु.। () प्रत्यप्रतीसपु-पा: पु.॥ (1) चमु पयावास्थितिरमुध्याय- (४) मियपरिोटे-पा.पु.। (५) स्मृतः स्याहाता-पा...।

·२५ सटीकाप्रशम्सपादभाप्ये श्राम्नायविधातॄणामृपीणामतीतानागतवर्तमा- नेष्यतीन्द्रियेष्वर्थेषु धर्मादिषु ग्रन्थोपनिवद्वेष्यनुप- निवद्धपु चात्ममनसोः संयोगाद् धर्मविशेपाञ्च यत् प्रातिभं यथार्थनिवेदनं ज्ञानमुत्पद्यते तदार्पमित्याच- क्षते । तत् तु प्रस्तारेण देवर्षीणाम् कदाचिदेव लो- किकानां यथा कन्यका ब्रवीति वो मे भ्राताऽऽग- न्तेति हृदयं मे कथयतीति ॥ आय व्याचष्टे । अाम्नायविधातृणामिति । श्राम्बायो वेदस्तस्य विधा- सारः कतारो ये पयस्तेषामतीतेवनागतेषु वर्तमानेष्यसीन्द्रियेषु धमाध. मंदिकालप्रभृतिषु यन्योपनियद्धेष्यागमप्रतिपादितम्यनुपनियद्धप्वागमाप्रतिपा. दितेषु चाममनसोः संयोगायत् प्रातिभं ज्ञानं यथार्थनिवेदनं यथा. स्वरूपसंवेदनं संशयविपर्ययरहितं ज्ञानमुत्पद्यते तदार्पमित्याचक्षते विद्वांसः । इन्द्रियलिङ्गाद्यभावे यदर्थप्रतिभानं सा प्रतिभा प्रतिभेष प्रातिमित्युच्यते सप भवद्भिः । तस्योत्पतिरनुपपन्ना कारणाभाषादित्यनुपयोगे सति इदमुक्तम् धर्मविशेषादिति । घिशिप्यते इति विशेषो धर्म एव विशेषो धर्मविशेष: घिद्यातपःसमाधिनः प्रकृष्टा धर्मस्तस्मात् प्रतिभादयः । सत्तु प्रस्तारण बाहु- ल्यन देवर्षीणां भवति कदाचिदेव लोकिफानामपि यथा कन्यका ब्रवीति श्वो मे भ्राता गन्तेति हृदयं मे अथयतीति। न देदं संशय: उभयकोटि- संस्पर्णभावात् न च विपर्यय: संवादादतः प्रमाणमेव । सिद्धदर्शनं न ज्ञानान्तर(१) कस्मात्(२) प्रयत्नपू. र्वकमञ्जनपादलेपखड्गगुलिकादिसिद्धानां दृश्यद्रष्टणां सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेष्वर्थेषु(३) यदर्शनं तत्प्रत्यक्षमेव। अथ दिव्यान्तरिक्षभीमानां प्राणिनां ग्रहनक्षत्रसञ्चा- रादिनिमित्तं (१) धर्माधर्मविपाकदर्शनमिष्टम् तद- (१) प्रत्यक्षानुमानामां-पत्यधिकम् ।। 0 पुः। (0) कथं यस-पा: ५।६।७ पुः । (1) फष्टापु-पा.५ पुः। (४) प्राणिमा-दति अधिकम् ५ पुः।

·गुणग्रन्थे युद्धाधिकार मिट्टदर्गनान्तीयमुखनिकरणम् । २५६ प्यनुमानमेव । अथ लिङ्गानपेक्षं धर्मादिषु दर्शन- मिष्टं तदपि प्रत्यक्षार्षयोरन्यतरस्मिन्नन्तर्भूतमित्येवं बुद्धिरिति(१)॥ सिद्धदर्शनमपि घिद्यान्नतामिति केचिदिच्छन्ति निवृत्यर्थमाह । सिंद्ध- दर्शनं न शालान्तरम् । एतदेवोपपादयति । फस्मादित्यादिना) प्रयत्नपूर्व- कमजनपादलेयादिसिद्धानां दृश्यानां दर्शनयोग्यानां स्वरूपवतां पदार्थानां दष्टारो ये ते मिद्धा उच्यन्ते तेषां दृश्यमृणामजनादिसिद्धानां सूक्ष्भेषु व्यवहितेषु विप्रकृष्टेषु यदृनमिन्द्रियाधीनानुभषस्तत्प्रत्यक्षमेव । अथ दिव्या- न्तरिक्षमामानां प्राणिनां ग्रहनक्षत्रसञ्चारनिमितं धर्माधर्मविषाकदर्शनं मिटु- ज्ञानमिष्टम सदप्यनुमानमेव महसञ्चारादीनां लिङ्गत्वात् । अथ लिङ्कानपेक्ष धादिषु दर्शनमिष्ट्र सत्प्रत्यक्षार्पयोरन्यतरस्मिन्नन्तर्भूतम् । यदि धर्मादिदर्श- नमिन्टियजं तदा प्रत्यतम् । अथेन्द्रियानपेक्षं तदामित्यर्थः । उपसंहरति । गये धुद्धिरिति । धमनन्तरोन क्रमेण । बुद्धिरिति । बुद्धियाख्या- तेत्यर्थः । इतिशब्टः परिसमाति सूधयति । अनुग्रहलक्षणं सुखम् । सगाद्यभिप्रेतविषयसा- निध्ये सतीष्टपलब्धीन्द्रियार्थसन्त्रिकपर्याधर्माद्यपे- क्षादात्ममनसोः संयोगाद(३)नुग्रहाभिष्वङ्गनयनादि- प्रसादजनकमुत्पद्यते तत् सुखम् । अतीतेषु विषयेषु() स्मृतिजम् । अनागतेषु सङ्कल्पजम् । यत्तु विदुपा- मसत्सु विषयानुस्मरणेच्छासङ्कल्पेष्वाविर्भवति तद्वि- द्याशमसन्तोषधर्मविशेषनिमित्तमिति ॥ बुद्धिकार्यत्वात सुखं बुद्धानन्ता व्याचले। अनुयहलक्षणं सुख- मिति । अनुगृह्यते ऽनेनेत्यनुयहः अनुगहलक्षणमनुग्रहस्यभायमित्यर्थः । (१) स्टोपा युरिति-I7.810 पु.। (२) कमित्यादिना-मा. २१४ पुः । (३) आरममन योगविवा-या-पु., (1) असीशिव-पारपुर ·२६० सटीकप्रशस्तपादभाष्य सुखं हनुकूलस्वभावतयास्वविषयमनुभवं फुर्वन् पुरुपान्तरमनुगृह्णातिा मतदेव व्याचष्टे । सगादीति । सञ्चन्दननितादयो येऽभिप्रेता विषयास्तेषां सान्निध्ये मति सन्निकर्षे सतीष्टोपलब्धीन्द्रियार्थसन्निकर्षादमाद्यपेक्षाद्यदुत्पद्यते सत् सुखम् । सन्निहिते ऽप्यभिमते ऽथै विषयान्तरव्यासक्तस्य सुखानुत्पादादिष्टोप. लव्धेः कारणत्वं गम्यते वियुक्तस्य सुखाभावाद्विपयसन्निकर्षस्यापि कारणत्वाय. गमः। धर्मादीत्यादिपदेन स्वस्थतादिपरिग्रहः । अनुग्रहाभिष्वङ्गनयनादिप्रसा• दजनकमिति कार्योपवर्णनम् । अनुग्रहः सुखविषयं संवेदनम् । अभिष्वङ्गोऽनु- रागी नयनादिप्रसादो घेमल्यम् । आदिशब्दान्मुखग्रसादस्य यहणम् । एतेषां मुखं जनकम् । सुखेनात्पन्नेन स्वानुभवो जन्यते स एवात्मनानुग्रहः सुखे चोप- जाते मुखादीनां प्रसन्नता स्यात् । सुखसाधनेष्वनुरागः सुखाद्भवति । अतीतेथु स्मृतिजम् अतीतेषु मुखसाधनेष्वनुभूतेषु सुखं पूर्वानुस्मरणादयत्ति अनागतेष्विदं मे भविष्यतीति सङ्कल्पाज्जायते । यत्तु विदुषामात्मज्ञानवतामसत्सु विषया नुस्मरणसङ्कल्पेष्वसति विषये ऽसति चानुस्मरणे ऽसति च सङ्कल्पे धाविर्भवति तद्विद्याशमसन्तोषधर्मविशेषनिमितमिति । घिद्या प्रात्मज्ञानम् शमा जिते. न्द्रियत्वम् सन्तोषो देहस्थितिहेतुमानातिरिक्तानभिकादित्वम् धर्मविशेषः प्रकृष्टो धो निवर्तकलक्षणः एतच्चतुष्टयनिमित्तम् । ये तु दुःखाभावमेव सुख- माहुस्तेषामानन्दात्मनानुभवविरोधी हितमाप्स्यामि अहितं हास्यामीति प्रवृ. तिद्वविध्यानुपपत्तिश्च । उपघातलक्षणं दुःखम् । विषाद्यनभिप्रेतविप- यसान्निध्ये सत्यनिष्टोपलब्धीन्द्रियार्थसन्निकर्षादध- मोद्यपेक्षादात्ममनसोः संयोगा()द्यदमर्षीपघातदैन्य- निमित्तमुत्पद्यते तदुःखम् । अतीतेषु (२) सर्पव्याघ्र- चौरादिषु स्मृतिजम् । अनागतेषु सङ्कल्पजमिति ॥ सुखप्रत्यनीकतया तदनन्तरं दुःखं व्याचष्टे । उपघातलक्षणं दुःखम् । उपहन्यते ऽनेनेत्युपधात: उपघातलक्षणमुपघातस्यभावम् । दुःखमुपजातं प्रति- (१) प्रात्ममनासंयोगा-पा. ५ पुः । प्रात्ममनसोः संयायियपात-प. पु.। (२) विषयेषु-पत्यधिकम् पुः।

·२६१ गुणग्रन्थे इच्छादुःखयोनिरूपणम् । कूलस्वभावतया स्वात्मविषयमनुभवं कुर्वदात्मानमुपहन्ति । एतद्विवृणोति । अनिष्टेपलब्धीत्यादिना । अमोऽसहिष्णुता द्वेष इति यावत् उपधाता दुःखानुभवो दैन्यं विच्छायता तेषां निमितम् । दुःखे सति तदनुभवलक्षण आत्मोपघातः स्यात् । अतीतेथु सादियु स्मृतिजम अनागतेषु सङ्कल्पमिति पूर्वव(यात्यानम् ॥ स्वार्थ परार्थं वाऽप्राप्तप्रार्थनेच्छा । सा चात्म- मनसोः संयोगात् सुखाद्यपेक्षात् स्मृत्यपेक्षाद्वोत्पद्यते। प्रयत्नस्मृतिधर्माधर्महेतुः । कामोऽभिलाषः रागः स- ङ्कल्पः कारुण्यं वैराग्यम् उपधा भाव इत्येवमादय इच्छाभेदाः । मैथुनेच्छा कामः । अभ्यवहारेच्छा(२)- भिलाषः । पुनः पुनर्विषयानुरजनेच्छा रागः । अना. सन्नक्रियेच्छा सङ्कल्पः । स्वार्थमनपेक्ष्य परदुःखप्रहाणे- च्छा कारुण्यम् । दोषदर्शनाद्विषयत्यागेच्छा वैरा- ग्यम् । परवञ्चनेच्छा उपधा । अन्तर्निगूढेच्छा भावः(१) । चिकीपीजिहीत्यादिक्रियाभेदादिच्छा- भेदा भवन्ति ॥ स्वार्थ पराय वानप्रार्थनेच्छा । अनामस्य पस्तुनः स्वार्थ प्रति या प्रार्थना इदं मे भूयादिति परार्थ का प्रार्थना अस्येदं भवत्विति सेच्छा । सा चात्ममनसोः संयोगात सुखाद्यपेक्षात् स्मृत्यपेक्षाद्वात्पद्यते। अनागते सुखसाधने घस्सुनीच्छा उपजायते तदुत्यतो च तद्विपयसाध्यं सुखमनागतमयि बुद्धिसि- इत्यानिमित्तकारणम् । यदाह (४) न्यायवार्तिककारः । फलस्य प्रयोजक- स्वादिति । अतिक्रान्ते सुखहेताविछोत्पतेः स्मृतिः कारणम् । प्रयवस्मृति- धर्माधर्महेतुः । उपादानेछातस्तदनुगुणः प्रयत्रो भवति स्मरणेच्छातः स्म- रणम् विहितेषु ज्योतिष्टोमादिषु फलेच्छया प्रवृत्तस्य धर्मो जायते । प्रतिषिद्वेष (१) मुखधत-पा. २।४। (३) अपयहरणेछा-या• ५ पु । (३) अन्तर्निगूढतो भाषा- पापु । (४) यथाह-या. २१४ पु ।

·२६२ सटीकप्रशस्तपादभाव्य रागात् प्रवृतस्याधर्मः । कामादयोऽपि सन्ति ते कस्मानोक्ता अताह । काम इत्यादि । कामादय इच्छा प्रभेदाः न सत्वान्तामिति यदुक्तं तदेव दर्शयति । मेथुनेच्छा काम इति । निरुपपदः कामशब्दो मेयुनेच्छायामेष प्रवर्तते अन्यत्र तस्य पदान्तरसमभिव्याहारात प्रवृत्तिः । यया स्वर्गकामो यजेस इति । अभ्यपहारेछा अभिलाप: अभ्यवहारो भोजनं तच्छा अभिलाषः । पुनः पुनर्विषयानुरजनेच्छा राग: पुन: पुनर्विषयाणां भोगेच्छा राग इत्यर्थः । अनासनक्रियेच्छा सङ्कल्पः अनागतस्यार्थस्य करणेच्या स. इल्पः । स्वार्थमनपेक्ष्य परदुःखप्रहाणेच्छा कारुण्यम स्वार्थप्रयोजनं क्रिमप्य- नभिसन्धाय या परदुःखप्रहाणे अपनयने इच्छा सा कारुण्यम् । दोपदर्शना- टूटुःखहेतुत्वावगमे विषयाणां परित्यागे इच्छा वेराग्यम् । परपञ्चनेच्छा परप्रतारणेच्छा उपधा । अन्तर्निगूढेच्छा लिङ्गेराविर्भाविता येच्छा सा भावः। चिकीपी जिहीपी इत्यादिक्रियाभेदादिच्छाभेदा भरन्ति । करणेच्छा चिकी हरणेच्छा निहीपा गमनेच्छा जिगमिपेत्ययमादय इच्छाभेदाः क्रियाभेदा. द्भवन्ति । प्रज्वलनात्मका(१) द्वेषः । यस्मिन् सति प्रज्व- लितमिवात्मानं मन्यते स द्वेषः । स चात्ममनसः संयोगाद् दुःखापेक्षात् स्मृत्यपेक्षाद्वात्पद्यते। प्रयत्नस्म- तिधर्माधर्महेतुः । क्रोधो द्रोहः मन्युरक्षमामर्ष इति द्वेषभेदाः ॥ प्रज्वलनात्मको द्वेषः । एतद्वियोति । यस्मिन् सतीत्यादिना । तयक्तम् । स चात्ममनसः संयोगाद् दुःखापेक्षात् स्मृत्यपेक्षा या उत्पद्यते। (अतीते दुःखहेतो सजदुःखस्मृतिजा द्वेषः । प्रयवधर्माधर्मस्मृतिहेतुः एनमहं हन्मीति प्रयत्नः द्वेषात् वेदार्थविनयकारिपु द्वेषाद्धर्मः तदर्थपरिपालन- रेणु द्वेषादधर्मः । स्मृतिरपि द्वषादपजायते यो यं द्वेष्ठि स तं सततं स्मरति । क्रोधो दोहा मन्युरक्षमामर्ष इति द्वेषभेदाः । शरीरन्द्रियादिधिकारहेतुः क्षयमाचभायो द्वेषः क्रोधः । अलवितधिकारश्विरानुबद्धापकारापमानो देश (4) सनात्मको-या ६ पु.। (4) सहित दुःखदती अभयमाने दुःखे द्वेषः दुःखात् ।

·२६३ गुणयन्ये द्वेषप्रयवगुरुत्यनिरूपणम् । द्रोहः । अपकृतस्य प्रत्यपकारासमर्थस्यान्तर्निगढी द्वेषो मन्युः । परगुणवे. योऽक्षमा । स्वगुणपरिभवसमुत्यो द्वेषोऽमर्षः । प्रयत्नः संरम्भ उत्साह इति पर्यायाः । स द्विविधो जीवनपूर्वकः इच्छाद्वेषपूर्वकश्च । तत्र जीव- नपूर्वकः सुप्तस्य प्राणापान(१)सन्तानप्रेरकः प्रबोध- काले चान्तःकरणस्येन्द्रियान्तरप्राप्तिहेतुः । अस्य जीवनपूर्वकस्यात्ममनसोः संयोगाद्धर्माधर्मापेक्षादु- त्यत्तिः । इतरस्तु हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थस्य व्यापारस्य हेतुः शरीरविधारकश्च । स चात्ममनसः संयोगादिच्छापेक्षाद् द्वेषापेक्षाद्वोत्पद्यते ॥ प्रयत्नः संरम्भ उत्साह इति पर्यायाः । स द्विविधा जीवनपूर्वक इत्यादि। सदेहस्यात्मनो विपच्यमानकर्माशयसहितस्य मनसा सह संयोगः सम्बन्धों जीवनम् तत्पर्वकः प्रयनः कामर्थक्रियां फरोतीत्यत आह । तब जीयनपूर्वक इति । सुनस्य प्राणापानक्रिया प्रयत्नका क्रियात्वात् । न च तदानीमिच्छाद्वषो प्रयवहेतू सम्भवतः तस्माज्जीवनपूर्वक एप प्रयत्नः प्राणापानप्रेरको गम्यते न केपलं जीयनपूर्वक सय प्रयत्नः प्राणापानप्रेरकः किं तु प्रबोधकाले ऽन्तःकर- यस्येन्द्रियान्तरप्राप्तिहेतुश्च विषयापलाभानुमितान्तःकरणेन्द्रियसंयोगः प्रयव. पूर्वकान्तःकरणक्रियाजन्योऽन्तःकरणेन्द्रियसंयोगत्यात् जागरान्तःकरणेन्द्रि- यसंयोगवदिति प्रयत्नपूर्वकतासिद्धिः। अस्य जीयनपूर्वकस्यात्ममनसे: संयोगा- दुमाधर्मापेक्षाढत्पतिः धर्माधर्मापेक्ष आत्ममनसोः संयोगा जीयनं तस्मादस्यो. स्पत्तिरित्यर्थः । इतरस्तु इच्छाद्वेषपूर्वकश्च हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थस्य घ्यायामस्य व्यापारस्य हेतुः शरीरविधारकश्च गुरुत्ये सत्यपततः शरीरस्येच्छा- पूर्वकः प्रयत्रो विधारकः(२) स चात्ममनसाः संयोगादिच्छाद्वेषापेक्षानुत्पद्यते हितसाधनोपादानेषु प्रयनः इच्छापूर्वको दुःखसाधनपरित्यागे प्रयत्रो द्वेषपूर्वकः। गुरुत्वं जलभूम्योः पतनकर्मकारणम् । अप्रत्यक्ष पतनफर्मानुमेयं संयोगप्रयत्नसंस्कारविरोधि। अस्य चा- बादिपरमाणुरूपादिवन्नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः(३) । (१) प्राणायनादि-प. पु. । (२) उपकारक-पा.पु. । () in-अधिकम् ५ पु । ।

·- मटीकाशम्पादभाष्य गुरुत्यं जलभूम्योरित्याश्रयकथनम् । पानकर्मकारणमिति तस्य कार्यनिरूपणम् अप्रत्यक्षमिति स्यभायोपयर्णनम् । न केनचिदिन्द्रियेण गुरुत्यं गृह्यते इत्यर्थः । ये तु त्यगिन्द्रिययाचं गुरुत्यमाः । तेषाम- धःस्थितम्य द्रव्यस्य स्पर्णापलम्भयद्गुरुत्योपलाभप्रमङ्गः त्यगिन्द्रियस्या- थोपलम्भे स्यसन्निकर्पव्यतिरेकेणान्यापेक्षासम्भयात् । यतूपरिस्थितस्य गुरुत्वं प्रतीयते सद्धम्मादीनामधागमनानुमानात अतीन्द्रियं घेत् कथमम्य प्रती- तिरित्यत आह । पतनफानुमेयमिति । यदषयविद्रव्यम्य पतनं तेन यटेकार्थसमयेससमयायिकारणं तदेव हि नो गुरुत्वम् । एतेनेतत् प्रत्युक्तम् यदुक्तमपरः । अवयविगुरुत्वकार्यस्यानितिविशेषस्यानुपलम्भादवयविनि गुरु- त्याभाय इति अषयधिनः पतनाभाषप्रसङ्गात् । अथापयधानां गुरुत्वादेय सस्य पतन तदावययानामपि स्यायययगुरुत्यात् पतनमिति सर्वच कार्य तदुच्छेदः । अथ व्यधिकरणेभ्य: स्यावययगुरुत्वेभ्योऽवयवानां पतनासम्भधात तेषु गुरुत्वं कल्प्यते तदा अघविन्यपि कल्पनीयम् न्यायस्य समानत्वात यत् पुनरययघिगुरुत्वस्य कार्यातिरको न गृह्यते तदयययावयिगुरुत्यभेद- स्याल्पान्तरल्यात् । यथा महति द्रव्ये उन्मीयमाने तत्पतितसूक्ष्मद्रव्यान्तर गुरुत्वकार्याग्रहणम् । सयोगप्रयत्नसंस्कारविरोधि । गुरुत्यस्य सयोगेन प्रभवेन वेगास्येन च संस्कारेण सह विरोधी विद्यते ते प्रतिवद्धस्य स्यकार्याकरयात् । सया च दोलाइटस्य सयोगेन प्रतिबन्धादपतनम् प्रयवेन प्रतिबन्धादपतनं च शरीरस्य वेगेन प्रतिबन्धादपतनं बहिःक्षिप्रस्य शरशलाकादेः। अस्य धामा- दिपरमाणुरूपादियनित्यानित्यत्वनिष्पतयः । यथाप्यपरमाणुरूपादयो नित्या. स्तथा पार्थिवाप्यपरमाणुष्वपि गुरुत्वम् यथा घाबादिकार्यद्रव्ये कारणगुणपूर्व- प्रक्रमेण रूपादयो जायन्ते आश्रयविनाशाच्च विनश्यन्ति तथा गुरुत्वमपि । द्रवत्वं स्यन्दनकर्मकारणम् । निद्रव्यत्ति । तत्तु द्विविधम् सांसिद्धिकं नैमित्तिकं च । सांसिद्धिकमपां विशेषगुणः। नैमित्तिकं एशिवीतेजसोः सामान्यगुणः । सांसिद्धिकस्य गुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनिष्यत्तयः। सङ्घा- तदर्शनात् सांसिद्धिकमयुक्तमिति चेन्न । दिव्येन तेजसा ·. - गुणयन्थ द्रवत्वनिरूपणम् । संयुक्तानामाप्यानां परमाणूनां परस्परं संयोगो द्रव्यार- म्भकः सङ्घाताख्यातेन परमाणुद्रवत्वप्रतिबन्धात्(१)का- ये हिमकरकादो द्रवत्वानुत्पत्तिः।नैमित्तिकं च पृथिवी- तेजसोरग्निसंयोगजम् । कथम् सर्पिणतुमधूच्छिष्टादीनां कारणेषु परमाणुष्वग्निसंयोगावेगापेक्षात्(२) कमीत्य- ती तज्जेभ्यो विभागेभ्यो द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशात् कार्यद्रव्यनिवृत्तावग्निसंयोगादाण्यापेक्षात् स्वतन्त्रेषु परमाणुपु द्रवत्वमुत्पद्यते ततस्तेषु भोगिनामदृष्टा- पेक्षादात्माणुसंयोगात् कौत्यत्ती तज्जेभ्यः संयोगेभ्यो बणुकादिप्रक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पद्यते तस्मिंश्च रूपाधु- त्पत्तिसमकालं कारणगुणप्रक्रमेण द्रवत्वमुत्पद्यतइति। द्रयत्वं स्यन्दनकर्मकारणम् यत् स्यन्दनकर्मकारणं सत्यमित्यर्यः चिद्रव्यथति पृथिव्युदकज्वलनवृत्तीत्यर्थः । सतु द्विषिधमिति । गुरुत्यमेक- विध ट्रयत्वं तु द्विविधमिति तुशब्दार्थः । नेमितिकं सासिद्धिकं च । निमितं चबहिसंयोगस्तस्येदं कार्यमिति नैमित्तिकम् । सासिद्धिकं च स्यभायसिद्ध पहिसंयोगानपेक्षमिति यावत् । सांसिद्धिकमपां विशेषगुणोऽन्यथाभावात नेमि.. तिक पृथियोतेनसोः सामान्यगुणः साधारणत्यात । सासिद्धिकस्य द्रषत्यस्य गुरुत्वयनित्यानित्यत्यनिष्पतयः । यथा निन्यदध्यसमयेतं गुरुत्यं नित्यम, अनित्यद्रव्यसमयेतं च फाय फारणगुणपूर्वकमात्रयविनाशाद्विनश्यतीति तथा सांसिद्धिकं द्रयत्वमपि । अव चोदयति। महातदर्शनात सामिदिकद्पत्यमयु- तमिति चेत् प्राप्यस्य हिमकरकादेव्यस्य सद्वातदर्शनात काठिन्यदर्शनादा स्यभाषसिद्धं द्रयत्यमित्ययुक्तम् । समाधत्ते । दिध्येनेति । सर्योदके स्यमाय- सिद्धस्य द्रघत्यस्योपलम्भादपां स्वभाषसिद्धमेय) पत्य सानिश्चितम या तु हिमकरकादो कार्य द्रयत्यानुत्पतिस्तच दिय्येन तेजसा सम्बद्वानामा- प्यपरमाणूनां परस्परसंयोगो द्रव्यारम्भकः महासात्यो योन हिमकरफारम्भ- (१) द्यायस्य प्रतिबन्धात्वात-पा.पु.। (.) सोगावात-पा ...। 1) स्वाभाविषमेव-पा.पु.. " ·२६६ सटीकप्रशस्तपादमा फाणां परमाणानां यत्यप्रतिबन्धात् तेनासंयोगेन परमाणनां द्रषत्वं प्रति यमिति अन्यषाप्यद्रव्यस्य लयणम्य घहिसंयोगेन ट्रघत्वप्रतिवन्धदर्शनादनु- मितम् लघणस्याप्यत्यमपि हिमारकादियकालान्तरेण योभायदर्शनाद- घगतम् यिलयनं तु दिमकरकादेमामाग्निसंयोगाद यद्विलयनं कटिनद्रव्यस्य सहिसंयोगादयगतम् यथा सुवर्णादीनाम् हिमकरकादियिलयनमपि यिलयन मेष । तस्मादिशापि दृष्टमाम घहिमयोग ण्य निर्मितमाश्रीयते । सोसि- छिर्फ दयत्यं व्याख्याय नैमितिर्फ ध्याचष्टे । नैमितिकं पृथिवीतजसोरग्नि. संयोगजमिति । फयमित्यनेन पृष्टः सन्नुपपादयति । सपिरित्यादिना । सर्पिनतुमच्छिष्टानां पार्थिवानां फारणेषु परमाणुयग्निमयोगात क्रियोत्पत्तो सत्यां फर्मनेभ्यो विभागेभ्य: सपिराधारम्भकर्मयोगधिनायात सरिदिदध्य. निवृत्तो सत्यां स्वतन्पु परमाणुपु ष्ट्रिसंयोगाद द्रवत्यमुत्पद्यते तदनन्तरमु- त्पन्नद्रवत्येषु परमाणुपु भागिनामदृष्टापेक्षादात्मपरमाणुसयोगात क्रियोत्पतो सत्यां फर्मनेभ्यः परमाणूनां परस्परसंयोगेभ्यो घणुकादिप्रक्रमेण फार्यद्रव्ये जात रूपाद्युत्पत्तिकाले एय कारणयत्वेभ्यो दयत्वमुत्पद्यते। हिमकरका. दिविलयनेऽप्येवमेय(') न्याय: । स्नेहोऽपां विशेषगुणः। संग्रहमृजादिहेतुः । अ- स्यापि गुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनिप्यत्तयः॥ स्नेहोऽप विशेषगुणः संग्रहमृजादिहेतुः । संग्रहः परस्परमयुक्तानां सकादीनां पिण्डीभाषप्रानहेतुः संयोगविशेष: मृजा कायस्योद्वर्तनादिकृता शुद्धिः आदिशब्दान्मृदुत्वं च तेषां हेतुः । स्नेहस्यापि गुरुत्वन्नित्यानित्य- त्वनिष्यतयः गुरुत्वं च परमाणुपु नित्यं कार्ये च कारणगुणपूर्वकमात्रयवि. नागाद्विमाथि तथा स्नेहोपीति ॥ संस्कारस्विविधा वेगो भावना स्थितिस्थापक(२)- च । तत्र वेगा मूर्तिमत्सु पञ्चसु द्रव्येषु निमित्तविशे- पापेक्षात् कर्मणो जायते(३)नियतदिक्रियाप्रवन्धहेतुः 7/- . (१) अध्ययमेष क्रमः-पा.३ पुः। (२) स्थितस्यापा-पा-१ पुः। (1) विशेषात् कर्मण उपजायते-पा. ७ पुः ।

