·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·MOHALDA. s नाम Harkilichandrapur. FOR ASERENT ENTRE ॥श्रीः॥ उत्तरमीमांसा CHATTA वेदान्तदर्शनम्। Ama श्रीमवेदव्यासप्रणीतम् स्वामिगोन्दिानन्द्रोद्भावितया भाष्यरमप्रभया भामितेन श्रीशंडराचार्यकृत- 03 शारीरकनाना भाष्येण संयुतम्। श्रीमदुदासनपरमहंसपण्डित केशवानन्दस्वामिकता टिप्पणीसमेतं च। एतच भारतीतीर्थकृताधिकरणमालासमन्वितम् ऐनापुरे इत्युपाख्योद्भवाचार्येण च शोधयित्वा श्रीकृष्णदासात्मज- गङ्गाविष्णु, खेमराजाभ्यां मुम्बय्यां श्रीवेङ्कटेश्वरमुद्रालयेऽङ्कितम् संवत् १९४४ शके १८०९ ( १८६७ अष्टाम्बिका २५ वयनियमानुसारेण राजराजपगरुडीकृतोयं प्रा. 4 KISHA LIBRARY Lancun 7

·سا
91107
20.11.15
Class
on
en
conj
2

·॥भूमिका ॥ इह खलुधर्मार्थकाममोक्षेषु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्ष एंव परमः । हषार्थः तस्यनिखिलदुःखनिवृत्युपरकनिरतिशयानन्दरूपात्मात्मकता नित्यत्वेनानावृत्तिरूपत्वात । एवमेव हि श्रुतिस्मृतीहासपुराणयुम्पनु भवरिद्धिम्। स च वेदान्तैकवेयाशनायायतीतापेतब्रह्मक्षत्रादिभेदास, सारिब्रह्मात्मैकत्वनिश्चयसाध्यः।स व निश्चयो देहेन्द्रियादिष्वहंममा भिनिवेशवशादनात्मधर्मान्कर्तृत्दभोक्तृत्वादीनामनिम्न्यमानानां ना नाविधकुतर्काकुलचेतसा 'दुःसाध्यः न तांस्तककुशलश्रुत्पथविवेचक गुरुमनुपादायोपनिषदां सहलायपि यथाभूतमात्मतत्वं संबोधयि तुमीशते अतस्त्रानुद्दिधीर्घभगवान् वेदव्यासोऽद्वैतब्रह्मात्मकं श्रुत्यः थे निणेतुमनेकन्यायोपबृंहिताध्यायचतुष्टयात्मिकामुत्तरमीमांसामार चयांचकार । साप्यतिसंक्षिप्तार्थकतया विना भाष्यं पुरुणयुषेणापि दु- विज्ञेयेति विलोच्य परमकारुण्योपेतमानसोभगवान् स्वामिश्रीशंकरा- चार्यो भाष्यवलयालंकृतां तां चकार। तदपि गूढगम्भीरार्थकतयाऽना पासेन नार्थबोधकदिति पर्यालोच्य सर्वान् नरानुपचिकीर्षुः, स्वामि- भीगोविन्दानन्दोनुकम्पया रत्नप्रभयाभासयांचकार।सापिकंचित् क्व- चत् गुप्तार्थकेति विलीच्य मयाक्वचित् क्वचिडिपणैरलंकता।यद्यपिव्या- सानिर्मितेप्येषु सूत्रेष्विदानी नानाविधानि भाष्यापयुपलभ्यन्ते तथा पि शाङ्करभाष्यस्यास्य निष्पक्षार्थप्रतिपादकतया प्रामाणिक प्रामा- ण्याङ्गीकारेण सर्वापेक्षयास्याभ्यर्हितत्वमिति सूपादेयमिदमाप्तैः । य- घप्येतद्भाष्यं पूर्व मुद्रितमभूत्तथापि यथावद्भाष्यकारसंप्रदायसिद्ध- समग्रपाठकं न मुद्रितमितीदानी गङ्गाविष्णुवणिकप्रार्थनया मयाभा- ध्यकारसम्प्रदायसिद्धपाठानुसारेण संशोधितम् । प्रार्थये चादौ विश्वेश्वर मुद्रणकर्तुः श्रेष्ठिश्रीगडाविष्णोः प्रयत्न सफलीकर्तुमाप्रसीदन्तुं चानेन ·k A प्रयत्नेन भगवद्भाष्यकारचरणा इति मुहुरभ्यर्थयेहं श्रीमदुदासीनपरम- हंसपण्डितकेशवानन्दस्वामी॥ उपरि तावत्केशवानन्दस्वामिना लिखितंयथायथं ज्ञेयमेव। परं च। कलिकातायां एशियाटिकसोसायटीनाम्न्या जनतया मुद्रितपुस्तके तृतीयाध्यायचतुर्थपादीया रत्नप्रभा न मिलितेति स पादो रत्नप्रभा- भासितो. न इति केषांचिदाभासः समजनि इति भाति। परं चास्मान् अमरकोशटीकाकारमहेश्वरपुस्तकालयतो लब्धशाङ्करभाष्ये मिलिते- ति सपादः पश्चात्तथैवाद्वित्या पुस्तकचरमभागेनिवेशितो विद्यते पर्या- मौ चाधिकरणज्ञानार्थ श्रीभारतीतीर्थविरचिताधिकरणमालापि संवे- शिता इति । अत्र पुस्तकमुद्रणकाले मनुजनिष्ठनिसर्गप्रमेणोर्वरिता- प्रमादास्ताक्त्सहन्तामार्या इति प्रार्थितप्रायमेवेत्यशेषमतिमङ्गलम् । ऐनापुरे इत्युपाख्यबाळाचार्या- त्मज उद्धवाचार्यः।

·ब्रह्मसूत्रीयषोडशपादार्थदर्शनम् निर्घण्टपत्रम्। , प्रतिपाद्यविषयाः। अध्यायाड़ाः सुस्पष्टुब्रह्मबोधकश्रुतिवाक्यानां समन्वयः, उपास्यब्रह्मवाचकास्पष्ट श्रुतिवाक्यानां समन्वयः, ज्ञेयब्रह्मप्रतिपादकास्पष्टश्रुतिवाक्यानां समन्क्यः, अव्यक्तादिसन्दिग्धपदमात्राणामेव समन्वयः, १ ~ साङ्ख्ययोगकाणादादिस्मृतिभिः साङ्यादिप्रयुक्तकश्च वेदान्तसमन्वयस्य विरोधपरिहारः, ..२ साङ्यादिमतानां दुष्टत्वप्रदर्शनम्, पूर्वभागेण पञ्चमहाभूतश्रुतीन उत्तरभागणं च जीवश्रुतीनां.परस्परविरोधपरिहारः, लिङ्गशरीरश्रुतीनां विरोधपरिहारः, जीवस्य परलोकगमनागमनविचारपूर्वकवैराग्यनि- रूपणम्, पूर्वभागेण त्वं-पदार्थस्य उत्तरभागेण तत्-पदार्थस्य च शोधनं, सगुणविद्यासु.गुणोपसंहारस्य, निर्गुणे ब्रह्मणि अपुन- रुक्तपदोपसंहारस्य च निरूपणम् , निर्गुणज्ञानस्य बहिरङ्गसाधनभूतानां आश्रमयज्ञा, दीनां, अन्तरङ्गसाधनभूतानां च शमदमश्रवण- मननादीनां निरूपणम्, ...

·४ १ (२) पायविषयाः। अध्यायाडाः । पादाडा। राणायावृत्या निर्गुणं, उपासनया सगुणं वा ब्रह्म साक्षात्कृतवतो जीवतः पुण्यपापलेपवि- वाशलक्षणाया मुक्केरभिधानम् यमाणस्य उत्क्रान्तिप्रकारदर्शनम्, गुणब्रह्मविदो मृतस्योत्तरमार्गाभिगमनम ४१३ भागेण निर्गुणब्रह्मविदो विदेहकैवल्यप्राप्तेः, उ- त्तरभागेणं च सगुणब्रह्मविदो ब्रह्मलोकस्थिते- निरूपणम्, ४ २ ...

·व्यासाधिकरणार्थदर्शनं निघण्टपत्रम . वर्णक, समन्वयार ध्यायस्य प्रथमपान। पतिपायविषयाः। स्थानः। अर्थ ब्रह्मणो विचार्यत्वम्, ब्रह्मणो लक्ष्यत्वं ब्रह्मणो वेदकर्तृत्वं, १ वर्णकम्, ब्रह्मप्पो वेदैकमेयता, २ वर्णकं,. वेदान्तानां ब्रह्मबोधकत्वं, वेदान्तानां ब्रह्मण्यवसितत्वं, २ वर्णकम्, प्रधानस्य जगल गत्कर्तृत्वाभावकथनम्, .५-११, आनन्दमयकोषस्य परमात्मत्वं, १ वर्णकं, ब्रह्मण आनन्दमयजीवाधारवं, २ वर्णक, }:: १२:१९ आदिल्यान्तर्गतहिरण्मयपुरुषस्येश्वरत्वम्, २०-२१ परब्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वम्, .२२ ब्रह्मण आकाशशब्दवत् प्राणशब्दवाच्यत्वं, परब्रह्मणो ज्योतिःशब्दवाच्यत्वं,. २४-२५ १० ब्रह्मणः प्राणशब्दप्रतिपायत्वं, २८.३१ ११ २३ ९ उक्ताध्यायस्य द्वितीयपादे। १-८.१ ९-१० . ब्रह्मण उपास्यत्वम्, ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्व, चेतनयोर्जीवेश्वरयोईगुहागतत्वम्, छायाजीवान्यदेवान् हित्वा परब्रह्मण एवोपास्पत्वम्, ११-१२ ३ १३-१७ ४. .04 ·अधिः . (४). प्रतिपय विषा । प्रधामजीवतरस्पेश्वरस्यैवान्तर्यामिणणं वाच्यत्वं, १८-२. प्रधानजीवी निराकृत्येश्वरस्य भूतयोनित्वम्, २१-२३ ब्रह्मणो वैश्वानरशब्दवाच्यत्वम्, २४-३२ ६ ... १-७ ८-९ २ ३. . १४-१८ ५ उक्ताध्यायस्य तृतीयपादे। सूत्रात्महिरण्यगर्भप्रधानभोक्तृजीवेश्वराणां मध्ये केवलमीश्वरस्यैव सर्वाधिष्ठानभूतत्वम्, '... प्राणमरेशयोर्मध्ये परेशस्यैव सत्यशब्देन श्रेष्ठत्वम्, प्रणवब्रह्मणोर्मध्ये ब्रह्मण एवाक्षरशब्दवाच्यत्वम्, १०-१२ अपर-परब्रह्मणोमध्ये परब्रह्मण एव त्रिमात्रेण प्रणवेन ध्येयत्वम, दहराकाशत्वेन प्रतीयमानीनां वियजीचब्रह्मणां मध्ये ब्रह्मण एव तदाकाशवाच्यत्वम्, अक्षिपुरुषत्वेनापाततः प्रतीयमानयोर्जीवपरेशयोः परेशस्यैव तत्पदवाच्यत्वम, जगत्प्रकाशत्वेनोपलब्धयोः सूर्यादितेजःपदार्थचैतन्ययो- चैतन्यस्यैव तत्प्रकाशत्वम्, २२-२३ जीवात्मपरमात्मनोर्मध्ये परमात्मन एवाङ्गुष्ठमात्रपुरुष-' शब्देन प्रतिपादनम, २४-२५ देवानां निर्गुणविद्यायामधिकारनिरूपणम्, ... २६-३३ १. शूद्राणां वेदानंधिकारकथनपूर्वकः शोकाकुलत्वेन शूद्रनाममात्रधारिणो जानश्रुतेवेंदवियाधिगमः, ३४-३८. प्राणत्वेनानातानां वज्रवायुपरेशानां मध्ये परेशस्यैब ताशप्राणशब्दवाच्यत्वम्, १९-२१ * ३९ ·(५) प्रतिपायविषयाः। ब्रह्मणः परत्वज्योतिष्ट्वे, ब्रह्मण आकाशशब्दवाच्यत्वं, ब्रह्मणो विज्ञानमयशब्दवाच्यत्वं, १२ ४-४३. १४ . . उक्ताध्यायस्य चतुर्थपादे। कारणावस्थापनस्य स्थूलशरीरस्यैवाव्यकशदवाच्यत्वं, १-७ श्रुतिप्रमितप्ररुति-स्मृतिसम्मतप्रधानयोर्मध्ये,तादशप- रुतेरेवाजाशब्दवाच्यत्वम्, प्राणचक्षुःश्रोत्रमनोऽन्नानां पञ्चपञ्चजनशब्दवाच्यत्वं, ११-१३ ३ ब्रह्मप्रतिपादकवेदान्तवाक्यसमन्वयानां युक्तियुक्तत्वं, १.४-१०४ प्राणजीवपरात्मनां मध्ये परात्मन एव कस्रजगत्कर्तृ- त्वेन बालाकिना ब्रह्मत्वेनोक्तानां षोड़शपुरुषाणां कर्तुत्वनिराकरणं, १६.१८ संशयितजीवपरमात्मनामध्ये परमात्मन एव श्रव- णमननादिविषयीकर्तृत्वम्, १९-२२ ब्रह्मणो निमित्तोपादानोभयकारणत्वं, २३-२७ परमाणुशून्यादीनां श्रुत्युक्तानामपि जगत्कारणत्व- मपहाय ब्रह्मण एवं प्रतिनियतजगत्कारणत्वं, २८ इति प्रथमाध्यायः ·सू० भधि ३ १ २ ३ ४ * ५ (६). अविरोधाख्यद्वितीयोध्यायस्य प्रथमपादे। प्रतिपाद्यविषयाः। साड्चस्मृत्या वेदसङ्कोचस्यायुतत्वं, १-२ योगस्मृत्याऽपि वेदसङ्कोचस्यायुक्तत्वं, वैलक्षण्याख्ययुक्तिधाराऽपि वेदान्तवाक्यानामबाध्यत्वं,४-११ काणादयौद्धादीनां स्मृतियुक्तिभ्यामपि वेदवाक्याना- मबाध्यत्वम्, १२ भोनुभोग्बभेदवतोऽपि परब्रह्मण्येऽदैतत्वस्याबाधात्वं, १३ ब्रह्मणि भेदाभेदोर्व्यावहारिकत्वमदितीयत्वस्य ...च तात्विकत्वम्, १४-२० सर्वज्ञत्वेन जीवसंसारमिथ्यात्वं च स्वनिर्लेपत्वं च पश्यतः परमेश्वरस्य न हिताहितभाग्दोषः, २१-२३ अहितीयस्यापि ब्रह्मणः क्रमेण नानाकार्याणां सृष्टिसम्भावना, २४-२५ ईश्वरस्योपादानरूपपरिणामिकारणत्वब्यवस्थापन, २६-२९ ९ ईश्वरस्याशरीरित्वेऽपि मायावित्वम्, ३०-३१ नित्यतृप्तस्येश्वरस्यापि प्रयोजनं विनाऽशेषजगदुत्पादनं,३२-३३११, कर्मनियन्त्रितानां जीवानां सुखदुःखनिमित्तमात्रस्य जगत्संहरतश्च नैपुण्यदोषाभावः, ३४-३६ १२ निर्गुणस्पापि ब्रह्मणो विवर्तरूपेण प्रकृतित्वसिद्धिः, ३५ ८ . उक्ताध्यायस्य द्वितीयपादे। सान्यानुमतप्रधानस्य जगहेतृत्वखण्डनं, १-१. असदशोद्भवे काणाददृष्टान्तस्यास्तित्वं, परमाणूनां संयोगेन. जगदुत्पत्तेयुक्तिविरूद्धत्वं,. .. १२-१७ ११ ૨ ·५० अधिक ... तपाद्यविषयाः। श्वरागिन्नानां बाह्यवस्त्वस्तित्ववादिबौद्धविशे- षसम्मतानां परमाणूनां शब्दास्पर्शादीनाञ्च जंगदुत्पादकत्वमतखण्डनं, १८-२७ - ४ वेज्ञानवादियौद्धसम्मतविज्ञानस्य जगत्कर्तृत्वा- दिखण्डनं, .. २८-३२ ५. नीवादिसप्तपदार्थवादिनांबौद्धान्तराणां मतखडनं, ३३-३६ स्थेश्वरवादस्यायुक्तत्वं, .३७-४१ जीवोत्पच्यादरयुक्तत्वं, ४२-४५ २ ९ ३ १२ उक्ताध्यायस्य तृतीयपादे। वेदान्तवादिमते आकाशस्यानित्यत्वकथनम्, खरूपवदो ब्रह्मणो वायोरुत्पत्तिकथनम्, सद्रूपस्यं ब्रह्मणोऽजन्यत्वं जगजनकत्वञ्च, कार्यकारणयौरभेदेन वायुभूतस्य ब्रह्मणस्तेजःसृष्टिः, वेदोकतेजोरूपब्रह्मणो जलोत्पत्तिसिद्धिः, छान्दोग्योपनिषदुकजलोत्पन्नान्नस्य पृथिव्यर्थकत्वं, पूर्वपूर्वकार्योपाधिकाद्ब्रह्मण उत्तरोत्तरकार्योत्पत्ति- 'सिद्धि लयकाले पृथिव्यादीनां विपरीतक्रमकल्पनं प्राणादीनां भूतेष्वन्तर्भावान्न तेषां सृष्टिक्रमभङ्गः, वपुषो जन्ममरणयोर्मुख्यत्वेन जीवस्यैतयोक्तित्वं, १६ जीवजन्मन औपाधिकत्वेन तस्य वस्तुतो नित्यखं, १७ जीवस्याचिद्रूपत्वखण्डनपूर्विका तच्चिद्रूपत्वसिद्धिः, ge जीवस्याणुस्वखण्डनपूर्वकं तत्सर्वगत्वप्रतिपादनं, १९-३२ ७ १४ १५ . ९ ११ . १२ १३ ·(८). प्रतिपायविषयाः। अधिक जीवस्याकर्तृत्वनिस्सनपूर्वकं तत्कर्तृत्वप्रतिपादनं, ३३-३९ १४ जीवकर्तृत्वस्याध्यस्तत्वेनावास्तविकत्वं, जीवस्येश्वरप्रवृसत्वेन न रागप्रवृत्त्वं, ...४१-४२११ औपाधिककल्पनैीवेशयोर्जीवानाञ्च परस्परं 'म्यवहारव्यवस्था, ...४३-५३ . ४ ५ - उक्ताध्यायस्य चतुर्थपादे। इन्द्रियाणामनादित्वनिराकरणपूर्वकं तेषाम्मत्म- 'समुत्पन्नत्वम्, 3-४ १ इन्द्रियाणामेकादशसच्याकत्वस्य वेदान्तसम्मतत्वं, ५-६ २ साङ्ख्यसम्मतेन्द्रियसर्वगत्वनिराकरणपूर्वकं तेषां प- रिच्छिन्नत्वकथनं, माणस्यानादित्वखण्डनपूर्वकं तदुत्पत्तिसमाधानं, प्राणवायोः स्वतन्त्रताकथनं, ९-१२ प्राणस्य समष्टिरूपेणाधिदैविको विभुता आध्यात्मि- की तु तस्याल्पताऽदृश्यता चन्द्रियवदिति,... इन्द्रियगणस्य देवताविशेषाधीनत्वकथनम, विलक्षणत्वेन प्राणादिन्द्रियाणां पृथक्त्वं, १७-१९ । सर्वजगत्सर्जने जीवस्याशकत्वादीशस्यैव सर्वशक्ति- मत्वात् तस्यैव तन्निर्मातत्वं, २०-२२ ९ इति द्वितीयाध्यायः॥ साधनाख्यंतृतीध्यायस्य प्रथमपादे। जीवस्य भांविशरीरथीजरूपसूक्ष्मभूतवेष्टितस्यैवेतो .१ १३ ६ १४-१६ ७ . गमनम ·... 1 1 १ प्रतिपायविषयाः। अधिः कर्मान्तरैः सानुशयस्य जीवस्य लोकान्तरारोहणम्, ८.११ २ पापिनां याम्यलोकगमनम्, .. १२-२७ .३ अवरोहिणो जीवस्य वियदादिसमानत्वं, २२ स्वर्गादवतरणकाले स्वर्ग-वृष्टि-पृथिवी-पुरुष-योषित्सु क्रमशो जनिष्यतो जीवस्य स्वर्गे वृष्टौ च जन्मनि त्वरा, तदितरेषु च जन्मनि विलम्ब इति सस्यादौ जीवस्य न मुख्यजन्म किन्तु संश्लेषमात्रंमिति,२४-२५७ ६ उक्ताध्यायस्य द्वितीयपादे। स्वप्नदृष्टमिथ्यात्वकथनम् १-६ सुषुप्तिस्थानरूपस्य हृत्स्थब्रह्मण एकत्वस्थापनम, स्वप्नावस्थितस्यैव जीवस्य तस्मात् समुद्धोधों नापरस्येति, ९ ३ मूर्छा जाग्रदायवस्थान्तरभिन्नत्वं, ब्रह्मणो नीरूपभावस्य वेदान्तसम्मतत्वं, .. ११-२१ ५ ब्रह्मणो निषेधातीतत्वेन सत्यत्वस्थापन, ...२२-३० ब्रह्मणोऽन्यस्यावस्तुत्वव्यवस्थापन, ..३१-३७ कर्मफलोत्पत्ति प्रति ईश्वरस्यैव कर्तृत्वं नापूर्वस्येति, ३८-४१ , . ६ . ८ १-४ १ उक्ताध्यायस्य तृतीयपादे। छान्दोग्यबृहदारण्यकश्रुत्युक्तयोः पञ्चाग्निविधोपास- नयोः विध्यनुष्ठानफलसाम्येनैकत्वं, ... गुणोपसंहारस्य कर्तव्यत्वं, छान्दोग्यकाण्वशाखयोरुद्रीथविद्याभेदकथनं, ब्रह्मदृष्टेहेतुत्वेनाक्षरोद्रीथयोरेकत्वसम्पादनं, ... २ ९ ४.

·स० भधिक १० ... ६ १४-१५ १८ . १९ १० पतिपाविषयाः। वसिष्ठत्वादिगुणानामुपसंहर्तव्यत्वं, ... आनन्दसत्यत्वादीनां ब्रह्मगुणानां प्रतिपत्तिफलत्वेन सर्वशाखासु समानत्वात् व्यवस्थापकविध्यभावाच तेषामुपसंहर्तव्यत्वम् ११.१३ पुरुषज्ञानस्य संसारकारणात् , ज्ञाननिवर्तकत्वात् पुरु- पस्यैव वेयत्वं, 'ईश्वरस्पैनात्मशब्दवाच्यत्वं न विराज इति, काण्वच्छान्दोग्यषष्ठयोईयोर्वस्त्वेकत्वम्, प्राणोपासनं प्रति माणविद्याप्राप्तयोरनग्नताबुयाचमन- यो अनन्नताबुद्देरेव विधेयत्वं, काण्वानामग्निरहस्यब्राह्मणबृहदारण्यकयोः पठितायाः शाण्डिल्यविद्याया एकविधात्वं, २०-२२ ११ अहरित्यादित्यगतस्याहमित्यक्षिगतस्य च वेद्यपुरुष- स्यैकत्वेऽपि स्थानविशेषे तन्नामविशेषस्य युक्तत्व, २३ १२ वियैकत्वाभावात् सम्भृत्यादीनां गुणानां शाण्डिल्य- विद्यादिषु अनुपसंहार्यत्वम् २४ १३ वैचिरीयकवाण्डिनोः पुरुषविद्यायाः पृथक्त्वम् -वेदमन्त्रप्रवर्यादीनां विद्यानङ्गत्वं, १५ अर्थवादत्वेन पापपुण्ययोरुपाय- नस्य हानावुपसंहर्तव्यत्वं, १ वर्णक पापपुण्यविधूननस्य हानार्थकत्व- मेव न चालनार्थकत्वं, वर्णक २७-२८ ११ मरणात् प्राक् उपस्येि साक्षात्रु ते सुरूतदुष्ठंतक्षयः, उपासकस्यैवाचिरादिमार्गोन ज्ञानिनइत्यस्य व्यवस्था,२९-३०१० : २५ ४ १ २ ३ वर्णक 9 ·३२ .१९ . .(१) प्रतिपाद्यविषयाः। सू०... अधिक सर्वासूपासनासु उत्तरमार्गविधान, १० ब्रह्मतत्वज्ञानिनां मुक्तिर्नियता न तु पाक्षिकीत्यस्य प्रति- पादनम्,... आत्मस्वरूपलक्षकाणां निषेधानां परस्परोपसंहर्त- व्यत्वम्, ३३ २० ऋतं पिबन्ताविति हा सुपर्णाविति च मन्त्रयोर्वेयै- कत्वम्, ३४. २१ एकशाखास्थयोः उषस्तकहोलयोबाह्मणयोर्विवैक्यप्रति- पादनम्, ...३५-३६ २२ उपासना) पृथक्त्वेनोपास्यस्य दैवज्ञानम्, ३७ :२२ सत्यविद्याया एकत्वप्रतिपादनम्, ३८ २४ दहराकाशहार्दाकाशयोरुपसंहर्तव्यत्वम्, ३९ २५ उपासनस्य भोजने प्राणाहुतिलीपापत्तिः, ...४०-४१ २६ उद्रीयकर्माडीभूतदेवतोपासनाया अनियतत्वम्, ४२ २७ संवर्गवियोकाधिदैववायवध्यात्मप्राणयोरनुचिन्तनस्य पृथक्त्वम्, मनश्चिदादीनां स्वतत्त्रविद्यात्वस्वीकारः, ...४४-५२ २९ भौतिकस्यात्मत्वनिराकरणपूर्वकतदन्यस्यात्मत्वप्रति- .. ४३ २० 'पादनम्, ५३-५४ ३ ऐतरेयगतोक्योपासनायां पृथिव्यादिदृष्टेः कौशीत- क्यामपिं समानत्वम्, ....५५-५६ ३१ विराडूपवैश्वानरस्य कत्लस्यैव ध्यातव्यत्वं न तदंशस्येतिं५७ ३२ अनुष्ठातव्य-शाण्डिल्यदहरादिविद्यानां वेयब्रह्मभिन- त्वेन भिन्नत्वं, . आत्मनः सगुणोपासनायां एकस्य इयोर्बहूनाञ्च उपास- ·(१२). प्रतिपांचपिपया। अधिक नानां वैकल्पिकनियमकथनं, विकल्पेन समुच्चयेन वा प्रतीकोपासनाया ऐच्छिकत्वं, ६० ३५ 'विकल्पसमुच्चययोर्याथाकाम्यं, .६१-६६ ३६ उक्ताध्यायस्य चतुर्थेपादे। आत्मज्ञानस्य स्वतन्त्रत्वं न क्रत्वर्थत्वं, १-१७ ४ ७ लोककामिनामाश्रमिणां ब्रह्मनिष्ठानहत्वं, २ वर्णकं १८-२० २ उद्गीथावयवस्योङ्कारस्य ध्येयत्वं, २१-२२ ३ औपनिषदाख्यानानां विद्यास्तावकत्वं, २३-२४ आत्मबोधस्य कमानपेक्षत्वम्, २५ ५ विद्यायाः स्वोत्पत्तौ कर्मसापेक्षत्वम् , २६-२७ ६ आपदि सर्वान्नाभ्यनुज्ञानं २८-३१ विद्यार्थानामांश्रमधर्माणाञ्च यज्ञादीनां सरुदनुष्ठानं, ३२-३५ ८ अनाश्रमिणो ज्ञानसम्भावनम् , ३६-३९ ९ आश्रमिणामवरोहाभावनिरूपणम् , ::. भ्रष्टोर्ध्वरेतसः प्रायश्चित्तसद्भावः, ...११-४२ भ्रष्टोयरतसः प्रायश्चित्तस्य आमुष्मिकशुद्धिजनकत्वं तादृशशुद्धिमतो व्यवहारानहत्वञ्च, ४३ १२ उपासनस्य ऋत्विक्कर्मत्वम् , ...११-१६ १३ मौनस्य विधेयत्वम्, •१७-१९ १४ पाल्यस्य भावशुद्धित्वं न वय कामचारोभयत्वम् , ५० १५ इह वा जन्मान्तरे वा ज्ञानोत्पत्तिरिति ज्ञानोत्पत्तेः पाक्षिकत्वम्, ६ ·- भषिक (१३) वितिपायविषयाः। सालोक्यादिमुक्तीनां जन्यत्वेन सातिशयत्वं निर्वाणमु- केश्च निरतिशयत्वम्, इति तृतीयाध्यायः ५.२. १७ . फलाख्यचतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे। श्रवणादीनामावर्तनीयत्वम्, १.२ १ ज्ञात्रा जीवेन स्वात्मतया ब्रह्मणो ग्राह्यत्वम् प्रतीकेऽहंदृष्टयभावः, अब्रह्मणि प्रतीके ब्रह्मधियः कर्तव्यत्वम्, कर्माङ्गेष्वादित्यादिदृष्टीनां कर्तव्यत्वम्,. उपासनायामासनस्य निपतत्वम् , ७.१० ध्यानसाधनस्यैकाय्यस्य प्रधानत्वेन दिग्देशकालानाम- नियमः, उपास्तीनामामरणमावृत्तिः, १२ ज्ञानिनः पापलेपाभावः, १३ ज्ञानिनः पुण्यलेपाभावः, सञ्चितयोरिवारब्धयोः पुण्यपापयोर्ज्ञानोदयसमये वि- नाशाभावः, १५ अग्निहोत्रादिनित्यकर्मणो वियोपयोग्यांशस्याविनाशः,१६-१७ १२ सोपासनस्य निरुपासनस्य च नित्यकर्मणस्तारतम्येन विपासाधनत्वम्, १३ अधिकारिणां मुक्तिसहावः, ११ , ८ १ ११ १० ... ११ १९ ११ ·. (१४). अतिपावविषयाः। भषिक उक्ताध्यायस्य द्वितीयपादे। . . १ . ५ . वागादीनां मनसि वृत्तिप्रविलयो न स्वरूपेण, १-२ १ मनसः प्राणे वृच्या प्रविलयः, प्राणस्य जीवे लयान्तरं पुनर्भूतेषु लयः, ज्ञान्यज्ञानिनोरुत्क्रान्तेरपि साम्यम्, तेजःप्रभृतीनां परमात्मनि वृत्या लयः, देहादेव प्राणोत्क्रान्तनिषेधः ..... ...१२-१४ तत्त्वज्ञानिनो वागादीनां परमात्मनि लयः, १५ तवविदो वागादीनां निःशेषेण परमात्मनि लयः १६ उपासकस्योक्रान्तेर्विशेषवत्वम्, निशायामपि मृतानां रश्मिप्राप्तिः, १८.१९१० दक्षिणायनम॒तस्योपासकस्य ज्ञानफलंप्राप्तिः, २०-२१:११ ६ ७ १ उक्ताध्यायस्य तृतीयपादे। -- २ अचिरादिकस्य ब्रह्मलोकमार्गस्यैकत्वम्, संवत्सरादित्ययोर्मध्ये देवलोकवायुलोको सन्निवेशपि- तब्यौ, वरुणादीनां सन्निवेशादर्चिरादिमार्गस्य व्यवस्थापितत्वं, ३३ अचिरादीनामातिवाहिकत्वम्, उत्तरमार्गेण कार्यब्रह्मगमनम्, प्रतीकोपासकानां ब्रह्मलोकाऽप्रापणं, १५-१६ ... ४ - ५ ·सू० भषिक ... (१५) प्रतिपाद्यविषयाः] उक्ताध्यायस्य चतुर्थपादे। मुक्तिरूपस्य वस्तुनः पुरातनत्वम्, १-३ मुक्तस्य ब्रह्मणोऽभिन्नत्वम, मुक्तस्वरूपभूतस्य ब्रह्मणो युगपत् सविशेषत्वनिर्विशे- षत्वे,.. अचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकं प्राप्तस्योपासकस्य भोग्य- वस्तूनां सृष्टौ मानससंङ्कल्पस्यैव हेतुत्वं, : ८.९ एकस्यापि पुरुषस्य देहभावाभावयोरैच्छिकत्वम्, १०-१४ ५ सर्वेषां देहानां सात्मकत्वम्, १५-१६ ब्रह्मलोकगतानामुपासकानां जगत्सृष्टौ स्वातन्त्र्याभा- वेऽपि भोगमोक्षयोस्तेषां स्वातन्त्र्यसिद्धिः, १७-२२ इति चतुर्थध्यायः . १ . ...

