·GOVERNMENT OF INDIA
ARCHÆOLOGICAL SURVEY OF INDIA
CENTRAL
ARCHÆOLOGICAL
LIBRARY
ACCESSION NO.
23891
CALL NO. Sa8N/ Bha/ Gan
CAVE
0.6.2, 79
HAINA
e glede
.
*

·OF THE DIRECTOR GENES
291448
Library Reg No
CACHEOLOR
INDIA
*
T:

·# བདག ༤

·OF THE DIRECTOR GENERAL OF
TRILANORUM SANSKRIT S Liitė
1
PRATIJNÂYAUGANDHARAYANA
---
NO. XVI.
THE
OF
BHASA
EDITED WITII NOTES
BY
23891
T. GANAPATI SÂSTRÎ
Cwutor of the Department for the publication of Sunnskrit munuscripts.
TRIVANDRUM.
Byasa's works:- No. 2.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJAN OF TRAVANCORE,
TRIVANDRUM:
PRINTED AT THE TRAVANCORE GOVERNMENT PRESS,
60.XN
B2842
1912
OFFICE
Librery Reg Ako
(All Rights Reserved.
INDIA

·*
.نه تر از ما ولاخدو و میوه
wy.
ins
23 891
20.
10...,
6
Call No.
56
Sa8x]. Shal. Gan
###1##
ow.com

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्क: १६.
+
प्रतिज्ञायौगन्धरायणं
महाकविश्रीभासप्रणीतं
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधित
लघुटिप्पण्या च संयोजितम् ।
A
भासमाटकचन द्वितीयम् ।
.
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोळम्बाब्दाः १०८७, ऊस्ताब्दाः १९१२.
.

·1.

·PREFACE. This Rtipaka is styled, in the manuscripts as Pratijndyaugandharachyanu or Pratijnanátiki. There are threr such manuscripts which forinthie basis of its publication; one of theni, obtained froin the Mandlikkara Mathan is designated , the other obtained through Pandit 1. Anantacharya is designated , and the third from Thalaman Mathum ST. The difforences in reading between the first two are noted at the foot of the page. The thiril manuscript IT was obtained only after the book was printed; hence the differences in reading noticeable therein aro printed separately (at the end of the book). An old manuscript styled * Mantránkavyakhyênu' was obtained from the Palace Library, which contains short commentary on some portions of the third Act of Pratijnayeugundharayanu. It seems to me that the third Act must have been styloc Mantránku as the leading subject-matter thereof is the ministers' advice. Though the commentary is not free from defects, it may be of some value to those who may ascribe different interpretations, and is hence added at the end of the book, Trivandruni. T, GANAPATI SASTRÎ. 1

·.
-
"T

·। - निवेदना। . है , -4 अस्य रूपकस्य 'प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्' इति 'प्रतिज्ञानाटिका' इति चादर्शेषु संज्ञोपलभ्यते । अस्य मुद्रणाधारभूतास्त्रय आदर्शाः । तत्रैकः क. संज्ञो मणलिक्करमठीयः, अन्यः ख. संज्ञः आ. सृरि. अनन्ताचार्यपण्डितसम्बन्धी, अपरो ग. संज्ञः तालमणमठीयः । तत्राद्ययोः पाठभेदास्तत्तत्पृष्ठेषु निवेशिताः । ग. संज्ञस्य तु मुद्रणानन्तरमुपलब्धस्य पाठभेदाः पृथङ् निवेशिताः । प्रतिज्ञा- यौगन्धरायणतृतीयाकैकदेशस्य किञ्चिद् व्याख्यानं 'मन्त्राङ्कव्याख्यानम्' इति कृतव्यपदेशं वयस्वितालपत्रसंपुटकात्मकं राजकीयग्रन्थशालात उपलब्धम् । तत्त- तीयाको, मन्ये, मन्त्रिमन्त्रितप्रधानत्वाद् मन्त्राङ्को व्यवहृतः । तदेतदस्य व्याख्या- नमनतिशुद्धमपि गूढार्थकल्पनप्रणयिनां किञ्चिदुपकारकं स्यादिति पुस्तकान्ते योजितम् । अनन्तशयनम् . त. गणपतिशास्त्री. , । । -

·No text on this page.

·। पात्राणि । 4 - - 3- %D m- Amer पुरुषाः यौगन्धरायणः = उदयनस्य मन्त्री। उन्मत्तकः तद्वेषो यौगन्धरायणः । श्रमणका तद्वेष उदयनस्य मन्त्री रुमण्वान् । विदूषकः वसन्तकनामा उदयनस्य नर्मसचिवः । ब्राह्मणः प्रच्छन्नो यौगन्धरायणस्य पुरुषः । हंसकः उदयनसमीपवर्ती कश्चिदुपाध्यायः । गात्रसेवकः यौगन्धरायणस्य पुरुषो वासवदत्तागृहे प्रच्छन्नो हस्तिपकः । सालक: यौगन्धरायणस्य पुरुषः। निर्मुण्डकः यौगन्धरायणगृहे प्रतीहारः। महासेनः उज्जयिनीपतिर्वासवदत्ताजनकः प्रद्योतो नाम । भरतरोहकः महासेनमन्त्री। बादरायणः महासेनस्य काञ्चुकीयः । भटः वासवदत्ताया मृत्यः । साधारणौ भरतरोहकस्य पुरुषौ । स्त्रियः देवी अङ्गारवती नाम महासेनस्य महिषी । विजया यौगन्धरायणगृहे प्रतिहारी। - % 3D - %D ·בלר. *פרה - ה-- .* ש "לדה - היי ו * היהודי בעלי הדין הזה ובין- לך ·॥श्रीः॥ श्रीगणेशाय नमः। महाकविश्रीभासप्रणीतं 7 । प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्। --- (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः *पातु वासवदत्तायो महासेनोऽतिवीर्यवान् । वत्सराजस्तु नाम्ना सशक्तियौगन्धरायणः ॥ १॥ (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये! इतस्तावत् । (प्रविश्य) नटी (क) अय्य! इअह्मि । सूत्रधारः - आर्ये! गीयतां तावत् किञ्चिद् वस्तु । तत- स्तव गीतप्रसादिते रङ्गे वयमपि प्रकरणमारभामहे । आर्ये ! किमिदं चिन्त्यते । ननु गीयते । - --- . (क) आर्य ! इयमास्मि । * पात्विति । वासवस्य दत्तः अयः शुभावहो विधिर्यन स तथा । नान्ना तु वत्सराज इति संबन्धः, विनायको ह्यस्य भ्राता ज्येष्ठराज इति श्रुतः 'ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणसते' इति । अत्र नाटिकायां नायिका वासवदत्ता, तत्पिता महासेनः, नायको वत्सराजः, तन्मन्त्री यौगन्धरायण इत्येषां प्रधानपात्राणां नामानि मुद्रालङ्कारभङ्गया निर्दिष्टानि। स च वत्सराजः स्वय फलभोक्तृत्वमा- त्रेण स्थितः, क्रियाभारवाहित्वं तु तत्प्रसादलब्धप्रभुशक्तयाँगन्धरायणस्यैवेति नामपदशक्ति. पदाभ्यां गम्यते। .

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे नटी- (क) अज्ज! मए सिविणे णादिकुळस्स अस्सत्थं विअ दिटुं । ता इच्छामि अय्येण कुसळविण्णाणीणमित्तं कञ्चि पुरुसं *पेक्खिहूँ। सूत्रधारः -- बाढम् । पुरुषं प्रेषयिष्यामि व्यक्तमात्महिते क्षमम् । (नेपथ्ये) सालक! सज्जरत्वम् । सूत्रधारः पुरुषं प्रेषयत्येष यथा यौगन्धरायणः ॥ २॥ (निष्क्रान्तौ) -- स्थापना। (ततः प्रविशति यौगन्धरायणः सालकेन सह) यौगन्धरायणः -सालक! सज्जरत्वम् । (ख) अय्य! अहई। यौगन्धरायणः महान् खल्वध्वा गन्तव्यः । (क) आर्य ! मया स्वप्ने ज्ञातिकुलस्यास्वास्थ्यमिव दृष्टम् । तदिच्छाम्याउँण कुशलविज्ञाननिमित्तं कञ्चित् पुरुषं प्रेक्षितुम् । (ख) आर्य ! अथकिम् । १. 'पेक्खिआस्सिदुं() ख. पाठः, २. 'आमुखम् ।' ख. पाठः. * "पसिद्' इति स्यात् ।

·प्रथमोऽङ्कः। ३ - सालकः (क) महत्तरेण सिणेहेण अय्यं उवचिट्ठामि । यौगन्धरायणः हन्त यास्यति, बलवान् यस्य सहार्थः । कुतः, स्निग्धेष्वासज्यं कर्म यद् दुष्करं स्याद् यो वा विज्ञाता सत्कृतानां गुणानाम् । क्रीतं सामर्थ्य यस्य तस्य क्रमेण दैवप्रामाण्याद् भ्रश्यते वर्धते वा ॥ ३ ॥ अथ वेणुवनात् त्रिषु गहनेषु नागवनं श्वः प्रयाता स्वामी प्रागेव सम्भावयितव्यः । सालकः-(ख) अय्य! हो खु मं ओवज्झइ, जहिं आअत्तं कय्यसरीरं । यौगन्धरायणः विजये! (प्रविश्य) विजया (ग) अय्य! इअमि। यौगन्धरायणः विजये! त्वर्यतां लेखः प्रतिसरा च । विजया (घ) अय्य! तह । (निष्क्रान्ता) -- । ।। --mirman (क) महत्तरेण स्नेहेनार्यमुपतिष्ठे ।। (ख) आर्य ! लेखः खलु मामपवहति, यस्मिन् आयत्तं कार्यशरीरम् । (ग) आर्य! इयमस्मि । (घ) आर्य! तथा। १. 'क:-अय्य! म ख. पाठ:. २. 'नाश्रितेषु' ख. पाठः. अहि आयतकेअसरीरम्'(१) ख. पाठः. ३. 'तुहो खु मय्यो पंछ * भत एवं प्रयोगाद् भ्रन्शुधातोरात्मनेपदित्वमपि ।

·Jan- प्रतिज्ञायौगन्धरायणे यौगन्धरायणः अथ दृष्टपूर्वस्त्वयैष पन्थाः। सालकः (क) णहि, सुदपुरुवो। यौगन्धरायणः ---- एतदपि मेधाविलक्षणम् । भोः! वन- गजप्रच्छादितशरीरं नीलहस्तिनमुपन्यस्य प्रद्योतः स्वामिनं छल- यितुकाम इति प्रवृत्तिरुपगता नः । अपीदानी खामिनो बुद्धय- तिक्रमो न स्यात् । अहोतुखलु वत्सराजभीरुत्वं प्रद्योतस्य । व्यक्तीकृतमसामर्थ्यमक्षौहिण्याः । कुतः, व्यक्तं बलं बहु च तस्य न चैककार्य सङ्ख्यातवीरपुरुषं च न चानुरक्तम् । व्याजं ततः समभिनन्दति युद्धकाले सर्व हि सैन्यमनुरागमृते कलत्रम् ॥ ४ ॥ (प्रविश्य) विजया (ख) लेहो खु अअं । पडिसरा सव्ववहूजण- हत्था(दो) तुवारीअदित्ति भट्टिमादा आह । यौगन्धरायणः-विजये! विज्ञाप्यतो तत्रभवत्यै-सर्व- वधूजनहस्तप्रयुक्ता वा *एका वा प्रतिसरा दीयतामिति । ३ (क) नहि, श्रुतपूर्वः । (ख) लेखः खल्वयम् । प्रतिसरा सर्ववधूजनहस्तात् त्वर्यत इति भर्तृमाताह । १. क:-'अव्य ! ' ख. पाठः. २, दिश' ख. पाठः, ४. 'दा' क. पाठः. ५. 'तामत्र' ख. पाठ:. ६. 'सहस्रप्र' ख. पाठः. ३. 'स' ख. पाठः. * 'एका वा' इत्यस्य स्थाने 'या का वा' इति स्यात् ।

·प्रथमोऽङ्कः । - । म TM momen विजया (क) अय्य! तह । (निष्क्रान्ता) (प्रविश्य) निर्मुण्डकः (ख) सुहं अय्यस्स। यौगन्धरायणः कथं निर्मुण्डकः। निर्मुण्डकः- (ग) अय्य! एसो भट्टिपादमूळादा ओवढि- इओ हंसओ आअदो। यौगन्धरायणः कथं हंसक एकः प्राप्त इति । सालक! विश्रभ्यतामिदानी मुहूर्तम् । त्वरितं वा यास्यसि सविश्रमो वा। सालका (घ) अय्य! तह । (निष्क्रान्तः) यौगन्धरायणः निर्मुण्डक! प्रवेश्यतां हंसकः । निर्मुण्डकः- (ङ) अय्य! तह । (निष्क्रान्तः) यौगन्धरायणः स्वामिनाविरहितपूर्वो हंसक एकः प्राप्त इति साविममिव मे मनः । कुतः, यथा नरस्याकुलबान्धवस्य गत्वान्यदेशं गृहमागतस्य । तथाहि मे सम्प्रति बुद्धिशङ्का श्रोष्यामि किन्नु प्रियमप्रियं वा ॥५॥ - memama - । (क) आर्य! तथा । (ख) सुखमार्यस्य । (ग) आर्य ! एष भर्तृपादमूलादौपस्थितिको हंसक आगतः । (घ) आर्य ! तथा । (ङ) आर्य! तथा । १. 'हाइदह' ख. पाठः, २. "प्तः। सा' ख. पाठः. ३. 'ततरंवा' ख. पाठ:. ४. 'ति' क. पाठः, Sसावेगमिवेत्यर्थः ·६ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे MA- १ - (ततः प्रविशति हंसको निर्मुण्डकश्च) निर्मुण्डकः ----- (क) एदु एदु अय्यो । हंसकः (ख) कहिं कहिं अय्यो। निर्मुण्डकः (ग) एसो अय्यो चिट्ठइ, उवसप्पदु णं हंसकः----- (उपगम्य) (घ) सुहं अय्यस्स । यौगन्धरायणः -हंसक ! न खलु गतः स्वामी नागवनम् । हंसकः - (ङ) अय्य! हिजो एब्ब गदो भट्टा । यौगन्धरायणः हन्त निष्फलमनुप्रेषणम् । छलिताः स्मः। अथास्ति प्रत्याशा, अद्यैव प्राणा मोक्तव्याः । हंसकः- (च) धरदि खु दाव भट्टा । यौगन्धरायणः-धरते तावदित्यनूर्जिता विपत्तिरभिहिता। गृहीतेन स्वामिना भवितव्यं ननु । ४ (क) एत्वेत्वार्यः । (ख) कुत्र कुत्रार्यः । (ग) एष आस्तिष्ठति, उपसर्पत्वेनम् । (घ) सुखमार्यस्य । (ङ) आर्य ! ह्य एवं गतो भर्ता । (च) धरते खल्ल तावद्' भर्ता । । १. 'प्यो, उख. पाठः, २. 'सृत्य) ख. पाठः. ३. 'णः-न' क. पाठः. ४. 'ए' क.पाठः, ५. 'ण:-नि' क. पाठ:. ६. 'अथ प्रा' ख. पाठः, ७. 'भा ख. पाठः. ८. 'दनू' क, पाठः. ९. 'त्य अञ्चिता' ख. पाठः, ·प्रथमोऽकः ७ -- -- । ; हंसकः (क) “सुङ अय्येण विण्णादं, गहोदी भट्टा। यौगन्धरायणः कथं गृहीतः स्वामी । हन्त भोः! महान् खलु भारः प्रद्योतस्य भाग्यैर्निस्तीर्णः । अद्यप्रभृति वत्स- राजसचिवानां प्रतिष्ठितमसामर्थ्यमयशश्च । इदानीमनुत्पन्नकार्य- पण्डितो रुमण्वान् के गतः । इदानीमश्वारोहणीयं क गतम् । कुतः, स्निग्धं च सौहृदहृतं च कुलोद्गतं च व्यायामयोग्यपुरुषं च गुणार्जितं च । 'क्रीत परैर्गहनदुर्गतया प्रनष्टं युद्धे समस्तमतिभारतया विपन्नम् ॥ ६ ॥ हंसकः (ख) जइ समग्गजोहबळपरिवारो भट्टा, ण एसो दोसो भवे । यौगन्धरायणः-कथमसमग्रयोधबलपरिवारो नाम स्वामी। हंसकः (ग) सुणादु यौगन्धरायणः अध्वश्रान्तो भवान् । आस्यताम् । ३ ४ meme- अय्यो। - (क) सुष्वार्येण विज्ञातं, गृहीतो भर्ता । (ख) यदि समप्रयोधबलपरिवारो भर्ता, नैष दोषो भवेत् । (ग) शृणोत्वार्यः। , १. 'वर्णितो ख. पाठः. २. 'क: ख. पाठः ३. 'द' ख. पाठः. ४. 'रो णाम में ख. पाठ:. * 'सुत्रु' इत्यादि 'स्वामी' इत्यन्तं न पश्यते ख. पुस्तके । इत्येतेषु प्रश्नकार्बोध्या । * क्रीतं, प्रनष्टं, विपन्नम् ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे हंसकः--(क) अय्य! तह । (उपविश्य) सुणादु अय्यो। सावसेसपञ्चूसाए रअणीए वाहणसुहाए वेळाए वाळुआतित्थेणं णइं णम्मदं तरिअ वेणुवणे कळतं आवासिअ छत्तमत्तपरिच्छ- देण गजजूहविमइजोग्गेण बळेण मग्गमदअ(णीन्ती)ए वीहीए- णाअवणं पआदो भट्टा। यौगन्धरायणः ततस्ततः। हंसकः - (ख) तदो इसुक्खेवमत्तोत्थिदे सुय्ये एत्तिअम त्ताणि विअ जोअणाणि गच्छिअ कोसमत्तेण विअ मदअं(धीर?) पव्वदं अणासादिअ तडाअपङ्कुक्खित्तं अद्धणिम्मिदसिळाकम्म विअ विसमदंसणं दिटुं णो णाअजूहं । यौगन्धरायणः ततस्ततः । हंसकः-- (ग) तदो णिज्झाअन्ती९ सेणासु समुप्पण्णस- कापिण्डिदे तस्सि जूहे इमस्स अणर्थस्स उप्पादओ कोच्चि पदादी भट्टारं एव्व उवविदो। (क) आर्य ! तथा। शृणोत्वार्यः। सावशेषप्रत्यूषायां रजन्यां वाहनसुखायां वेलाया वालुकातीर्थेन नदी नर्मदा तीर्खा वेणुवने कलत्रमावास्य छनमात्रपरिच्छदेन गजयू- थरिमर्दयोग्येन बलेन मग्नमदयन्तिकया वीथ्या नागवनं प्रयातो भर्ता । (ख) तत इषुक्षेपमात्रोत्थिते सूर्ये एतावन्मात्राणीव योजनानि गत्वा क्रोशमाने- णेव मदय(न्धीर ! न्ती)पर्वतम् अनासाद्य तटाकपङ्कोक्षिप्तम् अर्धनिर्मितशिलाकर्मेव विषमदर्शनं दृष्टं नो नागयूथम् । (ग) ततो निध्यायन्तीषु सेनासु समुत्पन्नशङ्कापिण्डिते तस्मिन् यूथेऽस्यानर्थस्यो- त्पादकः कश्चित् पदातिः भर्तारमेवोपस्थितः । ३. 'सयेणाभाजहसदो' ख. ४. 'मुस' ख. पाठः, ५. 'पीडिदे' ख. पाठः. ६. '४ ख. पाठः. * मदयन्ती मालकी। १. 'ण यण्णम्म' ख. पाठ:. २. 'बच्छ' ख. पाठः. पाठः. dewww.maa ·प्रथमोऽङ्कः । . - यौगन्धरायणः -तिष्ठ । इतः क्रोशमात्रे मल्लिकासाल- प्रच्छादितशरीरो नखदन्तवर्जमेकनीलो हस्ती मया दृश्यते इत्युक्तवान् ननु । हंसकः - (क) हं पडिण्णादं खं अय्येण । जागत्ति खु समुप्पण्णो अअं दोसो। यौगन्धरायणः हंसक! जाग्रतोऽपि बलवत्तरः कृतान्तः। ततस्ततः। हंसकः (ख) तदो सुवण्णसदप्पदाणेण तं णिसंसं पडिपूजिअ भट्टिणा उत्तं-अस्थि एसो चक्कवट्टी हत्थी णीळ- कुवळअतणू णाम हत्थिसिक्खाएँ पठिदो । ता अप्पमत्ता होह तुझे इमरिंस जूहे । गअं तं अहं वीणादुदीओ आणमि त्ति । यौगन्धरायणः अथ कथमुपेक्षितस्तदानीं स्वामी रुम- ण्वता। हंसकः (ग) णहि णहि । पसादिअ भट्टा अमच्चेण विण्णाविदो-ण हु दे एळावणादीणं वि दिसागआणं गहणं ण ६ । । -- - (क) हं परिज्ञातं खल्लार्येण । जाग्रति खलु समुत्पन्नोऽयं दोषः । (ख) ततः सुवर्णशतप्रदानेन तं नृशंसं परिपूज्य भोक्तम् - अस्त्येष चक्रवर्ती हस्ती नीलकुवलयतनुर्नाम हस्तिशिक्षायां पठितः । तद् अप्रमत्ता भवत यूयमस्मिन् यूथे । गजं तमहं वीणाद्वितीय आनयामीति । (ग) नहि नहि । प्रसाद्य भर्तामात्येन विज्ञापितः- न खलु ते ऐरावणादीनामपि दिशागजानां ग्रहणं न सम्भावनीयम् । अपितु दुरारक्षतयासन्नदोषाणि विषयान्त- १. 'लताप्र' ख. पाठः, २. 'महन्ति मख, पाठः. ३. 'तवा' ख. पाठः, एदं अ' ख. पाठः. ५. 'न्ति स' ख. पाठः. ६. 'ती' ख. पाठः, ५. 'एमएप'ख, पाठः, 4. 'णं दि' क, पाठः.

·ܘ } प्रतिज्ञायौगन्धरायणे - सम्भावणीअं । अविदु दुरारक्खदाए आसण्णदोसाणि विसअ- न्तराणि । तहिं णिळ्ळजो णिरभिजंणो पञ्चन्तवासी जणो । ता पदादिमत्ताहिद्विदं इमं जूहं करिअ सव्व एव गच्छामो, ण एकाइणा सामिणा गन्तव्वं त्ति । यौगन्धरायणः --अपि महाजनैसमक्षमेवमुक्तः स्वामी रुमण्वता । एवमप्यवक्तव्यां स्वामिभक्तिमिच्छामि । ततस्ततः । हंसकः (क) तदो अत्तजीविदणिद्दिष्टेण सवहेण णिवा- रिों अमञ्च णीळवळाहआदो हथिणो ओदरिअ सुन्दरपाडळं णाम अस्सं आढुहिअ अणडॉगए सुय्ये विंसदिमत्तेहि पदा- दिहि सह पआदो भट्टा। यौगन्धरायणः- विजयाय । हा धिक् , स्नेहात् पूर्वत्- त्तान्तो नावेक्षितः । ततस्ततः । हंसकः (ख) तदो दिउणं विअ अद्धाणं गच्छिअ सा- कळुक्खच्छाआए सवण्णणट्ठणीळदाए परुब्भासिदेहि असरीर- राणि । तत्र निर्लज्जो निरभिजनः प्रत्यन्तवासी जनः । तत् पदातिमात्राधिष्ठित- मिदं यूथं कृत्वा सर्व एव गच्छामः, नैकाकिना स्वामिना गन्तव्यमिति । (क) तत आत्मजीवितनिर्दिष्टेन शपथेन निवार्यामात्यं नीलवलाहकाद् हस्तिनो- ऽवतीर्य सुन्दरपाटले नामाश्वमारुह्यानर्धागते सूर्ये विंशतिमात्रैः पदातिभिः सह प्रयातो भर्ती । (ख) ततो द्विगुणमिवाध्वानं गत्वा सालवृक्षच्छायायां सावर्ण्यनष्टनीलतया प्रोद्भा- ३. हिमन्त. १. "णिरभिजणो णिर्लज्जो प' ख. पाठः, २. 'सी जवासी ज' ख. पाठः. हिंविदं ख, पाठ:. ४. 'नमहास' ख, पाठः, ५. 'अच्छे ख. पाठः. ६. 'स' क, 'सुम्नन्द' ख. पाठः, ७. 'वा' ख. पाठः. ८. 'दिव प' ख. पाठः ९. 'सेहान् पू' क. पाठः. .

