Scl
Sanskrith Paath Mala Vol Xix
Front matter
No text on this page.
अंक १९
। संस्कृत-पाठ-माला।
[संस्कृत-भाषाका अध्ययन करने माम उपाय ]
भाग १९ वाँ।
-
लेखक
पं. श्रीपाद दामोदर सातवलेकर,
स्वाध्याय-मंडल, पारडी, (जि० सूरत)
तृतीय वार
संवत् २००६, शके १८७१, सन १९४९
मूल्य ८ आने
TH
वेदका अभ्यास!
A
इस भागस वेदका अभ्यास प्रारंभ किया जाता है। यदि पाठकोंके पूर्वके
संपूर्ण भाग अच्छी प्रकार तयार हुए हों, तो आगेकी पढाई उनके लिये
कठिन नहीं होगी । इसलिये निवेदन है कि यदि पूर्वके कुछ भाग पुनः देखने
हों तो देखकर ही आगेका अभ्यास प्रारंभ कीजिये । पहिली बुनियाद
ठीक बननेके बाद ही उसपर रचा हुआ मकान ठीक प्रकार खडा रह सकता
है। हमने तो अति सुगम रीति इस पुस्तकमें रखी है जो विना यत्न पाठक
समझ सकेंगे । तथापि रीति कितनी भी सुबोध क्यों न हो पाठकोंके प्रयत्न
की आवश्यकता तो होती ही है, इसलिये प्रार्थना है कि पाठक अपना प्रयत्न
करें और इस पद्धतिसे लाभ उठावें।
स्वाध्याय-मण्डल
'आनंदाश्रम'
पारडी (जि. सूरत)
लेखक
पं. श्रीपाद दामोदर सातवलेकर
अध्यक्ष-स्वाध्याय-मंडल
मुद्रक तथा प्रकाशक-व० श्री० सातवलेकर, B. A.
भारतमुद्रणालय 'आनंदाश्रम' पारडी[जि० सूरत]
संस्कृत-पाठ-माला। भाग १९ वा पाठ १ वेदकी पढाईके लिये शब्दोंकी सिद्धि कैसी होती है यह जाननेकी अत्यंत आवश्यकता है। धातुसे प्रत्यय लगकर शब्द बनते हैं, इस विषयमें इससे पूर्व बताया जा चुका है । शब्दमें धात्वर्थ प्रधान होता है, इसीको यौगिक अर्थ कहा जाता है। धातुके अर्थकी प्रधानता यौगिक अर्थमें होती है। जो शब्द एक ही दिखाई देता है वह भी अनेक प्रकारसे वेदमें सिद्ध हुआ होता है, इसलिये एक ही शब्दके अनेक अर्थ वेदमें होते हैं और लौकिक संस्कृतमें भी एक शब्दके अनेक अर्थ होते हैं। इसकी कुछ कल्पना पाठकोंको देनेके उद्देश्यसे यहां कुछ शब्द सिद्ध करके बताते हैं- 'असुर'। यह असुर शब्द ही प्रथम देखिये । सबसे प्रथम यह शब्द नन्तत्पुरुष है ऐसा दिखाई देता है जिसका विग्रह- न सुर: असुरः। "जो सुर नहीं वह भसुर" समझना योग्य है । यह शब्द "अ+सुर" ऐसा लिखना योग्य है।
(४) - यह अर्थ वेदमें होगा तो बहुत ही अल्प स्थानोंपर है । यह अर्थ मा निक ग्रंथों में बहुत प्रचलित है । वेदमें इसी शब्दके अन्यान्य अर्थ प्रचलि हैं जो हम इसी पाठमें भागे देते हैं- असु+: = असून् राति ददाति । जो (असु) प्राण (राति) देता है, जो दूसरोंको प्राणशाक देता है उसर नाम असुर है । असुका अर्थ है जीवनशकि, उसका प्रदान करनेवार परमात्मा है। इसलिये उसका नाम असुर है। यह शब्द मसु+र' ऐ लिखना चाहिये । इसके उदाहरण देखिये- १स्वस्ति पूषा असुरो दधातु नः= (नः ) हमें (असुरः पूषा) जीव शक्ति देनेवाला पोषक ईश्वर (स्वस्ति) कल्याण (दधातु) दे (ऋ० ५।५११११) २ असुरः पिता नः =(नः) हम सबका (पिता) जनक (असुर जीवन देनेवाला ईश्वर है । (ऋ० ५/८३६) ३ जनानां यो मसुरो विर्ता - ( जनानां) लोगोंका जो जीवनद ईश्वर ( विधर्ता ) विशेष धारण करनेवाला है । (ऋ० ७५६।२४ ) इन मंत्रोंमें असुर शब्दके ये अर्थ पाठक देखें । असुर शब्दका तीसरा (मसुषु रमते ) असु अर्थात् प्राणोंमें जो रमता है, यह है। राक्षस असुर शब्द जिन मंत्रोंमें होता है उस समय यह अर्थ प्रधानतया होता। क्योंकि जो अपने शारीरिक प्राणकी सजावट के लिये ही प्रयत्नशील होते हैं असुरहा सपत्नहा । (ऋ० १०1१७०१२) " (असुरहा) राक्षसोंको मारनेवाला (सपत्नहा) शत्रुओंको मारनेवाला इत्यादि प्रसंगोंमें असुर शब्दका अर्थ राक्षस है, ऐसे स्थानों में असुरका जो सबसे प्रथम दिया है वह भी यहां लिया जा सकता है।
(५) भस् " धातुका भर्थ " दूर फेंकना "है । इससे भी (अस्यति इति मसुरः) जो वीर बाणोंको शत्रुपर दूर फेंकता है वह भसुर अर्थात् शूरवीर है। यह अर्थ भी वेदमें कई स्थानों में है, इसका अर्थ शूरवीर होता है। एकही मसुर शब्दके इस प्रकार तीन अर्थ होते हैं और और भी अधिक अर्थ होने संभवनीय है। इन मोंका नाम यौगिक अर्थ है क्योंकि इन सब अर्थों में धातुके मूल अर्थकी प्रधानता होती है। शब्दोंके अर्थोके तीन भेद होते हैं (१) एक यौगिक अर्थ, (२) दूसरे योगरूढिक अर्थ और (३) तीसरे केवल रूढि अर्थ । इनमें रूढिके अर्थ भाषामें प्रसिद्ध हैं। हाथी, घोडा, गाय आदि शब्द रूढिके हैं, इनका उच्चार करते ही विवक्षित जानवर की कल्पना सम्मुख जाती है । इस शब्द का रूढार्थ यह है, यह हरएक जानतेही हैं। परंतु संस्कृतमें " अश्व " शब्द घोडेका वाचक होता हुमा भी मूल मर्थका बोध करता है जैसा ( अश्नुते अध्वानम् ) अर्थात् " जो मार्गको खा जाता है वह भश्च है " जिसको भाषामें घोडा कहते हैं। इसलिये अश्व शब्द रूढ अर्थमें प्रयुक्त भी यौगिक अर्थको बताता है । इसी प्रकार “ पाचका" (पकानेवाला, रसोईया) आदि बहुत शब्द हैं । इनको योगरूढी शब्द कहा जाता है। ये रूढ शब्द भी हैं और यौगिकभाव भी बताते हैं। केवल यौगिक शब्द कैसा विलक्षण अर्थ बताते हैं इसके उदाहरण इससे पूर्व स्थलमें दिये ही हैं। ये वेदके यौगिक और योगरूढिके शब्द संस्कृत- भाषामें पूर्ण रूढिके शब्द बने हैं। रूढिके शब्द बननेपर भी उनका मूल यौगिक भाव बिलकुल हटा नहीं है। इसीलिये संस्कृत-भाषाके प्रायः सभी शब्द यौगिक हैं ऐसा कई व्याकरणाचार्य भौर प्रायः सभी निरुक्ताचार्य मानते हैं और वेदका भर्थ करनेवालोंको या वेदका पठनपाठन करनेकी इच्छा करनेवालोंको इस प्रकार शब्दोंके मूल अर्थ जाननेकी शक्ति अपने मंदर बढानी चाहिये । क्योंकि इसीसे वेदका मर्थ जाननेकी संभावना है भन्यथा वेदका गूढार्थ जानना भसंभव है। होता हुभा (६) पाठ २ रामायणम् । श्रीरामचंद्रस्यादेशानुसारेण सर्वेऽपि वानरयोधा दक्षिणा दिशं प्रतस्थिरे महेन्द्रं अथ पर्वतं संप्राप्य रामः शिखरमारुरोह । सह्यं मलयं च समतिक- म्यानुपूर्येण सर्वे समुद्रमासेदुः । धौतोत्पलां च वेलां स्पृष्ट्वा राम उवाच- इयमत्र प्राप्ता पूर्वोपस्थितैव चिन्ता । तदिह प्रस्तूयतां मन्त्रः।" इति । सुग्रीवस्तदा सेनां तीरे न्यवेशयत् । सागरसमीपस्थितं तत्सैन्यं द्वितीयः सागर इव विरराज । “सागरश्वाम्बरप्रख्यः, अंबरं च सागरोपमम् । सागरा- म्बयोर्मध्ये न कोऽपि विशेषो दृश्यते ।" इति वानराः परस्परं वदन्तस्तत्र सर्वेऽपि तं सागरं प्रशशंसुः । अत्र लंकायां रावणस्तु सुहृदामसंमानात्सीताकाममोहितो भूत्वा च पापो- राक्षसः कृशत्वं प्रायः । अतीते च काले समां अकारयत् । तदा रावणस्य मंत्री महापार्थो महाबलः तं प्रोवाच- " हे रावण! शत्रून् मूर्धस्वाक्रम्य सीतया रमस्व कस्त्वां प्रतिषेद्धं शक्नोति । अतोऽलं विचारेण । " इति । रावणस्तु तमकथयत् -"पुरा प्राप्ताद्वेधसः शापानीतोऽस्मि । स शाप एवमासीत्- यदि बलादन्यां नारी गमिष्यसि मूर्धा ते शतशो भेत्स्यतीति- अतएव बलात्सीतां पायने नारोहये । रामस्तु मे बलं जानात्येव । अतः किं करोमीति चिन्तये।" तदा बिभीषणः प्रत्युवाच- "धर्मानुवर्तिना तेन रामेण सह त्वया वैरं कर्तुन योग्यम् । मतो दीयतामस्य सीता । बंधुत्वात् प्रसादये स्वाम् । कुरुष्व ममं वचनम् । न्यायेन यो राजकार्याणि करोति स एव निश्चितार्थ- मतिः पाच सन्तप्यते।" इति ।
(७) रावणस्तु कालप्रेरितो विभीषणं हितं ब्रुवन्तमब्रवीत्- " बिभीषण ! त्वं तु शत्रुसेवी स्वार्थप्रयुक्तः सन् एवं भाषसेन त्वादृशेष्वनार्येषु सौहृद संभवति । योऽन्य एवं ब्रूयात् अस्मिन्नेव मुहूर्ते स न भवेत् एव । हे कुलपांसन ! स्वांतु धिक् एवास्तु । नान तिष्ठ, गच्छान्यत्र कुत्रचित् ।" इति । न्यायवादी विभीषणस्तु चतुर्भी राक्षसैः सह तदा गदापाणिभूत्वा उदतिष्ठदब्रवीच रावणं- "हे रावण! न स्थितोऽसि धर्मपथे, भ्रान्तोऽसि । अनेनाधर्ममार्गेण गच्छन्नाशमेव शीघ्रं गमिष्यसि । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः। अतोऽहं गच्छामि त्वं आत्मानं स्वकीयां पुरीं च यथासुखं इत्येवमुक्त्वा बिभीषणो रामस्य समीपमाजगाम । चतुर्मिः सह राक्षसैरागच्छन्तं बिभीषणं दृष्ट्वा सुग्रीव उवाच- " पश्यैष राक्षसोऽस्मानेव हन्तुमन्त्राभ्योति ।" इति। बिभीषणस्तु तत्रागत्य नातिदूरे व्यतिष्ठत उवाच च- " दुवृत्तस्याहं रावणस्यानुजो विभीषणः । स तु मे हितमप्युक्तं न प्रतिजग्राह, दासवच्चाई तेनावमानितः । मतः पुत्रदारांश्च त्यक्वा राघवं शरणमागतोऽस्मि । निविदेयत मां तस्मै सर्वलोकशरण्याय रामाय" इति । सुग्रीवस्तु राममब्रवीत्-"अतर्कितः शत्रुः समयं लब्ध्वा अस्मानि- हन्यात् । अन्तर्धानगता ह्येते राक्षसा भविश्वसनीयाः। न तेषां विश्वसेत् ।" इति । श्रुत्वैतद्रामः सुग्रीवमुवाच -"परमर्षिणा कण्डुना पुरा गाथा प्रकीर्तिता यत्र तेनं उकम् - शत्रुमपि दीनं याचन्तं शरणागतं न हन्यात् । मार्तो वा यदि वानातः परेषां शरणं गतारिः प्राणानपि परित्यज्य कृतात्मना धीरेण रक्षितन्यः । मत आनयनं विभीषणमत्र। मया दत्तं भस्याभयं ।' मसौ.. बिभीषणो भवतु खयं वा रावणों भवतु ।" इति ।' ।
