·Sri Citrodlazamenjar
PANIFEST
RKSAMHITA
HODITED BY
SAIRASIVA SAŠTIT,
Cricket or the Departmenů zapisho tuéication of
Oriental durante iplo Triwulan
--

·TRIVANDRUN SANSKRIT SER IES.
No. CXY.
Šri Citrodayamanjari.
No. IV.
THE
RKSAMHITA
WITH
the Bhâsya of Skandasyâmin and the
"commentary of Venkatamadhavârya
EDITED BY
K. SĀM BASIVA SĀSTRī,
Caralo of the Department for the Publication
of Oriental Manuscriplo, Trivandrum,
Part II.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERYMENT OF
135 HIGHNESS THE NARARAJA OY TAYANCORE.
TRIVANDRUBI:
PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRESS,
1935.
*» Rights Reserved.]

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ११५.
श्रीचित्रोदयमञ्जरी
गन्थादः४.
ऋक्संहिता
स्कन्दस्वामिकृतभाप्येण
वेङ्कटमाधवार्यकृतव्याख्यानेन च सहिता
पौरस्त्यग्रन्धप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
के. साम्यशिवशास्त्रिणा
संशोधिता।
.
द्वितीयो भागः!
साच
अनन्तशयने
महोतमहामहिमश्रीचित्रायतारमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुद्रपित्वा प्रकाशिता ।
कोलरमा दाः 110 करतान्दा. १९५४

·श्रीमूलावनिपालमौलिमणिना सझल्पितश्रीरिव
श्रीमूलात्मजनिस्तथा सहजया लक्ष्म्या च सम्भावितः।
स्वातिज्योतिरिवादितः समुदितश्चित्रावतार स्वयं
मार्ताण्डाग्रसरो विराजति महाराजः स रामाभिधः ॥
मास्ववर्णमणिः प्रवालमृदुला श्रुत्याघलङ्कारिणी
श्रीमद्वञ्चिवसुन्धरानवयशोराशिप्रकाशामिका ।
उत्फुलत्सुकृतिप्रसाधनधृतामोदोन्नदडिण्डिमा
श्रीचित्रोदयमसरी सुमनसां सर्वस्वमुज्जृम्भताम् ।।
के. साम्बशिवशास्त्री.

·PREFACE. This is the recond part of Rksamhita with the Bhagya of Skandasvämnin and the gloss by Venkatamadhava, the firat part of which has already been published from this office This part, which goes up to the second Adhyaya of the fir-t aştakı is on a par with the first part in point of matter and manner. This volume, which is a treat to the cultured, dawned upon our attention, while we were eager to publish valuable works for the embellislaent of the "Sri Citrodaya 11-njarſ Series": Thu Bhāşya of Skandasvimin. enriched by many unheard-of enecdotes from ancient myths and legends, and the great gloss of Venkatamadhava,- simple and terso and clear- are both unique adormuents to this edition of the samhita. Acknowledging, with gratitule, the services rendered by the very industrious Pandits of this office, and awaiting the opportunity for publishing without delay the remaining parts, we offer this to the Public. Trivandrum, 25 10 1109. K. SAMBASIYA SASTRI.

·निवेदना। मा द्वितीयोऽयं भाग मारसंहितायाः स्कन्दत्वामीयभाष्येण वेष्टमाध- चीयव्याख्यानेन च सनाथायाः यस्याः प्रथमं भागमितः पूर्वमिह प्राकाशयम् । आपल्याएकस्य द्वितीयाध्यायगोचरोऽयमाकृत्या प्रकृत्या च प्रथमादन्यूनः । यावदपि त्यरिततरमखिलामोदसम्पन्नं ग्रन्थरत्नं प्रकाश्य श्रीचित्रोदयमञ्जरी प्रसाधयितुमनसो मे मन्ये किमपि चक्षुपोः प्रभातमयं भागः सुमनसामुपहारः । कैरश्चतचरोरेतिहासादिकथा सवहरुपोलित श्रीस्कन्दस्वामीयं भाष्य, लघु. नापि सारगर्भण टिप्पणीप्रायेण विशदीकरणेन महनीयं वेङ्कटमाधवीय व्या- ख्यानं च सममस्याः संहिताया निकाममनितरसाधारणं किमप्याभरणम् । अस्याः प्रकाशनाय दृढतरप्रयलशालिभिरवत्यैः पण्डितैः सुबहुपकृतं स्मरनेव- मेवापरानन्यदसीयान् भागाननवशेषमचिरात् प्रकाशयितुमवसरं च प्रतीक्षमाणः सयः सतां समक्षमिममवतारयामि । अनन्तशयनम, २५-१०-१०९. के. साम्बशिवशास्त्री.

·॥ श्रीः॥ ऋक्संहिता भर्तृध्रुवसुतस्कन्दस्वामिकृतभाष्येण वेङ्कटार्यतनयमाधवार्यकृतव्याख्यानेन चोपेता पदपाठसहिता। (द्वितीयो भागः।) म् अयंदेवायजन्मनेस्तोमोविप्रेमिरासया । अकारिरत्नधातमः ॥ १॥ अयम् । देवाय । जन्मने । स्तोमः । विप्रेभिः । आसया । अ. कारि । रनधातमः ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । आर्भवं प्रथमं सूक्तम् । ऋभुर्विभ्वा वाज इति सुधन्वन आहिरसस्य प्रयः पुत्रा रथकारा बभूवुः । ते अतिशयवद्भिः कर्मभिर्देवत्वमीयुः । तेऽत्र साहचर्यादन्यतमयचनेनापि ऋभुशब्देन सर्वेऽभिधीयन्ते । तद्देवतं द्वितीयस्य प्रथमं सूक्तम् अयं देवायेत्येतत् । जन्मन इति मनिरयं कर्तरि सामर्थ्याचात्र भूते काले द्रष्टव्यः । देवाय जन्मन इति चोभयत्र बहुवचनस्य स्थाने एक- वचनं देवेभ्यो जातेभ्यः । य क्रमवो मनुप्याः सन्तो देवा जाताः तदर्थमित्यर्थः । स्तोमः स्तुतिः विप्रेभिः मेधाविभिरस्माभिः । आसया, आसशब्दोऽत्र सामर्थ्याद् ऋग्वचनः, ऋग्लक्षणया वाचा । आसा उपासना वा परिचर्या । आसया हेतुना। । G.P.T.10500, 19-1101 B

·स्कन्दसामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋषसहिता। [अ० १....
स्य चेयं हेतुत्वेन विवक्षा । परिचय : र्या)मित्यर्थः । अकारि कृतः ।
1. रत्नधातमः अतिशयेन धनानां दाता येन स्तुता ऋमयोऽतिशयेन
स्यन्तीत्यर्थः ॥ १॥
चेकटमाधवीयम् ।
भय देवाय जन्मने माधवो व्याचिकीर्षति ।
तनामन्नितशम्दानामादो वृत्तिः प्रदर्यते ।।
आमन्त्रितायुदात्तत्वमुचैरामन्त्रणे भवेत् ।
मीचैरामन्नणे कार्ये पदं सर्च निहन्यते ॥
अर्थस्वभावाद्वाक्यस्य मध्यस्थं तसिहन्यते ।
ऋतेन मित्रावरुणा कवी नो मिग्रावरणा॥
भर्थस्वभावादुम्चस्व पचिम्मध्येऽपि दृश्यते ।
तथव नीचस्त्वमपि तत्रोदाहरणे म्णु ॥
अड्यनमन्धाय सा कीरिति यक्ष्यति ।
नरेति तनायुदात्तमेवं हि परिदेवनम् ॥
इन्द्राग्नी पावापृथिवी यजुष्यस्मिन् निहन्यते ।
पहुप्वामन्त्रितेवन्तरोपपीरिति यस् पदम् ॥
भने पाचकरोचिषा प्ताहवन दीदिवः ।
मावो नेटः पिब तुना सखापस्स्तोमवाहसः॥
विध देवासो मरतो विश्वे यजत्रास्त आदित्याः ।
सर्वनाम्यभावोऽयमूयः प्राज्ञरिति स्थिनिः ।।
मामन्त्रितं कारकयद्वाक्यार्थेनान्वितं भवेत् ।
पुर्व घरो मुपाम्णे पेशो मयो अपेमासे ॥
य इमे तम्रोदाहरणे स्पटे सवं च ताशम् ।
भावेद्यमानवत्वे च एप हेतुरिति स्थितिः ।।
भयं दवाय 1 मधातिधिः । अयं स्तोमो मनुष्यत्वमपहाय दवभूताय -
गणाय मेधाविभिरस्माभिरास्येनातिशयन रत्नदाता क्रियते ॥1॥
पइन्द्रायवचोयुजाननक्षुर्मनसाहरी ।
शमीभिर्यज्ञाशत ॥२॥

·३ मं.१.भ. ५. सू. २०] प्रथमोऽटकः। ये । इन्द्राय । वायुजा । ततक्षुः । मनसा । हरी इति । शमीभिः । यज्ञम् । आशत ॥ २॥ स्कन्दस्वामीयम् । अभवः किं कृतवन्तः । ये ऋभव इन्द्राय वचोयुजा वचनमात्रयोगिनी ततक्षुः, तक्षतिः करोतिकर्मा, कृतवन्तः । केन । मनसा ध्यानमात्रेणैव । को। हरी । ये च शमीभिः । एकचमसचतुष्टयकरणादिभिः यज्ञम् आशत प्राप्ताः यज्ञियत्वं प्राप्ता इत्यर्थः । तद्वक्ष्यति ---- 'एक चमसं चतुरः कृणोतने ति ॥२॥ वेङ्कटमाधवीयम् । प इन्द्राय । य इन्द्रार्थ पचनमात्रेण रथे युज्यमानी कृतवन्तो बुद्धिमहत्तयाधी, ने शिवपकर्मभिर्देवप्रीणनैर्यज्ञियं भागं प्राप्तवन्तः ॥२॥ तक्षनासत्याभ्यांपरिज्मानंसुखरर्थम् । तक्षन्धेनुसयाम् ॥ ३॥ तर्वान् । नासत्याभ्याम् । परिऽज्मानम् । सुऽखम् । रथम् । तक्षन् । धेनुम् । सवाऽदुपाम् ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ये च तक्षन् कृतवन्तः । नासत्याभ्याग् । अधिनारेको नासत्यनामा, दसनामापरः। साहचर्यात्त्विदमन्यतरशब्देनाप्युगयोरभिधानम् । अश्विनोरर्थाय । परिज्मानम् , अजेः गत्यर्थस्येदं रूपं, सर्वतोगामिनम् । सुखं रथम् । ये च तक्षन् धेनुम् । कीदृशम् । सबर्दुघां, सब(?)रित्यमृतस्याख्या, अमृतस्य दोग्नीम् । कस्मै पुनरकुर्वन् । बृहस्पतये । कुत एतत् । 'वृहस्पतिर्विश्वरूपा- मुपाजते'त्यत्र वृहस्पतेर्विश्वरूपया सम्बन्धदर्शनात् । विश्वरूपान्यपदेशस्य च रथं ये चक्रः सुवृतं नरेष्ठां ये घेनुं विश्वजुवं विश्वरूपामि'त्यत्र धेन्वा दृष्टत्वात् ॥ ३ ॥ वेटमाधवीयम्। तक्षमासस्याभ्याम् । अकुर्वश्विभ्यां परितो गन्तारं शोभनाक्षद्वारं रथ तान् धेर्नु वृहस्पतयेऽमृतस्य दोग्ध्रीम् ॥ ३॥ १, 'नकर्ममा' क. पाठ: - ·स्कन्दस्वामिभाग्य वैवटमाधवायव्याख्यानोगेना सहिता । [भ० २.२० १. युानापितरापुनःसत्यमन्त्रायवः । ऋभवोविष्टयक्रत ॥ ४॥ युर्वाना । पितरां । पुनरिति । सत्यमन्त्राः । ऋजुञ्ययः । ऋभवः । विष्टी । अक्रत ॥४॥ स्कन्दस्वामीयम् । ये च पितरा आत्मीयौ पितरौ । युवाना पुनः वृद्धभूलो सन्तौ पुनस्तरुणी। सत्यमन्त्रा , मन्त्रणं मन्त्रः वचनं, सत्यवचना. ऋजूयव. ऋजुकामाः ऋभवः । विष्टी । विष्ट्वीति कर्मनाम । तस्यायं छान्दसो वकारलोपः । तृतीयान्तं चेदमत्र द्रष्टव्यम् । कर्मणां वा अक्रत कृतवन्तः ॥ ४ ॥ घेकटमाधवीयम् । युवाना पितरा । पृद्धावारमीयौ पितरो पुनस्तरणावकुर्वन् । मुन्नरच्यमानं सर्व सत्य येषा न भातम् । अभय जुकामा विष्टयः । तक्षणकमी विधिः॥४॥ संवोमदासोअग्मतेन्द्रेणचमरुत्वता । आदिस्येभियराजभिः॥५॥ सम् । यः । मामः । अग्मत । इन्द्रेण । च । मरुत्वना । आ- दित्येभिः । च । राजऽभिः ॥५॥ स्पन्दस्वामीयम् । व इति प्रकृतानामृभूणाम् । मदासः समग्मत संगच्यन्ते । मदद्वारेण चेये तद्वतामृभूणामेव सङ्गतिरुच्यते । यूयं सामेन मचाः सगच्छध्यमित्यर्थः । केन सह । इन्द्रेण मरत्वता सह आदित्येभिश्च राजभिः दीप्तैः ॥५॥ येटमाधर्वायम् । संघो मदाप । सद्गता युप्मा मोमास्तृनीये सवने परत्यतेन्देणान्यश्चादित्य राजभिः॥५॥ इति प्रथमस्य द्वितीये प्रथमो घर्गः।। वा। क. म. पाट.. ' पिःसु.च पाठ ·५ म. १. अ. ५. सू० २०] प्रथमोऽटकः। उतत्यंचमसंनवत्वपुर्देवस्यनिप्कृतम् । अकर्तचतुरःपुनः ॥ ६ ॥ उत । त्यम् । चमसम् । नवम् । त्वष्टुः । देवस्य । निःकृतम् । अत । चतुरः । पुनरिवि ॥ ६॥ स्कन्दस्वामीयम् । उत त्यं चमसं नवमजीर्णं त्वष्टुर्देवस्य स्वभूतं निकृतम् । निरित्येप समित्येतस्य स्थाने । संस्कृतं परिनिष्ठितं सन्तमित्यर्थः । 'एक चमसं चतुरः कृणोतने ति देवसन्देशेनामेर्वचनात् अकर्त कृतवन्तः स्थ चतुरः चमसान् पुनः ॥६॥ वेङ्कटमाधीयम्। तत्यम् । अपिच तं नवं चमसं स्वशू देवेन संस्कृतमेकं मन्तं पुनश्चतुरश्चमसान् कृतवन्तः स्थ॥६॥ तेनोरत्नानिधत्तनत्रिरासाप्तानिसुन्वते । एकमेकंसुशस्तिभिः ॥ ७ ॥ ते । नः । रत्नानि । धत्तन । त्रिः । आ ।साप्तानि । सुन्वते । एकम् एकम् । सुशीस्तभिः ।। ७ ।। स्कन्दस्वापीयम् । य ईदृशाः स्थ, ते नः अस्माकं स्वभूताय रत्नानि धत्तन दत्त । मा च सकृदेव । कि तर्हि । त्रिः | आकारस्तु पदपूरणः । कियन्ति । साप्तानि । स्वार्थिकोऽत्र तद्धितः । सप्तव साप्तानि । वंगे वा तद्धितः । पञ्चद्दशती वर्ग वा' 'सप्तनोऽन् छन्दसि' (५-१-६०, ६१) इति छान्दसत्वादायुदात्तत्वम् । ससकवर्गाणि सातानि । कतमानि । "छत्रं रथो मणिर्भायर्या निधिरचो गजस्तथा । एतानि सप्त रत्नानि पूर्वेषां चक्रवर्तिनाम् ॥ इति पुराणे श्रुतत्वात् छत्रादीनि । अथवा रत्नमिति धननाम । सुवर्णरजत- १. देवे देवेन स' क. स, पाठः. २. 'तं पुस. पाठः, ·। सन्दस्वामिभाप्य वेङ्कटमाधदार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० २. व. २. माणिक्यमौक्तिकप्रभृतीनि सप्त धनानीति । त्रिरिति कृत्वार्थीयश्रुतेरा इति चोपसर्गाद् योग्यक्रियाध्याहारः । त्रिरावृत्तानि सप्त एकविंशतिसुवर्णादिधनप्रकारं दत्तेत्यर्थः । कस्मै । सुन्यते यजमानाय । कीदृशानि रत्नानि ! उच्यते । एक- मैकमिति । निर्धार्यमाणश्रुतेर्निर्धारणसंबन्धो येषामिति गन्दोऽत्राध्याहर्तव्यः । खुशस्तिभिरिति तृतीयाश्रुतेर्युक्तशब्दः । येषामकैकं मुशस्तिभिः गोभनामिः प्रशंसाभिर्युक्तम् अत्यन्तोत्कृष्टमित्यर्थः ॥ ७ ॥ पेटमाधीयम्। ते नो रत्नानि । तेऽस्माकं रत्नान्याधत्तन निरावृत्तानि सप्तसंरयान्येकवि- शति सुन्यो यजमानायकमेके स्तुतिभिः । चतुर्दशापधप सत प्राम्याः पशयस्तान्येक विशतिरित्याहुः ॥७॥ अधारयन्तवहयोभजन्तसुकृत्यया । भागदेवेपुयज्ञियम् ॥ ८॥ अधारयन्त । वहयः । अर्भजन्त । सुऽकृत्ययो । भागम् । देवेषु । यज्ञियम् ॥८॥ स्कन्दस्वामीयम् । अधारयन्त धारणं स्थिरीकरणं कालान्तरेणात्मनः स्थिरीकृतवन्तः । वहयः वोढारः सर्वकर्मणाम्भवः अभजन्त सेवितवन्तः । इदानीं लब्धवन्तः कालान्तरे च स्थिरीकृतवन्त इत्यर्थः । केन । सुकृत्यया एकचमसचतुष्टय- करणादिकया क्रियया शोभनया । किम् । भागम् । क । देवेषु । निर्धारणे चेयं सप्तमी। देवानां मध्ये । यज्ञियं यज्ञार्ह हविर्भागमित्यर्थः । अथवा वहयोऽत्र हविषा वोढार ऋत्विजः । शोभनया संस्कारक्रियया शोमनैः संस्कारैः संस्कृत- वन्तः आ च प्रदानकालाद् धारितवन्त इत्यर्थः । भाग देवेषु । पष्ठ्यर्थे सप्तमी- यम् । हविर्भागं देवानामृभूणां यज्ञार्हम् ॥ ८ ॥ बेहटमाधवीयम्। भधारयन्त । मनुष्यत्वेऽपि न मता बोद्वारस्तथैक्चमसचतुष्टयकरणादिक्या मंता सोमनया क्रियया देषु पनि भागमभजन्त ॥ ८॥ इति प्रशमस्य द्वितीये द्वितीयो घर्गः। १. 'न ।' स. पाठः २ 'मा' ग. पाठा, ·प्रथमोऽष्टकः। म. १. भ. ५.०२०] इहेन्द्राग्नीउपह्वयेतपोरित्स्तोममुश्मसि । तासोमसोमपातमा ॥ १ ॥ इह । इन्द्राग्री इति । उप । हये । तयोः । इत् । स्तोमम् । उश्मसि । ता । सोमम् । सोमऽपातमा ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । ततोऽनन्तरमैन्द्रामम् । आर्भवानन्तरं सूक्तमैन्द्रामम् । इह यज्ञे इन्द्रामी अहमुपहये । इच्छब्दो यस्मादर्थे । तयोः स्तोममुश्मसि सर्वे वयं कामयामहे कर्तुमित्यमिति वास्यशेपः । एतज्ज्ञात्वा आगत्य ता तौ सोम, द्वितीयानिर्देशात् पिबेतामिति वाक्यशेषः । सोमपातमा इति अतिशयेन सोमानां पातारौ ॥१॥ चइटमाधवीयम् । इहेन्द्राग्नी । इहेन्द्राग्नी उपदये । तयोरेय स्तोमं च कामयामहे । ती हि सोममतिशयेन पातारी । विरग्याभिधानादेकवचनबहुवचनयोः सङ्गतिः ॥ १ ॥ तायज्ञेपुप्रशंसतेन्द्राग्नीशुभतानरः।। तागायत्रे[गायत ॥२॥ ता। यज्ञेषु । प्र । शंसत । इन्द्राग्नी इति । शृंमत । नरः । ता । गायत्रेषु । गायत ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । ता तो प्रकृतौ यज्ञेषु प्रशंसत ऋग्लक्षणाभिः शस्त्रस्तुतिभिः प्रक- पेण स्तुत । ती को । इन्द्रामी । शुम्भत, शुम्भ शोमाथे, शोभध्वम् । हे नरः । मनुष्याः! ऋत्विजः । मात्विजो स्विक्त्वादेव देवता. स्तुतवन्तः शोमन्त न तूप्णीमासीनाः । अथवा 'दाता राधांसि शुम्भतीति प्रयोगदर्शनाच्छुम्भतिर्दा- नार्थः । दत्त च ताभ्यां सोममित्यर्थः । तावेव गायत्रेषु । गीयन्ते तानीति गाय- त्राणि सामानि । तृतीयार्थे चेयं सप्तमी । सामभिः स्तोत्ररक्षणैः । गायत स्तुत ॥ २॥ 1 ·ट । स्कन्दस्वामिभाष्यम्बटमाधवायव्याख्यानोपेता सहिता। [अ०२.०१. चेन्टमाघवीयम्। ता यक्षेषु । तो यज्ञेषु प्रशसतेन्द्राग्नी अलपुख्त च स्तोस्तावेव गायत्रसामसु चगायत नर 1॥२॥ नामित्रस्यप्रशस्तयइन्द्राग्नीताहवामहे । सोमपासोमपीतये ॥३॥ ता । मित्रस्य । प्रशस्तये । इन्द्राग्नी इति । ता । हवामहे । सोमपा ! सोमपीतये ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम् । मित्रम्य मित्रो देवतामात्रोपलक्षणार्थः । तौ देवतानां प्रशस्तये। होत- स्वादमिरागतो देवता स्तोप्यतीत्येवमर्थम् इन्वामी हवामहे । पुनस्तच्छब्दश्रुते- मित्रस्य प्रशस्तय सोमपा सोमपौ सोमपीतये सोमपानार्थमपि हवामहे ॥ ३ ॥ चेकटमाधवीयम् । ता मित्रस्य । ता मित्रस्य प्रशस्तये तयोरितरेसरविषया मैत्री स्तोतुमिन्द्रामी तो हवामहे सोमपानशीली सोमपानाय च ॥३॥ उग्रासन्ताहयामहउपेदंसवनसुतम् । इन्द्राग्नीएहगच्छताम् ॥ ४॥ उग्रा । संता । हवामहे । उप । इदम् । सर्वनम् । सुतम् ।. इन्द्राग्नी इति । आ । इह । गच्छताम् ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । उमा उौ कुरौ शत्रूणामुपरि । सन्ता। सच्छब्दः प्रशंसावचन । सस्पुरुष, सद्य. सदश्व इति यथा । मगन्ता हवामहे । उपेद सवन सुतम् उपशब्दोऽत्र प्रतिशब्दस्यार्थे । सवनमिति यजनाम । यज्ञ सुतं च सोमं प्रति । अथवा सवनशब्दः सूयते संदिति सवनं सोमलक्षणं हवि- राह, न यज्ञनाम । इदं सोमलक्षणमभिपुतं हविः प्रति । एतज्ज्ञात्वा (हवी!) , 'त' ग पाठ:

·म. १. अ० ५. सू० २२] प्रथमोऽटकः। इन्द्रामी आ इह गच्छताम् । उपेदं सवनं सुतमित्येतत् पदचतुष्टयं सेमं नः स्तोममागही त्यत्र पठितम् । इह पुनः पदका(ले? रैः) पठ्यतेऽर्थभेदात् । कथ- मर्थभेदः 'सेमं नः स्तोममागहि' इत्यत्र क्रियापदानन्तर्यात् स्तोम सुतमिति चानयोः उपागमनकर्मण्येव सम्भवादुपशब्द उपसर्गः स्वार्थवृत्तिः । न कर्मप्रवच- नीयप्रतिशब्दार्थे इदं सवनमित्यपि स्तोमं सुतमित्येतयोविशेषणार्थाधिकरण- सप्तम्यर्थे प्रथमा अस्मिन् यज्ञे स्तोमं सुतं च सोममुपागच्छेत्यर्थः । इह पुन- रिन्द्रामी पह गच्छतामिति क्रियाशब्दस्य व्यवहितत्वात् सुतमित्यस्य कर्मणो हवामह इति पूर्वेणेन्द्रा(मी ! मि)कर्मकेणाहानेनासम्बन्धादागच्छताभित्यनेन सम्बन्धे इहराब्दस्य इदं सवनमितीदंशब्देन सप्तम्यर्थप्रवृत्तेन पोनरुक्त्यप्रसमा. दुपश(ब्दःब्द)कर्मप्रवचनीययोगलक्षणा(थं ? च) द्वितीया । इमं यज्ञं सुतं च सोमं प्रति सोमलक्षणं वा अभि(ए? पु)तं हविः प्रति हवामहे इति । अथ तु तत्रापादं सवनामित्युपागमनकर्मणि द्वितीया व्याख्यायते स्तोममिमं च यज्ञं सुतं च सोमम् उपाग(च्छते! च्छे)ति, ततोऽस्य पदत्रयस्य पुनरिहाध्ययने पदकारा- भिप्रायः पर्येभ्यः ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। व्या सन्ता । उग्रौ भवन्ता हवामहे इमं सुतं सोममुपै समीपे ताविन्द्राग्नी इहा- गछताम् ॥ ४॥ तामहान्तासदस्पतीइन्द्राग्नीरक्षउब्जतम् । अग्रजासन्त्वत्रिणः ॥५॥ ता । महान्ता । सदस्पती इति । इन्द्रानी इति । रक्षः । उब्जतम् । अप्रजाः । सन्तु । अत्रिणः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तच्छन्दश्रुतेर्मध्यमपुरुपयोगाय मन्त्रस्य प्रत्यक्षकृतत्वान्महान्ता सदस्प- ती इत्यनयोश्यौनामन्त्रितयोस्तत्सम्बन्धी यच्छब्दोऽध्याहार्यः । (सो ? यौ) युवां महान्तौ सदस्पती सदः प्रसिद्धं यज्ञगृहं तस्य स्वामिनी तौ हे इन्द्रागी ! । रक्ष उन्जतम् । उटजतिरत्र सामर्थ्याद्वधार्थः न्यम्भावार्थो वा रक्षांसि हतं, न्यग्भू- तानि वास्माकं (ह) कुरुतम् । अप्रजाः प्रजावर्जिताश्च सन्तु अत्रिणः । 'अद भक्षणे । भक्षयितारः हिंसितारोऽस्माकम् ॥ ५॥ १. 'ककर्मणा' ख. पाठः, २. 'पप्रति स ग. पाठः, '३. 'च' स. पाठ:. .C ·१० स्वन्दस्वामिभाष्य-वेटमाधार्यध्यार यानोपेता जसहिता। [अ० २.३०४ वेङ्कटमाधधीयम् ।' ता महान्ता । तो महान्तावित्येतानान् परोक्षम् । सदस्पती इन्द्राग्नी रक्षो हतम् । अप्रादुर्भूता भवन्त्यदनशीला राक्षसा अप्रजाती ॥५॥ ते सत्येनजागृतमधिप्रचेतुनेपदे । इन्द्राग्नीशर्मयच्छतम् ॥ ६॥ तेन । सत्येन । जागृतम् । अघि । प्रञ्चेतुने । पदे । इन्द्राप्ती इति । शर्म । यच्छतम् ॥ ६॥ स्कन्दस्वामीयम् । तेन तच्छन्दश्रुतेोग्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दोऽत्राध्याहर्तव्यः । येनान्येषा- मपि स्तोतृणा यष्टुणा च जागृथ , तेन सत्येनाविसंवादिना स्तोत्रेण स्वसाम- येने वा ममापि जागृतम् । (ज!जा)गर(ण)मप्रमादः । सर्वार्थेऽप्यप्रमत्ती भवतम् । किश्च अघि उपरि सर्वस्य प्रचेतुने पदे । प्रकर्षेण यचेतयति ज्ञापयति प्रकाशयते वा तत् (पनेतुनम् । प्र)चेतुने पदे मम जागृतम् अप्रमत्तौ भवतम् । मां प्रचेतुन पदं प्रापयतमित्यर्थः ॥ ६ ॥ वेन्टमाधवीयम् । तेन सत्येन । यत् पद ज्योतिषी मानुपान् प्रज्ञापयति तस्मिन् त्वदीय आधि- पत्ये यथापूर्व तेन सत्येन जागरणं कुस्तम् इन्द्राग्नी! सुखं च यच्छतम् ॥६॥ इति प्रथमस्य द्वितीये तृतीयो घर्गः॥ प्रातर्युजायिपोधयाश्चिनायेहर्गच्छताम् । अस्यसोमस्थपीतये ॥१॥ पावऽयुर्जा । पि । बोधय । अश्विनौ । आ । इह । गच्छ- ताम् । अस्य । सोमस्य । पीतये ॥१॥ । १. 'ता था।' ग. पाठ.. २. 'न म'ख पाठ:. ३. 'पा' ग, प. पाठः, ·। ११ मं० १. भ० ५. सू० २२] प्रथमोऽष्टकः। स्कन्दस्वामीयम् । तृतीयस्यादिराश्चिनः । तृतीयस्य सूक्तस्यादि प्राग्घिरण्यपाणिमूतय इत्य- श्विदेवतम् । प्रातर्यायश्चिनो प्रयागेन युज्यते तो पातयुजौ अमुप्य यजमानस्य यज्ञे गन्तव्यमित्येतद् वियोधय । आत्मन एयायमन्तरात्मनः श्रेषणादमेवी होतृ- त्वात् । विवोधिती चाश्विनौ आ इह गच्छताम् । किमर्थम् । अत्याश्विनग्रहा- त्यस्य सोमस्य पीतये ॥ १॥ चकटमाधवीयम् । मातयुजा । प्रातर्गमनायौद्युक्तावश्विनी स्तोतर्वियोधय । तायिहागग्छताम, सोमं पारम् ॥1॥ यासुरारीतमोभादेवादिविस्पृशा । अश्विनातायामहे ॥२॥ गा। सुऽरथा । रथिऽतमा । उभा । देवा । दिविऽस्पृशौ । अश्विनी । ता । हवामहे ॥२॥ या सुरथा यौ सुरथी, रथीतमा सारथिरत्र रथ्युच्यते अतिशयेन सारथी, उमा देवा, दिविस्पृशा दिवि स्मष्टा गन्तारावित्यर्थः । अधिना ता हवामहे ॥२॥ नेटमाधवीयम् । या मुरथा । यो मुरपायतिशयेन स्यस्य नेतारी भवनः, उभी घुस्थानावधिन। सी हयामहे ॥२॥ यायांकशामधुमत्यविनासृनृतावती तयायमिमिक्षतम् ॥३॥ या । वाम् । कशा । मधुऽमती । अश्विना । सूनृतोऽवती । तयाँ। यज्ञम् । मिमिक्षतम् ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम् । या वा युवयोः कशा । (श्चिन्यो ? श्वो) यया तोचते साकशोच्यते ।

·" स्कन्दस्वामिभाग्य-वेङ्कटमाधवायव्यान्यानोपेता ऋासहिता। [अ० २ ० ४. कीदृशी । मधुमती । मध्वित्युदकनाम, तद्वती।वृष्टिकारिणीत्यर्थः । है अधिना! सूनृतावती सूनृता वाक् तद्वती च । शब्दकारिणीत्यर्थ । त(दाया) मदीयं यज्ञं मिमिक्षतम् । म्यक्षतेर्गतिकर्मण एतद् रूपम् । गच्छतम् । अथवा कशेति वाड्- नाम । या युवयोगर्जितलक्षणा वागुदकवती सूनृतावती च । सूनृतेत्यन्ननाम । सस्यलक्षणेनान्नेन जनयितव्येन तद्वती । सस्यानां जनयित्रीत्यर्थ । अथवा सूनृतं प्रियमुच्यते तद्वती श्रवणसुखेत्यर्थ । तया यज्ञ मिमिक्षतम् । 'मिह सेचने' । उदकेन सिञ्चत वर्षतमित्यर्थ ॥ ३ ॥ वेष्टमाघवीयम्। या वा कशा। या युवयोरवाजनि. (१)मधु क्षरन्ती दाम्दयती, तयास्माक पक्ष सिञ्चतम् ॥ ३॥ नहिवामस्तिदरपत्रारथेनगच्यः। अश्विनासोमिनोगृहम् ॥ ४॥ नहि । वाम् । अस्ति । दूरके । यत्र । रवैन । गन्छयः । अ- श्चिना । सोमिनः । गृहम् ॥ ४॥ स्कन्दस्वामीयम् । नहि वा युवयो अस्ति दूरके दृ(रके ! रे) नामास्ति, यन रथेन गच्छथ । यदपि दूरे तदपि (दूरीथ रथे)न शीघ्रमेव गच्छथ इत्यर्थ । किं तत् । उच्यते । अश्विना सोमिन सोमवतो यष्टु स्वभूत गृहम् ॥ ४ ॥ पेटमाधवीयम् । नहि धामस्ति । नदि युदयोरस्ति दरे किञ्चिद् गृह यत्र युवा रथेन गळया- धिनी यजमानस्य गृह रधेन शीम मच्छता दूरे भवतीति ४ में हिरण्यपाणिभूतयेसवितारमुपहये । सचेत्तौदेवतोपदम् ॥ ५॥ हिरण्यपाणिम् । उत्तये । सवितारम् ! उथ । हुये । सः । वेत्ता । देवता । पदम् ॥५॥ 2 - ·१३ । । म.१. अ.५. सू.१२] प्रथमोऽयकः। सन्दस्वामीयम् । हिरण्यपाणि सावित्री तिमश्चाप्यत उत्तराः । हिरण्यपाणिमितीयं पराश्च (त! ति)सः सावित्र्यः । हिरण्मयों पाणी यरय स हिरण्यपाणिः । अत्र शाहा. यना झतेहासनामगमधीयते - 'अथ यत्र ह तद्देवयज्ञमतन्वत पित्रे प्राशित्रं परिजदुस्तस्य पाणी पाचच्छेद । तसं हिरण्मयो प्रतिदधुस्तस्माद्धिरण्यपाणि- रिति । हिरण्यपाणिम्तये तर्पणाय सविता(मुपये । किं कारणम् । उच्यते । यस्मात् स रचा । 'निती संज्ञाने' सम्यक् ज्ञाता नान्यः कश्चित् । देवता । पष्ठ) प्रथमपा । देवतानां पदं स्थानम् । अथवा स चेता स एव देवता स एव पदं स्थानमाश्रयो यष्ट्रणामिति ।। ५ ।। यंटमाधयायम्। हिरण्यपागम् । "प्राशियं सत्यनुः पाणी प्रचिरं । स तु देवामियो पाणी प्रत्यधुरि"ति मायनमाझगम् । सवितारमूनये उपदयं । स देवता प्रकाश कुर्वन् पदं मानाय मतपति पदनिधानयोग्य प्रमाशयति ॥ ५ ॥ इनि प्रथमस्य द्वितीय चतुर्थों । अपांनपतिमर्वसेसवितारमुप॑स्तुहे । तस्पव्रतान्युश्मसि ॥६॥ अपाम् । नपातम् । अव॑से । सविनारंम् । उप । स्तुहि । सस्य । नतानि । उश्मासि ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नपाच्छब्दोऽपत्यनाम । इह न सामर्थ्यान पुत्रे वर्तते । न पाने । अपां पुत्रमित्यर्थः । कुत एतत् । सवितुर्युदयो जन्म । तत् ++ + साक्षादयः । 'अद्भयो वा एप प्रातरुदेत्यपः सायं पविशतीति थुतेः । अथवा अद्यो वैद्युता- मिर्जायते अमेः सविता । अग्नया आदित्यो जायत' इति श्रुतेः । अथवा 'आपो या इदमम आसनिति श्रुतेरद्वचः प्रजापतिरजायत । प्रजापतेः सविता । तेना- यमपां पीत्र एव । तमपानपातं पौत्रम् अवसे तर्पणाय पालनाय या सवितारमु- परहि । आत्मन एवायमन्तरात्मनः प्रेपः । किं. कारणम् । तस्य प्रतानि क- मणि यागास्यानि उमसि सर्व वयं कामयामहे । कर्तुमिति वाक्यशेषः । यस्मात् तं यष्टुमिच्छाग इत्यर्थः ॥ ६ ॥ 1, ३, ग. पाठ ·स्कन्दस्वामिभाप्य-वेइटमाधपार्यध्यायानोपेता ऋक्सहिता। [अ० २ . ५ वेटमाधवीयम् । अपानपातम् । योऽद्भय प्रातरदेति त सवितारमुपस्तुहि । तस्य कर्माणि श्रोतु कामयामहे ॥ ६ ॥ विभक्तारंहवामहेवसोश्चित्रस्यराधसः। सवितारंनृचक्षसम् ।। ७॥ विऽभक्तारम् । हवामहे । यसोः । चित्रस्य । राधसः । सविता- रम् । नृचक्षसम् ।। ७॥ स्कन्दस्यामीयम् । यस्मै यावद् योग्य तस्मे तावत प्रदातार त विभक्तार हवामहे । वसो- श्चिनस्य राधस । 'राध साध ससिद्धो' सर्वार्थसिद्धिकरस्य । सवितार नृचक्षसम् मनुष्यान् द्रष्टार मनुष्याणा शुभाशुभाना कर्मणा प्रत्यवेक्षितारमित्यर्थ ॥७॥ वेकटमाधवीयम्। विभकारम् । वासयितु पूज्यस्य धनस्य दातार हवामहे सवितार मनुष्यागां दष्टारम् ॥ ७॥ - सोयानिपीदतसवितास्तोम्योनुनः । दाताराघांसिशुंभति ॥ ८॥ ससायः । आ । नि । सीदत । सविता । स्तोम्यः । नु । नः । दाता । राधांसि । शुभति ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे सखाय ! अध्वर्यव ! आनिपीदत | आ इत्यर्यागर्थे । अनि मत्स- मीपे प्रतिगरदानार्थ निपीदत । किं कारणम् । यस्मात् सविता स्तोम्य स्तोमाई स्तोतव्य नु क्षिप न अस्माकम् । किं कारणम् । यस्माद् दाता सविता राधासि । शुम्भतिर्दानाथोऽय सामर्थ्यात् । किं हि दाता रा(धस धासि । किमन्यत् कुर्यात् अन्यतो दानाद् ददाति । स्तोतृभ्य इत्यर्थ । अथवा दाता 1 विदा' क स पाठ. ।

·म. १. १० ५. सू. २२] प्रथमोऽयः । यजमानः राधांसि सोमलक्षणानि धनानि ! शुम्भतिस्तु शोमनार्थ एव सामर्थ्या- त्वन्तींतण्यर्थः, लट् च भूते काले । यस्माद् यजमानः सोमान(म?)भिष- वादिमिः संस्कारः शोभितवान् संस्कृतवानित्यर्थः ॥ ८ ॥ वेटमाधवीयम् । सखायः । प्रस्तोतप्रभृतय आगत्योपविशत सवितास्माकं स्तोतव्यः क्षिप्रमझानां दाता यजमान एनं स्तुतिभिरलरीति हविमिर्वति ॥८॥ अग्नेपनी रिहाहदेवानामुशतीरूप । त्वष्टारसोमपीतये ॥९॥ अग्ने । पत्रीः । इइ । आ । यह । देवानाम् । उशतीः । उप । त्वष्टारम् । सोमऽपीतये ॥ ९॥ स्कन्दस्वामीयम् । एकामेः । एका ऋगामेयी । हे अमे! पत्नीरिह कर्मणि उपावह । कस्य पलीः । देवानाम् । उशतीः कामयमानाः सामर्थ्याद् देवान् वा यजमानं वा । त्वष्टारं च । किमर्थम् । सोमपीतये । आवोदुरमेरेवात्र प्राधान्यं, न देव- पल्लीनां त्वष्टुश्चांमेयत्वम् ॥ ९॥ घेष्टमाधवीयम् । अग्ने पत्नी । अमे! देवपत्नी रिहोपायह कामयमानाः । त्वष्टारं च सोमपा. नार्थम् ॥९॥ आग्नाअग्नहायसेहोत्रीयविष्ठभारतीम् । वस्त्रींधिपणांयह ॥ १० ॥ आ। माः । अग्ने । इइ । अव॑से । होत्रोम् । यविष्ठ । भारतीम् । वस्त्रीम् । विपर्णाम् । वह ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्वे तु देवीनाम् । द्वे एते ऋचौ देवीनाम् ! आ इत्युपसर्गोऽन्त्येन वहेत्येतेन सम्बन्धयितव्यः । मा इति स्त्रीनाम । हे अग्ने! त्रिय आवह । इह १. या तस्मादामें ग. पाठः ।

·.. स्कन्दस्वामिभाष्य वेङ्कटमाधवायच्याएयानोपेता ऋयसहिता। [अ० २. ५० ६. कर्मणि अवसे पालनाय तर्पणाय वा । कतमाम् । होत्राम् । यतेऽसाविति होत्रामेर्दीप्तिः पत्नी वा ताम् । हे यविष्ठ ! युक्तम ! भारती, मारत आदित्य- स्तस्य मा पत्नी वा भारती तां च । वरूत्री धिपणाम् । धिषणेति बाड्नाम । घरणीयां च वाचम् आवह ॥ १० ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। श्रामा भने । आवहेहाने देवपरनी रक्षणाय होनां युवतमादित्यस्य पनी धरणीयां सरस्वती च॥१०॥ इति प्रथमस्य द्वितीये पञ्चमो वर्गः॥ अभिनोदेवीरवसामहाशमणानृपनीः । अच्छिन्नपत्राःसचन्ताम् ॥ ११ ॥ अभि । नः । देवीः । अव॑सा । महः । शर्मणा । नृपत्नीः अच्छिऽन्नपत्राः । सचन्ताम् ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । (आ इ अभी)त्युपसर्गोऽन्येन सचन्तामित्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । नः अस्मान् देवी होत्राभारतीधिषणा अवसा पालनेन तर्पणेन वा । महः । तृतीयार्थे षष्ठयेषा । महता शर्मणा गृहेण सुखेन वा । नृपत्नीः । नरो देवताः तदाकारणत्वात् , तेपी पत्नी । होत्रामे पत्नी, भारत्यादित्यरय पत्नी, वाग् यज्ञरय पत्नी । अथवा मनुष्याणां पालयित्र्यो नृपत्नीः । अच्छिन्नपत्राः अ. श्रान्तवाहनाः अभिसचन्ताम् अभिसेवन्ताम् । अवो महच्छम चास्माकं कुर्व- वित्यर्थः । सचत्युच्छतीति गतिकर्मसु पाठात् सचतिरत्र गत्यर्थः । अवसा महता च शर्मणा अभिगच्छन्त्वस्मान् अवो महच्छास्मानभिगच्छन्वि वि. स्यर्थः ॥ ११॥ बेकरमाधवीयम् । अभि नः । अभिसचन्तामस्मान् देख्यो रक्षणेन महता च मुखेन देवानां परन्यो- अखिपत्राः ॥११॥ उत्तरा निगदसिद्धा इति । इहेन्द्राणीमुपदयेवरुणानीस्वस्तपे । अग्नायींसोमपीतये ॥१२॥ १. 'रत्या' ग. पाउ.. २. 'त्युष्ट्रच्छ' ख. पाठः ३. 'न सह दे' ग. पाठ:.

·। म.म. ५..१२ प्रभमोऽटक इह । इन्द्राणीम् । उप । हये । वरुणानीम् । स्वस्तये। अ- मायीम् । सोमपीतये ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्वादश्यां तिस्रः (ईरीताः)। इन्दाणी वरुणानी चामायी (ताः? ताथ) पृथक् स्तुताः ॥ सूक्तस्य द्वादश्यामस्यामृचि तिसः स्त्रियो देवताः । कतमाः । इन्द्राणी वरुणानी चा(मे ? मा)यी च । ताच पृथक् स्तुताः, न सह । इह कर्मणि इन्द्राणीमिन्द्रस्य पत्नीमुपहये । वरुणानी वरुणस्य पत्नीम् । किमर्थम् । स्व- स्तये अविनाशायात्मनः । अमायीमनेश्च पत्नीम् । नच स्वस्तये एव केवलाय, किन्तर्हि, सोमपीतये च । असान् रक्षिप्यन्ति सोमं च पास्यन्तीत्येवमर्थमि- त्यर्थः ॥१२॥ महीद्यौःपृथिवीचनमयज्ञमिमिक्षताम् | पितानोभरीमभिः ।। १३ ।। मही । द्यौः । पृथिवी । च । नः । इमम् । यज्ञम् । मिमिक्षताम् । पिपृताम् । नः । भरीपऽभिः ॥ १३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्यायाप्रथिव्यौ द्वे कचौ । द्वे एते ऋचौ द्यावापृथिवीदेवते । मही द्यौः पृथिवी च नः इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । (म्य)क्षतेर्गतिकर्मण एतद्रूपम् । गच्छताए। गत्वा च पिताम् । ५ पालनपूरणोरि'त्यस्यैतत् छान्दसं हूस्वस्वम् । पूरयतां तर्पयतामित्यर्थः । नः अस्मान् भरीमभिः भरणसमथैरन्नै रसैश्च ॥ १३ ॥ घेटमाधवीयम् । मही चौः। महत्या गावापृथियाधस्माकमिमं यज्ञमागच्छतां पारयेतां धास्मान् भरणः ॥ १३॥ तयोरिघृतयत्पयोषिमारिहन्तिधीतिभिः । गन्धर्वस्यध्रुवेपदे ।। १४॥ १. 'मः प्रियः ।', २. 'मे' क.स. पाहा. 1.छे ग.पा. D ·सन्दस्वामिभाष्य वेङ्कटमाधवार्यव्यारयानोपेता ऋयसहिता! [भ• २ घ०६ कर्मणि अवसे पालनाय तर्पणाय वा । कतमाम् । होनाम् । हूयतेऽसाविति होत्रागर्दीप्ति पत्नी वा ताम् । हे यविष्ठ ! युवतम! भारती, भारत आदित्य- स्तस्य मा पनी वा भारती ता च । वरूत्री धिषणाम् । धिषणेति वाइनाम । वरणीया च वाचम् आवह ॥ १० ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। भामा भने। आवहेहाप्ने देवपनी रक्षणाय होना युवतमानि त्यस्य पी वरणीया सरस्वती च ॥१०॥ इति प्रथमस्य द्वितीये पञ्चमो वर्ग ॥ अभिनोदेवीरवसामहाशमणानृपनीः । अच्छिन्नपत्राःसचन्ताम् ॥ ११ ॥ अभि । नः । देवीः । अय॑सा । महः । गर्मणा । नृपत्नीः । अच्छिऽन्नपत्राः । सचन्ताम् ॥ ११॥ स्कन्दस्वामीयम् । (आ इ अभी)त्युपसगोऽन्त्येन सचन्तामित्याल्यातेन सम्बन्धयितव्य । न अस्मान् देवी होत्राभारतीधिषणा अवसा पाल्नेन तर्पणेन वा । मह । तृतीयाथे पष्ठयेपा । महता शर्मणा गृहेण सुखेन वा । नृपत्ना । नरो देवता तदाकारणत्वात् , तेषा पत्नी । होत्रामे पत्नी, भारत्यादित्यस्य पत्नी, वाग् यज्ञरय पत्नी । अथवा मनुष्याणा पालयित्र्यो नृपत्नी । अच्छिन्नपत्रा अ- श्रान्तवाहना अभिसचन्ताम् अभिसेवन्ताम् । अवो महच्छम चास्माक दुर्व- निवत्यर्थ । सचत्युच्छतीति गतिकर्मसु पाठात् सचतिरन गत्यर्थ । अवसा महता च शर्मणा अभिगच्छन्त्वस्मान् अवो महच्छास्मानभिगच्छन्वि वि)- त्यर्थ ॥ ११ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। अभि न । अभिसचन्तामस्मान् देण्यो रक्षणेन महता च सुखेन देवानां परन्यो इपित्रा ॥११॥ उत्तरा निगदसिद्धा इति ॥ इहेन्द्राणीमुपह्वयेवरुणानीस्वस्तये । अग्नायींसोमपीतये ॥१२॥ . 'रत्वा' ग पाठ २. 'त्युच्छ' स पाट ३ 'न सहदें ग पाठ .