·- प्रथमोऽङ्कः। ११ विणिक्खित्तेहि विअ दन्तजुअळेहि संइदो घणुसदमत्तेण विअ दिट्ठो सो दिव्ववारणपडिच्छन्दो । यौगन्धरायणः हंसक! अस्मत्परिताप इत्युच्यतामें । ततस्ततः । हंसकः (क) तदो भट्टिणा ओदरिअ अस्सादो आअमिअ देवदाणं पणामं करिअ गहीदा वीणा । तदो ऐक्ककिदणिचओ विअ महन्तो कण्ठीरवो समुप्पण्णो । यौगन्धरायणः कण्ठीरव इति । ततस्ततः। हंसकः (ख) तदो कण्ठीरवपरिण्णाणणिमित्तं परिवुत्ता अ वअं । महामत्तोत्तराउहीबहिडिदो पञ्चुग्गदो सो किदअ- हत्थी। यौगन्धरायणः ततस्ततः। हंसकः- (ग) तदो णामगोत्तग्गहणेण समरसॉसिअ न RAM- -- . सिताभ्यामशरीरविनिक्षिप्ताभ्यामिव दन्तयुगलाभ्यां सूचितो धनुःशतमात्रेणेव दृष्टः स दिव्यवारणप्रतिच्छन्दः । (क) ततो भर्नावतीर्याश्वादागम्य देवतानां प्रणामं कृत्वा गृहीता वीणा । तत एककृतनिश्चय इव महान् कण्ठीरवः समुत्पन्नः । (ख) ततः कण्ठीरवपरिज्ञाननिमित्तं परिवृत्ताश्च वयम् । महामात्रोत्तरायुधीयाधि- ष्ठितः प्रत्युद्गतः स कृतकहस्ती । (ग) ततो नामगोत्रग्रहणेन समाश्वास्य कुलपुत्रजनं सर्वथा प्रद्योतप्रयोग एषः, N ९. सिणिक्खित्तेहि असररिविणि' ख. पाठः, २. 'हि अख. पाठः. ३. 'आलिदो ख. पाठः ४. 'म् । ह' ख. पाठा. ५. 'चदो एककाणि' ख. पाठः, ६. 'भा' ख. पाठः, ७. 'ओ' ख. पाठः. ८. 'स्स' ख. पाठः. दन्तचतुष्टयभिप्रायं स्यात.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे कुळवुत्तजणं सव्वहा पज्जोदप्पओओ एसो, अणुर्गच्छह मं, अहं दाणिं परस्स उवण्णासं विसमारम्भं परक्कमेण समीकरोमि त्ति भणिअ भट्टा पविठ्ठो एव्व तं परबळं । यौगन्धरायणः -प्रविष्ट इति । अथवा ननु स्थाने, बीलितो वञ्चनां प्राप्य मानी सत्त्वमुपाश्रितः । शूरश्चैकायनस्थश्च किमन्यत् प्रतिपद्यते ॥ ७ ॥ . ततस्ततः । - हंसकः (क) तदो कीळाअमाणो विअ अत्तच्छन्दाणुव- त्तिणा सुन्दरपाडळेण अस्लेण अत्ताभिप्पाआदो अहिअं पहरन्तो अदिबहुकदाए परबळरस अदिप्पउजमाणवाआमो विसण्णण?- सव्वपरिजणो मए एक्काइणा, णहि णहि भट्टिणा एव्व रक्खिअ- माणो अणुबहादिवसजुड़परिस्सन्तो बहुप्पहारणिपडिअतुरओ तम्माअमाणसुय्यदारुणाए वेळाए मोहं गदो भट्टा । यौगन्धरायणः कथं मोहमुपगतः स्वामी । ततस्ततः। अनुगच्छत माम् , अहमिदानी परस्योपन्यासं विषमारम्भं पराक्रमेण समीकरोमीति भणित्या भर्ता प्रविष्ट एव तत् परबलम् । (क) ततः क्रीडनिवात्मच्छन्दानुवर्तिना सुन्दरपाटलेनाश्वेनात्माभिप्रायादधिकं प्रह- रन् अतिबहुकतया परबलस्यातिप्रयुज्यमानव्यायामो विषण्णनष्टसर्वपरिजनो मौका- किना, नहि नहि भत्रैव रक्ष्यमाणोऽनुबद्धदिवसयुद्धपरिश्रान्तो बहुप्रहारनिपतिततुरग- स्ताम्यत्सूर्यदारुणायां वेलायां मोहं गतो भर्ता । ३. 'दो वि अ' ख पाठः, ४. 'उप' ख पाठः. १. 'अस्त्र. पाठः. २. 'पक क. पाठः. ५. "स्म' ख. पाठः.

·प्रथमोऽङ्कः। १३ - - हंसका (क) तदो जहासत्ति सणिहिदगहणुप्पाडिदाहि अविण्णाअमाणजादीहि ककसाहि ळदाहि पाकिदो विअ सरी- रअन्तणादो पहेरिसिदो भट्टा। यौगन्धरायणः कथं प्रधर्षितः स्वामी। पीनांसस्य विकृष्टपर्वमहतो नागेन्द्रहस्ताकृते- श्वापास्फालिकरस्य दूरहरणाद् बाणाधिकारोपिणः । विप्राभ्यर्चयितुः श्रमेषु सुहृदां सत्कर्तुरालिङ्गनै- यस्तं तस्य भुजदयस्य क्लयस्थानान्तरे बन्धनम् ॥ ८॥ अथ कस्यां वेलायां प्रत्यागतप्राणः स्वामी । हंसकः- (ख) अवसिदावळेवेसु पावेसु । यौगन्धरायणः-दिष्टया शरीरं धर्षितं, न तेजः। ततस्ततः। हंसकः- (ग) तदो पञ्चाअंदप्पाणं दाणि भट्टारं पेक्खिअ *अणेण मम भादा हदो, अणेण मम पिदा, अणेण मम सुदो, मम वअस्सं त्ति अण्णहा भट्टिणो परक्कम वण्णअन्ता अभिहुदा दे पावा। (क) ततो यथाशक्ति सन्निहितगहनोत्पाटिताभिराविज्ञायमान जातिभिः कर्कशाभि- लताभिः प्राकृत इव शरीरयन्त्रणात् प्रधर्षितो भर्ता । (ख) अवसितावलेपेषु पापेषु । (ग) ततः प्रत्यागतप्राणमिदानी भतार प्रेक्ष्यानेन मम भ्राता हतोऽनेन मम पितानेन मम सुतो मम वयस्य इति अन्यथा भर्तुः पराक्रमं वर्णयन्तोऽभिद्रुतास्ते पापाः । १. 'कसोहि' क. पाठः. २. 'द्ध' ख. पाट:. ३. वीणां न्यस्य (३) ख. पाठः. ५. 'ग' ख. पाठः, ६. 'दो मम सु' ख. पाठः. ७. 'स्सो' ख. पाठः. ८. 'न्ता सव्वदो अ' ख. पाठः. एतत्प्रकरणेतिवृत्तौचित्यविचारप्रसङ्गे भामहेन ग्रन्थनामानिर्दिशतापि वाश्यामिदमनूदितं शब्दतोऽर्थतश्च । यथा--'हतोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम । मातुलो भागिनेयश्च रुपा संरब्धचेतसा' इति । । . ४. कः अय्य! अ'ख. पाठः.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे - ततस्ततः। यौगन्धरायणः हंसक (क) अण्णं च दाणि अच्छरिअं । एक्को ववसिदो अकय्यं कत्तुं । सो दक्खिणाहिमुहं परिवत्तिअ भट्टारं समरवा- आमसङ्खोहिदाणि णिवआरं सङ्खिविअ केसाणि पीडिअ करेण करवाळं पहारवेगं उप्पादइदुकामो आधावन्तो । यौगन्धरायणः हंसक ! वृत्तान्तं तावदाधारय । याव- देहमुच्छ्रसामि। हंसकः (ख) तदो लुहिळपडळपिच्छिळाए भूमीए सो णिसंसओ सएण वेएण ओघट्टिदचळणो पडिहदारम्भो हदो . - पडिदो। . यौगन्धरायणः - पतितः पाप एषः । भोः! " । परचक्रैरनाकान्ता धर्मसङ्करवर्जिता । भूमिर्भारमापन्नं रक्षिता परिरक्षति ॥ ९॥ (क) अन्यच्चेदानीमाश्चर्यम् । एको व्यवसितोऽकार्य कर्तुम् । स दक्षिणाभि- मुखं परिवर्त्य भर्तारं समरव्यायामसंक्षोभितान् निरुपचारं संक्षिप्य केशान् पीडयित्वा करण करवालं प्रहारवेगमुत्पादयितुकाम आधावन् । (ख) ततो रुधिरपटलपिच्छिलायां भूमौ स नृशंसकः स्वेन बेगेनावघट्टितचरणः प्रतिहतारम्भो हत: पतितः । NRN १. 'कः तदो अंक. पाठः. २. 'अच्चाहिदं तहि तहिं अण्णोण्णाणुणएण ए' ख. पाठः, ३. 'कतुं ख. पाठः. ४. 'रस्सलि' ख. पाठः. ५. 'हा' ख. पाठः. ६. 'द्धार' ख, पाठः. ५. 'दुच्छ्व' ख, पाठः. + उपद्रवमामीति 'न विश्वसेदविश्वस्तमि तिवत् 'आश्वसेयुर्निशाचरा' इतिवच प्रयोगः । वसमत वा पाठयम्।

·प्रथमोऽङ्कः । . २ - हंसकः (क) तदो भट्टिणा पुढमं कुन्तप्पहारजणिदमोहो साळङ्काअणो णाम पज्जोदस्स अमच्चो ‘माखु माखु साहस' त्ति भणिअ तं देसं उवट्ठिदो। यौगन्धरायणः ततस्ततः । हंसकः (ख) तदो तकाळदुळ्ळहं पैणामं करिअ सरीर- अन्तणादो तेण मोइदो भट्टा । यौगन्धरायणः-विमुक्तः स्वामी।साधु भोः शालङ्कायन ! साधु । अवस्था खलु नाम शत्रुमपि सुहत्त्वे कल्पयति । हंसक ! व्यसनात किञ्चिदुच्छसितमिव मे मनः। अथ किं प्रति- पन्नं तेन साधुना। हंसकः - (ग) तदो तेण अय्येण अँणेअं सोवआरं सन्ति- वअणं भणिअ गाउँबहुप्पहारदाए असमत्थो वाहणासणत्ति बन्धसअणं आरोविअ उज्जइणिं एव्य णीदो भट्टा । यौगन्धरायणः- नीतः स्वामी । एष सोऽनर्थः । एतत् तन्न्यङ्गमस्माकमेष सोऽतिमनोरथः । प्रद्योतस्य मनस्वित्वात् स्वामी दुःखेषु वर्तते ॥ १० ॥ (क) ततो भ; प्रथमं कुन्तप्रहारजनितमोहः शालङ्कायनो नाम प्रद्योतस्यामात्यो 'माखलु माखलु साहसमिति भणित्या त देशमुपस्थितः । (ख) ततस्तत्कालदुर्लभं प्रणामं कृत्वा शरीरयन्त्रणात् तेन मोचितो भर्ता । (ग) ततस्तेनार्येणानेकं सोपचार शान्तिवचनं भाणत्वा गाढबहुप्रहारतयासमर्थो वाहनासन इति बन्धशयनमारोप्योजयिनीमेव नीतो भर्ता । १. 'ा (?उ)छिदो मा' ख. पाठः, २. 'सं आअदो' ख. पाठः. ३. 'प्रमाणं करिअ ते' ख. पाठः. ४. 'अस्सोवआरस्स' ख. पाठ:. ५. 'ढं' ख. पाठः, ६. 'धणसस' ख. पाठः. ७. 'स्यकम' क. पाठः, 'न्यकमन्माक' ख. पाठः, ८. 'हस्थित्वा क. पाठः, -- ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे - M अथ, कथमगणितपूर्व द्रक्ष्यते तं नरेन्द्रः कथमपुरुषवाक्यं श्रोष्यते सिद्धवाक्यः । कथमविषयवन्ध्यं धारयिष्यत्यमर्ष प्रणिपतति निरुद्धः सत्कृतो धर्षितो वा ॥ ११ ॥ (प्रविश्य) प्रतीहारी (क) अय्य! ऐसा पडिसरा। यौगन्धरायणः एतानि तान्यापतितानि काले भाग्यक्षयान्निष्फलमुद्यतानि । तुरङ्गमस्येव रणे निवृत्ते नीराजनाकौतुकमङ्गलानि ॥ १२ ॥ प्रतीहारी (ख) अय्य! इमा पडिसरा । यौगन्धरायणः विजये! स्थाप्यताम् । प्रतीहारी (ग) किं त्ति भट्टिमादरं णिवेदेमि । . । " (क) आर्य ! एषा प्रतिसरा । (ख) आर्य ! इयं प्रतिसरा। (ग) किमिति भर्तृमातरं निवेदयामि । १. 'बन्धं धा' ख. पाठ:. २. 'ति' क. पाठः. ३. 'इमा प' ख. पाठः. 'ततः स ददृशे च तौ', 'तच्छृणुष्व मयाख्यातम्', 'नन्दते च कुलं पुंसाम्' इति प्रयोगेष्वात्मनपेदानुपपत्तिमाशङ्कय 'कर्मकर्तरि वा रूपाणि' इति समाधानमुक्तं दुर्घटवृत्तौ। सैव गतिरिहापि द्रष्टव्या 'द्रक्ष्यते' 'श्रीध्यते' इति । ६ गते' इति शेषः । 'अकाले' इति वा पाठः स्यात् ।

·प्रथमोऽङ्कः । १७ + me- यौगन्धरायणः--विजये! एवमेतत् । प्रतीहारी--(क) किं एदं । यौगन्धरायणः इदम्। प्रतीहारी (ख) भणादु भणादु अय्यो भणादु। यौगन्धरायणः -अथवा नैतच्छक्यं परिहर्तुम् । निवेद- यिष्याम्यत्रभवत्यै। विजये! स्थिरीक्रियतामात्मा। (कर्णे) एवमिव । प्रतीहारी-हं। यौगन्धरायणः विजया खल्वसि। प्रतीहारी (ग) एसा गच्छामि मन्दभाआ । यौगन्धरायणः--विजये ! न खलु त्वयात्रभवत्यै गृहीतः खामीति सहसा निवेदेयितव्यम् । स्नेहदुर्बलं मातृहृदयं रक्ष्यम् । प्रतीहारी-(घ) कहं दाणि णिवेदेमि । यौगन्धरायणः शृणु। पूर्वं तावद् युद्धसम्बद्धदोषाः प्रस्तोतव्या भावनाः संशयानाम् । सन्दिग्धेऽर्थे चिन्त्यमाने विनाशे रूढे शोके कार्यतत्त्वं निवेद्यम् ॥ १३ ॥ . ।। (क) किमेतत् । (ख) भणतु भणत्वार्यो भणतु । (ग) एषा गच्छामि मन्दभागा । (घ) कथमिदानी निवेदयामि । -- १. 'मस्तत्र' ख, पाठः. २. 'हा' ख. पाठः. ३. 'दित' ख. पाठः ख. पाठ:. ५. 'अख. पाठः. ६. 'रुद्धे शो' ख, पाठः, ४. 'लह' ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे mma- . प्रतीहारी (क) घत्तिस्सं । (निष्क्रान्ता) यौगन्धरायणः--हंसक! त्वमिदानी स्वामिनी किं न गतः। हंसकः (ख) अय्य! ववसिदो खु अहं अत्ताणं अणु- गहिर्दू साळङ्काअणेण णिउत्तो- गच्छ, इमं उत्तन्तं कोसम्बीए णिवेदेहि त्ति । यौगन्धरायणः --- किन्नुखल्विदानी निराशमनुसारं कर्तु- कामः, उताहो स्निग्धपुरुषसन्निकर्ष परिहरति । हंसकः --- (ग) अहई। यौगन्धरायणः स स्वकं विस्मैयादात्मानमाविष्करोति, उत सर्वारम्भसिद्धौ रमणीयं भवति । अथ मामन्तरेण स्वामी न किञ्चिदाह । हंसक ---- (घ) अय्य! अस्थि, पदक्खिणीकरअन्तो भट्टारं अन्तजळावगाढाएं दिट्ठीए बहुकं सन्दमुकामेण वि झि भट्टिणा उत्तो----गच्छ जोअन्ध। (क) ग्रहीष्यामि। (ख) आर्य ! व्यवसितः खल्वमात्मानमनुग्रहीतुं सालङ्कायनेन नियुक्तः-गच्छेमं वृत्तान्तं कौशाम्ब्यां निवेदयेति । (ग) अथकिम् । (घ) आर्य! अस्ति, प्रदक्षिणीकुर्वन् भर्तारमन्त लावगाढया दृष्टया बहुकं मन्दे- टुकामेनेवास्मि भोंक्तः --- गच्छ योगन्ध । १. 'ना सह किं' ख. पाट:. २. 'दुमय्येण सा' व. पाट:, ३. 'ल' ख. पाठः. ४. 'सन्निग्धो रख, पाठः. ५. 'कः - अस्थि' ख. पाठः, ६. "ए ब' क. पाठ:. ७. 'अ भ' स्त्र, पाठः, ८. 'तो-जो ख, पाठः. पा ·प्रथमोऽङ्कः। - यौगन्धरायणः - स्वैरमभिधीयता, स्वामिवाक्यमेतत । हंसकः- (क) जोअन्धराअणं पेक्वेहि त्ति । यौगन्धरायणः मा तावत् । सर्वसचिवमण्डलमतिक- म्यैको यौगन्धरायणो द्रष्टव्य इत्याह । हंसकः (ख) अहइं। यौगन्धरायणः--तेन हि अनहप्रतिक्रियमनिर्विष्टभर्तृपि- ण्डमनुपकृतराजसत्कारं यदि खलु मां द्रष्टव्यं मन्यते स्वामी । हंसकः---- (ग) बाहं । यौगन्धरायणः पुरुषान्तरितं मां द्रक्ष्यति स्वामी, रिपुनृपनगरे वा बन्धने वा वने वा समुपगतविनाशः प्रेत्य वा तुल्यनिष्ठम् । जितमिति कृतबुद्धिं वञ्चयित्वा नृपं तं पुनरधिगतगज्यः पार्श्वनः श्लाघनीयम् ॥ १४ ॥ (नेपथ्ये - - -- - (ब) हा हा भट्टा! . (क) यौगन्धरायणं प्रेक्षस्वेति । (ख) अथकिम् । (ग) बाढम् । (घ) हा हा भर्तः! १. 'ट: ख. पाठः. २. 'इ'ख. पाट:. ३. द्विव' ख. पाठः, ·२० प्रतिज्ञायौगन्धरायणे P- -- - यौगन्धरायणः एष शोकप्रतीकारो यथाशक्ति निवेद्यते । एतत् स्त्रीभिरसामर्थ्य मन्त्रिणामनुवर्ण्यते ॥ १५॥ (प्रविश्य) प्रतीहारी--(क) अय्य! भट्टिमादौ । यौगन्धरायणः --किं किम् । प्रतीहारी-आह । यौगन्धरायणः --किमिति । प्रतीहारी (ख) एवंविहस्स सुहिज्जणेण परिगिहीदस्स वच्छराअस्स अअं वुत्तन्तो । किं सके कत्तुं अन्तरेण विहाण । ता सम्माणिअ सुहिज्जणं समथिअदु । जो खु दाणि सङ्कटेसु वा ण विसीदिदि, विसभगदो वा ण पय्यवचिठ्ठदि, बञ्चिदो वा ण णिव्वेदं गच्छदि, पडिघादेसु वा पाणा ण समुज्झदि, सो खु बुद्धिमन्तो पुच्छिज्जइ पढमं एव्व मे वच्छस्स वअस्सो पञ्चा अमच्चो आणेर्दू मे पुत्तअं पुत्तओ त्ति । (क) आर्य! भर्तृमाता। (ख) एवंविधस्य सुहृजनेन परिगृहीतस्य वत्सराजस्यायं वृत्तान्तः । किं शक्यं कर्तुमन्तरेण विधानम् । तत् सम्मान्य सुहृज्जनं समर्थ्यताम् । यः खल्विदानी सङ्कटेषु वा न विषीदति, विषमगतो वा न पर्यवतिष्ठते, वञ्चितो वा न निर्वेदं गच्छति, प्रति- घातेषु वा प्राणान् न समुज्झति, स खलु बुद्धिमान् पृच्छयते प्रथममेव मे वत्सस्य वयस्यः पश्चादमात्य आनयतु मे पुत्रकं पुत्रक इति । , ३. कि १. 'त' ख. पाट:. २. 'दा-आह । यौगन्धरायणः-किमिति' ख. पाठः. ४, 'णं । स' क. पाठः. ५. 'डे वा णावसीददि ख. पाठः. ६. 'इ' ख. पाठः, ७. 'सु पा' क. पाठः, ८. ' दिक, पाटः. ९. 'ज्ञ' क. पाठः, ·प्रथमोऽङ्कः । २१ A यौगन्धरायणः- अहोतुखल्वत्रभवत्या राजवंशाश्रितं धी- रवाक्यमभिहितम् । अत्रभवत्याः सम्भावनां पूजयामि । विजये! आपस्तावत् । प्रतीहारी (क) अय्य! तह। (निष्क्रम्य प्रविश्य) इमा आवो। यौगन्धरायणः-आनय । (आचम्य) विजये ! किमाह तत्रभवती। प्रतीहारी (ख) आणेदु मे पुत्तअं पुत्तओ त्ति । यौगन्धरायणः-हंसक ! किमाह स्वामी । हंसकः (ग) जोअन्धराअणं पेक्खेहि त्ति । यौगन्धरायणः-विजये ! यदि शत्रुबेलग्रस्तो राहुणा चन्द्रमा इव । (?) मोचयामि न राजानं नास्मि यौगन्धरायणः ॥ १६ ॥ प्रतीहारी (घ) अय्य! तह । (निष्क्रान्ता) (प्रविश्य) निर्मुण्डकः (ङ) अय्य! अच्छरिअं णिव्वुत्तं । भट्टिणो सन्तिणिमित्तं उवट्ठिभोअणं बह्मणजणं पेक्खिअ केण वि ७... । -- * -- (क) आर्य ! तथा । इमा आपः । (ख) आनयतु मे पुत्रकं पुत्रक इति । (ग) यौगन्धरायणं प्रेक्षस्वेति । (घ) आर्य ! तथा । (ङ) आर्य! आश्चर्य निवृत्तम् । भर्तुः शान्तिनिमित्तमुपस्थितभोजनं ब्राह्मण- १. 'नं' ख. पाठः. २. 'री-त' ख. पाठः. ३. (आच' ख. पाठः. ४. 'णुवेदु' ख. पाठः ५. 'बा' क. पाठः. ६. 'अं अच्छरिअं। एदं खु भ' ख. पाठः. बह्मणं पे' ख. पाठः, ७. 'अंणं AN १ .

