·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाहानिखण्डनम् । त्वनास्तित्त्वाभ्यामभ्युपगम्यमानत्वात् । एवञ्च काल- देशादिभेदेन सत्त्वासत्त्वाभ्युपगमेऽपि प्रसङ्गो द्रष्टव्यः । * किञ्चेति * इच्छामानविषयत्वं सदूपतया थे- च्छाविपयत्त्वमिति विकल्पार्थः । इच्छामानविषयत्वं स्वीकार इतिप्रथमं दृपयति आद्य इति शब्दोऽनित्य इत्युक्ते भ्रमान्नित्यत्वमुक्तमिति सिद्धसाधनत्वे उदा. विते निरनुयोज्यानुयोगोद्भाधनया शब्दोऽनित्य इति वदतोनैयायिकस्य प्रतिज्ञाहानिः स्यानित्यत्वस्याऽऽत्मा- दिनिष्ठतयेष्टस्य परित्यागात्मतिवादिनोक्तत्वाच त. स्येत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । उक्तातिव्याप्ति परिहतु त्या- गपदार्थ दर्शयति पूर्ववादी * स्वीकारंति * नित्यत्वस्य वियदादिनिष्ठतथा स्वीकृतस्य शब्दनिष्ठतया प- रित्यागो विशन एवेति फधं तत्परिहार इत्यत आह * नचेति * येन रूपेण शब्दनिष्ठत्वेन त्यागस्ते- न रूपेण स्वीकार एवं नास्ति स एवाऽत्र विवक्षि. त इत्यर्थः। ततोऽस्य त्यागत्याभावादुक्कातिव्याप्तिप- रिहारः सिद्ध इत्याह * तत इति * श्लेष्मचिकि- सायां पित्तोद्रेकवदतिव्याप्तिपरिहारे व्यर्थविशेषण- त्वं लक्षणस्पति परिहरति नेति स्वीकारपूर्वकास्थी- फारस्य त्यागपदेनाभिधानादुक्तत्याग इत्येतावन्मानं लक्षणमास्तां स्वीकृतेतिविशेषणं व्यर्थमित्यर्थः । त्य- जतां तर्हि स्वीकृतति पदमित्यत श्राह * तदिति * इटमात्रं वाऽस्तित्वनेष्टत्वं चेति प्रागुक्तं पक्षद्रयम. पिन सम्भवतीत्यर्थः । कुत इत्यत आह * अस्तित्वेने १२१ ·खण्डनसप्तखाचे द्वितीयपरिच्छेरे ति * प्रथमकल्पे प्रागुवातिव्याप्तिः यितीपे च शब्द- निष्ठतयाऽनित्यत्वस्येष्टस्थ व्याप्तिरूपेण परित्यागस. म्भवात्तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । येनैव रूपेणेप्टत्वं तेनै- घ तस्य त्यागो विवक्षित इत्यत आह - संयोगादी. ति * घटाकाशसंयोग आकाशे वर्तते न वर्तते चा. व्यापयत्तित्वोपगमान्नैयारिस्तित्राकाशघटी संयो- गिनाविति वदतो नैयायिकस्य प्रतिज्ञाहानिः स्यात्सं. योगाभावाधिकरणताया अपि स्वीकारादादिपदेन क्ष- णिकविशेषगुणेष्वव्याप्पवृत्तिषु दर्शितातिव्याप्तिष्ट व्या । उक्तातिव्याप्तिमन्यवाऽतिदिशति * एपमिति* एकस्मिन् देश एकस्मिन् काले च स्वीकृतस्य शब्दा- देईमिण उक्तस्य देशान्तर फालान्तरेवाऽनिष्टत्वा. च्छब्दो नित्य इतिवदतः प्रतिज्ञाहानिः स्यादित्यर्थः । उक्तातिव्याप्तिपरिजिहीर्पया लक्षणं विशिष्य शङ्कते। ३ देशफालपुरुषाधभेदेन स्वीकारपरित्यागयो दोपः। तस्यैव तदैव तत्रैव तेनैव तथैवेष्टत्वानिष्टत्वे विव- क्षिते अत्रेति चेत् । एवं तर्हि कालमभ्युपगम्यानभ्युपग- च्छतः प्रतिज्ञाहानिर्न स्यात् । तत्र तदेत्युक्तविशेषणांशस्या- सम्भवात् । न हि कालः कालान्तरं स्वात्मानमेव वाs ध्यास्ते, काले तदेति विशेषणस्य प्रतिक्षपेऽन्यत्र च प्रक्षेपे लक्षणकताक्षतिः । कालं प्रति च प्रतिज्ञाहानेरदोषवे तहदन्यताप्यदोषत्वापातः । यदैव स्वीकार स्तदेवास्वी.

·निग्रहस्थानेषु प्रतिमाहानिखण्डनम् । कारासिद्धेश्च । तदेति तत्कथाकाला विवक्षित इति. चेन्न । तच्छन्दस्यकव्यक्तिपरवे लक्षणाननुगमः वादादि- वेन साम्ये कदाचिदपि तद्विपरीतवादान्तराकरणप्रसङ्गः। एवं तथैव तस्यैवेत्यादिपदस्य द्रष्टव्यम् । उक्तेतिपद स्य चारसिद्धान्तव्यवच्छेदकस्य विरुद्वन्यायेनासमर्थविशे- पणत्यम् । एवं सर्वनिग्रहस्थानेषु द्रष्टव्यमिति सकपः । * तस्येति * तस्य च पुनस्तस्मिन्नेव देशे तेनैव पादिना तेनैव रूगणेष्टत्वानिष्टवं प्रतिज्ञाहानिलक्ष- णविशेषणत्वेनेष्ट संपोगादायवच्छेदमादाय देशभेदो- ऽस्त्येवेति ताकिरीतिरतो न पूर्वोक्तानिध्यातिरि स्पर्थः । घटमभ्युपगम्य पद परित्यजतस्तथात्वनि- धारणाय तस्पयेत्युक्तम् । तस्यैव कालान्तरे त्यागे प्रस- तिवारणाय तदेवति । देशान्तरत्यागे वारणाय तत्रै. घेति।फर्तृभेदेन स्पागं प्रसक्तियारणाय तेनैवेति। रूपा. न्तरेण त्यागे धारणाय तथैवेति विशेपणं फ्रमेण द्रष्ट. पम् । अव्याप्त्या दृपयति * एवमिति * कालस्स. न् शेपत्वाद्धटवदित्युक्ते प्रागभायादौ व्यभिचा रेण लोकायतेन प्रत्युक्त तं त्यजतो नैयायिकस्य प्र. तिज्ञाहानिर्न स्पादित्यर्थः । फुत इत्यत आह * तत्रे. ति कालोऽपि कालवृत्तिर्वस्तुच्चाटयादित्याशया- हनहीति * कालस्य कालमृत्तित्त्वे स्थात्मनि ति. नोपपद्यते स्वायत्पमसहानापि फालान्तरनिय- मेकत्यादीपाधिकभेदे चानयस्थानादिपर्धः । फाल- ·. सण्डनमण्डनाचे द्वितीयपरिच्छेदे विषयप्रतिज्ञाहानिलक्षणे तदेति विशेपणं परित्या ज्यते ततोऽन्यविपये तपादीयत इत्यत आह । * काल इति* कालविषयतल्लक्षणे त्यागपदनिरुक्की यदि तदेति विशेषणं न गृह्यते ततोऽन्यत्र च त्या- गपदार्थतया तपादीयते तदा सामान्यलक्षणासि- खिरननुगमात्तसिद्धिपूर्वकत्वाच विशेपलक्षणं न सिद्धयतीत्यर्थः । कालमभ्युपगम्यानभ्युपगच्छतः प्र. तिज्ञाहानिरशक्तिसूचिका नेत्यनिग्रहस्थानत्यान्नाव्या. प्तिरित्यत आह * कालमिति * तुल्यलक्षण- त्यादित्यर्थः । न केवलमव्याप्तिरसम्भवोऽपीत्याह * यदेति * स्वीकारास्वीकारयोर्विरोधाद्युगपद्भा- थाभाव इत्यर्थः । तच्छन्देन परामृष्टं कालस्व. रूपं दर्शयत्यसिद्धिपरिहाराय पूर्ववादी * तदेति * तस्यां कथायामभ्युपगम्य तस्यामेव परित्यागो विव- क्षितोऽतो नासम्भव इत्यर्थः। तच्छब्देन कथाव्यक्ति- विवक्ष्यते किम्वा वादादित्वसामान्यमिति विकल्प्य प्रथमं दृपयति * नेति * बादत्वं जल्पत्वं वितण्डा- त्वं चेति तिस्रो जातयस्तदधिकरणमात्रं विवक्षित- मतो नाननुगम इति द्वितीयमाशङ्याह * वादेति * कदाचित्प्राभाकरमतमवलम्व्य नियोगः पदार्थ इति वादं कृत्वा पुनः कालान्तरेण भामतावलम्बनेन त- स्थ पदार्थत्वनिराकरणे प्रतिज्ञाहानिः स्यादित्यर्थः । एवं जल्पवितण्डयोरपि द्रष्टव्यम् । उक्तन्यायं विशेप- णान्तरेऽप्यतिदिशति * एवमिति * तच्छन्देन श- ब्दादिव्यक्तिविशेष उच्यते किं वा वस्तुमात्र, आधे- ·निग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाहानिखण्डनम् । ऽननुगमो द्वितीये घटमभ्युपगम्य पटमनभ्युपगच्छत्तः प्रतिज्ञाहानिः स्पादेवं तत्रैवेतिदेशवाचकतच्छन्दस्य देशविशेषपरत्वे तत्सटितस्याननुगमो देशमानवा- चकत्वे शब्दे नित्यत्वमभ्युपगम्याकाशे तदनभ्युप- गच्छतः प्रतिज्ञाहानिः स्यादेवं तेनैवेति वादिविशेष- परत्वे तद्विशिष्टलक्षणाननुगमो वादिमानपरत्वे वाय- न्तरोक्तस्वीकृतस्य पाद्यन्तरपरित्यागः प्रतिजाहानि: स्थादेव तथेतिप्रकारवाचिन्यपि द्रष्टव्यमित्यर्थः। दोपा. न्तरमाह * उक्तति स्वीकृतपरित्यागःप्रतिज्ञाहानिरि- त्युक्तेऽपसिद्धान्ते प्रसङ्गो माभूदिति तयवच्छेदकमु. रुपदमुपात्तन्तच व्यर्थं विशेष्यस्वीकृतपरित्यागस्यैव दूपणसमर्थत्वाद्यथा विरुद्धविपक्षसम्पन्धमात्रस्य दोप. त्वसामर्थे विपक्ष एवेति विशेषणं व्यर्थ तदित्यर्थः। विशेष्यमात्रस्यैव दूपणसमर्थत्वे यदिशेषणमुपादीय. ते प्रतिज्ञान्तरादिनिग्रहे तत्राप्येतदृद्यमित्याह * ए. वमिति * इति प्रतिज्ञााहानिखण्डनम् । प्रतिज्ञान्तरखण्डनाय प्रस्तावनिकां करोति। ४ प्रतिज्ञान्तरखण्डनम् । प्रतिज्ञाहान्यादीत्यादिपदेन च किं मगृह्यने । प्रति- ज्ञान्तरादीति चेन्न । प्रतिज्ञान्तरमेव न निरूपयितं श- क्यते । तद्यथा-स्वोक्तस्य परदूषितस्य साध्यभागस्य ·मण्डनमण्डखाचे द्वितीयपरिच्छेदे पूर्वानुक्तविशेषणवतोऽभिधानं प्रतिज्ञान्तरमित्यलक्षणम् । तथा हि यत वादिना प्रथम सविशेषणः प्रतिज्ञाभा- गोऽभिहितः परेण च निर्विशेषणोक्तभ्रमात पितः ततो वा- दी प्रथमाभिहितं सविशेषणमेवोपन्यस्येदृशं मयोक्तं न तु निर्विशेषणमतो निरनुयोज्यानुयोगो भवत इति सदुत्तरमेव ब्रूते तत्रापि गतत्त्वादति व्यापकमेतत् । *प्रतीति आदिपदार्थस्तापदास्तां प्रतिज्ञान्तरमेव तावनिर्वचनायोग्यमित्याह नेति निर्वचनाशक्यत्व- मेव कथमित्यतस्तल्लक्षणद्वारा दर्शयति * तदिति * अभिधानमित्युक्त यत्किश्चिदभिधाने प्रसक्तिस्तदर्थ साध्यभागस्यति । तथापि पूर्वोक्तविशेपणपरित्यागे. . न निर्विशेषणसाध्यभागाभिधाने प्रतिज्ञाहानिभेदेऽति व्याप्तिरत उक्तं विशेपणवत इति । तथापि पूर्वोक्तवि. शेपणयत एवाभिधाने प्रसक्तिवारणाय * अनुक्तति * झटिति सम्वरणेऽतिप्रसक्तिवारणाय परदूषितेत्युक्तम् । तथाऽप्यनुक्तम्य परोक्तस्पप्रसक्तिं वारयितुं स्वेत्यादि । कुतोऽलक्षणमेतदित्यत आह * तथाहीति * वर्णा- त्मकः शब्दोऽनित्य इति नैयायिकेनोक्त निर्विशेपण- स्वेनोक्तत्वभ्रान्त्या चादरायणीयेन ध्वनिभागे सिद्ध- साधनतया प्रत्युक्ते स यदा पूर्वोक्तविशेषणमेव सा- ध्यमुपन्यस्य परस्य निरनुयोज्यानुयोगनिग्रहमुद्भावय- ति तत्र सदुत्तरपि गतत्वेनातिव्यापकमित्यर्थः । पूर्वानुक्तत्वविशिष्टं लक्षणं पूर्वोक्तस्यैव विशेषण- ·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाहानिखण्डनम् । स्थाभिधाने कथमतिव्यापक स्यादिति शकते। ५ अतिव्याप्तिपरिहारशहानिरासः। पूर्वानुक्तविशेषणवत्त्वं तत्र नास्ति तत्कथमतिव्या- प्तिरिति चेन्न । प्रथमोक्तः प्रागभावस्य पूर्व स्थि- तत्वात् । विशेष्योक्तिरपि तदा नासीदिति चेत् । किमा- यातं तावता विशेषणानुक्त्यतिप्रसङ्गस्य । '* पूर्वेति विशेषणं सम्भावयन्परिहरति सनेति अनुक्तिर्युक्तंः प्रागभावः स च प्रथमविशेषणोक्तरपि विद्यत एव नहि भागतावाप्रतियोगिन्या एव प्रथम- मप्युत्पादस्तस्य च प्रागभावस्यानादित्वात्पूर्वमपि स. म्भष इति प्रथमविशेषणोक्तेरपि पूर्वानुक्तत्त्वमस्ती- त्युक्तातिप्रसङ्गे प्रागमावसमये विशेष्योक्तिनविद्यत इति गूढाभिसन्धिः शङ्कते * विशेष्यति विशेष्यो- केरपि मागभावस्तदाऽऽसीदित्यर्थः । गूदाभिसन्धि. रेव परिहरति * किमिति * प्रथमत उक्त विशेपणे पूर्वानुक्तत्वमस्तीत्युक्तातिप्रसङ्गे कः परिहारस्तावता विशेष्पस्य पूर्वानुक्तत्वमित्येतावन्मानं स्पा तचा- नुपयुक्तमित्यर्थः। स्वाभिमापं प्रकटयन्पुनः शङ्कते। ६ विशेष्योक्तिसमये विशेषणानुक्तिविवक्षानिरासः । विशेष्योक्तिकाले विशेपणानुक्तिर्विवक्षितति चेन्न । एककर्टकाया वाचो युगपदसम्भवैन सर्वत तथाभावस्यैव भावात् । विशेप्योक्तरनन्तरकाल इति चन । नीलो.

·.. घासनमण्डखाधे प्रथमेपरिच्छेदे त्पलमित्यादी पूर्वनिपातिविशेषणे तदभावात । विशे- प्याक्तरव्यवहितपूर्वकाल इति चेन्न ।उत्पलं नीलमि- त्यादी तदभावात् । अव्यवहित इति चेन्न । बहु- विशेषणके विशष्ये तदभावात् । विशेपणाभिधानोचि. तकाल इति चेन्न । नानाविशेषणके विशेप्ये क्रम- त्तित्वाद्वाचः क्रमेणाभिधीयमाने य एकविशेषणाभिधान- कालः सोऽपरेषामपि विशेषणाभिधानानां योग्यो भव. त्यवति तदाऽन्येपां क्रमभाविनामभावात्सवातिव्याप्तिः । * विशेष्यति * विशेष्योक्तिकाल इति किमेक- क्षणत्वं विवचित,मुत विशेष्योक्त्युत्तरक्षणत्व,मुत तद. व्यवहितपूर्वक्षणत्त्व,मुत तदव्यवहितक्षणत्यमाव,मा. होस्थिविशेपणाभिधानोचितपणत्य,मुताहो सर्प एप तयोग्यः कालो विवक्षित, इति विकल्प्य प्रथमं दूषयति * नेति # उदाहृतस्थलेऽपि विशेष्याक्तिकाले विशेपे- णानुक्तिर्विद्यते क्रमभाविवादाचोऽत उक्तातिव्याप्ति- तादवस्थ्यमित्यर्थः । वितीयं शङ्कते * विशेष्येति * विशष्योत्त्य नन्तरकालीनविशेषणानुकिर्लक्षणमतो न तवानिव्याप्तिरित्याशयः। परिहरति नेति * नील- मुत्पलमिति सविशेषणे प्रतिज्ञाते निर्षिशेषणभ्रान्त्या परेण दूषिते पुनर्वादी तदेव पूर्वोपन्यस्तविशेषणवि. शिष्ट साध्यमुपन्यस्य निरनुयोज्यानुयोगमुद्भावयति तत्रैतल्लक्षणमतिव्यापकमनन्तरानुक्तिभावादित्यर्थः । तृतीय शङ्कते * विशेष्यति * आदौ दर्शितातिव्या.

·. निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाहानिखण्डनम् । प्तिपरिहारायाऽव्यवहितेति विशेपणम् । अतिच्याप्स्यैव दूपयति नेति पत्र विशेष्पं पूर्व निपतति विशेषणं पश्वात्तत्र निर्विशेषणत्वमान्या परेण दूपणानन्तरं पु. नस्तस्य तधोपन्यासे लक्षणमतिव्यापकमित्यर्पः। चतुर्थ शकते अव्यवहित इति अतिव्याप्त्पन्तरं दर्शयन्प- रिहरति नेति * चित्रगुरित्यत्र विशेष्पस्यार्थसि. हतयाऽनभिधानात्तदव्यवहितकालेऽनभिधानं विशे. पणपदस्यास्तीति फत्वा तत्रैव निर्विशेषणत्वम्रान्या परदूपणानन्तरमुपन्यस्तेऽतिव्याप्तिरित्यर्थः। सीपकार- परिहाराय कल्पान्तरं शङ्कते * विशेपणेति * दूषय. ति नेति * नीलमुत्पलं सुगन्धि महदित्यादाक्नेक- विशेषणविशिष्टे य एफविशेषणस्य उपन्यासपोग्य- फालस्सोऽपरेपामपि योग्य एव विशेपणानां पूर्वा परनियमाभावादन्यथा प्रयोगान्तरे विशेषणानां व्यत्यासो न दृश्येत तस्मादनकविशिष्टे पुनरूपन्य. स्पमाने फघितलक्षणमस्तीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । अन्तिमं कल्पं शकते। ७यन्तिमफरपनिरासः। सर्वस्मिन् योग्यकाल इति चेन्न । दूपणानन्तरका- लस्य योग्यकालस्वाभ्युपगमेऽन्याप्तिः दूपणपूर्वकालस्य तथाऽभिमतत्वे च दूषणानन्तरमाविन्या विशेषणोक्ति- व्यक्त स्तदानीमभावाद पूर्ववदतिव्याप्तिः । सर्वस्या स्तम्जातीयाया विशेषणस्योक्तरभावो विवक्षित इति चे- ·९८० बनवण्डसाधे द्वितीयपरिच्छेदे त् । न । व्यक्तीनामभावप्रतियोगिभूतानां सर्वासां पृथक् पृथक् प्रमाणेन कनापि अस्मादृशा प्रत्येतुमशक्यतया. ऽभावानिरूपणेन लक्षणस्याज्ञानादसिद्धिप्रसङ्गात् । सामान्य प्रत्यासत्त्या व्यक्तयः प्रतिभान्तीति निरस्तम- नुमानावसरे । * सर्वस्मिन्निति * विशेषणाभिधानयो- ग्यकालानुक्तत्वं न विवक्षितं किन्तु तदभिधानो- चितकालोक्तवानधिकरणत्वं तचैकस्मिन्नपि योग्य- काल उक्तस्यादव नास्तीति नातिव्याप्तिरित्यर्थः । दूप णोत्तरकालो पोग्यकालो विवक्षित उत प्राकाल इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याइ *नेति शब्दोऽनित्य इति प्रथम निर्विशेषणोक्त चनिभागे सिमसाधनतया पायुक्तऽस्तु तर्हि वर्णात्मक इति पश्चात्सविशपणव- चने प्रतिज्ञान्तरत्वात्तत्रेदं लक्षणं नास्ति दूपणानन्तर- कालस्य योग्यत्वं तत्र चोक्तेः सत्वादित्यव्याप्तिरित्य- र्थः। वितीयमपवदति *दृपणेति प्रथम सविशेषणो- के निर्विशेषणभ्रान्त्या दपिते पुनर्वादी पूर्वोक्तविशेष- णमेव वदति तत्र पूर्वकालमागभावप्रतियोगित्वं दूप- णानन्तरकालविशेषणोक्तिव्यक्तरपि विद्यते इति तत्र सदुचरेऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । दृषणपूर्वकालेऽनुक्तविशे- पणजातीयत्वं विवक्षितं तेन नातिव्याप्तिः उत्तरकाल- विशेषेणोक्तिव्यक्तरभावेऽपि तजातीयायास्तत्र भूतत्वा- दितिशते *सर्वस्या इति अप्रमितप्रतियोगिकप्रतिपे- ·निग्रहस्थानेषु प्रतिमाहानिखण्डनम् । ९७१ धायोगात्मर्वव्यक्तीनां प्रमितत्वं वक्तव्यं ततश्च वि. शेपणव्यक्तीनां भिन्नभिन्नाकारेण प्रमितत्व, मुत सामान्यमत्यासत्तिद्वारेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नेति * सर्वव्यक्तिविषयप्रमाणासम्भवश्व स्मृतिव्य- तिरिक्तत्त्वखण्डन इव द्रष्टव्यः। द्वितीयमपवदति *सा- मान्येति * एका विशेषणव्यक्ति श्रोत्रद्वारा प्रत्यक्ष- यता समवेतविशेषणतया सर्वव्यक्तया प्रत्यक्षीक्रियन्त इत्यङ्गीकारे एक प्रमेयं प्रत्यक्षपतः सार्वज्ञं स्यादिति व्याप्तिखण्डने उक्तमित्यर्थः । पूर्वानुक्तविशेषणवत इति विशेषणस्थाने पूर्वम- विशिष्टोक्तस्पतिविशेषणं प्रक्षिप्य लक्षणे विरचिते को दोष इत्यताह। ८विशेषणस्थाने विशिष्टोक्तिविवक्षाया भङ्गः। एतेन पूर्वमविशिष्टोक्तस्येति विशेषणं प्रक्षेत- व्यमिति निरस्तम् । उत्तरकालवाच्यविशेषणकविशेष्यस्य प्रथममविशिष्टोक्तत्वसम्भवस्य दर्शितत्वात् । एतेनेति कथमतिव्याप्त्यैव निरस्तमित्यत आह * उत्तरेति * उत्तरकालं वाच्यं विशेषणं यस्य उत्पलं नीलमित्यादेस्तस्य प्रथमविशेषणोक्तावपि केवल. स्प विशेष्यस्य प्रथममुपादानमनन्तरं विशेषणस्येति सेवातिव्याप्तिरित्यर्थः। प्रतिज्ञान्तरलक्षणे विशेषणप्रक्षेपपरम्परामुररीकृत्य दूषणमभाणि सम्प्रति सैवानुपपन्नेत्याह ।

·९७२ खण्डनखण्डवाघे द्वितीयपरिच्छेदे ९ प्रतिशान्तरलक्षणे विशेषणपरम्पराया अनुपपत्तिः । किश्च प्रथममविशिष्टमुत्का भवता यदि विशेषण- मिदं प्रक्षिप्यते तदा हेत्वन्तरं भवतोऽपि स्यात्तथापि तदभावे वा ममापि कुतः प्रतिज्ञान्तरम् । अथ प्र- थममेवेदं विशेषणमुपादाय ब्रवीपि, तथाप्यव्याप्तिः । प्र थमं सविशेषणमुत्का विशेषणवैयर्थ्यभ्रमेण झटिति स- म्वरणानिर्विशेषणेऽभिहिते परेण च दूपिते पुनः सविशे. पणमभिदधतो नैवं प्रतिज्ञान्तरं स्यादित्यव्याप्तिः । स्व- परसाध्यपूर्वपदानां विवेचने व्यक्ती पतनादव्याप्तिथ । प्रकरणादिलम्यतया प्रागनुक्तस्य विशेषणस्य भ्रान्तप- रदूषितस्य प्रकरणलभ्यविशेषणवत्तयाऽनुवदतोऽपि स- द्वादे प्रसङ्गः अनुक्तस्थाने चाऽप्रतिपादितकरणेऽपि दो- पः परस्मिन्नजातप्रतिपत्तौ प्रतिपादितत्वानुपपत्तेरित्यादि स्वयमूहनीयम् । * किश्चेति * प्रथम स्वोक्तस्येत्यादिप्रतिज्ञान्तर- लक्षणमथिशिष्टमुक्त्वा मया चातिव्याप्त्या दूपिते त- स्परिहाराय पूर्वमविशिष्टस्येत्यादिविशेपणं प्रक्षिपतो हेत्वन्तर निग्रहः स्यालक्षणस्य केवलव्यतिरेकिहेतुत्वा- दित्यर्थः । प्रथमलक्षणनिर्याहार्थत्वेन विशेषणप्रक्षे. पस्य ममृतोपयोगितया न हेत्वन्तरत्यमित्याशङ्कय ताह प्रतिज्ञातनिर्वाहार्थत्वेनैव विशेषणप्रक्षेपान्ममापि न प्रतिज्ञान्तरमित्याह तथापीति प्रथममविशिष्टं लक्षणं ·निग्रहस्थानेषु प्रतिमाहानिखण्डनम् । ९७३ तर्हि न बमोऽपितु मधममेव विशिष्टलक्षणं धूम इति श- ङ्कते * अथेति * स्वोक्तस्य परदूपितस्य साथभागस्य प्रथममविशिष्टोक्तस्य विशेषणवतोऽमिधानमिति प्रथमत उच्यत इत्यर्थः। त्वन्तरनिग्रहपरिहारेऽपि दो- पान्तरं स्यादिति परिहरति तथाऽपीति * तामेवोप- पादयति * प्रथममिति पार्धिवपरमाणुरूपरसग- न्धस्पर्शा नित्या इति प्रथमं सविशेषणमुक्त्वा वि. शेपणवैपर्यभ्रमाचत्र वादिना संद्रियते ततो नि- विशेषणमेव कथ्यते तदा प्रतिवादिना ज्ञाते पान प्रत्युक्ते पुनः सविशेषणमेव पापियपरमाणुरूपादि- रिति ब्रूते तत्र प्रतिज्ञान्तरमिष्टं तत्रैवान्याप्तिः प्र. थममविशिष्टोक्तस्येति विशेषणामावादितिभावः। प्र- धमत एव विशिष्टलक्षणोक्तावविशिष्टमुत्का पश्चा- विशेषणोपादाने च साधारणखण्डनान्तरमाह * स्वेति * स्वोक्तस्येत्यत्र स्वपदस्य परदूपितेत्पत्र प.' रपदस्प साध्यभागस्यत्पत्र साध्यपदस्य पूर्वमनुक्त. त्यत्र पूर्वपदस्य च स्वत्वाचनुगतार्थाभावः स्यात्मनि वृत्यत्तिभ्यामनुपपत्ते रतश्च व्यक्तिपरत्वे प्रत्येकव्य- फ्त्युपादानेऽव्याप्तिःसर्वव्यक्त्युपादानेऽसिद्धिरित्यर्थः । भङ्गान्तरं भणति * प्रकरणेति * विवादपदं सफर्तृ. कमित्यादी प्रकरणोपपदाश्यां धर्मिविशेषांसही सत्यामपि परेण प्रकरणादिलश्यत्वमनालोचयता नि- विशेषणत्वभ्रान्त्या दृपिने वादिना प्रकरणादिपर्या- लोचनया लभ्यमेव विशेषणमुपन्यस्यते निरनुयोज्या. नुयोगोद्भावनाय तत्र सद्त्तर एतल्लक्षणमतिच्या.

·९७४ सण्डनखण्डखाचे प्रथमेपरिच्छेदे पक्रमनुक्तत्यविशेषणभावादिति भावः । अप्रति. पादितविशेषणस्येतिलक्षणविशेपणं न त्यनुक्तस्ये. ति तत्र च प्रकरणादिना प्रतिपादितत्वमस्त्येवेति नातिव्याप्तिरित्याशमाह * अनुक्तेति * कुत इ. त्यत आह * परस्मिन्निति * प्रकरणादिलभ्पमुक्त मप्युक्तलक्षणविशिष्टतया पत्र प्रतिवादिनो युद्ध्यारूढं न भवति तन प्रतिपादितत्यमेव नास्ति परप्रतीतिज. नकत्वस्पैव प्रतिपादितत्वादित्यतिव्याप्तिरेवेत्यर्थः । तर्हि स्वोक्तस्य परदूपितस्य साध्यभागस्य पूर्वानुक्तस्य प्रकरणायलभ्यविशेषणवतोऽभिधानं प्रतिज्ञान्तरमि- ति विशेष्यत इत्याशङ्याह * इत्यादीति * विशेष- णोपादाने हेत्वन्तरमनुपादाने पूर्वोदितायद्यमित्यादि द्रष्टव्यमित्यर्थः। इति प्रतिज्ञान्तर खण्डनम् । 4 . प्रतिज्ञाविरोधखण्डनायोपक्रमते । १० प्रतिशाविरोधखण्डनारम्भः । प्रतिज्ञान्तरादीत्यादिपदेन किमिष्टम् । प्रतिज्ञावि- रोधादीति चेन । यत एकवक्तृकैकवाक्यांशयोम्मिथो व्या- घातः साध्यविपरीतव्याप्तत्वोहावनानपेक्षोहावनः प्रति- ज्ञातिरोधः, तदेतदलक्षणम् । तथा हि-इह भूतले घटो नास्तीत्यादावपि गतत्वेनातिव्यापकमिदम् । वचनयो. हि व्याघातोऽन्योन्यविरुद्धार्थवं तहास्ति, घटोऽस्ती- ·किंतुसहानवस्थानमेवान एकस्मिन् देशे काले तमाग घकत्वाभावानेह भूतले घट इति वाक्यांशपांगार नन्वयुक्तमिदमुच्यते, न हि घटो नास्तीत निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाहानिखण्डतम् । ९७५ त्यंशस्य घटसत्त्वबोधकत्वात् नकारस्य च तन्निपे- धकत्वात् । * प्रतीति आदिपदार्थ परः शङ्कत प्रतिजेतिर आदिपदार्थस्तावदास्तां प्रतिज्ञाविरोधस्यापि दुनिरू- पत्वं यत इत्यभिप्रेत्य दूषयति नेति विरुद्धहेत्वामा सेऽतिव्याप्तिपरिहाराय साध्यविपरीतेत्यादिविशेषणम् । अन्यवाक्येन विरोधेऽतिव्याप्तिपरिहाराय मिथइतिात- थापिकालभेदेनमतभेदमवलम्ब्यनित्यःशब्दोऽनित्या. ब्द इति वदति तबिरोधेऽतिव्याप्तिपरिहारायैकवाक्यति। तथाऽपि भिन्नकर्तृकवाक्यांशे विरोधेऽतिव्याप्तिपरिहा- रापैककर्तृति अस्स्वयं प्रतिज्ञाविरोधस्ततः किमित्य- त आह * तदिति * अलक्षणत्वमेवोपपादयति । तथाहीति भूतले घटोनास्तीति वाक्यांशयोः सहाय- स्थानादप्रतिपक्षेपरूपत्वाच्च विरोध एव नास्ति कुताs. तिव्याप्तिरित्यत आह वचनेति शब्दयोः स्वरूपण दि. रोधो न कर्तेश्चर इत्यादित्यदुदाहरणेऽपि नास्ति, श्री द्वारको विरोधोऽत्रापि विद्यत इत्यर्थः।उदीरितं हेतुर- न्यासपुरस्कारेण स्पष्टयति * तच्चेति * भावाभावयोरपि न भावाभावत्वमेव विरार ऽपि विरोधो नेति चोदयति । ११ व्याघातविचारः।

·९७६ खण्डनखण्डखाचे द्वितीयपरिच्छेदे पि विधीयते घटनिषेधोऽपिच, येन मिथो व्याघातः स्या- त् किन्तु घटो निषिध्यते घटनिषेध एव तु विधी- यत इति यावत् तत्कुतो व्याहतिरिति चेत् । मैवम् । घट इत्यस्य तायदंशस्य घटविधियोधकत्वं, नास्ती- त्यस्यापि तत्प्रतिपेधार्थत्वं भवताऽपि मन्तव्यम् । यदि- त्वेवं नाभ्युपैपि तदा तयोरविरुद्धार्थतया घटश्चाऽपक्षित- निषेधास्तित्त्वं च भूतलाश्रितं यमस्य वाक्यस्य बोधनीयं स्यादिति, तस्मादिधिरूप एवं घट इति तत्प्रतिक्षेप एव च नेति किमतावेककर्तृकवाक्यांशो न भवतः? परस्पर- विरोधार्थाभिधायको वा न भवतो ? येन लक्षणमिदं भव- तस्तत्र न गच्छेत् । न मिथों विरुद्धत्वमानं मिथो व्याघातकत्वं किन्त्वेकदेशकालादौ परस्परविरुद्धार्थ- योरस्तित्वं, न च नास्तीत्यनेनैकदेशकालादौ विधि- निषेधौ वर्तमानौ बोध्येते इति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् देशकालाद्यनन्तर्भावे विरोधस्यैवानुपपत्तेः । * मन्विति * अयुक्तत्वे हेतुमाह * नहीति * घटो नास्तीति घटतदभावावुभावपि अभिधेयौ न भ- घतोयेन भावाभावयोरेकोपाधिसम्बन्धयोधकतया वा यं विरुद्ध स्यादित्यर्थः । तीदं वाक्यमनर्थकमेव कस्थाऽप्ययोधकत्वादित्यत आह * किन्विति * कि- मनया वाग्मड्याऽभिहितं भवतीत्यत आह * घटेति* ·२७७ निग्रहस्थानेषु प्रतिवाविरोधखण्डनम् । इह मृतले घटो नास्तीत्यत्र घटनिषेधस्यैव प्रतिपाद्य- स्वात् घटस्यामतिपाद्यत्वाद्धट इति न इतिचाऽभिधान- पोर्विरोधो नास्तीत्युपसंहरति * तदिति * विदित. सतीनां पदानां स्वार्यवेदनोत्पादकत्वनियमात घटपदस्य स्वार्थयोधकत्वं नम्पदस्य च तदभाव- पोषकत्वमवश्यं स्वीकार्यमिति परिहरति * मैवमि- ति * विधिः सत्त्वम् । उक्तमध व्यतिरेकमुखेनोपपाद- पति * यदीति घटतदभाषविषयत्वाभावे वाक्यांश. पोरविरुद्धार्यत्वं ततश्च भूतलाधिकरणतया घटास्तित्वं निषेधास्तित्वं चेत्युभयं योधनीयं स्पाययया भाति तत्तथैवेत्युत्सर्गादित्यर्थः । तस्माविरुद्धार्थत्वमस्त्ये. वेत्युपसंहरति * तस्मादिति * स्प्रतिक्षेप एव नापि विधिरूप एव किन्तु भावोऽभा. पश्चेति विरुद्धरूप एव योध्यत इत्यर्थः । तयाच प्रा. गुक्तप्रसङ्गस्तवस्थ इति फलितमाह # किमेताविति इह भूतले घटो नास्तीति वाक्यस्य घटतभावविषय. स्वमापादितमगीकृत्य तयोरेकदेशकालसत्वाभावोऽ. विरोधस्तत्सत्वं च विरुद्धमिति पदुक्तं मया. तसदव- स्थमेवोति चोदयति * नेति * ताशमपि व्याघात- कत्वं किमत्र न स्पादित्यत आह * नचेति उक्तं सं. स्मर्तुमईसीति परिहरति नेति फधमुक्तोत्तरत्वमि- त्यत आह + देशेति * इह मृतले घटो नास्तीस्यस्य पाक्यस्पाविरुद्धत्वे घटतदभावयोयुगपदेव भूतले प्र. समाविरुराभिधायकत्वं त्वया तावत्स्वीकृतं वि. रोषच देशाधन्तर्भावेणैव भवतीति स्पादेवोकदो- न केवलं त. १२३ ·९८ लण्डनबण्डमा द्वितीयपरिच्छेद प इस्पर्धा विरुद्वयोरेकदेशकालास्तित्वं व्याघात इत्युपग- भ्प दूषणमुक्त मिदानीं तदपि नेत्याह । १२ एकत्र विस्वास्तित्वस्य प्रामाणिकरयाप्रामाणिकत्ययोदोपः। किश्च यद्यकदशादी विरुद्धास्तित्वं प्रामाणिकमभ्यु- पषि तदा विरुद्धशब्दस्तवायमन्य एवं सामयिकार्थः कश्चित, प्रमाणेन तथाभूतस्य ग्रहणादेव विरुद्धत्वाभ्यु- पगमशान्तेः । अथ प्रामाणिकं तन्नाभ्युपैपि तदा ऽप्रा. माणिक मिथो व्याघातकत्वं क नाम नास्तीत्यतिव्याप्तिः। अकिञ्चेति विरुद्धयोरेकदेशाचस्तित्वं प्रमितं न. घेति विकल्प्य प्रथममनुवदति * यदीति * असम्भवेन दूषयति * तदेति * सहावस्थानस्यैव प्रमितत्त्वे तयोर- विरुद्धत्वेन विरुद्धशब्द: सहावस्थायिन एव वाचक: सामयिकः स्यात्तथाच सहावस्थितयोः सहावस्थान न स्यादितिव्याघातार्थः स्यादेवं च नानिष्टं किञ्चि- दित्यर्थः ।.कुत इत्यत आह *प्रमाणेनेति * रूपरसयो. रिवेत्यर्थः। द्वितीयमनुभापते * अथेति * अतिव्याप्त्या दूषयति * तदेति * तत्-एकदेशाद्यवस्थानं । व्याघा- तोऽप्रामाणिक इति यत्र व्याघातोद्भावनं तंत्र अप्रा. माणिकव्याघातोऽस्तीत्युक्तंस्थादेवश्च ननः किञ्चिच्छि- नमविरुद्धेऽप्यप्रामाणिकव्याघातसम्भवादतिव्याप्तिश्चे- त्यर्थः। स्वरूपेणाप्रामाणिकस्यापि परपचस्य निषेध- .

·निग्रहस्थानेषु प्रतिवाविरोधखण्डनम् । प्रमाणविषयत्ववत् व्याघातस्य स्वरूपेणापामाणिक- त्वेऽपि परोपन्यासोपाधौ प्रामाणिकत्वसम्भव इति शकते। १३ स्वतोऽप्रमाणस्यापि परतः प्रामाणिफत्त्वमितिशङ्कगनिरास.। अथ मन्यसे यथा परेणाभिधीयेते अर्थी तथा मिथो व्याघातकाविति ब्रूमः तत्र चप्रमाणं प्रसरत्येवेति । न । कथमपि तत्र प्रमाणप्रसृती विरोधभाषापरिभाषा- मातत्त्वापत्तः । यथा परेणाक्तोऽर्थः तथा मिथो व्याघातक इत्यपि कचिन्मिथाव्याघातकमर्थमप्रमाय न वक्तुं शक्यम्। प्रसज्यते मिथोव्याघातो न प्रसाध्यत इति चेन्न । क्वचि दप्यप्रमितस्य प्रसञ्जयितुमपि भवताऽशक्यत्वात् ।मा प्रमायि अप्रमायैव तद्यवहार इति चेन्न । कचिदप्य- प्रमितमाभासमानोपस्थितं क नाम नोपस्थापयितुं शक्य- मित्युक्तवातिव्याप्तिरावर्तते । अनेकन नियतयोरेकन प्रसज्जनमिति चेत् । न । प्रसजकस्य तदद्वयस्यैकत स्थि- तिनियतताप्रमितावविरोधस्यानेवम्भावे चाऽनापादकत्व. स्यापत्तः । * अति - अनेन हि वाक्येनकदेशकालान. स्थितपारेकदेशादी सत्त्वमुपनीतमिति विद्यार्थ इत्य- धः । विरुडत्वस्यवंरूपत्वेऽपि कथं तत्र प्रमाणप्र. तिरित्यत आह तवेति तत्र च तयोः सहावस्याना. प्रमित्याऽपि तयोः सहावस्यानोपनायकरवं वाक्यस्य ·खण्डनखण्डखाये द्वितीयपरिच्छेद प्रतीयत एव तेन विरुद्धयोरेकदेशादावुपनपादित्यर्थः। परिहरति * नेति * यथा स्वयोपनीताविमौ विरो. धिनी तथैकन स्थिताविति तेनाफारेणापि तपोरकत्र प्रमाणेन ग्रहणाविरोधमापायाः सचेतमाश्रत्वप्रसङ्ग इ. त्यर्थः । परेणाभिधीयमानाकारेण व्याघातः साध्यते स्वया किं वा प्रसज्यत इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह । * यथेति * साधनस्य व्याप्तिग्रहणमूलत्वावधा धूमारन्योरविनाभायमप्रमाय गिरिशिखरे कृशानु: साधयितुमशक्य एवं व्याघातकत्वमप्यन्यत्र स्वव्या- घातवाक्येन सहभावमप्रमाय साधयितुमशक्पमिति प्रामाणिकत्वोपगमेन विरोधोपशान्तिरित्यर्यामितीयं शकते * प्रसज्यते इति * प्रसङ्गस्यापि तविशेषस्य व्याप्तिमूलस्वादापाचापादकयोरेकन प्रमितत्वाभावे न प्रसञ्जनमपि शक्यमिति परिहरति * नेति * व्या- प्तिप्रमा न प्रसङ्गमूलं व्यतिरेकाभावात् किन्तु त. ज्ज्ञानमतोऽप्रमायापि प्रसङ्गव्यवहार इति शङ्कते * * मा प्रमायीति * प्रमितं मा भूदित्यर्थः । अप्रमितं प्रसज्येतेत्यनुपलम्भस्प प्रसञ्जयितुमशक्यत्वादाभा- सोपस्थापितं प्रसज्यत इति वक्तव्यमतच तादृशं सर्व प्रसञ्जयितुं शक्यत इत्यतिव्याप्तिरिति परिहरति * कचिदपीति * शङ्कते * अनेकेति * अन-धर्मिणि प्रतिपादितकुम्भभावाभावयोरेकत्रावस्थानेऽपिविरो- धोऽन्यत्राप्रमितः परवाक्ये उपपद्यत इति न, येन तदप्रामतिर्दोपाय, किन्तु तद्वाक्यायोचिरोधिनौर- न्यव प्रत्येकं प्रमितयोरेकत्रावस्थानमात्रमापाचत इ.

·निमंहस्थानेषु प्रतिमाधिरोषलायनर । त्यर्थः। विरुद्धयोरकत्र परवाक्ये प्रसञ्जनं केन चिदापा- दकेन विना न संम्भवतीति तदापादकस्यापाद्यमये- नाविनाभूतत्वं प्रमितं नवेति विकल्प्य दूषयति । नेति * अविरोधस्यापत्तेरितिसम्बन्धः। व्याप्तिग्राहक- प्रमाणेनैव विरोधिनोरेका प्रमिततया विरोधशान्तिर• नेवम्भाषे-अमितत्वाभावे व्याप्तिहीनतया प्रशिपिलमू. लवेनाभासस्वादनापादकत्वापत्तिरित्यर्थः अनेवम्भावे चानापादकमिति पदुक्तं तदयुक्तमिति शङ्कते। १४ दयापादनशङ्कानिरासः। एकैकव्याप्याभ्यां पृथक् पृथक् तवयापादनामिति चेन्न । एकैकमव्याघातात् । अर्थात् इयं स्यादिति चेन्न। अर्थापत्त्यर्थत्वेनैवाव्याघातात् । अर्थादापादनं न साध- नमिति चेन्न । मिथो विरोधित्वेन तर्काभासत्वापचेः । इष्टापादनाच्च । मिथो व्याघातात कथं तथा स्यादिति चेन्न । तद्वयमिकत्वात् व्याघातापम्मिणि प्रमापेक्षाया- मव्याघातातू । * एफैकेति बपोरेकत्रावस्थानं प्रमितमन्यत्रा- पायत इति नेष्यते किन्तु दयोः प्रसझकयोगाम्यां प्रसञ्ज्याभ्यां प्रत्येकं व्याप्तेरवधारणमस्ति घटनामा- चादेखभयस्य स्वतन्त्रस्य प्रमितत्वादन उमयमुनान्या प्रसकाभ्यामेकन प्रसज्यत इत्यर्थः । विगविग- शादिसंसर्गो व्याघात एवं मति ननियन्द्रयांकन ·सहनबण्डवाचे प्रथमेपरिच्छरे साधकाभावांदिति परिहरति * नेति * उभयव्या. प्यादेकैकावस्थाने सामोत्तयापकदयमेकत्र स्या- दिति व्याघातापत्तिरस्त्येवेति शङ्कते * अर्थादिति * प्रत्येकं यस्यैकत्रापादनानुपपत्त्या तदयस्पैकत्राव स्थानं साध्यत उत प्रसज्यत इति विकल्प्य प्रथम प्रत्याह * नेति * अनुपपत्तरपि प्रमाणविशेषत्वा- त्प्रमितस्य च सहावस्थानस्य रूपरसयोरिवान्याधा. तत्वमित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते * अर्थादिति * अर्था- सहावस्थानमुभयोरापाद्यते न तु साध्यते नचापाद- नरूपं ज्ञानं प्रमा तस्याऽऽरोपरूपत्वादतो नोक्तदोष इत्यर्थः । यथा व्यापकदयस्पैकधर्मिमम्बन्धो व्याघातो मिथोविरोधात्तथा तवयाप्ययोरपि विरुधर्माविना- भूतपोरेकधर्मिनिष्ठत्वेन व्याघातादेव न साधकत्व. माभासत्वादिति परिहरति * नेति * भूतले घटो- नास्तीत्यत्र भाथाभाक्योरेफैकापादनस्येष्टत्वात् त. फोभासतेत्याह * इष्टेति * भावाभावयोरेकधार्मि: सम्बन्धस्याऽऽधिकस्य व्याघातत्वात्कथमिष्टत्वमिति शङ्कले व्याघातादिति* विरोधिनोरेकसंसर्गरूपो व्या. घात एकधर्मिक अनेकर्मिको वा, आये परस्परासंस्प- द्विरोधो न स्यादित्येकं बहिरेव दूषयित्वा द्वितीय प्र- त्याह नेति व्याधाताश्रयत्वेन भावाभावरूपदयस्यैक- प्रावस्थानस्पेष्टवादित्यर्थः।अनेकाश्रयत्वेऽपि व्याघातस्य विरोय: सिद्ध इत्यत आह * धार्मिणीति विरो- धाधिकरणे धर्मिणि प्रमाणं नास्ति चेदप्रामाणिकर्मि- निष्ठव्याघातासिद्धिर,स्ति चत्ममितत्वेन धर्मियस्यै- ·.. निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाविरोधखरनम् । का सकृत् प्रमितस्य अमितत्वमेवेष्टमित्यर्थः । उक्तदोषैस्त्वयाऽपि व्याघातखण्डनं क्रियते खण्डनं च प्रतिषेधः स च विरोधासिद्धौ न सियेत् विरो- धश्चोदीरितरीत्या दुःस्थ इति तवाऽपि तुल्यमिति प्रतिबन्दीग्रहेण शङ्कते। १५ प्रतिबन्धा विकल्प्य निरास.। एवमादीनां दोषाणां परं प्रत्यभिधाने तवापि सर्वमिदं सुवचमिति चेन्न । तवाप्यन्यत्र दोषो मेयाऽऽपायत इति प्रतिबन्दी गृह्णतः किं परपक्षे दोषापादनमात्रं विवक्षि- तं, उत यस्त्वया तत्र समाधिरभिधेयः स मयापी. त्यभिप्रायात स्वपक्षे समाधिः ?। न तावदायः अप्र- स्तुतत्वात् । परोक्तदोषानुद्वारे तावतैव कथायास्तदई- स्प वा पर्यवसानात् निग्रहापरिहारावधित्वात्तयोः । * एवमिति * प्रतियन्दीमेव खण्डयितुं तत्कर्तु- राभिमायं पृच्छति * न तवेत्यादिना * दोपसामा- न्यं विवक्षितमुत परिहारसाम्यमिति विकल्पार्थः । कस्मिन् सति किं स्यादित्यत आह * नेति * कुत इत्यत आह * अप्रस्तुति* अर्थान्तरं निग्रह इत्यर्थः । उक्तार्थनिर्वाहार्थत्वान्नार्थान्तरतेत्यत आह * परेति * जल्पस्य वितण्डादयशरीरत्वात्तथात्वं वितण्डाया. स्तदईत्वं तयोः परोक्तदोपानुद्वारे पर्यवसानं, वाद- स्थापि तत्वनिर्णयप्रतिबन्धकनिग्रहोद्भावने तदपरि. (१) दोपोऽयमापपते इति फा. मु.पु. पा० ।

·परनखसखाये द्वितीयपरिच्छेद हत्य प्रतिपन्दिग्रहे पर्यवसानमित्पपि द्रष्टव्यम् । कृत इत्यत आह * निग्रहेति * तपो-कथातदर्डयो- रित्यर्थः। परिहारसाम्यं विवचितमिति वित्तीयकल्पं द. पयति । १६ द्वितीपफल्पनिरासः। द्वितीये तु स एवाभिधीयतां का नो हानिः । भवाँ स्तावदभिधत्तां कस्तत्र समाधिः ततो मयाप्यभिधेय इति चेन्न । मया तदभिधानस्य साम्प्रतमप्रस्तुतत्वात्। नहि मया स्वपक्षसाधनं खया च तद्रूपणं प्रकृते व- क्तुमारब्धमस्ति किन्तु त्वया स्वपक्षो निर्वाह्यः तद्दूषण- श्व मयाऽभिधानीयमिति कथा प्रस्तुता वर्त्तते । ईदृशि च कथाविभागे मत्पक्षसमाधानाय मां पर्यनुयोक्तुं भ. वतः कुतोऽधिकारः। * द्वितीय इति * स एव-परिहार एव । परिहा. राभिधाने मम निग्रहविमोक इत्यत आह * फेति * स्वत्पक्षे उद्भावितानां दोपाणां त्वया यः समाधिरभि. धेयः म एव मयाऽपीति प्रथमं भवाँस्तं समभिधत्तां सतोऽहमभिदध इति शङ्कते * भवाँस्तावदिति * परि हाराभिधानकालोऽयं न भवति ममातो नाभिधीयते इति परिहरति * नेति * मया दृषणेऽभिधीयमाने १ भयताताघदभिधीयतामिवि पु० पा०।

·निमहस्थानेषु प्रतितापिरोषलण्डनम् । तवाऽपि परिहारोचितकालोऽयमेवेत्यत आह न हीति *किं तर्हि प्रकृतं वर्तत इत्यत आह * किन्षि ति वितण्डाया: स्वपक्षस्थापनाहीनत्वात्तत्र प्रतिष- न्युद्भावनाऽसम्भव इतरवापि स्वपक्षसाधनं मया कार्य स्वया च तदृष्यमिति नियमेन कथानारम्भणादन्य- था कयान्तरं स्पादित्यर्थः । अत एव तदभिप्रायेण प्र- तिबन्दी गृह्णतो निरनुपोग्यानुपोगनिग्रहः स्यादिति फलितमाह * ईदृशीति* रखया मत्पचे ये दोषा उद्भावितास्तेषां परिहारो। ऽस्स्येव, नच नायमसाविति विशेषतो वक्तव्यस्तत्र प्रयोजनाभावादिति शङ्कते। १७ दोषाणां सत्त्वेऽपि परिहार ति शङ्कगनिरासः। अथ विशेषत स्तन्निएकाने किं प्रयोजन,मस्ति ताव- देतादृशि चोये परिहारो यतस्त्वयाऽपि स्वपक्षेऽसौ स्वी- कार्य इत्याशयस्ते, सोऽपि न युक्तः न हि मत्पक्षे चे- समाधिरस्ति तावता त्वत्पक्षेऽपि तेनं भवितव्यमित्यत्र किञ्चिदपि प्रमाणमस्ति । साम्यादेवमिति चेन्न । वैष. म्यस्थावश्याभ्युपेयत्वात् । यदि तद्गतमसाधारणं स्वरू- पमादाय मदर्शनं प्रतितन्त्रसिद्धान्तं वा तन समाधिः स्यात् अत्र च त्वत्पक्षे तदभावान्न स्यातु, तथा स. ति साम्यमात्रात्कथं समाधिरसावत्रापीति निश्चेतुं शक्य. ते । कोऽसौ तत्र विशेष इति चेन्न । मया साम्प्रतं त- १२४ ·सानांना प्रथमेपरिच्छौं दभिधानस्याप्रस्तुनत्त्वमित्युक्तत्त्वात् । * अति * निष्टने-निर्णय इति यावत् । वि. शेपतो निर्णयामाये स परिहार एव न स्यादित्यत आह * अस्तीति * सदस्तित्वे लिङ्गमाह * यत इति मस्पक्षे परिहारसत्वे त्वत्पक्षेऽपिभविष्यतीत्ये. तत् प्रमाणाभावादयुक्तमिति परिहरति सोऽपीति. प्रमाणाभायोऽसिद्धाऽनुमानस्यैव भावादिति शकते, साम्पादितिक मत्पक्षदोपाः परिहारवन्त पतद्दोपत्वात् स्वत्पक्षदोपवदित्ययः । पक्षानुकूलविपक्षप्रतिकूलत. कौशावादप्रयोजकंइतिपरिहरति नेति दोषसामा- न्यमेव विपक्षेन स्यादित्यत आह* यदीति * समाधेय. व्यक्तिगतविशेषरूपाश्रयेण मद्दर्शनप्रतितन्त्रसिद्धा. नताश्रयेण वा परिहारवैषम्यं सम्भवति यथा सत्ता- पोगितया सत्यवहारगोचरता पृथिव्यादीनां सत्ता या स्वताव भेदादेव तथात्यं तथा निरवयवस्य ज. गदारम्भकत्वे प्रचयानुपपत्तिरिति निगदितमवधं ता. किंफैरपरिहार्यमाप मायावादावष्टम्भनीपनिपदैः स्व- सिद्धान्तप्रतितन्त्रसिद्धान्ताश्रयेण परिड्रियते तददि- त्यर्थः। फलितमाह * तथासतीति त्वत्पक्षेपि परिहा. रोपयोगिनः सतो विशेषस्य निर्वचनापत्तिरिति श- कृते * कोसाविति * अर्थान्तरनिग्रहमसञ्जनन परि- हरति * नेति *। स्वरपक्षे यः समाधिः!स एयाऽत्रापीति न मया साध्यते किन्तु तत्समान इति ततः स्वरूपविशेषादि- सम्भषेऽपि न कश्चित् विरोध इति शङ्कते । .