·। म. १. म०५.२० ११ प्रथमोऽटकः। इह । इन्द्राणीम् । उप । हये । बरुणानीम् । स्वस्तये । अ- मायीम् । सोमऽपीतये ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्वादश्यां तिस्रः (ईरीताः)। इन्द्राणी वरुणानी चामायी (ताः! ताथ) पृथक् स्तुताः ।। सूक्तस्य द्वादश्यामस्यामृचि तिस्रः खियो देवताः । कतमाः । इन्द्राणी वरुणानी चा(मे ? मा)यी च । ताश्च पृथक् स्तुताः, न सह । इह कर्मणि इन्द्राणीमिन्द्रस्य पत्नीमुपहये । वरुणानी वरुणस्य पलीम् । किमर्थम् । स्व- स्तये अविनाशायात्मनः । अमायीममेश्च पत्नीम् । नच स्वस्तये एव केवलाय, किन्तर्हि, सोमपीतये च । अस्मान् रक्षिप्यन्ति सोमं च पास्यन्तीत्येवमर्थमि- त्यर्थः ॥१२॥ महीयौःपृथिवीचनइमपज्ञमिमिक्षताम् । पिपृतानोभरीमभिः ॥ १३ ॥ मही । यौः । पृथिवी । च । नः । इमम् । यज्ञम् । मिमिक्षताम् । पिताम् । नः । भरीमऽभिः ॥१३॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्यावापृथिव्यौ द्वे नौ । द्वे एते ऋची द्यावापृथिवीदेवते । मही द्यौः पृथिवी च नः इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । (म्य)क्षतेर्गतिकर्मण एतद्रूपम् । गच्छताम् । गत्वा च पिष्टताम् । 'पू पालनपूरणयेरि'त्यस्यैतत् छान्दसं हूस्वस्वम् । पूरयता सर्पयतामित्यर्थः । नः अस्मान् भरीमभिः भरणसमथैरन्नै रसैश्च ॥ १३ ॥ वेकटमाधवीयम् । मही शाः। महरयौ घायापृथिव्यावस्माकमिमं यज्ञमागच्छता पारयेतां चारमान् भरणः ॥ १३॥ तयोरिघृतवत्पयोधिप्रारिहन्तिधीतिभिः । गन्धर्वस्यधुवेपदे ।। १४ ॥ ': नियः।इ, २. से' क.स. पाठा. ३. 'छे' ग.पा 3. - D ·१८ . स्कन्दस्वामिभाष्य वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्सहिता।.२ प. ६. तयोः । इत् । घृतव॑त् । पर्यः। विप्रः। रिहन्ति । धीतिभिः। गन्धर्वस्य । ध्रुवे । पदे ॥ १४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तयोर्यावापृथिव्यो स्वभूतं घृतवत् । 'धृ क्षरणदीप्त्यो। क्षरण घृत तद्वत् । पय उदक विप्रा सर्वत्र विविध प्राप्ता मेधाविनो वा आदित्य- रश्मय रिहन्ति आस्वादयन्ति धीतिमि कर्मभिर्गमनाये । गत्वेत्यर्थ । क्व। गन्धर्वस्य ध्रुवे पदे । सुषुम्ना नाम सूर्यरश्मि , सात्र गोरुच्यते, तो धारयतीति गन्धर्वश्चन्द्रमा । तद्वक्ष्यति - 'अत्राह गोरमन्यते'ति । तस्य गन्धर्वस्य ध्रुवे(ति) पदे स्थाने चन्द्रमण्डाख्ये । या ह्येता पूर्वपक्षे कलाख्याश्चन्द्रस्यागा- मि सप्तम्यर्थे वा तृतीया । धीतिपु यागकर्मसु । क्व । गन्धर्वस्य भुवे पदे । यज्ञो गन्धर्व गोर्वाचो धारयितृत्वात् तस्य ध्रुव पद वेदिस्तत्र ॥ १४ ॥ वेष्टमाधवीयम्। तयोरित् । तयोरेव क्षरणवत् पय सार मेधायिनो वहन्ति कर्मभिरादित्यस्य वे स्थानेऽवस्थितम् ॥१४॥ स्योनापृथिविभवाक्षरानियेशनी । यच्छनिःशर्मसप्रधः ॥ १५ ॥ सोना । पृथिवि । भव । अनुक्षरा । निज्वेशनी । यच्छ। नः । पार्म । सप्रथः ॥ १५॥ स्कन्दस्वामीयम् । स्योनादिस्त्वेव पार्थिवी । स्योना आदि(यस्या सा मोक् पाथिवी (पृथिवी)देवता । स्योनमिति सुखनाम । सुखा हे पृथिवि! भव अनुक्षरा ऋक्षर कण्टक. तद्वजिता । निवेशनी सवेशनयोग्या यच्छ देहि चन शर्म गृह सुख वा समथ सर्वत पृथु ॥ १५ ॥ वेष्टमाधीयम् । स्योमा गधेिवि । मुसा पृथिवि ! भव कण्टकर्जिता मिवानी । रक्षर कण्टक माउते । यष्य धास्मभ्य सर्वत गृथु गृहम् ॥ १५ ॥ इति प्रथमस्य द्वितीय पष्ठो धर्ग ॥ 1 'नो', १ त के, स पाठ ३ 'धु' स पार ·११ । म.१.० ५. सू. २२] प्रथमोऽटका। अतोदेवाअवन्तुनोयतीविष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याःसप्तधाममिः ॥१६॥ अतः । देवाः । अवन्तु । नः । यतः । विष्णुः । विऽचक्रमे । पृथिव्याः । सप्त । धामभिः ॥ १६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अतो देवा इति देवी । अतो देवा इतीयमृक् देवदेवत्या । अतो देवा अवन्तु नः यतो विष्णुर्विचक्रमे विक्रान्तवान् । कुतः । पृथिव्या अवयवभूतेभ्यः सप्त धामभिः । पञ्चम्यर्थ एते प्रथमातृतीये । सप्तभ्यः स्थानेभ्यो द्वीपाख्येभ्यः । सर्वत उपजायमानामापदमस्माकमपनयन्त्वित्यर्थः । केचित्तु पृथिव्या इति पञ्चमी व्याचक्षते । सप्तेति च तृतीयार्थे प्रथमा । यतः पृथिवीतो विचक्रमे सप्तभिर्धामभिः छन्दोभियुस्कन्धा, अतः अवन्तु ॥ १६ ॥ वेष्टमाधवीयम् । श्रतो देयाः । अस्मात् स्थानादस्मान् देवा रक्षन्तु । ततो योऽनर्थ उत्पद्यते त. (स्यास्माद)पनम् । यतो विष्णुर्विचक्रमे यत्र विक्रमः कृतः पृथिव्याः सप्तभिश्छन्दोभिः पृथियीमुपाय नीन् लोकान् विचक्रमे निभ्योऽपि लोकेभ्यो नास्मान् भयमुपगच्छ. रिवति ॥११॥ इदविष्णुर्विचक्रमैत्रेधानिर्दधेपदम् । समूहळमस्यपांसुरे ॥ १७ ॥ इदम् । विष्णुः । वि । चक्रमे । त्रेधा । नि । दधे । पदम् । सम् ऊहळम् । अस्य । पांसुरे ॥ १७॥ स्कन्दस्वामीयम् । सूक्तशेषस्तु वैष्णवः । सूक्तशेषाः पञ्चर्चः, ता विष्णुदेवताः । वि. ष्णुश्च भगवान् वासुदेवः । इदमिति सर्वस्य प्रतिनिर्देशः । सर्वमिदं विष्णुर्ब लिबन्धनकाले विचक्रमे विक्रान्तवान् । केन प्रकारेण । त्रेधा स्थानभेदेन । त्रिप्रका(रान्निरं निहितवान् पदमात्मीयम् । त्रिषु स्थानेषु पदं कृतवा- 1. 'ममत म.पाः, । " ·१० . स्कन्दस्वामिभाष्य वेष्टमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० २.३० ७. नित्यर्थः । पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवोत्येके । समारोहणे विष्णुपदे गयशिरसीत्यन्ये । तञ्च त्रिविधमपि समूहळम् । 'वह प्रापणे' इत्येतत्त्यैतद्रूपम् । सम्यक् दृढ़ प्रापितं सम्यक् प्रतिष्ठापितमित्यर्थ । अस्य स्खभूतम् । कथम् । पांसुरे । पासवो यस्मिन् सन्ति स पासुरः । रो मत्वर्थीय. । लुप्तोपमं चेदं द्रष्टव्यम् । पासुर इव । यथा पांमुमति देशे प्रतिष्ठापितमित्यर्थः । अस्य स्वमूतं वा भवेत् । तददित्यर्थः । अथवा पासुशब्दः पृथिवीमाह समारोहणं वा, तद्वत् । पदं विष्णोस्तत् समूढ नन्न दृश्यत इत्यर्थः । अथवा (त्रे)धा निदधे पदम्, अग्न्यात्मना पृथिव्यां, वैद्युतात्मनान्तरिक्षे, आदित्यात्मना दिवि । एकमेवेदं ज्योतिस्त्रेधा विभक्तमित्येतद् वक्ष्यति, 'तमू अकृण्वन् त्रेधा भुवे कमि ति। तत्र यदन्तरिक्ष वैद्युतात्मकमस्य पदं तत् समूह छन्न न दृश्यत इत्यर्थः ॥ १७ ॥ धेकटमाधवीयम्। इद विष्णु । त्रैलोक्य विष्णुर्विचक्रमे विक्रममाणश्च नेधा निहितधान् पदम् । 'पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाकपूणि । समारोहणे विष्णुपदे गयाशि- रसीत्यौणवाभः । सनतमस्य पांसुले पदे त्रैलोक्यम् ॥ १७ ॥ श्रीणिपदाविचक्रीविष्णुर्गोपाअोभ्यः । अतीधर्माणिधारयन् ॥१८॥ नीणि । पदा । वि । चक्रमे । विष्णुः । गोपाः । अदाभ्यः । अतः । धर्माणि । धारयन् ॥ १८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । त्रीणि पदानि विचक्रमे विष्णुगोंपा गोपायिता कृत्स्नस्य जगतो रक्षिता अदाभ्य. अहिंस्य । कुतो विचक्रमे । अतः पार्थिवाल्लोकात् । धर्माणि धारयन् । धर्मशब्द. कर्मवचन' धारयितव्यरचनो वा । सर्वाणि कर्माणि धार- यितव्यानि वा आत्मनि धारयन् । सर्वस्य हि भगवान् विष्णुराश्रय ॥१८॥ व हाद', 'वहीति ज्यो' स पाठ विचक्मे । इदं , २. भारत। स ग पार ४ 'समूहळम' प पाट . ५ 'नो' य स पार: सन्नयास्क:- 3 १ . २ ·म. १. भ. ५. सू. ३१] प्रथमोऽटकः। २१ वेदमप्रियिम् । ग्रीणि पदा । ग्रीणि पदानि विचक्री विष्णुगीपायिताहिरयः पृथिवीमारभ्य मनु- • प्याणां कर्माणि धारयन् ।। १८ ॥ - । विष्णोकर्माणिपश्यतयतोवतानिपस्पशे । इन्द्रस्ययुज्यासा ॥ १९॥ - विष्णोः । कर्माणि । पश्यत । यतः । व्रतानि । पस्पशे । इन्द्रस्य । युज्यः । ससा ॥१९॥ स्कन्दस्वामीयम् । विष्णेरिति कर्माणि पश्यत यूयमृषयः ऋविजो वा । यत इति 'मा- धादिभ्य उपसंख्यानम्' (वा० ५-४-४४) इति तृतीया(यां) तसिः । यैः नतानि प्रवर्त्यन्ते तानीति हविलक्षणान्यन्नानि कर्माणि वा यागाख्यानि च । तानि पस्पशे । 'स्पश बन्धने' । आत्मनि प्रतिबद्धवान् आत्मदेवत्यानि कृतवानित्यर्थः । अथवा मतानि कर्माणि बलिप्रभृतीनां दानवानामसुराणां च । तानि पस्पशे प्रतिबद्धवानित्यर्थः । कीदृशः । इन्द्राय युज्यः योग्यः सखा ॥ १९ ॥ वेष्टमाथवीयम् । विष्णो: कर्माणि । विष्णोः कर्माणि पश्यत वैमनुष्याणां कर्माणि यनाति इन्द्रस्य नियोज्य: सखा ।॥ १९॥ तद्विष्णोःपरमपदसापश्यन्तिसूरयः । दिवीवचक्षुराततम् ॥ २० ॥ तत् । विष्णोः । परमम् । पदम् । सदा । पश्यन्ति । सूरयः । दिविऽइव | चक्षुः । आततम् ॥ २० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तद् विष्णोः स्वभूतं परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः स्तोतारः । कथम् । (दिवीयं चक्षुराततम् ।) चक्षुः प्रकाशनमादित्यमण्डलम् । यथा दिवि १. र तानि क' ग. पाठः, २. 'प्रविप्र' क.स. पाठः, ·च.८ २२ सदस्वामिभाव्य-वेन्माषवार्यव्याख्यानोपेता जसहिता । [१० २ विततमादित्यमण्डर तद्वत् । अथ तु विष्णुरादित्य एव, (इव)शब्द पद- पूरण । अस्ति छुपमार्थ्यसप्रत्यथे प्रयोग । इहेव निधेहीति यथा । विष्णो. परम पद दिवि विततमादित्यमण्डराख्य पश्यन्तीत्यर्थ । अथवा चक्षु शब्द- स्येन्द्रिये प्रसिद्धत्वादेव योजयितव्य विष्णो परम पद सदा पश्यन्ति सूरय यथा दिवि, एव विष्णावपि सर्वमनुप्याणा चक्षुराततमिति ॥ २० ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । तद्विप्णो । तद् विष्णोरत्तम स्थान सदा पश्यन्ति प्राशा अतरिक्षे विततामिव नेज । यद्वा अतरिक्षे वितत यथा चभु पश्यन्ति ॥ २० ॥ तद्विप्रासोविपन्यवोजागृयांसासमिन्धते विष्णोर्यत्परमपदम् ॥ २१॥ तत् । विप्रासः । विपन्यवः । जागृवासः । सम् । इन्धते । विष्णोः । यत् । परमम् । पदम् ।। २१ ।। सन्दस्वामीयम् । विष इति मेधाविनाम । तन्मेधाविन । विपन्यव । नेद मेधाविनाम विप्रास इत्यनेन पौनरक्त्यप्रसङ्गात् । किन्तर्हि, पनते स्तुत्यर्थस्य । विपिन ) स्तुति तत्कामा विपन्यव । तद्वदथे वा युशब्द । स्तुतिमन्त । जागृवास । जागरणेनानापमादो रक्ष्यते । अप्रमाद्यन्त । समिन्धते स्तुतिभि सन्दीपयन्ति स्तुवन्तीत्यर्थ । किं तद् । विष्णोर्यत् परम पदम् ॥ २१ ॥ पेटमाधयम् ॥ सद् विभास । तदुप्सम पद मेधाचिनो विविध स्तुवन्त स्नप्नवनिता कर्मभि सन्दीपयन्ति पवारयम् ॥१॥ इति प्रथमस्य द्वितीये सप्तमा वर्गः ।। तीवाःसोमासआर्गद्याशीर्वन्तःसुताइमे । चायोतान्प्रस्थिनापिय ॥१॥ १ एक पाठ २ णा अपि स पाठ ·मं० १.४० ५ स. २३]. प्रथमोऽयकः। तीयाः । सोमासः । आ । गहि । आशीःऽयन्तः। सुताः । हमे । वायो इति । तान् । मस्थितान् । पिच ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । तीयाः सोमासो वायव्या । तीत्राः सोमास इतीयमृग् वायुदेवत्या । तीवाः । तीवशब्दस्तिकवचनः । तिकरसाः, कटुरसा वा । सोमासः । आशी- चन्तः सोममिथ ध्याशीः तद्वन्तः । मुता इमे । एतज्ज्ञात्वा आगहि । आगत्य च हे वायो। तान् प्रस्थितसंज्ञकान् सामान् पिब ॥ १ ॥ येहारमाधवीयम्। सामाः सामासः । मदोपादनसमर्थाः सोमा आगव्छताशिरेण युक्ताः । इमे सुताः सोमा: पायो । तान् प्रस्थितान् पिय ॥ १ ॥ उभादेवादिविस्पृशेन्द्रवायूहवामहे । अस्यसोमस्पपीतये ॥२॥ उभा । देवा । दिविस्पृशौ । इन्द्रवायू इति । हवामहे । अस्य । सोमस्य । पीतये ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । दृचोऽन्यत्त्वेन्द्रवायवः । तीबाः सोमा(स) इत्यतोऽयः समनन्तर एव दूच इन्द्रयायुदेवतः । उभौ देयौ दिविस्पृशा दिविस्त्रष्टा युलोकं गन्तारा- वित्यर्थः । इन्द्रवायू हवामहे । किमर्थम् । अस्य सोमय पीतये ॥ २॥ वेष्टमाधवीयम् । सभा देवा । उभौ देवौ युस्थानी इमी हवामहे सोमपानायेति ॥ २ ॥ इन्द्रवायूमनोजुवाविप्राहवन्तऊनये। सहसाक्षाधियस्पती ॥३॥ । 1. स्थाविमा' ग. पाठ:.

·२५ स्न्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्यायानोपेता ऋामहिता। [अ० २. व.. इन्द्रवायू इति । मनःऽजुया । विनाः । हवन्ते । ऊतये । सह- सऽअक्षा । धियः । पती इति ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्रवायू मनोजुवा । जुवतिर्गतिकर्मा । मनोवच्छीघ्रगामिनी । विप्रा मेधाविनो यष्टारः स्तोतारश्च हवन्ते ऊतये सोमेन तर्पणाय पालनाय वा । सहस्राक्षा । सहसमक्ष्णां ययोस्तौ सहस्राक्षो । केवलस्यापिचन्द्रस्य सहस्राक्षत्वे साहचर्यादुभयोरिन्द्रवाय्वोः सहस्राक्ष(त्व)व्यपदेशः । धियस्पती कर्मणः प्रज्ञाया या पालयितारौ स्वामिनी ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रवायू । मनोवेगी मेधाविनो हवन्ते रक्षणायानेकदर्शना कर्मपती॥३॥ मित्रंवयं हवामहेवरुणसोमपीतये । जज्ञानापूतदक्षसा ॥ ४ ॥ मित्रम् । वयम् । हवामहे । वरुणम् । सोमपीतये । जज्ञाना । पुतऽदक्षसा ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तृनो मित्रावरुणाभ्याम् । तृचोऽयं मित्रावरुणदेवतः । मित्रं वयं हवामहे वरुणं च । किमर्थम् । सोमपीतये । कीदृशौ । जज्ञाना जायमानावेव पूतदक्षसा शुद्धबली ॥ ४ ॥ बेहटमाधवीयम् । मित्रं वयम् । मित्रावरणी प्राझी शुदवली सोमपानाय हवामह इति ॥ ४ ॥ प्रतेनयाताधाकृतस्यज्योतिषस्पती । तामित्रावरुणाहुवे ॥५॥ ऋतेन । यौ । ऋतधौ । ऋतस्य । ज्योतिपः । पती इति । ता। मित्रावरुणा । हुवे ॥५॥ 1. 'पि सपे' २. 'योहम' स.पाठा, ।

·२५ प्रथमोडाफ:1 स्कन्दस्वामीयम् । ऋतेन उदकेन यनेन वा यौ ऋतावृधौ यज्ञस्योदकस्य वा वर्धयितारौ ऋतस्य यज्ञस्योदकस्य वा ज्योतिषापती अथया ऋतस्य ज्योतिष इति समाना- धिकरणे । सर्वत्र गतस्य रश्म्याख्यस्य ज्योतिपः पती । तौ मित्रावरुणो हुवे॥५॥ चेकटमाघघीयम्। ऋतेन । मरयन यो सन्यस्य वर्षयितारौ सम्यस्य ज्योतिषः पती तो मित्रावरुणा इति प्रथमस्य द्वितीयेऽसमो वर्गः। वरुणःप्राविताभुवन्मित्रोविश्वाभिरूतिभिः । करतांनासुराधसः ॥६॥ वरुणः । मऽअविता । भुवत् । मित्रः । विश्वामिः । ऊतिमि। करताम् । नः । सुऽराधसः ॥ ६॥ स्कन्दस्वामीयम्। वरुणः प्राविता प्रकण रक्षितास्माकं भवत् भवतु । मित्रश्च विचा- भिरूतिमिः सर्वः पालनैः करतां कुरुतां च नः अस्मान् सुराधसः सुधनान् वेष्टमाधवीयम्। परणः प्राविता । वरुण: प्रफोर्पण रक्षको भवतु । मिग्र विश्वः पालनः । ताव- रमान् फुरता घ स्वहान् ॥६॥ मरत्वन्तंहवामहइन्द्रमासोमपीतये । सजूर्गणेनतुंपतु ॥७॥ मरुत्वन्तम् । हवामहे । इन्द्रम् । आ । सोमपीतये । सऽजूः । गणेन । तूंपतु ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । तथेन्द्राय मरुत्वते । यथैव मित्रावरुणाभ्यां तृचः तथैवेन्द्रीयापि मरुत्वते तृच एव । मरुत्वन्तं मरुद्भिः सहितं हवामहे इन्द्रम् । आकारस्तु १. म.ग. पाठ.. E ·" स्कन्दस्वामिभाष्य-बैटमाधवायथ्याग्यानोपेता संहिता। [...... पदपूरणो वा, हवामह इत्याख्यातेन वा सम्बन्धयितव्यः, अर्वाचि वा अर्याग्य- वामह इति । किमर्थम् । सोमपीतये । एतज्ज्ञात्वा सजूः । 'जुषी प्रीति- सेवनयो । सम्प्रीयमाण. । गणेन मरुद्गणेन सह तृम्पतु तृप्यतु ॥ ७॥ घेटमाधवीयम्। मरवन्तम् । मराङ्गिः सहितमिन्द्रमाहवामहे सोमपानाय | मरगणेन सहितः सोमेन तृप्यतु ॥.॥ इन्द्रज्येप्टामरुद्गणादेवासःपूर्परातयः । विश्वेममश्रुताहव॑म् ॥ ८॥ इन्द्रज्येष्ठाः । मरुन्ऽगणाः । देवासः । पूर्वरातयः । विधे। मम । श्रुत । हवम् ।। ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । ज्येष्ठशब्द प्रधानवचन । इन्द्र. प्रधानभूतो येषां त इन्द्रज्येष्ठाः । हे इन्द्रज्येष्ठा मस्द्गणा ! 1 सप्तसप्तका मरुतां गणाः, तदपेक्षमतहहुवचनम् । देवास. पूपरातय विश्धे सर्वे मम श्रुत शृणुत हदमाहानम् ॥ ८॥ पेटमाधवीयम् । इन्द्रज्येष्ठा । इन्द्रनेतृका. पूपज्ञातिका मरतो देवास्ते सर्व मम शुलासा- मम् ॥८॥ हतवृत्रंसुदानवइन्द्रेणसहसायुजा । मानोदुःशंसईशत ॥९॥ हत्त । पुत्रम् । सुदानवः । इन्द्रेण । सहसा । युना । मा । नः । दुःऽशंसः । ईशत ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हत वृत्रमसुरमस्मच्छ वा हे सुदानवः! शोभनदाना मरुतः । इन्द्रेण सहयोगलक्षणैषा तृतीया । इन्द्रेण सह । कीदृशेन । सहसा । पलनामे- 1. 'र मेघम' ग. पा.

·प्रथमोऽकः मैं- 1. अ.५. सू. २३ तत् सामर्थ्याचान्तीतमत्वर्धम् । बलवता । युजा सहायेन । मा च नः अस्माकं युप्मत्प्रसादेन दुःशंसः दुराशंसः रामिप्रायः ईशत ईशो भवेत् ॥ ९ ॥ घेङ्कटमाधवीयम् । हत वृधम् । हत गृवामुरं सुदानाः! इन्द्रेण सहायेन यलवता सह । मारमा सुर्वचन व इंशिष्ट ॥९॥ विश्वान्देवान्हवामहेमरतासोमपीतये । खग्राहिपनिमातरः ॥१०॥ विश्वान् । देवान् । हवामहे । मरुतः । सोमऽपीतये । उग्राः । हि। पृश्निमातरः ॥१०॥ स्कन्दस्वामीयम् । तृचो विश्वेषां देवानाम् । अत्रे चाद्यः पादो विश्वलिगः शिष्टं मारुतम्। वक्ष्यति हि- "बहुशस्तु वैश्वदेवेषु सत्यूचः पादापर्चा द्वैपदाग्वैपदाश्च । द्विप्रधाना अपिचैकभधाना वहुप्रधाना अपि वैश्वदेवे ॥" इति । विधान् देवान् हयामहे एतावदेकवास्यम् । परं तु वाक्यान्तरम् । मरुता विश्वेदेवेः सह विशेषणविशेप्यभावस्य समुचयस्य चासम्भवात् साकाइत्वाच्च परस्मिन् वाक्ये हवामह इति पूर्वाद् वाक्यात् क्रियापदमनुपक्तव्यम् । मरुतो हयामहे । किमर्थम् । सोमपीतये । उग्रा हि । हिशब्दो यम्मादर्थे । यस्मा- दुमा अप्रसह्याः शत्रुभिः । पृश्निमातरः । पृश्निरिति युनान । योर्माता येषां मरुतां ते पृश्निमातरः । दिवः पुत्रा इत्यर्थः ॥ १० ॥ वेङ्कटमाधयीयम्। विश्वान् देवान् । वैश्वदेवस्तृच उक्तो मरत्म विश्वशब्दो दृश्यते । विधान देवान सोमपानाय हवामहे । उद्गुणां हि पृश्निमातर । 'पृश्नि पयः पयसो मस्ती जाता' इति प्राह्मणम् ॥१०॥ इति प्रथमस्य द्वितीये नवमौ चर्गः। जयतामिवतन्यतुर्मरुतामेतिधृणुया । पच्छयायनानरः ॥ ११ ॥ 1. क. य. पाठ.. २. 'पि है स. प. पा. ३. 'त्र तृचा' का ख. पारः, ·स्कन्दस्वामिभाग्य-वेटमाधवायव्याख्यानोपना उपसहिता [अ० १.१. जयंताम्भव । तन्यतः । मरुताम् । एति । धृष्णुज्या । यत् । शुभम् । याथने । नरः॥१९॥ स्कन्दस्वामयिम् । राज्ञां सद्धामं जयतामिव तन्यतुः गर्जितशब्दो युप्माकं मरुतां स्वभूतः एति गच्छति श्रोनदेश, श्रूयत इत्यर्थः । कीदृशः । धृष्णुया प्रथमैकवचन- स्यायं यानादेशः । धृष्णुः अभिभविता महान् गम्भीरश्चेत्यर्थः । कदा । उच्यते । यत् यदा । शुभम् । उदकनामैतत् । मेघस्थमुदकं प्रति याधन गच्छथ। अधवा शुभशब्दः शोभनपर्यायः क्रियाविशेषणम् । यदा शोभनं गच्छय हे नरः। मनुष्याकृतयः। ॥ ११ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अयतामिव । सनिकानामिव शब्दो मरुता गछति एष्णुः यदा यूय कल्याण गरछत नेतार ॥११ ।। हस्काराद्विद्युतस्पर्यतोजाताअवन्तुनः । ममतोमृळयन्तुनः ॥१२॥ हस्कारात् । विद्युतः । परि । अतः । जाताः । अवन्तु । नः । मरुतः । मृळयन्तु । नः ॥ १२॥ स्कन्दस्वामीयम् । औतस्य पुंसः हश्शब्दोचारणं हस्कार । तस्माद्धस्कारात् । विद्युत- म्पर्यत । परिशब्द उपरिभा । विधुत उपयस्या जाताः। जन्मात्र व्यवसान- मभिप्रेतम् । व्यवस्थिताः विद्युतमधिष्ठायेत्यर्थ । अवन्तु वृष्टिप्रदानेन पालयन्तु नः अाल, यथा विपदनिमि(नमातीत चार्ति)प्रलिपत्यर्थ हश्राब्दं नोचार- यामः तभा कुर्वन्वित्यर्थः । के। मरुत.। मृलयन्तु च नः अस्मान् ।। १२ ।। घेङ्कटमाधवीयम् । इस्कारात् । अस्मादन्तरिक्षाज्ञाता मरती विद्योतनानन्तरं दृष्टभावनिताद स्कारादस्मान् रक्षन्तु । मरतः मुसयनवस्मानिति ॥११॥ १. 'तो शब्दो ग', २. 'यदा दुर्भिक्षात् तस्य', ३. सः भातप्रतिपय दश- ब्दोचारणं राह' ग. पा. ४. 'तान्धकारा' स. पारः । ।

·प्रथमोऽयकः। 2. अ० ५. सू० १३] आपश्चिन्नयर्हिषमाणेधमणदिवः । आजांनष्टंयोपशुम् ॥ १३ ॥ आ। पूपन् । चित्रऽहिपम् । आणे । धरुणम् । दिवः । आ । अन । नष्टम् । यथा । पशुम् ।। १३ ।। स्कन्दस्वामीयम् । पूष्ण आवृणये तृनः। पूष्ण आणिगुणका(यं ! य) तृचः । आ इत्युप- सर्गः अजेत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । हे पूषन् ! चित्रवर्हिषं विचित्रं पूज्यं वा बहिर्यस्य स चित्रबर्हिः सोमः तं चित्रबर्हिषम् । आघृणे! । 'घृ क्षरण- दीप्त्योः । क्षरिता घृणिः दनः पूणों ? णी) दृतिः सा कक्षे रथे वा यस्य स आणिः पूषा । वक्ष्यति हि - 'दृतेरिव ते घृकमस्तु सख्यमिति । तस्य सम्बोधनम् । अथवा दीक्षिणिः सा आगता यस्य स आवृणिः उपजातदीप्तिः । हे आधुणे! धरुणं धारयितारं दियः । तात्स्थ्यात् ताच्छव्ध मच्चाः क्रोशन्तीति यथा । धुनिवासिनां देवानाम् । सोमलक्षणेनान्नेन देवा पार्यन्ते । अथवा धरुण- मित्युदकनाम । चित्रयहिषं च सोममुदकं दियः आ आ अज । अजिरत्र साम- दिन्तीतण्यर्थः । उपसर्गाभ्यासाच तत्सम्बन्धिनः क्रियापदस्याभ्यासः । आज आज अस्मदर्थ पुनः पुनरागमयेत्यर्थः । कथम् । नष्टं यथा पशुम् । यथा प्रनष्टं पशुमजं गां वा त्वमेवागगयसि पशूनां रक्षितृत्वात् , लौकिको वा पशु- पालस्तद्वत् ॥ १३ ॥ पेटमाधवीयम् । आ पूषन् । आनय पूछन् ! पणिभिरपद्धनं मोममागनदीले ! धारक पुलोफरप पमा नएं पशु त्वमानयसि ॥ ३ ॥ पूपाराजानमाणिरपगृहळंगुहाहितम् । अविन्दचित्रवाहिपम् ॥१४॥ पूषा । राजानम् । आणिः । अपऽगूहळम् । गुहा । हितम् । अविन्दन् । चित्रऽचर्हिषम् ॥ १४ ॥ १. 'पू', १. 'आ अजि', ३. 'कम् न', . ४ 'र' ख. पाठ.. 'माइत' ग. पाठः, ·१. स्कारस्वामिभाध्य बेहटमाधवायव्याख्यानोना सहिता । [अ० २.4.1.. स्कन्दस्वामीयम् । अत्रेतिहासमाचक्षते-'असुराः सोमं राजानं दीयमानममेहस्तादपहत्य गुहायां न्यदधुः । तं पर्येषमाणा अन्ये देवा नाविन्दन् । पूषा त्वविन्दत् । स तं गृहीत्वा दिवमानयादति । तदेतदिहोच्यते । पूषा राजानमाणिः अपगूई निगूहमाच्छादितं गुहा गुहायां हितं निहितमसुरैरविन्दत् लघवान् चित्रब- हिपम् ॥ १४ ॥ घेकटमाधपीयम् । पूपा राजानम् । पूपा सोममाणिरसुरैरपगृहं गुहायां निहिसममिन्दद् यस्मै चिसहि स्तीपते ॥ १५॥ उतोसमयमिन्दुभिःपयुक्ताअनुसेपिधस् । गोभिर्यवनचर्कपत् ॥ १५ ॥ उतो इति । सः । मह्यम् । इन्दुभिः । पद् । युक्तान् । अनु अमेसिधत् । गोभिः । यवम् । न । चर्कपत् ।। १५ ।। स्कन्दस्वामीयम् । उतो इत्युतशब्दस्योना सहकादेश । उत उ । उ इति उन चार्य नाम्ना वा सह कृतैकादेशः । 'एपो उपा', 'सो चिन्नु', 'चत्तो इतः' इति यथा । आख्यातेन वा सह । 'जनिष्टो अप.' इति यथा । उपसर्गेण वा सह । 'प्रो आरत'. "उपो रथेषु', 'अपो सुम्यक्ष' इति यथा । निपातेन वा सह । 'अथो वयं', 'नो वयं', 'उतो न्वस्य'. 'मो(प्य)न्यत्रे'ति यथा । स सर्यः पदपूरणोऽपृथगर्थत्वाच्च कृतैकादेशः । उन् पदकारेण पूर्वेण पदेन सहैकी- मृत्यैव पठित. । इतिकरणोपादानात्तु प्रगृह्यतां दर्शयता दर्शितो बोद्धव्य इति । स पूषा मह्यं मदर्थम् । इन्दुभिः । द्वितीयार्थे तृतीयेपा । इन्दून सोमान् पर्दै युक्तान संवत्सरस्य गमयितृनित्यर्थः । अथवा युक्तान् यान् यान् यो यादृशः १. भादयं मानव ग' ग पार 'ह। एष इन्दस्तवान ज', 'कपदीकृत एव, न पदान्तरित्या कृत्य भेदेन ' क रा. पा. ४. 'द् ऋतून यु' ५. 'न् 'म. पाठः, . 4 २. ३. ग.पाट:.

·11 । म. १. अ०५, सू०२३] प्रथमोड साधयितव्यः तं तादृशमेव । अ(नु सेपिधन् ! शनन्तमेतत् , नाख्यातम् , अनु. वाचत्वात् । आनुपूव्येण साध्यन् । गोभियं न । गोशब्दोत्र यलीवर्देषु वर्तते । यवशब्दो धान्यमानोपलक्षणार्थः । यथा कश्चित् कपको चलीवर्दयवादि- पान्यं कुर्यात् तद्वत् । चर्कपत् । करोतर्यलगन्तस्येदं रूपं,'न कृपतेः । पुनः पुनः करोतु सोमयागानित्यर्थः ॥ १५ ॥ पेटमाधवीयम् । उतो स महाम् । भपिच स पूपा मां पणिभ्य आहतैरिन्दुभिः पहानु यथापूर्व युक्ताननुम्मेण रुन्धन् यथा पवान् भूम्यामुप्तान प्रारोहा पद्गवादिना हलेन पति तबदनुभमेण पुनः पुनः मतून प्रवर्तयत्वमरणायेति । १५ ।। इति प्रथमस्य द्वितीये वशमो धर्गः॥ अम्पयोपन्त्यध्यभिर्जामयोअध्वरीयताम् । पृञ्चतीमधुनापर्यः ॥१६॥ अम्बयः । यन्ति । अध्वभिः । जामयः । अध्धरिज्यवाम् । पृश्चतीः । मधुना । पर्यः ।। १६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अर्धाष्टमा अपां ज्ञेयाः । अर्धाप्टमा ऋचः अब्देवत्या ज्ञेयाः । मन्दि. शब्दोऽभ्यापर्यायः । अम्बा मातृभूता आपः यन्ति यज्ञं प्रतिगच्छन्ति नि- यतैरध्वभिर्मार्गः जामयः भगिनीस्थानीयाचे अध्वरीयतां यज्ञामानां पृचतीः सम्पर्चयन्त्यः स्वावयवभूतेन मधुना ! मध्वियुदकनाम । यसतीवर्येकघनास्यनो- दफेन । पयः सोमलक्षणमुदकम् ॥ १६ ॥ पेटमाधवीयम्। सम्पयो यन्ति । भन्न शादयायनकम् । तत्वैव शंक:- "न ता अन्यः प्रताति ननो शिनुमति । वहन्त्यस्तै सर्वतो मधु क्षीरं तं दघि षट् समाप्यायः ॥" इति । इममाह यता अम्दयोन्यामिरयादि भन्दो माग गानि पक्षमा आमिस्थानीया मधुरंण रसेन प्रत्यक्ष मुकं मगइनमः ॥ १६ ॥ 1. 'भननु' ग. पाठः ३. 'एच । दल, ३. संय', ... पा, प.स.प. पा. 'मेकादिना मग, प. पार, ..., ·. १२ स्वन्दस्वामनाय वेठमाधार्यगास्यानोपना श्यसहिता । [अ० २ २०३१ अमर्याउपस्येंयाभिर्वाग्मय मह । तानीहिन्वन्त्यध्वरम् ॥ १७ ॥ अमः । याः । उप । लये। याभिः । वा । सूर्यः । सह । ताः । नः हिन्वन्तु । अध्वरम् ॥ १७ ॥ सन्दस्वामीयम् । अमूरिमा या आप । उपसूये सूर्यसमीपे । याभिवा । वाशब्द समुधये । याभिश्च सूर्य सह याश्च सूर्येणेकस्थाना , आदित्यमण्डलस्था इत्यर्थ । ता नो हिन्वन्तु, 'हि गतो वृद्धो च, गच्छन्तु वर्षयन्तु वा नव- रम् ॥१७॥ पेटमाधवीयम् । भमूर्या । अमूर्या सपभयन्ति सूर्ये यामिळ सूर्य सः भवति ता भस्मा अपोदेवीरुपययन गायःपियन्निनः । सिन्धुभ्पाकविः ॥ १८ ॥ अपः । देवीः । उप । हये । यत्र । गायः । पिन्ति । नः । सिन्धुऽभ्यः । कवंम् । हविः ॥ १८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् अपो देवीरहमुपहये । यत्र, द्वियार्थे (पश्च सप्त)म्यपा, या । गाव पिबन्ति न । किं कारणम् । यस्मात् सिन्धुभ्य । 'स्यन्दू प्रसवणे' इत्यस्यै- तद्रूपम् । तादथ्य चतुर्थी । स्यन्दित्रीणामपामर्थाय । कर्वम् । कृत्यार्थेऽय त्व- प्रत्यय । सर्वेण कर्तव्य हवि । अथवा सिन्धुभ्य इति पञ्चमा । तातेश्चा- दायेति वाक्यशेप । यस्मात् स्यन्दिनीभ्य वसतीचर्येकवनालक्षणमेकदेशमा वाय कर्तव्य सोमलक्षण हवि ॥ १८ ॥ या गप्यन्तु ॥१७॥ 'नाभ्य स'ग पार ·म. १, अ. ५. सू० २३] प्रथमोऽष्टयः। वेङ्कटमाधवीयम् । अपो देवीः । अपो देवीरपद्धये यासु गायः पियन्यस्माकं ताभ्यो हि कर्तव्य- मस्माभिविः॥१८॥ अस्वरन्तरमृतमप्सुभेपजमपामुतप्रशस्तये । देवाभवतवाजिनः ॥ १९ ॥ अप्ऽम् । अन्तः । अमृतम् । अपऽसु । भैपजम् । अपाम् । उत । प्रशस्तये । देवाः । भवत । वाजिनः ॥ १९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अपां मध्ये अमृतम् । अप्स्येव भेपजम् । भेपजमिति सुखनाम । व्या. धेर्यापनोदकं भेपजमुच्यते । एतज्ज्ञात्वा अपामुत प्रशस्तये । उतशब्दः पद- पूरणः एवार्थे वा । अपामेव प्रशंसनाय स्तुतये । हे देवाः ! हविषो दातार ऋ- विजः । भवत यूयं वाजिनः अन्नेन तद्वन्तः । अपः स्तोतुं हविरुपकल्पयते. त्यर्थः ॥ १९ ॥ । पेटमाधवीयम् । भन्स्यन्तः पामन्तरगृतम् । 'अमृतं वा आपस्तस्माददिस्यताम्तमभिषिचन्ति' इनि साह्मणम् । अप्स्वेव भेषजं विविधीपधीपु प्रादुर्भूतम् । अगस्तत्यायेन्द्रियाणि ! महयुक्तानि भवत ॥ १९॥ अप्सुमेसोमोअब्रवीदन्तर्विश्वानिर्भपजा। अग्निंचविश्वशम्भुवमापंचविश्वभेषजीः ॥ २० ॥ अपऽसु । मे। सोमः। अवचीत् । अन्तः । विश्वानि । भेषजा। अगिम् । च । विश्वऽशम्भुयम् । आफ्ः। च । विश्वऽभेपजीः ॥२०॥ स्कन्दस्वामीयम् । अषां मध्ये सर्वाणि भेषजानीति मह्यं सोमः कथितवान् । नत्र भेषजां- न्येव केवलानि, किन्तर्हि । अमिं च वैद्युताख्यम् । कीदृशम् । विश्वशम्भुवम् । भवतिरन्न सामर्थ्यादन्तीतण्यर्थः । सर्वप्राणिनां सुखस्य भावयितारम् उत्पाद- यितारम् । आपश्च विश्वभेपजीः । स्वयमप्यापः सर्वस्य भेषजभूताः ॥ २० ॥ १. 'अप्मु मे सोमः अत्रवीत् क', २. 'न् । अन्तर्विश्वानि भेषना। न क. ख. पाठः,

·१४ सदस्वामिभाप्य वेवटमाधवायव्याख्यानोपेता मासहिता। [.२३० १२
वेड्कदमाधवीयम् ।
अप्सु मे। औपधीश सोमोऽपामन्तविश्वानि भैपजानि सन्तीनि मामनवीत् ।
अमिं च सवस्य सुसस्य भावयितारमप्सु स्थितम् । स्वर पेण चोदकानि विश्वभेपनानि
उवाच॥२०॥
इति प्रथमस्य द्वितीये एकादशो वर्ग ॥
।
।
-
आपापणीत मेपलवस्थतन्येमम ।
ज्योग्चसूर्यदृशे ॥२१॥
आपः । पृणीत । भेपनम् । वरूथम् । तन्वे । मम । ज्योय ।
च । सूर्यम् । दृशे ।। २१॥
स्पन्दस्वामीयम् ।
हे आप पृणीत । '१ पारनपूरणयो' । पालयतात्मान्तर्गत भेषजम् ।
कीदृशम् । वरूथ वरणीयम् । किमर्थम् । तन्ये । तादर्य एषा चतुर्थी ।
शरीरस्यार्थाय । कस्य । मम । मच्छरीर भेषन(वि)तुमित्यर्थ । अथवा स-
म्प्रदानचतुर्थीश्रुतेर्दानार्थ एव पृणाति "पृणीयादिनाधमानाये"ति यथा ।
दत्त भेषन शरीराय मे । नच केवल, किन्तर्हि, ज्योक् च सूर्य दृशे ।
ज्योगिति निपातश्विरवचन । चिर सूर्य द्रए पृणीत । किम् । सामर्थ्याचक्षु ।
तेन हि सूर्यश्चिर दृश्यते । अथवा सूर्यमिति पृणतिरेव र्म न दृश. । सूर्य
च पृणीत चिर द्रष्टुमिति । एतदुक्त भवति -शरीरभेषज च मे दत्त । अ-
विक्रेन्द्रियता च चिर सूर्यम्य सन्दर्शनायेति ॥ २१॥
पेटमाधवीयम् ।
भाप पृषति । आप प्रयग्छन भेपजमुपद्रवाणां शारीरस्य घ रक्षाभूतम् । चिर
घ सूर्य मा दैट पुरत ॥ २१॥
इदापाप्रबहतयत्किचरितमपि
यहाहर्मभिदुद्रोड्याशेपउतानृतम् ॥ २२ ॥
इदम् । आपः । म । वहत । यत् । पिम् । च । दु.इतम् ।
मयि । यत् । या । अहम् । अभिदुद्रोह । यत् । वा । शेपे । उत ।
अमृतम् ॥ २२ ॥

·म. १. भ.५. सू. १५] प्रामोऽष्टकः। स्कन्दस्वामीयम् । हे आपः! प्रवहत प्रकणान्यत्र प्रापयत अपनयतेत्यर्थः । किम् । यत् किञ्च दुरितं कायिकं मयि । यद्वाहमभिदुद्रोह अद्रोग्यव्यं मनसा द्रुग्ध- वान् । यच मानसमित्यर्थः । यद्वा शेपे 'शप आक्रोशे', आक्रुष्टवानहम् । यच याचिकमित्यर्थः । उतानृतम् असत्यजनितं यचानृतवचन(मिति :) निमिच- मित्यर्थः ।। २२ ॥ वेष्टमाधवीयम्। इंदमापः । इदं दुरितमापोऽपनयत यत्किय गथ्यस्ति, यद्वाहमदोग्धव्येभ्या पियादिभ्योऽभिदुद्रोह, यद् वा शप्त यानरम्यन्तम् । अनर्थ शपधं कृतवाहित्यर्थः आपोअथान्यचारिपरसेनसमंगस्महि । पर्यस्थानग्नआगहितमासंग्रजवर्चसा ॥ २३ ।। आपः । अद्य । अनु । अचारिपम् । रसेन । सम् । अग- स्महि । पयस्वान् । अने । आ । गहि । तम् । मा । सम् । सृज । वचेसा ॥ २३॥ स्कन्दस्वामीयम् । आप इति द्वितीयार्थे प्रथमा । अपः । अद्य अन्वचारिपम् । सरतिर्ग- त्यर्थः । गतवानहम् । यदपां माहात्म्यं तत् प्रकाशितमित्यर्थः । यां या देवतां निराह तस्यों तस्यां तद्भाव्यमनुभवतीति स्मरणात् तद्धात्र्यप्रतिपत्तेः । अपां रसन, समगस्महि समता वयम् । अध्यर्धान्त्यामिदेवता । सूक्तस्य ऋपेवी अन्त्या अध्यर्धामिदेवता । पयस्वान् हविलक्षणेनानेन तद्वान् मयोपकल्पितहविष्कः सन्नित्यर्थः । अथवा यन्मनं दास्यतेऽनं तद्वान् । तद् गृहीत्वेत्यर्थः । हे अमे | आगहि आगच्छ । आगत्य च योऽहं तुभ्यं हविषो दाता रहता था, तं मा मां संसृज सम्बन्धय वर्चसा दीप्त्यान्नेन वा । बों मह्यं देहीत्यर्थः ॥ २३ ॥ 1. 'ते' स. पाठ:. १, 'स्यारतशास्तदा' ग. पाठः.