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे ne किळ उम्मत्तवेसधारिणा बह्मणेण उच्च हसिअ उत्तं- सेर सेरं अन्तु भवन्तो, अब्भुदअं खु इमस्स राअउळस्स भविस्सदि त्ति । तदा वअणसमआळं एव्व असणं गदो। यौगन्धरायणः अपि सत्यम् । (ततः प्रविशति ब्राह्मणः) ब्राह्मणः-इमेऽत्रभवता परिगृहीता आत्मप्रयोजनोत्सृ- ष्टाः परिच्छदविशेषाः । एभिः प्रच्छादितशरीरो भगवान् द्वैपा- यनः प्राप्तः। यौगन्धरायणः एवं दैपायनः प्राप्तः। ब्राह्मणः यौगन्धरायणः -तेन हि पश्यामस्तावत् । ब्राह्मणः पश्यतु भवान् । यौगन्धरायणः -- कथमन्येद् रूपमिव मे संवृत्तम् । हन्त भोः! गतोऽस्मि स्वामिसन्निकर्षमेव । इदानीं ममोपदेशार्थमि- वोत्सृष्टाः । उन्मत्तसदृशो वेषो धारितस्तेन साधुना । मोचयिष्यति राजानं मां च प्रच्छादयिष्यति ॥ १७ ॥ - बाढम । - 4" है -Amar जन प्रेक्ष्य केनापि किलोन्मत्तवेषधारिणा ब्राह्मणेनाचं हसित्वोक्तं स्वैर स्वैर- मनन्तु भवन्तः । अभ्युदयः खल्त्रस्य राजकुलस्य भविष्यतीति । ततो वचनसमका- लमेवादर्शनं गतः। १. 'व' ख. पाठः, २. 'मं सेमं अहन्त भ' ख, पाठः. ३. 'दसाणं' ख. पाठ:. ख, पाठा. 'न्यरूपमिदमेव सं' ख. पाठः. * ·प्रथमोऽङ्कः। - - - ! (प्रविश्य) प्रतीहारी- (क) अय्य ! भट्टिमादा आह मे पुत्तअं पेक्खिदुं त्ति । यौगन्धरायणः अयमयमागच्छामि । आर्य ! शान्ति- गृहे मां प्रतीक्षस्व । ब्राह्मणः बाढम् । (निष्क्रान्तः यौगन्धरायणः -हंसक ! विश्रम्यतामिदानीम् । हंसकः-- (ख) अय्य ! तह । (निष्क्रान्तः) यौगन्धरायणः --विजये ! गच्छाग्रतः । प्रतीहारी (ग) अय्य! तह । यौगन्धरायणः --भोः ! काष्ठादग्निर्जायते मथ्यमानाद् भूमिस्तोयं खन्यमाना ददाति । सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणां मार्गारब्धाः सर्वयत्नाः फलन्ति ॥ १८ ॥ (निष्क्रान्ती) प्रथमोऽङ्कः। -- (क) आर्य! भर्तृमाताह --- इच्छामि मे पुत्रकं प्रेक्षितुमिति । (ख) आर्य! तथा। (ग) आर्य! तथा । १. 'तथास्तु ।' ख. पाठः. २. 'मथ्यमा क. पाठः.

·अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः) काञ्चुकीयः-आभीरक! आभीरेक! गच्छ महासेनवच- नात् प्रतीहाररक्षकं ब्रूहि एष काशिराजोपाध्याय आर्यजै- वन्तिरद्य दौत्येन प्राप्तः । सामान्यदूतसत्कारं पृष्ठतः कृत्वा सुखमिव निवेश्यताम् । यथा चातिथिसत्कारं जानीयात् तथा प्रयतितव्यम् इति । भोः! एवं नामाहन्यहनि गोत्रानुकूलेभ्यो राजकुलेभ्यः कन्याप्रदानं प्रति दूतसम्प्रेषणा वर्तते । न खलु महासेनः कञ्चिदपि प्रत्याचष्टे, न चाप्यनुगृहीते । किन्नु- खल्विदम् । अथवा दैवमत्र कन्याप्रदानेऽधिकृतम् । कुतः, व्यक्तं न तावत् समुपैति तस्य दूतो वधूत्वेऽवहितोऽपि तस्य । ततो नरेन्द्रेषु गुणान् नरेन्द्रो न वेत्ति जानन्नपि तत्प्रतीक्षः ॥१॥ अये *सतीयमानान्तःपुरचरः सनाथीभवत्ययं देशः । अये अयं महासेनः । य एषः, दूर्वाङ्करस्तिमितनीलमणिप्ररोहैः पीताङ्गदैः परिगतैः 'परिणीहितांसः ग १. २. 'हे' ख. पाठः, ३. 'तिगार' क, पाठः. ४. 'रभ्यागतः । सा' ख. पाठः. ५. 'प्तः । अस्य सा' क. पाठः. ६. 'तम् । अयं म' क. पाठः. है स्वर्णाङ्गदैरित्यर्थः । + परिनिपूर्व ईहति- * सतीशब्दः कण्ड्वादिषु द्रष्टव्यः । बाध्यः । 'परिणाहिते' ति बा पाठः। .

·द्वितीयोऽकः २५ अस्माद् घनात् कनकतालवनैकदेशा- निर्धावितः शरवणादिव कार्तिकेयः ॥२॥ (निष्क्रान्तः) विष्कम्भकः। - . . । (ततः प्रविशति राजा सपरिवारः) राजा मम हयखुरभिन्नं मार्गरेणुं नरेन्द्रा मुकुटतटविलग्नं भृत्यभूता वहन्ति । न च मम परितोषो यन्न मां वत्सराजः प्रणमति गुणषाली कुञ्जरज्ञानदृप्तः ॥ ३ ॥ बादरायण! (प्रविश्य) काञ्चुकीयः जयतु महासेनः। राजा-निवेशितो जैवन्तिः । काञ्चुकीयः--निवेशितोऽनुरूपैतश्च सत्कृतः । राजा-न्याय्यं कृतं राजबंश्यगुणाभिलाषिणा । समांग- तानां युक्तः पूजापंरिग्रहः । अथ सर्वोऽपि कन्याप्रदानं प्रति पृष्टश्चेत् परच्छन्देन तिष्ठति । (काञ्चुकीयमवलोक्य) बादरायण! वक्तुका(मीमम्) इव त्वां लक्षये । १. 'तृ' ख. पाठः. २. 'दि' ख. पाठः. ३. 'पश्च' क. पाठः, ५. 'मासनप्रतीकारेणाग' क. पाठः. ६. 'प्रतिग्रहः । स ख. पाठः, .. 'ति। बा' ख. पाठा. 23891 ४. वै' क. पाठः. ५. 'पृष्ट' ख. पाठः, ·२१ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे -- , - काञ्चुकीयः -न खलुं किञ्चित् । कन्याप्रदानं प्रति समु- त्पन्नोऽभिमर्शः। राजा अलं परिहत्य । सर्वसाधारणो ह्येष विधिः । आभि- धीयताम् । काञ्चुकीयः- महासेन ! एषा मे विवक्षा महासेन ! एषा मे विवक्षा-एवं नामाह- न्यहनि गोत्रानुकूलेभ्यो राजकुलेभ्यः कन्याप्रदानं प्रति दूतस- म्प्रेषणा वर्तते । न च महासेनः कश्चिदपि प्रत्याचष्टे, न चाप्य- नुगृह्णीते । किन्नुखल्विदमिति । राजा बादरायण! एवमेतत् । अतिलोभाद् वरगुणाना- मतिस्नेहाच्च वासवदत्तायां न शक्नोमि निश्चयं गन्तुम् । कुलं तावच्छ्लाघ्यं प्रथममभिकाङ्क्ष हि मनसा ततः सानुक्रोशं मृदुरपि गुणो ह्येष बलवान् । ततो रूपे कान्ति न खलु गुणतः स्त्रीजनभयात् ततो वीर्योदग्रं न हि न परिपाल्या युवतयः ॥ ४ ॥ काञ्चुकीयः- महासेनं वर्जयित्वा नहीदानीमेते गुणाः कचिदेकस्था दृश्यन्ते ।। राजा-अतः खलु चिन्त्यते । कन्याया वरसम्पत्तिः पितुः प्रयत्नः (?) । भाग्येषु शेषमायत्तं दृष्टपूर्व न चान्यथा ॥ ५ ॥ " . । I . ४. "निश्चयाथै १. 'लु। क' ख, पाठः. २. ति दू ख. पाठः. 'जा-ए' ख. पाठः. गन्तुं शक्नोमि ।' ख. पाठः. ५. 'ताचाध्य क. पाठः. ६. 'पं कान्तन' ख. पाठः. कचिदेते गुणा एक' ख. पाठः, ८. 'लु, कक. पाट:. * 'पितुः प्रायः प्रयत्नतः' इति द्वितीयः पादः पाठ्यो भाति ।

·-- द्वितीयोऽदः। दुहितुः प्रदानकाले दुःखशीला हि मातरः। तस्माद् देवी ताव- दास्यताम् । काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति महासेनः । (निष्क्रान्तः) राजा भोः! काशिराजदूतसम्प्रेषणेन वत्सराजग्रहणार्थं गतं शालङ्कायनं प्रति गता मे बुद्धिः । किन्नुखल्वद्यापि वृत्तान्तं न प्रेषयति स ब्राह्मणः। कामं या तस्य सा लीला तत्रैवानुगतं मनः। ये त्वस्य सचिवाः सर्वे यत्नमास्थय ते स्थिताः ॥ ६॥ ग E (ततः प्रविशति देवी सपरिवारा) देवी (क) जेदु महासेणो। राजा-आस्यताम् । देवी (ख) जं महासेणो आणवेदि । (उपविशति) राजा-वासवदत्ता छ। देवी (ग) उत्तराए वेदाळीए सआसे वीणं सिक्खिदुं णारदीअं गऔं आसी। (क) जयतु महासेनः। (ख) यन्महासेन आज्ञापयति । (ग) उत्तराया वैताल्याः सकाशे वीणां शिक्षितुं नारदीयां गतासीत् । १. 'य:-भोः' ख.पाठः. २. 'थ शा' क, पाठः. ३. 'नं ग' ख. पाठः. ४. द्धिरि- ति । कि' ख. पाठ.. ५. 'स्त्या' ख, पाठः. ६. 'वी) दे' ख. पाठ:. ७. "राओ। 'ख. ८. 'जा-देवि! आ' ख. पाठः. ९. 'जा- देवि ! व वासवदत्ता । १. 'दाळिआए समीपे वी' ख, पाठः, ११ 'दा। राजा किमि' ख. पाठः - पाठ.. पाठः. Home .

·२८ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे -- . राजा कथमुत्पन्नोऽस्या गान्धर्वेऽभिलाषः । देवी--(क) केण वि किळ उग्घादेण कञ्चणमाळं वीणा- जोगं करआन्ति पेक्खिअ सिदिखदुकामा आसी । -सदृशं बाल्यत्य। देवी-- (ख) महासेणं वि किं वि विण्णविदुकामा सि । राजा किमिति । देवी- (ग) आअय्यं इच्छामि त्ति । राजा उपस्थितविवाहकालायाः किमिदानीमाचार्येण। पतिरेवैनां शिक्षयिष्यति । देवी-(घ) हं एसो दाणि मे दारिआएँ काळो । राजा भोः ! नित्यं प्रदीयतामित्यस्मानुपरुध्य किमिदानी सन्तप्यसे । देवी-(ङ) अभिप्पेदं मे पदाणं । विओओ मं सन्ता- वेदि । अंह कस्स उण दिण्णा । राजा -न तावन्निश्चयो गम्यते । - . है । (क) केनापि किलोद्धातेन काञ्चनमालां वीगायोग्यां कुर्वतीं प्रेक्ष्य शिक्षितुकामा- सीत् । (ख) महासनमपि किमपि विज्ञापयितुकाम मि । (ग) आचार्यमिच्छामीति । (घ) हम् एष इदानीं मे दारिकायाः कालः । (ङ) अभिप्रेतं मे प्रदानम् । वियोगो मां सन्तापयति । अथ कस्मै पुनर्दत्ता । . । १ 'चअं इ' ख. पाठः. २. 'हायाः' ख. पाठः. ३. 'क्षति' ख. पाठ:. का ख. पाठः, ५. 'ती' क. पाठ.. ६. ईख. पाठ: ४. 'ए सो ·द्वितीयोऽक्षः - -- देवी--(क) इदाणि पि ण दाव । राजा अदत्तेत्यागता लजा दत्तेति व्यथितं मनः । धर्मस्नेहान्तरे न्यस्ता दुःखिताः खलु मातरः ॥ ७ ॥ सर्वथा श्वशुरपरिचरणसमर्थे वयसि वर्तते वासवदत्ता । एषे चापरः काशिराजोपाध्याय आर्यजैवन्तिरद्य दौत्येन प्राप्तो विलो- भयति मां चारित्रेण । (आत्मगतम्) न किञ्चिदाहै । अश्रुपूर्वा- भ्याकुला कथं निश्चयं गमिष्यति । भवतु, निवेदयाम्यस्यै । (प्रका- शम्) श्रूयन्तेऽस्मत्सम्बन्धप्रयोजनायागता राजानः । देवी (ख) किं दाणि वित्थरेण । जहिं दइअ ण सन्त- प्पामो, तहि दीअदु। राजा अहो महान् खलु लीलाभिहितो दुःखविस्तर इदानीं पश्चादुपालम्भनं श्रोतुम् । तस्माद् देवी तावन्निश्चयं गच्छतु । श्रूयताम्, अस्मत्सम्बद्धो मागधः काशिराजो वाङ्गः सौर्राष्ट्रो मैथिलः शूरसेनः। एते नानाथैर्लोभयन्तो गुणैर्मी करते वैतेषां पात्रतां याति राजा ॥ ८ ॥ - r -- 1 (क) इदानीमपि न तावत् । (ख) किमिदानी विस्तरेण । यत्र दत्त्वा न सन्तप्यामहे, तत्र दीयताम् । १. 'ह' ख. पाठः. पोऽप' ख. पाठः. ३. "ह । दे' क. पाठः, ४. 'वि तव नि' क. पाठः. ५. 'वारो मैं' ख. पाठः. ६. 'नाथै ख. पाठ:. ७. 'स्तवैते' क. पाठः, ८. 'तु' ख. पाठः, ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे (प्रविश्य) J - काञ्चुकीयः -वत्सराजः॥ राजा-किं वत्सराजः। काञ्चुकीयः-प्रसीदतु प्रसीदतु महासेनः । प्रियवचन- निवेदनत्वरया क्रमविशेषो नावेक्षितः । राजा प्रियवचनमिति । देवी- (उत्थाय) (क) जेदु महासेणो । राजो-( (सहर्षम्) प्रियवचनपरिहार्यों हि देवी । आस्यताम्। देवी (ख) जं महासेणो आणवेदि । (उपविशति) राजा उत्तिष्ठोत्तिष्ठ, स्वैरमभिधीयताम् । काञ्चुकीयः (उत्ाय) तत्रभवतामात्येन शालङ्कायनेन गृहीतो वत्सराजः। राजा (सहर्षम् ) किमाह भवान् । काञ्चुकीयः तत्रभवतामात्येन शालङ्कायनेन गृहीतो वत्सराजः। राजा उदयनः। काञ्चुकीयः अथकिम् । राजा--शंतानीकस्य पुत्रः। - ९ . (क) जयतु महासेनः । (ख) यद् महासेन आज्ञापयति । ४. 'वि' १. 'जम्' क. पाठः. ख. पाठ:. ८. सः ।' क. पाठः. २. 'जा-आयि प्रि' ख. पाठ:. ३. 'यं दे' ख. पाठः. स्वै ख. पाठः. ६. 'यः, त' ख. पाठः. 'तो' ख. पाठः, ९. 'किमुद' ख. पाठ:.' १०, 'सहस्रानीकस्य नप्ता' ख..पाठः. -- ·:- द्वितीयोऽङ्कः। हेढम् । -- काञ्चुकीयः राजा सहस्रानीकस्य नप्ता। काञ्चुकीयः-से एव। राजा कौशाम्बीशः। काञ्चुकीयः सुव्यक्तम् । राजा- गान्धर्ववित्तकः। काञ्चुकीयः - एवं ब्रुवन्ति । राजाँ- वत्सराजो ननु । काञ्चुकीयः अथकिं, वत्सराजः। राजा अथ किमुपरतो यौगन्धरायणः । काञ्चुकीयः- न खलु, कौशाम्ब्यां किल राजा यद्येवं न गृहीतो वत्सराजः। काञ्चुकीयः श्रईत्ता महासेनः। - । 1. m- राजा- न श्रद्दधाम्युदयनग्रहणं त्वयोक्तं व्यावर्तनं करतलैरिव मन्दरस्य । यस्याहवेषु रिपवः कथयन्ति शौर्य यौगन्धरायणमतानि च नः स्वनन्ति ॥ ९ ॥ . १. 'एवम् ।' ख. पाठः. २. 'कौशाम्बीशः ।' ख. पाठः. ३. 'सुव्यक्तम् ।' ख. पाठः. ४. 'गन्धर्ववित्तकः । ख. पाठः. ५. "एवं ब्रुवन्ति ।' ख. पाठ:. ६ 'वत्सराजो ननु ।' ख. ७. 'अथकिम् ।' ख. पाठः. ८. 'जा-अर्थकापर' ख. पाठ:. ९. 'तस्मान' क. १०, 'द्रा मक, पाठः, पाठ:. पाठ.

·३२ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे राजा काञ्चुकीयः- प्रसीदतु महासेनः । वृद्धोऽस्मि ब्राह्मणः खल्वहम् । न महासेनसमीपेऽनृतमभिहितपूर्वम् । आ अस्त्येतत् । अथ कः प्रियदूतः शालङ्काय- नेन प्रेषितः। काञ्चुकीयः न पुरुषः । जवातिशययुक्तेन खररथेन वत्सराजमग्रतः कृत्वा स्वयमेवामात्यः प्राप्तः। राजो- एवं प्राप्तः । हन्त भोः! अद्य विमुक्तसन्नाहाँ सुखं विश्राम्यत्वक्षौहिणी । अद्यप्रभृति प्रच्छन्नदूतकृतसम्प्रेषणा अशङ्किताः स्थास्यन्ति राजानः । एष समासः । अद्यास्मि महासेनः। देवी (क) किं अमच्चेण आणीदो । राजा अथकिम् । देवी (ख) एदण्णिमित्तं कस्स वि ण दिस्सामो वास- वदत्तं । राजा. युद्धावजितशत्रुः खल्वेष मम । बादरायण! शाल- कायनः क। काञ्चुकीयः-- आँहितो भद्रहारे ।. -- (क) किममात्येनानीतः। (ख) एतन्निमित्तं कस्मा अपि न दित्सामो वासवदत्ताम् । १. 'तो' ख. पाठः. २. 'जा-हन्त भोः 1 वि' ख. पाठः. ३. 'हः' ख. पाठ:. ४. 'मयत्व' ख. पाठः. ५. 'णीम् ।' ख. पाठः, ६. 'तस' ख, पाठः. ७. 'णाशाङ्कितास्थानः क' क. पाठः, ८, 'मास्थितो द्वा' ख, पाठः, PM ॥४ ·३३ । mmm Imsomai . द्वितीयोऽङ्कः । राजा-गच्छ । भरतरोहकं ब्रूहि-- कुमारविधिविशि- ष्टेन सत्कारेण वत्सराजमग्रतः कृत्वा प्रवेश्यनाममात्य इति । काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति महासेनः । राजा एहि तावत् । काञ्चुकीयः अयमस्मि । राजा-वत्सराजदर्शने कश्चिन्नोत्सारयितव्यः । शत्रु पश्यन्तु में पौराः श्रुतपूर्व स्वकर्मभिः । सिंहमन्तर्गतामष यज्ञार्थमिव संयतम् ॥ १० ॥ काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति महासेनः । (निष्क्रान्तः) देवी (क) बहूणि अब्भुदआणि इमस्सि राअउळे अणु- भूदाणि । ण खु अहं ईदिसं पीदिजोग्गं महासेणस्स सुमरामि । राजा अहमप्येतादृशं प्रीतिविशेषं न श्रुतपूर्व स्मरामि, यथा गृहीतो वत्सराज इति । देवी (ख) वच्छराओ ण । राजा अथकिम् । देवी--(ग) बहूणि सम्बन्धप्पओअणागदाणि राअउळाणि सुदाणि । एदिणा ण पेसिदपुरुवा पुरुसो । '। mammam -- Hai (क) बह्वोऽभ्युदया अस्मिन् राजकुलेऽनुभूताः। न खल्वहमीदृशं प्रीतियोग्यं महा- सेनस्य स्मरामि । (ख) वत्सराजो ननु । (ग) बहूनि सम्बन्धप्रयोजनागतानि राजकुलानि श्रुतानि । एतेन न प्रेषि पुरुषः। 'ण' क. पाट:. १. 'मुख. पाउ:. २. ख. पाटः, ३. 'गं सुख पाठः, १. 'ओआराणि' ख, पाटा. ६. 'गआणि सा.पा., * गिगु ।

·- M- प्रतिज्ञायौगन्धरायणे राजा देवि! महासेनशब्दमपि न गणयति । किं सम्ब- न्धमाभिलषति। देवी---- (क) ण गणेदि । किं बाळो अपण्डिदो वा । राजा--बालो, न त्वपण्डितः । देवी (ख) किंणुहु एणं उस्सेअअदि । राजा उत्सेकयत्येनं प्रकाशराजर्षिनामधेयो वेदाक्षरस- मवायप्रविष्टो भारतो वंशः। दर्पयत्येनं *दायाद्यागतो गान्धर्वो वेदः । विभ्रमयत्येनं वयस्सहेजं रूपं । विस्रम्भयत्येनं कथमप्यु- त्पन्नोऽस्य पौरानुरागः । देवी-(ग) (ग) अभिळासी वरगुणा । कस्स वामदाए दोसो संवुत्तो। राजो-किमिदानीमस्थाने विस्मितासि । पश्य, अग्निः कक्ष इवोत्सृष्टो दहन कात्स्न्यन मेदिनीम् । अस्य मे शासनं दीप्तं विषयान्तेऽवसीदति ॥११॥ (क) न गणयति । किं बालः अपण्डितो वा । (ख) किन्नुखल्वेनमुत्सेकयति । (ग) अभिलपणीया वरगुणाः । कस्य वामतया दोषः संवृत्तः । , १. 'नम 'खापाट:. २. 'वी-~-कि' ख, पाठः. ३. ' ख. पाठः. ४. 'आ खु चर' ख. पाठः. ५. 'त' क. पाठः. -देवि! कि' ख. पाठः. 'तानि।' क. पाठः, 'ता' ग, पाठः. ८. 'महान् ख. पाठः. ९. 'ध'ख. पाठः. S 'अमन्थिष्टां भारता रेवदमिं देवश्रवा देववातः सुदक्षम्' (ऋग्वे. अष्ट, ३. अध्या. १. म. २३. न. २.) * दायाद्यत्वेनागतो वंशपरम्पराप्राप्त इत्यर्थः ।

·द्वितीयोऽङ्कः । . - ७ . (प्रविश्य) काञ्चुकीयः जयतु महासेनः। यथाज्ञाप्रयुक्तसत्कार प्रविष्टः शालङ्कायनः। स तु विज्ञापयति इदं भरतकुलोपभुक्तं वत्सराजकुले द्रष्टव्यं घोषवती नाम वीणारत्नं महासेनः प्रतिग्रा- हयितव्य इति । (वीणां दर्शयति) राजा प्रतिगृहीतं जयमङ्गलम् । (वीणां गृहीत्वा) इयं सा घोषवती नाम । यैषा, श्रुतिसुखमधुरा स्वभावरक्ता करजमुखोल्लिखिताग्रघृष्टतन्त्री। ऋषिवचनगतेव मन्त्रविद्या गजहृदयानि बलाद् वशीकरोति ॥ १२ ॥ भोः! समरावजितानां रत्नानामिष्टसम्भोगः प्रीतिमुत्पादयति । अर्थशास्त्रगुणग्राही ज्येष्ठो गोपालकः सुतः। 'गान्धर्वद्वेषी व्यायामषाली चाप्यनुपालकः ॥ १३ ।। कनुखल्वियं सुन्यस्ता भवेत् । देवि! वासवदत्ता वीणामुप- क्रान्ता ननु । T १२ -- --- देवी-आम। १. 'थाप्र' क. ख. पाट:. २. 'क्तः सत्कारः प्रविष्टः शाख. पाठः. ३. 'र: शा' क. पाठः, ४. 'नो वि' ग. पाठः. ५. 'लद्र' ख. पाठः. ६. 'नेन प्र' क. ख. पाठः, ७. 'व्यम् इ' क. ख. पाठः. 'ति । रा' ख. पाठ:. ९. 'लम् ( ख. पाठः. १०. 'म ।श्रु ख. पाठः. ११. 'ह' ख. पाठः. १२. 'नामि' क. पाठः. वीणा' ख. पाठः. + 'गान्धर्वदूषी' इति श्राव्यः पाठः । प्रहवद्वा दशब्दो द्रष्टव्यः । . .