·निग्रहस्थानेषु प्रतिक्षाविरोधखण्डनम् । १८ समाधिसाम्य शङ्करनिरासः। चोद्यसाम्यात् समाधिसाम्यमिति चेन्न । दूष्यगतवि. शेषभावाभावविशेषितत्वादिनापि तद्वैपम्यसम्भवात् । यथा सद्व्यवहारस्य सत्तास्वीकारत्वे तुल्येऽपि सत्तायां तदभ्युपगमे ऽनवरथया तदाश्रये च तदभावेन, एवम- न्यतापि बहुलं दर्शनादिति । * चोधेति * दोपस्यैकजातीयत्वेऽपि दूष्पगत. विशेपमादाय समाधेर्षिजातीयत्वसम्भव इति परिह- रति * नेति * दूष्यवस्तुगतविशंपस्थ भावाभाषाभ्यां समाधेर्विशपितत्वेन वैषम्यसम्भवादिति योजना ! उक्तमर्थ दृष्टान्तेन सापयति * पयेति * सह्यवहा. २२. सत्ताजातिस्वीकारमूलं सस्य सत्तायां द्रव्यादी च तुल्यस्वेन सत्तायामपि सत्तान्तरप्रसञ्जने सत्तायां सदभ्युपगमेऽपरिदारोऽनवस्थापातस्तदाश्रये द्रव्यादौ चाऽनवस्थाभावेन सत्तास्वीकार इसि परिहार- वैषम्यं चोद्यसाम्येऽपीत्यर्थः । समवायातिरिक्ता भां- पाः समयायिन इति तार्किकपक्षे भावत्वसाम्येs. पि समवायस्प न समायान्तरमनवस्थानादित्याद्यु. दाहरणीपमित्याह * एवमिति * प्रकारान्तरेणापि प्रतियन्दीखण्डनाय प्रक्रमते । १९ प्रकारान्तरेण प्रतियन्दीखण्डनम्। किश्च परोहावितमसिद्ध्यादिकमपरिहत्य प्रतिवन्दया १ स्थीफारकत्वे ति का० मु.पु०पा ·चण्डनमण्डखाचे प्रयमेपरिच्छेदे प्रत्यवतिष्ठमानस्य कोऽभिप्रायः । किं यदिदं दोषतया परेगोहावितं तददूषणम् अदूप्येऽपि गतत्वात्, उत दूषणमपि सन्नाहावनीयं तुल्ययोगक्षेमत्त्वात् । यथाऽऽहुः- “यत्रीभयोरित्यादि" । नायः यद्यत्राऽसियादिलक्ष- णमस्ति उद्भाविते दूपणे तदा दोषत्वस्याशक्यपरिहा- रत्त्वात् परिहारेपि वा तस्यालक्षणत्वप्रसङ्गात् । यद्येत हूषणं कथं तदूप्यत्वेन वादिनाङ्गीकृतेऽपि प्रतिवन्दी- स्थाने गतमिति चेत् । यद्येतद्दूषणं कथं दोपलक्षणो पपन्नमित्यनापि दीयतां दृष्टिः । नियामकाभावे तो- तदीयदूपणत्वे सन्देहः पर्यवसित इति चेत् अस्तु दोषत्वसन्देहेऽपि भवदीयसाधनस्यासाधकत्वा सन्दि- ग्धासिद्धवत् । किश्च यल्लक्षणवतोऽस्य दोपत्वसन्देहस्त लक्षणक एवायमन्यतापीति तताप्यसिद्ध्यादेरदूषणत्वमेव स्यादितीयं प्रतीवन्दी दुरुत्तरा प्रतिबन्दीवादिनेति । * किञ्चेति * अभिप्रायमेव प्रकटयति *किमि ति * मत्पक्षे यत् त्वयोद्भावितंदूपणत्वेन, तत् दूषण- मेव न भवति दोपहीनेऽपि त्यत्पक्षे गतत्वादिति प्रथमकल्पार्थः । दूपणमपि नोद्भावनीयं वादिप्रति- वादिनोः समानयोगक्षमत्वादित्ति द्वितीयाः । उत्त- । १ असायकत्व सन्दिग्वेर्ति का मु.पु. पा०। २ प्रषितन्दीघादिनीपाति पा० मु० पु० पा०।

·निप्रहस्थानेषु प्रतिक्षाविरोधमण्डनम् । पक्षेऽभियुक्तवचनं प्रमाणमाह यथेति # "यत्रोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समः । नैका पर्यनुयोक्तव्यस्ताहगर्थविचारण" इति पचदयसाधारणस्य दोषस्यानुद्भावनत्वं भपादैर्दर्शितमित्यर्थः । प्रथमकल्पं पराकरोति * नेति * पन्मयोद्भावितं दूषणं तत्रासिया- दिलक्षणं किन्नास्त्युतास्ति, नास्ति चेत्तल्लक्षणही- नतयैव परिहियतां किं प्रतिपन्दीग्रहणेन, द्विती. ये न दोषत्वपरिहारस्तल्लक्षणलक्षितत्वादित्यर्थः। वि. पर्यये बाधमभिधत्ते परिहार इति * अलक्ष्यगतम्. न लक्षणमतिव्यापकं स्पादित्यर्थः । दोषलक्षणलचि- तत्वेऽपि न तस्य दोषत्वमदृष्पत्वनाऽगीकृतप्रतिपन्दी- स्थानेऽपि गतत्वादिति शङ्कते * यदीति * यथावृष्ट- पचगमनानुपपरया दोषत्वाभावस्तथा दोपलक्षण- यत्त्वाऽनुपपन्या दोषत्त्वेन किं न रूपणं क्रियत इति परिहरति * यदीति * तर्हि विरुद्धधर्मिधियाऽवि. नाभूतया तद्दोपत्वस्याऽप्यनिश्चितत्वाद्दोपत्वेन तद्- द्भावनं तवाप्यशक्यमिति शङ्कले * नियामकेति * दोपत्वसन्देहं आपादितमगीकृत्याऽपि परिहरति . अस्त्विति * सन्दिग्धदोपत्वनाप्युद्भाव्यमानं प्रकृ. तसाधनं निरुणडीत्पत्रोदाहरणमाह * सन्दिग्धेति - प्रतिबन्दी प्रतियन्यैव खण्डयितुं शक्यत इत्यभिप्रे. त्याह * किश्चेति * अक्षरं स्पष्टम् । दूषणमपि सन्नोद्भायनीयं तुल्ययोगक्षेमत्वादिति द्वितीयं दूरपति। न ·खण्डनखण्डखाये प्रथमपरिच्छेदे २० समानस्यात् दूपणमपि नोझायनीयमिति शङ्कानिरास:। नापि द्वितीय तथा युभयवादिसम्मतादूप्यत्वं धूमा- नुमानादिकं यदि प्रतिबन्दीकरोति परस्तदा तदर्शने- ऽन्यत्र कचिदप्येतदसिद्ध्यादिकं नोद्भावनीयं परसाधनेषु तस्यैव धूमानुमानादेः प्रतिबन्धा भयादित्येषा'मयापि सु- ग्रहैव तं प्रति प्रतिबन्दी अत्रापि शक्यत एवं पठितुं "यत्रोभयाः समो दोष" इत्यादि । * नापीति * तदेवोपपादयति * तथाहीति - उभयवादिनोः संमतमदूष्यत्वं यत्र तत्तथोक्तं वर्णा अ. नित्याः श्रावणत्वात् ध्वनिवदित्युक्त उपान्त्यादिभा. गेऽसिद्धि सामान्ये ऽवा नैकान्तिक इति मीमांसकेनो. के यदि परो यात्मानुमानेऽपि तुल्यमेतदाकाशेऽनै- कान्त्यामयोगित्यस्प काष्ठमयुक्तप्रदेशमान एव भा- घाचेति तदातदर्शनेनान्यत्रापि शब्दोनित्यश्चाक्षुपत्वा- दित्यादावपि तत्रोद्भावनीयं स्यादितीयमपि प्रतिपन्दी मयापि प्रतियन्दीवादिन प्रति सुग्रहवेत्यर्थः । कथं श्लोकोत्तन्यायसाम्याऽभावे तद्ग्रह इत्यत आह * अनापीति * एवंविधासियादि नोद्भावनीयं त्वत्प क्षेऽपि गतत्वादिति। यमसिद्ध्यादेः प्रकारविशेषमादाय प्रतियन्दीम- वृत्तिस्तापयिशेपविशिष्टस्यैवानुद्भावनं न तु दो पमात्रस्पति शङ्कते। २१ विशिष्टस्यैवोद्भावनेऽपि दोषः । अथ यं विशेषमादाय प्रतिबन्दी स्यात् तन्मात्र- .

·शेष्यं तविशेषातिव्याप्तिपरिहारे चाक्षुपहनावमिद्या.
पन्दीकरणे दूपणमुत्का प्रकारान्तरेण प्रतिपन्दीग्रह
निग्रहस्थानेषु प्रतिहाविरोधमण्डनम् ।
स्यानुहावनं न तु सामान्यत एवेति चेन्न । तत्र विडो
पे प्रतिवन्दया त्याजितदुष्टले गतत्वातल्लक्षणमेव नेत्रि
स्यात् विशिष्य तद्विशेषत्याजनेच तादृशस्य लक्षणस्या-
सिद्धिरेव स्यादिति कृतं प्रतिबन्दया । अथ मदी-
नमाताभ्युपंगतादृप्यत्वं किञ्चित्पदार्थ प्रतिबन्दीकराति
तदैतदुक्तं तेन स्यात् इह नेदं दूषणं वक्तव्यमित्यमि-
धानेऽनयैव युक्त्या तवेष्टभङ्गप्रसङ्गादति । तन्न । इदमिद
दूषणं वक्तव्यमनभिधानेऽस्यैवानिष्टस्य परसिषाधयिपि-
तस्य सिद्धिप्रसङ्गादित्यभिधानानुकूलाया मंपि प्रतिय.
न्याः सम्भवात् ।
अधेति एवं तहि लक्षणमसियादेतिम्या-
पकं स्यादिति दूपयति + नेति * यो विशेष प्रति-
धन्या त्याजितदोपस्तस्मिन्विशेष इदं लक्षणमस्तिन
पा, यदि न, तदाऽस्य दोपत्येन फचिप्युझावनम्नास्ति-
चेददोपेपि गतत्वादतिव्यापकामित्यर्थः । इष्टत्वं दोष
पवमसिध्यादेः सामान्यलक्षणे प्रथमत एव तागं वि.
शेषणमादेयं पधा प्रतिपन्या स्पाजितदृष्टव विशे-
पेसियादिलक्षणं न गच्छेदित्याशमाहविशिष्येतिक
प्रतियन्या त्याजितदुष्टत्यायन्यत्वेसतीति लक्षण
दिलक्षणाभाष एष वक्तव्यः कृतः प्रतियन्या अवसर
इत्यर्थः । उभयसम्मतादृष्पत्वं धूमानानुमानादिप्रति.

·बगनखबखाये द्वितीयपरिच्छोटे स्प सार्थकत्वमाशङ्कते • अति * विमतं मि. ध्या दृश्यत्वादित्यत्र विषयविषयिभावसम्यन्धान. हीकारे दृश्यत्यासिद्धिः दृग्विपयस्य दृश्यत्वादित्येवं. रूपेणेत्यर्थः । किं पाडत इत्यत आह + तदेति * तदा ते-तब कृतं प्रतियन्येत्येतदुक्तं स्पादित्यर्थः । तामेव प्रतियन्दीमभिनयेन दर्शयनि • इहेति * विषयविष पिभावस्प व्यतिरेफाव्यतिरेकप्रयुक्तपणं न धक्तव्य तदभिधाने तयैव नीत्या त्वदभिप्रेतदृश्यत्वमङ्गप्रसङ्गा दितियावत् । विषयविषयमायान्तर्भावनिमितं दूषण- मभिधानीयं तदनभिधाने परसिपाधयिषितस्य ममानिष्टस्य विषयविपयिभावस्य सिदिप्रसङ्गादिति दूषणाभिधानानुकूला प्रतियन्यपि सम्भवेदिति परिह रति तनेति प्रतिपन्दी फुर्वतः प्रतिमन्दी सदुत्तरं न भवतीति प्रतिज्ञाहानिः स्यादिति चोदयति । २२ प्रतिशाहान्यापत्तिनिरासः । नन्वेवमेवास्तु तथाचाभिधानेऽनभिधाने चोभयतः पा. शा प्रतिबन्दीरज्जुर्भवत एव दुर्निवास स्यात् । मैवम् । मिथोविरुद्धायाः प्रतिबन्द्या स्तर्काभासत्वात् मिथोविरु- दुत्वस्य तर्कदूषणखात् । सत्प्रतिपक्षानुमानवत् द्वयो- रपि परस्परप्रतिक्षेपेणैवोपक्षीणत्वादिति । न्यायद्विती- याध्यायप्रथमान्हिकसूत्रे च "प्रमेयेता च तुलाप्रामाण्य- १सत्र १६॥

·निग्रहस्थानेषु अपसिदाराखण्डनम् । प्रतिपन्यादेरदूषणत्वमापादितमनुवदति निग्रहा- न्तरखण्डनं प्रसञ्जयितुम् । २३ अपसिद्धान्तखण्डनारम्भः । तत् किं प्रतिबन्धादि दूषणन्न भवत्येव, नन्वत्र भवतोऽपसिद्धान्तः स्यादिति चेत् तर्हि दर्शयासिहा- न्तस्य लक्षणं प्रकृतसम्बद्धतयां, वाङ्मात्रेणापसिद्धा- न्ते भवतः किमिति नापसिद्धान्तः स्यात् । सिद्धान्त- विपरीताभ्युपगमोऽपसिहान्तः प्रतिबन्धादि च, भव- तो सिद्धान्तत्वेनाभ्युपेतं मयेदं दर्शनमाश्रित्याभिधेयमि- ति भवता दर्शनविशेषस्यांभ्युपेनत्वात् दर्शनस्य च तत्त- त्पदार्थस्वीकारात्मकत्वात् तेषुच पदार्थेषु प्रतिबन्दीदूप. णादेः प्रविष्टत्वादिति चेन्न । लक्षणमेव तावदपसिद्धान्त. स्य नोपपद्यते मत्सिद्वान्तविपरीतमभ्युपगच्छतो भवतोऽ. पसिद्धान्तप्रसङ्गात् । *तदिति * तल्लक्षणहीनत्त्वान्न दृपणतेत्यत आह * नन्विति * तच्छास्त्रे दृपणत्वेनेष्टाया अदृपणत्वेन स्वीकारादित्यर्थः । लक्षणाधीनत्वाल्लक्ष्यसिंन्हेः प्रति. पन्धस्वीकारस्यापसिद्धान्तत्यसिद्धये तदनुगतं लक्ष. पां दर्शनीयमित्याह * तहीति * न चैवमन्तिरत्वं प्रकृतोपयोगित्वादित्यभिप्रेत्य प्रकृतेत्युक्तम् । विपक्ष. १ममेदमिति पु० पा० ·१ ९९४ खण्डमण्डयाचे द्वितीयपरिच्छदे तीयेति * पश्चाध्याये न्यायशास्त्र एफैकोऽध्यायः याहिको भवति तत्र दितीयाध्याये प्रथमाहिकसूत्र आपादितदृष्टान्ताभावलक्षणदोपसाम्येन प्रत्यवस्थित पूर्वपक्षयादिन निराकर्तुमिति वन्नुद्योतकरी भहस्प प्रतिकूलोभटः कर्त्तव्यः-प्रतिभटीकर्तव्य इत्यन्वयः । चक्षुरादेः प्रमेयस्य कथं प्रामाण्य प्रमाकरणस्वप्र. माविषयत्वयोरेकस्मिन् विरोधादिति चोदयित्वा सः त्रितं "प्रमेयताच तुलाप्रामाण्यव"दिति।चशब्दोऽप्य- थे । यथा प्रमेयाऽपि तुला प्रामाण्यमश्नुते तथैकस्या- प्पनेकलक्षणोपपन्नत्यादनेकव्यवहारालम्बनत्यं भव- त्येष मेकस्यैवाऽनेककारकशब्दवाच्यत्वमनेककाल यो- गित्वं च तत्रोदाहृतं पूर्वा ऽपरकालसम्बन्धे च प्रमाणं फारणस्य कार्यानुगततया तत्कालेऽनुभवः तत्र चा. मनुगतमेव कारणमनन्वितमव कार्य क्षणिकयोरेव कार्यकारणभावादिति सुगतेन प्रत्यवस्थित कार्यस्यान- न्वितत्त्वे नास्ति दृष्टान्त इति दृष्टान्ताभावदोंप आ. पादिते तत्साम्येन साध्यस्य स्थिरतया ऽन्वितत्वेऽपि दृष्टान्तो नास्तीति समानमिति पुनः सुगतेन प्रत्यव- स्थिते समानमित्यनुत्तरमभ्युपगमादिति सूत्रं तदर्थयि- चरणपरमभ्युपगतमित्याद्युद्योतकरवचनं स्वपक्षे दृष्टा- नाभावदोपमभ्युपगम्य परपचे तमापादयता मता. नुज्ञानामनिग्रहस्थानमापततीति युवन्नित्यर्थः । इति प्रातज्ञाविरोधखण्डनम् । २ चतुरााह्रफ इति पुस्तकद्वयपाठ.।

·निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तण्डनम् । प्रतियन्यादेरदूषणत्वमापादितमनुवदति निग्रहा. न्तरखण्डनं प्रसञ्जयितुम् । २३ अपसिद्धान्तखण्डनारम्भः । तत् किं प्रतिबन्यादि दूषणन्न भवत्येव, नन्वेवं भवतोऽपसिहान्तः स्यादिति चेत् तर्हि दर्शयासिहा. न्तस्य लक्षणं प्रकृनसम्बद्वतया, वाङ्मात्रेणापसिद्धा- न्ते भवतः किमिनि नापसिद्धान्तः स्यात् । सिद्धान्त- विपरीताभ्युपगमोऽपसिद्वान्तः प्रतिवन्यादि च भव- ता सिद्वान्तवनाभ्युपेतं मयेदं दर्शनमाश्रित्याभिधेयमि- ति भवता दर्शनविशेषस्याभ्यूपेतत्वात् दर्शनस्य च तत्त- त्पदार्थस्वीकारात्मकत्वात् तंपु च पदार्थेषु प्रतिबन्दीदूष- णादेः प्रविष्टत्वादिति चेन्न । लक्षणमेव तावदपसिद्धान्त- स्य नोपपद्यते मत्सिद्दान्तविपरीतमभ्युपगच्छतो भवतो. पतिद्वान्तप्रसङ्गात् । *तदिति * तल्लक्षणहीनत्वान्न दूपणतेत्यत आह * नन्विति * तच्छास्ने दृपणत्वेने टाया अदूषणरवेन स्वीकारादित्यर्थः । लक्षणाधीनत्वात्यसिहः प्रति- पन्धस्वीकारस्थापसिद्धान्तत्वसिद्धये तदनुगतं लक्ष- णं दर्शनीयमित्याह * तहीति * न चैवमतरत्वं प्रकृतोपयोगित्यादित्यभिप्रेत्य प्रकृतेत्युक्तम् । विपक्ष- १म मेदमिति पु० पा०।

·खण्डनमण्डलायेद्वितीयपरिच्छेने दण्डप्रदर्शनेनोक्तं दृढीकरोति चागिति तत्रानुगतम पसिद्धान्तलक्षणमनुत्का तबुद्भावने त्वच्छास्ने यत्स्वी- कृतं तल्लक्षणमस्ति तदेव परं प्रति दूपणत्वेनोगाव- नीपमन्यथा लक्षणाधाना लक्ष्यव्यवस्थितिरितित्यागा- दपसिद्धान्तस्तयेत्यर्थः । अपसिधान्तलक्षणं शकते सिद्धान्तति अभ्युपगमोऽपसिद्धान्त इत्युक्ते स्वसि- द्धान्त एवातिव्याप्तिस्तत्परिहाराय सिद्धान्तविपरीते- त्याह । कथमेतावताममापसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्याशा मः तिपन्द्यादेः सिद्धान्तत्वेनेष्ठस्य विपरीततया स्वीका- रादित्या प्रतीतिक प्रतियन्यादेः सिहान्तत्वेनान यणमेयासिमित्यत आह * मयेति * दर्शनवि- शेषाङ्गीकारेऽपि कथं प्रतिबन्धादेः स्वीकार इत्याशय तदुपपादनार्थ दर्शनविशेषस्वरूपं दर्शयति * दर्शने ति तथासति प्रतियन्द्यादेरपि दूपणत्वेन मध्यप- तितत्वेन स्वीकार इत्याह * तेष्यिति * तत्तत्पदा- थनियमस्वीकारात्मकदर्शनविशेषाश्रयणे स्वीकृत नियतपदार्थव्याघातस्य प्रतियन्द्यादेः स्वव्याघातक- त्वादिना दूषणत्वमिष्टमादित्यर्थः । एतल्लक्षणाधीना ममापसिद्वान्तापत्तिलक्षणमेघानुपपन्नं कथं तदापा- दकमित्यभिप्रेत्य परिहरति # नेति * अतिव्यापक- स्वादिति हेतुमाह मदिति * आत्मनः स्वयम्प्रका- शस्वमस्मसिद्धान्तस्तद्विपरीतजाड्यस्वीकारादपसि. खान्तस्तवत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । स्वेति विशेपणस्य विवक्षितत्वान्नातिव्याप्तिरि- ति शङ्कते।

·निप्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम् । २४ स्नेतिविशेषणेन दोपवारणशानिरास.। स्वसिद्वान्तस्तथाऽपेक्षित इति चेन्न । विशेषणपू- रणमन्तरेण तदलाभात् अन्यथा सर्वत्र विशेषणांपादा- नप्रयासवैयर्थ्य स्यात् । एवमेवाभ्युपगमे भवत एवाप- सिद्धान्तकृत्या निवृत्त्योऽऽपतेत् । त्वत्सिद्धान्त शनशो हेल्यादौ विशेषणोपादानदर्शनात् । परसिद्धान्तहेतूना- ञ्चानुपातविशेषणानामनैकान्तिकीकृत्य त्वच्छास्त्रे ब- हुशो दूषितत्वात् । प्रथमं स्वशब्दं विशेषणमनुपादा- य दूषणभयेनेदानी तत्करणे च हेत्वन्तरं नाम निग्रह- स्थानं भवतः हेत्वन्तरं हि प्रथममविशेषणं साधकभाग- मभिधाय पश्वाहिशेषणवत्तद्वचनम् । * स्वेति * विशेषणान्तर लक्षणे न क्षिप्यते प्रक्षिप्यते वेति विकल्प्य प्रथमं दूपयति # नेति * पौरुषेयप्रयोगे विवक्षाया अप्यर्थविशेषज्ञापकत्वाविशे- षणमन्तरेण विवक्षितार्थसिद्धिरिति आशङ्याह * अ. न्यथेति सामान्यवत्वे सत्यस्मदादिबहिरिन्द्रियग्रहणा- हत्त्वादित्यादावपि तदुपादानमनर्थकं विवक्षात एव विशिष्टसिद्धरित्यर्थः । तर्हि विशेषणं परित्यज्य विव. क्षावलादेव विशिष्टहेत्वाधभिधानं क्रियता को दोष इत्यत आह *एवमिति प्रयुक्तापसिद्धान्तकृत्या नि- ज्यव्यात्त्य-भवत एवाऽऽपतेदित्यर्थः।कुत इत्यत आह * २ निवृश्यापत्ते. इति का० मु.पु. पा०। .

·खण्डनखण्डपाचे द्वितीयपरिच्छेदे
स्वादिति * विवक्षासिद्धार्थविशेषप्रकटनार्थमेव तत्र
सर्वत्र विशेषणोपादानं नत्वपूर्वार्धप्रतिपादनार्थमित्यत
आह * परेति # घेदोऽपौरुषेयोऽस्मर्यमाणकर्तृकत्या
दित्यादिपरहंतूनामनुपात्तविशेपणानां जीर्णकृपादी
व्यभिचारेण दूपणं दृश्यते तदपि तव न सिद्धयेत्यभि-
चारस्थलान्यत्वस्य विवक्षितत्यादतो विशेपणमन्त
रेण न विशिष्टसिद्धिरित्यर्थः । स्वेतिविशेपणं तर्हि
लक्षणवाक्ये निधीयत इति द्वितीयविकल्पे दूषण
माह प्रथममिति * लक्षणस्य ' हेतुविशेषत्वा
दविशिष्ठमुका पश्चात् विशिष्टाभिधाने 'हत्वन्तरं
निग्रह इत्यर्थः । तदुपपादनार्थ पराभिमतहेत्वन्तरनि.
ग्रहलक्षणं दर्शयति #हेत्वन्तरं हीति * स तुमतिज्ञा
न्तरन्यावृत्यर्थ क्रमेण विशेषणम् ।
सिद्धान्तविपरीताभ्युपगम इति प्रथम लक्षणं
निर्दिश्य पश्चादपसिद्धान्त इति लक्ष्यनिर्देशतो नि.
ग्रहान्तरं स्यादिति भङ्गान्तरमाह ।
२५ अप्राप्तकालस्वनिग्रहापत्ति ।
किञ्चैवं लक्षणमभिदधानस्य भवतोऽप्राप्तकालता-
पातः अप्राप्तकालोऽवयवविपर्यास इति, लक्ष्यमभिधा-
य हि लक्षणाभिधानं युक्तं तस्य च भवता विपर्यासः
कृतः एवमेवाभ्युपगमे भवत एवापसिद्वान्तापातात् ।
फिञ्चति तदर्थ लक्षणमाह अप्राति येन फ्रमे
णाऽवयवाः पर्यस्यन्ते ततोविपरीततयाऽवयवपर्यासो-
ऽप्राप्तकाल इत्यर्थः । अस्तु कथमेतावता ममाप्राप्त

·निमहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम् । कालस्वामित्यत आह * लक्ष्यमिति * लक्षणस्थ धूमा- दिवहेतुत्वाल्लस्यस्य पर्वतादिवद्वमित्वाद्धमिवचन- स्य च प्रतिज्ञात्वात्प्रथमन्तदुपन्यासो युक्त इत्यर्थः । एताषता वा किमित्यत आह * तस्यति * हेत्वभिः धानं पूर्व पश्चात्प्रतिज्ञावचनमित्येवमेवोपन्यासक्रम- त्वानोक्तदोप इत्यत आह * एवमिति # प्रतिज्ञाहे- तूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः क्रमेणोपन्यसनीया इति भवच्छास्त्रेऽङ्गीकारादित्यर्थः । निर्विशेषणलक्षणे दूषिते पश्चाविशेषमिच्छतो हेत्वन्तरं निग्रहः स्यादित्युक्तं भवतु तत्र, यस्तु प्रथम- मेष सविशेषणं लक्षणमभिधत्ते तस्य किं दूषणमि- त्याकाङ्क्षायामाह। २६ प्रथम सविशेषणोकेऽपि लक्षणे दोपः । यस्तु प्रथमत एव स्वेतिविशेषणमुपादत्ते तं प्रत्यनुपा- त्तविशेषणपक्षाभिहितो दोपो वक्तव्यः । मदीयो हि सि- स्वसिद्धान्त एवं मम । *यस्त्विति तस्मिन्नपि पक्षेऽनुपात्तस्वेतिविशेष- णे योऽतिश्याप्तिदोपः स स्यादित्यर्थः । अविशिष्टो- क्तदोपः कथं विशिष्ट स्यादित्यत आह *मदीति स्व- शाब्दस्य सर्वनामत्वादहमपि स्वशब्दवाच्य इति मद- भ्युपगमविपरीताभ्युपगमादपसिद्धान्तस्तवेत्यर्थः । वाक्च्छलमित्येतदभिप्रायेण लक्षणवाक्यं परो व्याकरोति । 1141 द्वान्तः ·<sco खण्डनपण्डखाये द्वितीयपरिच्छेदे.. २७ पुनर्लक्षणनिर्वचनेऽपि दोषः । अत्र वाक्येऽभ्युपगमपदश्रवणात् अभ्युपगन्ता ल. भ्यते तस्य यः स्वकीयः स स्वशब्दार्थः पर्यवस्य तीति चेन्न । ममाभ्यपगन्तृत्वात् मयापि हि किञ्चि- दभ्युपगम्यत एव । विपरीताभ्युपगन्ताऽपेक्षित इति चेन्न। अविशेषात् । सिद्धान्तविपरीताऽभ्युपगन्ता विपरीताम्युपग- न्ततिचेन्न । तथाप्यविशेषात्, ममापि त्वत्सिद्धान्तविपरीता. म्युपगन्तृत्वात् । स्वसिद्धान्तविपरीताभ्युपगन्ता तथाऽपे- क्षित इति चेन्न। नूनमतिप्राज्ञोऽसि यत, स्वपदमभ्युपगन्त्रा विशेषयितुं प्रवृत्तोऽभ्युपगन्तारमेव स्वपदद्वारा विशेष- यमि, परस्पराश्रयादपि न विभपि, स्वपदेऽपि साधारण्यप्र. त्यवस्थानं परोक्तं पुनस्तदवस्थमेवेति चनप्रतिसन्धत्से। अत्रेति* अभ्युपगमस्प क्रियात्वेन कर्ताक्षेपादि- त्पर्षः । अभ्युपगमपदाक्षिप्ताभ्युपगन्तुर्पः स्वकीयः स स्वशब्दार्थ इति फलितं दर्शयति तस्येति तथाऽपि तदवस्थामिति परिहरति नेति ममाभ्युपगन्तृत्वेन म. म स्वकीयोपि सिद्धान्तः स्वशब्दार्थ इति तद्विपरीता- भ्युपंगमादपसिद्धान्तापत्तिस्तदवस्थेति यावत् । श. ब्दानित्यत्वादि त्वया नाभ्युपगम्यत इति कथं त. वाभ्युपगन्तृत्वमित्याशय तदनहीकारेऽपि प्रपञ्चा- निर्वचनीयवाद्यभ्युपगम्यत इत्याह मयेति अभ्युप. गन्तृमावन विवचितं किन्तु विपरीताभ्युपगन्तृत्वात ·निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम् । १००१ ति नोक्तदोषो मम विपरीताभ्युपगन्तृत्वाभावादिति शङ्कते विपरीतति* त्वत्सिद्धान्तविपरीतानिर्वच नीयत्वाभ्युपगतस्वान्ममापि सैवातिव्याप्तिरिति परि- हरति #नेति विपरीताभ्युपगन्तृत्वेऽपि सिद्धान्तवि- परीताभ्युपगन्तृत्वं नास्ति तधैव तव सिद्धान्तत्वात्ता- दृश एवाभ्युपगन्ता विवक्षित इति शकते सिद्धान्ते- ति सिद्धान्तमानविपरीताभ्युपगन्ता विवक्षितः स्व- सिद्धान्तविपरीताभ्युपगन्ता वेति विकल्प्य प्रथमं दूष- यति #तथापीति अविशेषमेवोपपादयति ममेति* द्वितीयं शङ्कते #स्वति सोपहासं परिहरति नेति* प्रज्ञामतीत्य वर्तस इति यावत् । तस्य यः स्वकीयः स स्वशब्दार्थ इत्यभ्युपगन्धा स्वशब्दस्य विशेष्यमाणत्वा दभ्युपगन्तृनियमसिद्धौ स्वपदार्यनियमसिद्धिः स्वप- दार्थनियमसिद्धावभ्युपगन्तृनियमसिद्धिरिति परस्प. राश्रयान्न विपि यद्यस्मादिति हेतुमाह * यदिति स्वाभ्युपगन्तृपदयोर्वादिप्रतिपादिसाधारणस्वाविशेष- णान्तरमन्तरेण न नियामकत्वमिति पूर्वोक्तदूपणं न प- रामशसीति हेस्वन्तरमाह * स्वेति * स्वपदं हित्वा यच्छन्दविशेषणप्रक्षेपणापसिद्धान्त- लक्षणं शङ्कते। २८ यच्छन्दमक्षेपेणापसियान्तलक्षणनिरास । यस्य यः सिद्धान्तस्तेन तत्परित्यागोऽपसिद्धान्तस्त- दीयइति चेत् । मैवम् । यस्य यः सिद्धान्त इति पु- रुपन्यक्तिविशेषसिद्धान्तव्यक्तिविशेषपरत्वेऽसाधारण्याद- 97F ·१००२ खण्डनवासघाघे द्वितीयपरिच्छेदे व्यापकत्वं लक्षणदोषः । यस्येति सिद्धान्तसम्बन्धि- न इत्यर्थे तेनेति सिद्धान्तसम्बन्धिनेत्यर्थे च भवतोऽ- पसिद्धान्तात् । तथा हि-सिद्धान्तसम्बन्धिनो मम यः सिद्धान्तः तस्य सिद्धान्तान्तरसम्वन्धिना भवता त्या- गोऽस्त्येव । *पस्पेति कर्तृभेदसिद्धान्तभदोदासीनेषु प्रसक्ति- निवारणाय विशेषणानि । तस्य यद्यपि त्यागोऽसौ त. थापि न तसिधान्तस्य, ससिद्धान्तत्यागोऽपसिद्धान्त इति न पूर्वोक्तातिप्रसक्तिरित्यर्थः । यस्य य.इत्यनयोः शब्दयोरसाधारणार्थत्व मुक्त साधारणार्थत्वमिति विकल्प्य प्रथमे लक्षणमध्यापकमित्याह • मैवमि ति* यस्य यः शब्दयोः पुरुपसिद्धान्तविशेषषचनत्वेऽ- पसिद्धान्तान्तराव्याप्तिरित्यर्थः । यस्य यस्तेनेति श- व्दानां साधारणार्थत्वमिति द्वितीयकल्पे लक्षणमति- व्यापकमित्याह * यंस्थति * यस्य मम यः सिद्धान्त स्तेन मया तत्परित्यागाभावे कथमपसिद्धान्त इत्य. तस्तदुपपादयति * तथाहीति मम मदीयसिद्धान्तस्य च यच्छब्दार्थत्वात्तछब्दार्थत्वाच तत्यर्थः । त्यागशब्दयलेनातिप्रसक्तिपरिहारं शङ्कते । २९ त्यागशब्दवलेनातिव्याप्तिपरिहारशङ्कगनिरासः । त्याग एव तस्य नास्ति मया परिगृहीतविषयत्वा- त् त्यागस्यति चेन्न । यदि त्यागोऽस्वीकारस्तदा न परिगृहीतविषयतानियमः । अथ स्वीकृतस्यास्वीकारस्तदा

·निग्रहस्थानेषु अपसिमान्तबण्डनम् ।
"१००३
मया स्वीकृतस्य भवता स्वीकारो भवत्येव तथेति
विशेषो नास्ति । अथ तेनैव स्वीकृतस्य तेनैवास्वीकारः
सोऽपि न, तेनेति स्वीकनेत्यर्थे, ममापि स्वीकर्तृत्वेन मया
स्वीकृतस्य भवताऽस्वीकारे तवाऽपसिद्धान्तापातः ।
त्याग एवेति त्वया परिगृहीतस्यमयाऽस्वीकारा.
त्याग एव न भवति कुत इत्यत आह *मयति स्पी-
कारपूर्वकास्वीकारस्त्यागा स्वत्सिहान्तस्य चाऽस्वी-
कारादित्यर्थः । त्यागोऽस्वीकारमानमुत स्वीकृतस्या-
स्वीकार उत तेन स्वीकृतस्य तेनैवास्वीकार इति घि-
कल्प्य पराचष्टे नेनि.* स्वीकृतविषयत्वाप्यागस्येन्यु-
तस्वायद्यपि प्रथमविकल्पावकाशो नास्ति तथापि
त्यागपदेनैव स्वीकृतास्वीकाराभिधाने सिद्धान्तपदवे.
यद्यमिति प्रथमकल्पोऽकारीति द्रष्टव्यम् । दैवपरि-
स्यके कः परित्याग इति न्यायेनास्वीकृतपरित्यागा.
योगात्स्वीकारपुरःसरोऽस्वीकार एव त्यागपदार्थ इति
द्वितीयं शङ्कते * अथेति * तथाऽपि लक्षणांतिव्या-
पकत्वं तदस्थिमिति परिहरति * तदेति * येन म.
या स्वीकृतस्य यस्य मम यः सिद्धान्तस्तस्य भवता
परित्यागः स्वीकृतास्वीकारो भवत्येवेति सवैवाप.
सिद्धान्ततापत्तिरित्याशयः । तस्वीकारपुरःसरो.
ऽस्वीकारस्तस्य त्याग इति विवक्षितत्वान्नातिव्या-
प्तिरिति तृतीयं शङ्कते * अथेति तच्छब्दस्य विशेषा-
त्वमुत स्वीकमात्रार्थत्वमित्ति विकल्प्य प्रथमे
पुरुषस्य व्यावृत्ततया तरसङ्घटिततल्लक्षणस्यापि व्या.

·१००४ खण्डनखण्डखाचे द्वितीयपरिच्छेदे त्तिरिति प्रथमं प्रत्याह सोऽपीति स्वीकर्तृमानवच. नोऽयं तच्छब्द इति वितीय आस्तां निरवचत्वादित्यत आह तेनेति तच्छब्दस्य स्वीकर्तृमात्रवचनत्ये स्वी- क स्वीकृतस्य स्वीकी परित्यागोऽपसिद्धान्तइत्युक्तं स्यात्तथाच स्वीक; मया स्वीकृतस्य प्रपञ्चानिर्वचनी. यत्वादेस्तरसत्तावत्वस्वीकत्रीत्वया परित्यागात्तवैवाप- सिद्धान्त इत्यर्थः। यच्छन्दविशेषणं हित्वैकशब्दविशेषणोपादाने- नापसिडान्तलक्षणं शकते । ३० एकशब्दं प्रक्षिप्य लक्षणशङ्कगनिरासः । एकेकस्य स्वीकृतस्यास्वीकारोऽपसिद्धान्त इति चेन्न । एकेनेति यद्येकसङ्ख्यायोगिनेति तदा मम यथैक- सङ्ख्यायोगित्वं तथा तवापीति स एवापसिद्धान्तापा- तः । अथैकेनेत्यभिन्नेनेति तथापि स्वस्मादभिन्नत्वं तव च मम च समानम् । अन्यस्मादभिन्नत्वं न मम न वा तवेत्यपसिद्धान्तविषयोच्छेदः । अथ स्वीकर्नु रस्त्रीकर्तृतो न भिन्नत्वं तदाऽयमर्थः स्यात् स्वीकर्तृतो न भिन्नेनैकस्य स्वीकृतस्यास्वीकारोऽपसिद्धान्तः तथा च स एव भवतोऽपसिद्धान्तः मया यदीयाङ्गीकारः किञ्चित्स्वीकर्तुरभिन्नस्य भवतस्तदीयास्वाकर्तृत्वात् । *एकनेति स्वीकारास्वीकारयोपियैक्यं तत्क. क्यं चापसिद्धान्त इति नोक्त दोप इत्यर्थः । एकत्वं ·निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम् । १००५ किमकमख्यायोगित्वमुत अभिन्नत्वमिति विकल्प्य प्रथममनुवदति एकेनेति अर्थ इति शेषः। तथापि दो- पतावस्थ्यमित्याह * तदेति * एकत्त्वसङ्ख्यायोगिना मया स्वीकृतस्यैकस्यानिर्वचनीयत्वस्य त्वयैकेनास्वीका- रादपसिद्धान्तापत्तिस्तवेत्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते *अथेति* स्वस्मादभिन्नत्वं विवक्षितमुतान्यस्मादुत स्वीकर्तुरस्वीक- तृत इति विकल्प्य प्रथमेऽतिव्याप्तिमाह तथेति अ. न्यस्मादभिन्नत्वं विवक्षितमिति द्वितीयकल्पे लक्षणाs- सम्भव इत्याह *अन्यस्मादिति तृतीयं शकते *अथेति* अस्मिन्पक्षे दूपणं स्पष्टीकर्तु वाक्यार्थ दर्शयन्परिहरति * तदेति पयेवं ततः किमित्यत आह तथाचेति * कथमित्यत आह * मति * योऽर्थो मया स्वीक्रियते भवांस्तन्न स्वीकुरुते भवांश्च स्वीकतुन भिद्यते किश्चि- स्वीकर्तृत्वागवत इत्यर्थः । उक्तखण्डनं लक्षणान्तरेऽप्यतिदिशति । ३१ लक्षणान्तरउक्तपणातिदेशः। एतेनैकस्यैकेन स्वीकारास्वीकारावपसिद्धान्त इत्य- पारतम् । मिलितयोरेवावयोरपसिद्धान्तापातात् । * एतेनेति * एकशब्दार्थानिर्वचनेनेत्यर्थः । यद्य- प्ययमर्थ एष समाशङ्म निरस्तस्तथाऽपि सिद्धान्तवि. परीताभ्युपगम इतिनिर्वचनप्रसङ्गादिदं तु स्वतन्त्रमेव लक्षणं कैश्चिदुक्तमतिदेशेन निरस्पत इति न पौनरुत्य- म् । परामृष्टमेव हेतुं दर्शयति * मिलितयोरिति *प्रा. १ मिलितयो रावयोरिति का० मु. पु० पा०॥ -- -- ·१००६ खण्डनखण्डखाये प्रथमेपरिच्छेदे चयोः- उभयोरेकसङ्ख्यायोगित्वेनैकत्वात् मत्स्वीकृ. तस्य त्वयाऽस्वीकारे स्वीकारयोरेकनिष्ठत्वात् मि. लितयोरपसिद्धान्तनिग्रहापत्तिरित्यर्थः। मिलितयोरपसिद्धान्तप्रसङ्गपरिहारं शङ्कते। ३२ दोपपरिहारशङ्कानिरास.। अथ तत्स्वीकर्तुरेव तदस्वीकर्तुरभिन्नत्वमेकशब्दे- नाभिमतं तदापि यदि स्वीकारविषयाभिन्नत्वं तच्छब्दे- नोच्यते अस्वीकारविपयस्य, तदा स्वीकनन्तरस्वीकार- विषयस्य भवता किञ्चित्स्वीकभिन्नेनास्वीकारविषय- तया स्वीकारकर्तृविषयाभिन्नत्वस्वीकारेण भवतोऽपसि- द्वान्तप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । एकेन स्वीका न तु भि- न्नेन स्वीकारास्वीकारी विवक्षिताविति चेन्न । एकेन स्वी- कर्वेत्येतदेव विवेचयन भूयस्तदेवाकर्षन्नभिहिततषण- गणाव्यावृत्तयापत्तया कथय कथ न घनघनाधनसमय- समागमोदीयमानतरलतरतरङ्गिणीवणिजलविवर्तनिर्व- तितावतचकचक्रङ्म्यमाणतृणकदम्बविडम्बनामनुभवि- प्यसि। स्वीकृत्यास्वीकारः स इति चेन्न कार्यविवेचनेनो- क्तबाधापातात अस्वीकृत्य स्वीकारे च तदभावापत्तेः । * अधेति # तस्यानिर्वचनीयवादे स्वीकर्तुरेव तदस्यीकर्तृतोऽभिन्नत्वं एकशब्देन विवक्षितं मिलितयो- श्वावयोभिन्नत्वमपीति तथाभूतमभिन्नत्यं नास्ति ते. न नापसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्यर्थः । एकस्कनेत्यत्र घि- ·निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम। १००७ पयवाचकशब्दप्रयोगात्स्वीकारास्वीकारविषयैक्य- मपि विवक्षितश्चत्तवाह तदाऽपीति यदीत्यनृद्याति- व्याप्त्या दूपयति * तदेति * स्वीक-न्तरस्वीकारवि- पयस्या ऽनिर्वचनीयत्वादेरस्वीकारकधिपयाभिन्नत्वे- न स्वीकारेण भवतोऽपसिद्धान्तप्रसगस्य दुर्निवा- रत्वमेवेति सम्बन्धः। तदुपपादयति भवतेत्यादिना * कक्यविशिष्टं स्वीकारास्वीकारविपर्यक्यमपि सि- डान्तलक्षणमिष्ठं तदिह कर्त्तक्याभावे कथमुक्तातिव्या- प्तिरिति शङ्कते. एकेनेति * सोपहासं परिहरति ने- ति * एकेन स्वीकत्येतदेव विवेचयंस्त्वं भूयस्तदेके- नेतिविशेपणमाकर्पन्नभिहितदूपणगणस्याऽव्यावृत्या- पत्त्या हेतुना. कथनानुभविष्यसि कययेति सम्बन्धः । किमित्यत आह * घनेति * घनमतिशयेन घनाघने. न प्रयर्पणशीलमेघन समयस्य पपीकालस्य समा- गमे-प्रावृट्कालमादुर्भावे उदीयमान-मतिशयेन जा- यमानं तरो-वेगो यस्यास्तरङ्गिण्या-नद्यास्तस्या घे- णी-स्रोतोग्रभागस्तस्या- जलन्तद्विवतः-प्रतीपगम. नंतेन निर्वतित-आवर्ती जलश्रमणविशेषः चक्रं-तत्स- मूहस्तस्मिन् चकम्यमाणं-भ्रममाणं तृपकदम्यं तस्य विडम्यनामनुकारम् । एतदुक्तम्भवति एकन स्वीक- त्पन्न किमिदमेकत्वसङ्ख्यायोगित्वं तद्वियेचनार्थ प्र- वृत्तेन तनिर्वचनमन्तरेणैकेनेति पुनर्विशेपयितुमशक्यं एकशब्दनिर्वचनसिद्धौ विशिष्टलक्षणसिद्धिस्तत्सिहा- युक्तातिप्रसङ्गपरिहारसिद्धिस्तत्सिहायकवचननिच- नसिरिरिति चक्रकापत्तेरिति । उक्तदोपपरिजिहीर्ष- ·१००० खण्डनबरपाघे द्वितीयपरिच्छेदे पैकशब्दपरित्यागेनापसिद्धान्तलक्षणं शकते * स्वी. कृत्येति # एफर्तकयोः पौवापर्ये कामत्ययस्या- भिधानात्तदर्थोऽत्र वियक्षित इत्यर्थः । क्रिपयोः पूर्वकालत्वमा न प्रत्ययार्थः कित्येककर्तृकयोः ततक्यनिरूपणद्वारा कथितयाधापत्तेनेदं युक्तमिति परिहराति # नेति • अम्पासिमाह * अस्वीकृत्ये- ति * यत्र शब्दनित्यत्ववादी तदनित्यत्वमनगीकरण पश्चादनीकरोति तत्र भवत्यपसिदान्ते नेदं लक्षणम स्तीत्पव्याप्तिरित्यर्थः। एषमपसिद्धान्तलक्षणं निरस्य तस्य दूपणत्वो. पन्यासप्रकारमपि निरसितुमुपफमते । ३३ अपसिमान्तस्य दूपणत्त्वोपन्यासनिरासः । किश्च सिद्धान्तपरित्यक्तरि यदपसिद्धान्तोहावन तत् किं स्वीकृतदर्शनानुमतापसिद्धान्तदूषणभावे वादि नि उतानेवम्भूते । आये पूर्वसिद्धान्तवदपसिद्धान्तेऽ- प्यनन व्युथातुं शक्यते तत किं वक्तव्यं, न तावन्न वक्तव्यमेव किश्चित् पूर्वसिद्धान्तत्यागादेवापसिद्धान्तेन निगृहीतत्वादिति युक्तम्, अपसिद्धान्ते तत्परिहारस्य त- ददूषणत्वान्यतरासिद्धेस्तेनाभिहितत्वात् । अन्यथा खा. भिप्रायेणासिद्धिमुद्भाव्यैव कथा विच्छिन्दानो विजयेत परासिद्धिपरिहारं नापेक्षतेत्यनसिद्धावप्यसिद्धिमुहाव्यपरं पराजित्याप्रत्यूहं गृहान् प्रतिष्ठेत ।

·निप्रहस्थानेषु अपसियान्तखण्डनम् । • किशेति * अनुमतोऽपसिद्धान्तस्य 'दृषणमा. घो दूषणत्वं यस्मिन् तत्ताहक दर्शनं च तचेति त. योक्तं स्वीकृतं तादृक् दर्शनं येन स तथा । दूषणस्यैवा- मिधानयोग्यत्वात् प्रथमकल्प एवास्वित्यत आह *आप इति कश्चित्कुटिलमतिरपसिद्धान्तं स्वीकृत्यापि पचा- तन्न स्वीकरोति पया पूर्व स्वीकृतशन्दानित्यत्वादि तं प्रति किमु वक्तव्यं स्यादपसिद्धान्तदूषणभा- पस्य तेन त्यक्तत्वात्तदुद्भावनमेव तं प्रति न युज्यत इत्यर्थः । पूर्वस्वीकृतपरित्यागरूपापसिद्धान्त निग्रहे. ण निगृहीतत्वादपसिद्धान्ते परित्यक्तोऽपि न फिश्चि- बक्तव्पमित्यत आह * न तावदिति * मृतस्य पुनर्मार- णाभाषवनिग्रहीतस्य पुनर्निग्रहाभावात्कृतो न यु. तमित्यत आह * अपसिद्धान्त इति * अमृतसेकेन पूर्व- मृत्तिपरिहारवदपसिद्धान्तदूपणपरित्यागेन पूर्वापंसि- डान्तप्रसङ्गस्यान्यतरासिडिलक्षणपरिहारस्य तेना- भिधीयमानत्वादित्यर्थः । यद्यपि प्रतिवादी, वि. घदतेऽपसिद्धान्ते तथापि मदभिप्रायेण तस्य निगृही. तत्वान वक्तव्यमित्यत आह अन्यथेति + अनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यादौ स्वाभिप्रायेणासिद्धिमुत्का परं निगृह्य विजयी स्थादित्यर्थः। तत्र परेणाऽसिद्धेः प. रिहियमाणत्वाम्न विजयी स्यादित्यत आह* परेति * स्या परेणापसिद्धान्तस्यान्यतरासिद्धिपरिहारोनापे- क्ष्यते तया परोऽप्यसिद्धिपरिहारं नापेचेतेत्यर्थः । अ. स्तु तथा पा को दोष इत्यत आह * अनसिद्धाविति सम्पग्घेतावप्पसिझ्यादिकमुद्भाव्य परनिगृध विजयप्र- १२७ ·२०१० खण्डनखण्डखा द्वितीयपरिच्छरे सङ्ग इत्यर्थः। इममेधार्थ स्पष्टीकर्तु पुनधोयमुद्भावयति । ३४ उक्तार्यानुवादः। निगृहीनस्य नस्यापरमभिधानमनादरणीयमेवेति चे. न। अन्यतरासिया निग्रहारिहारस्यैव तेनाभिधीयमा- नत्वात् । तथाऽप्यनादरणेऽनसिद्धावसिद्धिमुद्भाव्य परा- भिधीयमानमसिद्धिपरिहारमनाहत्य विजयनैवेत्युक्तम् । अथ मन्यस मध्यस्थेननहिचारणायं किमनसि- हाबननासिडिरुक्ता अनपसिद्धान्ते वापसिद्वान्तः, ए. तद्विचार्य तेनैव जयपराजयाववधारणीयौ, तदर्थमेव मध्यस्थापस्थापनमिति । नाताई वादिना साधनेऽभिहि- ते दुष्टमतदित्यभिधायैव प्रतिवादिना निवर्तनीय, म- ध्यस्थस्तु परमार्थतो दुष्टत्वमदुष्टत्वं वा तस्य साधनस्य विचार्य जयपराजयायवधारयिष्यति, सोऽयं वृत्तीभूतपिकदाम्पत्यापत्यपोषणकृतमहायासबायसव्यस- नं समासादयिष्यति मध्यस्थो वराकस्तावकदुष्परामर्शन * निगृहीतेति * अपसिद्धान्तोद्भावनेन पूर्वमेव तस्य निगृहीतत्वात्तस्य न मयाऽपसिद्धातोऽङ्गीक्रियत इति पवचनं नन्नादरणीयं निगृहीतवचनवादित्यर्थः । अपांमद्धान्तनिग्रहस्पान्यतरासिया परिहियमाण. स्वादनि ग्रहत्यमेवति परिहरति * नेति * अन्यतरा प्रसूय नि कर्षण ।

·निमहस्थानेषु अपसिद्धान्तखण्डनम् । १०११ सिद्धस्थापि निग्रहत्वादेव न तबचन आदर इत्यत आह * तथापीति * स्वीकृत्यापसिद्धान्तं पश्चायो विप्रतिपद्यते तं प्रति न किश्चिद्वक्तव्यं कथकेन, मध्य- स्थस्यैव तत्र व्यवस्थाहेतुत्वादिति शङ्कतं अधतिक- चिदसिहावुद्भाविप्तायां किमसिद्धेऽसिहोदावनमुता. नसिद्धे तथाऽपसिद्धान्त उद्भावितेऽपि किमपसिद्धान्ते ऽपसिद्धान्त उद्भावित उतानपसिद्धान्त इत्येतद्विचार्य य. यसिद्धादापामियागुद्भावनं तर्हि तदुपदर्शकस्य जय इतरस्य पराजयोऽन्यथा वैपरीत्येन जयपराजयाविति मध्यस्थो निर्णष्यतीत्यर्थः । कुत इत्यत आह * एत- दिति * विचार्य जयपराजयनिर्णयार्थत्वान्मध्यस्थवः रणस्यत्यर्थः । अतिप्रसङ्गेन परिहरति * तहीति * अनित्यः शब्दः कृतकत्वादियुक्तऽसिद्ध्युद्भावनेन वा. दिनं निगृह्य प्रतिवादी तस्यासिद्धिपरिहारबचनेऽना. दरं कुर्यादित्यर्थः । तर्हि विजयासिद्धिरतोऽम्पतरा. सिद्धिपरिहारवचने आदर हन्यत आह * मध्यस्थे- ति * एवमर्थमुपपायोपहसति * सोऽयमिति *प्र. सूय-जनायित्वा निवृत्तीभूतश्चरितार्थौ पः पिकस्तद- पत्यपोपणार्थ कृतो महानायासो येन वायसेन त. शासनमिव व्यसनं प्राप्तवान्कोलापत्यपोषणषत् बायसस्य मध्यस्थस्य निष्प्रयोजनप्रयास इत्यर्थः। यद्यप्यसावधुनाविप्रतिपद्यतेऽपसिद्धान्तेऽपि तथा. पिन तावता तस्य किभित्प्रयोजनमिति शङ्कते। ३९ पूर्वानुमत्यैवाऽपसिद्धान्तोपन्याम इति शङ्कानिरासः । अथोच्यते सम्प्रति विप्रतिपद्यतां नामापसिद्धा- ·१०१२ खण्डनखण्डवाघे द्वितीयपरिच्छेदे न्तेऽप्यसौ किमेतावता पूर्व स्वीकृतापसिद्धान्तदूषणभा- वस्य दर्शनस्य तावत्तन स्वीकरणमकारि तदेवादाया- पसिद्धान्तस्योपन्यासो युक्त इति । मैवम् । यदीदानी. न्तन्यननुमतिरस्य नादियते अस्यामुपजातायामपि प्रा- क्तनानुमतिमादायैव च दूषणप्रवृत्ति स्तदाऽपसिद्धान्त स्पापि कुतोऽवकाशः स हि पूर्वानुमतस्येदानीमननु- मैतिमाश्रित्यैव प्रवर्तते नान्यथा । तस्मात् स्वीकृता- पसिद्धान्तदूपणभावमपि वादिनं प्रति विप्रतिपत्तिका- ले साधनीयमपसिद्धान्तस्य दोपत्वमिति द्वितीयानव- काशः। यस्य तु सौगतादेतेऽपसिद्धान्तो न दूष- णं तं प्रत्यवश्यं साधनीयमेवास्य दूषणत्त्वम् । * अथेति * अन्यतरासिया परोद्भावितापसि दान्तनिग्रहपरिहारप्रयोजनमस्तीत्यत आह * पूर्वमि. ति* स्वीकृतोऽपसिद्धान्तदूपणनावो येन दर्शनेन त. स्पति विग्रहः । अपसिद्धान्तदूपणभावदर्शनास्वीका- रमलादेव कथं तदुपन्यास इत्यत आह * तदिति * पूर्यतनानुमतिरेव कारणं निग्रहोद्भावने नाधुनातनी- त्यर्थः । पूर्वानुमतिवदिदानींतनानुमतिरप्यादरणीयेति परिहरति * मैवमिति * इदानींतनानुमतिमनगी. कृत्यापसिद्धान्तदूषणमुद्भाव्यते चेत्पूर्व शन्दनित्यत्व- मगीकृत्पदानी तदनङ्गीकारेऽप्यपसिद्धान्तोद्भावनं न स्पादिदानींतनानगीकारस्याप्रयोजकत्वादित्यर्थः । इ.