(८) सुग्रीवस्तदा प्रत्युवाच- " ममाप्यन्तरात्मा बिभीषणं धुएं वेत्ति । अनुमानाच्च भावाच्चासौ सर्वतः सुपरीक्षितः । सखित्वमभ्युपैतु तस्माद् विभीषणः।" इति। बिभीषणस्ततः सततः सहानुचरो रामसमीपमुपसृत्योवाच- "भवद्गतं हि मे राज्यं जीवितं सुखानि च " इति । रामस्ततो राक्षसाना बलाबलं तं पप्रच्छ । सोप्याख्यातुमुपचक्रमे वरदानात्स्वयंभुवः सर्वभूतानामवध्योऽयं दशग्रीवः । रावणान्तरो मम ज्येष्ठच माता कुम्भकर्णों युधि शक्रप्रतिबलः । रावणस्य च सेनापतिः प्रहस्तो नाम विश्रुतो येन कैलासे मणिभद्रः पराजितः । इन्द्रजितु पुत्रो रावणस्य बद्धगोलांगुलिन्नोऽवध्य-कवचश्व संग्रामेऽस्ति । महोदर-महापार्था- कम्पनाश्चास्यानीकपा लोकपालसमाः। विद्यन्ते चास्य रक्षसां दशकोटिसहस्त्राणि सैन्ये" इति । श्रुत्त्वैतद् बिभीषणवचो रामेण दशग्रीवं हत्वा विभीषणाय राज्यदानं तत्रैव प्रतिज्ञातम् । समुद्राच्च जलमानीय लक्ष्मणहस्तेन रक्षसां गजेति तत्रैव चासौ बिभीषणोऽभिषिक्तः। ततो रामोऽप्रमत्तः नियम पालयन् कुशास्तर्णाियां सागर-वेलायां तिनो निशाः प्रतिशिश्ये । तदा वानरसैन्यस्य प्रस्थानाय नलोऽपि वानरः तत्र सेतुं कर्तुं प्रचक्रमे । पादपान् बभन्जुस्तान् तत्रानयामासुश्च । सागरपुरणार्थ तैः पर्वतवत्प्रस्तरा अप्युत्पाव्यन्ते । प्रक्षिप्यमाणैस्तैर्वृक्षप्रस्तरादिभिः सहसा सागरजलमुद्धतम् । रामस्याज्ञापुरःसरैर्वानरै प्रथमेनाला चतुर्दश योजनानि सेतुबंधनं कृतम् । पन्चभिस्त्वहोमिः सेतुः संपूर्णः शुशुभे । मसौ सेतुर्दश- योजनविस्तर्णिः शतयोजन भायतमासीत् । कोटिसहस्राणि वानराणां सेतुंगवा सागरस्न पारं जग्मुः। वानरयूथपास्ततो संकायां मेरीमृदंगवान्दं पुश्रुवुः । वानराः (९) अमृष्यमाणास तघोष स्वयमपि घोषवत्तरं विनेदुः । प्लवंगगार्जितं च तद्रा- क्षसैरपि श्रुतम् । ततोऽरिन्दमौ रामलक्ष्मणौ लंकामासेदुः । न्यविशन्त च लंकाम् । रामल- क्ष्मणावुत्तरं द्वारं रुरुधतुः। नीलमैन्दद्विविदाः पूर्व द्वारम्, मंगदश्च दक्षिणं, पश्चिममपि हनूमान् रुरुधे । मध्यमे गुल्मे सुग्रीवः समतिहत सह सुपर्णपब- नादिभिर्वानरैः । सहजाम्बवास्तु सुषेणो रामस्य पश्चिमेन तस्थौ । एवं द्रुमपा- णिभिर्वानरैलंका वायुनाऽपि दुष्प्रवेशा सर्वतः संवृता । ततो रामोऽङ्गदं दश- ग्रीवं प्रति प्रेषयामास । संदिदेशच "बेन बलेनाधममायया सीतां हत- वानसि तबलमधुना दर्शय । भराक्षसं लोकं काऽस्मि यदि नाभ्येषि शरणं मां सीतामादाय । धर्मात्मा बिभीषणश्च ध्रुवं लंकैश्वर्य प्रानोति । न हि क्षण- मपि शक्यमधर्मेण राज्यं त्वया भोक्तुम् ।" इति । रामप्रेषितोऽङ्गदोऽपि रावणं ददर्श सामात्यम् । रामवचनं च तं श्रावयाः मास । तच्छत्वा सरोषं रावणः शशास-" वध्यतामयमिति । " दीप्ता- मिरिव रजनीचरास्तं जगृहुः। अंगदोऽपि बलं दर्शयितुं स्वयमेवात्मानं ग्राहया. मास । पश्चाद् बाहुद्वयासकांश्च ताराक्षसानादायोत्पपात । तद्वेगेन निधूताश्च ते भूमौ निपतिताः । वालिपुत्रोऽङ्गदोऽपि सत्वरं रामपार्श्वमुपागतः । समासाः। १ वानरयोधाः = वानराणां योधाः । २ पूर्वोपस्थिता पूर्व एव उपस्थिता। ३ सागरसमीपस्थितं सागरस्य समीपम् । सागरसमीपे स्थितम् कालप्रेरित = कालेन प्रेरितः। ५शत्रुसेवी शत्रु सेवते इति । ६ स्वार्थप्रयुक्तः = स्वार्थेन स्वार्थाय वा प्रयुक्तः । ७ गदापाणिः = गदा पाणौ यस्य सः। ८ अधर्ममार्गः = न धर्मः मधर्मः अधर्मस्थमार्गः। ।
(१०) ९ धर्मपथः १० अविश्वसनीयः ११ परमर्पिः १२ वृक्षप्रस्तरादयः - धर्मस्य पंथाः। न विश्वसनीयः। परमश्चासौ ऋषिश्च । वृक्षाश्च प्रस्तराश्च वृक्षप्रस्तराः। ये आदिः येषां ते वृक्षप्रस्तरादयः सेतोः बंधनम् । दीप्तश्चासौ अग्निः । : १३ सेतुबंधनं १४ दीप्ताग्निः = चले शब्दार्थ। आदेश - आज्ञा दुवृत्त दुराचारी योधः = वीर अनुज = छोटा भाई प्रतस्थिर अतर्कित = जिसकी परीक्षा आसेदुः = प्राप्त हुए नहीं हुई है। अम्बरं - आकाश अन्तर्धान 3 गुप्तता शत्रुसेवी - शत्रुका आश्रय कृतात्मा = आत्मिक-बलसे करनेवाला युक्त कुलपांसन - कुलका कलंक आत दुःखी अप्रमत्त - उन्मत्त न होता हुआ पादपः = वृक्ष (११) पाठ ३ वेदके शब्दोंके विषयमें थोडासा इससे पूर्व कहा, अब और थोडासा इस पाठमें कहना है । इस पाठके लिये हम इन्द्र" शब्द लेते हैं। इस शब्दकी उत्पत्ति कई प्रकार मानी हुई है। ऐतरेय उपनिषदें- इदं द्र-इन्द्र (इदं) इसमें (द्र) सुराख करनेवाला, इसका भेदन करनेवाला, इसको तोडने मोडनेवाला । शरीरमें यह इन्द्र इन्द्रियोंके स्थानमें सुराख करता है, इस शरीरका भेदन करके अपने कार्यके लिये जैसे चाह वैसे द्वार बनाता है, इसलिये इस आत्माका नाम इन्द्र है। बिजुली भी इन्द्र कहलाती है इसलिये कि वह जहां गिरती है उसको छिन्न भिन्न करती है । उपनिषदों और ब्राह्मण-ग्रंथोंमें दिये इन्द्रके ये अर्थ बडे मनन करनेयोग्य हैं। इन ग्रंथोंमें लिखा है कि पहिला शब्द " इदं-द्र" था, जिसका सुगम रूप “इन्द्र" बना है। यह यौगिक अर्थ देखनेकी पद्धति वेदाभ्यासीको विचार करनेयोग्य है। इन्द्रशब्दका दूसरा अर्थ- इन्+द्र (इन्) शत्रुओंका (5) विदारण करनेवाला, शत्रुका नाश करनेवाला, यह है । इन्द्र और राक्षसोंके युद्धोंका वर्णन वेदमें बहुत स्थानों में है और हरएक स्थानमें इंन्द्रका' विजय और राक्षसोंका पराजय लिखा है। इस प्रकार यह मर्थ भी सार्थ प्रतीत होता है।' इन्द्र' शब्दका तीसरा अर्थ- इदं दर्शन-इन्द्रः (इदं) इसका दर्शन करता है अर्थात् प्रह देखता है, इस कारण इस- का नाम इन्द्र है। इस जगत् का वध चारमा है, वह जगत्को देखा है इसलिये उसको इन्द्र कहते हैं। यहां " दर्शन" शब्दका पहिला टुकडा दर्" ही रहा है, शेष शब्दमागका लोप हो गया और “इद+दर- इदं +इन्द्र" इस कमसे यह शब्द बना है। इन्द्र शब्दका चतुर्थ अर्थ- इन्धे भूतानि "जो सब भूतोंको प्रकाशित करता है" वह सबका प्रकाशित करनेवाला सूर्य, विद्युत् या परमात्मा इन्द्र है। इस प्रकार इस शब्दके अनेक भर्थ होते हैं, परंतु सबके सब अर्थ यहां देनेकी भावश्यकता नहीं है भब इस शब्दके कुछ उदाहरण देते हैं- इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त्समुद्रव्यचसं गिरः। रथीतमं रथीनां वाजानां सत्पति पतिम् ( ऋ० १११११९) जो (स्थीनां रथीतमं) रथियोंमें श्रेष्ठ रथी और (वाजानां पति) बलोंका स्वामी है और जो (सत्पति) उत्तम स्वामी है तथा (समुद्र- व्यचसं) समुद्र के समान विस्तृत, व्यापक (इंद्र) प्रभु है उसकी (विश्वाः गिरः) हमारी सब वाणियां (अवीवृधन्) स्तुति करती हैं अर्थात् ऐसे शत्रुनाशक समर्थ प्रभुकी हम स्तुति करते हैं । तथा- सख्ये त इन्द्र वाजिनो मा भेम शवसस्पते । त्वामभि प्र णोनुमो जेतारमपराजितम् ॥ (२० १११२) हे (इन्द्र) प्रभो! हे (शवसः पते) बलके स्वामी! (ते सख्ये ) तेरी मित्रतामें रहकर हम (वाजिनः) बलवान् बनकर (मा भेम) डरते नहीं। (जेतारं) शत्रुका विजय करनेवाले और (भ-पराजितं ) कभी पराजयको न प्राप्त होनेवाले (त्वां) तुझे हम (भभि प्र णोनुमः) नमन करते हैं। इन्द्रं वो विश्वतस्परि हवामहेजनेभ्यः। अस्माकमस्तु केवलः ॥ (२० ११०) वः जनेभ्यः) भाप लोगोंके लिये (विश्वतः परि ) सबके ऊपर (इन्द्रं - (१३) हवामहे) प्रभुकी प्रशंसा करते हैं। वह प्रभु (अस्माकं)हमारा ही केवल बनकर (अस्त) रहे। इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचं यानि चकार प्रथमानि वज्री। अहन्नहिमस्वपस्ततर्द प्रवक्षणा अभिनत्पर्वतानाम् ॥ (ऋ० १२३१) (इन्द्रस्य) इन्द्रके (वार्याणि) पराक्रम (नु) निश्चयसे (प्र वोचं) मैं कहता हूं ( यानि) जो (प्रथमानि) पहिले पराक्रम (वज्री) वज्र लेने- वाला वीर ( चकार) करता रहा। उसने ( माहिं ) शत्रुका (अहन् ) वध किया (पः मनु ततद) जलको फैलाया और ( पर्वतानां ) पर्वतोंसे (वक्षणाः) नदियां (प्रमाभिनव ) भेदन करके चलाई। इन्द्रो यातोऽवसितस्य राजा शमस्य च नंगिणो वज्रबाहुः। सेदु राजा क्षयति चर्षणीनामरान नेमिः परि ता बभूव । (र. ११३२।१५) (वन-बाहुः) वज्र हायमें पकडनेवाला (इन्द्रः) प्रभु (यातः भव- सितस्य) जंगम और स्थावरका तथा (शमस्य श्रृंगिणःच) शांत और सींगवालोंका (राजा) राजा है। (स राजा इत् उ ) वह राजा ही निश्चयसे ( चर्षणीनां ) प्रजाभोंका (क्षयति ) निवास करता है। (रान् नेमिः न) भारे जैसे रथचक्रकी नाभिके साथ होते हैं उस प्रकार (ताः परि बभूव) वह प्रजाएं उसके चारों भोर रहती हैं। इस प्रकार पाठक इन्द्रके मंत्रोंका विचार करें। इन्द्र देवताकी कल्पना इस प्रकार हो सकती है और मंत्रोंका इस ढंगसे पाठ करके पाठक बहुत लाभ प्राप्त कर सकते हैं।