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे wimarator राजा mommusa राजा -तेन हि इयमस्यै प्रदीयताम् । देवी (क) वीणाप्पदाणेण भूओ वि उम्मत्ता विअ चिट्ठदि। क्रीडतु क्रीडतु । नैतत् सुलभं श्वशुरकुले । बाद- रायण! क सेः। काञ्चुकीयः- अमात्येन सह प्रविष्टः। अथ वत्सेष्वधिकृतः । काञ्चुकीयः-आहितविनयात् पादयोरङ्गे तस्य बहुप्र- हाग्त्वाच्च स्कन्धवान शयनीयेन मध्यमगृहं प्रवेशितः । -हा धिग् , बहुप्रहारः । एष इदानीं निरुप॑स्कृतस्य तेजसो दोषः । नृशंसः खल्वस्मिन् काल उपेक्षितवान् । बाद- रायण! गच्छ । भरतरोहकं ब्रूहि -क्रियतामस्य व्रणप्रतिकर्मेति । काञ्चुकीयः ----- यदाज्ञापयति महासेनः । अथवा एहि तावत् । काञ्चुकीयः ----अयमस्मि । राजा-अस्य सर्वदर्शनमविमुक्तसत्कारमवगन्तव्यम् । आकारसूचिता अस्य प्रीतयो विज्ञेयाः। अतिक्रान्तविग्रहाश्रिताः राजा राजा । । (क) वीणाप्रदानेन भूयोऽप्युन्मत्तेव तिष्ठति । -- . १ 'सा' ख. पाट:. २. 'होपविष्टा । ख. पाठः. ३. 'ताक' ख. पाठः, ४. 'त्वा...... योरदूरगतन्वा (१) न. पाट:. ५. 'न्धावानेश ख. पाठः, ६. ध्यगृ ख. पाठः. ७. 'कार इक. पाट:. ८. पनवानुत' ख. पाठ:. ९. 'स्वका' ख, पाठः. १०. 'णक' ख. पाठ:. ११. अविरक्तसत्कारमलिगकारमतिग' क. पाठः.

·द्वितीयोऽङ्कः । - । - राजा mom --- कथा न कथयितव्याः । झुतादिप्रयोगेष्वाशिषोऽभिधेयाः । कालसंवादिना स्तवेनार्यः। काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति महासेनः । (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महासेनः । पथ्येव कृतवणप्रतिकर्मा वत्सराजः । अका- लस्तावदिदानी द्वितीयस्य प्रतिकर्मण इति । मध्याह्नमारोहति दिवाकरः। अथ कस्मिन् प्रदेशे वीरमानी । काञ्चुकीयः मयूरयष्टिमुखे । हा धिग् , अनाश्रयणीयः खल्वयं देशः । आत- पप्राँतिकूल्यार्थं मणिभूमिकायां प्रवेशयेत्याज्ञापय । काञ्चुकीयः यदाज्ञापयति महासेनः। (निष्क्रम्य प्रविश्य) यंदाज्ञप्तं महासेनेन, तत् सर्वमनुष्ठितम । अमात्यस्तु भरतगेहको महासेनं द्रष्टुमिच्छति । व्यक्तं न रोचते तस्य वत्सराजसत्क्रिया । अस्यैष नीतेः परिश्रमः । अहमेवैनमनुनयामि । देवी (क) किं सम्बन्धो णिच्चिदो। Aw । -- - (क) किं सम्बन्धो निथितः। १. 'चन्धुजनप्र' ग, पाट:. २. 'षाभिधेयः । का' ग. पाटः. ३. 'न वाच्यः।' क. खा पाठ:. ४.क' स्ख, पाटः. ५. 'व्रणक' ख. पाठः. ६. 'णः । म' ख. पाटः ७. 'प्रतिकलार्थ' ख. पाट:. ८. 'जयतु महासेनः । न' ख. पाठः. ९. 'ति । वक्तं' ख. पाठः. १०. तेऽस्य क. पाठः, ११. 'स्यैव नी' ख. पाठ:. .

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे - H4 राजा '-न तावन्निश्चयो गम्यते । देवी- (क) अळं दाणि तुवरिअ । बाळा मे दारिआ। राजा यदभिरुचितं भवत्यै । प्रविशत्वभ्यन्तरम् । देवी (ख) जं महासेणो आणवेदि । (निष्क्रान्तौ सपरिवारा) राजा (विचिन्त्य) पूर्व तावद् बैरमस्यावलेपा- दानीतेऽस्मिन् स्यात् तु वैध्यस्तथा मे । युद्धक्लिष्टं संशयस्थं विपन्नं श्रुत्वा त्वेनं संशयं चिन्तयामि ॥ १४ ॥ - (निष्क्रान्तौ) ।' द्वितीयोऽङ्कः। (क) अलमिदानीं त्वरित्वा । बाला मे दारिका । (ख) यन्महासेन आज्ञापयति । १. 'दा' ख. पाठः. २. 'सै तदा भवतु प्र' स पाठः. ४. 'मध्यस्थता में' क. ख. पाठः, ५. 'ह्ये' ख. पाठः, ३. 'न्ता) ख. पाठः, ।" ।

·-- - अथ तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशति डिण्डिकवेषो विदूषकः) विदूषकः ---(निरूप्य) (क) भो! देवउळपीठिआए मम मोद- अमळ्ळअं णिस्विविअ दक्षिणमासऑणि गणिअ बन्धिअ पडिणिवुत्तो दाणि मोदअमळ्ळअंण पेक्खामि । (विचिन्त्य) आ एकमोदअपरितोसिदो ण दाव ओळग्गो मं अणुसरदि । उच्चदाए पाआरस्स अगई कुक्कुराणं । अक्खदभत्तदाए अळोहणीअं पहि- आणं । आदु अपि णं खाआमि । भोदु ओग्गारइस्सं दाव अहं । ही ही बुड्डो विअ सूअरर्वत्थी सुद्धवादं एव्व उग्गिरामि । अहव कोहिदकच्चाअणीए केरअं मम केरअं त्ति करिअ सिवेष पडिहत्थीकिदं भवे । (निरूप्य) जदि वि एसो बमआरी बहुकेहि रूवेहि अविणअं करेदि । भोदु पेक्खिस्सं दाव अंहं । भो! (क) भोः! देवकुलपीठिकायां मम मोदकमलकं निक्षिप्य दक्षिणामाषकाणि गण- यित्वा बद्ध्वा प्रतिनिवृत्तः इदानीं मोदकमलकं न पश्यामि । आ एकमोदकपरितोषितो न तावदवलग्नो मामनुसरति । उच्चतया प्राकारस्यागतिः कुक्कुराणाम् । अक्षतभक्ततया- लोभनीयः पथिकानाम् । अथवा अप्येनं खादामि । भवतु उद्गारयिष्ये तावदहम् । ही ही वृद्ध इव सूकरवस्तिः शुद्धवातमेवोद्रािमि । अथवा लोहितकाायन्याः सम्बन्धी मम सम्बन्धीति कृत्वा शिवेन प्रतिहस्तीकृतो भवेत् । यद्यप्येष ब्रह्मचारी बहुकै रूपै- रविनयं करोति । भवतु द्रक्ष्यामि तावदहम् । भोः ! एष खलु मम मोदकमल्लकः शिव- ।। १. 'पप्रच्छन्नो वि' ख. पाठः, २. 'कः-भो' ख. पाठः. ३. 'आ ग' पाठः. ४. 'रिवु' ख. पाठः. ५. 'मि । (आत्मगतम् ) ए' ख. पाठः, ७. 'धोख. पाठः. ८. 'पन्थी ख. पाठः, पाठ.. ९. 'वे । ज' ख. पाठः, १०. 'अहं । अविहा एदस्स मम मोदअं सिख, पाठः, ·។ ३ , प्रतिज्ञायौगन्धरायणे एदं खु मम मोदअमळ्ळअं सिवस्स पादमूळे चिट्ठइ । जाव णं गहामि । देहि भट्टा! देहि मे मोदअमळ्ळअं। भट्टा! तुवं वि मम चोरो सि । अविहा आळिहिदं खु मम मोदअमळ्ळअं। संदावतिमिरेण सुट्ठ ण पेक्खामि । भोदु पमजिस्सं दाव अहं । ही ही साहु ले चित्तअर! भाव ! साहु । जुत्तळेहदाए वण्णाणं जह जह पमज्जामि , तह तह उज्जळदरं होइ । भोदु उदएण पमजिस्सं । कहिणुहु उदअं । इदं सोहणं सुद्धतडाअं । अहं विअ सिवो वि दाव एदरिंस मोदअमळ्ळए णिरासो होदु। (नेपथ्ये) मोदआ ! मोदआ! हहह । विदूषकः - (क) अविहा एसो उम्मत्तओ मम मोदअ- मळ्ळअं गह्निअ हसमाणो फेायमाणमळिणवरिसारच्छोदअं विअ इदो एव्वाँहावइ । चिट्ठ चिट्ठ उम्मत्तअ ! चिट्ठ । इमिणा दण्डअटेण सीसं दे भिन्दामि । स्य पादमूले तिष्ठति । यावद् एनं ग्रहीष्यामि । देहि भर्तः ! देहि मे मोदकमल्लकम् । भतः ! त्वमपि मम चोरोऽसि । अविहा आलिखितः खलु मम मोदकमलकः। सन्ता- पतिमिरेण सुठु न पश्यामि । भवतु प्रमार्जिष्यामि तावदहम् । ही ही साधु रे चित्र- कर ! भाव ! साधु । युक्तलेखतया वर्णानां यथा यथा प्रमामि तथा तथोज्ज्वलतरं भवति । भवतु उदकेन प्रमार्जिष्यामि । कुत्र खलदकम् । इदं शोभनं शुद्धतटाकम् । अहमिव शिवोऽपि तावद् एतस्मिन् मोदकमलके निराशो भवतु । मोदका! मोदकाः!। हहह । (क) अविहा एप उन्मत्तको मम मोदकमल्लकं गृहीत्वा हसन फनायमानमलिन- वारथ्योदकमिवेत एवाधावति । तिष्ठ तिष्टोन्मत्तक ! तिष्ठ । अनेन दण्डकाष्ठेन शीर्ष ते भिननि। १. 'ळिदं' क. पाठः. २. 'दम'ख. पाठः. ३. 'अंभो' क. पाट:. ४. 'गण' क. ख. पाठः ... "उ' ख, पाठः ६. 'का' ख. पाठः, ७. 'व्वाअच्छइ' ख. पादः. मिदामि' ख. पाठः । । +-- ·तृतीयोऽकः । - - - - (ततः प्रविशत्युन्मत्तकः) (क) मोदआ! मोदआ! हहहे । विदूषकः-- (ख) भो उम्मत्तअ! आणेहि मम मोदअम- कळअं। उन्मत्तकः (ग) किं मोदआ । कहिं मोदआ। कश्श मोदआ । किं इमे मोदआ उज्झन्ति, आदु पेणज्झन्ति, उदाहो खज्जन्ति । विदूषकः-- (घ) ण खज्जन्ति ण खज्जन्ति ण उज्झन्ति । उन्मत्तकः (ड) एसौ खु मम रसणा खाइदुकामा लिङ्गाणि -- --- ४ करेदि । । विदूषकः- (च) भो उम्मत्तअ! आणेहि मम मोदअम- कळअं । मा परकेरए सिणेहं करिअ ओवज्झेहि । (छ) के के मं वज्झन्ति । मोदआ खु में रक्खन्ति । उन्मत्तका । (क) मोदका! मोदकाः1 हहह । (ख) भो उन्मत्तक ! आनय मम मोदकमल्लकम् । (ग) किं मोदकाः। कुत्र मोदकाः । कस्य मोदकाः । किमिमे मोदका उत्सृज्यन्ते, अथवा प्रणीयन्ते, उताहो खाद्यन्ते । (घ) न खाद्यन्ते न खाद्यन्ते नोत्सृज्यन्ते च । (ङ) एषा खल्लु मम रसना खादितुकामा लिङ्गानि करोति । (च) भो उन्मत्तक ! आनय मम मोदकमल्लकम् । मा परकीये स्नेहं कृत्वा अप- बाध्यस्व (अथवा)अपोह्यस्व । (छ) के के मां बाधन्ते (अथवा) वहन्ति । मोदकाः खलु मां रक्षन्ति । १. ह । मोद! मोद! ग. पाठः. २. 'वि' ग. पाठः. ३. 'सो' ख. पाठः. ४. 'मि' ख. पाठः. ५. 'केके ख. ग. पाठः.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे णेवच्छविसेसमण्डिदो परीदि उप्पादे, उवढिआ । ळाअगिहदिण्णमुळिळआ काळबसेण मुहुत्तदुब्बळा ॥१॥ विदूषकः- (क) भो उम्मत्त! आणेहि मम मोदअम- ळ्ळअं । इमिणा पंचएण उवज्झाअउळं गन्तव्वं । (ख) मए वि इमिणा पंचएण जोअणसदं गन्तव्वं । विदूषकः - (ग) किं एळावणे तुवं । (घ) आम एळावणे अहं । ण हुँ दावं देवळाजो मं आशणं आळहदि । शुदं च मए पाँदपाशिएहि इन्दे वज्झ त्ति धाराणिअळेहि विज्जुम्मईहि कशाहि ताळिअ वाउब्भामेण परिब्भमन्तेण भिन्दीअदि मेहबन्धणं । उन्मत्तकः - उन्मत्तकः नैपथ्यविशेपमाण्डिताः प्रीतिमुत्पादयितुमुपस्थिताः । राजगृहदत्तमूल्याः कालवशेन मुहूर्तदुर्बलाः ।। (क) भो उन्मत्तक! आनय मम मोदकमल्लकम् । अनेन प्रत्ययेनोपाध्यायकुलं गन्तव्यम्। (ख) मयाप्यनेन प्रत्ययेन योजनशतं गन्तव्यम् । (ग) किमैरावणस्त्वम् । (घ) आम ऐरावणोऽहम् । न खलु तावद् देवराजो मामासनमारोहति । श्रुतं च मया पादपाशिकैरिन्द्रो बद् इति धारानिगलैः विद्युन्मयीभिः कशाभिस्ताडयित्वा वातोद्भामेण परिभ्रमता भिद्यते मेघबन्धनम् । , १. 'आ' ख. पाठः. २. 'प्रीदिं' ख. पाठः. ३. 'वेच्चेण' ख. पाठः. ख. पाठ'. ५. 'दु' ख. पाठः. ६. 'व मख. पाठः. ७. 'प' ख. पाठः. ख. पाठः. ९. दिवान्त दे त्रि' ग. पाठ:. १०. 'बाहुभामे तुवं' ख. पाठः. जेण भि' ग. पाठः. ४, 'बच्चेण' ८. 'न्ति' ११. 'न्ति ·।। । । । , " -- .. है. - तृतीयोऽङ्कः । विदूषकः (क) भो उम्मत्तअ! ण तुवं मम दइस्सिसि, विळविस्सं दाव अहं। उन्मत्तकः (ख) विळव विळव विकोस वा पिळवं। विदूषकः (ग) अब्बम्मण्णं भो! अब्बम्मण्णं । उन्मत्तकः (घ) अहं पि विळविस्सं । इन्दे वझे भो! इन्दे वज्झे भो!। विदूषकः (ङ) अब्बम्मण्णं भो! अब्बम्मण्णं । (नेपथ्ये) (च) मा भाआहि मा भाआहि बह्मणाउस ! मा भाआहि । विदूषकः - (सहर्षम् ) (छ) आअदे चन्दे समाअदाणि सव्व. णक्खत्ताणि । अघं बह्मणभावं । ईहामत्तएण शमणएण अभों दीअदि। । -- (क) भो उन्मत्तक! न त्वं मम दास्यासि, विलपिष्यामि तावदहम् । (ख) विलप विलप विक्रोश वा विलप । (ग) अब्रह्मण्यं भो! अब्रह्मण्यम् । (घ) अहमपि विलपिष्यामि । इन्द्रो बद्धो भो ! इन्द्रो बद्धो भो! । (ङ) अब्रह्मण्यं भो! अब्रह्मण्यम् । (च) मा बिभीहि मा बिभीहि ब्राह्मणोपासक ! मा बिभीहि । (छ) आगते चन्द्रे समागतानि सर्वनक्षत्राणि । बिग् ब्राह्मणभावम् । ईहामात्र- केण श्रमणकेनाभयं दीयते । १. 'वं अब्व' ख, पाठः. २. 'ज्झे हो ने' ख. पाटः. ३. 'भो । मा' ग. पाट:. ४. 'कः अध' स. पाठः, ५. 'क:-अ' ख, ग, पाठः. ६. 'तेण' वं. पाठः, भहीभदि । आअदे हि चहे सभासदाणि सध्वणक्वत्ताणि । (त' ख. ग. पाटा ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे (ततः प्रविशति श्रमणकः) श्रमणकः १ (क) मा भाआहि मा भाआहि बह्मणाउस ! मा भाआहि । के के हह, किं कय्यं, विळवदि । विदूषकः ---- (ख) अविहा पडिहारेरक्खअउत्तिं खु सम- णओ अणुहोदि । भो समणअ! भअवं! एसो उम्मत्तओ मम मोदअमळ्ळअं गह्निअ ण देदि । - (ग) मोदअं पेक्खामि दाव । (घ) पेक्खदु पेक्खदु समणअ! भवं । श्रमणका विदूषकः-- (च) हद्धि उम्मत्तअस्स हत्थे ईहामत्तएण शमणएण थुत्थूकिदा अधण्णस्स मम मोदआ दिट्ठपुरुवा एव संवुत्ता। श्रमणका उन्मत्तकः (ङ) थु थु । (क) मा बिभीहि मा बिभीहि ब्राह्मणोपासक ! मा बिभीहि । के के इह, कि कार्य, विलपति। (ख) अविहा प्रतीहाररक्षकवृत्ति खलु श्रमणकोऽनुभवति । भोः श्रमणक! भग- वन्! एप उन्मत्तको मम मोदकमलकं गृहीत्वा न ददाति । (ग) मोदकं प्रेक्षे तावत् । (घ) प्रेक्षता प्रेक्षतां श्रमणक! भवान् । (ङ) थु थु। (च) हा धिग् उन्मत्तकस्य हस्ते ईहामात्रकेण श्रमणकेन थुत्थूकृता अथन्यस्य मम मोदका दृष्टपूर्वा एव संवृत्ताः । १. 'क' ख. ग पाठः २. रक्खअप्पड' क. ख. पाठः ३. भिअर्व ख थाठः. 'थुत्यु' ख. पाठ ५. 'सेम' स. पाठः, ६. म' ख. पाठा. ७. वा संख.पाठः, ·AL तृतीयोऽकः । श्रमणकः (क) भो उम्मत्तआउस! णीआदेहिणीआदेहि। एदाणि मोदआणि कत्थूळिआफैणपण्डराणि बहुच्चिट्ठसमिद्ध- कोमळा णिट्टाणिआ सुरा विअ महुराणि मा दे खाइदाणि खरं उप्पादन्ति । विदूषकः (ख) अविहा मोदआणि ति करिअ किण्डि- कळज्जुआ मे पडिच्छिदा। श्रमणका (ग) उम्मत्तआउस! णीआदेहि णीआदेहि । जदि ण णीआदेहि, तुवं सवेमि । उन्मत्तकः (घ) पशीददु पशीददु शमणअ! #अवं! मा खु मा खु मं शविदुं । गह्न गहुँ । श्रमणका (ङ) बह्मणाउस ! पेक्ख पेक्ख ममप्पभावं । -- -- (क) भो उन्मत्तकोपासक ! निर्यातय निर्यातय एतानि मोदकाः कस्तूरिकाफेन- पाण्डरा वधूच्छिष्टसमृद्धकोमला निष्ठानिता सुरेव मधुरा मा ते खादिताः क्षयमु- त्पादयन्ति । (ख) अविहा मोदका इति कृत्वा (किण्डिळ्ळज्जुआ?) मे प्रतीष्टा | (ग) उन्मत्तकोपासक ! निर्यातय निर्यातय । यदि न निर्यातयसि त्वां शपामि । (घ) प्रसीदतु प्रसीदतु श्रमणक! भगवन् ! माखलु माखल मां शप्तुम् । गृहाण गृहाण । (ङ) ब्राह्मणोपासक ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व मम प्रभावम् । . - 11 १. 'कः-उ'ख. पाठः २. 'हे' ख. पाठः. ३. "णि इम्भुविठ्ठ' क. पाठः, ४. 'ध' ख. पाठ. ५. 'दबन्ति' ख. पाठः. ६. 'कीडतु पुड्डुआ' ख. पाठः. ७. 'भव' ख, पाठः, 4 .। यादु' क. पाठः, । -- ' ·- प्रतिज्ञायौगन्धरायणे विदूषकः -- (क) एसो उम्मत्तओ एदेण ईहामत्तएण स- मणएण उज्झिदं सावं पेक्खिअ मोदअमळ्ळअं भीदभीदं अग्ग- मुळिआए पसारिदाए ठाविअ चिट्ठइ । श्रमणकः (ख) यादु यादु भवं । एदेहि मोदएहि में सोत्थि वाचइस्ससि । विदूषकः ---(ग) ही ही ममकेरएहिं सोत्थि वाआएमि । मए वि कोडुम्बिअस्स हैत्थादो पडिग्गहगहीदाणि । ताणि भवदो वि उवाअणं भविस्सदि । सो वि सम्मिद्धो होदु । एसो उम्म- तओ अग्गिगिहं अहिमुहो गच्छइ । ट्ठिदो मज्झेहो । पुव्वहे वि दाव अअं देसो सुण्णो भविस्सदि । जाव अहं वि इमाणि दक्षिणामासआणि मॅग्गगेहे णिखि विअ गच्छामि । एकस्स शाडिआए कय्यं अवरस्स मुळ्ळेण । (सर्वे अग्निगृहं प्रविशन्ति) (क) एष उन्मत्तक एतेनेहामात्रकेण श्रमणकेन उज्झितं शापं प्रेक्ष्य मोदकमल्लक भीतभीतमनाकुल्यां प्रसारितायां स्थापयित्वा तिष्ठति । (ख) यातु यातु भवान् । एतैर्मोदकी स्वस्ति वाचयिष्यसि । (ग) ही ही मदीयैः स्वस्ति वाचयामि । मयापि कौटुम्धिकस्य हस्तात् प्रतिग्रहगृहीतानि । तानि भवतोऽप्युपायनं भविष्यति । सोऽपि समृद्धो भवतु । एष उन्मत्तकोऽग्निगृहमभिमुखो गच्छति । स्थितो मध्याह्नः । पूर्वाह्नेऽपि तावदयं देशः शून्यो भविष्यति । यावदहमपीमानि दक्षिणामापकाणि मार्गगेहे निक्षिप्य गच्छामि । एकस्य शाटिकया कार्यमपरस्य मूल्येन । १. 'क:-- एदु' ख. पाठः. २. 'वाएमि ।' ख, पाठः. ३. 'अ' ख. पाठ:. ४. 'एदा. णि मोदआणि सो सो ख, पाठः, ५. 'झे ख. पाठः. ६. 'लो दा' ख. पाठः. ग्गिहे ख, ग. पाठः, ८, " क्लिक. पाठः, ९. 'विष्टाः ।' ख. ग. पाठः. 24 M 4 ·तृतीयोऽङ्कः। A- - -- यौगन्धरायणः वसन्तक! शून्यमिदमग्मिगृहम् । विदूषकः (क) आम भो! सुण्णं खु इदं । यौगन्धरायणः तेन हि परिष्वजेता भवन्तौ । उभौ-बाढम् । (परिष्वजेते) यौगन्धरायणः भवतु भवतु तुल्यपरिश्रमौ भवन्तौ । आस्तां भवान् । भवानप्यास्ताम। उभौ--बाढम् । (सर्वे उपविष्टाः) यौगन्धरायणः वसन्तक! अपि दृष्टस्त्वया स्वामी । विदूषकः --- (ख) आम भो! दिट्ठो तत्तभवं । यौगन्धरायणः हन्त भोः। अतिक्रान्तयोगक्षेमा रात्रिः। दिवस इदानी प्रतिपाल्यते । अहः समुत्तीर्य निशा प्रतीक्ष्यते शुभे प्रभाते दिवसोऽनुचिन्त्यते । अनागतार्थीन्यशुभानि पश्यतां गतं गतं कालमवेक्ष्य निर्वृतिः ॥ २ ॥ रुमण्वान् सम्यग् भवानाह । तुल्येऽपि कालविशेषे निशैव बहुदोषा बन्धनेषु । कुतः, (ग) आम भोः ! शून्यं खल्विदम् । (क) आम भोः। दृष्टस्तत्रभवान् । २. (उभौ प' क. ख पाठः. ३. 'म् । (स' ख. पाठः. - १. 'आं ख. पाठः. ४. 'तह ।' ग. पाठः. ५. 'विशन्ति ।' ख. पाठः, ७. 'ते । कुतः, अ' ख. ग. पाठः. 2. 'ती' ख. पाठः. दिख. पाठ:. T * इत आरभ्य "विदूषक' इत्यस्य स्थाने वसन्तक इति ग. पुस्तके दृश्यते ।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे - 1 व्यवहारेष्वसाध्यानां लोके वाप्रतिर(जीज्योताम् । प्रभाते दृष्टदोषाणां वैरिणां रजनी भयम् ॥ ३ ॥ यौगन्धरायणः -वसन्तक ! स्वामिना सह कथितं ननु । विदूषकः - (क) आम भो! चिरं एव्व च ह्मि तत्तहोदा ओवज्झो, अज्ज चउद्दसी हायमाणो पडिवालिदो अ। यौगन्धरायणः स्नातः स्वामी। विदूषकः (ख) ह्लादो अत्तभवम् । यौगन्धरायणः कृतं देवकार्यम् । विदूषकः --(ग) आम भो! पणाममत्तेण पूइदा देवदा । यौगन्धरायणः - एतामपि बहुमतामवस्थां प्राप्तः स्वामी । कुतः स्नातस्य यस्य समुपस्थितदैवतस्य पुण्याहघोषविरमे पटहा नदन्ति । तस्यैव कालविभवात् तिथिपूजनेषु दैवप्रणामचलिता निगलाः स्वनन्ति ॥ ४ ॥ रुमण्वान् -भवत इदानी प्रयत्न उचितं तिथिसत्कारमा- नेष्यति स्वामिनः । (क) आम भोः! चिरमेव चास्मि तत्रभवतापोढः, अद्य चतुर्दशी मायमानः प्रतिपालितश्च । (ख) सातोऽत्रभवान् । (ग) आम भोः प्रणाममात्रेण पूजिता देवताः । m- ३, 'ओ भो' ख. पाठः. ६. 'क:- प. ग. पाठः. । १. 'राक्षतः। ख. पाठः. २. 'क:- चि' ग. पाठः. ४. 'क:- आम भो! ह्ला' ग. पाठः. ५. 'त' ख. ग. पाठः. ७. 'ण:- हन्त भोः! ए' ग. पाठः, मायमान इति 'रुणा शौचे' इत्यस्य चानाश रूपम् ।