·निग्रहस्थानेदु अपसिमान्तखण्डनम् । दानीन्तनानुमतेरमयोजकत्वे कुतोऽपसिद्धान्तनाव- काश इत्यत आह * स हीति * एककर्तृकविषय- स्वीकारास्वीकारसमुच्चयात्मकत्वात्तस्येत्यर्थः । इदा. नीतनापसिद्धान्तानुमत्यभावे तदुद्भावनमशक्पं त. स्मादसावापादनीयेति प्रथमकल्पमुपसंहरति * त. स्मादिति, * अनङ्गीकृतापसिद्धान्तदूषणभाववा- दिन प्रति तदुद्भावनमिति द्वितीयविकल्पोऽस्त्वित्यंत आह *दितीय इति* अङ्गीकृतदूषणभावं प्रत्यापितदि- प्रतिपत्तिकाले यदा नावकाशस्तदाऽनङ्गीकृततत्वं प्रति तदनवकाश इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः। तर्धनङ्गीकृता. पसिद्धान्तस्य दूषणत्त्वे स्वीकृतपरित्यागे किमु वक्तव्य. मित्यतआह # यस्यति * अपसिद्धान्तो दूषणत्वना. पाच वक्तव्य इत्यर्थः। योऽपसिद्धान्ते विप्रतिपद्यते तं प्रत्यपसिद्धान्तस्य दूपणत्वमापादनीयमिति यदुक्त तदयुक्तमेकनैकस्प स्वीकारास्वीकारसमुचयव्याघातस्यैधापसिद्धान्तमुपे- क्ष्य वक्तव्यत्वादित्याशङ्कयाह । ३६ अनङ्गीकृतापसिखान्तदोष प्रति व्याघात उद्भाव्य इति शड्डा- निराप्सः । नच वाच्यं योऽपसिद्धान्ते विप्रतिपत्ति करोति तं प्रति व्याघात एवाभिधेयः, दर्शनविशेष स्वीकुता प्रथम तह- र्शनान्तनिवेशिनः प्रतिवन्दीदूषणत्वादेस्तेन स्वीकारात् पश्चात्तस्यैवास्वीकार स्तावेतौ स्वीकारास्वीकारावेकनेक- स्य व्याहताविति । यद्ययमपसिद्धान्तात्मैव व्याघातः ·२०१४ खण्डनखण्डवाघे द्वितीयपरिच्छेने तदाऽपसिद्धान्तदूषणत्वेऽपि विप्रतिपक्षस्य विप्रतिपत्ति- मन्युदस्य नाभिधातुं युक्तः । अथ दूषणान्तरमयं व्या. घातोऽपसिद्धान्तमनुपजीव्य सम्भाव्यमानादावन स्तदा सार्वत्रिकापसिद्धान्तादाहरणेऽयमेवास्तु किमपसिद्धान्त- स्थ दृषणत्वाङ्गीकारण। * नचंति * दर्शनविशेष स्वीकुर्वता तदन्तःपा. तितया प्रतियन्धादेः स्वव्याघातकत्यादिना दूषण स्वमङ्गीकृतं पश्चात्तत्याग एकोपाधायकस्य भाषा भोवसंसर्गव्याघात इत्यर्थः । कुतो न वाच्यमित्याश यायं व्याघातोऽपसिद्धान्तात्मा ततो दूषणान्तरं घेति विकल्प्य प्रथममनूय दृपयति # यदीति * द्वितीय शङ्कत * अधेति * अर्थान्तरत्वेऽपि तदुपजी. व्यत्वेऽपसिद्धान्तोऽवश्यमापादनीय इत्याशमाह: अपसिद्धान्तमिति - तहि सर्वानुगतैकदूषणसम्भवे क्वचिस्वीकृतास्वीकारेऽपसिद्धान्तोद्भावनं क्वचित व्याघातोदावनमिति बैरूप्यं गौरवादनुपपन्नमिति प. रिहरति * तदेति * प्रथममुद्भावितस्थापसिद्धान्तस्थ परदूषितस्य प. रित्यागे व्याघातोद्भावने प्रतिज्ञाहानिनिग्रहः स्थाः दिति दूपणान्तरमाह। ३७ व्याघातोद्भावने प्रतिहाहान्यापत्ति। किश्चैवमपसिद्धान्त उद्भावित पश्चात्तद्विप. प्रतिपचापजातायामपसिद्धान्तमुपेक्ष्य व्याघातलक्षण- ·. निग्रहस्थानेषु अपसिद्धान्तबण्डनम् । स्थास्य दोषान्तरस्याभिधाने प्रतिज्ञाहान्यांपत्तेः प्रति- ज्ञाहानिः स्वीकृतोक्तत्याग इति । एवं प्रथमं किञ्चि. दूषणमुत्का तत्परिहारिणि दूषणान्तराभिधान न प्रति- ज्ञाहानिरिति गतं प्रतिज्ञाहान्यादिभिर्निग्रहः । .. .. * किश्चेति * तदुपपादनाय तल्लक्षणमाह - मतीति * स्वीकृतोक्तपरित्यागेपि प्रतिज्ञाहान्यन. गीकारे .को दोप इत्यत आह * एवमिति * एवंसति तत्र किश्चित् दूषणं साधनं चाऽभिधा. य पश्मात्तत्परित्यागेन दूषणसाधनान्तराभिधाने प्र- तिज्ञाहानिरित्येतल्लयमियादविशेषादेवं च निग्रहान्त. रायपपि न सिद्ध्यरन्नित्यर्थः। स्वीकृतोक्तपरित्याग एवात्रन पूर्व,मपसिद्धान्तनि. ग्रहमुद्राव्य तत्साधनार्थमेव व्याघातलक्षणनिग्रहा- न्तरस्योद्भाव्यमानत्वान्नहि साध्यं प्रतिज्ञाय तूप- न्यास साध्यपरित्याग इति शङ्कते। ३८ प्रतिशाहान्यापत्तिर्नेतिशडूननिरासः । प्राक् प्रतिज्ञातदोपनिळहार्थमेव निग्रहान्तरकथना- नैष दोष इति चेन्न। पूर्वनिग्रहपरिहारमकृतवति तेनै- व पराजिने निग्रहान्तरोपन्यासस्यायुक्तत्वादिति । न- चानेन भयन भवना व्याघात एवाभिधेयः प्रथम नाप. सिद्धान्त इति वाच्यम् । अपसिद्धान्तवैयर्थ्यप्रसङ्गात सर्व. नापसिद्धान्तोदाहरणे व्याघाताभिधानस्यैवमङ्गीकर्चव्य- ·खण्डनखण्डखा द्वितीयपरिच्चेरे खात् । न हि कचिच्छक्यतेऽवधारयितुं मयाऽपसिद्धा- न्त उहाविते नायं विप्रतिपत्स्यत इति । *प्रागितिपूर्वोद्भाविते निग्रहे परिहते व्याघातनिध- होद्भावनमुतापरिहृत एवाचे प्रतिज्ञाहानिरव, य. दि वितीयस्तताह * नेति * अकृतपरिहारे पूर्वनि- ग्रहे निग्रहान्तरोद्भावनेऽधिकं नाम निग्रहस्थान स्पादि त्यर्थः । ययपसिद्धान्तमभिधाय तरिप्रतिपत्तौ सत्या व्याघात उद्भाव्येत तदा स्यात्प्रतिज्ञाहानिः प्रथमत एवापमिद्धान्तमुपेक्ष्य व्याघात एवोद्भाव्यत इत्याशया हनचेति* कृतो नैव याच्यमित्यत आह *अपसिद्धाः न्तेति * स्वीकृतपरित्यागोऽपसिद्धान्त इति लक्षणत स्तस्य निग्रहत्वप्रतिपादनवैयर्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । न चै- पर्थ्यमपसिद्धान्तदूपणत्वमगीकृत्य यः स्वोक्तं परि स्यजति स्वीकृतमपि तं पति तदुद्भावनस्यार्थवत्वा- दिसत आह * सर्वत्रेति अपसिद्धान्तदोपमनङ्गीकृत चतः सुगतादेनये यथा व्याघात एवं तदूषण- स्वमङ्गीकुर्वतो नैयायिकादेमतेऽपि व्याघात एव दूप णत्येनोपन्यसनीय एकरूपप्रयोजनस्यैव युक्तत्वादि त्यर्थः । यत्र मयाऽपसिद्धान्त उद्भाविते वादी विप्र. तिपयत इति निश्चयस्तत्र व्याघातोदावनमितरत्रा पसिदान्तस्येति विभागोऽप्यनुपपन्न इत्याह * नहीं ति * तमुद्भावनात्माम् प्रमाणामावन विमतिपत्यभा- घी नियंतुमशक्य इत्यर्थः । पिप्रतिपन्नम्प्रत्यपसिद्धान्तस्य दूषणत्पमापादनी ·निग्रहस्थानेषु अपसिमान्तण्डनम् । २०१७ पमित्युक्तमङ्गीकरोति। ३९ विप्रतिपनं प्रत्यपसिखान्तदूषणवप्रसाधननिरासः। नन्वस्त्वेवं विप्रतिपन्नं प्रति अपसिद्धान्तस्य दूषण- त्वं प्रसाधनीयमिति । मैवम् । येनाप्यस्वीकारदण्डेन दूपणेन तत्स्वीकारयिष्यसि तदनङ्गीकारस्यापि सम्भ- वात् । उक्तञ्च सौगतैः-- "न हि शारताश्रया वादा भवन्ती ति नापसिद्धान्तो निग्रहाधिकरणमिति रिक्तस्य जन्तोर्जातस्य गुणदोषमपश्यतः । विलब्धा बत केनामी सिद्धान्तविषयग्रहा"इति च । * नन्विति # दूषणरवेन तदगीकृतव्याघातादि. दण्डेनापसिद्धान्तस्य दूषणत्वं साधनीयं तदपि न सम्भवति पूर्वसिद्धान्तवदेव व्याघातदण्डदूषणत्वा. दपि न्युस्थानसम्भवादिति परिहरति * मैवामिति * एवम्भूत एष नास्ति यः स्वशास्त्रस्वीकतमपि न स्वीक. रिष्यतीत्यत आह + उक्तं चेति * रितस्य-ज्ञानलवे. नापि हीनस्य जन्तो-जननमणादिधर्मिणा संसारिणी जातस्य-केवलं जन्ममाघ्रप्रयोजनस्पातएव गुणदोप. मपश्यता-गुणदोपविवेकहीनस्य सिद्धान्तर्षिपपग्रहा:- आणिकत्व स्थिरत्वादिसिद्धान्तस्वीकाराः केन-पापिठेन १ मुलानुसारेण प्रथमं नहीत्यादिप्रन्पव्याख्यानमयोचित परं पुस्तफत्रयेऽपि तथैवोपलम्मारुष स्थापितम् । PPP ·खण्डनवसाचे द्वितीयपरिच्छ विलब्धा-अन्यथाऽर्थ जानतैवाऽऽहार्यभ्रान्तिमूलवा- क्येन प्रतिपादिता इत्यर्थः। यतेति खेदे । कथायां प्र. वृत्तत्वात्कथायाश्च शास्त्राश्रयत्वात्तस्य च सिद्धान्तवि. पपत्यारिसद्धान्तः स्वीकार्य इत्यत आह * न हीति आहत्यापसिद्धान्तस्थानिग्रहत्वे घचनमाह * नेति * निग्रहत्त्वाधिकरणमिति भावपरो निर्देशः। इदानीं तात्पर्यपरिशुरी तदृषणत्वसमर्थनमु- दयनोक्तं दूषयितुमुपन्यस्पति । ४० ज्दपनमतारम्भः। . तत्र कश्चिदाह-शास्त्रमनाश्रित्य कथारम्भानुपपत्तिः यदा हि क्षणभङ्गसाधन प्रयोक्ता अस्फूर्त्तिमता स्थिरवा दिना सिद्धसाधनमुहाव्य निगृह्यते तदा किं कुर्यात् । प्रथमविप्रनिपत्तिविराधमुद्भावयेदिनि चेत् एवं तर्हि वि- ' प्रतिपरयनुगुणप्रमेयान्तरव्यतिक्रममप्युहावयेदेव, अन्ध- था विप्रतिपत्तिव्यतिक्रममप्युपेक्षत, न खल तत्तदनुगु- णव्यतिक्रमयो विरोधापत्ति प्रति कश्चिडिशेपः । न चै- कपुरुषार्थानुगुणाङ्गाङ्गिभावव्यवस्थितपदार्थजातव्युत्पाद - नादन्यच्छास्त्रं नाम, तस्मात् क्षणिकत्वस्वीकारे तदनु- गुणागेहादिसमस्तस्वीकारः तदेकपरिहार वा समस्तत. दनुगुणपरिहार इति सर्वज्ञोऽपि नान्यथा प्रमातुं क्ष- मः । न च समस्ततदनुगुणपदार्थजातं कथारम्भे स्व- न ·मपसिमान्तखण्डने उदयनमतोपपादनम् १०१९ शब्देनाभिधातुमुचितं तदेव शास्तप्रणयनप्रसङ्गात् प- रिपदनपेक्षितत्वाच्च । नच तयतिक्रमोहावनाय समस्त- तदनुगुणोहः परस्परस्य शास्त्रमनाश्रित्य शक्यः । नच तचदनुगुणव्यतिक्रमे तदुपेक्षणे वा तत्त्वप्रतिपत्तिजयाविति अकामनापि तदधिकारप्रवृत्तं शास्त्रमेवाश्रयणीयमिति । तति * कथारम्भानुपपत्त्या शास्त्रमाअयणीय पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहस्पत्यास्कयाया इत्यर्थः । अस्तु शा. स्नाश्रगणन्तावताऽपसिहान्तस्य दूषणत्वे किमाया. तमित्यत आह * यदा हीति* यस्सत्तत् क्षणिक यथा जलयरः सन्तश्चामी भाचा इति क्षणमगसाधनानु- मानप्रयोक्ता यदा सद्पणापरिस्फूर्तिमता सिर. साधनेन निगृह्यत तदा किंकुर्यात् तम्प्रति सद. नुहारवचने तस्पैवाप्रतिभानिग्रहेण पराजयप्रस- गस्तदुखारे पाऽपसिद्धान्तादन्यो निग्रहो नास्तीस्प- र्धः प्रथमोक्तविप्रतिपत्तिप्रतिपादरुवाक्यपिरो. धस्वीकारद्योतकवाक्योद्भावनासयोर्वाक्यांशयोः प. रस्परविरुडार्थत्वा दस्त्येव व्याघातो निग्रहान्तरं ततः पूर्वापरव्याघातलक्षणं निग्रहान्सरं किमिति नोद्भाव- येदित्याशङ्कने * प्रथमेति * परिहरति *एवमिति यत्र स्थिरवादी स्थैर्यलक्षणविप्रतिपत्तिविषयीवपरीतं क्षणिकत्वं स्वीकृत्य केवलं दूपर्णन वदति किन्तु विप्रति- पत्तिं परिहरति प्रतिपयनुगुणं यत्प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्यं तत्र तद्धिपरीतं स्वीकृत्य तत्रापि न्यायेन विरोधोऽवश्यं पाच्योऽवचने पूर्ववत्तस्य पराजयप्रसद्भादित्यर्थः। प्रथम.

·२०२० खण्डनखण्डखाधेवितीयपरिच्छेदे घिप्रतिपत्तिव्यतिक्रमोद्भावनेपि तदनुगुणप्रमेयान्त रव्यतिक्रमः,कस्मादुद्भाव्यत इत्यत आह * न खल्वि ति तत्तदभावोपनायकयोर्यधा विरोधस्तथा तदनुगु- णभावाभावोपनायकयोर्विरोधोऽविशिष्ट इत्यर्थः । तथाप्यपसिद्धान्तसमाश्रयणस्प किमायातमित्याश- क्ष्य तदर्थ शास्त्रस्वरूपमाह * नचेति # एकपुरुषार्थस- म्बन्धोपकार्योपकारकभावव्यवस्थितस्य पदार्थजा- तस्य कात्स्येन प्रतिपादको ग्रंथा शास्त्रं शास्त्रदये निए. प्रयोजने प्रकरणादौ चातिव्यासपरिहाराय विशेष णानि । इदमत्रोदाहरणं स्थिरार्थज्ञानं निश्रेयसाधिगमः स्थैर्य च प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्तन्मानत्वं च मानलच. णयोगातल्लक्षणं च तर्कतोऽतिव्याप्त्यादिपरिहारे पोत्यादि स्थिरवादिना स्वीकार्य तथा लक्षणपक्षा: दावपि द्रष्टव्यम् । यस्मादेव लक्षणं शास्त्रं तस्मादिति फलितमुपसंहरति * तस्मादिति * क्षणिकत्वं प्रति. जानता प्रत्यभिज्ञामामारयं खण्डनीय तदप्रामाण्य चानुगतभावे न सिद्धत् अनुगतसामान्य शब्दार्थों नास्ति किन्तु तदपोहस्तच्छन्दार्थ इत्यादि स्वीकार्यमि. त्यर्थः। तेषां हेतुहेतुमद्भावादेकपरित्याग इतरपरित्याग इत्याह *तदेकेति तदनुगुणपरित्यागे तत्परित्यागे षा ऽनुगतस्वीकृतपरित्यागादपसिद्धान्तसिद्धिरित्याशयः। स्पादेतत्सर्य कथारम्भस्प शास्त्राश्रयणापेचित्य, तदेव कुतः । शास्त्रापेक्षाव्यतिरेकेण तत्तदनुगुणपदा र्धप्रतिपादनासम्भवादिति चेन्न । कथारम्भ एव तेषां स्वशन्दनाभिधानसम्भवादित्याशमाह * नचेति * ·अपसिमान्तखण्डने उदयनमतोपपादनम् । १०२१ कुत इत्यत आह * तदेति * ततदनुगुणपदार्थ- जातप्रतिपादने तदैव शास्त्रप्रणयनप्रसङ्ग इत्य- धः । पूर्वप्रणीतशास्त्राभावे तत्परिज्ञातृपरिपदो. ऽभावेन तदनपेक्षत्वं च स्यादित्याह # परिष- दिति * पचप्रतिपक्षपरिग्रहेऽपि नान्योन्यशास्त्रा- पेचा स्वीकृततदनुगुणव्यतिक्रमोद्भावनस्पतदैव तत्तद- नुगुणप्रमेयोहेनापि सम्भवादित्याशमाह * नचेति * तर्हि तदनुगुण उत्क्रम्यतां तदुक्रमो वाऽपेक्ष्यतांपरेण को दोष इत्यत आह *नचेति स्वीकृतपरित्यागोपेक्षाया- मन्यस्यापि दूषितस्य परित्यागेनान्यस्योपन्यासस- म्भवान कथापर्यवसितिरित्यर्थः। तत्वनिर्णयो वाद- फलं विजयो जल्पादेः। पूर्वपक्षमुपसंहरति *इत्यकामे- नेति* एकपुरुषार्थप्रतिवद्वाङ्गाङ्गिभावव्यवस्थितपदा- थजातप्रतिपादनमधिकृत्य शास्त्रं कथामाकाड्समाणे- रनिच्छद्भिरप्यच्छमतिभिराश्रयणीयमित्यर्थः । यदनङ्गीकारे तदनुगुणपदार्थविरोधमुद्भाव्यं मन्य- से स एव निरूपयितुमशक्य इत्यभिप्रेत्य परिहरति । ४१ उदयनमतखण्डनारम्मः। तदेतदपेशलम् । किं तदनुगुणं प्रमेयान्तरं यदनभ्यु. पगमे विरोधमुहावयेदित्युच्यते । इयमभ्युपगम्यं सम्भव- ति । एकं तावद्यदनभ्युपगमे कथैव प्रवर्तयितुमशक्या यथा प्रमाणादि सर्वकथकसिद्धम् । इतरतु प्रतिदर्श- नसिद्ध किञ्चिन् यथा क्षणभङ्गेश्वरादि । तत यदि ·૨૦૨૨ खण्डनखण्डखाचे द्वितीयपरिच्छरे प्रथममभ्युपगम्यैव कथाप्रवृत्तिरिति तत्स्वीकारे पमा त्तदनङ्गीकारोऽपसिद्धान्तः। तन्न । स्वव्याघातकत्वेन तस्य भवहिरेव जातिवाङ्गीकारात् । जातेश्च निरनुयोज्या- नुयोगे निवेशात् । तदिति तदुपपादनीयाभ्युपगम्यं यत्तदाह पमिति * तदेव इयमपि विविच्य दर्शयति * एकमि तितदेवोदाहरणेन दर्शयतिस्पधेति इदमेकमस्तु कि तदपरमभ्युपगम्पमित्यत आह इतरदिति तदप्युदाह रणेन दर्शयति ध्ययेति क्षणभङ्गो पौडस्य, नैयायिका कादेरीश्वरो, नियोगः प्राभाकरादेः, स्वतन्त्रसिहत्या दित्यर्थः । एवमभ्युपगम्यद्वयं विविच्य दर्शयित्वा प. सिद्धान्तस्वरूपमनुवदति दूपणाय *तत्रेति कथापट क्यनुपपत्या प्रमाणाधद्गीकृत्य पश्चात्तदनङ्गीकारोऽप. सिद्धान्तोमतो यदि इत्यर्थः । निग्रहान्तरत्वान्नासावर सिद्धान्त इति दूषयति तन्नेति * कथामूलतया स्वी कृतस्य परित्यागः स्वीकृतकथाविरोधितया स्वव्या घातकत्वेन जातिरिति भवद्भिरेव स्वीकियते इत्यर्थः । जातिरप्यपसिद्धान्तान्तभूतैवेति नेत्याह *जातेश्चेतिक प्रतिदर्शनसिद्धक्षणभङ्गाय युगम्य पश्चात्तत्यागोऽ. पसिद्धान्त इति द्वितीयं दृपयति । ४२ द्वितीयपक्षनिरासः। नापि हिनीयः दर्शनभेदनियतं हि क्षणभङ्गादि य- कथारम्गेऽप्युपगन्तव्यं तत् किं तदभ्युपगमस्य प्रक ·१०२३ मपसिदान्तबण्डने उदयनमतोपपादनम् । तसाध्यापोहाभ्युपायतयो,त तन्नान्तरीयकतया । न प्रथमः क्षणभङ्गसाधनप्रस्तावे अपोहादि परित्यजतः सौ- गतस्यापसिद्धान्ताभावापत्तेः तदभुयपगमस्य तदनुपाय- खात् । अन्योन्याभुथपगमोपायवे चान्योन्यविचारस्य निष्पचिरेव न स्यात् विचारे सति प्रामाणिकत्वातीती तदभ्युपगमः तदनभ्युपगमे च विचार इति । अभ्युप- गतोपायत्यागविषय एवायमपसिद्धान्तो नान्यतति चेन्न । यो हि यदुरायः तमभ्युपगम्य विचारः प्रवर्त्तयितव्य इत्येव कुतः, तस्योपायतया तेन विचारः प्रवर्त्तयितव्य इत्येव युक्तं न तु तदभ्युपगमोऽपि तावता तदुपायः स्यात् तस्य च तदभ्युपगमस्य च पृथक्कारणत्त्वाभ्युपगमे प्रमाणस्योपदर्शयितुमशक्यत्वात् शक्यत्वेऽपि वा तता- पि स्वाभ्युपगमः किमित्यभ्युपेयो वैयर्थ्यात उपाय- खादेव परस्य तथा प्रतीत्युपपत्तेः । . नापीति तदुपपादनायैव विकल्पयति दर्शनेतिक तदभ्युपगमस्तस्य प्रकृतसाध्यहेतुत्वादुत व्यापफत्वा- दिति विकल्पार्थः । प्रथमं दूपयति * नेति * उपायत. या स्वीकृतस्य परित्यागोऽपसिहान्तश्चेत् क्षणिक- स्वसाधनकालेऽपोहादित्यागोऽपसिद्धान्तो न स्यादि- त्यव्याप्तिरित्यर्थः। .। कुन इत्यत आह * तदिति # क्ष. 'विकत्वस्वापोहादिहेतुत्वेनापोहादेः क्षणिकत्वोपा- ·एकस्य विचारेण प्रामाणि. अभ्युपगते १०२४ खण्डनखण्डखाचे द्वितीयपरिच्छेद पत्वाभावादित्यर्थः । क्षणिकत्वाभ्युपगमो पधाऽपो हाथभ्युपगमोपायस्तथाऽपोहायभ्युपगमोपि क्षणि. फरवोपगमस्येत्यत आह अन्योन्यति अन्योन्योपाय- त्वेऽन्योन्यविचारानिष्पत्तिरव कस्मादित्यत आई *विचारे सतीति * कत्वातीतायन्यस्य तदुपायतया प्रामाणिकरधमे यमितरनापीति परस्पराश्रयत्वमित्यर्थः । अस्तु तर्वि क्षणिकरवस्यैवापोहोपायत्वादपाहप्रस्तावेक्षणिकत्वम स्ताघे तत्त्याग एवापसिद्धान्त इति शङ्कते* ति अपोहादि विचारयता चणिकत्वस्पैवाभ्युपगन्त व्यत्वे मानाभावादिति परिहरति नेति कहियुर मित्यत आहतस्पेति सचेहेतुस्तदभ्युपगमोपि हेतु स्यादित्यत आह नरिवति* उभयो'कारणत्वे प्रमाण भावादूगौरवाचेति हेतुमाह*तस्येति# अनन्यथासिद्ध सनिधित्वमेव प्रमाणमित्याशङ्याङ्गीकरोति शक्य स्व इति* अङ्गीकृतमनेनेदमिति परस्य तत्प्रतीतिरवप्र- पोजनमित्यताह * उपायेति शास्त्राधिगताभ्युपगमवैयपि प्रमाणोपनीता. भ्युपगममाश्रित्यापसिद्धान्तप्रवृत्तिर्भवतीति शङ्कते। ४३ पुनः शङ्कानिरास । अथोच्यते उपेयमुपायेन साधयता उपेयवदुपायस्या- पि सत्त्वमुपगन्तव्यमिति पश्चात्तदनुपगमेऽपसिद्धान्तो- पन्यासः सावकाशः असत उपायत्वानुपपत्तेः । तर्युपा- यत्वेनोपन्यसनाचत्सत्त्वान्युपगमस्तस्य साक्षादश्रुतोऽप्य- ·निप्रहस्थानेषु अपसिमान्तखण्डनम् । ૨૦૨૧ सत्त्वेनाभ्युपगन्यमानस्योपायत्वस्वीकारानुपपरया क. रूपनीयः कल्पितेन तेन श्रूयमाणतत्सवानभ्युपग- मविरोधादपसिद्धान्तोऽभिधेयः । एवञ्च सति सत्वान- भ्युपगम एवोपायत्वानुपपत्तिप्रसङ्गो दूषणमुच्यताम- पजीव्यत्वात् तदुपन्यासमन्तरेणाश्रूयमाणतदीयाभ्युपग- मस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् कृतं तदुपजीविना पश्चात- नेनापसिद्धान्तेन । *अति उपेपमिच्छतोपायस्वरूपं तावदाश्रयणीयं न तरसत्वमपि प्रमाणाभावादित्यत आह अत इति* सम्भाव्य लघूपायतयाऽपसिद्धान्तोदावनस्य वैयर्यमभि- प्रेत्य परिसरति * तहीति * नियतमाक्सत्वकारणस्वा- न्यथानुपपत्या साधनस्य सत्वं कल्प्यतां किमतावतेत्य- त आह * कल्पितेति # कारणस्थानुपपत्या कस्पिता- श्रूयमाणसत्वाभ्युपगमविरोधेनाऽपसिदान्तोपन्यास इत्युक्तं स्पादित्पधः । अस्त्वेवमेव •को दोष इत्पत आह * एवञ्चेति * सत्वाभ्युपगमे करणत्वानुपपति- रेवानिष्टं दृपणमुच्यतां मृधाऽपसिदान्त इत्यर्थः। हे- तुमाह उपजीव्योति तदुपजीव्यस्थमेवासिद्धं सत्या. भ्युपगमस्येत्यत आह * तदिति * एवं चोपजीव्यत- पाऽवश्यप्रथममत्येतन्यस्य लघूपायस्पान्यस्य सम्भ- वे पश्चात्प्रतीतिकापसिद्धान्तोपन्यासो गौरवात्प्रयोज- नाभावाचानुपपन्न इत्याह * कृतामिति तन्नान्तरीयफतथा तदभ्युपगम इति द्वितीय क- ·२१०२५ सारनमारमा द्वितीयपरिच्छेरे स्पेऽप्युक्तखण्डनमतिदिशति । ७ दृषणातिदेश । अतएव न द्वितीयः तन्नान्तरीयकाभ्युपगमोऽरि हि तत्सत्तानभ्युपगम साध्यस्याभावाप्रत्याऽनुमन्त- व्यः तथा च सैव दूषणमस्त्वनभ्युपगमे कृतं तयाऽ. अभुथपगर्म परिकल्प्यतेनानभुयपगमविरोधादपसिद्धा- न्तोपन्यासेनेति । एवं निग्रहान्तरखण्डनमूहनीयम् । इति कवितार्किकचक्रवर्ति-श्रीश्रीहर्ष-कृते खण्डनखण्डखाद्य निग्रहानिरुक्तिर्नान द्वितीयः परिच्छेदः । * अत इति * अतिदिश्यमानं खण्डनमेव दर्श- यति * तदिति * किम्यायातमितिचदिदमत्रायात मित्याह • तथा चेति + सत्तानभ्युपगमे साध्यानुप पतिमुपजीव्य तत्सत्ताभ्युपगमं परिकल्प्य पश्चात पयागेनापसिद्धान्तोपन्यामावरं प्रथमत एच वसा ध्यानप्परयुगन्यास इत्यर्थः । इति शब्द समाप्तौ । अ- नुक्तनिग्रहान्तरेष्वपि यथासम्भवं खण्डनमूहनीयमि- त्याह एवमिति. सामान्यलक्षणमेव तावत्कथफाश तिमूचकं निग्रहस्थानमिति न सम्भवति ज्योतिःशा. स्नादायतिव्यात कथकपराजयनिमित्तमित्यपिनात दीरितेऽतिब्यानरेशन्दतोऽर्धतश्च पुनर्वचन पुनरुत १मनायुपगम इति मू० पु. नास्ति । - ·२१०१ सारनमारना द्वितीयपरिच्छेरे स्पेऽप्युक्तखण्डनमतिदिशति । ४७ दूपणातिदेशः । अतएव न द्वितीयः तत्रान्तरीयकाभ्युपगमोऽपि हि तत्सत्तानभ्युपगमे साध्यस्याभावापत्त्याऽनुमन्त- व्यः तथा च सैव दूषणमस्त्वनभ्युपगमे कृतं तयाऽ- अभुयपगमं परिकल्प्यतेनानभुयंपगमविरोधादपसिद्धा. न्तोपन्यासेनेति । एवं निग्रहान्तरखण्डनमूहनीयम् । इति कवितार्किकचक्रवर्ति-श्रीश्रीहर्ष-कृते खण्डनखण्डखाये निग्रहानिरुक्तिर्नाम द्वितीयः परिच्छेदः । . * अन इति * अतिदिश्यमानं खण्डनमेव दर्श यति - तदिति - किम्पायातमितिचदिदमनायात मित्याह -तथा चेति + सत्तानभ्युपगमे साध्यानुप पत्तिमुपजीव्य तरसत्ताभ्युपगमं परिकल्प्य पश्चात स्यागेनापसिद्धान्तोपन्यामावरं प्रथमत एव वसा ध्यानष्पत्युपन्यास इत्यर्थः । इति शन्दःसमाप्तौ । अ- नुक्तनिग्रहान्तरेष्वपि यथासम्भवं खण्डनमूहनीयमि- त्याह एवमिति. सामान्यलक्षणमेव तावत्कथकाश क्तिमूचकं निग्रहस्थानमिति न सम्भवति ज्योतिाशा स्नादावतिव्याप्त कथकपराजयनिमित्तमित्यपिनातः दीरितेऽतिव्याप्तरेवंशब्दतोऽर्धतश्च पुनर्वचनं पुनरुता -- १-मनभ्युपगम इति मू० पु. नास्ति ।

·૨૦૨૮ खण्डनखण्डवाघे तृतीयपरिच्छेद अथ तृतीयः परिच्छेदः । .. एवं तावत्प्रमाणतदाभासनिग्रहस्थानानिर्वचनी- यत्वप्रपश्चेनादेतविरोधं परिहत्य प्रइनसत्वेनाइतथि- रोधमाशा तत्परिहारायोपक्रमते । १किंशब्दार्थविचारारम्भ । अथ यान्यवलम्ब्य बहुलं वाग्व्यवहारास्तेषां सर्वना- म्नामाः कथं निर्वाच्याः । तथाहीश्वरसहावे किं प्र- माणमिति ब्रुवाणः प्रतिवक्तव्यः किं शब्दोऽयमाक्षेपार्थों वा, कुत्सितार्थो वा, वितर्कार्थो वा, प्रश्नार्थों वा, स्यात । तत्र यदि प्रथमः पक्षः तदेश्वरसहावे नास्ति प्रमाण- मित्युक्तं स्यात् तथा च सति न प्रतिज्ञामात्रात्साध्य- सिद्धिरिति हेत्वादिकं वाच्यं भवति तच्च भवतानाभ्यधा- यि तस्मान्न्यूनत्वं दोषः । अत एव न द्वितीयः ईश्वर- सहावे कुत्सितं प्रमाणमित्यस्यापि प्रतिज्ञामानत्वात् । अथेति * अथशब्दोऽधिकारार्थः । सर्वनाम निषचनानहता प्रस्तुता घेदितव्या । बहुलग्रहणं तत्व ण्डनानां सार्वत्रिकत्वमकटनाय । सर्थनामार्थनिर्वचने काऽनुपपत्तिरित्याशयानुपपत्ति दर्शयितुं प्रश्नमु. स्थापयति तधाहीति * किंशब्दस्यानेकार्थसाधा. रणत्वात् विकल्पयति *किमित्यादिना * आक्षेपार्थत्व. मभावप्रतिपादनार्थत्वं, फुत्सितार्थत्वं दुष्टत्वप्रतिपा. * ·* किशन्दर्यविचारे विकल्पश्यनिरास। १०२९ दनार्थत्वं, वितर्कार्थत्वं सन्देहार्थत्वं, प्रश्नार्थत्वं जिज्ञा- साविषयत्वापादनार्थत्वं, तत्र प्रथमकल्पानुवादेन वा- क्यस्य परिनिष्पन्नमर्थ दर्शयति * तति * भव- त्वयमर्थस्तयाऽपि को दोप इत्यत आह . तयाचेति प्रतिज्ञामात्रानार्थसिद्धिविपरीतप्रतिज्ञाया अपि सु- लमत्वादिति हेतुदृष्टान्तादिकं वक्तव्यमापयते इत्य- र्थः । इत्वादिकमपि कयितमेवार्यादित्याशा तयो- तकपदाभावान्नेत्याह * तचेति तथापि किमनिष्टमा- पन्नमित्यत आह + तस्मादिति* उक्तन्यायं द्वितीयक- स्पेऽप्यतिदिशति *अत इति* परामृष्टमेव हेतुं स्पष्टप- ति ईश्वरेति खण्डनान्तरमा । २ द्वितीयविफल्पस्यैव प्रकारान्तरेणनिरास.। अपि च साध्यासाधकत्वाहा तत् कुत्स्यते भ- वता, अन्यथा वा । अन्यथा चेदलं तदुहावनया सा- ध्यसिद्धेरप्रत्यूहत्वात् । नापि प्रथमः प्रमाणञ्च साध्या- साधकञ्चेति व्याघातात् । गौणोऽयं प्रमाणशब्द इति चे. न । प्रमाणत्वयोगिनि यद्ययं प्रमाणशब्दप्रयोगस्तदा गौणत्वव्याघातः मुख्यत्वात् अथ प्रमाणाभासे, तदा अलन्तदुहावनया । ईश्वरसहावे यः प्र- माणाभासः स कुत्सित इत्यत्र परस्यापि सम्प्र- तिपन्नत्वात् । इश्वरसहाव इति च विशेषोपादानं ·। १०३० खण्डनसण्टखाचे तृतीयपरिच्छेदे व्यर्थ स्यात् अन्यत्रापि हि विषये प्रमाणाभासः कुत्सित एवं साध्यासाधकत्वात् । नापि तृतीयः तथा सति हि वितर्कस्य पक्षान्तरसापेक्षवेन पक्षान्तरमपि वचनीय भवति ईश्वरसहावे किमेतत् प्रमाणमतान्यदिति तच्च भवता नाभ्यधायि ततो न्यूनत्वं दोषः । * अपि चेति * साध्यासापकत्वं प्रमाणस्य कुत्सितत्वमुतान्यदिति पिकल्पार्थः । अन्तिमक ल्पमल्पत्वात् प्रथममनूय दूपयति * अन्यथेति # कुत इत्यत आह * साध्येति * अन्पप्रकारनिमित्त- प्रमाणकुत्सनेऽपि साध्यसाधकत्वात्प्रमाणात्साध्य सिद्धेरप्रतिवन्धेनोत्पन्नत्पादित्यर्थः साध्यासाघ. कत्वमेव कुत्सितत्वमिति प्रथमं प्रत्याह पीति * फुत इत्यत आह * प्रमाणं चेति * प्रमी. यते ऽनेनेति प्रमाणत्वात्तदसाधकमिति वाक्यांशयो परस्परव्याघात इत्यर्थः । उपचरिताग्निभावस्य मा. णयकस्यादाहकत्ववदुपचरितप्रमाणभावस्थासाधकरव प्रतिपादनान कश्चिदयाघात इति शङ्कते * गौण इति प्रमाणत्यसामान्यवति प्रमाणशब्दोपचार उत्त प्रमा णवदयभासमाने तल्लक्षणरहिन इति विकल्प्य प्रथम दूपपति * नेति * मुख्यार्थगुणयोगादर्थान्तरवृत्तेगी। णत्वान्मुख्ये च तदभावाविरोध इत्यर्थः ।दितीपमाश• ते * अथेति * प्रमाणाभासस्य कुत्सितत्वोद्भावना न कार्येति परिहरति * अलमिति • इष्टापादनत्वेन त. - ना * ·* . किंशदस्यप्रश्नार्थफत्त्वनिरासः। 1१०३१ काभासत्वादिति हेतुमाह ईश्वरेति प्रमाणाभास- स्य कुत्सितत्वापादनपक्षेः व्यर्थविशेषणताऽऽपादन: वाक्पस्येत्याह ईश्वरेति तदेव वैयय॑मुपपादयति अन्यति "सम्भवे व्यभिचारे च स्थात् विशेषणमर्थव" दितिन्यापेनान्यत्राऽकुत्सितप्रमाणाभासव्याश्य- धमीश्वरेति विशेषणं वाच्यं तच्च व्यावत्यै नास्तीत्यर्थः । वितर्कार्थः किंशन्द इति तृतीयं परास्यति नापीनि * कुतइत्यत आह #तयेतिर अनेककोट्यवलम्यिपत्ययस्य संशयत्वात्ममाणकोट्यतिरिक्तकोव्यन्तरमपिदर्शनीय- मित्यर्थः अभिनयेन पक्षान्तरविवेचनं दर्शयति ईश्व- रोति अन्यदप्रमाणमितियावत्। ततः किमित्यत आह *तच्चेति * तथाऽपिकिं दृषणमित्यत आह * तत इति* किंशब्दः प्रश्नार्थ इति चतुर्थ प्रतिक्षिपति । ३ फि शन्दस्य प्रश्नार्थफरवनिरासः। नापि चतुर्थः प्रश्नार्थात् खलु किं शब्दात्कस्यचित् पदार्थस्य जिज्ञास्यमानता प्रतीयते सा चेह प्रमाणपद- समभिव्याहारात प्रमाणविपयिणी प्रतीयते यद्विषयश्च प्रश्नस्तदुत्तरवादिनाऽभिधेयं तत् अयं प्रश्न ईश्वरसगावे प्रमाणसामान्यविषयस्तद्विशपविषयो वाऽभिप्रेत: आद्य- श्वेदीश्वरसहावे प्रमाणमित्येवोत्तरमापद्येत यद्विषयोहि प्र- भस्तदभिधेयं प्रमाणसामान्यत्रिपयश्व प्रश्नः तच्च प्रमा णशब्देनाभिधीयत एव । अथ द्वितीयः तथापीश्वरसन्हावे ·मण्डललण्डवाघे तृतीयपरिच्छेरे प्रमाणमित्येवोत्तरमापयेत यथा प्रश्नवाक्ये प्रमाणशहो विशेषपरस्तथोत्तरवाक्येऽपि । * नापीति * काऽनुपपत्तिरित्याशङ्कय तां दर्शयि- तुं प्रश्नवाक्ये प्रतीयमानं दर्शयति प्रश्नति प्रश्नस्य जिज्ञासाविनाभूतत्वात्तस्याश्चष्यमाणज्ञानविषयत्वा. प्रश्नप्रतिपादकेन किंशब्देन कश्चिदयों ज्ञातुमिष्यत इति प्रतीयत इत्यर्थः । जिज्ञास्यमानता च प्रमाण स्यैव प्रतीयत इत्याह * सा चेति * प्रमाणपदसम भिष्पाहारयलात्प्रमाणस्यैव जिज्ञास्थमानता प्रतीयता नाम तावता प्रस्तुते किं स्यादित्यत आह * यदिति * यत्पृष्टं तदेव वक्तव्यमन्यधाऽऽम्रान्पृष्टः कोविदाराना चष्ट इति वदनवधेयवचनस्वमसङ्गादित्यर्थः । ततो वा किमित्याशझा प्रतियचनप्रकार दर्शयितुं प्रश्न- विषयं विकल्पयति * ईश्वरेति * सामान्यव्यतिरेकेण विशेषसियमावात्सामान्यविषय एयायं प्रश्न इति प्रथममनूयोत्तरमाइ * आयश्चेदिति* कुत इत्यपेक्षायां प्रागुक्तमेव हेर्नुस्मारयति * यदीति * किंशब्दमतिपा. दितस्य प्रश्नस्य प्रमाणसामान्यमेव विषय इत्याह * प्रमति * प्रमाणसामान्यविषयत्वप्रश्नस्यप्रमाणमि. त्युत्तरं कथं सगच्छते तद्राचकपदाभावेन तत्प्रतीसस. म्भवादित्यत आह * तच्चेति * प्रश्नवाक्यगतममा णशब्देन तत्सामान्याभिधानयदुत्तरयाक्येऽपि प्रमा. राशन्देन तत्सामान्यमभिधीयत एवेत्यर्थः । प्रमाण- विशंपविपया प्रश्न इति दितीयकल्पऽपि प्रतिवचनं ·किंशदायधिवारे प्रश्नस्य विशेषपरस्वनिरासः। १०३३ तारगेव भवतीत्याह. अयेति प्रतिवचनगतप्रमाण- शब्दस्य तविशेषवाचकत्वं दृष्टान्नाह * यथेति । ईश्वरसद्भाचे यः प्रमाणविशेषः प्रमितिहेतुतया विवक्षिताकोऽसाविति प्रश्नार्थ इति शङ्कते । “विशपपरः प्रइन इति शङ्कानिरासः । कोसौ विशेष इति चेन्न । पूर्ववदुत्तरत्वात् । किञ्च अस्या- पि प्रशस्य विशेषो विषयः किंशब्दस्य विशेषशब्देनसामा- नाधिकरण्यात तथाच सति विशेष इत्येवोत्तरं स्यात्। स्या- देतत् विशेषशब्देन न विशेषमात्रमनिर्धारितमन वि. वक्षितं किन्वसाधारणा व्यक्तिस्तत्र विशेषशब्दस्य तात्पर्य तस्मात्काऽसावसाधारणी प्रमाणव्यक्तिरिति प्र- श्नार्थः तन च तादृश्याः प्रमाणव्यक्तेरभिधानमुत्तरं युक्तं नैवम्विधाः प्रलापाइति । नैतदेवं, यतोऽत्रापि विशेष इत्ये- वोचरं यथा प्रश्नवाक्यगतस्य विशेषशब्दस्य सर्वतो. व्यावृत्तस्वरूपायां प्रमाणव्यक्तौ तात्पर्य तथोचरवाक्य- स्थितस्यापि, एवञ्च सति यत विषये भवदीयस्य प्रश्न- वाक्यस्य तात्पर्य तदेवास्माकमुत्तरवाक्येन प्रतिपादि- तमिति युक्तमुक्तम् । •क इति कोऽसावित्यत्रापि किंशब्दस्याऽऽक्षे. पार्थानां कतमोऽर्थ इति विकल्पस्य तदूषणस्य च तुल्पस्वमिति परिहरति * नेति * खण्डनान्तरमाह * .

·. खण्डनखण्डलाचे तृतीयपरिच्छदे किंञ्चति “ ईश्वरसद्भावे का प्रमाणविशेष इत्यत्र किंश. ब्दस्थ प्रश्नवाश्यस्थविशेषपदसममिव्याहारात प्र. माणविशेषो विषयतया प्रतीयत इत्यर्थः । अस्तु घि. शेषविषयत्वं प्रश्नस्य तथापि किमत्रोत्तरं वक्तव्यमि त्यत आह * तथा चेति * विशेषपदसमभिव्यात. किंशब्दस्य विशेषणमात्रगोचरत्वे विशेष इत्युत्तर सईच्छेत न च तन्मात्रगोचरत्वं तस्येति शङ्कते * स्या- देतदिति किं तर्हि विवक्षितमित्यत आह * किमि ति . * “सजातीयप्रमाणव्यक्त्यन्तरेभ्यो व्यावृत्ता प्र. माणव्यक्तिर्विवक्षितेत्यर्थः । विशेषपदस्य तदाचक: सामर्थ्याभावे कथं तदिवजेत्याशङ्ख्य तात्पर्यत इत्याह * तति * निगमनव्याजेन प्रश्नवाक्या दर्शपति तस्मादिति *असाधारणप्रमाणव्यक्तिगोचरप्रश्नस्थेय. मसौ प्रमाणव्यक्तिरित्येवोत्तरं वाच्यमन्यथा प्रश्न प्रतियचनयो(रूप्यप्रसङ्गादिति फलितमाह * तत्रेति* प्रतिवचनगतविशेषपदेनापि सर्वतोव्यावृत्तप्रमाणव्य तेरेव तात्पर्यतः प्रतिपादनात् विशेष इत्युतरं सत्र छन इति परिहरति * नैतदिति * प्रतिवचनगतवि- शेषपदस्यामाधारणव्यक्ती तात्पर्य दृष्टान्तनोपपाद- पति * यथेति * प्रश्नप्रतिवचनगविशेषपदस्यैका- थविषयतात्पर्यमुपपाय फलितं निगमयति एवञ्चतिक ईश्वरमगावे किं प्रमाणमिति प्रश्नस्य प्रकारा न्तरेणामिप्रार्य गते । ५भिस्य प्रकागन्तरेणाभिप्रायनिरासा। अथ मन्यसे किमिहप्रमाणमिति पृच्छतोऽयमभिप्रायः ·, किशब्दस्य प्रश्नार्थकरवस्य प्रकारान्तरेमनिरास:। १०३५ अवार्थेऽनुमानं प्रमाणमितरवति। अवाप्यनुमानमित्युत्त- रमस्माकम् । किं तदनुमानमिति चेत् । अयमपि प्रश्नोऽ- नुमानमात्र विषय, उतं तद्विशेषविषयइति विकल्प्य प्र माणप्रश्नवदुत्तरं वाच्यमिति । अत च सङ्ग्रहश्लोको- "यथाविधं यं विषयं निजस्य प्रश्नस्य निर्वक्ति परो यपोक्तया। वाच्यस्तथैवोचरवादिनापि । तथैव वाचा स तथाविधोऽर्थः ॥ १ ॥ प्रश्नस्य यः स्याद्विययः स वाच्यो वाचा तया चैष भवन्निरुक्तः। इदं त्वयाप्यास्थितमेतयैव गिरा स्वपृच्छाविषयस्य चक्रा" ॥ २ ॥ *अथेति कोऽसावभिप्राय इत्यत आह *अत्रेति* ईश्वरेऽनुमानं प्रमाणमुताऽगमादिरितिविकल्पोऽभिप्रेत इत्यर्थः। ययेवं मष्टुरभिप्रायस्तहानुमान मस्पेव परिह तव्यमित्याह सिद्वान्ती अति यदीश्वरसद्भावेऽनु. मान प्रमाणतयोमायायते किं तदिति पृच्छयत इति शङ्कते किमिति # किं तदनुमानमिति प्रश्नस्या. नुमानसामान्यं विपय उत तद्विशेष इति विकल्प्या- नुमानमित्येवोत्तरं प्रश्नवाक्यगतानुमानशब्दन सामा- न्यं विशेषी वा यथोच्यते नया प्रतिषचनगतानुमा- नशन्देनाऽप्यभिधानादिति परिहरति अयमपीति* ·२०३६ साहनवडखाधेतृतीयपरिच्छेदे उक्तम श्लोकाभ्यांसइगृह्णाति अति परः-पृच्छक निजस्य प्रश्नस्य यं विषयं पपाविधं-याशं पयो स्या निर्वक्ति उत्तरवादिना स विषयस्तयाविध एफयैव पाचा पाच्य इत्यर्थः । पृच्छकेन यद्यादृशं पृ. टमुसरवादिनाऽपि तत्ताशमेव वक्तव्यमिति नियम कुतस्तत्राह - प्रश्नस्येति परपृष्टं तदेव वक्तव्यमि ति लौकिको न्याय इस्पर्धः । सत्यं तथापि तेनैव पा. पपेन फथं तदुपस्थापनमित्यत आह * चाचेति । तस्यैव शब्दस्य पृच्छकेनापि विशेषविपयतया निर्वत ध्यस्वादुसरवादिनापि स एव शब्दस्तविषयो भवतीति हेतुमाइ इदमिति स्वप्रश्नविषयवका स्वयाप्येतपा गिरा-तच्छन्देन तन्निर्वचनं स्वीकृतमित्यर्थः । दूषणान्तरं वक्तुं पीठिकां करोति । ६ दूपणान्तरफथनम् । प्रश्नार्थाच्च किंशब्दाजिज्ञासाविषयताऽर्थस्य प्रती- यते जिज्ञासा च ज्ञातुमिच्छा, इच्छा च नाज्ञाते भवत्य- तिप्रसङ्गात, तस्मादीश्वरविषयं प्रमाणं ज्ञातुमिच्छता त व स्वज्ञानमिच्छाकारणीभूतं वक्तव्यं तदयथार्थ यथा र्थ वा स्यात् । यथार्थश्चेत् तर्हि तेनैव ज्ञानेन स्वकीयो विषयः प्रमाणमुपस्थाप्यते विपये प्रमाणप्रवृत्तिमन्तरेण तदीययथार्थत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तेनापि प्रमाणे- न स्वगोचर ईश्वरसाव उपस्थाप्यत इत्यनायासेनैव सिद्धोऽस्माकमीश्वरसिद्विमनोरथः । अथाऽयथार्थ तता- ·किशम्दायिचारे दूधणान्तरफयनम् । १०३७ स्मिन्नयथार्थज्ञानविपये यद्यस्माभिरयथार्थमेव ज्ञानमुत्पा- दनीयमिति भवतः पृच्छतो वाञ्छितं तदा केयं स्वाधी- नेऽर्थे परापेक्षा भवानेवायथार्थज्ञानोत्पादनकुशलो यथैक तत्त मिथ्याज्ञानमजीजनत्तथा परमप्युत्पादयतु ।वयं पुन यथार्थज्ञानस्योत्पादयितारो मिथ्याज्ञाने सर्वथैवाकृतिनः किमिह नियुज्येमहीति । अथ मदीयस्यायथार्थज्ञानस्य यो विषयःस मदीययथार्थज्ञानविषयोभवता क्रियतामिति स्वदीयं वाञ्छितं तदा व्याघातादीदृश्यर्थे भवतः प्रवृत्ति- रेवानुपपन्ना, शुक्तिका रजतत्वेन मम यथार्थज्ञानविष यो भवत्वित्येतदर्थ प्रेक्षावान् कथङ्कारं प्रयतेत येन रूपे णायथार्थज्ञानविषयत्वं तेनैव रूपेण यथार्थज्ञानविषय- वे व्याघातात् । * प्रश्नति * प्रश्नस्य जिज्ञासाऽविनामुतत्वादि- प्यमाणज्ञानस्य सविपयत्वात्प्रश्नप्रतिपादकार्कशब्द- सामास्कस्प चिदर्यस्य जिज्ञास्पमानत्वं प्रतीयत इत्यर्थः । ततः किमित्यत आह * जिज्ञासेति ईश्व. रप्रमाणरूपविपयाज्ञाने भवतीच्छा तज्ज्ञाने वेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याहइच्छेतिरमणीयविषयज्ञानम- न्तरणेच्छाङ्गीकारेऽपि सर्वदा सर्वस्य सर्वविषयेच्छा. प्रसङ्ग इत्यर्थः । अतो द्वितीयकल्पः परिशिष्यत इत्पा- * तस्मादिति * ततो वा किमित्याशय तदर्शयितुं विकल्पयति तदिति* कस्मिन् सति किं स्यादिस्यस