·गुणग्रन्ये संस्कारनिरूपणम् । स्पर्शवव्यसंयोगविशेषविरोधी क्वचित्कारणगुणपूर्वक्र- मेणोत्पद्यते। भावनासज्ञकस्त्वात्मगुणो दृष्टश्रुतानुभू- तेश्वर्थेषु स्मृतिप्रत्यभिज्ञानहेतुर्भवति ज्ञानमददुःखादि- विराधी। पद्वभ्यासादरप्रत्ययजः पटुप्रत्ययापेक्षा(१)दा- त्ममनसोः संयोगा(२)दाश्चर्येऽर्थ पटुः संस्कारातिशयो ()जायते।यथा दाक्षिणात्यस्योष्टदर्शनादिति विद्या- शिल्पव्यायामादिष्वभ्यस्यमानेषु तस्मिन्नेवार्थे पूर्वपूर्व- संस्कारमपेक्षमाणादुत्तरोत्तरस्मात् प्रत्ययादात्ममन- सोः संयोगात् संस्कारातिशयो जायते । प्रयत्नेन मन- चतुषि स्थापयित्वाऽपूर्वमर्थ दिदृक्षमाणस्य विद्युत्स- म्पातदर्शनवदादरप्रत्ययः तमपेक्षमायादात्ममनसः संयोगात् संस्कारातिशयो जायते। यथा देवह्नदे राजत- सौवर्णपत्नदर्शनादिति। स्थितिस्थापकस्तु(५) स्पर्शव- द्रव्येषु वर्तमानो घनावयवसान्निवेशविशिष्टेषु काला न्तरावस्थायिपु स्वाश्रयमन्यथाकृतं(५) यथावस्थितं. स्थापयति। स्थावरजङ्गमविकारेषु धनुःशाखाएङ्गद- न्तास्थिसूत्रवस्त्रादिपु भुग्नसंवर्तितेपु स्थितिस्थाप- कस्य कार्य संलक्ष्यते। नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयोस्यापि गुरुत्ववत्() संस्कारस्त्रिविधी वेगो भावनास्थितिस्थापकश्चेति । धेगो मूति.. मत्सु पञ्चद्रव्येषु निमितयिशपापेक्षात कर्मणा जायते । पञ्चसु द्रध्येय पृथियो- घोषायुमनस्सु फर्म वेगं करोति नान्यप स्वयममायास नोदनाभिघातादिनिमिः . भविशेपा न फेयले मन्दगती गाभायात् । नियतदिक्रियाप्रयन्धदेतः। 1) पटायामाधा-पा:पु. ("स्वागधायले-पा. ५ (4) अन्यथाभूत-पग पु। (3) सपोगधयेगा-पा.पु.। (1) सिमस्या परस्तु-TRaut (6) दृश्या-वधिमपु ·२६६ सटीकप्रगम्सपादमाप्ये फाणां परमाणनां द्रवत्यप्रतिबन्धात् तेनासंयोगेन परमाणनां द्रवत्वं प्रति- पद्धमिति अन्याभ्यद्रव्यस्य लयणम्य घष्टिसंयोगेन ट्रयत्वप्रतिबन्धदर्शनादनु. मितम् लघणस्याप्यत्यमपि हिमकरकादिपत्कालान्तरेण योभायदर्शनाद- घगतम् पिलयनं तु विमारकादेमीमाग्निसंयोगाट् यद्विलयनं कठिनद्रय्यस्य सहिसयोगादयगतम् यथा मुघणादीनाम हिमारकादियिलयनमपि विलयन- मेय । तस्मादिशापि दृष्टमामा घहिमयोग एच निमितमागीयते । समि- दिकं ट्रपत्यं व्यापयाय नेमितिर्फ ध्याचष्टे । मितिः पृथियीतेजसारग्नि- संयोगजमिति । फथमित्यच्चन पृष्टः सन्नुपपादयति । सपिरित्यादिना । मर्पिजतुमच्छिष्टानां पार्थिवाना फारयेषु परमाणुष्यग्निसंयोगात् क्रियोत्पत्तो सत्यां कर्मनेभ्यो विभागेभ्यः मर्पिराद्यारम्भकसयोगविनागात् मर्यिरादिद्रव्य- निवृतो सत्यां स्वतन्चेषु परमाणुयु घहिस्योगाद् द्रवत्यमुत्पद्यते तदनन्तरमु- त्पन्नद्रयत्येषु परमाणुपु भागिनामदृष्टापेक्षादात्मपरमाणुसयोगात् क्रियोत्पत्तो सत्यों फर्मलेभ्यः परमागूनां परस्परमयोगेभ्यो घणुकादिप्रक्रमेण कार्यद्रध्ये जाते रूयाद्युत्यत्तिकाले एव कारणवत्येभ्यो द्रवत्यमुत्पद्यते। हिमकरका- दिविलयनेऽप्येयमेव(') न्यायः । स्नेहोऽपां विशेषगुणः। संग्रहमजादिहेतुः । अ- स्यापि गुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनिष्यत्तयः॥ स्नेहोsi विशेषगुणः सम्हमृजादिहेतुः । सग्रहः परस्परमयुक्तानां सकादीनां पिगडीभाषामहेतुः सयोगविशेषः मृजा कायस्योद्वर्तनादिकृता शुद्धिः श्रादिशब्दान्मृदुत्वं च तेषा हेतुः । स्नेहस्यापि गुरुत्वन्नित्यानित्य- त्वनिष्पत्तयः गुरुत्व च परमाणुपु नित्यं कार्ये च कारणगुणपूर्वकमाअयवि. नागाद्विनाशि तथा स्नेहोपीति । संस्कारस्विविधा वेगो भावना स्थितिस्थापक(२)- "श्च । तत्र वेगो मूर्तिमत्सु पञ्चसु द्रव्येषु निमित्तविशे- पापेक्षात् कर्मणो जायते(३)नियतदिक्रियाप्रबन्धहेतुः, (१) प्ययमेव फ्रमः-पा पुः। (२) स्थितस्योपस-पा-१ पुः। (1) विणत कर्मण उपजायते-पा. पु.।

·२६० । गुण पन्थे संस्कारनिरूपणम् । स्पर्शवव्यसंयोगविशेषविरोधी क्वचित्कारणगुणपूर्वक्र- मेयोत्पद्यते। भावनासञ्जकस्त्वात्मगुणो दृष्टश्रुतानुभू- तेष्वर्थेषु स्मृतिप्रत्यभिज्ञानहेतुर्भवति ज्ञानमददुःखादि- विरोधी। पदभ्यासादरप्रत्ययजः पटुप्रत्ययापेक्षा(१)दा- त्ममनसोः संयोगा(र)दाश्चर्येऽर्थे पटुः संस्कारातिशयो, ()जायते। यथा दाक्षिणात्यस्योष्ट्रदर्शनादिति। विद्या- शिल्पव्यायामादिष्वभ्यस्यमानेषु तस्मिन्नेवार्थ पूर्वपूर्व- संस्कारमपेक्षमाणादुत्तरोत्तरस्मात् प्रत्ययादात्ममन- सोः संयोगात् संस्कारातिशयो जायते । प्रयत्नेन मन- श्वनुषि स्थापयित्वाऽपूर्वमर्थ दिदृक्षमाणस्य विद्युत्स- म्पातदर्शनवदादरप्रत्ययः तमपेक्षमाणादात्ममनसोः संयोगात् संस्कारातिशयो जायते।यथा देवहूदे राजत-- सौवर्णपद्नदर्शनादिति। स्थितिस्थापकस्तु(१) स्पर्शव- द्रव्येषु वर्तमानो घनावयवसनिवेशविशिष्टेषु काला- न्तरावस्थायिपु स्वाश्रयमन्यथाकृतं(१) यथास्थित स्थापयति । स्थावरजङ्गमविकारेषु धनुःशासाद- न्तास्थिसूत्रवस्त्रादिषु भुग्नसंवर्तितेपु स्थितिहन कस्य कार्य संलक्ष्यते। नित्यानित्यत्वनिप्पल्मी गुरुत्ववत्() ॥

·। भटोफप्रशस्तपादमाप्ये यदिगाभिमुस्येन फ्रियया धेगी जन्यरो तद्विभिमुखायेय क्रियासन्तानस्य क्षेतरित्यर्थः । स्पर्शयदिसि । विशिष्टेन म्पर्गपद्रय्यमयोगेनात्यन्त निविदा घश्यतिना घेगो विनाश्यते यः स्यविशिष्टः मन्टम घेगः स्पर्शदव्य. संयोगमात्रेण विनश्यति यथातिर गतस्येपोस्तिमिरायायुप्रतिबटुम्य । कृषि दिति । बाहुल्येन सायट्वेगः फर्मन: कचिद्वेगयदयययारट्थे जन्नापयविनि कारणवेगेभ्योऽपि जायते । भायनेत्यादि । भायनामंचकम्तु संस्कार प्रात्य' गुणः । दृष्टयुतानुभूतेष्यिति । दृष्टयतानुभूतेष्ययेषु स्मृतः प्रत्यमिधानस्य च हेतुरिति तस्य कार्यकथनम् । दृष्टयुतानुभतेप्यिति विपर्ययायगतोऽप्यों बोद्ध- घ्यावापिस्मृतिदर्शना । ज्ञानेति। प्रतिपक्षचानेन संस्कारो विनाश्यता मा. दिव्यसनापन्नस्य पूर्वाधीतघिस्मरणात् । मदेनापि संस्कारस्य विनाश: मुराम- सस्य पूर्वस्मृतिलोपात् । मरणादिदुःपादपि संस्कारो विनश्यति अन्मान्तरानु- भूतस्मरणाभायात्। श्रादिशब्देन मुष्ठादिपरिग्रहः । भागासक्तस्य कुपितस्य या पूर्ववृत्तम्मृत्यभायात् । पटुभ्यासेप्ति । पटुप्रत्ययादभ्यासप्रत्ययादादरपत्यगच्च संस्कारो जायते । पटुप्रत्ययापेक्षादात्ममनसे: स्योगविशेषादाश्चर्येऽर्थे पटुः संस्कारो जायते । यथेति । उष्ट्र दाक्षिणात्यस्यात्यन्ताननुभूताकारत्यादाश्चर्य-: भूतार्थः तदर्शनास तस्य पटुः संस्कारो जायते कालान्तरे ऽप्यानुभवस्मृति. जननात् । अभ्यासप्रत्ययनं संस्कार दर्शयति । विद्याशिल्पेत्यादि । विद्याया- स्वागमादिका शिल्पं पचभङ्गादिक्रिया व्यायाम प्रायुधादिश्रमः तेप्यभ्यस्यमा- मेषु तस्मिन्नेवार्ये पूर्वगृहीते । पूर्धेत्यादि । यसः सुचिरमनुवर्तते स्फुटसरं च स्मरणं करोति न ह्याद्यानुभव एम संस्कारविशेषमाधते प्रथम तदर्थस्मरणा- मायात् नाप्युत्तर एव हेतुः पूर्वाभ्यासवेयात् तस्मात् पूर्वसंस्कारापेक्षा तरोत्तरानुभवाहिताधिकाधिकसंस्कारोत्पत्तिकमेणापान्त्यसंस्कारावादन्त्यानु- भयात् तदुत्पत्तिः। इदं त्विह निरूप्यते । विद्यायामभ्यस्यमानायां किं सदा वाक्यन: 'प्रतिपाद्यते किं घा स्फोटेन कुतः संशयो विप्रतिपत्तेः । एके पदन्ति: स्फोटा प्रतिपादयतीति । अपरे त्वाहुर्वाक्यं प्रत्यायमिति । अतो. मुक्तः संशयः किं तावत्प्राणम् स्फोटोऽर्थप्रत्यायक इति । यदि हि धान- तिरिक्त पदं पदानतिरिक्तं च कास्यं सदार्यप्रत्यय एव न स्यादिति । तथादि . ।

·२ ग गुणयन्य संस्कारनिरूपणम् । म भयोः प्रत्येकमर्थविषयां धियमाविभावयन्ति शेषवर्णवेयोत समुदायश्च तेषां न सम्भवति अन्त्यवर्णयहणसमये पूर्वयामसम्भवात् । नित्यत्वाद्वाना मस्ति समुदाय इति देव तथापि न तेषां प्रतीतिरनुवर्तते अप्रतीयमानानां च प्रत्यायकत्वे सर्वदार्थप्रतीतिप्रसङ्गः । नहि प्रतीत्य अनतीयमानाना सर्वथा अप्रतीयमानानां च फश्चिद्विशेषः । पूर्वावगता वर्णाः स्मृत्यारूढाः प्रतीति हेतष इति चेत् यदि हि स्मृतिरपि क्रमभाविनी तदा नास्ति वर्णसाहित्यम् तृतीयवर्णग्रहणकाले प्रयमवर्णस्मृतिविलोपात् युगण्टुत्पादस्तु स्मृतीनामना- शङ्कनीय पय ज्ञानयोगपद्यप्रतिवेधात् । अथ प्रथममादायज्ञानं तदनु संस्कारः सदनु तृतीयवर्णचानम् तेन प्राक्तनेन संस्कारेणात्यो विशिष्टः संस्कारो जन्यते इत्यनेन समेणान्ते निखिलवर्णवियय: संस्कारो जाता निखिलपर्णविषयामेकामेव स्मृति युगपत् करोतीत्याश्रीयते तदा क्रमे दीयेत क्रमो हि पावापर्यम् तच्च देशनिबन्धनं कालनिबन्धनं वा स्यात् उभयमपि तद्ध- णेषु नायकाशं लभते तेषां सर्वगतत्वानित्यत्वाच । बुद्धिमनियन्धनस्य वर्णानां क्रमो भवेत् स चेकस्यां सतियुद्धो परिवर्तमानानां प्रत्यस्तमित प्रत्यक्रमायामेव प्रतिपादकत्वम् । अतश्च सरो रसो वनं नवं नदी दीनेत्या- दिप्यर्थभेदप्रत्ययो न स्याद्वानामभेदात् क्रमस्य प्रतीत्यनङ्गत्वाच । अस्ति धायं प्रतीतिभेदः सवर्णप्यनुपपद्यमानस्तयतिरिक्तं निमित्तानारमाधिपतीति' स्फोटसिद्धिः । ननु स्फोटोऽपि नानभिव्यक्तीर्थ प्रतिपादयति सर्वदायपनश्चि- प्रसङ्गात् । अभिव्यक्तिश्च न तस्य धणेभ्य: सम्भवति उक्तेन न्यायेन तेषामे. केकातः समुदितानां चासामर्थात् तस्मात् स्फोटादपि टुर्लमा अर्थमनसि::- अभ यदन्ति प्रयत्नभेदानुगतिनो घायवीया ध्वनयः प्रत्येकमेव तद्वयानक तया स्फोटमस्फुटमभिव्यञ्जयन्तः पूर्व विषयसंस्कारमाधिव्यलामादन्ने में- टमाभासयन्त। तथा चान्ते प्रत्यस्तमितनिखिलवर्णविभागोले क्रममन- मेकं विस्पष्टमयतत्वमनुभूयते यदि हि धर्णा पय पदं न तदेह धमिति अनालम्वना बुद्धिः पर्ययस्यति राम्टादयं प्रतिदिन इतर व्यपदेशो न घटते तस्माद्वर्णव्यतिरिक्त कोपि सम्भवन्टल टीभवतीति । एवं प्राप्ने ऽभिधीयते । गुरनामरस: शल्य पाण्डदास इत्यादिषु पदेषक्षार्यमाणेषु क्रममावनी - .

·२००१ सटीकप्रशस्तपादभाय्ये' न त्वन्ते वर्णव्यतिरिक्तस्य फस्यचिदर्थस्य संवेदनमस्ति । यदि हितस्य पूर्व वात्मकतया संघिदितस्यान्ते स्वरूपसंवेदनं पूर्वज्ञानस्य मिथ्यात्वमव. सोयते रजतज्ञानस्येव शुक्तिकासरित्तो न चैवं प्रतिपतिरस्ति नायं वर्णः कि स्फोट इति । या पेयमेकाोवर्शिनी बुद्धिः सापि नार्यान्तरमन- भासयति कि तु धनप्रत्ययवद्वर्णसमुदायमाचमवलम्बते शब्दादर्थं प्रतिपद्या. महे इति वर्णसमुदायमेवाररीकृत्य लोकः प्रयुड़े। न च प्रत्यक्षेणाप्रतीयमानः प्रमाणान्तरतः शश्यो निरूपयितुमुपायाभावात् । अर्थपतीत्यन्यथानुपपतिस्त- दुपाय इति चेत् किमप्रतीयमानः स्फोटोधिगमे हेतुः समर्थितो भवद्धिः प्रतीयमानो या अप्रतीयमानस्यं हेतुत्वे सर्वदार्यप्रतीतिप्रसङ्गः प्रतीतिश्व तस्य नास्तीत्युक्तम् अर्थप्रत्ययो वर्णानामेव तदायभावितामनुगच्छति तेने. पामेव वरं व्युत्पत्त्यनुसारेणार्थप्रतिपादने कश्चिदुपाय पानीयताम् न पुनरप्रती. यमानस्य गगनकुसुमस्येव कल्पना युक्ता। न चेदं घाच्यं वर्णाना प्रतिपादकत्वे क्रमभेदे कर्तृभेदे व्यवधाने च प्रतीतिप्रसङ्ग इति । न हि ते विपरीतक्रमाः फर्तृभेदानुपातिनो देशकालव्यवहितास्तदर्थधियः कारणम् कार्यान्नया हि शक्तयो भावानाम् यथा तेभ्यः कार्य दृश्यते तव तेषां शक्तयः कल्प्यन्ते ।। यथोपदिशन्ति सन्तः । यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने । वर्णाः प्रज्ञातसामस्तेि तथ्घायबोधकाः । इति । सर्वगतत्वान्नित्यत्वान्न वर्णानां क्रमभावः । अत एप नदीदीनेस्या- दिप्यर्थभेद: क्रमभेदात् । धणेषु क्रमो नास्ति स कथमेपामङ्गं स्यादिति घेन तेपामुत्पत्तिभाजामव्याप्यवृत्तीनां देशकालकृतस्य पावापर्यस्य सम्भ. धात् । यच्चेवमुक्तम् प्रत्येकण: समुदिताना च न सामर्थ्य मिति तदपि न परस्य मतमालोचितम् । यद्यपि वर्षा अनवस्थायिनस्तयापि तद्विषयाः क्रमभाषिनः संस्काराः संभूय पदाधियमातन्यते । यद्वा पूर्ववर्णमस्कारस्मर- ण्यारन्यतरसापेक्षान्त्यो घर्ण: प्रत्यायकः यया धानेकसस्काराः संभूध स्मरण जनयन्ति तथोपपादितं द्वित्वे । अथ मन्यसे वर्णविण्यास संस्का- रादर्थप्रतीतिरयुक्ता संस्कारा हि यद्विषयोपलम्भसम्भाषितजन्मानस्तद्विषया- मेय स्मृतिमाधातुमीयते न कार्यान्तरम् । यथाह मण्डनः स्फोटसिद्धो । .

·२०१ गुणयन्ये संस्कारनिरूपणम् । संस्काराः खलु यद्वस्तुरूपप्रख्याविभाषिताः । फलं तव जनयन्त्यतार्थ धीन कल्प्यते ॥ इति । . तदप्यसमोचीनम् । यतः पदार्थप्रतीत्यनुगुणतया प्रत्येक्रमनुभवेरा- धीयमाना वर्णविषयाः संस्काराः स्मृतिहेतुसंस्कारविलक्षणशक्तय एवा. धीयन्ते तथाभूतानामेव तेषां कार्यणाधिगमात् सन्तु वा भावनारूपाः संस्कारास्तथापि तेषामर्थप्रतिपादनसामर्थ्यमुपपद्यते तदावभाषित्वात् । यो हि स्फोटं कल्पयति तेन स्फोटस्यार्थप्रतिपादनशक्तिरपि कल्पनीयेति फल्प- नागौरवम् उभयसिद्धस्य संस्कारस्य सामर्थ्यमापकल्पनायां तु लाघवमस्सी. त्येतदेव कल्पयितुमुचितम् । यथोक्तं न्यायवादिभिः । यद्यपि स्मृतिहेतुत्वं संस्कारस्य व्यवस्थितम् । कार्यान्तरेऽपि सामर्थ्य न तस्य प्रतिहन्यते ॥ इति । सदेवं घणेभ्य एव संस्कारद्वारणार्थप्रत्ययसम्भवादयुक्ता स्फोटकल्पनेति। श्रादरप्रत्ययज संस्कारं दर्शयति । प्रयवेनेत्यादिना । आदरः प्रयत्रा. तिथयस्तस्मादपूर्वमर्थ द्रष्टुमिच्छतो यद्विद्युत्सम्पातदर्शनवदर्थदर्शनं तदादरप्र- त्ययस्तमेवापेक्षमाणादात्ममनसाः संयोगात संस्कारातिशयो जायते घिरका. लातिक्रमेपि तस्यानुच्छेदात। प्रचोदाहरणम् । यया देवहूदे इत्यादि । देव- हुदे चेचमासस्य चिचानक्षचसंयुक्तायां पार्णमास्यामर्धराचे राजतानि सोयानि च पदानि दृश्यन्ते इति घातीमवगम्य तस्यां तिथो दिदृक्षया मिलितानां सन्निधीयमानेऽर्धराचे प्रयत्नातिशयाच्चपि मन: स्यापयित्या स्थितानामुत्यि- सेषु पद्वेषु क्षणमात्रदर्शनादादरप्रत्ययात् संस्कारातिशयः कालान्तरेऽपि स्फुट- सरस्मृतिहेतुरुपजायते । स्थितिस्थापक(') कथयति। स्थितिस्यापकस्त्विनि। अस्पयंढ्ष्यवृत्तीवनाश्यात् संस्कारात् स्पर्णवद्द्य्यवृत्तित्वेन स्थिनिया- पफस्य विशेषमाख्यातुं तुराब्दः । ये धना निविडा अवयवसन्निवेश ईद- ऐषु स्पर्शगत्सु द्रव्येषु वर्तमान स्थितिस्थापकः स्याप्रयमन्यवानम्ति ययावत्स्यापयति पूर्ववतुं करोति । ये प्रत्यक्षतोनुपलम्भात नियन्त्र स्यामामिच्छन्ति तान् प्रति तस्य कार्येण समारं दर्गप्नाह । - मयिकारष्यिति । मुग्नाः फुजीकृताः संवर्तिताः पूर्वारस्यान (6) स्थितस्यापक-रति पु. व सर्वत्र।

·२०२ सटीक शम्सपादमाये ते संवर्तिताश्चेति भुग्नसंघर्तिताः तेषु स्थितिस्थापकस्य कार्य लक्ष्यते । किमुक्तं स्यात् धनुःशावादिष्ववनामितविमुक्तेषु यत् पूर्वाषस्थाप्रामिहताराद्यस्य फर्मण: एकार्थसमवेतमसमयायिकारणं स स्थितिस्थापकः संस्कारोन्यस्यासम्म घात् । अन्ये तु भुग्नसरर्तितेष्यिति सूश्यस्यादिष्यिति अस्येदं विशेषण- मिति मन्यमाना: भग्नानि यानि सूादीनि संघर्तितानि तेविति व्याव- क्षते । तस्य नित्यानित्यत्यनिष्यत्तयो गुरुत्ववत् । यथा गुरुत्वं परमा- णुपु नित्यं कार्येष्यनित्य कारणगुणपूर्वकं च तथा स्थितिस्थापकोपीत्यर्थः । धर्मः पुरुषगुणः। कर्तुः प्रियहितमोक्षहेतुः अती- न्द्रियोऽन्त्यसुखसंविज्ञानविरोधी पुरुषान्तःकरणसं- योगविशुद्धाभिसन्धिजः वर्णाश्रमिणां प्रतिनिय- तसाधननिमित्तः। तस्य तु साधनानि श्रुतिस्मृतिवि- हितानि वर्णाश्रमिणां सामान्यविशेषभावेनावस्थि- तानि द्रव्यगुणकर्माणि । तत्र सामान्यानि धर्मे श्रद्धा अहिंसा भूतहितत्वं सत्यवचनमस्तेयं ब्रह्मचर्यमनुप- धाक्रोधवर्जनमभिषेचनं शुचिद्रव्यसेवनं विशिष्टदेव- ताभक्तिरुपवासोऽप्रमादश्च । ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याना. मिज्या(१)ध्ययनदानानि ब्राह्मणस्य विशिष्टानि प्रति- ग्रहाध्यापनयाजनानि स्ववर्णविहिताश्च(२)संस्काराः। क्षत्रियस्य सम्यक्प्रजापालनमसाधुनिग्रहो युद्धेष्वनि- घर्तनं स्वकीयाश्च संस्काराः। वैश्यस्य क्रयविक्रयतपि- पशुपालनानि स्वकीयाश्च संस्काराः। शूद्रस्य पूर्ववर्ण- पारतन्त्र्यममन्त्रिकाच क्रियाः।आअमिणां तु ब्रह्मचा- रिणो गुरुकुलनिवासिनःस्वशास्त्रविहितानि गुरुशुश्रू- पाग्नीन्धनभैक्ष्याचरणानि मधुमांसदिवास्वप्नाञ्जनाभ्य- (1) पिशामिड्या-पा.५ पु । (२) नियहारच-पा.पु.. -- ·२०४ सटीकप्रशस्तपादभाष्य कस्य कर्मणः कालान्तरभाविफलसाधनत्वासम्बन्धात() । अथोच्यते। चणिक फर्म कालान्तरभावि च स्वर्गफलं विनष्टाच्च कारणात् कार्यस्यानुत्पत्तिः श्रुतं च यागादेः कारणत्वं तदेतदन्यथानुपपत्त्या फलोत्पत्त्यनुगुणं किमपि कालान्त. रावस्थायि कर्मसामर्थ्य कल्प्यते यट्वारण कर्मणां श्रुता फलसाधनता निर्वहति तच्च प्रमाणान्तरागोचरत्वादपूर्वमिति व्यपदिश्यते यथोक्तम् । फलाय विहितं कर्म क्षणिकं चिरभाविने । तसिद्धिर्नान्यथेत्येवमपूर्वमपि कल्प्यते । प्रोच्यते।न कर्मसामथ्र्य क्षणिके कर्मणि समवेति शक्तिमति विनष्टे निराश्रयस्य सामर्थ्यस्यावस्थानासंभवात् । स्वर्गादिकं च फलं तदानीमनागतमेव न शक्तराम्नयो भवितुमर्हति । यदि त्वनुष्ठानानन्तरमेव स्वर्ग भवति अपूर्व कल्पनावेयर्थ्यम् तदुपभोगश्च दुर्निवारः । विशिष्टशरीरॅन्द्रियादिविरहादन. नुभवश्चेत् तहि अयं तदानीमनुपजात एव स्वर्गस्योपभोग्यकस्वभावत्वात् अनुपभोग्यमपि सुखस्वरूपमस्तीति अदृष्टकल्पनेयम् । तस्मान्न फलाश्रयमपू- र्वम् । न चाकाशादिसमवेतादपूर्वादात्मगामिफलसम्भवः घस्तुभूतं च कार्यम. नाधारं नोपपद्यते तस्मादात्मसमवेतस्येव तस्योत्यत्तिरभ्यनुज्ञेया तथा सति न तत्कर्मसामध्यं स्यात् अन्यसामर्थ्यस्यान्यासमवायात अथान्यस्याप्यन्य. समवेता शक्तिरिप्यते तस्याः कार्यानुमेयत्वादिति चेत् । यथोक्तम् । शक्तिः कार्यानुमेया हि यद्गतेवोपलभ्यते । तगतेवाभ्युपेतव्या स्वाश्रयान्यानयापि च ॥ इति । तदयुक्तम् । विनष्टे शक्तिमति तन्निरपेक्षस्य शक्तिमावस्य कार्यजनक- त्वानुपलम्भादेव तेनेतदपि प्रत्युक्तम् । यदुक्तं मण्डनेन विधिविवेके तदाहि- तत्वात् तस्य शक्तिरिति यागेनाहितत्वादपूर्व यागस्य कार्य स्यान्न तु शक्तिपी. पकृतात् फर्मणः फलानुत्पत्तेः तस्माञ्चिरनिधृते कर्मणि देशकालावस्थादिस- हकारियाऽपूर्यादेय फनस्यात्यत्तरपूर्वमेयर) प्रेय:साधनम् । कारणत्यमुतिस्तु यागादेरपूर्वजननद्वारेण न साक्षादिति प्रमाणानुरोधादाप्रयणीयम् । तथा सति युक्त धर्मः पुरुषगुण इति । योऽपि यागादो धर्मव्यपदेशः सोऽप्यपूर्वसाधनतया (२) फलानुपपत्ते-पा. १५. (1) फनस्योपनिफ्यिपूर्वमेय-पा. ३ धुः। (१) फलासम्भवात-पा.पु.।