·४९ - -- - तृतीयोऽङ्कः। यौगन्धरायणः वसन्तक! गच्छ भूयः खामिनं पश्य । विज्ञाप्यतां च स्वामी -- या सा प्रयाणं प्रतीह प्रस्तुता कथा, तस्याः श्वः प्रयोगकालः । स्थानावगाहयवसशय्याभोगेष्वाश्रयेपू- पन्यस्तौषधिव्याजो नलागिरिमन्त्रौषधिनियमसम्भृतपुराणकर्भ- व्यामोहितः । अनुकूलमारुतमोक्तव्यः सज्जितो धूपः । रोषप्रति- कूलोऽस्य सज्जितः प्रतिगजमदः। शालासन्निकृष्टमल्पसाधनं गृह- मादीपयितुमग्नित्रासित्वाद् वारणानाम् । गजपतिचित्तोड्रमणार्थ देवकुलेषु स्थापिताः शङ्खदुन्दुभयः । तेन नादेन सर्वसाधनप- रिगतशरीरेणावश्यं श्वः प्रद्योतेन स्वामी शरणमुपगन्तव्यः । ततः स्वामिना शत्रोरनुमतेनैव बन्धनानिष्क्रम्य सह व्यापन्नां घोषवती हस्तगतां कृत्वा नलागिरिः स्वाधीनः कर्तव्यः । ततो व्यवस्थि- २ तासनस्तदानीं स्वामी नलागिरौ । ततः, सेनाभिर्मनसानुबद्धजघनं कृत्वा जवे वारणं सिंहानामसमाप्त एव विरुते त्यक्त्वा सविन्ध्यं वनम् । एकाहे व्यसने वने वनगरे गत्वा त्रिवर्णी दशां येनैष द्विरदच्छलेन नियतस्तेनैव निर्वाह्यते ॥ ४ ॥ - - । । -- १० इति । - रुमण्वान् वसन्तक! किमिदानी चिन्यते । ३. 'मणि व्या' १. 'ल इति । कुतः स्था' ख. पाठः. २. 'भावष्वा' क. पाठः, ख. पाठः. ४. 'व्यस' ख. पाठः, ५. 'ता' ख. पाठः, ६. 'दं' ख. पाट:. ५. 'नगृहादी' ख. पाठः, ८, 'ते' क. पाठ.. ९. 'ता' क. पाठः. कृतः । व' ख. पाठः. ११. 'भवांश्चिन्तयति ।' ख. पाठः, १०. 'ति।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे -- - विदूषकः (क) एव्वं चिन्तेमि महन्तो खु भवदो पयत्तो विवजिस्सिदि त्ति । उभौ -न खलु वयं विज्ञातारः। विदूषकः -- (ख) अहं पुठमं पच्चा भवन्तो । यौगन्धरायणः अथ किंकृता कार्यविपत्तिः। विदूषकः-- (ग) वच्छराअस्स अत्तकय्यदाए । यौगन्धरायणः कथमिव । विदूषकः (घ) सुणह भवन्तो। उभौ-अवहितौ स्वः। विदूषकः- (ङ) जा सा काळट्ठमी अदिक्कन्दा, तहिं तत्त- होदी वासवदत्ता णाम राअदारिआ धचीदुदीआ कण्णआदसणं णिदोसं त्ति करिअ अवणीदकञ्चुआए सिविआए ओघट्टिदपणा- ळीपस्सुदसळिळविसमं राअमग्गं परिहरिअ जं तं बन्धणदुवारस्स - । (क) एवं चिन्तयामि महान् खलु भवतः प्रयलो विपत्स्यत इति । (ख) अहं प्रथमं पश्चाद् भवन्तौ (ग) वत्सराजस्यात्मकार्यतया । (घ) शृणुतां भवन्तौ। (ङ) या सा कालाष्टमी अतिक्रान्ता, तस्यां तत्रभवती वासवदत्ता नाम राजदा- रिका धात्रीद्वितीया कन्यकादर्शनं निर्दोषमिति कृत्वापनीतकञ्चुकया शिबिकयावघट्टि- तप्रणालीप्र तसलिलविपमं राजमार्ग परिहृत्य यत्तद् बन्धनद्वारस्याग्रतो भगवत्या यक्षिण्याः स्थानं, तस्मिन् देवकार्य कर्तुं गतासीत् । १. "न्तो । ता सुगह । उभौ' ख. पाठः.

·। . 77 तृतीयोऽङ्कः । अग्गदो भअवदीएं जक्खिणीए हाणं, तस्सि देवकैय्यं कत्तुं गओँ आसी। यौगन्धरायणः ततस्ततः। विदूषकः (क) तदो तत्तभवं तं दिअसं अब्भन्तरबन्ध- णपरिरक्खअं सिवअं णाम राअदासं अणुमाणिअ बन्धणदुवारे ' mma- . MP- णिकन्तो। -- -- - उभौ. ततस्ततः। विदूषकः (ख) तदो पुरुसक्खन्धपरिवणट्ठिदाए सिवि- आएं पकामं दिट्ठा सा राअदारिआ । यौगन्धरायणः ततस्ततः। विदूषकः- (ग) किं तदो तदो त्ति । बन्धणं दाणिं पम- दवणं सम्भाविअ पउत्तो राअळीळं कत्तुं । यौगन्धरायणः न खलु तां प्रति समुत्पन्नाभिलाषः . - स्वामी । -- - (क) ततस्तत्रभवान् तं दिवसमभ्यन्तरबन्धनपरिरक्षक शिवकं नाम राजदासम- नुमान्य बन्धनद्वारे निष्क्रान्तः । (ख) ततः पुरुषस्कन्धपरिवर्तनस्थितायां शिबिकायां प्रकामं दृष्टा सा राज- दारिका । (ग) किं ततस्तत इति । बन्धनमिदानी प्रमदवनं संभाव्य प्रवृत्तो रागलीलां । कर्तुम् । १. 'ए अवन्तिसुन्दरीए ज' क. पाठः, २. 'ठा' ख. पाठः. ३. 'काय' ख. पाठ:. ४. 'आसी' ख. पाठः. ५. 'वं वि तं' ख. पाठः. ६. 'मुखअंख. पाठः. ७. 'वं णा' ख. पाठ.. ८. 'णिब्बतो। यौगन्धरायणः-त' ख. पाठः, 'कन्धरप' ख. पाठः. १०. 'ए अ मुहुत्तों प' ख. पाठः, ११. 'तो ली' ख. पाठः. OM .

·५२ na प्रतिज्ञायौगन्धरायणे विदूषकः --- (क) भो! सङ्घआरिणो अणत्थ त्ति ईदिसं एव्व। यौगन्धरायणः -- सखे! रुमण्वन् ! स्थिरीक्रियतामात्मा । अनेनैव वेपेण जरा गन्तव्या । विदूषकः (ख) भो! अहं च एदेण उत्तो--भणेहि जोअन्धराअणस्स जहसमत्थिदा समत्थणा ण रोअदे मे । समाणे गमणे पज्जोदस्स अवमाणविसेसो चिन्तीअदि । मा कामप्पधाण त्ति मं अवमण्णेहि । अवमाणस्सै अवजिदि अण्णे- सामि त्ति। यौगन्धरायणः अहो शत्रुजनापहास्यमभिधानम् । अहो निरपनपता खलु बुद्धेः । अहो सुहृज्जनसन्तापकारणम् । अदेशकाले ललितं कामयते स्वामी । कुतः, शक्ताँ दर्पयितुं स्वहस्तरचिता भूमिः कटप्रच्छदा पर्याप्तो निगलस्वनश्चरणयोः कन्दर्पमालम्बितुम् । कः श्रुत्वा न भवेडि मन्मथपटुः प्रत्यक्षतो बन्धने रक्षार्थ परिगण्यमानपुरुषै राजेति शब्दार्पनम् ॥ ५॥ Ansam . , । (क) भाः! सङ्घचारिणोऽनर्था इतीदृशमेव । (ख) भोः! अहं चेतेनोक्तः -भण यौगन्धरायणाय यथासमर्थिता समर्थना न रोचते मे । समाने गमने प्रद्योतस्याबमानविशेषश्चिन्त्यते । मा कामप्रधान इति माम- वमन्यस्य । अवमानस्यावजितिमन्वषे इति । १. 'दस साणं विख. पाठः. २. 'णे प' ख. पाठः. ३ 'वीतीअ' ख. पाठः. ४. 'स्म खु अ' ख. पाठः. ५. 'द ख. पाठः, ६. मि । यौ' क. पाठः. 'फादर्पयिनुः स्त्र' ख. पाठः. ८. 'र्पणम्' क. पाठः.

·तृतीयोऽङ्कः। विदूषकः-- (क) भो! दंसिदो सिणेहो । णिव्विटुं पुरुसआरं। साहु उज्झिअ णं गच्छामो । यौगन्धरायणः-- वसन्तको भवान्ननु । वसन्तक! मा मैवम् । M Mamta परित्यजाम सन्तप्तं दुःखेन मदनेन च । सुहजनमुपाश्रित्य यः कालं नावबुध्यते ॥ ६॥ विदूषकः (ख) एव्वं एव्व जरं गमिस्सामो। यौगन्धरायणः तन्ननु श्लाघ्यम्। विदूषकः (ग) सिळाघणीओ भवे, जदिळोओ जाणादि । यौगन्धरायणः न नः कार्य लोकेन, स्वामिप्रियार्थो- Immedment ऽयमारम्भः । . -- विदूषकः--(घ) सो वि दाव ण जाणादि । यौगन्धरायणः काले ज्ञास्यति । विदूषकः (ङ) कदमो दाणि सो काळो । यौगन्धरायणः-यदेयमारम्भसिद्धिः । . m- - । - -- । (क) भोः! दर्शितः स्नेहः । निर्विष्टः पुरुपकारः । साधूज्झित्वैनं गच्छामः । (ख) एवमेव जरां गमिष्यामः । (ग) श्लाघनीयं भवेद् , यदि लोको जानाति । (घ) सोऽपि तावन्न जानाति । (ङ) कतम इदानीं स काल । १. 'मः' ख. पाठः.

·प्रतिज्ञौयागन्धरायणे विदूषकः- (क) तदो तादिसो भवं बन्धणादाराओणं अ- न्तेउरादो राअदारिअं उभे णिय्यादेदु । रुमण्वान्-इह भवता द्रष्टव्यः। यौगन्धरायणः उभयमिति, बाढम् । इयं द्वितीया प्रतिज्ञा सुभद्रामिव गाण्डीवी नागः पद्मलतामिव । यदि तां न हरेद् राजा नास्मि यौगन्धरायणः ॥ ७ ॥ Daman अपि च, यदि तां चैव तं चैव तां चैवायतलोचनाम् । नाहरामि नृपं चैव नास्मि यौगन्धरायणः ॥ ८॥ (कर्ण दत्त्वा) अये शब्द इवे । ज्ञायतां शब्दः । विदूषकः --- (ख) भो ! तह । (निष्क्रम्य प्रविश्य) भो ! पडिउ- त्तदिवसविस्सम्भेण अविरळं सञ्चरन्तो जणो दीसइ । किं दाणि करह्म। रुमण्वान् - तेन हि चतुर्दारमग्निगृहं, भिद्यतां नः स- छातः। यौगन्धरायणः -- न न । अभिन्नो नः सङ्घातः । भिद्य- तामरिसङ्घातः । (निष्क्रम्य) (क) ततस्तादृशो भवान् बन्धनादाजानमन्तःपुराद्राजदारिकामुभे निर्यातयतु। (ख) भोस्तथा । भोः परिवृत्तदिवसविषम्भणाविरल सञ्चरन् जनो दृश्यते। किमि- दानी कुर्मः । १. दु । यौ' ख. पाठः. २. 'व । तूर्ण ज्ञा' ख. पाठः . ३. 'तः । स्वकार्यमनुष्ठीयताम्। उभौ--- भो तह (निष्क्रान्तौ) उ' ख. पाठः. * यदीति । तां घोषवती नाम वीणाम् । तं नडागिरिम् । तां वासवदत्ताम् ।

·तृतीयोऽङ्कः। उन्मत्तकः-(क) ही ही चन्दं गिळदि ळाहू । मुञ्च मुञ्च चन्दं । यदि ण मुश्चेशि, मुहं दे पाडिअ मुञ्चावइस्सं । एशे एशे दुट्ठअश्शे परिभट्टे आअच्छदि । एशे एशे चउप्पहवीहिआअं। जाव णं आळुहिअ बळिं सक्खिस्सं । एशे एशे दाळभट्टा में ताळेह । माखु माखु मं ताळे) । किं भणाशि -- अह्माणं किं पि णञ्चेहि त्ति । दक्खह दक्खह दाळअभट्टाँ । एशे दाळअभट्टा पुणो वि मं ताळेह इट्ठिआहि । माखु माखु ताळेथ । तेण हि अहं पि ताळेमि । (निष्क्रान्ताः) . । । तृतीयोऽङ्कः । -- --- । --- (क) ही ही चन्द्रं गिलति राहुः । मुञ्च मुञ्च चन्द्रम् । यदि न मुञ्चसि, मुखं ते पाटयित्वा मोचयिष्यामि । एप एष दुष्टाश्वः परिभ्रष्ट आगच्छति । एष एष चतुष्पथवीभ्याम् । यावदेनमारुह्य बलि भक्षयिष्यामि । एते एते दारकभर्तारः। मां ताडयत । माखलु माखलु मां ताडयत । किं भणसि अस्माकं किमपि नृत्येति । पश्यत पश्यत दारकभर्तारः! । एते दारकभर्तारः! पुनरपि मां ताडयत यष्टिभिः । माखलु माखलु ताडयत । तेन ह्यहमपि ताडयामि । - -- --- ३. 'वाति • एशे एशे च ख. पाठः. २. "न्दं मुन्च । जदि' ख. पाठः, मोएमि ए' ख. पाठः. 'इ । जाव णं आढुहिअ चउम्पपीठिआए ब' ख, पाठः. ५. 'अं... ठा इठिआहि मं ताळन्ति । मा' ख. पाठः. ६. 'हिं' ख, पाठः, दा' ख. पाठः 4. 'विठि आनि में ताळेमि' ख, पाठः. -- - - ·. . अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति भंटः) भटः (क) को काळो अहं भट्टिदारिआए वासवदत्ताए उदऐ कीळिदुकामाए भद्दवदीपरिचारअं गत्तसेवअंण पेक्खामि। भाव पुप्फदन्तअ! गत्तसेवअं ण पेक्खसि । किं भणसि-एसो गत्तसेवओ किण्डिळसुण्डिगिणीए गेहं पविसिअ सुरं पिबदि त्ति । गच्छदु भावो। (परिक्रम्य) इदं किण्डिळसुण्डिगिणीए गेहं । जाव णं सदावेमि । गत्तसेवअ! गत्तसेवअ! (नेपथ्ये) (ख) को दाणिं एसो एत्थ राअमग्गे गत्तसेवअ! गत्तसेवअ! त्ति मं सद्दावेदि। भटः (ग) एसो गत्तसेवओ सुरं पिबिअ पिबिअ हसिअ हसिअ मदिअ मदिअ जवापुप्फ विअ रत्तळोअणो इदो एव्व आअच्छदि । एदस्स पुरदो ण चिट्ठिरसं । (निवृत्य स्थितः) २ -- । (क) कः कालोऽहं भर्तृदारिकाया वासवदत्ताया उदके क्रीडितुकामाया भद्रव- तीपरिचारकं गात्रसेवकं न प्रेक्षे । भाव पुष्पदन्तक ! गात्रसेवकं न प्रेक्षसे । किं भणसि---- एष गात्रसेवकः (किण्डिल!)शुण्डिकिन्या गेहं प्रविश्य सुरां पिबतीति । गच्छतु भावः । इदं (किण्डिल)शुण्डिकिन्या गेहम् । यावदेनं शब्दापये । गात्रसेवक ! गात्रसेवक!। (ख) क इदानीमेषोऽत्र राजमार्गे गात्रसेवक! गात्रसेवकेति मां शब्दापयति । (ग) एप गात्रसेवकः सुरां पीत्वा पीत्वा हसित्वा हसिल्वा मदित्वा मदित्वा जपापुष्प- मिव रक्तलोचन इत एवागच्छति । एतस्य पुरतो न स्थास्यामि । ३. "एदाणि एठसाएरगरा' १. 'वो इ' ख. पाठः. २. 'मि। भो ग' ख. पाठः, ख. पाठः, ४. 'विदिस्सं ख. पाठः, ·चतुर्थोऽङ्कः का (ततः प्रविशति गात्रसेवकः) गात्रसेवकः (क) को दाणिं एसो एत्थ राअमग्गे गत्त- सेवअ! गत्तसेवअ! त्ति मं सद्दावेदि । पाणागारादो गिवन्तो दिट्ट मि । मम सुसुरेण सुरुटेण अमुदअमळळएण घिमरिअ- ळोण शिदे मंशखण्डे मुहे पक्खित्ते । अणुसारज वि पीदा अत्ताणं दण्डअज्जुआ होमि ॥ १ ॥ (?) धण्णा सुराहि मत्ता धण्णा सुराहि अणुळित्ता । धण्णा सुराहि हादी धण्णा सुराहि संअविदा ॥ २ ॥ अधणा अत्तणो पुत्तदाराणं कर्ट पिटुं सुणन्ता जे सुसमिद्धा सुरातडाँण जोति तो जाणे जमळोए वा -- --- मूढा ण (क) क इदानीमेषोऽत्र राजमार्गे गात्रसेवक ! गात्रसेवक! इति मां शब्दापयति । पानागारानिष्क्रान्तो दृष्टोऽस्मि । मम श्वशुरेण सुरुष्टनामृतकमलकेन घृतमरिचलव- णरूषितो मांसखण्डो मुखे प्रक्षिप्तः । --- - .... .... .... .... -- धन्याः सुराभिर्मत्ता धन्याः सुराभिरनुलिताः । धन्याः सुराभिः स्नाता धन्याः सुराभिः संज्ञापिताः ।। अधना आत्मनः पुत्रदाराणां कष्टं (पिहं!) शृण्वन्तो ये मूढा नराः सुसमृद्धाः सुरा- तटाकं न योजयन्ति । ---- .... .... न १. का-(पूर्वोत्तमेव पठित्वा) पा' ख. पाठ:. २. 'र' ख. पाठः. ३. 'दोम' ख. पाठः, ४. 'कूरिदे' ख. पाठः. ५. 'णू' ख. पाउ:. ६. 'दा जइ अख पायः. 'एडनु ख. पाठः. ८. 'इ' ख. पाठः. ९. 'हिरण्णा' ख. पाठः. १०, 'हि अणु' ख. ११. 'प्प' ख.पाठः. १२. 'आ' ख. पाठः. १३. हि मत्ता। ख. पाठ: १४. 'धत्ता मुराहि सज्ञदा । अधणारिअ अत्त'ख' पाठः. १५. 'ख' ख. पाठः. 'का' ख. पाठ 'आ' ख. पाठ.. १८. 'अति । जमझने वा' ख. पाठः, . पाठ..

·प्रतिज्ञायौगन्धरायण भटः - णरअं अस्थि ण त्थि अ । (2) ----(उपसृत्य) (क) भो गत्तसेवअ! को काळो तुम अण्णे- सामि । भट्टिडारिआए वासवदत्ताए उदए कीळिदुकामाए भद्द- वेदी ण दिस्सदि । तुम दाव मत्तो एत्थै आहिण्डदि । गात्रसेवकः (ख) जुजई । सा अ णं भत्ता, सो पुरुसो वि मत्तो,अहं वि मत्तो, तुमं पि मत्तो, सव्वं मत्तसमं होइ । भटः ---(ग) सव्वं दाव चिहुँ । राअउळे भद्दपीठिऔं (अ) ण णिकमिअ कुदो(अं पि ?आहि)ण्डदि त्ति । गात्रसेवकः (घ) इदो (पि ? हिण्डोमि, एत्थे पिबामि, एदेण पिबामि, मा संरम्भेण । किं करीअर्दु। १३ . (क) भो गात्रसेवक ! कः कालस्त्वामन्वषे । भर्तृदारिकाया वासवदत्ताया उदके क्रीडितुकामाया भद्रबती न दृश्यते । त्वं तावन्मत्तोऽत्राहिण्डसे । (ख) युज्यते । सा च ननु मत्ता, स पुरुषोऽपि मत्तोऽहमपि मत्तः, त्वमपि मत्तः, सर्व मत्तसभं भवति । (ग) सर्व तावत् तिष्ठतु । राजकुले भद्रपीठिका न निष्क्राम्य कुत आहिण्डत (घ) इतो हिण्डे, अत्र पिबामि, एतेन बिबामि, मा संरम्भेण । किं क्रियताम् । , , १. 'गि अणाग्गिअ को जाणे' ख. पाठः, २. 'ए दिण्णमिस्स' क. पाठ:. मत्तो आ' ख. पाठः, 'दिस्सि । 'ख. पाठः. ५. 'इह आग्गिणितित्था सो' ख. पाठ:. ६. 'मए ता तुख पाठः, ७ 'दु । जदा तव राख. पाठः. ८. 'आ ण पुणेकामादि कु' ख. पाठः. 'अअ पिबाद ख. पाटः. -कुदो अअ पिबदि ति ई' ख. पाठः, ११ 'बा' ख. पाठः, १२ 'ग्ग' ख, पाठ १३ 'मिरस' ख. पाठः १४. 'तुम् ।' क. पाठः . F ।

·चतुर्थोऽङ्कः . - -- भटः (क) *हिजउ असम्बन्धप्पळावो । सिग्धं भवदि पवेसेहि। गात्रसेवकः (ख) पविसदु पविसदु भद्दवड़ी। अंघो मए भद्दवदीए अङ्कुसं आढत्तं । भैटः - (ग) सभावविणीदाए भद्दवदीए अङ्कुसेण किं क- य्यं । गच्छ, सिग्धं भद्दवदि पवेसेहि । गात्रसेवकः (घ) पविसदु पविसदु भद्दवही । अंघो मए भवदीए खुरप्पमाळा आढत्ता। भटः (ङ) पुप्फबन्धिआए भद्दवदीए खुरप्पमाळाए किं कय्यं । सिग्धं भवदि पवेसेहि । गात्रसेवकः :- (च) पविसदु पविसदु भद्दवदी। अंघो मए भवदीए घण्टा आढत्ता । (क) भवत्वसम्बद्धप्रलापः । शीघ्र भद्रवती प्रवेशय । (ख) प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अहो मया भद्रबन्या अडशमाहितम् । (ग) स्वभावविनीताया भगवत्या अङ्कुशेन किं कार्यम् । गच्छ, शीघ्र भद्रवती प्रवेशय । (घ) प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अहो मया भद्रवन्याः क्षुरसमालाहिता । (ङ) पुष्पबन्धनीयाया भद्रवत्याः क्षुरप्रमालया कि कार्यम् । शीघ्र भद्रवती प्रवेशय । (च) प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अहो मया भवत्या घण्टाहिता । 1. 'शिण्णउ' क. पाठः, २. 'वो। गच्छसि' ख. पाठः, ३. 'गानसेवकः ४. 'व्यं । सि' ख. पाठः. ५. 'वोटिदाए' ख. पाठः. 'अग्यो ।' . । । ६. क. पाठः. ख. पाठः. • भवत्वित्यर्थे 'होचई' इति न्याय्यं, धातुप्रत्ययमध्य विध्यादिपु जशब्दविधानान । + दुःखसूचको निपातोऽयं स्यात् । 'अव्वा दुःखसूचनासंभावनेषु' इति तु प्राकृतप्रकाश, सूत्रम्।

·-- mms प्रतिज्ञायौगन्धरायणे भट:--- (क) उदए कीळिदुकामाए भवदीए घण्टाए कि कय्यं । सिग्धं भद्दवदि पवेसेहि । गात्रसेवकः --- (ख) पविसदु पविसदु भवदी । अंघो मए भवदीए कसिअं आहेत्तं । अट: (ग) कसिएण किं कय्यं । सिघं भवदि पवेसेहि। गात्रसेवकः ---- (घ) पविसद् पविस भवदी । अंघो । भटः-- (ङ) किं अंघो। गात्रसेवकः (च) अंघो मए । भटः-(छ) किं तुए। गात्रसेवकः (ज) अंघो भद्द । भटः (झ) किं भदत्ति । - । (क) उदके क्रिडितुकामाया भद्रवत्या घण्टया कि कार्यम् । शीघ्र भद्रवती प्रवेशय । (ख) प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अहो मया भगवत्याः कशिका आहिता। (ग) काशकया कि कार्यम् । शीघ्र भद्रवतीं प्रवेशय । (घ) प्रतिशतु प्रविशतु भद्रवती । अहो । (ङ) किम् अहो। (च) अहो मया । (छ) किं त्वया । (E.) अहो भद्र। (झ) किं भद्र इति । १. 'अग्यो म' ख पाठः, २. 'ध' ख. पाटः. अघा । मए भद्द। भट. कि भद्द । गानसेवकः पाठ:. ३. 'अग्यो । भट:- भद्दवी । भटः -कि ख. पाठः, किं भव' क. W - ..