·फिशब्दार्थविचारे दूपणान्तरकथनम्।
१०३९
इति मैवम् य ईश्वरसहावविषयो भवता प्रमाणाभासः
प्रमाणतया भ्रान्त्या प्रतीतस्तस्य प्रमाणत्वमस्माभि-
व्युत्पादनीयमिति नास्माकमीदृशः सिद्धान्तः प्रत्युते-
श्वरसद्भावविषयं यत्प्रमाणं भवता प्रमाणाभासत्वेन
भ्रान्त्या प्रतीतमस्ति तत्प्रमाणनीयमिति । स्यान्मतमी.
श्वरसगावविषयस्य प्रमाणस्य भवता ज्ञापनमानं क्रि-
यतामित्यभिमतं पृच्छतामस्माकं नतु प्रमाणेनाऽप्रमा-
णेन वेति विशेषोऽप्यभिमत इति । न । ज्ञापनमात्रस्या-
प्रमाणज्ञानमादायाऽप्युपपत्तेः । तत्र स्वाधीने केयं परा-
पेक्षेत्याद्युक्तमनुपञ्जनीयम् ।
* अथेति * यत्प्रमाणाभासं प्रमाणत्वेन भ्रान्ति-
गृहीतं तत्प्रमाणमापादनीयं मयेत्युक्तं स्यान्नायं मत्सि-
द्धान्त इति परिहरति * मैवमिति * त्वत्सिद्धान्तविप.
रीतत्वान्मत्सिद्वान्तस्येति हेतुमाह * प्रतीति * त्वया
यथार्थज्ञानं तनोत्पादनीयमिति यदुक्तं मया तदुपेक्ष्य
ज्ञापनमेव प्रार्श्वत इति शङ्कते * स्यादिति * मात्रचो
व्यावय॑माह * नत्विति * ज्ञापनमात्रं चेद्विवक्षितं
तस्याप्रमाणेनापि कर्तुं शक्यत्वात्तत्र च भवतः स्वा.
तन्यात्परापेक्षा नास्तीत्युक्तमिति परिहरति * नंति *
ईश्वसनावप्रमाणविषयं यत् मदीयज्ञानं तस्य
यथार्थत्वमयथार्थत्वं वेत्ययाप्यनिश्चितमिति शङ्कते।

·-4 * १०३८ खण्डनखण्डनाघे तृतीयपरिच्छेदे आह यधार्थ इति तदेव कुस इत्यत आह विषयेति* ईश्वरविषये प्रमाणमन्तरेण तत्गोचरज्ञानस्य यथा- र्थत्वमेव न स्पादित्यर्थः। तज्ज्ञानेन प्रमाणमुपस्थाप्यः तामिटेश्वरसद्भावः केनोपस्थाप्यत इत्यत प्राह *ते. मेतिवितीयं शङ्कते अथेति अयथार्थ यथार्थज्ञानोत्पा. दनाऽसम्भवादयथार्यमेव ज्ञानमुत्तरवादिनाप्युत्पाद नीपमिति प्रश्नार्यः स्यादित्याह तस्मिन्निति यदीत्या सन्देहे । अस्तु को दोप इत्यत आह * तदेति * अ यथार्थज्ञानोत्पादनस्य 'स्वाधीनत्वे हेतुमाह * भवानि ति* ज्ञानोत्पादयितृत्वाविशेषात द्वितीयमप्ययथार्थज्ञा नमुत्पाद्यन्तु भवन्त इत्यत आह * धमिति : अकृतिनो-न पण्डिता इत्यर्थः । प्रष्टुरभिप्रायान्तरं शङ्कते *अथेति यदयधार्थज्ञानं ममतस्य यो विषयः स यथा मदीययथार्थज्ञानविषयो भवति तथा भवता क्रियतामित्यर्थः । येन रूपेणायथार्थज्ञानविषयत्वं तेन रूपेण यथार्थज्ञानविपयत्व व्याहतमिति परिहरतिशत देति उक्तमर्थ दृष्टान्तेनोपपादयति शुक्तीति प्रेक्षा यतस्तथाप्रवृत्तिर्वा कस्मादनुपपन्नेत्यत आह *येनेति* यद्यपीश्वरसद्भावविपयज्ञानमयथार्थ तथापि त्व. सिद्धान्ते यथार्थमेव तदिति भवता तत्र यथार्थज्ञान- स्पोत्पादनीयत्वात्तदर्थ भवान्पृच्छयत इति शङ्कते । ७ परमतेऽयथार्थत्वेऽपि स्वसिद्धान्तेन सत्यज्ञानमुत्पाद्यामिति निरास । अथ मन्यसे स्वसिद्धान्तमनुरुन्धानेन भवता यथार्थज्ञानं तत्रोत्पादनीयमतस्तदर्थ भवाननुयुज्यत ·फिशदार्थविचारेऽनध्यवसायेन प्रश्नस्यनिरासः। १०४१ तिस्मृतिभ्यश्वरणशुश्रूषाभिर्वयं प्रसादनीयाः प्रसन्नाश्च वयं संशयं छेत्स्याम इत्यर्थः । सन्देहनिमित्तश्चेत् प्र. इनस्ताहि शिष्यभायं ब्रजेमहि विप्रतिपन्ना एष तु वयं प्रश्नोऽप्पाहार्यसंशयमूल इति शङ्कते *विप्रतीति प्र- इनतात्पर्य दर्शयन् परिहरति * तहीति * कार्यानु- रोधादिति-जयादिफलानुरोधादिति यावत् । भव. स्वेककोट्यवधारणं तथापि को दोष इत्यत आह* एवं तहीति * अनध्यवसायज्ञानेन प्रश्नविषयं प्रतीत्य पृच्छयत इत्पस्मिन्नपि पक्षे दूपणमतिदिशति । ९ फल्पान्तरेऽपि दूपणातिदेशः। एतेनानध्यवसायेन तदस्माभिः प्रतिपन्नमित्यपि नि- रस्तं वेदितव्यम् । व्यभिचारिविषयमव्यभिचारिविषयं वा तदिति विकल्पाभ्यां तस्यापि ग्रस्तत्वात्- "परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थिति" रिति न्यायात् । एवमीश्वराभिसन्ध्यादावपि तत्तत्रस्थाने तिष्ठत्सर्वनामान्तरखण्डनमत्र द्रष्टव्यम् । इति कवितार्किकचक्रवर्ति--श्रीश्रीहर्षमिश्रकृते खण्डनखण्डखाद्ये सर्वनामानिरुक्तिर्नाम तृतीयः परिच्छेदः । १३१ ·२०४० घण्डमण्डखाचे तृतीयपरिच्छेदे ८ ज्ञानस्य यथार्यायधार्थत्वयोः सन्देह एवं तिशतननिरासः।. स्यादेतत् येयमीश्वरसद्भावविषया प्रमाणप्रतीतिरस्मा कमुत्पन्ना सा व्यभिचारिणी सत्या वेति संशयोऽत्रा- स्माकं तेनैकपक्षनिर्झरणाधीनं यदिदं दूषणमवादि भ- वता तन्निरवकाशमिति। नैतदस्ति। एवं हि तस्यांप्रतीती यथार्थत्वायथार्थत्वसंशयेन तस्याः प्रतीतर्गोचरो यत्प्र. माणं तस्यापि योऽसौ विषय ईश्वरसहावस्तत्र सर्वत्रैव संशयानस्य भवतः प्रश्नोऽयं नतु विप्रतिपन्नस्येति स्यात् तथाच स्वीकुरु शिष्यभावं, प्रसादय चिरं घर- णशुश्रूपाभिरस्मान्, च्छेत्स्यामस्ते संशयमिति । विप्रतिप- मा एव वयमाहार्यः संशयोऽस्माकमिति चेत् तविध तैककोटय एवं वयं कार्यानुरोधात्तु संशयमालम्बामह इत्युक्तं स्यात् एवं तर्हि तदेव कोट्यवधारणं भवतां यथार्थमयथार्थ वेति विकल्पोक्तयुक्त्या दूषणीयम् । * स्पादिति • यथार्थत्वापथार्थत्यसन्देहेन को लाम इत्यत आह * मेनेति अपार्थपक्षप्रयुक्तपणं स्यदुक्तं निरवकाशमिस्पर्थः । ईश्वराभावेऽवधृते सरस. दायप्रमाणप्रतीतिपथार्थस्यसन्देहानुपपत्तेः सद्भायं प्र. ति सन्दिहानस्य प्रश्नोऽयं स्पादिति परिहरति नैसदिति - भवतु वक्तृसन्देहनिमित्तोऽयं प्रश्नस्त- थापि फिमित्यत आह * तपाचेति * नासम्वत्सर- पासिन प्रशास्" "न चाशुश्रूपये पाच्य"मित्पादिश्रुः " ·भावत्वखण्डनारम्भ। अथ चतुर्थः परिच्छेदः। नैयायिकादिपरिकल्पितप्रमाणादिपदार्थानिर्वच- नीयताप्रपञ्चेनाद्वैतविरोधं परिहर्तु तदनिर्वचनीयता प्रपश्चयितुमुपक्रमते । तत्र पदधिशब्दो भावस्वान्धिते रुढ इति तैरङ्गीकाराद्भावत्वग्वण्डनाप तत्र द्रव्यादयः षट् पदार्या इति वदतां भावस्वान्वितपदलचणान्य- तमलक्षणयोगो विवक्षित इति प्रथम भावत्वं खण्ड- यितुं प्रकृतव्याजेन शङ्कते। १भावस्वखण्डमारम्भः। ननु तथापि भावात्मके तस्मिन्नीश्वरे विधायक किञ्चित्प्रमाणं वक्तव्यमिति चेत्। किं पुनर्भावत्वम् | वि धित्वमिति चेन्न । पर्यायाप्रश्नात् । स्वरूपसत्वमिति चेत्। अभावस्थापि तथाभावात् । प्रतिस्वं व्यावृत्तत्वेनाननुग- तत्वापत्तेश्च । अस्तीति प्रतीतिविषयत्वमितिचेन्न । अ- भावो घटस्यास्तीतिप्रत्ययसम्भवेनामावस्यापि तथात्त्वप्र- सङ्गात् । नास्तीतिप्रतीतिविषयत्त्वेऽपि च घटादेर्भावत्त्वा- निवृत्तः । * नन्विति ॐ तथापीति पूर्वपरिच्छेदोक्तप्रकारेख किं प्रमाणमित्यादिप्रश्नस्थासम्मवेऽपीत्यर्थः । भाव- स्थापितथाभावादिति यद्यपीश्वरसद्भावे प्रमाणं वक्तु. न पार्यते तथापि भावत्वात्तस्य विधायकममाणन्य-

·સ્ટર
खण्डनखण्डमाघे तृतीयपरिच्छदे
एतेनेति परामृष्टमेव खण्डनं स्पष्टयत्ति * व्य.
भिचारीति अनध्यवसायज्ञानं व्यभिचारित्वाच्यभि.
चारित्यकोटिययपहि तमेव किन्न स्पादित्यत आए
* परस्परेति * पत्तदादिशब्दानामनुगतार्थत्वविक
ल्पखण्डनं तत्र तत्र पदुक्त तदस्मिन्परिच्छदे सर्व
नामान्तर अहनीयमित्युपसंहरति - अति -
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याभयानन्दपूज्य
पादशिष्यस्थानन्दपूर्णस्य कृती खण्डनफधिका-
विभजने सर्व नामा निरुक्तिर्नाम
तृतीपः परिच्छेदः

·भावत्वखण्डनेऽस्तिशम्दापविफल्पनिरासः। २०४५ . भावादभावत्वापत्तेः । स्वरूपसत्वच निरस्तम् । नापि द्वितीयः अभावोऽस्तीतिप्रतीतेरुक्तत्वात्। वर्त्तत इत्याद्या- कारेण च प्रतीयमानस्याभावत्वप्रसङ्गात् । सोऽप्यस्ति- पर्याय इति चेन्न । उभयसाधारणकार्थनिर्वचनमन्तरेण पर्यायत्वस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् । यतकस्यास्ति- पदप्रयोगः तत्रैवापरस्प वर्चतइति प्रयोगात् सामा- न्येन तावत् पर्यायत्वं शक्याधिगममिति चेन्न । प्र- मेयाभिधेयादिशब्दानां तथावेऽप्यपव्यत्वात् । यतेत्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तार्थत्वे च तन्निर्वचनप्रसङ्गस्तदवस्थः स एवार्थो भावत्त्वमुच्यतां किं शब्दोलखगवेषणया । *अस्तीति * प्रतीतिविशेषणत्वेनोच्यमानोऽस्त्यर्थ उत तच्छन्द इति विकल्पार्थः।भावत्वस्यैवार्थत्वात्तस्या- चाप्यनिरूपितत्वात् न प्रथम इति परिहरति #ने- ति अस्त्यर्थस्यानिरूपितत्वमसिद्ध सत्तायास्तदर्थत्वेन निरुक्तरिति शङ्कते * सत्तेति * अव्याप्त्या दूपपति * नेति * सामान्यविशेपसमवाया निःसामान्या इत्य- गीफारात्सत्तासामान्यसंसर्गासम्भवात्तेपामभावत्वप्र- सह इत्यर्थः । सामान्यादीनां सत्तासामान्याभावेपि स्वरूपसत्वमस्तीत्यत आह * स्वेति * सत्तैकार्थसम- धायित्वं समवायेऽव्यापकमिति द्रष्टव्यम् । शब्दो वेति द्वितीयं कल्पं दृपयति * नापीति # अस्तिशब्दविशे. पणप्रतीतिविषयत्वमभावस्यापीत्युक्तातिव्याप्रवेत्य. .

·१०४९ लण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे तिरेकेणासिद्धर्विधायकं प्रमाण वाच्यमित्यर्थः । एवं परमुखेन चोदयित्वा भावत्वखण्डनं प्रस्तौति कि- मिति # भावत्वस्यैवानिर्वसन्यतया विधायक प्रमाण वक्तव्यमिति आक्षेपाभिप्रायमपि प्रश्नं मत्वोत्तरमाह * विधित्वमिति न मया पर्यायः पृष्ट इति परिहरति *नेति भावत्वलक्षणं शङ्कते * स्वेति* सत्वमित्युक्त पर्यापत्यप्रसनपरिहाराय स्वरूपति विशेषणम् । स्वरू- पस्य सत्त्वमुत स्वरूपमेव सत्वमाथे स्वरूपसत्वयो देन स्वरूपमसत् स्यात् द्वितीयेऽतिव्याप्तिरिति दूषयति. नेति - ना सन् घटादिन घटादिरित्यभावस्यापि स्व. रूपसगावागावत्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । न केवलमातिव्याप्तिः अव्याप्तिरपीत्याह प्रतीति * लक्षणान्तरं शकते • अस्तीति * नास्तीतिशब्दप्रत्ययविषयाऽभावव्यव- च्छेदार्थ अस्तीतिविशेषणं द्रष्टव्यम् । यथाश्रुतमिदमल. क्षणमतिव्याप्तेरिति परिहरति * नेति * तर्हि नास्तिः प्रत्ययाविषयत्वे सत्यस्तिप्रत्ययविषयत्वं भावत्वमस्तु नचैवमतिव्याप्तिरमावस्य नास्तिपत्ययस्यापि विषय स्वादिस्यत आह *नास्तीति* देशान्तरे कालान्तरे च घट इहेदानीं नास्तीति नास्तिप्रत्ययविपयोपि न सत्वं जहातीत्यव्याप्तिरसम्भवो वेत्यर्थः। खण्डनान्तरं वक्तुं विकल्पयति । २ अस्तिशदायविफल्पनिरास । अस्तीति चारत्यर्थों वा शन्दोवा विवक्षितः । नायः तस्यानिरुक्तः । सत्ता तदर्थ इति चेन्न। सामान्यादीनां तद- * ·भावत्वनण्डने तलक्षणान्तरनिरास । १०४७ ज्छेचासम्भवेन परपदवैयर्थ्यात् । भावाभावयोः परस्परप्र- तिषेधात्मकतास्वीकाराच्च । तथापि भावो नास्तीत्यभा- वप्रतिपत्तिवभावो नास्तीति भावस्याप्रतीतिरिति चेन्न । तावतापि लक्षणानिरुक्तः । अपरप्रतिषेधमुखेन प्रतीय- मानत्वमेव भावत्वमिति चेन्न । चक्षुरादिभिर्भावत्वाग्रह- णप्रसङ्गात् । नहि प्रतीयमानत्वं चक्षुरादिग्राह्यं अभा- वो नास्तीति प्रतीतेनिविषयत्वप्रसङ्गाच्च । न हीयं भाव- विषया, भवत्पक्षे परप्रतिषेधमुखेन प्रतीयमानत्वात् । नाप्यभावविपयैव तनिषेधार्थत्वात् । नैवं प्रतीतिरेव स्या- दिति चेन्ना शाब्याः प्रतीतेः सम्भवात् । आकाङ्क्षादिमहिः पदैः प्रतिस्वं संसर्गबोधनात् । "अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति हि" । • अपरेति * परप्रतिषेधात्मको न भवती- त्यपरप्रतिषेधात्मकस्तत्वं विशेपणं चाभावव्यवच्छे- दार्थम् । प्रतिपेधात्मकत्वविशेषणेनामावयवच्छेदन व्यावाभावात्परेतिविशेषणं व्यर्थमिति परिहर- ति * नेति * अभावस्य भावप्रतिषेधत्ववदभावप्र. तिपयत्वं भावस्य स्वीक्रियत इति लक्षणासम्भवमाह * भाषेति* प्रतीतिमवलम्ब्य वैपम्यं शङ्कते. तथापी- ति भावस्य स्वभावगत्याऽभावप्रतिपंधत्वेपि तनिषे- धमुखेन प्रतीतिर्नास्ति तेन परप्रतिपेधमुखेनाऽप्रती- यमानत्वलक्षण नासम्भवीत्यभिप्रायः। अविदितपरा- :

·१०४६ खण्डनमण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे थी। अव्यापकं घेद लक्षणमित्याह * घर्तत इति * घटो वर्नते भवति भाप इत्यादिशब्दोल्लिखितप्रत्ययविषय- स्यापि भाषस्वस्वीकारात्तव्याप्तिरित्यर्थः । अस्तिश- दन तत्पर्यायस्यापि विवक्षितत्वादस्तिशब्दतत्पर्या- पान्यतमशब्दोल्लिाखतप्रतीतिविषयत्वस्य लक्षणत्वा माव्याप्तिरिति शङ्कते # सोऽपीति * असम्भवेन द पयति * नेप्ति * पर्याययं तथैकार्थप्रतिपादकत्वं तच तत्प्रतिपाद्याक्यावगममन्तरेण न शक्याधिगमंत- दवगमे च सदेष भावत्वलक्षणमास्तामित्यर्थः । एक स्मिन्विपये तापभयोः शब्दयोः प्रतिरवगता तेनै- क्यायधारणेन पर्यायत्यायधारणं भवतीति शङ्कते * पति - एकस्पापरस्येति पुरुषभेदी विवक्ष्यते वि. पयभेदो वेति द्रष्टव्यम् व्यभिचारेण दृपपति नेति* अस्त्यादिशब्दाः पर्याया एकस्मिन्विषये नेकशन्दत्वात्करादिशब्दवदिति वाच्यं तरप्रमेयवा- च्यादिशब्दैर्व्यभिचरतीत्यर्थः। किञ्च यत्रेतिपच्छन्देना. स्तिशब्दप्रत्तिनिमितभुतोऽयों विवक्षित उतान्पा, नान्यः प्रकृतानुपयोगात्प्रथमश्चेत्तप्राह * यति तन्निर्यचनं चाशक्यं स्वरूपसत्वादेईपितत्वादित्या. शयः । शक्यस्वे या तदेव भावलक्षणमुच्यतां लाघवाः दितरधा प्रयोजकगौरवप्रसङ्गादित्याह * स इति लक्षणान्तरं शङ्कते। प्रयुज्यमाना- ३ मावत्त्वस्य लक्षणान्तरनिरासः। अपरप्रतिषेधात्मकत्वं भावत्वमिति चन्न । व्यव- ·भोवत्स्वखण्डने प्रत्यक्षप्रमाविषयत्त्वादिनिवेशादिनिरासः २०४९ सर्वस्य भावस्य प्रत्यक्षत्वानङ्गीकारात् । सेश्वरपक्षे सर्व प्रत्यक्षमिति चेन्न । तेन तेपापमपरप्रतिषेधा- रमतया ग्रहणे प्रमाणाभावात् । तेषां विधिरूपतया तथैव ग्रहणमिति चेन्न । विधिरूपत्वस्यानवधारणा- त् । यदपरप्रतिषेधात्मकतया शब्देनापि बोध्यते त- 'चावत् भावरूपमिति चेन्न । परपवैयात् । तत्त्यागेऽप्य- चाक्षुषादित्वापत्तेः । सुरभि चन्दनमित्यादाविवान्योपनीत- भागवत् तत्र चाक्षुषत्वं भविष्यतीति चेन्न । तथाविध- 'विषयेण विशिष्टाया बुद्धेविषयविशेषणताग्रहे स्वा- श्रयोऽप्यंशतः स्यात् । तेनोपलक्षितायास्तथाले चा- भावविशिष्टभावग्रहार्थस्याभावस्य तथात्वापत्तेः । तेन यदेवं विधं तद्भावरूपमिति च ब्रुवतैवविधत्त्वाहाव- स्त्रमन्यहाच्यमभेदे च यदेवविधं यदेव विधं तद्भावरूपमिति नियमानुपपत्तेः । अस्योपलक्षणत्वे चोपलक्ष्यस्या- वाच्यत्वात् । अस्यैव भावार्थत्वे चाभा- वो नास्तीति कृत्वा प्रतीयमानस्य भावस्य भावत्वा. भावप्रसङ्गात् । भिन्नश्च भावत्वं न सम्भवति षट्प- दार्थव्यतिरेकप्रसङ्गात् । यच्च किचिहावत्वं तत्स्था- त्मन्यस्ति नोवा, अस्ति चेदात्मनि वृत्तिविरोधः नास्ति चेत्स्वस्थान्यप्रतिषेधमुखेन चाप्रतीयमानस्याभावत्वप्रस- न्यस्य । १३२ ·१०४८ लण्डनसण्डमाघे चतुर्थपरिच्छेदे भिसन्धितया सिद्धान्ती परिहरति * नेति * प्रतीत्यमा घेऽप्यस्य तथात्वाल्लक्षणाऽसम्भव इति भावः स्वा. भिप्राय विवृणोति पूर्ववादी अपरेति अतिप्रसद्या. धितत्त्वेन लक्षणाऽसिद्धिरिति परिहरति भनेति प्रती यमानत्वस्य भावत्यं तदचाक्षुपं स्यादित्यर्थः। तदेष स्पष्टयति तहीति प्रतीतेः स्वयम्प्रकाशत्वं मनोधेद्यत्वं साक्षिवेद्यत्वं वेतिन चक्षुरादिविषयत्वमित्यर्थः भूतले कुम्भाभावो नास्तीति स्वाभाषप्रतिषेधमुखेन प्रतीय मानकुम्भस्यापि भावत्वादव्याप्तिरित्याह * अभाव इति निर्विषयत्वमेवोपपादयति नहीति भावविषय- त्वाभावे हेतुमाह • परेति भावविषयत्वाभावेपि न निर्विषयत्वमभावालम्यनेनोपपत्तरित्यत आह .. नापीति भावविषयत्वमभावविषयत्वं च सति धर्मि- णि चिन्त्यतेऽभावो नास्तीतिप्रतीतिरूपयेव नास्ती. नैवमिति एवंविधप्रत्यक्षपतींतेर- सम्भवेपि शाब्दी प्रतिपत्तिरस्त्येवेति परिहरति * ने. ति * तत्सम्भधः कुत इत्यत आह * आकाङ्केति- फर्भ वा शब्दस्यदृशं सामर्थ्यमित्याशय किंपुना- येनाह * अत्यन्तेति * अपरप्रतिपेधमुखन प्रत्यक्षमितिविषयत्वं भावत्वं विवक्षितं घटाभावोऽस्तीतिप्रतीतिसम्भवेपि भावत्वप्रसङ्गाऽभावप्रतीतेः पारोक्ष्यादिति ममतानु सारेण शङ्कते। ४ भावत्वलक्षणे प्रत्यक्षप्रमितिविपयत्यनिवेशादिशानिरास । प्रत्यक्षप्रनीत स्तथा विवक्षितत्वाद्यमदोप इति चन्न। ति शङ्कते * न तस्य ·अभावत्वतण्डनम्। रित्यर्थः । भावत्वं च पट्पदार्थानन्तर्भूतं न वेति विक- प्य न प्रथमः सम्भवति पदार्थातिरेकप्रसङ्गात् द्वितीये पि द्रव्याधन्तर्भावे सामान्पादेरभावत्वप्रसङ्गन सामा- न्याचन्तर्भावपि समवायायन्तर्भावत्वप्रसङ्गात् नच द्रव्यादिस्वरूपमेव तदिति सम्भवत्पनुगतव्यव- हाराभाषप्रसङ्गादित्यभिप्रेत्याह -भिन्न चेति किञ्च यत्किञ्चिद्भावलक्षणमुच्यते तत्स्वारमन्यस्ति था न घेति विकल्पयति * यदिति * स्ववृत्तिविरोधान्नाद्य इत्याह * अस्तीति * द्वितीये भावरूपस्यात्मन्येव न घर्तते इत्यव्याप्तिरित्याह * नास्तीति इति भावत्वखण्डनम् । एवं भावत्वनिराफरणेन पदपदार्थनियम निरस्य योऽप्पभाव इप्यते तस्याप्यनिर्वाच्यताप्रतिपादनाय भकृतव्याजेन शङ्कते। ५ अभावत्व सपडनारम्भ, नन्वेवमीश्वरे प्रमाणानुपदर्शनात्तदभाव एवापद्यत इति चेत् अभावलं किभिधीयते । निषेधात्मकत्वमिति चेत् तद्यदि प्रतिक्षेपात्मकत्व तदा भावेऽप्यस्ति, भावा- भावयोईयोरपि परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वस्वीकारात् । अ- थाभावत्वमेव तदा न निवृत्तः पर्यनुयोगः । एतेन नि- पेधमुखन प्रतीयमानत्त्वमिति निरस्तम् । नन्विति निषेधात्मकत्वमभावत्यमुत निपे- ·. २०५२ मण्डनखन्डयाधे चतुर्थपरिच्छेदे घमुखेन प्रतीयमानत्वमुत भावविरोधिस्वमिति विक- रूपपन्नाह*अभावत्वमिति मथममनुवदतिकनिषेधेति* किमिदनिषेधत्वं प्रतिक्षेपात्मकत्त्वं अभावत्वं वेति विकल्प्य प्रथममनुवदति * तदिति * भावेऽतिव्या- प्रया दूषयति * भावेति '* तत्रापि हेतुं दर्शयति *भावेति अभावत्वं निषेधत्त्वमिति द्वितीयं शङ्कते * अधेति किमिदमभावत्वमिति पर्यनुयोगोऽपरिहतः स्थादिति परिहरति * तदिति * निषेधात्मकत्वममा- वस्वमिति प्रथमकल्पोक्तदूपर्ण निषेधमुखेन प्रतीयमा- नत्वमिति द्वितीयेऽप्यतिदिशति * एतेनेति * नि- षेधत्वम्मतिक्षेपत्वमभावत्वं चेति विकल्पदूषणयोस्तु- ल्पत्वेनेत्यर्थः। तृतीयं कल्पं शङ्कते। ६ तृतीयफल्पनिरासः। भावविरोधित्वमिति चेन्न । सर्वभावविरोधित्वं तद्विशेष- विरोधित्वं वा। नाद्यः आसिद्धेः नहि घटाभावो भूतलादि विरुणद्धिनापि द्वितीय भावानामपि केषाञ्चित्तथाभावा- त् । अथ सहानवस्थानं विरोधो विवक्षितः स भावानां नास्तीति चेन्न। गोत्त्वाश्ववादौतस्थापि भावात् । एकविधा- वन्यनिषेधः स इति चेन्न । भेदे भावभेदयोरेव प्र. सङ्गात् । एकविधिरेवापरनिषेधःस इति चेन्न । निषे. धस्याभावार्थत्वे भावार्थत्वे चासिद्धेः। नास्तीति प्रती- यमानत्वमिति चेन्न । घटाभायो नास्तीति घटस्य तथा- ·अमावखण्डनम्। २०५३ * प्रतीयमानतया अभावत्वापत्तेः । अस्तीति भावत्वनिरू- तौ यदुक्तं दूषणं तदापत्तेश्च । * भावति * नैतबिकल्पासहत्यादित्याह अनेति सर्वभावविरोधित्वस्यैव मुख्यत्वादाद्य एवास्त्वित्यत आह * नाय इति तामेवासिद्धिमुपपादयति * नहीति * द्वितीयपि वध्यघातकभावो विरोध उत्त सहानवस्थानमिति विकल्प्य प्रथममतिव्याप्त्या दूप- यति * नेति * आखुनकुलादीनामपि वध्यघातक- भावादभावत्वमसग इत्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते * अथे- ति * लक्षणमावं सहावस्थितानामेव वध्यधातकमा- घात् सहानवस्थानविरोधाभावान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः । गोस्वाश्चत्वादिसामान्यानां नियतव्यक्तिवृत्तीनां क- दाचिदपि सहावस्थानाभावादतिव्याप्तिरिति दूपय- ति * नेति * गौरयन्नास्तीतियोधितेऽश्वस्य निपे- घोन सिद्ध्यति घटाभावोऽस्तीति बोधिते घटनिषेधः सिध्यति तेनेकविधावन्यनिषेधो भावाभावयोः विरोधो विवक्षित इति शङ्कते * एकति * एकवि- ध्यन्यनिषेधयोर्भेद उताभेद इति विकल्प्य प्रथम दूपयति * नेति * गौरयमित्युक्तेऽश्योन भवतीति त- निषेधः सिद्यत्यवाभावाविनाभावित्वात् गोरित्य- तिव्यामिरित्यर्थः। अभेदपक्षमुत्थापयति *एकति तत्र निषेधशब्देन अभाव उच्यते किं वा नास्तीतिप्रतीय- मानत्वमितिविकल्प्य नायोऽभावत्वस्याऽद्यापि अनि- रूप्यमाणतयासिद्धेरिति परिहरति नेति नास्ति- ·१०५४ खण्डनचण्डस्वाधे चतुर्थपरिच्छेदे प्रत्ययविषयत्वं तदिति द्वितीयं शङ्कते * नास्ती- ति * अतिव्याप्त्या दूषयति * नेति * नास्तीति प्रतीयमानत्वं विरोधस्तद्वानभाव इत्युक्तं स्यात्त. थाच घटाभावो नास्तीति स्वाभावनिषेधरूपतया प्रतीयमानस्यापि घटस्थाभावरूपत्वं प्रसज्यत इत्यर्थः । दूपणान्तरमतिदिशति अस्तीति नास्तीति प्रतीते- नास्त्पर्धा विशेषणमुत तच्छन्द आदो तदर्थस्पाभाव- स्वस्याद्याप्यसिद्धरसम्भवोदितीयेऽपिन भवतिन वर्तत इत्यादिशब्दोल्लिखितप्रत्ययस्थाभावत्वं न स्यात् भावे नास्तिप्रत्ययविषयत्वस्य दर्शितत्वादतिव्याप्तिश्चेत्यादि द्रष्टव्यमित्यर्थः। अभावलक्षणान्तरं शङ्कते। ७ अमावस्य लक्षणान्तरनिरासः। प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणत्वमिति चेन्न प्रति- योगिनः परार्थत्वेऽतिप्रसङ्गात विरोध्यर्थत्वे चैतदनिरुक्तेः असदर्थवे नार्थस्यासिद्धेः अतीतानागतज्ञानादी वि- पयादिनाऽतिप्रसङ्गात। *प्रतीति प्रतियोगिज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वममा- घत्वमिति यावत् ।भेदोऽप्यन्योन्याभाव इलि नातिव्या. प्तिः । प्रतियोगीति विशेषणं भायव्युदासार्थम् । प्रति. पोगिशन्देन परमुच्यते किं का विरोध्युतासदिति विकल्प्य प्रथमं दूपयति * नेति * अन्यनिरूप- णाधीननिरूपणीयत्वमित्युक्त स्यात्तथाचातिव्याति:

·अमावखण्डने लक्षणान्तरनिरासः। १०५५ संयोगसमवायादिसम्यन्धस्य सम्पन्धिनिरूपणीयत्वा- दित्यर्थः द्वितीयं दूषयति*विरोधीतिविरोधानिरुक्ती विरोधिनोप्यनिरुक्तिर्विरोधश्च सहानवस्थानादिरूपो निर्वक्तुमशक्य इत्युक्तमित्यर्थः । तृतीयं प्रत्याह अस- दिति * असत्वमभावस्तथाचाभावनवाभावनिरूपणं इत्यात्माश्रयात् असम्भवः । असदर्यत्वेऽसत्वस्यासि. डिरिति पाठान्तरं तत्रैवमर्थः प्रतियोगिपदस्यासदर्यत्वे ऽसन्निरूपणाधीननिरूपणमित्युक्तं स्यात्तथाचासिद्धि- रभावस्थाद्याप्यसिद्धेर्घटाभाव: पटाभाव इति भाव- (निरूपणत्वादभावस्येति । असन्निरूपणाधीननि- रूपणत्वस्थातिव्याप्तिमाह * अतीतेति * अभूदूर प्टिरिति ज्ञानविधाने च तत्कालमविद्यमानविषयेण निरूपणीयेऽनुमितभाविलिड्ने तत्कालसमातिरूपणी- येनुमितभाविलिनेन तत्कालमतीनिरूपणीयेति स्वप्र. देशजलपूरणाज्ञाने भाव)त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः। विपयादिना निरूपणीये ज्ञानादावपि प्रसङ्गादिति सन्यन्धः । भगातरम्भणितुं विकल्पयति । ८ लक्षणेदोपान्तरफयनाय विफल्पः । यच्च किश्चिदभावस्य लक्षणमुच्यते स भावोऽभावो वा स्यात् । नायः भावस्याभावानाश्रितत्वात् विष. यिधर्मेण च कथमपि तथा तन्निर्वाच्यं स्यात् । अ- १एतापान () अन्य सो० पु० नास्ति ।

·१०५६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे न्यदेव तद्वदिति चेन्न । तदभावस्थामावत्ये स्ववृत्तिः भावत्वे च व्याघातात् । न द्वितीयः तस्यात्मनि वृत्ती विरोधापत्तेः अवृत्तावव्यापकत्त्वप्रसङ्गादिति । * यति * अभावस्य लक्ष्यत्वात्तल्लक्षणीभावत्वं युक्तमित्यत आह* नाद्य इति * भावत्वे द्रव्याधन्ध- तमं स्यात् द्रव्यादि नाभावाश्रितमित्यसम्भवि लक्षण- मित्यर्थः।माभूगावस्याभावाश्रितत्वं तथापि तयवहा. र स्यात् यथाविषयानाश्रितेनैव ज्ञानेन विषयस्तहानुप- दिश्यते ज्ञात इति तद्भावस्य लक्षणस्याभावानात्रि तस्वेपि विपयिणि ज्ञाने वर्तमानत्वात्तद्विषयेऽप्यभावे लक्षणवत्वव्यपदेशः स्यादित्याशङ्ख्याह * विपपीति * ज्ञानत्वादिषु परिगणितेषु विपयिधर्मेषु स्वदुक्तलक्षण मन्तर्भवतीति निर्वाच्यमित्यर्थः । परिगणितविपपिध. मए ज्ञानत्वादिषु तन्नान्तर्भवति किन्तु ततोव्यतिरिक्त मेवेति शङ्कते * अन्यदिति * ज्ञानत्वादिष्यतिरिक्तमेव तदादिति तत्तुल्यं विपयिधर्मान्तरमभावलक्षणमित्य- धः। भवतु यकिश्चिदभावलचणं तथापि तहक्षण- विशिष्टाभावस्थाभावत्वमेवोत भावत्वमिति विक- स्थ्य प्रथम दृपयति * नेति ** लक्षणविशिष्टस्थ तसतोप्यभावत्ये तल्लक्षणं तन न घर्तते वर्ततेवा, यदि न वर्तते तहि तत्रैवाव्याप्तियदि वर्तते तदा स्वविशिष्टे स्वत्तिरित्यंशत आत्माश्रय इत्यर्थः । स्वरूपेणाभा. घोऽपि लक्षणविशिष्टत्वन भाव एव भवतीति द्विती. ये दोपमाह * भावत्वचेति * अभाव एच लक्षणवि.

·. अमावस्य लक्षणान्तरनिरासः शिष्टो ऽप्यभावोभाव इति वाक्यमेव व्याहतं नहि भावोऽभावो भवतीत्यर्थः । अभावलक्षणमभाव इति द्वितीयं कल्पं दूपयति * न द्वितीय इति * अभा- वरूपमभावलक्षणं स्वात्मनि घर्तते न वेति वि. कल्प्य प्रथमं प्रत्याह * तस्थति * द्वितीये तस्मिन्ने- बान्धापकामित्याह * अवृत्ताविति - अभावस्य लक्षणान्तरं शङ्कते। ९ अमावस्य लक्षणान्तरनिरासः। प्रतिक्षेप्यविशिष्टमेव यत् प्रतिभाति सोऽभाव इति चेन्न । प्रतिक्षेपानिरुक्तौ प्रतिक्षेप्यानिरुक्तः। विशिष्टश. ब्दार्थश्च निर्वचनीयः स्यात् । तत्र विशिष्टं विशेषणविशे- प्यतत्सम्बन्धेभ्यो भिन्नमभिन्नं वा । नाद्यः दण्डपुरु- पसन्बन्धमन्तरेण दण्डिनोऽन्यस्याप्रतीतेः।दण्डिनमानये- त्युक्तेऽतदानयनप्रसङ्गाच्च । तत्सम्बन्धेनोपलक्षितत्वात-. थेति चेन्न । अतहत उपलक्ष्यत्वेऽतिप्रसङ्गात् । तद्वत- खान्यत्वात् । सम्बन्धोहेतुः स च तदधिकरण एवेति चेन्न। सम्बन्धाचदधिकरणसम्बन्धान्यत्वापत्तरित्येप न पन्थाः। तत्सम्बन्धिनि तत्र व्यवहार इति चेन्न । तस्यापि विशि. टत्वेनान्यस्वापची व्यवहारविषयगतविशेषस्य वक्तुमश- क्यत्वात् । एवं परम्पराकल्पनायामप्यनवस्थामात्रं नतु व्यवहार्यगतो विशेषः कश्चित् । 28 ·२०५८ खण्डनवण्डखाचे चतुर्यपरिच्छेदे *प्रतीति घटाभावपटाभाव इति प्रतिक्षेप्यघटादि विशिष्ट एव यो भाति सोऽभाव इत्यर्थः । घटत्ववि. शिष्टावभासघटे प्रतिक्षेप्यविशिष्टावभासमिणि चा. तिव्याप्तिपरिहाराय विशेषणद्वयम् । प्रतिक्षेपोऽभाव: तन्निर्वचनमन्तरेण प्रतिक्षेप्यानिर्वचनात्तदिशिष्टलक्ष- ग्यासिद्धिरिति परिहरति *नेति प्रतिक्षेप्यानिरुत्त्या लक्षणं प्रतिक्षिप्य विशिष्टानिरुत्स्यापि लक्षणासिद्धि. माह * विशिष्टेति विशिष्टानिर्वचनीयतां प्रपञ्चयितुं विकल्पयति * तत्रेति * विशिष्टं विशेषणादिभ्यस्त- त्वान्तमितिमीमांसकपक्ष प्रतिक्षिपति - नाद्य इति दण्डी दण्डपुरुपतत्सम्बन्धव्यतिरिक्तश्वेत्तानन्तरेणाऽपि मतीयेत घटव्यतिरेकेणाऽपि पटवन्न प्रतीयतेऽतः प्रतीतियाधितमित्यर्थः । दण्डपुरुषादिप्रतीतिविलक्ष. णप्रतीतिविपपत्वेन तानन्तरेण स्वातन्त्र्येणास्ति प्रती. तिरित्याशवाह * दण्डिनमिति * विशिष्टान्यत्वे दण्डिनमानयेत्युक्ते दण्डपुरुषतत्सम्बन्धानयनं न स्या- दस्ति चानयनं तस्मादानयनव्यवहारकारणीभूतं वि. शिष्टज्ञानमपि विशेषणादिविषयं वाच्यं ज्ञानेच्छाम- वृत्तीनां कार्यकारणभूतानां समानविषयत्वनियमा- दित्यर्थः । दण्डिनोऽन्यत्वेपि तस्य दण्डपुरपसम्बन्धो- पलक्षितत्वात् दण्डिनमानयेत्युक्ते दण्ड्यानयनचद्द- ण्डाबानयनमपि स्यादिति शङ्कते * तदिति * वि. शिष्ठसम्पन्धितया विशिष्टवाचिना शब्देन दण्डाद- योऽप्युपलक्षिता अतस्तपामानयनमिति घाइते * तदिति * दण्डादिभिरुपलक्ष्यमाणो दण्डी दण्डा ·अभावस्य लक्षणान्तरतिरातः। - चसम्बन्धितयोपलक्ष्यते उत सम्बन्धितयोति विकल्पय प्रथम दृपयति * नेति * विशिष्टमात्रस्योपलक्ष्यत्वा- दुपलक्षणस्य तयहि वादुपलक्षयानयनं न स्याद- न्यथाऽन्यस्मिन्नुपलक्षितेऽन्यत्र व्यवहार इत्यतिप्रस. क्तिरित्यर्थः । द्वितीयं दृपयत्ति * तदिति * प्रथमवि. शिष्टवत् द्वितीयविशिष्ठस्थापि तहतो विशेषणादि- भ्योऽन्यत्वात् दण्डाद्यानयनं तत्र स्यादन्यथाऽतिप्रस- 'क्तरेवेत्यर्थः । यद्यप्यतबानुपलक्ष्यते तथापि तदुपल. क्षणे दण्डादिसम्बन्धो हेतुः स च विशिष्टविशेपणा- शुभयाधिकरण इति दण्डाद्यानयनं स्यादुपलक्षणहेतु- सम्यन्धाधिकरणत्वादिति शङ्कत सम्बन्ध इति सम्प- न्धमात्रमुपलक्षणहेतुरुत दण्डाधिकरणमाये घटादेर- प्यानयनमसङ्गो द्वितीये दण्डायधिकरणसम्बन्धो न दण्डादावस्ति स्वत्तिविरोधादिति तदानयनं न स्या- दिति परिहरति * नेति * सम्बन्धात्-सम्बन्धमात्रा- त्तदधिकरणसम्यन्धस्पति विशेषणविशेष्यअधिकरणं यस्य सम्बन्धस्य तस्य देवदत्तदण्डविशिष्टस्य केव- लसम्बन्धादन्यत्वादण्डादेर्व्यवहाराविषयत्वापतिरित्य- न्वयः । उत्तरोत्तरसम्बन्धाङ्गीकारेऽप्ययमेव न्याय इ. स्पाइतीति* उपलक्षणपक्षोक्तदोपपरिहाराय दगड- पुरुषतत्सम्बन्धानां दण्डिविशेषणत्वाद्दण्डिनि व्य. वहियमाणे तेषामपि व्यवहार इति शङ्कते नदिति* विशिष्टवैशिष्ट्यं यत्तस्थापि विशिष्टत्वाद्विशंषणादि- भ्यश्च तत्वान्तरत्वान्न दण्डादिव्यवहारनियामकत्वमि- ति परिहरति * नेति * तदपि वैशिष्टयं देवदत्तादि.

·र १०६० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे विशिष्टतया तावहारनियामकं स्यादित्याशमाह * एवमिति * तत्तद्वैशिष्टयस्यापि विशेषणादिभ्योऽन्य- त्वात् व्यवहारनियमो न स्यात् किन्त्वनवस्थामा परिशिष्यत इत्यर्थः। इदानी विशिष्टस्य विशेषणादिभ्योनन्यत्वं ता- किंकमतं दूषयति । १०विशिष्टस्य विशेषणादिभ्योऽनन्यत्त्वमिति तार्किकमतनिरासः। द्वितीये तु प्रत्येकं दण्डिब्यवहारप्रसङ्गो विशेषाऽभा. चात् । न ते प्रत्येकं दण्डिपदार्थाः किन्तु मिलिता इति चेत मिलिता इति किं ते च मेलकं चाभिधीयते उत तेभ्योऽन्य एव कश्चित, आये प्रत्येकं स एव प्रसङ्गः मेलकेप्यधिकः । द्वितीयस्तु प्रतीतिव्यवहारविरोधात्पूर्व- निरस्तः । एकज्ञानारूढी वा अविरलनानाज्ञानारूढो- वाऽनेकच सम्बन्धश्च विशिष्ट पदार्थ,इति चेन्न । घटपटा- विति बुद्धावारूढी घटपटौ सम्बन्धश्च घटपटरूपोविशिष्टः स्यात् । घटत्वपटत्वसम्बन्धानां तद्दुद्धावारूढानामम्यु- पगमन सम्बन्धस्यापि तबुद्ध्यारोहोपगमध्रौव्यात अन्य- था घटत्वविशिष्टरूपो घटः पटत्वविशिष्टरूपश्च पटः कथमभ्युपेयस्तत्र । नच घटपटावित्यपि विशिष्टमेव, स्वतन्त्रयोः घटपटयोः परस्परासन्वन्धयोस्तत्र व्यवहा रात् न पुनर्यथा दण्डी पुरुपस्तथा घटी पटः पटी घ.

·अभावखण्डने ताकिमतनिरासः। '१०६१ ट इति वा तत्र व्यवहारः । न चैकज्ञानाद्यारूढतैव तयोर्न मन्तव्या, यतो घटपटाविति द्वित्वं तयोस्तद्वयान- वगाहिना कथं विज्ञानेनावगाह्येतेति प्रत्यभिज्ञाप्रस्तावो- तान् दोषानाहास्यामः । अत एवाविरलनानाज्ञानारूढ- तापि विशिष्टता निरवकाशा । * द्वितीय इति * दण्डादीनां प्रत्येक विशिष्ट- श्वाविशेषादित्यर्थः । दण्डादीनां प्रत्येकं विशिष्टत्वा- भावात् न प्रत्येकं विशिष्ठव्यवहारप्रसङ्गो मिलिताना- मेव पदार्थानां विशिष्टपदार्थत्वस्वीकारादिति शङ्कते * न त इति * तदेव दूपयितुं विकल्पयति * मिलिता इति मेलकमिति अणावत् प्रत्येकं विशिष्टत्वाविशेषा- तयवहारप्रसङ्ग एव प्रथमकल्प इत्याह * आद्य इति * मेलके च दण्डिव्यवहारप्रसद्गोऽतिरिच्यते इत्याह . मेलक इति * मेलकोविज्ञपणादिभ्योऽन्य एव मिलितपदेनोच्यत इति द्वितीयं दूपयति * द्वि- तीयस्त्विति * देवदत्तादिप्रतीति विनापि नत्म- तीतिः स्यात्तथा तदानयनं विनापि दण्ड्यान. यनं स्याद्रस्त्वन्तरत्वात् घटवदिति विरोध इत्यर्थः । एकज्ञानारुदत्वेनाविरलनानाज्ञानारूढत्वेन वा मिलि- तपदप्रयोगोन तत्वान्तरत्वाभिप्रायेणातो न प्रतीतिवि- रोधी नापि केवलदण्ड्यादौ प्रसङ्ग इति शङ्कते * ए- केति - एकज्ञानारूढः सम्बन्धोऽनेकश्च विशिष्टपदार्थ: अथवाऽविरलनानाज्ञानारूढः सम्बन्धोऽनेकश्च वि. शिष्टपदार्थ इत्यन्वयः । एकज्ञानारूढ इत्युक्त घटमात्र ·. खण्डनखण्डमाघे चतुर्थपरिच्छेदे ऽतिप्रसङ्गनिवारणाय सम्बन्ध इत्युक्तम् । केवलसम्बन्ध निवारणायानकश्चेति । घटपटौ रूपं समवेतं इत्यनेक- प्रतीतिविषयनिवारणायकेति । दितीयलक्षणेपि का. लविलम्बेनोत्पाद्यमाननाज्ञानारूढानां विशिष्ठत्वं बार- यत्यविरलेति । अतिव्यापकत्वेन दूषयति * नेति विशिष्टमेव दर्शयत्ति * घटपटरूप इति * घटपदाविति. युद्धौ न सम्बन्धोभात्यतो न वैशिष्ट्यप्रसङ्ग इत्याश- ड्याह * घटस्वेति घटपटयोर्मियः सम्बन्धास्फुर रणेपि घटत्वसामान्यात्सम्बन्धप्रतीतिरस्तीत्यर्थः । विपक्षे दोपमाह * अन्यथेति * घटयुद्धौ घटत्वस्य पटयुद्धौ पटत्त्वस्य सम्बन्धाप्रतिभासे न घटत्त्वादिजा- तिसिद्धिः प्रमाणान्तराभावादित्यर्थः । घटपटरूपस्य विशिष्टस्य लक्ष्यत्वेन स्वीकारान्न लक्षणस्य तत्रातिष्पा- सिरित्याशवयाह * नचेति * कुत इत्यत आह *स्वतन्त्रे- ति * व्यवहारस्वातन्यमेव दर्शयति * न पुनरिति * घटपदाविति दिवचनप्रयोगान् द्वित्वमेव तयोर्भाति न पुनस्तावप्येकज्ञानेनातो न वैशिष्ट्यप्रसङ्ग इत्यत आह । * नचेति * आदिपदेनाविरलनानाज्ञानारूढत्व. ग्रहणम् । कुतो न मन्तव्येत्यत आह * यत इति * तत्तेदन्ताविशिष्टाश्रयमेकत्वं तदयानवगाहिनाऽनु. भवन स्मरणेन या गृह्यतेत्युक्तं तथा घटपटस्वरूपान. घगाहिज्ञानेन तद्वित्वं नावगाह्येतेत्यर्थः उक्तातिव्या- तिं द्वितीयलक्षणेऽप्यतिदिशति * अत इति • घटपट- रूपोविशिष्टः स्पादित्युक्तदोपादेयेत्यर्थः । दण्डीति प्रत्यपेन घटपटावितिप्रत्ययस्य तुल्यत्वादितिद्रष्टव्यम् ।