·-- । ३. सन्दस्वामिभाष्य इटमा वायव्याख्यानोपना कासाहेना। [अ० २ १० १२ पेटमाधवीयम् । आपो अध । उदकायद्यान्वचारिपमपा रसेन च समता । उनकवचनबहुवच. मयो सद्गति । रसवानले मममीपमागछातं मां व वर्चमा समजामु स्थिरते. स्वति ॥ २३ समानेवर्चसासृजसंप्रजपासमायुपा । वियुमभस्यदेवाइन्द्रोविद्यात्सहभापभिः ॥ २४ ॥ सम् । मा । अग्ने । वर्चसा । सृज । सम् । प्रजयां । सम् ! आयुषा । नियुः । मे । अस्य । देवाः । इन्द्रः । विद्यात् । सह । क. पिभिः ॥ २४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । समित्युपसर्ग सृजेत्याख्यातेन मम्बन्धयितव्य । मा रे अमे! वसा ससज । प्रजया समज । आयुषा । जीवितमायुरुच्यने । भवरमसादाद् देवा विद्यु जानीयु । ज्ञानेन चास्य करण रक्ष्यते । कुर्यु इत्यर्थ । लोकेऽपि हि यो प्रर्थनया कारयितुमिप्यते स उच्यते इद जानीहीति । तस्य विद्यु । में मम । किम् । अस्य । स मामे ! वनेसा मृजेत्येरमादे कामस्याय- मन्वादेश | अनुक्तत्वात् द्वितीयार्थे चात्र पष्ठी । एतं फामम् । के । देवा मरुदादय । नच पेचराः, किन्तर्हि, इन्द्रोऽपि विद्यात् मह पिभि । देव सामान्येऽन्तर्भूतर यापीन्द्रस्यान पृथगुपादान प्राधान्यख्यापनार्थम् । 'माझणा भायाता उपाध्यायदेवदत्तोऽप्यायात' इति यथा, तथा भगवतोऽमे प्रसादाद् विगुंदवा इन्द्रश्चेत्ययममे प्राधान्यादामेयत्वस्याविरोध । केचित्तु देवानामिन्द्रस्य म स्वप्राधान्याद् वैश्वदेवीमेवैतामृच मन्यन्ते । एव साहसं मेति तिसो च. देवी प्राजापत्यामेयी चेति ॥ २४ ॥ येटमाधघीयम्। सम्मान गगन मामग्ने ' पर्च प्रभृतिभिस्त मां दवाय जानीयु' || २ri सी प्रथमम्य हिनीय द्वादशी धी॥ इति प्रथम मण्डल पञ्चमोऽनुवाक।

·. मं० १. भ० ६. सू० प्रथमोऽधकः। ३. कस्य॑नूनकतमस्यामृतानांमनामहेचारुदेवस्यनाम । कोनोमयाअदितयेपुनर्दात्पितरंचदृशेयमातरंच ॥१॥ कस्य । नूनम् । कतमस्य । अमृतानाम् । मनामहे । चाहे । देवस्य । नाम । कः । नः । मौ । अदितये । पुनः । दात् । पित- रम् । च । दृशेयम् । मातरम् । च ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । कस्य नूनं शुनःशेप आजीगर्तिः । कस्य नूनमित्यादि शुनश्शेपो नामा. जीगर्नेः पुत्रोऽपश्यत् । कस्य नूनं तु काय्याद्या । कस्य नूनमितीयमुपेः सूक्त- स्याद्या कायिका प्रजापतिदेवत्या । अत्र ब्राह्मणपठितमितिहासं संक्षिप्यांच- क्षते "हरिश्चन्द्रो नाम राजा अपुत्रः पुत्रार्थी नारदोपदेशाद् वरुणं राजान- मुपससार पुत्रो मे जायतां तेन वा यक्ष्य इति । स रोहितः सन्नाहं प्राप । प्राप्तसन्नाहं पितोवाच अयं वरुणस्त्यामनेनौपायाजिकेन मयमदात् । हन्त त्वया- हामिमं यजा इति । स नेत्युक्त्या धनुरादायारण्यं जगाम । अथ प्रतिज्ञातया- गाकरणारिश्चन्द्रं वरुणो जग्राह । तस्य वरुणगृहीतस्य जलोदरं बभूव । तद् रोहितः शुश्राव । सोऽरण्यात् पितुः समीप आजिगमिपन् अजीगतनामानं युभुक्षापरीतं ददर्श । तर वर्षः पुत्रा बभूवुः । ज्येष्ठकनिष्ठौ शुनःपुच्छशुनोला- गूलौ मन्त्रदृशौ । शुनःशेपस्तु मध्यमः अमन्त्रदृक् । तमजीगत रोहित उवाच अहं ते शतं गवां ददामि । अहमेपामेकेनात्मानं निष्क्रीणा इति । स बुभुक्षा- परीतत्वाच्छोकाचात्मप्रादुर्भाव शुनःशेपमन्यं मन्यमानः शुनःशेपं विचि- कि(ये) । एवं हि पौराणिकाः स्मरन्ति - "परितोपाद् भयोच्छोकात् सुखदुःखाच्च पञ्चधा । ऋषीणां तारकान्येन लक्षणेन यदृच्छया । गन्त्राः प्रादुर्गवन्त्यादौ पूर्वमन्वन्तरस्य ह ।" इति । तं क्रीतमादाय पितृसकाशं गत्वा रोहितः पितरमुबान अनेनाहमात्मानं निष्क्रीणी इति । अथैनमादाय हारेश्चन्द्रो वरुणमुबान अनेन त्वा यजा इति । १. 'वा', २. ''ख. पार: ।

·। १८ स्कन्दस्वामिभाष्य वेधमाधवायव्याख्यानापता महिना । [. २. व. १३ तथेति वरुण प्रतिपेदे । तस्मिन् यने विश्वामित्रजमदमिवसिष्ठायाम्या होता- ध्वर्युबमोद्गाता बभूवु । यूपे शुनश्शेपम्य नियोक्ता विशसिता च न कश्चिद् भवितुमियेप । अथाजोगत उवाच तेन शतेन गवामहमेवेन नियुञ्जे विगमानि चेति । तथेति प्रतिपन्ने नियुज्य विशसितुमसिं निश्य (त् न्) शुनश्शेपमुप- जगाम । अथ शुन.शयो मेने माममानुपमिवेमे विशसिप्यन्ति । हन्तार देवता उपधावामीति । स प्रजापतिमेव प्रथम देवतानामुपससार 'कस्य नून कतम- म्यामृतानामि'त्येतयचे"ति । कस्य प्रजापते । नूनमिति पदपूरण । कीड- शस्य । कतमस्य, सर्वमाणिना सुखतमस्य । क । (अमृतानाम्) । निर्धारण एषा पष्ठी, देवाना मध्ये । मनामहे । यद्यप्यय याच्नाकर्मसु पठित , तथा- पोह यामाया असम्भवान्मन्यतेरर्चतिकर्मण इद रूपम् । मन्यामहे स्तुम । चारु शोभन देवस्य नाम । स्तुत्या चात्र नामवत एव स्तुतिरक्ष्यते । प्रजा- पतिं देव स्तुम इत्यर्थ । स्तुतश्च सन् क न अस्मभ्य महा अदितये । अदितिशब्दोऽदीनवचनः । महते अदीनत्वाय । पुनर्दात् ददातु । किम् । सामर्थ्यादायु । अथवा अदितय इति द्वितीयाथे चतुर्थी । महददीनल पुनर्द- येन क्रीतोऽह तद्वशवर्तिता व्यावर्तये । पुनरप्यदोन मा करोत्वित्यर्थ । अथवा अदितिरिति वाड्नाम । महती वाच पुनर्ददातु, येनान्या अन्या अपि देवता स्तुम इत्यर्थ । किञ्च प्रजापतेरेव प्रसादात् पितर च दृशेय मातर च । जीवितमनेनाशास्यते । जीवन् मातापितरौ शन्नोति द्रष्टुम् ॥ १ ॥ घेक्टमाधवीयम् । । कर भून शौम शेपम् । क कतम इति प्रजापति जन्तीति) । इदानी परेवामा मध्ये कस्य शोभन नाम वयमुचारयाम । स प्रजापतिर्मुम'नस्मान् पुनरपि महस्य धिम्य ददातु । सतोऽह मातापितरी पश्येयम् ॥ १॥भनया गतोत्तरेति ॥ "प्रजापतिरुवाच अग्निवे देवाना नेदिष्ठस्तमेवोपधावेति । सोऽनिमुपससार 'अमेय प्रथमस्यामूतानामि स्खेतयर्चा।" अग्नेयंप्रथमस्यामृतानांमनामहेचाम्देवस्यनाम । सनोमह्याअदितयेपुनपितरंचदृशेयंमातरच ॥ २ ॥ अमेः। वयम् । प्रथमस्य । अमृतानाम् । मनामहे । चारु । दातु, ·प्रथमोऽष्टकः। । •म० १.१.६. सू. २४) देवस्य । नाम | सः । नः । मी । अदिनगे । पुनः । दात् । पितरम् । च । दृशेयम् । मातरम् । च ॥ २॥" स्कन्दस्वामीयम् । अगेन । अगिदेवतेयमृक् । अमेर्वयं प्रथमस्य उत्कृष्टस्य अमृतानां मध्ये मनामहे इत्याधुक्तम् । अत्र च तुल्यार्थत्वात् पुनरध्ययने पदकाराभिप्रायः पर्येप्यः ॥ २॥ "तमग्निरुवाच सविता वै प्रमवानामोशे । तमेवोपधावेति । स मवितारमुपसमार 'अभिरया देव सवितरिति तवेन ।" अभिवादेवसवितरीशनिवार्याणाम् । सावन्भागमीमहे ॥ ३॥ अभि । त्वा । देव । सवितः । ईशानम् । वार्याणाम् । सदा । भवन् । भागम् । ईमहे ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । सवितुस्तृचः । सावित्रोऽयं तृचः । अभीत्युपसर्गोऽन्त्येन ईमह इत्या- ख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । वा त्वां हे देव! सवितः! ईशानमीश्वरं वार्याणां वरणीयानाम् । हे सदावन् ! मरणादिभ्यः प्राणिनां सर्वदा रक्षितः । भाग- मंशम् ईमहे अभियाचामहे । कस्य भागम् । सामर्थ्यादायुपः । आयुर्वचन एवं या भागशब्दः । तद्धि सर्वप्राणिनो भजन्ते ॥ ३ ॥ चटमाधीयम्। अभि त्वा देव । अभियाचामहे देव! सवितस्यां धनानामीश्च नरपोरगी भागं सदा रक्षितः॥३॥ यः कतमो भाग उच्यते पश्चिद्वितइत्याभःशशमानापुरानिदः । अवेपोहस्तयोर्दधे ॥४॥ १, 'शोस्वामी' घ. पाटा, ·। स्कन्दस्वामिमाष्य-वेङ्कटमाधवायन्याख्यानोरेता ऋक्महिता। [अ० २.३.१३. यः । चित् । हि । ते । इत्था । भगः । शशमानः । पुरा । निदः । अद्वेषः । हस्तयोः । दधे ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यच्छब्दो हस्तयोर्दध इत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । चिद्धिशब्दौ पदपूरणौ । यो हस्तयोर्दघे निहितः । कस्य । ते तव । यस्त्वदायत्त इत्यर्थः । कीदृशः । इत्था । सत्यनामैतत् । सत्यं विसंवादवर्जितः । भगः भजनीयः। शशमानः । अर्चतिकर्मायम् । व्यत्ययेन चात्र कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । सुत्य इत्यर्थः । अद्वेष. । अविद्यमानो द्वेषो यरिमन् सोऽद्वेपः । नहि कश्चिद् आयुस्तदंशं वा द्वेष्टि । कदा पुनरायुर्भागमायुरेव वा हि याचध्ये । उच्यते । पुरा निदः । अत्यन्तनिन्दितात् तिर्यक्पशुसदृशान्मरणात् पुरा । यावत् तिर्य- पशुवदत्यन्तकुत्सित विशस्यमाना म्रियामह इत्यर्थः । अथवा निन्दतिरत्र सामर्थ्याद् विशसनार्थ. । पुरा विशसनात् विशसितुर्वा यावन्न विशस्यामह इत्यर्थः । अथवैवमन्यथास्या ऋच पूर्वानपेक्षवार्थयोजना- इत्याशब्दो. ऽमुत्रेत्यस्याथें । मग इति धननामायम् । ते इत्था भगः अमुत्र स्वर्ग धनम् । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छन्दोऽध्याहार्य । तत् । शशमानः स्तुपन् अहं पुरा निदः मनिन्दितपूर्वम् । अवेप द्वेपवर्जित । आत्मनः हस्तयोर्दधे धारयेय, मद्यं दद्या इत्यर्थ । यवृतेनासम्बन्धाच्छान्दसत्वान्निपाताभाव इति व्याख्येयम् ॥ ४ ॥ येरमाधवीयम् । यश्चिति । य एवविधो भगः सर्वेरेव स्तूयमानो देष्टचर्जितो निन्दित मनुष्याने पूर्वमेय स्नोतृस्तयोरित्य निदधे । उत्तरत्र सम्बन्ध ॥ ४ ॥ भगभक्तस्यतेवयमुदशेमतवाचसा । मूर्धानरायआरभे ॥५॥ भगऽभक्तस्य । ते । वयम् । उत् । अशेम । तव । अर्थमा । मूर्धानम् । रायः। आरभे ॥५॥ १. 'म निन्दिता तन पूर्व: अ' व पाट २ 'तु मनु' ग. गाद.1. '' ख. पाठः ·म. १.१.१.सू. २४] प्रथमोऽटकः। स्कन्दस्वामीयम् । भगमक्तस्य । भगो देवः तेनापि सेवितस्य, भजनीयेन पा हविषा स्तो- त्रेण वा सर्वमनुष्यैः सेवितस्य । तव स्वमूता वयम् । उदशेम अतोऽप्यूर्व प्राप्नुयाम । किम् । आयुः । भवसा हेतुना । त्वया अतो मरणाद् रक्षिताः सन्त इत्यर्थः । नच केवलमायुः, किं तर्हि, मूर्धानं रायः । धनस्य यच्छिरो- मृतम् । उत्कृष्टं च धनमित्यर्थः । उपमोगान् वा आरव्धुं उपभोक्तुं यष्टुं वे- त्यर्थः । यत् त्यस्या ऋचः “भगमक्तस्य भागी ये"ति भगदेवत्यत्वं शौनके- नोक्तं , तद् भगस्योपसर्जनत्व. ..वचनत्वात् । भगशब्दस्य "स सवि. तारमुपससार अमि त्या देव सवितरित्यतेन तृचेने"ति ब्राह्मणस्य प्रत्यक्षत्वाद् येनाभिप्रायेणोक्तं स पर्येप्यः ॥ ५॥ वेटमाधवीयम्। भगभातरम । तेन भाग्येन सम्भस्तस्य तव ययं रक्षणेनोव्याप्नुमो धनस्य परमं पदमारधुम् ॥५॥ इति प्रथमस्य द्वितीये प्रयोदशो वर्गः ॥ ...... "तं सवितोयाच यरुणाप घे राशे नियुक्तोऽसि । तमेवोपधावेति । स परणं राजानमुपससार अत उत्तरामिरेकशिता ।" नहितक्षननसहोनमन्युवयश्चनामीपतयन्तआपुः । नेमाआपोअनिमिपंचरन्तीनपेवातस्यपमिनन्त्यभ्वम् ।। नहि । वे । क्षत्रम् । न । सहः । न । मन्युम् । वयः । चन । अमी इति । पतयन्तः । आपुः । न । इमाः । आफः । अनिऽमिपम् । चरन्तीः । न । ये । वातस्य । प्रामिनन्ति । अवम् ॥ ६॥ स्कन्दस्वामीयम् । परं शेपम वारुणः । परं सूक्तमेकविंशकम् , अस्य शेपो दशः, एतदुभयमपि वरुणदेवतम् । यरुणश्चात्रो स्थ आदित्यः । न हि ते ........ 1. 'शेन वा क.स. पाठः. २. 'पोकस्थान आ' ग. पा.. G ·४२ । स्पन्दस्वामिभाप्य वेकामाधवायच्यास्यानोपेता ऋवसाहता। [ज. २ २०१४ क्षत्र धन बल वा सेनालक्षणम् । नापि सह शारोर वरम् । नापि मन्यु क्रोधम् । वयश्च पक्षिणः । चन अप्यर्थे । पक्षिणोऽप्यमी ! पतयन्त गच्छन्त आपु प्राप्नुवन्ति, अतिमहत्त्वात् । नेमा नापि इमा आप अनिमिप सतत चरन्ती गच्छन्त्य । नापि ये वातस्य प्रमिनन्ति । 'मी हिंसायाम्' | हिं. सन्ति । अभ्यम् । अभ्वमिति महन्नाम ! महत्त्वम् । कस्य । सामर्थ्याद् गते । वातादपि ये शीघ्रगतिकरा इत्यर्थ । के ते । मरुतो वान्थे वा केचि- न्मनआदय ॥६॥ वेङ्कटमाधवीयम्। नहिते । नहि तव वरण | बरमभिभवसामथ्यं शणामभिमनन च महता घेगेन पतयत इयेनादयोऽप्यापु , न चेमा आप सतत चरन्त्य , नच ये पर्वतादयो वातस्यापि महत्ता प्रहिंसन्ति ॥६॥ अधुनेराजावरुणोवनस्योर्वस्तूपंददतेपूतदक्षः। नीचीनास्धुरुपरिवुनएपामस्मेअन्तर्निहिताकेतवःस्युः॥ अयुध्ने । राजा । वरुणः । वनस्य । ऊर्ध्वम् । स्तूपम् । ददते । पूतऽदक्षः । नीचीनः। इति । अन्तः । निहिताः । केतवः । स्युरिति स्युः ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम्। बुध्नोऽधोभाग । स इतरयोर्भागयोराश्रये ।बुध्नत्वाश्रयत्वयो सम्बन्धाद् बुध्नशब्देनाजाश्रयो रक्ष्यते । अबुध्ने अनाश्रये अनालम्बनेऽन्तरिक्ष । राजा दीप्त ईश्वरो वा वरण । वनस्योर्व स्तूप ददते पूतदक्ष । वनमिति रश्मिनाग । बहुवचनस्य स्थान एकवचनम् । स्तूपशब्द सङ्घातवचन : 'वि- श्वेदेवा पुष्कररे)त्वाददन्त', 'ददते मि'त्यादिप्रयोगदर्शनाद् ददतिधीर- यतिकर्मा । रश्मीना सद्यातमूर्ध्वं धारयतीत्यर्थ । कीदृश । पूतदक्ष शुद्धबल । नचोर्ध्वमेव, किं तर्हि, नीचीना अधोमुखा स्थु । तिष्ठन्त्यनेन रश्मय । उपरि बुनि) आश्रयो मण्डलाख्य एपाम् । अनाश्रयेऽप्यन्तरिक्षे आदित्यमण्डर स्योर्ध्वमधस्ताच्च रश्मीन् धारयतीत्यर्थ । पर पादोऽन्यार्थ । तरसेंम्बन्धार्थ य । अतो बुने यु', १ य, ३ 'त्थे, ४ 'त्या एव वाक्यप्रसिद्ध्यर्थं य' । उपरि । पुनः एपाम् । अस्मे । पंख पान ·म. १. अ. ६. सू. २४] प्रथमोऽयकः। यचच्छब्दो योग्यार्थसम्बन्धावध्याहर्तव्यो । य इदं करोति तस्य प्रसादेन । अस्मे अस्माकम् अन्तः मध्ये मनसि निहिताः केतवः प्रज्ञाः स्युः । जीवनमनेन प्रकारेणाशास्यते । जीवतो दन्तः प्रज्ञा भवन्ति, न मृतस्य । अथवा केतवोऽत्र प्रज्ञानात्मका रश्मयः प्रादुर्भवन्ति । तेनेदमादित्यरश्मिदर्शनद्वारेण चिरजीवि- त्वमाशास्यते ॥ ७॥ वेटमाधवीयम्। अबुभे राजा । अमूलेऽनालम्यनेऽन्तरिक्षे वरुणो राजा तेजस उदकस्य वा सात- मूवं धारयति शुद्धयरः । ते च रश्मयो नीचीलाप्रास्तिष्ठन्ति । तेपामेषां मूलमुपरि भवति । अस्माकमन्तरमृतानां निहितानि भवन्तु प्रज्ञानानि ॥ ७ ॥ उहिराजायरुणश्चकारसूर्यायपन्थामन्येतथाउँ । अपदेपादापतिधातचेकतापवक्ताहृदयाविधश्चित्॥८॥ उरुम् । हि । राजा । वरुणः । चकार । सूर्याय । पाम् । अनुऽएतये । ऊम् इति । अपदे । पादौ । प्रतिऽधातवे । अकः । उत । अपञ्यक्ता । हृदयऽविधः । चित् ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । उहं विस्तीर्णम् । हिशब्दस्तु पदपूरणः । राजा वरुणश्चकार । कस्मै सूर्याय । मण्डलमत्र सूर्यशब्देनोच्यते । तदर्थं किम् । पन्यां पन्थानम् । क । सामर्थ्यादन्तरिक्षे । किमर्थम् । अन्वेतवै आनुपूर्येण गन्तुम् । सूर्य आनुपूये- णास्यतीत्येवमन्तरिक्ष विस्तीर्ण पन्थानं कृतवानित्यर्थः । अपदे पदं यत्र निधातुं न शक्यते अप्रतिष्ठत्वात् तदपदमन्तरिक्षं, तत्र | पादा आत्मीयौ पादौ । प्रतिघातये । प्रतीत्येष नीत्येतस्य स्थाने । निधातुम् । अकः करोति अप्रति- ऐऽप्यन्तरिक्ष पदं निधत्त इत्यर्थः। उत अपिच । अपवक्ता अपवदिता । कस्य । हृदयाविधश्चित् । परुपवचनायोग्यव्यवहारसमाचरणादिभिर्हदयं यो विध्यति पीडयति स हृदयावित् तस्य । चिच्छन्दः पदपूरणः । । । । अथवैवमन्यथास्य १. 'त् । पुरु ख. पाठः ·॥ ४. स्कन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाधवायव्याख्यान पेता अपराहिता । [१० २. २०१४ पदस्यार्थयोजना अपेत्य वक्ता अपवक्ता । वक्तुं समर्थेभ्यः पृथग्भूय एक एन वक्तेत्यर्थः । कस्य । सामर्थ्याद् धावत्किश्चिद् दुर्वचस्तस्य सर्वस्य । हृद. गाविधश्चित् , चिच्छब्दोऽभ्यर्थे । यष्ठीनिर्देशाच सकाशादिति वाक्यशेषः । हृदयं हृदयेन यो विध्यति सम्यग् जानाति स हृदयावित् , तस्यापि सका. शात् ॥८॥ वेस्टमाधवीयम् । उरु हि । वित्तीणं हि राजा वमश्चकार सूर्यस्य गमनार्थ पन्थानम् । ततोऽय. मनालम्बनेऽन्तरिक्षे कृतवान् सूर्यस्य पदानि प्रतिधातुं पम्यानम् । सोऽयं दृदयाविध: शन्नोरपवक्तास्तु पराभवत्वयमिति वदतु ॥ ८॥ वातंतेराजभिपजासहस्रमुवागभीरासुमलिटेअस्तु । पायस्वदूरेनिऋतिपराचैःकृतंचिदेना प्रमुमुग्ध्यस्मत् ॥ ९॥ शतम् । ते । राजन् । भिपर्जः । सहस्रम् । उ । गभारा । सुमतिः । ते । अस्तु । बाधस्व । रे । निःऽतिम् । पराचैः । कृतम् । चित् । एनः । प्र । मुमुग्धि । अस्मत् ॥ ९॥ स्कन्दस्वामीयम् । शतं ते तव हे राजन् ! यरुण । मिषजः । मिपा वैद्य उच्यते । आ- तानां जीवनोपायः सम्बन्धो भिषक्शब्देनोपलक्ष्यते । अस्मदादीनां आर्गनां जीवनोपाया इत्यर्थः । न शतमेव केवलं, किं तर्हि, सहसं च । अत्यन्तबहव इत्यर्थः । अतो ब्रवीमि उर्वी विस्तीर्णा । गभीरा अन्यैर्दुरवगाहा । सुमतिः शोभनानुग्रहात्मिका बुद्धिस्ते तव असास्वस्तु । अनुग्राहकोऽपाकं भवेत्यर्थः । बाधस्व दूरे 1 दूरं गमयेत्यर्थ । किम् । निति मृत्युदेवताम् । पराचैः परागमनैः पराड्मुखमित्यर्थ. ! किश्च कृतमप्यर माभिरेनः प्रमुमुग्धि । प्रपूर्वो मुम्चतिरपनये । अपनय । अस्मत् अस्मत्तः ॥ ९॥ । । . ५.।', २. 'विष' स पाठ.

·प्रथमोक। - ४५ म. १. अ. ६ सू. २५] वेस्टमाधीयम्। रातं से । शतं ते राजन् भपण्यानि सहस्रं च । पित्तीर्ण गम्भीरा मद्विपया सुमतिस्तवास्तु । स त्वमस्मत्तः कर दूर पराङ्मुसं वाचस्व । हत्तं च पापं प्रमोचयति । अमीयफ्रक्षानिहितासउचानक्तंदहश्रेकुहचिदिवेयुः । अव्यानिवरुणस्यव्रतानिविचाशचन्द्रमानक्तमेति ॥ अमी इति । ये । कक्षाः । निहितासः । उच्चा । नक्तम् । ददृशे । कुह । चित् । दिया । इयुः । अव्यानि । वरुणस्य । व्रतानि । विञ्चाशत् । चन्द्रमाः । नक्तम् । एति ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अभी ये ऋक्षाः । ऋक्ष इति नक्षत्रनाम, अमूनि यानि नक्षत्राणि निहितासः निहितानि । उच्चा उच्चद्युलोके । नक्तं रात्रौ । ददृश्ने दृश्यन्ते । कुहचित् । कुहशब्दः केत्यस्य पर्यायः । चिच्छब्दोऽप्यथे, कापि । दिवा अहनि ईयुः गच्छन्ति । दिवा खेताने न दृश्यन्ते । अतो न जानीमः कापि गच्छन्तीति । अथवा कुहचिद् दिवेत्येते समानाधिकरणे । ईयुरित्यपि शुद्धोऽप्येतिः सामर्थ्यादाड्पूर्वार्थे । कचिदहन्यागच्छन्ति । कचिदेवाहनि दृश्यन्ते, न सर्वत्र इत्यर्थः । यत्रैव बहाने समस्तं राहुणा अस्यते तत्रैव नक्ष- त्राणि दृश्यन्ते, नान्यत्र । यान्यमनीत्युद्देशान् प्रतिनिर्देशार्थ एतच्छब्दोऽत्रा- ध्याहर्तव्यः । एतानि अदब्धानि अहिंसितानि वरुणस्य प्रतानि कर्माणि । वरुण एव तान्येतानि करोतीत्यर्थः । कथम् । वरुणो हि दिया स्वगासा नक्षत्राणां भासः छादयति न रात्रौ ततो रात्रौ दृश्यन्ते, न दिवा । नचैतान्येव केवलानि, कि तहि, योऽप्ययं विचाकशत् । 'काश दीप्ती' । विविधं दीप्य- मानश्चन्द्रमा नक्तमेति । एषोऽसि वरुणस्यैव कर्म । एतमपि वरुण एव एवं करोतीत्यर्थः । तदीयो छेको रश्मिः सुषुम्नास्यश्चन्द्रमसमपि दीप्यते । तेनायं विराकशत् चन्द्रमा नकमेति । अथवा अमी य मक्षा इति यच्छब्दो बहु- वचनान्तो व्यत्ययेन पुल्लिङ्गश्च । तथा दर्शनादिभिः क्रियाभिः सम्बध्यते न । । - १. 'रविष ख. पाठः ·४६ स्कदस्यामिभाष्यवेकरमाधवायव्यार यानोपेता ऋरसहिता । [अ० २ व. १५ म: । कुत एतत् , यच्छब्दस्योद्देशार्थत्वादुद्दिष्टस्य चावश्य प्रतिनिर्दिष्टत्वा- चामतिनिदेशात् प्रतिनिदेशकल्पनायामपि चैपामेकवाक्यत्वप्रत्य(य) सम्भवात् , अदब्धानि वरुणस्य व्रतानीति च कर्मणामुपादानात् क्रियोद्देशा- र्थत्वेन बहुवचन पुल्लिङ्गता च । एव योजना - यन्नक्षत्राणि नक्त दृश्यन्ते, यच देवापि गच्छन्ति, यच विचाकशचन्द्रमा नक्कमेति, एतानि नीण्यपि अदब्धानि वरणस्य व्रतानीति ॥ १० ॥ . चटमाधवीयम् । अमी य कक्षा । नक्षत्राणि राजा दृश्यो। कतानि दिवा गच्छन्ति । तथा दाप्यमानश्चन्द्रो रानौ गच्छति । भवति च दिया तिरोहित । तानीमानि शानुभिरहिं सितानि वरणस्य यतानीति ॥१०॥ । इति प्रथमस्य द्वितीये चतुर्दशी वर्ग ॥ तत्यायाभिब्रह्मणायन्दमानस्तदाशास्तेयजमानोहधिभिः। अहेळमानावरुणेहयोध्युरुशंसमानआयुःप्रमोपीः ॥ ११ ॥ तत् । त्वा । यामि । ब्रह्मणा । वन्दमानः । तत् ।आ। शास्ते । यजमानः । हविःऽभिः। अहेळमानः । वरुण । इह । बोधि। उरुऽशंस । मा । नः । आयुः । प्र । मोपीः ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तत् त्वा यामि । याच्माकर्माय, याचे । ब्रह्मणा अनेन लक्षणेन वन्दमान स्तुवन् । किं पुनस्तत् । सामर्थ्यादायु । तदाशास्ते प्रार्थयते अय जरोदरगृहीतो हरिश्चन्द्राख्यो यजमान । हविर्भिरन्नै । एतज्ज्ञात्वा अहेळ- मान अक्रुध्यन् हे वरण ! इह मणि अवस्थाया वा वर्तमानयोरावयो चोधि बुध्यस्व । शृणु याच्यामित्यर्थ । श्रुत्वा च हे उरुशस! । उर्विति बहुनाम । माण म्नुति । बहुतुत! मा न । 'अस्मदो द्वयोध' (१- २.५९)

·मं. १. भ. ६. सू. ३४] प्रथमोऽटकः।
इत्येवमेतद् बहुवचनम् । आवयोः आयुर्जीवितं प्रमोपीः । जीवयावामि-
त्यर्थः ॥ १२ ॥
वेष्टमाधवीयम्।
तत् स्वा यामि । तत् त्वामहं याचामि स्तोनेग पन्दमानः । तदेवाशास्तेऽयंप
हरिश्चन्द्रो यजमानो हयिर्भिः । स स्वमध्यन यरह बुध्यत । तदाह ---
- यहुस्तोत्र
मास्माकमायुः प्रमोपीरिति ॥११॥
तदिनम्नहिवामहीमाटुस्तयंकेतोहृदआविचष्टे ।
शुनःशेपोपमहद्गृभीतःसोअस्मानराजाबरणोमुमोक्तु ।।
तत् । इत् । नक्तम् । तत् । दिवा । मयंम् । आहुः । तत् ।
अयम् । केतः । हृदः । आ। ये । च । शुनःशेषः । यम् । अत् ।
गृभीतः । सः । अस्मान् । राजा । बरुगः । मुमोक्तु ॥ १२ ॥
।
स्कन्दस्वामीयम् ।
तदिन्नतम् । इच्छब्द एवार्थे । तदेव नक्तं, तदेव दिवा । सततमि-
त्यर्थः । मामाहुः कथयन्ति । के । सामर्थ्यात् सुहृदः ऋगयो बाहाणा वा
प्राणाधिदेवता या । तदेवाय केतः प्रज्ञानम् । हृद हृदयस्य सम्बन्धी ।
आविचष्टे आमिमुख्पेन कथयति । हृदयेनाप्यहं तदेव जानामीत्यर्थः । किं
पुनस्तत् । सामर्थ्याद् वरुण. आर्तानामातिहर इत्येतत् । यत एवमतो ब्रवीमि
शुनःशेपो यमहत् । अतोतकल्मशुन-शपापेक्षया वायं प्रथमपुरुषप्रयोगः । आ-
स्मन एव वा परोक्षरूपेण प्रथमपुरुषेणाभिधानम् । अतीतकल्ले यः शुनाशेप
आसीदहमेव वा सः गृभीतः गृहीतः । सोऽस्मान् राजा वरुणो मुमोक्तु अतो
यूपात् ।। १२ ॥
वैकटमाधीयम् ।
तदिदाताम् । तदेव नकं तद् दिया मह्यं स कथयन्नि वरुणस्यां मोस्तुमीट
इति । तदेव हृदयस्य च प्रज्ञा मध बिचष्टे ममापि तया युद्धिर्भपाते। यूपे बदःशुना.
शेपो यं देवमाहूतवान् स राजा परणोऽस्मान् मुमपितु ॥ १२ ॥

·। ४८ स्वन्दस्वामिभाष्य पेष्टमाधवायव्याख्यानोपेना ऋक्सहिता । [अ० २.५० १५ शुनाशेपोधहद्गृभीतस्त्रिप्वोदित्यमुपदेपुंगद्धः । अर्धनराजावरुणःसमृज्याद्विद्वॉअर्दधोविमुमोक्तुपाशान् ॥ शुनःोपः । हि । अहृत् । गृभीतः । त्रिपु । आदित्यम् । द्रु- ऽपदेषु । युद्धः । अब । एनम् । राजा । वरणः । समृज्यात् । वि- द्वान् । अदब्धः । । । मुमोक्तु । पाशान् ॥ १३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । शुन शेपो हि । हिशब्दो यस्मादये । यस्माच्छुन शेपोहत् गृभीत आदित्यमदिते पुत्र त्रिपु द्रुपदेषु बद्ध । दृशब्दो दारुमयत्वाद् यूपे वर्तते । पदशब्द स्थानवचन । त्रिपु यूपप्रदेशेषु बद्ध इत्यर्थ । अघ प्रदेशे पाद- योर्बद्ध , मध्ये कट्याम् , उपरि शिरसि । यद्यपि चैकस्मिन् यूपप्रदेशे पशो शिरस्येव कधन विहित, नान्यत्र । तथापि पुरपपशोरर्थात् फट्या पादयो श्वास्ति बन्धनम् । नहि शेरोमात्रवन्धनेन पुरुषो विशसितु निश्चल शक्यो धारयितुम् । यस्मादिति वचनात् तच्छरदोऽध्याहर्तव्य । तस्मात् । आती- नुकम्पत्वाद् एन शुन शेप राजा वरुण अवससृज्यात् । अवसर्गो नामा- भ्यनुज्ञा । जीव मा स्मन मारयतेत्येवमनुजानीयादित्यर्थ । अनुज्ञाय च विद्वान् जानन् अम्माकमार्तता भक्कता वा । अदब्ध अहिंसित विमुमोक्तु पाशान् एतान् , यैर्वय बद्धा ॥ १३ ॥ वेङ्कटमाधीयम् । गुन शेप । शुनश्शेपो ह्ययं देवमाहूतवान् गृहोतलिए यूपस्य स्थानेषु पदो ऽदिने पुनम् । त यरुणे वसृजतु विद्वाना हसित पाशान् विमुमोक्तु । पाशविमोचन फरमयसर्गस्य ॥ १३॥ अबतेहेळोवरुणनमोभिरवयज्ञेभिरीमहेहविभिः । क्षयन्नस्मभ्यमसुरमचेताराजन्नेनांसिशेिश्रयाकृतानि ॥ [१४॥ १ 'पाऽयक पाठ २ 'यमा ग घ पाठ ३.'' स ग पाठ ·४५ । । , मं०१.०६. सू०२५) प्रथमोऽशकः। अव । ते । हेळ । वरुण । नमःऽभिः । अब । यज्ञेभिः । ईमहे । हविःऽभिः । क्षर्थन् । अस्मभ्यम् । असुर । प्रचेत इति प्रs- चेतः । राजन् । एनांसि । शिश्रयः । कृतानि ॥ १४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अवेत्युपसर्ग ईमह इत्याख्यातेन सम्बध्यते । अवपूर्व ईमह इत्यय- मपनयने वर्तते । अवेमहे अपनयामः । ते तव हेळ: क्रोधम् । हे वरुण । नमोभिर्नमस्कारः स्तुतिभिः । नच केवलैनमोभिः, किं ताई, अव यशेभिरी- महे सोमयागैश्यापनयामः । हविभिः चरुपुरोडाशादिभिः । अपनीतक्रोधश्च वं क्षयन् । 'क्षि निवासगत्योरि 'त्यस्यायं व्यत्ययेन । निवसन् इहागच्छन् वो । अस्मभ्यमस्मदर्थम् । हे असुर! असवः माणाः, तद्वन् ! । प्रचेतः। प्रकृष्टज्ञान! । राजन् ! दीप्त!। ईश्वरो वा । एनांसि पापानि । शिश्रथः श्लथय मन्दविपाकानि कुरु । कृतानि । यान्यस्माभिः । एतदुक्तं भवति --य पूर्वकृतैरपुण्यैर्वन्धनं मरणं च प्रापिता वयं, तान्यतोऽपि तावत् परं मन्दविपा- कानि कुरु, येन पुनरीदृशं दुःखं न प्राप्नुमः । एनासीति पाशा वाभिप्रेताः। तानस्मात्सित्रा कृतान् शिश्रयः मुल्चेत्यर्थः ॥ १४ ॥ घेहारमाधवीयम्। अय ते हळ: । अवगच्छत्यिति याचामहे । पिनाशयामम्तव घरूण! नमस्कारः क्रोधमय यज्ञेहविर्भिश्व । निवसरास्मदर्थ यलयन् । प्राज्ञ! राजन् ! कृतानि पापानि विनाशय ।।१४ ॥ उर्दुत्तमरुणपार्शमस्मदोधमपिमध्यमंत्रथाय । अवियमादित्यव्रतेतयानागसोअदितय स्याम॥१५॥ उत् । उत्ऽर्तमम् । वरुण । पार्शम् । अस्पत् । अव । अधमम् । वि । मध्यमम् । श्रथय । अथ । वयम् । आदित्य । व्रते । तव । अनागसः । अदितये । स्याम ॥ १५ ॥ १. 'वा। इत: अ', २. 'तथा या पाशान् वा त एनस्थिभिप्रेतानि । ता', ३. 'जाहे मुक. ख. पाया ४, मग. पाठ ॥

·सन्दस्वामिभाव्य वेष्टमाधवायव्यायानोपेता ऋहिता। [श २ ५० १६ स्कन्दस्वामीयम् । उदित्युपसर्ग श्रथायेत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्य' । उच्छ्याय ऊध श्रथय । उत्तम वरण! रशनापाशम् अस्मत् अस्मत । अयाधमम् अधममपि श्रथय । विमध्यमं श्रथाय मध्यम श्रथय तत्रापि स्थित विमुश्चेत्यर्थ । अथ पाशमयविमोशानन्तरम् । वय हे आदित्य ! अदिते पुत्र ! व्रते यागकर्मणि तय स्वभूते त्वद्देवत्ये याग इत्यर्थ । अनागस अपगतपापा । अदितये । अदि- तिरािते वाड्नाम । तादथ्ये चतुर्थी । स्तुतिलक्षणवागर्थ स्याम भयेम । त्वद्दे- वत्ये यागे त्या स्तुयामेत्यर्थ ॥ १५ ॥ वेष्टमाधवीयम् । उदुत्तमम् । उत्तम वरण पाशम् उच्छरथयारमतो मध्यम विश्लथयावश्ययाव मम् अत अर्घमदिते पुत्र! त्यत्स्वामिक सन्ध्यावन्दनादिके प्रते प्रमादरहिता अम्यै पृथिव्यै स्यामामृता सन्त ॥१५॥ इति प्रथमस्थ द्वितीये पञ्चदशो वर्ग ॥ . यचिद्धितविशोयथाप्रदेववरुणवतम् । मिनीमसिद्यविद्यवि ॥१॥ यत् । चित् । हि । ते। पिर्शः । यथा । प्र । देव । वरुण । ग्रतम् । मिनीमसि । यविष्ययि ॥ १॥ सन्दस्वामीयम् । यदिति निपातो यदिशब्दस्यार्थे । चिच्छब्दोऽप्यथे । हिशब्द पद- पूरण । यद्यपि ते तव विशो यथा यथेवान्ये मनुप्या तद् वयमपि हे देव! वरुण ! व्रत यागकर्म प्रमिनीमसि । 'मी हिंसायाम्' । प्रकर्षेण हिंस्म । द्यविधवि अहन्यहनि । का पुनर्यागकर्मणो हिंसा । प्रमादेनाकरणम् । यद्य प्यन्यमनुष्यवत् अहन्यहनि प्रमादेन याग न चुर्म इत्यर्थ । गद्यपीति वचनात् तथापीत्यध्याहार्यम् । 'उत्तरयकवाक्यता तथापि मा न इत्यादि । अथवा यचिद्धि त इति यच्छब्दो लुप्तविमक्ति यस्माच्छब्दस्य येशब्दस्य वार्थे । चिद्धिशब्दौ द्वावपि पदपूरणी । प्रमिनीमसि इत्यपि 'माड् मान' इत्यस्य रूपम् ।

·प्रथमोऽशकः ।
म. १. अ०६. सू०१५]
यस्माद् ये च वयं तवान्यमनुष्यवत् कर्म सायंपातलास्थानं यागकर्म वा
प्रमिनीमसि प्रकर्षण मिमीमहे कुर्म इत्यर्थः । कदा । अहन्यहनि ! तस्मात् तान
या ॥ १॥
पेटमाधीयम्।
यचिद्धि । यद् वयं तयान्यमनुष्यवदसत्यस्तयादिकरणाद् प्रतमन्यहं हिंसाम-
स्ततस्त्वां सम इति । सूक्तोपक्रमेषु क्रियापदमनैकन न इष्टमिति ॥ १॥
नानोवधायन वेजिहीळानस्थरीरधः ।
।
माहणानस्यमन्यवे ॥२॥
मा। नः । धाय । हरनवे । जिहीळानस्य । रीरधः । मा।
।
हुणानस्य । मन्यवे ॥२॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
मा नः अस्मान् । वधाय हरनवे । वधस्ताडनम् । हलुः हननं मरणम् ।
ताडनाय मरणाय वा । जिहाळानस्य । हेळ इति क्रुध्यत्तिकर्मा । भूत वार्य
लिट् । पूर्व क्रुद्धस्य । शेरवः । रध्यतिर्वशगमने । वशं नैपीः । यस्ताडयति
मारयति तस्य पूर्व क्रुद्धस्य मास्मान् वश्यान् कापीरित्यर्थः । मा हृणानस्य ।
हृणीरिति क्रोधनामसु पाठात् (दाह)रिति क्रोधार्थोऽधीत्यवगम्यते ।
न्यत्ययेन वा इनाविकरणः । धात्वन्तरं वा (प? )हणावर्तमाने लट् । तदानी-
मेव क्रुध्यतः । मन्यवे क्रोधाय । योऽपि साम्प्रतमेव क्रोधुमिच्छति तस्यापि
कोधार्थ मास्मान् वश्यान् कारित्यर्थः ॥ २॥
वरमाधवीयम् ।
मा नो वधाय । मारमानायुधाय हन्त्रे क्रुद्धस्य स्वभूताय पर्श नय मा चहणा-
नस्य मन्यये । हिंसापरो हुणानः ॥२॥
विमृळीकार्यतेमनोरथीरश्चनसंदितम् ।
गीविरुणसीमहि ॥ ३ ॥

·५२ स्क इस्वामिभाष्य वेस्टमाधवायव्याख्यानोपता करसहिता [अ० १ २०॥ वि। मृळीकार्य । ते । मनः । स्थीः । अधम् । न । सम्ऽदि- तम् । गी:ऽभिः । वरुण । समिहि ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वोत्युपसर्ग सीमहीत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्य । मृळीकाय सुखाय जीवितरक्षणायात्मन ते तव स्वस्त मन हविर्भूतो मयाय भक्षयितव्य इत्येव रूप यदस्मात्वाबद्धचित्त तत् । रथोरव न सन्दितम् । दितिरत्र बन्धनार्थ "शुनश्चिच्छेप निदितम्" इति यथा । यथा रा सारथिरश्च रथे बद्धमेव वय गी िस्तुतिभि हे वरुण! विधामहि । विपूर्वस्यतेरिद रूपम् । स्यतिश्चोप- सृष्टो विमोचने वर्तते । विमुच्चाम । अथवा 'पिञ् बन्धन' इत्यस्यैतद्रूपम् । विगतबन्ध कुर्म । अपनयाम इत्यर्थ ॥ ३ ॥ येटमाधवीयम् । वि मुळीकाय । मुखार्थ सारथि भवाश्व तव झुछ मम स्तुतिभिर्विमोच 5 पराहिमे विमन्यवापतन्तिवस्पइष्टये । वयोनवसतीरुप ।। ४ ।। परी । हि । मे । विऽमन्यवः । पतन्ति । वस्याइष्टये । वयः। न । वसवी । उप ॥४॥ स्कन्दस्वामीयम् । परा बीत्युपसर्गी पतन्तीत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यौ । हिशब्द पद- पूरण । मे मम । मन्यव । 'गन्यच्छन्त्सदिवि कान्तिकर्मसु पाठान्मन्यतिरत्र कान्तिकर्मा । मननानि मन्यव कामा । विपरापतन्ति विविध वा प्रति प्राप्नुवन्ति । वस्यइष्टये । 'इप गतौ । शुद्धोऽपि चात्र सामर्थ्यात् सोपसर्गार्थो द्रष्टव्य । वसुनोऽधिगत्यै । त्वत्तो धन लब्धुमित्यर्थ । कथ पुन परापतन्ति । उच्यते । वयो न पक्षिण इव । वसतीरुप । उपशब्द प्रतिशब्दस्यार्थे स्वानि निवासस्थानानि प्रति ॥ ४ ॥ । १ 'म इति ॥ पख, पाट ·म. १. अ० ६. सू. २५) प्रथमाडटकः। येटमाधचीयम्। परा हि मे मम विविधा इच्छा बुद्धयः श्रेयम इछायं वरुणं राजानं प्रति परा- पतन्ति यथा पक्षिण आवासस्थानान्युपगच्छन्ति ॥ ४ ॥ कदाक्षभियं नरमावरुणकरामहे । मुठीकायोरुचक्षसम् ॥ ५॥ कदा । क्षत्रऽश्रियम् । नरम् । आ । वरुणम् । करामहे । मृळी- कार्य । उरुऽचक्षसम् ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीणम् । कदा कस्यां वेलायाम् । क्षत्रश्रियं क्षत्रं वलं धनं या श्रयति क्षत्रीर्व- लवान धनवान् वा, तं क्षत्रश्रियम् । नरं मनुष्याकारम् । वरणमाकरामहे अवा- गात्माभिमुखं करियम इत्यर्थः । मुळीकाय सुखाय जीवितलक्षणायात्मनः । कीदृशम् । उरुचक्षस बहूनां द्रष्टारं बहुदर्शनं वा। विमोचनविडम्बनात् परि- देवनेपा ।। ५ ॥ चारमाधवीयम्। कदा क्षश्रियम् । यलं यत्र यत्र श्रीः, कदा तं मेतारं वरुणम् अभिमुखं कुर्म: मुसायं यहूनां बटारम् ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य द्वितीये पोडशो वर्गः॥ . तदित्समानमाशातेवेनन्तानमयुच्छतः। धृतवतायदाशुपे ॥६॥ तत् । इत् । समानम् । पाशाते इति । वेनन्ता। न । प्र । युच्छतः । धृतऽयंताय । दाशुपे ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । इच्छन्दः पदपूरणः । तत् समानं साधारण या । सहभूतौ आशाते व्याप्नुतो भक्षयतो वा ।की । द्विवचननिर्देशात् साहचर्याच मित्रावरुणौ । । १. श्रीः' ग. पाठ

·५४ सदस्वामिभाध्य-पेटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋषमहिना। [अ० २.१.१५,
वैनन्ता कामयमानी ! के पुनस्तत् । सामाद् यद् यजमानः केवलाय हि
वरुणाय मित्राय या हविर्ददाति । न प्रयुच्छत । 'युच्छ प्रमादे' । न प्रमा-
द्यतः अवश्यमाशाते इत्यर्थः । किमर्थम् । धृतवताय । घृतमपरित्यक्तं स्वकर्म
देन स धृतवतः तस्म । दाशुषे यजमानाय । यजमानरोपकर्तुमित्यर्थः ।
अर्थवैवमन्यथास्या ऋचो योजना- आशाते इति लोडथै लट् । तत् समान-
मश्नुवतां कामयमानौ । आत्मन एव वेदं परोक्षरूपेण प्रथमपुरुपेगात्मन एवा.
भिधानं द्रष्टव्यम् । आवां शुनःशेपहरिश्चन्द्रावश्नुवावहा इत्यर्थः । किं
तत् । सामर्थ्यादायुः । किं कारणम् । यतो न प्रयुच्छतः । इदमपि पूर्ववत्
प्रथमपुरुषेणात्मन एवाभिधानम् । यतो यागे स्तुतौ न प्रमाद्याव इत्यर्थः ।
किमर्थम् । घृतवताय दाशुषे । स्वकर्मणामपरित्यक्तत्वाद् धृतवतो वरुणः । स
एव दाश्चान् स्तोतृभ्य. कामाना दातृत्वात् । तदों वरुणार्थो यो याग' स्तु-
तिवी तत्र यतो न प्रमाद्याव इत्यर्थः ॥ ६ ॥
वेङ्कटमाधीयम्।
तदिसमागम् । तदानीमेव सहागरछतो मिग्रावरणी कामयमानीमच प्रमा.
पतो तकर्मणे यजमानाय कर्म पोषलामिति ॥६॥
या कीशो वरुण उच्यते
वेदापोवीनांपदमानरिक्षणपतताम् ।
वेदनावासमुद्रियः ॥७॥
वेदं । यः । वीनाम् । पदम् । अन्तरिक्षेण । पर्तताम् । वेद ।
नावः । समुद्रियः ॥७॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
द जानाति यो वरुणः । चीनां पदम् । अन्तरिक्षेण पततां गच्छ-
ताम् । दुर्ज्ञानं हि पांसुजितेनान्ततिक्षेग गच्छतां पदम् । नच वीनामेव के
वलं, कि तर्हि । वेद नावः पदमपि । समुद्रियः समुद्रियायाः समुद्र भवायाः
समुद्रेण गच्छन्त्या इत्यर्थः । एतदपि दुर्शानमेव ॥ ७॥
थेटमाधवीयम् ।
घेदाय । प्रशानात्यन्तरिक्षण गच्छता पक्षिणामाषासस्थानं यन-सायं यसनिा ।
वह च नावः समुद्रण गरउन्तीः । मनुप्यास्तु पततः पश्यन्ति विसध्यमाना नाय;
मापामाधासं विसर्गस्थानामिति ॥ ७ ॥

·प्रथमोऽयकः। म० १. अ० ६. सू०२५] घेदमासोधृतवतोद्वादशग्रजावतः। घेदायउपजायते ।। ८॥ बेदं । मासः । धृतव॑तः । द्वादश । प्रजाऽवतः । वेद । यः । उपजायते ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यश्च वेद मासः मासान् धृतवतः अपरित्यक्तस्वकर्मा द्वादश । कीह- शान् । प्रजावतः प्रजननवतः । उत्पत्तिमत पर्थः । अथया प्रजासाहतान् । प्रजा अपि वेदैत्यर्थः । नच द्वादशैव केवलान् , किं तर्हि । वेदा यः योऽयम् उपजायते अघिमासकं त्रयोदशं तमपि ॥ ८॥ वेटमाधयोयम् । घेद मासः। चंद द्वादश मासान् वसन्ध्यावन्दनादिकर्मा व स्वं काले प्रजा- यमानानृतुलिखयोदशमुपजायमानमधिमासं घ वत्ति ॥ ८॥ वेवातस्यवर्तनिमुरोकप्यस्पवृहतः। घेदायेअध्यासते ॥९॥ वेद । वातस्य । वर्तनिम् । उरोः । ऋप्वस्य । वृहतः । वेद । ये । अधिआसते ॥ ९॥ स्कन्दस्वामीयम् । वेद वातस्य वर्तनि गमनमागमनम् । कोदृशस्य । उरो. विस्तीर्णस्य । ऋप्वस्य । महन्नाभतत् । महतो बलवत इत्यर्थः । वृहत्त । एतदपि महन्नामव । वेगेन सम्बन्धेन त्वपुनरुक्ति कर्तव्यम् । महतः धन शोधपर्थः । यश्च वेद ये अघि सर्वोपरि धुलोके आसते देवाः (तान् ) य एताने वेद तस्मै वरु- णाय न प्रयुच्छतः धृतवताय दाशुष इत्येवं यच्छन्दस्य पूर्ववाक्यता । यच्छन्दश्रुतेम्तच्छन्दमध्याहत्योत्तस्यैकवार पता योज्या । य एता येद सः॥ ९॥ वेष्टमाधयोयम्। घेद पातस्य । येद पायारावास्थानं वितीस्प दर्शनीयरय महतः । वेद च नक्षयाणि यानि दिव्यध्यासते ॥ १॥ ।