·गुणयन्य धर्मनिरूपणम् । २०५ प्रीतिसाधन इव स्वर्गशब्दप्रयोगः।स्वर्गसाधने हिप) चोदितस्य ज्योतिष्ठोमस्य निरन्तरं प्रीतिसाधनतयार्थवादेन स्तुतेश्चन्दनादौ च प्रीतियोगे सति प्रयोगात सदमावे धाप्रयोगात प्रीतिनिबन्धनःस्वर्गशब्दः यस्य यधालक्षणया प्रतिसा- धने प्रयोगः प्रीतिमाभिधाने ऽपि तस्मात् प्रीतिसाधनप्रतीत्युत्यते समया- भिधानक्तिकल्पनावेयोत । एवं धर्मशब्दस्यापि लक्षणया तत्साधने प्रयोगः पक्राभिधानादेवोभयप्रतीतिसिद्धेस्भयाभिधानशक्तिकल्पनानवकाशादिति ता. किायां प्रक्रिया । अतीन्द्रियः केनचिदिन्द्रियेणायोगिभिर्न गृह्यते इत्यती. न्द्रियो धर्मः । अन्त्यसुखसंविज्ञानविरोधी । धर्मस्तावत् कार्यत्वादवश्यं वि- नाशो नवनिहतुको विनाश कस्यचिद्विद्यते अन्यतस्ततो विनाशे चास्य निय- मेन फलोत्पत्तिकालं यावदवस्थानं स्यात् । फलं च धर्मस्य कस्यचिदनेकसंवत्स- रसहस्रोपभाग्यम् तस्य यदि प्रथमोपभोगादपि(३) नाशः कालान्तरे फलानु- त्यादः । न कस्य निभागस्य भागशो नाशः सम्भाव्यते तस्मादन्त्यस्येव । सम्यायिज्ञानेन धी विनाश्यते। ये तु नित्यं धर्ममाहुस्तेषां प्रायणानुपपतिर्थ- माधर्मक्षयाभावात् । पुरुषान्तःकरणेति । प्रात्मविशेषगुणत्वात् सुखादिवत् । विशुद्धेति । विशुद्धोऽभिसन्धिः दम्भादिरहितः संकल्पविशेषः तस्मादमी या यते। यामिणामिति । वा ब्राह्मणवत्रियविट्यूदाः । प्राथमिणे ब्रह्मचारि- गृहस्यवानप्रस्थयतयः तेषां धर्मः प्रतिषणं प्रत्याप्रमंचाधिकृत्य विहितःसाधने. जन्यते इत्यर्थः । अतीन्द्रियस्य धर्मस्य साधनानि कुतः प्रत्येतन्यानिवाह। तस्य विति । विशिष्टनानुष्ठानेनाचार्यमुखाच्छ्यत एव न तु निचिन्या गृहने - ·२०६ ब्राह्मणस्य - सटीकप्रशस्तपादभाप्ये- मितिसंकल्पः न तु परस्वादाननिवृत्तिमात्रमभावरूपम् । ब्रह्मचर्यम् स्त्रीसेवापरिवर्जनम् । मादपि संकल्परूपम् । अनुपधा भावशुद्धिर्विशु- देनाभिप्रायेण कृतानां कर्मणां धर्मसाधनत्वात् । क्रोधवर्जनं क्रोधपरित्याग: सोऽपि संकल्पात्मक एय । अभिषेचनं स्नानम् । शुचिद्रव्यसेवनं शुचीनां तिलादिद्रव्याणां क्वचित्यर्वणि नियमेन सेवनं धर्मसाधनम् । विशिष्टदेवताभ- तिस्त्रयीसंमतायां देवतायो भक्तिरित्यर्थः । उपवास एकादश्यादिभोजननि- वृतिसंकल्पः । अप्रमादो नित्यनेमितिकानां कर्मणामवश्यम्भावेन करणम् । गतानि सर्वेपामेव समानानि धर्मसाधनानि । इज्या यागहामानुष्ठानम् । अध्ययनं वेदपाठः । दानं स्वद्रव्यस्य परस्वत्तापतिसंकल्पविशेषः । शूद्रस्यापि दानमस्त्येव तेन यज्ञादिषु यद्दानं तदभिप्रायेणेदं घेर्णिकानां विशिष्टं धर्मसाधनमुक्तम् । विशिष्टान्यसाधारणानि धर्मसाधनानि प्रतिपादयति । प्रतियहाध्यापनयाजनानि । प्रतिग्रह। विशिष्टाद्व्यग्रहणम् । अध्यापनं तु प्रसिद्धमेव । याजनमात्विज्यम् । एतानि ब्राह्मणस्य धर्मसाधनानि तस्यामीभिरेवापायैरर्जितानां द्रव्याणां धर्माधिकारात् । स्ववर्णविहिताश्चा- प्रचत्वारिंशत्संस्कारा घेदिकझमानुष्ठानयोग्यतापादनद्वारेण ब्राह्मणस्य धर्मसा. धनम् । क्षत्रियस्य विशिष्टानि धर्मसाधनानि । सम्यक् प्रजापालनं न्याय त्तीनां प्रजानां परिरक्षणम् । असाधुनिग्रहः टुष्टानां यथाशास्त्र शासनम् । युद्धेष्वनिवर्तनं युद्धेषु विजयावधिः प्राणाधि/ आयुधव्यापारः । स्वकीयाश्च संस्काराः । वेश्यस्य क्रयविनयकृषिपशुपालनानि । मूल्यं दत्त्वा परस्माद् द्रव्य- ग्रहणं क्रयः मूल्यमादाय परस्य स्वद्रव्यदानं विक्रयः । कृषिः परिकर्पिताया(१) भूमो वीजस्य वपनं रोपणं च पशुपालनं गोजाषिकादिपरिरक्षणम् । सतानि वेश्यस्य धर्मसाधनानि । तस्यामीभिरेवोपार्जितानां धनानां धर्माङ्गत्वात् । शूद्रम्य पूर्वेषु वर्णेपु पारतव्यमन्त्रिाश्च शिया धर्मसाधनम् । आनमिणां तु धर्मसाधनमुच्यते । ब्रह्मचारिणो गुरुकुलनिवासिन इति । उपनीय य: शिघ्यं साङ्गं सरहस्यं च वेदमध्यापयति स गुरुः तस्य कुले गृहे घसनशीलस्य ब्रह्मचारिणः स्यशास्त्रविहितानि ब्रह्मचारिणमधिकृत्य शास्त्रेण विहितानि) गुरुशुष्पा गुरोः परिधर्म गुरुशुश्रया च अग्निश्चेन्धनं च भेक्ष्य च तेषामाच. (१) परिकर्मिनायां-पा.पु । (२) शास्त्रविहितानि- पाए।

·गुणग्रन्थे धर्मनिरूपणम् । रणानि गुरुगुअपाभेदययोः करणमेवाचरणम् । अग्नेराचरणम् प्रत्यहमग्नी होम: इन्धनस्याचरणमग्न्यर्थ वनादिन्धनस्याहरणमिति विवेकः । गृहस्थस्य धर्मसाधनम् कथयति । विद्याव्रतस्नातकस्यति । यो वेदाध्ययनार्थ गृहीतं व्रतमधीते वेदे विसर्जितवान् स विद्याव्रतस्नातकः तस्य कृतदारस्य कृतपनी. परियहस्य गृहस्थस्य शालीनयायावरवृत्युपार्जितेरथैर्भूतमनुप्यदेवपितृव्रह्मा- ख्यानां पञ्चानां महायज्ञानां सायं प्रातरनुष्ठानम् । यावता धान्येन कुशूलपाचं कुम्भीपा)या परिपूर्यते यहमेकाहं वा घर्तनं भवति तावन्माषस्य परेण स्वय. मानीयमानस्य श्रद्धया दीयमानस्य यः परिग्रहः सा शालीना धृतिः परस्मादप्रति. ग्रहगतश्चक्रमादाय यत्प्रत्यङ्गन भिक्षाटनं सा यायावरवृतिः ताभ्यामुपार्जिते. रथैः पञ्चानां महायज्ञानां प्रातरपराहे चानुष्ठानं गृहस्थस्य धर्मसाधनम् । भूतेभ्यो बलिप्रदानं भूतयः । अतिथिपूजनं मनुष्ययवः । होमो देवयज्ञः । श्राद्धं पितृ. यन्तः । ब्रह्मयज्ञो घेदपाठः । एकाग्निविधानेन पाकयज्ञसंस्थानामिति। अनुष्ठानम् एकाग्निरिति ओपासनिकः तस्य विधानं विवाहकाले परिग्रहः तेन पाकयच. संस्थानां पाकयज्ञविशेषाणामटकापर्वणीचेयाश्वयुज्यादीनां नित्यानामवश्यक रणीयानां सति सामर्थ्य ऽनुष्ठानम् । अग्न्याधेयादीनामिति । अनुष्ठानं धर्मसा- धनम् । अग्न्याधेयशब्देनाग्न्याधानस्याभिधानम् यद्ब्राह्मणेन वसन्ते क्रियते। हविर्यज्ञसंस्था हविर्यज्ञविशेषा दार्शपेार्णमासचातुर्मास्यायायणादिका इष्टयः) कथ्यन्ते। अग्निष्टोमादीति अग्निष्टोमोक्थ्यपोडशीवाजपेयातिराषाप्लोर्यामाः सप्त सोमयज्ञविशेषाः सौमयनसंस्था उच्यन्ते। त्वन्तरेष्यिति । तुकालादन्य. कालेषु ब्रह्मचर्य व्रतरूपेण स्त्रीसेवापरियर्जनं धर्मसाधनम् । अपत्योत्पादनमपि धर्मसाधनम् पुत्रेण लोकाञ्जयतीति श्रुतेः । धनस्यस्य धर्मसाधनं कथ- यति । ब्रह्मचारिणो गृहस्यस्य चेति । यदहरेयास्य श्रद्धा भवति तदहरेयाय प्रवदिति श्रवणात मति श्रद्धोपनये ब्रह्मचारिणो धनयामा भयति गृहस्यस्य या तस्य याननस्थनतमाचरतो यन्कलाजिनकेशरमभुनसरोमधारणम् धन्यस्य फलमूलस्य भोजनं हुतशेपभाजनम् अतिथिशेषभोजनं च धर्मसाधनम् । यः प्राजापत्यामिष्टिं निरूप्य सर्भस्य दक्षिणां दत्त्वात्मन्यग्नि समाधाय पुषे मायों (1) ममा कुम्भीमार-पा. ३ पु । (२) भामाहाण्णादिमा पर- पाए।

·- सटीकप्रशस्तपादमाप्ये निक्षिप्य प्रनिता न तस्य होमो न तस्यातिथिपरियहः) । यस्तु सहपत्या सहेवाग्निना घनं प्रस्थितः तस्य हुतशेषभोजनमतिथिपभोजनं च धर्मसाध. नम् । यतिधर्म निरूपयति । घयाणामिति । यत्याश्रमपरिग्रहेऽपि नियम नास्ति श्रद्धापगमे सति ब्रह्मचार्येव यतिमवति गृहस्थो वा भति वानप्रस्थो घेत्यनेनाभिप्रायेणाक्तं चयाणामन्यतमस्येति । श्रद्धापतः चित्तप्रसादवतः सर्वभूतेभ्यो नित्यमभयं दत्वाभूतानि मया नक्षातु हिसितव्यानीति अद्रोहस- ङ्कल्पं गृहीत्वा स्वानि कर्माणि काम्यानि संन्यस्य परित्यज्य यमनियमेष्वप्रमतस्य अहिंसासत्यादयो यमाः । यथाह भगवान पतञ्जलि:(३) । अहिंसासत्यास्तेयत्र- पर्यापरियहा यमा(d) इति । तपः शौचादयस्तु नियमाः । यथाह स एवमग. घान्()। शोचसन्तोपतप:स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमा(इति न्यायभा- प्यकारस्तु प्रत्याश्रमं विशिष्टं धर्मसाधननियममाह । तेष्वामतस्य ताननतिक- मतः। पट्पदार्थप्रसंध्यानात् पराणां पदार्थानां तत्वज्ञानाद्योगस्यात्मज्ञानोत्पाद- नसमर्थस्य समाधिविशेषस्य प्रसाधनमुत्पादनं प्रजितस्य धर्मसाधनम् । यथैतानि धर्म साधयन्ति तथा कथयति । दृष्टं चेति । दृष्टं लाभपूजादिप्रयो- जनमनुद्दिश्यानभिसन्धाय यदेतानि साधनानि क्रियन्ते तदेतानि साधनानि भावप्रसादं चाभिप्रायविशुद्धिं चापेयात्ममनसोः संयोगाद्धोत्पतिरिति । प्रत्यहं दुःखेरभिहन्यमानस्य तत्त्वतो विज्ञातयु दुःसेकनिदानेषु विष- येषु विरक्तस्यात्यन्तिकं दुःखयियोगमिच्छत आत्मख्यातिरविनया हानापाय: तस्याश्च समाधिविशेयो निवन्धनमिति श्रुतवत: संन्यस्य सर्वकाम्यकमाणि समाधिमनुतिष्ठामः तत्प्रत्यनीकभूयिष्ठं ग्राम परित्यज्य वनमानितस्य यम. नियमाभ्यां कृतात्मसंस्कारस्य समाध्यभ्यासानियतमाद धो जायते) ! तस्मादन्यः प्रकृष्टः समाधिस्ततोऽन्यः प्रकृष्टतरो धर्मः तस्मादप्यन्य: प्रकृष्ट- तमः समाधिरित्यनेन क्रमेणान्त्ये जन्मनि स सादृशः समाधिविशेष: परि- णमति । यो द्वन्द्वेनाप्यभिभवितुं न शक्यते दृष्टा हि किञ्चिदभिमतं विषय- मादरेणानुचिन्तयत: लदेकाग्रीभातचित्तस्य सन्निहितेषु प्रबलेप्यपि विषयेषु (1) नातिथिरिया-पा पुः। (0) कथयसि-पा.पु. (3) सातजलि:-पा. ११२ पुः । एसमय दिन (४)२पा-३० मू । (५) पसलि-इत्यधिकम् । पु । (६) पा• ३२ मः। नियत का धमाँ जायते-पा.पु.॥ ।

·६८० - सटीकप्रशस्तपादभाप्ये पुरुषः प्रेक्षकवदुदासीन; स्वस्थो रजस्तमोवृत्तिकलुपतया बुद्दा असम्भिन्नः पश्यतीत्यर्थः । यद्यप्यनादिरियं माहवासना आदिमांश्च तत्त्वसाक्षात्कारः तथाप्यनेन सा निरुहाते तत्त्वावग्रहे। हि धियां परमं बलम् । अधर्मोऽप्यात्मगुणः । कर्तुरहितप्रत्यवायहेतुर- तीन्द्रियोऽन्त्यदुःखसंविज्ञानविरोधी । तस्य तु साध- नानि शास्त्रे प्रतिषिद्धानि(१) धर्मसाधनविपरीतानि हिंसानृतस्तेयादीनि विहिताकरणम्(१) प्रमादश्चै- तानि दुष्टाभिसन्धिं चापेक्ष्यात्ममनसोः संयोगा(३). दधर्मस्योत्पत्तिः॥ अधर्मेऽप्यात्मगुणः । न केवलं धमोऽधोऽप्यात्मगुणः । कर्तुरिति । कर्तुरहितं दुःखसाधनं प्रत्यवायो दुःखं तयारधर्मो हेतुः । अन्त्यदुःखसं. विज्ञानेति । अन्त्यस्य दुःखस्य सम्यग्विजानं तेन विनाश्यते। तस्य तु साधनानि शास्त्रे प्रतिषिद्धानि धर्मसाधनविपरीतानि हिंसानृतस्तेयादीनि । हिंसा परा. भिद्राहः । अनृतं मिध्यावचनम् । स्तेयमशास्त्रपूर्व परस्वयहणम् । एवमा- दीनि धर्मसाधनविपरीतानि शास्त्रे प्रतिषिद्धानि यानि तान्यधर्मसाधनानि । विहिताकरणं विहितस्यावश्यकरणीयस्याकर्तव्यता । प्रमादोऽबुद्धिपर्वको ऽतिक्रम: । एतदपि द्वयमधर्मसाधनम् । ययेतेभ्यो ऽधर्मस्योत्यत्तिस्सदृर्श- यति । मतानि चेति । यत्र कामनापूर्वकमधर्मसाधनानुष्ठानं तच दुष्टोऽमि- सन्धिः अधर्मकारणम्()। अकामकृते तु प्रमादेनास्य हेतुत्वम् । अविदुपो रागद्वेषवतः प्रवर्तकाद्धर्मात् प्रकृष्टात् स्वल्पाधर्मसहितात् ब्रह्मेन्द्रप्रजापतिपितमनुष्यलोके- प्वाशयानुरूपैरिटशरीरेन्द्रियविषयसुखादिमियोंगो भवति । तथा प्रकृष्टादधर्मात् स्वल्यधर्मसहितात् प्रेततिर्यग्योनिस्थानेष्वनिष्टशरीरेन्द्रियविपयदुःखा- (१) शास्त्रतिविद्धानि-पा.पु.। (२) अयश्यकतथ्याकरण-पा. ५ पुः । (३) प्रात्ममनासंयोग-41. पु.। (४) नाधर्मशारणम्-पा.१पु।

·२८१ गुणयन्ये ऽधर्मसंसारापवर्गनिरूपणम् । दिभियोगो भवति । एवं प्रवृत्तिलक्षणादुर्मादधर्मस- हिताद्देवमनुष्यतिर्यङ्नारकेषु पुनः पुनः संसारवन्धो भवति । पवमधर्मस्य साधनमभिधाय संप्रति साध्यं कथयति । अघिटुप इत्यादिना । यः कर्ता भोक्तास्तीन्यात्मानमभिमन्यते परमार्थता दुःखसा- धनं च बाह्याध्यात्मिकविषयं सुखसाधनमित्यभिमन्यते सेऽविद्वान् सच स्वोपभागतृष्णापरिप्रतः सुखसाधनत्यारोपिते विषय) रयते तदुपरोधिनि च द्विष्टा भवति() तस्य प्रवर्तकाटुर्मादेवो या स्यां गन्धर्वा पा स्यामिति पुनर्भयप्रार्थनया कृताद धर्मात मष्टात् फलातिशयहेतोराशयानुरूपैः कर्मा- नुरूपेरिष्टशरीरादिभिः(३) सम्बन्धो भवति ब्रह्मेन्द्रादिस्यानेपि मापया दुःख. सम्भेदोऽस्ति । न चाधर्मादन्यदुःखसंवेदोऽस्ति न चाधर्मादन्यदुः- पस्य कारणम् अतः स्वल्पाधर्मसहितादित्युतम् । यस्य प्रकृष्टो धर्मस्तस्य प्रकृष्टानि शरीरादीनि भवन्ति यस्य तु प्रकृष्टतरो धर्मः तस्य प्रकृष्टतराणि भवन्ति यस्य तु प्रकृष्टतमो धर्मस्तस्य प्रकृष्टतमानीति प्रतिपादयितुमाशयानु. रूपेरित्युक्तम् । इष्टशब्दः प्रत्येकं शरीरादिषु सम्बाते । द्वन्द्वनन्तरं प्रयो. गात । तथा प्रकृष्टादधर्मात प्रेतयोनीनां तिर्यग्योनीनां धस्थानेष्यनिष्टः शरी- रादिभियोगो भवति प्रेतादिस्थाने ऽपि मनाकमुखमस्ति तच्च धर्मस्य काम अतः स्वल्पधर्मसहितादित्युक्तम् । उपसंहरति । एवमिति । ज्ञानपूर्वकात्तु कृतादसंकल्पितफला()विशुद्धे कुले जातस्य दुःखविगमोपाय(')जिज्ञासोराचार्यमुप- 'सङ्गम्योत्पन्नपट्पदार्थतत्त्वज्ञानस्याज्ञाननिवृत्तौ विर- तस्य रागद्वेषाद्यभावात् तज्जयोर्धर्माधर्मयोरनुत्पत्ती पूर्वसञ्चितयोश्चोपभोगानिराधे सन्तोपसुखं शरीरप- (1) मुखमाधनायेन पाये विश्पे-पा.पु.। (२) मदुपोधियितुष्टो भवति-पा.पु.। (४) शानपूजात कर्मण हताम्पितम्नान- ५ पुः । (पिष्टपरीतिभिः-पा.पु. (५) धिमियोमोपाय-या पुः।

·सटोकप्रशस्तपादभाध्ये रिच्छेद(१) चोत्पाद्य रागादिनिवत्ती नित्तिलक्षणः केवलो धर्मः परमार्थदर्शनजं() सुखं कृत्वा निवर्तते। तदा निरोधात् निर्वीजस्यात्मनः(३) शरीरादिनिवृत्तिः (१)पुनः शरीराद्यनुत्पत्ती दग्धेन्धनानलवदुपशमो मोक्ष इति॥ एवं धर्मात् संसार प्रतिपाद्यापवर्ग प्रतिपादयति । भानपूर्व- कात् त्विति । स्वरूपतश्चाहमुदासीनो वाह्याध्यात्मिकाश्च विषयाः सर्व एवेते दुःखसाधनमिति यस्य ज्ञानमभूत् स दृष्टानुनविकविषयसुखवितृष्ण एवमहं भूयासमिति मे भूयासुरिति फलाकामया विना निवृत्तसाधनतया विहितमपरं चावश्यकरणीयं कर्म करोति । तस्मात् कर्मयो ज्ञानपूर्वकात कृता- दस्य विशुद्धे फुले जन्म भवति अकुलीनस्य श्रद्धा न भवति न चापट्टधा- नस्य जिज्ञासा सम्पद्यते न चाजिज्ञासास्तत्त्वज्ञानम् तद्विकलस्य च नास्ति मोक्षप्रामिः । अतो मोक्षानुगुणमसंकल्पितफलं कर्म विशुद्ध कुले जन्म ग्राहयति(') विशुद्धे कुले जातस्य प्रत्यहं दुःखेरभिहन्यमानस्य दुःषविगमगपाये जिज्ञासा सम्पद्यते कुतोनु खल्वयं मम टुःखोपरमः स्यादिति स चेयमाविर्भूतजिज्ञास प्राचार्यमुपगच्छति तस्य चाचार्योपदेशात परणांपदार्थानां नातं तत्वज्ञानं जायते । तदनु श्रवणमनननिदिध्यासनादिक्रमेण प्रत्यक्षं भवति । उत्पन्नत. स्त्वज्ञानस्याज्ञाननिवृत्तौ सघासनविपर्ययत्ताननिवृत्ती(६) विरक्तस्य विच्छिन्नरा. गद्वेषसंस्कारस्य रागद्वेषयोरभावात् तज्जयाधर्माधर्मयारनुत्यादः केशवासना- पनिवद्धा हि प्रवृत्तयस्तुपाधनद्धा) इव तगडुला: प्ररोहन्ति दोणेषु केशेषु निस्तुपा इव तण्डुलाः कार्य न प्रतिसन्दधते । यथाह भगवान पातञ्जलिः । सति मूले तद्विपाको जात्यायुभीगा इति()। यथाह भगवानक्षपादः । न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय होनोशस्येति()। पूर्वसञ्चितयोश्च(१) धर्माधर्मयो- (१) शरीरपरिग्वेद-पा. पु.। (२) परमात्मदर्शनज-पा. ५ पुः । (७) शरीरानिवृत्ती-पा.५ पुः। (5) अज्ञान सवाम धपर्य यज्ञानं नियतते तमियत्ता-पा. पुः । (९) क्षोणशस्य-पा.पु.।४ मा श्रा. ६४F.। (१०) पूर्व प्रतिसविता-पा. १ पु.। (a) सदा तस्यात्मन:- या•१ पुः। (५) जन्म यह इति-पा.पु.। (७) यद्धा-पा.पु.। (८)पा ...