·अमावस्य लक्षणान्तरनिरास:।' उक्तातिप्रसङ्गनिवारणाय लक्षणान्तरं शङ्कते । । ११ अतिप्रसङ्गनिवारकलक्षणान्तरनिरास.। अथाप्रकाशमानासम्बन्धोऽनेक एकबुद्यारूढस्तथा नचैवं धटपटौ तत्कथमुक्तदोषापत्तिरिति चेन्न । अ- प्रकाशमानोऽसम्बन्धोययारित्ययमप्यर्थो विशकलित इ- ति घटत्वपटत्वब्यक्त्यादिवैशिष्टयमपि तत्र भज्येता- विशेषात् । * अथेति * घटपटावित्यस्य वैशिष्टयव्यावृत्तये विशेषणमप्रकाशेति। एकस्वरूपव्यावृत्तयेऽनेकेति । अ- नेकबुद्ध्याख्दव्यास्यर्धमेकयुद्धीति।तधा-विशिष्ट इत्य- र्थः । घटपटयोस्तु परस्परमसम्बन्ध एव प्रकाशतेऽतो- नाप्रकाशमानासम्बन्धत्वमतो न वैशिष्ट्यापत्तिरिति निगमयति * नचेति * लक्षणवाक्यस्य पर्यवसितमर्थ दर्शयन्परिहरति * नेति * इत्युक्तं स्यादित्यभ्याहारः। अस्त्वयमर्थः कोदोष इत्यताह * अयमपीति *घटपटा- वित्येवरूपोऽर्थः सङ्घटितोभासमानोपि त्वया विशक- लित इति कृत्वा घटपटावित्यस्मिन् ज्ञाने घटत्वपट. स्वाभ्यां सम्यन्धप्रतीतावपि तयोः परस्परसम्बन्धाप्र. तीतेः स्वजातिभ्यां वैशिष्ट्यप्रतीतिरपि न स्थादित्यर्थः। पुनरपि घटपटावित्यस्य विशिष्टत्वप्रसङ्गपरिहा: राय लक्षणान्तरं शङ्कते। १२ अतिप्रसङ्गनिवारक लक्षणान्तरनिरास । अर्थ धर्मम्मिसम्बन्धाः स्वतन्ता एवैकवुयारूढा- ·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे स्तथा नच घटपटौ धर्मधर्मरूपावित्यनतिप्रसङ्ग इति चेन्न । धर्मत्वस्यैकस्य दण्डादिगुणादिसाधारणस्य व- क्तव्यत्वारातात् । सोऽप्येष्टव्य इति चेत् । इप्यतां प. रं तस्यापि वालुकावद्विशकलितस्योपगन्तव्यत्वेनधये- व किन्न धर्मः स्यात् । तथाप्रतीत्यभावान्न स्यादिति चेन्न। त्वदुक्तकप्रतीत्यारोहस्याविशेषे प्रतीतिरपि तथा कि- न्न स्यात् । मास्तु धर्मत्वमनुगतं तत्तद्रूपादिपदार्थस्वरू- पमेव तथा विचित्त्रं यत्तदेव धम्मिणा सम्बन्धेन च. सममेकबुद्यारूढं विशिष्टं नान्यदिति चेन्न । तेषां स्वरू- पाणां भेदेन नानाभूतेषु विशिष्टेषु अनुगता विशिष्ट- द्विन स्यात् । सम्बन्धमपि तर्हि विलुप्तैवस्वभावादेव रूपादिकं तथाविधमाधत्ताम् । एतदपि किं नस्यादितिचे- तर्हि वराकोधर्यपि विसृज्यतां यथा विना सम्बन्धं वि. शिष्टबू ही रूपादिस्वभावसामर्थ्यात्समर्थिता तथा वि. ना धर्मिणमप्यस्त्विति जिनं जैनैः । अथेति * स्वतन्त्रा इति विशिष्टस्यानुपसर्ज- नीभृता इतिविशेपणं-दण्डादीनां विशिष्टस्य विश- पणत्व कथितदूषणं परिहर्तुम् । धर्माधर्मविशेषणेन क- थमुक्तप्रसद्गनिवारणमित्यत आह *नचेनि * परिहरति *मेतिर दण्डी देवदत्तो रक्ता पट इति द्रव्यगुणादिभिः ईव्यगुणादेविशिष्टत्वं दृश्यते तस्य द्रव्यगुणादि प्रति ★ ·अमावखण्डने विशिष्टनिरास.। २०६५ द्रव्धगुणादेर्द्धर्मत्वं वाच्यमेवश्च तहमत्वमननुगतं चे. व्याप्तिरनुगतं घेद्दर्शनीयं तदित्यर्थः । धर्मवाधि- करणं धर्म इति दण्डादौ धर्मत्वं वक्तुं श. क्यत इति शङ्कते * सोऽपीति * विशिष्टस्याद्या- प्पसिद्धेः धर्मत्वयुक्तोधर्मइति वक्तुमशक्पत्वाद्धर्मत्वं दण्डादयश्च अयःशलाकावत् विशकलिताः स्वीका- स्तिथाच धर्मिणोऽपि धर्मत्वं किं न स्यात् विशक- लितधर्मत्वस्य तत्रापि भावादिति परिहरति * इष्य- तामिति धर्मिणो धर्मत्वविशिष्टत्वेन प्रतीतिव्यवहा. राभावान्न धर्मत्वमिति शङ्कते * तथेति - एकयुद्ध्या- रूढत्वं विशिष्टव्यवहारनिदानं स्वयाऽङ्गीकृतं तत्रापि सम्भवति धर्मर्मिसम्बन्धा एकयुध्यारूढा इत्युक्त- त्वादतो धर्मिणोपि धर्मस्वविशिष्टव्यवहारः स्यादिति दुपयति * नेति * यदा पूर्वोक्तघटपटस्वरूपैकविशि- छप्रसड़े तधाप्रतीत्यभावादित्याशापरिहार इति योज्यम् । अनुगतं धर्मत्वं निरूपणन्न सहते चेन्माभूत का क्षतिरिति शङ्कते* माऽस्त्विति * तर्हि द्रव्यादिषु अनुगतधर्मयुडिर्न स्यानिमित्ताभावादित्याशङ्याह * तदिति रूपादीनां स्वरूपमेय तादृशयुदिनिमित्तमि- त्यर्थः । किं तद्विचित्रस्वरूपमिति दर्शयति यदिति * रूपादेः स्वरूपमेव धर्मिणा सन्बन्धेन च सहितमेक- युद्ध्यारूढ़ विशिष्टं न तत्वान्तरमित्यर्थः । स्थानुगतो. पाध्यमावे क्षतिमाह * नेति * स्वरूपाणां व्यावृत्त- स्वेनानुगतयुद्धिनिदानत्वाभायात् अनुगतविशिष्टचु- डिरनुगतधर्मगुद्धिश्च न स्पादित्यर्थः । धर्मिणा 10 ·१०६६ खण्डनखण्डग्याचे चतुर्थपरिच्छेदे सम्बन्धेन च साहित्यं यदुक्तं तदपि न सिध्यति स्वभा. ववैचित्र्यं वदतइत्याह *सम्बन्धमिति* यथाऽनुगतमुपा. धिं लुम्पसि तथा सम्बन्धमपि लुम्प एकज्ञानारुढं विशेषणं विशेष्यं च विशिष्टप्रत्ययमाधास्थति स्वभा. वादेवेत्यर्थः । सम्बन्धोपि लुप्यतामयमिष्ट एच प्रसङ्ग इत्याह *एवमिति * प्रतीयमानसम्वन्धत्यागे धर्मिणा- पि त्यागप्रसङ्ग इति परिहरति * तहीति * कथं ध. मिविसर्जने धर्मिविशिष्टप्रत्यय इत्यत आह यथेति* सम्पन्धाभावेपि रूपादिस्वरूपसामर्थ्यादेव विशिष्ट प्रत्ययवत् धर्म्यभावपि तत एव विशिष्टप्रत्ययः स्या- दिति, न रूपादिमघटादि धर्मिभूतमस्ति किन्तु रू. पादिभिरेव रूपवान् घट इत्यादिव्यवहारो निर्वद्यते स्वलक्षणत्वात् सर्वस्पेति स्वीकुर्वद्भिद्विर्जितमित्यर्थः । शुल्ला शङ्ख इत्यादिसमृष्टप्रत्यधर्मातिरिक्तधर्मि- प्रतीतेस्तदपलापोऽशक्योऽनुभवविरोधादिति प्रती- तिबलेन चोदयति । १३ प्रतीतिबलेनातिरिक्तधमिसिद्धिनिरासः। स्यादप्येवं यदि शुक्ल इत्येतावन्मात्रायेव प्रती- येत, किन्तु शुक्लः शङ्ख इत्यादिना प्रत्ययेन सामानाधिकरण्यमुलखना धर्यप्यानीय दीपत इ. ति चेन्न । शङ्खवजातरुपधिर्वा रूपादरविरल- ताहगवस्थितस्य स्त्ररूपतेलक्षण्यमेव तत्पद- ऽभिषिच्यता यन विनाऽप्याधिकरणं सामानाधिकरण्यव्य- घा ·- . "अभावण्डने धर्मिनिरासः। १०६७ वहारः स्यात् । किञ्च नैतावन्मात्रं, बुद्धिमादाय तदर्थ- गतवैचित्र्यान्तरखण्डने चुहिरेव स्वकारणसामर्थ्यात्तथो- त्थिता तत्तद्वयवहारप्रसवित्री स्वीक्रियतां कृतमर्थव्य- सनेन। तस्मात्- "प्रत्येतव्यस्य वैचित्र्य प्रत्ययोल्लेखसाक्षिकम् । धियं निवेश्य लुम्पझ्यो भङ्गं साक्ष्षेत्र यच्छति" ॥१॥ अनुभवोऽन्यथासिद्ध इति परिहरति * नेति * शङ्खत्वस्य जातेः स्वरूपर्वलक्षण्यमेव चा नैरन्तर्येणे- कयुद्ध्यारूढतयाऽवस्थितस्य रूपादे स्वरूपचैलक्षण्यमेव चा धर्मिपदेऽभिषिच्यतां किमन्येन धर्मिणेत्यर्थः । अ.. तिप्रसङ्गान्तरमाह * किञ्चति * नेतावन्मानं दूपणम. बिरलनानाजानमादाय विशेपणाद्यतिरिक्तविशिष्ट- खण्डने वैशेपिकेण क्रियमाणे न तस्य स्वरूपादिर- पि सिध्येत् पूर्वपूर्वयासनासमुत्थितसंबितेरेव तत्त- व्यवहारजनकत्वमम्मयादिति वाह्यार्थापलाप एव स. पत्र स्यादित्यर्थः । यस्माद्दण्डादिप्रत्ययविलक्ष. णे दण्डीतिप्रत्यये सति तदपलापोऽशक्यस्तस्मा. दिति फलितं श्लोफेन सहाति । एकस्मिन्यादृशः' प्रत्ययः शब्दोवा ततो विलक्षण एव दण्डीतिप्रत्ययः शब्दश्चातो ज्ञातव्यस्य वैचित्र्यं प्रत्ययोल्लेग्यसाक्षिकं तना लुप्यते वैशेषिकादिभिर्विशिष्टं वस्त्वन्तरं नास्ति वि. लक्षणयुदिरेव सह्यवहारं जनयतीतिपद्भिस्तेम्पो ·- १०६८ खण्डनसण्डलाचे चतुर्थपरिच्छेदे भङ्ग मनुभव एवं प्रयच्छतीत्यर्थः। अर्थवैचियस्थाने धियं निवेश्यार्थ खण्डयतोपि ना. नुभवविरोधो यतोऽदृश्ये प्रतियोगिनि धर्मिमात्रधिय- मभावस्थानेऽभिपिक्तवानितिशङ्काव्याजेन तस्याप्यं- शतोऽनुभवविरोधमाह। १४ विशिष्टनिरास युक्त्यन्तरम् । यत्तु केन चिदभावस्य स्थाने तन्मात्रधीरभिषिक्ता तत्तस्य परमुचितम् । गुरुर्धियमभावस्य स्थाने स्थानेऽभिषिक्तवान् । प्रसिद्धएव लोकेऽस्मिन् बुद्धबन्धुः प्रभाकरः ॥२॥ अपि चैकबुद्ध्यारूढोऽनेकश्च सन्बन्धश्च विशिष्ट- इति पक्षे योप्येवंरूपवलक्षण्यभाग्चिशिष्ट इति कथ्यते सोऽप्ययं विशिष्टोऽविशिष्टाद्वैलक्षण्येन बोध्यमानो ज्ञानम- न्तर्भाव्यैव स्यादिति तत्र तत्रापि ज्ञानान्तरनिवेशनेऽ- नवस्था कचिदनिवेशे तदभावादविशिष्टत्वे शेषस्याऽऽमू- लमविशिष्टत्वापातः । तद्योग्यस्तथेति वेत् । न तर्हि यो- ग्यतापि तद्विशेषणं वालुकावदसंलग्नाऽतिप्रसजिकैवे- त्युक्तमावर्चते । *पत्विति यत्तु परं तत्तस्यैवेतियावत् । उक्तम श्लोये नोपनियध्नाति * गुरुरिति * गुरुरभावस्थ स्थाने धियमभिषिक्तवानितियत् तत् स्थाने स्थानेशब्दोनिपा. तत्वात युकामित्यस्मिन्न। युद्धोपन्धुर्यस्यस युद्धपन्धाक्ष- ·अभावसण्डने विशिष्टनिरास:। १०६९ णिकप्रमाणसम्बन्धिसत्वमगीकुर्वताऽभावक्षणिकत्वा- द्युपगमादिति भावः। विशिष्टखण्डने युज्यन्तरं वक्तुं पूर्वोक्तलक्षणमनुवति * अपि चेति एवंरूपवैल- क्षण्यहीनेभ्यो चैलक्षण्यगुणो विशिष्टोऽस्तु को दोप इत्यत आह *सोऽपीति * स तावद्विशिष्टः अविशि. यादैलक्षण्येन बोध्यते नवा नचेदविशिष्टाविशिष्टस्य लक्षपज्ञानाभावात् विशिष्टस्याविशिष्टादलक्षण्या- सिद्धयेत् युद्ध्यते चेव तदिशिष्टाद्वैलक्षण्येन युद्धादविशि- टादिशिष्टलक्षण्यं युध्यत उतायुद्धायद्ययुद्धात्तदा स्व. तो लक्षपेनाबुदाद स्वस्थ चैलक्षण्यज्ञानाभाववत्त- तोपि तन्न स्थाडुद्धाचेचदास्माद्वलक्षण्यन स्वस्य पै. लक्षण्यज्ञानाभावात् सोपि न स्यात्तदर्थ तत्र तत्र ज्ञानान्तरनिवेशनेऽनवस्थेत्यर्थः । यचनवस्थापरिहा. राय कचिलक्षण्यज्ञानन्नेप्यते तत्राह * कचिदिति * पत्र लक्षग्यशृङ्खलाविच्छेदस्तत्र चैलक्षण्यज्ञानाभावेन विशिष्टत्यासिद्धरामूलमविशिष्टत्वापात इत्यर्थः । वि. लक्षणज्ञानविषयत्वाभावेऽप्यविशिष्टादैलक्षपयज्ञान- योग्यस्य विशिष्टत्वेन विवक्षितत्वानानवस्थेति शङ्कने *तदिति दूपयति *तहीति योग्यतापि विशेषणं भवन्ती विशिष्टे विशिष्टाऽविशिष्टावा यदि विशिष्टा ताहि तत्तज्ज्ञानापेक्षयाऽनवस्था यद्यविशिष्टा सर्वत्रव तन्निमित्तमतीतिप्रसङ्गोविशेषादित्यर्थः । एकज्ञानारूदत्त्वमित्युक्तं तदपि दुर्निरूपमित्याह। १५ यिशिष्टम्य प्रकारान्तरेण निरासः। एवमेकमिति ज्ञानमित्यारूढमित्यादिद्वारे ,प्टव्य- --- ·१०७० लण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे म् । तथाहि- "अविशिष्टाद्विशिष्टस्य वैशिष्ट्ये यदि धीविशेत् । तबुद्धिधारात्रिश्रान्तिः स्याहा मूलाविशिष्टतेति ॥३॥ विशिष्टनिरासेन च सर्वाणि लक्षणानि निरस्ता- नीति मन्तव्यं यथा गुणाश्रयोद्रव्यमित्यादि । * एवमिति * एकत्वविशिष्टमेकमुच्यते ज्ञानत्व. विशिष्टं ज्ञानमारूढत्वविशिष्टं आरूढं सम्बन्धत्वविशि- टः सम्बन्धस्तस्य विशिष्टानभ्युपगमेऽसिद्धेर्न विशिष्ट- व्यवहारसिद्धिरित्याशयः उक्तेऽर्थे श्लोकमवतारयति तथाहीतिकावशिष्टस्याऽविशिष्टादैशिष्टये लक्षण्ये धी- प्रवेशमन्तरेण चैलक्षण्याऽसिद्धेर्यदि लक्षण्यधीविशेत् तहि तद्युहिधारानवाधित्वेऽनवस्थामसङ्गात् कचिद्धि- श्रान्ती तत्र विशिष्टत्वाऽसिद्धेस्तत्मभृत्यामूलमधि- गिटताऽऽपद्यतहत्यर्थः । विशिष्टनिरासेन न केवलम. भावनिरासः सिद्धः किन्तु सर्वलक्षणनिरासः स्यात्प. क्षधर्मतादिविशिष्टत्वाल्लक्षणस्येति विशिष्टस्यण्डनस्प महत्प्रयोजनम् । विशिष्टदृष्टान्तब्याजेन द्रव्यादिखण्डनं प्रस्ताति * यति * इति अभावस्खण्डनं विशिष्टखण्डनश्च । द्रव्यलक्षणग्वण्डनेऽधिकं दृपणमाह । १६द्रव्यलक्षणमण्डनारमा इतोऽपि गणाश्रयो द्रव्यमित्यसङ्गतं तथाहि-कथमेत- ·द्रव्यलक्षणतण्डनम् । २०७४ लक्षणमत्रधारणीयं सपारूपगुणवत्चया रूपादेरपि प्रती- तेः।भ्रान्तिरसाविति चेत् । पृथिव्यादौ कथगनान्तिरिति वक्तव्यम् । तत्र वाधकाभावादिति चेत् ।तुल्यम् । गुण- स्य गुणवत्तायां वाधकमस्माभिरवश्यं वक्तव्यं निर्गुणा गुणा इति सिद्धान्तादिति चेन । रूपादेर्गुणत्वस्यैव नि- खेतुमशक्यत्वात् । * इतोऽपीति * गुणत्यांचाश्रयगुणादिव्यात्पर्य गुगाश्रयत्वविशेषणम् । अतिव्याप्यायभावे कथमस; गतं लक्षणमित्यनस्तदुपपादपति तथाहाति, सिता- सिनहरितपीतरत्ततया पञ्च रूपाणि मधुरादयः पड़- रमा इति सपालक्षणत्याद्रूपादाचतिव्याप्तिरित्ययः । पवाद्याकारबुद्धिपिपयतया द्रव्यमारूप्या रूपादौ सद्याप्रतीतिस्तत्र भ्रान्तेति तत्र नातिव्याप्तिरिति माको भानितरिति भ्रान्तरभ्रान्तिपूर्वन्यात्पृधिव्यादी तप्र अभ्रान्तिरिति घाच्पन्न तनिश्चयोमानामावादिति परिहरति * पृथिवीति * इयं प्रतीतिन भ्रान्तिरया. ध्पमतीतियात्मम्प्रतिपन्नवदिति मानं चादने * त- प्रेति समस्ममाधिरित्याह *तुत्यामसि - प्रत्यक्षपा. धाभावपि पाकिमपाधाभ्रान्गत्यं शडूने गुणस्पेति. स्थवृतानवस्थादिरूपपाधसमित्यर्थः । कुत इत्यत माह निरिति : रूपादिगुणत्यस्पासिदनानवस्थादीति प. रिहरति नशि सामान्यपान् गुणः मंपोगपिमागपारनपेक्षा न ·१०७२ पण्डनमण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे कारणं गुण इति तल्लक्षणयोगाद्गुणत्वं रूपादेरिति शङ्कते। १७ गुणलक्षणनिरासः। सामान्यवान् गुण इत्यादिगुणलक्षणयोगातन्निश्चय- इति चेन्न । अगुण इति गुणलक्षणांशस्यासिद्धेः सङ्ख्या- वत्तया प्रतीतेविद्यमानत्वात् । भ्रान्तिरिति चेन्न । पर- स्पराश्रयप्रसङ्गात् । सङ्ख्यावत्या प्रतीतेन्तित्वे गुण- लक्षणसिद्धिः तत्सिद्धौ च बाधेन भ्रान्तित्वस्थापनम् । नच हेत्वन्तराद्रूपादेर्गुणत्वसिद्वौ बाधकसिद्धिः दृष्टा- न्तस्यापि सङ्ख्यायोगिप्रत्ययाक्रान्तत्वेन प्रसक्तद्रव्यको- टिप्रवेशतया गुणत्वेनासिद्धेः । सङ्ख्यायाः सङ्ख्यावत्वे- नानवस्थाप्रसङ्गोन्निःसङ्ख्यत्वव्यवस्थिती दृष्टान्तत्वं सम्भविष्यतीति चेन्न । पृथक्केनापि तस्याः सम्भावि- तद्रव्यकोटिप्रवेशत्वात् । एवं पृथक्त्वस्यापि सङ्ख्या- वत्तयेति । * सामान्यति * उत्तरत्रिकद्रव्यकर्मव्यावृत्यर्था- नि विशेषणानि । गुणनिश्चयमन्तरेण तत्मतियोगिक- स्थास्य गुणवस्य गुणशून्यत्वस्य लक्षणांशस्यासिडे- विशेषणासिद्धिलक्षणस्यान्यथाऽन्योन्याश्रय इति परि- हरति नोति असिद्धौ हेतुमाहा सङ्ख्यति * सङ्- ख्यावत्यमतीतेभ्रान्तित्वादगुण इति विशेषणसिद्धि- १प्रसङ्गापतिः। सद्ण्यारत्त्येति मू.पु. पा०।

·. गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः। २०७३ रिति शङ्कते * भ्रान्तिरिति * परस्पराश्रयान्नकस्यापि सिद्धिरिति तदेवोपपादयति सख्येति रूपादयोगुणाः सामान्यवत्वास्पर्शवत्वामियत्वेसति यात्रंद्रियग्राह्य. त्वात्सल्यावदित्यनुमानतो रूपादेर्गुणत्वसिद्धेन पर- स्पराश्रय इत्यनवस्थामसङ्गस्य वाधकत्वसिद्धिरित्याश- झ्याह अनचेति कुत इत्यत आह दृष्टान्तति एका स- ख्याऽनेका सपतिसङ्ख्यावत्वप्रतीत्या गुणत्वासि- डोसाध्यवैकल्पात दृष्टान्तस्पेत्यर्थः । सङ्ख्यायाः सङ् ख्यावत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गादगुणेत्यादिलक्षणात् गुणत्वसि- डौ सैव दृष्टान्तोमवतीति शङ्कने *सङ्ख्येति पृथक्त्व- गुणयोगिचसम्भवातथापि साध्यशून्यं निदर्शनामिति । परिहरति * नेति* तर्हि पृथरकस्य पृथकान्तरयोगेऽन- वस्थानाद्गुणत्वसिद्धौ पृथत्कमेव दृष्टान्त इत्यत आह् * एवमिति * पृथकान्तरायोगित्वेपि द्विपृथरकस्य पृथकमिति सङ्ख्यायत्वप्रतीते साध्यवैकल्यमित्यर्थः। गुणलक्षणान्तरमाशय निराचष्टे । २८ गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः। जातीतरानाश्रयोऽकर्मरूपो गुण इत्यपि न, जातिव्या- पकत्वात् । जातिमात्राश्रय इत्येवार्थ इति चेन्न । ममा. वाश्रयतया सर्वाच्यापनात् । जातिमात्रभावाश्रयइति चेन्न। उपाधीनामपि तदाश्रितत्वात् । नोपाधीनामात्र- यो रूपादिः किन्तु कथमपि सम्बन्धी तावतैवानुमादिन- वृत्तिरिति चेन्न । उपाधिसम्बन्ध प्रत्यप्याश्रयत्वस्य मन्त- ·२०७४ खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेद व्यत्वात् । अन्यथा यदि किञ्चिद्रूपमत नेष्यते तदा सा- मान्यविशेषानुमानं तत्र न स्यात् । व्यधिकरणयोर्ग- म्यगमकभावानभ्युपगमात् । तस्माद्यदेतदेव लक्षण त. त्तावन्न जातिरूपं तदिदं रूपं यदि रूपादौ नास्ति तदा. नीमस्ति, यद्यस्ति तदा नास्तीति विचित्रण लगे. त्युक्ते न लगति मालगत्युक्तं च लगतीति प्रवलिका-. मनुकरोति । * जतीति * द्रव्यव्यावृत्त्यर्थे जातीतराना यत्वविशेषणं तस्य गुणाद्याश्रयत्वात् । तदन्याश्रयत्व. निषेधेऽर्थात् जातिमात्राश्रयत्वादिकर्मरूपसिद्धेः सा. मान्यादिव्यवच्छेदः । कर्मव्यवच्छेदार्थमकर्मतिविशे- पणम् । पथाश्रुतस्यातिव्याप्तरित्याह *जातीति* जा- तीतरानाश्रयत्वादकर्मरूपत्वाच गुणत्वप्रसङ्ग इत्य- र्थः । ननु जाते तीतरानाश्रयत्वमसिद्धं समवाया- श्रयत्वादितिचेन्मैवम् । समवायकटाक्षेण गुणस्यापि तदसिद्धिप्रसङ्गादिति । विशेपनिपेधस्य शेपाभ्यनु- ज्ञाविपयत्वात् जातिमात्राश्रयत्वं विवक्षितन्तदभा. वाञ्च जातेनातिव्याप्तिरिति शङ्कते * जातीति * अ. सम्भवेन तं दूपयति भनेति गुणानां जात्याश्रयत्वेपि गुणाधनन्ताभावाधिकरणत्वेनमात्रार्धाभावादसिदि- लक्षणस्पेत्यर्थः। मात्रशब्देन जातिव्यतिरिक्तभावाना- श्रयत्वस्थ विवक्षितत्वान्नासिव्हिरिति शङ्कते*जातीति* जातिव्यतिरिक्तलक्षणप्रमेयत्वादिभाचोपाधीनांगुणा- ·गुणस्य लक्षणान्तरनिरासः।- २०७५ श्रयत्वादसिद्धिलक्षणस्योति परिहरति नेति * उपा. धिं प्रत्याश्रयत्वन्नास्ति रूपादेरिति शङ्कने नेति* उपा. ध्यनाश्रयत्वे रूपादेरुपाधिभिः सम्बन्धो न स्यादित्यत आह * किन्विति * कार्योत्पादनशक्तः कार्यगतत्वा. भावपि कार्यसम्बन्धवनाश्रितोऽप्युपाधिस्तनिष्ट- तान्यवहारं स्वभावभेदादेव जनयतीत्यर्थः । कथं तहि लक्षणस्य केचलव्यतिरेक्यनुमानस्य पक्षधर्मतत्यत आह तावतेति* परिहरति भनेति भावस्वरूपमेव सम्बन्धोऽन्य एव वा, उभयधापि सम्बन्धस्य रूपाया- श्रयत्वमाश्रयणीयमन्यथा पक्षधर्मत्वाभावात्तद्ग- तवैधायसाधनत्वपसगात्तनिष्ठत्वे जातिमात्रा- यत्वासिद्धिरित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकमुखेनोपपा- दयति अन्ययेति* यदि किश्चिद्भावरूपं गुणेपु नेप्यते तदाऽपं सामान्यगुणोऽयं च विशेषगुण इत्यनुमान- स्य व्यधिकरणसिद्धिप्रसगादित्यर्थः । व्याघातान्नव. मभ्युपेयमित्युपसंहरन् लक्षणस्पाजातिरूपचं दर्श- यति *तस्मादिति व्याघातमेव दर्शयति तदिति अत्यर्ध विचित्रेण प्रकारेण त्वदीयमिदं लक्षणं प्रहेलि- काक्रीडामनुकरोतीति सम्बन्धः । जातिमात्रभायात्र- पोऽकर्मरूप इति लक्षणं यदि लक्ष्ये नास्ति तदा हेतोः प. चधर्मत्वं यद्यस्ति तापक्षधर्मत्वं यथा पालोन्मत्तादि सगेत्युक्त न लगति मालगन्युक्ले लगतीति विशाल वै. चियं तत्तुल्यमित्यर्थः । परा लगत्युक्ते न लगति मा. लगत्युक्ते लगतीति। एवं गुग्णलक्षणानिरूपणेन रूपादेयत्वासिद्धि- ·१०७६ खण्डनखण्डसाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे मुक्त्वा द्रव्यलक्षणे दूपणान्तरमाह । १९ द्रव्यलक्षणे दूपणान्तरम् । अपि च गुणाश्रय इत्यत्र कश्चाश्रयार्थः ? समवा- योति चेन्न । गुणत्वादेरपि द्रव्यत्वप्रसङ्गात् गुणाव- च्छिन्नस्य समवायस्य गुणत्वेऽपि विश्रान्तत्वात् । गुणः समयेतो यत्र स गुणसमवायीति विवक्षितमिति चेन्न । यत्रेत्यस्याधिकरणार्थस्याद्याप्यनिरूपणेन तेनैव तद्या- कारानुपपत्तेः । इहेति प्रत्ययहेतुराधार इति चेन्न । इह शङ्के पीतिमेति प्रत्ययाच्छङ्गस्य पीतगुणाधिकरण- त्वप्रसङ्गात् । भ्रान्तिरसौ यथार्थश्च प्रत्ययोऽत्र विवक्षित इति चेन्न । तदर्थासत्त्वनिरूपणव्यतिरेकेण तदप्रामाण्य- स्य बोधुमशक्यत्वात् । न चाद्यापीहेति प्रत्ययस्यार्थः प्रतीतो यत्प्रतियोगिकमसत्त्वं तत्र निरूप्यते । पीतत्वं प्रतियोगि तच्च क्वचित्सिदमेवेति चेन्न । तस्य प्रमित- वादेवासत्त्वानुपपत्तेः । तत्र न तस्य प्रमितत्वमिति चेन्न । तत्रेत्याधारवानिरूपणादिति । *अपिचेतिनकोपीत्याक्षिप्तमपि पृष्टं मत्वा तन्निरू. क्ति शङ्कते * समवायीति अतिव्यापकमिति दूपय- ति नेति प्रसङ्गमेव स्पष्टयति *गुणति सम्बन्धस्य ध्याश्रयत्वादित्यर्थःगुण ममवेतो पत्र स गुणसमवायी विवक्षितो नच गुणत्वादी गुणत्वस्य समवेतत्वमि. स्पतिव्याप्तिपरिहारं शङ्कते * गुण इति* यतिनिर्दिष्ट ·१०७८ खण्डगखण्डवाचे चतुर्थपरिच्छेदे प्रत्ययस्योभयत्रापि तुल्यत्वादित्युक्तमनुषञ्जनीयम् । द्र- व्यं एवं सख्यास्वीकारे तत्सम्बन्धात् गुणेऽपि तद्य- वहारोपपत्तौ कल्पनालाघवात् गुणे सङ्ख्याधस्वीकार इति चेत् विपरीतमेव कुनो न स्यात् सत्तासामान्या- धपि गुणादौ किमर्थमङ्गीक्रियते द्रव्यहारैव तत्र व्यत्र- हारोपपत्तेः। * एतेनेति * आश्रयानिरूपणेन कार्यसमवायो यत्र तत्समवायीति तत्समवायित्वानिरुक्तेः इत्यर्थः । रुपादौ चास्य लक्षणस्य भावात् द्रव्यत्वं प्रसज्यते इत्याह * कथामिति * कथं च तन्त्रिणेतव्यमित्यत आह *रूपेति* एको घट इतिवदेक रूपमितितदाधिकरण प्रत्ययस्य समवायित्वप्रयोजकस्य तुल्यत्वादित्यर्थः । एक रूपमित्यादिप्रतीतिर्धान्तीरूपादौ गुणाभावात् गुणादीनां निर्गुणत्वादिति शङ्कते *सङ्ख्यति घटादौ यादृशी सङ्ख्याप्रतीतिस्तादृश्येव रूपादौ तत्प्रतीति. नं वैलक्षण्यलेशोपात्युक्तयुक्तिरनुसन्धेयेति परिहर- ति * घटेति * लाघवतर्कावष्टम्भेन शङ्कते * द्रव्य इति * द्रव्यस्य तावत्सङ्ख्याधिकरणत्वमुभयानुमतं तदेकार्थसमवायादेव गुणादौ सङ्ख्याव्यवहारोपपत्ती न सङ्ख्पान्तरमूरीकार्य गौरवादित्यर्थः । गुण एव स. पास्वीकारो द्रव्ये पुनः तत्समवायिनियन्धन एवं सहयामत्यय इति विपरीतं किं न स्यादिति परि- हरति * नेति * रूपादौ सयामतीतो सत्यामपि .

·तदसिद्ध्यवासिद्धेः । इयं प्रतीतिर्येन विना नोरयते तत्वपसगात् । तदवच्छिन्नप्राशप्रमापकत्वमिति बना सामान्यक्षणखण्डनारम्मः। ૨૭૬ लाघवतर्कतस्तनिराकरणे सत्ताद्यपलापोपि स्याद- विशेषादित्याह * सत्तेति * आदिपदेन समवायस- शहः । गुणः सन् कर्म सदिति सदनुगतव्यवहारस्तत्म- योजनमित्यत आह * द्रव्येति * द्रव्य एव सत्तादि- स्वीकारे तदेकार्थसमवायादु गुणादौ तह्यवहारोपप- तिरित्यर्थः। इति द्रव्यगुणयोर्लक्षणखण्डनम् । एवं द्रव्यादिलक्षणं खण्डयित्वा सामान्यलक्षण: खण्डनमारभते। ननु सामान्यार्थ एव कः ? तथाहि-अनुवृत्तप्रत्यय कारणं सामान्यमिति न लक्षणं सामग्न्या सर्वकार्यो- सत्तेः तया तदेकदेशान्तरश्च व्यभिचारात् । असाधा. रणविशेषणादनन्यजातीयप्रयोजकत्यश्च तदिति चेन्न । स्वसामग्न्यामपि प्रसङ्गतावस्थात् । भेदप्रतिपत्त्यादायपि, प्रयोजकत्वाच्च । एतत्प्रतिपत्तिप्रमाणकत्वमिति चेन्न। स्त्रसामग्न्यामप्यस्याः प्रमाणत्वात् । एनदेकप्रमाणक. त्वमिति चेन्न । अर्थक्रियामेदादेरपि तत्र प्रमाणत्वात् । एतत्पत्तिपत्तिप्रमापकस्त्रमिति चेन्न । तहिशिष्टस्यानि २१सामान्यलक्षणखण्डनारम्मः।

·१०८० खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे तत्सामान्यमिति चेन्न। कारकान्तराणामपि तथात्वादिति। * अनन्विति क इत्याक्षेपे । सामान्यलक्षणमनूद्य दूषयः ति तथाहीति घटादिकारणविशेषन्यारत्यर्थ विशे- पणदयम् ।कारणशब्दोऽत्र हेतुवाचक उत प्रमाणवचन- इति विकल्प्य प्रथमेऽतिव्याप्तिमाह *सामग्या इति* अनुवृत्तप्रत्ययस्य जनकं सामान्यमित्युक्तं स्थादेवं च विपयमात्रात्तदनुत्पत्तेः सामग्रीतश्च तदुत्पत्तेस्तस्पास्त. देकदेशेषु चक्षुरादिषु चातिव्याप्तिरित्यर्थः । अनुत्त- प्रत्ययस्यासाधारणं कारणं सामान्यन्नचैवमतिव्या. प्ति सामग्यादेः सर्वकार्यसाधारणत्वादिति शङ्कते *असाधारणेति* असाधारणत्वमेव विवेचयति *अन- न्येति अनुवृत्तप्रत्ययमानजनकमित्यर्थः अनुवृत्तप्रत्य- यसामग्यास्तदेकदेशानां च कार्यातराजनकत्वादसा. धारण्यादुक्तप्रसङ्गतादवस्थ्यमिति मन्वानः परिहरति नेति नन्वसाधारणगिराऽनुवृत्तप्रत्ययस्य कर्मतया जनकं विवक्षितमिति न सामग्यादावतिव्याप्तिरिति । मैवम्।अतीन्द्रियगुरुत्वादिसामान्येतदव्यापनात् । ज्ञा. नस्यापि कर्मजत्वे प्रत्यक्षत्वापातात्।तदपि योगिनत्य- क्षमितिचेन्न । तस्यैव विगानात्, योगीन्द्रियन्न गुरुत्वा- दिविपयमिन्द्रियत्वादस्मदादीन्द्रियवदिति प्रयोगयि- रोधाच । नचादृष्टादि कस्यचित्प्रत्यक्ष प्रमेयत्वात् घट. वदिति सप्रतिसाधनता कस्यचिच्छब्देनास्मदाद्यन्यत. मविवचापां बाधादस्मदादिविलक्षणविवक्षायामप्र. सिद्धविशेषणत्वात्साध्यवैकल्याच्च दृष्टान्तस्य, नचा .

·सामान्यलक्षणलण्डनम् । १०८१ न्यः साधारणः प्रामाणिकोस्तीत्यलम् । एवमतिव्या- सिमुक्त्वाऽसम्भावे चेदं लक्षणमित्याह भेदेति: गो- त्वात् महिपादिन भवतीति भेदप्रत्यये तदभिधाने च सामान्यस्य प्रयोजकत्वान्नानुवृत्तमत्यय एवासाधार- एयमित्यर्थः । कारणशन्दः प्रमाणवचन इति द्वितीय शङ्कते* एतदिति एषा प्रतिपत्तिःप्रमाणं यत्र तत्त्वमि- ति तत्समासःायद्यपि सामग्रीकारणं तथापि न तस्या- मनुवृत्तप्रत्ययः प्रमाणमिति तयवछेदः। एतत्प्रतिपत्ति- प्रमाणकत्वमानं लक्षणमुतैतदेकममाणत्वमिति चिक- ल्प्य प्रथमं दूपपति नेति सामग्घनुमापकत्वात् तत्रा- प्यस्याः प्रतिपत्तेः प्रमाणत्वादतिव्यासिरित्यर्थः । एपा प्रतिपत्तिरेकैव प्रमाणं यत्र तत्त्वमिति द्वितीयं शङ्कते *एतदिति सामग्न्या नानाकारणमेलनापरस्पाया न तदेकप्रमाणत्वं चक्षुरादेरूपादिज्ञानानुमेयवादालोका- देः प्रत्यक्षत्वादिति तदव्युदास इत्यभिसन्धिः । स्मा- रकतया ताचदक्रियाविशेपोपि मानं त्रामणत्वजातो विशिष्टमातापितृजत्वज्ञानमतो ऽनुवृत्तप्रत्यर्पकप्रमा- णत्वमसिद्धमित्याह * नेति * कारणशब्दस्यार्थान्तरं शङ्कते * एतदिति * एपा प्रतिपत्तिः प्रमा यस्मिन् तत्वं सामान्यं नच सामग्न्यामेपा प्रमा तदनमापक- त्वेन प्रमाणत्वादितितन्निवृत्तिः। अतिव्याप्या दूपयति नेति नहि निष्कृष्टं सामान्यं प्रतीय इति व्य- तिविशिष्टेऽनुत्तमतीतिः प्रमा भवतीति विशेष- मवगाहितवतीति तस्यापि सामान्यरूपता स्यादि- सर्थः । अतिव्याप्तिपरिहाराय विशेपं शङ्कतेतदिति * ·१०८२ खण्डनखण्डखाद्य चतुर्थपरिच्छेदे तत्र विषयेऽशदयमस्ति व्यत्यंशः सामान्यांशश्चेति त. त्र विपयतया सामान्यांशेनावच्छिन्नः प्रमशः प्रमा यस्मिन् तत्वं विवक्षितन्नचासौ व्यत्स्यशे, तदव. च्छिन्नामांशस्यैव तत्र प्रमात्वादिति नातिव्याप्ति- रित्याशयः । सामान्यज्ञाने तदवच्छिन्नप्रमांशजा- नन्तज्ज्ञाने च तद्विपयसामान्यज्ञानमितीतरेतराश्रय इति परिहरति % नति * सामान्यासियैव त. विशिष्टलक्षणासिद्धिरित्यर्थः । लक्षणान्तरं शङ्कते *इयमिति* अनुगतप्रतीतियन विनानोपपद्यते तत्सा. मान्यमियर्थः। नोत्पद्यत इत्यपपाठःपुनरुक्तत्वात्। नोप- पद्यत इसमाप्यसत्ता नानुपपतिस्तथाच तदभावे तद. भाय इति व्याप्यत्याभिधानात्तस्य च तत्प्रमाणकत्वेन पुनरुक्तत्वात्तस्मादुपपत्तिः ज्ञानं विपयनिरूप्यत्वात् ज्ञानस्यत्येवार्थः । अनुवृत्तप्रत्ययज्ञापकमनासंयोगा। दाचतिव्याप्तिरिति परिहरति * नेति लक्षणान्तरं दूषयति । २२ सामान्यस्य लक्षणान्तरदूपणम् । अनुवृत्तं सामान्यमित्यप्यलक्षणम्। किमिदमनुवृत्तलं नाम ? | अनेकाश्रितत्वमिति चेन्न । अवयविना संयोगा- दिभिश्च व्यभिचारात । नित्यत्वे सतीति चेन्न । समवायेन व्यभिचारात । अत एव न बहुवृत्तित्वमित्यपि । अस- म्बन्धवे सत्तीति चेन्न। अणुभिर्व्यभिचारादिति नित्यत्वे सत्यनेकसमवेत सामान्यमिति चेन।विकल्पासहत्वात् ।

·सास्यन्यस्य लक्षणान्तरदूषणम् । १०८३ एतल्लक्षणं नित्यमनित्यं वा स्यात् । नाद्यः स्वात्मनि वृत्तिविरोधात विशिष्टप्रविष्टमपि हि नित्यत्वं नित्यमेव । अनुवृत्तेति * कुत इत्यपेक्षयामनुवृत्तपदार्था- निरुक्तरित्याह *किमिति न किमपीत्यर्थः । अनुवृत्तप- दार्थ शङ्कते *अनेकेति रूपादिव्यवच्छेदाय विशेषणम्। वृत्तिशब्देन संयोगः समवायो वा विवक्षित उभय. थाऽप्यतिव्याप्तिरिति दृपयति नेति* अवयव्यवयेपुस- मवेतः संयोगश्च सम्बन्धिनोरादिशब्देनानेकसंयुक्तग. रोरादि गृह्यत इत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । नित्यमनेकात्ति सामान्पन्न च संयोगादिव्याप्तिस्तस्थानित्यत्वादिति शङ्कते *नित्येति* समवायस्य नित्यत्वादनेकाश्रितत्वा. च्चातिव्याप्तिरित्याह नेति लक्षणान्तरेप्येतदतिदि. शति * अत इति * समवायव्यापनादेवेत्यर्थः। उक्ता- तिव्याप्तिं परिहर्तुमसम्बन्धत्वे सति नित्यमनेत्ति सामान्यमिति शङ्कते * सम्बन्धेति* परमाणूनां संयोग- वृत्यानित्यत्ववतामनेकाश्रितत्वमस्तीति तत्रातिव्याप्ति- रित्याह * नेति * वृत्तिशब्देन समवायस्य विवक्षित. स्वान्नित्यमनेकवृत्तीति लक्षणस्य न समवायेऽरवादौ वा व्यभिचार इति शङ्कने नित्येति विकल्पासहत्वाद. सिद्धमिदं लक्षणमित्याह * नेति * तदुपपादनाय विकल्पयति एतदिति किश्चात इत्यत आह *नाय 'इति* स्वात्मनि वृत्तिविरोध स्पष्टयति विशिष्टेति * नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वं हि लक्षणं तत्रापि चेन्नि: १ वृत्यातपाहमिति सो पु० पा०1 ·१०८४ खण्डनखण्डयाधे चतुर्थपरिच्छेदे त्यत्वं वर्ततात्माश्रयोंऽशत इत्यर्थः । अनित्यमिदं लक्षणमिति द्वितीयं दूषयति । २३ द्वितीयविकल्पदूषणम् । नापि द्वितीयः सामान्यस्य समवायस्य च नित्य- स्वाभावप्रसङ्गात् । आत्मत्वादी व्यक्त्यभावायत्तस्यापि विशिष्टाभावस्थासम्भवात्तस्य च कदाचिदसत्त्वानङ्गीकारे तदनित्यत्वस्यैव वक्तुमशक्यत्वात् । तद्ग्राहिणश्च प्रत्यय- स्यैककालिकस्य च मिथ्यात्वेऽविशेपात सार्वकालिकस्य मिथ्यात्वप्रसङ्गेन सर्वथा तदसत्त्वापत्तेः । एकस्य च सत्यत्वेऽविशेषात् । सर्वसत्यतायां कदाचिदपि त- दसत्त्वं नास्तीति । एकदा तत्सम्बन्धेनोपलक्षि- तस्याऽन्यदापि विद्यमानत्वात् तथात्वमिति चेन्न । तादृशोपलक्ष्यासम्भवात् व्यक्तीनां भेदादनित्यत्वानुपपत्ति रेवेति । एतेन नित्यत्वमन्यत्रापि प्रतिवचनीयमिति । * नापीति * नित्यमनकसमवेतरूपं विशिष्टल. क्षणं तचेदनित्यं तर्हि विशेषणादिनाशात्तन्नाशो घ. कव्यः स्वममित्युपलक्षितसत्तायोगित्वस्यानित्यत्वरू- पत्वादेवं नित्यत्वस्य लक्षणान्तर्गतस्य नाशे व्यक्त मनित्यत्वं सामान्यस्य तद्धर्मस्यैव लक्षणत्वात्समये- तांशनाशेपि विशेप्यसामान्यनाशे तस्यानित्यत्व. - प्रसङ्गः समवायस्य नाशे तस्यानित्यत्वप्रक्तिरित्यर्थः । अनेकेति विशेषणीभूततव्यक्तिनाशादऽपि सा:

·सामान्यस्य लक्षणान्तरदूपणम् । १०८५ मान्यस्प समवेतत्त्वनाशोपपत्तेन्न सामान्यादेरनित्य- स्वप्रसक्तिरित्यत आह आत्मेति* आत्मत्वतत्समवा- पतयक्तीनां नित्यत्वान्न व्यत्तयनित्यत्वनिमित्तमपि त. समयेतानित्यत्वं सम्भवतीत्यर्थः । तथापि लक्षणा- नित्यत्वे किमायातमित्यत आह * तस्योति * सा- मान्यलक्षणानित्यत्वाभाव आत्मत्वादेरनित्यत्वव्य- क्तिवेत्यर्थः । यद्यप्यात्मत्वसामान्यस्य तव्यक्तिषु स- मवेतत्वलक्षणग्राहिमत्ययः सदाकार एव जायते त- थापि तस्य कदाचिन्मिथ्यात्वादनित्यत्वसिद्धिलक्षण- स्येत्याशङ्याह * तदिति * यदि लक्षणमनित्यं तदा जाती कदाचित्तलक्षणग्राहिमत्ययो मिथ्येति चाच्यम- तश्च तन्न्यायेन सदैवासौ प्रत्ययो मिथ्यति न कदा. चिल्लचणसिद्धिरित्यर्थः । यद्वात्मत्वसमवेतत्वानुस- न्धानकालिकस्य लक्षणानित्यत्वप्रत्ययस्य मिथ्या- स्वान्नात्मादेरनित्यत्वप्रसक्तिरित्याशङ्कयाह * दिति * तदसत्तापत्तेर्लक्षणानित्यत्वाभाचप्रसङ्गादित्य- प्रार्थः । घटत्यादेः समवेतत्वानुसन्धानकालिकस्य ल- क्षणानित्यत्वप्रत्ययस्य वाधकाभावेन प्रमाणत्वात् कथं सर्वथैव लक्षणानिसत्यस्य मिथ्यात्वमुच्यत इत्याश- चाह *एकस्येति अविशेपादिति * लक्षणस्य सर्व- प्रैकरूप्यादेकत्र तदनित्यत्वप्रत्ययस्य सत्यत्वे सर्वत्र स- त्यतायां कदाचिदपि तदसत्वं लक्षणानित्यत्वस्यामि- ध्यावं नास्तीति प्रसज्यत इत्यर्थः । एकदा नित्यत्त्वस- म्पन्धेनान्पदाप्यनित्यत्वं लक्षणस्प व्यवद्भियते नित्य- योपलक्षितस्पान्पदापि विद्यमानत्त्वादिति समयेत- ·खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे स्वस्यानित्यत्त्वव्यवहारेऽपि नास्मत्त्वादेरनित्यत्त्वमर्थ इति शङ्कते * एकदेति * एकदा घटत्वादे यदि सम- वेतत्त्वानुसन्धानकाले तदनित्यत्वसम्बन्धेन तस्य स- मवेतत्वस्य लक्षितस्यान्यदात्मत्वादिसमवेतत्वानुस. न्धानेऽपि समवायस्यैकतया विद्यमानत्त्वात्तथास्यम नित्यत्त्वेन व्यवहियमाणत्वमित्यर्थः । अनित्यासु घटादिव्यक्तिषु घटत्यादेः समवेतत्त्वं तावदनित्यं ततोऽन्यदेव नित्यासु व्यक्तिषु समवेतत्वमात्मत्वा- देर्पक्तीनां भेदात्तविशिष्टसमवेतत्वस्यापि भिन्न- स्वादकिञ्चिदपेक्षस्य समवेतत्त्वमात्रस्य चानुपलक्ष्य क्यादेकमनुगतं वाच्यं तत्सिद्धौ तस्यैव लक्षणत्योप. पत्तेपर्थ लक्षणान्तरकरणमिति परिहराति * नेति * इति सामान्यखण्डनम् । आगामिखण्डनं सामान्येन सङ्गमयति । २४ विशेषलक्षणखण्डनारम्भः । के चानेन लक्षणेन व्यवच्छिद्यन्ते । विशेषादय इति चेत् विशेषा एव के ऽभिधीयन्ते । नत्र नित्येष्वेव द्र- व्येष्वेव वर्तन्त एव ये ते विशेषाइत्यलक्षणम् । आत्मत्वा दिना व्यभिचारात नित्यान्तरेऽसत्त्वाच्च न तत्सर्वत्र नित्ये वर्तते विशेषास्तु नैवं, वर्तन्तएवेति नियमादिति- चेन्न । प्रतिविशेषनच्याप्याऽलक्षणत्वात् । यज्जातीय एवमिति लक्षणार्थ इति चेन्न । जातेरनङ्गीकारात् । जा.

·विशेपखण्डनम् । १०८७ तीयेत्यस्यापदत्त्वात् । उपाधिरेव तथा विवक्षित इति चेन्न । तस्पेतरव्यावृत्तस्यावगतौ व्यर्थमिदं तदुपजीविलक्षणं अत एव विजातीयव्यावृत्तिप्रतीतेः इतरव्यावृत्तस्य वाऽन- धिगतौ लक्षणस्य दुरवधारणत्वापत्तेः इतरव्यावृत्ततया तज्जातीयत्वत्वस्याप्रतीतः । .. * के चेति विशेषा इति * विशेपलक्षणमाशय निरस्पति तत्रेति * द्रव्येषु वर्तन्ते येते विशेपा इत्युक्ते सत्तासामान्ये समवाये च प्रसङ्गस्तदर्थमाह * द्र. व्येष्वेवेति * तथापि गुणेषु क्रियायां च प्रसङ्गः तदर्थ- माह * नित्येवेति* नित्येष्येय वर्तन्ते ये ते विशेषा इत्युक्त परमाणुत्वशब्दयुध्यादौ प्रसद्गः तदर्थ वर्तत एवेति सर्वनियद्रव्यवृत्तित्वमेवेति विवक्षितमतोणुत्वा- दिधर्मव्यवच्छेदः । यथाश्रुतं तावदतिव्यापकमितिहेतु- माह * आस्मेति * आत्मावादीनान्नित्यद्रव्यत्वात्त- व वर्तमानत्वादेवात्मत्वाणुत्वादीनां विशेषत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । वर्तत एवेति विशेषणेनेदं परिहृतमिति श- ङ्कने * नित्यान्तर इति नित्यद्रव्यनिष्ठात्यन्ताभावमा- त्रामतियोगित्वमेवेति विवक्षितत्वाद्विशेषव्यक्तिपु ना. स्ति सर्वविशेषाणामकद्रव्यरत्तितया सर्वनित्यद्र- ब्यत्तित्वातावादित्यसम्भवेन परिहरति * नेति * सर्वनित्यद्रव्यनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिजातीयत्वं विवक्षितमतो न प्रत्येकमभावेपि लक्षणासिद्धिः स. विशेषाणान्तज्जातीयत्वादिति शङ्कते यदिति जा.

·१०८द
खण्डनसण्डपाघे चतुर्थपरिच्छेदे
तिशब्दो मुख्पार्थः उतानुगतधर्ममात्रवचन ३
विकल्प्य प्रथमं दृषपति नेति सामान्यादित्रयस्य।
सामान्यत्वस्वीकारात् जातीयेत्यस्यापदत्वादमुख
र्धत्वादित्यर्थः। द्वितीय शङ्कते *उपाधिरिति जात्या
व उपाधिरेवैकजातीयत्वव्यवहारमवर्तक इत्यर्थः ।
त्यन्तव्यात्तबुद्धिजनकत्वलक्षणो य उपाधिरुच्यते
फिन्द्रव्यादिभ्यो व्यावृत्तो विशेपमाननिष्ठतया
गत उत नेति विकल्प्य प्रथमं दूपयति तस्यति ए
नोपाधिना लक्षणप्रयोजनविशेषव्यवहारस्य सिद्ध
लक्षणमित्यर्थः। इतरव्यावृततयाऽधिगतोद्वितीयं प्रत्य
ह* अत इति ५ उपाधिनिरूपणाधीनलक्षणासिद्धिरि
र्थः । कुत इत्यत आह इतरेति तस्यद्रव्यादिसाध
रण्येनोपाधिविशेषपदप्रवृत्तौ
निमितत्यायोगाना
साधारणेन निमित्तेन नैमित्तिकमसाधारणं भवति तर
विशेपणासिद्धिरित्यर्थः।
इतरव्यात्ततयाऽधिगतोपाधिरेव विशेपलक्षप
मस्त्विति शङ्कते।
२५ विशेषलक्षणनिरास ।
भवतु स एवोपाधिलक्षणमिति चेन्न । तस्यानिरुक्तः
यतोनित्यद्रव्यव्यक्ति विश्वव्यावृत्त/ोगिनांस विशेष
इति चेन्न । स्वरूपधर्मव्यक्तिभेदेष्वपि प्रसङ्गात् । अन्य
था कार्यद्रव्यगुणादिव्यक्तिषु सा तेषां कुतः स्यात् ।
स्विव वैधम्मान्तरस्य नित्येप्वपि सम्भवात् विशेषवर

·विशेषलक्षणनिरासः। विशेषाऽसम्भवेन लक्ष्यासिद्धिरिति । *भवत्विति* उपाधेस्त्वयाऽद्याप्यनिर्वचनात् कथं लक्षणं स्वादिति परिहरति * नेति * उपाधेर्निरुक्ति पूर्ववादी शङ्कते * यत इति * समानलक्षणासु नित्य- द्रव्यव्यक्तिपु व्पादृत्तयुद्धिहेतुत्त्वमुपाधिरिसर्थः । वि- मता व्यक्तिधीावर्तकधर्मग्रहणनिधन्धना व्यावृत्तयु. डित्वादस्मदादिव्यात्तयुद्धिवदित्यनुमानं मानमित्यु- कं भवति तत्सिद्धसाधनपितमिति परिहरति * नेति * स्वरूपभेदात् सुखादिलक्षणवैधाद्वाऽर्ध- क्रियासामर्थ्यभेदादा पृथत्कगुणादा व्यात्त्युद्धिस- म्भवाद स्वरूप दादीनां विशेपरवप्रसङ्गगन्नायमुपा- धिरित्यर्थः । स्वरूपभेदादीनां व्यारत्तबुदिहेतुत्वमे- घ नास्तिं कृतोऽतिप्रसङ्ग इत्यत आह * अन्यथे- ति * कार्यद्रव्यगुणादिपदार्थानामन्त्यविशेपानगी. कारात्तेपां च्यावृत्तयुद्धिः स्वरूपभेदादिनियन्धनय सा कुतः स्यादित्यर्थः । नित्यद्रव्येषु विशेपातिरिक्तवै. धाभावादिशेपनियन्धनैव व्यावृत्युद्धिस्तत्रेयत आह . तास्थिति * विपक्षबाधकानुकूलतर्कविरहा- चाप्रयोजकतेसभिप्रेत्याह * विशेपवदिति * यथा तव विशेपेषु विशेपान्तरमन्तरेणैव स्वरूपमात्रात् व्यादृ- तयुद्धिस्तथा नित्यद्रव्येप्वपि स्वरूपमात्रनिवन्धनतया पाहत्तयुध्युपपत्तलक्ष्यविशेषासिद्धिरित्यर्थः । सर्यलक्षणसाधारणभङ्गान्तरमाह । २६ विशेषस्य सर्वलक्षणसाधारणं दूपणम् । भपि च विशेषादिभ्यो विशेषलक्षणादेर्मेदात्कथं तन ·खण्डनणण्याये चतुर्थपरिच्छेदे तत्रैव तैविशेषादिव्यवहारः क्रियतां नान्यत्र । सम्बन्धों नियामकइति चेन्न । सम्बन्धस्यापि सम्बन्धान्तरेण नि- यामकत्वेऽनवस्थापातात् । अन्यथा त्वनियमात् । तदनि रुक्तेश्च। * अपि चेति विशेषादिलक्षणन्ततो भिन्न- मभिन्नं वा, ययभिन्नं तदा व्यवस्थापकत्वानुपपत्ति- रात्माश्रयानेदे च विशेषलक्षणेन विशेष एव व्यव- हारः क्रियते न द्रव्यादौ द्रव्यलक्षणेन द्रव्य एवं व्यवहारो नान्यत्रेति व्यवस्था न स्यादित्यर्थः। वि. शेषलक्षणस्य विशेषेण द्रव्यादिभिश्च भिन्नत्वे वि- शेषाभावेऽपि चिशेपेणैव सम्बन्धात्तयवहारस्यैव कारणत्वमिति शङ्कते * सम्बन्ध इति * सम्बन्धोपि विशेपन्यवहारं नियमयन् विशेपसम्बडो नियमय- त्यसम्बडो वेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नेति* दि- तीयं प्रत्याह * अन्यथेति तदसम्बडत्वतद्भिन्नत्वयोर विशेषानियामकत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । सम्बन्धखण्डन प्रस्तौति * तदिति * तदनिरुक्तेः-सम्बन्धानिरुक्त रित्यर्थः। इति विशेषखण्डनम् । तदनिरुक्तिमेव व्यनक्ति। २७ सम्बन्धखण्डनम्। तथाहि कः सम्बन्धशब्दार्थः? समवायादय इति चेत् ।

·सम्बन्धखण्डनम्। १०९.१ सत्सं किन्तु केन निमित्तेनेति हि प्रश्नवाक्यतात्पर्य प्रतिस्वं व्यावृत्तेन संयोगवादिनाऽन्येन वा । आधेऽनु गतव्यवहारानुपपत्तिप्रसङ्गः अस्ति चासाविन्द्रियार्थसन्नि- कर्पोत्पन्नादिप्रत्यक्ष नित्यप्राप्तिः समवाय इत्यादि । नद्वितीयः तस्यैकस्यासम्भवात् । * तथाहीति * सम्बन्धशब्दार्थ शङ्कते * स. मषायादीति * सम्बन्धशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं पृच्छाम इत्याह. * सत्यमिति * प्रश्नवाक्यस्य तात्पर्य दर्शयितुं प्रश्नस्वरूपं दर्शयति * प्रतीति * स्वं स्वं प्रति व्यावृत्तं संयोगत्त्वसमवायत्वादि तेन सम्बन्धश- ब्दवाच्यत्वं संयोगादेरुतान्येनानुगतेनेसर्थः । प्रथममा- क्षिपति आय इति संयोगवादेावृत्तस्य प्रत्येक मिलि- तस्य चाऽनुगतव्यवहारहेतुत्वानुपपत्तेर्व्यवहारानुगति- नस्यादित्यर्थः। मांभूत्तानुगतिर्व्यवहारस्येत्यत आह *अस्तीति पोढा सन्निकर्ष इन्द्रियार्थसनिकपत्पिनं प्रत्य- नित्यसन्निकर्षःसमवाय इत्यादौसर्वत्र विद्यत इत्य- र्थः। द्वितीयमपवदति * नेति * संयोगादौ सर्वत्रा- नुगतैकरूपासम्भवादित्यर्थः ।, संयोगसमवाययोरतिपसक्तिनिवारकत्वं साधार- णं रूपमिति शङ्कते। २८नियामकस्वस्य सम्बन्धत्वनण्डनम्। नियामकत्त्वं तदिति चेन। स्वभावस्यापि भवता नियामकत्त्वाङ्गीकारात । तथाविधः सोऽपि सम्बन्ध एवे.