·। ५६ मन्दस्वामिभाव्यवेटमाभवार्यव्यारवानोपेता ऋक्संहिता । [अ० २, २०१८, निषसाद्धृतम्रतोवरण पस्त्यास्वा । साम्राज्यायसुक्रतुः॥१०॥ नि । ससाद । धृतऽव॑तः । वरुणः। पस्त्यासु । आ। साम्रो ज्याय । मुऽक्रतुः ॥ १०॥ स्कन्दस्वामीयम् । निपसाद निपीदति धृतवतः वरुणः । क । पस्त्यासु । पत्त्यमिति गृहमाग । कुटीत्वाभिप्राय................ लेकपालत्वात् सर्वेषु गृहेषु वा । आकारस्तु पदपूरणः । किमर्थम् । साम्राज्याय सर्वयज्ञस्याधिपत्याय। कीदृशः। सुक्रतुः सुकर्मा सुप्रज्ञो वा ॥ १० ॥ वेटमाधवीयम्। निपसाई । म निपादति स्तनमा परणो गृहभूतासु ना साना कुर्वन् सुप्रश.॥1॥ इति प्रथमस्य हितापे सप्तदशी घर्ग। अतोधिश्चान्य ताचिकित्यांअभिपश्यति । कृतानियाचकां ॥ ११ ॥ अतः । विवानि । अद्भुता । चिकित्वान् । अभि । पश्यति । कृतानि । या । च । कर्खा ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अत इति पञ्चमीनिर्देशादागत्येति शेष । अतो धुलोकादागत्य । अथ- यात इति सप्तम्यर्थं पञ्चमी । अत्र पृथिव्याम् । विश्वानि सर्वाणि अद्भुता महान्ति शुभान्यशुभानि वा कर्माणि । चिकित्वान् ज्ञाला वरुणः लोकपाल- त्वाद् अभिपश्यति यस्य प्राणिनी यान्यशुभानि शुभानि वा कर्माणि तस्य लो- कमारत्वात् मत्यवेक्षत इति । कृतानि यानि या च का यानि कर्वव्यानि । य इदं करोति ॥ ११ ॥ येष्टमायोयम् । भतो विश्वानि । भस्माद करणापनि विश्वान्याश्रर्याणि माशोऽभि- पश्यति यान्यनेन कृतानि यानि च तम्परिन । १३॥ 1. नि'५. पाठक, ·प्रथमोऽधकः। म० १. अ० ६. सू० २५] सनोविश्वाहा॑सुक्रतुरादित्यःसुपाकरत् । प्रणआयूषितारिपत् ॥ १२ ॥ सः। नः । विश्वाहा । सुक्रतुः । आदित्यः । सुऽपया । क. रत् । प्र । नः । आयूपि । तारिपत् ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम्। (सः) नः अस्मान् । विश्वाहा । निपातोऽयं सर्येबहःस्वित्यस्मिन्नर्थे वर्तते । सर्वदा । सुकतुः सुप्रज्ञः सुकर्मा वा आदित्यः । मुफ्था करत् करोतिः क्रियासामान्यवचनः सामर्थ्यादत्र नयने वर्तते । शोमनेन पया नयतु, सर्वदामितेपु तं तं पन्थानमुपदियतु, येन प्रवृत्ता वयमभिप्रेतानि प्राप्नुम इत्यर्थः । किच, पण आyपि तारिपत् । प्रपूर्वस्तरतिर्वधने । वर्धयतु नः अस्माकमायूंषि ॥ १२ ॥ चेङ्कटमाधघीयम् । स नो विश्वाहा । सोऽस्मान् सर्वदा सुक्रतुरादित्यः शेभिनेन पया (?) गोरवरमाकमायूंपि च प्रतारयतु ॥ १२॥ विभ्रंद्रापिहिरण्ययंयमणोवस्तनिर्णिजम् । परिस्पशोनिपेदिरे ॥ १३॥ विभ्रत् । द्रापिम् । हिरण्ययम् । यरुणः । यस्त । निःऽनिर्जम् । परि । स्पर्शः । नि । सेदिरे ।। १३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । विभ्रद् उदयोचरकालं धारयन् । द्रापि हिरण्ययं कवचं हिरण्मयं वरुणो वस्त । 'यस आच्छादने । महता तेजसा आच्छादयति । निर्णिजम् । निर्णि- गिति रूपनाम । आत्मीय रूपमिति। तेजस्वित्याद्धयादित्यस्य रूपं नोपलभ्यते । . स्पशश्च तदीयास्त्वपरा रम्याख्याः परिनिपेदिरे कृताश्तपत्यवेक्षणार्थ प्राणिना ·- स्कन्दस्वामिभाव्य वेटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋयसहिता। [म. २. व... सर्वतो निषदिन्ति । अथवा निर्णिगिति घटादिश्व्यरूपमभिप्रेतम् । उदयोतर- कालमापद्धहिरण्मयकवचो वरुणः रश्मिभिराच्छादयति घटादिद्रव्यगत रूपम् । रश्मिभिस्तगोऽपनीय यावत् किश्चिद् रूपं तत् सर्व प्रकाशयतीत्यर्थः । तत्सह- चरिताश्च देवानां स्पशः प्राणिनां प्रत्यक्षार्थ सर्वतो निपीदन्तीति पुराणेषु प्रसिद्धम् - "आदित्यचन्द्रायनलानिलौ च धौभूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥" इति ॥ १३ ॥ बेकदमाधवीयम् । विभ्रद दापिम् । विनत क्यच हिरण्मयं वरण आच्छादयति रूपं दीप्तम् । परित. चैनं निदिन्ति ज्ञापका रइममः ॥ ३॥ नयंदिप्सन्तिदिप्सवोनोपोजनानाम् । नदेयमभिमातयः ॥ १४ ॥ न । यम् । दिप्सन्ति । दिप्सर्वः । न । दुर्वाणः । जनानाम् । न । देवम् । अभिऽमातयः ॥ १४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । न यं दिप्सन्ति । (दिभ्ना दनो)तिर्वधकर्मा । जिघांसन्ति । दिप्सवः जिघासकाः असुराः । नै हुदाणः द्रोग्धारः । कस्य । जनानां मनुष्याणाम् । न यमात्मीया हिंसका असुराः, नापि मनुष्याणां हिंसकाश्चोरादयो हिंसन्ती- त्यर्थः । नापि यं देवमभिमातयः । अभिमातिशब्दोऽत्र हिंसावचनः । 'ते हिमाचनुपो नरोऽभिमातिं कयस्यचित्' इति यथा । असुरैश्चोरादिभिः प्रयु- ज्यमाना हिंसाः ॥ १४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। म दिप्सना । पहणे हिंसार्थिनो न हिसितुमिच्छन्ति । जनानामम्शे दोधारश्च यस्मै न हसन्ति । न य धाभिमन्यन्तेऽभिमातयश्च । उत्तरय सम्बन्धः ॥१४॥ १. पमनात्मरूपम् ।उ' ग. पाठः, २. "न्ति । कतमे याने पौराणिका रहस्य. साक्षिक माहुः । आ' क. रा. पाटः. ३. 'नापि' स. पाठः, 1 ·मं०१.०६. सू०२५] प्रथमोऽयकः। उतयोमा पेप्यायशश्चक्रेअसाम्या । अस्माकमुदरेवा ॥१५॥ उत । यः । मार्नुपेषु । आ। यशः । चक्रे । असामि । आ। अस्माकम् | उदरेपु । आ॥ १५॥ स्कन्दस्वामीयम् । उत यः अपिच वरुणः मानुषेषु । आकारोऽत्र चशब्दस्यार्थे । 'दे- वेभ्यश्च पितृभ्य आ' इति यथा । तच्छूतेश्च योग्यद्वितीयसमुच्चयाध्याहारः । मनुष्येषु देवेषु च । यशः अन्नं चक्रे । रश्मिभी रसानाहरन् प्रतिददच करोति । कीदृशम् । असामि । सामिशब्दोऽर्धवचनः । अनध सकलं प्रभूत- मित्यर्थः । आकारस्तु पदपूरणो या, चक्र इत्येतेन वा सम्बन्धयितव्यः । अभिमुखेन करोतीति । नच फेवलेपु मानुपेषु देवेषु च, अस्माकमुदरेप्या । अयमप्याकारश्चशब्दस्यार्थे अस्माकमित्येतस्माञ्च परो द्रष्टव्यः । अस्तमाकं च मनुष्याणां तिर्यक्सदृशानामुदरेषु । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छब्दाध्या(ह)त्योत्तरयैक- वाक्यता । तम् ॥ १५॥ वेष्टमाधवीयम्। एत यः । भपिच यो मनुष्येप्यन्नमसाधारणं चके, सोऽस्माकमुदरेष्वाकरोतु । प्रथम भाकारः ससम्यर्थ स्फटीकरोति ॥ १५ ॥ इति प्रथमस्य द्वितीयेऽष्टादशो वर्गः ॥ । परामेयन्तिधीतयोगायोनगन्यूतीरन । इच्छन्तीरुरुचक्षसम् ॥१६॥ परां । मे। यन्ति । धीतयः । गावः। । गव्यूतीः । अनु। इच्छन्तीः । उरू यससम् ।। १६ ॥

·स्क दस्यामिभाव्य चेष्टमाघमार्यव्याप्त्यानोपेता क्सहिता। अ० २०१९ स्कन्दस्वामीयम् । परा मे यन्ति परागच्छन्ति प्राप्नुवन्ति मे मम धीतय प्रज्ञा कर्माणि वा स्तुत्याल्यानि । मदीया बुद्धय यो वेत्यर्थ । कथ परायन्ति । गावो न गव्यूतीरनु । गावो यत्र चरन्ति स भूप्रदेशो गव्यतिरित्युच्यते । अनु. शब्द प्रतिशब्दस्यार्थे । गाय इव गव्यूर्ति प्रति । इच्छन्तीररुचक्षसम् । इ. च्छन्ती । किम् । सामर्थ्यादायु । कीदृश त्वाम् । उच्यते । उरुचक्षसम् । बहूना द्रष्टार बहुदर्शन वा ॥ १६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। परा मे । परागच्छन्ति मे युद्धयो यरण राजान प्रति यथा गावो गोमार्गान प्रति गच्छन्तीउ यो बहूनां द्रष्टार द्रष्टुम् । १५॥ संनुवोचावटैपुनर्यतोमेमध्वाभृतम् । होतेवक्षदसेप्रियम् ॥ १७ ॥ सम् । नु । वोचावहै । पुनः । यतः । मे । मधु । आऽभृतम् । होतोऽइव । क्षदसे । मियम् ॥ १७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नु इति क्षिपनाम । क्षिप्रम् । सबोचावहै पुन आवा हरिश्चन्द्रशुन शेपो पुन सम्भूतौ । किम् । सामर्थ्यान्मुञ्च त्वमावामिति । हरिश्चन्द्र वा त्व चाह च पुन सोचावहै । मा विमुच्य मया समापस, अहमपि भवन्त मुच्यमान इति हि तदाशास इत्यर्थ ! कस्मात् । यतो मे । तादी एपा चतुर्थी । मदर्थम् । येनोपस्तीर्याभिघार्य चाह जु(ह' हू)पित , तदाज्यरक्षण मधु आभू तमृत्विग्मि । यत आज्य गृहीत्वा मा होतुमृत्विज उपस्थिता इत्यर्थ । यत.) होतेव क्षदसे । क्षदतिरत्र सामर्थ्याद् विशसनार्थ । यथा होता ध्रिगुपैंदानेन, एव त्वमसिनिर्मोक्षणेन विशससि । किम् । प्रियम् । इष्ट मम शरीरम् । अथवा यत इति सप्तम्यर्थे पञ्चमी । यत्र यज्ञे मदर्थं मध्वामृत, यत्र च त्व होतेव विशससि प्रिय मम शरीर, तन क्षिप्र सवोचावहै पुनरिति ॥ १७ ॥ 'मुश्चस्व मा स', ३ 'तुधि" स पाठ ४ पाग पाठ ५ 'रस' क ख पाठ । , - वा

·६१
-
म. १. म.६. सू०२५] प्रथमोऽटकः।
पेटमाधवीयम् ।
संनु घोचावहै । वं चाईघ यस्गाधुना मंवादं पुनः पुनः कुर्यो यतो मे
मधुसा स्तोत्रं सम्भृतम् । स्वं च होतेव प्रियं क्षदसे । शदिः सवलोभायरमा ।
पया होता धिंगुं बदन वाचा पशुं शकलीकरोति, एपमिदं तुभ्यं दत्तमिदं तुभ्यं दत्त-
मिति पदामि ।। १७ ।।
दर्शनविश्वदर्शतदर्शरथमधिक्षमि ।
'एता पतमेगिरः ॥१८॥
दर्शम् । नु । विश्वदर्शतम् । दर्शम् । रथम् । अधि । क्षमि ।
एताः । जुपत । मे। गिरः ॥१८॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
दर्श नु महता यत्नेन दृष्टवानहं नु प्रियम् । विश्वदर्शतं सर्वस्य दर्श-
नीयं द्रटारं वा वरुणम् । नच केवलम् । किं तर्हि । रथमपि दर्शम् । यत्राय-
मारूढः । क | अधिक्षमि । पृथिव्या उपरि दिवीत्यर्थः । यत एवमतो ब्रवीमि
एता जुपत जुपता सेवतां मे गिरः स्तुतीः ॥ १८ ॥
येकटमाधवीयम्।
दर्श तु । दृष्टयानस्म्यहमिदानी सर्वस्य दर्शनीयं वरण दर्शन पास्य रथं भूमे.
परि । स मे स्तुतीरता: सेचताम् ॥ १८ ॥
इममेवरुणश्रुधीहमियाचमुळय।
त्वामवस्युराचके ॥ १९ ॥
इमम् । मे । वरुण । श्रुधि । हर्वम् । अद्य । च । मृळय।
त्वाम् । अवस्युः । आ । चके ॥१९॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
इमं मे वरुणः शृणुप्वाहानामिदम् । श्रुत्वा च अद्य च। चशब्दादतश्ची-
र्ध्वम् । मृळय विमुञ्च मा मुखय । किं कारणम् । यस्मात् त्वामवस्युः आत्मपाल-
नकामोऽहम् । आचके, कान्तिकर्माय, कामये पालयेत्यर्थः ॥ १९ ॥
बेकरमाधयीयम् ।
इमं मे । इमं मे धरण! शृणु ६वम् । श्रुत्वा चाध मां सुपय । खां रक्षणछुरहं
कामये यद्वाभिगच्छामि ॥ १९ ॥

·--
६२ स्कन्दस्वामिभाप्य वैष्टमाधवाय यास्यानोपेता प्र.यसंहिता। [म. १. १० १९.
त्वविश्वस्वमेधिरदिवश्वग्मश्वराजसि ।
सयामनिप्रतिश्रुधि ।। २० ॥
त्वम् । विश्वस्य । मेधिर । दिवः । च । ग्मः । च । राजसि ।
सः । यामनि । प्रति । श्रुधि ॥ २० ॥
स्कन्दस्यापीयम् ।
स यामनीति तच्छब्दाद यच्छब्दोऽध्याहार्यः । यस्त्वं विश्वस्य यावद-
र्थनीयस्य सर्वस्य । हे मेधिर! यज्ञवन् ! | दिवश्व ग्मश्च । ग्मा इति पृथि-
वीनाम । दिवश्च पृथिव्याश्च । राजसि ईशिपे । सः । यामनि । अधिकर-
णेऽत्र मनिद्रष्टव्य । मृत्यु प्रति गम्यते यस्मिन् स यामा मरणकालः तत्र ।
गा प्रतिश्रुधि प्रतिशृणु । किम् । सामर्थ्यात् 'मुञ्चामि त्वा, त्वं न प्रियस'
इत्येतत् प्रतिजानीहीत्यर्थः ॥२०॥
बेहटमाधपीयम् ।
वं विश्वस्य एवं विश्वस्य जीवनम् । दिवश्व पृधिम्याच राजासि । प्राज्ञ ! स
गमनेऽभिलपितमस्माक प्रतिक्षुधि ॥ २० ॥
उदुत्तममुमुग्धिनोविपाशंमध्यमत ।
अधिमानिजीवसे ॥ २१ ॥
उत् । उत्तमम् । मुमुग्धि । नः । वि । पाशम् । मध्यमम् ।
चूत
1 अर्व । अधमानि । जीवसे ॥ २१ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
उदुत्तमम् उत्तमं तावत् पाशं मुमुग्धि ऊचं मुञ्च नः । विपाशं म-
ध्यमं घृत ! तिहिंसाग्रन्थयोः । मध्यममपि पार्श तत्रैव स्थितं विप्रथय विमु-
चेत्यर्थः । अधमानपि पाशान् अवघृत अधो मुन्च । जीवसे जीवयितुं
माम् ॥ २१ ॥

·म. १. अ०६. सू० २६]] प्रथमोऽयंकः। वेटमाधवीयम् । उदुत्तमम् । उत्तमस्य पाशस्योन्मोचनं मध्यमस्य विचनिमपमोचनमधमान यन्धनानां जीधनायति ॥ २१॥ इति प्रथमस्य द्वितीये एकोनविंशो वर्गः ॥ "तं वरुण उवाचामि देवानां मुखं सुहृदयतमस्तन्नु स्तुद्यथ स्वोत्मश्याम इति । सोनि तुष्टावात उत्तराभिद्रौविशत्या।" वसिष्वादिमियेध्यवस्त्राण्यूर्जापते । सेमंनोअध्वरंयज ॥१॥ वसिष्य ! हि । मियेध्य । वाणि । ऊर्जाम् । पते । सः। इमम् । नः । अध्वरम् । यज ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । वसिप्वाहि मियेध्येत्यामेये । 'वसिप्वाही'त्येते द्वे सूक्ते अभिदेवते । वसिष्व । 'वस आच्छादने' । आच्छादय परिधत्स्वेत्यर्थः । हिशब्दः पद- पूरणः। हे मियेध्य ! यज्ञार्द।। किम् । वस्त्राणि सभायोग्यानि अन्यानि वा- सांसि । ऊर्जा पते! हविर्लक्षणानामन्नानां स्वामिन् । परिधाय सेमं नो अध्वरं यजेति व्याख्यातः पादः ॥ १॥ पेस्टमाधवीयम्। यसिष्पा 1 आच्छादय यशिय ! ज्वाला अन्नानां पते ! ! अथास्माकं यशमिम यज ॥१॥ निनोहोतावरेण्यासायविष्ठमन्मभिः । अग्नेदिधिमतावचः ॥२॥ नि । नः। होता । वरेण्यः । सदा । यविष्ठ। मन्माभिः । अग्ने । दिवित्मता । वचः ॥ २॥ 1. "निया'स. पाठी

·६४ स्कन्दस्वामिभाष्य वेधमाधवायव्याख्यानोपता यमहिता। [१० २ ०२०
स्कन्दस्वामीयम् ।
नि इत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियापदाध्याहार। निपीद । न अस्माक होता
वरेण्य वरणीय सदा यविष्ठ । युवतम! अमिहिं जीणोऽपीन्धन माग्य पुन-
स्तरुणीभवति । अतो युक्तम! । मन्ममि यानि तवातिशयवन्ति ज्ञानानि
तै । हे अग्ने! दिवित्मता दीप्तिमता च वचसा युक्त ॥ २ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
नि नो होता । निकामयास्मान् होता घरणय सदा युवतम। पूजनीय
स्तुतिभिरने दीप्तिमता स्तोत्रेण ॥ २ ॥
क्स्मात् । उच्यते--
आहिमासूनवेपितापिर्यजत्यापपे ।
सखासख्येवरेण्यः ॥ ३॥
आ। हि । स्म । मूनवे । पिता । आपिः । यति । आपये
ससा । सख्ये । वरेण्यः ॥ ३॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
आङ् मर्यादायाम् । हिशब्दो यस्मादर्थे । स्मशब्द पदपूरण ।
यस्मान्मर्यादया सूनवे पुत्रार्थ पिता आपितिश्च होता निपद्य यजति
आपये ज्ञातये सखा च सत्ये वरेण्य वरणीय । व चास्माक पित्रादिरूप
इत्यर्थ ॥३॥
वेकरमाधधीयम्।
आहिप्मा । कश्चिदाने स्तोता पुनस्थाने भवति । तस्मा अय पिता भूवा
यति । ज्ञातिज्ञापये मित्राय मिग्र वरणीय । हिशब्दो विस्मये ॥३॥
निश्च यजति त्वयि-
आनोपहींरिशादसावरुणामित्रोअर्यमा ।
सीदन्तुमर्नुपोयथा ॥ ४॥
आ। नः । वहिः । रिशादसः । वरुणः । मिरः । अर्थमा ।
सदिन्तु । मनुपः । यथा ॥४॥

·4. 1. १०६. सू. २६]] प्रथमोटर1 स्कन्दस्वागीयम् । आ इत्युपसर्गः सीदन्त्वित्याख्याते सम्बन्धयितव्यः । न भस्माकं स्वभूतं बर्हिः । रिशादसः हिंसतां क्षेप्तारः प्रतिहिंसितार इत्यर्थः । वरुणो मित्र अर्थमा च आसीदन्तु । वरुणादयश्चात्र देवमात्रोपलक्षणार्थाः, सर्वे देवा आ- सीदन्वित्यर्थः । मनुषो यथा मनुप्या इव ॥ ४ ॥ वेस्टमाधवीयम् । भानो बहिः । आसीदन्तु बहिरस्माकनिमे देवा मनोरिष प्रजापते रिशतामसि- . तारः॥१॥ । पूळहीतरस्यनोमन्दस्वसख्यस्यच । इमाउपुथुधीगिरः ॥५॥ पूर्य । होतः । अस्य । नः । मन्दस्व । सख्यस्य । च इमाः । ऊम् इति । सु । श्रुधि । गिरः ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । पूर्व एव पूर्व्यः । यकार उपजनः । हे पूर्व्य! चिरन्तन! होतः । अस्य नः मन्दस्व सल्यस्य च । सख्यस्येति द्वितीयार्थे षष्ठी । सल्यं च- "देवैः सह मनुष्याणां स्तुत्यस्तोतृत्वलक्षणाम् ।" इदं सख्यं च नः । उ सु इति पदपूरणौ । श्रुधि गिरः । शुनश्शेपो देवानां स्तोतेत्येवध प्रकाशय, इमाश्च स्तुतीः शृण्वित्यर्थः । अथवास्य सल्यस्येति सासम्पर्थे पाठी । मन्दनिरपि मोदनाथः । 'मन्दि स्तुलिमादस्यमपतिविलि। अस्मिश्च सख्ये मोदस्य, इमाश्च शृणु स्तुतीरित्यर्थः ॥५॥ चेष्टमाधवीयम् । पूर्ण होतः । पूर्वपु भा होतास्माकीम( ? ) सत्यमनु गालप । स्तुतीश्वमा सुष्णु ॥५॥ इति प्रथमस्य द्वितीये विंशो वर्गः ॥ १. 'रिम' घ. पार: K ·१६ स्कन्दस्वामिमाप्य वेष्टमाधवायव्यायानोपेता अक्सहिता। [अ० २. २० २१ यचिद्विशश्चतातनावंदेवंयजामहे । त्वेडटूयतेहविः ॥६॥ यत् । चित् । हि । शश्वता । ता । देवम् देवम् । यजामहे । वे इति । इन् । हुयते । हविः ॥ ६॥ स्कन्दस्वामीयम् । यचित् यद्यपि । हीति पदपूरण । शधता सना। शवदिति बहुनाम । बहुना हविरक्षणेन धनेन । देव देव यजामहे । यद्यपीति वचनात् तथापीत्य- ध्याहार्यम् । तथापि त्वे इत् । इच्छन्द एवार्थे । त्वय्येव । हयते सर्व तद्धवि. नान्यत्र वचित् ।। ६॥ वेस्टमाधवीयम् । यचिदि । यदि हि वय यहुना धनेन सर्वान् देवान् यतामहे स्वय्येव तेभ्योऽपि हूयते हवि ॥६॥ प्रियोनोभस्तुविदपतिहोंतामन्द्रोवरेण्यः प्रिया स्वग्नयोवयम् ॥ ७॥ प्रियः । नः । अस्तु । विपतिः । होता । मन्द्रः । वरेण्यः । प्रियाः । सुऽअमयः । वयम् ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । प्रियो न तथोपकरोतु यथास्माक प्रियो भवतीत्यर्थ । विशो मनुष्या- स्तेपा पतिरमि ।होता मन्द्र । मन्दतेरर्चतिकर्मण एतद्रूपम् । स्तुत्य स्तोता था। वरेण्य वरणीय । प्रिया स्याम स्यमय शोभनराहवनीयादिभियुक्ता वयम् घेरमाधयायम्। रियो न । प्रियो नो अस्तु विश्पतितिा माइपिना घरणीय । वय चारमै स्व यप्रिया स्वाम॥७॥ १. 'न्यो वि पि भूतये ॥ पाट ·। म. १. असूक २६] प्रथमोऽटकः। स्वग्नयोहिवायंदेवासोदधिरेचनः। स्वग्नयोमनामहे ॥ ८ ॥ सुभग्नयः । हि । वार्यम् । देवासः । दधिरे । चानः। सुभ- ग्नयः । मनामहे ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । स्वमयो हि । हिशब्दोऽत्र पदपूरणः । शोमनाहवनीयादिभिर्युक्ताः । वार्य परणीयम् । किं तत् । सामर्थ्यादमेः स्तोत्रम् । देवासो दधिरे च । देव. शब्दोऽत्र हविर्दानात्विक्षु वर्तते । चशब्दश्चास्मात् परो द्रष्टव्यः । देवाश्च । दधिरै ऋत्विजश्च विश्वामित्रादयो धारयन्ति कुर्वन्ति । नः अस्माकं सम्ब. निधनः । वयं च तैराहवनीयादिभिः स्वमयो मनामहे । मन्यतेरचतिकर्मण एतद् रूपम् । स्तुमः १ अथवा हिशब्दो यस्मादर्थे । वार्यमिति सोमलक्षणहविर्व- चनः । दधिरे चेति चशब्दाद् योग्यद्वितीर्यसमुच्चयाध्याहारः । मनामह इत्यपि याच्या। एवमेकवाक्यता -यस्मात् स्वमय ऋत्विजो मत्तो वरणीयतरं सो- मलक्षणं हविर्धारयन्ति, दास्यन्ति चामये, तस्मात् स्वमयो वयं याचामहे । किम् । सामर्थ्यादात्मविमोक्षम् ॥ ८ ॥ पेटमाधवीयम् । स्वमयो हि । खायो हि वरणीयं धनमस्मभ्यं देवा धारयन्ति । ततो वयं स्व. प्रपो हविवहनापानि स्तुमः ॥८॥ अर्थानउभयेपाममृतमयानाम् । मिथःसन्तुभशस्तयः ॥ ९॥ अर्थ । नः । उभयेपाम् । अमृत । माना । मिथः । सन्तु । प्रशस्तयः ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । अथ विमोक्षानन्तरम् । (नः ।) 'त्यदादीनि सबैर्नित्यम् ' (१.२-७२) इत्येवमयमस्मदो युप्मच्छब्देन । तव चास्माकं च उभयेषाम् । अमृत! मरण. । । १. 'या' क. ख. पा.

·। १८ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाधवायचारपानोपेता कासहिता। [अ० २. व. २१. वर्जित ! अने! मानां मनुष्याकाराणाम् । शुनश्शेपो हि मनुष्यत्वादेव तदा- कारः । अमिस्तु पुरुषविधत्वात् । मिथः परस्परं, सन्तु प्रशस्तयः । प्रशंस त्वमस्मान् नेदृशा अन्ये स्तोतार इति । वयमपि प्रशंसामः नेदृशोऽन्यो देव इति । अथवा मिथःशब्दः सहत्ववचनः । तवास्माकं च सह सन्तु प्रशस्तयः। नहि स्तुत्यस्य स्तोत्रा विना प्रशंसास्ति, न स्तोतुः स्तुत्येन । तत्र तव स्तु- त्यस्य सहास्माकं च स्तोतॄणां त्वयैव सह प्रशंसास्तु, मान्येन केनचिदित्याशा- स्महे ॥९॥ चेटमाधवीयम् । भयानः । अमृताने! तप चास्माकं च मत्यांनामुमयेपो परस्परं प्रशस्तयः सन्तु । मुधुत्तमिति स्वं ब्रूहि, सुदरामिति घयमिति ॥९॥ विश्वेभिरग्नेअग्निभिरिमयज्ञमिदंवचः । चनोधाःसहसोयहो ॥ १० ॥ विश्वेभिः । अग्ने । अग्निभिः । इमम् । यज्ञम् । इदम् । यर्चः । चनः । धाः । सहसः । यहो इति ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । विश्वेभिः हे अमे! आत्मनो भ्रातृभिरमिभिः सह । इमं यज्ञमिदं वचः स्तुतिलक्षणम् । चनः । चन इत्यन्ननाम । अन्नं चरुपुरोडाशादिलक्षणम् । घोः, यत् त्वं सामर्थ्याद् यत्र स्थापयितव्यं तायद् देवेषु स्थापय, स्तुति स्वकरणे, चनोऽपि स्वोदरे । मां तु मुश्चेत्यर्थः । हे सहसो यहो। वलस्य पुत्र! । घलेन मध्यमानाभ्यामरणीभ्याममिर्जायत इति बलस्य पुत्र उच्यते ॥१०॥ घेण्टमाधवीयम् । विभिरमे । सौ. सहायभूतग्निभिरनेऽस्माकं यशमिममिदं च स्तोसमझ पारमस्थं कुरु यरस्य पुन!॥१०॥ इति प्रथमस्य द्वितीये एकविंशो चर्गः॥ 1 समस्माप्रदामनेन ने क. स. पाठ:. ३. 'धाः स्थपाय । स्थापयित- मेषु यक्ष देवेष, रम्' ग, पाठ ·म. १. १०६. सू. २५) प्रथमोऽकः। अवनत्वावारंवन्तंवन्दध्याग्निंनमोभिः । सम्राजन्तमध्यराणाम् ॥ १ ॥ अश्वम् । न । त्या। चारऽवन्तम् । वन्दध्यै । अग्निम् । नमः- अभिः । सम्भाजन्तम् । अध्वराणाम् ।। १ ।। स्कन्दस्वामीयम् । अध वारयन्तमिति समानाधिकरणे एते । पारवन्तमिति वालशब्दस्य कपिलादित्याद् रत्वम् । अश्वं न वालयन्तं वालवान् योऽश्वस्तमिव । त्वां चन्दध्य । तुमर्थेऽयमध्यप्रत्ययः । वन्दितुमिच्छामः । पारभामह इति याक्य- शेपः । कम् । अग्निम् । नमोभिर्नमस्कारैः स्तुतिभिः । कीदृशम् । सम्राजन्तम् । राजतिरै धर्यकर्मा । सम्यगीशानम् । अध्यराणां यज्ञानाम् । अगवा राजतिर्दी- प्त्यर्थः । सम्यग् दीप्यमानम् । सप्तम्यर्षे पात्र पष्ठी । पष्ठीश्रुतेवी मध्य इति यास्यशेपः ॥ १॥ चेकटमाधवीयम् । अन या अमिय या बालपना नमस्कारर्वन्दिामीशान पशानामुपक्रम इति ॥१॥ सोनःसूनुःशवसायुमंगामासुशेवः । मीदवाँअस्माकंपभूयात् ॥ २॥ सः। घ । नः । सूनुः । शव॑सा । पृथुप्रगामा । सुऽशेषः । मीदवान् । अस्माकम् । वभूयात् ॥ २॥ स्कन्दस्वामीयम् । घ इति पदपूरणः । सः प्रकृत्तोऽमिः । नः सूनुः । 'अस्मदो द्वयोश्च' (१-२-५९) इत्येवमेतद् द्वयोर्षहुवचनम् । आययोहरिश्चन्द्रशुनदशेपयोः पुत्रः । अरणीमन्यनेन जनितत्वात् । यद्यपि यजमानत्वाद्धरिश्चन्द्रेणैवामिनितः नो- भाभ्यां, तथापि निमित्त्वसामान्याद्वा उभौ प्रति पुत्रव्यपदेशः । शवसा पृथु- १, २. 'म' क. स. पाठः. ३. 'प्ये अश्वोपमानाभित्रायः पर्यप्पा ।' ग. पा.. -

·७. स्कन्दस्वामिभाष्य वेङ्कटमाघवार्यव्यारयानोपेता ऋक्राहिता । [अ० १ ० १६
प्रगामा स्वेन तेजसाय विस्तीर्णगामी । अथवा पूर्वेण सम्बध्यते । वलेन
हेतुना पुत्र इति । यस्माद् बलेनारणि मथित्या जात इत्यर्थ । सुशेव सुमुखः ।
मीदवान् धनवान् । सेक्ता वा, हविर्नयनद्वारेण प्रिमदत्वात् । अस्माक बभू-
यात् । अत्यर्थं परेन भूयादित्याशास्महे । क । सामर्थ्याद् मोक्ता । अथवा
सुशेव इत्येतेन सम्बध्यते । सुशेवोऽस्माक भूयात् । अथवा सूनुरित्येतेन स-
म्बध्यते । अस्माक पुनो भूयादित्याशास्महे । जनयित्वा त्या यष्टुमाशास्मह
इत्यर्थ । अत्र चास्माकमित्येतत् सुशेव इत्येतेन सम्बध्यते । योऽस्माक सु-
सुखो विमोक्तृत्वात् , स न. सूनुयादिति ॥ २ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
सपान । स सरवस्मार बलेन स्तूयमानो विस्त णगमन सुसुख कामाना
सेतात्यम्त भवतु ॥ २॥
सनोदूराधासायनिमल्दघापोः।
पारिसदनिविश्वायुः ॥३॥
।
.
सः । नः । दूरात् । च । आसात् । च । नि । मात् ।
अपऽयोः । पाहि । सदम् । इत् । विश्वआयुः ।।३।।
स्कन्दस्वामीयम् ।
य उक्तगुणोऽसि स न अस्माक दूराचासाच । आसादित्यन्तिकनाम |
ता(दव ,स्थ्याचोभयर ताच्छव्यम् , मचा मोशन्तीति यथा । दूरस्था-
दन्तिकस्थाच । मादघायो पापकामात् । निपाहि नियमेन रक्ष । सदम् ।
सदाशब्दपर्यायोऽयम् । इच्छब्द पदपूरण , एवार्थे या । सदैव । विश्वायुः।
आयु शब्द ए गत्यथोऽन्ननाम वा, सर्वगामी सर्वानो वा ॥३॥
वोरमाधवीयम् ।
स नो दूरात् । सोऽस्मान् दूरादन्तिकाच पापमिटतो मस्यात् सदैव निपादि
सवधामभिगन्ना॥३॥
इममूपुत्वमस्माकंसनिायनंनव्यांसम् ।
अग्नेयेपुभवोचः॥४॥

·म.... ६. सू. १५ प्रथमोऽरकः । इमम् । ऊम् इति । सु । त्वम् । अस्माकम् । सनिम् । गाय- घम् । नव्यांसम् । अमे । देवेणु । प्र । घोचः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । इममूषु । ऊ सु इति पदपूरणौ । इमं त्यमस्माकम् । सनिम् । 'पणु दाने' । मव्यतिरिक्तसोमादिहविनम् । गायत्रम् । गायतिरर्चतिकर्मा । स्तोत्रं च । नव्यांस नयतरम् , अन्यैः स्तोतृभिरकृतपूर्वम् । हे अमे! देवेषु प्रवोचः । देवेभ्यः प्रकर्पणाचक्ष्य । मां मुश्चेत्यर्थः ॥ ४ ॥ वेवटमाधवीयम् । इममूपु । अस्माकमिदं हपिपो दानं गायत्रं च पाम नयतरम ! देवेषु हि ॥ ४॥ आनोभजपरमेष्वायाजेपुमध्यमेषु । शिक्षावस्योअन्तमस्य ।।५।। आ । नः । भन । परमेषु । आ।वाजेपु । मध्यमेषु । शिक्ष । वस्वः । अन्तमस्य ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । आ मज सेवस्य नः अस्मान् । (परमेषु ।) 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' (२-३-३७) इत्येवमियं सप्तमी । तच्छुतिसामर्थ्याद् योग ? ग्य)लक्षणभूतः क्रियाध्याहारः । परमेषूपकल्पितेषु । न केवलेषु, किं (तर्हि), आवाजेषु । हविर्लक्षणेप्वन्नेषु । मध्यमेष्वपि । अथवा न इति पछी। परमे- वित्यादिपु द्वितीयार्थे सप्तमी । आभजस्वास्माकं स्वभूतानि हविर्लक्षणान्य. नानि मध्यमानि च, मां तु मुश्चेत्यर्थः । किञ्च शिक्ष । 'शिक्ष दाने देहि । वस्यो अन्तमस्य । अन्तमशब्दोऽन्तिकनाम । द्वितीयार्थे चोभयन पष्ठी । धनं सन्निकृष्टतमम् अत्यन्तोत्कृष्टमित्यर्थः । तद्धि देवानां सन्निकृष्टतमं भवति ना. न्यत् ॥ ५॥ 1. म यज्ञ या अ' क. स. पाठक ·४२ स्वन्दस्वामिभाप्य वेदृटमाधवायव्याख्यानोपेता प्रश्नसहिता । . १ ३.१५ येटमाधवीयम्। भा नो भन । प्रापयास्मान् दूरस्थेप्यनेप्वाभज च मध्यमेषु । तथा मपच्छान्ति. वतम धनमिति ॥५॥ इति प्रथमस्य द्वितीये द्वाविंशो वर्गः॥ विभक्तासिचित्रभानोसिन्धोरूमापाकआ। सद्योदाशुपेक्षरसि ॥६ विभक्ता । असि । चित्रभानो इति चित्रभानो । सिन्धोः । ऊर्मी । उपाके । आ । सद्यः । दाशुपे । क्षरसि ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । विभक्ता त्वमसि । हे चित्रभानो! | भानुर्दीतिः । विचित्रदीप्ते! पूजनीयदी ! वासि । कस्य। सिन्धोरूमौ । सिन्धुरत्र स्यन्दनात् सोमोऽभिप्रेतः। ऊर्मावित्यपि षष्ठ्यर्थे सप्तमी । सोमस्यो । उपाके । अत्यन्तनामैतत् । सनिकृष्टे । फसिन् । सामर्थ्याद् यागकाले प्राप्ते । त्व देवाना सोमस्य विभक्तेत्यर्थ । अथवा उपाके इत्येतदूर्मावित्येतेन समानाधिकरणम् । तारस्थ्यात् ताच्छन्येनात्मा- न्तिकस्थस्य सोमोमेंर्विभक्तेत्यर्थ । आकारस्तु पदपूरणो वा मर्यादार्थों वा । विमत्तेत्येतेन सम्बन्धयितव्य । मर्यादया विभक्तेति । विभज्य च सद्य. समा- नेऽहनि तस्मिन्नेत्र दाशुषे क्षरसि । सम्प्रदाने चतुर्थीश्रुते क्षरतिरत्र दानार्थः । यजमानाय ददासि, यद् दातन्य धन वा आयुर्वा ॥ ६ ॥ वेष्टमाधधीयम् । विभनासि दाता भवसि चिनदी ! सन्दमानस्य गोधनस्य सहेन्तिकस्थे मति सद्य एव व यजमानाय क्षरसि ॥६॥ यमग्नेपृत्सुमर्त्यमवावाजेपुर्यजनाः। सचन्ताशश्वतीरिषः ॥७॥ यम् । अग्ने। पृऽमु । मर्त्यम् । अः। वाजेपु । यम् । जुनाः । सः। यन्तो । शश्वतीः । इपः ॥ ७ ॥ लिए पाद..

·। म. 1. भ... २५] प्रथमोऽश्कः। स्कन्दस्वामीयम् । यं हे मे! पृत्सु सङ्ग्रामेपु मर्त्यम् (अवाः) पालयसि त्वम् । वाजेषु अनेषु च दविलक्षणेपु निमितभूतेषु य जुनाः, 'जुन गतो', गच्छसि । यं च मति दीपि भक्षयितुं गच्छसीत्यर्थः । अथवा वाजेविति तृतीयार्थे सप्तमी । जुना इत्यपि जूनातिः सामर्थ्यात् प्रीणनार्थः । अन्नैश्च यं प्रीणयसीत्यर्थः । स यन्ता । यच्छतिर्दानार्यः । प्रयन्ता । अन्येभ्यो दातेत्यर्थः । अथवा 'यमुन- न्धने' । आत्मनि निवद्धा लब्धेत्यर्थः । किम् । शश्वती याः, अनपायिनीः । भभवा शवदिति बहुचाम । महीः । काः । इपः अन्नानि ॥ ७॥ वेइटमाधयीयम् । पम । यबममे! सकामेपु मत्य रक्षसि पंवा तत्र महिणोपि, सह पच्छनि पम्पन्नानि ॥ ७॥ नकिरस्पसहन्त्यपर्यताकस्यचित् । पाजोअस्तिश्रयायं ॥ ८॥ नकि । अस्प । सहन्त्य । परिऽएता । कर्यस्य । चित् । यानः । भस्ति । श्रयायः ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । किन, नकिरस्य । नकिरिति निपातो नेत्यस्यार्थे । अस्येत्यनुदात्तत्वात् पूर्वस्याम् ऋच्यादिष्टस्य मर्त्यस्यान्यादेशः । नचास्य मर्त्यस्य । हे सहन्त्य ! भनिभवितः ! सहस्वन् ! । पर्येता परिगन्ता प्राप्ता । कः ( सामर्थ्यादनिष्टः । नचैनं कश्चिदनिष्टः प्रामोतीत्यर्थः । अथवा पर्येतेति परिपूर्व एतिः सामर्थ्या- दन यधार्थः । न चास्य कश्चिदन्तेत्यर्थः । कयस्यचित् कस्यचिदपि सर्वस्ये- त्यर्थः । किश, वाजः मन्नं बलं वास्यास्ति भवति । श्रवाय्यः श्रवणीय प्र. । ज्यातम् ॥ ८॥ पेण्टमाधवीयम्। मकिरस्य । यं स्वं सद्भागेषु सहनशील! रक्षस्यहिंमार्थमस्य परितो गन्ता न पश्चिमस्ति । यकार उपजनः । कस्यचिदपि । ससेनमसेन यो न त कनिदभिभवति । भपणीयमच तस्यास्ति शत्रुभ्यो जितम् ॥ ८ ॥ 1. 'म'कश. पाठः, २. 'पाक' स. पाठः L ·(सन्दस्वामिभाग्य वेष्टमाधवायव्यास्यानोपना डासहिता १.५० १॥ सवाजविश्वणिरर्वद्भिरस्तुतरुता । विप्रेभिरस्तुसनिता ॥९॥ सः । वाजम् । विश्वचर्षणिः । अभिः । अस्तु । तरता । विशेभिः । अस्तु । सनिता ॥ ९॥ स्कन्दस्वामीयम्। समतोऽमि या समाम विश्वचर्षणि सर्वस्य द्रष्टा सर्वद्भिर- श्वेरस्तु । तरता । तरति वनार्थ । प्लवन च गमनम् । प्लवतेर्गत्यर्थत्वात् । भस्मदर्थ गन्तास्तु । समामे गखास्माक नित्य साहाय्य कवित्यर्थ । किच, याजमिति सप्तम्यर्थे द्वितीया। तात्स्य्याद्वा ताच्छव्ध मचा क्रोशन्तीति यथा। तरुतेत्यपि तुर्वतेहिंसार्थस्येद रूपम् । समामे सड्झामस्थम् अस्मच्छ हिसिताम्तु । किश, विप्रेमि । तृतीयादिशात् स्तूयमान इति वावयशेष । मेधाविमिरस्मामि स्तूयमान । अस्तु सनिता सम्मक्का । कम । सामर्थ्यावस. स्तुतीनामसाकमेव च ॥ ९॥ घेटमाधवीयम् । स पाजाम् । स सद्दाम विश्वस्य प्रारत सरता धारको मेधाविमिररल । साम सम्मता॥ जरायोपतविविष्टिविशेविशेयशिाप । स्तोमरुद्रायदृशीकम् ॥१०॥ जराऽयोध । वद् । विविड्डि । विशेऽविशे। पशियाय । स्तोमम् । हदाय । दृशीकम् ॥ १०॥ स्कन्दस्वामीयम् । अत्रेतिहासमाचक्षते --- अमि स्तूयमान. शुनश्शेपमुवाच 'रुद्र स्तुति, रोदा हि पशव' इति । स त प्रत्युवाच 'गाह जानामि रद्र स्तोतु स्खमैदैन स्वहीति । तदेतदनयोच्यते ~ जरायोति । जरा खति परते स्तुति- ·. ..... प्रथमोडा! कर्मणः। तो यो बुध्यते बोधयति देवान होतृत्वाजारामोधोऽमिः । तस्य सम्बो. धनं हे जराबोध । तद् विविड्डि । विदेः ज्ञानार्थस्येदं रूपम् । तच्छब्वश्रुते- रोग्यर्थिसम्बन्धो यच्छन्दोऽत्राच्याहर्तव्यः । यमामवोचः तत् खमेव वसि । मथवा विचिड्ढीति 'विप्ल व्यासावि'त्यस्यैतद्रूपम् । अयं च वैप इति कर्मनामसु पाठानामा चाख्यातत्वात् कर्मणि च करोत्यर्थस्य सम्भवात् फोत्यर्थोऽपि, न स्याप्त्यर्थ एवेति गम्यते । तत् कुर्वित्यर्थः । किं तत् । उच्यते । विशेविश यज्ञियाय । (सर्वमू!) तादध्ये · चतुर्थी । यावान् कश्चिन्मनुष्यो यज्ञाहोऽहं चान्यो घा यशस्य फर्ती, तस्य सर्वस्यार्थाय । स्तोमं रुद्राय रुद्रार्थम् । कीदृशम् । (दृशीक) दर्शनीयम् । अथवा यजियायेत्येतद् रुद्रायेत्येतेन समानाधिकरणं, न विशेविशे इत्येतेन । विशेविशे इति षष्ठयथै चतुर्थी । सर्वमनुष्याणां यज्ञाहय रुद्राय स्तोममिति । यास्कस्तु रोख्यमाणसाद अमिरेवात्र रुद्रशब्देनोच्यत इति ध्याचष्टे । तत्र जराशेधेति आत्मन एवान्तरात्मन इदं सम्बोधनमिति व्याख्या- तव्यम् । स्तुत्या स्तुतेर्या बोधयि(तारं ! तः 1) अन्तरात्मन् ! यदुच्यते तद् वि. विढि । किं तत् । सर्वमनुष्याणां यनियाय स्तोमममय इति ॥ १० ॥ बेष्टमाधवीयम् । जरायोध। स्तुत्या देवानी शोधपितः ! स्तोरस्तनानीहि मनुष्यस्य यज्ञियाय सोम पद्राय दर्शनीयम् । भर पास्क: - भरिरपि र उच्चते । जरा स्तुतिः, भरते तुतिकर्मणः । बोधपिता योपितरिति था। तद् विविष्टि तन् सुरा मनुष्परम मनुष्परम पजमानाय स्तोमं राय यांनीयमिति ॥ इति प्रथमस्य हिताय बयोविंशी वर्गः॥ सगोमहाअनिमानोधूमकेतुपुरुचन्द्रः । धियेवाजायहिन्यतु ॥ ११ ॥ मा । नः । महान् । अनिमानः । धूमकेतुः । पुरुऽचन्द्रः । थिये । वाजाय । हिन्वतु ॥ ११ ॥ १. सरपः । म, १. 'योगा' फ. म. पाठ...- ·vi स्वामभाष्य वेटमाधवाय याश्यानाफ्ता अत्महिता। [भ १ २.१४ स्कन्दस्वामीयम् । सोऽमि न अस्माक महान् । अनिमान अनियत मान यस्य तो ऽनिमान । नियतपरिमाणवर्जित । धूमकेतु । केतु. पताकोच्यते । धूम पताकास्थानीयो यम्य स धूमकेतु । अधदा केतुरिति प्रनानाम । धूम केतु ज्ञान यस्य स धूमकेतु । धूमेन ज्ञायत इत्यर्थ । पुरुश्चन्द्र । पुर्विति बहुनाम। चन्द्रश्चन्दते कान्तिकर्मण । बहूना कान्ति । धिये प्रजाय, कर्मणे वा यागाख्याय ( पाजाय अन्नाय च हिन्यतु । हिन्वति प्रीणनार्थ । प्रणयतु । भमिना हि प्रीण्यमाना वय सुख प्रज्ञा यागम् अन्न च प्राप्नुम ॥११॥ घेण्टमाधनीयम्। मना महान् । साऽस्माननिर्मामवर्जितो भूमरुनुवंहून कमनीय कर्मनाय पहिणोतु ॥1॥ सरेवाडवविश्पतिर्दैव्याकेतुःशृणोतुनः । उक्थैरनिहङ्गानुः ॥ १२ ॥ सः । रेवान्ऽईय । विश्पतिः । दैव्यः । केतुः । भृणोतु । नः । उक्थैः । अनिः । बृहत्भानुः ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । स रेवान् धनवान् इव विश्पति । विशो मनुप्या तेषामपि पतिर्वि पति राजा । यथा धनवान् राजा सर्वार्थिनाम् , एवमभिप्रेतानि सम्पादयन् । दैव्य देव (कर) । देवेषु वा भयो दैव्य । (ते त केतु) मज्ञानसत्तत्त्व , कता वा सर्वस्य कर्मण । शृणोतु न । उक्थै । द्वितीयार्थ एपा तृतीया । उपयानि शस्त्राणि । अमिहादानु महादीप्ति ॥ १२ ॥ घेष्टमाधवीयम् । म रवान् । स धनव निव मनुष्यराजो देवाना प्रजानभूत गावस्मान् शिप माग नोग्रेपिमहानेता ॥१२॥ , 'यमाणाव', 'नन रु, नसाव'ग पार - ३ 'बा' खपपार ·मं..भ. प. पू. २७] प्रथमोऽ:1 नमोमहयोनमोअर्भकेभ्यो नमोयुर्वभ्योनमआशिनेभ्यः। पजामदेवान्यदिशाक्नाम माज्यायसायांसमाक्षिदेयाः ॥ १३ ॥ नमः । पहत्ऽभ्यः । नमः । अर्भकेभ्यः । नमः । युर्वऽभ्यः । नमः । आशिनेभ्यः । यजाम । देवान् । यदि । शनाम । मा । व्यायसः । शंसम् । आ । पाक्षि । देवाः ॥१३॥ स्कन्दस्वामीयम्। इति प्रार्थितोऽमिस्तमुवाच 'विश्वान्नु देवान् स्तुही ति । स तान् नग इत्यूचास्तीत् । देवा इत्यामन्त्रितयोगात् प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रः । नमो महद्भवः वृद्धेभ्यः युप्मन्यम् । नमः अर्मकेभ्यः । अल्पनामैतत् । अल्पेभ्यः । पालेभ्य इत्यर्थः । नमो (अभ्यः । आ! युवभ्यस्तरु)णेभ्यः नम आशिनेभ्यः । पति- तानां वा तारुण्यवृद्धत्वलक्षणयोर्वा द्वयोरपि वयसोरासन्नपलितेभ्यो मध्यमवय- स्केभ्यो वेत्यर्थः । कुत एतत् । द्वयोरधिकारादस्य च वयसः परिशिष्टत्वात् । किञ्च, यजाम देवान् यदि शनवाम । अविगुणयागस्य दुष्करत्वादेवमाह यदि शकवामेति । यत एवमतो ब्रवीमि - - मा ज्यायसः वृद्धतरस्य दीर्घ- तरस्य वा आयुपः शंसम् आशंसां प्रार्थना वा आवृक्षि । वृश्चतेश्छेदनार्थस्येदं रूपम् । मध्यमपुरुषबहुवचनस्य स्थाने इह व्यत्ययेनोत्तमपुरुषैकवचनम् । मा छैत्त यूयं हे देवाः! । मा मे आयुपः प्रार्थनामपहार्ट, दत्त में दीर्घमायु- रित्यर्थः । अथवा वृक्षीति स्वार्थ एवोत्तमपुरुषः । आ इत्येप तु वात्येत(स्य ? स्यार्थ)माह । मात्मनो दीर्घस्यायुपः प्रार्थनां विच्छि(य? द्या)सम् । अविच्छेदन सततमायुः प्रार्थये । भवन्तश्च यथाप्रार्थितमेव मे देयासुरित्यर्थः ॥ १३ ॥ १. 'कनमा । नमो मध्य इत्येषा । देवा इत्या' क. म. पाटः. नमो ग. पाठ ·। - । v. (कन्दस्वामिभाष्य एमावार्यध्यान्यानोपेता सहिता भि. ३१.३५ वेटमाधोयम् । नमो महद्रय । नमो महाशरीरेभ्य । नमोऽरपशरीरभ्पश्च । नमो धुपभ्यो एवे. पताश्चेद् वय देवाोव यजामोऽभ्युदयस्याभिलापाय । हे देवा । माई पनि। पृथतिादिनकमा । भह निराशो मा भूपमिनि ॥१५॥ इति प्रथमस्थ द्वितीये चतुर्विशो वर्ग । पत्रमा पृथुqधऊर्चीभयंतिसोतये । उलूखेलसुतानामयेदिन्द्रजल्गुलः॥ १ ॥ परं । ग्राना । पृथुधः । ऊर्ध्वः । भवति । सोतवे । उन्लू- खेससुतानाम् । अर्व । इत् । ॐ इति । इन्द्र । जल्गुलः ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रग्धतुच पर । इन्द्रदेवत्योऽय चतुच नमो महत्व - स्यस्या पर । वियुक्तपाश शुनश्शेप एतेन चतुर्कचेन सोम जुहाव । परेणो- लूखले मुसरेनाभिसुपाव । अन्त्यया द्रोणकलशमभ्यवनिनाय । यथा वियुक्त- पाश शुनश्शेपमधिकृत्य ब्राह्मण भवति ---- "तमृत्विज ऊचु । त्वमेवास्या सस्थामधिगच्छेत्पथहैत शुनश्शेपोऽअस्सव ददर्श । तमताभिश्चतसृभिरभिसुपाव यचिद्धि त्व गृहे गृह इति" । एतासा चर्चामुलखलमुसलदेवतालादुलखलमुसले. नाभिसुपावेति गम्यते । “अथैन द्रोणकरशमभ्यवनिनायोच्छिष्ट चम्योर्मरेत्येत- पर्चाथहास्मिन्नन्वारब्धे पूर्वाभिश्चतमि सस्वाहाकाराभिर्जुहवाञ्चकारे"ति। यत्र यज्ञे अभिषवमावा पृथुबुध्न हस्तेनोद्धृष्यमाण ऊो भवति सोतवे सोमा- भिषवार्थम् । यत्रेति श्रुतेस्तत्रेत्यध्याहार्यम् । तत्रोलखलसुतानाम् । द्वितीया पष्ठयेषा । षष्ठीश्रुतवैकदेशमिति शेष । उखलसुत सोमम् , उलखलसुतस्य वा सोमम्यैरदेशम् । अव इत् इन्द्र जल्गुल । अवेत्युपसों जल्गुल इत्याख्या- तेन सम्बन्धयितन्य । वल्गुल इत्येतच गिरतेर्यड्लुगन्तस्येद रूपम् । उक इति पदपूरणौ । हे इन्द्र! अजल्गुर इत्यर्थ । पुन पुनर्वा अवगिर पिये. त्यर्थ । अधिषवणफलकयोरेव सोमोऽभिषयते, नोलवले । तत्राभिधानात् वदाकाररवात् तत्कार्यकरत्वादुलनलशब्द ॥१॥ 'इनन्य सोमाभिश्वस्याभिधापालबलशन्दनुन्य मुतानामिश्या च यश्चिति (व गृह राह इस्पन न तदार वास र भैरत्वादा अधिएणकरस्योरविणरन् प्राद मुनानामिकास्थान यम् ॥१॥क ख पाउ।