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ ॥ॐ नमो गणेशाय॥ . यमिह कारुणिकं शरणं गतोप्यरिसहोदर आए महत् पदम् तमहमाशु हरिं परमाश्रये जनकजाङ्कन्मनन्तसुख़ारुतिम् ॥१॥ श्रीगौर्या सकलार्थदं निजपदाम्भोजेन मुक्तिप्रदम् प्रौढं विघ्नवनं हरन्तमनघं श्रीढुण्डितुडासिना । वन्दे चर्मकपालिकोपकरणैाग्यसौख्यांतू परम् नास्तीति प्रदिशन्तमन्तविधुरं श्रीकाशिकेशं शिवम् ॥ २ ॥ यत्कृपालवमात्रेण मूको भवति पण्डितः। वेदशास्त्रशरीरान्तां वाणी वीणाकरां भजे ॥ ३५ कामाक्षीदत्तदुग्धप्रचुरसुरनुतप्राज्यभोज्याधिपूज्य- श्रीगौरीनायकाभित्प्रकटनशिवरामायलब्धात्मबोधेः श्रीमद्गोपालमीभिः प्रकटितपरमाद्वैतभासास्मितास्य-. श्रीमद्गोविन्दवाणीचरणकमलगो निर्वृतोऽहं यथालिः॥४॥ श्रीशङ्करं भाष्यकृतं प्रगम्य व्यासं हरिं सूत्रकृतं च वच्मि । श्रीभाष्यतीर्थे परहूंसतुष्टयै वाग्जालबन्धच्छिदमभ्युपायम् ॥ ५॥ विस्तृतग्रन्थवीक्षायामलसं यस्य मानसम् । व्याख्यां तदर्थमारब्धा भाष्यरत्नप्रभाभिधा ॥ ६ ॥ श्रीमच्छारीरकं भाष्यं प्राप्य वाक् शुद्धिमाप्नुयात् । इति श्रमो मे सफलो गङ्गां रथ्योदकं यथा ॥ ७ ॥ १मोक्षपुयाँ श्रीकांच्यां श्रीकामाक्ष्या दत्तं पायसं देवैरपि स्तुतं प्राज्यं सम्पूर्ण प्रकृष्टाज्य युक्तं वां यद्भोज्यमन्नं तेनाधिपूज्याः श्रीशिवरामयोगिनः किञ्च शिवश्वासौ रामश्चेति स्त्रनामा श्रीगौरीनायकयोरभेदं प्रकटयंति तेभ्यो गुरुभ्यो लब्धात्मबोधो यैः श्रीमद्गोपाल सरस्वतीभिस्तैरित्यर्थः। २ अत्र भाष्ये कठिन वायूपेण जालेन यो बंधः जालब द्धपक्षिणामिव परमहंसानां क्लेशकरस्तन्नाशकमभीष्टमुपायं वच्मीत्यर्थः ।

·(२) रत्नप्रभाभासिते [अ०१। पा० १॥ यज्ञदानसमुहूतमिन्द्रजालमिदं जगत् संत्यज्ञानसुखानन्तं तदहं ब्रह्म निर्भयम् ॥ ८॥ इह खलु "स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इति नित्याध्ययनविधिनाऽधीत- साङ्गस्वाध्याये "तदिजिज्ञासस्व” “सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः" "आत्मा बा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य” इति श्रवणविधिरुपलभ्यते। तस्या- र्थः, अमृतत्वकामेनाद्वैतात्मविचार एव वेदान्तवाक्यैः कर्तव्य इति । तेन काम्येन नियमविधिनाऽर्थादेव भिन्नात्मशास्त्रप्रवृत्तिः वैदिकानां पु- राणादिप्राधान्यं वा निरस्यत इति वस्तुगतिः। तत्र कश्चिदिह जन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुष्टितयज्ञादिभिनितान्तं निर्मलस्वान्तोऽस्य श्रवणविधेः को विषयः? किं फलं? कोऽधिकारी? कः सम्बन्धः? इति जिज्ञासते। तं जिज्ञासुमुपलभमानो भगवान् बादरायणस्तदनुबन्धचतुष्टयं श्र- वणात्मकशास्त्रारम्भप्रयोजकं न्यायेन निर्णेतुमिदं सूत्रं रचयाञ्चकार “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति। नन्वनुबन्धजातं विधिसन्निहितार्थवादवाक्यैरेव ज्ञातुं शम्यम् । तथाहि। “तयथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितों लो- कः क्षीयत” इति श्रुत्या यत् कृतकं तदनित्यमिति न्यायवत्या जायते म्रियते वा विपश्चित्” “यो वै भूमा तदमृतमतोऽन्यदातम्” इ- त्यादिश्रुत्या च भूतात्मा नित्यस्ततोऽन्यदनित्यमिति विवेको लभ्यते। ' कर्मणा कृष्यादिना चितः सम्पादितः सस्यादिलोको भोग्य इत्यर्थः । विपश्चित् नित्यज्ञानस्वरूपः । “परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन” "आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भव- ति” इत्यादिश्रुत्या अनात्ममात्रे वैराग्यं लभ्यते । परीक्ष्यानित्यत्वेन नि- श्चित्य । अकृतो मोक्षः कृतेन कर्मणा नास्तीति । कर्मतत्फलेभ्यो वै- १अत्रविधी कालविशेषानुपादानान्नित्येत्यर्थसिद्धम् । २अधिकारिणीतिशेषः। ३भि मात्मप्रतिपादकशास्त्रप्रवृत्तिरित्यर्थः, अन्वयस्तु अस्य पदस्य निरस्यते इत्यनेन साकम् । क० पा०--आत्मशास्त्रप्रवृत्तिः। न ·. . सू०१ । अ०१।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये ३) राग्यं प्राप्तवानित्यर्थः । “शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितः श्र- द्धावित्तो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्येत्” इति श्रुत्या शमादिषट्कं ल- भ्यते । “समाहितो भूत्वा” इति काण्वपाठः । उपरतिः संन्यासः। "नसपुनरावर्ततः' इति स्वयं ज्योतिरानन्दात्मकमोक्षस्य नित्यत्वश्रुत्या मुमुक्षा लभ्यते । तथा च विवेकादिविशेषणवानधिकारीति ज्ञातुं श- क्यम् । यथा “एता रात्रीरुपयन्ति” इति रात्रिसत्रविधौ प्रतिसिष्ठन्ती- त्यर्थवादस्थप्रतिष्ठाकोमस्तहत् । तथा "श्रोतव्य' इत्यत्र प्रत्ययार्थस्य नियोगस्य प्रकृत्यों विचारो विषयः । विचारस्य वेदान्ता विषय इति शक्यं ज्ञातुम् । “आत्मा द्रष्टव्य” इत्यद्वैतात्मदर्शनमुद्दिश्य “श्रोतव्य" इति विचारविधानात् । न हि विचारः साक्षाद्दर्शनहेतुः अप्रमाणत्वावू अपि तु प्रमाणविषयत्वेन । प्रमाणं चाहैतात्मनि वेदान्ता एवं । "तं- त्वौपनिषदं पुरुषं” “वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था” इति श्रुतेः । वेदा- न्तानां च प्रत्यग्ब्रह्मैक्यं विषयः “तत्त्वमसिं” “अहं ब्रह्मास्मि” इति श्रुतेः । एवं विचारविधेः फलमपि ज्ञानद्दारा मुक्तिः “तरति शोकमात्म- वित्” “ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति” इत्यादि श्रुतेः । तथा सम्बन्धोऽप्य- धिकारिणा विचारस्य कर्त्तव्यतारूपः फलस्य प्राप्यतारूप इति यथायो- गं सुबोधः । तस्मादिदं सूत्रं व्यर्थमिति चेत् न, तासामधिकार्यादिश्रु- तीनां स्वार्थे तात्पर्यनिर्णायकन्यायसूत्राभावे किं विवेकादिविशेषण- वामधिकारी उतान्यः? किं वेदान्ताः पूर्वतन्त्रेण गतार्था अगतार्थाः वा? किं ब्रह्म प्रत्यगभिन्नं न वा? किं मुक्तिः स्वर्गादिवत् लोकान्तरम् आत्मस्वरूपा वेति संशयानिवृत्तेः। तस्मादागमवाक्यैरापाततः प्रति- पन्नाधिकार्यादिनिर्णयार्थमिदं सूत्रमावश्यकम् । तदुक्तं प्रकाशात्मश्री-. १ अधिकारीतिपदं पूर्ववाफ्यादिहाकृष्यताम् । नचैतद्विधौ विश्वनिन्यायेन स्वर्ग एव कुतो न फलं कल्प्यते इति वाच्यम्, अनुपस्थितस्वर्गफलकल्पने तस्य च प्रकृत- सत्रसंबंधकल्पने गौरवादर्थवादोपस्थितस्यैव प्रस्तुतसत्रफलत्वकल्पनौचित्यात्, तदुक्तं, "फलमात्रेयो निर्देशादश्रुतौ ह्यनुमानं स्याद्" इति जै० । .

·c r (४) रत्नप्रभाभांसिते [अ०११पा० १॥ चरणैः। अधिकार्यादीनामागमिकत्वेऽपि न्यायेन निर्णयार्थमिदं सूत्रम्" इति । येषां मते श्रवणे विधिर्नास्ति तेषामविहितश्रवणेऽधिकार्यादि- निर्णयानपेक्षणात् सूत्रं व्यर्थमित्यापतति इत्यतं प्रसङ्गेन । तथा चास्य सूत्रस्य श्रवणविध्यपेक्षिताधिकार्यादिश्रुतिभिः स्वा- र्थनिर्णयायोत्थापितत्वात् हेतुहेतुमदावश्रुतिसङ्गतिः । शास्त्रारम्भहेत्व- नुबन्धनिर्णायकत्वेनोपोद्धांतत्वाच्छास्त्रादौ सङ्गतिः । अधिकार्यादि- श्रुतीनां स्वार्थे समन्वयोक्तेः समन्वयाध्यायसङ्गतिः । “ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् तत् सत्यम् स आत्मी तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतीनां सर्वात्म- स्वादिस्पष्टब्रह्मलिडानां विषयादौ समन्वयोकेः पादसङ्गतिः । एवं स- वसूत्राणां श्रुत्यर्थनिर्णायकत्वात् श्रुतिसङ्गतिः । तत्तदध्याये तत्तत्पादे च समानप्रमेयत्वेन सङ्गतिरूहनीया । प्रमेयं च कृत्स्लशास्त्रस्य ब्रह्म, अध्यायानां तु समन्वयाविरोधसांधनफलानि । तत्र प्रथमपादस्य स्पष्टब्रह्मलिङ्गानां समन्वयः प्रमेयः । द्वितीयतृतीययोरस्पष्टब्रह्मलिङ्गा- नां। चतुर्थपादस्य पदमात्रसमन्वय इति भेदः । अस्याधिकरणस्य प्राथम्यान्नाधिकरणसतिरपेक्षिता। . अथाधिकरणमारच्यते । “श्रोतव्य" इति विहितश्रवणात्मकं वेदा- न्तमीमांसाशास्त्रं विषयः। तत् किमारब्धव्यं न वेति विषयप्रयोजनस- म्भवासम्भवाभ्यां संशयः । तत्र “नाहं ब्रह्म" इति भेदग्राहिप्रत्यक्षेण 'कर्तृत्वाकर्तृत्वादिविरुद्धधर्मवत्त्वलिङकानुमानेन च विरोधेन ब्रह्मा- मनोरैक्यस्य विषयस्यासम्भवात्, सत्यबन्धस्य ज्ञानान्निवृत्तिरूपफ- लासम्भवान्नारम्भणीयमिति प्राप्ते, सिद्धान्तः “अथातो ब्रह्मजिज्ञा- १ प्रकृतार्थसिद्धयनुकुलचिन्ताविषयत्वं तत्त्वम्, तथा बाहुः, "चिन्तां प्रकृतसिद्ध्यर्था मुपोद्घानं विदुर्बुधः" इति। २ यथाक्रमं प्रमेयाणीतिशेषः। ३क० पा० आरभ्यते । अधिकरणलक्षणं तु “विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरः। सङ्गतिथेति पञ्चाङ्गं शाखेऽधिकरणं स्मृतम्" इति । ४ सहायोग तृतीयेयम् । ४ सहायोग तृतीयेयम् । ५ अयमत्रानुमानप्रयो गाजीवब्रह्मणी मिथो भिन्ने विरुद्धधर्मवत्त्वात्तेजस्तिमिरवदिति ।

·सू० १ । अ०.] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५) सा” इति । अत्र श्रवणविधिसमानार्थत्वाय “कर्तव्या" इंति पद- मध्याहर्तव्यम् । अध्याहृतं च भाष्यकता “ ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या इति । तत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयो नेच्छयोः कर्तव्यत्वानन्वयात्. प्रक-. त्या फलीभूतं ज्ञानमजहल्लक्षणयोच्यते । प्रत्ययेनेच्छासाध्यो विचा- रो जहल्लक्षणंया। तथा च "ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य" इति सू- त्रस्य श्रौतार्थः सम्पयते । तत्र ज्ञानस्य स्वतः फलत्वायोगात्.प्रमातृ- त्वकर्तृत्वभोक्तृत्वात्मकानर्थनिवर्तकत्वेनैव फलत्वं वक्तव्यम् । तत्रान- र्थस्य सत्वत्वे ज्ञानमात्रान्निवृत्त्यशोगादध्वस्तृत्यं याव्यमिति बन्ध- स्याध्यस्तत्वमर्थात् सूचितम् । तच्च शास्त्रस्य' विषयप्रयोजनवत्त्वसि- दिहेतुः। तथा हि, शास्त्रमारब्धव्यं विषयप्रयोजनवत्वाद् भोजनादिवत् । शास्त्रं प्रयोजनवद् बन्धनिवर्तकज्ञानहेतुत्वात् रज्जुरियम् इत्यादिवा- क्यवत् । बन्धो ज्ञाननिवत्योऽध्यस्तत्वात्, रज्जुसर्पवंत, इति प्रयोज- नसिद्धिः । एवमर्थाद् ब्रह्मज्ञानाज्जीवगवानर्थश्रमनिवृत्ति फलं सूत्रयनू जीवब्रह्मणोरैक्यं विषयमप्यर्थात् सूचयति । अन्यज्ञानादन्यत्र भ्रमा निवृत्तेः । जोवो ब्रह्माभिन्नः तज्ज्ञाननिवाध्यासाश्रयत्वात्, यदित्य तत्तथा यथा शुन्यभिन्न इदमंश इति । विषयसिद्धिहेतुरध्यास इत्येवं विषयप्रयोजनवत्त्वाच्छास्त्रमारम्भणीयमिति । अत्र पूर्वपक्षे बन्धस्य सत्यत्वेन ज्ञानादनिवृत्तेरुपायान्तरसाध्या मुक्तिरिति फलम् । सिद्धान्ते ज्ञानादेव मुक्तिरिति विवेकः । इति सर्व मनसि निधाय ब्रह्मसूत्राणि व्याख्यातुकामों भगवान् भाष्यकारः सूत्रेण विचारकर्त्तव्यतारूपश्री- तार्थान्यथानुपपत्त्याऽर्थात् सूत्रितं विषयप्रयोजनवत्त्वमुपोदातत्वात् तत्सिद्धिहेत्वध्याससाक्षेपसमाधानभाष्याभ्यां प्रथमं वर्णयति “युष्म- दस्मत्प्रत्ययगोचरयोः” इति । एतेने सूत्रार्थास्पर्शित्वादध्यासग्रन्थो न भाष्यमिति निरस्तम् आर्थिकार्थस्पशिस्वात् । १ विषयस्व अभ्यस्तत्वम्। २ यो यथामनिषाध्यासाश्रयः स तदभिन्न इति स्प टोऽर्थः। ३ वक्ष्यमाणहेतुना। .

·(६) रत्नप्रभाभासिते [अ०११पा०१। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय॥ युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोर्विषयविषयिणोस्त- यत्तु मङ्गलाचरणाभावादव्याख्येयमिदं भाष्यमिति तन्न, “सुतरा- मितरेतरभावानुपपत्तिः” इत्यन्तभाष्यरचनार्थं तदर्थस्य सर्वोप- द्रवरहितस्य विज्ञानघनप्रत्यगर्थस्य तत्वस्य स्मृतत्वात् । अतो निर्दोष- त्वादिदं भाष्यं व्याख्येयम्। लोके शुंक्ताविदं रजतमिति भ्रमः सत्यरजते इदं रजतमित्यधिष्ठा- नसामान्यारोप्यविशेषयोरैक्यप्रमाहितसंस्कारजन्यो दृष्ट इति । अत्रा- यात्मन्यनात्साहङ्काराध्यासे पूर्वप्रमा वाच्या, सा चात्मानात्मनोर्वा- स्तवैक्यमपेक्षते, न हि तदस्ति । तथा हि, आत्मानात्मानावैक्यशून्यौ परस्परैक्यायोग्यत्वात् तमःप्रकाशवदिति मत्वा हेतुभूतं विरोधं वस्तु- तः प्रतीतितो व्यवहारश्च साधयति ॥ युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयो- रिति ॥ न च "प्रत्ययोत्तरपदयोश्च” [७।२।९० इति सूत्रेण “प्र- त्यये चोत्तरपदे च परतो युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्वमादेशौ स्त" इति विधानात् “त्वदीयं मदीयं त्वत्पुत्रो मत्पुत्र” इतिवत् “त्वन्म- प्रत्ययगोचरयोः” इति स्यादिति वाच्यं, "त्वमावेकवचने” [७।२। ..९७] इत्येकवचनाधिकारात्, अत्र च युष्मदस्मत्पदयोरेकार्थवाचि- त्वाभावादनात्मनां युष्मदर्थानां बहुत्वादस्मदर्थचैतन्यस्याप्युपाधितो बहुत्वात्॥ नन्वेवं सति कथमत्र भाष्ये विग्रहः? न च “यूयमिति प्रत्ययो यु- ष्मत्प्रत्ययः वयमिति प्रत्ययोऽस्मत्प्रत्ययस्तगोचरयोरिति विग्रह" इति वाच्यं, शब्दसाधुत्वेऽप्यसाधुत्वात्। न ह्यहडारायनात्मनो यूयमिति १ आत्मानात्मनोर्वास्तवैक्यम् । २युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरितिभाष्ये । ३क० पा० युष्मदस्मदोरेकार्थवाचित्वाभावात् । - ·सु० । अ० ] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७) मःप्रकाशवद्विरुद्धस्वभावयोरितरेतरभावानुप- प्रत्ययविषयत्वमस्तीति चेत्, न, गोचरपदस्य योग्यतापरत्वात् । चि- दात्मा वावदस्मत्प्रत्यययोग्यः, तत्प्रयुक्तंसंशयादिनिवृत्तिफलभाक्त्वा- त्, “न तावदयमेकान्तेनाविषयः, अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् इति भा- प्योक्तेश्च । यद्यप्यहङ्कारादिरपि तद्योग्यस्तथापि चिदात्मनः सकाशा- दत्यन्तभेदसिद्ध्यर्थं युष्मत्प्रत्यययोग्य इत्युच्यते। आश्रमश्रीचरणास्तु टीकायोजनायामेवमाहुः । “सम्बोध्यचेतनो. युष्मत्पदैवाच्यः, अहङ्कारादिविशिष्टचेतनोईस्मत्पदवांच्यः, तथा च यु- ष्मदस्मदोः स्वार्थे प्रयुज्यमांनयोरेव त्वमादेशनियमों, न लाक्षणिकमोः "युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीदितीयास्थयोर्वान्नावौ” [८।१।२०] इति: सूत्रासाङ्गत्यप्रसङ्गात् अत्र शब्दलक्षकयोरिव. चिन्मात्रजडमात्रलक्ष- कयोरपि न त्वमादेशो लक्षकत्वाविशेषाद्” इति । यदि तयोः शब्दबो- धकत्वे सत्येव. त्वमादेशाभाव इत्यनेन सूत्रेण ज्ञापितं, तदाऽस्मि- न् भाष्ये युष्मत्पदेन युष्मच्छब्दजन्यप्रत्यययोग्यः परागर्थो लक्ष्यते अस्मत्पदेन अस्मच्छब्दजन्यप्रत्यययोग्यः प्रत्यगात्मा। तथा च लक्ष्य- तावच्छेदकतया शब्दोऽपि बोध्यत इति न त्वमादेशः।न च पराक्त्व- प्रत्यक्त्वयोरेव लक्ष्यतावच्छेदकत्वं, न शब्दयोग्यत्वांशस्य गौरवा- दिति वाच्यं, परामतीचोविरोधस्फुरणार्थं विरुद्धशब्दयोग्यत्वस्यापि वक्तव्यत्वात् । अत एवेदमस्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति वक्तव्येऽपीदंशब्दो ऽस्मदर्थे लोके वेदे च बहुशः"इमे वयमास्महे" "इमे विदेहाः" "अय महमस्मि” इति च प्रयोगदर्शनात्, नास्मच्छब्दविरोधीति मत्वा यु- मच्छदः प्रयुक्तः, इदंशब्दप्रयोगे विरोधास्फूर्तेः । एतेन चेतनवाचित्वा- १ अयमात्मा एकान्तेन नियमेनाविषयो न। २ युस्मदष्मदोः षष्ठीतत्रादिसूत्रे ३ समनियतलघुधर्मस्यावच्छेदकत्वे संभवति गुरोधर्मस्य तदभाव इति सि ४ वक्ष्यमाणहेतुईयेन । .

·(८) रत्नप्रभाभासिते [अ० १।पा० १॥ पत्तौ सिद्धायां तबर्माणामपि सुतरामितरेतर दस्मच्छब्दः पूर्व प्रयोक्तव्यः' अभ्यहितं पूर्वमितिन्यायात्” “त्यदा- दीनि सर्वैनित्यम्" [१।२।७२] इति सूत्रेण विहित एकशेषश्च स्यादिति निरस्तम् “युष्मदस्मदोरिति” सूत्र इवात्रापि पूर्वनिपातैकशे- षयोरप्राप्तः, एकशेषे विवक्षितविरोधास्फूर्तेश्च । वृद्धास्तु “युष्मदर्थाद- नात्मनो निष्कृष्य शुद्धस्य चिद्धांतोरध्यारोपांपवादन्यायेन ग्रहणं द्योत- यितुमादौ युष्मद्हणस्” इत्याहुः। सत्र युष्मदस्मत्पदाभ्यां पराभ- त्यक्त्वेनात्मानारमनोवस्तुतो विरोध उक्तः॥ प्रत्ययपदेन प्रतीतितो विरोध उक्तः। प्रतीयत इति प्रत्ययो ऽह- कारादिरनात्मा दृश्यतया भाति, आत्मा तु प्रतीतित्वात् प्रत्ययः स्वप्र- काशतया भाति । गोचरपदेन व्यवहारतो विरोध उक्तः । युष्मदर्थः प्रत्यगात्मतिरस्कारेण कर्ताहमित्यादि व्यवहारगोचरः, अस्मदर्थस्त्व- नात्मप्रविलापेन "अहं ब्रह्मेति” व्यवहारगोचर इति त्रिधा विरोधः स्फुटीकतः। युष्मन्चास्मञ्च युष्मदस्मदी, ते एक प्रत्ययौ च तौ गोचरौ चेति युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरौ तयोस्त्रिधा विरुद्धस्वभावयोरितरेतरभावो ऽत्यन्ताभेदस्तादात्म्यं वा तदनुपपत्तौ सिद्दायामित्यन्वयः । ऐक्यास- म्भवेऽपि शुक्लो घट इतिवत्तादात्म्यं किं न स्यादित्यत आह ॥ विषय विषयिणोरिति॥चिजडयोर्विषयविषयित्वाद्दीपनटयोरिव न तादात्म्य "मिति भावः । युष्मदस्मदी पराक्प्रत्यग्वस्तुनी, ते एव प्रत्ययश्च गो- चरश्चेति वा विग्रहः। अत्र प्रत्ययगोचरपदाभ्यां आत्मानात्मनोः प्र- त्यक्पाग्भावे चिवचित्त्वं हेतुरुक्तः, तेत्र हेतुमाह विषयविषयिणोरि- ति । अनात्मना ग्राह्यत्वादचित्त्वं आत्मनस्तु ग्राहकत्वाञ्चित्वं वाच्यम्। अचिवे स्वस्थ्य स्वेन ग्रहस्य कर्मकर्तृत्वविरोधेनासम्भवादप्रत्यक्षत्वा- १ चैतन्यस्य धारकस्य सर्वाधिष्ठानस्येति योवत् । २ अध्यारोपापलादाम्यां निष्प- पञ्चं प्रपंच्यते ति न्यायस्वरूपम्। ३ अहंकारः। ४ चिदात्मा। ५ चिदचित्त्वे । .

·सू०१। अ०१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये . (९) भावानुपपत्तिरित्यतोऽस्मत्प्रत्ययगोचरे विषयि- पत्तेरित्यर्थः। यथेष्टं वा हेतुहेतुमद्भावः। नन्वेवमात्मानात्मनोपराक्प्रत्य- त्वेन चिदचिन्वेन ग्राह्यग्राहकत्वेन न च विरोधात् तमःप्रकाशवदैक्यस्य तादात्म्यस्य चानुपपत्तौ सत्यां तत्प्रमित्यभावेनाध्यासाभावेऽपि तद्ध- र्माणां चैतन्यसुखजाड्यदुःखादीनां विनिमयेनाध्यासोऽस्त्वित्यत आह ॥ तद्धर्माणामपीति ॥ तयोरात्मानात्मनोधर्मास्तद्धर्मास्तेषामाप इ- तरेतरभावानुपपत्तिः। इतरत्र धर्म्यन्तरे इतरेनां धर्माणांभावः संसर्गस्त- स्यानुपपत्तिरित्यर्थः । न हि धर्मिणोः संसर्ग विना धर्माणी विनिमयोऽ- स्ति। स्फटिके लोहितवस्तुसान्निध्यात् लौहित्यधर्मसंसर्गः। असंगात्म- धर्मिणः केनाऽप्यसंसर्गाधर्मिसंसर्गपूर्वको धर्मसंसर्गः कुतस्त्य इत्य- भिप्रेत्योक्तम्॥सुतरामिति॥नन्वात्मानात्मनोस्तादात्म्यंस्य तद्धर्मसं सर्गस्य चाभावेऽप्यध्यासःकिं न स्यादित्यत आह॥इत्यत इति।इत्युक्त रीत्या तादात्म्याद्यभावेन तत्प्रमाया अभावादतः प्रमाजन्यसंस्कारस्या ध्यासहेतोरभावादध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तमित्यन्वयः।मिथ्याशब्दो यर्थः, अपनववचनः अनिर्वचनीयतावचंनश्चेति।अत्र चापन्हवार्थः। ननु कुत्र कस्याध्यासोऽपद्भूयते इत्याशङ्कय आत्मन्यनात्मतद्धर्माणाम् अनामन्यात्मतधर्माणांमध्यासो निरस्यत इत्याह ॥ अस्मत्प्रत्यय- गोचर इत्यादिना ॥अहमितिप्रत्यययोग्यत्वं बुद्ध्यादेरप्यस्तीति मत्वा तत आत्मानं विवेचयति ॥विषयिणीति॥ बुद्ध्यादिसाक्षिणीत्यर्थः । साक्षित्वे हेतुः॥ चिदात्मक इति ॥ अहमिति भासमाने चिदंशात्म नीत्यर्थः ॥युष्मत्प्रत्ययगोचरस्येति ॥ त्वंकारयोग्यस्य इदमर्थस्येति १ विषयविषयित्वे चिदचित्त्वं हेतुः, चिदचित्त्वे प्रत्यक्पराग्भावो हेतुः । विषयविषयित्वे पराक्प्रत्यग्भावो हेतुः, प्रत्यक्पराग्भावे चिदचिवं हेतुः । अथवा पराग्भावे चिदचित्वं हेतुः, चिदचित्वे विषयविषयिभावो हेतुः । इतिरीत्या २ धर्माणां विनिमयो नाम स्वधर्म्यतिरिक्त भानम् । ३ चकारोऽत्राध्या- +-- ·(१०) रत्नप्रभाभासिते . [अ०१ । पा०१॥ णि चिदात्मके युष्मत्प्रत्ययगोचरस्य विषयस्य यावत् ॥ नन्वहमिति भासमानबुद्ध्यादेः कथमिदमर्थत्वमित्यत आह विषयस्येति ॥ साक्षिभास्यस्येत्यर्थः । साक्षिभास्यत्वरूपलक्षणयोगा- द्बुद्ध्यादेर्घटादिवदिदमर्थत्वं न प्रतिभासत इति भावः ।अथ वा यदात्मनो मुख्यं सर्वान्तरत्वरूपं प्रत्यत्वं प्रतीतित्वं ब्रह्मास्मीति व्यवहारंगोचरत्वं चोक्तं तदसिद्धम्, अहमिति प्रतीयमानत्वात् अह- ङ्कारवदित्याशयाहाभस्मत्प्रत्ययगोचर इति ॥अस्मञ्चासौ प्रत्य- यश्चासौ गोचरश्च तस्मिन्नित्यर्थः। अहंवृत्तिव्यङ्यस्फुरणत्वं स्फुरणवि- षयत्वं वा हेतुः। आये, दृष्टान्ते हेत्वसिद्धिः। द्वितीये तु, पक्षे तदसि- दिरित्यात्मनो मुख्यं प्रत्यक्त्वादि युक्तमिति भावः । ननु यदात्मनो वि- षयित्वं तदसिद्धम् "अनुभवामि" इति शब्दवत्त्वाद् अहङ्कारवदित्यत आह ॥विषयिणीति ॥ वाच्यत्वं लक्ष्यत्वं वा हेतुः। नायः पक्षे तद- सिद्धेः। नान्यः, दृष्टान्ते तदैकल्यादिति भावः। “देहं जानामि" इति देहाहङ्कारयोविषयविषयित्वेऽपि मनुष्योऽहमित्यभेदाध्यासवदात्माह- कारयोरप्यध्यासः स्यादित्यत आह ॥ चिदात्मक इति ॥ तयोर्जा- ज्याल्पवाभ्यां सादृश्यादध्यासेऽपि चिदात्मन्यनवच्छिन्ने जडाल्पाह- इरादे ध्यास इति भावः। “अहम्” इति भास्यत्वादात्मवदहङ्का- रस्यापि प्रत्यक्त्वादिकं मुख्यमेव, ततः पूर्वोतपरात्वाद्यसिद्धिरित्याश- क्याह ॥ युष्मदिति ॥ अहंवृत्तिभास्यत्वमहङ्कारे नास्ति कर्तृकर्म- त्वविरोधात्, चिदास्यत्वं चिदात्मनि नास्ति इति हेत्वसिद्धिः। अतो बुद्ध्यादेः प्रतिभासतः प्रत्यक्त्वेऽपि परात्वादिक मुख्यमेवेति भावः। युष्मत् पराक् तच्चासौ प्रतीयत इति प्रत्ययश्चासौ कर्तृत्वादिव्यवहार- गोचरश्च तस्येति विग्रहः। तस्य हेयत्वार्थमाह ॥ विषयस्येति॥षि- १ का०प०:-रप्यभेदाध्यासः २ अहंवृत्तिभास्यत्वं हेतुः, अहंवृत्यभिव्यक्तचिद्भा- स्यत्वं वा हेतुस्तत्रेति शेषः। ३ युष्मत्प्रत्ययगोचरस्य । ॥