·. १०९२ खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे ति चेन्न । त्वया सर्वस्वभावनियन्तृताया अवश्याभ्युप- गन्तव्यत्वेन नियामकनिरुक्तिलभ्यसत्त्वादधिकांशासाम- •पत्तेः । नियम्यस्य च स्वस्थानतिप्रसङ्गेन निया- मकरववाचोयुक्त्यनुपपत्तेः अतिप्रसक्तत्त्वेच तस्यैव नि- यामकत्वादतिप्रसक्तेन नियमायोगात् भूत्वा नियम- करणे च प्रागनियतत्त्वापत्तेः एवमन्येनापि जन्यनियमे, अन्यदपि हि यदि पूर्व घटादिरूपेणानियतमैव घटादि करोति तदा पटाद्यपि तथा कुर्यात् । * नियामकत्वमिति * अन्यत्र सापहारनिया. मकसत्तायाः स्वात्मनि सह्यवहारः स्वभावादित्यगी. - कारादतिव्याप्तिरिति दृपयति नेति नियामकस्व- भावोऽपि सम्बन्ध एव ततो नातिव्याप्तिरिति शङ्कते * तथाविध इति * परिहरति * नेति * स्वभावा- देवैवामितिवदता त्वया सर्वभावस्वभावानां नि- यन्तृत्वमेष्टव्यं स्वभावत्वाविशपादेवञ्च नियन्तृत्वं नि: यम्यापेचमिति तदपेक्षायां न स्वयमेव नियम्यन्तथा- च स्वनियतिक्रियां प्रति स्वस्य नियामकरन प्राक्- सत्वं वाच्यं तच नियामकनिरुक्तिलभ्यं तथाच निय. स्पनिरुक्तिलभ्यं नियतोत्तरसत्वमशक्यदर्शनं यमेव स्वापेक्षया पूर्वमुत्तरं चेति व्याघातान्न चान्य. स्य नियम्यत्वं नियमनमूलसम्बन्धस्याद्याप्पनिरुक्त- रित्यर्थः नियम्पनियामकयोरभेदपक्षेऽनतिप्रसक्तं नियस्यतेऽतिप्रसक्तं घेति विकल्प्य प्रथमं दूषयति नि.

·सम्यन्धसण्डनम् । यम्यस्येति अतिप्रसक्तिनिषेधकत्वं नियामकत्वं तदे. व निषिद्धे का प्रतिषेध इति न्यायेनानतिप्रसक्तनि- यामकत्वमनुपपन्नमित्यर्थः। द्वितीयं दूपयतिअतीति* नियामकत्ववाचोयुक्त्यनुपपरित्त्यनुपह्नः।तत्र हेतुमा- ह*अतीति स्वयमनतिप्रसक्तोऽन्यातिप्रसक्ति वारय. ति स्वयमव्यवस्थितस्य कथं व्यवस्थापकत्वमित्यर्थः । नियम्पाकारस्य कार्यत्वात्तदभिन्नश्चनियामकः सो. ऽपि कार्य इत्युक्तं स्यादेवंच स उत्पद्य नियमयति उ. तानुत्पति विकल्पय प्रथमं दूपयति *भूत्येति भूत्वा नियमनपक्षे नियामकोत्पतेः प्राइनियम्यरूपमनि- यतमेव स्यादनियतनियामकत्वे घटमपि पटीकुर्या- दित्यर्थः । नियम्याग्नियामकस्य भिन्नत्वान्नायं दोप इत्यत आह *एवमिति अन्यदपि नियामकं स्वनिय- मनात्माग्घटादिरूपेणानियतं तथा नियमयति किंवा नियतमाये पटमपि घदीकुर्यान्नियतनियमनस्य वैय- र्यात् दितीयोपि नानवय इत्यर्थः । कार्य तु घटाद्यात्मना सदा नियतमेव तस्प तु कालविशेपसम्बन्धोऽनियतस्तस्मिन्नियामकस्य व्या. पारो न घटादित्य इति शङ्कते । २९ कारणस्य कालयोगं प्रतिनियामकत्त्वमितिराडानिरासः । घटादित्त्वे नियन्तृत्त्वमन्यस्य किन्तु घटादेःकालवि. शेपयोग इति चेन्न । यदि नासौ घटादिकालविशेपयोगि- ता नियतमिप्यते तदा पटादिकालविशेषयोगमपि तथा कुर्यात् । तस्मात्- ·१०९४ खण्डनखण्डसारे चतुर्थपरिच्छेदे यदि कुर्यादसत्कालानियतं नियतं परः । तत्स्यादतिप्रसक्तत्वमन्यथा चानियन्तृतेति ॥४॥ * नेति * तत्रापि वाच्यमसौ कालविशेफ्योगो- नियतोऽनियतो पेति, न प्रथमो वैग्यात् दितीये चातिप्रसक्तिरिति दूपयति * नेति * अनियताऽसी फालविशेषयोगिता यदीष्यते तदा. पटादिकालवि. शेपयोगमपि घटादिगतं कुर्यादविशेपादित्यपः। उक्का- थै श्लोकं रचयति * तस्मादिति * परोऽन्यो हेतुरस., स्कार्य कालानियतं नसत्कालनियतं च कुर्याद्यदि तर्हि स्थादतिमसकत्वं पटमपि घदं कुर्यात्पटकालयोगिन- मपि घटं कुर्यादन्यथा कार्यस्य पूर्वमेव सत्वे कालनि- यतत्वे च कारणस्यानियामकत्वं तस्मात्कारणाधीनः कार्यलाभ इत्ययुक्तमित्यर्थः। खण्डनान्तरमाह। ३०खण्डनान्तरम्। कार्यकारणयोः कालभेदान्नियम्यनियामकत्वोपगमे उत्तरोत्तरेण पूर्वपूर्वनियमः किन्नस्यादित्यविनिगम्य- त्वापतिः। प्राचोत्तरस्य नियमे प्राच एव न तेन किम् । अनाद्यनन्तयोवं विनिगन्ता प्रवाहयोरिति ॥५॥ भूत्वा च करणे व्याघातात् । सम्बन्धिनश्वाधार- त्वात् सम्बन्धस्याधेयत्वात् तस्यैव तदाधारत्वानुप- ·सम्बन्धखण्डनम्। पत्तेः । नहि सुशिक्षितोऽपि नटवटुः स्वस्कन्धमारुह्य नृत्यति।नाप्यन्यस्यासो सम्बन्धस्त्वयैव तथाऽनभ्युपगमा. तु । स्वभावादेवायमीदृश इति हि स्वभाववादः तत्र प- रस्य नियमनाभावात् कथं परः सम्बन्धी सङ्गच्छते । *कार्येति कार्यकारणयोरेककालत्वे नियतप्राक्स- स्वलक्षणकारणत्वायोगात्कालभेदोऽभ्युपेयस्तथाच पृ. वः पूर्व एव उत्तरोत्तरस्य नियामक इति कस्मादुत्तरोत्तरेण पूर्वपूर्वस्य नियम्यत्वमेव स्याद्भिन्नकालत्वाविशेषात्प्रमा- णाभावस्पोमयव तुल्यत्वादित्यनिश्चयादसिद्धिरित्यर्धः। उक्तमय श्लोकेनाह #प्राचेतिम्माचा पूर्वेण कारणेनोत्त. रस्य नियमः क्रियते चेदुत्तरेण कार्येण च कारणस्पैव नियम इति कुतो नाभ्युपेयं काल देपि यद्यपेक्षया पूर्वभावि तत्तस्य नियामकमित्यत आह अनादीति* कार्यकारणप्रवाहयोराद्यन्तरहितत्वेन कालभेदाभावेन पूर्वोत्तरत्वेनापि निपम्पनियामकभावे निश्चायकानुप. पत्तिरित्यर्थः । अनुत्पद्य नियामकस्वपक्ष दुपयति * अभूत्वेति * क्रियां प्रति कारणत्वेन सत्वानी- फारादभूत्वेत्युक्तत्वेनासत्वाङ्गीकारादेकस्मिन् धर्मिणि सत्वासत्वसमुचयाद्याघात इत्यर्थः । स्वभाव एव सर्व इति पक्षे सम्बन्धि स्वयमेव उतान्यदिति विकल्प्य प्रथम दृपयति सम्यन्धीति सम्बन्धाश्रयः सम्बन्धी त्येतदस्तु सम्यन्धोपि ताप एव किं नेत्यत आह • सम्यन्धेति * सम्यन्धिसम्यन्धयोराधाराधेयभायेपि तयोरेकत्वं किनस्पादित्यत आह तस्पति आश्रयाय- ·मण्डनत्रण्डखाद्य चतुर्थपरिच्छेदे पिभावस्य भेदगर्भवादन्यथा ववृत्त्यापातादित्यर्थः । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति नहीति अन्यदेव सम्ब. न्धीति वितीयमपवदति * नापीति * कुत इत्यत आह *स्वयेति अनभ्युपगममेव दर्शयितुं स्वभाववा- दस्वरूपं दर्शयति * स्वेति * स्वभाववादस्य स्वव्य. तिरिक्तकारणनैरपेक्ष्यस्य कारणमात्रनरपेक्ष्यस्य वा स्वीकारान्न सम्बन्धि कारणान्तरमस्तीत्यर्थः । किं च स्वभावः स्वनियामकतया सम्बन्धश्चेत्यतः परस्य नि. यमनासम्भवात् स्वनियमनेनैव सर्वस्योपक्षयात्कथं पर इति सम्बन्धी घटेतातोस्थानेन सम्बन्ध इति व्यवहा. रोपि तव न स्यात्स्वभाववादिन इत्याह # तन्नेति * खण्डनान्तरं दर्शयितुं स्थलशुद्धिं विधत्ते । ३१ सम्बन्धत्वस्य भावरूपत्वेऽभावरूपत्वेचानुपपत्तिः। यच किञ्चित्सम्बन्धत्वमभिधीयते तत्समवायेऽपि स्वीकार्य, नच समवायाधारत्वं द्रव्यादिषट्कस्य सम्भव- ति। नचोपाधिभावात स्यात् । संयोगसमवायासम्भ- वात् । स्वभावसम्बन्धस्य च निरस्तत्वात् । नचासाव. भावोऽपि प्रतिपेध्यप्रतियोगिभावभेदाभिधानप्रसङ्गात् । सप्तपदार्थीपरिसमाप्तश्च जगत् परस्परविरोधेन तल्लक्षणव्य- घस्थापनादिति । यदपि नियम्यात भिन्न नियामक तदपि कथं तदेव नियमयति नान्यदिति । तदाधारस्या- दितिचेत ।

·सम्वन्धखण्डनम्। १०१७ पचेति * सम्बन्धवाधिकरणस्यैव संम्वन्धत्वात् समवायस्य सम्बन्धत्वसिद्धये तदधिकरणत्वं स्वीकार्य- मितिभावः । स्वीक्रियतां तर्हि समवायेपि तदित्या. शट्य तद्भावरूपमभावरूपं वेति विकल्प्य प्रथमं दूर पयति * नचेति * भावरूपस्य तस्य द्रव्यायनन्त - वेपदार्थातिरेकः अन्तर्भावे समवायवृत्तित्वानुपपत्तिः । समयायस्य स्वयं द्रव्याधितत्वेन द्रव्यादेस्तदाश्रयत्वा- भावादित्पर्यः नित्यः सम्बन्धः समवाय इति लक्षणोपा- धिवत्सम्बन्धिपारतन्य नामोपाधिःसम्बन्धत्वं सम- वायेपि सम्भवति उपाधिर्धर्म एव द्रव्यादिभ्योनार्था- न्तरामित्याशयाह * न चेति * कुत इत्यत आइ *तदिति असम्बद्धस्योपाधित्वेऽतिप्रसद्भादुपाधिसम्य- न्धः समवायेऽपि वाच्यो नच संयोगः सम्भवति द्र- व्यमाप्रवृत्तित्वात्तस्य नापि समवाय एव स्वरत्ति- त्वापातानेदेऽनवस्थानादित्यर्थः । संयोगादिसम्ब- न्धाभाषेपि समवायस्थ स्वभाव एव सम्बन्धो भ. विष्यतीत्यत आह * स्वेति * सम्यन्धत्वमभावरूपं इति दितीयमाधिपति * नचेति * हेतुमाह * प्र. तीति * सम्यन्धत्वस्थाभावत्वे तत्प्रतियोगी धर्मी च भावरूपों पक्कन्पः । नच द्रव्पादिपञ्चकमतियोगि- काभावः सम्बन्धत्व, भूतलादौ तदुभावेपि सम्बन्ध- स्यव्यवहाराभावादतः प्रतिपेयमहताति प्रतियो धर्मी तस्य प्रतियोगिनश्वानिरूपणादित्यर्थः । अस्तु ताहि द्रव्यादिपदार्थपदकास् व्यतिरिक्तमेव सम्बन्ध स्वं तपामावाच्च को दोप इत्यत आह * सप्तेति १ ·१०२८ मण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे भावपदार्थाः पडेकोऽभाव इति सप्तपदार्थात्मकं जग- क्चयोपगम्यत इत्यर्थः । तदेव कुत इत्यत आह * परस्परति * परस्परविरुद्धयोरेकनिषेधेऽन्यतरवि. धिधौव्यन्यायेनेत्यर्थः । पूर्व सम्बन्धो नियामक इति शतिते सम्यन्धत्वं दुर्निरूपमित्युक्तं भवतु वा सं. बन्धत्त्वं सुनिरूपं तथाऽपि नियम्यात् लक्षणात भिन्नं कथं नियामकं स्यादिस्याह * यदिति * नियम्या. दन्यस्माच्च भेदाविशेपेपि तदाधारः सम्बन्धः तदेव नियमपति नान्यदिति शङ्कते * तदिति * इति सम्बन्धखण्डनम् । किमिदमाधारत्वं पत्रेति प्रत्ययविषयत्वमुत, इहे. तिप्रत्ययविषयत्वमुत,समवायित्वमिति विकल्पयन्नाह। ३२ आधारस्वखण्डमम्। कः पुनराधारार्थः । यत्र स्थीयते तदिति चेन्न । य- वेति सप्तम्यर्थस्यापि विरेचनीयत्वात् । इहेति प्रत्यवि- षय इति चेन्न । ततेति प्रत्ययविषयस्यानाधारवप्रस- ङ्गात् । किञ्च प्रत्यय विशेषावगमो विषयविशेषावगमात। विषयविशेषावगमश्च प्रत्ययविशेषावगमादिति व्यक्त- मन्योन्याश्रयः । समवायीति चेत् । शशे शृङ्गाभावः कुण्डे बदरमित्याद्यव्याप्तेः। गौणस्तन प्रयोग इति चे. त् । नैतावन्मानं प्रत्ययश्च भ्रान्त इत्यपि वक्तव्यमवशि- ध्यते भवतः । ओमितिचेत् । अथ विपरीतमेव कुतो न- ·थाधारस्वखण्डनमा 'स्यात् । शशे विषाणे नास्तीति च यदि विशेषाणाभावा- धिकरणत्त्वप्रतीतिन्तिा शृङ्गस्य तर्हि शशोऽधिकरणं स्यात् । भावाभावयोरन्यतरनिषेधस्यान्यतरविधिपर्यत्र- सायित्त्वेनाभ्युपगमात् । *क इति * प्रथमकल्पं शङ्कते * यति * स. समीमयोगात्सप्तम्या आधारार्थत्वादाधारस्याद्याप्य- निरूपणादसिद्धिलक्षणस्थति परिहरति * नेति * मितीपं शङ्कते इहेति यत्र घटे शौक्ल्पमित्पन्न घट- स्यानाधारत्वप्रसङ्ग इहेति प्रत्यपाविषयत्वादिति प. रिहरति नेति * विपयेणाधारण प्रत्ययनिरूपणा. स्प्रत्ययेन च विषयनिरूपणादन्योन्याश्रय इत्याह ** किश्चेति तृतीयं शङ्कते *समेति* अव्याप्स्या दूपयति * नेति * कुण्डयदयोः संयोगादभावस्य धर्मिधि- शेपणत्वात्समवायाभावात्समवायिलक्षणन्तदधिक- रणेऽपातमित्यर्थः । शशादौ सप्तम्यन्तशब्दस्य गौ- णत्वेनालक्ष्यत्वान्नाव्याप्तिरिति शङ्कते * गौण इति * आधारप्रत्ययस्य तदालम्यनस्य यथार्थत्वे तत्प्रयोगस्य गौणत्वापोगात्प्रत्ययस्यापि भ्रान्तत्वं वक्तव्यं तदपि नोक्तमिति न्यूनस्वमिति परिहरति * नेति प्र. त्ययोपि भ्रान्त एवेति शङ्कते #अमिति * शशादाया. पारप्रत्ययः प्रमा तत्प्रयोगश्च मुख्य एव पटे शौक्ल्पमि. त्यादी तत्प्रत्ययो भ्रान्तस्तत्प्रयोगोपि गौण इति वि. परीतं किं न स्पान्यायसाम्यादिति परिहरति * अधेति अथशन्दो वाक्पालङ्कारार्थः । शृङ्गामा ·११०० मण्डनमण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे प्रत्यधिकरणत्वं शशस्यावास्तवं चेत् शृङ्गाधिकरणत्वं तर्हि वस्तु स्याद्भाचाभाषयोरेकतरविरहे अन्यत- रखीकारनियमादिति दूपणान्तरमाह * शश इति * दिविधं प्रतियन्धकत्वं कार्योत्पादविरोधित्वं प. तननिवारकत्वं चेति तत्र यत्पतनप्रतियन्धकत्वं तद. धिकरणत्वमिति शङ्कते। ३३ आधारस्यस्य लक्षणान्तरनिरास.। पतनप्रतिबन्धकमधिकरणमिति चेन्न । अवयविनं गुणादिकञ्च प्रति तदभावात् । अव्यवहिताधःस्थितमि- ति चेन्न । गुणाद्यपेक्षया गुणवदादेरधःस्थितत्त्वे प्रमाणा- भावात् । अविशेषणप्वाऽवयविगुणादीनामवयवाधारत्व- प्रसङ्गात् । ऊईस्थितस्य संयोगिनः संयोग प्रति च तदभावात् । सूत्रालम्बितद्रव्यादौ, बहुलं व्यभिचारात् । * पतनेति *- घटादयोऽवयविन आरम्भकावय- पाश्रितास्तथापि पतमाना दृश्यन्तेऽतः सहैव पत- तामवयवानां तदाश्रयत्वं न स्यादुगुणकर्मादीनां पत. नक्रियाभायादेव तत्पतियन्धकत्वं द्रव्यस्य नास्तीति गुणाद्याश्रयत्वं द्रव्यस्य न स्यादिति दूपयति * नेति प्रकारान्तरेणाधिकरणलक्षणं शङ्कते *अव्यवहितेति* घटरूपादीनां भूतलाधिकरणत्वं निवारयत्यव्यवहितेति। उपरिस्थितपटाद्याश्रयत्वमधोविशेषणानिवारयति।गु- णापेक्षया गुणवतो द्रव्यस्य गुणत्त्वकर्मत्त्वापेक्षया गुणा. देवाधा स्थितत्वे प्रमाणाभावाप्रत्युत सहप्रवृत्तित्त्वात् ·आधारस्वखण्डनमू। ११०१ . गुणादेःसहत्तिरेवातोद्रव्यादेर्गुणाधिकरणत्वं न स्या- दिति दूपयति * नेति न केवलमव्याप्तिरतिव्याप्तिरपी- त्याह *अविशेपेणेति अवयविघटाया ये गुणादय. स्तान्प्रत्यवयविवदवयवस्याव्यवहिताधास्थितत्वादधि- करणत्यप्रसङ्गः निचाचयविव्यवहिता इति वाच्यम्। तस्योपरिभावे नीरूपत्वमङ्गादित्यर्थः । अव्याप्त्यन्तर- माह *अर्वेत्ति घटतलयोः संयोगे घटस्थानाधारत्व- प्रसङ्गस्तस्याधःस्थित्यभावादित्यर्थः । यस्मिन्दण्डादौ द्रव्यं सूत्रेणालम्यते तदालम्बितद्रव्याद्यपि सूत्रादरू- ईत्वाचदधिकरणं न स्यादिति लक्ष्पव्यभिचारो लक्ष- स्य दृश्यत इत्याह सूत्रेति * यादीरितरीत्याऽधिकरणपदार्थ एको न लभ्यते तधन्य एवास्तु यथैकस्यैवाचशब्दस्य विभीतकवित देवनेन्द्रियाण्पनेके ऽर्धास्तद्वदिति शङ्कते । ३४ अधिकरणशब्दस्य नानार्थत्वेऽपि दोषः । योकोऽधिकरणार्थो नोपपद्यते तीक्षशब्दार्थवद्भिन्न एवास्त्विति चेत् । आश्रयासियादेभेदप्रसङ्गात् । सोऽ पि स्वीकार्य इति चेन्न । असियादिविधापरिगणनस्य व्यवहारतोऽन्यथाभावप्रसङ्गात् । कचिदाश्रयस्य समवा. यित्वात् कचिच्चाभावं समवायञ्च हेतुं प्रति तदसम्भवा- त्। एकस्य च तेपामुपसलाहकरप वक्तुमशक्यत्वात् । * यदीति * आश्रयासिद्धरधिकरणासिडेश्च- फरपेनेष्टाया भेदप्रसगो विशेषणाश्रयपदार्यभेदादि- 2482 .

·११०२ खण्डनखण्डमाघे चतुर्थपरिच्छेदे शेषणभेदे च दण्डिकुण्डल्यादिविशिष्टभेददर्शना दिति परिहरति * नेति * इष्ट एवायं प्रसङ्गोऽक्षा- दिवदधिकरणासिध्यादेर्भेदस्वीकारादिति शङ्कते *सो. ऽपीति असिद्धो दादशविध इत्यसिद्धभेदपरिगणन प्रकारो न्यायशास्त्रासिद्धान्तस्तयवहाराऽन्यथाभावप्र सगादिति दूपयति * नेति * विधा-प्रकारः । सिध- भावरूपाया असिद्धः प्रतियोगिभेदेन भेदं दर्शयितु मधिकरणभेदमाह * कचिदिति * विमतं द्रव्यं गु- णाश्रयत्वादित्यत्र हेतुं प्रति समवायित्वमाश्रयत्वं शब्दो नित्यः अकृतकवादित्यत्र कृतकवाभावं प्रति पृथिव्ययादिभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वसमवायित्त्वादित्यत्र समचायहेतुं प्रति चाश्रयत्वं समवापि न सम्भ- यति मावसमवाययोः समवायाभावादतो वि- शेषणविशेष्यभावसम्बन्ध आश्रयार्थस्तत्रेत्यर्थः । सर्वएते भावाः केन चिदुपाधिनैकीकृत्य परिगण्य- न्ते तदानुगुण्येन व्यवहार इत्याशय न तेष्वनुगतोप- सहकाऽदर्शनादित्याह * एकस्य चेति * आश्रयार्थभेदेनासिद्धिभेदः स्यादिति यदुक्तं त- दस्त्वेयेति शङ्कते। ३५ मधिकरणशब्दस्य नानार्थत्व दापत्ति निरासः। बहब एवाश्रयशब्दार्थाः आश्रयासियादयोऽपि पृथ- क्पृथगेवबहवः असिद्धभेदपरिगणनग्रन्थोऽप्यन्यथाकार बोदव्यो बाधदर्शनादिति चेन्न । तथापीह कुण्डे बदरमित्यत्र क आधारार्थ इति वक्तव्यं न तावत्पतनप्रतिवन्धकत्वं । .

·याघारत्यखण्डनम्। ११०३ सहैव कुण्डेन पतति बदरे तदसम्भवात् । नापि संयो- गित्वं वैपरीत्यस्यापि प्रसङ्गात् । संयोगित्वे सत्यधःस्थि- तत्वं तत्राधिकरणार्थ इति चेन्न । तस्मिन् सत्यप्यन्यत्र च- रणतलमिलितधूलीपटलादावधिकरणप्रतीत्यनुपपत्त्या प्र- त्युत चरणतले धूलीत्येव प्रतीत्याऽऽधारत्त्वप्रतीतौ व्य- भिचारित्वेन प्रकृतेऽपि तथास्त्रीकाराऽनुपपत्तेः । न सार्व- त्रिकोऽयमाधारार्थः किन्तु काचित्को नानारूपाधारत्वबा. दिपक्ष इति चेन्न । भवत्वन्यत्रान्यस्याधारार्थत्त्वं तस्य त्वा- धारार्थत्वं नोपपद्यतेऽनाधारप्रतीतिविषयेऽपि सत्वादित्यु- क्तः। आधेयापेक्षया महत्परिमाणत्वे सतीति चेन्न। कर- तलस्थिततुलराश्यादौ तदसम्भवात् अन्यस्य च वक्तुं तत्राधारार्थस्याशक्यत्वात् । - यहय इति * तसिद्धेयत्तापरिगणनग्रन्यो विरुधत इत्यत आह * असिद्धीत * अन्यथाका- रमन्यथाकृत्वाासति मुख्याविरोघेऽनुपचारग्रहणस्य न्याय्यत्वादिति हेतुमाह * वाघेति * अक्षादिश. ब्दानामनन्ययासिद्धशिष्टप्रयोगादगतिका गतिरनेका. थताश्रीयते न तथाऽऽअयशब्दस्पानेकार्यत्वे कि- चिन्मानमस्ति येन शक्तिगौरवमङ्गीकृत्यापि यह यत्यं स्वीकार्यमिति परिहरति • नेति * किश्च य. चनेकार्थत्वं तहाँ प्रसिद्धलौकिकोदाहरणं किं चित् लक्षणेन योरपित्वाऽन्यदप्पेयमिति । याच्यमन्यधै.' .

·११०४ स्त्रण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे कासिध्याऽनेकार्थत्त्वासिद्धरित्यभिप्रेत्याह * तथाऽपी. ति र पतनप्रतिवन्धकत्वमेव तत्राधारार्थ इत्यत आह * नेति * पत्र कुण्ड बदरं च सहपतति तव्याप्तिरिति हेतुमाह * सहेति * संयोगित्वं त- ाधारत्वमस्त्वित्यत आह * नापीति * संयोगि- स्वाविशेषाद्वदरस्पैचाधिकरणत्वं किं न स्यादित्य- र्थः । अधःस्थितत्त्वविशेषितसंयोगित्वमधिकरणत्वं न तद्वदरस्यास्तीति शङ्कते * संयोगीति * एकत्र शा- चलेये गोत्त्वव्यवहारनिदानं यदोवं तदेवान्यत्रापि दृष्टं तहापि सयोगित्त्वे सत्यधःस्थितत्वं अन्यत्र यादृशम्यवहारप्रयोजकं दृष्टं तादृशस्पैवात्र प्रयो- जकत्वं वाच्पमिति परिहरति * नेति * आर्द्रपादे यथा धूलिपटलस्याधास्थितसंयोगिनोऽपि पाद प्रत्य- धिकरणप्रमित्यभावः प्रत्युत पादाश्रितो धूलिपटल इति विपरीतनिश्चयः तत्सामान्यादिहापि तथा स्वीकर्तुं युक्तमित्याशयः । मत्पक्ष आधारत्त्वस्याने- कार्थवादन्यत्रान्य एवाधारोऽस्तु तथा प्रकृते चाऽयमे- माधारो भवति काचित्कस्पाधारस्पैवाभिधानादिति शङ्कते * नेति * अनतिप्रसक्तस्यैव प्रयोजकत्वाद- तिमसक्तं न तच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्यादिति परि- हरति * नेति * आधेयापेक्षया महत्त्वे संयोगित्त्वे च सत्यधःस्थितमधिकरणं विवक्षितं यदरस्य कु. ण्डापेक्षयाऽल्पत्त्वान्नाधारत्त्वप्रसङ्ग इति शङ्कते * आ- धेयेति अव्याप्पैवैतदूपयति * नेति * करत. ले यदा तृलराशिः छत्रं वा तिष्ठति तदा तदपेक्षया ·अधाशब्दार्यानिक्तिः। ११०१ महत्त्वं करस्य नास्तीति तदव्याप्तिरित्यर्थः । तत्राऽ. न्य एवाधारार्थः प्रतिवस्त्वर्धिकरणार्यभेदस्वीकारा. दित्यत आह * अन्यथेति * संयोगित्त्वे सत्यधःस्थितत्त्वमाधारत्त्वमिति लक्षण- मव्याप्त्या निरस्य सम्प्रत्ययः शब्दार्थानिरूपणादिशे- बणासिद्ध लक्षणमित्याह । ३६ अध.शब्दार्थानिरुपणालक्षणासिद्धिः। अधःशद्वार्थस्य च वक्तुमशक्यत्त्वात् । पतनाभिमु- खदिस्थितत्त्वमिति चेन्न । पतनार्थस्य गमनाधिकस्या- धःशद्वार्थव्यतिरेकेण निर्वक्तुमशक्यत्वात् । अत एवाधः शब्दार्थस्य दुर्वचत्वमधिगम्याद्वैतवादिना गुरुणा शिप्या- य खण्डनमुपाचक्षाणेन भगवता पराशरेणाभिहितम्- "अधः शब्दनिगद्यं किं किञ्चोर्ध्वमभिधीयते"। * अध इति * अधःशब्दार्थनिर्वचनं शङ्कते * पतनेति * पन्मुखं पतत्यतति तदभिमुखी या दि- क्साऽधःशब्दार्यः तस्यामवस्थितत्वमधःस्थितत्वमित्य- र्थः । अघोगमनं हि पतनं ततोऽधाशब्दार्थसिद्धी पतनसिद्धिः सजातीयगमनान्तरव्याश्या पतनसिद्धौ तदभिमुखदिग्रूपामाशब्दार्थसिद्धिरिति इतरेतराश्र. य इति परिहरति * नेति * गमनाधिकस्यति गमनविशेपस्येत्यर्थः । अपाशब्दार्थानियक्तव्यत्वं परा- शरेणाध्युक्तमित्याह * अतइति* ऋभुणाऽद्वैतवादिना शिष्याय निदाघाय यत्खण्डनमुपदिष्टं तदाचक्षा- १३९ ·खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छदे नति सम्बन्धः । पचनप्रामाण्यसिद्धार्थ प्रणेतृषिशेपवं द्रष्टव्यम्। प्रकारान्तरेणाधः शब्दार्थ शङ्कते। ३७ अध शब्दार्थानिरुक्तिः प्रकारान्तरेण । पृथिव्यभिमुरवी दिगधाशद्वार्थ इति चेन्न । ऊर्ध्व- शद्वार्थस्यापि पृथिव्यभिमुरवत्त्वसम्भवात् । यदपेक्षया पृ- थिव्यभिमुखी या दिक् तदपेक्षया साऽध इति चेन्न । य- दपेक्षयेति किं यमवधीकृत्येति विवक्षितम्, उत यदी- याभिमुख्यव्यवस्थितेति । आधे पृथिव्यूद्धस्थितं पदार्थ- मवधीकृत्य योर्दा दिगिति भवद्भिर्व्यवाहियते सापि पृथि- व्यभिमुखी भवतीति साप्यधः स्यात् । अत एव न दि. तीयोऽपि । यस्यां दिशि क्रियया पृथ्वी सन्निहिता भवति सा दिगध इति चेन्न । कूपादौ मध्यगतस्य तिर्यग्दोला- यमानस्य क्रिया पतनं स्यात् तद्गत्याक्रान्ता च तिर्यग्- दिगधः स्यात् । पृथिवीमवधीकृत्य यं चान्यं पदार्थ अव- धीकृत्य यो मध्य इति देशो व्यवहियते स पृथिव्यति- रिक्ततवध्यपेक्षया ऽध इति चेन्न । पृथिव्यामेव तद्- व्यवहारापत्तेः । पृथिवीं, पदार्थान्तरञ्चापेक्ष्य मध्यत्व- स्य विवक्षितस्पाधःशब्दार्थप्रदर्शनमन्तरेण निर्वक्तुम- शाक्यत्वात् । पृथिव्यपेक्षयो परापेक्षया चाधः तत त- ·११०७ मध शब्दार्थानिसक्तिः। योर्मध्यमित्येवं निरुच्यते मध्यलम् अन्यथा तिर्यग. पि प्रसङ्गात् । तद्यथा-पृथिव्यपेक्षया पूर्वमपरापेक्षया च. पश्चिमं तयोर्मध्यमुच्यते प्रतीपदिगवस्थितयोः परस्परा- पेक्षया प्रतीपदिक्सङ्करे मध्यव्यवहारात । * पृथिवीति ९ पृथिव्युपरिस्थितघटादेरघो या दिक् भवति सा पृथिव्यभिमुख्यधाशब्दार्य इत्यर्थः । एकैकस्मादूर्ध्वदेशात्परः परः ऊर्डदेशोभवतीति कृत्वो- ईदेशोऽप्यू देशान्तरापेक्षया पृधिव्यभिमुखोभवती- त्यतिव्याप्तिरिति दृपयति * नेति । उक्कातिव्या. प्तिपरिहाराय विशेषणान्तरं शङ्कते * यदिति * यदुपाधिमपेक्ष्य या दिक पृधिव्यभिमुखी भवति सा दिक्तदपेक्षपाऽधःशब्दार्थोनचवमतिव्याप्तिः पूर्वपूर्व- दिश उत्तरोत्तरापेक्षयाऽधोरूपत्वस्वीकारादित्यर्थः । दृपणोक्तिपिभागमज्ञानाय विकल्पयति * नेति * यत्सम्यन्ध्याभिमुख्य पदीयाभिमुख्यं तस्मिन्न्पयस्थि- तत्यं पदपेक्षेत्यर्थः । अपेक्षायुद्धिजन्यपदार्थे सर्वन मापेणापेक्ष्यमाणस्पावधित्यदर्शनादिहापि यदपेक्षति यमवधि कृत्वति प्रथमकल्प एवास्वित्यत आह * आ- य इति • पृथिव्या उपरि यो घदादिस्तिष्ठति तम- पेप पापि दिगय मिति भयद्भिः सङ्केत्यते सापित. दुपरितनान्तरापेक्षपा पृधिव्यभिमुम्बी भवतीत्पति. मसक्तिरेयेत्पर्यः । प्रथमफल्पोत्तातिव्याप्ति द्वितीयेऽप्य तिदिशतिभत इति सूर्यचन्द्रधुपादिमण्दलानां पूर्य- ·खण्डनराण्डसाचे चतुर्थपरिच्छेदे पूर्वापेक्षयोयस्थितत्वव्यवहारगोचराणामपि परस्प. राभिमुख्यावस्थितत्वादधस्त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । व्यव- हिताया दिशो व्यवच्छेदा) सन्निहिततिविशेषण श. इते यस्यामिति* क्रियावत्पदार्थ प्रति यस्यां दिशि पृथिवी सन्निहिता भवति सा दिगधः शब्दार्थ इत्य- र्थः । अनिष्टापादनेन दूपयति * नेति * कूपादौ दंडा- ग्रे पापाणं सूत्रेणावलम्ब्यावस्थाप्यते तदाऽसौ पापा णो डोलायमानो भवति तदाश्रिता या तिर्यग्गमनरूपा क्रिया क्रियावन्तं प्रति क्रिया वा पृथिवीसन्नि. धिहेतुत्वात्पतनं स्थादित्यर्थः । एवमनिष्टमुक्त्वा लक्ष. णस्य दूपणमाह * तदिति * तिर्यग्गत्याफ्रान्ता या तिर्यक् दिगध स्थादित्यतिव्याप्तिरितियावत् । पृथिवी. मेकमवधि स्वीकृत्यापरं चोपरि पत्तत् पक्षिणमव. धीकृत्य तदुभयापेक्षया यो देशो मध्यो भवति स पृ. धिव्यरिक्तावध्यपेक्षतयाऽधः शब्दार्थ इति शङ्कते * पृ. थिवीमिति भूमानिखातनिध्यादेः पृथिव्यपेक्षयाऽध: स्थितत्वात्तद्भूभागस्थाधस्त्वमस्ति नच तत्र पृथिव्यतिरि. तावध्यपेक्षास्तीसव्याप्तिरितिपरिहरति * नेति * मध्य- स्वविशेषणासिध्या लक्षणस्यासम्भवमाह * पृथि. वीमिति *उपरि पतत्पक्षिणोऽधः पृथिव्या प्रदूषं त- न्मध्यं वक्तव्यमिति अधस्त्वेन मध्यत्वनिरूपणं म. ध्येन चाधोनिरूपणमितीतरेतराश्रय इत्यर्थः । इतरे- तराश्रयणकटनाप मध्यस्वरूपं दर्शयत्ति * पृथिवीति * विपचे धाधमाभिधत्ते अन्यथेति ऊर्चत्वाधस्त्वाभ्यां निरूपणव्यतिरेकेण केवलद्वयापेक्षया मध्यत्वनिरूपणे

·आधारस्वखण्डनम् ।
१९०९
सति पृथिवीतरापेक्षया तिर्यदिश्यपि सम्भवादति-
प्रसङ्ग इत्यर्थः । प्रसङ्गमेव स्पष्टयति * तदिति *
उर्द्ध पृथिवीभागावस्थितप्रामुखपुरुषपेक्षया पूर्व ततः
किश्चित् दूरे वृक्षमूलावष्टब्धपुरुषापेक्षया च पश्चिम
तदेव पुनस्तत्पुरपदयापेक्षया मध्यमुच्यत इत्यर्थः ।
कुत इत्यत आह * प्रतीपेति * प्रतीपयोर्विरुद्धयो.
दिशोरवस्थितौ यो पदार्थो तयोः परस्परापेक्षया
परस्परयोर्दिशोः सङ्करे मध्यव्यहारदर्शनात्तिर्यगप्यधः
स्यादित्यर्थः । यत्रैकस्य पूर्वयुद्धिस्तत्राप्यपरस्य पश्चिमा
युद्धिरिति सङ्कर इत्यर्थः ।
एवमधस्त्वानिरूपणेनाधास्थितत्वे सति संयोगि-
त्वमाधारत्वं न भवति चेदन्य एवाधारार्थो भवस्विति
शइते।
३८ आधारपस्यान्यस्थानिरचित ।
अथान्यः फश्विदाधारार्थोऽस्तु प्रतीतिसिद्धत्त्वात्प्रतीते-
वैवमनन्योपपाद्यत्वात् । मैवम् । तदनित्यं वा स्यात् नित्य
वानाद्यः तद्भावे आधारप्रतीत्यभावप्रसङ्गात् गोत्त्वादिनि-
त्यत्त्वन्यायसाम्येऽपि अस्यानित्यत्वेतेषामप्यनित्यत्वापा-
ताच । नापि द्वितीयःतादृशमप्यनुगतमननुगतं वास्यात्।
द्वितीयेऽनुगताधारप्रतीत्यसम्भवः सङ्केतग्रहाशक्यत्वञ्च.
प्रथमे सामान्यवदाश्रयापरित्यागि वा स्यात् तत्त्यागि वा ।
आये यदेव तदाधारतया प्रतीतं तत्तदाधेयं न स्यात् । हि.

·खण्डनखण्डखाद्य चतुर्थपरिच्छेदे तीयेऽपिच यदि नियामकमन्तरेण तत्स्वाश्रयं भजति त्य. जति च तदा नियमानुपपत्त्या सर्वदा तहजनत्यजनोचि- तप्रत्ययव्यवहारप्रसङ्गः। * अथेति * हेतुमाह * प्रतीति * कुण्डाधारं घदरमित्यादिप्रतीतिसिद्धत्वात्तदपलापोऽनुभवविरुद्ध इत्यर्थः । एवंविधप्रतीतिरेव नास्तीत्याशङ्म तदप- लापोऽप्यनुभवविरुद्धः स्वानुभवसिद्धेरित्याह * प्रतीति * आधारस्य युक्तिवाधितत्वात्तत्प्रतीते. र्धान्तित्वं गतिरिति परिहरति * मैवमिति * युक्ति बाधितत्वं दर्शयितुं विकल्पयति * तहीति * आधा रपदार्थोऽनित्य इत्याचं दूषयति * नेति * एकरूपप्र. तीतिगोचरतयाऽऽधारत्वस्यैक्यात्तस्यानित्यत्वेन दि. नाशे जगति काप्याधारबुद्धिन स्यादित्यर्थः । पक्षश्चा. यमनुपपन्न इत्याह * गोत्वेति * जातिनित्यत्वेऽनुग- तप्रत्ययविषयत्वमनौपाधिकं सर्वदा प्रतीयमानत्वं वा न्यायः सोत्रापि समानस्तथाप्यनित्यत्वे गोत्वादी- नामप्यनित्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । नित्यत्वपक्षोपि न स. म्भवतीत्याह *नापीति असम्भवं दर्शयितुं विकल्प यति तादृशमिति* अननुगतपक्षं दूपयति सवितीय इति इह कुण्डे पदरमिह घटे शौक्ल्पमित्यनुवृत्तप्रसय. व्यवहारीनभवेतामित्यर्थः। दोपान्तरमाह सद्देतेतिर व्यतीनामानन्त्यन्यभिचाराम्पामाधारशब्दशक्तिग्रहो न स्पादित्यर्थः । अनुगतं तदिति प्रथमकल्पं दृपयितुं विकल्पयति *प्रथम इति* आधारत्वमाश्रयन्न परित्य- - ·आधारस्वखण्डनम्। जति सामान्यवदित्याद्यमनूय दूषयति *आद्य इति* देवदत्तस्य य आधारो दृष्टः पीटास एव कदाचिद् देव. दत्तशिरोगततया तदाश्रितो दृश्यते तन्न स्यादेवदत्त प्रत्याधारत्वस्य पीठे नित्यं सत्वादित्यर्थः । आश्रयप. रित्यागीति दितीयकल्पेपि तस्याधारत्वस्य आश्रय- भजनत्यजनयोर्नियामकान्तरं नास्ति किं स्विदस्तीति विकल्प्य प्रथममतिप्रसङ्गेनापाकरोति अद्वितीय इति द्वितीयं शङ्कते। ३९. द्वितीयकल्पनिरासः । अथ तस्याश्रयभजनत्यजनयोर्नियामकोऽस्ति तर्हि स वक्तव्यः । सोऽपि कल्पयिप्यतेऽन्यथाऽऽधारप्रतीत्यनु- पपत्तिरिति चेन्न । तत्परिकल्पने यदेव भजने नियामक स एवाधारार्थोऽस्तु कृतं पूर्वपरिकल्पितेनेति । अस्त्वे. वमेवेति चेन्न । तस्याऽपि स्वाश्रयभजनत्यजननियाम- करयाऽवश्यवाच्यत्वे तस्यापि चैवं वैयमित्यधिकाप. रिकल्पने नियमानुपपत्तिः । अधिकपरिकल्पने च पूर्वपूर्व- वैयर्यप्रसङ्ग इति गुरुतरं व्यसनमापद्येत । परस्परेण प. रस्परस्य नियामकत्वमिति चेत् । अन्योन्यायिणाव- यपि परस्पराकर्पकभावव्यवस्थया सुस्थीकुरु ततो दा- स्पामस्तवोत्तरम । जात्यादयोऽपि तद्देवमनुपपन्ना इति चेन्नोचिर्वक्तव्यं यदि कोऽपि इटणोति तदा मदनिष्टम- स्माकं प्रकाशीकृतं स्यात् ।

·१९१२. खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे * अथेति * तादृशनियामकानुपलम्भान्न वक्तुं शक्यते इति परिहरति * तहीति * प्रत्यक्षानुपलम्भे- ऽप्याश्रयत्वानुपपत्तिप्रसूतार्थापत्या कल्प्यत इति शङ्कते *सापीति * कल्पितेन नियामकेनावश्यकतघा प्रथ- मप्रतीतिकेनाधारप्रतीतिव्यवहारोपपत्तौ नाधारार्था- न्तरं कल्पनीयं वैयादिति परिहरति * तदिति * ताधारत्वनियामकं यत्परिकल्पितं तदेवाधारव्यव. हारगोचरोऽस्त्विति शङ्कते * अस्त्विति तदपि नित्य- मनित्यं वा द्वितीये तन्नाशेऽधिकरणव्यवहारो न स्था. नित्यत्वे वाऽऽश्रया ऽपरियागे कदाचिदाश्रितस्य पुन- स्तदाश्रितत्वानुपपत्तिस्त्यागे च नियामकानगीकारे- ऽतिप्रसङ्गोनियामकस्वीकारे चैयर्थ्यमिति परिहरति नेति उपपादितं सोपहासमुपसंहरति अधिकेति पूर्वेण नियामकेनोत्तरस्याश्रयभजननियमोस्तूत्तरेण पू. वस्याश्रयजननियम इति कुतो वैयर्थ्यमिति शडूते * परस्परेति * अन्योन्याश्रयत्वं तर्हि कापि दोपोन स्यादिति परिहरति * अन्योन्यति पूर्वमुत्तरं नियच्छत्ते. माश्रये नियतं सदुत्तरं नियच्छति उत्तरं च पूर्व निय- च्छत्तेनाश्रये नियतं सत्पूर्वन्नियच्छतीति वाच्यं तथा च परस्पराअयिणावर्धावित्येकस्मिन्नाकृष्यमाणे पर रोष्याकृष्टोभवत्येवमन्यदपोत्यन्योन्याकर्पकभावव्यव. स्थिताविति प्राप्तं तत्परिहत्तुं शक्नोपि परिहारान्तर घूम इत्यर्थः । जातिगुणादीनामाश्रयमजनत्यजने नि. यामकामाचेऽतिप्रसङ्गानियामकस्य वक्तव्यत्ये तेनैवत. अपहारोपपत्तौ जात्याचपलापः स्पादिति प्रतिपन्दी.

·सम्बन्धखण्डनम् । १९१३. ग्रहेण शङ्कते # जातीति * सर्वानिर्वधनवादिनं प्रती- दमनिष्टत्वेन कथमुगान्पत इति सोपहासं परिहरति * नेति । खण्डनान्तरं दर्शयितुं विकल्पयति । ४० खण्डनान्तरम्। किञ्च यत्तदाधारत्वं तत् साधारमनाधार वा अन्त्ये क स्वविशिष्टप्रत्ययं कुर्यात् विशेषाभावात् । आये त- दाधारत्वं वाच्यं । स्वरूपमेव तादृश तस्य येन स्वयं स- त्ता स्वात्मनि सत्ताप्रत्ययकारिणी सत्तान्तरमन्तरेण यथा. तथेदमपि विनवाचारान्तरं आधारप्रत्ययकारीति वेन्न । भ्रान्तित्वप्रसङ्गात् । यथा विना रजतत्वं तत्प्रत्ययो. भ्रान्तिस्तथैव स्यात् उपपाद्यवायमों भेदखण्डनप्रस्ताव, इत्युपरम्यते । बिनाऽप्याधाराधेयभावं स्वभावसम्बन्धेन नियामकत्वं भविष्यति यथा विषयविषयिभविनार्थज्ञान- योरिति चेन्न । स्वभावसम्बन्धस्य निरस्तत्त्वात् । यमुदा- हरसि च विषयविषयिभावं सोऽपि वक्तुं न शक्यते । *किञ्चति आधारत्वं स्वयमनन्याश्रयमिति विकल्पे दोपमाह अन्त्य इति आधारत्वस्यच कायनाधितो। माविशेषात्तद्विशिष्टाधारप्रतीतिर्न स्थादित्यर्थः। साधा. रमिति पक्षे आधारत्वस्पाप्पाधारान्तरं वाच्यं तबदा न्यान्यस्वीकारेऽनवस्थाप्रसङ्गात्स्वयमेवेति वाच्यं तथा घ स्वत्तिरित्यभिप्रेत्याह *आय इति* यथा सत्तास:

·मानस्साये चतुर्थपरिच्छेद सर्गादन्यत्र सद्व्यवहारेपि सत्तान्तरमन्तरेण सत्ता. याः सत्वव्यवहारवदाधारत्वान्तरमन्तरेणाप्पाधारत्वे तथा प्रत्यय इति शङ्कते * स्वरूपमिति येन स्वरू- पेणाधारान्तरं विनैव स्थाधारप्रत्ययकारीति सम्ब. ग्धः । आधारत्वं साधारमिति प्रत्ययो बदरं साधार मित्पनेन सरूपो जायते ततोऽर्थवैलक्षण्ये भ्रान्तित्व- मेव स्यादिति परिहरति * नेति * उचितालम्बना भाषे जायमानप्रतीतिीतिरित्यत्र दृष्टान्तमाह * यः येति स्वरूपभेदवादेऽतिरिक्तभेदाभावेपि भिन्नो घट- इति प्रतीतिःप्रमा तददिहापि किं न स्यादित्यत आ. ह* उपपाय इति * नियामक नियम्पादन्यत् भिन्नम पि तदेव नियच्छति तदाधारत्वादिति न वक्तुं शक्य माधाराानिरूपणादित्युक्तमिदानी स्वभावसम्बन्ध खण्डनप्रसङ्ग दर्शयितुं प्रकृतव्याजेन चोयमुद्भावपति * विनेति * ज्ञानज्ञेययोः स्वभावातिरिक्तसंयोगादि- संसर्गासत्वेप्ययमेव विषयोऽस्येदमेव विषयीति नियमा स्वभादेवेति दृष्टान्तमाह * यथेति * सम्पन्धस्य सम्बन्ध्याश्रयत्वात्स्वस्थ स्वाधारवायोगात्स्वभावस. भ्यन्धो निरस्त इति परिहरति नेति * ज्ञानज्ञेय योर्विपविपयिभावसम्बन्धो यः स्वभाव उक्तः सो पि साध्पसम एव निर्वचनाशक्तरित्याह * पमिति * तदनिर्वचनीयत्वं प्रकरयितुं विपयायपपिभाष- माचिपति पृच्छति वा । ४१ विपयधिरयिमापखण्हनम् । तथाहि कः पुन ज्ञानादेघटादिना विषयविषयिभावः।

·भाधारस्वखण्डनेविषयषिषयिभाषलण्डनम् । प्रकाशस्य सतस्तदीयतामात्ररूपः स्वभावविशेष इति चेन्न । इच्छादिविषयाव्यापनात् । विषयिण इति चेन्न । तत्त्वस्यैत्र निरूप्यमाणत्वात् । *तबाहीति* ज्ञानादेरितीच्छाक्रियादयो गृह्यन्ते । विषयचिपयिभावलक्षणं शङ्कते *प्रकाशेति तदीयत्वं समवायादेरप्पस्तीतितद्यावृत्यर्थ प्रकाशस्पति विशेष. णम्। मात्रशब्दार्थः स्वभावविशेष इत्यनेनोच्यते। वि. पयविपयिभाव इत्यनुषगः । इच्छाक्रियादेरिष्यमाणा- दिना विषयविपयिभावोऽस्ति नच प्रकाशस्येतिवि. शेषणं तत्रैवान्याप्या दुपयति नेति तर्हि प्रकाशस्पे- ति विशेषणं परित्यज्य विपयिणः सतस्तदीयता. मानं विषयविपयिभावलक्षणे चूमोऽव्याप्तिपरिहारा- येति शङ्कते * विषयीति * विषयित्वं लक्षणविशे- पणं सिहं चेल्लक्षणवैयर्यमसिद्ध चेद्विशिष्टलक्षणासि. डिलक्षणविशेषणरये स्त्रवृत्तितेति परिहरति * नेति* स्वशब्दस्यात्मात्मीयवाचकत्वादन स्वस्थ भाव इति घ्युत्पत्याऽऽत्मीय उच्यते किंचा स्वश्चासौ भाषच. ति स्वरूपमुच्यते इति विकल्पयति । ४२ स्वभावशदार्थखण्डनम् । किश्च स्वभावः स्वधों वा स्वारमा वा तस्य विव- क्षितः । आये ज्ञानस्वादिकं वा साधारणमझौ तत्तद्धट- ज्ञाननियतो वा कश्चित् ।आये साधारण्यां न विशेषत- स्तदीयतामात्ररूपत्वसम्भवः । द्वितीये तु प्रतिविषयं ·- अप्रहमण्डखाये चतुर्थपरिच्छेद व्यावृत्तज्ञानधर्मस्वीकारे वचनभङ्गिभेदेन साकारवादस्वी- कारः । किञ्च नाऽसौ धर्म उपधेयान्तराधीनो विषय- भूतघटायतिरिक्तोपाधिप्रतीत्यपेक्षाप्रसङ्गात् । *किश्चेति प्रथमकल्पमुपादाय पुनर्वेधा विकल्पयति आद्य इति असौ स्वभावो ज्ञानत्वगुणत्वादिक सा. धारण इति प्रथमकल्पार्थः । घटतत्ज्ञानयोनियतः क. श्चित्परतत्ज्ञानयोनियतः कश्चिद्धर्म इति द्वितीयक- ल्पार्थः प्रथममसम्भवेन पराकरोति *आधइति ज्ञा- नत्वादेः सर्वज्ञानसाधारण्यात् घटविषयीदं ज्ञानमिति- चिशेपतस्तदात्मत्वन्न सम्भवसन्यथा घटज्ञानस्य तद्- विपयित्वप्रसङ्गादित्यर्थः । घटज्ञानस्य घट प्रत्येव नि. यतत्वं 'घटाकारत्वा पतिरेकेणान्यस्य दर्शयितुम- शक्यत्वेन बचनप्रकारभेदेन ज्ञेयाकार ज्ञानमिति विज्ञानवाद आश्रितः स्यादिति द्वितीय दूपय ति * द्वितीये विति * ज्ञानगतासाधारणधर्म स्प बाह्यानिमितत्वान्न विज्ञानवादप्रसङ्गः इत्या शमाह * किश्चेति * ज्ञानगतो यो विपयित्वाख्यो धर्मः स किमोपाधिकोजातिरूपोवा यद्योपाधिकस्तदा घटादिव्यतिरिक्तोपाधिनिमित्त उत घटादिलक्षणो. प्राधिनिमित्त एव न तावदयतिरिक्कोपाधिनिमित्तस्वं सम्भयतीत्यर्थः कुत इत्यत आह विपयति घटतत्- ज्ञानव्यतिरिकोपाधेरपि तत्र प्रतीतिप्रसङ्गात्सत्तामा प्रेयातिप्रसञ्जफत्वादिस्पर्धः। घटादिरेय सतज्ञानगतासाधारणधीपाधिरिति - ·'माघारस्वखण्डनविषयावषार्पभावखण्डनम् । दितीयश्चानुपपन्न इत्याह । ४३ घटादेशनासाधारणधर्मत्यनिरासः। नच घटादिरेव तथा । असम्बन्धात् । तथापि तथात्त्वे चातिप्रसङ्गात । नापि जातिरूपः कचि इटमात्रपटमात्रज्ञानगततया पृथग्यवस्थिती त्यां घटपटविषयकज्ञाने सहावस्थित्या जातिसङ्करप्र- सङ्गात् । प्रतिविषयं ज्ञानभेदनियमे विशिष्टज्ञानानुपपत्ते एवन्भूनविचिनजात्यभ्युपगमे प्रत्येकोचितव्यवहारस्याप्यन भावप्रसङ्गात् । अथ जातिसङ्करोऽपीप्यते तथापि स एवं विशेपो घटज्ञानस्वादिरस्त्विति विपयासिद्धिः । * नति * तथा-उपाधिरित्यर्थः हेतुमाह * अ. सम्पन्धेति ज्ञानगतासाधारणधर्मव्यतिरेकेण घटतत्. ज्ञानयोरन्यसम्पन्धानिरूपपणादित्यर्थः । असम्पन्ध एय घटादिनिगतासाधारणधर्मनिमित्तं किं न स्पादित्या. शायकिंधिचफिशिवज्ञाने तथा स्यादित्याइ * तथापीति जातिरिति द्वितीपं दूपयति नापीति अन्पोन्पपरिहारेण व्यवस्थितपोः फंपित्सहस्थितात. माह कचिदिति कदाचित् घटमात्रज्ञानं जायते तनिष्ठोपं धर्मः फपिपदमाप्रपिपपमपि ज्ञानं जायते तदा सन्माप्रनिष्टोपि पदा पुनर्घटपटमयपिपयं ज्ञात जापते तन घटनियतस्यादिधर्मनपस्प सादर्पमसनास जातिापत्यमित्यर्थः । प्रतिपिपर्य ज्ञानभेदनिपमाटा- दियपपिपपमेकं ज्ञानमेष नास्ति पत्र सहस्थिति का ·* । अण्डमखण्डखाये चतुधपरिच्छेदे हप्तेत्याशमाह * प्रतीति * मृगत्वपुरुषत्वजाति भ्यामन्यैव पुरुपमृगत्वजातिर्यथैवं घटज्ञानत्वपटज्ञान स्वव्यतिरिक्तैय घटपदज्ञानत्वजातिरिति न साडूर्यमि- त्याशझ्याह एवमिति पुरुषमृगे पुरुषादिप्रतिनियत. व्यवहाराभाववदिहापि घटादिप्रतिनियतजलाहरणा- दिव्यवहारां न स्यात्मवृत्तिज्ञानयोरेकगोचरस्वनियमा. दित्यर्थः । येषां पचे जातिसङ्करो दोषत्वेनेष्टस्तेषामयं दोषो भवेधस्तु सङ्करोन वाधक इष्यते तेषामयं कथं दोष इतिशङ्कते * अथेति * त्वन्मतेऽपि ज्ञानगतविशेषस्प तत्ज्ञानत्ववपतिरेकेणान्यस्यानिरूपणात घटाकारत्व. रूप एव घटज्ञानस्य विशेषस्तेनैव पाह्यार्थप्रयुक्त व्यवहारोपपत्तीनव्यतिरिक्तज्ञेयासिद्धिरिति दूषयति * तथापीति * घटज्ञानं पटज्ञानमिति स्वातिरिक्तसम्बन्धस्थाया. धितानुभवविषयत्वात्सोपि सिध्यतीति शङ्कते । ४४ प्रतीत्याशानशेययोः सम्बन्धकल्पनानिरासः । अथ विषयेणापि सम्बन्धप्रतिभासनात सोऽपीष्यते । न। तस्यैव सम्बन्धस्य विचार्यमाणत्वात् । स एवासाविति चेन्न । तदैक्यात ज्ञानार्थसाधारणविषयप्रतीत्यापत्तेः। सं योगप्रतिपत्तियत् विपयित्वं तत्र अर्थे तु विषयत्वमन्य- दिति चेन्न । सैव हि ज्ञातता स्यात् सा च निराकरिष्य- ते। द्वितीये च स्वात्मा घटपटव्यक्तीनामिव घटपटज्ञान- व्यक्तीनां व्यावृत्तइति तचद्विपयविपयितागोचरानुगत.