·म.-1. भ. . सु. १० प्रथमोजक बेइटमाधवीयम् । पर माया ! यस्मिन् यशेजभिषयमाया पृथुमूछ भाइनगमकार अमुलो भवति सोमाभिपयाम तमोखलसुनान सोमानिन्द्रः स्वमवनस्लोवागिर; पिय इति । पनवाधिवजघनाधिपवण्याकृता । उलूखलसुतानामयेदिन्द्रजल्गुलः ॥ २ ॥ यत्रं । दोऽईव । जपना । अधिसबन्यो । कृता । उलूखेल- ऽसुतानाम् । अब । इत् । ॐ इति । इन्द्र । जल्गुलः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । पन यो द्वाविय जघना । यथा मैथुनकाले स्त्रीसजपने एवमभिपव- काले परस्परसम्पर्की । अधिपवण्या । प्रथमाद्विवचनस्यार्यमाजादेशः । अधिष- चण्यों मावाणी कृता कृतौ तन्त्र उलखल(सुताना)मित्याधुक्तार्थम् ॥ २ ॥ वेदमाधवीयम्। पत्र दापिय । जघनायधिपणफलके विस्तीर्ण अध्वर्युभिः प्रतिगुने पुर. स्तार आमाको पचादिवाधिषवणफलश्यो। सूत्रमिति ॥ १॥ पत्रनार्यपच्यवमुपच्ययंचशिक्षने । जलुर्खलसुतानामवेविन्द्रजल्गुलः ॥ ७॥ पत्र । नारी । अपऽच्ययम् । उपञ्च्यवम् । च । गिक्षते । उलू- पलसुतानाम् । अब । इन् । ॐ इति । इन्द्र । जल्गुलः ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नारीत्येतस्लुप्ता(पमा) । यत्र यज्ञे मैथुनकाले स्वजघने नारीय पुरुषोय एकोऽभिषयमावा इतरस्मै पाणे अपच्यवमुपच्यवं च । च्यवतिर्गत्यर्थः । अपगमनमुपगमनं च । शिक्षते ददाति । अपगच्छत्युपगच्छति चेत्यर्थः । तत्रोलखलसुतानामित्यायुक्तार्थम् ॥ ३ ॥ 1. 'यं वाद' क. स. पाटा ·सन्दस्वामिभाष्य-वटमाधवाध्यायानो! तसंहिता (०१.१.२५. घेकटमाधीयम्। पत्र नारी । यत्राभिषरप्रवृत्त प्रामगंवा घी भारि प्रसंशकील निर्गमन. काबाट च शिक्षते ॥१॥ पत्रमन्यापियनतेरश्मीन्यमितवाईय! उलयलसुतानामवेदिन्द्रजल्गुलः ॥ ४॥ पत्र । मन्थोम् । विश्वमते । रश्मीन् । यमितवैव । उलू- खेलऽसुतानाम् । अब । इत् । ऊँ इति । इन्द । जल्गुलः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यत्र यज्ञे मन्याम् । अभिषयमावान मन्या उच्यते । सोमस्य मथित- स्यात् । त वियनते विवभन्त्यगुरीमि । कथम् । रश्मीन् यमितवा इव अन्त रश्मीनिव नियन्तुमश्चान् । अथवा दधिमन्थनरज्जूराह । तृतीयाथें द्वितीया । यथा दधिमन्थान नियन्तु रज्जुभिधीयु तद्वदित्य । तनो. लखलमुतानामित्याद्युक्तार्थम् ॥ ४ ॥ घेण्टमाधर्वायम् । पत्र मन्याम् । यस्मिन् यशेऽमिपर्याय नावाण धारपम्ति रामनिवासमा नम माय तनोटाबर सुता नामिति ॥४॥ यचिद्वित्वंगृहेगृहउखलफयुज्यसे । इह पुमत्तमयदजयंतामियदुन्दुभिः॥५॥ यत् । चित् । हि । त्वम् । गृहेऽगृह । उलूखलक । युज्यसे । अह । पुमत्तमम् । वद । जयताम् इव । दुन्दुभिः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । उलग्परस्य दे इमे । द्वे एते कचौ उलग्वर देवत्ये । यश्चित् यद्यपि । हाति पदपूरण । त्व गृहे गृहे उलखरक! युज्यसे बीह्याद्यवघातार्थम् । यद्यपीति वचनात् तथापीत्यध्याहार्यम् । तथापि मया शुनश्शेपेन सोमाभिषपाय ' 'या' स.ग पद,

·,
.० १. भ. ६. १० २८] प्रथमोऽशकः ।
नियुक्तं घुमतमं दीप्तिमत्तमं वद शब्दं कुरु । कथम् । जयतामिव राज्ञां दुन्दु-
भिर्वादिनम् । सङ्ग्रामे हि ये जयन्ति तेषां दीतिमद् दुन्दुभिर्वदति , नेतरे-
पाम् ॥५॥
घेरमाधवीयम् ।
पशिस्विम् । पापि हि यमुष्टूसल ! सर्वषु गृहेषु युज्यसे, स शापि दीसतम
यद मुसलेनाभिहतो यथा जयतां दुन्दुभि ॥ ५ ॥
इति मथमस्या नितीये पञ्चविंशी वर्गः।
उतस्मतेवनस्पतेवातोधिचात्यग्रमित् ।
अधोइन्द्रायपातयेसुनुसोममुलूखल ॥६॥
उत। स्म । ते । वनस्पते । वातः । वि । वाति । अग्रंम् । इन
अयो ‘इति । इन्द्राय । पातवे । सुनु । सोमम् । उल्लूखल ॥ ६ ॥
।
।
स्कन्दस्वामीयम्।
उतेति पदपूरणः, यस्मादर्थे वा । रमेति तु पदपूरण एव । वनस्पत
इति । अ(था ?)पि सद्धितन कृत्स्नवनिगमा भयन्तीत्येवं वनस्पतिविकारस्यो-
लखलस्याभिधानम् । यस्मात् ते तव हे वनस्पते ! विका(र २)वृक्षावस्था-
याम् । वाती विवात । वातिरत्र सामयीत् कम्पनार्थः । लट् च भूते
काले । वातो विविधमकम्पयदित्यर्थः । किम् , अग्रम् । इच्छब्दस्तु
पदपूरणः । अथो, अयमपि पदपूरणः । तस्मादिन्द्राय पातये पातुम् , इन्द्र.
पास्यतीत्येवमर्थम् । सुनु सोमं हे उलखल !! वात इन्द्रः । स यस्माद् वृक्षावस्था-
याममकम्पनेन तवोपकृतवान् , सस्मात् त्वमपि प्रत्युपकारार्थ तत्पानार्थ सुनु
सोममुलसलेत्यर्थः । अथवा वा विवात्समिति निष्पयोजनस्वमिति प्रतिपा-
पते । एतदुक्तं मपति । यस्माद् वृक्षावत्यायां वातेन वातेन चाल्यमानमनं
फनिदप्यन्यत्रापिनियुक्तं नियोजनमासीत् । इदानी तु महति प्रयोजने इन्द्र-
पानाथ सोमाभिपवे विनियुक्तमसि । तस्मात् सुनु सोममुलूखलेति ॥ ६ ॥

·- १२ स्कन्दस्वामिभाष्य-बेटरमाधवायव्याख्यानोपेता ऋत्सहिना । (अ२ ३० २६. घेङ्कटमाधवीयम्। इतस्मते । वृक्षविकारस्य पृक्षवा इति । भपिच ते धनस्पते । यातोऽप्रमेव चरती प्रसादार । तथा सती द्रस्य पाना मुनु सोममुलखरू ॥६॥ आयजीवाजसातमातायंचाविजर्भूतः । हरीहवान्धीसियसता ॥७॥ आयजी इत्याऽयजी । वाजसातमा । ता | हि । उच्चा । कि- ऽज तः । हरी इवेति हरीऽइप । अन्धासि । पप्सता ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे परे मुसरस्य बोलवरस्य च । उभयदेवते इत्यर्थ । ता युञ्चति तच्छब्दाद् यच्छब्दोऽत्राध्याहार्य । ये उलूखरमुसले आयजी मर्यादया यष्ट्टणी, अयघातद्वारेण यागस्य कर्तृणीत्यर्थ । वाजसातमा अव- घातवेलयाम(न्य नस्य सम्भवतृतमे । ता हि हिशब्द पदपूरण । ते उधा उच्चै विजर्भूत हरतेर्यलगन्तस्य कर्मणीद, व्यत्ययेन च परस्मैपदम् । मुसल उतिप्यमाणे पुन पुनाहियेते । अथवा हिशब्दो यस्मादर्थ एव । एवन्तु योजना - मर्यादया यष्टणी अन्नाना च सम्भक्तृतमे उल्खर मुसले । क- स्मात् । यस्मात् तत्र उचै पुन पुनर्विहियेते इति । इति कि कुर्वाणे । हरी इवान्धासि बप्सता । हरी इन्द्राश्वौ (यूहस्प वप्स)तिरविकर्मा । यथा हरी यज्ञे स्वभाग धाना मजीप च भक्षयत , एक्मवपातवेला(या) चरु पुरोडाश- रक्षणान्य(नानि) भक्षयन्ती हवींप्यव(मन्ती 'हत इ)त्यर्थ ॥७॥ घेष्टमाधवीयम् । भायजी । उसमय मुसलयो । भायटम्ये अन्नानो सम्भक्तृतमे । से शुरे. विहियेते भवाविच धान्यानामवहननकारेऽन्नानि भक्षयन्ती ॥५॥ तानोअनस्पतीफप्वावृष्येभिःसौतृभिः। इन्द्रायमधुमत्सृतम् ॥ ८॥ . 1 'समाभतार घ.ना.

·म. १.० ६. सू. २८] द्वितीयोऽध्यायः। ता। नः । अद्य । वनस्पती इति । ऋप्वौ । ऋष्वेभिः । सोट- अभिः । इन्द्राय । मधुमत् । सुतम् ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रः । इप्यादि चामन्त्रणम् । अ(ब) यच्छन्दमध्या- हत्यैकवाक्यता नेया । ये प्वी । अब इति महन्नाम । महती । ता ते नः असादर्थमद्य । हे वनस्पती ! वनस्पतिविकारभूते ! उलूखलमुसले ! ऋप्वे. भिर्महद्भिः सोतृभिः, अभिपो(क्तृ ? तृ)भिः ऋत्विग्भिः सह इन्द्राय मधुमत् स्वादुयुक्तम् अन्नं सुतम् अमिथुतम् ॥ ८ ॥ वेन्टमाघवीयम् । ता नो अद्य। वनस्पतीमहान्ती! महभिः सोतृभिविभिः सहेन्द्रार्थ मधुमदन्धः सुतम् । परोक्षोपक्रमाः प्रत्यक्षापवर्मा मन्त्रा भवन्ति विपरीताश्चेति ॥ ८॥ उच्छिष्टंचम्बोर्भरसोर्मपवित्रआसृज ।। निधेहिगोरधित्वधि ॥९॥ उत् । शिष्टम् । चम्बोः । भर | सोमम् । पवित्रे । आ । सृज नि । धेहि । गोः। अधि । त्वचि ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । प्रजापति हरिश्चन्द्रं चर्म वान्त्या प्रशंसति । अधिषवणं चर्म इयमुक् सूतान्त्या प्रशंसति । अधिषवणचर्मदेवतेत्यर्थः । कोचित्तु कर्म वान्त्या प्रशंस- तीति पठन्ति । ते च यान्यस्यामृचि कर्माणि भराज निधेहीति तेपामेषां स्तुति मन्यन्ते । तद्बारेण वा यागकर्मणः । प्रजापति हरिश्चन्द्रमित्येतत्तु :- जापतेहरिश्चन्द्रस्यान्यतरस्योभयो, अस्यामृचि प्रशंसाया असम्भवाद् यथोक्तं तत् पर्येप्यम् । 'अथैनं द्रोणकलशमभ्ययनिनाय उच्छिष्टं चम्बेभिरेत्यतय!' इति प्रत्यक्षत्वाच्छूतेः सोमप्रशंसार्थत्वमस्या ऋचो न्याव्यतरं दृश्यते । तथाच बृहदेवताकार आह- 'चर्माधिपवीय वा सो वान्त्या प्रशंसती ति। २. 'स्य वोम' स पाप, - १. 'क्षागार', ·८५ स्कन्दस्वामिभाप्य-वेष्टमाधवायम्याख्यानोपेता ऋषसहिता [१०१. २५, उच्छब्दो भरेत्यास्त्र्यातेन सम्बन्धयितव्या । मिष्टम्। अनुपयुक्तम् । चम्बोः, द्विवचननिर्देशादधिपवणफलके अब चमूरुच्यते । पञ्चम्यय पष्ठौ । पठानिर्देशाद्वा सकाशादिति वाक्यशेषः । (अधि:)अधिपवणफलकाभ्याम् अधिपवणफलफ- योर्वा सकाशाद् उद्भर उद्धर,, सोसम् । आत्मन एवायम् अन्तरात्मनः प्रैपः, अध्वर्यो ! अथवा उदित्येष अवेत्येतस्य स्थाने शिष्टमित्तेन सम्बध्यते । चम्बोरित चम्यतेऽस्मिन् सोम इति चमूचमसं, सप्तमीयहुवचनस्य स्थाने व्य- त्ययेनेदं द्विवचनम् । मरेत्यनि शुद्धोऽपि,भरतिराड्यूपों द्रष्टव्यः । अवशिष्टं सोमं च समाहरेत्यर्थः । आहत्य च पवित्रे पावनार्थमाज प्रक्षिप । आरज्य च निधेहि स्थापय । द्रोणकलशे । गोराव त्वचि गोस्वच उपरि गोचर्मणि स्थिते द्रोणकलशेऽपनयेत्यर्थः ॥९॥ वेस्टमाधवीयम्। उच्छिष्टम् । चमोधिपवाय या सोम वामस्या प्रशंसतीरयुक्तम् । प्रजापतेहरि. चन्द्रस्यान्रया चर्मप्रशसा येति कास्यायनः । हरिश्चन्द्राधिपयणफल्पयोरपर्यवशिष्ट सोम भा सुतं च सोमं दशापवित्र आसृज । तदर्थ निधेशाधिपवणफलक्योरपार गोस्व. चति ॥९॥ इति प्रथमस्य द्वितीये पड्विशो वर्गः॥ यचिद्धिसत्यसोमपाननाशस्ताईवस्मसिः। आतृनइन्द्रशंसपगोम्वन्वेपुशाभ्रेपुंसहस्रपुतु मघ ।। यत् । चित् । हि "सत्य । सोमपाः । अनाशस्ताऽइव । स्मसि । आ। तु । नः । इन्द्र । शंसय ! गोएं। अंधेषु । शुध्रिए । सहलेषु । तुविष्मय ॥ २७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तं विश्वेदेवा ऊचुः । इन्द्रो वे देवानामोजिष्ठो बलिछः सहिष्ठः सत्तमः पारयिष्णुतमस्तन्नु स्तुह्यथ त्वोत्यक्ष्याम इति । स इन्द्रं तुवा ऐन्द्रं यचिद्धि- सत्येत्युतरं चाश्विनात्तृवात् । आश्विना(वाद)वापत्येत्येतस्मात् । यदिति सुपा ।

·८५ म०.१.१. ६. सू० ३९] प्रथमोऽधकः। सुलक्---'(७-१-३९) इति पञ्चम्या लुक् । चिद्धीति पदपूरण । यसाते सत्य! सोमपाः! सोमानां पातः ! अनाशस्ताइव ईपच्छंसनं स्तुति (त? रा- रास्तमविद्यमानमाशस्तं येपां ते अनाशस्ताः ईक्रस्तुतियाताः, अत्यन्तस्तुतिपरा भवन्त इत्यर्थः । इयशब्दस्तु अस्त्युपमानर्थस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोग इति पदपूरणः । मासे भवाम ! यसादत्यन्तं स्तुम इत्यर्थः । यस्मादिति वचनात् तस्मादित्य. ध्याहार्यम्। तस्मादा नः शंसय ! तु इति पदपूरगः क्षिपार्थे (वा) । क्षिप्रमस्माना- शंसय प्रार्थयमानान् प्रार्थितसम्पादनेन प्रयुद्द देहोत्यर्थः । हे इन्द्र!। कि- मुच्यते । गोष्वश्वेषु । द्वितीयार्थेन सर्वत्र सप्तमी । गाः अधांश्च । कोदशान् । शुभिषु शनिणः शोभावतः, शोभनानि इत्यर्थः । कियतः । सहस्रेषु सहस्र- सङ्ख्याकान् । हे तुवीमघ । वहुधन! ॥ १ ॥ घेण्टमाधयीयम्। यचिन्तिः । यत् सत्य! सोमस्य पातर्वयमाशंसारहिता दरिद्वैरपि प्रार्थिता इय भवामः । तनोऽस्मान् बहुधन ! दरिदैः क्षिप्रमाशंसय गवादिषु त्यया इत्तेपुःशुभिणः शोभायुक्ता इति । यद् पा स्तुतिराहितानाशंसय गयादिमदागनेति ॥ १॥ शिमिन्वाजानांपत्तेशचीवस्तवर्दसना। आतूनइन्द्रशंसयगोष्वश्वेपुशुभ्रिपुसहस्रपुतुवीमघ ॥२॥ शिप्रिन् । बाजानाम् । पते । शचा ध्वः । तव । दंसना । आ । तु । नः । इन्द्र । शंसय । गोपुं । अश्वेषु । शुभ्रिपुं । सहस्रेषु । तुधि- ऽमघ ॥ २॥ स्कन्दस्वामीयम् । शि हनू नासिके वा तद्वन् ! । अथवा 'शिवा शार्पसु वितता हिर- ण्यैरिति प्रयोगदर्शनात् शिप्रशदः शिरस्त्राणवचनः, तद्वन् ! । वाजानां पते! बलानागनानां या सागिन् ! शोषः! कर्मवन् ! प्रज्ञावन् ! वा । तव । दंसना। 'देसि दंसनदर्शनयोः' । दर्शना । का । स्त्रीलिङ्गनिर्देशाद् वाक् स्तुति:- स्मासु । यत एवम् , अतो बेमः । आतून इन्द्रमायुक्तार्थम् ॥ २ ॥ ।

·- ८६ स्कन्दरवामिभाष्य चेहटमाधवायव्यारयानोपेता ऋषसहिता।' [अ. २. ३० २५. वेङ्कटमाधवीयम्। शिमिन् वाजानाम् । हनूमन्ननपते ! प्रजावन् ! तब विद्यते कल्याणं क्मेति ॥ २॥ निप्वापयामिधूदृशासस्तामधुंध्यमाने । आतूनइन्द्रशंसयगोप्वश्वेपुशुनिपुंसहस्रपुतुवीमघ ॥३॥ नि । स्वापय । मिथुऽदृशा । सस्ताम् । अवुध्यमाने इति । आ। तु । नः । इन्द्र । शंगय । गोयु । अश्वेषु । शुध्रिपु । सहस्रेषु । । । सहसेषु तुविऽमघ ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । मुमूर्षुः किल विकृतरूपाणि प्रेतपिशाचानि मिथुनानि पश्यति । तद- भावमत्र शुनश्शेप आशास्ते । निप्यापय, अदर्शनपरिहारार्थ नियमेन स्थापय । मिथूडशा मिथुनीभूते ये दृश्येत ते मिथूदृशा प्रेतः पिशाचो वा पुमान् स्त्री च च सस्तां स्वप्नं कुरुताम् । अबुध्यमाने प्रतिबोधवर्जिते । किश्च आतून इत्याधुक्तार्यम् ॥३॥ घेन्टमाधीयम् । निष्दापय । मुमूर्षुः प्राणहरणार्थ यमादागते मिधुनीभूते दृश्यमाने व स्त्रियों पश्यति । ते स्वामिन्द्र ! निवापय । त्वया निवापिते मया अबुध्यमाने सस्तो स्व. साम्॥३॥ 1 ससन्तुत्याअरांतयोयोधन्तुशूररातयः । आतुनइन्द्रशंसपगोप्यश्वेपुशुध्रिपुंसहस्रपुतुवीमघ॥४॥ ससन्तु । त्याः । अरांतयः । बोपन्तु । शूर । रातयः । आ । तु । नः । इन्द्र । शंसय । गोएँ । अश्वेषु । शुम्रियु। सहस्रेषु । तुवि. . ऽमघ ॥४॥ १ "ने प्रसवस्ना स एवरे स्वमार' द स. पाट.. २ 'यो चप' स.पाठ:

·20
.
में. १. अ.. सू०२९] प्रथमोऽष्टकः।
स्कन्दस्वामीयम् ।
तच्छब्दश्रुतेयोग्या(व ? )सम्बन्धो यच्छब्दोऽत्राध्याहार्यः ।ये (ज? जा)-
प्रतो मां मुच्यमानं नेच्छन्ति । ससन्तु स्वपन्तु । त्या अरातयः । अरातिशब्दः
शत्रुपर्यायः । (त. त्यस्य च पुंलिङ्गस्याख्या इति व्यत्ययेन याप् । ते मच्छत्रवः ।
(मे ?) बोधन्तु बुध्यन्ताम् । हे शूर! रातयः ज्ञातयः, ये मा मुच्यमानमिच्छन्ती-
त्यर्थः । अरातय इत्यरमा ? दा)नान्यत्रोच्यन्ते । न रातयो दानानि । स्वपन्तु
अव्यापाराणि भवन्तु । यानि तु मदायुयो दानानि, तानि वुध्यन्त व्या-
प्रियन्ताम् । सदा देहि म आयुरेत्यर्थः । किञ्च आतून इत्याद्युक्तार्थम् ॥ ४ ॥
वेष्टमाधवीयम् ।
ससन्तुस्याः । स्वपन्तु चाज्ञातयो, बुध्यन्तु च शूर ! ज्ञातयः ॥ ४ ॥
समिन्द्रगर्दर्भमणनुवन्तंपापयामुया।
आतूनइन्द्रशंसयगोप्यश्वेपुशुनिपुंसहस्रपुतुवीमघ ॥५॥
सम् । इन्द्र । गर्दभम् । मृण । नुवन्तम् । पापया । अमुया ।
आ। तु । नः । इन्द्र । शंसय । गोषु । अधेषु । शुनि । सहस्रेषु । तु-
विष्मघ ॥ ५॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
हे इन्द्र ! गर्दभ संमृण । (सं ?) 'मृण हिंसायाम् ।' भिन्धि । नुवन्त
शब्दं कुर्वन्तमारटन्तमित्यर्थः । पापयामुया । स्त्रीलिङ्गानिर्देशाद्वाचा । गर्दभोऽपि
विस्वरमार(ट)ननिष्टस्य सूचकः तेनायं तदक्षात आशास्यते। किञ्च मातून
इत्याधुकार्थम् ॥ ५॥
घेटमाधवीयम्।
समिन्द्र । गर्दभ शन्दस्यमानं पापया काचा ॥५॥
पतांतिकण्डणाच्यादुरवातीवादधि।
भातूनइन्द्रशंसयगोष्वन्वेषुशुभि सहस्रपुतुचीमघ ॥६॥

·८ स्कन्दस्वामिभाष्य चेटमाधवायव्याख्यानोपेता सहिता। [५० १.५० १७
पतांति । कुण्डणाच्या । दूरम् । वातः । यनान् । अपि । आ ।
तु नः । इन्द्र । शंसय । गोएँ । अश्वेपुं । शुध्रिपुं । सहतेषु । तुति-
ऽमय ॥६॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
अर्धर्चान्त्योऽधिशब्दोऽपकृप्य पतातीत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्य ।
अधिपतति । अधीत्युपरिभावे । उपरि पतति । ऊर्य गच्छतीत्यर्थ । किम् ।
कुण्डणाच्या । अन्चतिर्गत्यर्थ । कुण्डाकारा भूत्याञ्चतीत्यर्थ । कुण्डणाची
वात्या । तृतीया च प्र(थ)मार्थे । दूर वातो बनात् । वनमरण्यम् ।
वातोऽरण्याद् दूर पताति तिर्यग् गच्छति । औचित्यनदर्शने चास्यास्य
उत्तरेणैकवाक्यता । एतदुक्त भवति-~यथैव यात्याया ऊर्ध्वगमनमुचित,
भवति च योश्च (१) तिर्यग्गमनम् , एव भवतोऽपि स्तोतानुग्रह करणमेव । किञ्च
आतून । अथवा कुड्येऽञ्चतीति कुण्डणाची कुड्यचरी गरगोलिकोच्यते ।
घरोषिकरेति यापनशेन रोके प्रसिद्धा । तथाबश्वमेधपशुषु नरगोरिकायामस्य
प्रयोग - 'कुण्डणाची गोगरतिका अप्सरसामिति । साधिपताति ऊर्ध्व ग-
च्छाते । (य या) कुड्ये चकम्यत इत्यर्थ । तस्या हि कृष्णाया दर्शनमनिष्टस्य
सूचकम् । तदनेन प्रतिपादयति । वातश्च वनाद् दूर गच्छति । मा स्वप्न
आदायेति वाक्यशेष । तद्धि मुमूनिवति । तथाह्यचिरमरणस्वमानधिकृत्य
श्रुतिर्भवति - 'आशु वायुरेन प्रवहति' इति । एता या द्वाया रिमाभ्या-
मासन्नमरणतया मा ज्ञात्वानुग्राहकम्वभावत्वादातून इद। । फि, सामर्थ्यादा-
युर्देहीत्यर्थ । न च फेवलमायु , कि तर्हि, गोप्वश्वेषु शुनिपु सहस्रेषु इत्या-
दिकमुक्तार्थम् ॥ ६॥
पेटमाघवीयम् ।
पताति । कुण्डशायी नाम पक्षी । तेन सहारण्याद् दर मरसमीपमापतति
।
पायु ॥6॥
सर्वपरिक्रोशंजहिजम्भयाकृफदाश्चम् ।
आतूनइन्द्रशंसयगोप्वइयेपुशुनिपुंसहसेपुतुर्वीमघ ॥७॥

·म. १. भ० ६. सू. ३०] द्वितीयोऽध्यायः। सर्वम् । परिक्रोशम् । जहि । जम्भय । कूकदार्श्वम् । आ । तु । नः । इन्द्र । शंसय । गोए । अधेषु । शुभ्र' । सहस्रेषु । तुविऽमघ ।। ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । अनिष्टं यत् सूचयति, तत् सर्व त्वं सृगालवायसादिकं जहि । किञ्च जम्भय जमि शने, नाशय । कृकदार्थ, कृकलासः कुकरला ! दा)उच्यते। तस्य दर्शनमनिष्टस्य सूचकम् । किञ्च आतून इत्यायुक्तार्थम् ॥ ७॥ येङ्कटमाधवीयम् । सर्व परिक्रोशम् । अन्यमलि सबै परिमोटार वृकादिकं समर लाश कुरु कलासमातून इन्दति ॥७॥ इनि प्रथमस्य द्वितीये सप्तविंशोवर्गः। आवइन्द्रकिवियथावाजयन्तःशनतुम् । मंहिष्ठंसिञ्चइन्दुभिः॥१॥ आ। वः । इन्द्रम् । क्रिविम् । यया । कावन्दन्तः । गृत- तुम् । मंहिष्ठम् । सिञ्चे । इन्दुभिः ॥ १ ॥ सन्दस्वातीयत् ।

·स्कन्दस्वामिभाध्य बेहटमाधवायव्यारयानीपता पसंहिता। [अ० २.० २८. टमाघयायम् । भाव इन्द्रम् । यथाशमिच्छन्तः कुरमुरिसशन्ति तस्य सकार्यम्, एवं युप्मदर्य मह दातृतममिन्दं सोतरारिराति कामानुसिधामीति ॥ १॥ शतवायःशुचीनांसहस्रवासमाशिराम् । एदुनिम्ननरीयते ॥२॥ शतम् । वा । यः । शुचीनाम् । सहस्रम् । वा । सम्ऽ- आशिराम् । आ । इत् । ॐ इति । निम्नम् । न । रीयते ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्वावपि वाशब्दौ चाथे । य इन्द्रः शतं शुचीनां शुद्धानां सोमानाम् । सहस्र च समाशिराम् । सोममिश्रणं दध्याशीरुच्यते । तेन सामानत्यन्त- यहून सोमान् इत्यर्थः । एदु निम्नं न शयन्तिः) । आ इनुपत्तों रायत इत्याख्यातेन सम्बध्यते । सेयत इति च रायते नेजतीति गतिकर्मसु पा. ठाद् गर्थि । इत् ऊ इति पदपूरगौ । अस्याश्चर्च उद्देशार्थ यच्छब्दश्रुतेः सर्वेषां पादानामुद्देश एवान्तर्गत पात् प्रतिनिर्देशात् तच्छब्याध्याहारश के पूर्व- य‘कवाक्यता । पूर्वी च 'आ व' इति युप्मच्छब्दात् प्रत्यक्षकृता । अतोऽत्र रायते इति (प्र व्यायेन मध्यमस्य स्थाने प्रथमपुरुषः । आरीयसे । पार्थमा. गच्छसीत्यर्थः । कथम् । निम्नं न निग्नमिय प्रदेशम् । (कं ! किम्) | साम- द्दिकम् । यथा निम्नं प्रदेशमुदकं शोघमागच्छति, तद्वद् यः पानार्थमत्य- (ब)हुन् सोमान्शीघमाग छसि त त्वामिन्द्रं चाजयन्त आसि(३)म सोम- ग(त्या)शाराहे इति समस्ताय ॥२॥ वेस्टमाघवीयम्। सपा पूतानां सीमाना सहसं या सम्यगरण मिभितानामेवमिति निममिवोदकम् ॥२॥ संयन्मायशुष्मिणएनायस्योदरे। समुद्रौनव्यचौधे ॥३॥ १. 'नाम' . ग. पाठ.

·९१ मं० १. भ. प. सू.१.] प्रथमोऽटकः। सम् । यत् । मदाय । शुटिमणे । एना । हि । अस्य । उदरे । समुद्रः । न । व्यः । दधे ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम् । यत् कीदृशम् । शतं सहस्रं च मदाथ बलाथ चारयेन्द्रस्योदरे समुद्रो न समुद्र ३५ व्यचः व्याप्ति संदधे सम्यग् धारयति । यया समुद्रो व्याप्नु- यादेवमुदर ज्याप्यावतिष्ठन्त इत्यर्थः । कि तस्य । नद् व आरोयसे तं वाज- यन्त आति(च)मेत्येतदाशारमह इत्येवं यच्छम्भस्य पूर्वाभ्यासाभ्यामकया- क्यता ॥ ३ ॥ वेष्टमाधीयम् । संयन्मदाय । यत् सोमपानशतमस्य यलिन इन्द्रस्य मदाय भवति, सहसं वानेनास्योदरेऽन्तरिक्षमिव व्यासः सन्दधे यथान्तरिक्षं वितत तद्वदः महामति। तस्मादागम्यतीति ॥३॥ अयमुतेसमतसिकपोतेश्वगर्भधिम् । वचस्तचिन्नओहसे ।। ४ ।। अयम् । ॐ इति । ते । सम् । अतसि । कपोतःऽइव । गर्भऽधिम् । वर्चः । तत् । चित् । नः । ओहसे ।। ४ ।। स्कन्दस्वामीयम् । अयमिति सन्निहिताय सोमस्य प्रतिनिदेशः । उ इति पदपूरणः । अयं तेऽमिपुतः सोमः समतसि । 'अत सातत्यगमने' । एकवाक्यताप्रसि- मध यच्छन्द आध्याहतव्यः । ये प्रति सम्यक् सततं गच्छसि । कथम् । कपोतइव गर्भधिम् । गर्मो धीयतेऽ शामिति गर्भ(धिः) कपोतिकात्राभिप्रेता। यथा मैथुनार्थी कपोतः कपोतिका (द्वदे तद्वदित्यर्थः । क्चस्तचित् । चि- च्छब्दः पदपूरणः । तच्छब्दश्रुतेश्च यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यदिदमुक्तं वचः तनः अस्माकम् ओहसे बिहेः सम्प्रसारणेन गुणेन चेदं रूपम्। वहस्यात्मानं प्रति प्रापय । शृण्वित्यर्थः । श्रुत्वा च सोमेनैव तृप्तो मां मोचयेत्यभिमायः ॥४॥ १, 'चन्द्र' क. स. पाठ:. २. 'तं यत् तद्'घ. पाठः, ·। २२ सदस्वामिभाए-हरमाधवार्यव्यारयानोपेता प्रवाहिता । [अ० १.३० २८, चेन्टमाघवीयम् । अयमुते । अय सोमस्वदीय , त स्व कपोत कपोतीमित्र गर्भधानी पिपामुः सङ्गच्छसि । स्तुति च तामस्मदीयामारमान प्रापयपि ॥ ४ स्तोत्ररोधानांपतेगिर्या होचोरयस्यते। विभूतिरस्तुसूदना ॥५॥ स्तोत्रम् । राधानाम् । पते । गिहिः । वीर । यस्य । ते । वि- ऽभूतिः । अस्तु । सूनृता ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यावत् किञ्चित् स्तोत्र तत् सर्वं हे राधाना पते! धनाना स्वामिन् ! गिर्याह । गिर स्तुतय ता (ऊ' उ)ह्यन्ते प्राप्यन्ते यत्र स्तोतामे स गिर्वाह. तस्य स योधन हे गिर्वाह । स्तुत्याश्रयेत्यर्थ । वीर विक्रान्त ! । यस्येति । ते तव । सर्वे स्तोत्रै य स्तूयस इत्यर्थ । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छन्दोऽध्याहार्य । तस्य विभूतिरस्तु । विभवतीति विभूति समग्रस्तुतिकरणसमर्था अस्तु मवतु । का । सूनृता । अपठितमपि वाड्नामैतत् । अथवा विभूतिशब्द ऐश्वर्यवचनः । सामर्थ्याचान्तीतमत्वर्थ । विभूतिमत्यस्तु । मदैश्चर्यकरी(य!) स्तुतिरक्षणा मदीया वा(गि ग)स्त्वित्यर्थ । अथवा या तव विभूति , सूनृता । शोभनेषु नृप स्तुतिपरेषु तायते विस्तीयर्त इति सूनृता स्तोत्र(मु कृ)द- भोग्येत्यर्थ ॥ ५॥ पेटमाधवीयम्। स्तनम् । गीभिह्यमानमन्नाना पते पस्य तव स्तोगमिदमन रियते स्तोना तरम सरया श्रीरस्तु ॥५॥ इति प्रथमस्य द्वितीयेऽविशोधर्ग ॥ सास्तु जयस्तिष्ठानजनयेस्मिन्वाजेशतक्रतो । समन्ये पुन्नयावह ॥६॥ १ ह ग घ पाठ ·म...... सू०३.] प्रथमोऽटकः ऊः। तिष्ठ । नः । ऊतये । अस्मिन् । याजे । शतक्रतो इति शतक्रतो । सम् । अन्येषु । वावहै ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । उचिष्ठ । यद् ब्रवीमि तत्र प्रवर्तवेत्यर्थः । नः अस्माकं पालनाय । अस्मिन् वाजे सद्धामे । आत्ममरणफलत्वाद् यज्ञमेव सड्याममाह । हे शत. कतो! समन्येषु । अन्येविति द्वितीयार्थे सप्तगी। सम्भूयान्यान् देवान् ब्रवा- वहै मद्विमचिनार्थमभ्यर्थयामह इत्यर्थः ॥ ६ ॥ वेटमाधवीयम्। अर्वरितष्ठ । ऊर्वतस्तिष्टारमा रक्षगायास्मिन् सद्रामे शमन्त्रुषु स्वं चाह घ सम्मृय प्रयावद ॥ ६॥ *योगेयोगेतवस्तरयाजेयाजेहवामहे । सायरन्द्रमूतये ॥ ७॥ योगेऽयोगे । तवाऽतरम् । वाजेऽवाजे । हवामहे । सखायः । इन्द्रम् । ऊतये ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । अपूर्वस्यागमो योग इत्यत्रेच्छाप्राप्तिः । तत्र तत्रेच्छाप्रासौ बलवत्तर- मिन्द्रं तत्र तत्र सङ्ग्रामे च हवामहे । हे सखायः ! इदमदं ददातीतन्द्रिं (1) तत्र तत्र पालनाय ॥७॥ बेटमाधवीयम् । योग योगे । प्रवेश प्रवेशेऽतिशमन यलयुक्तमिन्द्रं युद्धे युद्ध हवामहे ससायः रान्तो रक्षणाय ॥ ७॥ आयोगमद्यदिश्रवत्तहरिणीभिरूतिभिः। बाजेभिरुपनोहर्वम् ॥ ८॥ १. 'रिस', २. विमामभ्य' फ. स. पाठ.. * 2- स.मातृकयोरस्या ऋची व्याख्यान दृदयते ।

·- क्षेत्र १४ स्कन्दस्वाभिभाध्यकटमाथदा व्याख्यानोपेता का है । [१० २ ३. २९ आ। ५ । गमत् । यदि । श्रवत् । सहस्रिणीमः । ऊति- भिः । वाभिः । * 1 नः । इयम् ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम्। घ इति पदपूरणः । उपेति तृतीयपादन्थ उपसर्ग आगमदित्याल्या- तेन सम्बन्धयितव्यः । उपागमत् उपागच्छत् । यदि श्रवत् शृणुयादिन्द्रः । कथ पुनरुपागच्छत् । सहरिणीमिरुतिमि । 'इत्यम्भूतलक्षणे' (२-३-२१) इत्येवमेषा तृतीया । सहस्रसङ्गमायुक्तै पालनै सम्बद्ध । पालनसाहसैर- स्मान् पालयनित्यर्थः । पामि अन्नैश्य, अन्नानि च दददित्यर्थः । कि यदि शृणुयात् । उच्यते । न अस्माक स्वभूत हवमाहानम् ॥ ८ ॥ येङ्कटमाधवायम् । भाषागमत् । इपागच्छदेन्ना याद रणुयादाहान सहरसाइले पालना अनुमत्नस्यौकसोहुवेतुविप्रतिनरम् । यंतेपूपिताहुवे ॥९॥ अर्नु । प्रत्नस्य । ओसः । हुवे । तुविधतिम् । नरम् । यम् । वे । पूर्वम् । पिता । हुवे ॥ ९॥ स्कन्दस्वामीयम् । अनुराब्दी लक्षणे कर्मप्रवचनीय प्रतिशब्देन समानार्य । मलमिति पुराणनाम । ओक इस नियासनाम । पष्ठी चोभयत्र धर्मप्रवचनीययोगलक्ष (पाण)द्वितीयास्थाने । पुराणनिवासस्थान सोमाख्य प्रति हुवे आह्वयामि त्वा कीदृशम् । तुविप्रतिम् । तविरािते बहुनाम । प्रतिशब्द उपसर्ग । उप- सर्गाध पुनरेवमारमका यत्र कश्चित् क्रियावाची शब्द प्रयुज्यते, तर क्रिया- विशेषमाहु । यत्र तु क्रियावानी शब्दो न प्रयुज्यते, ससाध(न'मा) तत्र क्रियामाहुः । तेनाय प्र.वयस्थातार प्रतिशब्दो वर्तते । बहूना प्रा.श्वस्याता तुविमति , कृतानेकयुद्ध इत्यर्ग । त तुषिप्रति नर मनुष्याकार यम् । ते द्वितीयार्थे पष्ठभेषाय त्या पूर्व पितापि मम हुवे आइतवान् । अथवा यमिति ·म.१.भ.प.सू.३.] प्रथमोऽटकः। प्रश्न लोरयौकसः सोमाख्यस्य प्रतिनिर्देशः । ये सोमं ते तब स्वभूतं प्रति पिता ममाहतवान् इति ॥ ९ ॥ वैकटमाधवीयम् । अनुमानस्य । यमिन्दं तव पितापान समहं पदय पुराणस्यास्य नियास- स्थानादनुकमण हुपेऽनेक युगच्छन्तं नैतारम् ॥९॥ तत्वावविश्ववाराशास्महेपुरुहूत। सखेवसोजरितृभ्यः ॥ १० ॥ तम् । त्वा । वयम् । विश्ववार । आ । शास्महे । पुरुहूत । सखे । यसो इति । जास्तुऽन्यः ॥ १० ॥ रफन्दसामीयम् । उक्तगुणोऽसि । तं त्वा वयं हे विश्ववार ! सर्वस्य वरणीय !.(मह !) आशासह प्रार्थयामहे । आत्मनोऽर्थाय जीवितं याचामह इत्यर्थः । हे पुरुहूत ! सखे ! यसो! । शतपथे-'यतो नु श्रेष्ठस्तेन वसिष्ठ' इति यासेष्ठशब्दस्य श्रेष्ठशब्देनायविवरणदर्शनाद् वसुशब्दः प्रशस्यवानः धनना(म ! मा) चात्रान्त- तिमत्वर्यः । प्रशर! धनवन् ! या । (व:)न केपलमात्मन एवार्थाय किं ताई । जास्तृभ्यः अन्यपामा स्तोतगामर्थाय । अथवा जरितृभ्य इत्यात्मन एव प्रतिनिदेशः । स्तोतुरात्मनोऽर्थायेत्यर्थः ।। १० पेटमाधवीयम् । संवा ६यम् । तं त्वा वयं संपो वरणीय प्रार्थयामः सखे! वासयितः! स्तोतृणाम् ॥ १० ॥ इति प्रथमस्य द्वितीये एकोनविंशो वर्गः ॥ अस्माकशिप्रिणीनांसोमपाःसोमपानाम् । सवजिनसखीनाम् ॥ ११ ॥ अस्माकम् । शिप्रिणीनाम् । सोमपाः सोनऽपानाम् । सखे । बजिन् । सखीनाम् ।। ११ ॥

·स्वन्दस्वामिभाष्य-येटमाधवायव्यारयानोपेता प्रसंहिता । [भ० २. ३.३०. स्कन्दस्वामीयम् । शिप्रे हनू नासिके वा तद्वतामित्यर्थः । हे सोमपाः! सोमपानां सोमस्य पातृणाम् । हे सखे ! वजिन् ! सखोनाम् । तथा तदस्तु त्वत्प्रसादेन ॥ ११ ॥ वेष्टमाधवीयम् । अस्माकम् । अस्माकं सोमपानसाधनभूतशिमायुक्तानां सोमस्य पात ! सोम- पातॄणां सखे ! वनिन् ! सखीनामुत्तरत्र सम्बन्धः ॥ ११ ॥ तथातदस्तुसोमपाःसखेवभिन्तकृणु। यातउश्मसीप्टपे ॥ १२ ॥ तां । तत् । अस्तु । सोमऽपाः । सखे । वजिन् । ता । कृणु । यर्था । ते । उश्मास । इष्टये ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तथा तदस्तु । सखीना त्वत्प्रसादेन हे सोमपाः ! सखे! वजिन् । तथा कृणु, यथा उश्मसि कामयामहे वयम् । क्यं हि चिरं जीवे(मे)ति काम- यामहे । त्वत्प्रसादेन तथवास्तु । त्वमपि तत् तथैव कुपित्यर्थः । किमर्थम् । इष्टये तव यागाय ॥ १२ ॥ पेटमाघवीयम्। तथा तदस्तु । यथा वयं स्वत्त. कामयामहे तथास्माकं तदस्तु । ससे ! पनि ! स्पं तथा कुरु । इष्टये अभिलपितसिद्धयर्थमिति ॥ १२॥ रेवतीनःसधमादइन्द्रेसन्तुविवाजाः । क्षुमन्तोयाभिर्मदेम ॥ १३ ॥ स्वती १ . सधमादे । इन्द्रे । सन्तु । तुविाजाः । क्षु- मन्तः। यामिः । मदेम ॥ १३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । रेवतीरित्येतत् सन्वित्येतेन सम्बन्धयितव्यम् । रेवतीः सन्तु पनवत्यो सन्तु । धनस्य साधिका भवन्त्वित्यर्थः । नः अस्माकम् । काः वाक्यसाम- 1. 'तेन शि' राग. पाठ.