·सू०१ । अ०१।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये तदर्माणां चाध्यासः । तद्विपर्ययेण विषयिण- ३ बन्धने । विसिनोति बध्नाप्ति इति विषयस्तस्येत्यर्थः । आत्मन्य- नात्मतधर्माध्यासो. मिथ्या भवतु, अनात्मन्यात्मतधर्माध्यासः किं न स्यात्? "अहं स्फुरामि, सुखी" इत्याद्यनुभवादित्याशझ्याह .॥ तविपर्ययेणेति ॥ तस्मादनात्मनो विपर्ययो विरुद्धस्वभरवश्चैत- न्यं, इत्थम्भावे तृतीया । चैतन्यात्मना विषयिणस्तद्धर्माणां च योऽह- कारादौ विषयेऽध्यासः स मिथ्येति नास्तीति. भवितुं.युक्तम्, अध्या- ससामग्र्यभावात् । न ह्यत्र पूर्वप्रमाहितसंस्कारः स्वादृश्यमज्ञानं वा- ऽस्ति । निरवंयवनिर्गुणस्वप्रकाशात्मनि गुणावयवसादृश्यस्य चाज्ञान: स्य चायोगात् । नन्वात्मनो निर्गुणत्वे तद्धर्माणामिति. भाष्यं कथमिति चेद्, उ- च्यते । बुद्धिवृच्यभिव्यकं चैतन्यं ज्ञानं विषयाभेदेनाभिव्यक्तं स्फुर- णम् , शुभकर्मजन्यवृत्तिव्यकमानन्द इत्येवं वृत्युपाधिकृतभेदात् ज्ञानादीनामात्मधर्मत्वव्यपदेशः। तदुक्तं टीकायाम्, "आनन्दो वि- षयानुभवो नित्यत्वं चैति सन्ति धर्मा अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यात् पृथ- गिवावभासन्ते" इति । अतो निर्गुणब्रह्मात्मत्वमते "अहङ्करोमि" इति प्रतीतेरर्थस्य चाध्यासत्वायोगात् प्रमात्वम्, “अहं नर इति सामानाधिकरण्यस्य गौणत्वमिति" मतमास्थेयम् । तथा च बन्धस्य सत्यतया ज्ञानानिवृत्तिरूपफलासम्भवाद् बद्दमुकयोर्जीवब्रह्मणोरै- क्यायोगेन विषयासम्भवात् शास्त्रं नारम्भणीयमिति पूर्वपक्षभाष्य- तात्पर्य्यम् । युक्तग्रहणात् पूर्वपक्षस्य दुर्बलत्वं सूचयति । तथा हि किमध्यासस्य नास्तित्वमयुक्तत्वाद्, अभानाहा, कारणाभ आय इष्ट इत्याह ॥ तथापीति ॥ एतदनुरोधादा ·(१२) रत्नप्रभाभासिते [अ०१।पा०१॥ स्तंदर्माणां च विषयेऽध्यासो मिथ्येति भवितुं यु- तम् । तथाप्यन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकताम- पठितव्यम् । अध्यासस्यासस्वप्रकाशात्मन्ययुक्तत्वमलङ्कार इति भावः। न दितीय इत्याह ॥ अयमिति ॥ “अज्ञः कर्ता मनुष्योऽहम्" इति प्रत्यक्षानुभवादध्यासस्याभानमसिद्धमित्यर्थः । न चेदं प्रत्य- क्षं कर्तृत्वादौ प्रमेति वाच्यम्, अपौरुषेयतया निर्दोषेणोपक्रमादि- लिङ्गावधृततात्पर्येण च "अच्चमसि” इत्यादिवाक्येनाकर्तृत्वतह्मत्व- बोधनेनास्य भ्रमत्तनिश्चयात् । न च ज्येष्ठप्रत्यक्षविरोधादागमज्ञानस्यै- व बाध इति वाच्यम् देहात्मवादप्रसङ्गात् । “मनुष्योऽहम्” इति प्र- त्यक्षधिरोधेन “अथायमशरीरः" इत्यादिश्रुत्या देहान्यात्मासिद्धेः । “तस्मादिदै रजतम्” इतिवत् सोमानाधिकरण्यप्रत्यक्षस्य भ्रमत्वश- झाकलङ्कितस्य नागमात् प्राबल्यमित्यास्थेयम् । किञ्च ज्येष्ठत्वं पूर्व- 'भावित्वं वा? आगमज्ञानं प्रत्युपजीव्यत्वं वा?।आये न प्राबल्यं । ज्ये- ष्ठस्यापि रगतश्रमस्य पश्चाझाविना शुक्तिज्ञानेन बाधदर्शनात् । न द्वितीयः । आगमज्ञानोत्पत्तौ प्रत्यक्षादिमूलवृद्धव्यवहारे च संगति- ग्रहहारा शब्दोपलब्धिहारा च प्रत्यक्षादेर्व्यावहारिकप्रामाण्यस्योपजी- व्यत्वेऽपि तात्त्विकप्रामाण्यस्यानपेक्षितत्वादनपेक्षितांशस्यागमेन बा- धसंभवादिति। यत्तु क्षणिकयागस्य श्रुतिबलातु कालान्तरभाविफलहेतुत्ववत “त था विहानामरूपादिमुक्तः”, इति श्रुतिबलात् .सत्यस्यापि ज्ञानानि वृत्तिसम्भवादध्यासवर्णनं व्यर्थमिति तन्न ज्ञानमात्रनिवर्त्यस्य क्वापि १."उपक्रमोपसंहाशवभ्यासोऽपूर्वताफलम् । अर्थवादोपपत्तीच लिंग तात्पर्यनिर्णये" इतिश्लोकोनाः षडुपक्रमादयः। २ निश्चित । ३ अज्ञः कर्ता मनुष्योऽहमित्यादि- ४ उपजीव्यते कार्यायाधीयते इत्युपजीव्यं कारणं तस्य भावः तत्त्वम् । रूपस्य। ५ बंधस्योतदोषः।

·सू०१ । अ०१] भाइब्रह्मसूत्रभाष्ये (१३) न्योन्यधर्माश्चाध्यस्येतरेतराविवेकेनात्यन्तविं- सत्यत्वादर्शनान्, सत्यस्य चात्मनो निवृच्यदर्शनीच्च, अयोग्यतानि- श्रये सति सत्यवन्धस्य ज्ञानान्निवृत्तिश्रुतेर्बोधकत्वायोगात् । न च सेतुदर्शनात् सत्यस्य पापस्य नाशदर्शनान्नायोग्यतानिश्चय इति वा- च्यम् । तस्य श्रद्धानियमादिसापेक्षज्ञाननाश्यत्वात्, बन्धस्य च "ना- •न्यः पन्थाः" इति श्रुत्या ज्ञानमात्रान्निवृत्तिप्रतीतेः। अतः श्रुतज्ञान- निवर्त्यत्वनिर्वाहार्थमध्यस्तत्वं वर्णनीयम् । किञ्च ज्ञानैकनिवर्यस्य किं नाम सत्यत्वम् ? न तावदज्ञानाज़न्मत्वम्। “मायां तु.प्रतिम्।। इति श्रुतिविरोधात् मायाविद्ययोरैक्यात् । नापि स्वाधिष्ठाने स्वाभावशून्य- त्वम् । “अस्थूलम्" इत्यादि निषेधश्रुतिविरोधात् । नापि ब्रह्मवद्दा- धायोग्यत्वं ज्ञानानिवृत्तिश्रुतिविरोधात्। अथ व्यवहारकाले बाधशून्य- त्वम्, , तहि व्यावहारिकमेव सत्यत्वमित्यागतमध्यस्तत्वम्. । तञ्च श्रु- त्यर्थे योग्यताज्ञानार्थ वर्णानीयमेव यागस्पापूर्वहारत्ववत् । न च तदन- न्यत्वाधिकरणे तस्य वर्णनात् पौनरुत्यम्। तत्रोक्ताध्यासस्यैव प्रवृ- त्यङ्गविषयादिसिद्ध्यर्थमादौ स्मार्यमापात्वादिति दिक् । अध्यासं हे- धा दर्शयति॥ लोकव्यवहार इति।लोक्यते मनुष्योऽहमित्यभिम- न्यत इति लोकोऽर्थाध्यासः तद्दिषयो व्यवहारोऽभिमाम इति ज्ञा- नाध्यासो दर्शितः । हिविधाध्यासस्वरूपलक्षणमाह ॥ अन्योन्य- स्मिन्नित्यादिना धर्मधर्मिणोरित्यन्तेन ॥ जायचैतन्यादिधर्माणां धर्मिणावहङ्कारात्मानौ तयोरत्यन्तं भिन्मयोरितरेतरभेदाग्रहेणाम्यो- न्यस्मिन् अन्योन्यतादात्म्यमन्योन्यधर्माश्च व्यत्यासेनाध्यस्य लो- कव्यवहार इति योजना । अतः “सोऽयम्” इति प्रमाया नाध्यास- १अयमभिप्रायः यदि बन्धे सस्वस्वस्वीकारस्ते मते तदातूपनिषदांसहनैरपि बन तिन शक्यते बोधयितुं, बंधो न मिवृत्तिप्रतियोगी सत्यत्वावं, आत्मवत. नस्य निवृत्त्यभावबोधनादिति । २ मायामासेन जीवेशौ करोति मा यमेव भवतीतिश्रुतेस्तयोरैक्यमवसेयम् । ३बन्धाभ्यस्तस्वस्य । ४ भस्यमदीपादानात् । . चिस्व- ·(१४) रत्नप्रभाभासिते [अ०१।पा०१॥ त्वं तदिदमर्थयोः कालभेदेन कल्पितभेदेऽपि अत्यन्तभेशभावात्, इ- ति वक्तुमत्यन्तेत्युक्तम् । न च धर्मितादात्म्याध्यासे धर्माध्याससिद्धेः "धर्माश्चेति" व्यर्थमिति वाच्यम् अन्धत्वादीनामिन्द्रियधर्माणां ध- Hध्याप्सारफुटत्वेऽप्यन्धोऽहमिति स्फुटोऽध्यास इति ज्ञापनार्थत्वात्। नन्वात्मानात्मनोः परस्पराध्यस्तत्वे शून्यवादः स्यादित्याशङ्कयाह ॥ ॥ सत्यानृते मिथुनीकृत्येति ॥ सत्यमनिदं चैतन्यं, तस्यानात्मनि संसर्गमात्राध्यासो न स्वरूपस्य । अनृतं युष्मदर्थः तस्य स्वरूपतोऽ- प्यध्यासात् तयोमिथुनीकरणमध्यास इतेि न शून्यतेत्यर्थः।। नन्वध्यासमिधुनीकरणलोकव्यवहारशब्दानामेकार्थत्वेऽध्यस्य मि थुनीकत्येति पूर्वकालत्ववाचि "वा" प्रत्ययादेशस्य ल्यपः कथं प्रयोग इति चेन्न, अध्यासव्यक्तिभेदात् । तत्र पूर्वपूर्वाध्यासस्योत्त- रोत्तराध्यासं प्रति संस्कारहारा पूर्वकालत्वेन हेतुत्वद्योतनार्थ ल्यपः प्रयोगः।तदेव स्पष्टयति। नैसर्गिक इति॥प्रत्यगात्मनि हेतुहेतुमद्भा- वैनाध्यासप्रवाहोऽनादिरित्यर्थः ॥ ननु प्रवाहस्यावस्तुत्वादध्यासव्य- तीनां सादित्वात् कथमनादित्वमिति चेद्, उच्यते।अध्यासत्वावच्छि- नव्यक्तीनां मध्येऽन्यतमया व्यस्था विनाइनादिकालस्य अवर्तनं का- र्यानादित्वमिति, अङ्गीकारात् । एतेन कारणाभावादिति कल्पो निर- स्तः संस्कारस्य निमित्तस्य नैसर्गिकपदेनोक्तत्वात् । न च पूर्वप्रमाज- • न्य एव संस्कारो हेतुरिति वाच्यम्, लाघवेन पूर्वानुभवजन्यसंस्कार- स्य हेतुत्वात् । अतः पूर्वाध्यासजन्यसंस्कारोऽस्तीति सिद्धम् । अ- ध्यासस्योपादानमाह ॥ मिथ्याज्ञाननिमित्त इति ॥ मिथ्या च तद- ज्ञानंच मिथ्याज्ञानं तन्निमित्तमुपादानं यस्य स तन्निमित्तस्तदुपादान इ- त्यर्थः । अज्ञानस्योपादानत्वेऽपि संस्फुरदात्मतच्यावरकतया दोषत्वे- नागराध्यासकर्तुरीश्वरस्योपाधित्वेन संस्कारकालकर्मादिनिमित्तपरि- । १का पा०विकल्पो.।

·सू०१ । अ०१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (१५) विक्तयोधर्मधर्मिणोमिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्या- नृते मिथुनीकृत्याहमिदं ममेदमिति नैसर्गि- णामित्वेन च निमित्तत्वमिति द्योतयितुं निमित्तपदम् । स्वप्रकाशात्म- न्यसले कथमविद्यासङ्ग इति शङ्कानिरासार्थं मिथ्यापदम् । प्रच- ण्डमार्तण्डमण्डले पेचकांनुभवसिद्धान्धकारवत् “अहमज्ञ” इत्यनुभवं 'सिद्धमज्ञानं दुरपद्गवं कल्पितस्याधिष्ठानास्पर्शित्वात् नित्यस्वरूपज्ञा- नस्याविरोधित्वाचेति । यहा अज्ञानं ज्ञानाभाव इति शङ्कानिरासार्थं मिथ्यापदम् । मिथ्यात्वे सति साक्षाज्ज्ञानंनिवर्त्यत्वमज्ञामस्य लक्षणं मिथ्याज्ञानपदेनोक्तम् । ज्ञानेनेच्छाप्रागभावः साक्षांनिवर्त्यत इति व- दन्तं प्रति मिथ्यात्वे सतीत्युकम् । अज्ञाननिवृत्तिहारा ज्ञाननिवबंरक न्धेऽतिव्याप्तिनिरासाय साक्षादिति । अनायुपादानत्वे सति मिथ्यात्वं वा लक्षणम् । ब्रह्मनिरासार्थ मिथ्यात्वमिति । मृदादिनिससार्थमना- दीति । अविद्यात्मनोः सम्बन्धनिरासार्थमुपादानत्वे सतीति । संप्रति अध्यासं द्रढयिनुमभिलपति ॥ अहमिदं ममेदमिति ॥ आध्या- त्मिककार्याध्यासेष्वहमिति प्रथमोऽध्यासः । न चाधिष्ठानारोप्यांश- हयानुपलम्भात् नायमध्यास इति वाच्यम् , “अयो दहति" इतिवत् "अहमुपलभे" इति ढक्दृश्यांशयोरुपलम्भात् । इदंपदेन भोग्यः संघा- त उच्यते । “अत्रअहमिदम्" इत्यनेन "मनुष्योऽहम्" इति तादा- म्याध्यासो दर्शितः। “ममेदं शरीरम्” इति संसर्गाध्यासः॥ ननु देहात्मनोस्तादात्म्यमेव संसर्ग इति तयोः को भेद इति चेत्, सत्यम् , सत्तैक्ये सति मिथोऽभेदस्तादात्म्यम् । तत्र “मनुष्योऽहम्" १ दिवान्धस्योलूकस्य । २ प्रतियोगिमागभावनिवृत्तिः प्रतियोगिस्वरूपन्नातिरि- च्यते इति चिरंतनतार्किकं प्रति । तन्मते इच्छाप्रागभावनिवृत्तेरिच्छास्त्ररूपान, रेन' या इच्छाया ज्ञानसाध्यत्वांगीकारादेव इच्छापागभावनिवृत्तेरपि ज्ञानसाध्यला नि बोध्यम् । ३ दर्शित इति पूर्वोक्तमत्रानुवर्त्य चकारं चाध्याहत्य दर्शित इति योज्यम् । ॥ " सिव ·(१६) रत्नप्रभाभासिते [अ०११पा०१॥ कोऽयं लोकव्यवहारः ॥ आह कोऽयमध्यासो नामेति? उच्यते। स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टाव- इत्यैक्यांशभानं “ममेदमिति” भेदांशरूपसंसर्गभानमिति भेदः । एवं सामग्रीसच्चादनुभवसत्वादध्यासोऽस्तीत्यतो ब्रह्मात्मैक्ये विरोधाभा- वेन विषयप्रयोजनयोः सत्चात् शास्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धान्तभा- प्यतात्पर्यम् । एवं च सूत्रेणार्थात् सूचिते विषयप्रयोजने प्रतिपाद्य त- द्धेतुमध्यासंलक्षणसम्भावनाप्रमाणैःसाधयितुं लक्षणं पृच्छति ॥ आ हति ॥ किंलक्षणकोऽध्यास इत्याह पूर्ववादीत्यर्थः । अस्य शास्त्रस्य तत्वनिर्णयप्रधानत्वेन वादकथात्वद्योतनार्थ आहेति परोक्तिः । “आ- हेत्यादि” “कथं पुनः प्रत्यगात्मनीत्यतः" प्रागध्यासलक्षणपरं भाष्यं तदारभ्य संभावनापरम् , “तमेतमवियाख्यम्" इत्यारभ्य “सर्वलोक- प्रत्यक्ष” इत्यन्तं प्रमाणपरमिति विभागः । लक्षणमाह ॥ उच्यते स्मृतिरूप इति ॥ अध्यांस इत्यनुषङ्गः । अत्र परत्रावभास इत्येव लक्षणम् । शिष्टं पदद्दयं तदुपपादनार्थम् । तथाहि, अवभास्यत इत्यव- भासो रजतायर्थः तस्यायोग्यमधिकरणं परत्रपदार्थः । अधिकरणस्या- योग्यत्वमारोप्यात्यन्ताभावत्वं तद्दवं वा? तथा चैकावच्छेदेन स्वसं- सृज्यमाने स्वात्यन्ताभाववति अवज्ञास्यत्वमध्यस्तत्वमित्यर्थः। इदं च सायनायध्याससाधारणं लक्षणम् । संयोगेऽतिव्याप्तेिनिरासाय एकाव- च्छेदेनेति । संयोगस्य स्वसंसृज्यमाने वृक्षे स्वात्यन्ताभाववत्यवभास्य- त्वेऽपि स्वस्वात्यन्ताभावयोर्मूलाग्रावच्छेदकभेदान्नातिव्याप्तिः । पूर्व स्वाभाववति भूतले पश्चादानीतो घटो भातीति घटेऽतिव्याप्तिनिरासा- य स्वसंसृज्यमाने इति पदम् । तेनावभासकाले प्रतियोगिसंसर्गस्यावि- यमानतोच्यते इति नातिव्याभिः । भूत्वावच्छेदेनावभास्यगन्धेऽतिव्या- १ का पा० सूषिते । २ अवशिष्टमित्यर्थः । इअमावस्याधिकरणानतिरिक्त- त्वमते आवम्, अतिरिक्तत्वमते द्वितीयम् । ४ स्वसंसर्गवतीत्यर्थः । ५ पृथिवीत्वा बोदेनेत्यर्थः।

·. सू.१ १।अ.१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (१७) प्तिवारणाय स्वात्यन्ताभाववतीति पदम् । शुक्ताविदन्त्वावच्छेदेन रजत- संसर्गकालेऽत्यन्ताभावोऽस्तीति नाव्याप्तिः। नन्वस्य लक्षणस्यासम्भवः शुक्तौ रजतस्य सामग्यभावेन संसर्गासवात् । न च स्मर्यमाणसत्यर- जतस्यैव परत्र शुक्ताववभास्यत्वेनाध्यस्तत्वोक्तिरिति वाच्यम्, अन्य- थाख्यातिप्रसङ्गादित्यत आह ॥ स्मृतिरूप इति ॥ स्मर्यते इति स्मृतिः सत्यरजतादिः तस्य रूपमिव रूपमस्येति स्मृतिरूपः स्मर्य- माणसदृश इत्यर्थः । सादृश्योक्क्या स्मर्यमाणादारोप्यस्य भेदान्नान्य- थाख्यातिरित्युक्तं भवति । सादृश्यमुपपादयति ॥ पूर्वदृष्टेति ॥ दृष्टं दर्शनं संस्कारद्वारा पूर्वदर्शनादवभास्यत इति पूर्वदृष्टावभासः। तेन संस्कारजन्यज्ञानविषयत्वं स्मर्यमाणारोप्ययोः सादृश्यमुकं भवति, स्मृत्यारोपयोः संस्कारजन्यत्वात् । न च संकारजन्यत्वादारोपस्य स्मृ- तित्वापत्तिरिति वाच्यम्, दोषसंप्रयोगजन्यत्वस्यापि विवक्षितत्वेन संस्कारमात्रजन्यत्वाभावात्। अत्र संप्रयोगशब्देन अधिष्ठानसामान्य- ज्ञानमुच्यते । अहङ्काराध्यासे इन्द्रियसंप्रयोगालाभात् । एवं च दोष- संप्रयोगसंस्कारबलाच्छुक्यादौ रजतमुत्पन्नमस्तीति परत्र. परावना- स्यत्वलक्षणमुपपन्नमिति स्मृतिरूपपूर्वदृष्टपदाभ्यामुपपादितम् । अ- न्ये तु“ताभ्यां दोषादियजन्यत्वं कार्याध्यासलक्षणमुक्तम्" इत्याहुः। अपरे तु “स्मृतिरूपः स्मर्यमाणसदृशः,, सादृश्यं च प्रमाणाजन्यज्ञा- नविषयत्वं, स्मृत्यारोपयोः प्रमाणाजन्यत्वात् पूर्वदृष्टपदं तज्जातीयप- रम्, अभिनवरजतादेः पूर्वदृष्टत्वाभावात् ; तथा च प्रमाणाजन्यज्ञान- विषयत्वे सति पूर्वदृष्टजातीयत्वं प्रातीतिकाध्यासलक्षणं ताभ्यामुक्तम परत्रावभासशब्दाभ्यामध्यासमावलक्षणं व्याख्यातमेवः तत्र स्मर माणगङ्गादावभिनवघटे चातिव्याप्तिनिरासाय प्रमाणेत्यादिपदहयम इत्याहुः । तत्रार्थाध्यासे स्मर्यमाणसदृशः परत्र पूर्वदर्शनादवभार १ अध्यासलक्षणे इति बोध्यम् । २ दोषसंप्रयोगसंस्कारा होषादयावः ।।

·(१८) रत्नप्रभाभासिते [अ०११पा.१॥ भासः। केचिद् अन्यत्रान्यधर्माध्यास"इति- वदन्ति । केचित्तु “यत्र यदध्यासस्तहिवेकाग्रह- निबन्धनो भ्रम" इति।अन्ये तु “यत्र यदध्या- सस्तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षत" इ- ति।सर्वथापित्वन्यस्यान्यधर्मावभासतांन व्य- भिचरति । तथा च लोकेऽनुभवः “शुक्तिका हि रजतवदवक्षासते एकश्चन्द्रः सद्वितीयव" इति योजना । ज्ञानाध्यासे तु स्मृतिसदृशः परत्र पूर्वदर्शनादवनास- त इति वाक्यं योजनीयमिति संक्षेपः । ननु अध्यासे वादिविप्रतिपत्तेः कथमुक्तलक्षणसिद्धिरित्याशङ्कचाधिष्ठानारोप्यस्वरूपविवादेऽपि “पर- त्र परावभास" इति लक्षणे संवादाद्युक्तिभिः सत्याधिष्ठाने मिथ्यार्थाव- भाससिद्धेःसर्वतन्त्रसिद्धान्ते इंदंलक्षणमिति मत्वा अन्यथात्मख्याति- वादिनोर्मतमाह ॥ तंकेचिदिति ॥ केचिदत्यथाख्यातिवादिनोऽन्य- त्र शुन्यादांवन्यधर्मस्य स्वावयवधर्मस्य देशान्तरस्थरूप्यादेरध्यास इ- ति वदन्ति । आत्मख्यातिवादिनस्तु बाह्ये शुक्त्यादौ बुद्धिरूपात्मनोध- र्मस्य रजतस्याध्यास आन्तरस्य रजतस्य बहिर्वदवभास इति वदन्ती- त्यर्थः । अख्यातिमतमाह ॥ केचिदिति ॥ यत्रं यस्याध्यासो लोक- सिद्धस्तयोरर्थयोस्तद्धियोश्च भेदाग्रहे सति तन्मूलो भ्रमः, इदं रूप्यमिति विशिष्टव्यवहार इति वदन्तीत्यर्थः । तैरपि विशिष्टव्यवहारान्यथानुप- पत्त्या विशिष्टभ्रान्तेः स्वीकार्यत्वात् परत्र परावभाससम्मतिरिति भा- वः। शून्यमतमाह ॥ अन्ये विति । तस्यैवाधिष्ठानस्य शुस्यादेवि- १“आत्मख्यातिरसल्ख्यातिरख्यातिः ख्यातिरन्यथा । तथा निर्वचनख्यातिरित्येत- ख्यातिपञ्चकम्" इत्येवं पञ्च प्राचीना विप्रतिपत्तयो ज्ञेयाः। २ अन्यथाख्यातिवादि- नस्तार्किकस्य आत्मख्यातिवादिनो बोद्धस्य च मतमाहेत्यर्थः । ३ अख्यातिवादिनां सीमांसकानां मतमाहत्यर्थः ।

·स.१। अ०१] शङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (१९) इति। कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविषयेऽध्यासो वि. षयतदर्माणाम् ! सर्वो हि पुरोऽवस्थिते विष- ये विषयान्तरमध्यस्यति।युष्मत्प्रत्ययापेतस्य परीतधर्मत्वकल्पनां विपरीतो विरुद्धो धर्मो यस्य तद्भावस्तस्य रजता- देरत्यन्तासतः कल्पनामाचक्षते इत्यर्थः । एतेषु मतेषु परत्र परांवभा- सत्वलक्षणसंवादमाह ॥ सर्वथापि विति ॥ अन्यथाख्यातित्वादि- प्रकारविवादेऽप्यध्यासः परत्र प्ररावभासत्वलक्षणं न जहातीत्यर्थः । शुक्तावपरोक्षस्य रजतस्य देशान्तरे.बुद्धौ वा सत्वायोगात् शून्यत्वे प्र- त्यक्षत्वायोगात, शुक्तौ सत्त्वे बाधायोगान्मिथ्यात्वमेवेति भावः । आ- रोप्यमिथ्यात्वेन युक्त्यपेक्षा तस्यानुभवसिद्दत्वादित्याह ॥तथा चेति ॥. बाधानन्तरकालीनोऽयमनुभवः, तत्पूर्व शुक्तिकात्वज्ञानायोगाद् रज- तस्य बाधप्रत्यक्षसिद्धं मिथ्यात्वं वच्छब्देनीच्यते। आत्मनि निरुपा- धिकेऽहङ्काराध्यासे दृष्टान्तमुक्त्वा ब्रह्मजीवान्तरभेदस्याविद्याद्युपाधि- कस्याध्यासे दृष्टान्तमाह ॥ एक इति ॥ दितीयचन्द्रसहितवदेक ए- वाङ्गुल्या दिधा भातीत्यर्थः । लक्षणप्रकरणोपसंहारार्थ 'इति'शब्दः।। भवत्वध्यासः शुक्न्यादौ, आत्मनि तु न संभवतीत्याक्षिपति ॥ कथं पुनरिति ॥ यत्रापरोक्षाध्यासाधिष्ठानत्वं तत्रेन्द्रियसंयुक्तत्वं विषयत्वं चेति व्याप्तिः शुक्त्यादौ दृष्टा । तत्र व्यापकाभावादात्मनोऽधिष्ठानत्वं न संभवतीत्यभिप्रेत्याह ।। प्रत्यगात्मनीति ॥प्रतीचि पूर्ण इन्द्रिया- ग्राह्ये विषयस्याहङ्कारादेतद्धर्माणांचाध्यासः कथमित्यर्थः । उक्तव्याप्ति- माह ॥ सर्वोहीति । पुरोऽवस्थितत्वमिन्द्रियसंयुक्तत्वम् । नन्वात्मनोऽ प्यधिष्ठानत्वार्थ विषयत्वादिकमस्त्वित्यत आह ॥ युष्मदिति ॥ इदं प्रत्ययानहस्य प्रत्यगात्मनो “न चक्षुषा गृह्यते” इत्यादि श्रुतिमनुसृ- १ सरख्यातिवादिनां मुरारिमिश्रादीनां मतं खण्डयति । २ अपरोक्षाध्यासाधिष्ठा नत्वं व्याप्यम्, इन्द्रियसंयुक्तत्वं विषयत्वं चेति व्यापकम् ।

·SAIR Harishchandrapur (२. * MALDA. * प्रभाभासिते [अ०१।पा०१॥ चप्रत्यगात्मनोऽविषयत्वं ब्रवीषि। उच्यते । न तावदयमेकान्तेनाविषयःअस्मत्प्रत्ययविषय- खात्, अपरोक्षत्वाच्च प्रत्यगात्मप्रसिद्धः।न चा- . त्य त्वमविषयत्वं ब्रवीषि । संप्रत्यध्यासलोभेन विषयत्वाङ्गीकारे श्रु- तिसेद्धान्तयोर्वाधः स्यादित्यर्थः । आत्मन्यध्याससंभावनां प्रतिजानी- ते ॥ उच्यते इति ॥ अधिष्ठानारोप्ययोरेकस्मिन् ज्ञाने भासमानत्व- मात्रमध्यासव्यापकम्, तच्च भानप्रयुक्तसंशयनिवृत्त्यादिफलभात्त्वम्, तदेव भानभिन्नत्वघटितं विषयत्वम्, तन्न व्यापकं गौरवादिति मत्वा- ह॥ न तावदिति ॥ अयमात्मा नियमेनाविषयो न भवति तत्र हेतु- माह ॥ अस्मदिति ॥ अस्मत्प्रत्ययोऽहमित्यध्यासस्तत्र भासमानत्वा- दित्यर्थः । अस्मदर्थश्चिदात्मा प्रतिबिम्बितत्वेन यत्र प्रतीयते सोऽस्म- प्रत्ययोऽहङ्कारस्तत्र भासमानत्वादिति वार्थः । न चाध्यासे सति भा- समानत्वम्, तस्मिन् सति स इति परस्पराश्रय इति वाच्यम्, अना- दित्वात् । पूर्वाध्यासे भासमानात्मन उत्तराध्यासाधिष्ठानत्वसम्भवात् । नन्वहमित्यहङ्कारविषयकभानरूपस्यात्मनों भासमानत्वं कथम्? तद्दिषयत्वं विना तत्फलभात्वायोगादित्यत आह ॥ अपरोक्षत्वाचे. ति ॥ चशब्दः शङ्कानिरासार्थः । स्वप्रकाशत्वादित्यर्थः। स्वप्रकाशत्वं साधयति ॥ प्रत्यगिति ॥ आबालपण्डितमात्मनः संशयादिशून्यत्वेन प्रसिद्धः स्वप्रकाशत्वमित्यर्थः । अतः स्वप्रकाशत्वेन भासमानत्वादा- स्मनोऽध्यासाधिष्ठानत्वं संभवतीति भावः । यदुक्तमपरोक्षाध्यासाधि- ष्ठानत्वस्येन्द्रियसंयुक्तया ग्राह्यत्वं व्यापकमिति तत्राह॥न चायमिति ॥ तत्र हेतुमाह ॥ अप्रत्यक्षेऽपीति ॥ इन्द्रियाग्राह्येऽपीत्यर्थः । बाला अविवेकिनः तलमिन्द्रनीलंकटाहकल्प नभो मलिनं पीतमित्येवमप- १भासमानत्वं च। २ भानं तयाव्दार्थः।

·सू०५ । अ.] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (२) यमस्ति नियमः “पुरोऽवस्थित एव विषये विषं- यान्तरमध्यसितव्यमिति" अप्रत्यक्षेऽपि त्या- काशे बालास्तलमलिनताद्यध्यस्यन्ति । एवंम- विरुद्धःप्रत्यगात्मन्यप्यनात्माध्यासः। तमेत- मेवंलक्षणमध्यासं पण्डिता "अविद्या" इति मं.... रोक्षमध्यस्यन्ति । तत्रेन्द्रियग्राह्यत्वं नास्तीति व्यभिचारान्न व्याप्तिः। ए- तेनात्मानात्मनोः सादृश्याभावान्नाध्यास इत्यपास्तम्, नीलंनभसोस्तद- भावेऽप्यध्यासदर्शनात् । सिद्धान्त आलोकाकारचाक्षुषवृत्तिव्यक्तसा- क्षिवेद्यत्वं नभस इति ज्ञेयम् । संभावनां निगमयति ॥ एवमिति ॥ ननु ब्रह्मज्ञाननाश्यत्वेन सूत्रितामविद्यां हित्वा अध्यासः किमिति व- मेत इत्यतं आह ॥ तमेतमिति ॥ अक्षिप्नं समाहितमुक्तलक्षणल- क्षितमध्यासमविद्याकार्यत्वादविद्येति मन्यन्त इत्यर्थः । विद्यानिवर्दी- त्वाचास्पाविद्यात्वमित्याह ॥ तद्विवेकनेति ॥ अध्यस्तनिषेधनाधिष्ठा- नस्वरूपनिर्धारणं विद्यामंध्यासनिवर्तिकामाहुरित्यर्थः। तथापि कार- णाविद्यां त्यक्त्वा कार्याविद्या किमिति वर्ण्यते तत्राह ॥ तत्रेति ॥ त स्मिन्नध्यासे उक्तन्यायेनाविद्यात्मके सतीत्यर्थः । मूलाविद्यायाः सुषु- 'मावनर्थत्वादर्शनात् कार्यात्मना तस्या अनर्थत्वज्ञापनार्थ तर्णनमिति भावः । अध्यस्तकृतगुणदोषाभ्यां अधिष्ठानं न लिप्यत इत्यक्षरार्थः । एवमध्यासस्य लक्षणसंभावने उक्त्वा प्रमाणमाह ॥ तमेतमिति ॥तं वर्णितमेतं साक्षिप्रत्यक्षसिद्धं पुरस्कृत्य हेतुं कृत्वा लौकिकः कर्मशा- स्त्रीयो मोक्षशास्त्रीयश्चेति त्रिविधो व्यवहारः प्रवर्तत इत्यर्थः। तत्र वि- धिनिषेधपराणि कर्मशास्त्राण्य॒ग्वेदादीनि, विधिनिशेधशून्यप्रत्यग्ब्रह्म- १ नभसि। २ तथा च परदण्डेन परस्ताडनीय इति न्यायमनुसृत्य परमतमिद्धमा काशस्याप्रत्यक्षत्वमुक्त्या भाष्यकृतिः परिहारः कृत इति बोध्यम् । ३ कार्या विद्या त साम्दार्थः। 91107 THE RAMAKRISHNA MISSIOI INSTITUTE OF CULTUR ......