(१४) पाठ ४ रामायणम्। ततः कृत्स्नं प्राकारपरिखान्तरं वामरीकृतं सर्वे राक्षसा ददृशुः। रामश्च मन- सैव पीड्यमानां सीतां जगाम। क्षिप्रमाज्ञापयामास च वानरान्द्विषतां वधाय । तेऽपि वानरास्तृणपांसुपर्वतायैः परिखां पूरयन्तो लड्का ममन्थुः। रावणो- ऽपि राक्षसानां सैन्यनिर्याणमाज्ञापयामास । ततस्तेषां संग्रामो देवासुरसं ग्राम इवातिधोरः समपद्यत । राक्षसानां वानराणां च मांसशोणितकर्दमः संबभूव । रात्रिश्च प्रवृत्ता, तदा निशायुद्धमभूत् । राक्षसा प्लवगान् भक्षयन्तः परिपेतुः। युद्धे बलिनो वानरा राक्षसी चमूनक्षोभयन् । तदा भूमिः शोणितस्त्रावकर्दमा वभूव। ये तु राक्षसा रामस्याभिमुखे युद्धार्थ स्थितास्ते सर्वे रामशरताडिता मृताः। इन्द्रजित्तु वालीपुत्रेणांगदेन हताश्वो हतसारथिर्भूत्वा तत्रैवान्तरधीयत । तदा च सर्वे वानरा वालिपुत्रं तुष्टुवुः अन्तधीनगतस्तु रावणपुत्र इन्द्रजिदशनिव- चसो बाणान्सुमोच । अन्तधानगतेन तेन चोक्तम्- "शकोऽपि मामेवमना- लक्ष्य युध्यमानमासादितुं न शक्तः। किं पुनर्युवाम्, एष वा यमसदनं नयामि।" इति । एवं तौ रामलक्ष्मणौ शरशल्याचितौ प्रकम्पिती जगत्यां निपेततुः । प्रथमं रामः पपात विद्धो रावणिना येन पुरा शक्रो जितः एवं पतिते रामे विजय प्राप्ते च राक्षसे हनूमत्प्रमुखाः सर्वेऽपि वानरा अन्वशोचन्त । राक्षसान् हर्षयन् रावणपुत्र इन्द्रजिलंकां पुरी प्रविवेश । ततः सीतां त्रिजटया सह पुष्प- कमारोप्य विमानं चालयामास रावणः । घोषयामास च" हतौ रणे रामल- क्ष्मणौ " इति । विमानेन गत्वाऽपि साता सर्वानिपतितान्ददर्श । शरतल्पगती च रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा दुःखार्ता सीता करुणं विललाप- " उत्सादितं कुलं कैकेयि! कलहशीलया । हा हताऽस्मि विधवा । ममैवाना या हेतोः सागरमुत्तीर्य रामो गोष्पदे हतः। रामस्योपरि मां क्षिप्रं घातय, रावण ! सं- मानय यत्नात्पतिम् ।" इति । । त्वया, (१५) त्रिजटा तु राक्षसी परिदेवयमानां सीतामब्रवीत्- “जीवति ते भर्ता। मा विषादं कृथाः। तथाहि वैदेहि ! नेदं दिव्यं पुष्पक विमानं त्वां धारयेद्यधेतौ जगतजीवितौ । नेमौ रणे सेन्द्ररपि सुरासुरैः शक्यौ जेतुम् । इति । एतस्मिन्नन्तरे पुष्पकं लंकां विमानमागतम् । ततो भयाविष्टं सुग्रीवं विभीषणोऽब्रवीत्- " अलं त्रासेन । निगृह्यतां बाष्पवेगः । एवं प्रायाणि युद्धानि । नास्ति नैष्ठिको विजयः। सभाग्यशेषताs- स्माकमस्त्येव यत एतौ घोरेण शरबन्धेनैव बद्धो दशरथात्मजौ, नैतो मृतौ।" इति । अन्तरे तु रामः स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्च सलक्ष्मणः प्रत्यबुध्यत । राधवी नीरुजी दृष्ट्वा वानरयूथपाः सिंहनादं विनेदुः पुनश्च युद्धकामा लंका- द्वाराण्युपाजग्मुः। रावणो नदतां वानराणां शब्दं श्रुत्वा राक्षसानाज्ञापयामास " ज्ञायतां किमेतत् " इति । ते तु राक्षसाः राघवौ शरबंधेन विमुक्तौ दृष्ट्वा विषेदुः । धूम्राक्षो नाम राक्षसो हनूमन्तं गदया मस्तके प्राहरत् । हनूमानपि तस्य शिरसि महान्तं प्रस्तरमपातयत् । तस्मिनाक्षसे मारुतिना हवेऽपरोऽपि वज्रदंष्टो नाम राक्षल आगतः सोऽङ्गदेन निपातितः। ततः सेनाध्यक्षण प्रेषितोऽकम्पनो नाम राक्षसः आगतः स मारुतिना हतः। ततः सेनापति प्रहस्तं स्वयं वृक्षमुत्पाटय नीलस्ताडयामास । विधनुश्च कृतोऽसौ नीलेन वाहिनीपतिः। सोऽपि नीलं मुसलेनाजघान ललाटे। अत्रान्तरे नीलेन प्रहिता शिला प्रहस्तस्य शिरो बिभेद । हते च प्रहस्ते स्वयं राक्षसराड् रावणो निर्ययौ । तमागतं दृष्ट्वा रामो बिभीषणमुवाच- "अहो ! दुष्प्रेक्ष्यो रावणो दीप्तमहातेजा भादित्य इव रश्मिभिः। दिष्ट्या पापात्मा दृष्टिपथ गत" इति। ततो रामो रावणं अभ्यद्रवत् । तदा हनूमांस्तु तं प्रार्थयामास- "पृष्टं मे समारुह्य राक्षसं शास्तुमर्हसि ।" इति । रामस्तथा कृत्वा रथस्थं ददर्श रावणम् । इन्द्र इव वज्रेण मेरं तरसा बाणेनेन्द्रशन्नु चासौ जघान । रक्षोऽधिपतेरकवर्ण किरीटं च चिच्छेद । निकृत्तचापो हताश्वसूतश्च विह्वलन् राजा रावणो लंकां विवेश। मात्मानं च समरे जिवं सेनापति प्रहस्तं च निषूदितं ज्ञात्वा, रक्षो भीमबलं आदिदेश रावणः । माज्ञापयच्च- " कुंभकर्णो निबोध्यताम् ।" इति । ततस्ते राक्षसा महमक्ष्यमादाय कुंभकर्णगुहां ययुः । ते सर्वे प्रयत्नेन तं सुप्तं प्रत्यबोधयन् । अमस्य च राशि पुरतः कृत्वा शंखान् विनेदुः। स त्वेवं प्रतिबुद्धः सर्वमनं भक्षयामास । तृप्तं च तं सर्वे पर्यवारयन् । अकाल- बोधनाद्विस्मितोऽसौ तानपृच्छत्- “किमर्थं प्रतिबोधितोऽस्मि । अथवा भयमिह किमप्युत्पनं भवेदिति मन्ये ।" स तत उत्थाय गत्वा च रावणं ददर्श । तस्य चरणौ ववन्दे, कृत्यं चापृच्छत् । सर्व कथयित्वा रावणोऽब्रवीत्- पश्य सर्व वानरैराक्रान्तमाति । ब्रायस्व मां बालवृद्धावशेषितां लंकां च ।" इति। कुंभकर्णस्तु प्रहस्योवाच- "मयमासादितस्त्वया महान् दोषः परस्त्री. हरणेन। शीघ्रमेव त्वां पापस्यैतस्य फलं प्राप्स्यते। भवतु । तथापि बन्धुस्नेहसदृशं कार्य मयाऽवश्यमेव कार्यम् । अत इदानीं शत्रुकंदनाय गमिष्यामि।" इति । कुंभकर्णमागतं दृष्ट्वा प्रथमं वानरा भीति प्राप्तः। परंतु वालिसुतस्यांग- दस्य प्रोत्साहनात्तु ते सर्वेऽपि क्रुद्धास्तं शिलापादपादिभिर्निर्जध्नुः । असावपि वानरसैन्यानि ममन्थ । तदा रामस्य सायकाः कुंभकर्ण विव्यथुः। सोऽपि श्रृंगं नाम महास्नं रामस्योपरि चिक्षेप । रामस्तदा वायन्यास्त्रेणास्य बाई जहार। अन्योऽपि बाहुरेन्द्रणास्त्रेण रामेण कृत्तः। बथैवास्य पादावपि रामेण बाणैलूनौ । मन्तं गत्वा ऐन्द्रं शरं निशितमादाय कुंभकर्णस्य शिरोऽपि रामश्चकतं, तेन स राक्षसः पपात ममार च।
(१७) RI १ , . - ३ उदात्त- केवल उदात्त स्वरयुक्त शब्द । जैसा- 'प्र ३ अनुदात्त- अनुदात स्वरयुक्त शब्द । जैसा- 'यु: ५ नीच स्वरित-निम्न स्वरसे उच्चारा जानेवाला स्वरित स्वरवाला शब्द । जैसा- 'वीर्य ६ मध्योदत्त-नव्य स्वर जिसमें उदात्त होत है । जैला, 'हुविषा' ७ स्वरित - उदात्त और अनुल इन दोनों सदरोंके धौंका संयोग जिसमें होता है, से सरयुक भब्द । जैसा, 'स्व . द्वयुदात्त -- जिसमें दो उदात्त स्वर होते हैं। जैसा, बृहस्पतिः। ९ त्र्युदात्त-जिसमें तीन उदात्त स्वर होते हैं । जैसा, 'इन्द्राबृहस्पसी अनुदात्तके नीचे '--' ऐसी रेषा होती है, स्वस्तिके ग्लेरपर ।' ऐलो खडी रेषा होती है और उदात्तके लिये कोई चिह्न नहीं होता है । इनमें स्वरित स्वरके बहुतसे भेद हैं और उनके नाम भी प्रत्येक भेदफे लिये अलग अलग है। ला- एकश्रुति, प्रचय, सात्तर, अनुदात्ततर इत्यादि स्वारेत स्वरके अनेक भेद हैं। इन सब स्वरों के विषयों प्रथमतः सामान्य नियम बताकर पश्चात् विशेष स्पष्टीकरण करेंगे। किस शब्दमें कौनसा स्वर उदात्त, कौनमा अनुदात्त और कौनसा स्वरित हो, इस विषयमें परिपाठीकाही नियम सर्वतोपरि शिरोधार्य होता है, इसमें कोई संदेह नहीं । तथापि वैय्याकरणी लोगोंने इस विषयका सूक्ष्म निरी- क्षण करके कुछ नियम बनाये हैं । इन नियमोंको अपवाद हैं, तथापि कुछ साधारण दृष्टिके लिये ये नियम पर्याप्त हैं- १ नियम पहिला- शब्दके एक स्वरको छोडकर शेष स्वर अनुदात्त होते हैं। २ नियम दूसरा- शब्दमें यदि एकही स्वर होगा तो वह स्वर उदात्त रहता है। जैसा- 'गौः, ग्मा, क्षमा, भूः, जाः, शं, प्सु,धीर, आ, भाः, कः, यः, मा, तत्, यत्, ये' इत्यादि शब्द एक स्वरवाले हैं, इसलिये इनका स्वर उदात्त है। २ (सं. पा. मा. भा. २०) , (१८) इस नियमका अपवाद यह है कि अस्मत् और युष्मत् शब्दके जो रूप मा, स्वा, ते, मे, नः, वः" इत्यादि होते है, उनमें एक स्वर होनेपर भी ये अनुदात्त हैं । तथा " चित्, इ. सीं, त्व: " इत्यादि अव्यय अद्यपि एक स्वरवाले हैं, तथापि ये अनुदात्त हैं । तथा " स्वः" इत्यादि एक स्वरवाले शब्द स्वरित हैं। इन अपवादोंको छोड दिया जाय, तो उक्त नियम बड़े व्यापक समझनेयोग्य है । यहांतक हमने एक स्वरवाले शब्दोंका विचार किया, अब दो स्वर अथवा अधिक स्वरवाले शब्दोंका विचार करना है। इस विचारसे पूर्व कुछ वैदिक शब्दसिद्धिके नियम ध्यानमें धरने चाहिये- १. निरुक्तकार तथा कई व्याकरण-शास्त्रज्ञ विद्वान् मानते हैं कि वेदके शब्द यौगिक हैं अर्थात् धातुसे प्रत्यय लगकर बने हैं नाम च धातु जमाह ।” अर्थात् नाम धातुसे बने हैं। जैसा अग्नि शब्द " अग धातुसे " नि ” प्रत्यय लगकर तथा वहि शब्द " व " धातुसे “ नि" प्रत्यय लगकर बना है । इसी प्रकार अन्य शब्द अम्य धातुओं और अन्य प्रत्ययोंके योगसे बने हैं। इससे अनुमान हो सकता है कि धातु और प्रत्यय इनके स्वरका अनु- स धान करनेसे शब्दका स्वर निश्चित हो सकता है । बहुत अंशमें यह सत्य है। यद्यपि इस नियमको भी बहुत अपवाद हैं, तथापि यह सर्व- साधारण नियम माना जा सकता है । भगवान् पाणिषि मुनिने धातुपाठमें धातुके स्वर दिये हैं और व्याकरणमें प्रत्ययोंके स्वर भी दिये हैं। यदि धातु और प्रत्ययके स्वर समझमें आ गये, तो उनसे बननेवाले पदके स्वर समझमें पा सकेंगे, परंतु इसके लिये भी बडे अपवादक नियम हैं, उनका विचार आगे करेंगे।