·म० १. भ० ६. सू०.३०] प्रथमोऽष्टकः। •त् स्तुतयः । कस्य । उच्यते । सधमादे इन्द्रे । षष्ठयर्थे सप्तम्येषा । सहमूतैयों माद्यते तर्प्यते स्तूयते स सधमाद इन्दः तस्य । (न) च रेवतीरेव के- वलाः । किं तर्हि । तुविवाजाः बहनाश्च । अन्नस्य यहुसाधिका इत्यर्थः । याः कीदृश्यः । उच्यते । क्षुमन्तः । 'भु शब्द' इत्यस्य । कीर्तिवचनः । कीर्तिमत्यैः । वयं यामिः मदेम । मदतीत्यर्चतिकर्मसु पाठाद् मदतिः स्तुत्यर्थः । यामिनित्य- मिन्द्रं (स्तु ! स्त)वामेत्याशास्मह इत्यर्थः ॥ १३ ॥ पेष्टमाधवीयम् । रेवतीनः । योऽस्माभिः सह मदतीन्द्रस्तस्मिनिन्द्र पहनना आपोऽस्माकं सन्तु। क्षुधिता ययं याभिर्मदेम शब्दयस्तो विख्याता घेति ॥ १३॥ आघत्वावान्तमनाप्तस्तोतृभ्योधृष्णवियानः। ऋणोरक्षन्नचयोः ॥ १४ ॥ आ। घ । त्वाऽवान् । त्मना । आप्तः । स्तोतऽभ्यः । धृष्णो इति । इयानः । ऋणोः । अक्षम् । न । चऋयोः ॥ १४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आ इत्युपसर्गः ऋणोरित्याख्यातेन सम्बन्धयित्तव्यः । ५ इति पदपूरणः। त्वाचान् त्वत्सदृशः । मनाप्तः आरमना स्तोतृभिः स्तुतिभिर्वा व्याप्तः । स्तुतः स- नित्यर्थः। स्तोतृभ्यः । हे धृष्णो! प्रगल्भ ! अमिभविता शत्रूणाम् । (इयानः)। ईमह इत्यस्य याच्याकर्मण इदं रूपम् । याच्यमानः । आऋणोः । 'ऋणु गतौ । सामर्थ्याच्चान्तणतण्यर्थः । व्यत्ययेन च प्रथमपुरुषस्य स्थाने मध्यम- पुरुषः । आऋणोत् आगमयति । किम् । सामर्थ्यादुत्तरस्यां चर्चि दर्शनात् कामान् , स्तोतृभ्यो ददातीत्यर्थः । कथं च पुन प्रेरयति । अक्षं न चक्रयोः । यथा अक्ष कश्चित् प्रक्षिपेदेवं कामान् स्तोतृयु प्रक्षिपेदित्यर्थः ॥ १४ ॥ वेष्टमाधवीयम् । माघरवायान् । त्वत्सरशः स्तोत्रकाथि शत्रूणो धर्षयितः ! स्वयमेव गच्छन् भवति यध्नुः । तया स्वं च स्वयमेवागतः सन् स्तोतॄणां कामान् ऋणोः प्राक्षिपः धाक्ष चक्रयोः प्रक्षिपन्ति ॥ १५ ॥ १. ह. पा । २. 'न्दा क.स.पा. 0

·५८ स्कन्दस्वामिभाष्य वेष्टमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्साहता। [१० २. व. १.
आयाशतफतवाफामंजरितॄणाम् ।
प्राणोरक्षनशचीभिः ॥१५॥
आ । यत् । दुर्वः । शतक्रतो इति शतक्रतो । आ । कामम् ।
जरितॄणाम् । ऋणोः । अक्षम् । न । शचीभिः ॥ १५॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
आ ऋणो, आगमयसि आत्मनि प्रेरयसि । यद् दुवः । दुव इति परि-
चरणा । यावती काचित् परिचर्या, तया सर्वया स्तोतृभिरात्मानं परिचारयसी.
त्यर्थः । नच दुव एव केवलम् । कि तर्हि । शतक्रतो ! आ कामं जरितॄणाम्
ऋणोः । कामानपि स्तोतॄणामागमयसि प्रेरयसि । सम्पादयसीत्यर्थः । कथं
प्रेरयसि । अक्षं न अक्षमिव शचीभिः प्रज्ञाभिः कर्मभिर्वा ॥ १५ ॥
चेहरमाधवीयम्।
यदुवः । स्तोतृग परिचरणं कर्म कामं चाक्षामेव प्रयायदा त्वं प्रशामिः
प्राक्षिपस्तदा स्वयमेवागच्छसीति ॥ १५ ॥
इति प्रथमस्य द्वितीये विशो वर्गः॥
-
"तस्मा दन्यः स्तूयमानः प्रीतो मनसा हिरण्यरयं ददौ । तमेतया प्रतीयाय शव-
दिन्द्र इति ।"
शश्वदिन्द्रपो यद्भिर्जिगायनानंदादिःशाश्वसद्भिर्धनानि ।
सनोहिरण्यरधंदसनावान्त्सन सनितासनसनोदात् ।।
शश्वत् । इन्द्रः । पोपुथभिः । जिगाय । नानेदभिः शा-
श्वसऽभिः । धनानि । सः । नः । हिरण्यऽरथम् । दंसनाचान् । सः।
नः। सनिता । सनये । सः।नः । अदात् ॥ १६ ॥

·." म. १. अ... सू०३० प्रथमोऽयकः। स्कन्दस्वामीयम् । स नो हिरण्यरथमिति तच्छब्दात् यच्छब्दोऽध्याहार्यः । शश्वच्छन्दश्व नित्यपर्याय । यो नित्यमिन्द्रः पो थाद्भिः । (पोट ? प्रोथ) पर्याप्तावि'त्यस्यैतद्रूपम्। अभ्यस्तानामुपधाहस्वत्वमपीत्येवं ह्रस्वत्वम् । पर्याप्तिश्च समर्थीभाव उच्यते । अत्यर्थ समथैरश्वैः । जिगाय जयति । नच केवलं पोथद्भिः । किं तर्हि । नान- दद्भिः । अत्यर्थ पुनः पुनर्वा हेपद्भिरित्यर्थः । शाश्वसद्भिश्च शमिगतत्वात् । अत्यर्थं पुनः पुनर्वा श्वासं कुर्वद्भिः । किं पुनर्जिगाय । उच्यते । धनानि असुराणां स्वभूतानि । स नः । सम्प्रदान एपा चतुर्थी अदादित्येतेन व्यव. हितेनाल्यातेन सम्बन्धयितव्यः । सः अस्मभ्यमदात् । किम् । हिरण्यरथं हिरण्मयं स्थम् । कीदृशः । दंसनावान् । 'देसि देशदर्शनयोः' । दर्शनीयत्वाद दंसना वाग् रूपं वा । अथवा दंसो दंसय(ती)ति (नाम कर्म ! कर्मनामसु) दर्शनात तंदकदेशदस्यनुगतो दंसनाशब्दोऽपि कर्मनामैव । वाग्ग्मी रूपवान् कर्मवान् वेत्यर्थः । किश्च स नः सनिता स एवास्माकं सर्वविधुरेपु सम्भक्ता । सनये स नः । सनिामः । जीवितस्य लाभाय स एवात्माकम् । जीवितमपि स एव दास्यतीत्यर्थः ।। १६ ॥ वेङ्कटमाधधीयम् । शश्वदिन्द्रः। इन्द्रेण दत्त हिरण्यरयं प्रतिगृह्णन् त स्तौति । ओव्यापार कुर्वनि- रत्यनां वसभिरत्यन हेपनिरेतरश्चरिन्द्रः शश्वजिगाय शत्रुधनानि । सोऽस्मभ्यं फर्म- यान् ददातु हिरण्यरयम् । स यस्मा धनस्य दाता । स एव नो ददाविति ॥ १९॥ "तमिन्द्र उवाचालिनी नु स्तुहि । अथ स्वान्सश्याम इति । सोऽथिनी तुष्टावात उत्त- रेण तृचेन।" आश्विनावश्चावत्येपातिंशवीरया । गोम॑हस्राहिरण्यवत् ।। १७ ॥ आ। अश्विनौ । अश्व॑ऽवत्या । ३पा । यातम् । शवीरया । गोऽमत् । दस्रा । हिरण्यवत् ॥ १७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आ इत्युपसर्गो यातमित्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । हे अधिनौं । अश्ववत्या इपा । 'इत्यम्भूतलक्षणे'(२. ३.२१) इत्येवमेषा तृतीया । अश्ववता- १. द्भिीर', १. 'त् । कि', ३. '६', ४ 'दर्शद, ५. 'नौ रत' क.स. पाठा, - - .

·१०० - ॥ - स्वन्दस्वामिभाप्य-वेटमाधवायव्यास्यानोपता ऋषसीहता [अ० २.१०॥ नेन सम्बद्धौ । आयातम् आगच्छतम् । यदस्मभ्यमव॑म् अन्नं च दातव्यं, तद् गृहीत्यागच्छतमित्यर्थः । शवीरया । तृतीयान्तमेतत् , नाश्विनोः सम्बोधनं, अनुदात्तत्वापसद्धाय । शु इति क्षिपनाम । 'ईर गतौ । क्षिप्रगतिः शवीरा । शवेर्गतिकर्मण एतत् । शविर्वेगः, तद्वती शवीरा, तया वेगवत्या गत्येत्यर्थः । कथं च पुनरायातम् । गोमत् गोसंयुक्तम् । गा अपि गृहीत्वेत्यर्थः । हे दला! शत्रुपक्षक्षयकरौ। दसनामानौ! । यद्यपि चाचिनोरेको दमनामा, तथापि सा- हचर्यादुभयोर्व्यपदेशः । हिरण्यवत् हिरण्यसंयुक्तं च । हिरण्यं च गृहत्वेि- त्यर्थः ॥ १७ ॥ येटमाधवीयम् । भाचिनी । भायातमश्विनावश्वयुक्तनागेन क्षिमप्रेरणेन गोयुक्तं दर्शनीयो ! हि. रण्ययुक्त च॥ समानयोजनोहिवारथोदस्रायमर्त्यः । समुद्रेअश्विनेयते ।। १८ ॥ समानऽयोजनः । हि । वाम् । रथः । दसौ । अमर्त्यः। समुद्रे । अश्विना 1 ईयते ॥ १८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । समान. साधारणः द्वयोरप्येक एव यो युज्यते स समानयोजनः । हिशब्दस्तु पदपूरण । वा युवयो रथः हे दस्रौ ! अमर्त्य. मरणवर्जितः, अविनासीत्यर्थ. । समुद्रे । अन्तरिक्षनामैतत् । निरालम्बनेऽप्यन्तरिक्षे । हे अश्विना! ईयते गच्छति ॥ १८॥ येटमाधयीयम् । समानयोजन । युवयोहि रयो द्वयोरप्येक भूतो दर्शनीयावमरणोऽन्तरिक्षमध्ये गच्छनि । सत आयातमिति । न्य१न्यस्यमूर्धनिवारस्ययेमधुः । परिद्यामन्पदीयते ॥ १९॥ १. धना में रा. पाट:, ·4016 प्रथमोऽः । - "तमश्विनावूपतुः उपस में.१.१०६. सू. ३०] ३.१ नि । अन्यस्य । मूर्धनि । चक्रम् । रथस्य । येमथुः । परि । चाम् । अन्यत् । ईयते ॥ १९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नात्युपसगों येमथुरित्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । अघ्न्यः अहन्तव्य. त्वात् प्रजापतिरादित्यो या । तस्य मूर्धनि एकं चक्रं स्वरथस्य नियेमथु. निय- मितवन्तौ स्वः । परि द्याम् । परिशब्दो लक्षणया कर्मप्रवचनीयः प्रतिशब्देन समानार्थः । दिवं प्रति अन्यद् द्वितीयम् ईयते गच्छति । नेमिचक्रस्य चिद्र- थस्य सामर्थ्यमित्यर्थः ॥ १९ ॥ वेटमाधवीयम्। स्यमयस्य । अश्विनावकं चक्रं रथस्य पर्वतमूभि स्थापयामासतः । अन्यत् तु चक्रं परितो दियं गच्छति ॥ १९॥ न स्तुहि । अप योसक्ष्याम इति । स उपसं तावात उत्तरेण तृचैन ।" कस्तउपाकप्रियेभुजेम”अमत्यें । कंनक्षसेविभावरि ॥ २० ॥ कः । ते । उपः । कमिये । भुजे । मर्तः । अमसें । कम् । नक्षसे । विभाऽवरि ॥२०॥ स्कन्दस्वामीयम् । उपस्यस्तृच उत्तरः । उत्तरस्तृच उपोदेवतः । हे उपः कधप्रिये ।। कमुदकं तद्रश्मिभिराहितं, यो दधाति धारयति, कधः प्रजापतिः । केन विधीयते प्रकाशनरसाद्याहरणार्थ स्थाप्यत इति वा कधः । कोऽसौ । आ- दित्यः । तस्य प्रिया, स वा प्रियो यस्याः सा कधप्रिया । अत्यन्तसाहचर्याच तस्प्रियत्वाद् (व्यसानः वा सा । तत्) सम्बोधनं हे कधप्रिये! । भुजे भुजिरत्र पालनार्थः । पालनाय । (कः) मतः मनुष्यः । अमत्ये! मरणवर्जिते! 1 कं लं मनुष्यं पालयसीत्यर्थः । कं वा नक्षसे । (बउक्षवद्धन्ति ! ) नक्ष इति न्याप्तिकर्मसु । ,, ' संतु' क.ख. पाठ:

·। । १.. (वन्दस्वामिभाव्य-पटमाधवायव्यारयानोपता करहिता [अ० २. ३० ३, न्नेन सम्बद्धौ । आयातम् आगच्छतम् । यदस्मभ्यमव॑म् अन्नं च दातव्यं, तद् गृहीत्वागच्छतमित्यर्थ । शवीरया । तृतीयान्तमेतत् , नाश्विनो. सम्बोधनं, अनुदाचत्वाप्रसङ्गाय । शु इति क्षिप्रनाम : ईर गती' 1 क्षिप्रगतिः शवीरा । शवेर्गतिकर्मण एतत् । शविर्वगः, तद्वती शवीरा, तया वेगवत्या गत्येत्यर्थः । कथं च पुनरायातम् । गोमत् गोसंयुक्तम् । गा अपि गृहीत्वेत्यर्थः । हे दसा! शनुपक्षक्षयकरौ ! दसनामानौ ! । यद्यपि चाश्विनोरेको दयनामा, तथापि सा- हचर्यादुभयोव्यपदेश । हिरण्यवत् हिरण्यसंयुक्तं च । हिरण्य च गृहत्येि- त्यर्थः ॥ १७॥ वेङ्कटमाधीयम्। आश्विनी । आयातमश्विनावश्वयुक्तेनान क्षिप्रप्रेरणेन गोयुक्त दर्शनीयो ! हि- रण्ययुक्तं च ॥१॥ समानयोजनोहिवार चोदनावमर्त्यः । समुदेअश्विनेयते ॥ १८॥ समानऽयोजनः । हि । वाम् । रथः । दस्रौ । अमर्त्यः । समुद्रे । अश्विना । ईयते ॥ १८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । समान साधारण. द्वयोरप्येक एव यो युज्यते स समानयोजनः । हिशब्दस्तु पदपूरण । वा युवयो रथ हे दस्रौ ! अमर्त्य. मरणवर्जितः, अविनाशीत्यर्थ । समुद्रे । अन्तरिक्षनामैतत् । निरालम्बनेऽप्यन्तरिक्षे । हे अधिना! ईयते गच्छति ।। १८ ।। चेष्टमाधवीयम् । समानयोजन । युवयोहि स्थो द्वयोरप्यकभूतो दर्शनीयावमरणोऽन्तरिक्षमध्ये गच्छति । तत आयातमिति ॥१८॥ न्यन्यत्यमूर्धनिचरर्धस्वयम्युः । परिद्यामन्यदीयते ॥ १९॥ १९ - १. धना भक स. पाठः.

·१.१ 1 - मे० १.१०.सू. ३०] प्रथमोऽयकः। नि । अघ्न्यस्य । मूर्धनि । चक्रम् । रथस्य । येमथुः । परि । द्याम् । अन्यत् । ईयते ॥ १९॥ स्कन्दस्वामीयम् । नीत्युपसर्गो येमथुरित्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । अघ्न्यः अहन्तव्य. त्वात् प्रजापतिरादित्यो या । तस्य मूर्धनि एकं चक्रं स्वरथस्य नियेमधु निय- मितयन्तो स्वः । परि द्याम् । परिशब्दो लक्षणया कर्गमवचनीयः मतिशब्देन समानार्थः । दिवं प्रति अन्यद् द्वितीयम् ईयते गच्छति । नेमिचक्रस्य चिद्र- थस्य सामर्थ्यमित्यर्थः ॥ १९ ॥ घेहदमाधवीयम्। भ्यायस्य । अधिनायेक चक्रं रथस्य पर्वतमूर्ति स्थापयामासतुः अन्यत् तु चक्रं परितो दियं गच्छति ॥ १९॥ "तमश्विनावूयतुः उपस नु स्तुहि । थप स्वोत्यश्याम इति । स उपसं तुष्टावात उत्तरेण तृचेन।" कस्तउपःकधमियेभुजेमताअमत्यें । कंनक्षसेविभावरि ।। २० ॥ कः । ते । उपः । कधनिये । भुजे । मतः । अमर्ये । कम् । नक्षसे । विभाऽवरि ॥२०॥ स्कन्दस्वामीयम् । उपत्यस्तृच उत्तरः । उत्तरस्तृच उपादेयतः । हे उपः । कप्रिये।। कमुदकं तद्रश्मिभिराहितं, यो दधाति धारयति, कधः प्रजापतिः । केन विधीयते प्रकाशनरसाद्याहरणार्थ स्थाप्यत इति वा कधः । कोऽसौ । आ- दित्यः । तस्य पिया, स वा पियो यस्याः सा कधप्रिया । अत्यन्त साहचर्याच तस्त्रियत्वाद् (व्यसानः वा सा । तत्) सन्बोधनं हे कप्रिये! । मुजे । भुजिरत्र पालनार्थः । पालनाय । (कः) मतः मनुष्यः । अमत्यै ! मरणवर्जिते! त्वं मनुष्यं पालयसीत्यर्थः । कं वा नक्षसे । (बउक्षवद्धन्ति ? ) नक्ष इति न्याप्तिकर्मसु . #aकसपार, .

·। । ५.२ स्कन्दस्वामिभाष्य वेवमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [१० २ पाठाद् नक्षतिाप्त्यर्थ । आयुरादिप्रदानेन व्यामोपीत्यर्थ । अथवा 'तृक्ष पक्ष गतौ । (ग)त्यों नक्षति । क वा पालयितु गच्छसीत्यर्थ । कथयेतत् सुख ज्ञात्वा वयमपि तादृशा एव भवेम इत्यर्थ । विभावरि!) विविधा भा दीप्ति- विभा तद्वती। ईपसिपोश्छन्दसि वनिर्मत्वर्थीय ॥२०॥ वेटमाधवीयम् । स्त अप । कस्त उप ' क्याप्रिये । कारधारा समानौ । भोगाय भवति मत मरणवर्जित है। शोरश च स्व व्याप्नोपि दीप्तिमति । ॥ २० ॥ घपहितेअर्मन्मधान्तादापराकात् । अश्वेनचित्रेअपि ॥२१॥ वयम् । हि । ते । अम॑न्महि । आ । अन्तात् । आ । पराकात् । अश्वे । न । चिने । अरुपि ॥ २१ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हिशब्द पदपूरण । ते इति द्वितीयार्थे पष्ठी । वय त्वाम् । अमन्महि । ईमहे यामि मन्मह इति याच्याकर्मसु पाठाद् याच्मार्थोऽयम् । याचीमहे । किम्। सामर्थ्यात् स्वस्यायुप । न वाल्पस्य, किं तर्हि । (आ अन्तात्)। आ पराकात्। पराक इति दूरनाम । विप्रकृष्टत्वाच पुरुपायुष वर्षशतमत्र दूरमभिप्रेतम् । आ अभिविधौ मर्यादायाम् । आ वर्षशतात् । यावद्वप॑शत पूर्णमित्यर्थ । अधे न चित्रे । अश्वा बडवा । सा यथा चित्रा विचित्रा पूज्या वा तद्वचित्रे । अथवा श्रूयमाणोपमा यानमुपमानशब्द () । सदृशे व्याप्ते वा चिने चिनरूपे पूज्ये वा । अरुपि ! (रुशनानामुपमानवृत्तिदुपमेयविषयसम्बोनसम्बलासम्म- वादश्वाशब्दो नोपमानवृत्ति । किं तर्हि । लप्तोपम उपमेयवृत्ति । क्रियाशब्दो पानिशब्दस्तूपरिष्टादुपचार उपमार्थीयत्वादस्युपामर्थस्य सम्प्रत्यये प्रयोग इति पदपूरण । अश्वे बडवासदृशे ! व्याप्ते! या चित्रे! चित्ररूपे ! पूज्ये! वा । अ- रपि रुझते चोपतेर्वा गतिकर्मणो गन्तृवचन)। दी! गन्त्रि! वा॥२१॥ येन्टमाधीयम् । घय हिते । घय हि स्वामशासिष्मान्तावा र पराकात् । पराकान्दो दूरवचनः । मूलानुपरम्पान्नादिस्पर्थ । मधे गमनशील। पूज्ये! भारोचन' इति । नकार स. प्रत्यायः ॥२१॥ १. 'घा' सपाट ·१.३ , म... भ.७, सू० ३१] प्रथमोऽधकः । त्वंत्येभिरागहिवाजेभिर्दुहितर्दिवः । अस्मेयिंनिधारय ॥ २२॥ स्वम् । त्योमः। आ । गहि । वाजेभिः । दुहितः । दिवः । अस्मे इति । रयिम् । नि । धारय ॥ २२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । त्येभिरितीत्थंभूतलक्षणे तृतीया । तच्छन्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धो यच्छ- ब्दोऽध्याहार्यः । यानि वयमर्थयामहे, तैः सम्बद्धा । आगहि आगच्छ । वा- जेमिः अन्नः { यान्यस्मभ्यं दातव्यानि अन्नानि, तानि गृहीत्वागच्छेत्यर्थः । हे दुहितर्दिवः । आदित्यतेजसो दिवि जायमानत्वादुपा दिवो दुहिता, तेनैव- मामन्त्र्यते हे दुहितर्दिव इति । किञ्च अस्मे रयिं निधारय । धनं चास्मभ्यं देहीत्यर्थः । स च शुनःशेपोऽस्यामृच्युक्तायां विपाशो मुमुचे इतीतिहासार्थः ॥२२॥ वेष्टमाधवीयम्। स्वन्त्येभिः । त्वमेतः प्रदिसितैरन्नैरागछ दिवो दुहितरस्मासु रपिं निपच्छेति । ॥ ११ ॥ इति प्रथमस्य द्वितीये एकत्रिंशो वर्गः॥ इति प्रथमे मण्डले पटोऽनुवाकः ।। स्वमग्रेप्रथमोअङ्गिरामपिर्देवोदेवानामभवः शिवःसखा । सर्वत्रतेकवयोविननापसोजायन्तमरुनीभाजदृष्टयः॥१॥ त्वम् । अग्ने । प्रथमः । अङ्गिराः । मापिः । देवः । देवानाम् । अभवः । शिवः । सखी । तव । व्रते । कत्रयः । विद्मनाभपसा । अजायन्त । मरुतः । श्रावऽप्रष्टयः ॥१॥ १. "चे मुसवानितो' क. ख. पाठा, ·..१०४ स्कन्दस्वामिभाप्य वेष्टमाधवायव्याख्यानोपेता संहिता । [भ. १.६.१, स्कन्दस्वामीयम् । हिरण्यस्तूप आङ्गिरसस्त्वम् । हिरण्यस्तूपो नामाशिरसः पुत्रस्त्वमम इत्यादि दृष्टवान् । आमेयं प्रथमं सूक्तम् । हिरण्यस्तूपस्य प्रथमं सूक्तममिदेव- तम् । त्वं हे अमे! प्रथमः सर्वत उत्कृष्टः । अङ्गिराः । अङ्गानि शरीरावयवाः, तद्वदनि शरीरं, तत्र स्थितिहेतुरशितपीतरसोऽशिरसः । व करोत्यझिर(स)यति । 'तत् करोति तदाचष्ट' इति णिच् । तदन्तात् कि । 'अत्वसन्तस्य चाघातो.' (६. ४. १४) इति दीर्घत्वम् । अधातुमूतपूर्वमात्रस्य हीदमिप्यते । गोमान् यवमानिति यथा । दिवोदासादित्वाच्च छान्दसमायुदात्तत्वम् । अहिराः शरीर- स्थितिहेतोरशितपीतरसकप्रेत्यर्थः । जाठरो खसिरन्नं रसीकरोति । रसो लोहित- मांसस्नायवस्थिमज्जाशुक्लभावेन परिणममानः शरीरस्थितिहेतुर्भवति । अपिष्टा च सर्वस्य । अथवा योऽयं प्रथमोऽङ्गिरा नाम ऋषिः, स त्वमेव, त्वत्कारणत्वात् । तथारैतिहासिका आहुः- "तातात्रिपि भृगुर्जज्ञे अनारेप्वजिरा ऋपिरि"ति। किश्च देवः त्वं हविर्नयनाद्युपकारेण देवानाम् अभवः भवसि । शिवः सुखः। सखा । किश्च तव (बते) । प्रतमिति कर्मनाम | सप्तमीनिर्देशादवस्थिता इति वाक्यशेपः । तव कर्मणि परिचर्यायामवस्थिताः । कवयः मेधाविनः । विमना- पसः विदितयागादिकर्माणो वेदितव्यकर्माणो वा । उत्कृष्टचेष्टिता इत्यर्थः । अजायन्त मरुतः देवाः । कीदृशाः । आजदृष्टयः । ऋष्टिः शक्त्याख्य आयु. धविशेषः । दीप्तशक्तयः । देवत्वं हि धर्मायतम् । धर्मश्वामिपरिचर्यायत्तः । अथात एवमुच्यते तय प्रते अजायन्त मरुत इति । केचित्तु मरुत इत्य॒त्विङ्- नामाचक्षते । अत्र चविश्वेव वर्तते । सामर्थ्याचान्तीतमत्वर्थः तद्वद्यजा मानवचनः । अजायन्तेत्येतस्य विमनापस इत्येतेन सम्बध्यते । तव मते अवस्थिता ऋत्विजो यजमाना विद्मनापसो येदितव्यफर्माण उत्कृष्टचेष्टिता अजायन्तेति । अत्र चेतिहासमाचक्षते-"त्रिशड्कुर्नामैक्ष्याको राजा वसिष्ठस्य याज्योऽभवत् । स वसिष्ठमब्रवीत् 'येनाहं क्रतुना सशरीरो दिवं यायां, तेन मां याजय'ति । तं वसिष्ठोऽब्रवीद् 'अशक्यमेतदिति । स किचिदागतमन्यु- रेतदेव वसिष्टपुत्रानबवीत् । त एनमब्रुवन् 'भगवान् प्रवृत्तो यर्जने किमर्थ वृक्षमत्वज्य शाखास्ववलम्बस' इति । स तानत्रयीत् 'अशक्यमेतदिति भगव- 1. 'जमाने' क स. पार..

·म.१. अ... प्रथमोऽ2। । ताहमुक्तः' इति । त एनं प्रत्यनुवन् "यत् तस्याशक्यं, कथं तदस्माकं शक्यं भविष्यतीति । स तानत्रयीत् 'प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैश्च । अन्यां गति यास्यामीति । तं वसिष्ठपुत्रः शक्तिः क्रुद्धोऽशपत् -~~-'गुर्वतिक्रमाच्च- ण्डालो भवेति । स शापानन्तरमेव घोररूरचण्डालोऽभवत् । अथासौ पुत्रं राज्येऽभिपिच्य विश्वामित्राश्रमं गत्वा प्रोषितस्य तस्य भार्या परिचरितवान् । अथागतो विश्वामित्रः स्वदारपरिचरणाहिततोपो यथावृत्तं तत्समुपलभ्य राजानमन्त्रवीत् - 'अहं त्वा तेन क्रतुना याजयियामीति । येन सशरीरः स्वर्ग यास्यसी'त्युक्त्वा स्वयमेव सम्भारान् संभृत्य शिल्यानुवाच - 'आम- (न्त्रयव्य)न्तामृपयः । यच यद् अधीति, तत् सर्व मानाख्यायतामिति । त झापानुपामन्त्रयन्त । उपामन्त्र्यमाणाश्च ऋषयोऽनुसन् 'आगमिप्याग' इति । थासिष्ठात्त्यनुवन् ‘चण्डालो यत्र यजते, क्षत्रियो याजयति च, कथं तत्र देवता- भिग्रहा महीप्यन्ते । कथं तत्रागच्छाम' इति । तत् सर्व विश्वामित्राय ताच्छप्या आचक्षते । अथ सपुत्रवसिष्ठवर्जमागत वृपितु परितमास एष यज्ञे 'उत्सतेति विश्वामित्रस्त्रिशकुमब्रवीत् । अथासावुत्पत्य त्रिदियमगच्छत् । तं देवाः पात- यितुमैच्छन् । अतः युद्धो विश्वामित्रोऽन्यान् देवानसृजत् । अथैनं भीता देवा अवन् 'यथा भवानिच्छति, तथास्त्विति । सोऽय त्रिशकुरद्यापि दिवि रोचते।" तदेतदनेनार्धनोच्यते । ये आजदृष्टयः क्षत्रियत्वाद् दीप्तशक्त्या- द्यायुधाः, ते तय प्रो अवस्थिताः मरुन ऋत्विजो विश्वामित्रादयः तद्वन्तो वा विशड्कादयो यजमानाः विद्मनारस: वेदितव्यफर्माणोऽत्यन्तोत्कृष्टसशरीर- स्वर्गगमनादिकर्माणोऽजायन्तेति ॥ १ ॥ चेरमाधनीयम्। स्वममे । हिरण्यस्तूप आङ्गिरसः । यममे! मुध्योऽहरसा चकः सर्वस्य दया देवरे देवानामभयः कारमय: सरसर । तब लिया ता. कधपो कन्या ल- चम्याप्तयो यामादुर्भवन्ति मरुतो दीप्तस्वायुप.. ॥ १ ॥ त्वमप्रथमोअरिस्तमाकविर्देवानापरिभ्यसिवतम् । विभुर्विश्वस्मै वनायमेधिरोदिमाताशयुःकतिधाचि- [दायवे ॥ २ ॥ १. ६, २. 'या वा दी' क. स. पाठ:. P ·। । १०६ स्कन्दस्वामिभाध्यन्वेस्टमाधवायव्यारयानोपैता ऋषसंहिता । भ० २.२०१६ त्वम् । अग्ने । प्रथमः । अगिरःऽतमः । कविः । देवानाम् । परि । भूपसि । तम् । विभुः । विश्वस्मै । भुवनाय । मेधिरः । द्विऽमाता । शयुः । कतिधा चित् । आयवे ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । ल हे अमे! प्रथम, अनिरस्तम. शरीरस्थितिहेतोरशितपीतरसस्याति- शयेन कः । ऋषिवचनेनानिर.शब्देनोत्पत्तिकारणम् । कविर्मेधावी देवाना स्वभूतं परिभूषसि । परिपूर्वो भाति सर्वत्र परिग्रहे । परिगृहासि । व्रतं यागाल्य कर्म । किञ्च विभुरीश्वरः । विश्वस्मै भुवनाय । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । सर्वस्य भूतजातस्यार्थाय । भेधिर यज्ञवान् । यज्ञस्य सम्पादायते- त्यर्थ. । द्वे धावाप्रथिन्यौ वा अरणी वा मातरौ यस्य स द्विमाता । शयुः । शयतिरत स्थानार्थः । आमाशयो जलाशय इति यथा । व्यवस्थातेत्यर्थ । कति धाचित् कतिभिरपि प्रकार. ! कस्यार्थाय । आयवे । आयवो मनुष्याः। औ. वैशेयो वा पुरूरवस. पुत्र आयुः । तस्याीय । कतिधा पुनर्व्यवस्थाता । उच्यते । अमिहोत्रदर्शपूर्णमासादिपु तावदाहवनीयत्वात् त्रिधा । पिण्डपितृ- यज्ञचातुर्मास्यपु चतुर्धा प्रणीतातिरेकात् । पशौ पञ्चधा शामित्रातिरेकात् । सोम आमीधस्य धिण्यातिरेकात् यावत्तसंख्यम् ॥ २॥ चेन्टमाधवीयम् । स्वम! प्रथम । यम । प्रक्षोऽशिरसा च वरिष्ठ कवियज्ञमलरोपि सर्वस्मै भुवनायानेकारी भवन् माशो दयोलोक्योर्निर्माता पुरूरवस पुनायायवे गार्हपत्या. दिप्यूहे नानेकपा शयान ॥ २ ॥ त्वमग्नेप्रथमोमातरिश्चनआविर्भवसुफतूयाविवस्वते । अरेजेतारोदसीहोतृवर्येसघ्नो रमपंजोमहोवसो ॥३॥ त्वम् । अग्ने । प्रथमः । मातरिश्वने । आविः । भव । सुक्रतु- ऽया । विवस्वते । अजेताम् । रोदसी इति । होतये । असंघ्नोः। भारम् । अयंजः । महः । यसो इति ।। ३ ।। -- . 'भरस ऋपरतिशयेनोसी' ग. पा ·. म., म. ५.सू.] प्रपमोऽधकः। स्कन्दस्वामीयम् । अत्रेतिहासमाचक्षते--सर्वमिदमन्धं तम आसीत् । अथ मातारधा आकाशे सूक्ष्मममिमपश्यत् । तममध्नादथर्वा च भापः । तं पराशरी भर- द्वाजश्च । वक्ष्यति 'मीद्यदी विष्टा मातरिश्वा', 'स्वाममे पुटकरादधी'ति । तत्र मय्यमाने ज्वालामाली नामामिरजायत । स प्रथमं मातारेश्चन आविर- भवत् । अथ विवस्थते । तदेतदिहोच्यते । त्वं हे अम! प्रथमः अनिमः । मातरिधने, मातरिश्वा घायुः, तस्मै । आविर्भव । लङऽयं लोट् । आविरभवः । प्रकाशीभूत इत्यर्थः । सुमातूया । शोभनं कर्म सुक्रतुः, तदिच्छा सुक्रतूया । तृतीय चनस्याबादेशः । शोभनयागादिकमच्छयत्यर्थः । मातरिश्वने चावि. भूय अनन्तरं विवस्वते आविरभवः । तत् किञ्च ओजेताम् । भ्यसते रेजत इति भययेपनयोः । अबिभीताम् । भयाद् वा अकम्पेताम् । रोदसी थावाप- थिन्यौ । होसपूर्ये । (वोतो वूर्यः । होता घूयश्चात होतृवूर्यः, तस्मिन् । होतरि वृते त्वयि) होतृवूयें । यदा त्वं होता वृता यदिमध्यस्थोऽदीप्यथा, तदायमतिदीप्तोऽप्यावां दहेदित्येवं द्यावापृथिव्यावप्य(बि)भौता भयाद्वा अक- पेताम् । किं पुनरन्य इत्यर्थः । असनोः भारम् । अग्रेतिहासमाचक्षते. देवाः किल खयमेव स्वानि स्वानि हवींप्यूवाभक्षयन् । तपां केचिद् वोढुं नाशक्नुवन् । एकैकाहुतिस्रलोक्यभारादतिरिच्यते। कांश्चित्तु शक्नुवनोऽप्यसुरा अभ्यद्रवन् । ते सर्वेऽमिमब्रुवन् 'हन्यं नौ बहे'ति । स तल्लीलायमानोऽवहत् । तदेतदिहोच्यते ---- असनोभारमिति । सघिहिसार्थः । 'सघ तुहि हिंसाया- मिति । इह तु भारस्य हिंसाकर्मतासम्भवात् सपिः शमोत्यर्थे । सहर्वा शक्तो- त्यर्थस्येदं रूपं, न सघेः । शक्कोतेश्च नित्यकर्मभृतधात्वन्तरानुपक्तत्वाद् भारमिति च श्रुतेर्वोदुमिति वाक्यशेषः । आहुतिभारं वाढुमशक्नोरित्यर्थः । तेन चाति. भारेण अयजः । महः महतो देवान् । हे वसा ! प्रशस्य! धनवन् ! या।।३ बेदमाधवीयम् । त्वमप्ने । विम! पु(रणवो राणो) घायव आविरभवः शोभनकम छया वस्वरे यदा तस्मै मातरिधा स्वामानदार । पयि होतरि देवते महान्तं वां रट्या पावापृथिम्पावापताम् । त्वं देवानां हविर्वहनभारं सोढवान् । भयजश्च महतस्तान चासपितः॥३॥ १. 'ध्यापादा दहे' क. स. पाठः, ·१०८ सन्दस्वामिभाष्य पेशामाधवायव्याख्यानोपेता अयसाहिता । १० १० ११. त्वम॑न्नेमनवेद्यामवाशयःपुरूरवसेसुकृतेसुकृत्तरः । श्वात्रेणयत्पित्रोर्मुच्र्यसेपर्यात्वापूर्वमनयन्नापरंपुनः ॥४॥ त्यम् । अग्ने । मनथे । द्याम् । अपाशयः । पुरूर से । सुकृते । सुकत्तरः । वात्रेण । यत् । पियोः । मुन्यसे । परि । आ । त्वा । पूर्वम् । अनयन् । आ । अपरम् । पुनरिति ॥ ४ ॥ सन्दस्वामीयम् । अत्रेतिहासमाचक्षते - स्वर्गकामो मनुरमिमधत्त । पुरूरवाश्चैल । ताभ्यामग्नि स्वर्गमददादिति । तदेतादहाच्यते । ल हे अमे1) मनये । तृती- याथे चतुथ्येपा । मनुना राजा | द्याम् अवाशय । 'वश कान्ती' । धुलोक फामितवान् । मनु रानान दिव कामयमान तत्मापणेन प्रयुक्तानित्यर्थः । न च केवरेन मनुना । कि तहि । पुरुरवसे सुकृते । इयमपि तृतीयार्थ एव च- तुर्थी । पुरूरवसा च सुरता शोभनानि कमाणि कृतवता । सुरुवर शोभन- कर्मकृचर । श्वानेण यत् । अत्रापातहासमाचक्षते-तयोलिमारिनामामि प्रथम मानरिश्वने आविरभवा । ततो विवस्वते आविर्भूत । मातरिश्वा विव- स्वत साशात् पृथि यामानयदिति । वक्ष्यति ---- 'आदुतो अमिमिति । तदेतेनाधनोच्यते -श्वात्रण यत् पित्रारति । श्व त्रमिति क्षिप्रनाम । वायो- रत्यन्तक्षिप्रत्यादिह मातरिश्वनि वतत । मातरिश्वरचन एव या सामर्थ्यात श्वात्र- शब्द । तेन यत् आ पित्रामुच्यसे पार । पितरावर द्यावापृथिन्यावभिप्रेते । मुच्यस इति रडथ लट । पारशब्द उपभिाये । द्यावापृथिव्यात्पर्यमुच्यथा । यद्यपि ज्वारामारी मातरिश्वना पृथिव्या एव केपलाया उपर्यमुच्यत, न दिव , तथापि साहल्याद यतरसम्बन्धिनो विमोचनम्यामे प्रति व्यपदेश । आ त्वा पूर्वमनयन् । आडन मर्यादायाम् । यदिति च यच्छन्दश्रुतेस्तच्छन्दोऽध्या- हर्तव्य । तत प्रभृति मर्यादया त्या पूर्वमाहवनीयात्मना नीतवन्त । के। सामर्थ्याद् यनमाना । आ अपर मर्यादयैर । अपर गाईपत्यात्मना । पुन शव्दम्त्वहीतवीप्सार्थो द्रष्टव्य । पुन पुनस्तन कर्मणीत्यर्थ । यदापि विष- स्वत सकाशात् मातरिधा धिव्यामानयत् , तत प्रभृति त्वा यजमाना क- मसुत्रेधा व्यभजनिति समस्वार्थ ॥ ४॥ । ।

·म. 1. भ०. ७. सू. ३१] प्रथमोऽटकः। पेटमाधवीयम्। स्वमा ! मनये । यमने! कथमयं मनुत्भ्युदयेन युक्तः स्यादिति तस्मै स्वर्गम- कामयथाः । पुरूरवसे एवं शोभनकर्मगः कयें मुकृत्तमः । क्षिप्रं यदारण्योस्स्वं परिम- प्यसे तदानीमेव त्यो पूर्वमनयन् । पुरचारवृत्त कर्मणि अपां च कुर्वन्ति 'अयं ते योनि. प्रास्विय' इति ॥ ४ ॥ त्वमवृपभःपुष्टिवर्धनउतसुचेभयसिश्रयाय्यः । यआहुतिपरिवेदावपद्कृतिमेकायुरग्रेविज्ञआविवाससि [॥ ५॥ त्यम् । अग्ने । शपभः । पुष्टिवर्धनः । उद्यतऽस्रुचे । भवसि । श्रवाय्यः । यः। आऽहुतिम् । परि । वेद । वषट्कृतिम् । एकऽआयुः। अंग्रे। विशः । आऽविवाससि ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । स्वं हे अमे ! वृषभ. कामानां वर्पिता (दि ! दा)तेत्यर्थः । हविनयन- द्वारेण वा वृष्टरेव कर्ता । पुष्टिवर्धन वधीयता पुष्टेः । उद्यतसुचे भवसि । यागार्थ नित्यमुद्यता सुग् यस्य स उद्यतनुक् । षष्ठयर्थे चात्र चतुर्थी । यष्टुः कामानां वृष्टेवा वर्पिता पुष्टश्च वर्धयिता भवतीत्यर्थः । श्रवाय्यः श्रवणीयः । अत्यन्तोत्कृष्ट गुणः । कीदृश उद्यतस्रुक् । उच्यते । ये. आहुतिं वपद्- कृति वषटकारं च (परिवेद)। कर्मविधिज्ञ इत्यर्थः । एकायुरियादि । अत्रेति- हासः औवंशय आयुर्गन्धर्वलोकादमिमाहत्याधत्त । सोऽस्य प्रथमं देव- विशः पर्यचरत् । ततोऽन्येपामिति । तदेतदुच्यते । एक आयुः प्रथममाहती- प्रयत्येकायुल) त्यम् । अग्रे प्रथमं देवविश. । (आविवाससि) पर्यचर( दिइ). रर्थः ॥ ५ ॥ वादमाधवायम् । स्वम ! वृषभः । त्यमग्ने ! कामाना वर्पिता पुष्टेको यजमानाय भवति । अवीपोऽमिः स्वाहाकारहुतं वपटकार हुत च परितो लभते मनुष्येभ्य इति परोक्षः । १. 'ईते भ' क, 'धरो भ' स. पाट . २. 'यज्ञ आ', ३. 'B' क. स. १६:. ४. 'नो' घ. पाट: ५. क. पाठः.