·(२२) रत्नप्रभाभासिते [अ०१।पा०१॥ न्यन्ते, तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं "वि- द्याम्" आहुः । तत्रैवं सति यत्र यदध्यासस्त- कृतेन दोषेणगुणेन वाऽणुमात्रेणापि सन सम्ब- ध्यते । तमेतमविद्यालयमात्मानात्मनोरितरेत- राध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहारा पराणि मोक्षशास्त्राणि वेदान्तवाक्यानीति विभागः। एवं व्यवहारहे- तुत्वेनाध्यासे प्रत्यक्षसिद्धेऽपि प्रमाणान्तरं पृच्छति ॥ कथं पुनरिति । अविद्यावानहमित्यध्यासवानात्मा प्रमाता संविषय आश्रयो येषां तानि अविद्यावदिषयाणीति विग्रहः । तत्तत्प्रमेयव्यवहारहेतुभूतायाः प्रमाया अध्यासात्मकप्रमात्राश्रितत्वात् । प्रमाणानामविद्यावद्विषयत्वं यद्यपि प्रत्यक्षं, तथापि मुनरपि कथं केन प्रमाणेनाविद्यावहिषयत्वमिति यो- जना । यहाऽविद्यावदिषाणि कथं प्रमाणानिः स्युः? आश्रयदोषादप्रा- माण्यापत्तेरित्याक्षेपः। तत्र प्रमाणप्रश्ने व्यवहारापत्तिं तल्लिङकानु- मानं चाह । “उच्यते” इत्यादिना "तस्मात्" इत्यन्तेन ॥ दे- वदत्तकर्तृको ब्यवहारस्तदीयदेहादिष्वहंममाध्यासमूलस्तदन्वयव्यतिरे- कानुसारित्वात्, यदित्थं तत्तथा, यथा मृन्मूलो घट इति प्रयोगः। तत्र व्यतिरे दर्शयति ॥ देहेति ॥ देवदत्तस्य सुषुप्तावेध्यासाभावे व्यव- हाराभावो दृष्टः । जाग्रत्स्वप्नयोरध्यासे सति व्यवहार इत्यन्वयः स्फु- टत्वान्नोक्तः। अनेन लिङ्गेन कारणतयाध्यासः सिद्ध्यति, व्यवहाररू- पकार्यानुपपच्या वेति भावः । ननु मनुष्यत्वादिजातिमति देहेऽहमि- त्यभिमानमात्राझ्यवहारः सिद्ध्यतु, किमिन्द्रियादिषु ममाभिमानेने- त्याशङ्कयाह ॥ न हीति ॥ इन्द्रियपदं लिङ्गादेरप्युपलक्षणं प्रत्यक्षा- दीत्यादिपदप्रयोगात् । तथा च प्रत्यक्षलिङ्गादिप्रयुक्तो यो व्यवहारो द्रष्टा १ यो यदन्वयव्यतिरेकानुसारी स तन्मूल इस्यर्थः ।

·لا सू.१ । अ०१ शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (२३) लौकिका वैदिकाश्च प्रवृत्ताः।सर्वाणि च शास्त्रा- णि विधिप्रतिषेधमोक्षपराणि । कथं पुनरविद्याव द्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चें- ति? उच्यते। देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानरहित स्य प्रमातृत्वानुपपत्तौ प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । नहीन्द्रियाण्यनुपादाय प्रत्यक्षादिव्यवहारःस: म्भवति।न चाधिष्ठानमन्तरेषेन्द्रियाणा व्यब. हारः सम्भवति। न चानध्यस्तात्मभावेन देहेन. अनुमाता श्रोताऽहमित्यादिरूपः स इन्द्रियादीनि ममतास्पदान्यगृ-- हीत्वा न सम्भवतीत्यर्थः । यहा तानि समत्वेनानुपादाय यो व्यवहारः स नेति योजना । पूर्वत्रानुपादानासम्भवकिययोरेको व्यवहारः कर्ता इति त्वाप्रत्ययः साधुः । उजरत्रानुपादानव्यवहारयोरेनात्मकर्तृक- त्वात् तत्साधुत्वमिति भेदः । इन्द्रियादिषु ममेत्यध्यासाभावेऽन्धादे- रिव द्रष्टुत्वादिव्यवहारो न स्यादिति भावः । इन्द्रियाध्यासेनैव व्यव- हारादलं देहाध्यासेनेत्यत आह ॥ न चेति ॥ इन्द्रियाणामधिष्ठानम् आश्रमः शरीरमित्यर्थः । नन्वस्त्वात्मना संयुक्तं शरीरं तेषामाश्रयः किमध्यासेनेत्यवाह ॥न चानध्यस्तात्मभावेनेति ॥ अनध्यस्त आ- स्मभावः आत्मतादात्म्यं यस्मिन् तेनेत्यर्थः। “असङ्गो हि" इति श्रु- तेराध्यासिक एव देहात्मनोः सम्बन्धो न संयोगादिरिति भावः। न- न्वात्मनो देहादिभिराध्यासिकसम्बन्धोऽपि मास्तु । स्वतश्चेतनतया प्र- मातृत्वोपपत्तेः, न च सुषुप्तौ प्रमातृत्वापत्तिः करणोपरमादिति तबाह ॥ न चैतस्मिन्निति ॥ प्रमाश्रयत्वं हि प्रमातृत्वं (प्रमा.यदि नित्य- चिन्मानं ताश्रयत्वायोगः, करणवैयर्थ्य च । यदि वृत्तिमात्र, जगदा- १क० पा० व्यापारः। २ करणानां समनस्केन्द्रिवाणामुपरमाइविद्यायांविलयादित्यर्थः।

·(56) More fraretipat (२४) रत्नप्रभाभासिते [भ.पा.॥ कश्चिद् व्याप्रियते । न चैतस्मिन् सर्वस्मिन्नस- त्यासङ्गस्यात्मनः प्रमातृत्वमुपपद्यते।नच प्र- मातृत्वमन्तरेण प्रमाणप्रवृत्तिरस्ति। तस्मादवि- द्यावद्विषयाण्येव प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शा- न्ध्यप्रसङ्गः वृत्तेर्जडत्वातू, अतो वृत्तीद्धो बोधः प्रमा, तदाश्रयत्वमस- ङ्गस्यात्मनो वृत्तिमन्सजस्तादात्म्याध्यासं विना न सम्भवतीति भावः । देहाध्यासे, तहाध्यासे चासतीत्यक्षरार्थः, वात्मनः प्रमातृत्वं मास्तु इति वदन्तं प्रत्याह ॥ न चेति ॥ तस्मादात्मनः प्रमातृत्वादिव्यवहा- रार्थमध्यासोऽङ्गीकर्तव्य इत्यनुमानार्थापत्त्योः फलमुपसंहरति ॥ त- स्मादिति ॥प्रमाणसत्त्वादित्यर्थः । यहा प्रमाणप्रश्नं समाधायाक्षे परिहरति ॥ तस्मादिति । अहमित्यध्यासस्य प्रमावन्तर्गतत्वेनादो- पत्वादविद्यावदाश्रयाण्याप प्रमाणान्येवेति योजना । सति प्रमातरि पश्चाद्भवन्दोष इत्युच्यते यथा काचादि, अविद्या तु प्रमावन्तर्गतत्वा- न दोषः, येन प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं भवेदिति भावः । ननु यदुक्तम- न्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवहारोऽध्यासकार्य इति तदयुक्तं, विदुषामध्या- साभावेऽपि व्यवहारदृष्टेरित्यत आह ॥ पश्वादिभिश्चेति ॥ "चश- ब्दः शङ्कानिरासार्थः । किं विहत्त्वं ब्रह्मास्मीति” साक्षात्कारः? उत- यौक्तिकमास्मानात्मभेदज्ञानम् ? आये “बाधिताध्यासानुवृत्त्या व्यव- हार” इति समन्वयसूत्रे वक्ष्यते । द्वितीये परोक्षज्ञानस्यापरोक्षधान्त्य- निवर्त्तकत्वात् विवेकिनामपि व्यवहारकाले पश्वादिभिरविशेषादध्यास- वत्वेन तुल्यत्वाझ्यवहारोऽध्यासकार्य इति युक्तमित्यर्थः । अत्रायं प्र- योगः विवेकिनोऽध्यासवन्तो व्यवहारवत्त्वात् पश्वादिवदिति । तत्र सं- १ केन प्रमाणेनाविद्यावहिषयाणि प्रत्यक्षादीनीति प्रभम् । २अविद्यावद्विषयाणि चेप्रमाणानि कथं स्युरिति खण्डनम् । ३ व्यवहारदर्शनात् ।

·सू०१।०१] शाडूरब्रह्मसूत्रभाष्ये (२५) स्त्राणि च ।पश्वादिभिश्चाविशेषात् । यथा हि प- श्वादयःशब्दादिभिःश्रोत्रादीनां सम्बन्धेसति शब्दादिविज्ञाने प्रतिकूले जाते ततो निवर्तन्ते, अं नुकूले च प्रवर्तन्ते, यथा दण्डोद्यतकरं पुरुषमभि- मुखमुपलभ्य मा हन्तुमयमिच्छतीति पलायि--- तुमारभन्ते, हरितणपूर्णपाणिमुपलभ्य तं प्र: त्यभिमुखीभवन्ति, एवं पुरुषा. अपिठ्युत्पन्न- चित्ताः क्रूरदृष्टीनाक्रोशतः खडोद्यतकरान् ब-. लवत उपलभ्य ततो निवर्तन्ते, तद्विपरीतान्प्र; ति प्रवर्तन्ते । अतः समानः पश्यादिभिः पुरु- पाणां प्रमाणप्रमेयव्यवहारः पश्चादीनां च प्र- सिद्ध एवाविवेकपूर्वकः प्रत्यक्षादिव्यवहारः त- ग्रहवाक्यं व्याकुर्वन् दृष्टान्ते हेतुं स्फुटयति ॥ यथाहीति ॥ विज्ञान- स्यानुकूलत्वं प्रतिकूलत्वं चेष्टानिष्टसाधनगोचरत्वम् , तदेवोदाहरति ॥ यथेति ॥ अयं दण्डो मदनिष्टसाधनं दण्डत्वात् अनुभूतदण्डवत् । इदं तृणमिष्टसाधनम् अनुभूतजातीयत्वात् अनुभूततृणंवत् इत्यनुमा- य व्यवहरन्तीत्यर्थः । अधुना हेतोः पक्षधर्मतामाह ॥ एवमिति ॥ व्युत्पन्नचित्ता अपीत्यन्वयः। विवेकिनोऽपीत्यर्थः । फलितमाह ॥ ॥ अत इति ॥ अनुभवबलादित्यर्थः । समान इति अध्यासकार्यत्वेन तुल्य इत्यर्थः । नन्वस्माकं प्रवृत्तिरध्यासादिति न पश्वादयो ब्रुवन्ति, नापि परेषामेतत् प्रत्यक्षम्, अतः साध्यविकलो दृष्टान्त इति नेत्याह ॥ पश्चादीनां चेति ॥ तेषामात्मानात्मनोनिमात्रमस्ति, न विवेकः १ क० पा० चेति। २क० पा० अभिमुखीभवन्ति ।

·(२६) रत्नप्रभाभासिते. [अ०११पा.१॥ सामान्यदर्शनाट्युत्पत्तिमतामपि पुरुषाशांप्र- त्यक्षादिव्यवहारस्तत्कालः समान इति निश्ची- यते।शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वात्मनः परलोकसम्बन्धमधिक्रियते, तथापि न वेदान्तवेद्यमशनायाद्यतीतमपेतब्रह्म- क्षत्रादिभेदमसंसार्यात्मतत्त्वमधिकारेऽपेक्ष्यते । अनुपयोगादधिकारविरोधाञ्छ।प्राक् तथाभूता- उपदेशाभावात्, अतः सामग्रीसत्वादध्यासस्तेषां प्रसिद्ध इत्यर्थः । निर्गमयति ॥ तत्सामान्येति ॥ तैः पश्चादिभिः सामान्य व्यवहारव- वं तस्य दर्शनादिवेकिनामप्ययं व्यवहारः समान इति निश्चीयत इति सम्बन्धः । समानत्वं व्यवहारस्याध्या यासकार्यत्वेनेत्युक्तं पुरस्तात् । त- बोकान्वयव्यतिरेको स्मारयति ॥ तत्काल इति ॥ तस्याध्यासस्य काल एव कालो यस्य स तत्कालः । यदा अध्यासस्तदा व्यवहारः। त- दभावे सुषुप्तौ तदभाव इत्युक्तान्वयादिमानिति यावत् । अतो व्यवहा- रलिङ्गादिवेकिनामपि देहादिष्वहंममाभिमानोऽस्तीत्यनवद्यम् । ननु लौकिकव्यवहारस्याऽऽध्यासिकत्वेऽपि ज्योतिष्ठोमादिव्यवहारस्य ना- ध्यासजन्यत्वं, तस्य देहातिरिकात्मज्ञानपूर्वकत्वादित्याशङ्कच हेतुम- ङ्गीकरोति ॥ शास्त्रीये विति ॥ तर्हि कथं वैदिककर्मणोऽध्यासज- न्यत्वसिद्धिरित्याशय किं तत्र देहान्यात्मधीमात्रमपेक्षितमुत आ- त्मतत्वज्ञानम् ? आये तस्याध्यासाबाधकत्वात् तत्सिद्धिरित्याह ॥ त- थापीति ॥ न द्वितीय इत्याह ॥ न वेदान्त इति ॥ क्षुत्पिपासादिय- स्तो जातिविशेषवानहं संसारीति ज्ञानं कर्मण्यपेक्षितं न तदिपरीता- स्मतत्वज्ञानम्, अनुपयोगात् प्रवृत्तिबाधाचेत्यर्थः । शास्त्रीयकर्मणोऽ- १ उपसंहरति । .

·. " सू०१ । अ०.१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (२७) त्मविज्ञानात् प्रवर्तमानशास्त्रमविद्यावद्विषयत्वं- नातिवर्तते । तथा हि ब्राह्मणो यजेतेत्यादीनि- शास्त्राणि आत्मनि वर्णाश्रमवयोऽवस्थादिविशे- षाध्यासमाश्रित्य प्रवर्तन्ते । अध्यासो नाम "अतस्मिंस्तबुद्धिरिति" अवोचाम। तद्यथा पुं- त्रभार्यादिषु विकलेषु सकलेषु वा अहमेव वि- कलः सकलो वेति बाद्यधर्मामात्मन्यध्यस्यति। तथा देहधर्मान् स्थूलोऽहं कृशोऽहं गोरोऽहं ति- ध्यासजन्यत्वं निगमयति ॥ प्राक् तथेति ॥ अध्यासे आगमं प्रमा-. णयति ॥ तथा हीति ॥ यथा प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तयोऽध्यासे प्रमाणं तथाऽऽगमोऽपीत्यर्थः। "ब्राह्मणो यजेत” ह वै स्नात्वा भिक्षेत” “अ- ष्टवर्षब्राह्मणमुपनयीत” "कृष्णकेशोऽग्नीनादधीत” इत्यागमोब्राह्मणा- दिपदैरधिकारिणं वर्णाव्यभिमानिनमनुवदन् अध्यासं गमयतीति भावः । एवमध्यासे प्रमाणसिद्धेऽपि कस्य कुत्राध्यास इति जिज्ञासा-. यां तमुदाहर्तुं लक्षणं स्मारयति ॥ अध्यासो नामेति ॥उदाहरति ॥ ॥ तद्यथेति ॥ तल्लक्षणं यथा स्पष्टं भवति तथोदान्हियत इत्यर्थः । स्वदेहा देन प्रत्यक्षाः पुत्रादयो बाह्याः, तद्धर्मान् साकल्यादीन् देह- विशिष्टात्मन्यध्यस्यति, तद्धर्मज्ञानात् स्वस्मिस्तत्तुल्यधर्मानध्यस्यतीत्य- र्थः । भेदापरोक्षज्ञाने तद्धर्माध्यासायोगाद् अन्यथाख्यात्यनङ्गीकारा- बेति द्रष्टव्यम् । देहेन्द्रियधर्मान् मनोविशिष्टात्मन्यध्यस्यतीत्याह॥तथे- ति ॥ कशत्वादिधर्मवतो देहादेरात्मनि तादात्म्येन कल्पितत्वात्तद्ध- माः साक्षादात्मन्यध्यस्ता इति मन्तव्यम् । अज्ञात प्रत्ययूपे साक्षि- १ वानमत्र समावर्तनम्, तथा च ब्रह्मचर्यान्त्यस्नानमनुष्ठाय गार्हस्थ्ये भिक्षाटनं न कार्यमितिभावः।

·(२) रत्नप्रभाभासिते. [अ०११पा.१ ष्ठामि गच्छामि लङ्यामि चेति। तथेन्द्रियधर्मा- न मूकः काणः क्लीबो बधिरो ऽन्धोऽहमिति।त- थान्तःकरणधर्मान् कामसङल्पविचिकित्साध्य- वसायादीन् । एवमहम्प्रत्ययिनमशेषस्वप्रचार- साक्षिणि प्रत्यगात्मन्यध्यस्य तं च प्रत्यगात्मा- नं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययणान्तःकरणादिष्व- ध्यस्यति एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिकोऽध्या- णि मनोधर्माध्यासमाह ॥ तथान्तःकरणेति ॥ धर्माध्यासमुक्त्वा त- हदेव धर्म्यध्यासमाहः ॥ एवमिति ॥ अन्तःकरणं साक्षिण्यभेदेना- ध्यस्य तद्धर्मानू कामादीन् अध्यस्यतीति मन्तव्यम् । स्वप्रचारा म- नोवृत्तयः प्रातिलोम्येनासज्जडदुःखात्मकाहङ्कारादिविलक्षणतया स- चित्सुखात्मकत्वेनाञ्चति प्रकाशत इति प्रत्यक् । एवमात्मन्यनात्म- तद्धर्माध्यासमुदाहृत्यानात्मन्यात्मनोऽपि संसृष्टत्वेनाध्यासमाह ॥ तं- चेति ॥ अहमित्यध्यासे चिदात्मनो भानं वाच्यम्, अन्यथा जगदा- न्ध्यापत्तेः । न चानध्यस्तस्याभ्यासे भानमस्ति । तस्माद्रजतादाविद- म इवात्मनः संसर्गाध्यास एष्टव्यः । “तदिपर्ययेणेति तस्याध्यस्तस्य जडस्य विपर्ययोऽधिष्ठानत्वं चैतन्यं च तदात्मना स्थितमिति यावत् । तत्राज्ञाने केवलात्मनः संसर्गः, मनस्यज्ञानोपहितस्य देहादौ मनउप- हितस्येति विशेषः । एवमात्मनि बुद्ध्यायध्यासात् कर्तृत्वादिलाभः । बुद्ध्यादौ चात्माध्यासाच्चैतन्यलाभ इति भावः। वर्णिताध्यासमुपसं- हरति ॥ एवमयामिति ॥ अनायविश्वात्मकतया कार्याध्यासस्याना- दित्वम् । अध्यासारे संस्कारस्ततोध्यास इति प्रवाहतो नैसर्गिकत्वम्॥ एवमुपादानं निमित्तं चोक्तं भवति।ज्ञानं विना ध्वंसाभावादानन्त्यम् । तदुक्तं भगवद्गीतासु, “न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न .

·शमङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये सू०१ । अ०१]] (२९) सो मिथ्याप्रत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तकः सर्वलोकप्रत्यक्षः। अस्यानर्थहेतोः प्रहाणाय आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आर- भ्यन्ते। यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्तानां तथा च सम्प्रतिष्ठेति” । हेतुमुक्त्वा स्वरूपमाह ॥ मिथ्येति ॥ मिथ्या मा-. या तया प्रतीयते इति प्रत्ययः कार्यप्रपंचः, तत्प्रतीतिश्चेत्येवंस्वरूपः इत्यर्थः । तस्य कार्यमाह ॥ कर्तृवेति ॥.प्रमाणं निगमयति ॥ स- वैति ॥ साक्षिप्रत्यक्षमेवाध्यासंधमिग्राहकमानम्, अनुमानादिकं तु सम्भावनार्थमित्यभिप्रेत्य प्रत्यक्षोपसंहारः कृतः ।एवमध्यासं वर्ण: यित्वा तत्साध्ये विषयप्रयोजने दर्शयति ॥ अस्येति ॥कर्तृत्वायनर्थ- हेतोरध्यासस्प समूलस्याऽऽत्यन्तिकनाशरे मोक्षः सं केनेत्यत आह ॥ आत्मेति ॥ ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारस्य प्रतिपत्तिः श्रवणादिभिरप्र- तिबन्धेन लाभस्तस्या इत्यर्थः । विपायां कारणमाह ॥ सर्व इति॥ आरभ्यन्ते अधीत्य विचार्यन्ते इत्यर्थः ।विचारितवेदान्तानां ब्रह्मा- स्मैक्यं विषयो, मोक्षः फलमित्युक्तं भवति । अर्थात्तहिचारात्मकशास्त्र- स्यापि ते एव विषयप्रयोजने इति ज्ञेयम् । ननु वेदान्तेषु प्राणायुपा- स्तीनां भानादात्मैक्यमेव तेषामर्थ इति कथमित्यत आह ॥ यथा चेति ॥ शरीरमेव शरीरकं कुत्सितत्वात्तन्निवासी शारीरको जीवस्तस्य ब्रह्मत्वविचारो मीमांसा तस्यामित्यर्थः। उपास्तीनां चित्तैकाम्यहारा- स्मैक्यज्ञानार्थत्वात्तद्दाक्यानामपि महातात्पर्यमैक्ये इति विवक्ष्यते। एवमध्यासोन्या ब्रह्मात्मैक्ये विरोधाभावेन विषयप्रयोजनवत्वाच्छास्त्र मारम्भणीयमिति दर्शितम् ॥ इति प्रथमवर्णकम् ॥ विचारस्य सा १ का० पा० वक्ष्यते। २ प्रथमसूत्रस्य हि चत्वारि वर्णकानि, तत्राध्यासवर्णकं प्र- थमम् । अगतार्थवर्णकं छितीयम् । अधिकारिवर्णकं तृतीयम् । ब्रह्मण आपातप्रसिद्धि- वर्णकं चतुर्थम् । वर्णयति गहनमर्थमिति वर्णकं व्याख्यानमिति यावत्।

·(३०) रत्नप्रभाभासिते. [अ०१।पा०१॥ च वयमस्यां शारीरकमीमांसायांप्रदर्शयिष्या- मः।वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासित- स्येदमादिमं सूत्रम्। 91107 अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति॥१॥ तत्राथशब्द आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते नाधि- कारार्थः, ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यवातू । क्षाविषया वेदान्ताः, तेषां गतार्थत्वागतार्थत्वाभ्यामारम्भसन्देहे क- लस्य वेदस्य विधिपरत्वादिधेश्च “अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्यादि- ना पूर्वतन्त्रेणं विचारितत्वादवगतार्था एव वेदान्ता इत्यव्यवहितविष- याभावान्नारम्भ इति प्राप्ते ब्रूते ॥वेदान्तेति॥ वेदान्ताविषयकपूजि- तविचारात्मकशास्त्रस्य व्याख्यातुमिष्टस्य सूत्रसन्दर्भस्येदंप्रथमसूत्रमि- त्यर्थः।यदि विधिरेव वेदार्थःस्यात्तदासर्वज्ञो बादरायणो ब्रह्मजिज्ञासांन ब्रूयात्,ब्रह्मणि मानाभावात् । अतो ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वोक्या केनापि तन्त्रेणा नवगतब्रह्मपरवेदान्तविचार आरम्भणीय इति सूत्ररुद्दर्शयति। तच्च "व्याचिख्यासितस्य इति पदेन भाष्यकारो बभाषे॥ द्वितीयवर्णकम्॥ ॥एवं वर्णकद्दयेन वेदान्तविचारस्य कर्तव्यतायां वि- षयप्रयोजनववम् आगतार्थत्वं चेति हेतुइयं सूत्रस्यार्थिकार्थ व्याख्या- याक्षरव्याख्यामारभमाणःपुनरप्यधिकारिभावाभावाभ्यां शास्त्रारम्भस- न्देहे सति अथशब्दस्यानन्तर्यार्थकत्वोच्या अधिकारिणं साधयति ॥ तत्राथशब्द” इति।। सूत्र इत्यर्थः । “मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्र्ये ध्वयोअथेति, अर्थशदस्य बहवोऽर्थाःसन्ति।तत्राथ योगानुशासनम्" इत्यत्र सूत्रे यथा अथशब्द आरम्भार्थकः योगशास्त्रमारभ्यत इति तहदव किं न स्यादित्यत आह ॥ नाधिकारार्थ इति । अयमाशयः। ॥ इति .