पाठ ५ इस पाठमें निम्नलिखित मंत्रोंका अध्ययन कीजिये- (१) विशां कविं विश्पतिं शश्वतीनां नितोशनं वृषभं चर्षणीनाम् । प्रेतीषणिमिषयन्तं पावकं राजन्तमाग्निं यजतं रयीणाम् ।। (ऋग्वेद ६००) पदानि-विशां । कविं । विश्पतिं । शश्वतीनां । नि-तोशनं । वृषभं । चर्षणीनां। प्रेति-इषणिं । इषयन्तं । पावकं । राजन्तं । अग्निं । यजतं । रयीणाम् ॥ अन्वयः-शश्वतीनां विशां का विश्पतिं नितोशनं चर्षणीनां वृषभ प्रेतीषणि इषयन्तं पावकं रयीणां यजतं राजन्तं अग्निं (स्तुमः)॥ अर्थ-( शश्वतीनां विशां कविं ) शाश्वत प्रजाओंका कवि अर्थात् वाणीका प्रेरक, (विश्-पात ) प्रजापालक, (निऽतोशनं ) शत्रुनाशक, (चर्षणीनां वृषभं ) मनुष्योंके बलोंका वर्धक, (प्रेतीषाणे ) प्रेरक, (इषयन्तं) अनादिकी सिद्धता करनेवाला, (पावकं) पवित्रता करनेवाला, (रयाणां यजतं) धनोंका दाता (राजन्तं मनिं) प्रकाशमय तेजके देवकी हम प्रशंसा करते हैं। भावार्थ-अग्निको भी उष्णता देनेवाला ईश्वर है, वह सब प्रजाओंको वाक्शक्ति देता है, वही सबका पालनकर्ता है, वही दुष्टोंको दूर करता है, वही मनुष्योंके बलोंकी वृद्धि करता है, सबको उन्नतिके मार्गपर चलाता और सबको अन्न आदि देता है, वही सबकी पवित्रता करता है और सबकी शोभा बढाता है। वही एक देव हम सबको नमस्कार करने. योग्य है। (२) नाना हारग्नेऽवसे स्पर्धन्ते रायो अर्यः। तूर्वन्तो दस्युमायवो व्रतैः सीक्षन्तो अवतम् ॥ (ऋ०६।१३) (२०) । शत्रुला पराभव करते पदानि- नाना । हि । अग्ने । अवसे । स्पर्धन्ते । रायः । अर्यः । तूर्वन्तः दस्यु । आयवः । ब्रतैः । सीक्षन्तः । अव्रतम् ॥ अन्वयः- अन्ने ! अर्यः नाना रायः अवसे स्पर्धन्ते । आयवः दस्य तूर्वन्तः व्रतैः अव्रतं सीक्षन्तः ॥ अर्थ- हे ( अग्ने ) तेजस्विताके देव ! ( अर्यः ) शत्रुके ( नाना रायः नाना प्रकारके धन ( अवसे स्पर्धन्ते ) अपनी रक्षाके लिये बडी स्पर्धा कर रहे हैं । ( आयवः ) नमुन्य ( दस्युं शत्रको ( तूर्वन्तः) नष्ट करते अपने ( व्रतः ) व्रताचरणोंसे ( अ-तं : धर्मनियमोंका पालन न करने वाले मनुष्यको (सीक्षन्तः ) पराभूत करते हुए आगे बढते हैं । भावार्थ- हे ईश्वर ! शत्रुके नाना प्रकारके धन अपने बचाव लिये प्रयत्न कर रहे हैं, परंतु उनका प्रयत्न अब निष्फल है, क्योंकि हमारे जनुया अपने शुद्ध धर्माचरणोंसे अधार्मिकोंको हटाते हैं। अर्थात् हमारे नियम पालन करनेवाले लोगोंके सामने शत्रु टहर नहीं सकते । हे ईश्वर ! यह तुम्हारी हमपर बडी कृपा है। (B) सुवीरं रयिमा भर जातवेदो विचर्षणे । जहि रक्षांलि सुक्रतो॥ (ऋग्वेद ६॥ १६॥२९) पदानि-सु-वीरं । रायें । आ-भर। जातवेदः ।वि-चर्षणे । जहि। रक्षांसि। सुक्रतो॥ अन्वयः- हे जातवेदः विचर्षणे ! सु-वीरं रयिं आ भर । हे सुक्रतो ! रक्षांसि जहि ॥ अर्थ- हे (जात-वेदः) सबके ज्ञाता ! हे (वि. चर्षणे) सर्वसाक्षी ईश्वर ! (सु--वोरं रयिं ) उत्तम वीरोंसे युक्त धनको हमें (आ भर) दो और । (सु-कतो) उत्तम कर्म करनेवाले ! (रक्षांसि जहि) दुष्टोंका नाश कर । भावार्थ- हे ज्ञानी सर्वसाक्षी ईश्वर ! हमें ऐसा धन दो कि जिसके ..
(२१) साथ उत्तम वीर रहें । तथा हे उत्तम कर्म करनेवाले ईश्वर ! कर्म करनेवाले दुष्टोंको दूर कर । इस मंत्रमें 'सु-- वीरं रयिं आ भर ' ये शब्द-प्रयोग महत्त्व रखते हैं। धन ऐसी चाहिये कि जिसके साथ वीरता भी वसती हो। अर्थात् वीरता- के साथ जो धन रहता है वही सुरक्षित रहता है। जिस धनके साथ वीरता नहीं रहती वह सुरक्षित नहीं रहता । यह मंत्र बोध देता है कि अपने धनकी सुरक्षितताके लिये प्रत्येक मनुष्य अपनेमें वीरता बढावे । अशक्त मनुष्योंका धन कोई भी छीन सकता है। (४) इन्द्रः सुत्रामा स्ववाँ अवोभिः सुमृळीको भवतु विश्ववेदाः। बाधतां द्वषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥ ऋग्वेद ६/४७/१२) पदानि- इन्द्रः । सु-त्रामा । स्व--वान् । अवःऽभिः । सु-मृळीकः । भवतु । विश्व-वेदाः । बाधतां । द्वेषः। अभयं । कृणोतु । सु-वीर्यस्य । पतयः । स्यामा अन्वयः- सुत्रामा स्ववान् सुमळीकः विश्ववेदाः इन्द्रः अवोभिः भवतु। द्वेषः बाधतां । अभयं कृणोतु । सुवीर्यस्य पतयः स्याम ॥ अर्थ (सु-त्रामा) उत्तम रक्षक, (स्व-वान् ) आत्मिक शक्तिसे युक्त, (सुमृळीकः ) उत्तम सुख देनेवाला, (विश्व-वेदाः) सर्वज्ञ, (इन्द्रः) प्रभु अपनी (अवोभिः ) संरक्षक शक्तियोंके साथ हमारा सहायक (भवतु ) होवे । वह ( द्वेषः बाधतां) द्वेष करनेवालोंको दूर करे। (अभयं कृणोतु ) हमें निर्भय करे। हम (सुचीयस्य पतयः स्याम ) उत्तम शौर्यके स्वामी बनें। भावार्थ- परमेश्वर हमारा उत्तम रक्षण करनेवाला है, उसमें विलक्षण आत्मिक शक्ति है, वही सबको सुख देनेवाला है और सर्वज्ञ भी वही है। वह अपनी रक्षक शक्तियोंसे हमारी रक्षा करे, द्वेषभाव दूर करे, (२२) . हमें निर्भय करे । हम उसकी कृपासे शौर्य-धैर्य-वीर्यादि गुणों के स्वामी बनें। (५) तस्य वयं सुमतौ यशियस्यापि भद्रे सामनसे स्याम । स सुत्रामा स्ववाँ इन्द्रो असे आराच्चिद् द्वेषः सनुतर्युयोतु ॥ (ऋग्वेद ६।१७।१३) पदानि-तस्य । वयं । सु-मतौ । यज्ञियस्य । अपि । भद्रे । सौमनसे । स्याम । सः। सु-त्रामा । स्व-वान् । इन्द्रः। अस्मे । भाराव । चित् । द्वषः । सनुतः । युयोतु ॥ अन्वयः-तस्य यज्ञियस्य सुमतौ भद्रे सौमनसे च वयं स्याम । सः सुत्रामा स्ववान् इन्द्रः अस्मे आरात् चित् द्वेषः सनुतः युयोतु ॥ अर्थ-(तस्य यज्ञियस्य ) उस पूजनीय परमेश्वरकी ( सुमतौ भन्ने सौमनसे च ) सुमति और उत्तम मनके अंदर (वयं स्याम) रहेंगे। अर्थात् हम ऐसा आचरण करेंगे कि हमारे विषयमें उसका मन सदा प्रसन्न रहेगा । (सः) वह ( सु-त्रामा) उत्तम रक्षक और ( स्व-वान् ) आत्म-शक्तिसे युक्त ( इन्द्रः ) प्रभु है, वह (भस्मे भारात् चित् ) हमारे पाससे और दूरसे भी (द्वेषः) द्वेष करनेवाले शत्रुओंको (सनुतः) अंदरही अंदरसे (युयोतु) नष्ट करे। भावार्थ-परमेश्वर परम पूज्य है। हम ऐसा आचरण करेंगे कि उसका मन हमारे विषयमें सदा प्रसन्न रहेगा और उसकी दया हमपर बरसती रहेगी। वह प्रभुही हमारा उत्तम रक्षक, अप्रतिम आत्मिक बलसे युक्त और सबसे श्रेष्ठ है। इसलिये हम उसकी प्रार्थना करते हैं कि वह हमारे सब शत्रुओंको दूर भगा देवे । सूचना पाठक इस प्रकार पद, अन्वय, पदार्थ और भावार्थ स्वयं करनेका यत्न करें । यदि यत्न करनेपर न बना, तब उतनीही सहायता यहांके पद पदार्थोंसे लें। यदि पाठक इस प्रकार स्वावलंबन करते जायेंगे तो उनकी वेदमत्रोंका अर्थ बनानेमें बड़ी उन्नति होगी।