·१. स्कन्दस्वामिभाष्य वेटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [... सवममे ! एकायुरपश्छिन्नायुरमृतोऽने स्थित्वा मनुष्यान् परिचरसि । यद्धा बहूनां प्रकाश कुर्वन्नेकगमनस्व प्रचरसीति ॥५॥ इति प्रथमस्य द्वितीये द्वात्रिंशो धर्ग ॥ । त्वमग्नेष्टजिनर्तनिनरंसमन्पिपर्पिविदधेविचर्पणे । यःशूरसातापरितकम्येधनेद भिश्चित्समृतार्हसिभूय॑सः [॥६॥ त्वम् । अग्ने । जिनवर्तनिम् । नरम् । समन् । पिपर्पि । विदथे । विऽचर्पणे।यः । शूरऽसाता । परिऽतकम्ये । धने। ब्रेभिः। चित् । सम्ऋता । हसि । भूय॑सः ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । त्व हे अमे! वृजिनवर्तनि (नरम् । कुटिलवर्तनिम् । वर्तनिर्मार्ग । कुटिलमार्गम् । अन्यासु चेष्टासु सम्यक्चेष्टितमित्यर्थः । नरं मनुष्यम् । हे सक्मन्! | 'पच सेवायाम्' । सेय! सेवितर्वा देवानाम् । पिपर्षि पाल्यसि ।। विदथे यज्ञे । हे विचर्षणे! विश्वद्रष्ट ! । यस्त्व कीदृक् । उच्यते । य । शूरसाचा । सहामनामैतत् । सदामे । परितक्म्ये धने । 'तकक्षयीयन्तीति तकि- गैतिकर्मा । 'निमित्तात् कर्मसयोगे' (वा० २-३.३६) इत्येव चैषा सक्षमी । 'चमणि द्वापिन हन्तीति यथा । परिगन्तव्ये धने निमिते। समामे यत् प्राप्तव्य धन, तदर्थमित्यर्थ. । दभेभिश्चित् समृता । दरब्दोऽल्पनाम । समृतिः सङ्गतिः। अल्परपि शत्रुभि सङ्गतौ । भयादसङ्गतान् दूरस्थानप्यन्यान् गत्वा गत्वा हसि भूयस शत्रून् । देवतामाहात्म्यान्मध्यमकर्मणैषामे. स्तुतिः । मध्यम एवात्रामि ॥ ६॥ स्वममे वृजिनवनिम् । स्वमो ! युद्धेऽशोभनमार्ग नर पारयसि । गृहे व विद- एयस्व युद्धे परिगन्तव्ये सति धने क्षुद्ररपि समतान् महत्तोऽपि स्तोतु सन् हसि १ 'परिचर' पाठ २. 'र्ग, विद', ४ 'योऽद की' क स पाठ ·प्रथमोऽटकः । । 14 म.. अं०७. मृ०३१] वेष्टमाधीयम् । त्वंतमंनेअमृतत्वउत्तमेमतेधामिश्रवसेदिवेदिवे । यस्तातृपाणउभायजन्मनेमयः कृणोषिप्रयआर्चसूरये [॥७॥ त्वम् । तम् । अग्ने । अमृतऽत्वे । उत्ऽतमे । मतम् । दधासि। श्रवसे । दियेऽदिये । यः । ततृपाणः । उभयाय । जन्मने । मर्यः । कृणोगि । पयः । आ। च । सूरये ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यस्तावृपाण इति श्रुतस्य यच्छब्दस्यामिनिर्देशार्थत्वात् त्वंसमानाधिक- रणतच्छब्दश्रुतेश्च तद्विपयो योग्यार्थसम्बन्धो यच्छन्दोऽध्याहर्तव्यः । यस्त्वां परिचरति तं त्वं हे अमे! अमृतत्वे उत्तमे देवत्वे उत्कृष्ट मत मनुष्य दधासि स्थापयसि । नचामृतत्व एव । किं तर्हि । श्रवसे । श्रव इत्यन्ननाम वा की- सिपायो वा । सप्तम्यर्थे चतुर्थी । अन्नादीनां चान्यत मस्मिन् ! मे)। नच कदा- चित् । किं तर्हि । दिवेदिवे अन्यहनि । सार्वकालमित्यर्थः । यस्त्वां परिच- रति, तं देव त्वं परलोके प्रापयसि देवत्वम्, इह लोकेऽपि सार्वकालमन्ना- दीनामन्यतम(दि ! मि) त्यर्थः । अथवा श्रव इति कीर्तिपर्यायः । स्वार्थ एव च सादर्य चतुर्थी । (यस्त्वां परिचरति तं देवत्वं प्रापयसीत्यर्थः । किमर्थम् । श्रवसे दिवेदिवे :) । यस्यैवात्मनो वा क]ि सार्वकालमिति । (यागः यः) कीदृशः । उच्यते । (ततृपाण.)स्तुतिहविस्तृष्णया बाध्यमानः । उभयाय जन्मने । सप्तम्यर्थे चतुयंपा । उभयस्मिन् जन्मनि, इह च परत्र च । मयः कृणोषि । मय इति सुखनाम । करोतिरपि सूरय इति सम्प्रदानचतुर्थीश्रुतेर्दानार्थः । सुखं ददासि । प्रय आ च । प्रय इत्यपठितमप्यन्ननाम । आङ् मर्यादायाम् । प्रवर्ग्यः प्रयःशब्दात् परो द्रष्टव्यः । अन्नं च मर्यादया । कस्मै । सूरये स्तोत्रे ॥ ७ ॥ पेटमाधवीयम् । तमन्ने । वं तमझे ! अमृतब उस्कृष्ट मनुष्यं निदधासि दिवेदियेऽन्नाय । परत्वं सूरेः स्ते.तुरुभयविधाय जन्मने नृप्यन्नुभयं करोषि सुखं चास्य भूपादन्नं पा. स्विरयुभयोहरपत्तिमिच्छन्नुभयं करोपीति ॥ ॥ मग. पाठः, ।

·पर स्कन्दस्वामिभाष्य वेङ्कटमाधवाय्यारयानोपेता सहिता । [० व०१३. त्वंनोअग्नेसनयेधर्नानांयशसंकारुणुिहिस्तानः । ऋध्यामकर्मापसानयेनदेयावापृथिवीमावर्तनः ॥ ८ ॥ त्वम् । नः । अग्ने । सनये । धनानाम् । यशसम् । कारुम् । कृणुहि । स्तानः । ऋध्याम । कर्म । अपमा । नवेन । देवैः । द्या- वापृथिवी इति । प्र । अनतम् । नः ॥८॥ स्कन्दस्वामीयम् । न इति द्वितीयकवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । ख मा हे अमे! सनये लाभाय धनाना यशस कारुम् । यश इत्यन्ननाम । हविलक्षणेनान्नेन त(स' द्वन्त) स्तोतार च ऋणुहि कुरु । नित्य यष्टार कुर्विरार्थ । स्त- चान. स्तूयमान । अथवा न इति पी कारुमित्येतेन सम्मभ्यते । यशसमित्यपि यश शब्द कीर्तिपर्याय । अस्माक सम्बन्धिनमन्तरात्मानं यजमान स्तोतार धनराभार्थं यशस्विन कुरु स्तूयमान । श्चि मध्याम त्वत्प्रसादादेवद्धिं प्राप्नुयाम । फिञ्चाग्निप्रसादादेव यागाख्य कर्मेद अपसा कर्मणा पालनाख्येन नवेन अन्यैरक-पूर्वण । देवै । सहयोगरक्षणैषा तृतीया । अन्यरपि देवैः सह हे चापापृथियी ! प्रावत प्रत्यंग अवत रक्षतम् । न असार खभूतम् । अमिप्रसादादेव युवामपि प्रायतमित्येव द्यावापृथिव्योर्गुणभावादेवामेयत्वस्या- विरोध ॥ ८॥ येटमाधयायम एवं नो अग्नेयमग्ने (ऐहा 'एभा)प धनाना यशस्विन स्तोतार पुत्र पुरस्तूयमाम ।माप्नुयाम वय कर्म च नवन स्तुतिलक्षणेगानेन कर्मणा । तस्मान् स्तुतिप्रवृत्तान् देये एह चावधियी रक्षतम् ॥ ८॥ त्यनोअग्नेपित्रोरुपस्थआदेवोदेयेप्नवद्यजाविः । तनकदपोधिप्रमतिश्चकारयेत्वकल्याणयसुविश्वमोपिये , 'येध' ग पाठ ·११३ । म. १. १०७. सू० ३१] प्रथमोऽयकः। स्वम् । नः । अग्ने । पित्रोः । उपऽस्थे । आ । देवः । देवेषु । अनयय । जाविः । तनूऽकृत् । बोधि । प्रश्मतिः । च । कारवै। त्वम् । कल्याण | वसु । विश्वम् । आ । उपिपे ॥९॥ फन्दस्वामार्यम् । वानः अस्माकं स्वभूते पित्रोरुपस्थे । पितरौ द्यावापृथिव्यौ । उपगम्य- विंग्यजमानास्तिष्ठन्ति अस्मिन् , उपस्थीयन्ते वा देवता इत्युपस्यो यज्ञः । कः पुनावाप्रथिव्योर्यज्ञेन सम्बन्धः । युस्थानां देवानामर्थाय पृथिव्यां यज्ञः क्रियते । कीदृशोऽहम् । उच्यते । देवो देवेषु । निर्धारण एपा सप्तमी । देवानां मध्ये दानादिगुणः । हे अनवय! प्रशस्य! जागृविः जागरणशीलब्ध, सर्व.. कार्येप्वप्रमादी चेत्यर्थः । देवेष्वित्येतज्जागृविरित्यतेन सम्बध्यते । देवेषु चा- ममादी देवांश्च यष्टुमुत्साहीत्यर्थः । तनुकत् अशितपीतरसादिभावापादनेन शरी- राणां च कर्ता । प्रमतिश्च प्रकृष्टज्ञानश्च । कि करवाणि । उच्यते । बोधि बुध्यस्व । किम् । सामर्थ्यात् स्तुतीः । अस्मदीये घुस्यानां देवानामर्थाय - थिव्यां कृते यज्ञे स्तुतीः शृण्वित्यर्थः । किश्या कारये स्तोत्रे त्वं हे कल्याण! तोतृणागुपरि भन ! सानुमह ! कमनीय! वा । वसु धनम् । विश्वम् ।। बहु- नामैतत् । बहु । ओपिपे । वपेरिदं रूपम् । आवपसि प्रक्षिपसि, ददासी- त्यर्थः ॥९॥ पेटमाधवीयम् । स्वं नो अमे! पिन्नोः । त्वमस्माकमनवध! चावाधियोरुपस्मे वेधामासीद देवो देवानां मध्ये जागरणशीलः । स खस्तोत्रेऽङ्गानां की भवामीति बुष्पस्व । अप व तस्मै ममतिः ।वं हि विश्वं धन कारण भावपतीति ॥९॥ त्यमग्नेप्रतिस्त्वपितासिनस्त्ववयस्कृत्तवजामयोवयम् । संत्वारापाशतिनासंसहस्रिणःसुधीरयन्तिव्रतपामदाभ्य ॥१०॥ १. 'तो नाभस. पाठ:. ।

·१४ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाधयायच्याख्यानोपेता ऋासहिता [म. २ व ३४ स्वम् । अग्ने । प्रमतिः । त्वम् । पिता । असि । नः । त्वम् । वःऽ कृत् । तत्र । जामयः । वयम् । सम् । त्वा । रायः । शतिनः । सम् । सहस्रिणः । सुनीरम् । पन्ति। तऽपाम् । अदाम्य॥१०॥ स्कन्दस्वामीयम् । व हे अमे। प्रमति प्रकृष्टशन । त्व पितासि न । न पितृकार्य करत्वात् । अथवा पितृशब्दोऽय साक्षात् पारम्पर्येणेत्यस्य भेदस्यापि विवक्षि- तत्वात् पितामहे प्रयुक्त । त्व पितामहोऽमाकमित्यर्थ । अमे पुत्रोऽशिरा , अहिरसो हिरण्यस्तूप । त्व क्यस्थत् पाकद्वारेणान्नाना कर्ता । दानायो वा करोति । स्तोतुरनाना दातेत्यर्थ । तव जामय सजातीया वय , पौनत्यात् । किञ्च, स त्वा । समित्युपसों यन्तीत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्य । सयन्ति सभ्यम् गच्छन्ति । त्वा तव स्वभूत मा प्र(त्यति)पद्यन्त इत्यर्थ । कानि । राय धनानि । कियन्ति । शतिन शतसमयावन्ति । न च शतसङ्ख्यावन्त्येव केवलानि, सहस्रिण सहस्रसङ्घयावन्ति च सयन्ति । कीदृशम् । उच्यते । सुवीरम् । वीरो विक्रान्त , य सुष्टु वीर , शोभना वा वीरा यस्य सम्बन्धिन । केन सम्बन्धेन । सामर्थ्यात् स्तोतृतयो । स सुवीर , त सुवीरम् । तपा कर्मणा पारयितारम् । हे अदाभ्यो अहिंस्य ॥ १० ॥ चेटमाधवीयम् । स्वमग्ने प्रमति । स्वमग्ने प्रष्टमात । व पितेष घ भवस्यस्माकम् । स्वमन्नस्य कर्ता । तप वाधवा चयम् । सङ्गच्छन्ते त्वां पतसहसंख्या राय शोमन धीर कर्मणां रक्षितारमदाम्य ॥१०॥ इति प्रथमस्य द्वितीये प्रयस्त्रिशो वर्ग ॥ त्यामग्नेप्रथममायुमायवेदेवाअकृण्यन्नमुपस्यविश्पतिम् रामकृण्वन्मनुपस्यशासन पितुर्यपुत्रोममकस्यजायते [॥ ११ ॥ त्वाम् । अमे । प्रथमम् । आयुम् । आयये । देवाः । अकृण्वन् । नहुपस्य । विश्पतिम् । इळाम् । अकृष्णन् । मर्नुपस्य । शासनीम् । पितुः । यत् । पुत्रः । ममकस्य । जायते ॥ ११ ॥ . या। ख पाठ ३ 'ब वो व ग पाठ ·म. 1. अ० ७.सू. ३१]. प्रथमोऽयकः। 18 स्कन्दस्वामीयम् । अत्रेतिहासमाचक्षते --- उर्वश्यामुत्पन्नः पुरूरवसः पुत्र मायुर्नाम । ते कदाचिदसुरैरुपद्र्यमाणा देवा अब्रुवन् । जघनानसुरानिति । सोऽनमीत् । सेनापतिर्मे युप्माकमेको भवत्विति । तस्य देवा अग्नि सेनापत्तिमकुर्वन् । तथा नहुपस्य । तदेतदनेनार्धनोच्यते । हे अमे! त्वां प्रथममुत्कृष्टम् । क्रियाविशे- पणं वा प्रथमशब्दः । प्रथममग्रे । आयुम् । एतेर्गत्यर्थत्येदं रूपम् । असुरान् प्रति गन्तारम् । आयवे । पाठव्यर्थे, चतुर्युपा । आयो राज्ञः । देवा अकृण्वन् कृतवन्तः । नहुपस्य विश्पति मनुष्यपतिमित्यर्थः । किश, इळामकृण्वन् इति । अनापीतिहासः -- मनुः प्रजाकामो नावाहुतिमजुहोत् । अमिमवेळारूपिणं कृत्वा पायच्छत् । एपा ते सर्वान् कामान् दास्यतीति । तो मनुरत्वशादिद- मिदं च मे कुर्विति । सा तस्मै सर्वमक+++समैळं पुत्रमर्जेनयदिति । तदेतदने- नार्धनोच्यते । त्वामेव इलाम् अकृण्वन् मनुष्यस्य शासनी शासनीयों वशव- तिनीमित्यर्थः । (य: कोदा पितुर्यत् यदा पुनः पुरुरवा नाम ममकस्य माम- कस्य मदीयस्यामेरिळोया जायते । लङ्र्थेऽयं लट् । अजायत । इळाया अपि पुनः पुरूरवाः । इलारूसी चामिरेव । तेन योऽस्याः पुत्रः सोऽमेरेव पुत्रः । भमिश्च हिरण्यस्तूपस्य पिता । पितृकार्यकरत्वात् पितामहो वा पितेति व्यपदि- श्यत इति व्याख्यातम् । अत उपपन्नमेतत् । मदीयस्य पितुरमेरिकारूपिणो यदा पुत्रः पुरूरवा नामामेरजायतेति ॥ ११ ॥ चेष्टमाधवीयम्। स्वामग्ने । । वामग्ने! पूर्वमायुमकृण्वन् सायवे मनुष्याय पुरूरवसे । पुरूरवसः पुत्र मायुः । तपा देवा अकृण्वन् नहुपस्य च राशो विश्पति नाम पुत्रम् । सया मनोन स्वामिळो नाम दुहितरमकृण्वन् । या जाता सती पितरं मनुम. न्यात् -- यो प्रयाजानुपाजयोमध्ये मामवकल्पय । मया सर्वानेव कामार मायसीति । यदा ममकस्य पितुरागरसः पुत्रो जायते, तदानीं तं च स्वान कृण्वन्नगिरसामेकमिति ॥11॥ त्यनोअग्नेतदेवपायुभिर्मघोनोरक्षतन्वश्चयन्ध । घातातोकस्पतनयेगामस्पनिमेषंरक्षमाणस्तवव्रते ॥ १२॥ १. 'दास', २, 'जातः मनौवाहुतीम', ३. २, ४. 'जय', ५. ला जा क. स.पाठः. ., वसूपाठ.

·। १६ सन्दस्वामिभास्य-वेस्टमाघवार्यव्याख्यानोपेता ऋसंहिता। [भ• १. ३० ३४. त्वम् । नः । अमे । त्वं । देव । पायुभिः । मघोनः । रक्ष । तः। च । वन्य । पाता । तोकस्य । तनये । गाम् । असि । अनिमेषम् । रक्षमाणः । तव । व्रते ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । लं नः अस्मान् हे अमे! तव योग्यैः हे देव! पायुभिः पालनैः मधोनः मघवतः हविर्लक्षणेन धनेन धनवतः हविष्मतः खत इत्यर्थः, रक्ष बायस । न चास्मानेव केवलान् । तन्वश्व शरीराणि च । कस्म । सामर्थ्या- दस्मत्पुत्रपौत्रस्य च । अस्मान् पुत्रान् पौत्रांश्चेत्यर्थः । हे वन्य ! स्तुत्य ! । कि कारणम् । उच्यते । नाता तोकस्य तनये । पम्यर्थे सप्तम्येपा । द्वयोधा- नयोरपौनरुक्त्याया(वश्य ? पत्य )नाम्नोः पुत्रविषयमेकं पौत्रविषयकमन्यत् । पुत्रस्य पौत्रस्य चेत्यर्थः :* ॥ १२॥ येहटमाघवीयम्। पं नो भाने । गमरमानने! तप देव! रक्षणई विप्मतो रक्ष पुत्रांच। पन्य ! वह पुत्रस्य पुत्रेऽपि गयां रक्षको भवति । यदीये कर्मणि प्रवृत्त मनुमनवरतं रक्षमाण. ॥ १२ ॥ त्वमग्नेयज्यवेपायुरन्तरोनियङ्गायचतुरक्षईध्यसे । योरातहव्योवृकायघायसेकीरेचिन्मन्नमनसावनोपितम् त्वम् । अग्ने । यज्यवे । पायुः । अन्तरः । अनिपङ्गाय । चतु:- ऽअक्षः । इध्यसे । यः । रातऽहव्यः । अवृकार्य । धायसे । कीरेः । चित् । मन्त्रम् । मनसा । वनोपि । तम् ॥ १३ ॥ १. 'यस. पाठ, * 'गवा च त्राता निमेपजिद्रं यत् नेन परिरहन् तव यागर्मणि म्यवस्थिवाना वयजतो पुत्रपौत्राणां गर्वा च रक्षितासि लम् ।' इत्यापेस्तया ग. प्रन्ये रश्यते। र ·११७ - म.१.भ.७.०३ अपमोऽटकः। स्कन्दखामीयम् । त्वं हे अग्ने । यज्यते । तादर्थे एपा चतुर्थी । यष्टुरर्थाय । पायुः स्तोतृणां यजमानानां च पालयिता । अन्तरः सनिकृष्टश्च । ज्ञातिस्थानीयश्चे- त्यर्थः । कीदृशाय यज्यवे। अनिपताय । न निपज्यतेऽन्यदेवतापरिचर्यायां कामभोगेषु वेत्सनिपङ्गः, तस्मै । वस्तुतियागपराय, अभोगप्रधानाय वेत्यर्थः । किं करोपि । उच्यते । चतुरक्ष इभ्यसे । चत्वार्यक्षीणि यस्य स चतुरक्षः । अशिमिश्चात्र (मुखानि) लक्ष्यन्ते । चतुर्मुखः । दिक्चतुष्टयाभिमुखो दीप्यसे । समन्ताद् यज्ञे दीप्यस इत्यर्थः । कीदृशो यदा ! ज्युः)। उच्यते । यः रातहव्यः पूर्वमपि दचहविष्कः । कस्मै । अवृकाय । वृकशब्देनात्र हिंसप्राणिवचनत्वाद्धि- सत्वं लक्ष्यते । अहिंताय तुभ्यम् । अथवा 'कुक वृक आदान' इत्यस्यैतद्रूपम् । आदातव्यानामनादा(नत्र ? त्रे) स्तोतृणां यजमानानां च मे देव (हारयो :) यद्धनं तस्याप्यनपहर्ष इत्यर्थः । धायसे । 'धेट पान' इत्यस्यैतद्रूपम् । आज्य- (ते!) सोमपयःप्रभृतीनां पात्रे । अथवा घृश्चतेः छेद(न ! नार्थ)स्य मावे वृकः । धायस इत्यपि पानवचनः । तेन च भोगो लक्ष्यते । तादर्थी चोभयत्र चतुर्थी । अच्छिन्नाय पानायाप्यविच्छिन्नस्य भोगस्यार्थाय यो दचहविष्क इत्यर्थः । कीरश्चित् । कीरिरिति स्तोतॄनाम । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । यो दारिद्यान यजते, स्तोत्येव केवलं, तस्यापि स्वभूतं स्तुतिलक्षणं गात्रं मनसा हृदयेन साद(र) एव भूत्वा त्वं वनोपि तम् । वनिरन याच्नार्थः । सम्भक्त्यर्थे वा । तच्छन्दश्रुतेश्च यच्छब्दोऽध्याहार्यः । य. करोति, याचसे प्रार्थयसे तं, स- म्भजसे वा तमित्यर्थः ॥ १३ ॥ वेस्टमाघवीयम् । स्वमग्ने यन्यवे । स्वमग्ने! यजमानाय कर्मणोऽन्तरको रक्षको रक्षोभि- रनिपगाय संबंतो ज्गलामिः पश्यन् यसामनन्ववचाराय समिध्यसे । यो दत्त. इपिको रोयर्जिताय तस्मै प्रीणनाय सोम पियसि । यश्च तस्य स्तोतुर्मन्त्रस्तं च मनसा कामयसे ॥ १३ ॥ त्वमन्नउकसायवाघतस्पाहयद्रणःपरमवनोपितत् । आधस्पचित्प्रमतिरुच्यसेपिताप्रपाकशास्सिप्रदिशोवि- [ष्टरः ॥१४॥ .. 'तिपाद तत्वत् स्तुतपाय अ'फ.स. पाठ:. २. '३. पाठः- ·१० स्कन्दस्वामिभाष्य वेष्टमाधवायव्याख्यानोपेता सहिता। [अ० २.३० ३४ त्वम् । अग्ने । उरुऽशंसाया वाघते ! पाहम् । यत् । रेवणः । परमम् ।।चनोपि । तत् । आध्रस्य । चित् । प्रमतिः । उच्यसे । पिता' मा पार्कम्'। शासि । प्र । दिशः । विदुःऽतरः ॥ १४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । त्वं हे अमे! उरुशसाय । 'शसु स्तुतौ' । बहुस्तुतये । कसै। वा; घते । वाघत इत्य॒त्विङ्नाम । सामर्थ्याचात्रान्ततिमत्वर्थः यजमाने, वर्तते । ऋत्विग्वते यजमानाय । स्पार्ह स्पृहणीयमत्यन्तोत्कृष्टं यद्रेरणः धनं परमं व. नोषि तत् । परममिति क्रियाविशेषण, न धनविशेषणं, स्पार्हमित्यनेन पौनरु- फ्त्यप्रसन्नात् । वनोपीति चनिर्दानार्थः । 'वस्वानोवार्यापूर्षिति यथा । सुष्छु ददासि वदित्यर्थः । आधस्य चित् । आध्र आधब्यालदरिद्रः । चिच्छन्दो- ऽप्यर्थे । दरिद्रस्यापि या समर्थस्य प्रमतिरुच्यसे प्रकृष्टमतिरनुमहपर उच्यसे कथ्यसे त्वं जनैः । कीदृश । पिता पितृसदृशः । पाकं शास्सि । पाकः अवि- पकमज्ञः परिपकन्यप्रज्ञत्वात् । तमपि प्रकर्षणानुशास्ति । प्रज्ञामस्य जनयसी- त्यर्थः । प्रदिशश्च प्रकणानुशास्सि । दिक्छब्देनात्र तन्निवासिभूतानि ल- क्ष्यन्ते । सर्वभूतान्यनुशास्सीत्यर्थः । विदुष्टर. विद्वत्तरः ॥ १४ ॥ घेटमाधवीयम्। स्वमग्न डरशंसाय । त्वमाने! बहुस्तुतये यजमानाय स्पृहणीय पद् धन- मुत्तमं तत् प्रयच्छसि । तथा दानाधारभूतस्य दरिद्रस्य प्रमति. पितोयसे । प्रभास्सि च विद्वत्तरस्वं वकम्यमशमशं प्रदिशतनो दिशः ॥ ॥ त्वमग्नेप्रयतदक्षिणनरंवमेवस्यूतंपरिपासिविश्वतः । स्वादुक्षमायोसतौस्योनकृज्जीपयाजेयजतेसोपमा- [दिवः ॥१० त्वम् । यो । प्रयतऽदक्षिणम् । नरम् । वर्मऽइव । स्पृतम् गामि । विश्वतः । स्वादुमा । यः । वसतौ । स्योनकन् । जीवघ्याजम् । यते । मः । उपमा । दिवः ॥ १५ ॥ 1. 'य', २ 'ते' स. पार.

·११९
म. १. भ० ७. सू. ३.]
प्रथमोऽटकः।
स्कन्दस्वामीयम् ।
त्वं हे अग्ने प्रयतदक्षिणम् । प्रयच्छिनार्थः । दत्तदक्षिणम् । अथवा
'यमु बन्धने' । प्रबद्धदक्षिणम् । सन्ततदक्षिणादानमित्यर्थः । नरं मनुष्यं वर्मेव
स्यूतम् । पर्म कवचम् । यया कवचमनुस्यूतं हृदयेऽवबद्धं योद्धारं परिपाति तद्वत्
परिपासि पालयसि । विश्वतः सर्वतः । स्वादुक्षमा । अत्यन्ननाम स्वादनः ।
यः यसतो निवासे च स्योनकृत् सुखस्य कर्ता । कस्य । सागादतिथेः ।
अतिथि स्वाद्वन्नं भोजयति, सुखाय च शय्यायां शाययतीत्यर्थः । यश्च
जीवयाजम् । जीवो जन्तुः तेन यो यागः स जीवयागः । याज्ञीयपशुलक्षणेन
जन्तुना यथेष्टं भवति तथा यो यजते । सोपमा दिवः । उपम इत्य-
न्तिकनाम । तास्थ्यात् ताच्छन्यम् । प्रथमैकवचनस्यायमाकारः | अन्तिकस्यः
सन्निकष्टो दिवः । स त्वत्प्रसादात् वर्ग प्रामोतीत्यर्थः । अथवा दिवः स्वर्ग-
स्योपमा उपमानं स भवति । सर्वैः पाणिभिर्मुष्टाहारसन्तुष्टैः स्वर्गोऽयमिति
स्तूयत इत्यर्थः ॥ १५॥
घेरमाधवीयम् ।
स्वमाने प्रयतदक्षिणम् । त्वमग्ने! दरिद्रेभ्यो दत्तधनं मनुष्यं कवचमियो
रसि पदामपुभ्यः सर्वेभ्यो दुरितेभ्यः परिरक्षसि । स्वान्गो यो गृहे दरिद्राणां
सुक्षकृज्जीवानामन्नप्रदानाद् यज्ञ करोति, स स्वास्योपमान्तिके वर्तते ॥ १५ ॥
इति प्रथमस्य द्वितीये चतुस्त्रिंशो वर्गः॥
-
इमामग्नेशरणिमीमृपोनहममध्वानंयमगामदुरात् ।
आपिपिताममनिःसोन्यानांभृमिरस्यपिकृन्मानाम्
[॥ १६॥

·१२० स्कन्दस्वामिभाभ्य-वेस्टमाधवार्यन्यारयानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.३० ३५. स्कन्दस्वामीयम् । अत्रेतिहासः -हिरण्यस्तूपो यागायामि विहृत्य रक्षोभयाद् दूरं गत्वा गतेषुः रक्षस्तु प्रत्यागतः कृतापराधत्वाभिप्रायेणामिमाह -~-हमा हे भो ! शरणिम् । 'श हिंसायाम्' । आत्मनो हिंसां मीमृपः । 'मृपस्तितिक्षाया- मिति स्वार्थिको णिच् । लोडधै लुङ् । (मी)मृपः क्षमस्व । नः असाकम् । कतमा । उच्यते । इममध्वानं यमगाम । त्वां विहृत्यानिष्ट्वा रक्षोभयाद् गताः स्म दूराद् दूरम् । किं कारणम्।। उच्यते । यस्मादापिः ज्ञातिः त्वम् । कीदृशः । पिता पितृस्थानीयः । प्रमतिः प्रकृष्टमतिः अनुग्रहपरः । केपाम् । (सोम्यानां) सोमसम्पादिनां सर्वयजमानानाम् ।। किञ्च, भृमिरसि लोकत्रयेऽपि अमितासि । त्रिप्वपि लोकेप्वप्रतिहतगतिरित्यर्थः । तमोपघातद्वारेण च दर्शन- कृन्मनुष्याणाम् । अथवैवमन्यथास्या ऋचोऽर्थयोजना -- इमां है। अमे! शरणिं संसारमाप्तिलक्षणा हिंसां मीमूषो नः। मृजेरिदं जकारस्य पकारं कृत्वा छान्दसं रूपं, न मृपेः । मार्जय अपनयात्माकं संसाराध्यानमिमं, यमगाम प्राधाः स्म । दुरात् सृष्टेः प्रभृति । किं कारणम् । यस्मात् त्वमापिः पिता प्रमतिः सोम्यानां, यस्माच्च भूमिरासे । भ्राम्यतेय॑न्तस्येदं रूपम् । अमयितासि प्रान्तेः कर्तासि । ऋषिकृत् दर्शनकृत् सम्यग्ज्ञानकरश्च मनुष्याणाम् । एत. दुकं भवति --~-प्रान्तेः सम्यग्ज्ञानस्य च स्वं कर्ता । सदायतो च संसार- माहिमोक्षौ । त्वं च पितृवत् सर्वयजमानानामनुग्रहपरः । अतोऽस्मान् सम्य- ग्ज्ञानोत्पादनेन मोचयास्मात् संसारादिति ॥ १६ ॥ वेष्टमाधवीयम् । इमामग्ने । भरण्ये तपोथं गतोऽग्निमाशास्ते । इमामग्ने! तपोजनिती हिंसा फलप्रदानेनास्मान् यथा सहामहे तथा कुरु । तथेममध्वानं च, स्यां टुकामा दूरादगाम । ज्ञातिः पालयिता प्रमतिश्च सोमाहाणां भ्रमणशीलस्व. मन्धकारापनयनान्मनुष्याणां दर्शनकृत् ॥ १६॥ उनुप्वदेग्नेअगिरस्यदेशिरोययातिवत्सद्धनेपूर्ववच्छंचे। अज्याधावहादैन्यंजनमासादयधर्हि पियसिंचप्रियम् [॥१७॥ ....'यद् ' ख. पाठ.. ये हयं ·म.1.0.६.सू. ३२. प्रथमोडका। मनुष्यत् । भने । अङ्गिरस्वत् । अगिरः ! ययाति ऽवत् । सदने । पूर्व ऽवत् । शुचे । अच्छे । याहि । आ । यह । दैव्यम् । जनम् । आ । सादय । बहिपि । यक्षि। च । मियम् ॥ १७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । मनुष्वत् मनोरिव, हे अमे ! अनिरस्वत् अनिरस इव, हे अनिरः ! ययातियत् ययातेरिव, पूर्ववत् पूर्वपामिव चपणां, (५ : मागीप सदने (सेद ।) शुचे! दीप्त ! अच्छायाहि । अच्छामेरर्थे । अभिगच्छ । अभिगम्य च आवह । दैन्यं जनं देवेषु मवं लोकं, सर्वदेवजनमित्यर्थः । आवाह्य च आसादय । अस्मदीये बर्हिपि यक्षि च । कीदृशम् । मियमिष्टमात्मना मत्वा ॥ १७ ॥ वेन्टमाघवीयम्। ममुपदग्ने । अगिरसामेकं मन्यादीनामिव ममापि गरेऽधुगाभिमुखं पाया. पर पदेग जनमासादय व पहिपि रज पं प्रियं देवगणम् ॥१७॥ पुतनाग्नेगर्मणायाधस्वशक्तीवायत्तेचकृमाविदायां । सतपणेष्यभिषस्योअस्मान्त्सनःसजसुमत्यावाजयत्या [॥ १८॥ एतेन । अग्ने । ब्राह्मणा । वधस्व । शक्ती । वा । यद । ते । चकम । विदा । वा । उता नेपि । अमि । वस्यः । अस्मान् । सम् । नः । सृज । सुऽ पत्या । वाजवत्या ॥ १८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । एतेन । हे अमे! स्तुतिलक्षणेन ब्रह्मणा वावृधख अत्यर्थं वर्षखास्तू- यमाना हि देवता वीर्येण वर्धते । अत एतदुच्यते एतेन ब्रह्मणात्यर्थं वर्ष- " ·१२. स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवायथ्याश्यानोपेता ऋसहिता। [अ० २ ० १५. स्कन्दस्वामीयम् । अनेतिहास.-हिरण्यस्तूपो यागायामि विह्त्य रक्षोभयाद् दूर गत्वा गतेषु रक्षस्तु प्रत्यागत. कृतापराधत्वामिप्रायेणामिमाह -~~-इमा हे अमे! शरणम् । श हिंसायाम् ।। आत्मनों हिंसा मीमृप । 'मृपस्तितिक्षाया- मिति स्वार्थिको णिच् । लोडर्थे लछ । (मी)मृप क्षमस्व । न अमाकम् । कतमाउच्यते । इममध्वान यमगाम । त्वा विहृत्यानिष्ट्वा रक्षोभयाद् गता स्म दूराद् दूरम् । किं कारणम् । उच्यते । यस्मादापि. ज्ञाति त्वम् । कीदृशः । पिता पितृस्थानीय. । प्रमति प्रकृष्टमति अनुग्रहपर । केपाम् । (सोम्याना) सोमसम्पादिना सर्वयजमानानाम् । किञ्च, भृमिरसि लोकत्रयेऽपि अमितासि । त्रिप्वमि लोकेप्वप्रतिहतगतिरित्यर्थ । तमोपघातद्वारेण च दर्शन कृन्मनुष्याणाम् । अथवैवमन्यथास्या ऋचोऽर्थयोजना-इमा हे अग्ने ! शरणि ससारपाधिलक्षणा हिंसा मीमृये। न.। मृजेरिद जकारस्य पकार कृत्या छान्दस रूप, न मृपे. । मार्जय अपनयात्माक समाराध्वानामिम, यमगाम प्राप्ता स्म । दुरात् सप्टे. प्रभृति । किं कारणम् । यस्मात् त्वमाषि. पिता प्रमति सोम्याना, यस्माच भूमिररासि । ग्राम्यतेर्यन्तस्येद रूपम् । प्रमयितासि प्रान्ते. कर्तासि । ऋषिकृत् दर्शनकृत् सम्यग्जानकरश्च मनुष्याणाम् । एत. दुक्त भवति--- नान्ते सम्यग्ज्ञानस्य च स्व कर्ता । सदायतो च ससार- प्राप्तिमोक्षौ । त्वं च पितृवत् सर्वयजमानानामनुग्रहपर । अतोऽस्मान् सम्य- रज्ञानोत्पादनेन मोचयास्मात् ससारादिति ॥ १६ ॥ घेवटमाधवीयम् । इमामाने । भरण्ये तपोयं गतोऽग्निमाशास्ते । इमामग्ने' तपोजनिता हिंसा फलप्रदानेनास्मान् यथा सहामहे तथा कुरु । तयेममध्यान च, ये थय रयों द्रष्टुफामा दूरादगाम । ज्ञाति पातयिता प्रमतिश्च सोमाहांगा भ्रमणशीलस्व. मन्धकारमानान्मनुष्याणा दर्शनकृत् ॥ १६ अनुप्वग्नेअरिस्पदहिरोययातिवत्सद्धनेपूर्ववच्छुचे। अन्यायावहादैन्यंजनमासादयपर्हि पियक्षिचमियम् [॥१७॥ ....'यद्रप पाट ·१२१ में 1.4.६.सू. ३२.) प्रथमोफा मनुप्वत् । अग्ने । अहिरस्वत् । अहिः । ययाति ऽवन् । सदने । पूर्व ऽवत् । शुचे । अच्छं । याहि । आ । वह । दैव्यम् । जनम् । आ । सादय । यहिपि । यक्षि । च । प्रियम् ॥ १७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । मनुप्वत् मनोरिख, हे अमे! अनिरस्वत् अनिरस इव, हे अग्निरः ! ययातिवत् ययातेरिख, पूर्ववत् पूर्वेपामिव चणिां, (समागीप सदने (सेद !) शुने! दीस! अच्छायाहि । अच्छामेरर्थे । अभिगच्छ । अभिगम्य च आवह । दैन्यं जनं देवेषु भवं लोकं, सर्वदेवजनमित्यर्थः । आवाह्य च आसादय । अस्मदीये बर्हिषि यक्षि च । कहिशम् । प्रियमिष्टमात्मना मत्या ॥ १७ ॥ चेस्टमाधवीयम्। मनुष्पदाने । अङ्गिरसामेकं मन्यादीचामिय ममापि गृहऽधुनाभिमुखं याद्या. पाप देण्यं जनमासारय च पहिपि यज छ प्रियं देवगणम् ॥१७॥ एतनाग्ने प्रणायाधस्वशक्तीवायत्तेचकमाथिदावा । उत्तप्रणेष्यभिषस्योअस्मान्त्सनःसृजसुमत्यावाजवत्या [॥१८॥ एतेन । अग्ने । ब्रह्मणा । वधस्य । शक्ती । वा । यत् । ते । चकम । विदा । या । उत । प्र! नेपि । अमि । घर्पः । अस्मान् । सम् । नः । सृज । सुऽ मत्या । वानवत्या ॥ १८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । एतेन । हे अमे! स्तुतिलक्षणेन ब्रह्मणा वावृधख मत्यर्थं वर्धसास्तू- यमाना हि देवता वीर्येण वर्धते । अत पतदुच्यते एतेन ब्रह्मणात्यर्थ वर्ध- ·१२२ फन्दस्वामिभाष्य-वोटमाएवार्यव्याख्यानोपेता रम्सादेवा। [म. २.३० १५. स्वेति । क्तमेन । उच्यते शक्ती वा । तृतीयैकवचनासायं पूर्वसवर्णः। शक्त्या वा । यत् ते चकम विदा (वा) ज्ञानेन वा । यथाशक्ति यथाज्ञानं च यद् वयं (नच !) कृतवन्त इत्यर्थ । उत अपिच त्वमेव प्रणेप्य(सिभि) अभिप्रणयसि । स्तुतिकरणे प्रवर्तयसीत्यर्थ । कीदृशः । वरयः वसीयः वसुमत्तमः । कान् । अस्मान् । एतदुक्त भवति । त्वा स्तोतुं कुतो नः शक्ति ज्ञान वा । त्वदनु- महादेव वयं तव स्तुति कृतवन्त न म्वमहिनेति । अथवा उतशब्द अभि- प्रणेतीत्येतस्मात् परो द्रष्टव्य । स्ट् च लोडथे । आभेप्रणेप्युत अभिप्रण- यापि । एतेन ब्रह्मणात्यर्थ वर्धख पापयरष चेत्यर्थ. । केम् । वस्पः । द्विती- यावहुवचनमेव । वनि, धनानि चास्मभ्यं देहीत्यर्थः । सं नः सृज संसृज न सम्बन्धय । अस्मान् मुमत्या शोभनया बुद्धया वाजवल्या अन्नसहितया । ज्ञानमत च नो जनयेत्यर्थ ॥ १८ ॥ चेन्टमाधवीयम्। पतेनाग्ने । एतेनाग्ने! स्तोत्रेण वृद्धो भए । यथा भक्षिया महता प्रयत्नेन रत्तोत्र करोति । तया यत् से सम्म विदा पा ज्ञान था यद् सम वर्ष पाम । भपिधारमान् धेयाभिप्रणय । अन्नवस्या स्वदीपपा सुमत्या पास्मान रासजेति ॥ १८ ॥ इति प्रथमस्य द्वितीये पञ्चविंशो धर्मः ॥ इन्द्रस्यनुयोर्षाणिमयोपानिघकार्रमपमानिवजी। अहसहिभन्यपस्ततर्दप्रवक्षणाअभिनत्पर्वतानाम् ॥१॥ इन्द्रस्य । नु । वीर्याणि । : । वोचम् । यानि । चकार । प्रथ- मानि । यजी । अर्हन् । अहिम् । अर्नु । अपः । ततर्द । प्र । वक्षणां । अभिनन् । पर्वतानाम् ॥१॥ 'न यावद्ध. पाठः ·, ...० ५. सू. ३२.1 प्रथमोऽधकः। स्कन्दस्वामीयम् । द्वे ऐन्ने । एते सूके इन्द्रदेवते। इन्द्रस्य, नु क्षिप्रं, वीर्याणि वीर- कर्माणि, प्रवोचं ब्रवीमि । यानि चकार प्रथमानि अन्येन केनचिदप्यकृत- पूर्वाणि अत्यन्तमकृष्टानि वा । वजी वनयान् , सवन इत्यर्थः । कतमानि तानि । उच्यते । अन् महिं हतवान् मेघम् । अनु पपः ततदं । अन्वित्य- परमावे । अपरमावः पश्चाद्भावः । तदतिहिंसार्थः । मेघवधोत्तरकालं तदीया अपो हिंसितवान् । भूमौ पातितवानित्यर्थः । सा हि तासां हिंसा । केचितु तर्दनं विस्तारणं ब्याचक्षते । पृथिव्यामपो विस्तारितयानित्यर्थः । ताभिश्च पातिताभिविस्तारिताभिर्वा प्रवक्षणा अभिनत् । यक्ष(णमिणे)ति नदीनाम । नदीः प्रभितवान् । बहूदकत्वाद् भित्त्वा स्वकूलानि सर्वतः प्रवाहितवानि. त्यर्थः । पर्वतानां महीधराणां सम्बन्धिनीः । कः पुनः पर्वतानां नदीनां च सम्बन्धः। प्रमवलक्ष(णः)। पर्वतेभ्यो हि नद्यः प्रभवन्ति । अथवा पक्षणाः पशव उच्यन्ते । पर्वतशब्दो हि मेघनाम । एकं गेषं हतवान् । अन्येपा- मपि पशून हतवानित्यर्थः । अथवा पशुवचनेन वक्षणाशब्देन तत्सामी. प्यात् पक्षा अत्र प्रतिपाद्यन्ते । पर्वतशब्दस्तु महीधरवचनः । एवं महीध- राणां पक्षान् प्राभिनच्छिन्नवानित्यर्थः । एवं हि सरकाध्वर्युणां ब्राह्मण इति- हासः श्रूयते - प्रजापतेर्वा एतज्ज्येष्ठं नोकं यत् पर्वताः । ते पक्षिण आ- सन् । ते यत्र यत्राकामयन्त तत्परा या समासत । अथ वा इयं तर्हि शिथिलासीत् । तेपामिन्द्रः पक्षानच्छिनत् । तैरिमामहदिति ।। ॥ घेण्टमाधवीयम् । इन्द्रस्य च । भन्दस्याई क्षिमं वीर्याणि प्रयच्यामि, यानि धकार पुरातनानि पनी । तान्याह --- अहिमसुरमहन् । हत्वा प तेन रुदा अपः सूज्येव रश्मिभिस्त- सर्व मामिनच शिळोपयानो नदी: पृथिव्यां पासयितुम् ।। भहनहिपर्वतेशिश्रिाणत्वष्टास्मैप स्वर्यततक्ष । वाभाइवधेनवःस्पन्दमानाअनःसमुद्रमजग्मुरापः॥२॥ अर्हन् । अहिम् । पर्वते । शिश्रियाणम् । त्वष्टा । अस्मै । वज्रम् । स्वर्यम् । ततक्ष । वाश्राः इव । धेनवः । स्यन्दमानाः । अ । समुद्रम् । अव । जग्मुः । आफ्ः ॥२॥ १. 'यादी घपाठः, है 12 ·१४ मन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाभवाम्याख्यानोपेता रहिया: ..... स्कन्दस्वामीयम् । अहन्नहिम् । पर्वते शिभियाणम् आश्रयन्तं लीयमानमित्यर्थः । मेघा हि खभावेन पर्वतेपु लीयन्ते । केनाहन् । उच्यते । त्वष्टा देवशिल्ली । असै । तादयें चतुर्थी । अस्येन्द्रस्यार्थाय । वजं खर्यम् । 'स्वर्य शब्दोपतापयोः।' प्रहारवेलायां शब्दकरमुपतापयितारं वासुराणाम् । ततक्ष । तक्षतिः करोति- कर्मा । कृतवान् । अत्र चैकवाक्यताप्रसिद्धयर्थं यत्तच्छब्दावध्याहर्तव्यौ । ये त्वष्टासै वजं स्वयं ततक्ष, तेनाहनिति । योग्यत्वसन्निधानाभ्यां वज्रस्य करणत्वप्रतीतिः, 'महर शीघ्रमयं दण्ड' इत्यादिषु यथा । हते चाहो वाथा इव धेनवः यथा वाशनशीला (अ)भिनवप्रस्नुता वत्सान् प्रति गच्छेयुः, एवं स्य- न्दमानाः सवन्त्यः । अजः । ऋजुपर्यायोऽयम् । क्रियाविशेषणं चेदम् । तृतीयार्थे वा प्रथमा । ऋजुना वा मार्गेण । समुद्रम् । अन्तरिक्षनामैतत् । पञ्चम्यर्थे चान द्वितीया । समुद्रादन्तरिक्षात् अव भूमि प्रति । जग्मुः गता आपः । अथवा समुद्रमिति पार्थिव एव समुद्रोऽभिप्रेतः ! स्वार्थ एव द्वितीया । हतेऽही तस्याधः पार्थिवं समुदं प्रति जग्मुराप इति ॥२॥ वेष्टमाधवीयम् । महाहिन् । महर्हि महीधरे लीयमानं स्वष्टास्मै घनं स्वकरणशीकमरोद तीक्ष्णधारम् । शब्दकारिण्योऽभिनवप्र(सोस्नु)ता इव धेनवो बरसान् प्रति स्यन्दमाना अअसा अन्तरिक्षं प्रत्यवगता आपो यद्वोदधि प्रतिगता इति ॥ २ ॥ वृपायमाणोणीतसोमंत्रिकटुकेष्यपियत्सुतस्य । आसार्यकमपादत्तयजमहन्नेनंप्रथमजामहीनाम् ॥ ३ ॥ पऽयमाणः । अत्रणीत । सोमम् । त्रिकद्रुकेषु । अपिबत् । सुतस्य । । । सार्यकम् । मषा । अदत्त । वज्रम् । अहेन् । एनम् । प्रथमऽजाम् । अहीनाम् ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम् । 'अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमापायध्वमि'त्यस्य 'यथाभागमभी- -- - "न्दाकार' स. पाठः, १. 'न' ग. पाठ:.

·- म.....६.१२.J प्रथमोऽशक वेत्येवदाह', तथा अमीमदन्त पितरो यथाभागमापायिपते'त्यस 'यथाभाग- माशिपुरित्यदेवदाहेति शतपथब्राह्मणे विवरणाद् वृषायति(शरणा ! रशना) इति गम्यते । अनन् । अथवा वृपशब्दोऽत्र उपलक्षणद्वितीयान्तो व्यत्य- येन भावे द्रष्टव्यः, न कर्तरि । (यं!) क्यङ् चेच्छायां नाचारे । इच्छाक्य- ध्येय वाच्छान्दसत्वाद् दीर्घत्वम् आत्मनेपदत्वं (च)। वृपायमाणः । वर्पण. मिच्छन्निति वर्षयितुमिच्छन्नित्यर्थः । (कं! किं) कृतवान् । उच्यते । अवृणीत गृतवान् पार्थितवान् सोमम् । वृत्त्वा च त्रिकद्रुकेप्वपिनत् । अभिष्ठवन्यहं पूर्व त्रिकद्रुका इत्याचक्षते । पीतवान् । सुतस्य । द्वितीयार्थे पष्ठयेपा। पाश्रुतैर्दक- देशमिति शेषः । सुतं सोमं, सुतस्य वा सोमस्यैकदेशं स्वांशलक्षणम् । मा- सायकम् । आ इत्युपसर्गः अदत्त इत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । सायक- शब्दोऽपि 'पोऽन्तकर्मणी'त्यस्य क्रियाशदो विशेपणं न वजनाम । वज- शब्देनोपानत्वात् । सायकं शत्रूणामन्त(क)रम् । मघवा धनवानिन्द्रः आ अदत्त गृहीतवान् । मर्ज गृहीत्वा च अहन्नेनम् । एनमिति पूर्वस्यामच्यादिष्टस्य मेषस्यान्वादेशः । (स.) समनन्तरस्य वा । वज्रमिति तृतीयाथें द्वितीया । हत- यानेनं मेघमनेन वा बजेण । कीडशम् । प्रथमजाम् असे जातम् । अहीनाम् । निर्धारण पपा पाठी । मेधानां मध्ये ॥३॥ वेङ्कटमाधवीयम् । घृपायमाणः । वृषभ वाथरतगीत गममाभिलपिकस्य पूर्व ज्यई निक तस्मिन् सुतमपिवत् सोममादत्तान्तकरमायुधं मघवा तेनैनं मघशिरसमसुरं में- धानो मुख्यमन् ॥३॥ यदिन्द्राहेन्प्रथमजामहीनामान्मापिनाममिनाःमोतमांपाः । आत्सूर्यजनयन्यामुपासतादीनाशपुनकिलोविवित्से ॥४॥ यत् । इन्द्र । अर्हन् । प्रथमजाम् । अहीनाम् । आव । मा- सिनीम् । अमिनाः ।प्र। उत ! मायाः । आइ । सूर्यम् । जनयन् । चाम् । उपसम् । तादीनां शत्रुम् । न । किल । विविसे ॥४॥ १. 'आ'क, स. पाठः १. 'महिम' स. पाठः.