·सू०१। अ०१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (३१) मङ्गलस्य च वाक्यार्थे समन्वयाभावात्।अर्था- न्तरप्रयुक्त एव हि अथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयो- जनो भवनि। पूर्वप्रकृतांपेक्षायाश्च फलत आनः किंजिज्ञासापदं ज्ञानेच्छापरम,उत विचारलक्षकम् ? आयेऽर्थशब्दस्या- रम्भार्थत्वेन ब्रह्मज्ञानेच्छाऽऽरभ्यत इति सूत्रार्थः स्यात् स चासङ्गतः, . तस्या अनारभ्यत्वात्।न हिप्रत्यधिकरणम् इच्छा क्रियते किंतु तया वि- चारः । न द्वितीयः । कर्तव्यपदाध्याहारं विना विचारलक्षकत्वायो- गात्। अध्याहृते च तेनैवारम्भोक्तरंथशब्दवैयर्थ्यात् किन्त्वधिकारिसि- द्ध्यर्थमानन्तर्यार्थतैव युक्नेति । अधुना सम्भावितमर्थान्तरं दूषयति ॥ मङ्गलस्येति ॥ वाक्यार्थो विचारकर्तव्यता। न हि तत्र: मङ्गलशब्द- स्य कर्तृत्वादिनाऽन्वयोऽस्तीत्यर्थः। ननु सूत्ररुता शास्त्रादौ मङ्गलं का- यमिति अथ शब्दः प्रयुक्त इति चेत् सत्यम्, न तस्यार्थो मङ्गलं किं- तु तच्छ्रवणमुच्चारणं च मङ्गलहूत्यं करोति तदर्थस्त्वानन्तर्यमेवे- त्याह ॥ अर्थान्तरेति ॥ आर्थन्तरम् आनन्तर्यम्।श्रुत्या श्रवणेन शं- खवीणादिनादश्रवणवदोङ्काराथशब्दयोः श्रवणं मङ्गलफलकम् । "ॐकारश्चाथशब्दश्च दावेतौ ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भिच्चा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकाविमौ ॥" इति स्मरणादिति भावः। ननु प्रपञ्चो मिथ्येति प्रकृते सति,अथैत- न्मतम् प्रपञ्चः सत्य इत्यत्र पूर्वप्रकृतार्थादुत्तरार्थस्यार्थान्तरत्वार्थोऽथश- ब्दो दृष्टः । तथात्र किं न स्यादित्यत आह ॥ पूर्वेति ॥ फलतः फल- स्येत्यर्थः । ब्रह्मजिज्ञासायाः पूर्वमर्थविशेषः प्रकृतो नास्ति यस्मात्त- स्या अर्थान्तरत्वमथशद्वेनोच्येत । यतः कुतश्चिदर्थान्तरं सूत्रकृता न वक्तव्यं, फलाभावात् । यदि फलस्य जिज्ञासापदोक्तकर्तव्यविचारस्य १ अध्यातकर्तव्यपदेन । २ मङ्गलकार्यम्। ३'वुभौ ' इत्यपि पाठः कचित् ।

·(३२) रत्नप्रभाभासिते [अ०१।पा०॥ न्तर्याव्यतिरेकात् । सति चानन्तर्यार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासापूर्वदत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्ष- ते, एवं ब्रह्मजिज्ञासाऽपि यत् पूर्ववृत्तं नियमेना- पेक्षते तद्वक्तव्यमास्वाध्यायानन्तर्य तुसमानम्। नन्विह कर्मावबोधानन्तर्य विशेषः नोधर्मजि- हेतुत्वेन यत्पूर्व प्रकृतं तदपेक्षास्तीति अपेक्षाबलात् प्रकृतहेतुमाक्षिप्य ततोऽर्थान्तरत्वमुच्येतं, तदीर्थान्तरत्वमानन्तर्येऽन्तर्भवति हेतुफलभा- वज्ञानायानन्तर्यस्यावश्य वाच्यत्वात् । तस्मादिदमर्थान्तरमित्युक्ते तस्य हेतुत्वाप्रतीतः। तस्मादिदमनन्तरमित्युक्ते भवत्येव हेतुत्वप्रती- तिः । न चाश्वादनन्तरो गौरित्यत्र हेतुत्वभानापत्तिरिति वाच्यम्, त- योर्देशतः कालतो वा व्यवधानेनानन्तर्यस्यामुख्यत्वात् । अतः साम- ग्रीफलयोरेव मुख्यमानन्तर्यम् अव्यवधानात् ।तस्मिन्नुक्ते सत्यर्थान्त- रत्वं न वाच्यम्, ज्ञातत्वावैफल्याचेतिभावः। फलस्य विचारस्य पूर्वप्र- कृतहेत्वपेक्षाया बलापदर्थान्तरत्वं तस्यानन्तर्याभेदात् , न पृथगथ- शब्दार्थत्वमित्यध्याहृत्य भाष्यं योजनीयम् । यहा पूर्वप्रकृतेऽर्थेऽपेक्षा यस्या अर्थान्तरतायास्तस्याः फलं ज्ञानं तद्वाराऽऽनन्तर्याव्यतिरेकात्त- ज्ज्ञाने तस्याः ज्ञानतोऽन्तर्भावान्नाथशब्दार्थतेत्यर्थः । नन्वानन्तर्यार्थ- कत्वेऽप्यानन्तर्यस्यावधिः क इत्याशङ्कयाह॥ सति चेति॥यन्नियमे- न पूर्ववृत्तं पूर्वभावि पुष्कलकारणमिति यावत् , तदेवावधिरिति वक्त- व्यमित्यर्थः । नन्वस्तु धर्मविचार इव ब्रह्मविचारेऽपि वेदाध्ययनं पु- कलकारणमित्यत आह ॥ स्वाध्यायेति ॥ समानं ब्रह्मविचारे सा- धारणकारणम् , ने पुष्कलकारणमित्यर्थः । ननु संयोगपृथक्त्वन्यायेन “यज्ञेन दानेन" इत्यादिश्रुत्या “ यज्ञादिकर्माणि ज्ञानाय विधीयन्ते" १का० पी० इतिचेन्न ·.(३३) सू. १। अ०1१] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये ज्ञासायाःप्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासों- पपत्तेः। यथा च हृदयाद्यवदानानामानन्तयनि- यमः क्रमस्य विवक्षितत्वात, न तथेह क्रमो वि. वक्षितः शेषशेषित्वेऽधिकृताधिकारेवाप्रमाणा- इति सर्वापेक्षाधिकरणे वक्ष्यते । तथा च पूर्वतन्त्रेण तदवबोधः पुष्क- लकारणमिति शङ्कते ॥ नन्विति ॥ इह ब्रह्मजिज्ञासायाम् । विशेषो- ऽसाधारणम् कारणम्। परिहरति ॥ नेत्यादिना ॥ अयमाशयः । न तावत् पूर्वतन्त्रस्थन्यायसहस्रं ब्रह्मज्ञाने तदिचारे वा पुष्कलकारणम् , तस्य धर्मनिर्णयमावहेतुत्वात्, नापि कर्मनिर्णयः, तस्यानुष्ठानहेतुत्वा- त्। न हि धूमाग्न्योरिव धर्मब्रह्मणोाप्तिरस्ति, यया धर्मज्ञानाद् ब्रह्म- ज्ञानं भवेत्। यद्यपि शुद्धिविवेकादिद्वारा कर्माणि हेतवस्तथापि तेषां ना- धिकारिविशेषणत्वम् , अज्ञातानां तेषां जन्मान्तरकृतानामपि फलहे-. तुत्वात् । अधिकारिविशेषणं ज्ञायमानं प्रवृत्तिपुष्कलकारणमानन्तर्याव- धित्वेन वक्तव्यम् । अतःकर्माणिं तदवबोधस्तन्न्यायविचारोवा नावधि- रिति न ब्रह्मजिज्ञासाया धर्मजिज्ञासानन्तर्यमिति । ननु धर्मब्रह्मजि-. ज्ञासयोः कार्यकारणत्वाभावेऽप्यानन्तर्योक्किद्वारा क्रमज्ञानार्थोऽथश- ब्दः। “हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यथ जिह्वाया अथ वक्षस" इत्यवदानानां क्रम- ज्ञानाथशब्दवदित्याशङ्कयाह ॥ यथेति ॥ अवदानानामानन्तर्य- नियमः क्रमो यथाथशब्दार्थस्तस्य विवक्षितत्वाद् न तथेह धर्म- ब्रह्मजिज्ञासयोः क्रमो विवक्षितः । एककर्तृकत्वाभावेन तयोःक- १ एकस्य नूभयत्वे संयोगपृथक्त्वमितिजैमिन्य॒षिसूत्रम् । संयोगो वाक्यं तस्य पृथ- क्त्वं भेद एकस्योभयार्थत्वे नियामक इत्यर्थः । यथा दंभ्राजुयादितिफलासंयुक्तवा- क्येन कल्वर्थत्वेन विहितस्यापि दनः दनेन्द्रियकामस्य जुहुयादित्यनेन फलायविधाना- त्पुरुषार्थत्वमपि । तथा ज्योतिष्टोमादीनां स्वर्गार्थत्वेन विहितानामपि “ यज्ञेन दानेन" इत्यादि वाक्यैर्ज्ञान साधनत्वमपिस्यादिति भावः। २अवदानं खण्डनम् ।

·यस्य (३४). रत्नप्रभाभासिते. [अ० १।पा०११] मानपेक्षणात् । अतो न क्रमार्थोऽथशब्द इत्यर्थः । ननु तयोरेककर्तृक त्वं कुतो नास्तीत्यत आह ॥ शेषेति॥ येषामेकप्रधानशेषतायथावदा- नानां.प्रयाजादीनां च , ययोश्च शेषशेषित्वं यथा प्रयाजदर्शयोः, चाधिरुताधिकारत्वं यथा अपांप्रणयनंदर्शपूर्णमासाङ्गमाश्रित्य "गो- दोहनेन पशुकामस्य ” इति विहितस्य गोदोहनस्य, यथा वा " दर्श- पूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेत" इति दर्शायुत्तरकाले विहितस्य सोमयागस्य दर्शायधिरुताधिकारत्वं, तेषामेककर्तृकत्वं भवति । त- तश्चैकप्रयोगवचनगृहीतानां तेषां युगपदनुष्ठानासम्भवात् क्रमाकाङ्का यां श्रुत्यादिभिर्हि क्रमो बोध्यते; नैवं जिज्ञासयोः शेषशेषित्वश्रुतिलि- ङ्गादिकं मानमस्ति । ननु “ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् गृहाइनी भूत्वा प्रव्रजेन्" इति श्रुत्या, “अंधीत्य विधिवद्देदान् पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत्” । इति स्मृत्या चाधिकताधिकारत्वं भातीति । तन्न। "ब्रह्मचर्यादेव प्रवजेत्", । "आसादयति श्रुद्धात्मा मोक्षं वै प्रर्थमाश्रमे"। इति श्रुतिस्मृतिभ्यां । त्वयोदाहृतश्रुतिस्मृत्योरशुद्धचित्तविषय- त्वावगमाद् एतदुकं भवति यदि जन्मान्तररुतकर्मभिः शुद्धं चित्तं तदा ब्रह्मचर्यादेव संन्यस्य ब्रह्म जिज्ञासितव्यं, यदि न शुद्धमिति रागेण ज्ञायते तदा गृही भवेत् , तत्राप्यशुद्धौ वनी भवेत् , तत्राप्य- शुद्धौ तथैव कालमाकलयेत् , वने शुद्धौ प्रवजेदिति। तथा च श्रु- तिः “यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेत् इति तस्मान्नानयोरधिकता- धिकारत्वे किचिन्भानमिति भावः । ननु मीमांसयोः शेषशेषित्वम धिकताधिकारत्वं च मास्तु, एकमोक्षफलकत्वेनैककर्तृकत्वं स्यादेव । वदन्ति हि "ज्ञानकर्मभ्यां मुक्तिः" इति समुच्चयवादिनः । एवमेकवेदा- ·सू. १।अ० ११] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (३५) भावादमब्रह्मजिज्ञासयोः फलजिज्ञास्यभेदाचं । अभ्युदयफलं धर्मज्ञानं, तच्चानुष्ठानापेक्षम्।नि- श्रेयसफलं तु ब्रह्मविज्ञानं न चानुष्ठानान्तरांपे- क्षमाभव्यश्वधर्मो जिज्ञास्योन ज्ञानकालेऽस्ति, पुरुषव्यापारतन्त्रत्वात् । इह तु भूतं ब्रह्म जिज्ञां- जिज्ञास्यकत्वाच्चैककर्तृकत्वम् । तथा चाग्नेयादिषड्यागानामकस्व- र्गफलकानां दादशाध्यायानां चैकधर्मजिज्ञास्यकांनां क्रमवत्तयोः क्रमो विवक्षित इति क्रमार्थोऽथशब्द इत्याशङ्कयाह ॥ फलेति ॥ फलभे- दाजिज्ञास्यभेदाच न क्रमो विवक्षित इत्यनुषङ्गः । यथा सौर्यार्यम्ण- प्राजापत्यचरूणां ब्रह्मवर्चसं स्वर्गायुः फलभेदात् , यथा वा कामचि- कित्सातन्त्रयोजिज्ञास्यभेदान्न क्रमापेक्षा तहन्मीमांसयोर्न क्रमापेक्षेति भावः, तत्र फलभेदं विवृणोति ॥ अभ्युदयेति ॥ विषयाभिमुख्येनो- देतीत्यभ्मुदयो विषयाधीनं सुखं स्वर्गादिकं तच्च धर्मज्ञानहेतोर्मीमां- सायाः फलमित्यर्थः । न केवलं फलस्य स्वरूपतो भेदः, किन्तु हे- तुतोऽपीत्याह ॥ तच्चेति ॥ ब्रह्मज्ञानहेतोर्मीमांसायाः फलं तु तदि- रुद्धमित्याह ॥ निःश्रेयसेति ॥ नित्यं निरपेक्ष श्रेयो निःश्रेयसं मो- क्षस्तत् फलमित्यर्थः । ब्रह्मज्ञानं च स्वोत्पत्तिव्यतिरिक्तमनुष्ठानं नापे- क्षत इत्याह ॥न चेति॥ स्वरूपतो हेतुतश्च फलभेदान्न समुच्चय इति भावः । जिज्ञास्यभेदं विवृणोति ॥ भव्यश्चेति ॥ भवतीति भव्यः साध्य इत्यर्थः । साध्यत्वे हेतुमाह ॥ नेति ॥ तर्हि तुच्छत्वं नेत्याह ॥ पुरुषेति ॥ पुरुषव्यापारः प्रयत्नस्तन्त्रं हेतुर्यस्य तत्त्वादित्यर्थः । कृति- साध्यत्वात् कृतिजनकज्ञानकाले धर्मस्यासचं, न तुच्छत्वादित्यर्थः । ब्रह्मणो धर्मादलक्षण्यमाह ॥ इह विति ॥ उत्तरमीमांसायामित्यर्थः। १धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः। २" भव्य गेयप्रवचनीये" त्यादि सूत्रेण कर्तरि यत्प्रत्ययः।

·(३६.) रत्नप्रभाभासिते. अ० ११पा०11] स्यं नित्यनित्तत्वात,न पुरुषव्यापारतन्त्रं, चो- दनाप्रतिभेदाच्च। या हि चोदना धर्मस्य लक्ष- णं सा स्वविषये नियुञ्जानैवपुरुषमवबोधयति। ब्रह्मचोदनातु पुरुषमवबोधयत्येव केवलम्, अ- वबोधस्य चोदनाजन्यत्वान्न पुरुषोऽवबोधे नियु- ज्यते। यथा अक्षार्थसन्निकर्षेणार्थावबोधे तद्वत्। तस्मात् किमपि वक्तव्यं यदनन्तरं ब्रह्मजिज्ञा- भूतमसाध्यम्। तव हेतुः॥ नित्येति ॥ सदा सच्चादित्यर्थः । साध्या- साध्यत्वेन धर्मब्रह्मणोः स्वरूपभेदमुक्त्वा हेतुतोऽप्याह । नेति ॥ध- र्मवत् कृत्यधीनं नेत्यर्थः । मानतोऽपि भेदमाह ॥ चोदनेति ॥ अ- ज्ञातज्ञापकं वाक्यमत्र चोदना । तस्याः प्रवृत्तिर्बोधकत्वं तदैलक्षण्या- व जिज्ञास्यभेद इत्यर्थः।सङ्ग्रहवाक्यं विवृणोतियाहीति।लक्षणं- प्रमाणं "स्वर्गकामो यजेत”इत्यादिवाक्यं हि स्वविषये धर्मे यागादि- करणस्वर्गादिफलकभावनारूपे फलहेतुयागादिगोचरनियोगे वा हि- तसाधने यागादौ वा पुरुषं प्रवर्तयदेवावबोधयति । “अयमात्मा ब्रह्म" इत्यादि वाक्यं तु त्वमर्थ केवलमप्रपञ्चं ब्रह्म बोधयत्येव न प्रवर्त- यति, विषयाभावादित्यर्थः । नन्ववबोध एव विषयस्तत्राह ॥ न पुरु- ष इति ॥ ब्रह्मचोदनया पुरुषोऽवबोधे न प्रवर्त्यत,इत्यत्र हेतुं पूर्व- बाक्येनाह ॥ अवबोधस्येति ॥ स्वजन्यज्ञाने स्वयं प्रमाणं न प्रवर्त- कमित्यत्र दृष्टान्तमाह ॥ यथेति ॥ मानादेव बोधस्य जातत्वात् जा- ते च विध्ययोगात् न वाक्यार्थज्ञाने पुरुषप्रवृत्तिः । तथा च प्रवर्तक- मानमेयो धर्मः, उदासीनमानमेयं ब्रह्म, इति जिज्ञास्यभेदात् न त- मीमांसयोः क्रमार्थोऽथशब्द इति भावः। एवमथशब्दस्यार्थान्तरा- सम्भवादानन्तर्यवाचित्वे सति तदवधित्वेन पुष्कलकारणं वक्तव्य- .

·सू० ११ अ० ११] शङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (३७) सोपदिश्यत इति। उच्यते।नित्यानित्यवस्तुविं- वेकः,इहामुत्रार्थभोगविरागः,शमदमादिसाध- नसम्पत्, मुमुक्षुत्वं च। तेषु हि सत्सु प्रागपिंध- मजिज्ञासाया उध्वं च शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च, न विपर्यये। तस्मादथशब्देन यथोक्त-. साधनसम्पत्त्यानन्तर्यमुपदिश्यते।अतः शब्दो हेवर्थः।यस्माद्वेद एवाग्निहोत्रादीनां श्रेयःसा- मित्याह ॥ तस्मादिति ॥ उपदिश्यते सूत्रकतेति शेषः । तत्कि- मित्यत आहं॥ उच्यत इति ॥ विवेकादीनाममगमिकत्वेन प्रामा: णिकत्वं पुरस्तादेवोक्तम् । लौकिकव्यापारान्मनस उपरमः शमः।वा- रकरणानामुपरमो दमः । ज्ञानार्थ विहितनित्यादिकर्मसंन्यास उ- परतिः । शीतोष्णादिइन्दसहनं. तितिक्षा । निद्रालस्यप्रमादत्यागेन मनःस्थितिः समाधानम् । सर्वत्रास्तिकता श्रद्धा । एतषट्कप्राप्तिः शमादिसम्पत् । अत्र विवेकादीनामुत्तरोत्तरहेतुत्वेनाधिकारिविशेषणत्वं मन्तव्यम् । तेषामन्वयव्यतिरेकाभ्यां ब्रह्मजिज्ञासाहेतुत्वमाह ॥ ते- विति ॥ अथ कथंचित् कुतूहलितया ब्रह्मविचारे प्रवृत्तस्यापि फल- पर्यन्तं तज्ज्ञानानुदयाव्यतिरेकसिद्धिः। अथशब्दव्याख्यामुपसंहरति ॥ तस्मादिति ॥ ननूक्तविवेकादिकं न सम्भवति । "अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुरुतम्” इत्यादिश्रुत्या कर्मफलस्य नित्यत्वेन ततो वैराग्यासिद्धेः। जीवस्य ब्रह्मस्वरूपमोक्षश्वायुकः, भेदात्,। तस्य लोष्टादिवत् पुरुषार्थत्वायोगाच ततो न मुमुक्षासम्भव इत्याक्षेपपरि- हारार्थोऽतःशब्दः, तं व्याचष्टे ॥अतः शब्द इति॥ अथशब्देनानन्त- र्यवाचिना तदवधित्वेनाहिवेकादिचतुष्टयस्य ब्रह्मजिज्ञासाहेतुत्वं १० पा० इहामुत्रार्थफलभोगविरागः। २ जीषस्य ब्रमणः सकाशाद भेदात् ।

·(३०) रत्नप्रभाभासिते अ० १.पा. १] धनानामनित्यफलतां दर्शयति, "तद्यथेह कर्म- चितोलोकःक्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितोलोकः क्षीयते" इत्यादिः, तथा ब्रह्मविज्ञानादपि परं पुरुषार्थ दर्शयति, “ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इ- त्यादिः, तस्माद्यथोक्तसाधनसंपत्त्यनन्तरंब्रह्म- जिज्ञासाकर्तव्या।ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञा- सा'ब्रह्मच वक्ष्यमाणलक्षणं “जन्माद्यस्य य- यदुकं तस्याथिकहेतुत्वस्याक्षेपनिरासायानुवादकोतःशब्द इत्यर्थः । उक्तं विवृणोति ॥ यस्मादिति ॥ तस्मादित्युत्तरेण सबन्धः। “यदल्पं तन्मयं यत् कृतकंतदनित्यम्” इति न्यायवती “तयथेह"इत्यादिश्रुतिः कर्मफलाक्षयत्वश्रुतेर्वाधिका । तस्मात् "अतोऽन्यदातम्"इति श्रुत्या अनात्ममात्रस्यानित्यत्वविवेकादैराग्यलाभ इति भावः। मुमुक्षा स- म्भावयति । तथेति ॥ यथा वेदः कर्मफलानित्यत्वं दर्शयप्ति, ब्रह्मज्ञानात्-प्रशान्तशोकानलमपारं स्वयंज्योतिरानन्दं दर्शयतीत्यर्थः। जीवत्वादेरध्यासोक्त्या ब्रह्मत्वसम्भव उक्त एवेति भावः । एवमथातः शब्दाभ्यां पुष्कलकारणवतोऽधिकारिणः समर्थनाच्छास्त्रमारब्धव्य मित्याह ॥ तस्मादिति ॥ सूत्रवाक्यपूरणार्थमध्याहृतकर्तव्यपदान्व- यार्थब्रह्मजिज्ञासापदेन विचारं लक्षयितुं तस्य स्वाभिमतसमासकथने- नावयवार्थ दर्शयति ॥ ब्रम्हण इति ॥ ननु “धर्माय जिज्ञासा' इ- तिवत् “ब्रह्मणे जिज्ञासा" इति चतुर्थीसमासः किं न स्यादिति चेत् , उच्यते । जिज्ञासापदस्य हि मुख्यार्थ इच्छा, तस्याः प्रथमं कर्मकार- कमपेक्षितं पश्चात् फलं, ततश्चादौ कर्मज्ञानार्थ षष्ठीसमासो युक्तः । कर्मण्युके सत्यर्थात् फलमुकं भवति, इच्छायाः कर्मण एव फल- २ सिद्धस्य ब्रह्मणः। तथा .

·सू० अ० १] शाडूरब्रह्मसूत्रभाष्ये (३९) त इति"। अत एव न ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यर्था- न्तरमाशङ्कितव्यम् । ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी न शेषे। जिज्ञास्यापेक्षवाजिज्ञासायाः, जिज्ञा- स्यान्तरानिर्देशाच्च। ननु शेषषष्ठीपरिग्रहेऽपिब- ह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं न विरुध्यते, सम्बन्धसा- त्वात् । यथा "स्वर्गस्येच्छा" इत्युक्ते स्वर्गस्य फलत्वं लभ्यते तहत् । अत एव “धर्मजिज्ञासा” इत्यत्रापि .सा हितस्य ज्ञातुमिच्छेति इ- च्छां गृहीत्वा षष्ठीसमासों दर्शितः । विचारलक्षणायां तु विचारस्य केशात्मकतया प्रथमं फलाकाङ्कत्वात् धर्माय जिज्ञासेति चतुर्थी- समास उक्तः तथा वृत्तिकारैः “ब्रह्मणे जिज्ञासा" इत्युक्तं चेदस्तु ज्ञात- त्वेन ब्रह्मणः फलत्वादिति । अधुना ब्रह्मपदार्थमाह ॥ ब्रह्म चेति ॥ ननु"ब्रह्म क्षत्रमिदं ब्रह्म आयाति ब्रह्म स्वयम्भुर्ब्रह्म प्रजापति"रिति. श्रुतिषु लोके च ब्राह्मणत्वजातौ जीवे वेदे कमलासने च ब्रह्मशब्दः प्रयुज्यत इत्याशङ्कयाह ॥ अत एवेति ॥ जगत्कारणत्वलक्षणप्रति-. पादकसूत्रासात्यप्रसङ्गादेवेत्यर्थः ॥ वृत्यन्तरे शेषे षष्ठीत्युक्तं दूषयति. ॥ ब्रह्मण इतीति ॥ सम्बन्धसामान्यं शेषः जिज्ञासेत्यत्र सन्प्रत्य- यवाच्याया इच्छाया ज्ञानं कर्म । तस्य ज्ञानस्य ब्रह्म कर्म । तत्र सकर्मकक्रियायाः कर्म ज्ञानं विना ज्ञातुमशक्यत्वात् । इच्छाया विषयज्ञानजन्यत्वाच्च प्रथममापेक्षितं कर्मैव षष्ठ्या वाच्यं न शेष इ- त्यर्थः । ननु प्रमाणादिकमन्यदेव तत् कर्मास्तु ब्रह्म तु शेषितया सम्बध्यतां तत्राह ॥ जिज्ञास्यान्तरेति ॥ श्रुतं कर्म त्यक्त्वान्यदश्रुतं कल्पयन् “पिण्डमुत्सृज्य करं लेढि” इति न्यायमनुसरतीति भावः । गुढाभिसन्धिः शङ्कते ॥ नन्विति ॥ " षष्ठीशेषे ' [ २।३।५० ] १ ब्रह्माभिताशेषप्रमाणादिविचारपतिज्ञानार्था शेषषष्ठी स्वीकार्यत्याशयवान् ।

·:४०) , रत्नप्रभाभासिते. अ. पा. ११) मान्यस्य विशेषनिष्ठत्वात्, एवमपि प्रत्यक्षंब्रह्म- णः कर्मत्वमुत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षकर्मत्वं कल्पयतोव्यर्थःप्रयासः स्यात्, न व्यर्थो ब्रह्मा- श्रिताशेषविचारप्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेद्, न। प्रधानपरिग्रहे तदपेक्षितानामांक्षिप्तत्वात्।ब्र- म हि ज्ञानेनाप्तुमिष्टतमत्वात् प्रधानम्।तस्मि- न प्रधान जिज्ञासाकर्मणि परिगृहीते यैर्जिज्ञा- सितैविना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तान्यर्था- क्षिप्तान्येवेति न पृथक् सूत्रयितव्यानि । यथा इति विधानाप्त षष्ट्या सम्बन्धमा प्रतीतमपि विशेषाकांक्षायां स- कर्मकक्रियासन्निधानात् कर्मत्वे पर्यवस्यतीत्यर्थः । अभिसन्धिम- 'जानन्निवोत्तरमाह ।। एवमपीति ॥ फर्मलाभेऽपि प्रत्यक्षं “कर्तृक- मणोः कृती"ति [ २।३।५ ] सूत्रेण जिज्ञासापदस्य अकारान्त- त्वेन कदन्तस्य योगे विहितं प्रथमापेक्षितं कर्मत्वं त्यक्त्वा परोक्षमशा- ब्दं कल्पयत इत्यर्थः। शेषवादी स्वाभिसन्धिमुद्घाटयति ॥ न व्यर्थ- इति ॥ शेषषष्ठयां ब्रह्मसम्बन्धिनी 'जिज्ञासा प्रतिज्ञाता भवति । तत्र यानि ब्रह्माश्रितानि लक्षणप्रमाणयुक्तिज्ञानसाधनफलानि तेषा- मपि विचारः प्रतिज्ञातो भवति । तजिज्ञासाया अपि ब्रह्मज्ञानार्थ- त्वेन ब्रह्मसम्बन्धित्वात् । कर्मणि षष्ठ्यां तु ब्रह्मकर्मक एव विचारः प्रतिज्ञातो भवतीत्यभिसन्धिना शेषषष्ठीत्युच्यते । अतो मत्प्रयासो न व्यर्थः । ब्रह्मतत्सम्बधिनां सर्वेषां विचारप्रतिज्ञानमर्थः फलं यस्य तत्त्वादित्यर्थः । तत्प्रयासस्येदं फलं न युक्तम् सूत्रेण मुखतः प्रधान- स्य ब्रह्मणो विचारे प्रतिज्ञाते सति तदुपकरणानां विचारस्यार्थिकप्र- १“भः प्रत्यवा" दिवि सूत्रेण अकारप्रत्ययो विहित इति बोध्यम् । .

·सू०१।अ..] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (४१) “राजाऽसौ गच्छति' इत्युक्ते सपरिवारस्य राज्ञो गमनमुक्तं भवति तद्वत्। श्रुत्यनुगमाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्याद्याः श्रुतयः, "तहिजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म" इति प्रत्यक्षमेव ब्रह्म- णोजिज्ञासाकर्मत्वं दर्शयन्तिातच्च कर्मणिषष्ठीप- रिग्रहे सूत्रेणानुगतं भवति । तस्माद्ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी।ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा अवगति- पर्यन्तं ज्ञानं सन्वाच्याया इच्छांयाः, कर्म फ- लविषयत्वादिच्छायाः ज्ञानेन हि प्रमाणेनावग तिज्ञाया उदितत्वादित्याह सिद्धान्ती ॥ न प्रधानेति ॥ संगृहीतमर्थं सदृष्टान्तं.व्याकरोति ॥ ब्रह्म हीत्यादिना ॥ "तदिजिज्ञासस्व” इति. मूलश्रुत्यनुसाराच्च कर्मणि षष्ठीत्याह ॥ श्रुत्यनुगमाञ्चेति ॥ श्रुति- सूत्रयोरेकार्थत्वालाभाचेत्यर्थः । जिज्ञासापदस्यावयवार्थमाह ॥ ज्ञातु: मिति ॥ नन्वनवगते वस्तुनीच्छाया अदर्शनात्तस्या मूलं विषयज्ञानं. वक्तव्यं, ब्रह्मज्ञानं तु जिज्ञासायाः फलं, तदेव मूलं कथमित्याशङ्कया- ह ॥ अवगतीति ॥ आवरणनिवृत्तिरूपाभिव्यक्तिमचैतन्यमवगतिः पर्यन्तोऽवधिर्यस्याखण्डसाक्षात्कारवृत्तिज्ञानस्य तदेव जिज्ञासायाः क- म; तदेव फलम् । मूलं त्वापातज्ञानमित्यधुना वक्ष्यत इति फलमूल- ज्ञानयोर्भेदान्न जिज्ञासानुपपत्तिरित्यर्थः। ननु गमनस्य ग्रामः कर्म, तत्प्राप्तिः फलमिति भेदात् कर्म एव फलमित्युक्तं तवाह ॥ फलेति ॥ क्रियान्तरे तयोर्भेदेऽपि इच्छायाः फलविषयत्वात् कमैंव फलमि- त्यर्थः । ननु ज्ञानावगत्योरैक्या दोक्तिरयुक्तेत्यतआह॥ ज्ञानेनेति ॥ १ प्राप्तिकर्मणोः। ६ ·(४२) रत्नप्रभाभासिते [अ०११पा०१॥ न्तुमिष्टं ब्रह्म ।ब्रह्मावगतिर्हि पुरुषार्थः । निःशे षसंसारबीजाविद्याद्यनर्थनिबर्हणात् । तस्माद्र- ह्म जिज्ञासितव्यम् ।तत् पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमप्रसि- दं वा स्यात्? यदि प्रसिद्ध, न जिज्ञासितव्यं, अथाप्रसिद्धं, नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति । उच्यते । अस्ति तावन्नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्व- ज्ञानं वृत्तिः अवगतिस्तत्फलंम् इति भेद इति भावः । अवगन्तुमभि- व्यञ्जयितुम् । अवगतेः फलत्वं स्फुटयति ॥ ब्रह्मेति ॥ हिशब्दोक्तं हे- तुमाह ॥निःशेषेत्तिा बीजमविद्या आदिर्यस्यानर्थस्य तन्नाशकत्वादि- त्यर्थः । अवयवार्थमुक्त्वा सूत्रवाक्यार्थमाह ॥ तस्मादिति ॥अत्र स- न्प्रत्ययस्य विचारलक्षकत्वं तव्यप्रत्ययेन सूचयति । अथातःशब्दा- .भ्यामधिकारिणः साधितत्वात् तेन ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य इ- त्यर्थः ॥ इति तृतीयवर्णकम्। प्रथमवर्णके बन्धस्याध्यासत्वोक्त्या विषयादिसिद्धावपि ब्रह्मपसि- ट्यप्रसिद्ध्योर्विषयादिसम्भवासम्भवाभ्यां शास्त्रारम्भसन्देहे पूर्वपक्ष- माह।तत् पुनरिति॥ पुनःशब्दो वर्णकान्तरद्योतनार्थः॥ यदि वेदान्त- विचारात् प्रागेव ब्रह्म ज्ञातं, तीज्ञातत्वरूपविषयत्वं नास्ति।अज्ञाना- भावेन तन्निवृत्तिरूपफलमपि नास्तीति न विचारयितव्यम् । अथाज्ञा- तं केनापि तर्हि तदुद्देशेन विचारः कर्तुं न शक्यते, अज्ञातस्योद्देशायो- गात् । तथा च बुद्धावनारूढस्य विचारात्मकशास्त्रेण वेदान्तैश्च प्रति पादनायोगात् । तत्प्रतिपाद्यत्वरूपः सम्बन्धो नास्तीति ज्ञानानुत्पत्तेः फलमपि नास्तीत्यनारभ्यं शास्त्रमित्यर्थः । आपातप्रसिद्ध्या विषयादिलाभादारम्भणीयमिति सिद्धान्तयति प्रमाणेनेति शेष,।. ॥ १ ·सू०१ । अ०१] थाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (४३) आवं सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितं ब्रह्म।ब्रह्मशब्द- स्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते, रहतेर्धातोरानुगमात्, सर्वस्यात्म- ॥ ॥ उच्यत इत्यादिना ॥ मसिद्ध तावदित्यर्थः । अस्तित्वस्याप्रकृत- त्वेनास्तिपदस्य प्रसिद्धिपरत्वात् । ननु केन मानेन ब्रह्मणः प्रसिद्धिः । न च “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति श्रुत्या सेति वाच्यम् , ब्रह्मप- दस्य लोक सङ्गतिग्रहाभावेन तद्धटितवाक्यस्याबोधकत्वादित्याशङ्कय ब्रह्मपदव्युत्पत्या प्रथमं तस्य निर्गुणस्य सगुणस्य च प्रसिद्धिरित्याह ॥ ब्रह्मशब्दस्य हीति ॥ अस्यार्थः । श्रुतौ सूत्रे ब्रह्मशब्दस्य प्रयो- गान्यथानुपपच्या कश्चिदर्थो ऽस्तीति ज्ञायते, प्रमाणवाक्ये निरर्थक- शब्दप्रयोगादर्शनात् । स चार्थो “महत्त्वरूप” इति व्याकरणान्निश्ची- यते, "बृहि वृद्धाविति" स्मरणात् । सा च वृद्धिनिरवधिकमहत्त्वमिति. सङ्कोचकाभावात् श्रुतावनन्तपदेन सह प्रयोगाच्च ज्ञायते । निरवधि- कमहत्वं चान्तववादिदोषवत्वेसर्वज्ञत्वादिगुणहीनत्वेचन सम्भवति। लोके गुणहीनदोषवतोरल्पत्वप्रसिद्धेः। अतो बृंहणाद् ब्रह्मेति व्युत्प- च्या देशकालवस्तुतःपरिच्छेदाभावरूपं नित्यत्वं प्रतीयते।अविद्यादिदो- षशून्यत्वं शुद्धत्वम् । जाड्यराहित्यं बुद्धत्वम्। बन्धकालेऽपि स्वतो ब- न्धाभावो मुक्तत्वं च प्रतीयते । एवं सकलदोषशून्यं निर्गुणं प्रसिद्धम् तथा सर्वज्ञत्वादिगुणकं च तत्पदवाच्यं प्रसिद्धम्।ज्ञेयस्य कार्यस्य चा- परिशेषेऽल्पत्वप्रसङ्गेन सर्वज्ञत्वस्य सर्वकार्यशक्तिमत्त्वस्य चालाभा- दिति । एवं “तत्पदात्प्रसिद्धेरप्रमाणत्वेनापातृत्वादनानानिवर्तकत्वा- जिज्ञासोपपत्तिः” इति उक्त्वात्वंपदार्थात्मनापि ब्रह्मणः प्रसिद्ध्या त- दुपपत्तिरित्याह ॥सर्वस्येति॥ सर्वस्य लोकस्य योऽयमात्मा तदभेदाद् २व्यापनात् ।