(२३) पाठ ६ वैदिक स्वर । भगवान् पाणिनि मुनिने अपने धातुपाठमें कबीर दो हजार धातु दिये हैं और ये धातु दस गणोंमें विभक्त किये हैं। इन धातुओंमें कौनसा धातु उदात्त और कौनसा अनुदात्त है, यह सब उन्होंने दे रखा है। इसी प्रकार शब्दसिद्धिके प्रत्यय भी उदात्त, अनुदात्त या स्वरित, हैं वैसे बताये हैं। धातु और प्रत्ययसे शब्द बनता है । इसलिये धातुका स्वर और प्रत्यष- का स्वर यदि विदित हुआ तो शब्दका स्वर समझमें आनेमें कोई रुका- वट नहीं हो सकती । बहुतसे स्वर इस रीतिसे स्वयं निश्चित हो जाते हैं। देखिये- अग्+नि% अग्नि वहनि - वह्नि ये शब्द सिद्ध हुए। इनमें 'अग् ' और 'वह' ये दोनों धातु उदात्त हैं तथा 'नि' प्रत्यय भी उदात्तही है । अर्थात् यहां धातु और प्रत्यय भी उदात्तही हैं । इसलिये यह शब्द केवल उदात्तही होना चाहिये था, परन्तु यहां और एक नियम ऐसा है कि “प्रातिपदिक-शब्द-का अंत्य स्वर उदात्त रहता है।" इस नियमके अनुसार इन शब्दोंका अंतिम स्वर उदात्त रहा और 'अग्नि' 'वह्नि' ये शब्द स्वरसहित इस प्रकार बन गये। यद्यपि इन शब्दोंके केवल पदस्थितिमें ये ऐसे स्वर होते हैं, तथापि जिस समय इनका प्रयोग मंत्रोंमें होता है उस समय भी आगे पीछेके शब्दोंके संबंधसे इन स्वरोंमें परिवर्तन हुआ करता है । इसी कारण शब्द मंत्रमें रहनेके समय उसका स्वर अन्य होता है और मंत्रके पद लिखनेके समय उसका स्वर अलग होता है । यह सब बात स्पष्ट रीतिसे दर्शानेके लिये एक मंत्र यहां लेते हैं- (२४) - अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ (ऋग्वेद ॥११) यह ऋग्वेदका मंत्र है। अब इसके पद देखिये- अग्निम् । ईळे । पुरःऽहितम् । यज्ञस्य । देवम् । ऋत्विजम् । होतारम् । रत्नधातमम् ॥ पाठक मंत्रके स्वर और पदोंके स्वरोंमें जो फरक हुआ है, वह यहां देखें। पदपाठके पदोंके स्वर मंत्रमें जानेपर बदलते हैं । इस विषयका विचार यह है- १ 'अग्निं' शब्द पहिला है। उसका अग्' धातु उदात्त है, 'नि' प्रत्यय भी उदात्त है। परंतु उदात्त धातुके परे उदात्त प्रत्यय आनेसे शब्द 'अन्त्योदात्त' बन गया। अर्थात् पहिला स्वर अनुदात्त बना और अन्त्य स्वर उदात्त रहा और · आनिं' यह रूप बन गया। २ 'ई' क्रियापद है, क्रियापद प्रायः अनुदात्तही होते हैं । इस नियम- को अपवाद भी हैं, उसका विचार पीछेसे किया जायगा। ३ 'पुरः हितम् ' इस पदमें 'पु' अनुदात्त है, ':' उदात्त है, हि स्वरित है और 'त' अनुदात्त है । यह अनुदात्त भी त अक्षरके नीचे रेषा नहीं है, इसका कारण यह है कि यह त स्वरित स्वरके पश्चात् आगया है आर बीचमें और कुछ भी नहीं है । इसका नियम यह है कि-" स्वरित स्वर के पश्चात् यदि अनुदात्त स्वर भागया, तो वह उदात्ततर किंवा सततर कहलाता है और उसके लिये कोई चिन्ह नहीं होता। इसका नाम एक श्रुति भी होता है। ४ 'यज्ञस्य ' इस पदमें 'य' और 'स्य' ये वस्तुतः अनुदात्त हैं, परंतु अनुदात्तका चिह्न य के नीचे है और स्य के नीचे वैसा चिह्न नहीं है। होते हुए (२५) इस नियमके , " उदात्तके पीछे अनुदात्त आगया, तो वह स्वरित होता है। अनुसार स्य स्वरित बन गया है। ५ ' देवम् ' शब्दमें दे अनुदात्त है और उसका चिह्न उसके नीचे है। व उदात्त है, उदातके लिये कोई चिह्न नहीं होता, यह पाठक जानते ही हैं। ६ ऋत्विजम् ' इसमें · यज्ञस्य ' के अनुसारही समझना चाहिये। अर्थात् ऋ अनुदात्त ज भी अनुदात्त है, परंतु वह उदात्त वि के पीछे आनेसे स्वरित बन गया है। ७ ' होतारम् ' इस पदमें हो उदात्त है, ता अनुदात्त है, परंतु वह उदात्त के पश्चात् आनेसे पूर्ववत् स्वरित बन गया है और उसके पीछेका र अनुदात्त है, परंतु यह अनुदात्तके पीछे आनेसे इसको अनुदात्ततर कहा जाता है। ८ ' रत्न-धा--तमम् ' यह शब्द है। इसमें रत्न ये दो अनुदात्त हैं धा उदात्त है। इस उदात्तेक पश्चात् अनुदात्त त आगया है, इसलिये उदात्त के पीछे आनेवाला अनुदात्त स्वरित होता है, इस नियमके अनुसार वह त स्वरित हुआ है और उसके पश्चात्का म अनुदात्ततर हुआ, वास्तवमें यह अनदात्तही है। यहांतक पदोंके स्वरोंके विषयमें विवरण हुआ । यह विवरण पाठक वारंवार पढ़ें और जबतक ठीक समझमें भा जावे तबतक मननपूर्वक पढते जायें। ऐसा करनेसेही यह विषय ठीक समझमें आ सकता है। अब पुनः दृढीकरणार्थ स्वरोंके नियम यहां देते हैं- १ स्वरोच्चारमें कालमर्यादाके न्यून और अधिक होनेसे स्वरके ' हस्व, दीर्घ, प्लुत' ये तीन भेद होते हैं। २ स्वरके आघातके भेदसे उदात्त, अनुदात्त और स्वरित ये भेद होते हैं। उदात्तका आघात मुखके उच्च भाममें, अनुदात्तका नीचे भागमें और स्वरितका दोनों भागोंमें होता है। - (२६) है ३ अनुदात्त स्वरका चिह्न अक्षरके नीचे रेषासे बताया जाता है। उदात्त के लिये कोई चिह्न नहीं है और स्वरितका चिह्न अक्षरके सिरपर खडी रेषासे बताया जाता है। ४ प्रायः शब्दमें एक स्वरको छोडकर शेष सब स्वर अनुदात्त होते हैं। ५ शब्दमें यदि एकही स्वर रहा तो वह प्रायः उदात्त होता है। ६ वेदके शब्द यौगिक हैं अर्थात् वे धातु और प्रत्यय लगकर बने हैं। ७ धातुके स्वर धातुपाठमें बताये हैं और प्रत्ययके स्वर व्याकरणमें बताये हैं। दोनोंके मेलसे शब्दका स्वर बहुत करके निश्चित होता है। ८ प्रायः पदका अन्त्य स्वर उदात्त रहता ९ साथ साथ दो स्वरित चिह्न (अर्थात् सिरपर खडी रेषाके चिह्न) कभी नहीं भाते । अनुदात्तके चिह्न साथ साथ अधिक भी आते हैं। १० उदात्तके परे उदात्त आनेसे अन्त्य उदात्त रहता है और पीछेका अनुदात्त बनता है। ११ सव क्रियापद प्रायः अनुदात्त होते हैं । १२ स्वरितके परे अनुदात्त भागया तो उस अनुदात्तके लिये नीचे स्वर चिह्न नहीं लगाया जाता। १३ उदात्तके पीछे अनुदात्त आगया, तो वह स्वरित बन जाता है। इस समयतक इतने नियम दिये हैं। यह सब नियम विवरणके साथ और उदाहरणके साथ दिये हैं । इसलिये पाठक इनका मननपूर्वक अभ्यास करेंगे, तो यह स्वरकी बात उनके ध्यानमें भा जायगी । आशा है कि पाठक इसका अध्ययन विशेष प्रयत्नके साथ करेंगे ।
(२७) पाठ ७ इस पाठमें निम्नलिखित मंत्रोंका अध्ययन कीजिये- (१) पाहि नो अग्ने रक्षसो अजुष्टात्पाहि धूर्तेरररुषो अघायोः । त्वा युजा पृतनायूँरभि ष्याम् ॥ (ऋग्वेद. ७।१।१३) पदान-पाहि । नः । अग्ने। रक्षसः । अ-जुष्टात् । पाहि।धूर्तेः । अररुषः। अघ-आयोः । त्वा । युजा । पृतना-यून् । अभि । स्याम् ॥ अन्वयः-हे अग्ने ! अजुष्टात् रक्षसः नः पाहि । भररुषः धूर्तेः अधायोः नः पाहि । त्वा युजा पृतनायून् अभि ष्याम् ॥ अर्थ-हे (अग्ने ) तेजस्वी ईश्वर ! (अजुष्टात् ) हीन ( रक्षसः) राक्षसोंसे ( नः पाहि ) हम सबकी रक्षा कर । ( अ-रुषः धूर्तेः ) अनु- दार धूर्त ( अघ-आयोः) पापीसे हमारा (पाहि) बचाव कर । ( त्वा युजा ) तेरे साथ रहते हुए हम (पृतनायून ) सेना लेकर चढाई करने- वाले शत्रुका ( भाभि ष्याम् ) हम पराभव करेंगे। भावार्थ-हे ईश्वर ! दुष्ट, दुर्जन, धूर्त, धोखेबाज, पापी, इस प्रकारके लोगोंसे हमारा बचाव कर । तेरी कृपा हमपर रही तो हम सब प्रकारके शत्रुओंका पराभव कर सकेंगे। यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि । मघवञ्छन्धि तव तन्न ऊतिभिर्विद्विषो वि मृघो जहि ॥ (ऋ० ८६१२१३) पदानि-यतः। इन्द्र । भयामहे । ततः। नः। अभयं । कृधि । मघवन् । शग्धि । तव । तत् । नः । ऊतिभिः । वि। द्विषः। वि। मृधः। जहि ॥ अन्वयः-हे इन्द्र ! यतः भयामहे, ततः नः अभयं कृधि । हे मघवन् ! शग्धि । तव ऊतिभिः नः द्विषः मृधः च वि वि जहि ॥ अर्थ-हे (इन्द्र )प्रभो ! (यतः भयामहे ) जहांसे हमें भय होता (२८) है (ततः ) वहांसे (नः) हमारे लिये (अभयं कृधि ) अभय कर । (मघवन् ) धनसंपन्न प्रभो ! तू (शग्धि ) शक्तिमान् हो इसलिये ( तव ऊतिभिः ) तेरी रक्षाकी शक्तियों द्वारा (नः द्विषः ) हमारे द्वेषकर्ताओंका तथा हमारे (मृधः) हिंसकका (वि वि जहि ) विशेष पराभव कर । भावार्थ- हे परमेश्वर ! हमें निर्भय कर, किसी भी दिशासे हमें भय प्राप्त न हो। दू समर्थ है, इसलिये तेरी रक्षाकी शक्तियों द्वारा हम सुरक्षित हो गये तो हमें किसीले भी भय नहीं हो सकता । क्योंकि तूही हमारे शत्रुओं, द्वेषकर्ताओं और हिंसकोंका नाश करेगा और तेरी रक्षाले सुरक्षित होकर हम सदा विजयी होते रहेंगे। (३) त्वं नः पश्चाद्धरादुत्तरात्पुर इन्द्र नि पाहि विश्वतः । आरे अस्मत्कृणुहि दैव्यं भयमारे हेरिदेवीः ॥ (ऋ० ८।६१।१६) पदान- त्वं । नः । पश्चात् । अधरात् । उत्तरात् । पुरः । इन्द्रः । नि । पाहि। विश्वतः । आरे । अस्मत् । कृणुहि । दैव्यं । भयं । आरे। हेतीः । अदेवीः ॥ अन्वयः-हे इन्द्रः ! त्वं पश्चात्, अधरात्, उत्तरात्, पुरः (च) विश्वतः (च)नि पाहि । दैव्यं भयं अस्मत् आरे कृणुहि । अदेवीः हेतीः भारे ॥ अर्थ-- हे (इन्द्र) प्रभो ! (त्वं ) तू ( पश्चात्, अधरात्, उत्तरात् ) पछिसे, नीचेले, ऊपरसे ( पुनः विश्वतः च) आगेसे और सब ओरसे हमारी (नि पाहि ) रक्षा कर । तथा ( दैव्यं भयं) दैविक भयको (अस्मत् आरे ) हम सबसे दूर (कृणुहि ) कर, तथा (अदेवीः हेतीः) राक्षसी शस्त्र भी हम सबसे (आरे ) दूर रहें। भावार्थ- हे ईश्वर ! तू हम सबका सब ओरसे रक्षण कर, हमें सब ओरसे निर्भय बना । विद्युत्पाद, अवर्षण भादि दैवी आपत्ति हम सबसे दूर रहे और अन्य विपत्तियां भी हमसे दूर रहें। ..