·-
૨
चतुर्थोऽङ्कः ।
११
गात्रसेवकः (क) अंबो भवदी।
भटः
(ख) किं भवदी।
गात्रसेवकः (ग) भवदी पि आढत्ता।
भटः (घ) ण तुवं एत्थ अवरज्झो । (किण्डिळ?)सुण्डिगिणी
खु अवरज्झा, जा राअवाह गह्निअ सुरं देदि ।
गात्रसेवः (ङ) अंघो मए उत्तं । मा मूळविद्धि विणा-
सेहि त्ति ।
(च) हं सदो वि।
गात्रसेवकः-(छ) अंघो जाणामि जाणामि, (किण्डिल?)
सुण्डिगिणीए गेहं भिन्दिों भद्दवदी पळाअदि ।
(क) अहो भद्रवती।
(ख) किं भवती।
(ग) भद्रवत्यप्याहिता।
(घ) न त्वमत्रापराधः । (किण्डिल?)शुण्डिकिनी खल्वपराद्धा, या राजवाहनं
गृहीत्वा सुरां ददाति।
(ङ) अहो मयोक्तम् । मा मूलवृद्धिं विनाशयेति ।
(च) हा शब्द इव ।
(छ) अहो जानामि जानामि, (किण्डिल.)शुण्डिकिन्या गेंहं भित्त्वा भद्रवती
.
पलायते ।
1. "दी । गा' ख. पाठः, २. 'किहिसळझिकिणि खु' ख. पाठ:. ३. 'ण गुहिअख.
पाठ..
उता भए किडिळसुडिगिणी मा' ख पाठः. ५. 'वर्द्वि विख. पाठ:.
६. 'नि' ख. पाट:. 'हस्स' ख, पाट:. ८ 'अग्घो जाणादि किडिळसुलिगि' ख. पाठः,
९ ख. पाठः. १.. दित्ति।' ख. पाठः.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे भट: - - (क) किं भणासि- (आकाशे) एसो भट्टा वच्छराओ वासवदत्तं गलि णिग्गदो ति। गात्रसेवकः ---- (सहर्षम्) अविघ्नमस्तु स्वामिनः । भटः-- (ख) पिवं पिब । अज्ज वि तुमं मत्तो आहिण्डेहि । गात्रसेवकः आः को मत्तः, कस्य वा मदः, वयं खल्वार्ययौगन्धरायणेन स्वेषु स्वेषु स्थानेषु स्थापिताश्चारपुरुषाः। यावदहमपि सुहृज्जनस्य संज्ञां करोमि । एते ने सुहृदो निरोध- मुक्ता इव कृष्णसर्पा इतस्ततो निर्धावन्ति । भो भोः सुहृदः! शृण्वन्तु भवन्तः-- नवं शरावं सलिलैः सुपूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत्तस्य मा भून्नरकं स गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ॥ ३॥ कनुखल्वार्ययौगन्धरायणः । अये आर्ययौगन्धरायणः । य एषः, निशितविमलखड्गः संहृतोन्मत्त्वेषः कनकरचितंचर्मव्यग्रवामाग्रहस्तः। -- . " -- (क) किं भणसि --- एष भर्ता वत्सराजो वासवदत्तां गृहीत्वा निर्गत इति । (ख) पिब पिब | अद्यापि त्वं मत्त आहिण्डस्त्र | १. 'अग ख, पाट: २. 'त्ति । गच्छतु भावो ।' क. पाठः. ३. 'बत्त अख. पाठः, ४. 'हिविण्डसि ।' ख. पाठः. ५. 'क - को मत या' ख. पाठः. ६. 'ते एते' स. पाठः. 'क' ख. पाठः.

·चतुर्थोऽङ्कः । ६३ -- --- -- न विरचितबहुचीरः पाण्डराबद्धपट्टः सतटिदिव पयोदः किञ्चिदुद्गीर्णचन्द्रः ॥ ४ ॥ अहो महत् प्रवृत्तं युद्धम् । हत्वा गजान् सगजिनः सहयांश्च यौधान् अक्षौहिणीमतिविगाह्य बलान्मुहूर्तम् । नागेन्द्रदन्तमुसलाहतभन्मबाहु- भ्रष्टायुधोऽपि न निवृत्तपदोऽभियातः ॥ ५॥ हा धिग् , ग्रहणप्नुपगतः खल्बार्ययौगन्धरायणः । यावदहमप्या- ययौगन्धरायणस्य प्रत्यन्तरीभविष्यामि । (निष्क्रान्तः) भटः- (क) किंणुखु एदं । वाआरतोरणवज्जं सव्वं कोसम्बी खु इदं । होदु, इमं वुत्तन्तं अमच्चस्स णिवेदेमि । (निष्क्रान्तः) -- प्रवेशकः। (ततः प्रविशतः साधारण) (ख) उस्सरह उस्सरह अय्या! उस्सरह । उभो- - (क) किन्नुखल्वेतत् प्राकारतोरणवर्ज सर्व कौशाम्बी खल्विदम् । भवत्विमं वृत्ता- न्तममात्याय निवेदयामि । (ख) उत्सरतोत्सरतार्या ! उत्सरत । var 1. 'जासस. पाठ..

·६४ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे प्रथमः (क) अंघो कण्ठस्स दीअमाणस ण उच्चं विर- मदि। किं भणह -- द्वितीयः (ख) अंघो भट्टिद्वारिआए वासवदत्ताए अवणअ- णविन्भमदाएं विरुवन्तस्स मे वअणं कोचि ण सुणादि। अंघो किण्णिमित्तं उस्सारणा वत्तदि त्ति । गहीदो अय्यजोअन्धराअणो । किं भणह कहं गहीद त्ति । सुण- न्तु अय्या! । अय्यजोअन्धराअणेण असिदुदीएण अक्खो- हिणीए अग्गवेगो मुहुर्त धारिदो । विजयसुन्दरस्स हथिणो दन्तन्तँचोदिदो असी विवग्यो । असि होते ग गहीं दो, ण पुरुसदासेण । प्रथमः (ग) अंघो अप्पमत्ता होह तुझे । वाआरतो- रणवज्जं सव्वं कोसम्बी खु इअं। MA- (क) अहो कण्ठस्य दीर्यमाणस्य नोचं विरमति । (ख) अहो भर्तृदारिकाया वासवदत्ताया अपनयनविभ्रमतया विरुवतो मे वचनं कश्चिन्न शृणोति । अहो कि भणथ --- किन्निमित्तमुत्सारणा वर्तत इति । गृहीत आर्ययौगन्धरायणः । किं भणथ – कथं गृहीत इति । शृण्वन्वार्याः !। आर्ययौ- गन्धरायणेनासिद्वितीयेनाक्षौहिण्या अप्रवेगो मुहूर्त धारितः । विजयसुन्दरस्य हस्तिनो दन्तान्तचोदितोऽसिर्विपन्नः । असिदापेण गृहीतो, न पुरुषदोषेण । (ग) अहो अप्रमत्ता भवत यूयम् । प्राकारतोरणवजे सर्व कौशाम्बी खल्विदम् । - १. 'ह' ख. पाठः. २, 'ए उज्जयिणीए जणो वि' ख, पाठः, 'एको' क. पाठः, ३. 'दि । प्रथमः -कि' ख पाठः. ४. 'णो।क' ख. पाठः. ५. 'णादु अय्यो। अ' ख. पाठ:. ६. तं धारिअ वि' ख. पाठः. ७. 'न्तर पाडिदो' ख, पाठः, ८. 'अग्घी' ख. पाठः, १. 'मावा' क. पाठः, ·चतुर्थोऽङ्कः - उभौ. (क) ओदरदु ओदरदु अय्यो ओदरदु । (ततः प्रविशति यौगन्धरायणः बद्धबाहुः फलकेनानीयमानः) यौगन्धरायणः अयम(योह)मवतरामि । रिपुगतमपनीय वत्सराज ग्रहणमुपेत्य रणे खशस्त्रदोषात् । अयमहमपनीतभर्तृदुःखो जितमिति राजकुले सुखं विशामि ॥ ६ ॥ भोः! सुखं खलु निष्कलत्राणां कान्तारप्रवेशः, रमणीयतरः खलु प्राप्तमनोरथानां विनिपातः, अपश्चात्तापकरः खलु सश्चितधर्माणां मृत्युः । मया हि, वैरं भयं परिभवं च समं विहाय कृत्वा नयैश्च विनयैश्च शरैश्च कर्म । शत्रोः श्रियं च सुहृदामयशश्च हित्वा प्राप्तो जयश्च नृपतिश्च महांश्च शब्दः ॥७॥ उभौ- (ख) उस्सरह उस्सरह अय्या! उस्सरह । यौगन्धरायणः मदर्शनाभिलाषी जनो न कश्चिदैत्सा- रयितव्यः। ma (क) अवतरत्ववतरत्वार्योऽवतरतु । (ख) उत्सरतोत्सरतार्याः ! उत्सरत । 1. 'कशयनेना' ख. पाठः ५. 'तः । प' क. पाठः. ३. 'दप्युत्सा' ख. पाठः.

·प्रतिज्ञायोगन्धरायणे . . re- पश्यन्तु मां नरपतेः पुरुषाः ससत्त्वा राजानुरागनियमेन विपद्यमानम् । ये प्रार्थयन्ति च मनोभिरमात्यशब्दं तेषां स्थिरीभवतु नश्यतुं वाभिलाषः ॥ ८ ॥ उभौ- (क) उस्सरह उस्सरहे । किं तुझेहि ण दिट्ठपुरुवो अय्यजोअन्धराअणो । यौगन्धरायणः दृष्टः पूर्व , न त्वेवम् । उन्मत्तच्छन्नवेषस्य रथ्यासु परिधावतः । अवगीतमिदं रूपं कर्म सम्प्रति दृश्यते ॥ ९ ॥ (प्रविश्य) भटः (ग्व) अय्य! पिअंदे णिवेदेमि । गहीदो किळ बच्छराओ। यौगन्धरायणः ---- नैतम्ति । चिरमरिनगरे निरोधमुक्तः स किल वनान्युपलभ्य भद्रवत्या । ग्रहणमुपगमिप्यति प्रयातो निमिषितमात्रगतेपु योजनेषु ॥ १० ॥ भद्र ! कथं गृहीत इति श्रुतम् । (क) उत्सरतोत्सरत । किं युष्माभिर्न दृष्टपूर्व आर्ययौगन्धरायणः । (ख) आर्य! प्रियं ते निवेदयामि । गृहीतः किल वत्सराजः । ३. 'दप्यस्ति' क. १. ति' ख. पाठः. २. 'ह। णिवदेमि किन वच्छ' स्व. पाठः. ४. 'श्रूयते । भ' ख. पाठः.

·चतुर्थोऽङ्कः । । --- भटः m (क) अणुसारिअ णळागिरिणा गहीदो किळ । यौगन्धरायणः-अस्ति वाहनसामर्थ्यम् । असमायुक्तस्तु -- गजस्याधोरणायुक्तो जवो भवति शिक्षया । *विमुक्तं वत्सराजेन क एनं वाहयिष्यति ॥ ११ ॥ भटः (ख) अय्य ! अमच्चो आह ...- आयुधागारे चिट्ठदु किळ अय्यो । पुरुसगुत्तो अअं देसो त्ति । यौगन्धरायणः-- अहो हारयमभिधानम् । अनि बद्दा वत्सराजाभिधानं यस्मिन् काले सर्वतो रक्षितव्यम् । तस्मिन् काले सुप्तमासीदमात्यै- नीते रत्ने भाजने को निरोधः ॥ १२ ॥ (परिक्रम्य) (ग) इदं आउहागारम् । पविसदु अय्यो। भटः (क) अनुसार्य नलागिरिणा गृहीतः किल । (ख) आर्य ! अमान्य आह आयुधागारे तितु किलार्यः । पुरुषगुप्तोऽयं देश इति । (ग) इदमायुधागारम् । प्रविशत्वार्यः 'सं। 'ख पाठः. ४. 'भाब. पाठः. १. 'तो ख. पाट.. २. 'द' व. पाठ:. ५. 'यो । अय्य! अख. पाट:. १ विमुक्तं विसृष्टम् । गज भद्रवत्याग्व्यमनुमृत्यनिशेषः ।

·-- प्रतिज्ञायौगन्धरायणे -- (प्रविश्य) भट: (क) अमच्चो आह अवणीअदु बन्धणं त्ति। यौगन्धरायणः - अक्षीणं मां कुरु । व्यक्तं भरतरोहको मां द्रष्टुमिच्छति, अहमपि तावद् भरतरोहकं द्रष्टुमिच्छामि । महाक्यैः परिभिद्यमानहृदयं रोषात् प्रमत्ताक्षरैः प्रारब्धेषु नयच्छलेषु चलितं तुल्याधिकारोज्झितम् । सूक्तैः शास्त्रविनिश्चितैर्विरहितं बुयाधिकं वञ्चितं द्रष्टुं मल्लमपक्रियाविनिहतं बीळादिवाधोमुखम् ॥ १३ ॥ (ततः प्रविशति भरतरोहकः) भरतरोहकः-- कासौ कासौ यौगन्धरायणः । अवसितनिजकार्य वश्चनैर्दुनिरीक्षं कथमिव परिभाषे भर्तुरर्थे विपन्नम् । चिरमवनतकार्य चापि निर्युक्तमन्त्रं भुजगमिव सरोषं धर्षितं चोच्छ्रितं च ॥ १४ ॥ भट: (ख) अय्यजोअन्धराअणों अय्यं पडिवाळअन्तो आउहागारे चिट्टइ। भरतरोहकः भवतु भवतु। - - (क) अमात्य आह. अपनीयतां बन्धनमिति । (ख) आर्ययौगन्धरायण आर्य प्रतिपालयन् आयुधागारे तिष्ठति । , - १. 'ण:-क्षी' क. पाठः. २. 'मात्यैः प' ख पाठ:. ख, पाठ:. ५. णोप ख. पाठः, ३. 'तु' ख. पाठः, ४. 'हि ·चतुर्थोऽः । -- -- . भोः!। RAM मन्त्रित्वे वञ्चितो ह्येष सव्याज नीलहस्तिना। प्रत्यादेष्टुं स तद्वैरं मामिदानी प्रतीक्षते ॥ १५ ॥ भटः (क) अय्य! एसो अमच्चो । भरतरोहकः-- (उपगम्य) भो! यौगन्धरायण !। यौगन्धरायणः भटः-- (ख) अहो सरस्स गम्भीरदा । अय्यरस एकक्ख- रेण पूरिदो अयं देसो। भरतरोहकः (उपविश्य) भोः! यौगन्धरायण इत्यशरीरा- ण्यक्षराणि श्रूयन्ते । दिष्टयो भवान् दृश्यते । यौगन्धरायणः --दिष्टया भवान् दृश्यत इति । पश्यतु माम्, एवं रुधिरदिग्धाङ्गं वैरं नियममास्थितम् । गुरोरवजितं हेत्वा शान्तं द्रौणिमिव स्थितम् ॥ १६ ।। भरतारोहकः अहो छलेनागतगजारम्भस्यात्मसम्भा- वना। यौगन्धरायणः किं छलेनेति । तत् पुनरिदानी युक्तम् । या सा मल्लिकसालवृक्षरचिता नागाश्रिता वञ्चना बद्धः सेवितवान् हि नो नरपतिर्बाहूपधानां क्षितिम् । - (क) आय ! एषोऽमात्यः । (ख) अहो स्वरस्य गम्भीरता । आर्यस्यैकाक्षरेण पूरितोऽयं देशः । १. 'कः - भोः' ख. पाठः. क.पाठः, ४. 'प'ख, पाठः, २. (दृष्ट्वा) भवान् दृष्टः । यौ' क. पाठः. ३. 'दृष्टः प' ५. 'हि'ख. पाठः. ६. 'गो' ख, पाठः.

·की A प्रतिज्ञायौगन्धरायणे राज्ञो वारणनिग्रहे परिचयाद् वीणाश्रिता वञ्चना पूर्व प्रस्तुतमेव यामि भवतो नैवोपराधो मम ॥ १७ ॥ भरतरोहकः--भोः! यदग्निसाक्षिक महासेनस्य दुहितरं शिष्यां प्रतिगृह्य अदत्तापनयनं कृतं, युक्तेयं भोस्तस्करप्र- वृत्तिः। यौगन्धरायणः मा मा भवानेवम् । विवाहः खल्वेष स्वामिनः। भारतानां कुले जातो वत्सानामूर्जितः पतिः । अकृत्वा दारनिर्देशमुपदेशं करिष्यति ॥ १८ ॥ भरतरोहकः --- अद्यापि महासेनेन प्रयुक्तसत्कारो वत्सरा- जः । तदिदानी किं नावेक्षते । यौगन्धरायणः -मा मा भवानेवम् । यदस्य चाज्ञां कुरुते नलागिरिः स शिक्षितानां वचनेषु तिष्ठति। ततो विमुक्तः स्वशरीररक्षणे यशः प्रदातुं सुहृदां च जीवितम् ॥ १९ ॥ भरतरोहकः -- यद्येवं नलागिरिग्रहणार्थ विमुक्तश्चेद्, न पुनर्बडस्ते स्वामी । यौगन्धरायणः --- नेति पश्यत्युपक्रोशभयात् । ४. 'ना' १. 'तो' क. पाटः, २. 'वात्र दोषो म' क, पाट:. ३. र ख. पाट. ख. पाठ:. ५. 'ल्पदाननि' ख. पाठ:. ६. 'नी नापेक्ष' स्व. पाठः. ७. 'पदस्य राज्ञा' ख, पाठः, ८. 'ल' क. पाठः, ९ ध' ख. पाठः, १०. 'त्य' ख. पाठः. .

·- । . चतुर्थोऽङ्कः । भरतरोहकः - अपरोक्षराज्यव्यवहारो भवानिति ब्रवीति । समरावजितेषु शत्रुषु किमाह शास्त्रम् । यौगन्धरायणः वधः । भरतरोहकः बधाों वत्सराजश्वेत् किमस्माभिः से स- त्कृतः । यौगन्धरायणः एतदवेक्ष्य खलु यदस्य शरीरं नाप- हृतम् । भरतरोहकः एतदपि सम्भाव्यं मन्यते स्वामी। यौगन्धरायणः-कः संशयः । हस्तप्राप्तो हि वो राजा रक्षितस्तेन साधुना नह्यनारुह्य नागेन्द्रं वैजयन्ती निपात्यते ॥ २० ॥ भरतरोहकः भवतु भवतु । महासेनस्य प्रतिकूलं कृत्वा कौशाम्बी प्रति का कृता ते बुद्धिः । यौगन्धरायणः अहो! हास्यमभिधानम् । भवतां चाग्रतो यातः शेषकार्येषु का कथा । समूलं वृक्षमुत्पाट्य शाखाईछेत्तुं कुतः श्रमः ॥२१॥ (प्रविश्य) काञ्चुकीयः (कर्णे) एवमिव । भरतरोहकः प्रकाशमुच्यताम् । . -- + . - - १. 'सत्कारः प्रयुक्तः।' ख. पाठः, २. "शक्तुं ख. पाठः, ·७२ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे १ अये, काञ्चुकीयः कारणैर्बहुभिर्युक्तैः कामं नापकृतं त्वया । गुणेषु न तु मे द्वेषो भृङ्गारः प्रतिगृह्यताम् ॥ २२ ॥ इति। यौगन्धरायणः हा धिक्, गृहा न निर्वान्ति मया प्रदीपिता- स्तथैव तावदृदयानि मन्त्रिणाम् । इयं तु पूजा मम दण्डधारिणः कृतापराधस्य हि सत्कृतिर्वधः ॥ २३ ॥ (नेपथ्ये हाहाकारः क्रियते) भरतरोहकः को नु खल्वेष सहसा प्रासादाग्राद् विनिस्सृतः । श्येनपक्षाभिमृष्टानां कुररीणामिव ध्वनिः ॥ २४ ॥ भोः! ज्ञायतां शब्दः। काञ्चुकीयः यदाज्ञापयत्यार्यः । (निष्क्रम्य प्रविश्य) एषा तत्रभवत्यङ्गारवती शोकाभिभूतहृदया प्रासादाच्छरीरं मोक्तुकामा महासेनेनाभिहिता यथा- क्षत्रधर्मेणोद्दिष्टस्ते दुहितुर्विवाहः । किमिदानी हर्षकाले सन्तप्यसे । तच्चित्रफलकस्थयोर्वत्सराज- वासवदत्तयोर्विवाहोऽनुष्ठीयताम् इति । तत्र हि, स्त्रीजनेनास्यं सहसा प्रहर्षव्याकुलक्रमा । क्रियते मङ्गलाकीर्णा सबाष्पा कौतुकक्रिया ॥ २५ ॥ २. 'दुःखैः का' क. पाठः. २. 'कुरीणामिव विध्व' ख. पाठः. ३. 'ती प्रा' क. पाठः, ४. रविमो' ख. पाठः. ५. 'ति । कुतः अत्र' ख. पाठः. - . । । ६. 'ध' ख. पाठः, * अस्य विवाहस्य। ".