·(४४) रत्नप्रभाभासिते. [अ०११पा०११ त्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः। सर्वो हि आत्मा- स्तित्वंप्रत्येति,न नाहमस्मीति।यदि हि नात्मा- स्तित्वप्रसिद्धिः स्यात् सर्वो लोको नाहमस्मीति प्रतीयात्। आत्मा च ब्रह्म। यदि लोके ब्रह्मात्म- त्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो ज्ञातमेवेत्यजिज्ञास्यत्वं पुनरापन्नम्, न । तद्विशेष प्रति विप्रतिपत्तेः। "देहमात्रं चैतन्यविशिष्टमात्मा” इति प्राकृता ब्रह्मणः प्रसिद्धिरित्यर्थः । नन्वात्मनः प्रसिद्धिः केत्यत आह ॥ सर्वो हीति ॥ "अहमस्मीति” न प्रत्येति इति न, किन्तु प्रत्येत्येव, सैव सच्चिदात्मनः प्रसिद्धिरित्यर्थः । आत्मनः कुतः सत्तेति शून्यमतमाशङ्कयाह ॥ यदि हीति ।। आत्मनः शून्यस्य प्रतीतौ“अहं नास्मि" इति लोको जानीयात् । लो- कस्तु"अहमस्मि"इति जानाति, तस्मादात्मनोऽस्तित्वप्रसिद्धिरित्यर्थः। आत्मप्रसिक्षावपि ब्रह्मणः किमायातं तत्राह॥ आत्मा चेति ॥ "अ- यमात्मा ब्रह्म"इत्यादि श्रुतेरितिभावः। प्रसिद्धिपक्षोक्तं दोषं पूर्वपक्षण स्मारयति ॥ यदीति ॥ अज्ञातत्वाभावेन विषयायभावादविचार्यत्वं प्राप्तमित्यर्थः । यथा “इदं रजतम्"इति वस्तुतः शुक्तिप्रसिद्धिस्तहत् "अहमस्मि" इति सत्वचैतन्यरूपात्मत्वसामान्येन वस्तुतो ब्रह्मणः प्रसिद्धिः, नेयं पूर्णानन्दबह्मत्वरूपविशेषगोचरा, वादिनां विवादा- भावप्रसङ्गात् । न हि शुक्तित्वविशेषदर्शने सति"रजतंरङ्गमन्यद्वा” इ- तिविप्रन्तिपत्तिरस्ति। अतो विप्रतिपन्यन्यथानुपपच्या सामान्यतःप्रसि- द्धावपि विशेषस्याज्ञातत्वादिषयादिसिद्धिरिति सिद्धान्तयति।नेत्यादि- ना ॥ सामान्यविशेषभावस्त्वात्मनिसच्चित्पूर्णादिपदवाच्यभेदात् क- ल्पित इति मन्तव्यम् । तत्र स्थूलसूक्ष्मक्रमेण विप्रतिपत्तीरुपन्यस्यति ·सू०१ । अं०१] - शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (४५) जना लोकायतिकाश्च प्रतिपन्नाः। “इन्द्रियाण्ये- व चेतनान्यात्मा” इत्यपरे। "मन" इत्यन्ये “इ- न्द्रियाणिमनोवा” इति तदेकदेशिनः । “वि- ज्ञानमात्रंक्षणिकम्” इत्येके । “शून्यम्” इत्य- परे । “अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता ओक्ता" इत्यपरे । “ोक्तव केवलं न कर्ता” इ- त्येके । “अस्ति तद्यतिरिक्त ईश्वर सर्वज्ञः सर्व- शक्तिः” इति केचित्। “आत्मा स भोक्तुः" इत्यपरे । एवं बहवो ॥देहमात्रमित्यादिना॥ शास्त्रज्ञानशून्याःप्रारुताः। वेदबाह्यमतान्यु- क्त्वा तार्किकादिमतमाह ॥ अस्तीति॥साङ्मयमतमाह ॥ भोक्तेति॥ किमात्मा देहादिरूपः उत तद्भिन्न इति विप्रतिपत्तिकोटित्वेन देहे- न्द्रियमनोबुद्धिशन्यान्युक्त्वा तडिनोऽपि कर्तृत्वादिमान्न वेति विप्र- तिपत्तिकोटित्वेन तार्किकसाश्यपक्षावुपन्यस्याकर्तापीश्वरागिन्नो न वेति विवादकोटत्वेन योगिमतमाह । अस्ति तयतिरिक्त ईश्वर इति ॥ निरतिशयसवं गृहीत्वा ईश्वरः सर्वज्ञत्वादिसम्पन्न इति यो- गिनो. वदन्ति । भेदकोटिमुक्त्वा सिद्धान्तकोटिमाह ॥ आत्मा स भोक्तुरिति ॥ भोर्जीवस्याकर्तुःसाक्षिणः स ईश्वर आत्मा स्वरूपमिति वेदान्तिनो वदन्तीत्यर्थः, विप्रतिपत्तीरुपसंहरति॥ एवं बहव इति ॥ विप्रति प- तीनांप्रपञ्चो निरासश्च विवरणोपन्यासेन दर्शितः सुखबोधायेतीहोपर- म्यते; तत्र युक्तिवाक्याश्रयाः सिद्धान्तिनो “ जीवो ब्रह्मैव आत्मत्वाद् १ विविधवादिषु ।

·(४६) रत्नप्रभाभासिते [अ०१।पा०१॥ विप्रतिपन्ना युक्तिवाक्यतदाभाससमाश्रयाः सन्तः। तत्राविचार्य यत् किंचित प्रतिपद्यमानो निःश्रेयसात् प्रतिहन्येतानर्थं चेयात् । तस्माद ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमी- ब्रह्मवत्" इत्यादियुक्तः, "तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतेश्चाबाधितायाः स- त्वात् । अन्ये तु देहादिरात्माऽहंप्रत्ययगोचरत्वाव्यतिरेकेण घटादिव- दित्यादियुक्त्याभासम्, “ स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः” इन्द्रियसंवादे "चक्षुरादयः ते ह-वाचमूचुः, मन उवाच, योऽयं विज्ञानमयः, असदे- वेदमय आसीत् कर्ता बोद्धा, अनश्नन्नन्यःआत्मानमन्तरी ऽयमयति" इति वाक्याभासं चाश्रिता इति विभागः । “देहादिरनात्मा भौतिक- त्वादृश्यत्वात्' इत्यादिन्यागः “आनन्दभयोऽभ्यासात्" इत्यादिसूत्र- श्वाभासत्वं वक्ष्यते । ननु सन्तु विप्रतिपत्तयस्तथापि यस्य यन्मते श्र द्धा तदाश्रयणात्तस्य स्वार्थः सेत्स्यति, किं ब्रह्मविचारारम्भेणेत्यत आ ह॥ तत्राविचार्येति ॥ ब्रह्मात्मैक्यज्ञानादेव मुक्तिरिति वस्तुगतिः । मतान्तराश्रयणे तदभावान्मोक्षासिद्धिः। किंचात्मानमन्यथा ज्ञात्वात- त्पापेन संसारान्धकूपे पतेत् ॥ “अन्धं तमः प्रविशन्ति ये के चात्म- हनो जनाः” इति श्रुतेः। "योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा'॥ इति वचनाचेत्यर्थः । अतः सर्वेषां मुमुक्षूणां निःश्रेयसफलाय वेदा- न्तविचारः कर्तव्य इति सूत्रार्थमुपसंहरति ॥ तस्मादिति ॥ बन्ध- स्याध्यस्तत्वेन विषयादिसद्भावादगतार्थत्वादधिकारिलाभादापातप्रसि- क्ष्याविषयादिसम्भवाच वेदान्तविषया मीमांसापूजिता विचारणा वेदा- न्ताविरोधिनो ये तास्तन्त्रान्तरस्थास्तान्युपकरणानि यस्याःसा निःश्रे- ·सू०२ । अ०११] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (४७) मांसा तदविरोधितर्कोपकरणा निःश्रेयसप्रयो- जना प्रस्तूयते॥१॥ "ब्रह्म जिज्ञासितव्यम्" इत्युक्तम्।किलक्ष- णकं पुनस्तद्ब्रह्म! इत्यत आह भगवान् सूत्रकारः। जन्माद्यस्य यत इति॥२॥ जन्मोत्पत्तिरादिरस्येति तद्गुणसंविज्ञानो ब- यसायारभ्यत इत्यर्थः । ननु सूत्रे विचारवाचिपदाभावात्तदारम्भः कथं सूत्रार्थ इत्यत आह ॥ ब्रह्मति ॥ ब्रह्मज्ञानेच्छोक्तिद्वारा विचार ल- क्षयित्वा तत्कर्तव्यतां ब्रवीतीति भावः । एवं प्रथमसूत्रस्य चत्वारो ऽर्था व्याख्यानचतुष्टयेन दर्शिताः। सूत्रस्य चानेकार्थत्वं भूषणम् । न- न्विदं सूत्र शास्त्राइहिःस्थित्वा शास्त्रमारम्भयति अन्तर्भूत्वा वा ? आ- ये तस्य हेयता, शास्त्रासम्बन्धात् । द्वितीये तस्यारम्भकं वाच्यम् न च स्वयमेवारम्भकं स्वस्मात् स्वोत्पत्तरित्यात्माश्रयात् , न चारम्भकान्तरं पश्याम इति । उच्यते । श्रवणविधिना आरब्धमिदं सूत्रं शास्त्रान्तर्ग- तमेव शास्त्रारम्भं प्रतिपादयति । यथाऽध्ययनविधिर्वेदान्तर्गत एव क- लवेदस्याध्ययने प्रयुङ्के तहदित्यनवद्यम् ॥१॥ प्रथमसूत्रं समाप्तम् ॥ प्रथमसूत्रेण शास्त्रारम्भमुपपाद्य शास्त्रमारभमाणः पूर्वोत्तराधिक- रणयोः सङ्गतिं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति ॥ ब्रह्मेति ॥ मुमुक्षुणा ब्रह्मज्ञाना- य वेदान्तविचारः कर्तव्य इत्युक्तम् ब्रह्मणो विचार्यत्वोक्त्या अर्थात् प्रमाणादिविचारणां प्रतिज्ञातत्वेऽपि ब्रह्मप्रमाणं ब्रह्मयुक्तिरित्यादि- विशिष्टविचाराणां विशेषेण ब्रह्मज्ञानं विना कमशक्यत्वात्तत्स्वरूप- ज्ञानायादी लक्षणं वक्तव्यं तन्न सम्भवतीत्याक्षिप्य सूत्ररुतं पूजयन्नेव लक्षणसूत्रमवतारयति ॥ किंलक्षणकमिति ॥ किमाक्षेपे, नास्त्येव ?

·r (४०) रत्नप्रभाभासिते [अ० १.पा.१ हुव्रीहिः। जन्मस्थितिभङ्ग समासार्थः । जन्मन- श्चादित्वं श्रुतिनिर्देशापेक्ष वस्तुटत्तापेक्षं च।श्रु- तिनिर्देशस्तावत्, “यतो वाइमानि भूतानिजा- यन्ते” इत्यस्मिन् वाक्ये जन्मस्थितिप्रलयानां क्रमदर्शनात्।वस्तवृत्तमपि जन्मना लब्धसत्ता- कस्य धर्मिणः स्थितिप्रलयसम्भवात्। “अस्य" लक्षणमित्यर्थः । आक्षेपणास्योत्थानादाक्षेपसङ्गतिः । लक्षणयोतिवे- दान्तानां स्पष्टब्रह्मलिङ्गानां लक्ष्ये ब्रह्मणि समन्वयोक्तेः श्रुतिशास्त्राध्या- यपादसङ्गतयः। तथा हि । “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इ- त्यादिवाक्यं विषयः॥ तत्कि ब्रह्मणो लक्षणं वक्ति न वेति सन्देहः । तत्र पूर्वपक्षे ब्रह्मस्वरूपासिद्ध्या मुक्त्यसिद्धिः फलं सिद्धान्ते तत्सि- द्विरिति भेदः । यद्यप्याक्षेपसङ्गतौ पूर्वाधिकरणफलमेव फलमिति क- त्वा पृथक् न वक्तव्यम् तदुक्तम्. "आक्षेपे चापवादे च प्राप्त्यां लक्षणकर्मणि । प्रयोजनं न वक्तव्यं, यच्च कृत्वा प्रवर्तते" इति ॥ तथापि स्पष्टार्थमुक्तमिति मन्तव्यं, यत्र पूर्वाधिकरणसिद्धान्तेन पूर्वपक्षः तत्रापवादिकी सङ्गतिः । प्राप्तिस्तदर्था चिन्ता । तत्र न व- कीतिप्राप्तम् । जन्मादेर्जगधर्मत्वेन ब्रह्मलक्षणत्वायोगात् । न च जगदुपादानत्वे सति कर्तृत्वं लक्षणमिति वाच्यम् कर्तुरुपादानत्वे दृ- ष्टान्ताभावेनानुमानाप्रवृत्तेः । न च श्रौतस्य ब्रह्मणः श्रुत्यैव लक्षण- सिद्धेः किमनुमानेनेति वाच्यम् अनुमानस्य श्रुत्यनुग्राहकत्वेन तद- भावे तहिरोधे वा श्रुत्यासिद्धेः। न च जगत्कर्तृत्वमुपादानत्वं वा प्रत्येकं लक्षणमस्त्विति वाच्यम् , कर्तृमात्रस्योपादानादिनस्य ब्रह्म- १ लब्धात्मकस्येतिक्कचित्रपाठः।

·॥ सू. १ । अ०२।] शाडूरब्रह्मसूत्रभाष्ये (४९) त्वायोगात् । वस्तुतः परिच्छेदादिति प्राप्ते पुरुषाभ्यूहमात्रस्यानुमान- स्याप्रतिष्ठितस्यातीन्द्रियार्थे स्वातन्त्र्यायोगात् । अपौरुषेयतया निर्दो- षश्रुत्युक्तोभयकारणत्वस्यसुखादिदृष्टान्तेन सम्भावयितुं शक्यत्वात् । तदेव लक्षणमिति सिद्धान्तयति ॥ जन्माद्यस्य यत इतीति ॥ अत्र यद्यपि जगज्जन्मस्थितिलयकारणत्वं लक्षणं प्रतिपापते. तथाप्य- "प्रकृतिश्च"इत्यधिकरणे तत्कारणत्वं न कर्तृत्वमानं किन्तु कर्तृत्वो- पादानत्वोभयरूपत्वमिति वक्ष्यमाणं सिद्धवत्कृत्वोभयकारणत्वं लक्ष- णमित्युच्यत इति न पौनरुत्यम्। ननु जिज्ञास्यनिर्गुणब्रह्मणःकारणत्वं- कथं लक्षणमिति चेद्, उच्यते । यथा रजतं शुक्नेर्लक्षणं यद्रजतं सा शु- तिरिति, तथा यजगत्कारणं तद्ब्रह्मेति कल्पितं कारणत्वं तटस्थं सदेव ब्रह्मणो लक्षणमित्यनवद्यम् । सूत्रं व्याचष्टे ॥ जन्मेत्यादिना ॥ बहुवीही पदार्थाः सर्वे वाक्यार्थस्यान्यपदार्थस्य विशेषणानि । यथा चित्रगोर्देवदत्तस्य चित्रा गावः तददत्रापि । जन्मादीति नपुंसकैकव- चनद्योतितस्य समाहारस्य जन्मस्थितिभङ्गस्य जन्मविशेषणं, तथा चं जन्मनः समासाथै कदेशस्य गुणत्वेन संविज्ञानं यस्मिनू बहुव्रीहौ स तगुणसंविज्ञान इत्यर्थः । तत्र यज्जन्मकारणं तद् ब्रह्मेति ब्रह्मत्व- विधानमयुक्तम, स्थितिलयकारणाद्भिन्नत्वेन ज्ञातेब्रह्मत्वस्य ज्ञातुमश- क्यत्वात् । अतो जन्मस्थितिभ.निरूपितानि त्रीणि कारणत्वानि मिलितान्येव लक्षणमिति मत्वा सूत्रे समाहारो द्योतित इति ध्येयम् । नन्यादित्वं जन्मनः कथं ज्ञातव्यं संसारस्यानादित्वादित्यत आह ॥ जन्मनश्चेति ॥ मूलश्रुत्या वस्तुगत्या चादित्वं ज्ञात्वा तदपेक्ष्य सू- वकता जन्मन आदित्वमुकमित्यर्थः । इदमः प्रत्यक्षार्थमात्रवाचि- त्वमाशयोपस्थितसर्वकार्यवाचित्वमाह॥अस्येति ॥ वियदादि- १ यथा तार्किकमते अदृष्टवदात्मनः कार्यमा निमित्तत्वाङीकारेण सुखस्यापि कार्य- स्वात् तत्प्रतिनिमित्तत्वमात्मनः समवायिकारणाख्यमुपादानत्वं च स्पष्टमेव तथा च यथा सुखं प्रति निमित्तत्वमुपादानत्वं चात्मनस्तथा ब्रह्मणोपि घटेनैवैतदिति भावः।

·(५०). रत्नप्रभाभासिते, अ०१४पा० ११) इति प्रत्यक्षादिसन्निधापितस्य धर्मिण इदमा निर्देशः । षष्ठी जन्मादिधर्मसम्बन्धार्था । “य- त इति" कारणनिर्देशः। अस्य जगतो नाम- रूपाभ्यां व्याकृतस्यानेककर्तृभोक्तृसंयुक्तस्य प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रयस्य जगतो नित्यत्वान्न जन्मादिसम्बन्ध इत्यत आह ॥ षष्ठीति ॥ वि- यत्पादे महाभूतानां जन्मादिसम्बन्धो वक्ष्यत इति भावः। मनु जग- तोजन्मादेर्वा ब्रह्मसम्बन्धाभावान लक्षणत्वमित्याशङ्कय तत्कारणत्वं लक्षणमिति पञ्चम्यर्थमाह॥यतइतीति॥यच्छब्देन सत्यं ज्ञानमनन्त- मानन्दरूपं वस्तूच्यते। आनन्दाद्ध्येवेति निर्णीतत्वात्।तथा च स्वरूप- लक्षणसिद्धिरिति मन्तव्यमापदार्थमुक्त्वा पूर्वसूत्रस्थब्रह्मपदानुषअँण त- च्छब्दाध्याहारेण च सूत्रवाक्यार्थमाह अस्येत्यादिनाकारणस्य सर्व- ज्ञत्वादिसम्भावनार्थानि जगतो विशेषणानि । यथा कुम्भकारः प्रथम कुम्भशब्दानेदेन विकल्पितं . पृथुबुनोदराकारस्वरूपं बुद्धावालिख्य तदात्मना कुम्भं व्याकरोति बहिः प्रकटयति, तथा परमकारणमपि स्वक्षितं नामरूपात्मना व्याकरोति इत्यनुमीयत इति मत्वाह ॥ ना- मरूपाभ्यामिति ॥ इत्थम्भावे तृतीया। आयकार्यं चेतनजन्यं का- यत्वात् कुम्भवदिति प्रधानशून्ययोनिरासः। हिरण्यगर्भादिजीवजन्य- त्वं निरस्यति ॥ अनेकेति ॥ श्राद्धवैश्वानरेष्ट्यादौ पितापुत्रयोः कर्तृ- भोक्त्रोर्भेदात् पृथगुक्तिः । “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व सर्व एत आ- मानो व्युचरन्ति" इति श्रुत्या स्थूलसूक्ष्मदेहोपाधिद्वारा जीवानां का- यत्वेन जगन्मध्यपतित्वान जगत्कारणत्वमित्यर्थः । कारणस्य सर्व- ज्ञत्वं सम्भावयति ॥ प्रतिनियतेति ॥ प्रतिनियतानि व्यवस्थितानि १ विकल्पाख्यवृत्या विषयीकृतम् । %D ·सु० २। अ० २।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये . (५१) मनसाम्यचिन्त्यरचनारूपस्य जन्मस्थितिअङ्गं यतः सर्वज्ञात् सर्वशक्तेः कारणाद्भवति तद्ब्रह्मे- ति वाक्यशेषः । अन्येषामपि भावविकारांण त्रिष्वेवान्ताव इति जन्मस्थितिनाशानामिह ग्रहणम् । यास्कपरिपठितानां तु “जायते अ-. स्ति" इत्यादीनां ग्रहणे तेषां जगतः स्थितिका- ले.सम्भाव्यमानत्वात् मूलकारांदुत्पत्तिस्थि- तिनाशा जगतोन गृहीताः स्युरित्याशयेत त- देशकालनिमित्तानि येषां क्रियाफलानां तदाश्रयस्येत्यर्थः। स्वर्गस्य. क्रियाफलस्य. मेरुपृष्ठं देशः । देहपातादूर्ध्वं काल उत्तरायणमरणादिनि- मित्तं च प्रतिनियतम् । एवं राजसेवाफलग्रामादेर्देशादिव्यवस्था ज्ञेया। तथा च यथा सेवाफलं देशाद्यभिज्ञदातृकं तथा कर्मफलं फलत्वा-. दिति सर्वज्ञत्वसिद्धिरिति.भावः । सर्वशक्तित्वं सम्भावयति ॥मन- सापीति ॥ नन्वन्येऽपि विपरिणामादयो भावविकाराः सन्तीति कि- मिति जन्मादीत्यादिपदेन न गृह्यन्ते तत्राह ॥ अन्येषामिति ॥ वृद्धिपरिणामयोर्जन्मनि अपक्षयस्य नाशेऽन्तर्भाव इतिभावःननु “देहो जायते अस्ति वर्धते विपारणमते अपक्षीयते नश्यति" इति यास्क- मुनिवाक्यं एतत्सूत्रमूलं किं न स्यादत आह ॥ यास्केति ॥ या- स्कमुनिः किल महाभूतानामुत्पन्नानां स्थितिकाले भौतिकेषु प्रत्यक्षे- ण जन्मादिषट्कमुपलभ्य निरुक्तवाक्यं चकार तन्मूलीकृत्य जन्मा- दिषट्ककारणत्वं लक्षणं सूत्रार्थ इति ग्रहणे सूत्ररुता ब्रह्मलक्षणं न सङ्ग्रहीतं किन्तु महाभूतानां लक्षणमुक्तमिति शङ्का स्यात् सा मा भू- दिति ये श्रुत्युक्ता जन्मादयस्त एव गृह्यन्त इत्यर्थः । यदि निरुक्तस्या- पि श्रुतिर्मूलमिति महाभूतजन्मादिकमर्थस्तहि सा श्रुतिरेव सूत्रस्य .

·अ०१।पा.१ (५२). रत्नप्रभाभासिते. ०१1] न्माशीतियोत्पत्तिर्ब्रह्मणस्तत्रैवस्थितिःप्रलय- श्च तं एवं गृत्यन्ते।न यथोक्तविशेषणस्य जग- तो यथोक्तविशेषणमीश्वरं मुक्त्वाऽन्यतःप्रधाना- दचेतनादणुभ्यो वाभावाद्वासंसारिणो वोत्पत्त्या- दि सम्भावयितुं शक्यं, न च स्वभावतः।विशि- टदेशकालनिमित्तानामिहोपादानात् । एवदेवा- मूलमस्तु किमन्तर्गडुना निरुक्तेनेति भावः । यदि जगतो ब्रह्मातिरिक्त कारणं स्यात् तदा ब्रह्मलक्षणस्य तत्रातिव्याप्त्यादिदोषः स्यात् , अ- तस्तन्निरासाय लक्षणसूत्रेण ब्रह्म विना जगजन्मादिकं न सम्भवति कारणान्तरासम्भवादिति युक्तिः सूत्रिता, सा तर्कपादे.विस्तेरण व- क्ष्यते; अधुना सक्षेपेण तां दर्शयति ॥ न यथोक्तेत्यादिना ॥ ना- मरूपाभ्यां व्यारूतस्येत्यादीनां चतुर्णा, जगदिशेषणानां व्याख्यानाव- सरे प्रधानशून्ययोः संसारिणश्च निरासो दर्शितः । परमाणूनामचेत- नानां स्वतः प्रवृत्ययोगाजीवादन्यस्य ज्ञानशून्यत्वनियमेनानुमानात् सर्वज्ञेश्वरासिद्धौ तेषां प्रेरकाभावात् जगदारम्भकत्वासम्भव इति भा- वः । स्वभावादेव विचित्रं जगदिति लोकायतस्तं प्रत्याह॥न चेति ॥ जगत उत्पच्यादि सम्भावयितुं न शक्यमित्यन्वयः। किं स्वयमेव स्वस्य हेतुरिति स्वभाव, उत कारणानपेक्षत्वम् ? नायः,आत्माश्रयात् । न द्वितीय इत्याह ॥ विशिष्टेति ॥ विशिष्टान्यसाधारणानि देशकाल- निमित्तानि तेषां कार्यार्थिभिरुपादीयमानत्वात् कार्यस्य कारणानपेक्षत्वं न युक्तमित्यर्थः। अनपेक्षत्वे धान्यार्थिनां भूविशेषे वर्षादिकाले बीजादि- निमित्ते च प्रवृत्तिर्न स्यादिति भावः।पूर्वोकसर्वज्ञत्वादिविशेषणकमी- श्वरं मुक्का जगत उत्पत्त्यादिकं न सम्भवतीति भाष्येण कर्तारं विना कार्य नास्तीति व्यतिरेक उकः । तेन “यत् कार्य तत् सकर्तृकमिति" ·सू० २। अ० २।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये .(५३) नुमान-संसारिव्यतिरिक्तेश्वरास्तित्वादिसाधनं- मन्यन्त ईश्वरकारणिनः।नन्विहापिप्तदेवोपन्य- व्याप्तिर्ज्ञायते । एतदेव व्याप्तिज्ञानं जगति पक्षे कर्तारं साधय सत् स- र्वज्ञेश्वरं साधयति, किं श्रुत्येति तार्किकाणां भ्रान्तिमुपम्यस्यति ॥ एतदेवेति ॥ एतदेवानुमानमेव साधनं न श्रुतिरिति मन्यन्ते, इति योजना । अथवा एतव्याप्तिज्ञानमेव श्रुत्यनुग्राहकयुक्तिमात्रत्वेनास्मत्- सम्मतं सदनुमानं स्वतन्त्रमिति मन्यन्त इत्यर्थः । सर्वज्ञत्वमादिश- ब्दार्थः । यहा व्याप्तिज्ञानसहकृतमतल्लक्षणमेवानुमानं मन्यन्तं इत्यर्थः। तत्रायं विभागः । व्याप्तिज्ञानात् जगतः कर्तास्तीत्यस्तित्वसिद्धिः, प्र- श्चात् स कर्ता सर्वज्ञः जगत्कारणत्वाव्यतिरेकेण कुलालादिवदिति स. र्वज्ञत्वसिद्धिलक्षणादिति, अत्र “मन्यन्ते" इत्यनुमानस्याभासत्वं सू- चितम् । तथाहि । अङ्कुरादौ तावज्जीवः कर्ता न भवति जीवाद्भिन्न- स्य घटवदचेतनत्वनियमादन्यः कर्ता नास्त्येवेति व्यतिरेकनिश्चयात्, "यत् कार्यं तत्सकर्तृकम्" इति व्याप्तिज्ञानासिद्धिः । लक्षणलिङ्गकानु- माने तु बाधः, अशरीरस्य जन्यज्ञानायोगात्, “यज्ज्ञानं तन्मनोजन्य- म्" इति व्याप्तिविरोधेन नित्यज्ञानासिद्धेानाभावनिश्चयात्, तस्माद- तीन्द्रियार्थे श्रुतिरेवशरणम् । श्रुत्यर्थसम्भावनार्थत्वेनानुमानं युक्तिमा- न स्वतन्त्रमितिभावः । नन्विदमयुक्तं, श्रुतेरनुमानान्तर्भावमभिप्रेत्य भवदीयसूत्रकताऽनुमानस्यैवोपन्यस्तत्वादिति वैशेषिकः शङ्कते॥न न्विति।ततो मन्यन्ते" इत्यनुमानस्याभासोक्किरयुक्तेति भावः।यदिश्रु- तीनां स्वतन्त्रमानत्वं न स्यात्तर्हि “तत्तु समन्वयाद्" इत्यादिनातासां तात्पर्य सूत्रकन्न विचारयेत्, तस्मादुत्तरसूत्राणां श्रुतिविचारार्थत्वाज- न्मादिसूत्रेऽपि श्रुतिरेव स्वातन्त्र्येण विचार्यते, नानुमानमितिपरिहरति ॥नेति॥किञ्चमुमुक्षोर्ब्रह्मावगतिरभीष्टा,यदर्थमस्य शास्त्रस्यारम्भः,सा १ व्यासपादेन ।