·२८३ गुणयन्ये ऽपयर्गनिरूपणम् । निरोध उपभोगात निवृतिफलहेताश्च कर्मान्तरात् सन्तोषसुखं शरीरपरि- छेद) चोत्पाद्य रागादिनिवृत्ती निवृत्तिलक्षणः केवलो धर्मः परमार्थदर्श- नज सुखं कृत्वा निवर्तते । निवर्त्यते संसारोऽनयेति निवृत्तिः निवृतिलक्षणं यस्यासी निवृत्तिलक्षणा निवृत्तिस्वभावो धर्मो रागादिनिवृत्ती भूतायां केवला व्यवस्थितः सन्तोषसुखं शरीरपरिच्छेदा) चोत्पाद्य परमार्थदर्शनजमात्मद- निजं सुखं करोति तत्कृत्वा निवर्तते। पाभिमानिककार्यविनिरोधात() तदा निर्वाजस्यात्मनः शरीरादिनिवृत्तौ पुनः शरीराद्यनुत्पतो दग्धेन्धनानलव. दुपशमो मोक्षः। यदा परमार्थदर्शनं कृत्वा निवृतो धर्मः तदा निर्वाजस्या- स्मनः शरीरादिबीजधर्माधर्मरहितस्यात्मन उत्पन्नानां शरीरादीनां कर्मक्ष- भानिवृत्तो भूतायामनागतानां कारणाभावानुत्पत्तो यथा दग्धेन्धनस्यानल- स्योपशमः पुनरनुत्पाद एवं पुनः शरीरानुत्पादो मोक्षः । इदं तु निरूप्यते । किं ज्ञानमाधान्मुक्तिः उत ज्ञानकर्मसमुच्चयाए ज्ञानकर्मसमुच्चयादिति धदामः । निवृतेतराभिलापस्य काम्यकर्मभ्यो नियू- तस्यापि नित्यनैमित्तिककर्माधिकारो न निवर्तते तानि झुपनीत दाह्मणमा- मधिकृत्य विहितानि मुमुक्षुरपि ब्राह्मण एघ जातेरनुच्छेदात स यद्यधिका- रित्वे सत्यघश्यकरणीयान्यतिक्रमेत प्रत्यवायोस्य प्रत्याहमुपपीयेत सदए- च्याच बद्धो न मुच्यते । यथोक्तम् । यानि काम्यानि कर्माणि प्रतिषिद्धानि यान्यपि । तानि बधन्त्यकुर्वन्तं नित्यनेमितिकान्यपि । इति । विहिताकरणमभाषो न धामायो मायस्य हेतुरपि() अतो नास्मात प्रत्यवायोत्पत्तिरिति घेत न घिहिताकरणेऽन्यकरणात प्रत्ययायस्य सम्भयाम् अमावस्य हिस्वातन्त्र्येण हेतुत्यं नेप्यते न तु भाषोपसर्जनतया न च शरीरी सन्थ्यादिकाले कायेन वाचा मनसा था फिधिन करोति शरीरधारणादीना- मपि करणास् । योक्तम् । (1) भापमा बाधितत्वात-पा.पु.. (1) भरीरारत-पा.पु.. (रपरिषदे-पा.पु.. () भाव भारतुवर्माप्त- ·सटीकप्रस्तपादभाष्य धबोधस्मरणसंकल्पसुखदुःखयहि कृतस्य(१) ब्रह्मलग्नसमाधैरपि शरीर कियन्तं चित कालमनुवर्तते सच्चरीरस्थितिमाचहेतोरायुर्विपाकस्य कर्मय- न्थेरनुच्छेदात् । यदा तु यावन्तं कालमायुर्विशकेन कर्मणा शरीरं धारयि- तव्यम् तावत्कालप्राप्निरभूत् तदा स्वकार्यकरणात् कर्मसमुच्छेदे सत्कार्यस्य शरीरस्य निवृत्तिस्तनिवृत्तो तत्कार्यस्य तत्वज्ञानस्यापि विनशादात्माकेवल्य- मापद्यते । तात्मतत्वज्ञानस्य घिहितानां च कर्मणां बन्धहेतुकर्मप्रतिबन्ध व्यापागदस्ति सम्भयकारिता शरीरादिविविक्तमात्मानं चानतश्च तदुपका- राषकारावात्मन्यप्रतिसन्दधानस्याहङ्कारममकारयोरुपरमे सत्युपकारिण्यपका- रिणि च रागद्वेप्रयोरभावाददासीनस्याप्रवृत्तावनागतयोः फुगलेतरकर्मशारस. श्चयात सञ्चितयोरचोपभोगेन कर्मभिश्च परिक्षयाद्विहिताकरणनिमित्तस्य प्रत्य- घायस्य च विहितानुष्ठानेनेष प्रतिबन्धात क्षीये कर्मण्येहिकस्य देहस्य नि. वृत्तो कारणान्तराभावादामुमित्रस्य देहस्य पुनरुत्पत्त्यमावे सत्यात्मनः भ्यरूपेणावस्थानम् । यथोक्तम् । नित्यनेमित्तिकरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् । चानं च विमलीकुर्वनभ्यासेन तु पाचयेत् ॥ अभ्यासात् पछाविज्ञान: केवल्यं लभते नरः । इति। तथापरेरप्ययं गृहीतो मार्गः। कर्मणा सत्वसंशुद्धिीनेनात्मविनिश्चयः । भवेद्विमुक्तिरभ्यासात तयोरेव समुच्चयात् । इति । कि पुनरात्मनः स्यरूपं येनास्थितिमुक्तिस्यते। आनन्दात्मतेत्ति के शिल सदयुतम विकल्पासहन्याला किमानन्दो मुक्लापनमणसे या नया । यदि नानुभूयते स्थितोप्यस्थितान विशिष्यते । अनुयभोग्यत्वात् । अनुभूयते घेत् अनुभवस्य कारणं घाच्यम् न च कायकरणादिविगमे तदुत्पत्तिकारणता पश्यामः । अन्तःकरणसंयोगः कारणमिति चेतन धर्माधारगृहीतस्य हि मन- सासदायत्यारा तदपिलशुभाशुभयोजनायोपगतं नात्मानमूल्येन घर्तते योगा धर्मानुयहादात्यानमनुकूलयति चेत् योगनोरि धर्मः कृतमत्वावश्यं विना- १९) इत्यादिहिसरस-पा.पु (3) हिप्पे-पा.पु.॥ ३ " ·२८० गुणयन्थे शब्दनिरूपणम् । शीति तत्प्रये मनसः कोऽनुयहीता । अथ मतम् । अचेतनस्यात्मनो मुक्तस्यापि पाषापादविशेषः सोऽपि हि न सुखायते न दुःखायते मुक्तोऽपि यदि तथेष को- नयोर्विशेषः । तस्मादस्त्यात्मन: स्वाभाविको चितिः सा यदेन्द्रियैर्बहिराकृप्यते सदावहिर्मुखीभवति यदा त्विन्द्रियाण्युपरतानि भवन्ति तदा स्वात्मन्येवानन्द- म्यभावे निमज्जति। अयं हि चितेरात्मा यदि यं कञ्चिदषभासयति यदि पुनरियं मुक्तावस्थायामदास्ते तहि स्थितोप्यस्थित गव(१) परमात्मा जड एप कल्प्यता- मिति चेत् । अयोच्यते । किं चितेरानन्दात्मता स्वाभाविकी कारणान्तरजन्या वा न तावदवभासकारणं मुक्तावस्ति कायकरणादीनां तत्कारणानां चिलया- दित्युक्तम् । स्वाभाविकी चेत् संसारावस्थायामप्यानन्दोऽनुभूयेत वितिचे. त्ययोरुभयोरपि सम्भवात् । अघिद्याप्रतिबन्धादननुभव इति चेत् न नित्या- याश्चितेरानन्दानुयहस्वभावायाः स्वरूपस्याप्रयुतेः । कः प्रतियन्धार्थः प्रच्युतो या स्वरूपस्य का नित्यता तस्मानित्य आनन्दो नित्यया चित्या घेत्यमानो द्वयोरप्यवस्थयारविशेषेण चेत्यते । न चेवमस्ति संसारावस्थायामुत्पन्नापथ गिणी विषयेन्द्रियाधीनज्ञानस्य सुखस्यानुभवात् अतो नास्त्यात्मनो नित्यं सुखम् तदभावान्न तदनुभयो(२) मोवावस्या किं तु समस्तात्मविशेषगु- योच्छेदोपलक्षिता स्वरूपस्थितिरेव । यथा चायं पुरुषार्थस्तथोपपादितम् ॥ शब्दोऽम्बरगुणः प्रोत्रग्राह्यः क्षणिकः कार्यका- रणोभयविरोधी संयोगविभागशब्दजः प्रदेशवृत्तिः समानासमानजातीयकारणः। स द्विविधा वर्णलक्षणो ध्वनिलक्षणश्च(३)। तत्र अकारादिवर्णलक्षणः शङ्खादि- निमित्तो ध्वनिलक्षणश्च(५) । तत्र वर्णलक्षणस्योत्प- त्तिरात्ममनसोः संयोगात् स्मृत्यपेक्षाद्वोच्चारणेच्छा तदनन्तरं प्रयत्नस्तमपेक्षमाणादात्मवायुसंयोगाद्वायो कर्म जायते(') स चोय गच्छन्(5) कण्ठादीनभिहन्ति 10) सदनुभवमी-पा.पु.। (1) चामुषमा एम-पा...। (1) मस्य:-..'. (.) स्थिसायनस्थिय... () प्रन.पा.पु.. (५) बायोति माति.पु.।

·सटीकप्रशस्तपादभाष्य ततः स्थानवायुसंयोगापेक्षमाणात् स्थानाकाशसंयो- गात् वर्णोत्पत्तिः। अवर्णलक्षणोऽपि भेरीदण्डसंयोगा- पेक्षाट्नेाकाशसंयोगादुत्पद्यते । वेणुपर्वविभागाद्() वेवाकाशविभागाच्च(२) शब्दाच्च संयोगविभागनिष्प- नाद्वीचीसन्तानवच्छब्दसन्तान इत्येवं सन्तानेन(३) श्रोत्रप्रदेशमागतस्य ग्रहणम् श्रोत्रशब्दयोर्गमनागम- नाभावादप्राप्तस्य ग्रहणं नास्ति(१) परिशेषात् सन्ता- नसिद्धिरिति । इति प्रशस्तपादभाष्ये गुणपदार्थः समाप्तः(')॥ शब्दोऽम्बरगुणः आकाशगुणः । ननु संख्यादयोऽप्याकाशगुणाः सन्ति । कमिदं शब्दस्य लक्षणं स्यादत प्राह । प्रोग्राम इति । पोषयाहात्वे सत्यम्बरगुणा य: स शब्द इत्यर्थः । परस्य चितित्तिनिराकरणार्थमाह । क्षणिक इति । प्राशुतरविनाशी शब्दो न तु नित्य उच्चारणादूर्ध्वमनुपलम्भात् । सदावे प्रमाणाभावेन ध्यञ्जकत्वकल्पना( )नवकाशात प्रत्यभिज्ञानस्य ज्वा. लादिवत्सामान्यविषयत्वेनोपपत्तेस्तोत्रमन्दतादिभेदस्य च व्यक्तिभेदप्रसाधक- त्वात् । कार्यकारणोभयविरोधी । आद्यः शब्दः स्वकार्येण विरुध्यते अन्त्यः स्वकारणेनोपान्त्यशब्देन विरुध्यते अन्त्यस्य विनाशकारणस्यामावात मध्य यतिनस्तूभयथा विस्थ्यन्ते। संयोगविभागशब्दनः । आद्यः शब्दः संयोगा- द्विभागाच्च जायते तत्पूर्वकस्तु शब्दादिति विवेकः । प्रदेशवृतिः अध्यायवृति. रित्यर्थः । एतज्ञोपपादितम् । समानासमानजातीयेति । शब्दजः शब्दः समा- नजातीयकारणः । संयोगजविभागजश्च असमानजातीयकारणः । स द्विविधा धर्यलक्षणः ध्यानेलक्षणश्च ! अकारादिवर्णलक्षणः शङ्कादिनिमितो ध्वनिलक्ष यः। तच तयोर्मध्ये वर्णलक्षणस्योत्पत्तिरुच्यते । प्रात्ममनसोः संयोगात (१) विभागापेक्षात-पा.५ पुः । (२) येणुपयाकाविभागाच-गा.६७ । (1) सन्तानन्यायेन- यापुः। (४) चानुवल-पा.पु. (५)ति प्रयतशदाचार्यविरचिते घेषिकमाध्ये गुणपदार्य समाप्त:-पा.पु.। {6) सम्भन्ति-पा.२ पुः। (७) व्याजाणकत्येकल्पना-पा.पु.। (0) अर्शनक्षणा-पा.पु.. - ·गुणयन्थे शब्दनिरूपणम् । REE पूर्वानुभूतवर्णस्मृत्यपेचात् तत्सदृशवोच्चारण कर्तव्ये इच्छा भवति ततः प्रयव- स्तं प्रयवं निमित्तकारणमपेचमाणादात्मवायुसंयोगादसमधायिकारणात कोट्य- पायो कर्म जायते स च वायुरूध्वं गच्छन् फण्ठादीनभिहन्ति हत्कण्ठताल्यादीन प्रदेशानभिहन्ति ततोऽभिघातानन्तरं स्थानस्य कराठादेः कोट्यवायुना सह यः संयोगः तनिमित्तकारणभूतमपेक्षमाणात् स्थानाकाशसंयोगादसमवायिकारणाव- बोन्पत्तिः । अपर्णलक्षयोऽपि भेरीदण्डस्योगादृण्डगतं वेगमपेक्षमाणादेयाकाश. संयोगादुपजायते भेयाकाशसंयोगोऽसमवायिकारणम् भेरीदण्डसंयोगो दण्डग. तप वेगो निमितकारणम् । वेणुपर्वविभागाद्वेषवाकाविभागाच्च शब्दो जायते। शब्दाच्च शब्दनिष्पत्तिं कथयति। शब्दात संयोगविभागनिष्पनाद्वीचीसन्तानवच्छ- ब्दसन्तानो यथा जलपीच्या तदव्यवहिते देशे घोच्यन्तरमुपजायते ततोऽप्य- न्यत् ततोऽप्यन्यदित्यनेन क्रमेण वीचीसन्तानो भवति तथा शब्दादुत्पन्नात तदव्यवहिते देशे शब्दान्तरं ततोऽप्यनयोर्गमनागमनाभायात् प्राप्तस्यवोपल. विरिति ततोऽप्यन्यत् ततोऽप्यन्यदित्यनेन क्रमेण शब्दसन्तानो भवति । एवं सन्तानेन प्रोपदेशे समागतस्यान्त्यराटस्य ग्रहणम् । नन्वेषा कल्पना कुतः सिद्धातीत्यत आह । पशब्दयोरिति । न श्रोचं शब्ददेशमुपगच्छति नापि शब्दः प्रोपदेशं तयोनिष्क्रियत्वात अप्राप्स्य ग्रहणं नास्तीन्द्रियाणां प्राप्य. कारित्वात् । प्रकारान्तरेण चोपलब्धिर्न घटते दृष्टा च पीचीसन्ताने स्वोत्य. निदेथे विनश्यतामपि स्वप्रत्यासत्तिमपेक्ष्य तदव्यवहिते देशे सदृशकायार- म्भपरम्परया देशान्तरप्राप्तिः तेन शब्दसन्तान: कल्प्यते।न चानवस्था याव. टूर निमित्तकारणभूत: कोट्यषायुरनुवर्तते तावदूरं शब्दसन्तानानुवृत्तिः । अत पय प्रतिपातं शब्दानुपलम्भः कोष्टयघायुप्रतीघातात् । अतीवायं मार्गस्ता- किंक: गणमोनास्माभिरिह भाप्यतात्पर्यमा व्याख्यातं नापरा युक्तिहका गुणोपपद्धसिद्धान्तो युक्तिशुक्तिप्रभावितः । मुक्ताहार इव स्वच्छौ हृदि विन्यम्यतामयम् । इति भट्टश्रीश्रीधरकृतायां पदार्यप्रवेशन्यायकन्दलीटीकायां गुणपदार्थः समापः।

·20 सटीकप्रशस्तादमाप्ये अंथ कर्मपदार्थनिरूपणम् । उत्तेपणादीनां पञ्चानामपि कर्मत्वसम्बन्धः(१)। एकद्रव्यवत्त्व(२) क्षणिकत्व(३) मूर्तद्रव्यवत्तित्वम् अगु- णवत्त्वं गुरुत्वद्रवत्वप्रयत्नसंयोगजत्वं स्वकार्यसंयोग- विरोधित्वं संयोगविभागनिरपेक्षकारणत्वम् असमवा- यिकारणत्वं स्वपराश्रयसमवेतकार्यारम्भकत्वं समान- जातीयानारम्भकत्वं द्रव्यानारम्भकत्वं च प्रतिनियत- जातियोगित्वम्। दिग्विशिष्टकार्यारम्भकत्वं च विशेषः॥ जगडङ्करवीजाय संसागवतधे । नमो ज्ञानामृतस्यन्दिचन्द्रायाधेन्दुमालये। उत्तेपणादीनां च परस्परं साधर्म्यमितरपदार्थवेधम्य च प्रतिपादयनी- है। उत्तेपणादीनामिति । कर्मत्वं नाम सामान्यम् तेन सह सम्बन्ध उत्तेपणा- दीनामेघ । एकट्रययत्त्वम् एकदा एकस्मिन् द्रव्ये एकमेव फर्म धर्तते एक कर्म एकपेय द्रव्ये वर्तते इत्येकद्रव्यवत्यम्। यद्यस्मिन् द्रव्ये युगपद्विरद्धाभयकर्म- समयायः स्यात् तदातयाः परस्परप्रतिबन्धादिग्यिशेषसंयोगविभागानुत्पतो सं. योगविभागयोरनपेक्षकारण कर्मेतिलक्षणहानि: स्यात् । प्रथाविरुद्धकर्मद्वयसमा. वेश: तदेकस्मादेष तद्वेशद्व्यसंयोगविभागयोरुपपत्तेः द्वितीयकल्पनावेयय॑म् । एवमेकं कर्म नानेकच धर्तते एकस्य घलने तस्मात् कर्मयोऽन्यस्य चलनानुपल- म्भात् । क्षणिकत्वमाशुतरविनाशित्वम् । मूर्तद्रव्यवृतित्वम् अवच्छिन्त्रपरिमाण- देव्यवृत्तित्वम् । अगुणवत्त्वं गुणवत्त्वरहितत्वम्()। गुरुत्वदयत्वप्रयत्रमयोगण- त्वम् । स्वकार्येति । स्वकार्येण संयोगेन विनाश्यत्वम् न तु विभागविनाश्यत्वमु. तरसंयोगाभावप्रसङ्गात । संयोगविभागेति। यथा वेगारम्भे नोदनाभिघातविशे- पापेक्षत्वं नेवं संयोगविभागारम्भे नोदनाद्यपेक्षत्वमित्यर्थः । असमवायिकारण- त्यम् यथा गुणानां निमित्तकारणत्वमपि नेवं कर्मणाम् कि त्यसमवायिकारण- (१) कर्मयोग - पु.। ""(2) एशद्रध्यत्तित्यम-वधित् । (1) अनेकस्य- पा.पु.। (५) गुणमित्वम-पु।

·है। २६१ फर्मग्रन्य उत्क्षेपणापपयाकुञ्चननिरूपणम् । स्वमेवेत्यर्थः । स्यपरायेति । स्याश्ये पराश्रये व व्यासज्य समवेतं यत्कार्य संयोगविभागलक्षणं तदारम्भकत्वम् । समानेति । फर्मणः फर्मान्तरारम्भे गच्छतो गतिविनाशा(') न स्यात् । इच्छाप्रयवादिविरामादन्ते गतिषिराम इति चेत् तोछाप्रयवादिकमेोत्तरोतरकर्मणामपि कारणम् न तु फर्म पिया. दाध्यासितम् कर्म कर्मकारणं न भवति फर्मत्यात अन्त्यकर्मवत् । अथंया विधादाध्यासतं कर्म कर्मसाध्यं न भवति कर्मत्यादाद्यकर्मवत् । द्रव्येति । उत्तरमयोगानिवृत्त कर्मणि द्रष्यस्योत्पादनमा) । प्रतिनियतेति । उत्तेपणा. दिपु प्रत्येकमुत्वेपणत्वादियोग इत्यर्थः । एतत्सर्वमपि पञ्चानां साधर्म्यम् । दिग्विशिष्ठति । दिग्विशिकार्यकर्तृत्वमेव कथयति । तति । तत्रोत्क्षेपणं शरीरावयवेषु तत्सम्बद्वेषु च यदू- _भाग्भिः प्रदेशः(३) संयोगकारणमधोभाग्भिश्च प्रदे- शे:(५) विभागकारणं कौत्पद्यते गुरुत्वप्रयत्नसंयोगे- भ्यस्तदुत्तेपणम् ॥ शरीरावयवेषु हस्सादिषु तत्सम्यषु मुसलादिषु च यदूर्घाभाम्भिः प्रदेशेः संयोगकारणम् अधोभाम्मिश्च विभागकारणं गुरुत्यसंयोगप्रयवेभ्यो जायते तदुत्वेषणम् ॥ तद्विपरीत()संयोगविभागकारणं कर्मापने- पणाम् (१) तद्विपरीतेति । अधोदेशसंयोगकारणमूर्ध्वदेशविभागकारणं क्रमाप- क्षेपणमित्यर्थः ।। अजुनो द्रव्यस्यायावयवानां तदेशैविभागः संयोगश्च मूलप्रदेशैर्यन फर्मणावयवी कुटिलः मंजा- यते तदाकुञ्चनम् ॥ (१) गतिविगमो-पा.पु.। (1) प्रदेश: इति नास्ति । (५) विपर्य येण-गा. पु.॥ (8) कविवेपणम-पा पु. (3) उत्पादनात-पु." (५) प्रदेश:-दति नास्ति .पु.

·२८२ सटीकप्रशस्तपादभाध्ये जुन इति । तद्देशेरयाघयषसम्बटेराकाचादिदेशः सज्ञायते इति येन कर्मणेति सम्बन्धः ॥ तविपर्ययेण संयोगविभागोत्पत्तौ येन कर्मणा- वयवी ऋजुः सम्पद्यते तत्प्रसारणम् ॥ अयावयवानां मूलप्रदेशविभागादुतरदेशस्योगात्यतो सत्यामित्यर्थः । यदनियतदिप्रदेशसंयोगविभागकारणं तद्ग- मनमिति ॥ एतत्पञ्चविधमपि कर्म शरीरावयवेषु तत्सम्ब- द्वेषु च सत्प्रत्ययमसत्प्रत्ययं च यदन्यत्तदप्रत्ययमेव तेष्वन्येषु च तद्गमनमिति । कर्मणां जातिपञ्चकत्वम- युक्तम् गमनाविशेषात् (१) । सर्व हि क्षणिक वर्म गमनमात्रमुत्पन्न(२) स्वाश्रयस्योर्ध्वमधस्तिर्यग्वाप्य- णुमात्रै(३) प्रदेशैः संयोगविभागान् करोति सर्वत्र गमन(५)प्रत्ययोऽविशिष्टस्तस्माद्गमनमेव सर्वमिति । न वर्गशः प्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तिदर्शनात् इहोत्क्षेपणं परत्रापक्षेपणमित्येवमादि सर्वत्र वर्गशः(१) प्रत्यया- नुवृत्तिव्यावृत्ती(८) दृष्टे तद्वेतुः सामान्यविशेषभेदो. ऽवगम्यते। तेषामुदाद्युपसर्गविशेषात् प्रतिनियतदि- रिवशिष्टकार्यारम्भत्वादुपलक्षणभेदोऽपि सिद्धः । एवमपि पञ्चैवेत्यवधारणानुपपत्तिः। निष्क्रमणप्रवे. शनादिष्वपि वर्गशः(१) प्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तिदर्श- नात् । यद्युत्लेपणादिषु सर्वत्र वर्गशः(5) प्रत्ययानुए- (१) मनात मर्यचारिशेपास-पा ५ पुः।10) एवं हि कर्म चलनमाधमुत्पत्र-पा• ५ पु.. (3) हिवा परमाणुविरमा:-या..। (४) सर्वत्र कर्मकर्तृगमन-4. पु.। (१) बहुधा-पा.पु.। (6) प्रयपानुत्तिः ध्यादत्तिव-पा• पु. (७)मः-..पु., (८) बहुमा-प. पु."

·कर्मग्रन्थे गमननिरूपणम् । त्तिव्यावत्तिदर्शनाजातिभेद इष्यते एवं च निष्क्रम- णप्रवेशनादिष्वपि । कार्यभेदात् तेषु प्रत्ययानुवृत्ति- व्यावत्ती इति चेत् न उत्तेपणादिष्वपि कार्यभेदा- देव प्रत्ययानुदत्तिव्यावृत्तिप्रसङ्गः । अथ समाने वर्गशः(१) प्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्तिसद्भावे उत्क्षेपणादी- नामेव जातिभेदो न निष्क्रमणादीनामित्यत्र विशे- पहेतुरस्तीति न(२) जातिसङ्करप्रसङ्गात् । निष्क्रमणा- दीनां जातिभेदात् प्रत्ययानुवृत्तिव्यारत्तो जातिसङ्करः प्रसज्यते । कथम् द्वयोर्द्रप्ट्रोरेकस्मादपवरकादपवर- कान्तरं गच्छतो युगपनिष्क्रमणप्रवेशनप्रत्ययो दृष्टी तथा द्वारप्रदेशे प्रविशति निष्क्रामतीति च । यदा तु प्रतिसीराद्यपनीतं भवति तदा न प्रवेशनप्र. त्ययो नापि निष्क्रमणप्रत्ययः किन्तु गमनप्रत्यय सव भवति। तथा नालिकायां वंशपत्रादी पतति बहूनां द्रष्ट्टणां युगपभ्रमणपतनप्रवेशनप्रत्यया दृष्टा इति जातिसङ्करप्रसङ्गः(३) । न चैवमुत्क्षेपणादिषु प्रत्ययसङ्करा दृष्टः तस्मादुत्क्षेपयादीनामेव जातिभे- दात् प्रत्ययानुवृत्तिव्यावृत्ती(१) निष्क्रमणादीनां तु कार्यभेदादिति । कथं युगपत्प्रत्ययभेद इति चेत् । अथ मतम् यथा जातिसरोनास्ति एवमनेककर्मस- मावेशोऽपि नास्तीत्येकस्मिन् फर्मणि युगपद्रष्टु- णां भ्रमणपतनप्रवेशनप्रत्ययाः कथं भवन्तीति । अत्र ब्रूमः न अवयवावयविनार्दिग्विशिष्टसंयोग- (1) gv-1) रितीति dr-विनामित पा ।। (.) तिर - I (1) पत्राहि-tige ·२६४ सटीकाशस्तपादभाष्य विभागानां भेदात् । यो हि द्रष्टा अवयवानां पार्वतः पर्यायेण दिक्प्रदेशैः संयोगविभागान् पश्यति तस्य भ्रमणप्रत्ययो भवति यो शवयविन अर्ध्यप्रदे- शैविभाग(१)मधः संयोगं चावेक्षते तस्य पतनप्रत्य- यो भवति । यः पुनर्नालिकान्तर्देश संयोगं बहिर्देशे च विभागं पश्यति(२) तस्य प्रवेशनप्रत्ययो भवती- ति सिद्धः कार्यभेदान्निष्क्रमणादीनां प्रत्ययभेद इति । भवतूत्वेपणादीनां जातिभेदात् प्रत्ययभेद:(३) निष्क्रमणादीनां तु कार्यभेदादिति(४) ॥ सत्प्रत्ययमिति। प्रयवपूर्वकमप्रयवपूर्वकं च भवतीत्यर्थः । यदन्य. दिति । एतेषु शरीरावयवेषु मुसलादिष्यन्येषु वा द्रव्येषु यत् तदप्रत्ययज फर्म जायते सत्प्रत्ययादन्यत् तद्गमनमेय । चोदयति। कर्मणमिति उत्क्षेपणादीनां फर्मणां नातिपञ्चकत्यमयुक्तम् गमनात् सर्वेषामविशेषादभेदादिति चोदनार्यः । सर्वेषां गमनादविशेषमेव कथयति । सर्व हीत्यादिना । उत्क्षेपणादिषध्ये गच्छति अधो गच्छत्तीति प्रत्ययदर्शनात सर्वमेवेदमुत्क्षेपणादिकं गमनमेव । समाधते नेति। यस् त्वयोक्त तन्त्र उत्क्षेपणादिषु घर्गश: प्रतिवर्ग प्रत्ययानुवृत्तिध्यावृत्त्योद- र्शनात् गोवर्ग अश्यादिवर्गव्यावृत्त्या प्रत्ययानुगमदर्शनाद गोत्वं कल्प्यते यथा सथोत्क्षेपणादिषु प्रतिवर्गमितरवर्गव्यावृत्या प्रत्ययानुगमदर्शनाटुत्क्षेपयत्यादि- सामान्यकल्पनेत्यभिप्रायः अस्य विवरण सुगमम् । तेषामिति । उपलक्षणभेदो- ऽपीत्यपिशब्दः कार्यारम्भादित्यस्मात् परोद्रष्टव्यः । उपलक्ष्यते ऽन्यविलक्षणतया प्रतिपाद्यते व्यक्तिरनयेत्युपलक्षणं जातिमादयमपार्थः । न केवलमनुवृत्ति- व्यावृत्तिप्रत्ययदर्शनादुत्वेपणापचेपणादीनां जातिभेदः सिद्धः उदाद्युपसर्गभे- दात प्रतिनियतदिग्विशिष्ट कार्यारम्भादपि सिद्धः । अपरे तु तेषामुत्क्षेपणादी- नामुदाद्युपसर्गविशेषाद्विविशिष्टकार्यारम्भाटुपलक्षणभेदोऽपि प्रतिपत्तिभेदोपि । - (१) प्रदेशाद्विभाग-पा.पु.] (२) अन्तर्देशयोग बहिर्यायभागच पर्याप्त-पा..पु । (3) कार्यभेटः-पा..पु। (४) प्रत्ययभेदादिति- पु ।

·२६५ फर्मग्रन्ये गमननिरूपणम् । सिद्ध इति अभेदे हि यथोत्तेपणमूर्यस्योगविभागहरयमपक्षेपणादिकमपि स्याता पुनश्चोदयति । एयमपीति । यदि प्रतिवर्ग प्रत्ययानुवृतिध्यातिदर्श- नाटुत्वेपणादिपु सामान्यमभ्युपेयते तदा निष्क्रमणादिप्यपि प्रतिवर्ग प्रत्ययानु- तिव्यापत्तिदर्शनानिष्क्रमणत्वादिकमभ्युपेयम ततश्च पञ्चेवेत्यपधारणानुपप- तिः। अथ निष्क्रमणादिपु कार्यभेदात प्रत्ययभेदोन जातिभेदात् तदात्तेपणादि- ध्यपि तथा स्यादित्याह । कार्यभेदात तेष्विति । समाधते नेति । यदि निष्क्रमण स्वादिजातय रुप्यन्ते सदा जातिसङ्करप्रसङ्गः एकस्यां व्यतो विरुद्धानेकजातिस- मघायः प्रसज्यते इत्यर्थः । कमिलिपृष्टः सन्नाह । द्वयोदष्टोरिति । द्वयोदगोरे- कस्मादपमरफादपपरफास) गच्छतः पुरुषस्य यो दारो तयोरेकस्यां व्यक्तो निष्क्रमणप्रवेशनप्रत्ययो दृष्टो यतोपपरफाए) पुरुषो निर्गच्छति तत्र स्थितस्य निर्गच्छतीति प्रत्यय: यर प्रविशति सप स्थितस्य प्रविशतीति प्रत्ययः यदि जातिकृताधिमा प्रत्यया दृष्टो तदेफस्यां व्यतो परस्परविरुद्धनिष्क्रमणत्यप्रवेशन. स्वजातिद्वयसमावेशी दूपणं स्यात् । यथा द्वारणदेशे प्रविशति निष्कामतीति यथेकस्मिन्नेव बहुप्रकोष्ठ के गृहे प्रकोष्ठात् प्रकोष्ठान्तरं गच्छति पुरुषे पूर्वापरप्रकोष्ठ- स्थितयोदष्टोद्वारप्रदेशे निर्गच्छति प्रविशतीति प्रत्ययो भयतः । यदा तु पति- सीराद्यपनीतं मध्यस्थितं जनिफाद्यपनीतं भवति तदान प्रवेधनप्रत्ययो नापि निष्क्रमणप्रत्ययः किं तु गमनप्रत्यय एव भवति तस्माद्गमनमेघ सोपाधि. कृतश्व प्रत्ययभेद इत्यभिप्रायः । उदाहरणान्तरमा । तथा नालिफाया- मिति । नालिकति गसंस्थाभिधानम् । स्वप विशेषमाह । न षमिति उपसंहरति । तस्मादिति । एकदेकस्मिन् द्रव्ये तावदेकमेव कर्म भवति तप कथं युगपदनेककर्मप्रत्यय इत्याह । कमिति । तद्विरणति । अय मतमित्यादिना । अप यूम इति सिद्धान्तोपक्रमः । यत् त्ययोक्त सन पथ यानामध्यघिनश्च दिग्देोधिशिष्टानां सयोगविभागानां भेदात् । अस्य सुगम विधरणम् । अधययकर्मसु पार्श्वत: संयोगविभागकारणेषु भमणप्रत्यय: पप. यविक्रियायां कार्यभेदात पतनप्रवेशनप्रत्ययापित्यर्थः । भवतत्वेपणादीनां जातिभेदात् प्रत्ययभेदः ॥ (1) वाकाइवयरकान्तर-पा. ३.51 (3) प्रवरहास-पा.पु.।