·चतुर्थोऽङ्कः । गृह्यताम् । (उपनयात) यौगन्धरायणः एवं सम्बन्धं मन्यते महासेनः । तेन ह्यानीयतां भृङ्गारः। काञ्चुकीयः भरतरोहकः-- भो यौगन्धरायण! किं ते भूयः प्रियमुप- हरामीति महासेनः । यौगन्धरायणः यदि में महासेनः प्रसन्नः, किमतः पर- मिच्छामि। (भरतवाक्यम्) भवन्त्वरजसो गावः परचक्र प्रशाम्यतु । इमामपि महीं कृत्स्ना राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ २६ ॥ Mammam (निष्क्रान्ताः सर्वे) चतुर्थोऽङ्कः । प्रेतिज्ञानाटिकावसिता। शुभं भूयाम्। १. 'रति म ख. पाठः. २. 'प्रतिज्ञायागन्धरायणं ममाप्त, वत्सराजचरितं समाप्तम् ' ख. पादः

1No text on this page.

·APPENDIXI. - मन्त्राकव्याख्यानम् अर्थात् प्रतिज्ञायौगन्धरायणतृतीयाङ्कव्याख्यानम् । (ततः प्रविशति डिण्डिकः) डिण्डिकः- भो! देवउळपीठिआए मम मोदअमळनं णिक्खिविअ दक्षिणमासआणि गणिअ वन्धिी पडिणिवुत्तो दाणि मोदअमळ्ळअंण पेक्खामि । व्याख्या--- देवकुलपठिकायाम् उज्जयिन्यां महाकालमिति प्रसिद्धस्य चामुण्डीमन्दिरस्थ परिसरवर्तिनः शून्यशिवालयस्य पीठिकायाम् अलिन्दे । मम मोदकमल्लकम् अपूपविशेष निक्षिप्य दक्षिणामापकाणि माषरादृशविरचितकनक- भेदा(निन् ) तान्यपि ग(णि?णयि)त्वा बद्ध्वा प्रतिनिवृत्त इदानीं मोदकमल्ल के न पश्यामीति बाह्यार्थः । पश्चादाभ्यन्तरार्थः । भो इति वितर्क । देवो महासेनः, तस्य कुलं नगरं वंशोऽपि । तयोः पीठिकायामलङ्कारभूतायामिति विशेपणस्योक्त- त्याद् विशेष्यस्थापि सिद्धेर्वासवदत्तायामिति सिद्धम् । तस्यां मम मोदकमल्लक निक्षिप्य तस्यां मन्मथाविष्टचित्तं महीपति विज्ञाय दक्षिणामापकाणि नृपतेर्वाक्या- नि राज्ञा यौगन्धरायणं प्रत्युपदिष्टानि गणि?णयित्वा मद्धृदये बद्ध्वा । अथवा दक्षिणानि माषकाणीति विदग्धाः सुहृदः विशाखाद्यात्म सहायाः । ते पूर्वगेव श्वो- ऽस्माकं कौशाम्बीगमनमिति निश्चितवन्तः । तानभिगम्य यत्र यत्र ते वर्तन्ते, तत्र तत्र गत्वा परेधुर्गम(नोऽत्त्यानमस्त्य)स्माक(मित्ये)षां विज्ञाप्य प्रतिनिवृत्त इदानीं मोदकमल्लकं न पश्यामि । मोदकमिति बहूनां संज्ञा । कथमिति चेद्, राजसचिवसुहृत्प्रयोजनविरोधोपद्रवनीतयः (१)| तेषां विवक्षितं वक्तुमीप्सितं यद्यत् , तत्तन्मोदकसंज्ञितं भवति । तस्मादत्र मोदकमल्लकमिति सन्तोषपात्रभूत- स्वाद् यौगन्धरायणः । यौगन्धरायणं न पश्यामि ।

·। । -- Appendix f. आ एकमोदअपरिदोसिदो ण दाव ओळग्गो में अणुसरदि । अस्मन्मोदकापहारी क इति विचिन्त्यते । आ ज्ञातम् । एकमोदकपरि- तोषितो न तावदवलग्नः । कथमिति चेद् गुळनालिकेरतण्डुलविमिश्रितानां मधुर- कराणां मोदकानाम् एकदानेन परितोषितः । अवलग्नः सक्तः। भक्षणलालसो भैक्षवादी मां नानुसरति । इति प्रहसनार्थ प्रयुज्य पुनराभ्यन्तरमाह । ततः अनाग- तो यौगन्धरायणः , कस्मादनागतवान् , यावन्मनसा विचिन्त्य निर्णेष्यामि । आङाषदर्थेऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे । आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये' इति सिंहः । आ इति स्मरणे। स्मृतं मया । कथमिति चेद् एकमोदकेन प्रधान- मोदकेन उदयनग्रहणेन परितोषितो न तावन्महासेनः। केवलं ग्रहणमात्रेण प्रद्यो- तस्य कृतकृत्यता नास्ति । तस्मात् कृतप्रयत्नतया मामनुसरति । अवलनः अवनं रक्षणं तस्मिन् लग्नः रक्षणतत्परः राजा महासेन इत्यर्थः । बुद्धिमान् प्रच्छन्नप्र- योजननिपुणः । तस्मादस्माकं प्रयोजनान्तरेणापि तेन विज्ञातेन भवितव्यमिति चिन्तयन्नाह । न महासेनेन विज्ञातम् । कथमिति चेद् एकमोदकेन परितोषितो मां नावलमस्तावदनुसरति गृहीतं वत्सपति रक्षितुमेव शक्तः । ‘यावत् तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे' इति सिंहः । वत्सराजरक्षणार्थमेव प्रवृत्तिं करोति । अन्यस्मिन् प्रयोजनेऽप्रवृत्तिमानिति व्यक्तोऽभिप्रायः । उच्चदाए पाआरस्स अगई कुकुराणं । अथवा कुत्सितैः कौलेयकैः कथं परिगृहीलानि मोदकानि । कुक्कुराणामपि स्वीकर्तुं न शक्यम् । कथमिति चेत् प्राकारस्योच्चतया सालस्योन्नतत्वेन कुक्कु- राणामगतिः गतिर्नास्ति । 'गतिर्नाडीव्रणे पथि ।। उपाये । इति केशवः । तेषां प्राप्तुं न मार्ग इति बाह्यार्थः । महासेनो नः प्रयोजनविरोधकारी न । ननु च तत्सचिवा भरतरोहकादयो बुद्धिबलोपेताः । तैरस्माकं प्रयोजनं नष्टम् । तेषामपि शक्यं (तदपि?) न । कथमिति चेत् प्राकारभूतो यौगन्धरायणस्य बुद्धिमार्गः । तमतिक्रमितुं न शक्ताः प्रद्योतसचिवाः, यथा (त्वन्न ? श्वान)- स्तथा कुत्सितवृत्तयः । तस्मात् तेभ्योऽस्माकं विरोधो नास्तीति सिद्धान्तः । द ·Appendix I. अक्खदभत्तदाए अळोहणीअं पहिआणम् । । - । उताहो पथिकैरप्यपहृतानि किम् । इतस्ततः सर्वकालं सञ्चरन्तः क्षुत्पि- पासाभिभूताः सहसा स्वादूनि मोदकानि दृष्टा बुभुक्षितास्ते अ(दितुं ! तं) युक्ता इति व्यवहृत्य देशशोधनं कुर्वन्नाह । तैरपि नापहृतानि, कथम् । अक्षत- भक्ततया पथिकानामलोभनीयम् । पाथेयप्रचुरा अध्वन्याः बहुविधैः खाद्यैरप्युपे- ताः। तस्मात् तेषामपि न प्रापणीयानीति बाह्यार्थः । ततः स्वार्थमवलम्ब्याह । पथिका इति चाराः सततसञ्चारशीलतया परस्परसदृशाः। प्रणिधिभि(रवि ! वि)- रोधं कर्तुं युक्तमिति चिन्तयन्नाह । तैरप्यस्मदर्थस्य विराधो नास्ति । चारैरम्म- नीतिमार्गस्य विरोधो न कृतः । कथं, तेषामप्यक्षतं भक्तं प्रभूतमोदनम् । भूति- मन्तस्ते वत्सराजग्रहणपरितुष्टेन प्रद्योतेन प्रदत्तैर्भूषणदुकूलानुलेपनाभ्यवहारादिभि- रुपभोक्तुमेव प्रवृत्ताः । अक्षतभक्ततया पथिकानां चाराणामप्यलोभनीयं नाभिल- षितमित्यर्थः । 'खघथधमां हः' इति प्राकृतवशाद् अलोहणीयमिति (सभाश- ब्देन विना सर्वत्र ! ) हत्वं भवति भकारस्य प्राकृते । आदु अपि णं खाआमि । भोदु उग्गारइस्सं दाव अहं । ही ही वुड्ढो विअ सूअरवत्थी सुद्धवादं एव्य उगिरामि । अथवा अप्यह खादामि ननु । भवतु उद्गारयिष्ये तावदहम् । ही ही इति हीशब्दोऽत्र सम्माने । वृद्धो ध्मातः सूकरवम्तिरिव शुद्धवातमेवोद्रािमि । मोदकापहारिणा ! रण)वितर्केण व्यव(हरन् हारे) प्रहसनार्थ बाह्यार्थ प्रथमं प्रयुज्य स्वार्थो विचिन्त्यते । परपक्षसम्बन्धिभिर्जनैरस्माकं विरोधी नास्तीति (वक्तव्यम् ? उक्तम् ) । किमस्मत्यक्षसम्बन्धिभिनष्टमिति निरूप्यते । कथं, (परैर्न नाशोऽस्माकं विशेषोऽस्ति !) मम यौगन्धरायणस्यापि प्रतिपत्तिचिन्तनमेवालं मन्ये । अन्ये न सम्बद्धाः । तत्र मयापि नष्टेन भवितव्यम् । परेषां गेहेषु सततगतिरह बहुभाषी । तस्मादस्मद्वयवहारदोषेण नशितुं युक्तम् । भवतु तत्तादृशमस्तु । उद्गारयिष्ये चिन्तयामि । ही हीति पूर्ववत् । स्वाप्रमत्ततया दोषविहीनकार्यतया च सन्तोषातिरेकतया हीहीति द्वितयप्रयोगः । वृद्धः ध्मातः सूकरवस्तिरिव । वराहमूत्राशयचर्मणि ध्मायमाने तस्मिन् वात एव बहिनिर्याति । तथोद्गारयमाणो- ऽहमपि केवल बातमेवोद्विरामि । अस्मिन् नगरे प्राप्तो यदा, तदाप्रभृति समीर . ... ।

·Appendix I. . णघोषकोलाहलवत् सर्वत्र व्यवहर्ता । तस्मादस्मत्कार्यविरोधो नास्तीति । अहवा कोहिदकच्चाअणीए केरअं मम केर ति करिअ सिवेण पडिहत्थीकिदं भवे । अथवा लोहितकात्यायन्याः भद्रकाल्याः केरकं वस्तु मम वस्त्विति परि- कल्प्य शिवेन प्रतिहस्तीकृतं भवेत् । शिवो महादेवः । चामुण्डीपूजाया(सिद्धि मर्पिीतमस्मत्युभ्या मोदकं ममेति विचिन्त्य स्वयं गृहीतवानयं शूलीति बाह्यार्थमती- त्य म्वकार्यमप्यनुवदति वसन्तकः । अथवा लोहितकाायनी वासवदत्ता । तम्या द्रव्यभूतो भवति स्वामी । तस्य तादृशीमवस्थां न जानात्येष युगन्धरसू नुः। अनवरतमस्माकमनुग्रहशीलतया शिव इत्युक्तो यौगन्धरायणः । तेन स्वेन नि- जोद्धृतप्रमत्तत्वात् प्रयोजनमपि नष्टीकृतं भवेदित्यर्थः । जदि वि एसो बह्मारी बहु केहि रूवेहि अविणों करेदि । आहोस्विदेष ब्रह्मचारी रुद्रवदाचरतीत्यर्थः । ब्रह्मशब्दो रुद्रेऽपि वर्तते । बहुकैः रूपैराकाररप्रश्रयं करोति । असौ गणपतिर्मोदकं तु योग्य इति बा- यार्थः । (यद्यपि स्वेन स्वस्थो निधनं गतो यदि !) असौ यौगन्धरायणः ब्रह्म- चारी । ब्रह्मशब्दो बलेऽपि वर्तते । बलेनानुतिष्ठतीत्यर्थः । अनेकै रूपैः सामा- दिभिरुपायैरविनयं करोति । नियमित स्वामिनमादाय गन्तुं समर्थः । भोदु पेविवरसं दाव अहं । भवतु गर्भगृहं प्रविश्य द्रक्ष्यामि तावदहमित्युक्त्वा प्रविदयाह--- . . अविह, एदं ग्वु मम मोदअमळ्ळअं सिवस्स पादमूळे चिट्ठइ । एम मोदक मलकं शिवरय पादमूल इति बाघदेशागतजनविश्वासार्थ ब.ह.र्थ एव। जायणं गहामि । यावदेनं ग्रहीप्यामि । देहि भट्टा! मम मोदअमळ्ळअं ।

·Appendix I. देव! यामिन्! देहि मम मोदकमल्लकम् । - -- तुमं वि मम चोरो सि। त्वमपि मम चोरोऽसि इति वदन् गृहशोधनं कुरुते । अविह आलिहिदं खु इदं मम मोदअमळ्ळ सन्दावतिमि- रेण सुह ण पेक्वामि । एतन्मम मोदकमःछकं भित्तावालिखितं खलु सन्तापतिमिरेण व्यक्तं न पश्यामि। भोदु , पमज्जिस्सं दाव अहं । भवतु. प्रमार्जनं क रेप्ये । तपोमन्त्रौषधसिद्धा आलेख्यच्छलेन भित्ताववि- ज्ञाता निश्चला वर्तन्ते चेत् स्पर्शेन प्रकाशीकरिष्ये । स्पृष्ट्वा ही ही 'अहो ही इति विस्मये' इति सिंहः । तस्माद् विस्मितो वदति- साहु के चित्तअर! भाव! साहु । जुत्तळेहदाए वण्णाणं जह जह पमज्जामि, तह तह उज्जळदरं होई। वर्णानां श्वेतारूण पीतमेचकादीनां युक्तलेखतया उचितचित्रकरणवैचि- व्यकुशलतया जह जह पगज्जामि यथा यथा प्रमार्जनं करोमि, तह तह उज्ज- कदरं होइ तथा तथोटलतरम् अत्यर्थमुज्ज्वलं भवति । हीप्रभृतेरस्य बाह्या- थ एवं भवति । स्वाभिप्राय(स्यापीति?स्तु)-(शब्दा अ)र्थः पूर्ववत् साधुशब्द- स्य(पि.), हे यौगन्धरायण ! चित्रकर! विचित्रकर्मकुशलेत्यर्थः । त्वया स्वामिमो. क्षणोपा(यकरितायोपक्रान्त)स्य कार्यस्य यत्र यत्र विरोधः प्रकीर्तितः, तत्र तत्र शोभनवर्णाः काराः विधानविशेषाः विशाखादीनां वेषाच्छादनादयः । तेषां यथायो(योग) कर(णतया गेन) त्वत्समानः कश्चिन्मन्त्री लोके नास्तीत्यर्थः । भितिशोधनं कुर्वन्नाह----- भोदु उदएण पमज्जिस्स।

·AppendixI. । भ । -- उदकमानीय प्रमार्जिष्ये इति बाह्यार्थः । भवतु , उदकेन प्रमार्जिष्ये । यद द्रवं तत् स्त्रियमाहुः । यत् कठिनं तन्नरमाहुः । उदकेन वासवदत्तया प्रमार्जित- व्यं भित्ति मदनं प्रमार्जिष्ये । अतिविचित्राङ्गया मालवेन्द्रसुतया स्वामिबुद्धेः शुद्धि करिष्ये । कामातिरिक्तस्य मनसः शोधनं (तदुःखं तत् !) करिष्ये । कहिणुहु उदअं । कुत्रनुखलूदकम्। इदं सोहणं सुद्धतडा। अस्य शोधनात् शोभनं शुद्धतटाकम् । अहं विअ सिवो वि दाव एदस्सि मोदअमळ्ळए गिरासो होदु । शिवोऽपि यौगन्धरायणोऽपि एतस्मिन् मोदकमल्ल के श्वः कौशाम्बीगमने निराशो विगताशो भवतु । आपिच एतस्मिन् मोदकमल्लके वासवदत्तायां निराशो भवतु मन्त्रिमुख्यः । नेपथ्ये) मोदआ! मोदआ हहह। हहहेति हे मोदआ मोदआ इत्युन्मत्तकस्य नेपथ्यश्रवणादाह डिण्डिकः- अविह, एसो उम्मत्तओ मम मोदअमळ्ळअं गह्निअ हसमाणो फेणाअमाणमळिणवरिसारच्छोदरं विअ इदो एव्व आहावइ । असौ प्रान्तः । अवलमसारमेयपान्थशिवगणाधिपानामनुलाप(नं मु)धाकृ- तं मया । भ्रान्तहस्तमोदकं मम मोदकमल्लकम् । मोदकापहारी उन्मत्तकः । एष मम मोदकमल्लकं गृहीत्वा हसमानः दृप्तं हसनं करोति । फेनायमानमलिनवर्षार- थ्योदकमिव, फेनायमानमालिनं डिण्डीरपरिमिलितकरीषं, वर्षासु रथ्यायां तरलित- हलहलकोलाहलाविलजलसञ्चय इव इत एवागच्छति । चिह चिह उम्मत्तअ! चिछ । तिष्ठ तिष्ठ उन्मत्तक! तिष्ठ । इमिणा दण्डअटेण सीसं दे भिन्दामि । अमुना दण्डकाष्ठेन ते मूर्यनं भिनभि । मूनों भेदनं करिष्यामीति बा- यार्थः । ततो वसन्तकः कार्याभिनिविष्टः पूर्वमेवागम्य तदागमनमेव चिन्तयन । 7 -- -- ·--- -- Appendix I. --- । । -- तस्य नेपथ्यश्रवणात् सन्तोषित आह -एष यौगन्धरायण उन्मत्तकोऽन्यैरपरि- च्छेद्यवेषभाषाचारवान् । मम मोदकमेतत् । श्वः कौशाम्बीगमनाभिनिविष्टोऽहम् । तद्विरोधविज्ञानेन निराशोऽहम् । तद् गृहीत्वा हसमानोऽसौ । स्वनगरयानमेवा- नेन निर्धारितम् । तस्मिन्नेव निश्चयबुद्ध्या हसितं करोति । राजपुत्र्या सह राजेन्द्र कौशाम्बी नेतुमीप्सितोऽहम् । तदपि साधयितुमसौ समर्थः । करीषमिलितरथ्यो- दकवदित एवाभिवर्तते । यावत् स्वाभिप्रायविरोधसूचनं करिष्ये । हे मन्त्रिप्रवर! तिष्ठ तिष्ठ भ्रान्त ! तिष्ठ । गमनविरोधो नास्तीति यत् त्वया निश्चितम् एतद् , (हा? भ्रान्तिज्ञानं त्वद्विभ्रमोऽयम् । अमुना दण्डकाष्ठेन अनया जिया ते शिरश्चाभि- प्रायस्तस्य भेदनं करोमीत्ययमर्थः । , . - उन्मत्तकः-- मोदआ! मोदआ! हहह । --- . अथोन्मत्तक आह --हे मोदकाः ! । मोदकशब्दो नरषण्डयोर्वर्तते । तस्मान्मोदको मोदकमिति रूपद्वयम् । हे मोदकाः! इत्यपूपाबानं बाह्यार्थः । तथा हे सुहृदः ! इति स्वेनोपक्रामितकार्यान्तप्राप्त्या मुत्प्राचुर्येण मोदका इति सुहृदामा- हानं करोति । हहहेति हास एवं व्यर्थेऽपि । JI विदूषकः भो उम्मत्त! आणेहि मम मोदअमळ अं। भो उन्मत्तक ! मम मोदकमल्लकं देहि । भो यौगन्धरायण! मम मन्त्रा- पसरं देहि । उन्मत्तका-कि मोदआ, कहिं मोदआ, कश्श मोदा, कि इमे मोदआ उज्झन्ति, आदु पिणज्झन्ति, उदाहो खज्जन्ति । . . किं मोदकाः, कुत्र मोदकाः, कस्य मोदकाः, किमतान् मोदकानुत्सृजामि, उताहो एतान् प्रणयामि, किमुत खादामि इत्युन्मत्तसदृशैर्भाषणैर्विकत्थमानो यथा- र्थमाह । भो वसन्तक! दृष्टसमये ते मन्त्रावसरप्रार्थनायाः को हेतुः । किमस्माक- मर्थस्य विरोधोऽस्तीति विचार्यमाणे तस्य मौनितया विरोधनिर्णयं कृत्वा कास्मिन परेषां पक्षेऽथवास्माकं पक्षे (कथं कुत्र) मद्विरोध(स्य!) इति तद्विचारेऽपि न " - ·द Appendix I. प्रत्युत्तरवान् स यावत् , स्वरूपम्य विज्ञानं करोमीति मतिं कृत्वा कस्य विधेयं स्वामिनो हृदयामिति मन्त्रिमुख्यस्य तृतीये प्रश्नेऽप्यभाषा करोति (मे?) यदा, तदै- तत् प्रारब्धं खामिमोक्षणोपायहेतुकं समस्तमपोह्य बाह्यानां प्रवृत्तिं करिष्ये इति वि. वार्थमाणे तत्रापि निरुत्तरतया पुनरप्याह आदु अथवास्योपक्रामितकार्यस्य कालातिक्रमोऽनेन । प्रच्छन्नबार्हस्पत्य! किं साध्यम् । आस्मिन्नपि वसन्तक! प्रत्युत्तरं न करोषीति । भवतु, एवं तावत् करिष्ये । अहं सुहृद्भिः परिवृतः कृपाणहस्तः कृतपरिकरः निःशेषबलबान्धवैः सह तं महासेनं हनिष्ये इत्यभिप्रायः । - .. विदूषकः–ण -ण खज्जन्ति ण खज्जन्ति ण उज्झन्ति अ। . भवतो न खाद्यानि नोत्सृज्यानि च । एतेषां मदनम् (?) अवश्य- (माः म्।) उपेक्षणमप्ययुक्तम् । भो यौगन्धरायण! महासेनं प्रति (ते) निग्रहप्रवृ. त्तिः। तत्रैव मे निर्बन्धः । ( त्वयोत्सृज्यानि अलमुपेक्षि तुमपि प्रवृत्तवान् ! ।) " के के मं वज्झन्ति । मोदआ खु मं रक्खन्ति । णेवच्छविसेसमण्डिआ परीदि उप्पादेहूँ उवहिआ। राअगिहदिण्णमुळ्ळिआ काळवसेण मुहुत्तदुब्बला । के के मां बा(ध्य? ध)न्ते । मोदकाः खलु मां रक्षन्ति । कीदृक्श्रुता मोद- काः, नैपथ्यविशेषमण्डिता विविधभेदविरचितगुळनालिके गदिमधुरद्रव्यविमिश्रिताः। तस्मादभ्यवहारे (भक्षणे! ) प्रीतिमुत्पाद(नेयितुं) समर्थाः । राजगृहे दत्तमूल्याः राजगृहे रथ्याया बहुद्रव्यदानेन स्वीकृताः । कालवशान्मुहूर्तदुर्बलाः चिरकालो- पितत्वात् किञ्चित्कालदुर्बलाः । बाह्यार्थः । भो वसन्तक! के मम मतिबलम तिक्रमितुं शक्ताः बुद्धिगुरुशुकादयो वा कथं मबुद्धयतिशयो समर्थाः । (इत्युक्तस्यैवम्भूता मतिरासीत् ! ) अहङ्कार(निन्दा )सूचकोऽस्मच्छन्दः । तस्मा- दाच्छादनं कर्तव्य मयेति पुनराह । सहायबले नाहमेवं ब्रवीमि । मोइकाः सुहृदो मां रक्षन्ति खलु । ते कीडग्भूताः, गेवच्छविसेसमण्डिा। 'त्यथ्यद्यां चछजा' इति छत्वं युक्तस्य। नैपथ्यविशेषा भूषणविशेषाः तैमण्डिताः। स्वैरवलम्बिता(नामाच्छा. दिता)नां वेपान्तराणां भेदैः सहजैरिवालङ्कृताः परैरपरिच्छेद्या इत्यर्थः। प्रीतिमु- .