(२९) (४) यदिन्द्र ब्रह्मणस्पतेऽपि सृषा चरामसि । प्रचेता न आङ्गिरसो दुरितात्पात्वंहसः ॥ (अथर्व० ६४५।३) पदानि- यत् । इन्द्र । ब्रह्मणस्पते । अपि । वृषा। चरामसि । प्रचेताः । नः। आंगिरसः । दुरितात् । पातु । अंहसः ॥ अन्वयः-हे इन्द्र ! ब्रह्मणस्पते ! यत अपि मृषा चरामलि दुरितात् अंहसः प्रचेताः सांगिरसः नः पातु ।। अर्थ-हे प्रभो, हे ज्ञानपते! यदि हमने झूटा व्यवहार किया हो, तो उस पापसे ज्ञानो आंगिरस देव हमारी रक्षा करें। (५) त्वं विश्वस्य मेधिर दिवश्व ग्मश्च राजलि। स यामनि प्रति श्रुधि ॥ (ऋग्वेद १२५।२०) पदानि-त्वं । विश्वस्य । मेधिर । दिवः । च । ग्मः। च । राजसि । सः । यामनि । प्रति । श्रुधि॥ अन्वयः-हे मेधिर ! त्वं विश्वस्य दिवः ग्मः च राजसि । सवं यामनि प्रति श्रुधि । है अर्थ-हे (मेधिर)बुद्धि-प्रदाता ईश्वर ! (त्वं)तू (विश्वस्य दिवः ग्मः च) सब धुलोक और भूमिका (राजसि) राजा है । वह तू हमारी ( यामनि प्रति श्रुधि)प्रार्थना श्रवण कर । भावार्थ-हे बुद्धिप्रदाता ईश्वर ! तूही संपूर्ण जगत्का सच्चा एक राजा । वह तू हमारी प्रार्थना श्रवण कर । (६) स नो दूराच्चासाच्च नि मादरायोः । पाहि सदमिद्विश्वायुः। (ऋ० ११२७३) पदानि-सः ।नः। दूरात् । च। मासात् । च । नि। गत्यात् । अघायोः । पाहि । सदं । इत् । विश्व-आयुः॥
(३०)
अन्वयः-हे ईश्वर ! सः त्वं दूरात् च मासात् च अधायोः मात्
विश्वायुः सदं इत् नः नि पाहि ॥
अर्थ-हे ईश्वर ! (सः त्वं ) वह तू (दूरात् च आसात् च ) दूरसे
और पाससे (अध-आयोः मात् ) पापी मनुष्यसे ( विश्व-आयुः सदं
इत् ) सब भायुभरमें सदा सर्वदा (नः) हम सबकी ( नि पाहि) रक्षा
कर।
)
त्वं हि नः पिता वसो त्वं माता शतक्रतो बभूविथ ।
अघा ते सुम्नमीमहे ॥
(ऋ० ८१९८५११)
पदानि-त्वं हि । नः । पिता। वसो। त्वं। माता । शत-क्रतो । बभूविथ ।
अधा । ते । सुम्नं । ईमहे ॥
अन्वयः-हे वसो शतक्रतो! त्वं हि नः पिता च त्वं माता बभूविथ ।
अधा ते सुम्नं ईमहे ॥
अर्थ-हे ( वसो) सबके निवासक ( शतक्रतो ) सैकडों सत्कृत्य करने-
वाले ईश्वर ! ( त्वं हि नः पिता ) ही हमारा पिता और ( त्वं माता बभू-
विथ ) तू माता होता है । (अधा) इसलिये हम सब (ते सु-म्नं) तेरे
उत्तम विचारको (ईमहे) प्राप्त करते हैं।
भावार्थ-हे ईश्वर ! तूही हम सबका पिता और माता है, इसलिये
तेरी दयाही हम चाहते हैं।
सूचना
पाठक इस प्रकार मंत्रोंके अर्थ लगानेका यत्न करें। इस ढंगसे प्रयत्न
करनेसे उनकी मंत्रार्थ लगानेमें प्रगति शीघ्र हो सकती है। जहांतक
हो सकता है वहांतक यत्न करके पाठक मंत्रोंको कण्ठ करनेका भी यत्न
करें।
(३१) पाठ८ वैदिक स्वर पूर्व पाठोंमें बहुतसा वैदिक स्वरोंका विचार हुआ है। प्रत्येक पदके स्वरका भी विचार किया है। अब वेही पद मंत्रमें किस प्रकार आगये और उनके स्वर किस कारण बदले हैं, इसका विचार करना है। देखिये वही मंत्र- अग्रिमीळे पुरोहितं यज्ञस्य॑ देवमुत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ (ऋ० १११११) १इसमें पहिला 'अ' अनुदात्त है और उसका चिह्न उसके नीचे आया है। २ दूसरा अक्षर 'ग्नि' उदात्त है, इसलिये उसके साथ कोई चिह्न नहीं है। ३ तीसरा अक्षर 'मी' है । यह वास्तवमें अनुदात्त है, परन्तु यह उदात्तके पश्चात् आगया है, इसलिये नियमानुसार स्वरित हुआ । (नियम१३ देखिये) इस नियमके अनुसार स्वरित होनेके कारण इसके सिरपर स्वरितका चिह्न खडी रेषा आगया है। ४ चतुर्थ अक्षर 'ळे' अथवा 'डे' अनुदात्त है, परंतु यह अनुदात्तके पश्चात् आया है, इसलिये इसको अनुदात्ततर कहते हैं । अनुदात्ततर होनेसे इसके लिये कोई चिह्न नहीं है। ५पंचम अक्षर 'पु' अनुदात्त है और उसका चिह्न उसके नीचे है। यह अक्षर भी पूर्व नियमानुसार अनुदात्तके पीछे आनेके कारण अनुदात्ततर होना चाहिये था, परन्तु उसके परे 'रो' उदात्त आनेके कारण 'पु' अक्षर अनु- दात्त ही रहा है। ६ छठां अक्षर 'रो' उदात्त है, इसलिये उसके साथ कोई चिह्न नहीं लगा। ७ सातवां अक्षर 'हि' पूर्ववत् स्वरित हुआ है, जिसका चिह्न उसके सिरपर खडा है। .
(३२) ८ आठवां अक्षर 'ते' पूर्ववत् अनुदात्ततर है। इसलिये उसके साथ कोई चिह्न नहीं है। ९ नवम अक्षर 'य' अनुदात्त है, जिसका चिह्न उसके नीचे है। १० दशम अक्षर 'ज्ञ' 'उदात्त है, इसलिये उसका कोई चिह्न नहीं है। ११ ग्यारहवां अक्षर 'स्य' स्वरित है, उसका स्वरित चिह्न उसके सिरपर खडा है १२ बारहवां अक्षर 'दे' अनुदात्त है। 'स्व' स्वरितके आगे दे अनुदात्त आनेसे बान्तवने वह अनुदाततर होना चाहिये था परंत उसके आगे उदात्त व आनेके कारण वह अनुदात्तही रहा और उसको अनुदात्तका चिह्न नीचे है। १३ तेहरवां अक्षर ' उनात्त है, इसलिये उसके साथ कोई चिह्न नहीं है। १४ चौदह्या अक्षर '' अनुदात्त है; उदात्त 'व' के आगे आनेके कारण वह पूर्वोक्त 'स्य' के समान स्वरित होना चाहिये था। परंतु आगे उदात्त अक्षर 'वि' आनेके कारण स्वरित नहीं बना और अनुदात्त ही रहा, इसलिये उसके नीचे स्वर आगया है । १५ पंद्रहवां अक्षर 'वि' उदात्त है । इस कारण उसके लिये कोई स्वर- चिह्न उसके साथ नहीं है। १६ सोलहवां अक्षर 'ज' अनुदात्त है, परंतु वह उदात्तके पीछे आनेसे स्वरित चिह्न उसके सिरपर लग गया १७ सतरहवां अक्षर 'हो' है। यह उदात्त है, इसलिये कोई चिह्न उसके साथ नहीं लगा। १८ अठारहवां अक्षर 'ता' अनुदात्त है, परंतु यह उदात्तके पीछे आनेले कारण स्वरित बना है, जिस कारण उसके सिरपर स्वर लगा है। , (३३) ॥ १२ ॥ तस्य तत्कुर्वतः कर्म महत्संख्ये महीभृतः। पूजयाञ्चक्रिरे हृष्टाः प्रशशंसुश्च फाल्गुनिम् तान्यनीकानि सौभद्रो दावयामास भारत । तूलराशीनिवाकाशे मारुतः सर्वतोदिशम् तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत । त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्के मग्ना इव द्विपाः विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तम । अभिमन्युः स्थितो राजन्विधूमोऽसिरिव ज्वलन् ॥ १० ॥ न चैनं तावका राजन्विषेहुररिघातिनम् । प्रदसिं पावकं यद्वत्पतङ्गाः कालचोदिताः प्रहरन्सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथः । अदृश्यत महेन्वासः सवज्र इव वासवः हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे विवादिशः । तोयदेषु यथा राजनराजमाना शवदा ॥१३॥ तस्य तन्महत्कर्म संख्ये युद्धे कुर्वतः हृष्टा महीभृतो राजानः फाल्गुनि अभिमन्यु पूजयांचक्रिरे तं प्रशशंसुश्च ॥ ७ ॥ हे भारत ! सौभद्रः तानि अनी- कानि सर्वतोदिशं द्रावयामास, मारुतः तूलराशीन् आकाशे इव ॥ ८ ॥ हे भारत ! तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि, पंके कर्दमे मग्ना द्विपाः गजा इव, त्रातारं नाध्यगच्छन्त न जानन्तम् ॥९॥ हे नरोत्तम ! तावकानि सर्व सैन्यानि विद्राव्य, हे राजन् ! विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्, अभिमन्युः स्थितः ॥३०॥ हे राजन् ! एनं अरिघातिनं अभिमन्युं तावका वीराः न विषेहुः। काल- चोदिताः कालप्रेरिताः पतंगा यद्वत् प्रदीप्तं पावकम् ॥११॥ पाण्डवानां महा- स्थः महेष्वासः अभिमन्युः सर्वशत्रुभ्यः प्रहरन् सवज्रः वासव इन्द्र इव अदृश्यत ॥ १२ ॥ हे राजन् ! अस्य हेमपृष्ठं धनुः दिशः विचरत् ददृश । यथा तोयदेषु मेघेषु शतहृदा विद्युत् राजमाना ॥ १३ ॥ ,
(३४)
शराश्च निशिताः पीता निश्चरन्ति स्म संयुगे ।
वनात्फुल्लझुमाद्राजन्भ्रमराणाभिव बजाः
तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मनः ।
रथेन काञ्चनाङ्गेन ददृशुनन्ति जनाः
मोहयिक कृद्रोग द्राणि च सवलन् ।
सैन्धवं च महेप्यासो व्यचरलघु सुखद
मण्डलीकृतमेकात्य धनुः पश्यास भारत ।
सूर्यमण्डलसंकाशं दहतस्तर वाहिनीर
तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः शूराः प्रतपन्त तरस्दिनन् ।
द्विफाल्गुननिमं लोकं मेनिरे तस्य कर्मभिः ॥ १८ ॥
तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूः ।
व्यभ्रमतत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव
द्रावयित्वा महालैन्य कम्पयित्वा महारथान् ।
नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासवः ॥२०॥
हे राजन् ! निशिताः पीता शराः संयुगे युद्धे निश्चरन्ति स्म फुल्लनुमान
वनात् भ्रमराणां व्रजा इव ॥ १४ ॥ तथैव तस्य महात्मनः सौभद्रस्य चरतः
काञ्चनांगेन रथेन अन्तरं जनाः न ददृशुः ॥ १५ ॥ कृपं द्रौणि अश्वत्थामानं,
सबृहद्धलं बृहदलेन सहितं सैन्धवं सिंधुराज मोहयित्वा महेष्वासो महाधनु-
धारी लघु सुष्टु च व्यचरत् ॥ १६ ॥ हे भारत ! अस्य तव वाहिनी दहतः
धनुः मंडलीकृतं सूर्यमंडलसंकाशं एव पश्याम ॥ १७ ॥ शूराः क्षत्रियाः तं
तरस्विनं प्रतपन्तं दृष्ट्वा, तस्य कर्मभिः इमं लोकं भूलोकं द्विफाल्गुनं मेनिरे
॥१८॥ हे महाराज ! सा भारती महाचमूः तेन अर्दिता ।मदवशात् योषि-
दिव तत्र तत्रैव न्यभ्रमत् ॥ १९॥ महासैन्यं द्रावयित्वा महारथान् कंपयित्वा,
सुहृदः नंदयामास, वासव इन्द्रो मर्य जित्वा इव ॥ २० ॥