·२६६ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये अथ गमनत्वं किं कर्मत्वपर्यायः(१) आहो- स्विदपरं सामान्यमिति। कुतस्ते संशयः। समस्तेषूत्वे- पणादिषु(२) कर्मप्रत्ययवद्गमनप्रत्ययाविशेषात् क- मैत्वपर्याय इति गम्यते । यतस्तूत्क्षेपणादिवद्विशे- षसज्जयाभिहितं तस्मादपरं सामान्यं स्यादिति । न । कर्मत्वपर्यायत्वात् । आत्मत्वपुरुषत्ववत्कर्मत्वप- याय सव गमनत्वमिति । अथ विशेषसज्जया किमर्थ गमनग्रहणं कृतमिति न भ्रमणाद्यवरोधार्थत्यात् । उत्तेपणादिशब्दरनवरुद्धानां भ्रमणपतनस्पन्दनादी- नामवरोधार्थ गमनग्रहणं कृतमिति । अन्यथा हि यान्येव चत्वारि विशेषसज्जयोक्तानि तान्येव सा. मान्यविशेषसंज्ञाविपयाणि(३) प्रसज्येरनिति । अथ- वा अस्त्वपरं सामान्यं गमनत्वमनियत(४)दिग्देशसं- योगविभागकारणेषु भ्रमणादिष्वेव वर्तते गमनश- ब्दश्चोत्क्षेपणादिषु भाक्तो द्रष्टव्यः स्वायसंयोग- विभागकर्तृत्वसामान्यादिति ॥ अथ गमनत्वं किं कर्यत्वपर्याय:(१) पाहोस्विदपरं सामान्यमिति सिद्धा- न्ती पृच्छति । कुतस्ते संशयः संशयाचानुपपन्न इत्यभिप्राय: । पर:() संग- यमुपपादयति । समस्ते.प्यति । उत्क्षेपणादिषु सर्वेषु यथा फर्मप्रत्ययः चल- नात्मकताप्रत्ययस्तथा तेषु गमनप्रत्यय: अध्ये गच्छत्यधो गच्छति मूलप्रदेश गच्छत्यपदेशं गच्छत्तीति प्रत्ययो भवतीत तेन गमनन्वं कर्मविपाय पति गम्यते समस्तभेदव्यापकत्वात् । यतस्तत्लेपणादियद्गमनमपि पृथगभिहित विशेषज्नया तम्मान गमनत्वमपरं सामान्यं स्यात् । प्रशान्तरभेदनिकर- (1) गमनं कि कर्मचा--0..पु.। (0) भमणादिपुर-पा. ५ युः। (3) सामाधिपयायि-पा-५ पु । (४) निमत-पा.पु.। (५) गमनं कि कर्मपर्याय:-पा.पु. समऽपि पाठान्ताराणि । (6) पुन-पा. १ पु.।

·२६८ सटीकप्रशस्तपादभाध्ये तदनन्तरं प्रयत्नस्तमपेक्षमाणादात्महस्तसंयोगाद्य- स्मिन्नेव काले हस्ते उत्तेपणा कमीत्पद्यते तस्मिन्नेव काले तमेव प्रयत्नमपेक्षमाणाद्वस्तमुसलसंयोगात् मुसले ऽपि कर्मेति । ततो(१) दूरमुत्तिप्ते मुसले तदर्थेच्छा निवर्तते पुनरप्यपक्षेपणेच्छोत्पद्यते तदनन्तरं प्रयत्नस्त- मपेक्षमाणाद्यथोक्तात् संयोगाद्वस्तमुसलयोर्युगपदप- क्षेपणकर्मणीभवतः ततोऽन्त्येन(') मुसलकर्मणोलूखल- मुसलयोरभिघाताख्यः संयोगः क्रियते स संयोगामुस- लगतवेगमपेक्षमाणेाऽप्रत्ययं मुसले उत्पतनकर्म करा- ति। तत्कर्माभिघातापेक्षं मुसले संस्कारमारभते तमपे- क्ष्य मुसलहत्तसंयोगोऽनत्ययं हस्तेऽप्युत्पतनकर्म करा- ति। यद्यपि प्राक्तनः संस्कारो विनष्टः तथापिमुसलालू- खलयोः संयोगः पटुकीत्पादकः संयोगविशेषभावात् तस्य संस्कारारम्भे(३) साचिव्यसमी भवति । अथवा प्राक्तन एव पटुः संस्काराऽभिघाता()दविनश्यन्नव- स्थित इति । अतः संस्कारवति पुनः संस्कारारम्भो नास्त्यतो यस्मिन् काले संस्कारापेक्षादभिघातादप्र- त्ययं मुसले उत्पतनकर्म तस्मिन्नेव काले तमेव सं- स्कारमपेक्षमाणात् मुसल()हस्तसंयोगादप्रत्ययं हस्ते ऽप्युत्पतनकर्मेति()॥ सत्प्रत्ययकर्मविधिः । प्रयत्नपूर्वककर्मप्रकारः कथ्यते इत्यर्थः । कमि- लिपृष्ठः सन्नाह । चिक्रीतिष्विति । यज्ञाटिपु फतुमभिप्रेतेषु सत्म यटा पुरुषो 19) बटनन्ता-पा ५ पु । (२) ततान्येन-पा ५ यु । (३) कर्तव्य-दधि ५ पु । (४) विभागा- पापु । (५) मुसनगष्टम्य स्याने सदंघ मुमुन इति-पा ५ पु । स्वमन-इति पुन (6) करोतोाधकम् ।।

·कर्मग्रन्ये सत्प्रत्ययकर्मनिरूपणम् । মুদিনি ন ন্যান্সইই মহল্পী জয়ন ম মুসলিমিন- দাযমুনামালিয়াকান্ধিাযানে জন সম্বলি - যথ সময় অস্বঙ্কিময় অন্বয়ষাযযাযেরূঘোলয়েবি জ্বা যাদায়ী থাৱা ঘাই স্বশি। যাই ঈমানী যাই ঘন্সই সন্নৗ নিদিনীয় ব্যাঘাটাঘায়িষায়। য মুখ যীমিনা বাস ( যসিয়ালনাখবি যimয়া- যখনমায়িদায্যে ঘান্সই যা বিমিনায। সাশ্রয় হয়ে যায় রূথ এমনি মুহাঃ। যা इस्रोन मुसलं गृहीत्येच्छां करोति उत्विणमि हसन मुसलीमति। तदनन्तरं মহুয়াজ্জাহা ম্মনন যা ছদৗন মুলামুন্দ্বিীনি মুম্বল যৱহযজ্জাম: ময়নৗ ফায়মান মায়ন্ত্র্যময় জিম থে জামন নয়ন যিয় বিনিমসাগৱান্সফাইয়াযিদ্ধায়া- নিঃস্ব জাল হুদা বামন মসি জাল সময় মানুয়ারী অল্পসমযাৱালবাসামযিহ্মায্যে মুম্ব্যযি ফর্ম মশি জায্যেথা মান্ধা সুষমা নিয়া তলোয়ানি নম খনইমাম হুন মৃত্যুবরযাত্যয়ন অগ্ন। মলন মুখ' ইবি লায়মান: যেমন মিষিgযন্ত লাঘর মত ময়মইযাযাকানঠাসমান্সঃইয়ামাহ্র মুম্বয়াযথবষযযামী মা:মাননসুলার্মযালয় মিথাময়ে: মি: হিন। সর্বময় মলতানৰ দম ফুল- বলমষনামলবোনই: ঠা: মিমংস্যর্থ: ইমামলা স্বামবষমাখা মযসন্ধষন ঘন হৃমি যা নিদিনৰ্যায়, মৃদযাযিকায়েম্। মামঘাষাৰ মঞ্চ কামোসেই শুবান- জাযামিদামারী যখন মূল দামামাই। দু ফুলাষিময়াহিঙ্গা মযম বনুচ্ছে দৌqখন, ঈম জমিঠামা সানাঘাযায় মানঃ সামিয়া : সমাই কয় মুষলসমুশমননামমনামেই খায়লো- মাম আং। যদি মাদান: মুম্বায় হিস: যি মলাশয়:

·३०० सटीकप्रशस्तपारमाध्ये पटुकीत्पादकः संस्कारजनककमात्पादकः फुतः संयोगविशेषभायात् संया. गविशेषत्वात किमता यावं तशाह । तम्य कर्मणः संस्कारारम्भे कर्तव्य सा. घिव्यसमो भवति।साहाय्ये ममो भवति । अस्मिन् पक्षे हस्तमुसलयोरुत्पत- नकर्मणी क्रमेण भवतः । श्राशुभावाच्च योगपद्यग्रहणम् । प्रकारान्तरमाह । प्रथया प्राक्तन एय पटुः संस्कारोऽभिघातादधिनश्यनस्थित इति विशिष्टकार- णजवादतिप्रयल: संस्कारः स्पर्गरद्रव्यमयोगेनापि न विनश्यति अत: संस्कारवति संस्कारान्तरारम्भो नास्ति यतः प्राक्तनापक्षेपणसंस्कारो न घिनटः अत: प्राक्तनसस्वारयति मुसले सस्कारान्तरारम्भो नास्ति इति प्रतीयते । यस्मिन् काले संस्कारापेक्षादभिघातादप्रत्ययं मुसले उत्पतनकर्म तस्मिन्नेव काले तमेष संस्कारमपेक्षमाणाहस्तमुसलसयोगादप्रत्ययं हस्तेप्युपतनकर्मेति । अस्मिन् पक्षे हस्तमुसलोत्पतनकमणवास्तवमेव योगपद्यम् । पाणिमुक्तेषु गमनविधिः । कथम् यदा तोमरं हस्तेन गृहीत्वोत्क्षेप्तुमिच्छोत्पद्यते तदनन्तरं प्रयत्नः तमपेक्षमाणाद्यथोक्तात् संयोगद्वयात् (१) तोमरहस्त- योर्युगपदाकर्षणकर्मणी भवतः। प्रसारितेच 'इस्ते 'तदाकर्षणार्थः() प्रयतो निवर्तते तदनन्तरं तिर्य- गूंचं दूरमासन्नं वा क्षिपामोतीच्छा सञ्जायते तदन- न्तरं तदनुरूपः प्रयवस्तमपेक्षमाणस्तोमरहस्तसंयोगो नोदनाख्यः तस्मात् तोमरे(३) कमीत्पन्नं नोदनापेक्षं तस्मिन् संस्कारमारभते ततःसंस्कारनेोदनाभ्यां तावत् कर्माणि भवन्ति यावदुस्ततोमरविभाग इति ततो विभागानोदने निवृत्ते संस्कारादूचं तिर्यग्दूरमासन्नं वा प्रयत्नानुरूपाणि(१) कर्माणि भवन्त्यापतनादिति ॥ (1) भात्मस्तसपोगात् एस्ततोमरमयोगाच-दत्यधिक चिन्मूले क्यचिन्न टीकापाम। () कर्षणाटा -पा.५ पु । (a) तम्माचाटनाख्यायपासात सोमरे- पाए । te) मेस्वारात सदणि-सा १ ।

·। कर्मयन्ये पाणिमुक्तमन्ठमुक्तगमननिरूपणम् । पाणिमुक्तेषु गमनविधिः । कयें पाणिमुक्तेषु द्रव्येषु गमनयिधि: गमनप्र कारः कयमुत्पद्यते इति प्रश्ने कृते सत्याह । यदा तोमरमिति । युगपदार्थ योनि । अनाकृष्योत्तगुमशक्यत्वात् । प्रयतो निवर्तते इति । तयोहस्सतो- मरयोराकर्षणप्रयोधनप्रयवो निवर्ततेतविरोधिप्रसारणप्रयत्नोत्पाटादित्यर्थः।त. दनन्तरमिति । प्रसारणानन्तरं सिगूध्ये या दूरमासनं घा शिपामीतीच्छोत्पद्यते तदनन्तरं तदनुरूपः प्रयवः तिर्यकपणे छायां तिक्षेपणायतो जायते इति अध्यक्षेपणेच्छागमwषयप्रययो जायते दूरक्षेपणे व्यायां महान प्रयवः आसनक्षेपणेच्छायांच शिथिलः प्रयनो जायते इति सदनुरूपरान्टार्यः । तम. पक्षमाणस्तोमरहस्तसंयोगानोदनास्यो नोद्यस्य तोमरस्य नोदकम्य ध हसस्य सहगमनहेतुन्यात् तस्मानोदनात्यायोक्तादिच्छानुरूपप्रयवादात तोमरे कम.स्पन सत्कर्म नोदनापेक्ष तस्मिन् तोमरे संस्कारमारभते । तसः संस्का- रेति । तोमरस्य यतनं यावत् संस्कारातदनुरूपाणि कमाथि भवन्तीत्यर्थः । तथा यन्त्रमुक्तेषु गमनविधिः(१)। कथम् यो बल- वान् कृतव्यायामा वामेन करेण() धनुर्विष्टम्य दक्षिणेन शरं सन्धाय सशरां ज्यां मुष्टिना गृहीत्वा आकर्षणेच्छां करोति सज्येष्वाकर्पयाम्येतद्धनुरिति । तदनन्तरं प्रयत्नस्तमपेक्षमाणादात्महस्तसंयोगादाक- र्षणकर्म हस्ते यदेवोत्पद्यते तदैव तमेव प्रयत्नम- पेक्षमागाद्वस्तज्याशरसंयोगाद् ज्यायां शरे च कर्म प्रयतविशिष्टहस्तज्याशरसंयोगमपेक्षमाणाभ्यां ज्या- केटिसंगाभ्यां कर्मणी भवतो धनुष्कोट्योरित्येतन् सर्व युगपत् । एवमाकर्णादाकृष्टे धनुपि नातः पर- मनेन(३) गन्तव्यमिति यज्जानं ततस्तदाकर्षणार्थ. स्य प्रयत्नस्य विनाशस्ततः पुनीतणेच्छा सञ्जा- यते तदनन्तरं प्रयत्नस्तमपेक्षमाणादात्माङ्गुलिसंयो. (1) यवमरोपि-पा ..। () पापिना-पा ... (३) पांच-पा.पु.।

·३०२ मटीकप्रशस्तपादभाये गादङ्गुलिकर्म तस्माज्ज्याङ्गुलिविभागः(१) ततो वि- भागात् संयोगविनाशः तस्मिन् विनष्टे प्रतिबन्ध कामावाद्यदा धनुपि वर्तमानः स्थितिस्थापकः सं- स्कारो मण्डलीभूतं धनुर्यथावस्थितं स्थापयति तदा तमेव संस्कारमपेक्षमाणादनासंयोगाज्ज्यायां शरेच कमीत्पद्यते तत्स्वकारणापेक्षं ज्यायां संस्कार करोति तमपेक्षमाण इषुज्यासंयोगो नोदनं तस्मा- दिपावाद्यं कर्म नोदनापेक्षमिषी संस्कारमारभते । त- स्मात् संस्कारान्नीदनसहायात् तावत् कर्माणि भव- न्ति यावदिषुज्याविभागो विभागानिवत्ते नोदने काण्युत्तरोत्तराणीषुसंस्कारादेवापतनादिति । बहू- नि कर्माणि क्रमशः कस्मात् संयोगबहुत्वात् एक- स्तु संस्कारोऽन्तराले कर्मणोऽपेक्षाकारणाभावादिति ॥ कृतव्यायामः कृतायुधाभ्यासो वामेन करेण धनुर्विभ्य गाढं गृहीत्वा दक्षिणेन शर सन्धाय ज्याया शरं सयोज्य सशरा ज्या शरेण सह घर्तमानां ज्यां मुष्टिना गृहीत्वा इच्छां करोति सज्येष्वाकर्ययाम्येतदुरिति । ज्येति धनुगु- यस्याख्या इपुरिति शरस्याभिधानम् ज्या ध इयुश्च येपू सह ज्येषुभ्यां वर्तते इति सज्येषुधनुरेतदाकर्पयामीतीच्छाया पाकारो दर्शित । तदनन्तरं प्रय. वस्तमपेक्षमाणादात्महस्सयोगादाकर्षणकर्म हस्ते यदेवोत्पद्यते तदेव तं प्रयतमपेक्षमाणाद्धस्तव्याशरस्योगाभ्यायां शरे च कर्म हस्तशरमयोगात् प्रयविशिष्टज्याहस्ससंयोगमपेक्षमाणाभ्यां ज्याकोटिसंयोगाम्या कर्मणी धनु- कोटयोरिति । एतत्सर्व युगपत्कारणयोगपद्यात् । स्धमाकर्णादाकृष्टे धनुधि नातः परमनेन हस्तेन गन्तव्यमिति यन्जानं तस्मात् तदाकर्षणार्थस्येति धनुराकर्षणार्थत्य प्रयवस्य विनाश इति । ततः शरस्य गुणस्य च मोत. गच्छा च तदनन्तरं प्रयवो मोक्षणार्थ: तमपेक्षमाणादात्माहुलिसयोगादा (१) जण नारायभाग पा ५ पु । * ·फर्मयन्य प्रत्ययधर्मनिरूपणम् । लिकम तस्माज्जयाहुलिविभागः शगुणाभ्याम् ततो विभागाच्यरगुणालिसं. योगविनायस्सम्मिन संयोगे विनष्टे प्रतिबन्धकामाशादा धनुषि पर्तमानः स्थितिस्थापकः संस्कारी मण्डलीभूतं धनुग्रंथावस्थित स्यापयति तं संस्कार মৗশুমাযৱবৰঠয়ায় খ প ন ম বঙ্গাবোৰৰ धनुज्गसंयोगापेतं व्यायां संस्कार वेगास्य करोति संघ संस्कारमपेक्षमाण इपुज्यासंये गा नादनं नाद्यस्येपोदिकस्य गुणस्य सहगमनहेतुत्यात सस्मात् नौदनादिपायाद्य कर्म संस्कारमारभते तस्मात् संस्कारात नोदनसहागत ताप कमाणि भवन्ति याचदिपज्याविभागो विभागानियत नौदने कमाणि उत्त- যি স্বক্রাইেয় মগ্লানি যখননসমমৈম ব খান অষ- সিয়শ্বহ্মজ্জায়া অস্বসি। মলি মাহি : জামি। ज्याविभकस्येपोरस्तराले क्रमशो वहनि कर्माणि भवन्तीति कस्मात कल्यते एकमेव कर्म कुतो न कल्पितमित्यभिप्रायः । समाधत्ते । संयोगबहुत्यादिति । उतरसंयोगान्तं फर्मत्यवस्थितम् विपस्येपारन्ताले याहयः संयोगा दृश्यन्ते सेन बहूनि कर्माणि भवन्तीत्याप्रीयते । एकम्तु संस्कारोऽन्तराले फर्मयोऽपेक्षाका- रणाभागात नोदनाभिघातयारन्यतराई कर्म संस्कारमारभते न कर्ममा वेगामापात् । न चान्तराले नोदनं नाप्यभिघातमसम्मादेस मय शरज्यामयोग- पेषेण शरफर्मणा प्रथमं कृत। विशिष्टः संस्कारे। यावत्यतनमनुवर्तते यया यया चास्य कार्यकरणाच्छक्तिः क्षीयते तथा तथा कार्य मन्दारसमादिभेदमित. मुपजायते यथा सरोस्तस्यस्य फलं प्रकृप्यते ऽपकृप्यते । जीर्णस्य । एवमात्माधिष्ठितेषु सत्प्रत्ययमसत्यत्ययं च फ- मोक्तम् । अनधिष्ठितेपु वाह्येषु चतुर्यु(१) महाभूतेष्व- प्रत्ययं कर्म गमनमेव नोदनादिभ्यो भवति। तत्र नोदन गुरुत्वद्वत्ववेगप्रयवान् समस्तव्यस्तानपेक्षमाणो यः संयोगविशेषो नोदनमविभागहेतोरेकस्य() कर्म- णः कारणम् तस्माच्चतुर्ण्यपि नहाभूतेषु कर्म भवति । उपमहरति । समिति । अधिनिरोप याये च महापा त्ययंगमनमेश मोदनादिभ्यो भपति आत्मनामाधारणेन सम्बन्धिनामधि. (सं-प.पु. (२)भागात रहाय-या ·২০৪ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये वितेषु बाह्येष्वप्रयत्नपूर्वकं गमनात्यमेव फर्म भवति नोत्क्षेपणापतपणादि- कमित्यर्थः । महाभूतेषु नोदनादिभ्यः कर्म भवतीत्युक्तम् । अथ कि नौदनमत प्राह । तप नोदनं गुरुत्पद्यत्यप्रयत्नवेगान् समसव्यस्सानमे. समायो य: संयोगविशेषः कथम् संयोगविशेषो नादनमुच्यते सचाह । नोदनविभागहेतोः कर्मणः कारणमिति । नाद्यनोदकयोः परस्परविभाग न करोति यत्कर्म तस्य कारणं नादनम् ॥ यथा पङ्काख्यायां पृथिव्याम् । वेगापेक्षो यः(२) संयोगविशेष विभागहेतोरेकस्य(३) कर्मणः कारणं सोऽभिघातः(५) । तस्मादपि चतुर्पु महाभूतेषु कर्म भवति यथा पापाणादिषु निष्टुरे वस्तुन्यभिपतितेपु तथा पादादिभिर्नुद्यमानायामभिहन्यमानायां वा पाख्यायां एथिव्यां(५) यः संयोगो नोदनाभिघातयो- रन्यतरापेक्ष उभयापेक्षो वा स संयुक्तसंयोगः तस्माद- पि एथिव्यादिपु कर्म भवति । ये च प्रदेशा न नुद्यन्ते नाप्यभिहन्यन्ते तेष्वपि कर्मजायते। पृथिव्युदकयोर्गुरु- त्वविधारकसंयोगप्रयत्नवेगाभावे सति गुरुत्वाद्यदधी- गमनंतत्पतनम्। यथा मुसल()शरीरादिपूक्तम्। तत्रा- द्यं गुरुत्वाद् द्वितीयादीनि तु गुरुत्वसंस्काराभ्याम् ॥ किमुक्तं स्याहोदनेन संयोगेन सह नोदको नाद्यं नोदर्यात नान्यथा तेनायं नौदनमुच्यते नादनं तु कृ कर्मकारणमाह । यथा पवाख्यायां पृथिव्यामिति । यदा पङ्कस्यापरि मन्दव्यवस्थापिता प्रस्सरगुटिका क्रमशः पड्केन सममधी गच्छति तदा गुरुत्वापेक्षः प्रस्सरपकसंयोगा नोदनम् । यदा प्रयवेन दूरमुत्याप्य प्रस्तरेणाभिहन्यते पडूम्सदा गुरुत्वायनयेगापेक्षः संयोगो नोदनं यदा अलेना- हन्यते तदा समस्तापेक्षः संयोगो नौदनमिति यथासम्भवमूह्ममिति । (1) अपडेपणाटिमित्यर्थ:- २ पुः। (३) थंगाण्यो या-पा. ५ पु.। (४) भिघातायः-21. पु.। (५) पिण्या-ति नाति पुः। • (3) विभागकृत एकम्य-या .पु.। (.) मुपन-पा.पु..