·+ - । ५५ स्कनवामिभाष्य वेष्टमाधवायव्याश्यानोपेता संहिता । [अ० २.२०१॥ स्कन्दस्वामीयम् । यत् यदा हे इन्द्र! अहन् हतवानसि प्रथमजामहीनाम् । आई । याशब्दश्रुतरादिति निपातस्तदाथै वर्तते । तदा । तत्सहायानां मायिनामति- सन्धानमायिनीम् अमिनाः । 'मी हिंसायाम्' । प्रामिनाः प्रकर्षण हि- सितंपनिसि । उत मायाः । उतशब्दो मायाशब्दात् परो द्रष्टव्यः । माया अपि । म बलमदोत् ह(रे!)नैवाहिं हतवान् असि, किं तर्हि, तत्सहायांना मायावती प्रज्ञामतिसन्धायेत्यर्थः । तदैव घृष्टिमूलत्वात् सर्वजन्मनः) सूर्य अनयन् घी च उपसं घ | तादीनाशब्दस्ता(दश)पर्यायः तावच्छब्दपर्यायो यो । तादृशे मायावत्संहाय तावन्तं वा महापरिमाणम् । अन्यं मेघं शत्रु धातयितव्यं वैरिणं वा । न किलाविवित्से विन्दतेरिदं रूपम् । न किलाविन्दः । नोलमथा इत्यर्थः । याहगसौ मायावत्सहायो महापरिमाणो वा, तादृगन्यो नैवास्तीत्यर्थः । किलशब्द एव तदानींशब्दपर्यायस्तदेत्येतस्मिन्नर्थे वर्तते । सूर्यादीन् जनयंस्तदानीमिति । आच्छब्दस्तु पदपूरणः ॥४॥ घेष्टमाधवीयम् । पदिन्द्र । पदेन्द्र! हतयानसि । प्रथम जातमहीनो यदाप तदनन्तरं तरसहा- पाना मायापता मायाः प्रकण हिमितवानसिं । तदनन्तरमहिना तिरोभूतं सूर्प भामुषसं घ प्रादुर्भावस्वं तदानीं जगति म कशन शर्मु हतशिष्टमन्वविनः ॥४॥ अहनश्रेघ्रतरंब्यसमिन्टोवजेणमहतायधेन। स्कन्धासीयकुलिशेनाविषणाहिशयतउपटक्पृथिव्याः [॥५॥ आन् । पुत्रम् । पुत्रस्तरम् । विऽअंसम् । इन्द्रः । वजेण । महता । उपेन । स्कन्धोसिऽइव । कुलिन । विश्रणा । अहिः । पपते | उपक । पृथिव्याः ॥ ५॥ । १. 'तत्र देव' क.स. पाठ:. २.स. पाठ: ४. 'मास्मि'. पाठः, ५, नीता सग.पाठ, ·म. १. अ... सू.३२.] अपमोजाक स्कन्दस्वामीयम् । घून मेघ त्रनामानमपुरं वा । वृन्नतरम् । वर्ततेर्गत्यर्थस्येदं रूपम् । गन्तृतरम् । अतिशयेन गन्तारमित्यर्थः । व्यंसं विगतोसे विच्छिन्नांसम् । व्यसनामानमपरममुरं मा । कः । इन्द्रः । केन । वज्रेण । कीदृशेन । महता वधेन । नित्यं हन्ना । अथवा हन(न)नामक बघः महारः । वजं च तत्कर- णम् । वजेण महता प्रहारेण हतवान् । हतश्च सन् स्कन्धांसीव । वृक्षाणां स्थूला अधोभागाः स्कन्धांसि । तानि यथा कुलिशन । वजनामैतत् । इह उ आयुधसामान्याद्वा कुठारे प्रयुक्तः । कुठारेण । विवृषणा विविध छिनानि शयोरन् तद्वत् । अहिषः । अंइत्तर्वाहिगन्ता वृत्राख्यो व्यंसात्यश्चातुरः। शयते। शेतिरिह स्थानार्थः । भामाशयो जलाशय इति यथादिमाता शयुरिति यया । कथं तिष्ठति । उपपृक् पृथिव्याः । उपेत्येषः समित्येतस्य स्थाने । संपचिंता । पृथिव्यां भूमौ । ५........वसत् मेघे उदकरूपेण भूमौ पतितं तिष्ठति शरी- रेणैवासुरः ॥ ५॥ पेटमाधवीयम् । अहन् म् । हतवान् कृत्रमविशयेन निवेष्टवितारम् । यस धापरमसुरमिन्द्रो महतायुधेन इन्त्रा यथा वृक्षस्य स्कन्धामि कुठारेण विविध विग्नानि शेरत एकमहिः कोते डिन्नपादहस्तः पृथिव्या उपचनः॥५॥ इति प्रथमस्य द्वितीये पत्रिंशो वगः ॥ अपोद्धयदुर्मदाहिजुहेमहावीरंतुवियाधमजीपम् । नातारीदस्यसम॒तिवधानांसंरुजानाःपिपिपइन्द्रंशत्रुः ॥६॥ अयोद्धाऽईव । दुःऽमदः । आ । हि । जुद्दे | महाजीरम् । तुविध्याधम् । ऋजीपम् । न । अतारीत् । बस्य । सम्झतिम् । वधानाम् । सम् । रुजानाः । पिपिये । इन्द्रेऽशत्रुः ॥ ६॥ १. एम् । गुग के ख. पाठ:

·-- १ ११८ स्कन्दस्वामिभाष्य-नेटमाधवायग्याख्यानोपेता संहिता । [म. २. ५० ३५ स्कन्दस्वामीयम् । योधुमसमर्थः अयोद्धा । यथा स दुर्मदः कुत्सितमदः सुरया मत्तः सन्नसमर्थोऽपि कश्चिद् युद्धायाहयेत, एवं वृत्र. आ हि जुड़े। हिशब्दः पद- पूरणः । युनायाइतवानिन्द्रम् । कीदृशम् । महावीरं तुविवाषं महाविक्रान्तं बहूनां शत्रूणां बाधितारम् । ऋनीषम् आसन्दाना । अथवा यत् सोमस सूयमानस्यातिरिच्यते तहजीपमुच्यते । सामर्थ्याचात्रान्तर्गौतमत्वर्थकः । ऋजीपिणमित्यर्थः । कः पुनरिन्द्रस्य ऋजीपेण सम्बन्धः । होरियोजनेऽस्य स भागो धानाश्चेति । आय च युद्धायेन्द्रं वृत्रः (नातारीत् ।) तरतिरत्र शकोत्यर्थे । (करो। शक्नो तेश्च नित्यं कर्मभूतधात्वन्तरसापेक्षत्वात् सोदुमिति वाक्यशेषः । नाशकत् । (मस्य) इन्द्रस्य (स्व)भूतानां समृति सतिं वधानां प्रहाराणां (ना)सहतेत्यर्थः । भवासहमानः किं कृतवान् । उच्यते । संरुजानाः पिपिपे । ग्रीवाः किल रुजाना उच्यन्ते । आत्मीया प्रीवाः संपिष्टवान् चूर्णित- वान् । प्रहारैर्वध्यमानश्चूति इत्यर्थः । अथवा रुजाना इति नदी(नां नाम), मेघश्च वृत्रः । नदीः सम्पिष्टवान् । बहुनोदकेन नदीनां कूलानि सम्पिप्य सोतास प्रवाहितवानित्यर्थः । सामर्थ्याद् वा गत्यर्थः सम्पिषिः । उदफररूपेण नदीः प्रति जगामेत्यर्थः । इन्द्रः शातयिता यस्य स इन्द्रशत्रुः ॥ ६॥ येष्टमाधषीयम् । अपोष । युदासमर्थो मानी यथा समर्थमाह्वयत्येवमाहूतवानिन्दं महावीर बहूना धाधितारमृजीपिणं न पातारीदिन्द्रस्यायुधानां गतिम् । भय पृधिम्या निपा. तितोऽवश: सम् नदी: सम्पिष्टपानिन्दो यस्य शातयितासीदिति ॥६॥ अपादहस्तोभपतन्यदिन्द्रमास्पवज्रमधिसानौजघान । पृष्णोषभिःप्रतिमानंयुभूपन्पुरुत्रायत्रोअंशयय॑स्तः॥७॥ अपात् । अहस्तः । अपृतन्यत् । इन्द्रेम् । आ । अस्य । वजम् । आधे । सानो । जघान । वृष्णः । वधिः । प्रतिमानम् । भूपन् । पुरुऽत्रा । नः । अशयत् । विस्तः ॥ ७ ॥ योरकर.पा. 1 ।

·म.१... सू. ३२] प्रथमोऽएक स्कन्दस्वामीयम् । अपादहस्त इति लोपमौ । अपाद इय अहस्त इव । यथा कश्चित् पादवर्जितः कश्चिदप्यमानः किश्चित् पृतन्यति, एवमपृतन्यत् असनामयत् योधितवानिन्द्रम् । योध्यमानधेन्द्रः अस्य वज्रमधि । ओं इत्युपसर्गो जघाने- त्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । अस्य वनस्साधि उपरि सानो समुच्छिते प्रदेशे आजधान आगमितवान् यजम् । वृष्णो वर्षितुरिन्द्रस्य वनिः बन्ध्योऽपि प्रति- (मानं प्रतिद्वन्द्वित्वमाप्तुमिच्छन् (पुरुत्रा) वहुत्राणकृद् (अ)शयत् अतिष्ठत् । व्यस्तः विखण्य भूमौ क्षिप्त इत्यर्थः । अथवा वृत्रो मेघः । स बहुपु नदी- तटाकादिषु मदेशेषूदकरूपेणातिष्ठत् विक्षिप्त इति । चित्तु वनिशब्दस्य रूढि- पलाद् वृपशब्दोऽत्र प्रजननसमर्थे वलयति वृप वर्तत । सामर्थ्याचात्रान्तीत-. (ण्यर्थः विभिः) कृत्तवृषणे प्रजननासमर्थे दुवैले बलीव वर्तत इति व्याचक्षते । यथा प्रजननसमर्थस्य बलवतो वृषमस्य दुर्बलः प्रजननासमर्थः प्रतिमान बुभूपन विक्षिस्तिठेद्, एवं वृत्र इन्द्रस्येति ॥ ७ ॥ पेटमाधवीयम् । अपात् । हस्तपादवर्जितोपीन्द्रमतन्यत् । आजधान मस्यौच्छूिते देशे पत्र. मिन्द्रः । पर्पितुषपभस्य चिन्नवृपणः प्रतिद्वन्दीभपितुमिच्छन्नित्योपमिकम् । अनेकेषु देशेषु नोऽशयच्छकलीकृतः ॥ ७ ॥ नदनभिन्नममुयाशयानं मनोरुहोणाअतियन्त्यापः । याचित्रोमहिनापर्वतिष्ठत्तासामहिम्पत्सुतःशीभूव ।। नदम् । न । मिन्नम् । अमुया । शर्यानम् । मनः । रुहागाः । अति । यन्ति । आपः । या चित् । वृत्रः । महिना । परिऽअतिष्ठत् । वासाम् । अहिः । पत्सुताऽशीः । बभूव ।। ८॥ स्कन्दस्वापीयम् । यथा महान्तं मदं भिन्नं भमकूलमापोऽतीत्य गच्छेयुः तद्वत् । अमुया इत्यंभूतलक्षणया....यं सामर्थ्यात् प्रतिनिर्देशः । अनया महत्या वृद्ध्या सम्बद्ध 1 अधीत्यु, २ खः पाठः 'आ....शयत् 8 ·१३. स्कन्दस्वामिभाध्य वेष्टमाधवायव्याख्यानोपेता असाहता। [सं० २. घ.३० शयानं तिष्ठन्तम् । मनो रुहाणाः आरोहन्त्यः ! मनुष्याणां चित्र हादयन्त्य इत्यर्थः । अतियन्ति अतीत्यान्यतो गच्छन्ति । आपः इन्द्रेण भिन्नान्मेपानिस्स- त्यान्यतो गच्छन्तीत्यर्थः । चिच्छब्दः पदपूरगः । एवार्थो वा । या एव वृत्रो (महिना) महता सेनालक्षणेन स्वशरीरेण वा पतिष्ठत् परिवृत्यांतिष्ठत् , तासामेवेन्द्रेण हते धुने । 'अहिर्मेधः पसुतःशीर्बभूव । पादशब्दात् तृतीयार्थे सप्तमी । 'पादः पत्' (६-४-१३०) इति पद्भावः । पसु । तृतीयार्थवृतित्वात् सप्तम्याः, सप्तम्यन्तादप्यस्मात् 'तेनेकदिक्', 'तसिश्च' (१-३.११२, १३३) इति (तस् । सप्तमीविभ)क्तरलुक् । पत्सुतः शेते तिष्ठतीति पसुतःशीः । यतः पादौ ततः स्थाता बभूव अधोवृत्तिर्वभूवेत्यर्थः । हताद्धि मेधाएं निधरन्तीनामपां पादतः स्थायी भवति मेघः । अत एवमुच्यते--तासा- मेवाहिः पत्सुतःशीर्षमूवेति ॥ ८ ॥ घेण्टमाधवीयम् । मदं न। यथा भिन्नं सेतुमापोऽतियन्स्येयमनया शिष्या सह दामागं मनुष्याणां मन आरोहरियो सादयरपोऽतीय गळन्धि । याधिपो प्रारीरमहसया परिवृ- स्यातिष्ठत् तासामहिरसुरः पत्तनशायी यभूव ॥८॥ नीचावयाअभयपत्रपुनेन्द्रोअस्पाअववर्जभार । उत्तरासूरधरपुत्रआसीहानुःशयेसहवत्सानधेनुः॥९॥ नीचावयाः । अभवत् । न पुत्रा । इन्द्रः । अस्याः । अमे। वर्धः। जभार । उत्तरा । सूः । अधरः । पुत्रः । आसीत् । दार्नुः । शये । सहयत्सा । न । धेनुः ॥ ९ ॥ सन्दस्वामीयम् (वयः) शाखा अन्यत्र । इह तु शाखास्थानीये भुजे वयश्शन्दो वर्तते । ना(चा! चौ) यया ! यसौ) यस्याः सा नीचार्ययाः प्रलम्बाहुः अभवत् । का । वृत्रपुत्रा । वृत्रः पुत्रो यायाः सा वृत्रपुना वृषरय माता । वृने हन्यमाने तन्माता तद्वधपरिरक्षया तरमोपरि प्रसार्य पाहू अतिष्ठदित्यर्थः । तथा व्यव- स्थिताया अपि इन्द्रः अस्या अय वधः जभार । पयः वमनामैतत् । वज जमार प्रापितवान् । तयावष्टब्योऽपि वृत्रस्यैव शरीरे में क्षिधयानित्यर्थः । - .

·प्रभमोऽपका. म... ७. २०३१] केन पुनः प्रकारेण नीचावया अभवत् । उत्तरा उपरिवर्तिनी वृत्रस्योपरि नि- कुटितां प्रलम्बितबाहुः । सूः । सूत इाते सूर्माता । अपरः अधोवर्ती बाहु- जधान्तरस्थायी पुत्र आसीत् । दानुव॒त्रस्य माता शये स्थितवती । सहवासा न धेनुः वत्ससहितेय धेनुः ॥ ९॥ पेष्टमाधवीयम् । सोचाययाः । मीचीनबाहुशाखा असर, नो यस्याः पुत्रः । वृत्रे हन्यमाने तन्माता तदधपरिरिक्षापपया तसोपारे वाहु प्रमाणांतिपन् । अथेन्द्रोऽस्या अयस्ताद् वृनशरीर एर वनं परतमान् । तदानी अस्मारयोगात् तन्माना वृनधाधः । तदानी दानुग्रमाता परससहिता धेनुरिव गये ॥ ९ ॥ अतिष्ठन्तीनामानवेशनानांकाष्टानांमध्येनिहितंशरीरम् घृनस्यनिण्यचिचरन्त्यापोदीर्घतमआर्शयदिन्द्रशत्रुः॥१०॥ अतिष्ठन्तीनाम् । अनिऽवेशनानाम् । काष्ठानाम् । मध्ये । निहितम् । शरीरम् । वृत्रस्य॑ । निण्यम् । वि । चरन्ति । आपः। दीर्घम् । तमः । आ । अशयत् । इन्द्रऽशत्रुः ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अतिष्ठन्तीनामनवस्थायिनीनां चलानाम् । अनिशनानाम् । निविश्यते क्षीयते यस्मिन् नदीनदादौ स्थाने तनिवेशनम् । तद् यासां नास्ति भूयस्त्वात् तासामनिवेशनानाम् । भूयस्त्वादसम्भविव्यवस्थानां चलानां बद्धीनां चेत्यर्थः । काष्ठानां मध्ये । आपः काष्ठा उच्यन्ते । अपांमध्ये निहितं म्यापितं शरीरम् । कस्य । वृत्रस्य । चुननाम्नोऽसुरस्य । कथं च पुनाहितम् । निण्यम् । अन्त- हितनामैतत् । अन्तहित मरणभयात् गुप्त निहितमित्यर्थः । एवम्भूतमपि विच- रन्त्यापः । चरतिर्गत्यर्थः । सर्वे च गत्यर्या ज्ञानार्थीः । सामथ्याच्चानान्तीत- ण्यर्थता । विज्ञापयन्ति पाप आत्मनो गध्ये । ता इन्द्राय प्रकारायन्त्याप इ- त्यर्थः । प्रकाशितेऽस्मिनिन्द्रेण हते दीर्घ मरणलक्षणं तमः साशयत् आस्थित- वान् इन्द्रशन्नुः वृत्रः । अथवा वृनो मेघः तस्य शरीरमध्ये आपो निधी- यन्ते । तच्छरीरमपा मध्ये इत्येतस्याः सप्तम्या निराकाङ्क्षीकरणार्थमवस्थिता १. 'तान, २, 'पञ्चानां', ३. 'म' क. स. पाठः. ४, 'सापि' ग.ए.पाट.

·१३२ स्कन्दस्वामिभाष्य-पेटमाधवायप्यार नोपेता श्यसहिता । [म.१.३.३८ इति वाक्यशेषः । अपा मध्येऽवसिताना नहिनिहितं शरीरं मेघस्य । तथापि तु व्यवस्थितत्य वृत्रस्य निण्य विचरन्त्याप. । निण्यमिति नान्तर्हितनाम, कि ताई, येन प्रदेशेन मेघो नीनमति छिद्रीभवति, तदपा निर्गमनविलं निण्यम् । विचरन्तीत्यपि सुद्धज्ञानार्थ एव, नान्ततिपय । मेघनिर्गमनविलं विजा- नन्त्याप इत्यर्थः । अप्सु च निर्जिगमिपन्तीपु तदवरुरुत्सया दीर्घ समस्तनमो- मण्डरव्यापि तम आरायत् आस्थितवानिन्द्रशनुभैध । तमोरूपेण स्वरूपेण मेष. समस्त नभो व्याप्याविधदित्यर्थः ॥१०॥ पेटमाधवीयम् । अतिष्टतानाम् । अतिष्ठतीनामस्थानानामपा मध्ये वृनस्य शारीरमन्ताहत प्रतिगच्छन्त्याप इस वृन निल दर्शयितुम् । तत इन्द्रेण हतो यत्रो दीर्घ तम आशयत् ममारेति॥१.॥ इति प्रथमस्य द्वितीये सप्तभिशो वर्ग:॥ दासपत्नीरहिगोपाअतिनिद्धाआपःपणिनेवगावः। अपापिलमपिरितपदासीजघन्वॉअपतवार ॥११॥ दासपत्नीः । अहिऽगोपाः । अतिधन् । निरुद्धाः। आपः। पणिनाइव गा । अपाम् । पिलम् । अपिहितम् । यत् । आ- सीत् । वृनम् । जघन्वान् । अपं । तत् । ववार ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । दस्यतरपक्षयार्थस्य दास. । श्रमादिना उपक्षीणशचि. कर्मक्रादिः तस्य पारथिन्यो दासपल्यः । उपक्षीपशकिं हि श्रान्त क्रादि पीतमात्रा एवापः माप्यायनेन पारयन्ति । अहिंगोपाः अहिना गुप्ताः मेघोदरान्तर्गता अतिष्ठन निरुद्धाः। न निरुद्धा. । अहिंगोपा इति वचनादहिना ! 'वृत्रं जघन्वा- निति वा वचनात् परस्ताद् धूत्रेण ता निरुद्धा अतिष्ठन् आप. । पणिनेव गाव. । पणिणिग भवति । यथा विक्रयार्थं वणिजा गावो निरुद्धास्तिष्ठेयु., तद्वत् । एष निरद्धाना air in निर्गमनतिम् अपिहित घरित यदासीत् वृत्र ''५ ५ 'दा' स. पाट ·म. १.५. सू. १२. प्रथमोश्यकः। मेषं तद्रक्षितारमनुरं वा । जयन्यान् । शत्रयोंऽयं फसुः । मन् । अप तद् पवार । तद् विलमपावृतवान् उद्घाटितवान् ॥ ११ ॥ पेटमाधवीयम्। दासपरनी: । दासाधिपान्योऽहिना गुशा अशिष्टन निरद्धा आपोऽसुरैरिय गायः । तत्रापा मिणमपिहितं पदासीद् वृत्रं अभियान अपयवार तदिति ॥ ११ ॥ अश्श्योपारोअभयस्तदिन्द्रस्फेयत्त्यांप्रत्यहन्देवएकः । अजयोगाअजेयाशूरसोममोरजासतधेसससिन्धून् ॥ १२॥ अश्न्यः । वा । अभवः । तत् । इन्द्र । सके । यत् । त्वा । प्रतिऽभईन् । देवः । एकः । अर्जयः । गाः । अजयः । शुर । सो- मम् । अव । अमृजः सर्तये । सप्त । सिन्धून् ॥ १२॥ स्कन्दस्वामीयम् । अन्धशब्दोऽन "अथापि तदितन कृत्स्नवनिगमा भवन्ति" इत्येव- मधावयवे पृष्ठे वर्तते । अश्वपृष्ठे साधुः स्थिरयानः अश्व्यः । वारः वाइयिता । अपोहयितरि वारशब्दः प्रसिद्धः अश्ववार इति । अश्वस्य या वाहयिता- श्वचार उच्यते । अथवा शत्रूणां वारः अभवः । तत् तदा हे इन्द्र!। कदा । उच्यते । सके । स्क इति वजनाम। 'यस्य च भावेन-(२-३-३७) इत्येवं चैषा सप्तमी । तच्छृतेश्च लक्षणमूतयोग्यक्रियाध्याहारः । सझामनाम था । अपठितोऽपि सामर्थ्यात् सफशब्दः वज्रगृहीते समामे या । यत् यदा त्वां मत्यहन् । हन्तिरत्र गत्यर्थः । त्वां प्रति गतवान् । देव एकः । कतमः । परुद्वणः । एवं चैतरेयिण इतिहासमभीयते ~ "इन्द्रो चै वृत्रं हनिप्यन् सर्वी देवता अन्नवीदनु मोपतिष्ठध्यमुप मा इयध्वमिति । तथेति तं हनिप्यन्त आद्रयन् । सोऽवेन्मां वै हनिप्यन्त आद्रयन्ति । हन्तेमान् भीषया इति तानभि प्राश्वसीत् । तस्य श्वसथादीयमाणा विश्वेदेवा अद्रवन् । मरुतो हैन नाजहुः । प्रहर भगयो जहि यास्यस्वेत्येवैनमेतां याचं वदन्त उपातिष्ठन्त" इति । ... 1.क.पाठ 82 ·" । ११४ स्कन्दस्वामिभाष्य- वेटमाधवायव्याख्यानपिता हरसंहिता २० २.३० १८, तदेतदिहोच्यते सके यत् ला प्रत्यहन् देव एक इति । अथवा सृक इति तृतीयार्थे सप्तमी । आयुधसामान्याच दृत्रायुधे सफशब्दो वर्तते । हन्तिश्च वधार्थ एव । संकेण विनायुधेन यदा त्वां प्रति हतवान् वृत्र इत्यर्थः । किच, तदैव त्वं देवः दानादिगुणयुक्त एक एव तम् अजयो गाः तदेवाजयः । हे शूर ! सोमं तदैवावासृजः । अवसगोंऽनुज्ञा । अनुज्ञातवान् । सतवे गमनाय सप्त सिन्धून् सप्तसङ्ख्याका गलयाः प्रधानभूता नदीः ॥ १२ ॥ वेष्टमाधवीयम् । अश्व्यो वार. । यदा भवत्प्रतियोधनार्यमसुरैः पीध्यमान' कश्चिद् देवस्त्या त्वदीये वने निहन्ति । तदा त्वमश्वपृष्टस्थो दंशानां दारको पाल इव भवसि । मा. नुभयतो हंसि । स त्वममुरेभ्योऽजयो गाः । अजयश्च सोमम् । भवासृजः सरणाय सप्तसिन्धून् गङ्गापाः सप्त देवनदीः ॥ १२॥ नास्मैविद्युम्नतन्यतुःसिपेधनयांमिहमकिरद्वादुनिच । इन्द्रश्चयपुयुधातेअहिश्चोतापरीभ्योमघवाविजिग्ये॥ १३ ॥ न । अस्मै । विद्युत् । न । तन्यतुः । सिसेध । न । याम् । मिहम् । अकिरन् । हादुनिम् । च । इन्द्रः। च । यस् । युयुधाते इति । अहिः । च । उत । अपरीभ्यः । मघवा । वि। जिग्ये ॥ १३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नासै । पष्ठयर्थे चतुर्थी, तादर्थे वा । अस्येन्द्रस्य स्वभूता । अस्य वेन्द्रस्यार्थाय । न विद्युत् नापि तन्यतुः स्तनयित्नुशब्दः सिपेध । अन्तीत- ण्यर्थोऽत्र सिधिः । अहिं स साधितवान् वशीकृतवानित्यर्थः । अथवा सिधि. रत्रापनयनाथः । 'ते सेधन्ति पथो वृकमिति यथा । अहिमपनीतवानित्यर्थः । नापि यां मिहम् । 'मिह सेचने' वृष्टिरत्र मिह उच्यते । अकिरत् विकीर्ण- वान् । हादुनिं च । हादुनिः हात्कारः हनहनशब्दः सिषि- धतुः । न कश्चिदप्यन्यः सिधेत्यर्थः । इन्द्रश्च यद् यदा युयुधाते महिन्ध । १. 'सृण्यावेना', ३. 'नादिन' क. रा. पाठा. -- ....... ।

·म. 1. म०७सू० ३२] प्रथमोऽय यदेति वचनादुतशब्दोऽपि तदार्थे । अपरीभ्यः । अपरीशब्दोऽन्यवचनः । वादयें चात्र चतुर्थी । अन्यासां प्रजानामर्थाय । मला विजिग्ये विजितवान् अहिम् ॥ १३॥ वेइटमाधवीयम्। नास्मै पिशुन् । महिनंवरूपं धारयनिन्द्रस्य वधार्य विद्युदानिकरोत् । सा- नेप तानिन्द्रो जिगाय । नास्मा इन्द्राय वारणार्थमभवद् विद्युद्, नध गर्जितमन्दः, मध या गृहिम रोदानि च । पदेन्द्रवादिय युयुमाते तदानी विद्युदादिप्यतिरिक्ता. म्गोऽपि मापा-यो विजिग्येऽविमिन्द्रः॥ ३॥ अहेातारकर्मपश्यइन्द्रदियत्तेजघ्नुपोभीरगच्छत् । नयंचयन् चर्तियत्रयन्तीःश्नोनभीतोअतरोरजासि [॥१४॥ आहेः । यातारम् । कम् । अपश्यः । इन्द्र । हदि । यद । ते । जघ्नुपः । भी । भगच्छत् । न । च । यत् । नवतिम् । च । व- बन्तीः । श्येनः । न । भीतः। अतरः । रजांसि ॥ १४ ॥ सन्दस्वामीयम् । अहेर्यातारम् । 'ययावजीयो यातव भीम' इति प्रयोगदर्शनात् वियात इति च वधर्मसु पाटाद यातिर्वधार्थोऽपि, न प्रापणार्थ एवेति गम्यते । वध. फर्मसु हि चियात इत्येतद् यात रूपमभिप्रेतं न यातायातः,भेदैन पठितवाद । पहेातार हतार स्वतोऽयं कमपश्यः । है इन्द्र! इदि हृदये यत् ते ज- नुयः । अन्तीतसनर्थोऽत्र हन्तिः । जिघांसोः । भीरगच्छद् मयं गतम् । उसचिरत्र गमनमभिप्रेतम् । अन्यो हनिप्यतीति हृदये भयमुत्पन्नामत्यर्थः । यद् मीतः किं कृतवान् । उच्यते । नप च यत् (नयति नबन्तीः नदीश्च स्थनी न श्येन इव) अहिं हन्तुं शीघ्रातर. तीर्णवान् रजासि लोकाश्च त्री. गापि । एतदुक्तं भवति --- कोऽन्यस्त्वत्तो हेर्हन्ता, येन तस्य वधशोभि- तहदयो नवनवतीनदीलोकत्रयं च तीखीहिं हन्तुं लरितोऽगम इति ॥ १४॥ २. 'विनयातीति', ३. ' ......' . क.रा.पा:-

·१३६ स्पन्दस्वामभाष्य वेइटम धमार्यव्यारयानोपेता ऋसाहता। [• २ व०३८
बेहदमाधवीयम्।
अहेातारम् । “इन्द्रो यै वृत्र हत्या गा(स्यो)ति मन्यमान परा परापता
जगम" । तदाह -हेरसुरस्य हन्तार (यताsन्य कमपश्य इन्द्र यातिधरमा।
हृदय यत्तर भयमागत पुत्र तुप यदा स्व नव च नयतीश्च नदीरदलान्यतर श्येन
इच शाम भीतत्त्वमिति ॥ १४ ॥
इन्द्रोयातोयतितस्यराजाशमस्यचङ्गिणोर्वजारः।
सेदुराजाक्षयातिचर्पणीनामराजनेमिःपरितापभूय॥१५॥
इन्द्रः । यातः । अबऽसितस्य । राजा । शमस्य । च ।
शृणिः । पर्यशाः । सः । इए । ॐ इति । राजा । पायति ।
चर्षणीनाम् । रान । न । नेगिः । परि । ता । कभर ॥ १५ ॥
स्फन्दस्वामीयम् ।
इन्द्र यात गच्छत जागस्याथादे । अवसिास्य । 'पिञ् पन्धने' ।
अववद्धस्य । स्थायरम्य जजमस्येत्यर्थ । किम् । राजा । ईधर । शमस्य
शान्तस्य चादे । शृशिण गवादे. । अथवा जङ्गममहणेनैव गवादे झवतो
गृहीतलाश शब्दोऽत्र दीतिवचन । दीप्तिमतो नक्षत्रादे । कोश ।
वजयाहु । पाहुशब्देनार हस्तो रक्ष्यते । वचम्त । सेदु स एव राजा ।
'रान टीप्तो' । दीप । क्षयति । क्षयतेरेश्वर्ययर्मण एतद्रूपम् । ईष्टे । चर्प-
जीना मनुप्याणामपि । न देवरभीष्ट एव, किं तर्हि, अरान् न नेमि ।
रथचापृष्ठ हि निरच्यते । स यथा अरान् परिगृहाति तात् परि ता बभूव ।
परिपूर्यो भवति परिग्रहे । ता इति सोपा मनुष्याणा वा जामादी ना या
प्रतिनिर्देश । तान् मनुष्यान् तानि या जानादीनि परिगृहात पसारोता
त्यर्थ ॥१५॥

·म. 1.म. ७. सू० १२१ प्रथमोऽरकः । पेटमाधवीयम्। इन्नो यातः । न्द्रो जगमध्य स्थावरस्य च राजा शान्तस्य दरिणादेः- निगो महिपादेश बज्रयाहुः । स देवमनुष्याणां राजा भूषा निवसति । परिभवति । सदान्यानि भूतान्यरानिव नमिः ॥१५॥ तिप्रथमस्य द्वितीये अष्टत्रिंशो वर्गः॥ इस्मद्वितीयमणायं प्यारोन प्रयमेधके । गाभिीनमाधवो नाम सह्या प्रदर्शयन् ।। इति श्रीवेष्टमाधवायविरचिते ऋक्संहिताव्याल्याने प्रथमे द्वितीयोऽध्यायः॥

·स्मृतवाक्याउनुक्रमणी! पुटम् प्रक घाक्यानि ग्रन्यनाम प्रन्थकदृनाम २ ... . " ... " " N १ ऋतेन मित्रापरणा' कोनो मित्रावरणा' 'भइयच्छुनमन्याय 'इन्द्राणी घायाथियों 'अग्ने पायरोधिया 'घृताहयान दीदिचः' 'मावो नेष्टः पिप--- 'विश्देवासो मरतो' "विश्वे यजमारत आदिरया:' 'युवं परो सुपाणे- 'पेशी भयो अपेश " 10 " " " " " JY " ... मेधातिथि: ... " है ". ... . .. " ... ७ . ." 'एक चमसं चतुर:- ३ 'बृहस्पतिर्विश्वरूपा- 'रथ ये ची 'छत्रं रथो मणिमायो- पुराणम् ५/'ततोऽनन्तरमैन्द्राग्नम्' २ दाता राधांसि शुम्भति' 'सोमं नः स्तोममागाई' १ 'तृतीयस्यादिराश्विनः' ५ हिरण्यपाणि सामिग्री- 'भय यन्त्र इ तद् देव.इम्-' साड्डापनमाहा- 'प्राशिनं सवितुः पाणी- अद्न्यो वा एप मातरुदेव्यपः- " श्रुतिः 'भनेकों आदित्यो जायते' 'आपो वा इदमग्र आसन् ११ " t. " ... " " " ." " .. " १ १५ " १० तु देवानाम्' ...

·पापानि प्रन्यानाम प्रय नामा १० ... " १८ ११ M .. ... .. ... यास्कः " " १२ द्वादश्यां तिख ईरित:--' १३ 'धावापृथिव्यौदै ऋचा 'अत्राह गोरमन्दत' १५) 'स्योनादिरस्वेव पार्थिवा' 'भतो देवा इतकी 10 | 'सूकरोषस्तु वैज्गवः "वमू अकृण्वन् ग्रेधा- 'पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवाति-' 'सीया सोमासो वायन्या • 'दृयोऽन्यस्वैन्द्रवाययः ४. तृचो मित्रावरुणायाम्' 'सन्द्राय मावते १. 'तुचो विश्वेषां देवानाम्' 'बहुशस्तु पैश्वदेवेपु- १५ ग भाघृणये तृतः 'रते व ते वृकमस्तु सत्यम्' १५'फे उपा .. १५ .. V २७ ... " ... ... " " ... ... " " ... ... ... " SON . . " 1.4 " ... 'अनिष्टो अप' 'प्रोभारत' 'पो स्येपु' 'भपो मुम्यक्ष अयोधयम्' 'नो वयम्' 'बटोन्यस्य' 'मोवन्यन्त्र' १.अधोरमा पो ज्ञेया। 'न ता अन्यः प्रवरति- ३.1.18 अमृतं वा मापस्तस्मात्-.' १४ २. 'पणीयादिनापमाना २३ / 'अभ्यधान्यानिदेवता' 'सं मेति तिम्रो वैश्वदेवी- " " शाध्यापनक माझयम .. +.. ...

·पुटम वाश्यानि प्रन्यनाम ग्रन्यका नाम, 1. .. 17 - प्राझणम् " " 100 ... पौराणिकाः 200 4.. " .... शौनकः कस्य नूनं शुनाशेप आजीगतिः' 'कस्य नूनं तु कारयाचा' "हरिश्चन्द्रो नाम राजा- परितोषाद् मयारलोकात्- २ प्रजापतिरुवाच अमिई -." अग्ने' ३ 'तमशिस्वार सविता दै- - 'सविस्तृत ५ 'भगमफस्य भागी घा' "स विकारगुपससार- सवितोवाच वरणाय- परं शेपश्च धारणः' " "विश्वेदेवाः पुष्करे खाददन्त' ३ 'शुनविच्छेपं निदितम्' मन्यररसत्' "आदित्यपन्द्रावनस्पनिको-- १५ ते हिमावनुपी नरोऽभिमाति-' १५ , देवेश्या पितृभ्य मा' १ त घरण उवाचानि- "वसिप्याहि मियेध्येत्याग्नेये' प्रदिप्यम् ... " ... ... ... .. पुराणम् ... " .. ... ... " .. ... UY ए " यास्कः १८ बरिनः स्तूयमानः शुनरोपं 'भग्निरपि रुख उच्यते १३ इति प्रार्थितोऽनिस्तमुवा-' 'पेन्द्रधनुच: पर: समृरिकज ऊचुः- भने द्रोणकलशमध्यवमिना- ७८ " " मांझणम् ... " ८३ ... ८. ... ५ बलूखलस्य द्वै इम' दे परे मुसलस्य चोलुसलस्य च मजापति हरिश्चन्दं चर्म- धर्माधिपवलियंदा सोम- ... " " हदेवताकारः ·पुटम् मक् चाक्यानि मन्थनाम | अन्यकर्तृनाम ८४ कात्यायन " " " ८५ ९० ९५ शतपथ ९८ ९९ २० १.२ १०४ 'चर्माधिपवीय वा सोमं.. 'प्रजापतेहरिश्चन्द्रस्यान्त्या-- 'त विश्वेदेवा उमु --- एन्द्र पच्चिति सत्येत्युत्तर- २ विमा शीर्पसु वितता हिरण्यै ५ 'कुण्डणाची गोगलतिका - 'आशु वायुरेन प्रवति' श्रुति २ रीयते नेति' 'अपूर्वस्यागमो योग, १.] 'यतो नु श्रेष्टस्तेन वसिष्ठ १६'तस्मा इन्द्र स्तूयमान - १७ तमिन्द्र उवाचाम्धिनी नु-' १९ तमश्विनाथूपतु उपस- 'उपस्पस्तृच उत्तर २१ ईमई यामि मन्महे १ 'हिरण्यस्तूप आपिरसस्वम् आग्नेय प्रथम सूपम् | तातार्विपि भूगुर्जजे-' शकुन मैश्वाफा- सर्वमिदमन्ध तम भासत् 'मधीपदी विगे मातरिवा 'वामग्ने पुष्करादधि देवा लि स्वयमेव- स्वर्गकामो मारम्-ि' तयोरामालिनामानि- "आदुतो अग्निम् अप ते योनिरस्य' ५ आवशय आयुर्गन्धर्व- तपक्षीयन्ति 'धर्मणि दीपित हति 1 उदयामुपन पुधरतस | "मनु मनाकामा नायाहुति-' " एतिहासिका " . . -- १०८ ४ " " " ११० " . - ·पुरम् ऋक् वाक्यानि प्रन्यनाम मन्थकतनाम १४'वस्वानो या पुरु हिरण्यस्तूपो यागायाभिं-' ... . " " " १२५ " . 'प्रजापतेवो एक..ये- सरकाम्क्यु- माह्मणम् ३अप्रपितरो मादयध्य-' 'यथाभागमभीत्येवैतदाह' शतपथमाह्मणम् अमीमदन्त पितरो ययामागं..' 'ययामागमाशिपरित्येचैतदाह शपथमाझगम्। 'अभिप्लव ज्यहं पूर्व रिकाका १३५ १२ अथापि तद्धितेन कृत्स्नर - 'इन्द्रो वै वृत्रं हनिप्यन्-' ऐतरेयिणः १३४ १३ ते सैन्ति पयो कम्' ११५ १४ 'ययापजोबो यालेव भीमः |'इन्द्रो ६ नं हत्वा--- ... " " ... . " ... " ...

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE 28. As. ! Bhaktlmanyari (Stuti) by B. H. Svati Sri sama Varma Maharaja. 100 Fanto granatai: Syananduraporavarnanaprabandha (hapja) by 11. H. Svati Sri lam: Varma Mnháraja, with the commentary Surdurt of Rajiraja arran Koil Tumpumn. 2 0 0 4 0 Trivandrum Sanskrit Series. No ime Daira (Vyakaraña) by Deva with Puruzakara of lifemalllAdukamuni (out of stock). 106 No. 2-अभिनयकोरनुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तकी Abhinavakaustubhamala and Daksinamurtistava boy fripalliasukumuni (out of stock), 0 2 0 No. 3-anyan: Nalabhyudaya (Kavya) by, Yamona bhania Bara (second edition). 0 No. 4-facterda: Sivalilarnaya (Kavya) by Nilakausha Diksita Cord of stock), 2 0 0 No. 3- Parita ti: Vyaktiviveka (Alankara) by Mahima-Bhutan with comruentary (out of sanct) 2 12 O No. 6-üzleri Durghatayrtti (Vsakarupa) by Samnadeva (out of stock). 200 so. 1-ग्रह्मतत्यप्रकाशिका Brahmatattrapraka. slka (Vedantn) by Sadativengrasansratt (out of stock). 9 No. 8-Tur Pradyumnabhyadaya (azoka) by Kavi Yurma shops (out of lock). 1 0 0 0 ·8 S. 48. P. No 9--21FT Virupaksapancasika (Vedānts.) by l'Opakşını hn with the commentury of Vidy daikra. Varun (out of stock), 0 8 0 No. 10-HITRICI Matangalila (Gajalık sana) by Nilikanthi (out of stock) 0 8 0 No 11- तपतीसंवरणम् Tapatisamarana (Natula) log halisi hh ir a larma sith the comment try of Sarima (ort of stock). 2 40 No. 12-TARFATT Paramarthasara (Vedinta) by Åsa h the communenary of Ragbi iranda (out it stock). O 80 No. 13-TASTAR44 Subhadradhananjaya (Aapula) by hulseklura in mu math the commentary of Swerima (out of stock) 2 0 0 No 14-tiftite: Nitisara (XT) by Kanındaky, Wack the conmentary of Sunburarja (out of stock). 3 8C No. 15-स्यमयासयदत्तम् Svapnavasavadatta 18 apka) by Blitsa (econd editin). 1 8 8 No. -9,- t 1 8 0 No. 17-II Pancharatra (Xamba) by Bhası (out of stock). 1 0 0 No. 18TITUTO Ch Narayaniya (Stuti) by Narajaya Binti with the commental y of Drevningluarga 0 0 (second edition). No 19-77HAT: Manameyodaya (WImansa) by Nirajan. Bliuttaid Narijnpa lapcita (out of dock). 1 No. 20-TAITEIT Arimaraka (Nayakan) by Blast (out of stock". 1 80 No. 21-T Balacarita (Xataka) by bhig (out of stou) 1 CO ·R3. As. Z No. 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य दूतघटोत्कच फर्णमारो. Tarta Madhyamayyayoga-Dutavakya-Dutaghatoikaca-Karnabhara and Urubhanga (Natiba) by Blasa (out of stock). 1 80 No. 23-areartering Manartharnayasamksepa (losa) by Kebavastimin (Part 2, 1st and 2nu fi&ndas). (oul oj stola). 11: 0 No. 24-JANTUT: Janakiparinaya (Kavyn) by Lakru lavi tuul oj stoik). 100 No. 25-METIS Kanadasiddhantacandrika Nyaya) by Gia igidlaris sari (ou or lºck ). 0 12 0 No. 26- sei Abhisekanataka by Bha-(ovt aistnck. 0 12 0 No. 27-LEFT: Humarasambhava (Kavya) by lialidamel with the two commentaries, l'rakäsiki of Arun Hirinatha and Vivarum of Narayana Pancita (turt 1, 1st and in Sarees) (oui di stock). 1 12 0 No. 28 - HN: Vaikbanasadharmaprasna (Dhurmusutra) by likutis (out of stoch). 0 8 0 Yo. 21-afiatofariert: Nanartharnayasam. ksepa iliosa) ly hesitate l'amnin (Part 11, 3rd Aandu) (out aj cland), 2 4 0 No. 80-Trafrat Vastuvidya (Silyr) (out of 120 No. 31-araluna: Nanartharnayasam - keepa (kos) by Rusy..sulin (Part II1, 4th, 5th and sib fangas), Loo No. 32-BIT: Kumarasambhavai Marya) by hånddzu with the .NO LO HUNDEarits, likasika of Arung hátha and Vivam of Narayu laycita Part il, 3rd, 41h unui sib Sargne) (out Ojlsiucts.280 1 SENA ·4 RS AS. P. na h2 3 00 No 33-TIEDE Vararacasangraha (trákumm) with the commentary Dicaprabha of Narisana (out of sloci) 0 80 No 34-Afarciu Mandarpana (Nyája) by Rajacadāminimahlun No 35--TOATE Manisara (Nyáza) by Gopf- 1 80 No 36-ERICH Kumarasambhava (harga) by hairlasa with the tho commentaries, Prakáshi of Arumgarmatha and Viramni of Narijani Pmdita (Part Ili, 6th, 7th and 8th Surgs) No 37—*rzitte** Asaucastaka (Smrti) by I araruci with commer tary 0 40 No 38-नामरिगानुशासनम् Namalinganusasana (noša by Anamsimha 1 h the coin. mentary Tikäsut ist? Of Fundia glaslya Survånanda (Part I, ist lança) 200 Nu 34-T6TH Carudatta (Napad 2) bs Bha-a (out of such) 0 12 0 No 40. ESTE Alankarasutra by Rajinika Ruysala with the Altkirisit esta of Anubhuha ind its comines tarst, Sainudrabu dh (det und eustin) 28 0 No 41-- SEOTHER Adhyatmapatala (le dinu) by, Aprstumbr with lif irana of Sir saubara Bla, it lua (141 41 51012) 0 4 0 No 42-afaararsaPratimanataka by Phas: (out it sloh) 180 No 48 -नामलिद्गानुशासनम् Namalinganusasana (koš1) by Anurasimha with the tro commentaries, Amuukoʻo ishatami of hşirasyamin and 711176 si ot Vandyaghotfyn Sarrinu da (Part II, 2nd handa, 1 6 rirgas) 2 8 0 NO 44-TH Tantrasuddha by Bhittirida Vedottama (out of stock) 0 4 0 ·5 RS, AS. P. 1 0 C No. 45–1921h Prapancahrdaya. No. 16Area: Paribhasavrtti (Vsakarama) by Nilakangin Dikgita. 08) No. 47-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Sidhantasiddhanjana (Vedicta) by Krnananda Sarasvati (Part I.) 1 12 0 No. 48-सिद्धान्तसिजावनम् Do. Da (Part II). 900 No. 49-eatus Goladipika (Syotişn) by Pommesvart. 05 No. 3)--Carrera: Rasarnavasadhakara (Alatikāna) by Sing Bhapala. 3 0 0 No. 5l-aligaEITH Namalinganusasana (Kom) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakośodghatana of kemasyamin and Tikisarvasva of Vandysghatiya Sarvananda (Part III, Ind Kanda, 7-10 vargas). 1 0 0 No. 52-AENIGSTERF Namalinganusasana (Rosa) by Amarasimlız with the com. mentary Tikksarvasva of Vandya. ghatiya Sarvinnula (Part IV, 3rd Kinda). 1 $ No. 53-mara: Sabdanirnaya (Vedantry by Prakasatmayatinůni. O 12 No. 51-Rac: Splotasiddhlnyayavicara (Vyakarana). 04 0 No 3.i-मत्तक्लिासप्रहसनम् Mattarilasaprahasana (Natakni by Saliendravikrama. yaranan. (out of sock). 080 No. 56-94404! Mannsyalayaca-, ndrika (Silpa) out of stock). OS O No. bT-रघुवीरचरितम् Raghuriracurita, (Kirya). 1 Sax-सिद्धान्तसिद्धाअनम Siddhantasiddhanjana (Vedānın) by KršnAnanda Samaynti (Part III), POR ·t A 4* No 59.maram Naganandar (Nátka)=br Harendeva with the commentary Vinars nt of Simrami (out of stock). 3 4 0 No 60g Laghastat! by longtudhattárba wh the commentary of Righus fuanda, 0 : 0 No 6I-PERFECT Siddhantasiddhanjana (Vedânta) i hfsninandı Srrastati (Part IV) 140 1062-ममतसग्रह Sarvamatasangraha (out of stock) 0 80 No 63fargidirea 'Kiratarjanıya (Kiry) by Bharu z nith the commentary S7 Idartbıdipika of Citrabbann), and 3 Sargis). ? $0 No tambien Meghasandesa by Kalid 192 with the commentary Padipa of Dihsinirartada dia 012 O No 13-HTT Mayamata (Silpai) by Mayza mimi (out of stod) 340 So f1--Amanet Maharthamanjori (Darsana) with the commentary Parimni of Maheswaranank : 161-TTG Tantrasamuccaya (Tantry) u Arigaie uith the conmentary Vim utunt of sindam (Part 1, 1mba Pagalas) (out of 80:1) 3! too art Tattyaprakasa (8.-11) 1» Sri Blojidesa with the commentary látta adinha of Sri 'humán i 19 () 35.6)~Paitara at Isanasıvagoruderápaddhati(Tantra), 16 m Šis ? gurudes en l'art I. Samanta . No 70.Aryamanjusrimulakalpa (Part 1). do il-gara Tantrasamuccaya(Tantri) by NÄrivas mith the commentity amir'ini of Sanktra(Part II, l'atılás) (out of Nord;

·R-9. A3, , No. 72--FIATTI TATATEit: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Isinasira. gurudesunista (Part II, JÍantrápida). 4 0 0 No. 73-1111717: 1382radratipattiprakasa (edanta) by Madhusudana- Earlyvau. No. 74-713218 Faenia: Yajnavalkyasmrti with the coininental's Balikrida of Višvirnpicārya' (Part 1 - Acera And Vyaraham Adhyayas). 3 4 0 No. 75-forucak Silparatna (Silpa) by Sri. kumara (Part I). 2 12 O No. 76m2Tasuligana: Aryamanjusrimala. kalpa (Part 11). 300 10.77-aaraga agara: Isanasivagaru. devapaidhati (Tantra) by Isanasiva. gurudevamišra (Part Ill, Kriyapida 1--30 Pritilás). 3 O O No. 78-792TTAVURETT Asvalayanagrhya. sutra, with the commentury Auávili of Heladitticirya. No. 79-42Tag Arthasastra of Knutalya with coinmentary by Wahimahopadhyaya T. G.nipiti Sastri (l'art 1, 1&2 Adhikarinis), 3 12 0 No. 80-378 Do. Do. (Part II, 3-] Adlókarnnas). 4 0 0 No. 81-713fuega:Yajnavalkyasmrti with the rommentary Balakrida . f .gva. rapeirys (Part II. l'rayascittáilbyáyu). No. 82--umai Arthasastra of Kautilya rritli comm.nary by, Jahimihopidhyâya T. Ganpati Sastri (Part III, 8-15 Arihikaranis). So. 83-fafaragottata: Isanasiragarudeya paddhati (Tantra) by Baina, sivayuruleruniśra (Part IV, Kriya på dá 32-64 Pagülis and Yogupidi).. 380 3 4 0 ·8 BS AS 2. No 84—TUSE fractacy Aryamanjusrimulakalpa (Part III) 200 il 85—forca treat Visnusamhita (Tantra) 2 8 0 No 86-Tash Bharatacarita (Katsa) by hronakava 1 8 0 No 87-सहीतसमयसार Sangitasamayasara (Sangita) of Sangitabıra Parśraders No 88-T TART Kavyaprakasa (Amtham) of laminatabhigh with eli trocoinmentaries the sampri ljura in of SLI Vids Armsaim and the Sahi. tyacadami of Blottragopåla (Part I, 1-5 l llasas) 3 0 0 No 89-Feitia Sphotasiddhi (1 jakaranı) by Bhiritauisma 0 8 0 No 90-HARAT at Mimamsaslokayartika wuh thu commentary hasiko of Sucıntınıśra (Part I) 2 8 0 No 91-ESTETTEN Horasastra of Varahuıhıri carya with the Virana of Rudra 3 0 0 No 92—thalata Rasopanısat. 900 No 93-घेदान्तपरिमाण Vedantaparibhasa (Velinta) of Uhirm vajadhvarindra with the curamentury Prahulika of Puddidlhs ta 180 No 94-16 Brihaddesi (Sang? a) of Mitingomuni 1 8 0 No 9-ATT Ranadipika.(Jyo 191) of kirmina qual a 0 4 U Yo 96—HFIEST Rksamhlta with the Bhaiya of Shand isi dun and the coinme itary of Vetlatamadbarárse (Purt I, 1st Adhyayo, in )st Asjata) 1 8 ·0 0 its. Ad. P No. 97-नारदीयमनुसंदिता Naradiyamanasamhita (Smrti) with Bhagya'of Bhavasyamin. 20 No. 98-fercan Silparatna (Šilpa) by $cskumira. (Part II) 2 8 0 No. 99--HATAT:1.104 Mimamsaslokavartika (Mimāmsă) with the commentary Kasika of Sucaritamisra (Part II). 2 No. 100-752271777: Kavyaprakasa (Alankara) of Hummntabhatta with the tro commentaries, Sampradayaprakasint of Srividyacakravartin and Sahityacada mani u Bhattngopila (Part II, 6-10 Ulayas). 50 Na 101a-iaran Aryabhatiya (Jyo+jxn) of Aryabhaçacarya with the Bliasza of Nilakapshasomosiltyan (Part I. Ganitapada). 280 No. 102-face Dattila (Sangita) of Dattila. muri, 040 · No. 103- FH Hamsasandesa (Vedanta) with commentary 0 8 0 No. 104-97999301177 Sambapancasika (Stuti) with coumentary. No. 105-farysta: Nidhipradipa of Siddha. Erikaugnsambhu. 04 0 No. 106 - APOEITE Prakriyasaryasys. (Vyakarara) of Sri Nariyaga Bhatta wich commentary (Part I.) No. 10747297519 Kavyaratna (Kavra) of Arhaddisa 0 120 No. 108-1124musferu Balamartandavijaya. (Natakaof Duvardjakivi, No. 103---ATTATS Nyayasara with the Cuaneutucy of '&sud:Fas271 ·10 1 RS. AS, X 5 No. 110-24HZTat Aryabhatiya (Jyotişa) of Argalhaticárya with the Bharja of Milikapihnsounasutian (Part [1. Kalakrisapida) 1 0 0 No 111-agaika: Hridayapriya (Vaidyaha) by Paramesvumi, 3 0 0 No. 112-युचेलोपाख्यानम् अजामिलोपाण्यानं च । Kucelopakhyana and Ajamilopakhyana. (dangla) by H. H. Svati SuI lama Varma Maharaja. 0 No 113—Artagna: Sangitakrtis (Gann) of HH Stati I Raina Varma Baharja To. 114-FETTAJAT Sahityamimamsa (slauhara) No. 115--TEST Rksamhita (with the Bharga of Shandasi amin and the comidentity of enbaţimadhi. varya) (Part II) 2nd Adbyasa in Ist Astaka 1 8 0 1 0 Apply to:- The Curator for the publication of Oriental Manuscripts, Trivandrum.