(३५) तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे। चक्रुरातस्वनं घोरं तव सैन्यस्य भारत मारुतोद्धतवेगस्य सागरस्थेव पर्वणि । दुर्योधनस्तदा राजन्नार्यचगिमभारत हे भारत ! तेन तव सन्यानि संयुगे विद्राव्यमाणानि तक सन्यस्य घोरं भातस्वनं चक्रुः ॥ २१॥ मारुतोश्रुतगस्य लागरस्य पर्वणि इव, हे राजन् ! तदा दुर्योधनः आर्य अलंदु जलनमापत ॥ २२ ॥ १ तुरगोत्तमः = तुरगेषु उत्तमः । २ दुर्योधनवलं = दुर्योधनस्य बलम् । ३ शरद = शरामा वर्षम् । ४ सालापरः = सेना एव सागरः। ५ प्रेतराजनिवेशनम् = प्रेतानां राजा । तस्य निवेशनम् । ६ यमदण्डोपमः = यमस्य दण्डः । तस्य उपमा यस्मै । ७ विधूमः = विगतः धूमः यस्मात् । ८ फुल्लद्रुमं = फुल्लाः द्रुमा यस्मिन् । ९ मारुतोद्धतवेगः= मारुतेन उद्धतः । उद्धतः वेगः यस्य । शब्दार्थ। घोडा प्रेतराज तूल = कपास तोयदः पंक - कीचड जलद: 3 - हाथी गाहमान - तैरनेवाला कांचनं - सोना वाहिनी - सेना योषित् = स्त्री 3 यम तुरगः = अम्बुद: - मेघ " द्विप सुवर्ण, - पाठ ९ औषाध. इस पाठमें वैदिक शब्द की एक विशेषता बतानी है । कई शब्दोंने प्रथमाक्षर लुप्त हो जाते हैं। यह औषधि या ओषधि शब्द वास्तव में " दोषधि" है, इसके प्रथम स्थानके दकारका लोप होकर ' दोषधि' का 'ओषधि' बनता है। इसका अर्थ- दोष+धि-दोषोंको धोनेवाली ऐसा होता है । शरीरके अंदर जितने दोष, रोगबीज अथवा आयु क्षीण करनेवाले कारण होते हैं, उन सब दोषोंको धोकर शुद्ध करनेवाली वनस्पति होनेके कारण उसको वास्तवमें “दोप+धि" कहना चाहिये परन्तु "ओषधि " कहते हैं। अब इसके मंत्र देखिये- या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा! मनै नु बभ्रूणामहं शतं धामानि सप्त च ॥ ७॥ (वा० २० १२१७५) (याः मोषधीः ) जो औषधियां (देवेभ्यः ) देवोंसे (त्रियुगं पुरा पूर्वा जाता ! तीन युग पहिले उत्पन्न हुई थी, उन (पभ्रूणां ) भरण-पोषण करनेवाली औषधियोंके ( शतं सप्त च धामानि) सौ और सात धाम हैं ऐसा मैं ( मनै नु) मानता हूं। शतं वो अम्ब धामानि सहस्रमुत वो रहः । अधा शतक्रत्वो यूयमिमं मे अगदं कृत ॥ ७६ ॥ हे ( अम्ब ) रक्षक औषधि : ( वः शतं धामानि) आपके सौ धाम हैं उउ वः रुहः सहस्रं ) और आपके अंकुर हजारों हैं । (अधा) तया (३७) ( यूयं शतक्रत्वः ) आप सौ कर्म करनेवाली बनकर ( इमं मे अगदं कृत ) इस मेरे रोगीको नीरोग बना दो। ओषधीः प्रतिमोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः । अश्वा इव सजित्वरी/रुधः पारयिष्ण्वः ॥ ७॥ ( पुष्पवतीः ) फूलवारी (प्र-सूवरीः ) सुख देनेवाली औषधियां (वीरुधः) वनस्पतियां (पारयिष्ण्वः ) रोगोंके पार पहुंचानेवाली हैं, ये ( अश्वा इव सजित्वरीः ) घोडोंके समान वेगवान अर्थात् अपना कार्य करनेमें पूर्ण समर्थ हैं, इनसे (प्रातमोदध्वम् ) आनंदित होओ ॥ ओषधीरिति मातरस्तद्वो देवीरुपब्रुवे। सनेयमश्वं गां वास आत्मानं तव पूरुष ॥ ७८ ॥ औषधियां ( मातरः ) माताएँ हैं, हे ( देवीः ) दिव्य औषधियों ! तथा हे पुरुष ! (तत् वः उप ब्रुवे) वह आपसे मैं कहता हूं कि ( अश्वं, गां, वासः, आत्मानं ) घोडा, गाय, वस्त्र तथा अपने आत्माको ( सनेयं ) नीरोग होकर मैं प्राप्त करूं॥ यत्रौषधीः समग्मत राजानः समिताविव । विप्रः स उच्यते भिषग्रक्षोहाऽमीवचातनः ॥ ८ ॥ (राजानः समितौ इव) राजा लोक जैसे युद्धोंमें जाते हैं उस प्रकार ( यत्र औषधीः समग्मत ) जहां औषधियां इकट्ठी होती हैं (सः विप्रः भिषक् उच्यते ) उसी विप्रको वैद्य कहते हैं वह ( अमीवचातनः, रक्षो-हा) रोगोंका दूर करनेवाला है और रोगबीजोंका भी नाश करता है। यदिमा वाजयन्नहमोषधीहस्त आदधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥ ८५ ॥ (अहं यत् इमाः ओषधीः ) मैं यदि ये औषधियां (वाजयन् हस्त आद. धे) बल बढाता हुआ हाथमें पकडूं तो (यक्ष्मस्य आत्मा नश्यति) रोगकी (३८) जड नष्ट हो जाती है (यथा पुरा जीवगृभः) जिस प्रकार पहिले रोगसे पकडा हुआ प्राणी नष्ट होता है। यस्यौषधीः प्रसर्पथाङ्गमङ्गं परुष्परुः । ततो यक्ष्म वि बाधस्व उग्रो मध्यमशीरिव ॥ ८६ ॥ हे औषधियों। (यस्य अंग अंग परुः परः) जिसके अंग अंगमें और जोड जोडमें तुम (प्रसपंथ) जाती हो (ततः यक्ष्मं वि बाधस्व ) उसके बाद तुम रोगको प्रतिबंध करती हो जैसे ( उग्रः) क्षत्रिय (मध्यमशीः इव) बीचके मौको काटता है। याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः । वृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वहसः ॥ ८९ ॥ (याः फलिनीः) जो फलवाली, (या अफलाः ) जो फलरहित और ( याः च पुष्पिणीः) जो फूलवाली औषधियां हैं ( ताः बृहस्पतिप्रसूताः ) वे ज्ञानीके द्वारा दिये जानेपर (न: मंहसः मुञ्चन्तु ) हमें पापरूपी रोगोंसे बचावें ॥ या ओषधीः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः। तासामसि त्वमुत्तमारं कामाय श हृदे ॥१२॥ जो औषधियां (सोम-राज्ञीः) जिनका राजा सोम है और जो ( बह्वीः शतविचक्षणाः) बहुत सौ प्रकारके शुभगुणोंसे युक्त हैं । (तासां त्वं उत्तमा असि) उनमें तू उत्तम है (कामाय बरं ) ईप्सित कार्यके लिये पर्याप्त और (हदे शं) हृदयके लिये आनंददायक है। या ओषधीः सोमराज्ञीविष्ठिताः पृथिवीमनु । बृहस्पतिप्रसूता अस्य संदत्त वीर्यम् ॥ ९३ ॥ जो सोम राजाके राज्यमें रहनेवाली औषधियां पृथ्वीपर (अनु वि-स्थिताः) पाकर रही हैं। वे ( बृहस्पति-प्रसूताः) विद्वान् द्वारा दियी जानेपर (अस्यै वीर्य संदत्त ) इसके लिये वीर्य धारण करें।
(३९) ओषधयः : समवदन्त सोमेन सह राज्ञा। यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तराजन्पारयामसि ॥ ९६ ॥ (सोमेन सह राज्ञा) सोम राजाके साथ (ओषधयः ) औषधियां बोलती हैं कि ( यस्मै ) जिसके लिये (ब्राह्मणः कृणोति ) ब्राह्मण हमें देता है, ( राजन् ! ) हे राजन् ! ( तं पारयामसि) उसे हम पार ले जाती नाशयित्री बलासस्यार्शस उपचितामसि। अथो शतस्य यक्ष्माणां पाकारोरसि नाशनी ।। ९७ ॥ (बलासस्य) कफ, ( अर्शसः ) बवासीर, ( उपचितां ) सूजन आदिकी (नाशयित्री असि ) नाश करनेवाली तू है। ( अथो) और ( यक्ष्माणां शतस्य रोगोंके सैकडों भेदोंका तथा (पाकारोः )पककर होनेवाले रोगोंकी ( नाशनी असि) नाश करनेवाली तू है ॥ इस प्रकार औषधि-प्रकरणका पाठक अभ्यास कर सकते हैं।
(४०)
पाठ १०
(महाभारत उद्योग० अ०३३)
विदुर उवाच।
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्याधिपो भवेत्।
प्रेष्यस्ते प्रेषितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः
विपरीततरश्च त्वं भागधेये न संमतः ।
अर्चिषां प्रक्षयाच्चैव धर्मात्मा धर्मकोविदः ॥ १७ ॥
आनृशंस्यादनुक्रोशाधर्मात्सत्यात्पराक्रमात् ।
गुरुत्वात्त्वयि संप्रेक्ष्य बहून्क्लेशास्तितिक्षते
दुर्योधने सौबले च कर्णे दुःशासने तथा ।
एतेष्वैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि ॥ १९॥
आत्मज्ञानं समारंभस्तितिक्षा धर्मनित्यता।
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ २०॥
निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न मेवते ।
अनास्तिकः श्रद्दधानः एतत्पंडितलक्षणम् ॥ २१॥
क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च न्हीस्तंभो मान्यमानिता।
यमर्थानापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥२२॥
यस्य कृत्यं न जानन्ति मंत्रं वा मंत्रितं परे ।
कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ २३ ॥
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः ।
समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते ।
कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते ।
न किंचिदवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः ॥२६॥
(४१) निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः । अवंध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥ २७ ॥ आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते । हितं न चाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते । गांगो हद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥ २९॥ तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् । उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । असंमिनार्थमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः अश्रुतश्च समुखद्धो दरिद्रश्च महामनाः। अर्थाश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ॥३२॥ स्वमर्थ यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति । मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते अकामान्कामयति यः कामयानान्परित्यजेत् । बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं तमाहुमूढचेतसम् संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते । चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि न चाचति । सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुढचेतसम् अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते । अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा । यश्च क्रुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः
(४२)
आत्मनो बलमज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् ।
अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते ॥४०॥
अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शून्यमुपासते ।
कदर्य भजते यश्च तमाहुमूढचेतसम्
अर्थ महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वा।
विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते
एकः संपन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् ।
योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसस्ततस्ततः
एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः ।
भोकारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते
एकं हन्यान वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ।
बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्र सराजकम्
एक विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते ।
सराष्ट्रं समजं हन्ति राजानं मंत्रविप्लवः
एका स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थाव चिन्तयेत् ।
एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुक्षेषु जागृयात् ॥४७॥
एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे ।
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव
एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते ।
यदेनं क्षमया युक्तमशकं मन्यते जनः
सोऽस्य दोषो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम् ।
क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शतानां भूषणं क्षमा
क्षमा वशीकृतिौके क्षमया किं न साध्यते ।
शान्तिखड्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति ।
अक्षमावान्परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत् ॥५२॥
(४३) एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शांतिरुत्तमा । विद्यैका परमा तृप्तिरहिंसैका सुखावहा द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिल्लोके विरोचते । अब्रुवन्परुष किंचिदसतोऽनर्चयंस्तथा ॥ ५४॥ पाठ ११ [१] सत्यं बृहहतमुग्रं दीक्षा तपो ब्रह्म यज्ञः पृथिवीं धारयन्ति । सा नो भूतस्य भव्यस्य पन्युरुं लोकं पृथिवी नः कृणोतु ॥१॥ (अथर्ववेद. १२११) ( सत्यं) सत्य, (बृहत् ) वृद्धि, (ऋतं) न्याय्य व्यवहार, (उप्र) क्षात्रतेज, ( दीक्षा ) दक्षता, (तपः) तप, द्वंद्व सहन करनेकी शकि, (ब्रह्म ) ज्ञान, ( यज्ञः ) शुभकर्म ये गुण ( पृथिवीं धारयन्ति ) मातृभूमिका धारण करते हैं। ( सा नः पृथिवी ) वह हमारी मातृभूमि हमारे ( भूतस्य भव्यस्य पत्नी ) भूत भविष्यको पालनकर्ती है, वह (नः ऊरुं लोकं कृणोतु) इमारे लिये विस्तृत स्थान करे । अर्थात् हमें विस्तृत स्थान देवे। .