·. . . Appendix I. - त्पादयितुमुपस्थिताः स्वामिनः सन्तोषं वर्धयितुं समर्थाः राजगृहदत्तमूल्याः कौशाम्ब्यां दत्तमूल्याः । मूल्यं वेतनम् । कालवशान्मुहूर्तदुर्बलाः कालः समयः मुनिशापसमयः तद्वशात् तद्विधेयतया कञ्चित् कालं दुर्बलाः। मन्नियोगसमये समर्था इत्यर्थः । एवम्भूताः सुहृदो मां रक्षन्ति । भो उम्मत्त आणेहि मम मोदअमळ्ळअं । इमिणा पञ्चएण उवज्झाअउळं गन्तव्वं ।। । भो उन्मत्तक! मे मोदकमल्लकं देहि । एतेन प्रत्ययेन खाद्यसाधनमोदक- हेतुना उपाध्यायकुलं गन्तव्यं मया इति बाह्यार्थः । भो यौगन्धरायण! विविक्त- दर्शनं देहि । प्रत्ययेन भवतः स्वाम्यभिप्रायविज्ञापनसमयेन । उपाध्यायः स्वामी । राजानमुपाध्यायमाहुः प्रजानां कृत्यनिवर्तकः अकृत्यनिवर्तकश्चेति । तस्य कुलं निलयो गन्तव्यमिति । उन्मत्तकः-मए वि इमिणा पञ्चएण जोअणसदं गन्तव्वं । मयाप्यमुना प्रत्ययेन मोदकहेतुना योजनशतं गन्तव्यम् । भो वसन्तक! अमुना गुप्तभाषणकार्यविज्ञानेन सह । योजनशतमिति बहुयोजनम् । योजनशत- मित्यनेन कौशाम्बीनगरं संज्ञाप्यते । (इमिणेतीदृशं शब्दस्य गुणादेशः इणस्या- दितमेतत् किं यत्तत् ष्ट इति हवेति भोजवचनविधिना दिणणादेशः?) पञ्चएणेति प्रत्ययेन प्रतियानेन । प्रत्ययशब्दः प्रतियाने वर्तते । श्वोऽमुना प्रतियानेनास्माकं नगरं गन्तव्यमित्यर्थः । । . . प विदूषकः-किं एलावणे तुर्व । ऐरावतस्य पर्याय ऐरावणः । किमरावतस्त्वम् । अनेकयोजनातिक्रमण- सामोऽस्त्यैरावत(स्य ? स्स) त्वमिति तद्वत् समर्थोऽसि किमिति बाह्यार्थः । आ, अनेना(ना)गताहि स्वामिनं रिपुवशगतमादाय गन्तुं त्वं शक्त इत्यर्थः । उन्मत्तकः- आम, एलावणे. अहं । ण दु दाव : Home HEArs were ·१० . - Appendix I. देवळाजो गं आशणं आलहदि । शुदं च मए पादपाशिएहि इन्दे वज्झत्ति धाराणिअळेहि विज्जुम्मयीहि कशाहि ताळिअ वाउभा- मेण परिभमन्तेण भिन्दीअदि मेहबन्धणं । बह्वध्वगमनशक्तोऽहं सामाधुपायैः कर्म कर्तुं समर्थोऽस्मि । न तु तावद् देवराजो मामासनं कृत्वारोहति । न तु तावदिति । तुनिपातोऽत्र विशेषपक्षाद् व्या- वृत्तौ । देवराज इति । देवः खामी राजा यः स तथोक्तः । मामिति । मत्प्रयासकृत- कर्म तस्य राज्ञो मति (व )रोहति । तावन्निपातोऽत्रावधौ । स्वामिनो मतिर्म- कर्मानुसरति अपसरति वेति मयाज्ञातं याव(त् ताव )न समर्थः । सति ज्ञाते (तावत् ! ) समर्थ इत्यर्थः । आ, अन्यार्थव्यवहारात् खार्थ(पराभिज्ञया )परैरभि ज्ञायेतति शङ्कया केवलं मौ(क्तिकाढ्य )मवलम्ब्याघटमानमाह सर्वेषां (स्वं) प्रान्तं ज्ञापयितुं प्रस्तुतं देवराजमधि-किन्तु मया श्रुतं च पादपाशिकैर्धारानिग- लैयन्त्रितैरिन्द्रो बद्धः विद्युन्मयीभिरभिताड्य वातोद्भमणेन परिभ्रमणेन मेघब- धनं भेद्यते । . -- , विदूषकः-- भो उम्मत्तअ! ण तुवं दइस्सिसि । विळ- विस्सं दाव अहं। भी उन्मत्तक! मम मोदकमल्लकं न दास्यसि, तर्हि तस्य रुमण्वत अस्म- दागमनं रुदितव्यपदेशेन निवेदयिष्येऽहमित्यर्थः । उन्मत्तकः-विळव विळव विक्कोश वा विळव विकोश विक्कोश वा। विलपति । रुमण्वदागमनेऽत्यभिनिवेशितया पुनः पुनराह-विलप विलपे- ति । विलापः परिदेवनम् । अथवा विक्रोश वा । 'क्रुश आह्वाने च' इति धात्वर्थ- विधानाद् विक्रोशं कुर्वाह्वानं कुर्विति भावः । विदूषकः- अब्बम्हण्णं भो। अब्राह्मण्यं भोः । अब्राह्मण्यम् अधर्म इत्यर्थः । 4 -- ·Appenulis T. उन्मत्तकः-अहं पि विळविस्सं इन्दे वझे भो! इन्दे वज्झे भो! अहमपि विलपिष्यामि । पूर्वप्रस्तुतमिन्द्रग्रहणमधिकृत्येन्द्रो बद्ध इति निजागमननिवेदनं करोमीति भावः । (अब्बह्मण्णं अब्बह्मण्णं ?) (नेपथ्ये) मा भाआहि मा भाआहि वम्हणाउस ! मा भाआहि । हे ब्राह्मणोपासक ! मा भैषीः । तेनोक्तवचनद्वारा उक्तिं प्रयुज्यमान आह आयादे हि चन्दे शमाअदाणि सत्रणवत्ताणि । अघं बम्ह- णभावं । ईहामत्तेण शमणएण अभअं दीअदि । - ततो नेपथ्यश्रवणादाह ---- धिग् ब्राह्मणभावम् । चेष्टामात्रेणेति । चेष्टा क्रिया कर्म, मात्रा परिच्छेदनम् , आत्ममिथ्यात्वं (विवक्षितेन?) वक्तुमिच्छतेति भावः । ब्राह्मणभावमिति ब्राह्मण्यम् । अथवा भावशब्दो जन्मनि च वर्तते । ब्राह्मणानां जन्म (जननमितिः) धिगिति ना (पाठः) । अद्य द्विजातिमात्रमपि न हितं ज्ञातम् । (अन्यबाह्यगमनार्थः । समर्थकस्याहतापशदस्यादितिः) निकृष्ट वृत्तैः अभयप्रदानाद् । इत आरभ्य 'पुव्वले वि दाव अयं देसो सुण्णो भविस्सदि' इत्यव- सानादेकस्यैकोऽर्थः । (किमस्य हेतुमध्याहपूरणमेवासाध्यं तस्माद् !) अत आरभ्य एवं द्विविधोऽर्थः । सो पि समिद्धो होदु । सोऽपि समृद्धो भवत्वित्यत्र स उदयन: समृद्ध इति । अधिका ऋद्धिः वासवदत्ताप्राप्तिः । सा तस्य भवत्वित्यर्थः । . जाव अहं पि इमाणि दक्षिणामासआणि मग्गगेहे णिक्खि- विध गच्छामि । एकस्स साडिआए करणं अवरस्स मूळेण ।

·Appendix I. यावदहमपि । यावच्छब्दोऽवधारणेऽर्थे । दक्षिणामाषकाणि इमानि मार्ग- गृहे निक्षिप्य गच्छामि । मार्गगृहं चत्वरम् । दक्षिणामाषकाणि चामुण्डीमन्दिरे भुक्तदक्षिणाहृतानि माषमानकनकविरचितानि चत्वरे निक्षिप्य यास्यामीति बा. मार्थः । आभ्यन्तरार्थः । दक्षिणामाषकाणि कारास्थमहीक्षितोक्तानि । मार्गगृहे मार्गाणामुपायानां गृहभूते मन्त्रियौगन्धरायणे विज्ञाप्य पश्चात् स्वस्थचित्त उद्दिष्ट- देशं गमिष्यामीत्यर्थः । अथ कार्यदौर्घट्यं विचिन्त्याह एकस्य शाटिकया कार्यमपरस्य मूल्येनेति । एकः प्रधानो राजा उदयनः । शाटिकयेति शाटिकासं- ज्ञया वासवदत्ता निर्दिश्यते । तया कार्य राज्ञः प्रयोजनम् । अपरस्य मूल्येन प्रयोजनम् । अपरो यौगन्धरायणः, तस्य मूल्येन स्वामिमोक्षेणेति । . 'm 8 मन्त्राकव्याख्यानं समाप्तम् । । . ।

·Appendix II. पाठभेदः पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग, पुस्तकपाठः. or आ २ तव णे मम णा अणत्थं दि पेसि, म " Amy ३ न् यस्य सहार्थः : नस्य सौहार्दम् ने त्रिप्वहान्यतीत्य ना ४ विजये! त्व " णः Ad- रुपा (प....) आ १२ ततस्तव २ णे णा अस्सत्थं विअ दि ४ पेक्स्विदूं ३ नात् त्रिषु गहनेषु ना १६ ण:- ६ रुप ८ व्य १४ हो खु अअं सव्ववडूजणहत्था(दो) नहस्तप्र ३ (प्रविश्य) ४ रस ।........ अय्या ६ ओविट्टिइआ ८ ण:- १४ नः । कुतः, य अहो व्य 4 " " १७ अय्य! हो बहुजणहत्थादो तप (ततः प्रविशति स्स। अय्य! उवज्झाओ " म कथं हं ण:- " " - हन्त नि नः ।य ण:--- कथं गत इति । हन्त भोः नि शा । अथवा अ पडिण्णा " १० शा, अ २ विण्णा ·Appendix II. पृष्ठं पाकिः मुद्रितपुस्तकपाठः, ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. ७ तः ।ह रो भवे भ सो। पदकण्ठीए का- - गं " ३ तः खामी । ह ,, १२ रोभ " १३ सो भवे। ५ मदअ(णी:न्ती)ए ८ क!- तदोइ अं १० कु १६ रं एव्वउ स्ती मया ह ५ हं पडिण्णादं खु म णः -अथ कथमुपे तः खामी रु च्छामि ११ पआदो ११ २ विणिक्खि रं उ " . ३ स्ती दृ कहं पडिण्णादं अ अथोपे ण:- तो रु च्छति आअदो पडिक्खि ४ ण:- अ ण:- तदो ए पिट्ठदो ए १२ १३ राणिपडिअतुं रपरिब्भट्टप्पहरणो णावपाडितु भादा हदो, अणेण मम भादा, मम पिदा, मम सुदो पिदा अणेण मम सुदो पावा।.... . पावा। अ ५ सङ्खो विक्खो २ दो भ दो पदिदो वि सा ते भ ६ दो त दो तेण अय्येण त णादो तेण मो णादो मो १३ त्ति ब त्ति भणिअब १५ ण:--...... णः ए पनि T ........ :- " ·Appendix II. पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. णः " " " " १६ प्रतीहारी विजा १५ स्था स्था एवमि ईदृशाम १८ क:-अय्य! व का व कं यं १५ न्ध । यौ न्धराअणं (इत्य|क्ते तिष्ठति) । यौ मतिक्रम्यै मपोखै ण:-तेन हि अ ण:- १. मी, रि मी। कुतः, रि ६ प्रतीहारी-अय्य ! भट्टि- विजया-- हा हा भट्ट।। मादा। ८ ह भाट्टिमादा। ति । ति किमिति । १० एवंविहस्स एवं भवदो २१ १२ स्तो.... न्द्रमा इव स्तं....न्द्रमिव १३ यामि यिप्यामि २२ ३ अंखु ओ खु ४ तदो.. .यौ तदो वणसकाळं तेण उम्मत्तभअओ भविस्सदि। यौ ७ गृहीता वृता ८ रोभ रः पूर्वमविज्ञा भ १४ कथम २३ ११ ह । (निष्कान्ता) १७ न्तौ) २४ ६ मिव मुप ८ खलु च ९ पिप्र पि जतुं प्र न चाप्य नाप्य कथं कथम " G ·Appendix II. पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. . " दैवतमत्र प्रमाणं क नेनाधिकृतम् । व्य दूतो राज्ञो त्वे विहिता हि यस्य क्ष्यः सलायमानान्तःपुरस नः । दू प्रदीपः पीना लमलं प णो वि . म 5 .... २४ १० दैवमत्र क नेऽधिकृतम् । कुतः, व्य तस्य १२ दूतो त्वेऽवहितोऽपि तस्य क्षः ,, १५ सतीयमानान्तःपुरचरः स नः । य एषः, दू १७ प्ररोहै: , १८ पीता २६ ४ णो क्षेप वि १० कु २० त्तिः पितुः प्रयल:(?) २७ १० (ततः (ततः .... ....) २८ ३ केण वि किळ कञ्चणमाळं न्ति पेक्खिअ सि ६ णं वि किं विवि मा झि। ति। १२ रुध्य २९ ३ जा--अ चापरः का ८ अश्रुपूर्वाभ्याकु , १० श्रूयन्तेऽस्मत्सम्बन्धप्रयोज- नायागता रा " -20 ame wiwhavtariamonderkariNTrwasna म " 30 " " " त् पितुः प्रयत्नेन(8) (प्रविष्टा देवी चेटी च) अगणेण वि अत्ताण न्ति विअ सि णं खु सा वि मा। ति किमिति। गृह्म जा-अत्रापि, अ चका श्रुतपूर्वा व्याकु देवि! श्रूयतामस्मत्सम्बन्धप्रयोक्तारो रा " ·Appendix II. पृष्ठं पहिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. " णो। " ११ अथ कि जा दो ब्रा - जा- .... ध वि " २९ १३ महान् बलवान् ३० तः। तः पतितः । नमिति । नम् । ८ वी वी. जे णो । (उत्थिता) ९ र्या हि देवी । आस्यताम् । र्या । आस्यतामास्यताम् । १६ जः। ज इति । ३१ १० किं, व किमथकि, व जा- कि २ द्धोऽस्मि ब्रा आ अ तः ।........... युक्तेन तः । पुरुषजवातिशयेन द्य मेप्रतिहतं शासनमद्य वि ३३ २ कुमारविधिविशिष्टेन स कुमारप्रत्युद्गमनप्रयुक्तसत्कारं ममोप- त्कारेण व वाझविशिष्ट व ११ णि अ णि मे अ १२ खु अहं ई जोग्गं योहं १३ ह................न हमीदृशं भियं न १७ णि स णि मे स ४ दो वा। दो। ६ उस्सेअअदि । उस्साहेदि ७ उत्सेकय उत्साहय ८ प्रविष्टः प्रतिष्ठितः ३ णेण भू णे भू ३७ १० अनाश्रयणीयः गताश्रयः ११ कायां प्रा काम " " " " - ·- । । । Appendix II. पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः ६ ........ जा. पू अहं । अविह ० मि । तु -Prer1r------- आ। " ३८ ३९ १२ अहं । भो! ३ मि । ........तु ११ आ! हहह । ४ का-मोउ ४५ ४ खाइदाणि ४७ ३ आम भो! सु ११ आम भो! दि ४८ का चि ४ का खादिअमाणाणि आमसु आम दि Mar. ---- चि -- का- कः , " १० .....प - प ..... णः ए हन्त भोः! ए यः । ततस्ते म यः । ते ५० तात्मस्मः। तारः। ६ किंव 1 का कृ " - " ३ तं १४ संचरंतो १९ तः । (निष्क्रम्य) उन्म " पण दुं गमिस्सह । तां संपादअंतो तः । स्वकार्यमनुष्ठीयताम् । उभौ- तह । (निष्क्रान्तौ) उन्म हू । अवि जाणाशि चंदे गहीदचि । " 7 ५५ ४ पहवीहिआअं । जा प्पपीठिआए । जा ६ किण्डिळसुण्डिगिणीए कण्डिळसुण्डकिण्णए १४ स्सं । (निवृत्य स्थितः) त स्सं । त ८ ........रा जदा एत्थ रा wam- ट: - ·Appendix II. २ २. पृष्ठं पंङ्गिः मुद्रितपुस्तकपाठः, ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाट:. हिजउ छज्जद्ध अंघो जाणामि जाणामि अंघो तकमि तकमि १२ ८ मि। ....भट: किं णु मि । भटः अप्पमत्ता होथ । पा- खु एदं । वाआर कार ६३ १२ देमि दइस्सं १३ न्तः) प्र न्तः) गात्रसेवकः ----- एने एते सुहृदः निरोधमुक्तकृष्णसपी इवेताततो निर्धाव- न्ति | भो भो मुहृदः! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः--- नवं शगवं सलिले सुपूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत् तस्य मा भून्नरकं च गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ।। क्वनुखलु गतः खल्वा- येयौगन्धरायणः । (विलोक्य) अये अयम- प्रभवानार्या यौगन्धरायणः । य एषः, नि- शितविमलखाः संहतोन्मत्तवेपः कनक- रचितचर्मव्यग्रवामाग्रहस्तः । विरचितबहु- चीर: पाण्डराबद्धपट्टः सतटिदिव पयोदः किञ्चिदुद्गीर्णचन्द्रः ॥ अहो प्रतिभय- मिदं युद्धम् । हत्या गजान् सगजिनः सहयांश्च यांधानबाहिणीमतिविगाम ब- लान्मुहूर्तम् । नागेन्द्रदन्तमुसलाहतभम- बाहुभ्रष्टायुशेऽपि न निवृत्तपदोऽभियातः ।। हा धिग ग्रहणमुपगतः वल्वार्ययोगन्ध- रायणः । यावदहमप्याययोगन्धरायण- स्य प्रत्यन्तर्गभविष्यामि । (निष्कान्तः)प्र १ गह णसि णह णसि ·Appendix II. पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ६४ सुणन्तु अय्या! । अय्यजो ६५ २ ससत्त्वा १० वगी ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. सुणाहि दाव । अय्यजो लं समर्था पनी अय्य! अ नृप परपक्षे " ३ ट: , १२ निज ११ परिभाषे १४ नं ९ इत्यश ११ तु माम् " ४ भोः! य " " ७ २ प्र मा मा भवानेवम् । ७१ १६ कथा ३ कृतं त्व ११ ते)........को ,, १४ निः ॥ भोः! १८ हः ।........ चित्र २० ताम् २ नः । तेन यानी इत्येतान्यश तु भवान् माम् भो यौगन्धरायण! य शान्तं शान्तं पापम् । व्यथा हृतं म ते) को निः ॥ भरतरोहकः -भोः! हः । तयोश्चित्र ते नः । आनी -- । " . . . .

·Appendix III. कथावस्तुसंक्षेपः। । । गजमृगयाचापलान्नागवनं गतो वत्सराजस्तं वञ्चनया कन्यार्थे स्वपुरमानि- नीषोः प्रद्योतस्य चोदनया तन्मन्त्रिसालङ्कायनेन तत्र स्थापितं कपटगजं परमार्थ- हस्तिनं मत्वा वीणागानेन तं वशीकर्तुं यतमानो झटिति युद्धाय प्रत्युद्गतेषु कपट- हस्त्यधिष्ठातृषु परयोधेषु प्रविश्यौजायमानोऽप्येकाकित्वात् तैर्बहुभिर्बलवद् बद्ध्वा प्रहृतः सालङ्कायनेन मोचितोज्जीवितः प्रद्योताय समर्पितः । प्रद्योतश्च तस्य घोष- वती नाम वीणारत्नं स्वकन्यायै दत्त्वा तमन्तःपुरेऽवरुरोध । कदाचिदुपनतेन दर्शनेनान्योन्यं प्रत्युपजातानुरागौ वासवदत्तावत्सराजौ प्रच्छन्नं दाम्पत्यं प्रतिपद्य तत्र सुखमनुभवन्तौ स्थितौ । अथ वत्सराजमन्त्री यौगन्धरायणश्चारमुखविदित- प्रद्योतच्छलवार्ताप्रेषणात् प्रागेव स्वामिनो नागवनगमनं परकृतधर्षणं च श्रुत्वा विषण्णः पश्चात् तस्य शत्रुपुत्रीसम्भोगलाममात्रनिर्धतत्वश्रवणेन विषण्णतरः वत्सराजस्य घोषवत्याश्च वासवदत्तया सह प्रत्यानयनं प्रतिजज्ञे । ततः स गूढरूपैः स्वपुरुषैः कर्मक्षमैन केवलं प्रद्योतस्यान्तःपुरं, यावत् सर्वामपि नगरी व्यापयाम्बभूव । स्वयं चोन्मत्तवेष उज्जयिन्यां परिभ्रमन् काले सर्वान् स्वपुरुषान् युद्धाय सन्नाम स्वदत्तसमयानुरोधेन स्वामिनि वासवदत्तया सह करेणुं भद्रवतीमधिरुह्य उज्जयिन्या निर्गते शत्रुभिर्युध्यमान एव परिवार्य गृहीतः । अथ तदीयनीतिप्रयोगनैपुणीममि- नन्दता प्रद्योतेन स्वकन्यानुरूपवरलाभसुप्रीतेन वत्सराजमन्त्री यौगन्धरायणः सत्कृत्य कौशाम्बी प्रेषितः। तदेतद् यौगन्धरायणस्य लोकोत्तरं नीतिप्रयोगकौशलमेव वत्सराजेन प्रति- नन्धते "मिथ्योन्मादैश्च युद्धैश्च शास्त्रदृष्टैश्च मन्त्रितैः । भवद्यत्नैः खलु वयं मज्जमानाः समुद्धृताः ॥" (स्वाम. अक. १. श्लो.१८) - ।

·Appendix IV. श्लोकानुक्रमणिका। numkwomen-ma पृष्ठम् पृष्ठम् ३४ ६२ १४ १८ ६६ २ २२ १५ बण्णा सुराहि नवं शरावं स न श्रद्दधाम्युदय निशितविमल परचरना परित्यजाम पश्यन्तु मां नर पातु वासवद पीनांसस्य विक पुरुषं प्रेषयि पूर्वं तावद् युद्ध पूर्व तावद् वै भवतां चाग्रतो भवन्त्वरजसो गावः भारतानां कुले मद्वाक्यैः परिभि मन्त्रित्वे वञ्चितो मम हयखुर यथा नरस्याक यदस्य चाज्ञा कु यदि तां चैव तं 1७ १६ अग्निं बद्ध्वा वत्स अग्निः कक्ष इवो अणुसारज वि अदत्तल्यागता अर्थशास्त्रगुण अवसितनिज अस्मत्सम्बद्धो अहः समुत्तीर्य उन्मत्तच्छन्नवे उन्मत्तसदृशो एतत् तन्न्यजम एतानि तान्याप एवं रुधिरदि एष शोकप्रती कथमगणित कन्यायावर कामं या तस्य कारणैर्बहुभिः काष्टादनिर्माय कुलं तावच्छ्लायं को नु खल्वेष गजस्याधोरणा गृहा न निर्वान्ति चिरमरिनगरे णेवच्छविसेस पूर्वाङ्कुरस्तिमि ३८ २० २५ ५ २६ यदि शत्रुबल २१ ७२ या सा मल्लिकसा रिपुगतमप रिपुनृपनग वैरं भयं परि ६५ ·Appendix IV. पृष्ठम् पृष्ठम् व्यक्तं न तावत् व्यक्तं बलं बहु सेनाभिर्मनसा स्त्रीजनेनास्य नातस्य यस्य स्निग्धं च सौहद स्निग्धेष्वासज्यं हत्वा गजान स हस्तप्राप्तो हि वो व्यवहारेष्वसा व्रीलितो वश्चनां शक्ता दर्पयितुं शत्रु पश्यन्तु मे श्रुतिसुखमधु सुभद्रामिव ५९ ३ ·# ·. । । शुद्धिपत्रम्। पृष्ठम् पतिः अशुद्धम् णाणि होदी दाराओ णाण हीदो दो राआ ता Biren- in sanian and ·N161206 Cal et sa isang .

·Central Archaeological Library, NEW DELHI 23891 Call No. Sa8N/Bhalgan. Author-Ganapati Sastrigt Title_ Pratijnayangandhan rayana Borrower No. Date of Inne Date of Return "A book that is shut te bute black VRCHLAEOLOGICA CENTRAL GOVT. OF INDIA Départidant of Araba biloper NEW DELHI LIBRAR eep the book Please be bot us movie