·(५१), रत्नप्रभाभासिते [अ० १।पा०] स्तं जन्मादिसूत्रोनावेदान्तवाक्यकुसुमग्रथना- र्थत्वात् सूत्राणाम्।वेदान्तवाक्यानि हि सूत्रैरु- दाहृत्य विचार्यन्तवाक्यार्थविचारणाध्यवसान- निर्वृत्ता हि ब्रह्मावगतिर्नानुमानादिप्रमाणान्तर- निर्वृत्ता। सत्सु तुवेदान्तवाक्येषु जगतो जन्मा- दिकारणवादिषु तदर्थग्रहणदाव्यानुमानम- 'पिवेदान्तवाक्याविरोधि प्रमाणं भवन निवार्य- ते । श्रुत्यैव चं सहायत्वेन तर्कस्याप्यभ्युपेत- त्वात् । तथाहि “श्रोतव्यो मन्तव्य” इति श्रुतिः “पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसम्पद्ये- च नानुमानात्, "तन्त्वौपनिषदम्" इति श्रुतेः, अतो नानुमानं विचार्य- मित्याह॥वाक्यर्थेति॥वाक्यस्य तदर्थस्य च विचारायदध्यवसानंता- त्पर्यनिश्चयः प्रमेयसम्भवनिश्चयश्च तेन जाता ब्रह्मावगतिर्मुक्तये भवती- त्यर्थःसम्भवो बाधाभावः। ननु किमनुमानमुपेक्षितमेव, नेत्याह ॥सत्सु विति॥विमतमभिन्ननिमित्तोपादानकं,विमतंचेतनप्रकृतिकंकार्यत्वा- त्सुखादिवदित्यनुमानश्रुत्यर्थदाायापेक्षितमित्यर्थः।दाय संशयविप- सिनिवृत्तिः। मन्तव्य” इति श्रुत्यर्थस्तर्केण सम्भावनीयइत्यर्थः यथा कश्चिद् गन्धारदेशेभ्यश्चारैरन्यत्रारण्ये बद्धनेत्र एव त्यकः केनचिन्मुक्त- बन्धस्वदुतमार्गग्रहणसमर्थः पण्डितः स्वये तर्ककुशलो मेधावी स्वदे- शानेव प्राप्नुयात्,एवमेवेहाविद्याकामादिभिः स्वरूपानन्दात् प्रच्याव्या- स्मिन्नरण्ये संसारे क्षिप्तः केनचिद्दयापरवशेनाचार्येण "नासि त्वं संसा- री" किन्तु "तत्वमसि' इत्युपदिष्टस्वरूपः स्वयं तर्ककुशलश्चेत् "स्वरूपं जानीयान्नान्यथा' इति श्रुतिः स्वस्या पुरुषमतिरूपतर्कापेक्षां दर्शय- ·सू० २। अ० २।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५५) त एवमेवेहाचार्यवान् पुरुषो वेद”इति च पुरु- पबुद्धिसाहाय्यमात्मनो दर्शयति। न धर्मजिज्ञा- सायामिव श्रुत्यादय एव प्रमाणं ब्रह्मजिज्ञा- सायां, किन्तु श्रुत्यादयोऽनुभवादयश्च यथास- म्भवमिह प्रमाणम्, अनुभवावसानत्वाद् भूत वस्तुविषयत्वांच्च ब्रह्मविज्ञानस्य,कर्तव्ये हि वि- षये नानुभवापेक्षास्तीतिश्रुत्यादीनामेव प्रामा- तीत्याह ॥ पण्डित इति॥ आत्मनः श्रुतेरित्यर्थः। ननु ब्रह्मणो मनना- द्यपेक्षा न युक्ता वेदार्थत्वाद्धर्मवत् किन्तु श्रुतिलिङ्गवाक्यादय एवापे- क्षिता इत्यतआह ॥ नेति ॥ जिज्ञास्ये धर्म इव जिज्ञास्ये ब्रह्मणि इति व्याख्येयम् अनुभवो ब्रह्मसाक्षात्काराख्यो विद्ददनुभवः। आदि- पदान्मनननिदिध्यासनयोहः । तत्र हेतुमाह ॥ अनुभवेति ॥. मुक्त्यर्थ ब्रह्मज्ञानस्य शाब्दस्य साक्षात्कारावसानत्वापेक्षणात् प्रत्यग्- भूतसिद्धब्रह्मगोचरत्वेन साक्षात्कारफलकत्वसम्भवात्तदर्थ मननायपे- क्षा युक्ता । धर्मे तु नित्यपरोक्षे साध्ये साक्षात्कारस्यानपेक्षितत्वादस- म्भवाच श्रुत्या निर्णयमात्रमनुष्टानायापेक्षितम् । लिङ्गादयस्तु श्रुत्य- न्तर्भूता एव श्रुतिहारा निर्णयोपयोगित्वेनापेक्ष्यन्ते, न मननादयः, अनुपयोगादित्यर्थः । निरपेक्षः शब्दः श्रुतिः । शब्दस्यार्थप्रकाशनसा- मर्थ्य लिङ्गं । पदयोग्येतरपदाकाहू वाक्यम् । अङ्गवाक्यसापेक्ष प्रधानवाक्यं प्रकरणम् । क्रमपठितानामर्थानां क्रमपठितैर्यथाक्रम सम्बन्धः स्थानम् । यथा ऐन्द्राग्न्यादय इष्टयो दश क्रमेण पठिताः, दशमन्त्राश्च "इन्द्राग्नीरोचना दिव" इत्यायाः तत्र प्रथमेष्टौ प्रथमम- न्त्रस्य विनियोग इत्यायूहनीयम् । संज्ञासाम्यं समाख्या। यथाऽऽध्व- १प्रकरणस्थानसमाख्या भादिशब्दमायाः । ..

·(५६). रत्नप्रभाभासिते अ० १.पा. १] ण्यं स्यात्, पुरुषाधीनात्मलाभवाच्च कर्तव्यस्य । कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यं लौकिकं वै- दिकं च कर्म । यथा अश्वेन गच्छति पद्याम- न्यथा वा न गच्छतीति, तथा “अतिरात्रे षोड- शिनं गृह्णाति नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति","उ- दिते जुहोति अनुदिते जुहोति” इति।विधिप्र- तिषेधाश्चात्रार्थवन्तः स्युः विकल्पोत्सर्गापबा- यवसज्ञकानां मन्त्राणामाध्वर्यवसङ्घके कर्मणि विनियोग इति विवेकः, एवं तावद्ब्रह्म न मननाद्यपेक्षं वेदार्थत्वात् धर्मवदित्यनुमाने साध्यत्वेन धर्मस्यानुभवायोग्यत्वम्, अनपेक्षितानुभवत्वं चोपाधिरि- त्युक्तम् उपाधिव्यतिरेकाद् ब्रह्मणि मननाद्यपेक्षित्वं चोक्तम्। तत्र यदि वेदार्थत्वमात्रेण ब्रह्मणो धर्मेण साम्यं त्वयोच्येत तर्हि कृतिसाध्यत्वं विधिनिषेविकल्पोत्सर्गापवादाश्च ब्रह्मणि धर्मवत् स्युरिति । विपक्षे बाधकमाह.॥ पुरुषेत्यादिना ॥ पुरुषरुत्यधीन आत्मलाभ उत्पत्तिर्य- स्य तझावाच धर्मे श्रुत्यादीनामेव प्रामाण्यमित्यन्वयः। धर्मस्य साध्य- त्वं लौकिककर्मदृष्टान्तेन स्फुटयति ॥कर्तुमिति॥ लौकिकवदित्यर्थः । दृष्टान्तं स्फुटयति ॥ यथेति ॥ दार्टान्तिकमाह ॥ तथेति ॥ तहधर्म- स्य कर्तुमकर्तुं शक्यत्वमुक्त्वा अन्यथाकर्तुं शक्यत्वमाह॥उदित इति॥ धर्मस्यसाध्यत्वमुपमाद्य तत्र विध्यादियोग्यतामाह ॥ निधीति ॥ विधिप्रतिषेधाश्च विकल्पादयश्च धर्मे साध्ये येऽर्थवन्तः सावकाशा भवन्ति ते ब्रह्मण्यपि स्युरित्यर्थः । “यजेत " " न सुरां पिबेत् " इ- त्यादयो विधिनिषेधाः । बीहिभिर्यवैर्वा यजेतेति संभावितो विकल्पः ग्रहणाग्रहणयोरैच्छिकउदितानुदितहोमयोर्व्यवस्थितविकल्पः । हिंस्यात् " इत्युत्सर्गः । “अग्नीषोमीयं पशुमालभेत " इत्यपवादः । " न ·सू०२ । अ० २।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५७) दाश्च । न तु वस्त्वेवं नैवमस्तिनास्तीति वा वि- कल्प्यते । विकल्पनास्तु पुरुषबुद्ध्यपेक्षाः, न व- स्तुयाथात्म्यज्ञानं पुरुषबुद्ध्यपेक्षं, किं तर्हि व स्तुतन्त्रमेव तत् । नहि स्थाणावेकस्मिन् स्था- णुर्वा पुरुषोऽन्यो वेति तत्त्वज्ञानं भवति।तत्र पु- रुषोऽन्यो वेति मिथ्याज्ञानं, स्थाणुरेवेति तत्त्व- तथा “आहषनाये जुहोति' इत्युत्सर्गः, अश्वस्य पदेपदे जुहोति इत्यपवाद इति विवेकः, एते ब्रह्मणि स्युरित्यत्रष्टापत्तिं वारयति.॥ नत्वित्यादिना भूतवस्तुविषयत्वादित्यन्तेन ॥ इदं वस्तु एवं नैकं घटः पटो वेत्ति प्रकारविकल्पः । अस्ति नास्ति वेति. सत्तास्वरूपवि- कल्पः । ननु वस्तुन्यपि आत्मादौ वादिनमस्ति नास्तील्यादिविकल्पा दृश्यन्ते तबाह ॥ विकल्पनास्त्विति ॥ अस्तित्वादिकोटिस्मरणं पु-. रुषबुद्धिस्तन्मूला मनस्पन्दितमात्राः संशयविपर्ययविकल्पाः न प्रमा- रूपा इत्यक्षरार्थः । अयं भावः, "धर्मो हि यथायथा ज्ञायते तथा-. तथा कर्तुं शक्यते” इति यथाशास्त्रं पुरुषबुद्ध्यपेक्षाः विकल्पाः सर्वे प्रमारूपा एव भवन्ति, तत्साम्ये ब्रह्मण्यपि सर्वे विकल्पा यथार्थाः स्युरिति । तत्रापि ओमिति वदन्तं प्रत्याह ॥ नेति ॥ यदि सिद्धवस्तु- ज्ञानमपि साध्यज्ञानवत् पुरुषबुद्धिमपेक्ष्य जायेत तदा सिद्दे विक- ल्पा यथार्थाः स्युः, न सिद्धवस्तुज्ञानं पौरुषं, किं तर्हि प्रमाणवस्तुज- न्यं, तथा च वस्तुन एकरूपत्वादेकमेव ज्ञानं प्रमा, अन्ये विकल्पा अयथार्था एवेत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह॥न हि.स्थाशाविति ॥ स्था- णुरेवेत्यवधारणे सिद्धेसर्वे विकल्पायथार्था नभवन्तीत्यर्थ । तत्रयवस्तु- तन्त्रं ज्ञानं तयथार्थ,यत् पुरुषतन्वंतन्मिथ्येतिविभजते।तत्रेति॥स्था- १ मनःसमुल्लासमात्राः। २ ओशब्दोऽवाङ्गीकारवचनः ।

·(५८) रत्नप्रभाभ भाभासिते [अ०१.पा.१॥ ज्ञानं वस्तुतन्त्रत्वात् । एवम्भूतवस्तुविषयाणां प्रामाण्य वस्तुतन्त्रम् । तत्रैवं सति ब्रह्मज्ञानम- पि वस्तुतन्त्रमेव भूतवस्तुविषयत्वात् । ननु भू- तवस्तुविषयत्वे ब्रह्मणः प्रमाणान्तरविषयत्वमे- वेति वेदान्तवाक्यविचारणाऽनर्थिकैव प्राप्ता, न, इन्द्रियाविषयत्वेन सम्बन्धाग्रहणात्। स्वभाव- णावित्यर्थः स्थाणावुक्तन्याय घटादिष्वतिदिशति एवमितिकतमा- ह॥तत्रैवंसतीति। सिद्धेऽर्थे ज्ञानप्रमात्वस्य वस्त्वधीनत्वे सति ब्रह्म- ज्ञानमपि वस्तुजन्यमेव यथार्थं, न पुरुषतन्त्रं भूतार्थविषयत्वात् स्था- णुज्ञानवदित्यर्थः । अतः साध्येऽर्थे सर्वे विकल्पाः पुन्तन्ना, न सिद्दे- ऽर्थे इति वैलक्षण्यात् , न धर्मसाम्यं ब्रह्मण इति मननाद्यपेक्षा सिद्धे- ति भावः । ननु तर्हि ब्रह्मप्रत्यक्षादिगोचरं धर्मविलक्षणत्वाद् घटा- दिवत् । तथा च जन्मादिसूत्रे जगत्कारणानुमानं विचार्य सिद्धार्थे त- स्य मानत्वात् न श्रुतिः, सिद्धार्थे तस्यां अमानत्वेन तद्दिचारस्य नि- प्फलत्वादिति शङ्कते ॥ नन्विति ॥ प्रमाणान्तरविषयत्वमेव प्राप्तमि- ति कृत्वा प्रमाणान्तरस्यैव विचारप्राप्ताविति शेषः। अत्र पूर्वपक्षी प्रष्टव्यः, किं यत् कार्यं तद्ब्रह्मजमित्यनुमानं ब्रह्मसाधकं, किं वा यत् कार्य तत् सकारणमिति ? नाद्यः, व्याप्त्यसिद्धरित्याह ॥ नेति॥ ब्रह्मण इन्द्रियाग्राह्यत्वात् प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहायोगान प्रमाणान्तरविषयत्व- मित्यर्थः। इन्द्रियाग्राह्यत्वं कुत इत्यत आह ॥ स्वभावत इति ॥ “प- राञ्चि खानि व्यतृगत् स्वयम्भूः इति श्रुतेः, ब्रह्मणो रूपादिहीनत्वा- १ कार्यमात्रा पक्षीकरणाद् दृष्टान्ता प्रसिद्धा व्यान्यसिद्धिरित्यर्थः । न च पक्षकदै- शो दृष्टान्तः संभवतीति वाच्यम् , एतदनुमानात्पूर्व ब्रह्मसिद्ध्या तज्जत्वस्य पक्षकदेशेऽपि मिधेतुमशक्यत्वात् । अत एव व्यतिरेकिदृष्टान्तोपि न दर्शनीयः, इतः पूर्व ब्रह्मासिङ्ख्या नद्घटित ब्रमजवाभावस्व दृष्टान्तेऽनिश्चितत्वादितिभावः । ? " ·सू०३। अ०२] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (५९) तो विषयाणि इन्द्रियाणि न ब्रह्मविषयाणि । सति हीन्द्रियविषयत्वे ब्रह्मण, इदं ब्रह्मणां स- म्बई कार्यमिति गृत्येत। कार्यमात्रमेव तु गृत्य- माणं किं ब्रह्मणां सम्बद्ध किमन्येन केनचिहास- म्बद्धमिति न शक्यं निश्चेतुम्।तस्माजन्मादिसू- नानमानोपन्यासार्थ किंतर्हि वेदांतवाक्यप्रद- र्शमार्थमाकिं पुनस्तद्वेदान्तवाक्यंयंत्सूत्रेणेह वि- लक्षयिषितमा भंगुर्वे वारुणिवरुणं पितरमुपस- सार अधीहि अगवो ब्रह्मेति” इत्युपक्रम्याह- वेत्यर्थः। इन्द्रियाग्राह्यत्वेऽपि व्याप्तिग्रहः किं न स्यादत आह ॥ स- तिहीति.॥ तन्नास्तीति शेषः । इदं कार्यं ब्रह्मजमिति व्याग्निप्रत्यक्ष ब्रह्मणोऽतीन्द्रियत्वान्न सम्भवतीत्यर्थः । द्वितीये कारणसिंदावपि का- रणस्य ब्रह्मत्वं श्रुति विना ज्ञातुमशक्यमित्याह ॥कार्यमात्रमिति ॥ सम्बद्धं कृतं यस्मात्, श्रुतिमन्तरेण जगत्कारणं ब्रह्मेति निश्चयला- भस्तस्मात् तल्लाभाय श्रुतिरेव प्राधान्येन विचारणीया, अनुमानं तू- पादानत्वादिसामान्यद्वारा मृदादिवद् ब्रह्मणः स्वकार्यात्मकादिश्री- तार्थसम्भावनार्थ गुणतया विचार्यमित्युपसंहरति ॥ तस्मादिति ।। एतत्सूत्रस्य विषयवाक्यं पृच्छति॥ किं पुनरिति॥ इह ब्रह्मणि लक्ष- णार्थत्वेन विचारयितुमिष्टं वाक्यं किमित्यर्थः । अत्र हि प्रथमसूत्रे विशिष्टाधिकारिणो ब्रह्मविचारं प्रतिज्ञाय ब्रह्मज्ञातुकामस्य दितीय- सूत्रे लक्षणमुच्यते, तथैव श्रुतावपि मुमुक्षोर्ब्रह्म ज्ञातुकामस्य जगत्- कारणत्वोपलक्षणानुवादेन ब्रह्म ज्ञाप्यत इति श्रीतार्थक्रमानुसारित्वं सूत्रस्य दर्शयितुं सोमक्रमं वाक्यं पठति ॥ भृगुरिति ॥ अधिहि ·(५.) रत्नप्रभाभासिते [अ०११पा०१॥ “यतोवा इमानि भतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद्विजिज्ञास- स्व,तब्रह्म" इति। तस्य च निर्णयवाक्यं “आन- न्दादयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते, आनन्दे न जातानि जीवन्ति, आनन्दं प्रयन्त्यभिसंवि- शन्ति" इति ।अन्यान्यप्येवं जातीयकानि वा- क्यानि नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावसर्वज्ञस्वरू- पकारणविषयाण्युदाहर्तव्यानि ॥२॥ जगत्कारणवप्रदर्शनेन सर्वज्ञं ब्रह्मेत्युपक्षि- नं तदेव द्रढयन्नाह। स्मारय उपदिशेत्यर्थः । अत्र येनेत्येकत्वं विवक्षित्वं नानात्वे ब्रह्मत्व- विधानायोगात् । यज्जगत्कारणं तदेकंमित्यवान्तरवाक्यं, यदेकं कार- णं तद् ब्रह्मेति वा, यत्कारणं तदेकं ब्रह्मेति वा महावाक्यमिति भेदः किंतर्हि स्वरूपलक्षणमित्याशङ्कय वाक्यशेषानिर्णीतो यतःशब्दार्थः सत्यज्ञानानन्द इत्याह ॥ तस्य चेति ॥ “यः सर्वज्ञः” “तस्मादेतद् ब्रह्मनामरूपमन्नं च जायते” "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म”इत्यादिशाखान्त- रीयवाक्यान्यप्यस्य विषय इत्याह ॥ अन्यान्यपीति ॥ एवं जातीय- कत्वमेवाह ॥ नित्येति ॥ तदेवं सर्वासु शाखासु लक्षणईयवाक्यानि जिज्ञास्ये ब्रह्मणि समन्वितानि तद्धिया मुक्तिरिति सिद्धम् ॥ २॥ यस्य निश्चसितं वेदाः सर्वार्थज्ञानशक्तयः । श्रीरामं सर्ववेत्तारं वेदवेद्यमहं भजे ॥ वृत्तानुवादेन “सङ्गतिं वदन्नुत्तरसूत्रमवतारयति ॥ जगदिति ॥ १जन्मायस्य यत इति सूत्रस्य । २ स्वरूपलक्षणं तटस्थलक्षणंचेति लक्षणवयं नगलन्मादिकारणस्वमायम् , सत्यज्ञानानन्तानन्दादिक्पं दितीयमिति विवेकः ।

·-- सू.०३ । अ०३] शाडुरब्रह्मसूत्रभाष्ये ८६१) चैतन्यस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वोक्त्या सर्वज्ञत्वमर्थात् प्रतिज्ञातं सूत्र- कृता चेतनसृष्टेर्ज्ञानपूर्वकत्वात् । तथा च ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वकारणक- त्वात् , यो यत्कर्ता स तज्ज्ञः यथा कुलाल इति स्थितं; तदेवाथिकं. सर्वज्ञत्वं प्रधानादिनिरासाय वेदकर्तृत्वहेतुना द्रढयन्नाहेत्यर्थः । हैतुइ- यस्यैकार्थसाधनत्वादेकविषयत्वमवान्तरसङ्गतिः । यहा वेदस्य नि-. त्यत्वाद् ब्रह्मणः सर्वहेतुता नास्तीत्याक्षेपसङ्कत्या वेदहेतुत्वमुच्यते । "अस्य महतो भूतस्य निश्चसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथ- वाङ्गिरस' इतिवाक्यं विषयः। तत् किं वेदहेतुत्वेन ब्रह्मणः सर्वज्ञ- त्वं साधयति उत न साधयति इति सन्देहः ; तत्र व्याकरणादिवद्वे- दस्य पौरुषेयत्वे मूलप्रमाणसापेक्षत्वेनाप्रामाण्यापातान्न साधयतीति पूर्वपक्षे जगद्धेतोश्चेतनत्वासिद्धिः फलम् । सिद्धान्ते तत्सिद्धिः। अ- स्य वेदान्तवाक्यस्य स्पष्टब्रह्मलिङ्गस्य वेदकर्तरि समन्वयोक्तेः श्रुति- शास्त्राध्यायपादसङ्गतयः । एवमापादं श्रुत्यादिसङ्ग-तय ऊह्याः । वेदे. हि सर्वार्थप्रकाशनशक्तिरुपलभ्यते, सा तदुपादानब्रह्मगतशक्तिपूर्वि- का तद्गता वा ? प्रकाशनशक्तित्वात् कार्यगतशक्तित्वादा प्रदीपश- तिवदिति वेदोपादानत्वेन ब्रह्मणः स्वसम्बद्धाशेषार्थप्रकाशनसाम- र्थ्यरूपं सर्वसाक्षित्वं सिद्धयति । यद्दा यथा अध्येतारः पूर्वक्रम ज्ञा- त्वा वेदं कुर्वन्ति, तथा विचित्रगुणमायासहायोऽनावृतानन्तस्वप्रका- शचिन्मात्रः परमेश्वरः स्वरूतपूर्वकल्पीयक्रमसजातीयक्रमवन्तं वे- दराशिं तदर्थाश्च युगपज्जानन्नेव करोतीति न वेदस्य पौरुषेयता। यत्र ह्यर्थज्ञानपूर्वकं वाक्यज्ञानं वाक्यसृष्टौ कारणं तत्र पौरुषेयता, अत्र च यौगंपद्यान्न सा ; अतो वेदकर्ता वेदमिव तदर्थमपि स्वसम्बद्धं नान्तरीयकतया जानातीति सर्वज्ञ इति सिद्धान्तयति। ॥शास्त्रेति ॥ शास्त्र प्रति हेतुत्वात् ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वकारणं च इ- १४वरे। श्भर्यज्ञानवाम्पज्ञानयोः ।

·. (६२) रत्नप्रभाभासिते [अ०११पा.१॥ शास्त्रयोनित्वादिति॥३॥ महत ऋग्वेदादेः शास्त्रस्यानेकविद्यास्था- नोपचंहितस्य प्रदीपवत् सर्वार्थावद्योतिनःस र्वज्ञकल्पस्य योनिः कारणं ब्रह्म। न हीहशस्य शास्त्रस्य ऋग्वेदादिलक्षणस्य सर्वज्ञगुणान्वि- तस्य सर्वज्ञादन्यतः सम्भवोऽस्ति । यद्यद्वि- स्तरार्थं शास्त्रं यस्मात् पुरुषविशेषात् सम्भ- वति, यथा व्याकरणादि पाणिन्यादेः ज्ञेयक- ति संङ्गतिद्दयानुसारेण सूत्रयोजनामभिप्रेत्य पदानि व्याचष्टे ॥ मह- त इति ॥ हेतोः सर्वज्ञत्वसिद्धये वेदस्य विशेषणानि । तत्र ग्रन्थतो- .ऽर्थतश्च महत्त्वं, हितशासनात् शास्त्रत्वं शास्त्रशब्दः शब्दमात्रोपलक्ष- णार्थ इति मत्वाह ॥ अनेकति ॥ "पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रा- णि, शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तच्छन्दोज्योतिपाणि षडङ्गानि " इति दशविद्यास्थानानि वेदार्थज्ञानहेतवः तैरुपरुतस्येत्यर्थः । अनेन म- न्वादिभिः परिगृहीतत्वेन वेदस्य प्रामाण्यं सूचितम् । अबोधकत्वा- भावादपि प्रामाण्यमित्याह ॥ प्रदीपवदिति ॥ सर्वार्थप्रकाशनशक्ति- मत्वेऽप्यचेतनत्वात् सर्वज्ञकल्पत्वं योनिरुपादानं कर्तृ च । ननु सर्व- ज्ञस्य यो गुणः सर्वार्थज्ञानशक्तिमत्वं वेदस्य तदन्वितत्वेऽपि तयोनेः सर्वज्ञत्वं कुत इत्यत आह ॥न हीति ॥ उपादाने तच्छक्तिं विना कार्ये तदयोगाइदोपादानस्य सर्वज्ञत्वम् । अनुमानं तु पूर्व दर्शितम् । न चाविद्यायास्तदापतिः।शक्तिमत्वेऽप्यचेतनत्वादिति भावः। वेदःस्व विषयादधिकारार्थज्ञानवजन्यः, प्रमाणवाक्यत्वात्, व्याकरणरामाय- णादिवदित्यनुमानान्तरम् । तत्र व्याप्तिमाह ॥ यद्यदिति ॥ विस्तरः - ·सू०३०अ०३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (६३) देशार्थमपि, स ततो ऽप्यधिकतरविज्ञान इति- प्रसिद्ध लोके, किम वक्तव्यमनेकशाखाभेदभि- नस्य देवतिर्यङ्मनुष्यवर्णाश्रमादिप्रविभागहे. तोः ऋग्वेदाद्याख्यस्य सर्वज्ञानाकरस्याप्रयत्ने- नैव लीलान्यायेन पुरुषनिश्वासवद्यस्मान्महतो भूताद्योनेः सम्भवः अस्यमहतो भूतस्य निश्च- सितमेतद्यदृग्वेद” इत्यादिश्रुतेस्तस्य महतो भू- तस्य निरतिशयंसर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमत्त्वं चेति। शब्दाधिक्यम् अनेनार्थतोऽल्पत्वं वदन् कर्तुज्ञानस्यार्थाधिक्यं सू- चयति; दृश्यते चार्थवादाधिक्यं वेदे । अत्रैषा योजना यद्यच्छास्त्रं यस्मादाप्तात् सम्भवति स ततः शास्त्रादधिकार्थज्ञान इति प्रसिद्ध यथा शब्दसाधुत्वादि यैकदेशोऽर्थो यस्य तदपि व्याकरणादि पा- णिन्यादेरधिकार्थज्ञानात् सम्भवति । यद्यल्यार्थमपि शास्त्रमधिका- र्थज्ञानात् सम्भवति तदा "अस्य महत" इत्यादिश्रुतेर्यस्मान्म- हतोऽपरिच्छिन्नाद्भूतात् सत्यायोनेः सकाशादनेकशाखे यादिविशि- ष्टस्य वेदस्य पुरुषनिश्वासवदप्रयत्नेनैव सम्भवः तस्य सर्वज्ञत्वं स- र्वशक्तिमत्त्वं चेति किमुबक्तव्यमिति, तत्र वेदस्य पौरुषेयत्वशङ्कानिरा सार्थ श्रुतिस्थनिश्वसितपदार्थमाह ॥ अप्रयत्नेनेति ॥ प्रमाणान्तो- णार्थज्ञानप्रयासं विना निमेषादिन्यायेनेत्यर्थः।आनुमानेन “यः सर्व- ज्ञ” इति श्रुत्युक्तसर्वज्ञत्वदाढाय पाणिन्यादिवद्देदकतरि उधिका- ज्ञानसत्तामात्र साध्यते, न त्वर्थज्ञानस्य वेदहेतुत्वं, निश्वसितश्रुति- विरोधात , वेदज्ञानमात्रेणाध्येतृवहेदकर्तृत्वोपपत्तेश्च । इयान् विशेषः, अध्येता परापेक्षः; इश्वरस्तु स्वरुतवेदानुपूर्वी स्वयमेव स्मृत्वा तथैव ·६४) रत्नप्रभाभासिते [अ०.पा." अथवा यथोक्तमग्वेदादिशावं योनिः कारणं प्र- माणमस्य ब्रह्मणो यथावत् स्वरूपाधिगमे । शास्त्रादेव प्रमाणात् जगतो जन्मादिकारणं ब्र- माधिगम्यत इत्यभिप्रायः।शास्त्रमुदाहृतं पूर्व- सूत्रे “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते” इत्या- दि।किमर्थं तर्हि इदं सूत्रं यावता पूर्वसूत्र एवैवं- जातीयकं शास्त्रमुदाहरता शास्त्रयोनित्वं ब्रह्मणो कल्पादौ ब्रह्मादिवाविर्भावयन्ननावृतज्ञानत्वात्तदर्थमप्यवर्जनीयतया जानातीति सर्वज्ञ इत्यनवद्यम् । अधुना ब्रह्मणो लक्षणान्तरं प्रमाण- जिज्ञासायां वर्णकान्तरमाह ॥ अथवेति ॥ लक्षणप्रमाणयोर्ब्रह्मनि- र्णयार्थत्वादेकफलकत्वं सङ्गतिः। “तन्त्वौपनिषदं पुरुषम् " इति श्रु- तिब्रह्मणो वेदकवेयत्वं ब्रूते न वेति संशये, कार्यलिङ्गेनैव लाघवात् कर्तुरेकस्य सर्वज्ञस्य ब्रह्मणः सिद्धेन ब्रूत इति प्राप्ते वेदप्रमाणकत्वात् ब्रह्मणो न प्रमाणान्तरवेद्यत्वमिति सिद्धान्तयति ॥ शास्त्रयोनित्वा- दिति ॥ तव्याचष्टे ॥ यथोक्तमिति ॥ सर्वत्र पूर्वोत्तरपक्षयुक्तिद्वयं सं- शयबीजं द्रष्टव्यम् अत्र पूर्वपक्षे अनुमानस्यैव विचार्यतासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते वेदान्तानामिति भेदः । अनुमानादिना ब्रह्मसिद्धिः पूर्वसूत्रे प्रसङ्गान्निरस्ता। किञ्च विचित्रप्रपञ्चस्य प्रासादादिवदेककर्तृकताबा- धान्न लाघवावतारः । न च सर्वज्ञत्वात् कर्तुरेकत्वसम्भवः, एकत्वज्ञा- नात् सर्वज्ञत्वज्ञानं ततस्तंदित्यन्योन्याश्रयमभिप्रेत्याह ॥ शास्त्रादेवे- ति॥कि तच्छास्त्रमिति तत्राह ॥शास्त्रमिति ॥ पृथगारम्भमाक्षिप- ति ॥ किमर्थमिति ॥ ये हेतुना दर्शितं ततः किमर्थमित्यर्थः । ज- न्मादिलिङकानुमानस्य स्वातन्त्र्येणोपन्यासशङ्कानिरासार्थ पृथकसू- १ सर्वज्ञत्वज्ञानात् । २ एकत्वज्ञानम् । ॥