(४४) [२] असंबाधं बध्यतो मानवानां यस्या उद्वतः प्रवतः समं बहु। नानावीर्या ओषधीविभर्ति पृथिवीनःप्रथतां राध्यतांनः॥२॥ ( यस्याः मानवानां मध्यतः) जिस मातृभूमिके मनुष्योंके अंदर ( उद्वतः प्रवतः, समं बहु अ-संबाधं ) उच्चता और नीचता तथा समताके विषयमें बहुतही निर्वैरता है और (या नानावोयां ओषधीः बिभर्ति) नाना प्रकारके वीर्योंसे युक्त औषधियोंको धारण-पोषण करती है, वह (नः पृथिवी) हमारी मातृभूमि (नः प्रथतां राध्यतां) हमारी कीर्तिका साधन करे। अर्थात् इस मातृभूमिके कारण हमारी प्रसिद्धि होवे। [३] यस्याश्चतस्रः प्रदिशः पृथिव्या यस्यामन्नं कृष्टयः संबभूवुः । या विभर्ति बहुधा प्राणदेजत्सा नो भूमिगोवप्यन्ने दधातु ॥४॥ ( यस्याः पृथिव्याः चतस्रः प्रदिशः) जिस मातृभूमिकी चारों दिशाओं में (कृष्टयः) विविध खेतियां ( यस्यां अन्नं संबभूवुः ) जिसमें अन्नको उत्पन्न करती हैं। और उससे (य) जो भूमि (एजत् प्राणत् बहुधा बिभर्ति ) घूमने फिरनेवाले प्राणिमात्रको बहुत प्रकारले पुष्ट करती है ( सा नो भूमिः) वह हमारी मातृभूमि हमें (गोषु अन्ने अपि दधातु ) गौओंमें तथा अन्नमें भी धारण करें। [४] यस्यां पूर्वे पूर्वजना विचक्रिरे यस्यां देवा असुरानभ्यर्वतयन् । गवामश्वानां वयसश्च विष्ठा भगं वर्चः पृथिवी नो दधातु ॥५॥ (यस्यां पूर्वे पूर्वजना विचक्रिरे) जिसमें हमारे प्राचीन पूर्वजोंने विविध पराक्रम किये थे, (यस्यां देवाः असुरान् अभ्यवर्तयन् ) जिस मातृभूमिमें देवोंने मसुरोंको हराया था, तथा जो (गवां अश्वानां वयसः च विष्ठा) जो ) (४५) गौवे घोडे और कौवे आदि पक्षिोंको विशेष स्थान देती है,यह (नः पार्थवी) हमारी मातृभूमि हमें (भगं वर्चः दधातु) ऐश्वर्य और तेज देवे ।। [५] यां रक्षन्त्यस्वप्ना विश्वदानी देवा भूमि पृथिवीमप्रमादम् । सा नो मधु प्रियं दुहामथो उक्षतु वर्चसा ॥ ७ ॥ (विश्वदानी यां भूमि पृथिवीं ) सब कुछ देनेवाली जिस विस्तृत मातृ- भामकी ( अ-स्वप्नाः देवाः ) सुस्ती न करनेवाले देव (अप्रमादं रक्षन्ति ) प्रमादरहित होकर रक्षा करते हैं (सा नः प्रियं मधु दुहां ) वह हमको मीठे मधुर पदार्थ देती रहे ( अथो वर्चसा उक्षतु ) और तेजके साथ हमें बढावें ॥ [६] यो नो द्वेपत्पृथिवि यः पृतन्याद्योऽभिदासान्मनसा यो वधेन । तं नो भूमे रन्धय पूर्वकृत्वरि ॥ १४ ॥ हे (पृथिवि ) मातृभूमि ! (यः नः द्वेषत् ) जो हम सबका द्वेष करे (यः पृतन्यात् ) जो हमारे ऊपर सेना चलावे, (यः मनसा अभिदासात् ) जो मनसे हमें दास बनानेका विचार करे, तथा ( यः वधेन ) जो वधसे हमारा नाश करनेका यत्न करे, हे ( पूर्व-कृत्वरि) पूर्ण कर्मोंमें कुशल (नः भूमे) हमारी मातृभूमि ! तू (तं रंधय ) उलका पूर्ण नाश कर ॥ [७] त्वज्जातास्त्वयि चरन्ति मास्त्वं विभर्षि द्विपदस्त्वं चतुष्पदः। तवेमे पृथिवि पञ्च मानवा येभ्यो ज्योतिरमृतं मत्येभ्य उद्यन्त्सूर्यों रश्मिभिरातनोति ॥ १५ ॥ हे (पृथिवि ) मातृभूमि ! (ये माः त्वज्जाताः ) जो हम सब मनुष्य तुझसेही उत्पन्न हुए हैं और ( त्वयि चरन्ति ) तुझपर ही चलते हैं, ( त्वं द्विपदः चतुष्पदः बिभर्षि) तू द्विपाद और चतुष्पादोंको धारण-पोषण
(४६)
करती हो, (येभ्यः मत्र्येभ्यः )जिन मर्त्य प्राणियोंके लिये ( अमृतं ज्योतिः)
अमृतमय प्रकाश ( उद्यन् सूर्यः) उदय होनेवाला सूर्य ( रश्मिभिः
आतनोति । अपने किरणोंसे फैलाता है, वे (इने पंच मानवाः ) ये सब
पाच प्रकारके मनुष्य ( तव एव । के ही सुपुत्र हैं ।
[८]
ধিমত্ত লডএখলা ৰা মূ ধূ ফখ খুলু।
शिवां स्योलामाबरम विश्वहः ॥ १७ ॥
( ओषधीनां नातर) ओषधियों की माता अर्थात् उत्पादक, (शिवां)
कल्याणकारक, ( स्योग) सुखदायक, (धर्मणा वृतां) धर्मसे धारण की
हुई, (ध्रुवां पृथिवीं भूमि) स्थिर और विस्तृत भूमिको ( विश्वदा ) सर्वदा
( विश्वस्वं ) सर्वस्व अर्पण करके (भनु परेम ) सेवा करेंगे।
-
पाठ १२
(भ० गीता अ०१५)
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १॥
अर्थ- (ऊर्ध्वमूलं) जिसका मूल ऊपर है और ( अधःशाखें ) जिसकी
शाखाएं नीचे हैं, ऐसो ( अव्ययं अश्वत्थं ) अविनाशी वृक्षको अश्वत्थ वृक्ष
(प्राहुः ) कहते हैं । ( यस्य पर्णानि ) जिसके पत्ते ( छन्दांसि ) छन्द हैं।
( यः तं वेद ) जो उसे जानता है (सः वेदवित् ) वह वेद जाननेवाला है।
अधश्चोर्ध्व प्रसृतास्तस्य शाखा
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसंततानि
कानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥२॥
(४७) । अर्थ-(अधः च ऊर्ध्व) नीचे और ऊपर ( तस्य शाखाः प्रसृताः) उसकी शाखाएं फैली हैं । ( गुणप्रवृद्धाः विषय-प्रवालाः ) ये शाखाएं गुणोंसे बढों और वियरूप पल्लबोंसे युक्त हैं । (अधः च ) और नीचे (मनुष्यलोके) मानवलोकमें उसकी (भूलानि) जड़ें (कानुबंधीनि) कर्मके साथ संबंध रखनेवाली ( अनुसंततानि ) फैली हैं। न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तोन चादिर्न च संप्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुधिरूढमूलमसंगशस्त्रेण दृढेन छित्वा ॥३॥ अर्थ-(अस्य रूपं ) इस वृक्षका रूप (इह ) यहां (तथा न उपलभ्यते) वैसा नहीं दिखाई देता तथा ( न अन्तः न च आदिः) न अन्त और नहीं आदि और ( न च संप्रतिष्ठा ) नाही स्थिति दिखाई देती है। ( एनं ) इस अश्वत्थ ) अश्वत्थ वृक्षको कि ( सुविरूढमूलं ) जिसके मूल गहरे गये हैं उसको (दृढेन जलंगशस्त्रेण) सुदृढ असंगशस्त्रसे (छित्वा ) छेदन करना चाहिये ॥ ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः। तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्येत् यतः प्रवृत्तिःप्रसृता पुराणी ॥४॥ अर्थ-(ततः ) इसके पश्चात् (वत् पदं) उस स्थानका (परिमार्गितव्यं) खोज करनी चाहिये (यस्मिन् गताः) जिसमें गये हुए (भूयः न निव. तन्ति ) वारंवार वापिस नहीं आते ।। (तं एव च ) उसी (माद्यं पुरुषं प्रपद्येत् ) आद्य पुरुषको प्राप्त करना चाहिये कि ( यतः पुराणी प्रवृत्तिः प्रसृता) जिससे प्राचीन कालसे यह प्रवृत्ति चल रही है। निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः। मुक्ताःसुखदुःखसंहः गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥५॥ अर्थ- ( निः मान-मोहाः ) जिनका मान और मोह दूर हुआ है, (४८) (जित-संग-दोषाः ) जिन्होंने फलभोग संगके दोषको जीत लिया है, ( अध्यात्मनित्याः) जो नित्य अध्यात्ममें दत्तचित्त रहते हैं, ( वि-निवृत्त. कामाः ) जिनका काम दूर हुआ है ( सुख-दुःख-संज्ञैः द्वन्द्वैः वि-मुक्ताः ) सुख और दुःखके संज्ञक द्वन्द्वोंसे जो विमुक्त हैं वे ( अमूढाः)ज्ञानी ( तत् अव्ययं पदं गच्छन्ति ) उस अव्यय पदको प्राप्त करते है ॥ न तद्भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥६॥ (तत् सूर्यः न भासयते ) उस स्थानको सूर्य नहीं प्रकाशित करता, (न शशाङ्कः) न चन्द्र और (न पावकः ) न अग्नि प्रकाशित करता है। (यत् गत्वा न निवर्तन्ते ) जैसे प्राप्त करके पुनः आना नहीं होता ( तत् मम परमंधाम) वह मेरा परम स्थान है ॥ . समासाः। १ ऊर्ध्वमूलं = ऊर्ध्वं मूलं यस्य । २ अधाशाख - अधः शाखाः यत्य। ३ अव्ययं न व्ययः यस्य । ४ वेदवित् = वेदं वेत्ति इति । ५गुणप्रवृद्धाः = गुणैः प्रवृद्धाः । ६विषयप्रवालाः-विषयाः एव प्रवालाः । ७ कर्मानुबंधानि = कर्मणः अनुबंधीनि । ८ मनुष्यलोकः= मनुष्याणां लोकः । ९ निर्मानमोहाः-मानः च मोहः च मालमोहौ। निर्गती मानमौहाँ यस्मात् १० जित-संग-दोषाः = संगस्य दोषः संगदोषः । जित: संगदोषः येन । -
No text on this page.
श्रीमद्भगवद्गीता संपादक- पं० श्रीपाद दामोदर सातवळेकर इस ' पुरुषार्थवोधिनी' भाषाटीकामें यह बात दर्शायी गयी है कि वेद, उपनिषद आदि प्राचीन ग्रंथोंही 'सिद्धान्त गीतामें नये ढंगसे क्सि प्रकार कहे हैं । अतः इस प्राचीन परंपराको बताना इस 'पुरुषार्थवोधिनी' टीकाका मुख्य उद्देश्य है, अथवा यही इसकी विशेषता है। गीता के १८ अध्याय ३ भागोंसें विभाजित किये हैं और एकही जिल्दमें बांधे हैं । इसका सू. १०) रु. और डाकव्यय १॥) रु. है। लेकिन मनीआर्डरसे १॥) रु. भेजनेवालोंको हमारे अपने व्ययसे भेज देंगे । प्रत्येक अध्यायका मू० ।। और डा० व्यय ...) है। श्रीमद्भगवदीता-समन्वय । 'वैदिक धर्म' के आकारके १३६ पृष्ठ, चिकना कागज, सजिल्दका मू०२) २०, डा. व्य. 1) डा. व्यय सहित मूल्य भेज दीजिये। भगवद्गीता-श्लोकार्धसूची। इसमें श्रीगीताके श्लोकार्बोकी अकारादिक्रमसे आद्याक्षरसूची है और उसी क्रमसे अन्त्याक्षरसूची भी है । मूल्य केवल •in) डा० व्य० % ) भगवद्गीता--लेखमाला। 'गीता' मासिकके प्रकाशित गीताविषयक लेखोंका यह संग्रह है। इसके १,२,६,७भाग तैयार हैं, उिनका मू०५) रु० और डा० व्यय शा) है। मंत्री-स्वाध्याय-मण्डल, पारडी (जि० सूरत)
No text on this page.