·सिच फर्मपन्य प्रत्ययकर्मनिरूपणम् । धेगापेक्षा या संयोग एकस्य विभागकृतः कर्मणः कारणं सोऽभिधास: अभिधात्याभिघातकयोः परस्परविभागो यतः कर्मणो जायते तस्येधेकस्य हेार्य: संयोगविशेष: सोऽभिघातः तस्मादपि चतुर्यु महाभूतेषु कर्म भवति। यथा पाया- यादिषु निारे पस्तुन्यभिपतितेानादने परम्पराविभागहेतोरेवेशस्य कर्मण: मा. रन परस्परविभागहेतोः सबमभिधातेऽपि परस्परविभागहेतोरवकस्य कर्मणः कारणं न परस्पराविभागहेतोरिटमुक्तमेकम्य कर्मणः कारणम् । संयुकसयोम व्याचष्टे । पादादिभिनंदामानायामिति । एक पृथिव्यां पादेन नुद्यमानायाम. मिहन्यमानायां पाये प्रदेशा न नुद्यन्ते नाप्यभिहन्यन्ते तेष्यपि फर्म दृश्यते ।। चलता प्रदेशान्तराणां नुद्यमानाभिहन्यमानभूप्रदेशः सह संयुकप्रदेशसंयोग: कारणम् । यथाभिघातक द्रव्यं भूप्रदेशमभिहत्य किञ्चिदधो नीत्योत्पति तय प्रदेशान्तरक्रियायामुभयावेदा(संयुक्तसंयोगों हेतुः । गुरुत्यस्य कर्मभारणत्वमाह । पृथिव्यदकयोर्गुरुत्यविधारकर्मयोगा- यन्नगाभाषे गुरुत्वाद्यदधोगमनं सत्यतनम् । यथा मुशनगरीरेप्याटिपूक्तम् । गुरुत्वप्रतिबन्धकस्य हस्तसंयोगस्याभावे मुशलस्य यदधोगमनं सत्यानं गुरुत्वाशयति । एवं गुरुत्वविधारकप्रयवाभाचे शरीरम्य पतनं विग्नस्येपोर- न्तराले धेभावात् पतन गुरुत्वात् । तपाद्यं कर्म गुरुत्याद द्वितीयाटीनि तु गुरुत्वसंस्काराभ्याम् । तेषु मुशलादिण्यार्य कर्म गुरुत्यादयति तेन फर्मणा संस्कारः क्रियते तदनन्तरमुतरकर्माणि() गुरुन्यसंस्काराभ्यां जायन्ते द्वयोरपि प्रत्येकमन्यत्र सामथ्यापधारणात् । स्रोतोभूतानामपां स्थला()निमामिसर्पणं यत्त- द्वत्वात् स्यन्दनम् । कथम् समन्ताद्रोधःसंयोगेना- वयविद्रवत्वं प्रतिबद्धम् अवयवद्रवत्वमप्येकार्थसम- वेतं तेनैव प्रतिबद्धमुत्तरोत्तरावयवद्वत्वानि संयुक्त- संयोगे:(१) प्रतिबद्धानि । यदा तु मात्रया सेतुभेदः(५) कृतो भवति तदा समन्तात् प्रतिबद्धत्वादवयविद्र- (रिणत्यमायुभवापेवा-पा. (.1 (दुनमारमतिमा । यु.। B) साना--पु. १४) उनरामति यानि मला:-.. निमितमयुतमा:-प. पु.। (1) मसभा-पु.। . t ·-- ३०६ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये वत्वस्य कार्यारम्भो नास्ति सेतु(१)समीपस्थस्या- वयवद्रवत्वस्योत्तरोत्तरेषामवयवद्रवत्यानां प्रतिव- न्धकामावाद्वृत्तिलाभः । ततः क्रमशः संयुक्ताना- मेवामिसर्पणम् ततः पूर्वद्रव्य(२)विनाशे सति प्रवन्धे- नावस्थितैरवयवैर्दीर्घ द्रव्यमारभ्यते तत्र च कार- णगुणपूर्वक्रमेण द्रवत्वमुत्पद्यते तत्र च' कारणानां संयुक्तानां प्रबन्धेन गमने(३) यदवयविनि कर्मोत्पद्यते तत् स्यन्दनाख्यमिति । द्रवत्वस्य कारणत्वं कथयति । स्रोतोमूतानामपां स्थलान्निम्नाभिसर्पण यतद्वत्वात् स्यन्दनम् अपां यर स्थालानिम्नाभिसर्पणं सत्स्यन्दनं द्रवत्या- टुपजायते इत्यर्थः । कथमिति प्रश्नः । समान्तदित्युतरम् । समन्तात सर्वतो रोधःसंयोगे कूलसंयोगे सनि अवयविना दवत्वं प्रतिबटुं स्यन्दनं था न करोति अवयपद्रवत्यमप्येकार्थसमवेतं तेनेव प्रतिबद्धं यस्मिन्नययवे सातादोधःसंयोगो ऽस्ति तदवयवगतद्रवत्वं तेनेव रोध:संयोगेन प्रतिव. द्धमुत्तरोत्तराणि त्वषयवदबत्यानि संयुक्तसंयोगेः प्रतिबद्धानि रोधःसंयुक्तेना- घयवेन सह संयोगादवयवान्तरस्य द्रवत्वं प्रतिबद्धमिति। तत्संयोगादपरस्य प्रतिबद्धमित्यनेनेव न्यायेनोत्तरोतरद्रवत्वानि प्रतिबद्धानि । यदा तु मात्रया सेतुभेदः कृता भवति तदा समन्तात प्रतिबद्धस्यावयविद्ववस्य कार्यारम्भो 'नास्ति दीर्घारण सेतुना समन्तात् प्रतिबद्धस्यावयविनो महापरिमाण- स्यैकदेशकृतेनाल्पीयमा मार्गेण निर्गमाभापान सेतुसमीपस्थस्य त्वषयप्रदध- त्वस्य वृतिलामो भवति अल्पस्यावयवस्य तेन मार्गेण निर्गतिसम्भवात् तस्य वृत्तिलाभे चोतरेपामययवद्वत्वानामपि प्रतिबन्धकाभाषावृत्तिलामः स्वकार्यकर्तृत्वं स्यात् । ततः क्रमश: संयुक्तानामेवामिसर्पणम् । सेतुसमीपस्यो ऽवयवः प्रथममभिसर्यति तदनु तत्समीपस्थस्ततस्तत्समीपस्थः इत्यनेन क्रमेण सर्वेऽवयवा अभिसर्पन्ति ते चाभिसर्पन्तो न परस्परभिन्नदेशा अभि- (1) सेतो-पा. १ पु.। (२) सता ट्रय्यासयोग-0.4 पुः। पूर्वयोगविनाये-पा.पु.. (1) गमनेन-पा• ६ ! ७ पु.।

·कर्मयन्ये ऽप्रत्ययकर्मनिरूययाम् । ३०० सन्ति किंतु तयाभिसर्पन्ति यथा परस्परसंयुक्ता भवन्तीत्येतदवयातना र्थमुक्तं मयुक्तानामेशभिसर्पयम् । न पुनरस्यायमोऽप्रच्युतप्राच्यसंयोगानामेथा- मिसर्पणमिति संस्थानान्तरोयलम्भात् । ततः प्राक्तनसंयोगविनाशे पूर्वद्रव्यविनाशे प्रबन्धेनापस्थितेरययवे: संयुक्तीभावेनावस्थितेरवयर्दोघे व्यमारभ्यते तप ध कारणगुणपूर्वप्रक्रमेण द्रवत्वमुत्पद्यते। अवयवद्रयत्येभ्यो दीर्घतरेश्वयधिनि द्रवत्वमुत्पद्यते तच च कारणानां संयुक्तानां प्रबन्धन गमने यदवयधिनि की- त्पद्यते द्रवत्वात तत्स्यन्दनम् । तत्र तस्मिन् द्रवत्वे उत्पन्ने सति कारणानाम: घयवानां प्रबन्धेन गमने पडीभाषेना(भिवदेशतया गमने यदवयिनि दय- स्वात कमौत्पद्यते तत्स्यन्दनाष्यम् । संस्कारात् कर्म इष्वादिपूक्तम् । तथा चम्मादि- ष्यवयवानां पार्वतः प्रतिनियतदिग्देशसंयोगविभा- गोत्पत्तौ यदवयविनः(२) संस्कारादनियतदिग्देशसं- योगविभागनिमित्तं कर्म तभ्रमणमिति(३) । एवमा- दयो गमनविशेषाः॥ संस्कारात् कर्मष्यादिपूक्तम् । तथा धादिषु तयाशब्दो यथागद- मपेक्षते यत्तदोनित्यसम्बन्धात() । यथा इप्यादिय संस्कारात कर्म कथितम तथा धादिष्वपि भवतीत्यर्थः । एतदेव दर्शयति । अवयवानां पयत: पति- नियतदिग्देशसंयोगविभागोत्पत्ती यदषयविनः संस्कारांदनियादिग्देगसंयोग- विभागनिमितं कर्म तद्वमणम् । पाश्चत प्रतिनियता ये दिग्देगास्त: सहायय- धानां संयोगविभागयोस्त्पत्तो सत्यां यदवयविनः संस्कारादनियतदिग्देशः सर्व- तो दिवर्षिभागमयोगनिर्मितं कर्म जायते तद्भमणम् । प्रथमं घमास्यविनि दण्डसंयोगात फ्रात्यात उत्तरोत्तराणि कर्माणि नोदनादभिघातात फर्मज्ञात संस्काराच भयन्तिा एवं वेगात दण्डसंयुक्त चमाययवे पाद्यं कर्म दगडसयोगा। दषयवान्तरेषु ध संपुक्तसंयोगात दण्डसंयुक्तस्यायययस्यातरोनरकमाणिमल्का- रानोदनाच अपरेषां संस्कारात संयुक्तसंयोगाच दगडचिगमे तु च सदययपेषु घसंस्कारादेव क्रेपलात् । उपसंहरति । एवमादयो गमनयिरोपा इति । (१) संसलोभायना-पा.पु.। (B) सदधविनि-पा.पु.। (1) सद्भमसायमिति-पा.५६ पु । (४) नियभिसम्वन्यास-पु.।

·३०८ सटीरूप्रशस्तपादभाष्ये प्राणाख्ये तु वायो कर्म आत्मवायुसंयोगादि- छाद्वेषपूर्वकप्रयत्नापेक्षाज्जाग्रत इच्छानुविधानदर्श- नात् सुप्तस्य तु जीवनपूर्वकप्रयत्नापेक्षात् । आकाश कालदिगात्मनां सत्यपि द्रव्यभावे(१) निष्क्रियत्वं सामान्यादिवदमूर्तत्वात् । मूर्तिरसर्वगतद्रव्यपरिमा- णम् तदनुविधायिनी च क्रिया सा चाकाशादिषु नास्ति तस्मान तेषां क्रियासम्बन्धोऽस्तीति ॥ प्राणास्ये वायो कर्म आत्मरायुसंयोगा देच्छाद्वेषपूर्वकप्रपनायेक्षादयानी ति। कमिद जातमत आह । इच्छानुविधानदर्शनात रेचकपूरकादिप्रयोगेष्यि. च्छानुविधायिनी प्राणक्रियोपलभ्यते नासारन्धप्रविष्टरजसि तन्निरासार्थ प्राणक्रिया द्वेषादपि भवति अतः प्रयत्नपूर्विकेत्यवगम्यते । सुनस्य जीवनपूर्वकम्यवापेक्षा- दात्मवायुसयोगात सुनस्य प्राणक्रिया प्रयवकार्या प्राणक्रियात्वात् जायतः प्राणक्रि- यावत् । स चेच्छाद्वेषपूर्वको न भवति सुनस्येच्छानुपयोरभावात तम्माज्जीवन. पूर्वक ण्व निश्चीयते प्राणधारणस्य तत्पर्वकत्वात् । चतुर्यु महाभूतेप्पियाकाशा- दिपु कस्मात् नियोत्पतिनं चिन्तितेत्याह । आकाशकालदिगात्मनामिति । क्रियात्वं मूर्तत्वेन व्याप्नं मूर्तत्वं चांकारादिषु नास्ति अत: क्रियायत्त्वमपि न विद्यते इत्यर्थः । एतदेव विवृणोति । मूर्तिरित्यादिना । सयक्तम् । सविग्रहे मनसीन्द्रियान्तरसम्बन्धार्थ जाग्रतः कर्म आत्ममनःसंयोगादिच्छाद्वेषपूर्वकप्रयत्नापेक्षात् अन्वभिप्रायमिन्द्रियान्तरेण विषयान्तरपलब्धिदर्श नात्। सुप्तस्य प्रबोधकाले जीवनपूर्वक प्रयत्नापेक्षात्। अपसर्पणकौपंसर्पणकर्म चात्ममनःसंयोगाददृष्टापे- क्षात्(२)। कथम् यदा जीवनसंहकारिणोर्धर्माधर्मयोरु- पभोगात् प्रक्षयोऽन्योन्याभिभवो वा(३) तदा जीवनस- (अदृष्याव- पापुः। (२) रच्छापेतात-पा.पु.। (2) भर्वात एधिक ५ पु.।

·३०६ फर्मयन्ये ऽप्रत्ययकर्मनिरूपणम् । हाययोर्वैकल्यात्(१) तत्पूर्वक प्रयत्नवैकल्यात् प्राणनि- राधे(२) सत्यन्याभ्यां लब्धवृत्तिभ्यां(३) धर्माधर्माभ्या- मात्ममनःसंयोगसहायाभ्यां मृत शरीराद्विभागकारण- मपसर्पणकौत्पद्यते। ततः शरीराद्वहिरपगतं ताभ्या- मेव धर्माधर्माभ्यां समुत्पन्नेनातिवाहिकशरीरेण सम्ब- ध्यते तत्सङ्कान्तं च स्वर्ग नरकं वागत्वा आशयानुरूपेण शरीरेण सम्बनते(१) तत्संयोगार्थ कर्मीपसर्पणा- मिति(५) योगिनां च बहिस्ट्रेचितस्य मनसेोऽभिप्रेत- देशगमनं प्रत्यागमनं च । तथा सर्गकाले प्रत्यग्रेया 'शरीरेण सम्बन्धार्थ कर्मादृष्टकारितम् । एवमन्यदर्यि महाभूतेषु यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यामनुपलभ्यमानकारण- मुपकारापकारसमर्थं च भवति तदप्यदृष्टकारितम् । यथा सर्गादावणुकर्म अग्निवाय्वोरु_तिर्यग्गमने महाभूतानां प्रक्षोभणम् । अभिषिक्तानां मणीनां() तस्करं प्रति गमनम्। अयसोऽयस्कान्ताभिसर्पणं चेति॥ इति प्रशस्तपादभाष्ये कर्मपदार्थः(१) समाप्तः ॥ मनसि कर्मकारणमाह। सविग्रह इति। जाग्रतः पुरुषस्य सघियहे मनमि ময়ীর মনৰীনিবঘ্যায় জর্ম স্মালমন:যবিজ্ঞানুসা- बापेक्षायति इच्छाद्वेषपूर्वक प्रयतो जायतो मनसि क्रियाहेतुरिति । कथमे. सदवगतं तशाह । अन्यभिप्रायमिन्द्रियान्तरेण विषयोपलब्धिदर्शनात घागरा- घस्थायामभिप्रायानतिक्रमणेन्द्रियान्तरेण धनुरादिना विषयोपलब्धिदृश्यते । यदा रुपं जिघृक्षते() पुरुषस्साटा रूपं पश्यति यदा रसं जिघृक्षते तदारसं १) नीयनसशारियशम्या..मु.1 छोएनमहापये मध्य-पु (2) प्रायवाणनिराधे-पा. ५ पु.। (4) सात्तिभ्या-पा.पु (४) युज्यते-पा. पु.। (५) उपसर्पयाख्यम्-81..पु.। (E) अधिवासितमसोना-चित। (७) रति प्रसपाटावविक्षित परिजमाये कहा:-...। () जिपति-पा...।

·रमयति न चान्तःकरणसम्बन्धमन्तरेण बाह्येन्द्रियस्य विषयग्राहकत्यम.म्स तस्मादिच्छाद्वेषपूर्वकात् प्रयत्नान्मनसि क्रिया भूतेति गम्यते। मुप्रयेति । मुनम्य पुरुएस्येन्द्रियान्तरसम्बन्धार्थ प्रयोधकाले मनसि क्रिया जीवनपूर्वकप्रयनायेदा- दाममनसोः संयोगात् । अपसर्पति । एतदपि कमित्यादिना प्रश्नपूर्वक कथयति। विशिष्टात्ममन:संयोगो जीवनम् तस्य म्वकार्यकरणे धर्माधी सह- कारिणो यदा तयारुपभागात प्रक्षयो विनाशोऽन्योन्याभिभवो या परस्परप्रतिव. न्धात् स्वकार्याकरणं या ततो जीवनसहाययोः धर्माधर्मयोवैकल्ये भावे सति तत्पूर्वकप्रयववेकल्यात् जीयनपूर्वकम्य प्रयवस्य बेकल्यादभावात् प्रायश योनिरोधे सति पतिते ऽस्मिन् शरीरे याभ्यां धर्माधर्माभ्यां देहान्तरे फलं भाजयितव्यं तो लब्धवृतिको भूताहिकशरीरोपभोग्यधर्माधर्मप्रतिबद्धत्वाद् देहान्तरभोग्याभ्यां धमाधमाभ्यां कार्य न कृतम् यदा त्वेहिकशरीरोपभाग्य। धर्माधर्म। प्रतीको तदा देहान्तरोपभोग्यधर्माधर्मयावृतिलाभः प्रतिबन्धाभा. याज्जातः ताभ्यां लब्धवृत्तिभ्यामहिकदेहोपभोग्यात् फर्मणोऽन्याभ्यामात्मम. नःसंयोगमहायाभ्यां मृतशरीरान्मनसा विभागकारणमपसर्पणकोत्पद्यते । अपमर्पणकात्यत्ताधात्ममनःसंयोगासमयायिकारणम् मन: समयायिकारणम् लब्धपती धमाधमा निमित्तकारणम् । ततस्तदनन्तरं तन्मना मृतशरीरादहि- निंगतं ताभ्यामेव लब्धवृत्तिभ्यां धर्माधर्माभ्यां सकाशाटुत्पनेनातियाहिकरी- रेण सम्बहाते तत्संक्रान्तं तदातिवाहिकशरीरसंक्रान्तं मनः स्वर्ग नरकं या गछति तच गत्वा पाण्यानुरूपेण कर्मानुरूपेण गरीरेण सम्बहाते। स्वर्ग नरके घा यदुपजातं शरीरं सब तावन्मनःसम्बन्धेन भयितव्यम् अन्यथा तस्मिन् देशे भागासम्भवात्। न चात्मवदगत्येवमनसो देहान्तरसम्बन्धोऽस्ति अव्याप. कत्यात् । गमनं च तस्येताबरं केवलस्य न सम्भवति महाप्रलयानन्तराव- स्थाव्यतिरेकेणाशरीरस्य मनस: कमाभावात् । तस्मान्मृतशरीरप्रत्यासन्नमः टवशाटुपनातक्रियेरणुभिणुकादिप्रस्मेणारब्धमतिसूक्ष्ममनुपलब्धियोग्यं श- रीर परिकल्प्यते । तच्च मृतशरीग्मतिक्रम्य मनसः म्वगनरकादिदेशातिवा- हनधर्मकत्वादातिवाहिकमिन्युच्यते । मरणजन्मनोरन्तराले मनप्तः कर्म शरीरोपगृहीतस्येवोपपद्यते महाप्रलयानन्तरावस्थामायिमन.कर्मव्यतिरिक्तत्वे मति मनःकर्मत्यात दृश्यमानशरीरवृतिमनःकर्मयत् । आगमश्चाच संघादको - ·सामान्यपन्थे परापरसामान्यनिरूपणम् । दृश्यते इति । समयागाये च कापसर्पयामिति । तेन स्वर्ग नरके या प्रत्य- गजातेन शरीरेण मन:संयोगार्थ कोपसर्पणमिति । योगिनां च घहिस्ट्रेषित सस्य बहिनिःसारितस्य मनसोऽभिप्रेतदेशगमनं प्रत्यागमनं च । तथा सर्गकाले प्रत्ययण शरीरेण सम्बन्धार्थ मनःकर्मादृष्टकारितम् । न केवलमेतावत् सर्वमन्य. दपि महाभूतेषु यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यामनुपलभ्यमानकारणमुपकाराएकारसमय तदप्यदृष्टकारितम् । यथा सादावणुकर्म अग्निवाय्वोर्यथासंध्यमय तर्यगमने महाभूतानां भूगोलकादीनां च प्रक्षोभणं चलनम् । परीक्षाकालेऽभिषिकानां मशी. नांतस्करं प्रति गमनम् । अयसोऽयस्कान्ताभिसर्पणं च सर्वमेतददृष्टकारितमिति। हिताहितफलोपायप्राप्नित्यागनिवन्धनम् । कर्मेति परमं तत्त्वं यनम: क्रियतां हृदि । शति भट्टलोनीधरकृतायां पदार्थप्रवेशन्यायकन्दलीटीकायों फर्मप. दार्थः समा. अथ सामान्यपदार्थनिरूपणम् । सामान्यं द्विविधम् परमपरं च । स्वविपयसर्व- गतमभिन्नात्मकमनेकवृत्ति(१)एकद्विवहुष्वात्मस्वरूपा- नुगमप्रत्ययकारि(२) स्वरूपाभेदेनाधारेषु प्रवन्धेन वर्त- मानमनुत्तिप्रत्यय(३)कारणम् । कथम् प्रतिपिण्डं सा- मान्यापेदं प्रवन्धेन ज्ञानोत्पत्तावभ्यासप्रत्ययजनिताच संस्कारादतीतज्ञानप्रवन्धप्रत्यवेक्षणाद् यदनुगत(१) मस्ति तत्सामान्यमिति । तत्र सत्तासान्यं परमनुव- त्तिप्रत्ययकारणमेव। यथा परस्परविशिष्टेपु चर्मवस्त्र- कम्बलादिष्वेकस्मा(५)नीलद्रव्या()भिसम्बन्धात् नीलं नीलमिति प्रत्ययानुवृत्तिः तथा परस्परविशिष्टेषु (1) मगतमभेदात्मज्ञमनेशन-पा...(२) अनुनित्यपार-.५g। (३) धनुर्शनधि कारणं पा. : (11 पर मनुगमसि-पा• पु.। (1) कम्पनाविश्वयमात-41.५ पु.। (८) नानिहा-पु.।

·३१२ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये द्रव्यगुणकर्मस्वविशिष्टा सत्सदिति प्रत्ययानुवृत्तिः सा चार्थान्तराद्भवितु(१)महतीति यत्तदर्थान्तरं सा सत्तेति सिद्धा । सत्तानुसम्बन्धात् सत्सदिति प्रत्यया- नुवृत्तिः तस्मात् सा(२) सामान्यमेव । अपरं द्रव्यत्व- गुणत्वकर्मत्वादि अनुवृत्तिव्यावृत्ति(३)हेतुत्वात् सा- मान्यं विशेषश्च भवति। तत्र द्रव्यत्वं परस्परविशि- ष्टेपु एथिव्यादिष्वनुवृत्तिहेतुत्वात्(') सामान्यम् गु- णकर्मभ्यो व्यावृत्तिहेतुत्वात्(') विशेषः। तथा गुण- त्वं .परस्परविशिष्टेषु रूपादिष्वनुवृत्तिहेतुत्वात् सामान्यम् द्रव्यकर्मभ्यो व्यावृत्तिहेतुत्वात्()विशेषः । तथा कर्मत्वं परस्परविशिष्टेषुत्क्षेपणादिष्वनुवृत्ति- प्रत्ययहेतुत्वात् सामान्यं द्रव्यगुणेभ्यो व्यावृत्तिहेतु- त्वाद्विशेषः(१) एवं एथिवीत्वरूपत्वोत्क्षेपणत्वगत्वघ- टत्वपटत्वादीनामपि प्राण्यप्राणिगतानामनुवृत्तिव्या- वृत्तिहेतुत्वात्() सामान्यविशेपभावः सिद्धः। एतानि तु द्रव्यत्वादीनि प्रभूतविषयत्वात् प्राधान्येन सामा- न्यानि स्वाश्रयविशेषकत्वाद्भक्त्या विशेषाख्यानीति ॥ जयन्ति क्षगदुत्पतिस्थितिमहृतिहेतवः । विश्वस्य परमात्मानो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सामान्यं व्याचष्टे । द्विविध सामान्यं परमपरं चेति । कृतव्याल्या. नमेतदृट्वेगासरे । सर्वसर्वगतं सामान्यमिति केचित् तनिषेधार्थमा । (1) सा वान्तामभ्यन्धादयितु-पा. ५ पुः। (3) मा-पा. ५ पु." (३) अनुतियानित्य पदेनुत्यात पापु । (४) अनुतिमत्यपहेतुस्यात-पा.५ पु । (५) च्यात्तिपस्यपहेतुत्यात-पा.५ । (७) च्यातिप्रत्ययात-पा ५ पु । (७) मा कर्मत्य परम्पाविशिष्टे पून्दपणादिप्यनुत्तिप्रत्ययातस्यात सामान्य दृश्यगुणे. भयो ध्यानित्याद्विप इति नाप्ति । पु- (अनुसयातिप्रत्यपटेतुत्वात-पा.५ पुः।

·सामान्ययन्थे विशेषसामान्यनिरूपणम् । स्वविषयसर्वगतमिति। यत्सामान्यं या पिण्डे प्रतीयते स तस्य स्वो घिपय: सप सर्वस्मिन् गतं समवेत पर्व तत्प्रत्ययात् । सर्वसर्वगतत्याभाये त्यनुपल- धिरेष प्रमाणम् । अभिन्नात्मक)ममिन्नस्वभाषमायेन स्यभावेनेजर पिण्डे धर्तते सामान्य तेनेव स्वभावेन पिण्डान्तरेऽपि घर्तते तत्प्रत्ययाविशेषादित्ययः । अनेकेयु पिण्डेयु तिर्यस्य तदनेकवृत्ति अभिनस्वभावमनेका वसते इति ष प्रतीतिसामात् समर्थनीयम् । नहि प्रमाणाधगतार्थ काघिदनुपपतिनाम द्वित्वादिकमध्यभिन्नस्यभाषमनेकर वर्तते तस्मात् सामान्यस्य विशेषो न लभ्यते सपाह । एकद्विवयिति । सामान्यमेकस्मिन् पिय द्वयोः पियडयो- हुए या पिण्डेप्यात्मस्वरूणनुगमप्रत्ययं करोति यकस्य पिण्डस्य द्वयोहिनी बोयलम्भे सति गोरितिप्रत्ययस्य भाषाद द्वित्वादिकं त्वेधं न भवतीति विशेष: । अनेकवृतित्वे सति यदेकद्विवहुण्यात्मस्वरूपानुगमप्रत्ययकार कर सामान्यमिति लक्षणार्यः। सतदेव विशति । स्वरूपाभेदेनेति । एकस्मिन् যিয যন অথ মবিযালাবি নােমইনঘায়ে এনাময় पूर्वपूपियक्षापरित्यागेन वर्तमान सदनुकृतिप्रत्ययकारयं स्यरूपानुगमनसी. सिकारण सामान्यम् । कमिति परस्य प्रश्नः । कथमनेकेषु पिण्डेषु सामा- न्यस्य तिरषगम्यते इत्यर्थः । उत्तरमाह । प्रतिपिण्डमिति । पिपड पिपडं प्रति सामान्यापेक्षं यथा भवति तथा चानात्यतो सत्यां योभ्यामप्रत्ययम्शेन य: संस्कारो नितः तस्मादतीतस्य भानप्रबन्धस्य ज्ञानप्रयाहस्य प्रत्य- क्षणात स्मरयाद यदनुगतमस्तितासामान्यम् । किमुक्तं स्यात् एकस्मिन् पिपई सामान्यमुपलभ्य पिण्डान्तरे तस्य प्रत्यभिजानादेकस्यानेतित्यमयगम्यते प्रत एय तप बाधकहेतपः प्रत्यक्षविरोधादपास्यन्ते । यत्यर्वमुक्तं परमपरं ध द्विविधं सामान्यमिति तदिदानी विविध कथयति । तर परं सता. মামলনিন্মমধাবহ। যযি মই মাহৰ ঘন কায়ামি विप्रतिपनं प्रत्यनुमानमाह । यया परस्परविशिष्पिति । सहालम् । द्रव्यादियु सत्सदितिप्रत्ययानुभूतिः ध्यतिरिक्तप्रत्ययनिधन्धना मिनेषु प्रत्ययानुत्तिस्यात् धर्मवस्त्रादिपु () नीलप्रत्ययानुतियत् । यस्मात मना पिपुदष्यादिषु प्रत्य. मानुपत्तिं करोति न व्याति तस्मात् सामान्यमेय व विशेष इत्युमंदा. ()पटात्मा-पा.पु. (२) पश्याटि-२ - HD ·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये द्रव्यगुणकर्मस्वविशिष्टा सत्सदिति प्रत्ययानुवृत्तिः सा चार्थान्तराद्भवितु()महतीति यत्तदर्थान्तरं सा सत्तेति सिद्धा । सत्तानुसम्बन्धात् सत्सदिति प्रत्यया- नुवृत्तिः तस्मात् सा(२) सामान्यमेव । अपरं द्रव्यत्व- गुणत्वकर्मत्वादि अनुवृत्तिव्यावृत्ति(३)हेतुत्वात् सा- मान्यं विशेपश्च भवति। तत्र द्रव्यत्वं परस्परविशि- प्टेषु एथिव्यादिष्वनुवृत्तिहेतुत्वात्(१) सामान्यम् गु. णकर्मभ्यो व्यावृत्तिहेतुत्वात्(') विशेषः । तथा गुण- त्वं .परस्परविशिष्टेपु रूपादिष्वनुवृत्तिहेतुत्वात् सामान्यम् द्रव्यकर्मभ्यो व्यावृत्तिहेतुत्वात्(६)विशेषः । तथा कर्मत्वं परस्परविशिष्टेपूत्क्षेपणादिष्वनुवृत्ति- प्रत्ययहेतुत्वात् सामान्यं द्रव्यगुणेभ्यो व्यावृत्तिहेतु- त्वाद्विशेषः(१) एवं पृथिवीत्वरूपत्वोत्तेपणत्वगत्वघ- टत्वपटत्वादीनामपि प्राण्यप्राणिगतानामनुत्तिव्या- वृत्तिहेतुत्वात्() सामान्यविशेषभावः सिद्धः। एतानि तु द्रव्यत्वादीनि प्रभूतविषयत्वात् प्राधान्येन सामा- न्यानि स्वाश्रयविशेषकत्वाद्भक्त्या विशेपाख्यानीति ॥ जयन्ति जगटुस्पतिस्थितिसहतिहेतवः । विश्वस्य परमात्मानो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सामान्यं व्याचष्टे । द्विविधं सामान्यं परमपरं चेति । कृतव्याख्या नमेतदुद्देशावसरे । सर्वसर्वगतं सामान्यमिति केचित् तनिषेधार्थमाह । (१) सा चार्थान्तरसम्बन्धादयितु-पा.५ पुः। (२) सना-पा. ५ पु.। (३) अनुतियानित्यपहेतुत्यात या ध्यु । (४) अनुतिरत्ययहेतुत्यात्-या ५५ । (५) च्यात्तप्रत्ययहेतुत्वात-पा ५ पु । (c) च्यात्तिप्रत्यपरंतु त्यात-पा ५ पु । (७) तथा कर्मत्व परस्परविशिष्टेपूत्तेपणाटिप्यनुत्तिप्रत्ययादेतुत्वात सामान्य द्रष्यगुणे- भ्यो प्यातिहेतुत्याद्विशेष:-इति नाप्ति १ पुः । (0) अनुसभापतिप्रत्यपहेतुत्वात-पा.५ पुः ।