·आधारपलण्डने विषयावपायभायमण्डनम् । धुद्धिव्यवहारभङ्गप्रसङ्गः। * अयेति * यौक्तिकवाधारसम्यन्यावभासस्य भ्रान्तित्वान्न तद्वलेन विषयसिद्धिरिति परिहरति * नेति सम्बन्धी विषयादभिन्न भिन्नो वेति विचार्य- माणत्वादद्यापि तदसिद्धिरित्यर्थः । घरज्ञानयोर्यः स. भ्यन्धो विचार्यते सोयं विषय एव तत्कथं तस्य दुर्मि- रूपत्वं कथं वा विपयासिद्धिः सम्बन्धस्योभयाधार- तया प्रतीतेरिति शङ्कते “स इति तीसौ विषयवि. परिभाष एकोऽनेको वेति विकल्प्य प्रथमं दूपयति * नेति * विषयविपपिमावस्यैकत्वात्तस्य च ज्ञानशे- यस्वरूपत्वात् ज्ञानज्ञेययोईयोरपि प्रत्येक विषयत्वं विषयित्वं च प्रतीयेत संयोगस्यैकत्वे संयोगियपि सं. युक्तप्रतिभासवदित्यर्थः। द्वितीयं शकते *विपयित्वामि- ति अविषयत्वमेष ज्ञाने विपयित्वं प्रतीयते तथापि बयोः सम्यन्यस्योपचारस्तछपनिरूप्यत्यादित्यर्थः तदि. पपभावस्प न द्रव्पान्तर्भावः सामान्यादिवृत्तित्वा- भाभावेपि अभावस्थापि विपयत्यादनन्तर्भावोपि सिद्धान्तविरोधीति विषयता ज्ञाततैवेति परिशिष्यते तदनुपपत्तिश्पत इत्याह * सेति * स्वस्य भावः स्व. भावइति प्रथमकल्पनिरस्प स्वमेव भावः स्वभाव इति वितीयं दपयति • वितीये चेति * ज्ञानज्ञेयस्वरूपाणां 5पाटतत्वाद्धटपटानादौ सर्वन विपपषिपयिभावा- भुगतयुडिन्यवहारानुपपत्तिरित्ययः । विपयितापा ज्ञानसमावत्वेपि विज्ञानवादिनि.

·.. १९२० लण्डनमण्डलांचे चतुर्थपरिच्छेदे राकरणन्ते न घटत इत्यभिप्रेत्याह । - ४५ विपयिताया शानस्वरूपत्त्वेपि विज्ञानवादानिराकरणम् । किञ्च तदीयता ज्ञानस्य स्वभाव इति वचनं विचार- महति । तदिति तावद्विषयपरामर्शः सम्बन्धिता छ- प्रत्ययस्यार्थः तदेतदन्योन्यविशिष्टं उभयं ज्ञानस्य स्व. भाव इति बुवाणेन विषयो विज्ञानस्य स्वभाव इत्युक्त भवतीति साधु विज्ञानवादिनिराकरणप्रकरणोपसंहरण- भकारि । सम्बन्धमानं ज्ञानस्य स्वभावो न तु विषय इ.' त्याशय इति चेन्न । विशेषानुपादाने सम्बन्धमात्रमिदं सर्वस्यैव स्यात् । यतोन तावन्न कस्यचित्, सम्बन्धस्वरूप- तात्यागप्रसङ्गात् । नापि नियतस्य तादात्म्यापत्तेरुक्त- वात् नियामकासम्भवाच | कारणं नियामकमितिचेत् तेन नियामकेन किं भवति । तदीयत्त्वं तस्य सम्बन्ध स्येति चेत् । तदेव तदीयत्वं ज्ञानस्वभावभूतसम्बन्धन स्वरूपप्रविष्ट मुत बहिर्भूतं धर्मान्तरम् । *किंञ्चेति* विचारमेव दर्शयति * तदिति * आ पनादिसूत्रेणैव ईयप्रत्ययस्य सम्यन्धार्थछप्रत्ययस्थाने विधानात्तदादेशस्तयगयतीतिन्पायात् छप्रत्ययस्पत्यु तम् । ततः किमित्यतआह*तदिति तदु छमत्यपाभ्यां ज्ञानज्ञेययोमिलितं रूपमुक्त्वा तस्य ज्ञानास्मत्वविधाने- धोपि ज्ञाने प्रवेशित इति भयच्छास्त्रे यविज्ञानवा. , ·विषयविपयिभावखण्डनम् । दनिराकरणोपसंहारप्रकरणं तबिरुद्धं स्यादित्यर्थः । तदीयेत्यत्र छपत्ययेनापि प्रतीयमानं सम्बन्धमा ज्ञानरूपं न तच्छन्दार्थो विघयोपि तेन न विज्ञानवाद- प्रसङ्ग उपलक्षणत्वेन विषयस्य यहिर्भावादिति शङ्क- ते सम्बन्धति * सम्बन्धस्य नियमेन सम्बन्धिपारत- नपात्सम्बन्धिविशेषानुपादाने सर्वस्पैवार्थस्य सम्बन्धो ज्ञानस्वभाव इति ज्ञानस्य सर्वाभेदप्रसङ्गान्न विज्ञान- वादापत्तिपरिहार इति दूपयति * नेति * सम्बन्धस्य स्वतन्त्रत्वात् विशेषानुपादानेपि सर्वस्य सन्यन्धितया न ज्ञानादापत्तिरित्यत आह *यत इति * सम्बन्धः कस्य चिदपि न भवति स्वतन्त्र एवेति तावन्नेति सम्बन्धस्तबहेतुः * सम्बन्धेति * घटादिनियत एवं सम्बन्धस्तर्हि घटादिज्ञानस्वभावो भवत्वित्यत आह * नापीति * विषयविशेषेण सम्बन्धस्य नियतत्वमपि न सिद्ध्यति नियामकाभावादित्याह * नेति * प्रति. नियतज्ञानकारणमेव नियामकमतो नियामकाभावो- सिद्ध इति शङ्कते * कारणमिति * अकिश्चित्करस्य नियामकत्वायोगात्तजन्यातिशयः कश्चित्सम्बन्धो छ- क्तव्यो नचायं वक्तुं शक्य इति परिहरति * नेति * विषयविशेपनियतत्वं सम्बन्धस्थ नियामकेन फियते इति शङ्कते * तदीति नियामकेन यत्तदीयत्वं स. म्यन्धस्य भवति तदं ज्ञानस्वरूपे विषयविषयिभाव- सम्बन्धेऽन्तर्भूतमुत्तानन्तभूतमिति विकल्पयति * सदिति * प्रथममनूद्यापपदति ।

·११२२ खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छदै ४६ तदीयत्वस्य विषयविपयिभावेऽन्तर्भावानन्तभावनिरास । यदि प्रथमः, तच्छब्दार्थोऽपि तर्हि स्वरूपप्रविष्ट इति विषयज्ञानयोः स एवाभेदप्रसङ्गः। द्वितीये च तस्य धर्मा- न्तरस्य विषयेणाभेदा, तच्छब्दार्थस्य विषयस्य विशेषण- स्य तदीयशब्दार्थे विशिष्टरूपे प्रविष्टस्य स्वीकृतधर्मान्त. रस्वभावतया निरुक्तत्त्वात् । * यदीति * तदीयत्वमित्यत्र तच्छब्देनोच्य. मानो घटादिविषयोपि छप्रत्ययार्थः सम्बन्धिधिशे- पणतया ज्ञानस्वरूये प्रविष्ट इति ज्ञानज्ञेयधोरभेद- प्रसङ्ग इयर्थः । तदीयत्वं ज्ञानस्वभावसम्बन्धादबहि- भूतमिति द्वितीयं दृपयति * द्वितीये चेति * तस्य छप्रत्ययेनोच्यमानस्य तदीयत्त्वाख्यधर्मान्तरस्य स्व- विशेषणीभूततच्छब्दार्थविपयेणाभेदः स्पादित्यर्थः । कुत इत्यत आह * तदिति * तच्छन्दार्थस्य घटा. देस्तदीयत्वलक्षणविशिष्टरूपे विशेषणतया प्रविष्टस्य स्वघटिततदीयत्वरूपप्रविष्टस्य स्वीकृतधर्मान्तरस्वरू. पतया त्वयैव निरुक्तत्वादित्यर्थः । ज्ञाने ज्ञेयसम्बन्धस्य सम्बन्धिभ्यां स्वभावसम्ब. न्धव्यतिरेकेण सम्बन्धान्तरासम्भवेन स्वभावसम्ब. न्धताङ्गीकारेण निरुक्तत्वादित्युक्तनियामकनिमित्तस्य विपपाभेदः स्यात् को दोप इति शङ्कते। ४७ अभदेऽपि दीप । अस्तु असी धर्मों विषयाभिन्न इति चेत् । तथापि . .

·विषयविषयिभायखण्डनम् । ११२३ किमसौ स्वीकृतेन स्वभावसम्बन्धेन सम्बद्धो नवा, नचे- तू तद्विज्ञानं न कस्य चित्सम्बन्धि स्यात् । सम्बद्धश्वोत्क सम्बन्धान्तरेणाऽऽहो स्वभावसम्बन्धेनैवासौ ज्ञानात्मक- सम्बन्धसम्बधीयः। आये तत्राप्येवं प्रसङ्गो यस्या भयेन स्वभावसन्बन्धः स्वीकृतः सा तदवस्थैवानवस्था। द्विती. यश्चेत ज्ञानात्मकसन्बन्धसम्बन्धीय इत्यत्र विशिष्टख. रूपे ज्ञानरूपमपि विशेषणं प्रविष्टमिति पूर्वोक्तन्याये. नाधुनोक्तन्यायेन च ज्ञानस्यैकस्यैव द्वयमपि स्वात्मेति वाग्भङ्गिभेदमात्रेण ज्ञानगोचरयोरभेदस्वीकार इति । एतेनान्यत्रापि स्वभावसम्बन्धः प्रत्याख्यातव्यः । * अस्त्विति * विपयाभिन्नधर्मान्तरस्य विष यविधायिभावसम्बन्धेन सम्बन्धोस्ति न वेति विक- ल्पयति *तथापीति * सवन्धस्य तदीयत्त्वधर्मण स. ह सम्पन्धान्तरस्वीकारेऽनवस्थानादसम्बन्ध एवा- स्त्वित्यत आह * नचेदिति * विज्ञानस्यैव विषयाव- पयिभावसम्बन्धात्मत्वस्वीकारादिज्ञानमित्युक्ततदीय- स्वधर्मसम्बन्धाविज्ञानस्वभावसम्यन्यस्य न विज्ञान घटादिविपयं स्यादित्यर्थः । प्रथमपक्षमनूध पुनर्दै धा विकल्पयति * सम्पत्यश्चेदिति * सम्बन्धीयः स. म्बद्ध इत्यर्थः । सम्बन्धान्तरानगीकारे तयवहार- निरालम्यत्वापातात्प्रथमकल्प एवास्त्वित्यत आह * आद्य इति ॐ तत्रापि तदीयान्तरत्वस्य स्वी.

·११२४ स्पण्डनसा दयाघे चतुर्यपरिच्छेदे फर्तव्यतया सैवानवस्था स्याद्यस्या भयेन पूर्व स्वभाव सम्बन्धस्वीकार इत्यर्थः । स्वभावसम्बन्धेन तदीयत्त्वं धर्मान्तरं स्वभावसम्बन्धेनैव सम्पद्धमिति द्वितीयक- ल्पमनूद्यापवदति द्वितीय इति ज्ञानात्मकसम्बन्धेन स्वभावसम्बन्धीत्यत्र विशिष्टरूपे ज्ञानमपि विशेषण- तया प्रविष्टं स्थादित्यर्थः । ज्ञानस्य विशेषणतया विशिष्टरूपे प्रवेशस्वीकारमात्रेण कथं ज्ञानपा- दप्रसक्तिरित्यत आह * इति पूर्वेति * तदेतद- न्योन्यविशिष्टमुभयं ज्ञानस्वभाव इति पूर्वोक्तन्पाय- स्तच्छन्दार्थस्य तदीयत्वविशिष्टे विशेषणतया प्रवेश इत्येवंरूपः अधुनोक्तन्यायः *वाग्भङ्गिभेदेति धर्मा. न्तरमपि तत्स्वभाव इति वचनेनेत्यर्थः । समवाया- दावपि स्वभावसम्बन्धस्तेनैव त्यायेन निराकरणीय इत्याह एतेनेति * विषयविपयिभावलक्षणान्तरंसमाशय निराचष्टे। ४८ विषयविषयिमावलक्षणान्तरनिरासः । ज्ञानीयफलाधारत्वं विषयत्वं तद्वत्वं च विषयि- स्वमित्यपि दुष्टम् । तथाहि-ज्ञानीयं फलं ज्ञातता वा व्य. वहारो वा स्यात् । आयेऽतीतानागतधीभ्रमाद्यर्थाव्या- प्तिः न च तत्रैव फलजनने किं नियामकमिति प्रयोजकम- नुगतं शक्यनिर्वचनं, तथात्त्वे वा तदेव विषयत्त्वमस्तु । व्यवहारथ यदि कराकर्पणादिः सन सार्वत्रिकः नान्त- रीयकमान्यनापीत्यतिव्यापकं, यदीच्छादि स्तदाधारत्वन M ·विषयविषयिमावखण्डनम् । ११२५ मात्मन इति घटाद्यव्याप्तिः तद्विषयत्त्वं च तहिषयत्त्व- मेवापेक्षते । यश्वोपेक्षां नाम व्यवहारं नानुमनुते कथं नोपेक्षाप्रेक्षामुपेक्षते । हानादिव्यवहारज्ञानानामेव च कथं न निर्विषयत्वं प्रसज्यते । अथ सर्वत्र . हानादिव्य- वहारोपगमः तदा व्यवहारज्ञानयोरनुपरम एव स्यात् । *ज्ञानीयति* ज्ञानजन्यं फलं ज्ञानीयं प्रातिफलवत् ग्रामव्यवच्छेदार्थ विशेषणं तद्वत्वमितिातजनकत्वमि- ति यावत् । दुष्टत्वं प्रकटपितुं विकल्पयति तथाहीति* आद्यमव्याप्त्या दूषयति * आद्य इति* अभूट्टष्टि वि. व्यति दृष्टिरिदं रजतं स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादिज्ञानकाले विशिष्टाभावादेव न तदाश्रितं स्फुरणफलञ्जायते न यस्ति सम्भवोऽप्रत्युत्पन्नोधर्मी धर्मश्च प्रत्युत्पन्न इतितेन तद्विषयविषयिभावाव्याप्तिरित्यर्थः । दूषणान्तरमाह * न चेति * बहुसन्निधौ जायमानज्ञानेन तत्रैव फ- लजनने किं नियामकमिति वीक्षायान तावत्संयोगज- त्वं नियामकं चक्षुरादेराप रूपादिज्ञानेन ज्ञाततादर्शन नानापि तदिशेपितत्वमतीतादेरसतो विशेषकरवायो- गानापि तदाकारत्वं विज्ञानवादप्रसङ्गादजडस्य ज. डाकारत्वायोगाचातो नियामकाभावादसिदिलक्षण- स्येत्यर्थः । कुठारजत्यक्रियाया कुठारविषये फलजन- कत्ववत् ज्ञानमपि स्वकरणविषये फलअनयतीति क- रणबारकसम्बन्धो नियामक इत्यत आह * तथास्व इति उपजीव्यत्वाल्लाघवात्तदेव विषयविषयिभावल- क्षणमास्तामित्यर्थः । यदि ज्ञानफलं व्यवहारस्तर्षसा- - ·११२६ खण्डनसण्डखाद्य चतुर्यपरिच्छेदे वुपादानादिरूप उतेच्छारूप इति विकल्प्य प्रथमं दू. पयति व्यवहार इति* आत्माकाशादौ कराकर्पणा- देरभावेनाव्याप्तिस्तथा घटज्ञानेन घटादाने तनिष्टरूपा- देरपरिहार्यतयाऽऽदान भवतीत्पतिव्याप्तिरित्यर्थः द्विती. येऽसिद्धिमाह यदीतिइच्छोपेक्षादिज्ञानफलं तदा धारत्वं नच घटादेरात्मगुणस्थात्मसमवायादित्यसि. डिरित्यर्थः। इछाद्याधारत्वन्न विषयत्वं किं तु तद्विपय. त्वमेव तच घटपटादेरप्यस्तीति नाव्याप्तिरित्यत आह * तदिति * विपयत्वस्याद्याप्यसिद्धतया तत्सिडी तत्सिद्धिरित्यात्माश्रय इत्यर्थः । अव्याप्त्यन्तरमाह * यश्चेति * उपेक्षाया इच्छाभावमात्रतया व्यव- हारत्वं नास्तीति चिरंतनतार्किकरीतिः तन्मते तृणादिविषयोपेक्षाजनकमेक्षां कथनोपेक्षेत उपेक्षेतै- वेति तृणाद्यविषयत्वापत्तिरित्यर्थः । हानादिव्यवहा- रे हानाधन्तरन्नास्त्युताऽस्तीति विकल्प्य प्रथमे तत्रैवा. व्याप्तिरियाह् * हानादीति * हानादिरपि हाना- अन्तरवान ज्ञेयत्वादिति दितीयं शङ्कते * अ. थेति * तत्तव्यवहारसिद्ध्यर्थ तत्तज्ज्ञानं तत्तद्विषयसि. दार्थ तत्तद्व्यवहारान्तरं स्वीकार्यमित्यनवस्था कचि. दुपरमे तत्रैवाव्याप्तिरिति परिहरति * तदिति * यत्सम्बद्धो यो व्यवहारस्तदनुकूलस्वभावज्ञानं वि. पयि अर्थश्च स विषय इति मतात्तरन्तत्राप्युक्तं ख• एडन मतिदिशति । ४२. अन्यत्र दूपणातिदेशः। एतेन तत्सम्बन्धत्वं यदुच्यते यत्प्रतियव्यवहा- .

·शांलिकनाथीयविषयलक्षणलण्डनम् । ११२७ . रानुकूलस्वभावं यद्विज्ञानं तत्तस्य विषयः तद्वत्त्वं विष- यित्त्वमिति, तदपि प्रागुक्तयुक्तिं नातिवर्तते । *एतेनेति तत्सम्बद्धत्वं चयदुच्यते तदपि प्रागुक्त- युक्तिं नातिवर्तत इति सम्बन्धः ।तत्सम्बन्धप्रकारमेव दर्शयति * यदित्यादिना * स्वभावशब्दार्थव्यवहार- शब्दार्थविकल्पपणेनैव निरस्तमित्याशयः । शालिकनाथेनोक्तं विपपलक्षणमनुवति । ५. शालिफनाथीयविषयलक्षणनिरासः। अथोच्यते य एवार्थो यस्यां संविदि भासते तद्वेद्यः स पृथक् नेति वेद्यावेद्यस्य लक्षणमिति । तदपि नविनः। यस्यां संविदीति किं संविदधिकरणं अथ तद्विषयः अथ सम्बन्धिमात्रम् । नाद्यः घटादेस्तदधिकरणत्त्वानुपग- -मेनाऽव्यापनात् यथातथा निर्वचनीयज्ञानत्वाद्यतिव्या. तेश्च । द्वितीयश्चाद्याप्यनिरूपितः कथं निरूपका स्यात् वैपरीत्यापाताच्च । तृतीयश्वातिव्यापकः कारणादरपि तत्सम्बन्धित्त्वात् ज्ञानान्तरेणावभासमानत्वात् । तयैव 'संविदा भासमानत्त्वमिति चेन्न । भासमानत्त्वस्यैव नि- रूप्यमाणत्त्वात् तन्निरूप्यत्वात्तद्वत्त्वस्य । यस्यां संवि- दि प्रकाशमानायां यःप्रकाशत एवेति चेन्न। प्रकाशमा- नताया एव निरूप्यमाणत्वात् । सामान्यतो विषयत्वे सिद्धे विशेषतो विषयाभिधानमिति चेन्न । सर्वथा विशे-

·खण्डनमण्साघे चतुथंपरिच्छ,
पानुपपत्तिद्वारा सामान्यानुपपत्तौ तद्विषयप्रमावस्या
पि सन्दिग्धत्वात् ।
* अथेति * योऽधों यस्यां संविदि भासते सोप.
स्तवेद्यस्तस्याः संविदो विषयः पृथमेति पृथगअन्योऽनव
भासमानो न विपय इति भासमानत्वमभासमानत्वं
चविषयाविषयलक्षणमित्यादि यदुच्यत इयर्थः। भास
मानत्वं भानकर्तृत्वं चेत् घटायव्याप्ति वकर्मत्वं चे.
दनुमेयाव्याप्तिस्तदिपयत्वं चेदद्यापितदसिद्धिरित्यभि.
प्रेत्य दूपयति तदिति यस्यामिति सप्तम्या अधिक
रणमर्थ उत विषयो यदा सम्बन्धिमात्रमिति विधा
विकल्पयति * यस्यामिति * भूतलांयधिकरणघ.
दादीनां ज्ञानानाश्रितानां अधिपयत्वापत्तिरिति प्र.
थम निराकरोति * नाद्य इति * शुक्लो घट इति
बदन घटोविदित इति सामानाधिकरणयप्रत्ययावे.
दननिष्ठत्वं घटादेरप्युपचारत इत्यत आह * यथेति *
घटज्ञाननिष्टत्वं ज्ञानत्वगुणत्वादेरस्तीति तं प्रति वि.
पयत्वापत्तिरित्यर्थः । विपयसप्तमीति द्वितीयं दूषयति
*द्वितीय इति तद्विपयज्ञाने योऽथों भाति तस्य लक्षण
मुकं स्यादेवंच सति विषयपदार्थानिरुक्तौ न तेन
लक्षणनिरूपणमात्माश्रयादिप्रसङ्गादित्यर्थः । अनिष्टा-
"न्तरमाह
* वैपरीत्यति . यत्प्रातिपदिकोपरि
सप्तमी भवति तय तदर्थस्यैव विषयत्वप्रतिपादनात
ज्ञानस्यविषयत्वं घटादेविपयित्वमपि धपरीत्यमित्पर्धा
सम्पन्धिमानं सप्तम्पर्य इति तृतीयं दूषयति * तृतीये.
.

·शालिकनाथीयविषयविषयभाषनिरासः। ति * ज्ञानकारणानां तत्सम्बन्धितया तद्विषयत्व: प्रसङ्ग इति यावत् । ज्ञानसम्बन्धित्वे सति भास. मानत्वं विपयत्वं तत्कथमभासमानचक्षुरादोपयत्व- मसक्तिरित्यत आहे * ज्ञानेति * तत्ज्ञानभास्य. त्वं तद्विपयलक्षणन्न भास्यत्वमानमतो न चक्षुरा- दिव्याप्तिरिति शङ्कते * तयेति तच्छन्दस्य सा- मान्यविशेषार्थत्वानुपपत्तिमभिप्रेत्य परिहरति * ने. ति * भासमानत्वस्यैवाद्याप्यसिद्धत्वाद्भासमानत्व- सिद्धौ तद्वत्वस्य भासमानसम्बन्धित्वं संविदि सि- येदेवं च संवित्सम्बन्धसिद्धौ भासमानत्वसि- डिस्तत्सिद्धौ च संवित्सम्बन्धित्वसिद्धिरिति पर- स्पराश्रय इत्यर्थः । शङ्कते * यस्यामिति * सप्तम्या अधिकरणत्वं विषयत्वं वा तत्सम्बन्धित्वं वा नोच्य- ते किन्तु यस्यां प्रकाशमानायां सत्यामिति सति- सप्तमीयमित्यर्थः । समूहालम्बनज्ञाने कारणानामपि ज्ञानेन सह भासमानत्वमस्तीति तद्व्युदासाय भान- नियमग्रहणं । प्रकाशमानत्वविशेपणासिध्या लक्षणा- सिद्धिरेवेति परिहरति * नेति * प्रकाशविपयता हि प्रकाशमानता विषयस्याद्याप्यनिरूपणात्प्रका- शमानत्वासिद्धिरित्यभिप्रायः । सामान्यतस्ताववि- षयत्व सिद्धमिदं च विशेपणतो विषयत्वाभिधानम- तः सामान्यतः सिद्धं विषयत्वमुपजीव्य विशेषतो विषयत्वाभिधानं स्यादिति शङ्कते * सामान्यति * सामान्यस्य येन केन चिविशेषेण व्याप्तत्वात् विशे- पमानासिौ निष्कृष्टसामान्पमसिदिरममैवेति परि- ૨૪ર ·१९३० मण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे हरति * नेति * ज्ञाने य आकारो नास्ति तमाकारमर्पयितुं सम. थों यो हेतुः स विषय इति सुगतमतं शङ्कते। ५१ सौगतविपयलक्षणनिरासः। ज्ञानाकारार्पणक्षमो हेतुरेव विषय इति चेन्न । आ- कार एवं केनार्पित इति विनिगन्तुमशक्यत्वात् । न ह्या- कारस्ततो ज्ञानस्वरूपादन्यः तत्र च तथोत्पन्नानि कारणानि प्रत्येकमेव समर्थानीति कथं तेषु विशेष विनिगमयिष्यसि । यद्यपि सकलसमर्थहेत्वनुविधानमस्ति तथापि स्फुट- न्तावद्धटस्यानुविधानमिति तदेव तदाकारप्रयोजकमि- प्यते इति चेन्न । समस्तकारणान्तरानुविधानवहटानु- विधानस्य प्रामाणिकत्वाविशेषेण किं स्फुटत्वारफुटत्वा- भ्यां स्यात् । स्फुटानुविधानमादायैव विषयनिरुक्तिं कु- र्म इति चेन्न । सर्वहेत्वनुविधानस्य न्यायतः स्फुट- स्वात् । दृश्यमानमनुविधानं यस्येति चेन्न । दत्तोत्तरत्वात् । दृश्यमानतैव च विषयताऽनिर्वचनान्न शक्यौपदर्शना । * ज्ञानेति * चक्षुरादिव्युदासापाकारसमर्पक- त्वविशेषणम् । परिहरति * नेति * ज्ञानाकारो ज्ञान- स्वरूपं उत धर्म आये ज्ञानजनकमात्रस्यैव तदर्पकत्ये. नातिव्याप्तिर्वितीये तस्य व्यावृत्ती लक्षणब्यावृत्तिरनु. गतत्वे तस्य भावरूपत्वे सिद्धान्तविरोधोऽभावरूपत्वे तजनकत्वमेव न कारणस्पेत्यसिद्धिरित्यर्थः । स्वाभि.

·.सौगतविषयलक्षणनिरासः। ११३१ प्रायमेव प्रकटयति * न हीति * अस्तु ततः किमिः त्यत आह * तत्र चेति * तथोत्पन्नानि मिलितानीति यावत्।चक्षुराद्यन्वयव्यतिरेकत्वेन सर्वहेतुसापेक्षत्वं य- द्यप्यस्ति घटज्ञानस्य तथापि स्फुटमसङ्कीर्णमसाधार- ण्येनान्वयव्यतिरेकवत्वं घटस्य तत्रास्ति तेन घटाका- रज्ञाने घटस्यैव क्षमत्वमिति विनिगम्यते इति श. ङ्कते *पदीति घटज्ञानमिति घटेन विशेषितत्वं स्फुट. त्वमिति यावत् । कारणभावेऽन्वयव्यतिरेकवत्वस्यैव प्र- योजकत्वादाकारसमर्पको हेतुर्विषय इति लक्षणं कार- णान्तरेष्वप्यस्ति स्फुटत्वमप्रयोजकमिति परिहरति नेति स्फुटानुषिधानसत्याकारसमर्पको हेतुर्विषय इति लक्षणं यूमोऽतो न हेत्वन्तरन्पाप्तिस्तत्र स्फुटा. नुविधानत्वाभावादिति शङ्कते * स्फुटेति * स्फुटमात्रं विवक्षिमुत प्रत्यक्षानुविधानमिति विकल्प्य प्रथम दूषयति * नेति * चक्षुरादिषु सत्स्वपि घटाभावा: पराधेन घटज्ञानं न जायत इति केवलव्यतिरेकात् घटानु- विधानस्य स्पष्टत्त्ववत् सत्यपि घटे चक्षुरायेकैकाभा. वेपि घटज्ञानं न भवतीति व्यतिरेकस्य तुल्यतयाऽनु- विधानं स्पष्टमेवेत्यतिव्यासिरित्यर्थः । प्रामाणिकत्व- मात्रं नानुविधानस्पष्टत्वं किन्तु प्रत्यक्षतो दृश्यमानत्वं तच न चक्षुरादावस्तीति द्वितीयं शङ्कते * दृश्योति * आ- लोकाधनेककारणसन्निधौ जायमानं ज्ञानं प्रति दृश्य- मानस्य कस्याकारसमर्पकत्वमिति निश्चेतुमशक्यामित्यु- क्तमपि परिहरति नेति दर्शनविषयता हि दृश्यमान- ता विपयत्वानिरुक्तौ तदपि निर्वक्तुमशक्यमिति दोषा ·११३२ अण्डनमण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे न्तरमाह * दृश्यति * ज्ञानकर्मत्वं विषयत्वं केचित् त्रुवते तन्निराकरोति। ५२ केपां चिद्विपयलक्षणनिरासः। ज्ञानकर्मत्वमित्यपि न ज्ञानेन कर्मणः सम्बन्धस्य निर्वक्तव्यत्वात् । तन्निरुक्तिभङ्गश्वेश्वराभिसन्धौ ज्ञाततावा. दे द्रष्टव्यः। *ज्ञानेतिगमनकर्मग्रामादिव्यवच्छेदा विशेषणम्। कुत इत्यत आह ज्ञानेनेति ज्ञानेनार्यस्य सम्बन्धोऽस्ति नवा,नचेत्सर्वः सर्वस्य कर्मस्यादस्ति चेत्तनिर्वचनं कार्य सशक्पमित्यर्थः । कथं सम्यन्धो निर्चक्तुमशक्य इत्पत आह * तदिति * ज्ञानतत्कर्मणोन तावत् संयोगो ज्ञानस्याद्रव्यतयाऽसंयोगान्नापि समघायः ज्ञानस्था. त्मगुणस्य घटादौ तदद्योगात्तादात्म्यं तु विरुद्धयोरो सारितमेव नच शक्तिलक्षणः सम्बन्धस्तस्य द्रव्या: दिव्यतिरेकाव्यतिरेकपोरनुपपत्तनिरूप्यनिरूपकभावो- पि मूलसम्पन्धाभावेऽतिप्रसङ्गी, विषयभावस्त्वद्या. प्यसिद्धो; जन्पजनकभावोऽपि न सम्बन्ध ईश्वरज्ञान- स्पाविषयत्वप्रसङ्गादिति तदनिर्वचनं प्रकरणान्तरे न्यरूपमित्यर्थः। लक्षणान्तरं शङ्कते। ५३ विपयत्वस्य लक्षणान्तरनिरासः। बिना सम्बन्धान्तरं यद्विशेषणज्ञानं स विषयः तेन विना सम्बन्धान्तरं ज्ञानविशेष्यं विषयः विशेष्यं चेदं .

·विषयविषयिमावखण्डनम् । ११३३ यहिशिष्टनामक तत्त्वान्तरं यद्गतं धर्म गृह्णातीति । अ- त्रोच्यते । यद्गतं धर्म गृह्णातीत्येतावन्मात्रमेव विवक्षितं गृह्णातीत्येवेति वा, आये दण्डस्यापि विशेष्यत्त्वापातः त- गतस्यापि सत्त्वादेर्धर्मस्य ग्रहणात् । नापरः भवति हि व्यभिचारिणो धूमस्याविच्छिन्नमूलकत्वादि विशेषणं त- द्विशिष्टं च तत्वान्तरम् । नच विशेष्यस्य धर्म व्यभि- चारितां गृह्णाति। * विनेति * मूलसम्बन्धमनपेक्ष्य यस्य विशेषणं ज्ञानं स विषय इत्यर्थः । अहं.ज्ञानीति समवायसम्ब. न्धादात्मविशेपणं ज्ञानमिति तन्निवृत्यर्थ चिनेतिविशे- पणम् । ज्ञाननिष्ठो धर्मः कथंविषयलक्षणमपक्षधर्मत्वा- दित्यत आह * तेनेति * ज्ञातो घट इति ज्ञानेन विशेष्यो यः स विषय इति यावत्।समवायविशेष्यघ- टण्यावृत्यर्थ ज्ञानेतिविशेषणम्।किन्तद्विशेष्यमित्याका. ड्डायामाह * विशेष्यति* विशिष्टनामकन्तत्वान्तरं य- गतं धर्म गृहाति तद्विशेष्यं यथा दण्डी देवत्तत्वं दण्डी. देवदत्त इति सामानाधिकरण्यादतोविशेष्यो देवदत्त स्तथा ज्ञातो घट इति विशिष्टं घटत्वं गृहातीति घटो विशेष्य इत्यर्थः । विशेष्यानिरुक्तौ लक्षणानिरुक्ति मन्वानः परिहरति * नेति तदुपपादनाय विकल्प- यतितदिति किश्चिद्धर्मग्राहकत्वमुतसर्वधर्मग्राहकत्व- मिति विकल्पार्थः प्रथमकल्पेऽतिव्याप्तिरित्याह *आद्य इति सत्वज्ञेयत्वादिधर्मस्य दण्डधर्मस्य दण्डनिष्टस्पा- ·- १९३४ खण्डनखण्डमाघे चतुर्यपरिच्छेदे पि दण्डिना ग्रहणादिति हेतुमाह * तदिति * द्विती. योपि नानवद्य इत्याह * नेति * कुत इत्यत आह *भवतीति धूममात्रस्य गोपालघटिकादिषु वर्तमान स्यामिव्यभिचारिणोऽविच्छिन्नमूलत्व बहुलत्वादि वि. शेषणं भवति विशेप्यधूममात्रस्य सर्ववैक्यादित्यर्थः। यद्यपि घूममात्रस्पाविच्छिन्नमूलत्वादिविशिष्टविशे- पणं तथापि विशेष्यातिरिक्तं विशिष्टं न तन्नास्ति ततो नाव्याप्तिरित्यत आह * तदिति * तत्गतधर्म मात्रग्राहित्वे धूममात्रव्यभिचारित्वधर्मस्थापि ग्राह कत्वेन व्यभिचारित्वं स्पादतो यद्गतधर्म गृह्णात्येव विशिष्ट स विशेष्य इति लक्षणं धूमाव्यापकमित्यर्थः । अच्छिन्नमूलत्वादि न धूममात्रस्य विशेषणं किन्त्व: विरतगत्यूर्द्धत्वविशिष्टस्पैवेति नाव्यापकतेति शङ्कते। ५४ विशेषणं विशिष्टस्यैव न धूममात्रस्येतिशङ्कानिरासः। अथोछविरतगतिविशिष्टस्याविच्छिन्नमूलता विशेष- णं नच तथाभूतस्य व्यभिचारिता धर्म इत्युच्यते । मै- वम् । प्रथमविशिष्टः किं व्यभिचारी नवा, आये स एवं दोपः द्वितीये विशेपणान्तरान्तर्भाववैयर्य प्रथमविशि- ट एव च तदोषावसरः । अथ यद्धर्मविशिष्टस्य तहिशेषणं तद्धर्म गृह्णाति न सर्व नच व्यभिचा- रिताविशिष्टस्य तानि विशेपणानीति चेन्न । तत्कि धू- ममातं न व्यभिचारि । ततश्च व्यभिचारिताविशिष्टस्यैव तस्य तानि तथा भवतु व्यभिचारिता तद्विशेषणं ·विषयलक्षणान्तरनिरासः। परं सा न विशेष्यकोटिरिति चेन्न । अद्यापि विशे- प्याज्ञानात् । * अथेति * अस्तु तथापि कथमव्याप्तिपरिहार इत्यत आह * नचेति * यस्य च तदिशेषणं तस्य व्यभिचारित्वमेव नास्तीति नोक्तदोष इत्यर्थः । वि- कल्पासहत्वेन दूषयति * मैवमिति * अविरतोई- गतिविशेषणविशिष्टो योधूमस्तत्र व्यभिचारित्वमस्ति नवेति विकल्पार्थः । किम्वाऽत इसत आह * आध इति * व्यभिचारित्वधर्माग्रहणाविशेषाल्लक्षणस्य घू- मान्यापकतैव दोप इति यावत् । द्वितोयं प्रत्या- ह * द्वितीयति * अविरतोर्द्धगतिविशिष्टे धूमे- विच्छिन्नमूलत्वादिविशेषणान्तरस्य यदन्तर्भावस्त- किमर्थ व्यभिचारनिवारकत्वाद्विशेषणस्य प्रथम- विशिष्टस्यैव वयव्यभिचारित्वादतोऽविरतोईगति- विशिष्टोऽविच्छिन्नमूलश्च धूमो वह्निव्यास इति व्या- प्तिग्रहणोपयोगिविशेपणान्तर न स्यादित्याशयः । माभुत्तर्हि विशेषणान्तरं को दोप इत्यत आह * प्र. थमेति * घूममात्रस्पोर्दाविरतगत्या विशेष्यत्वात्तत्र च व्यभिचारित्वाख्यधर्मस्य विद्यमानत्वाद्विशिष्टेन च त दग्रहणादव्याप्तिःप इत्पर्थः । यद्गतं धर्म गृह्णात्येवेत्य- स्याभिप्रायान्तरं शङ्कते * अथेति व्यभिचारित्वधर्म- विशिष्टस्य न विशेष्यत्वं किन्तु धूमत्ववतस्तच गृह्णात्येवेति नोक्तदोष इत्यर्थः *तानीति अविरतगत्य. विच्छिन्नमूलत्वादीनीतियावत् । यस्य धूममात्रस्य त:

·१९३६ खण्डनखण्डखाये चतुर्यपरिच्छेदे द्विशेषणं तयभिचारि किन्न भवति भवत्येवान्यथा वि शेषणवैयादिति परिहरति * तदिति * अस्तु ततः किं तत्राह ततश्चेति * ततो व्यभिचारितावि. शिष्ठस्पैव तान्यूईगमनादीनि तथा-विशेषणानीति विशेषणान्तरविशिष्ठस्यापि व्यभिचारित्वप्रसङ्ग इत्य. र्थः । व्यभिचारिता विशेष्यसम्बन्धिन्येव केवलं न वि. शेष्यकोटिनिविष्टेति शङ्कते*भवत्विति अद्यापि विशे. व्यस्थानिर्णीतत्वेन नेदं सुवचमित्याह * नेति * भगातरम्भणति। ५५ दोपान्तरोधाटनम् । किश्च तद्विशेषणमिति तत्सम्बन्धिमानं वा विशेष- णतया वा सम्बन्धि ।आयेऽतिप्रसङ्गः ।हितीये तु तथै- घान्योन्याश्रयादि । किश्च विशेष्यत्वलक्षणो यस्तद्गतो ध. मस्तं गृह्णाति न वा, आये ऽतिव्याप्तिः द्वितीये - हायवेति नियमोऽसिद्धः । अकिञ्चति तस्य विशेषणमिति पष्टयर्थः सम्बन्ध मात्रं विशेषणतया वा सम्बन्ध इत्यर्थः । यदाकदाचि. त्सम्यन्धत्वमुपलक्षणस्थापीत्यतिव्याप्तिरित्याह *आद्य. इति*द्रितीयमपधदातदितीति तथैवेति * विशेष. णान्तरस्वीकारेऽनवस्था भेदानगीकारे स्वाश्रय इत्य. थः । एवं विशेष्यलक्षणस्य दुनिरूपत्वाभिधानेन वि. पपलक्षणासिद्धिमुक्त्वा दोषान्तरं दातुं विकल्पयति अकिञ्चेति विशेष्यत्वाकान्तोविशिष्टो भवति वा न.

·विषयविषयिभावखण्डनम् । ११३७ चेति विकल्पार्थः। आये गृह्णाति चेदविशेष्यपिविशिष्टे विशेष्यत्वस्य गमनादातिव्याप्तलक्षणस्येत्याह *आद्य- इति * विशेष्यगतसर्वधर्मग्राहकत्वनियमासिध्या ल. क्षणासिद्धिरिति द्वितीयं दूषयति दीति * विना सम्बन्धान्तरं ज्ञानविशेप्यो विषय इति लक्षणस्यातिव्याप्त्यन्तरमाह । ५६ पूर्वोक्तलक्षणेऽतिव्याप्त्यन्तरकथनम् । किश्च मत्समवायो ज्ञानस्येत्यत भवति मत्समवाय- स्य ज्ञान विशेषणं सम्बन्धान्तरमन्तरेणैव, नच विषयः। नच गुणगुण्यादिविशेषणविशेष्यभावे यः सम्बन्धान्त- रमन्तरेणेत्युक्त्या व्यवच्छेद्यतां नीतः स एवायं समवाय इति कथं न व्यवच्छेद्यतां प्रतिपत्स्यते, यतोऽत्र तस्यैव विशेषणविशेप्यभावत्वादन्तरत्वासिद्धिरिति । तस्मात् स- म्बन्धमन्तरेण ज्ञानं विशेषणं यस्येत्युक्तं तत्र ज्ञानं सम्ब- न्धमनपेक्ष्य स्वभावत एव यथाऽर्थस्य विशेषणं तथा समवा- यस्यापीति न कश्विद्विशेष इति साधूक्तं मत्समवायो ज्ञानस्येत्यत्र ज्ञानविषयता समवायस्य स्यादिति । ज्ञानाभावे च प्रसङ्गात् । नच तत्र स एव स- मत्रायः सम्बन्धः अत्रापि विशेषणविशेष्यभावस्यैव स- म्वन्धत्वात् । नासौ सम्बन्धिनोऽन्यस्तादृशश्च व्यः अच्छद्य इति चेन्न । समवायेऽपितुल्यत्वात् । सं.

·११३८ खण्डनखण्डमाघे चतुर्थपरिच्छदे योगसमवायी व्यवच्छिद्यत इति चेन्न । ज्ञानाभावे तथाऽपि प्रसङ्गात् ।न तत्र ज्ञानं विशेषणं किन्तूपलक्षण. मिति चेन्न । अतीतानागतयोरविषयत्त्वापः । भावे चिन्तेयमिति चेन्न । अभावस्याविपयत्त्वापातात् । ज्ञाना- दन्यत् ज्ञानीयश्च यत्कारणादि तत्रापि प्रसङ्गगदिति किं विस्तरेण । नच ज्ञानाकारतायां गोचरस्य नास्त्येव ज्ञानगोचरयो दः । प्रतीतिविरोधात् । भेदमानच्छता घ स प्रतिषेधुमप्यनह इति । * किञ्चेति* मत्सवायो ज्ञानस्येत्पत्रं ज्ञानस्यात्म नि 'समवायं प्रति मूलसम्बन्धान्तरमन्तरेणैव ज्ञानं विशेषणं भवति तस्यापि विषयत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । त- स्यापि विषयत्वादेव तत्रलक्षणगमनानातिव्याप्तिरित्यत आह * नचति * ज्ञानान्तरविषयत्वेपि तज्ज्ञानवि. षयत्वन्नेत्यर्थः । गुणगुणिनोः प्रियाकारकयोर्वा विशेष- णविशेष्यभाये मूलभृतो यः सम्बन्धः समवायः स एवायं सम्बन्धः सम्बन्धान्तरमन्तरेणेति विशेषणो- तया व्यवच्छिन्न इति कथं तत्र लक्षणगमनमित्याश- ध्याह अनचेति कुतोन वाच्यमित्यत आह *यत इति * विशेषणविशेष्यभावादतिरिक्त सम्बन्धः न्धान्तरमुच्यते मत्समयायो ज्ञानस्येत्पत्र समवायस्थ विशेष्यत्यादन्तरशब्दवाच्यत्वाभावान्न व्यवच्छेद्य- त्वमन्यथा घटज्ञानमित्यत्रापि घटज्ञानयोः विशेषण. विशेष्यसम्पन्धभावान्न घटविषयत्वं स्यादित्यर्थः ।

·पिपयधिपयिमावस्त्रण्डनम् । १९३९. उक्तमर्थ सङ्क्षिप्य दर्शयति * तथाचेति * ज्ञातो घद इत्यर्थेन सह ज्ञानं सम्यन्धान्तरमनपेक्ष्य स्वभावसम्ब. न्धेनैव विशेषणमिष्यते यथा तबन्मासमवायो ज्ञा. नस्येत्यत्रापि सम्बन्धान्तरमन्तरेणैव ज्ञानं समवायवि. •शेषणमिति समवायार्थयोर्न विशेष इत्यर्थः । विना सम्यन्धं पविशेषणं ज्ञानमिति लक्षणस्यातिप्रसङ्गा- न्तरमाह * ज्ञानेति * ज्ञानस्याभाव इत्यत्र ज्ञानं स्वा- भावविशेषण भवतीत्यर्थः । सम्यन्धान्तरशब्दव्य. वच्छेद्यो विशेषणविशेष्यभावातिरिक्तसमवायो ज्ञा- नाभावेऽस्तीति कथमतिव्याप्तिरित्यत आह नच तत्रे- ति* (समवायाभावे हेतुमाह अत्रेति भावाभावयो- विशेषणविशेष्यभावातिरिक्तान्तरशब्दावाच्या स- म्यन्ध इत्यर्थः । अर्थसमवाय)योः साम्यात्समवाया- विपयत्वेर्थस्पाप्यविषयत्वं स्यादित्यभिप्रेत्य साम्य- मुक्तं तत्र वैषम्यं शङ्कते * नासाविति * विशेपह- विशेयभावस्य सम्बन्धिनोऽन्यत्वनास्ति सम्बन्धित नोन्यश्च व्यवच्छिद्यते नातोऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । एवम- सम्भवपरिहारे नातिव्याप्तिपरिहारो ज्ञानसमवाय- योर्यवच्छेद्यरूपाभावादिति परिहरति * नेति * सयोगसमवायातिरिक्तो विना सम्बन्धान्तरं ज्ञान- विशेप्यो विषय इति लक्षणाभिप्रायं शङ्कते* संयोगे- ति* कचिद्विशेषणविशेष्ययोः सयोगोप्पस्तीति सं. योगेतिग्रहणं नतु ज्ञानविशेप्पे तत्सम्बन्धेनेति द्रष्ट- व्यम् ।संयोगादिज्ञानस्पैवं निर्विपयत्वप्रसङ्गानेत्याह* एतदन्तर्गतो मत्य सो पु० नास्ति ।

·११४० मण्डनमण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे नेति * अङ्गीकृत्यापि दूपयति * ज्ञानेति * ज्ञाना. भावः संयोगायतिरिक्तत्वे सति स्वभावेनैव ज्ञानवि. शेष्य इति तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । एककालीनस्यैव विशेषणत्वनियमात् ज्ञानस्य च स्वाभावेनापृथक्समय. त्याभावादविशेषणत्वेन विशेषणोक्त्यैव तदभावप. पच्छेद इति शङ्कते ॐ नेति * कथं तर्हि ज्ञानस्य स्वा. भावव्यावर्तकस्वामित्यत आह * किन्विति * अ. सतोविशेपणत्याभाववाद्विशेष्यत्वस्यानुपपत्तेरभूद्व- प्टिभविष्यति वृष्टिरित्ययर्थज्ञानानां विशेष्यस्य विषय- त्वं नस्यादिति दूपयति * नेति * न विषयमावल. क्षणमिदं किन्तु भावविपयस्पातो नाव्याप्तिरिति शङ्कते * भाव इति * विषयमात्रासिद्धौ त. दिशेपासिविषयमाग्रलक्षणमृह्यन्तथाचातिव्याप्ति स्तदवस्थेति दूपयति * नेति * संयोगायतिरिक्त- स्वे सति विना सम्बन्धान्तरं यत् ज्ञानविशेष्य- मिति लक्षणं ज्ञानकारणचक्षुरादौ तत्फले चास्तीत्य- तिव्याप्त्यन्तरमाह * ज्ञानादिति * किञ्च सुगतसम- ये ज्ञानाकारो ज्ञेयमभ्युपेयते तयोनिज्ञेययोर्भेद उता:- भेद आये तदाकारत्वं न स्यात्सन्तानान्तरवत् । द्वितीये भेदप्रतीतिविरोध इत्यभिप्रेत्याह *न चेति एवं ज्ञान सदगोचरयो द खण्डयतो भेदमात्रमानष्टमुत तयोरेव, नायोऽप्रमितप्रतियोगिप्रतिषेधासम्भवात् । द्वितीये मातविरोध इत्यभिप्रेत्याह * भेदमिति * इति सम्पन्धाधारत्वाधाशब्दार्थविषयषि- पग्रिभाषानां खण्टनम् ।

·- भेदखण्डनम् । ११४१ भेदप्रतीतिमात्रेण तनिषेधोपपत्तावपि प्रमितम- तियोगिकत्वमेव निषेधस्यति यदि कश्चिदभिनिविश- ते तेन भेदस्वरूपं वक्तव्यमित्याह । ५७ भेदखण्डनारम्मः। वक्तव्यस्तहि कोसौ भेदो नाम ? सहि स्वरूप वा स्यात् इतरेतराभावो वा धर्मान्तरं वा, नाद्यः भिन्नऽ- भिन्नभ्रमानुपपतिप्रसङ्गात् । भ्रान्त्याऽपि धर्मिस्वरूपा- वगाहनात् अन्यथा कस्याभेदं सा भ्रान्तिरुलिखेत् । *वक्तव्य इति धर्मान्तरमिति *पृथक्त्वं वैधयं चेत्य- थः । लाघवात्स्वरूपभेदवाद एवास्त्वित्यत आह *नाथ इति भेदाग्रहमूलातादात्म्यभ्रान्तिस्वरूपस्यैव भेदत्वे धर्मिस्वरूपप्रतीतौ दोपि प्रतीत इति दूरस्थवनस्पत्पादा- यभेदभ्रमो न स्थादित्यर्थः । भ्रान्तिरभेदमेवावगाहतेन धर्मिस्वरूपमतो भ्रमोपपत्तिरित्यत आह *भ्रान्त्येति भ्रान्तेरुभयविषयत्वकल्पने गौरवात्तादात्म्याख्यधर्म- विपयत्वमेवास्त्वित्यत आह * अन्यथेति * अयम- भिन्न इति न भासेताभेद इत्येव भासतेत्यर्थः। भिनेप्यभेदप्रकाश इति नोच्यते किन्तु ये भिन्ना. स्तेघनारब्धावयपित्वमारोप्यते न चारोपानुपपत्ति रारब्धावयव्यपेक्षया भेदग्रहस्य विशेषग्रहरूपतया विरोधित्वाभावादिति शङ्कते। ५८ स्वरूपभेदसण्डनम् । ननु निःसम्बन्धित्वेन व्यवस्थिते तरुदारुमभृतिष ·११४२ खण्डन बण्डसाघे चतुर्यपरिच्छेदे नानाधारोऽवयव्यन्य एवाऽऽरोप्यते येषु त्त्वारोप्यते तेऽभेदे नैव भान्ति किन्त्वनारब्धावयविषु तेष्वारब्धावयवितया विभ्रम्यते । मैवम् । तेषामनुदाहरणीयत्त्वात् । अतस्मिन् स एवायमिति प्रत्यभिज्ञाभासार्थानां दृष्टान्तत्त्वेने- प्रत्त्वात् तत्रापि धर्मान्तरारोपाभ्युपगमे तादाल्याभाव- स्य संसर्गाभावप्रवेशापत्तेः । नचैवमप्येष्टव्यमेव तथापि स्वरूपभेदग्रहे तत्राभेदस्य धर्मस्याप्यशक्यारोपत्त्वात् । *नन्विति निरन्तरावस्थितेतर्वादाचनेकाधारस्ततोऽ न्य एवाययव्यारोप्यत इति यावत् ।प्रासरुचितयातर्वि. स्युक्तम्। अमेद इति विपयसप्तमी।अनेकप्वेकस्मिन्नवप- विन्यारोप्यमाणेऽनेकेषु कुसुमेष्वारोप्यमाणसूत्रे यथा 'नभ्रान्तिस्तदत्रापि न स्यादित्यत आह किंत्विति तत्रानेकेषु संयोगितया सूत्रस्य प्रतीतेरञान्तिविपय- त्वमिह त्वनेकेषु घनस्पतिष्ववयव्यन्तरं संयोगिता न प्रतीयतेऽतोनारब्धाययधिष्वारब्धावयवित्वभ्रम इत्यर्थः। अवयव्यापारोपो नोदाह्रियतेमया ऽतस्तु खण्डनमिद मिति परिहरति मैवमिति किं तर्युदाहरणीकृतमि- त्याह अतस्मिन्निति यत्र भिन्नयोश्चेत्रमैत्रयोःस एवा- पमिति प्रत्यभिज्ञानमो जायते तदेवोदाहरणीयमि. त्यर्थः । आदिशन्देनामेदसंशयो गृयते अतस्मिस्त. दुद्धिपत्र तत्रापि नैक्पाध्यासः किन्तुभयनिष्ठतादा म्याख्यधर्मान्तरमारोप्यतेऽतोधिष्ठानस्वरूपप्रतीताव. पि पिरोधित्वाभायाडर्मान्तरारोपो भवेदित्यात भाइ .