·सू. ३ । अ०३] शाडुरब्रह्मसूत्रभाष्ये (६५) दर्शितम्! उच्यते। तत्र पूर्वसूत्राक्षरेण स्पष्टं शा- वस्यानुपादानात् जगतो जन्मादि कैवलमन- मानमुपन्यस्तमित्याशङ्केत, तामाशङ्का निवर्त यितुमिदं सूत्रं प्रवटते॥"शास्त्रयोनित्वादितिः॥ कथं पुनर्ब्रह्मणःशास्त्रप्रमाणकत्वमुच्यते? याव- ता “आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्था- त्रमित्याह ॥ उच्यत इति ॥३॥वेदान्ताः सिद्धब्रह्मपरा उत कार्यपरा इति निष्फलत्वसापेक्षत्वयोः प्रसंङ्गाप्रसङ्गाभ्यां संशये पूर्वसूत्रे हि- तीयवर्णकेनाक्षेपसङ्गत्या पूर्वपक्षमाह ॥ कथं पुनरित्यादिना ॥ "सदेव सोम्य” इत्यादीनां सर्वात्मत्वादिस्पष्टब्रह्मलिङ्गानां ब्रह्मणि स- मन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसङ्गतयः पूर्वपक्षे वेदान्तेषु मुमुक्षुप्रवृत्यसिद्धिः, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति विवेकः । कथमित्माक्षेपे हेतुः ॥ यावतेति ॥ यतो जैमिनिसूत्रेण शास्त्रस्य वेदस्य क्रियापरत्वं दर्शितमतोऽक्रियार्थ त्वाद्देदान्तानामानर्थक्यं फलवर्थशून्यत्वंप्राप्तमित्यन्वयः। सूत्रस्याय- मर्थः। प्रथमसूत्रे तावद्वेदस्याध्ययनकारणकभावनाविधिभाव्यस्य फ-. लवदर्थपरत्वमुकम् "चोदनालक्षणोऽथों धर्म" इति द्वितीयसूत्रे धर्मे कार्ये चोदना प्रमाणमिति वेदप्रामाण्यव्यापकं कार्यपरत्वमवसितम्। तत्र"वायुर्वै क्षेपिष्ठा" इत्यायर्थवादानां धर्मे प्रामाण्यमस्ति न वेति सं- शये आम्नायप्रामाण्यस्य क्रियार्थत्वेन व्याप्तत्वादर्थवादेषु धर्मस्यांप्रतीतेर- क्रियार्थानां तेषामानर्थक्यं निष्फलार्थत्वं, न चाध्ययनविध्युपात्तानां नि- प्फले सिद्धेऽर्थे प्रामाण्यं युक्तं, तस्मादनित्यमेषां प्रामाण्यमुच्यते। व्यापकाभावाद्व्याप्यं प्रामाण्यं नास्त्येवेति यावत् । एवं पूर्वपक्षे "वि- धिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः” इति सूत्रेण सिद्धान्त- १ प्रसङ्गशब्दोऽत्र प्राप्रिवचनः । ९ ·(६६) रत्नप्रभाभासिते अ० १ । पा०१] नाम्” इति क्रियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितम्, अतो वेदान्तानामानर्थक्यम्, अक्रियार्थत्वात्; कदेवतादिप्रकाशनार्थत्वेन वा क्रियाविधिवि- शेषत्वमुपासनादिक्रियान्तरविधानार्थत्वंवा? न- हि परिनिष्ठितवस्तुप्रतिपादनं सम्भवति प्रत्य- माह ॥ क्रियापरत्वमिति॥अनित्यमिति प्राप्ते दर्शितमित्यर्थः । “वा- युर्वं क्षिप्रतमगामिनी देवता तद्देवताकै कर्म क्षिप्रमेव फलं दास्यति” इत्येवं विधेयार्थानां स्तुतिरूपार्थेन हारेण “वायव्यं श्वेतमालभेत" इ- त्यादि विधिवाक्येनैकवाक्यत्वादर्थवादाः सफलाः स्युः । स्तुतिलक्ष- णया'सफलकार्यपरत्वात् प्रमाणमर्थवाद इति यावत् । नन्वध्ययन- विधिगृहीतानां वेदान्तानामानर्थक्यं न युक्तमित्यत आह ॥ कर्चिति।। न वयं वेदान्तानामानर्थक्यं साधयामः किं तु लोके सिद्धस्य मा- नान्तरवेद्यत्वान्निष्फलत्वाच्च सिद्धब्रह्मपरत्वे तेषां मानान्तरसापेक्ष- त्वनिष्फलत्वयोः प्रसङ्गादप्रामाण्यापातात् कार्यशेषकर्तृदेवताफलानां प्रकाशनद्वारा कार्यपरत्वं वक्तव्यमिति ब्रूमः । तत्र त्वंतत्पदार्थवाक्या- नां कर्तृदेवतास्तावकत्वं विविदिषादिवाक्यानां फलस्तावकत्वम् । ननु कर्म विशेषमनारभ्य प्रकरणान्तराधीतानां वेदान्तानां कथं तच्छेषत्वम्? मानाभावादित्यरुच्या पक्षान्तरमाह ॥उपासनेति ॥ मोक्षकामोऽस- ब्रह्माभेदमारोप्य "अहं ब्रह्मास्मि” इत्युपासीत इत्युपासनाविधिः । आदिशब्दाच्छ्रवणादयः, तत्कार्यपरत्वं वा वक्तव्यमित्यर्थः । ननु श्रुतं ब्रह्म विहायाश्रुतं कार्यपरत्वं किमर्थं वक्तव्यमिति तत्राह ॥ न ही- ति॥परितः समन्तान्निश्चयेन स्थितं परिनिष्ठितं कृत्यनापेक्ष सिद्धमि- ति यावत् तस्य प्रतिपादनज्ञातस्य वेदेन ज्ञापनं तन्न सम्भवति, माना- १ असन्तमविद्यमान स्वस्मिन् ब्रह्माभेदम् .

·सू० ३। अ० ३] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये . (६७) क्षादिविषयत्वात् पेरिनिष्ठितवस्तुनः । तत्पति- पादने च हेयोपादेयरहिते पुरुषार्थाभावात् । अत एव “सोऽरोदीत्" इत्यादीनामानर्थक्यं माभूदिति “विधिनात्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः” इति स्तावकत्वेनार्थवत्त्वमुक्तम् । मन्त्राणां च “इषेत्वा" इत्यादीनां क्रियातत्सा- न्तरयोग्येऽर्थे वाक्यस्य संवादे सत्यनुवादकत्वाद् “अग्निहिमस्य भेष- जम्" इति वाक्यवत् विसंवादे वाऽबोधकत्वाद "आदित्यो यूप' इति वाक्यवदित्यर्थः । सिद्धो न वेदार्थः मानान्तरयोग्यत्वाद् घटवदित्यु- त्वा निष्फलत्वाच्च तथेत्याह ॥तदिति॥ सिद्धज्ञापने हेयोपादेयागौचरे फलाभावाच्च तन्ने सम्भवतीत्यर्थः । फलं हि सुखावाप्निदुःखहानिश्च । तच्च प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां साध्यम् ते चोपादेयस्य प्रवृत्तिप्रयत्नकार्यस्य हेय-. स्य निवृत्तिप्रयत्नकार्यस्य ज्ञानाभ्यां जायेते, न सिद्धज्ञानादिति भावः । तर्हि सिद्धबोधिवेदवादानांसाफल्यं कथमित्याशङ्कय आम्नायस्य इत्यादि- सङ्ग्रहवाक्यं विवृणोति। अतएवेति ॥ सिद्धवस्तुज्ञानात् फलावाभादेवे त्यर्थः। "देवैर्निरुद्धः सोऽग्निररोदीतू” इति वाक्यस्याश्रुजत्वेन रजतस्यनि- न्दाहारा “बर्हिषि न देयम्" इति सफलनिषेधशेषत्ववद्देदान्तानां वि- ध्यादिशेषत्वं वाच्यमित्यर्थः । ननु तेषां मन्त्रवत् स्वातन्त्र्यमस्तु नार्थ- वादवाईध्येकवाक्यत्वमित्याशडूच दृष्टान्तासिद्धिमाह ॥ मन्त्राणांचे- ति ॥ प्रमाणलक्षणेऽर्थवादलक्षणचिन्तानन्तरं मन्त्रचिन्ता न कृता "इषेत्वा" इति मन्त्रे छिनमि" इत्यध्याहाराच्छाखाच्छेदनक्रियाप्रती- तेः "अग्निर्मा" इत्यादौ च क्रियासाधनदेवतादिप्रतीतेस्रन्त्राः श्रुत्या- दिभिः कतौ विनियुक्ताः, ते किमुच्चारमात्रेणादृष्टं कुर्वन्तः क्रतावुपकु- १ ब्रह्ममतिपादनम्। २ प्रमाणलक्षणं द्वादशवक्षण्याः प्रथमाध्यायस्तस्मिन् ·(६८) रत्नप्रभाभासिते [अ० ।।पा.११] धनाभिधायित्वेन कर्मसमवयित्वमुक्तम्। नक्व- चिदपि वेदवाक्यानां विधिसंस्पर्शमन्तरेणार्थव- तादृष्टा उपपन्ना वाहन च परिनिष्ठिते वस्तुस्व- रूपे विधिः सम्भवति, क्रियाविषयत्वाद्विधेः । तस्मात् कर्मापेक्षितकर्तृदेवतादिस्वरूपप्रकाश- वन्ति,उत दृष्टेनैवार्थस्मरणेनेति सन्देहेचिन्तादिनाप्यध्ययनकालावग- तमन्त्रार्थस्य स्मृतिर्सम्भवाददृष्टार्था मन्त्रा इति प्राप्ते सिद्धान्तः। "अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ" इति लोकवेदयोर्वाक्यार्थस्याविशेषान्मन्त्र- वाक्यानां दृष्टेनैव स्वार्थप्रकाशनेन तूपकारकत्वसम्भवात् दृष्टे सम्भ- वति 'अदृष्टकल्पनानुपपत्तेः फलवदनुष्टानापेक्षितेन कियातत्साधन- स्मरणेन द्वारेण मन्त्राणां कर्माङ्गत्वम् । “मन्त्रैरेवार्थः स्मर्तव्यः" इति नियमस्त्वदृष्टार्थ इति । तथा चार्थवादानां स्तुतिपदार्थहारा पदैकवाक्यत्वं विधिभिर्मन्त्राणां तु वाक्यार्थज्ञानद्वारा तैर्वाक्यैकवा- क्यत्वमिति विभागः। नन्वस्तु कर्मप्रकरणस्थवाक्यानां विध्येकवा- क्यत्वं, वेदान्तानां तु सिद्दे प्रामाण्यं किं न स्या दिति तबाह ॥न क्वचिदिति ॥ वेदान्ता विध्येकवाक्यत्वेनैवार्थवन्तः सिद्धार्था वेदक- त्वान्मन्त्रार्थवादादिवदित्यर्थः, अन्यत्रादृष्टापि वेदान्तेषु कल्प्यतामिति तबाह ॥ उपपन्नावेति ॥ नेत्यनुषङ्गः। सिद्धे फलाभावस्योक्तत्वादि- ति भावः। तर्हि ब्रह्मण्येव स्वार्थे विधिः कल्प्यतां कृतं वेदान्तानां वि- ध्यन्तरशेषत्वेनेत्यत आह ॥ नचेति॥ ननु “दना जुहोति" इति सिद्धे दधनि विधिदृष्टस्तत्राह ॥ क्रियेति ॥दनः क्रियांसाधनस्यप्रयुज्यमान- तया साध्यत्वादिधेयता, निष्क्रयब्रह्मणः कथमप्यसाध्यत्वान्न विधे- यत्वमित्यर्थः । भादृमतमुपसंहरति ॥ तस्मादिति ॥ स्वयमेवारुचिं अमिहोपं जुहुयादितिविहितहोपनियासाधनस्य । १ ·सू० ४। अ०४।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये .(1) नेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानाम् । अथ प्रक- रणान्तरभयान्नैतदभ्युपगम्यते, तथापि स्वधा- क्यगतोपासनादिकर्मपरत्वम् ।तस्मान्न ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वमिति प्राप्ते उच्यते॥ तत्तु समन्वयात्॥४॥ तुशब्दः पूर्वपक्षव्याटत्त्यर्थः। तत् ब्रह्म सत्र- . शक्ति जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणं वेदान्तशा- स्वादेव अवगम्यते । कथं! समन्वयात् । सर्वेषु हि वेदान्तेषु वाक्यानि तात्पर्येणैव तस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वेन समनुगतानि “सदेव सौम्येद- वदन् पक्षान्तरमाह ॥ अथेति ॥ सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे ॥ तु शब्द इति॥तद् ब्रह्म वेदान्तप्रमाणकाम् इति प्रतिज्ञातेऽर्थे हेतुं पृच्छतिक- थमिति॥ हेतुमाह॥समिति॥अन्वयस्तात्पर्यविषयत्वं, तस्मादित्ये- व हेतुः तात्पर्यस्य सम्यक्त्वम् अखण्डार्थविषयकत्वं सूचयितुं सम्पदं प्रतिज्ञान्तर्गतमेव तथा चाखण्डं ब्रह्म वेदान्तजप्रमाविषयः वेदान्त- तात्पर्यविषयत्वात्।यो यहाक्यतात्पर्यविषयः स तदाक्यप्रमेयः, यथाक- र्मवाक्यप्रमेयो धर्म इति प्रयोगः।वाक्यार्थस्याखण्डत्वम् असंसृष्टत्वं,वा- क्यस्य चाखण्डार्थकत्वं, स्वपदोपस्थिता ये पदार्थास्तेषां यः संसर्गःतद- गोचरप्रमाजनकत्वम् । न चेदमप्रसिद्धम् । प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादि- लक्षणवाक्यानां लोके लक्षणया चन्द्रादिव्यक्तिमात्रमाहेतुत्वात् स- र्वपदलक्षणा चाविरुद्धा । सर्वैरर्थवादपदैरेकस्याः स्तुतेर्लक्ष्यत्वाङ्गी- कारात् । तथा 'सत्यज्ञानादिपदैरखण्डं ब्रह्म भातीति न पक्षासिद्धिः।

·रत्नप्रभाभासिते (७०). अ. पा. ११) मग्रआसीत्”, “एकमेवाद्वितीयम्"आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्” । “तदेतद् ब्रह्मापूर्वम- तपरमन्तरमबात्यम्" अयमात्माब्रह्म सर्वानु- - नापि हेत्वसिद्धिः । उमक्रमादिलिडैवेदान्तानामहितीयाखण्डब्रह्मणि तात्पर्मनिर्णयात् तत्र छान्दोग्यषष्ठे उपक्रमं दर्शयति ॥ सदेवेति ॥ उद्दालकः पुत्रमुवाच, "हे सौम्य प्रियदर्शन इदं सर्व जगद् अग्रे उत्प- त्तेः प्राक्काले सदबाधितं ब्रह्मैवासीत् "। एवकारेण जगतः पृथक्सत्ता निषिध्यते । सनातीयविजातीयस्वंगतभेदनिरासार्थम् “एकमेवादि- तीयम् ” इति पदनयम् । एवमाद्वितीयं ब्रह्मोपक्रम्य "ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" इत्युपसंहति । इदमुपक्रमोपसंहारैकरूप्यं तात्पर्यलिङ्गम् तथा "तत्वमसि " इवि नवरुत्वोऽभ्यासः । रूपादिहीनाद्वितीयब्रह्मणो मा- नान्तरायोग्यत्वात् अपूर्वत्वमुक्तम्, “अब वाव किल सत् सौम्य न निभालयसे" इति सङ्घाते स्थितं प्रत्यग्ब्रह्म न जानासीत्यर्थः । “त- स्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये” इति ब्रह्मज्ञानात् फलमुकं विदुषस्तस्य यावत् कालं देहो न विमोक्ष्यते तावदेव देहपा- तपर्यन्तो विलम्बः। अथ देहपातानन्तरं विद्वान् ब्रह्म सम्पत्स्यते वि- देहकैवल्यमनुभवतीत्यर्थः । “अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य " इत्या- यहितीयज्ञानार्थोऽर्थवादः। मृदादिदृष्टान्तैः प्रकृत्यतिरेकेण विकारो नास्तीत्युपपत्तिरुता । एवं षड्विधानि तात्पर्यलिङ्गानि व्यस्टानि सम- स्तानि वा प्रतिवेदान्तं दृश्यन्त इत्यैतरेयकोपक्रमवाक्यं पठति ॥ "आत्मा वै" इति ॥ बृहदारण्यके मधुकाण्डोपसंहारवाक्यं सदात्म- नो निर्विशेषत्वार्थमाहांतदेतदिति ॥ मायाभिर्बहुरूपं तद् ब्रह्म ।ए- तदापरोक्षम्।अपूर्व कारणशून्यम् । अनपरं कार्यरहितम् अनन्तरंजा- स्यन्तरम् अस्य नास्तीत्यनन्तरम, एकरसमित्यर्थ । अबाह्यम् अदितीय- ·सू० ४।०४।] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये .(१) भूः”। ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद” इत्यादीनि।न च तद्गतानां पदानां ब्रह्मस्वरूपविषये निश्चिते समन्वये गम्यमानेऽर्थान्तरकल्पना युक्ता, श्रु- तहान्यश्रृंतकल्पनाप्रसङ्गात् । न च तेषां कर्तृ- स्वरूपप्रतिपादनपरतावसीयते । “तत् केन के पश्येद्” इत्यादिक्रियाकारकफलनिराकरणश्रु- तः। न च परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपत्वेऽपि प्रत्य- क्षादिविषयत्वं ब्रह्मणः। “तत्त्वमसि इति ब्र- म् । तस्यापरोक्षत्वमुपपादयति ॥ अयमिति ॥ सर्वमनुभवतीति स: वर्वानुभूः, चिन्मात्रमित्यर्थः । ऋग्यजुःसामवाक्यान्युक्त्वा आथर्वणवा- क्यमाह ।। ब्रह्मवेदमिति ॥ यत् पुरस्तात् 'पूर्वदिग्वस्तुजातमिदमब्रह्मै- वाविदुषां भाति तदमृतं ब्रह्मैव. वस्तु इत्यर्थः । आदिपदेन “ सत्यं. ज्ञानम्" इत्यादिवाक्यानि गृह्यन्ते ।नन्वस्तु ब्रह्मणस्तात्पर्यविषयत्वं वे- दान्तानां कार्यमेवार्थः किं न स्यादिति तत्राह॥ न चेति ॥ वेदान्तानां ब्रह्मणि तात्पर्य निश्चीयमाने कार्यार्थत्वं न युक्तं “यत्परः शब्दः स श- ब्दार्थः" इति न्यायादित्यर्थः । यदुक्तमर्थवादन्यायेन वेदान्तानां कर्ता- दिस्तावकत्वमिति तबाह ॥ न च तेषा मिति ॥ तेषां कर्मशेषस्ताव- कत्वं न भाति किंतु ज्ञानद्वारा कर्म तत्साधननाशकमेव, तत्तत्र वि- याकाले " कः कर्ता केन करणेन के विषयं पश्येद् ” इति श्रुतरित्यर्थः, अर्थवादानां तु स्वार्थे ' फलाभावात् स्तुतिलक्षणतेति भावः । यदुक्तं सिद्धत्वेन मानान्तरवेद्यं ब्रह्म, न वेदार्थ इति तबाह ॥ न च परीति॥ "तत्वमसि' इति शास्त्रमन्तरेणेतिसम्बन्धः। धर्मो न पेदार्थः साध्य- त्वेन पाकवन्मानान्तरवेयत्वात् । यदि वेदं विना धर्मस्यानिर्ण- यान्न मानान्तरवेयता तदा ब्रह्मण्यपि तुल्यम् । यच्चोक्तं निष्फलत्वा- ·अ०१।पा० १।] (७२). रत्नप्रभाभासिते ह्मात्मभावस्य शास्त्रमन्तरेणानवगम्यमानत्वा- त्।यत्तु हेयोपादेयरहितत्वादुपदेशानर्थक्यमि- ति, नैष दोषः। हेयोपादेयशून्यब्रह्मात्मतावग- मादेव सर्वक्लेशप्रहाणात् पुरुषार्थसिद्धेः । देवता- दिप्रतिपादनस्य तु स्ववाक्यगतोपासनार्थत्वे- ऽपि न कश्चिद्विरोधः। नतु तथा ब्रह्मण उपास- नाविधिशेषत्वं सम्भवति। एकत्वे हेयोपादेयश- न्यतया क्रियाकारकादिद्वैतविज्ञानोपमर्दोपप- तेः। न हि एकत्वविज्ञानेनोन्मथितस्य द्वैतवि- ? द् ब्रह्म न. वेदार्थ इति तदनूय परिहरति ॥ यत्त्वित्यादिना ॥ रहि- तत्वाशिन्नत्वाद् ब्रह्मण इति शेषः। यदप्युक्तम् "उपासनापरत्वं वेदा- न्तानाम् " इति तत्र किं प्राणपञ्चाग्न्यादिवाक्यानामुत सर्वेषामिति ? तवायमङ्गीकरोति ॥ देवतादीति ॥ श्रेष्ठत्वादिगुणः फलं चादिशब्दा- र्थः न द्वितीयः विधिशून्यानां " सत्यज्ञानम् " इत्यादीनां स्वार्थे फ- लवतामुपासनापरत्वकल्पनायोगात् । किञ्च तदर्थस्य ब्रह्मणस्तच्छे- षत्वं । ज्ञानात् प्रागूज़ वा ? आये, अध्यस्तगुणवतस्तस्य तच्छेषत्वे- ऽपि न द्वितीय इत्याह ॥ नतु तथेति ॥ प्राणादिदेवतावदित्यर्थः । "अहं ब्रह्मास्मि" इत्येकत्वे ज्ञाते सति हेयोपादेयशून्यतया ब्रह्मात्म- नः फलाभावादुपास्योपासकद्वैतज्ञानस्य कारणस्य नाशाच नोपास- नाशेषत्वमित्याह ॥ एकत्व इति ॥ दैतज्ञानस्य संस्कारबलात् पुनरु- दये विधानमिति नेत्याह ॥न हीति॥ दृढस्येति शेषः। धान्तित्वानि- श्चयो दाढ्य, संस्कारोत्थं तु भ्रान्तित्वेन निश्चितं न विधिनिमित्तम् । "येनेति" उपासनायां कारणस्य सत्त्वेनेत्यर्थः । वेदप्रामाण्यस्य व्यापकं ·सू•४ । अ•४] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७३) ज्ञानस्य पुनः सम्भवोऽस्ति, येनोपासनाविधि- शेषत्वं ब्रह्मणःप्रतिपाद्येत । यद्यप्यन्यत्र वेदवा- क्यानां विधिसंस्पर्शमन्तरेण प्रमाणत्वं न दृष्टं, तथाप्यात्मविज्ञानस्यफलपर्यन्तत्वान्न तद्विषय- स्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं शक्यं प्रत्याख्यातुम् ।न चानुमानगम्यंशास्त्रप्रामाण्यं येनान्यत्र दृष्टं नि- दर्शनसपेक्षेत । तस्मात् सिदं ब्रह्मणःशास्त्रप्रेमा- णकत्वम्। ॥ ॥ कियार्थकत्वमनुवदति ॥ यद्यपीति॥कर्मकाण्डेऽर्थवादादीनामित्यर्थः तथा च व्यापकाभावावेदान्तेषु व्याप्याभावानुमानमिति भावः । वे- दान्ता न स्वार्थे मानं अक्रियार्थवात् , “सोऽरोदीत्” इत्यादिवदित्य- नुमाने निष्फलार्थकत्वमुपाधिरित्याह ॥ तथापीति ॥ अर्थवादानां निष्फलस्वार्थमानत्वेऽपीत्यर्थः । तद्विषयस्य तत्कारणस्य स्वार्थे ब्र- मात्मनीति शेषः । संफलज्ञानकरणत्वेन वेदान्तानां स्वार्थे मान- त्वसिद्धेर्न क्रियार्थकत्वं तव्यापकमिति भावः । ननु माभूवेदप्रामा- ण्यस्य व्यापकं, क्रियार्थकत्वं व्याप्यं तु भविष्यति तदभावावेदा- न्तानां प्रामाण्यं दुर्ज्ञानमिति नेत्याह ॥ न चेति ॥ येन वेदप्रामा- ण्यं स्वस्यानुमानगम्यत्वेनान्यत्र क्वचिद् दृष्टं दृष्टान्तमपेक्षेत तदेव ना- स्तीत्यर्थः। चक्षुरादिववेदस्य स्वतः प्रामाण्यज्ञानान्न. तव्याप्तिलिङ्गाय- पेक्षा । प्रामाण्यसंशये तु फलवदज्ञाता बाधितार्थतात्पर्यात प्रामाण्य- निश्चयो न क्रियार्थत्वेन "न कूपे पतेद्” इति वाक्ये व्यभिचारादिति भावः। वर्णकार्थमुपसंहरति ॥ तस्मादिति ॥ समन्वयादित्यर्थः। विधिवाक्यानामपि फलवदज्ञातार्थत्वेन प्रामाण्यं तत्तुल्यं वेदान्ता- ·रत्नप्रभाभासिते (७४) [अ०११पा.॥ अत्रापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते "यद्यपिशास्त्राप्रमा- णकं ब्रह्म तथापि प्रतिपत्तिविधिविषयतयैव शा- खेण ब्रह्म समर्प्यते, यथा यूपाहवनीयादीन्य- लौकिकान्यपि विधिशेषतया शास्त्रेण समर्प्यन्ते नामपीति स्थितम् । एवं पदानां सिद्धेऽर्थे व्युत्पत्तिमिच्छतां ब्रह्मना- स्तिकानां मतं ब्रह्मणो मानान्तरायोग्यत्वात् सफलत्वाच वेदान्तैक- मेयत्वमित्युक्त्या निरस्तम् । सम्प्रति सर्वेषां पदानां कार्यान्वितार्थे श- क्तिमिच्छतां विश्विशेषत्वेन प्रत्यग्ब्रह्म वेदान्तै|ध्यते न स्वातन्त्र्ये- णेति वदतां वृत्तिकाराणां मतनिरासाय सूत्रस्य वर्णकान्तरमारभ्यते, तत्र वेदान्ताः किमुपासनाविधिशेषत्वेन ब्रह्म बोधयन्ति उत स्वात- व्येणेति ? इति सिद्धे व्युत्पन्यभावभावाभ्यां संशये पूर्वपक्षमाह ॥ अत्रापर इति ॥ ब्रह्मणो वेदान्तवेद्यत्वोक्तौ वृत्तिकाराः पूर्वपक्षयन्ती- त्यर्थः । उपासनातो मुक्तिः पूर्वपक्षे तत्वज्ञानादेवेति सिद्धान्ते फलं विधिनियोगः तस्य विषयः प्रतिपत्तिस्मासना । अस्याः को विषयः, इत्याकाङ्कायां सत्यादिवाक्यविधिपरैरेव ब्रह्म समर्प्यत इत्याह ॥ प्र- तिपत्तीति ॥विधिविषयप्रत्तिपतिविषयतयेत्यर्थः। विधिपराहाक्यात्त- च्छेषलाभे दृष्टान्तमाह ॥ यथेति ॥ "यूपे पशुं बध्नाति” “आहवनीये जुहोति" "इन्द्रं यजेत" इति विधिषु के यूपादयः, इत्याकाङ्कायां "यूपं तक्षत्यष्टालीकरोति" इति तक्षणादिसंस्कृतं दारु यूपः । “अग्नी- नादधीत" इत्याधानसंस्कृतोऽग्निराहवनीयः। "वज्रहस्तः पुरन्दर" इति विधिपरैरेव वाक्यैःसमान्ते तहद्ब्रह्मेत्यर्थः। विधिपरवाक्यस्यापिअ- न्यार्थबोधित्वे वाक्यभेदः स्यादिति शङ्कानिरासार्थमपिशब्दः। माना- न्तराज्ञातान्यपिशेषतयोच्यन्ते न प्रधानत्वेनेति न वाक्यभेदः, प्रधाना- थभेदस्यैव वाक्यभेदकत्वादिति भावः।ननूकषड्विधलिडैस्तात्पर्यविषय- ·सू०४।०४] शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्ये (७५) तद्वत् ।कुत एतत् ! प्रतिनित्तिप्रयोजनवा- छास्त्रस्य; तथा हि शास्त्रतात्पर्यविद आहुः, “ह- ष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्" इति चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम् । तस्य ज्ञानमुपदे- शः। तद्भूतानां क्रियार्थेन समानायः” “आ- नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानामि- ति? च । अतः पुरुषं क्वचिद्विषयविशेषेप्रवर्तयत् स्य ब्रह्मणः कुतो विधिविशेषत्वमिति शङ्कते॥कुत इति॥ वृद्धव्यवहारे- ण हि शास्त्रतात्पर्यनिश्चयः। वृद्धव्यवहारे च श्रोतुःप्रवृत्तिनिवृत्ती उद्दि-. श्याप्तप्रयोगोदृश्यते।अतः शास्त्रस्यापि ते एव प्रोजने,तेच कार्यज्ञान- जन्ये इति कार्यपरत्वं शास्त्रस्य ततःकार्यशेषत्वं ब्रह्मण इत्याहं ॥प्रवृत्ती- ति॥शास्त्रस्य नियोगपरत्वे वृद्धसम्मतिमाह॥ तथा हीत्यादिना॥कि-. या कार्य, नियोगो विधिः,धर्मोऽपूर्वमित्यनान्तरम्।को वेदार्थः, इत्या- काङ्कायां शाबरभाष्यकृतोक्तम्॥दृष्टो हीति ॥ तस्य वेदस्य कार्य वेदार्थः इत्यत्रचोदनासूत्रस्थं भाष्यमाह ॥चोदनेति॥ क्रियाया नियोगस्य ज्ञान- हारा प्रवर्तकं वाक्यं चोदनेत्युच्यत इत्यर्थः । शबरस्वामिसंमति- मुक्त्वा जैमिनिसंमतिमाह ॥ तस्य ज्ञानमिति ॥ तस्य धर्मस्य ज्ञा- पकम् अपौरुषेयविधिवाक्यमुपदेशः तस्य धर्मेणाव्यतिरेकादित्यर्थः । पदानांकार्यान्वितार्थे शक्तिरित्यत्र सूत्रं पठति ॥ तद्भूतानामिति ॥ तत्तत्र वेदे भूतानांसिद्धार्थनिष्ठानांपदानांक्रियार्थेन कार्यवाचिना लिङ्गा- दिपदेन समानायः सहोचारणं कर्तव्यम् । पदार्थज्ञानस्य काक्यार्थरूप- कार्यधीनिमित्तत्वादित्यर्थः। कार्यान्वितार्थेशनानि पदति कार्यवाचिप देन सह पदार्थः स्मृतिहारा कार्यमेव वाक्यार्थ बोधयन्तीति भावः।फलि- १शवरसम्मतिम् । २ एते शब्दाः समानार्थका इस्यर्थः ।