·सामान्यग्रन्थे विशेपसामान्यनिरूपणम् । स्वषिषयपर्वगतमिति। यत्सामान्यं यप पिण्डे प्रतीयते स तस्य स्यो विषय: सब सर्वस्मिन् गतं समवेत सर्वत्र तत्प्रत्ययात् । सर्वसर्वगतत्वाभाषे त्वनुपल- धिरेष प्रमाणम्। अमिन्नात्मक)ममिनस्यभावमायेन स्यमावेनेच पियडे वर्तते सामान्यं तेनेव स्वभावेन पिगडान्तरेऽपि धर्तते तत्प्रत्ययाविशेषादित्यर्थः । अनेकेषु पिण्डेषु वृत्तिर्यस्य तदनेकवृत्ति अभिन्नस्यभावमनेका वर्तते इति ध प्रतीतिमामात् समर्थनीयम् । नहि प्रमाणागतार्थ काचिदनुपपत्तिनाम द्वित्वादिकमप्यभिन्नस्वभावमनेकर घर्तते सस्मात सामान्यस्य विशेष न लभ्यते तबाह । एकद्विबहुष्यिति। सामान्यमेकस्मिन् पियडे द्वयोः पिण्डयाई- हुए घा पिण्डेष्यात्मस्वरूपानुगमप्रत्ययं करोति सकस्य पिण्डस्य द्वयोर्वहूनां धोपलम्भे सति गोरितिप्रत्ययस्य भावाद् द्वित्वादिकं त्वेवं न भवतीति विशेषः । अनेकवृत्तित्वे सति यदेकद्विबहुप्यात्मस्वरूपानुगमप्रत्ययकारणं तर सामान्यमिति लक्षणार्थः । यतदेय विवृणोति । स्वरूपाभेदेनेति । एकस्मिन् पिण्डे यत् स्वरूपं तत्पिण्डान्तरेऽपि तस्मादभेदेनाधारेषु प्रबन्धेनानुपरमेण पूर्वपूर्वपिगडापरित्यागेन वर्तमान सदनुवृतिप्रत्ययकारणं स्वरूपानुगमप्रती- तिकारणं सामान्यम् । कमिप्ति परस्य प्रश्नः । कथमनेकेषु पिण्डेपु सामा- न्यस्य धृतिरयगम्यते इत्यर्थः । उत्तरमाह। प्रतिपिगडमिति । पिगडं पिगडं प्रति सामान्यायेतं यथा मपति तथा ज्ञानात्यतो सत्यां योऽभ्यासप्रत्ययस्तेन यः संस्कारो जनितः तस्मादतीतस्य ज्ञानप्रबन्धस्य ज्ञानप्रवाहस्य प्रत्यवे- क्षणात स्मरणाद् यदनुगतमस्ति तत्सामान्यम् । किमुक्तं स्यात् एकस्मिन् पिण्डे सामान्यमुपलभ्य पियडान्तरे तस्य प्रत्यभिज्ञानादेफस्यानेतित्वमधगम्यते। अत एव तप बाधकहेतयः प्रत्यक्षविरोधादपास्यन्ते । यत्पूर्वमुक्तं परमपरं च द्विविधं सामान्यमिति तदिदानी पिचिंच्य कथयति । तर परं पता- ধামযমননিয়মঙ্গাযােয়। যথি সমন্বয় মনীষন না নগাবি विपतिपत्र प्रत्यनुमानमा ! यथा परस्पर विशिष्यिति । तहातम् । द्रव्यादियु सत्मदितिप्रत्ययानुवृत्तिः व्यतिरिक्तप्रत्ययनिबन्धना भिन्नेषु प्रत्ययानुकृतित्यास धर्मवस्वादिषु () नीलप्रत्ययानुतियत । यस्मात सता थुि द्रव्यादिषु प्रत्य. यानुवृत्तिं करोति न व्यावृत्ति तस्मात सामान्यमेव न विशेष इत्युपसंहा. (१) अभेदात्मक- पापुः । (२) धर्मयटस्वादिषु-पा. ३।४ पु ।

·३१४ सटीकप्रशस्तपादभाध्ये रार्थः । अपरं द्रव्यत्यगुणत्यकर्मत्यादि अनुवृत्तिव्यावृत्तिहेतुत्वात सामान्य विशेषश्च भवति। द्रव्यत्यं द्रव्येष्वनुवृत्तिप्रत्ययहेतुत्वात सामान्यम् गुणकर्मभ्यो व्यावृत्तिहेतुत्याद्विशेषः । गुणत्वं गुणेष्वनुतिप्रत्ययहेतुत्वात् सामान्यम् द्रव्य- कर्मभ्यो व्यावृतिप्रत्ययहेतुत्वाद्विशेषः । तथा फर्मत्वं परम्परविशिष्टेष- त्दोपणादिप्यनुवृत्तिप्रत्ययहेतुत्यात सामान्यं द्रव्यगुणेभ्यो व्यावृत्तिहेतुत्वाद्वि- शेष: । द्रव्यत्वादिवत्पथिवीत्वादीनामप्यनुवृत्तिव्यावृत्तिप्रत्ययहेतुत्वास सामा- न्यविशेषभावोऽस्तीत्याह । एवमिति । प्राणिगतानि सामान्यानि गोत्वाश्वत्वा. दीनि अप्राणिगतानि घटत्यपटत्यादीनि । किं द्रव्यत्वादीनां सामान्यस्वरूपं (" धास्तवं किं या विशेषस्वरूपता आहोस्विदुभयस्वरूपता प्रवाह । यतानीति । समानानां भावः सामान्यमिति सामान्यलवयं द्रव्यत्वादिषु विद्यते स्वाप्रयं सर्वतो विशिनष्टीति विशेष इति तु लक्षणं नास्ति। अत एतानि मुख्यया त्या सामान्यान्येव न विशेषाः विशेषसञ्चां तूपचारेण लभन्ते। विशेषो हि स्वाभयं सर्वतो विशिष्टि व्यत्वादिकमपि विजातीयेभ्य: स्वाश्रयस्य विशेषणमि- त्येतायता साधयेणोपचारप्रवृत्तिः । लक्षणभेदादेषां द्रव्यगुणकर्मभ्यः पदार्थान्तरत्वं सिद्धम् । अत एव च नित्यत्वम् । द्रव्यादिषु वृत्तिनिय- मात् प्रत्ययभेदाच्च परस्परतश्चान्यत्वम्(३)। प्रत्येक स्वाश्रयेषु लक्षणाविशेषाद्विशेषलक्षणाभावाच्चैकत्वम्। यद्यप्यपरिच्छिन्नदेशानि सामान्यानि भवन्ति तथा- प्युपलक्षणनियमात् कारणसामग्रीनियमाच्च स्वविष- यसर्वगतानि । अन्तराले च संयोगसमवायवृत्त्यभा- वादव्यपदेश्यानीति ॥ इति प्रशस्तपादभाष्ये(४) सामान्यपदार्थः समाप्तः॥ (१) सामान्यरूप-पा.पु.। (२) विशेषक-पा.पु.। (3) परस्परश्चान्यत्वं-पा. ५ पुः। (४) रति प्रशस्तपादाचार्यविरचिते येशेधिभाज्ये-पा. पुः ।

·३१५ सामान्पयन्ये सामान्यस्य द्रव्याचतिरिक्तत्वनिहरणम् । द्रव्यत्यादीनि द्रव्यादिव्यतिरिक्तानि न भवन्ति अतस्ते पृथकार्य- निरूपणमन्यायमित्यवाह । लक्षणभेदादिति। अनुगताकारदिवेद्यानि द्रव्य- स्वादीनि व्यावृतिबुद्धिवेद्याश्च द्रव्यादिव्यक्तयः तस्मादेशं द्रव्यत्यादीनां लक्षणभेदात् प्रतीलिभेदाद द्रव्यगुणकर्मभ्यः पदार्थान्सरत्वम् । अत एव च नित्यत्वम् । यत सब सामान्यस्य द्रव्यादिभ्यो भेदः अत एव नित्यत्वम् द्रव्याद्यभेदे सामान्यस्य व्यादिविनाशे विनाशस्तदुत्पादे चाल्पादः स्यात् भेदे तु नायं विधिरवतियते इति । अरके वदन्ति(१) मिन्नेष्वनुगता बुद्धिः सामान्य व्यवस्थापयति सौ च प्रतिपिण्डं दण्डपुरुषाविष न स्वातन्त्र्येण(३) सामान्य विशेषलक्षणे द्वे घस्तुनी प्रतिभासयति नापि तयाविशेषणविशेष्यभावं गोत्यी गोत्यवा- नित्येघमनुदयात् । कि तु तादात्म्ययाहिणी प्रतीतिरियम् गोरयमित्येकर- स्मतापरामर्थात् उभयोरन्योन्यमहान स्वरूपान्तराभायाच्च अनुqanा हि যালী মালালায়ি যে সমূদনাবি জানালা- मपि() स्वभाव: सामान्यान्तरव्यावृतं तु गोत्वस्य स्वरूपम् ध्यतयन्तर- ध्यावृत्तिश्च गोव्यक्तः स्वभावः परस्परात्मतामन्तरेणान्योन शक्यते निर्द। । न घ सस्य स एव स्वभावः स स च सम्बन्धीत्युपपद्यते नि:स्य- भाषस्य सम्बन्धाभावात् तस्माज्जातिव्यत्योः परस्परात्मतेष तत्यम् । एवं सतिभेदाभेदषादोऽपि सिति। यथा हि शालेय) गोरित्येवं प्रतीयते तथा घालेयोऽपि । न चास्ति कस्यचिदाधः शालेय एय गोर्न बाहुलेय इति किंतु सर्वेपामेकमतित्वमेव स गरियमयि गोरिति । तच प्रतीतियलेन गाथ- লালন সাশ্রয় সংগ্রাসন্ধ ছিটু সাহলাইহি ধিক্কা। ঈম ছি মামায় মুবিযভাই যবিয়ানা। খুম च सामान्यरूपत्वं यदुभयात्मकन्यम् । भेदाभेदायकस्य विरुद्धायिति चेत् नं यक्तितस्य भवतः साम्प्रतमेतदभिधातुम । तद्विरुद्धं यर युदिविपर्येति यतु सर्वदा प्रमाणेन तथेष प्रतीयते तर विरोधामिधानमेय विरुद्धम् । अन्य (3) स्वतम्-पा.पु. (परवन्मि-2.२ पु.। माध्यतिरिक्ष नागमपिताF1 () पामतामन्तरेणान्या 3g) (५) सालपो-पा.पु. पायपि ।

·३१६ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये न दृष्टमिति घेत किं चे प्रत्यक्षमपि अनुमानमिव दामनुसरति हतं तही- दमनवस्यया । अथेदं स्वसामयात् प्रवर्तते(१) तदा यया यद्वस्तु यदृर्शयति तथैव तस न त्येतदन्यथादर्शनेन प्रत्याख्यानमहति सर्वभाषप्रत्यास्यानप्रस- जात । तस्मात् सामान्य व्यत्यत्यादविनाशयोरुत्पादयिनाशवत्वाधास्वन्तराब. स्थाने चावस्थाना(नित्यमनित्यं च न पुनर्नित्यमेव । एवं प्रामे ऽभिधीयते । किं जातिव्यत्योरपिलवणमाकारं गृह्णाति सत्प्रतीतिः उत तयारभेदं गृहाति आहोस्वित् परस्परविलक्षणासकारो । प्राये कल्पे तायदेकमेव घस्तु स्यात् नोभयारेकात्मकत्वमविलक्षणाकारबुद्धिवेद्यत्वस्याभेदलक्षणत्वात् । द्वितीये तु कल्पे व्याहतिरय । विलक्षणाकारसंवितिरेष हि भेदसंपितिस्तस्याः सम्भन्ने सति तयारभेदप्रतिपत्तिरेय नास्ति कथं भिन्नयोरभेदो व्यवस्थाप्यते कथं सहि तादात्म्यप्रतीतिः न फञ्चिदिति यदामः । यदि तावदेक आकारो. ऽनुभूयते एकस्येच घम्सुन: प्रतीतिरियं नोभयोः । अथ द्वावाकारा- घनुभूयेते सदास्याः प्रतीतेरसम्भव एव । यत्पुनारित्ययमविभागेन संवेदनं तत्समवायमामात् संयोगे हि द्वयोः संसर्गावभासः समघायस्य पुनरेष महिमा यदप सम्बन्धिनायय: पिण्डहिषत् पिण्डीभूतावेव प्रतीयते जालिरव न च व्यक्तः स्वरूपम् तेन सत्यपि भेदे बदरादिवत् कुण्डस्य जासिता व्यक्तः स्वरूपं पृथङ्न निष्कृप्यते परस्परपरिहारेण तूपलम्भोस्त्येष टूरे गोत्याग्रहणे ऽपि पिण्डस्य ग्रहणात पूर्वपियडायहणेऽपि पिण्डान्तरे गोत्व- ग्रहणात तस्मायक्रत्यन्तं भिन्नमेव सामान्यमिति तार्किकाणां प्रक्रिया द्रव्यादि घृत्तिनियमात् प्रत्ययभेदाच्च परस्परतश्चान्यत्वम् । द्रव्यत्या- 'दयः प्रत्येक द्रव्यादिप्येव नियताः प्रत्ययभेदश्चतेषु दृश्यते तस्माद्रव्यादिषु पृत्तिनियमात प्रत्ययभेदाच्च द्रव्यत्वादीनां परस्परतो भेदः । अभेदात्मकं सामान्यमिति पूर्व प्रतिज्ञामाणोक्तं तदिदानों प्रमाणसिद्धं करोति । प्रत्येक स्वाश्रयेष्विति । लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणमनुगताकारज्ञानम् । तस्य प्रत्येक प्रतिपिण्डमविशेपावलक्षण्याभावाद्विशेष भेदे लक्षणस्य प्रमाणस्याभावाच्च सामान्यस्य स्वाश्रयेष्येकत्वमभिनस्वभाषमित्यर्थः । स्वविषये सर्व सामान्य समवेति नान्यति यत्पर्वमुक्तं तस्य कारणमाह । यद्यपीति । यद्यपि सामा- (१) प्रतीयते-पा ३ पु.॥ (२) व्यवस्थाना-पा. १५ ।

·३१० . सामान्ययन्ये सामान्यस्य द्रव्याद्यतिरिक्तत्वनिरूपणम् । न्यानि यच सौपनायमानेन पिण्डेन सम्बन्धादपरिच्छिन्नदेशान्यनियतदे. शानि तथाप्युपलक्षणस्याभिव्यजकस्यावयबसंस्थानविशेषस्य नियमानियत- त्वात पिण्डोत्पादककारणसामयीनियमाच्च स्वविषये सर्वच समवयन्ति नान्य. पेति । एतदुक्तम्भवति । सानादिसंस्थानविशेषो गोत्वस्य व्यजक: केसरा- दिसंस्थानविशेषोऽश्वत्वस्य विशिष्टयोवादिसंस्थानविशेपो घटत्वस्य प्रतीतिनि. यमात्। एते च संस्थानविशेपा न सर्येषु पिण्डेषु साधारणा अपितु प्रतिनियतेषु भवन्ति । स यद्यपि सर्व सामान्यं सर्वचोपजायमानेन स्यविषयेणेव पिण्डा- न्तरेणापि सम्बटुं क्षमते तथापि यस्याभिव्यञ्जकं यक्ष पिण्डे सम्भवति तस्य तय समयायो नान्य। एवं सामग्या नियमादपि सामान्यसम्बन्धनियमः। एप हि तन्त्वादीनां कारणानां स्वभावो यदेतेरुत्पद्यमाने द्रव्ये पटत्यमेव समवेति नान्यत् एप हि मृत्यियडादीनां महिमा यतः क्रियमाये द्रव्ये घटत्य- मेव समवेति नान्यत न तावत् सामान्यमन्यतो गत्यान्यप(१) सम्बध्यते निष्क्रियत्वात् । तथापि यदि पूर्व नासीत् तशेषजायमानेन पियवेनास्य सम्बन्धो न स्यात दृश्यते च सर्वघोपलायमानेन पिण्डेन सम्बन्धः तस्मात सबै सर्वचास्तीति कस्य चिन्मतं सन्निराकुर्वनाह। अन्तराले संयोगसमघायवृत्त्य. भाधान)दव्यपदेश्यानीति अन्तरालमिति प्राकार्य या दिग्द्रव्यं या स्तिमित- वेगमूर्तद्रव्याभायो(३) पातेषु गोत्वादिसामान्यानां न संयोगा नापि समवायः। न धासम्बद्धानामेव तेपामवस्थाने प्रमायामस्ति पतन्तिराले न सामान्यानि व्यपदिश्यन्ते न सन्तीत्यर्थः । कथं तहि तोपजायमानेन पिण्डेन सम्बध्यन्ते कारणसामयात् । संयोगो शान्यतः समागतस्य भवति तपेशावस्थितस्य घा भवति तस्माद्विलक्षणस्तु समपायो यच योष पिण्डोत्यतो कारणानि व्याप्रियन्ते तर तर कारणानां सामात पिण्डेन्यतानागतस्य तथास्थि- तस्यापि सामान्यस्य मयति यस्तुशोरपर्यनुयोज्यत्यात् । प्रधाहुः सेोगताः । प्रतीयमानेषु भेदेषु मणिमूवदेकस्याकारस्या. नुपलम्भात सामान्य नास्त्येवेति । सदयुक्तम् । अनेकामु गोव्यक्तिध्वनुमय- मानास्वश्यादिव्यक्तिविलक्षणतया सामान्याकारप्रतीतिसम्भवात् । यदि शाप. (.) पन्त समागत्य सम्बनते-पा.(२) समायामाश-...। (a) स्तिमितवायुया मूर्सद्रश्यामायो-प. पु.

·. ર सटीकमगस्तपादभाप्ये लेयादिषु परस्परभिन्नेष्येक्रमनुघृतं न किञ्चिदस्ति यथा गवायव्यक्तयः पर स्परपिलक्षणाः संवेद्यन्ते तथा गो व्यक्तयोऽपि संवेद्याः स्युः(१) यथा षा गोव्यक्तयः सरूपाः प्रतीयन्ते तथा गवाश्यव्यक्तयोपि प्रतीयेरन् विशे पाभावात । नियमेन तु गोव्यक्तयः प्रतीयमानाः सरूपाः स्ववर्गसाधारणम- श्याटिव्यावृतं किञ्चिदेकं रुपमाविपति एकार्थक्रियाकारित्वादेकहेतुत्वाच्च । गोव्यक्तीनामेकत्वमिति चेत् नासति सामान्य व्यक्तीनामिन व्यक्तिहेतूनां व्य- क्तिकार्याणामपि परस्परव्यावृत्तानामेकत्वादसम्भवात् । किं च यद्येकहेतुत्वादे- कत्वं भिन्न कारण()प्रभवाणांव्यक्तीनामेकत्वं न स्यात दृश्यते चाभिन्नस्वभावाना- मपि कारणभेदो यथा बहेर्दाहनिर्मथनाद्विद्युत प्रादित्यगभस्तिक्षोभितात सूर्य- कान्तादपि मणेरुत्पतिः । एककार्यत्वादेकत्ये च विजातीयानामप्येकत्वापतिः- दृष्टाहि पाहदोहादिनिया गधादिव्यक्तीनामिव महिप्यादिव्यक्तीनामपि या च गोर्न दुह्यते न च बाह्यते स गोर्न स्यात् । अपि च सामान्याभावे कोऽर्थः शब्दसंसर्गविषयः न तावत् स्वलक्षणं तस्य क्षणिकस्य सर्वतो व्यावृतस्य सङ्केतविण्यत्वाभावात्। नापि विकल्पः शब्दार्थः तस्य क्षणिकत्यादसाधारण- त्वाच्च । विकल्पाकारः शब्दार्थ इति चेत् किं पिकल्पाकारो विकल्पव्यतिरिक्त अव्यतिरिक्तो या यदि भिन्नः सकिं सर्वर(३)विकल्पसाधारण: किंवा प्रतिविकल्प भिद्यते साधारणत्वे तावदेतस्य सामान्यादभेदः यदि परं तय ज्ञानधा- यमस्माकं चार्यधर्म इति घहिर्मुखतया प्रतीयमानत्वादिति फश्चिद्विशेषः । यदि व्यतिरिक्तोयमाकारः प्रतिज्ञानं भिद्यते अथषा ज्ञानादव्यतिरिक्त एव उभयथापि न शब्दसंसर्गयोग्यतावानघदस्यसङ्केतत्वात विकल्पः पारम्प. येण सटुत्पत्तिप्रतिबन्धाद्वाह्यात्मतया स्वाकारमारोप्य विकल्पयति । सायं शष्टसंसर्ग इति चेत वाहत्येनारोपितो विकल्पाकार एकाधीनस्वभाव. स्वाद्विकल्पे जायमाने जायमान इव विनश्यति विनश्यनिय प्रतीयमानः प्रतिपिकल्पं भिन्न एघापतिपुते । न च भेदानुपातिनिसङ्केतप्रवृत्तिरित्युक्तम् । अथोच्यते । यादृशमेको गोधिकल्पे वाहात्मतया स्वप्रतिभासमारोपयति गोषिकल्पान्तरमपि सादृशमेघारोपयति विकल्पाश्च प्रत्येकं स्वाकारमाषयारिण (१) पचा गयावयापासा:प्रतोपन्ते तपागवायव्यतापोऽपिवोरन-पा.२ पुः। (1) भिधाकार-पा.पु.। (1) सर्व-पा.पु.। (४) विकल्पकाधीनस्वभावस्या-पा।

·३१६ M सामान्ययन्ये सामान्यस्य द्रध्यायतिरिक्तत्वनिरूपणम् । न परस्परारोपितानामाकाराणां भेदयहणाय पर्यामुवन्ति । तस्योभयग्रहणा- धीनत्वात् तदग्रहणाच्च विकल्पारोपितानामाकाराणामेकत्वमारोप्य विकल्पा- नामेको विषय इत्युच्यते तदेव च सामान्य बहिरारोपितेभ्यो विकल्पाकार- भ्योऽत्यन्तभेदाभावेनाभावरूपम् स्वलक्षणचानसदाकारारोपितेश्चतुर्भिः सहा- भिः समस्याईपञ्चमाकार इत्युच्यमानमारोपितबाह्मत्वं शब्दाभिधेयं शब्द- संसर्गविषयः तदध्ययसाय एय स्वलक्षणाध्यवसाय: सदात्मतया तस्य समा- रोपात अन्यव्यावृत्तिस्वभावं भायाभावसाधारणं चेदं गोरस्ति नास्तीति प्रयोगात भावात्मकत्वे झस्य गोरस्तीति प्रयोगासम्भवः पुनरुक्तस्यात् नास्तीति ध न प्रयुज्यते विरोधात एवं तस्याभावात्मकत्ये नास्तीति पुनरुक्तं अस्सीति विरुध्यते । यथोक्तम् । घटो नास्तीति() चक्तव्यं सन्नेय हि यतो घटः । नास्तीत्यपि न वक्तव्यं विरोधात सदसत्वयोः ॥ इति । एतस्मादेष च भिनानामपि व्यक्तीनामेकतापभासः । इदं हि मर्यपा. मेव विकल्पानां विषयोऽस्यकत्वाद्विकल्पानामप्येकत्वं तेषामेकत्वात् तत्का. रणानां प्रतिण्डिभाषिनां निर्विकल्पकानामप्येकत्वं तेषामेकत्याच सत्कार- णानां व्यक्तीनामेकत्याधगमः । यथोक्तम् । एकप्रत्यवमर्पस्य हेतुत्याहीरभेदिनी । सकधीहेतुभावेन व्यक्तीनामप्यभिन्नता । इति । एतदप्ययुक्तम् । विकल्पानुपपतेः बिकल्पाकाराण भिदायहणादारोपि. स()मेक्यम् सामान्यमाचक्षते भिक्षयः । अत्र उमः। किमाकाराणां भेदारहण- मेधाभेदसमारोपः पाहोस्विदभेदयहणमभेदारोपः । न तायदाद्यः फल्पः भेदसमारोपित्तस्यापि प्रसङ्गात । यथा विकल्पाकाराणां भेदो न गृप्यते तदा दभेदोऽपि न गृह्यते तत्र भेदायहयादभेदारोपपदभेदायधणावेदारोपस्यापि प्रसतायभेदोधितव्यवहारप्रवृत्त्ययोगात् । अभेदयहणमभेदारोप सत्यपि न युक्तम् प्रभाषादेको घनेशदर्शो तेषां भेदाभेदो प्रत्येति नराम्ययादेत को नेकार्थद्रष्टा न कश्चिदस्ति विकल्पाना प्रत्येक स्याहारमापनियरात्यात् । प्रस्तु याऽनेकार्थदर्शी कश्चिदेफस्तयाप्ये निमितमन्तरेण मिनेष्वाकारेषु नाभेदरह (1) पटोस्तीति मदन-पा.पु. (२) भंडापदायमापिस- पापा। . - ·*३२० सटीकप्रशस्तपादभाप्ये णमस्ति भवद्वा गवाश्वमहिषाद्याकारप्यपि भवेदविशेषात् गयाकारण्षप्यगो. व्यावृत्तिरेकं निमित्तमस्तीति चेत् के पुनरगावो यड्यावृत्या गवाकारण्येकत्व- मारोप्यते । ये गावो न भवन्ति ते ऽगाव इति चेत् गाय: के ते ये गावो न भयन्तीति चेत् गवावस्वरूप निरूपिते तद्यायत्तत्वेनागघां स्वरूपं निरूप्यते श्रगवां स्वरूप निरूपिते तद्यावृत्त्या गवां स्यरूपनिरूपणमित्येकाप्रतिपनावि. सराप्रतिपत्तेस्भयाप्रतिपत्तिः । यथाह तथभवान् । सिटुश्च गौरपोह्येत गोनिषेधात्मकश्च सः । सप गोरेव वक्तव्यो नजाय: प्रतिषिध्यते । गव्यसिद्धे त्वगोनास्ति तदभावे तु गोः कुतः ॥ इति । श्रधान्यायोहः शब्दाथोऽनारोपितवाह्मत्वम् तचाप्युच्यते। कोऽयमपोहो नाम किमगारपोहोभावोऽभावो पा। यदि भावः स किं गोपिण्डस्वभावोऽथागी- पिण्डात्मकः गोपिण्डात्मकत्वे तावदस्यासाधारणता न घासाधारणात्मकायें शब्दप्रवृत्तिरित्युक्तम्। अगोपिण्डात्मकऽप्ययमेव दोषोटूपणान्तर घेतदधिकम् । यद्गोशब्दस्य गोरित्ययमान प्राप्नोति) यदि तु पिण्डव्यतिरिक्तमनेकसाधा- रणं घस्तुभूतमपोहतत्वमिप्यते शब्दमा,विषया विप्रतिपतिः। प्रथापोहोऽन्य- व्यावृत्तिरूपत्वाटभाषस्वभाष इप्यते() सदास्य प्रत्य यत्वेन ग्रहणं न स्यात ज्ञानजनकस्येव याह्या() भलक्षणत्वात् अभावस्य च समस्सार्थक्रियाधिरहलक्षण. त्यात । न च प्रत्यक्षागृहीतेऽर्थे सङ्केतयहणमस्सीत्यभावे शब्दस्याप्रवृत्तिरेष न च तस्मिन् प्रतीयमाने श्रोतुरर्थविषया प्रवृत्तिः स्यात भाषाभाषयार. न्यत्वादसम्बन्धान । स्यलक्षणात्मकत्येनामावप्रतीताविकेन स्वलक्षणे प्रकृतिरिति चेत्() दृश्यविकल्प्यावोधेकीकृत्यातत्सनिवेशिभ्यो भान्त्या प्रतिपत्तिः) प्रतिपतृणामिति । तदयुक्तम् । अप्रतोते तदात्मकतया प्रभावसमारोपानुपपत्तेः । न च श्रोतुस्सदानीमर्थप्रतिपतिरस्ति शब्दस्यात- द्विपयत्यात प्रमाणान्तरस्याभायात् । अस्ति च शब्दादर्थे प्रवृति(स्सस्मा- नामावोऽपि शब्दार्थः । न चान्यदेकं निमित्तं किञ्चिदस्ति सर्वमिदमर्थजात (6) भगोरियममयः प्रामप्ति-या बुरी (७)ज्ञान-पा.पु., (५) प्रशतिः-.. (२) प्रभाव रयते-पा.पु.। (४) यवतम-दस्यधिकम्युः। (8) प्तितिः-पा.३पुः।

·विशेषनिरूपणम् । परम्परव्यावृत्तं प्रतिक्षणमपूर्वमपूर्वमनुभूयमानं न शब्दात प्रमीयते नापि प्रत्यक्षातीतमपि हानीपादानविषयो भवेत् अपरिक्षातसामर्थ्य त्यात् । अस्ति च शाब्टो घ्यवहारः अस्ति च प्राणभृन्माचानुवर्तिनी(१) प्रत्यक्षपूर्विका दिशामिणप्तिपरिहाराधी लोकया| मैव च मिन्नामु व्यक्ति सामान्यमे গ্রোথনি যখিয়া যায় ন্যয়, १)श्चोपलभ्यन्ते तज्जातीयत्येन तिदर्थमियोपयोग्यता() विनिश्चित्यापूर्वीवगतेऽप्यर्थे लोकः प्रवर्तते इति । भिन्नेष्वनुगसाकारा युद्धिजीनिबन्धनां । अस्या अभावे नेवेचं लोकयाचा प्रवर्तते । इति । इति भट्टीग्रीधरपिरचितायो पदार्थप्रवेश()न्यायफन्दलीटीकार्या सामान्यपटार्य: समायः । अथ विशोषपदार्थनिरूपणम् । अन्तेषु भवा(') अन्त्याः स्वाश्रयविशेपकत्वा द्विशेषाः। विनाशारम्भरहितेषू नित्यद्रव्येष्वण्वाका- शकालदिगोत्ममनस्सु प्रतिद्रव्यमेकैकशो वर्तमानाः अत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिहेतवः(६)। यथारमदादीनां गवा- दिष्यधादिभ्यस्तुल्याक्षतिगुणक्रियावयवसंयोगनिमि- त्ता प्रत्ययव्यावृत्तिर्दृष्टा गौः शुलः शीघ्रगतिः पीनक कुद्दान्(') महाघण्ट इति। तथास्मद्विशिष्टानां योगिनां नित्यपु तुल्याकृतिगुणक्रियेपु परमाणुपु मुक्तात्ममनस्सु च अन्यनिमित्तासम्भवाद्येभ्यो निमित्तभ्यः प्रत्याधार विलक्षणोऽयं विलक्षणोऽय()मिति प्रत्ययव्यावृत्तिा (१) अनुन्धिनी- पापु । 13) हिणणेयतां-पु.। (4) अम्ते भवा:-पा. ( पु.। {७) पोन-दति नाति । (0) प्रवनय-पा.पु.॥ (४) प्रवेश-पा.यु. (e) यिश-नधि १ ." (4} धरमम्मामादिनदयो-al.५ ·३२२ सटीकप्रशस्तपादमाये देशकालविप्रकर्षे (१) च परमाणो स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानं च भवति तेऽन्त्या(२) विशेपाः। यदि(३) पुन()रन्त्यविशोपमन्तरेण योगिनां योगजाद्धर्मात् प्रत्ययव्यावृत्तिः प्रत्यभिज्ञानं च स्यात् ततः किं स्यान्नैवं भवति(५) । यथा न योगजाद्वादशुक्ले शुक्ल प्रत्ययः सञ्जायते अत्यन्तादृष्टे च(६) प्रत्यभिज्ञानम् । यदि स्यान्मिथ्या भवेत्() तथेहाप्यन्त्यविशेषमन्तरेण योगिनां न योगजाद्धर्मात् प्रत्ययव्यावृत्तिः प्रत्यभि- ज्ञानं वा भवितुमर्हति()। अथान्त्यविशेषेष्विव पर- माणुषु कस्मान्न स्वतः प्रत्ययव्यावृत्तिः कल्प्यते इति चेन्न तादात्म्यात् । इहातदात्मकेष्वन्यनिमित्तः प्रत्ययो भवति यथा घटादिषु प्रदीपात् न तु प्रदीपे प्रदीपान्तरात् । यथा गवाश्वमांसादीनां स्वत एवा- शुचित्वं तद्योगादन्येपां तथेहापि तादात्म्याद- न्त्यविशेपेषु स्वत एव प्रत्ययव्यावृत्तिः तद्योगात् परमावादिष्विति ॥ इति प्रशस्तपादभाष्य () विशेषपदार्थः समाप्तः ॥ चतुर्युगचतुर्विद्याचतुर्धर्यविधायिने । नमः पञ्चत्यशून्याय चतुर्मुखभृते सदा ॥ (१) विपशष्टे-पा• 10 पुः। (२) भयतीति यतस्तन्या:-पा. ५ पु.। (३) पत्र-पा. १ पुः। (४) योगिनां पुनः-पा.१ पुः। (4) ततः किं न भवति-पा. ५ः। (६) प्रत्यन्तादृष्टपूर्व ध-पा.पु.। (७) प्रियाप्रत्यय: स्यात-पा.५ पुः। () अधिराति.पा.पु. १३) रति प्रयस्तपादाधार्यविचिते वेषिशभाया. पु.।

·খ্রিযন্ত্রে বিষয় বুবমিবিশ্ববিদ্য। विशेषव्याश्यानार्थमाह । अन्तेषु भवा अन्त्या इति । उत्पादधिना- যানে বিলিয়নি নিয়ায় না মা হিমা হয়। আম্মায় না হিজলাবাসি। নেযিনি । বিনামাছিনলিব্রিন বিন্যযামম্বিননিন্ময় বিষয়। অনামিব্রিন সুমি বাদ্যযন্ত্র যিনীঘবাৱিন্ময় বিষযেম। নিঃময়া সনমালা ভুন। রুম্ম মাহিয়া মন ঘুম:। সুন্ধনয় মিই জাগযয় যায়ূনর্মিনন্ধলিযবন্ধনাহiষ। যথা বই নিহত্যা লী মনি মহা সুখ যান। ঘি বিহীয়ায় মা লবাসিথ হয় নাথি মুম্মায় দ্বিধায়া ক্লা সমিহসি ফল- সময়নি। যথাবিনা। যা মালিয়াশিলান্যারূলিনিসিনানী- হিনি যলিমিনা হজ মুনি ক্ষিয়াদিমিনা যায়লিবিনি স্বয়হলিমিয়া খাল- ঋলিমি যানিমিন মাথা দুনি গল্পেীনা যশেযনি । নগ্লাসট্রিমিনা ঠাসা মুনিয়জিত ন্যাকূমি সম্মায় শক্লিয় বলেঘু মুল্যলম ধন্যলিমিনাফ)ৗ নিমি ন: প্রত্যাখানদালিব ভুমি অন্যান্থনিমনিনযিয় যথশাহীন মুয়াৱিক্তির ময়মন্ত্রী মনি ময়া যায়।ব্রিরি মযিনা ব্যালয় অযমন মহিন আমি ন ন্যায় যজিম হয় নিমি! মহলবি যােহিত যয়না। নিমিন- পা ধ নাকি, আনয়র সিযাযাংক ম্য। সব নিনিধি: মানুg: পাবনায় লিসিন যিয় হুনি।ইমস জালহিয়- জ্ব ৰ ভূযাযষ: হৃদয়ম্বিয়য়মিত্রাযিয: ধামযিয়া ঘাষির স্ব মুহুরী মশিয়ান(যিৗহাশিমনাথ মশি স্মা এতিময় নির্মিনবি:স ধহয়নি। যদি দ্বনামি। যা যা মাগ্লোযিনামভীহিন মহর্ষি যা ঘিয়মনটায় মা ঘূনি; মুশফিন ও মঘিয়ামি খালা:। যখন মলিশি.। যথা ঠানামহ যক্রমী ন মমি স্মাই ২ মাসমিল্লাল দ যায় বরি দয়া দিয়ে ম্যামথ অত্যহিইলব ময়নি: (৫) এনিমিমাতা 8 { ঘরাখা।

·१२४ सटीकप्रशस्तपादभाप्ये प्रत्यभिचानं च न भवितुमर्हति योगमाद्धमादतीन्द्रियार्थदर्शन न पुनरस्मा- निनिमित्त यव प्रत्ययो भविष्यतीत्यभिप्रायः । पुनश्चोदयति । अचान्त्यधिशेषे. विति। न तावदन्त्यविशेषेष्यपि विशेषान्तरसम्भोऽनयस्थानात । यथा च तेषु विशेषान्तरमन्तरेण स्वत एघ प्रत्ययव्यावृत्तियति योगिनाम तथा परमाणुष्वपि भविष्यति किं विशेषफल्पनयेत्ययोतमाह । नेति । यत्त्वयोक्त तन्न कुतस्तादा. स्यात् । यतदेव विघृणाति । पहेति। अतदात्मकेप्यन्यनिमित. प्रत्यया भवति न सदात्मकेषु यथा घटादिष्यप्रकाशस्वभावेषु प्रदीपादेः प्रकाशस्वभावात. पक्षाशे। भवति न तु प्रदीप प्रदीपान्तरात् प्रकाश. कि तु स्युत एध । यथा गयाश्यमासादीना स्वत शुचित्य स्पष्टुः प्रत्यवायकरत्य तद्योगात तत्सम्बन्धादन्येपामशुधित्यस तथेहापि तादात्म्यादत्यन्तव्यावृत्तिस्यभाव. स्था()दन्त्यविशेषेषु स्वत सूध स्वरूपादेव प्रत्ययव्यावृतिर्न विशेषान्तरम- म्भवात् । अतदात्मकेषु तु परमाणुपु सामान्यधर्मकेपुर), विशेषयोगादेव प्रत्ययव्यावृत्तियुक्ता न स्वरूपमाचादिति ॥ नित्यद्रव्येषु सर्वेषु परस्परसधर्मसु । प्रत्येकमनुवर्तन्ते विशेमा भेदहेतवः ५ इति भट्टवीनीधरकृताया पदार्थप्रवेण(३)न्यायफन्द्रलीटीझाया विशेषपदार्थ. समानः । अथ समवायपदार्थनिरूपणम् । प्रयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवायः। द्रव्यगुणकर्मसामान्यवि- शेषाणां कार्यकारणभूतानामकार्यकारणभूतानां वायु- तसिद्धानामाधार्याधारभावेनावस्थितानामिहेदमिति: बुद्धिर्यतो भवति यतश्चासर्वगताना(१)मधिगतान्य. (1) स्वमायाह- पान " भवेशक-पा । (3) साधारणधर्मकेपु-या ३ पु । (५) यतश्च धर्थगतामां- पापु ·समवायनिरुपणम् । त्वानामविष्यग्भावा(१)ससमवायाख्यःसम्बन्धाराथम् यथेह कुण्डे दधीतिप्रत्ययः सम्वन्धे सति दृष्टस्तथेह तन्तुषु पटा इह वीरणेषु कटः इह द्रव्ये गुणकर्मणी(२) इह द्रव्यगुणकर्मसु सत्ता इह द्रव्ये द्रव्यत्वम् इह गुणे गुणत्वम् इह कर्मणि कर्मत्वम् इह नित्यद्रव्ये ऽन्त्या वि. घोषा इतिप्रत्ययदर्शनादस्त्येषां सम्बन्ध इति ज्ञायते ॥ অনামি(3) যিহানিইনষ্ট। निर्मलज्ञानदेहाय नमः सोमाय सम्भवे ॥ समयायनिरुपयार्थमाघ । अमुलसिट्टानामाधााधारभूतानां कार्य- कारणभूतानामकार्यकारणभूताना य; सम्बन्ध सहप्रत्ययहेतुः स समघायः । तदेतत्कृतव्यास्यानमुद्देशावसरे । को ते अयुतसिद्धा येपा मम्बन्धः सम- घायो भवेदत प्राह । द्रव्यगुणकर्मघामान्यविशेषाणामिति । कार्यकारणभू. सानामकार्यकारणभूतानामिति नियमकथनम्() । अवययायविनामनित्यद्र- व्यसद्गणानां नित्यव्यतत्समवेतवानामनित्यगुणानां फर्मतमा कार्यकारणभ. साना समाय: । नित्यदव्यत्तद्गुणाना सामान्यतवसामन्त्यविशेषसद्वतां साकार्यकारणभूतानां समवायोऽयमिदानामिति नियमः । एमाधार्याधा. रमावेनावस्थितानामित्यपि नियम ण्य । इद्देदमितियुद्धिर्यत; कारणाद- प्रति यतश्चासर्वगतानां नियसदेशावस्थितानामधिगतान्यत्वानामधिगतस्य. रूपभेदानामयिषभावोऽपयाभावोऽस्वातन्व्य स समवाय: मिन्नयोः परम्परा. पश्लेषस्य सम्बन्धकृतत्वोपलम्भात । एतदेव कमित्यादिना प्रश्नपूर्वकमुपपा. दयति । यथा यह मुण्डे दधीतिप्रत्ययः कुण्डवयोः सम्बन्ध मति दृष्टः । तन्तुए पट इत्यादिप्रत्ययानां दर्शनादरत्येषां तन्तुपटादीनां सम्बन्ध इति ज्ञायते । सह सलपु पट इत्यादिप्रत्ययाः सम्बन्धनिमिनका; अवधारितप्रत्यमत्यात १ अपडे दधीतिप्रत्यययत् । (1) अविवाभाय-पा. पित। (a) द्रव्ये ट्रव्यगुराभि- .. ७) महामाभिदे-4. पु. । तुभ्य भाभिदे- पाप। (१) नियमनम-पु.। (१) बाधित तथेह ·सटीकप्रशस्तपादभाष्य न चासो संयोगः सम्वन्धिनामयुतसिद्धत्वात् अन्यतरकादिनिमित्तासम्भवात्() विभागान्तत्वा- दर्शनादधिकरणाधिकर्तव्ययोरेव भावादिति ॥ • नन्वयं संयोगा भविष्यतीत्यत आह । न घासी संयोग इति । असो सन्तुपटादीनां सम्बन्धो न संयोगो भवति कुत इत्यवाह । सम्बन्धिनामयु- तसिद्धत्वादिति । संयोगो हि युतसिवानानेव भवति । अयं त्वयुतमि- द्वानामिति। तथा संयोगोऽन्यतरकर्मज उभयकर्मजः संयोगना वा स्यादिति। इह तु अन्यतरकादीनां निमित्तानामभावो भावोत्पादककारणसामर्थ्यभा. पित्वात् । संयोगस्य विभागान्तत्वं विभागविनाश्यत्वं दृश्यते न समवायस्य संयोगः स्वतन्त्रयोरपि भवति यथायाघस्थितयारकुल्योः अयं त्वधिकर- णाधिकर्तव्ययोरेव भवति तस्मानायं संयोगः किं तु तस्मात् पृथगेध ।। स च द्रव्यादिभ्यः पदार्थान्तरं भाववल्लक्षणभे- दात् । यथा भावस्य द्रव्यत्वादीनां स्वाधारेपु आत्मा- नुरूप(२)प्रत्ययकर्तृत्वात् स्वाश्रयादिभ्यः परस्परत. श्वार्थान्तरभावः तथा समवायस्यापि यञ्चसु पदार्थे- विहेतिप्रत्ययदर्शनात् तेभ्यः पदार्थान्तरत्वमिति । न च संयोगवन्नानात्वं भाववल्लिङ्गाविशेषात् विशेष- लिङ्गाभावाच्च तस्मानाववत्सर्वत्रैकः समवाय इति ॥ एवं स्थिते समवाये तस्य द्रव्यादिभ्यो भेदं प्रतिपादयति । सच द्रव्यादिभ्यः पदार्थान्तरमिति । कुत इत्यत आह । भावपल्लवणभेदादिति! एतद्वियोति । यथेति । भाष इति सत्तासामान्यमुच्यते । द्रश्यत्वादीत्या. टिपटेन गुणत्वादिपरियहः । यथा भायस्य स्याधारेषु द्रव्यगुणकर्मसु मात्मानुरूपः प्रत्ययः सत्सदितिप्रत्यय: द्रव्यत्वस्य स्वाश्रयेषु द्रव्येष्वात्मा नुरूपः प्रत्ययः द्रव्ये द्रव्यमितिप्रत्यय: गुणत्यस्य स्वाश्रयेषु गुणेध्यात्मानुरूपः प्रत्ययो गुणो गुण इतिप्रत्ययः कर्मत्वस्य स्यानयेषु फर्मसु भात्मानुरूपः (1) पाटिनिमिजतोस्यमावास-पा. पुः। भन्यसरकर्मशस्वादि-पा. पुः। (1) पर्यानुरूप-पा.पु.।

·. समवायग्रन्ये समवायस्य द्रव्याद्यतिरिक्तत्यनित्यत्वानिरूपणम् । ३२० प्रत्ययः कर्म कर्मतिप्रत्ययः तस्य कर्तृत्वाद् भावद्रव्यत्वादीनां स्याश्रया- दिभ्यः परस्परतश्चान्तरभावः तथा समयायस्यापि पञ्चसु पदापिहेति- प्रत्ययदर्शनात् तेभ्यः पञ्चभ्यः पदार्थान्तरत्वम्। किमयमेक आहोस्विदनेक इत्यपाह। न च संयोगवन्नानात्वमिति। यथा संयोगा नाना नेवं समघाय:। कुत इत्यवाह । भावल्लिङ्गविशेषाद्विशेषलिङ्गाभावाच्च । यथा सत्सदिति- भानस्य लक्षणस्य सर्वधाविशेषादवलक्षण्याद्विशेषे भेदे लवणस्य प्रमाणस्या- भावाच्च सर्वको भावः तदिहेतिप्रत्ययस्य लक्षणस्य सर्वपावलक्षण्याट्वेवे प्रमाणाभावाच्च सर्वकः समघाय इति । उपसंहरति । तस्मादिति । ननु(१) यद्येकः समवायो द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्य- त्वगुणत्वकर्मत्वादिविशेषणैः सह सम्बन्धैकत्वात् पदार्थसङ्कर(२)प्रसङ्ग इति न आधाराधेयनियमात् । यद्यप्येकः समवायः सर्वत्र स्वतन्त्रः तथाप्याधाराधेय- नियमोऽस्ति । कथम् द्रव्येष्वेव द्रव्यत्वं गुणेष्वेव गुण- त्वं कर्मस्व कर्मत्वमिति। एवमादि कस्मादन्वयव्य- तिरेकदर्शनात्। इहेतिसमवायनिमित्तस्य ज्ञानस्यान्व- यदर्शनात् सर्वत्रैकः समवाय इति गम्यते । द्रव्यत्वा- दिनिमित्तानां व्यतिरेकदर्शनात् प्रतिनियमो ज्ञायते। यथा कुण्डदध्नोः संयोगेकत्वे भवत्याश्रयायिभाव- नियमः । तथा द्रव्यत्वादीनामपि समवायैकत्वेपि व्यङ्ग्यव्यञ्जकशक्तिभेदादाधाराधेयनियम इति । चोदयति योक इति। समयायस्येकत्ये य यय द्रव्यत्यस्य पृथिव्यादिए योगः सराय गुणत्यस्य गुणेषु कर्मत्यस्य च कर्मसु सत्र यया द्रव्यन्यस्य योगः प्रथिव्यादिष्यस्तीति तेषां द्रव्यत्यम तथा तद्योगस्य गुणादिष्वपि सम्भवात् तेश. 'मपि द्रव्यत्यम् । यथा च गुणत्यस्य योगो रूणदिप्वस्तीतिरुणादीनां गुरुत्वम् तयातदोगस्य द्रष्यकर्मयोरपि भायास तयोरपि गुणत्वं स्यात् । स च कर्मम्बगि (0 मनुपति नास्ति । (a) पदाधर-पा...

·३२८ सटीकप्रशस्तपादभाष्य पदार्थानां सङ्कीर्णता दर्शयितव्या। समाधत्ते नेति । न च पदार्थानां सही पोता कुतः आधाराधेयनियमात् । न समवायसदायमाषण द्रव्यत्वम् किन्तु द्रव्यसमवायाद् दव्यत्वं समवायश्च द्रव्ये एव ने गुणकर्मसु प्रती न तेषां द्रव्यत्वम् । एवं गुणकर्मस्वपि व्याख्येयम् । एतत्सङ्ग्रहवाक्यं विकृणोति । यद्यप्येकः समवाय इत्यादिना । स्वतन्त्र संयोगपत सम्बन्धन्तिरेण न घर्तत इत्यर्थः । व्यक्तमपरम् । पुनश्चोदयात। एवमादि कस्मादिति । द्रव्ये- "वे द्रव्यत्वं वर्तते गुणेष्ये। गुणत्वं कर्मस्वेध कर्मत्वमित्येवमादि कस्मात त्वया ज्ञातमित्यर्थः । उत्तरमाह । अन्वयव्यतिरेकदर्शनादिति । द्रव्यत्वनि- मित्तस्य प्रत्ययस्य द्रव्येप्वन्बयो गुणकर्मभ्यश्च व्यतिरेक: गुणत्वनिमितस्य प्रत्ययस्य गुणेष्यन्वया द्रव्यकर्मभ्यश्च व्यतिरेकः सया फर्मयनिमितस्य प्रत्ययम्य कर्मस्वन्वयो द्रव्यगुणेभ्यश्च व्यतिरेको दृश्यते तस्मादन्ययध्य- तिरेकदर्शनाद् द्रव्यत्वादीना नियमो घायते । अस्य विवरण सुगमम् । समवा. याधिशेपे कुत पवार्य नियमः द्रव्यत्यस्यं पृथिव्यादिवेर समवाय गुणत्वस्य रूपादिप्येव कर्मत्वस्योत्क्षेपणादिष्वेष नान्यत्यत आह । यति । संयोगो. कत्वेऽपि कुपेडदधाराप्रयायिमारस्य नियमो दृष्टः शक्तिनियमात् । कुण्डमें घाश्रयो दध्येवानयि । एवं समवायकत्वेपि द्रव्यत्वादीनामाधाराधेयनियमा घ्याव्यजातिभेदात् । किमुक्तं स्यात् 'द्रव्यत्याभिव्यज्जिका शक्तिद्रव्याणा- मेव तेन द्रव्येष्वेव द्रव्यत्वं समवेति नान्यति। एवं गुणकर्मस्वपि व्याख्येयम् ॥ सम्बन्ध्यनित्यत्वे ऽपिन संयोगवदनित्यत्त्वं भान ववदकारणत्वात् । यथा प्रमाणतः कारणानुपलब्धे- नित्यो भाव इत्युक्तम् तथा समवायोऽपीति । न ह्यस्य किञ्चित् कारणं प्रमाणत उपलभ्यते इति। कया पुन- वृत्त्या द्रव्यादिपु समवायो. वर्तते । न संयोगः सम्भा. वति तस्य गुणत्वेन द्रव्याश्रितत्वात् । नापि समवा- यस्तस्यैकत्वात् न चान्या वृत्तिरस्तीति । न । तादा- त्म्यात्। यथा द्रव्यगुणकर्मणां सदात्मकस्य भावस्य नान्यःसत्तायोगोऽस्तिो रवमविभागिनों वृत्त्यात्मकस्य ·समवायसन्ये समघायस्यानुमेयत्वनिरूपणम् । समवायस्य नान्या वृत्तिरस्ति तस्मात् स्वात्मत्तिः। अत एवातीन्द्रियः सत्तादीनामिव प्रत्यक्षेपु वृत्त्यभा- वात् स्वात्मगतसंवेदनाभावाच्च । तस्मादिहबुद्धानु- मेयः समवाय इति॥ इति प्रशस्तपादभाष्ये(१) समवायपदार्थः समामः॥ योगाचारविभूत्या यस्तापयित्वा महेश्वरम् । चने वैशेषिकं शास्त्र तस्मै कणभुजे नमः ॥(२) इति प्रशस्तपादविरचितं द्रव्यादिपट्- पदार्थभाप्यं समाप्तम् ॥ हिं पुनरयमनित्य पाहास्थिनित्य इति संगये सत्याह । सम्बन्ध्यान स्यत्येऽणीति । यथा सम्यन्धिनारनित्यत्वे सयोगस्यानित्यत्यं न लया समया- यिनारनित्यत्वे समघायस्यानित्यवं मायबदकारवत्यादिति । एतद्विपयोति। पयेत्यादिना । युक्तो हि सम्बन्धिविनायें संयोगस्य बिनागः तदुत्पादे सम्बन्धिनाः समयायिकारणत्वात् । समयायस्य । বশ্বিন ও कारणं सम्यन्धिमात्यात । यथा न फारणं सोपगदिनम् । तस्मादेवस्य सम्बन्धिविनाशयधिनाय: । सत्तापदायान्तरोपि प्रत्यभिज्ञायमानत्याए । कमसम्बद्ध पर समयाय: मम्वन्धिनो सम्बन्धयति सम्बद्धो यान साघदसम्बद्धस्य सम्बन्धकत्यं यतम् प्रतिरक्षा । सभ्यधराय म संग रूपः सम्भवति समय द्रव्यानितरयात् । नापि समाय रसत्यारा नवयो. गसमयायाभ्यां वृत्यन्तामस्सिा कायमस्य प्रतिरित्यत भाइ । का पुनया द्रयादिषु समबायो पता पति पत्यभाषान्न वर्गस इत्यभिगायः परः मा. धने । नेति। प्रत्याशार पसते इत्येतत्र सादात्म्याद पत्या-ममत्यात म्यरा ययायं तिरिति । कृरतको दि मंयोगः सम्य पत्यात्मनस्यापि पत्यन्तामम्ति জ্যাৎস্নহালে জার্মা। মহাযয ঘুঘল নামিলােঃ पyिarure- - (1) मालेगा।

·एटीफप्रशस्तपादभाष्य स्यात्मना स्यरूपेणेय वृत्तिर्न घृत्यन्तरेणेत्यर्थः । प्रत स्वातीन्द्रियः दीनामिय प्रत्यक्षेषु वृत्यंभायात् । यथा सतादीनां प्रत्यक्षेभ्यर्थेषु तेन ते संयुक्तसमयायादिन्द्रियेण गृह्यन्ते नेवं समवायस्य वृत्तिसम्भवः । अतोऽतीन्द्रियोऽयम् । संयोगसमघायापेक्षत्ययेन्द्रियस्य भाषयमासामाग- लम्भात् । यदि समघायविषयमेन्द्रिय संवेदनमस्ति सम्बन्धीमावाभिधान मलापः अथ नासि तदेय घाच्यमित्याह । स्यात्मगतसंवेदनाभावाच्चेति । गयेन्द्रियेण संयोगप्रतिभास। नेवं समघायप्रतिभासः सम्बन्धिनाः पिण्डी. भावोपलम्भात अतोऽयमप्रत्यक्षः । उपसंहरति । तस्मादिति । परस्परोपर्यश्लयो भिनानां यत्कृतो भवेत ! समवायः स पिचेयः स्यातन्व्यप्रतिरोधकः । इति भट्टनीश्रीधरकृतायां प्रदार्थप्रवेश(न्यायकन्दलीटीकाया समयायपदार्थः समा: 2 सुवर्णमयसंस्थानरम्या सोतरस्थितिः । सुमेरोः शङ्गघीधीय टीकेयं न्यायकन्दली । अक्षीयनिजपक्षेप प्यापयन्ती गुणानसी परप्रसिद्धिान्तान् दलति न्यायफन्दली । पासीदक्षिणराठायां द्विजानां भरकर्मणाम(२) । भूरिसृष्टिरिसियामा भूरिप्रेष्ठि)जनाश्रयः । अम्भोराशेरियेतस्माद्वभूब वितिचन्द्रमाः । जगदानन्दना()द्वन्द्यो वृहस्पतिरिष द्विजः). तस्माद्विशुद्धगुणरवमहासमुद्रो विद्यालयासमवलम्बनूभूरुहोऽभूत् । स्वच्छागयो विविधकीर्तिनदीप्रवाहप्रस्पन्दनोत्तममला बलदेवनामा । तस्याभूरियशसा विशुटुफुलसम्भवा । . अध्योंके (स्पचिंतगुणा गुणिनो गृहमेधिनी । (१) प्रवेशक- पा.पु । (२) पुण्यकर्मणाम्-पा.पु. । (1) भूरिष्टि-पा. १।।४ पुः। (५) यहस्पतिरिति द्विजा-पाययचित् । (६) अम्मायो-पा.पु.महाके-पा.पु.। (४) अगवानन्टकद-पा.पु.

·पन्योपसंहारः।
पच्छाय: स्थलफलदो बहुशाखो द्विशारयः ।
मस्या ()श्रीधर इत्युत्तेथिकल्पद्रुमाभिवता) ।
অৰা বিয়াৱিনিমুন অধিনা)।
षट्पदार्थहिलामेतां रुचिरा न्यायकन्दलीः ।
अधिकदोतरनयशसशाकाब्दे न्यायकन्दली रविता ।
ঘীঘিম্মোহ্মখলা ()
समायं पदार्थप्रवेशन्यायकन्टलीटीका ।.
• (.यां-याः। तस्वr- ४ ।
(३) REमाक्रीधर युकिस्पटुमादभूत-पा• • पु. ,
(8) योषिताम्-पा ४३
(1) चयधिश धसते कामोरदेशीय पुस्तके मध्यपा।
कपादकतमसहव्या प्रशसभाध्यमाया।
'पोपाइदयोपदने विलसन्ती पाइन्टमी रम्या :
गुरुवरबारकावत्य सम्यग विकेन ।
या इंद्रधुमिते सिसिया मनाव
.