·भेदखण्डनम्। ११४३ * तत्रेति * तर्हि घटः पटो न भवतीत्यत्रापि घटस्प पटत्वं धर्मान्तरमारोप्य निपिध्यते इति वक्तुं शक्य. त्वात्तादात्म्याभावस्य संसर्गाभावैक्यापत्तिरित्यर्थः । तत्रापि याधकप्रत्ययेन संसर्गाभाव एवावेद्यत इत्यत आह * न चेति * संसर्गाभावतादात्म्याभावयोरमे- दागीकारेऽपसिद्धान्त इत्यर्थः । अङ्गीकृत्यापि दृषप- ति'* तथापीति तयोर्भेदाङ्गीकारे भेदाभेदयोर्विरो- धात्स्वरूपमेदग्रहे भेदारोपो न स्यात् घटपठ्योरि- घेत्यर्थः। इदानीमन्योन्याभायो भेद इति पदं दपयति । ५९ अन्योन्यामावखण्डनम् । नापि द्वितीयः प्रतीतावन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । प्रति- योगिरूपत्वेनाप्रतीतावधिकरणप्रतीतिः अधिकरणस्व- भावत्वेनास्मृती प्रतियोगिस्मृतिश्च तद्ग्रहणकारणमतः केतरेतराश्रय इति चेत् । मैवम् । एवं हि सति कुम्भः पटो म भवतीत्यत्र यथैव तस्याभावस्य प्रतियोगितया पटो. निषिध्यते तथा कुम्भोऽपीति सोऽपि कुम्भात्मतया नि- पिद्धः प्रसज्ज्येत । नापति धमित्वप्रतियोगित्वन्पवस्थाप्रतीतायन्यो- म्पामावः प्रत्येतुं शक्यते नेत्येवतदप्रतीतेरन्योन्यामा पप्रतीतीच व्यवस्था प्रत्येतल्यान स्वरूपमात्राश्रया व्य. यस्थातस्पावधित्वे तथैव समासत्वादधिकरणे च तयवे. ति परस्पराश्रयप्रसङ्गः प्रतीसावित्प: विनवान्पोम्पा.

·-- खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे भावप्रतीतिं धादिप्रतीतिसम्भवान्नेतरेतराश्रय इति शङ्कते प्रतीति * प्रतियोगिप्रतीतिः प्रतियोगित्व- धर्ममनुल्लिखन्ती धर्मिप्रतीतिरपि धर्मित्वाकारमनु- ल्लिखन्त्येव भेदप्रतीतिकारणमतो नेतरेतराश्रय इत्याश- यः। ज्ञाततामात्रेण प्रतियोगितया निषेध्यत्वस्वीकारे कुम्भः पटो भवतीत्यत्र ज्ञानमा पटस्य प्रतियोगित. या निषेध्यत्वयत् कुम्भस्यापि स्वरूपेण ज्ञानतया पति- योगित्वसम्भवानिषिद्धत्वं प्रसज्येतेति दूपयति नै घमिति * इदानी भेदवादी स्वमतमुपपादयति । ६० भेट्वादिशङ्का। वस्तुतोऽन्योन्याभावस्य कुम्भप्रतियोगित्वेऽपि कुम्भस्यापटत्वनिरूपणकाले कुम्भस्य प्रतियोगिता नापेक्ष्यते किन्वाश्रयतैवेति कुम्भाप्रतिक्षेपः । प- टस्य तु प्रतियोगितैवापेक्ष्यते नत्वाश्रयतेति कुम्भवत पठस्यापि न सङ्ग्रहापत्तिः । यद्यप्यन्योन्याभावस्योभय- प्रतियोगिता तथाप्यन्या कुम्भाश्रयता अन्या पटाश्रयता अभ्या कुम्भप्रतियोगिता अन्या पटप्रतियोगिता तेना- न्योन्याभावस्योभयप्रतियोगिकत्त्वे चोभयाश्रियतत्वे च नोभयोरपि सङ्ग्रहप्रतिक्षेपविरोधापत्तिः। नापि च प्रति- योगित्वस्यानुयोगिनो भेदोपजीवनेऽन्योन्याश्रयोऽनुपजी- घने च स्वस्मादपि भेदग्रहापत्तिः प्रसज्येत । यतः स्म- ·भेदखण्डनम् । यमाणस्य प्रतियोगिता अनुभूयमानस्य चाश्रयतेत्ये तावन्मान एवोक्त स्वस्मादपि भेदग्रहामापत्तिः । नचैवं स एवायमित्यत्रापि भेदग्रहप्रसङ्गः, वास्तवतरसत्वास- त्वाभ्यां विशेषातू । * वस्तुत * इत्यारभ्य विशेषादित्यन्तेन ग्रन्धेन । कुम्भः पटो न भवतीति प्रतिपेधावसरे कुम्भस्य प्रति- योगिताया अविवक्षितत्वान्न निषेधप्रसङ्ग इत्यर्थः।कु- म्भपटाश्रयान्योन्याभावाभेदात् पटवत् कुम्भप्रतियोगि- स्वमप्यन्योन्यामावस्येसत उक्तं अन्योन्याभावस्य कुम्भ प्रतियोगिकत्वेपीतिगतीनिपिध्यमानकुम्भेन सह भिन्न- त्वेनागृहीतत्वात्पदस्थापि निषेधो न स्यादित्यत आह * पटस्पेति पटस्यासत्वनिरूपणावसरे पटस्य प्र- तियोगित्वेनापेक्ष्यमाणत्वादाश्रयत्वेन चानपेक्षितत्वान्न कुम्भवत्सग्रह इत्यर्थः । अन्योन्याभावस्पोभयाश्रय स्वादुभयप्रतियोगित्वाचाश्रयप्रतियोगिभेदाभावादुभ- यनिषेधसङ्ग्रहौ विरुवावेकदा स्यातामित्यत आह य- दपीति* याऽपीयर्थः । उभयोरपि प्रतियोगित्वाधिकर. णत्वस्वरूपसाधारण्येपि घटेन विशेपिता पटेन विशे- षितावाऽऽश्रयता प्रतियोगिता च भिन्नैवेति नोक्तदोष इयर्थः । यद्यपीति पाठे ततोपीत्यत्र तथापीत्यर्थः । ते. नेत्यादिना फलितनिगमनम् । प्रतियोगी प्रति- योगित्वसियर्थमनुयोगिनः सकाशाद्भेदमुपजीवति नवा, उपजीवति चेदन्योन्याश्रयत्वं नोपजीवति चे. तहि स्वाभिन्नारमतियोगिनो भिन्नत्ववत्स्वस्मादपि स्व- .

·१९४६ खण्डनमण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे स्प भेदः स्यादिसत आह *नापीति कुत इत्यत आह * यत इति * धर्मिग्रहणं प्रतियोगिस्मरणं च भेदज्ञा. नसामग्री प्रतियोगिताच स्मघमाणता अनुभवमानता च धर्मिता तेन स्मरणादिना नियमोपपत्तेनेतरेतराम- यादिप्रसङ्ग इत्यर्थः । सोऽयं देवदत्त इत्यत्रायमंशस्प गृह्यमाणतया धर्मित्वात्स इत्यंशस्य स्मर्यमाणतया प्रति योगित्यात्तत्रापि भेदः प्रकाशेतेत्यत आह *न चेति किमत्र नियामकमित्यत आह * वास्तवेति * भेदस- तासहितप्रतियोगिस्मरणदि भेदग्रहणकारणं सबैक- ल्यान्नात्र तथेति नियम इत्यर्थः । एवं काणादहार्द विशदयित्वा सिद्धान्तमुपक्रमते । ६१ भेदयादिमताभिप्रायखण्डनम् । मैत्रम् । तथाहि किमधिकरणप्रतीतिरधिकरणतया प्रतीतिः उत वस्तुगत्याऽधिकरणस्य स्वरूपेण विव- क्षिता। आये किमीयाऽधिकरणतया घटादेः प्रतीतिस्त- स्य कारणं स्यात् । न तावदन्योन्याभावाधिकरणत- या दण्डाद्यप्रतीतौ दण्डाधिकरणताया इव तदप्रतीती तदधिकरणतायाः प्रत्येतुं पूर्वमशक्यत्वात् विशिष्टप्रती. त्या विशेषणस्यावश्योलेरव्यत्त्वात् विशिष्टस्य च वि- शेषणघटितमूर्तित्त्वात् । नापि यस्य कस्यचिदधिकरणत- या प्रतीतिस्तत्कारणं यत्र भिन्नेऽभेदभ्रमरतन धर्मिणः स- वाद्याधारतया प्रतीतावपि तदनुत्पत्तेः ।

·भेदसण्डनम् । १२४७ * मैयमिति * भेदप्रतीतिकारणतयेष्यमाणाधि- करणप्रतीतिरधिकरणत्वाकारमुल्लिखत्युत,वस्तुतोऽधिक रणस्वरूपमुल्लिंखतीतिविकल्पार्थः। प्रथमकल्पेपिघटादौ किमन्योन्याभावमपेक्ष्याधिकरणतया प्रतीतिर्भेदप्रती. तिकारणमुत यत्किञ्चिदपेक्षयेति विकल्पयन्नाह के आद्य इति* किमीया-किंसम्बन्धिनीतियावत्।अन्यो। न्यामावलक्षणभेदस्य प्रतीयमानत्वात्तदधिकरणत्वा- चघटादेरन्योन्याभावापेक्षयाऽधिकरणत्वमित्याद्यमपव. दति अनतावदिति दण्डप्रतीतिव्यतिरेकेण देवदत्तस्य तदधिकरणत्यप्रतीतिव्यतिरेकवदन्योन्याभावाप्रतीती तद्विशिष्टाधिकरणस्वमपि घटादिनिष्ठं न निष्टानामया- दित्यर्थः । अन्याप्रतीतौ किमन्यन्न प्रतीयतेतथाच कि- चित्कदाचित्मतीतमिति सर्वज्ञं जगदापन्नमित्यत आह * विशिष्टेति * विशिष्टविशेषणयोरन्यत्वेपि वि. शेपणप्रतीतिजन्या विशिष्टप्रतीतिरित्येके। विशेषणवि- शेष्ययोरेकप्रतीतिविपयत्यमेवेत्येपरे । सर्वथा विशि- टप्रतीत्या विशेषणप्रतीतिरपेक्षितेत्यर्थः । यथोपल- क्षणं व्यावर्तकमपि अनियतमाप्रतीतिकं व्यावर्त्तम. तौतिव्यवहारजनक तथा विशेषणमपि, किन्न स्या- ध्यावर्तकत्वाऽविशेपादित्यत आह * विशिष्टेति * कदाचित्ज्ञाततामात्रेणाऽसतोऽप्युपलक्षणत्वादिशेप- णस्य तु कार्यान्वयित्वेनैव व्यावर्तकत्वमन्यथा वि. शेपणापलक्षणोपाधीनां भेदो न भवेदित्यर्थः । य- किञ्चिदपेक्षयाऽधिकरणत्वप्रतीतिर्भेदप्रतीतिकारण- मिति दितीय एव मपदति * नापीति * कु- ·११४८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे तो न कारणमित्यत आह * पत्रेति * भिन्नयोर्दषद त्तयज्ञदत्तयोः स एवायमित्यभेदभ्रमो यदा जायते तदा देवदत्तस्प सत्वगव्यत्वाधिकरणतया प्रतीते)- दग्रहस्पैव सम्भवात्तदनुत्पत्तिरभेदग्रहासम्भव इत्यर्थः। न कारणमात्रात्कार्यनिष्पत्तिरपितु कारणपौ- कल्यादिहच नाधिकरणप्रतीतिरेव भेदमतीतिसामग्री मतियोगिस्मृत्यादिसाहिताया एव भेदप्रत्याकत्वादिह च तदभावानेदाग्रह इति शङ्कते । ६२ प्रतियोगिस्मृत्यादिसहिताधिकरणप्रतीते.दग्रहहेतुत्वनिरास । न तन्मातात्तदुत्पत्तिः अपि प्रतियोगिस्मृतिस- हितात् सा च तदा नास्तीति तद्नुत्पत्तिरित चेन्न । प्रतियोगिस्मृतिरपि किं प्रतियोगितया स्मृतिः उत व- स्तुगत्या प्रतियोगिनः स्वरूपेणेति विकल्प्यत्वात् । आये किमन्योन्याभावप्रतियोगितया यस्य कस्यचित् प्रतियोगितया वा। नाद्यः अन्योन्याभावाप्रतीतौ तद- नुपपत्तेः पूर्ववत् । नापि द्वितीयः तस्य वस्तुगत्या भि- नस्याभिन्नतया भ्रमविषयीकृतस्य स्वदेशेतरदेशादाव- सत्त्वेन प्रतीयमानले स्वाभावप्रतियोगितया प्रतीता- वन्योन्याभावप्रतीत्यनुपपत्तेः । * न तदिति * प्रतियोगित्याकारमुल्लिखन्ती प्रतियोगित्यस्मृतिभेदमतीतिहेतुरुत वस्तुतः प्रतियो गिनः सतः स्वरूपेण तथेति पूर्ववदिफल्पपपरिहरति ·भेदखण्डनम् । *नेति* प्रथमकल्पेऽपि किमन्योन्याभावप्रतियोगित्व- प्रतीतिस्तत्प्रतीतिकारणं किंस्विद्यत्किश्चिदपेक्षमतियो- गित्वप्रतीतिरित्यपि विकल्पनीयमित्याह *आद्य इति* अन्योन्याभावाप्रतीतो तद्विशिष्टाधिकरणत्वाप्रतीति- वद्विशेषणान्योन्याभावातीतो तद्विशिष्टप्रतियोगि- त्वस्मृतिरनुपपन्नेति प्रथमं पराचष्टे *नाच इति यत्कि- श्चिदपेक्षप्रतियोगित्वस्मृतिः कारणमिति द्वितीयं दू- पयति * नापीति * कुत इत्यत आह * वस्त्विति * देवदत्तपज्ञदत्तो वस्तुगत्या भिन्नौ तथाप्यभिन्नतया भ्रमविपपो भवतः प्रतियोगित्वस्मृतेश्च देशेतरदेशा- दावविद्यमानत्वेन स्वाभावप्रतियोगितपा प्रतीतिरस्ति पत्किञ्चिदपेक्षयाऽऽश्रयत्वप्रतीतिरपि ततः कारणपौ. कल्यात् भेदप्रतीतिरेव स्यान्न चासौ जायत इत्यर्थः । स्वदेशेतरदेशादौ विद्यमानाभावप्रतियोगित्वप्र- तीतिरनुभूतित्वान्न स्मृतिः स्मृतिश्च भेदज्ञानकारणम- तो नोक्तोदोप इति शङ्कते । ६३ स्मृतित्यस्य भेदनतीती प्रयोजकत्वनिरासः। प्रतियोग्यनुभूतिः सा न स्मृतिरिति चेन्न । स्मृतित्व- स्याप्रयोजकत्वात् । अन्यथाऽनुभूयमानयोरन्योन्याभा- वाप्रतीतिप्रसङ्गात् । अत्रान्तराले स्मृतिकल्पनया नान्यो- न्यात्मानाविमावित्यनुभववाधितया प्रयोजकत्वेऽपि वा स्मतित्वस्य योऽसौ तत्र नासीत् सोऽयमिति स्म- र्यमाणाभावप्रतियोगिकत्वेऽपि वस्तुगत्या भिन्नस्याभि- --- ·१९५० खण्डननण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे नतया भ्रमेणोल्लिख्यमानस्यान्योन्याभावप्रतीत्यनुदयात् । दोषाभावोऽपि हेतुः स भ्रमोदाहरणे नास्तीति चेन्न । पूर्वदृष्टे स्मृतिमतो वस्तुगत्याऽन्यस्यैवानन्तरदृष्टस्य पूर्वदृष्टात् भिन्नमभिन्नं वेत्यनिरूपितस्यापि सम्भवेन तत्रे- तरेतराभाववुयापत्तेः । बुद्धत एवेति चेन्न | पश्चात्तत्सं- शयदर्शनात् । विशेषधीरपि तत्र हेतुरिति चेन्न । वि. शेषत्वस्यान्योन्यामावनिरूपणं विना दुर्निरूपत्त्वात् । एते- नवस्तुगत्या प्रतियोगिनः स्वरूपेण स्मृतिः सहकारिणी- त्येतदपि व्युदस्तम् । वस्तुगत्याऽधिकरणस्य स्वरूपेण प्र- तीतिः सहकारिणीत्यपि, भिन्नस्याभिन्नतया वृक्षादेः प्रती. यमानस्योन्यान्याभाववत्तया ग्रहणप्रसङ्गात् । *प्रतीतियोगिप्रतियोगिप्रतीतौ स्मृतित्वाभावेन भेदज्ञानाभावाभावेन व्यतिरेकाभावात् स्मृतित्वमा प्रयोजकमिति परिहरति * नेति * न केवलं व्यतिरे. काभावोऽन्ययोपि नास्तीति विपक्षयाधकच्याजेनाह*अ' न्यथेति इमो घटपटौ भिन्नावित्यत्रोभयोरपि गृह्यमा णत्या दग्रहो न स्थादित्यर्थः। पुरोदेशेऽनुभूयमानान्यो न्याभावप्रतीतावपि इतरान्योन्याभावातीतिवदन्यो। न्याभावप्रतीत्योर्मध्ये प्रतियोगिस्मृतिः फल्प्यते भेद प्रतीतिसिद्धत्वादित्यत आह * अनेति * अन्तरा स्मतित्वकल्पनया स्मृतित्वस्य प्रयोजकत्वं न कल्प्पमि- ति शेपः । इमौ नान्योन्यात्मानावित्यननुभवादूपाधि- ·भेदखण्डनम्। ततयेति हेतूपन्यासः । बाधिताया अपि कल्पनाया बलात्स्मृतित्वस्य प्रपोजकत्वस्वीकारे दोषमाह प्रयोज- कत्वेपीतिश्योसौ गृहे नासीत् देवदत्तः सोऽपमिति ईह- शप्रत्यभिज्ञाभ्रमस्थले स्मर्यमाणाभावप्रतियोगित्वेन स्मयमाणत्वं प्रतियोगिनोस्ति ततोधर्म्यनुभवः प्रतियो- गिस्मृतिश्चेत्येतस्य भेदप्रतीतिप्रयोजकत्वेतव भेदप्रत्यय एच स्यान्न चोत्पद्यते ततोऽप्रयोजक्रमित्यर्थः । प्रतियो- गिस्मृतिसहितधर्मिग्रहणं दोपाभावसहकृतं भेदप्रतीति- प्रयोजकन्न तन्मात्रमिति नोक्तदोप इतिशङ्कते दोषेति * दोपाभावे सत्यपि भेदाग्रहान्न तत्प्रयोजकत्वमिति परिहरति * नेति * इदमाकूतं दोपाभावस्य कि- मिति सहकारित्वं कल्पनीयं । सति दोपे तदर्शना- दिति चेन्नातस्मिन्सत्यपि निद्रादोऽन्योन्याभावप्रती- तिदर्शनात्प्रमात्वादितिचन्नातस्पाधाप्पसिद्धत्वादतो न दोषाभावस्य सहकारित्वं तथापि भवच्छूडानुरो. रोधेनौदाहरणान्तरमभिधीयते यदा पूर्वदृष्टघटादि स्मरति पश्यति च घटान्तरं स्वरूपेण पूर्वदृष्टाच्च भेद- मभेदं वा नावधारयति तत्राप्यन्योन्याभावग्रहप्रस- जो भ्रमाभावेन दोपाभावात्मतियोगिस्मरणादिभावा- चेति।कारणसद्भावात्कार्यमपि विद्यते इति शङ्कते अधु- ध्पत इति* पूर्वदृष्टोऽयमन्पोवेति पुनः संशयदर्शना- सापोभावो युध्यत इति परिहरति लेति *विशे- पज्ञानेन दोपाभावेन प्रतियोगिस्मृत्या च सहिता धर्मिप्रतीतिरियमन्योन्याभावज्ञानकारणं तदभावा- न नान्योन्याभावज्ञानं स्पादिति शङ्कत विशेपेति ·खण्डनखण्डखाधे चतुर्यपरिच्छेदे अन्योन्याभावस्य भेदत्वाद्भेदज्ञाननिरूपणीयत्वादि. शेपस्प नान्योन्याभावज्ञानात्पूर्व विशेषसिद्धिरिति परिहरति * नेति * भ्रमस्थलेऽनध्यवसायस्थले चा- न्योन्याभावप्रतीतिप्रसङ्गाभिधानेन परिशिष्टकल्पा. न्तरमपि निरस्तमित्याह * एतेनति * वस्तुगत्या प्र- तियोगिनः स्वरूपेण स्मृतिर्वस्तुगसाऽधिकरणस्य स्वरू- पेण प्रतीतिश्च भेदकारणमिति द्वितीयकल्पोपि नि. रस्त इत्यर्थः। परामृष्टमेव स्वयं स्पष्टयति भिन्नस्योति वैधर्म्य भेद इति तृतीयं पक्षमाक्षिपति । ६४ तृतीयकल्पनिरासः। नापि तृतीयः अभावस्य निर्धर्मकतापक्षे तस्य वि. श्वाभिन्नत्त्वप्रसक्तौ विश्वस्याप्यभावरूपत्वेन निर्धर्मकतया धर्मलक्षणान्योन्याभावविरहिण ऐकरूप्यापत्तेः अभावे धर्माभावात् । स्वरूपमेव भेद इति चेत् । योऽसौ भे- दस्तस्य स्वात्मा स किं कस्मादपि भेद उतनिष्प्रतियो- गिक एव न तावन्निष्प्रतियोगिक एव प्रमाणाभावेना- सत्त्वप्रसङ्गात् । योऽसौ भेदव्यवहारोऽस्ति स कस्मा- दपि न तु नीलव्यवहारवत् निष्प्रतियोगिकः स च नि- प्रतियोगिको नोपपद्यते निष्प्रतियोगिकोऽपि वा यद्ययं सप्रतियोगिकव्यवहारं करोति प्रतियोगिनियमो न स्यादि- ति स्वस्मादपि भेदव्यवहारं कुर्य्यात् । स्वस्माझेदः कथं स- म्भवतीति चेत् तत् किं भिन्नादः नन्वेवमनवस्था स्यात्।

·. मेदसण्डनम् । - * नापीति * अभावो निर्मकः सधर्मको या निर्मकत्वपक्षे घटे घंटत्वस्य विशेषरूपवैधर्मास्य सत्ववद्भावे धर्मान्तरलक्षणभेदाभावाद्विश्वामि- नत्वं स्यात्ततश्च विश्वस्राभावरूपतया निर्मक- स्य धर्मलक्षणभेदहीनतयैकरूपापत्तिरित्यर्थः । भाव- पदार्थानां वैधयं भेदो नामावस्याभावे तु स्वरूपमेव भेदः अतो नाभावस्य विश्वात्मकत्वप्रसङ्ग इति शङ्कते *अभाव इति* प्रयोगिसापेक्षत्वात् भेदस्प निष्प्रति- योगिवस्तुस्वरूपत्वासम्भवं वक्तुं भेदः सप्रतियोगिको निष्प्रतियोगिको वेति विकल्पयति * योऽसाविति * अन्य कल्पं बुद्धिस्थत्वादादौ दूपयति न तावदिति* हेतुमाह * प्रमाणेति * असम्भवमुपपादयति य इति * प्रमाणेन यदस्ति तत् मेयमिति वदता भेदे प्रमाणं वाच्यं न च निप्प्रतियोगिभेदमुल्लिवित ज्ञानं जायते तथा यथा, नीलज्ञानमित्यर्थः । वस्तुतो नि- प्रतियोगिकोपि सत्प्रतियोगिभेदव्यवहारं करोती- त्यत आह * स चेति * ज्ञानव्यवहारयोरैकरूप्या- दित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकदण्डेन द्रढयति * निष्प्र. तीति * यह्वर्थसंनिधावतद्यवहारे किं नियामकमिति वीक्षायां तन्मूलज्ञानं नियामकं वाच्यमिह तु प्रति. योगिनोऽभावादेव तज्ज्ञानाभावोऽतः प्रतियोगि- विशेषघटित व्यवहारे नियामकाभावेन सर्वस्य प्रतियोगित्वापत्तौ तदृन्दान्तर्भूतस्वात्मनोपि प्रतियो. गित्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । धर्मित्यप्रतियोगित्वोदका- समवायिनोरेकनासम्भवात्स्वनिष्ठभेदानुपपत्तिरेक- ·खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे त्वानेकत्वयोर्विरोधादिति शङ्कते * स्वस्मादिति * अभिन्ने भेदो न सम्भवतीत्युत्त्या भिन्ने भेद इत्युक्त स्यात्तत् किमभ्युपेयत इति पृच्छतितदिति ओमिति चेत तत्राह नन्विति प्रसिद्धौ। स्वेन भिन्ने स्व. वृत्तावात्माश्रयाझेदान्तरेण भिन्न इति वाच्यमेवम- नवस्था स्यादित्याशयः । सप्रतियोगिस्वरूपं भेद इति पक्षमाक्षिपति । ६५ सप्रतियोगिस्वरूपभेदखण्डनम् । नापि प्रथमः वक्तव्यं हि तद्यस्मादसौ भेदः, न ता. वत् सर्वस्मात् , स्वात्मनोऽपि भदप्रसङ्गात् । नापि घटादेः, घटादिना सह तस्यावध्यवधिमहाबो योऽसौ स ह्यर्थान्तरं वा स्यात् स्वरूपमेव वा । आये तस्यापि भेदावधित्वेन तत्राप्येवमनुयोगे यद्येतदेवोत्तरमनवस्था स्यात् । अथ तत्र स्वरूपमेव, तर्हि प्रथमस्य तथाभावे प्रवेषः किन्नि- बन्धन इति प्रथमत एव स्वरूप वाच्यं तदपि न, हि-यदि घटादिभिः साईमवध्यवधिमहावसम्बन्धी- ऽस्य स्वरूपं प्रतियोगिना साई ताभावस्वरूप- स्यास्य निषेध्यनिषेधभावलक्षणः सम्बन्धः स्वरूप न स्यात् । स्वरूपस्यैकत्वात् । अनयोश्च सम्बन्धयोभिन्न त्वात् । न हि यदेव प्रतियोगिनः सकाशाद्भिन्नत्वं तदेव तनिषेधत्त्वमिति सम्भवति ततो व्यतिरिक्तत्त्वस्यानिध्य- तथा ·भेदसण्डनम् । साधारणत्वात निषेध्यनिषेधभावस्य नियतवस्त्वपेक्षत्वादि. ति। एवं कार्यकारणभावादौ स्वभावसम्बन्धान्तरेऽपि वा- व्यमूहनीयश्वाऽन्यत्रापि स्वरूपभेदे दोष एषः । *नापीति हेतुमाह #वक्तव्यमिति प्रतियोग्यनि- रूपणात सप्रतियोगिस्वरूपं भेद इत्यपि न सम्भवतीति भावः। किं सर्वमेव प्रतियोगि घटादि वेति विकल्प्य प्रथमं दृपयति * नेति * सर्वान्तर्भूततया भेदा- श्रयस्यापि प्रतियोगित्वप्रसङ्गेनैकाभावप्रसङ्ग इति यावत् । द्वितीयमपवदति * नापीति * तदुपपादनाय सप्रतियोगित्वस्वरूपं दर्शयति *घटेति घटादिरवधि- स्तबच्चेतरदित्येवं रूपं इत्यर्थः । स्वरूपविशेपाभि- धानेन किमनिष्टमुक्तं भवतीत्यतो विकल्पयति*सही- ति अवध्यवधिमद्भावोऽर्थान्तरमभावादिति प्रथमपक्ष दूपयति * आद्य इति अभावाप्रतियोगी अवधिमा• नवध्यवधिमद्भावः एवं चावध्यादिभावस्पाभावेन योसाववध्यादिभावः स तस्मादर्थान्तरं स्वरूपं वेति विकल्पे यद्यर्थान्तरमुच्यते तत्र तत्राप्येवमि- त्यनवस्थाप्रसक्तिरित्याशयः। द्वितीयमपवदत्यनूद्याधे. त्यादिना । प्राथमिकावध्यवधिमद्भावस्य स्वरूपमेवा- स्त्वित्यत आह * तदिति तदुपपादयति * तथाही. ति* घटादिना सार्द्धमभावस्थाम्यवध्यवधिमावल- क्षणसम्पन्धो योऽसौ सम्बन्धस्य द्विनिष्ठरयाद्धर्मिप्रति- योगिस्वरूपं चेत्पतियोगिना घटादिना सहामावस्य निषेध्यनिषेधलक्षणो यः सम्बन्धोऽसावभावस्य स्व- ·सण्डनखण्डखाधे चतुर्धपरिच्छेदे रूपन्न स्यादभावस्यैकरूप्यादेक दिरूपमिति विरो धादित्ययः । एकस्योभयस्वरूपत्वासम्भवान्निध्यनिषे. घनावसम्बन्धोऽभावरूपो न स्यादित्युक्तं तदेवोपपा- दयति * नहीति * प्रतियोगिनः सकाशान्नित्वं प्रतियोगिनिपेयत्वं चैकन्न भवतीति विलक्षणाका. रमतीतिविपयत्वमेव । कुत इत्यत आह * तत इति * घटादन्यः पट इत्यत्र निषेध्यनिषेधभावं विनापि व्यतिरिक्तत्वस्येष्टत्वादित्यर्थः । निषेध्यनिषेधभावस्तु नवमित्याह निषेध्येति * प्रतियोग्यभावमात्रापेक्षो- सौतेन न्यूनाधिकटत्योरेकत्वासम्भव इत्यर्थः । एतद्- ब्रोक्तं निपेध्यनिषेधभावस्य स्वरूपत्वासम्भवे निषेधा- त्मत्वमभावस्य नस्यादिति भावाद्वैतप्रसङ्ग इति । उक्त- न्यायं प्रसारयति एवमिति मृदूघटादेः कार्यकारणभा वसम्बन्धःस्वभावः चेविशेषणविशेष्यभावसन्वन्धःस्व भावो न स्यात्स्वरूपस्पैकरूप्पादनयोश्च सम्बन्धयोनि- नत्वादकार्यकार्यकारणसाधारण्याविशेपणाविशेप्पभा वस्पेत्यर्थः । अमावस्य स्वरूपभेद इवान्यत्रापि स्वरूप- दपक्षे यो दोप उक्तः सोऽयं द्रष्टव्य इत्याह * * हनीय इति * भिन्नेऽभिन्नप्रमानुत्पत्तिप्रसगाद्धान्त्यापि स्वरूपावगाहनादित्यादिश्चभिन्नेऽभावोनाभेदभ्रम इति घन वाच्यं धर्मिमात्रमभाव इति केपां चिद्धमदर्श- नादित्याशयः। ग्वण्डनान्तरावतरणाय विकल्पयति । ६६ धर्मान्तरमेदण्डनान्तरम् । किश्च धर्मान्तरं भेद इति त्रुवतः कोऽभिसन्धिः ·भेदखण्डनम् । कि घटवादय एव भेद उत भेदो नामान्य एवैकः क- श्चिद्धर्मः। आधेघटत्वादीनां स प्रतियोगिकत्वप्रसङ्गः मे- दस्य सप्रतियोगिकत्त्वात् । न च घटत्वादयस्तथा प. टाद्यनपेक्षतयैव प्रतीतः । *किं चेति घटत्वादय एव भेद इति पक्षे भेद- स्य सप्रतियोगितया भेदत्वेन निरुच्यमानघटत्वादी- नामपि सप्रतियोगित्वप्रसङ्ग इत्याह *आद्य इति सापे- क्षतया पितृत्वादिवत् सन्तु घटत्वादयोपि सत्पतियो- गिका इत्याशय मैवमनुभवविरोधादित्याहन चेति* देवदत्तस्य स्वरूपेण प्रतीतापनन्यापेक्षत्वेपि प्र- तियोगिसापेक्षतया पितृत्वव्यवहारं जनयति यथा तबत् घटत्वादीनां स्वरूपप्रतीतावनन्यापेक्षत्वेपि व्य- वहारजनकत्त्वं प्रतियोगिसापेक्षतयेति शङ्कते। ६७ घटत्यादीनां पटायपेक्षया भेदव्यवहारजनफरवनिरसनम् । यदा पटाद्यपेक्षया प्रतीयन्ते तदा भेदव्यवहारं कुर्व- न्तीति चेन्न । प्रतीतौ कस्य पटाद्यपेक्षेति वाच्यम् । कि घटत्वादेरुत धर्मस्य कस्य चित् । आधे पटापेक्षा- मन्तरेण घटत्वप्रतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गः । नहि यदन्तरेण यदुत्पद्यते तत्तत्कारणकं नाम ? वन्हाविद्यावान्तरजाति- भेदे कारणभेदस्य चरितार्थयितुमशक्यत्वात् । साक्षा- स्कारित्वादिना सह परापरभावानुपपत्तेः । जात्योः परा- परत्वसङ्करमिच्छतामपि मते पञ्चम्याऽवधिभावःप्रतिपाय +-- ·. खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे मानः केन सममन्वियात् । घटत्वस्यावधिघटितले त- थैव परं प्रतीत्यापत्तेः । तद्धर्मस्य तथात्वमिति चेन्न । तथा हि न द्वितीयः स एव सापेक्षप्रतिपत्तिर्भेदो न तु घटत्वादिः । घटत्वादेश्च स भेदः स्यात् तद्धर्मकत्वा- त् । घटादेस्तु भेदपर्यनुयोगे तदभिधानमसङ्गतम् ।कथ- ञ्च भिन्नैरनुगतव्यवहारः स्यात् । तथापि तथा सति वा किन्न तैरेव तदादिव्यवहारोऽपि स्यात् । * यदेति * विकल्पासहत्वान्मैवमिति परिहरति* नेति * पटाद्यपेक्षा घटप्रतीतिकारणमिति प्रधमकल्पे दोपमाह *आद्य इति * फेवलव्यतिरेकावसेयत्वात्का. रणभावस्य व्यतिरेकश्च तन्मात्राभावे कार्याभावस्तस्य दुर्लभत्यात्पटाद्यनपेक्षा घटत्वप्रतीताविति हेतुमाह * नहीति*अरणिसूर्यकान्ततृणादीनामन्योन्यव्यभिचारि. णामपि सकाशात् वन्हिजन्माङ्गीकारे तत्तवान्तरजा तीयं प्रति एकैकस्य कारणत्ववत्प्रकृते केवलव्यति रेकाभावान्न स्यादेव कारणता जातिभेदाभावादित्यर्थः। कुतो घटत्वप्रतीतेरवान्तरजातिभेदो नेष्यते तत्राह * साक्षादिति * साक्षात्कारित्वं प्रमात्वं च घटत्वप्रतीतो तावनातिरस्ति यश्चापरो जातिभेदस्समतियोगिकप्र. तीतित्वन्नाम कल्प्यते सा यदि साक्षात्वाद्यपेक्षया न परस्तदा स्मरणादौ सप्रतियोगिघटत्वातीतिर्न स्यात्पर जात्यभावेऽपरजातिसमवायायोगाद्यदिपरस्तदा निष्प्र तियोगिघटत्यमतीतो साक्षात्यादिनस्यात परजातिमत ·भेदसण्डनम्। एवापरजातिमत्वनियमादतः परस्परव्यभिचारात्सा- क्षात्वादिना कल्प्यमानजातिविशेपस्य परापरभावो नोपपद्यते परापरभावशून्ययोश्च जात्योर्घटत्वप्रतीतो समवाये वैशेषिकानिष्टजातिसङ्करप्रसङ्ग इत्यर्थः । येतु जातिसङ्करमिछन्ति तन्मते दोपमाह जात्योरितिक पटात् घटो भिन्न इत्यत्र पञ्चम्या अवधिभावः प्रतिपा- यते न स तावत्प्रतीतिमात्रेण संबध्यते विषयविशे. पकृतस्यात्प्रतीतिगतविशेपस्यातः कैन संयध्यत इति वाच्य किं घटत्वादिनोत तद्धर्मणोति यावत् । घटत्वा- दिसम्बन्ध्यवधिभाव इति प्रथमे दोपमाह *घट इति* कदाचिदपि घटत्वादेः प्रतियोग्यपेक्षाव्यतिरेकेण प्र- तिपत्तिर्न स्यात्तस्यावधिघटितस्वभावादित्यर्थः । घ- टत्वादिनिष्टधर्मस्यावधिघटितत्वमिति द्वितीयं शङ्कते *तदिति तथा प्रतीत्यभावात्परिहरति नेति एतेन प्रसङ्गागतेन द्वितीयकल्प एव निरस्यत इत्याह न दि- तीय इति कुत इत्यत आह * स इति * धर्मस्या- पधिघटितत्वे स एप सापेक्षप्रतिपत्तिको भेदः स्यान्न- स्वदिष्टो घटत्यादिभेदः सिद्धेदित्यर्थः । स धर्मलक्षणो भेदो घटत्यादिधर्मत्यात् घटत्वादेरेव धर्म: स्पादित्याह घटत्वति तथापिफिमनिष्टमित्यत आह घटादेरितिक घटादेः को भेद इतिपर्यनुयोगे घटत्वादिधर्मस्य घटादि- भेदतयाऽभिधानादसाङ्गत्यमतनिष्ठत्यादित्यर्थः । तर्हि घटादेभंदवत्तसिद्धये घटत्यादय गय भेदा इप्यन्त इत्यत आह कयामितिः घटत्यपटत्वादिभिरन्योन्यव्यभिचा. रात्सर्वप्रानुगतभेदव्यवहारो न सिदित्यर्थः । अन ·खण्डनखण्डपाधे चतुर्थपरिच्छेदे नुगतानामेव स्वरूपवैचित्र्याच्छक्तिवैचित्र्याबाऽनुग. तयुद्धिव्यवहारहेतुता स्यादित्याशा व्यावृत्तत्वेऽप्प- नुगतव्यवहारजनकत्वे तत्तत्पदार्थस्वभावभेदादेवानु गतयुद्ध्यादिसम्भवेन सामान्यापलापः स्यादित्यभि- मेत्याह * तथापीति * किं घटत्वादय एव भेद उत भेदो नामान्य एवैका कश्चिद्धर्म इति विकल्प्य प्रथमे दोपमुक्त्वा द्वितीयम- पवति । ६८ द्वितीयफल्पनिरास.। नापि द्वितीयः अनभ्युपगमात् । सप्तपदार्थानामनन्त- भीवप्रसङ्गात् स्वात्मनि वृत्त्यवृत्तिभ्यामनुपपत्तेश्व। ईदृशा- ञ्चोपाध्यालीढ़वैचित्र्याणां जात्या समर्थने सर्वोपाध्युप- धानानां जात्यैव समर्थनं स्यात् । *नापीति* अभावस्य सधर्मत्वकल्पोऽपि तन्त्रेण निराक्रियत इति द्रष्टव्यमभावगतधर्मस्य घटत्वाद्य तिरिक्तभेदस्य वाऽनभ्युपगमादित्यर्थः । अनभ्युपग मे युक्तिमाह * सप्तेति * तस्य द्रव्याद्यन्तर्भावे मान्यादेरभिन्नत्वमसगात्सामान्यान्तर्भावश्च न सम्भ- वति घटाद्यतिरेकाङ्गीकारादिशेपान्तर्भावे नित्य- व्यतिरिक्तानामभिन्नत्वमसङ्गः समवायान्तर्भावे भा. वाभावयोरभेदभसगोऽभावे समवायाभावादभावान्त- मीयोप्यत एव न इतरेतराभावभेदपक्षानगीकारास सपदार्थानन्तर्भाव आपायते स च घेशेषिकसमय- तिकूल इत्यर्थः । अपिच योसौ भेद इष्यते स स्वा सा.

·भेदण्डनम् । स्मनि वर्तते न पान चे दस्य कुतोपि भेदहीन- तया विश्वात्मतायां सत्यां विश्वमपि निर्भद्यभेदाभि- नतया भेदहीनं स्यादिवर्तते स्वयमेव चेदात्माश्रयो भेदान्तराभ्युपगमेऽन्योन्याश्रयः स्यादित्यभिमेत्याह * स्वेति * घटत्वादिव्यतिरिक्तो भेदाख्यो जातिवि- शेषः कश्चित् द्रव्यादिषु भविष्यति किमिति सप्तपदा- यामनन्तर्भाव इत्यत आह ईदृशांचेति अन्यापेक्ष- प्रतिपत्तीनां द्रव्यादिभेदानां पतियाग्यायुपाध्यधीन- चैचित्र्याणां जातिरूपेण समर्थने सर्वेषां दण्डित्वपा- चकत्वादीनामपि जासैव समर्थनं ते स्यादत औपा- धिकपदार्थः कोपि न स्यादित्यर्थः । उपधानमुपप. हणम् । उपाधिव्यावृत्तधर्माणामिति यावत् । घटत्वादिजातिरेव भेद इति मतं निराकृतमपि दूपणान्तरं वक्तुं पुनः शङ्कते । ६९ घटत्त्वादिरेवभेदइत्यस्य खण्डनान्तरम् । ननु घटत्वादय एवं भेदा घटत्वादिज्ञानाविशेपेऽपि च प्रतियोगिज्ञानसहकारिवशाद्विचित्रव्यवहारोपपत्तिरिति चेन्न । व्यवहारसत्यत्वार्थ वास्तवानुगतविशेषस्थान- भ्यं स्वीकर्त्तव्यत्वे तथैव पर्यनुयोगानुवृत्तेः । अनन्तभे- दपरम्पराभ्युपगमे च तत्क्रमज्ञेयतायां प्रतीत्यपर्यवसा- नात् । तद्युगपज्ज्ञेयतायामसन्तसदृशतया कस्य- चिदन्यमेदस्यान्यदीयतयापि ग्रहणसम्भवादिना सर्वत्र १ मनन्तत्येति फा० मु०पू० पा०।

·खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे प्रामाण्यानाश्वासप्रसङ्गात् । सर्वप्रतीतिनियमानङ्गीकारे चाप्रतीतसत्वे प्रमाणाभावात् । जिज्ञासायां तस्य त- स्यापि ज्ञेयत्त्वे तबुद्धीनां भेदबुद्धित्त्वात्तदर्थेष्वनुगत- त्वस्याप्यनुपपत्त्या तेष्वेकजात्याद्यभ्युपगमे त देऽपि त- दङ्गीकारे परसराश्रयायिभावप्रसङ्गात् । एवं सत्तादीना- मानन्त्यस्वीकारे द्रष्टव्यम् । *नन्विति घटत्त्वादीनामेव भेदत्त्वे घटत्त्वादिज्ञानं यदा यदोदेति तदातदा टत्वादिज्ञानाविशेषाढ़ेदव्यव. हारः स्यादिसत आह *घटत्वेति प्रतियोगिज्ञानस- हितघटत्वादिज्ञानं भेदव्यवहारसामग्री म तन्निरपेक्ष मिति नियम इत्यर्थः । परिहरति नेति* घट इति यो व्यवहारो यश्च घटो भिन्नः पटादितिव्यवहारस्तयो- रुभयोः सत्यत्वसिद्धर्थ व्यवाहियमाणपदार्थगतः क. श्चिदतिशय एष्टव्योऽन्यथाऽन्यतरव्यवहारस्य मिथ्या- त्वप्रसङ्गादेवञ्च सएवातिशयो भेदःस्पान्नतुघटत्वादिः स च कुतश्चिद्भिन्नो न वाऽऽयेऽनवस्छा द्वितीये सर्वा- भेदापत्तिरिति पर्यनुपोगानिवृत्तिरियाशयः । एवं भेदस्य भेदान्तभिन्नत्वे तत्सत्तानवस्थामुक्त्वा तज्ज्ञप्ता- वनवस्थामिदानीमाह अनन्तति*भेदाः क्रमेण ज्ञेया उत युगपदाये भेदज्ञानप्रवाहाविच्छित्तिरतश्च स्वाप- मोक्षाघसम्भव इति भावः । दितीयम्प्रत्याह * त. दिति * तेषां भेदानामत्यन्तसदृशतयाऽस्यायं भेद इति निर्णेतुमशक्यतयाऽन्यदीयस्यापि भेदस्पान्य.

·भेदखण्डनम् । दीयतया ग्रहणव्यवहारसम्भवेन सर्वदग्रहेप्वत- स्मिंस्तबुद्धित्वसंम्भावनया प्रामाण्यनिश्चयो न स्या- दियर्थः । भेदाकारस्य धर्मिणः प्रतियोगिनश्चैक्यात्स- दृशत्वमिति यावत्। न सर्वभेदस्य प्रतीतिनियमोऽङ्गी- क्रियत एकमेदज्ञानमात्रेण घटादेमिन्नत्वप्रतीतिसम्भ- वादतो न क्रमज्ञेयत्वादिविकल्पावसर इत्यत आह * सर्वेतियन्न कदाचिदुपलभ्यते तदसदनन्तो भेदस्तु न नियमेन नोपलभ्यते किन्तु यदा यद्विपया जिज्ञासा तदा स भेदः प्रतीयते नान्य इति नियमानीकारादि- त्याशङ्याह *जिज्ञासायामिति* जात्यादीत्यत्रादिश. ब्देनोपाधिरुच्यते तस्योपाधिरूपस्य जातिरूपस्य वाऽनु. 'गत व्यवहारनिर्वाहातयष्टस्य स्वाश्रयाद्भिन्नमेवे. ति भेदाश्रयरूपं वक्तव्यमेवं च स्वाश्रिते भेदे स्वयं व- त इति परस्पराश्रय इत्याशयः । उक्तमन्यवाप्य. तिदिशति एवमिति सचापाः समवायस्य चैकत्त्वे स- प्ता सती तयोः समवाय इति व्यवहारो न स्यात्त. देदे युगपरकमज्ञेपत्वादिविकल्पदूपणमित्यर्थः। अन्योन्याश्रयप्रसङ्गादपि धर्मभेदपक्षोऽनुपपन्न इत्याह । ७. धर्ममेदेऽन्योन्याश्रययनम् । किञ्च घटत्वादेर्भेदत्त्वेऽवधिभूतपटत्वादिसापेक्ष- प्रतिपत्तिकतायां घटत्ववत् पटत्वस्याऽपि भेदरूपस्य भेदावधिप्रतिपचिसापेक्षतयाऽवधेध घटत्वादित्वेन घ. टत्वादिप्रतीत्यपेक्षायामन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गः । भेदस्व- रूपत्वे घटत्वादेरवध्यपेक्षा न तु स्वरूपमात्रप्रतिपत्ती ·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे स्वरूपमात्रेण चावधित्वं तत्कुत एवमिति चेन्न । भेद- रूपता यदि तस्य स्वात्मैव तदा स्वरूपमात्रप्रतिपची नावध्यपेक्षेति शून्यं वचनम् । अथ धर्मान्तरं तदा स एव भेदोऽस्तु कृत तहत्तया घटत्वादेर्भदरूपतेति प्रक्रियाकल्पनया । अस्तु स एव धर्मान्तरं भेद इति चेन्न । दूप्यत्वात् । अथाऽपि स्वरूपादिनयमिदं भेद इति कथं सङ्गच्छते तद्यवहारस्यैकाकारस्य नानानि- मित्तत्त्वे गोत्वाद्यनुगताकारप्रतीतेरपि कथमेकनिमित्तत्त्व- सिद्धी प्रामाण्यं व्यभिचारात् । सामान्यविशेपैरेव पर-. सामान्य बुद्धिव्यवहारोपपत्तौ तत्कल्पनानुपपत्तेः । * किञ्चेति * घटत्वपटत्वयोरन्यान्यप्रतियोगिक- स्यात्प्रतीतावितरेतराश्रय इति यावत् । अन्योन्याश्रय परिहारं शङ्कसे *भेदरूपेति* यदा घटत्वादिभेदरूपो- भवति तदा पटाद्यपेक्षा यदा स्वरूपेणावधारितमेदा. कारं घटत्वादि प्रतीयते तदा न प्रतियोग्यपेक्षा प्र. तिपोगित्वं च स्वरूपमात्रेण प्रतिपन्नतया नतु नतया तत्कुत इतरेतराश्रय इयर्थः । भेदरूपत्वे घट- त्वादेरवध्यपेक्षेति त्रुवता भेदरूपत्वं घटत्यादेः स्वरूपं विवक्षित मुत तद्धर्म इति विकल्प्य प्रथम प्र. स्याह - नेति * शून्यवचनं निरर्थकवचनमित्यर्थः । यदि दितीय स्तवाह * अधेति * तत् धर्मान्तर १रपधिप्रतीत्यपेक्षेति फा० मु.पु० पा०।

·भेदखण्डनम् । मेव भेदो भवतु प्राप्ताप्राप्तविवेकित्वाद्यर्थ घट- त्वादेस्तदत्तया मेदत्वकल्पनमित्यर्थः । धर्मान्तरस्य भेदत्वमापादितमगीकृत्य प्रत्यवतिष्टते * अस्त्विति * सप्तपदार्थान्तर्भावानन्तर्भावेन परस्पराश्रयभावेन च खण्डनीयं तदित्याह * नेति * स्वरूपान्योन्याभाव- वैधाणामन्यतमद्यथासम्भवं भेदत्वमिति मतं दृपय. ति अधेति यदा घटत्वादौत्तर्मान्तरं भेदस्तधर्मान्त- रेऽभावे च स्वरूपं घटादौ घटत्वादीतियथासम्भवमि- त्याशवयाह *अथेति स्वरूपादित्रितयेऽनुगतभेदयुद्धि- व्यवहारनिदानकाकारादर्शनान्न तत्त्रितयं भेद इत्यर्थः। कथं च न सगरछते व्यावृत्तत्रितयस्वरूपालम्घनत्वात्त- दुद्ध्यादेरित्यत आह तदिति अनुगतव्यवहारस्य वि- भिन्ननिमित्तत्वाङ्गीकारे गवादेर्व्यवहारस्य तथा सम्भ- वाद्गोत्वादिजातिकल्पना निष्प्रमाणिका स्यादित्यर्थः । भङ्गान्तरं भणति * सामान्पति * खण्डादिविशेपैरे- व गोत्वादिन्यवहारोपपत्तौ गोत्वाचकल्पनवगोत्व- घटत्वादिभिरेव द्रव्यव्यवहारोपपत्तौ न द्रव्यत्वकल्पना तथा द्रष्यत्वगुणत्वकर्मत्यैरव सद्व्यवहारोपपत्तौ स- त्ताकल्पनं न स्यादित्यर्थः। योवा को वा भेदोऽङ्गीक्रियते तस्मिन् भेदान्तरम- स्ति न वेति विकल्पयति । ७१ भेदेभेदान्तरसत्वेऽसत्वे च दूपणम् । किञ्च भेदे भेदान्तरमस्ति न वा, आयेऽनवस्था द्वितीये तदभाव एव स्यात् धर्मिण्येव तत्प्रवेशात् । भे-

·खण्डनखण्डवाघे चतुर्थपरिच्छेदे
दस्वभावत्वात् स्वात्मन्यपि स्वयमेव तद्यवहारमयं क.
रोति सत्तेव सद्व्यवहारमिति चेन्न । यदि स्वस्मादभिन्नः
स्वभेद इति च स्वस्मादित्यवधेयावधिभावस्वरूपः स्वयं
भेदोऽन्यस्माच्च स्वस्य तदाऽस्य भेदस्य स्वात्मप्रतियोगि-
कत्वेन स्वाश्रयत्वेन चाङ्गीकारे स्वस्मादपि स्वयं भिन्नः
किं नाङ्गीक्रियते विरोधाभावात् । स्वीक्रियताप्येवं यदि
तथा प्रतीतिर्व्यवहारो वा स्यादिति चेन्न । अस्त्यपि
शब्दाभासादेस्तथा प्रतीतिराभासशब्दव्यवहारश्च । सत्यौ
प्रतीतिव्यवहारौ स्वीकारकारणं न च तौ स्वात्मन एव
स्वस्मादविषयौ स्त इति चेन्न । स्वात्मा स्वस्यैवाधि-
करणमवधिश्चेत्यपि तर्हि न सत्या प्रतीतिः सम्भवति
न वा व्यवहारस्तत्कथमित्थमङ्गीकुरुषे ।
*किञ्चेति प्रथममपवदति आय इति न तावद्भेद
इत्येव युद्धिरुदेति किन्त्वयमस्माद्भिन्न इति विशेषणवि.
प्यभावेन, विशिष्ट्युद्धिर्दण्डादौ भेदग्रहणपूर्विका दृष्टा
दूररस्थतरुगिर्यादेः स्वरूपेण दर्शने विशिष्टयुद्ध्यनुद
यादतो विशिष्टप्रतिभासात्मागेव भेदान्तरशाह्यं तदपि
तथेत्यनवस्थेत्यर्थः द्वितीयमपवदति *द्वितीयेति तदः
भावो भेदाभावस्तस्य धर्मिणो भेदविकलतया तन्मा-
प्रत्वादित्यर्थः । भेदः स्वसंसर्गादन्यत्र भेदव्यवहारं कु.
चन् स्वात्मन्यपितावहारं करोति इदमेव काणादाः स्थ
१ यदि स्वस्मादपि स्वयं मिनो न स भेद इति स्पस्मादिति
कामु पु० पा०।

·भेदत्रण्डनम्। . परनिर्वाहकत्त्वं निगदन्तीति शङ्कते * भेदेति * भेद- स्वभावत्वादिति वदतः कोऽभिसन्धिः किं भेदस्य भेदः स्वस्मादर्भिन्न इति किं वा भेदान्तरमन्तरेण भिन्न- त्वमिति, यद्याधस्तत्राह * नेति * किमुक्तं स्यादि- त्यत आह *स्वस्मादिति * पञ्चम्यन्तशन्दाभिधेयोव. घिभावोऽवधित्वं यस्य तत् स्वरूपः स्वयमन्यस्माच ध- मिणः सकाशात्स्वस्य भेदः स्वयमिति पूर्वेण सम्बन्धः। अत्र दूपणमाह * तदिति * अस्य भेदस्य भेदाभि- नस्य स्वात्मैव प्रतिगी चाऽश्रयश्चेत्यङ्गीकारे परस्मादि- व स्वस्मादपि भेदस्वीकारेविरोधाभावात् स्वीकार्यःस इत्यर्थः । न विरोधाभावमात्रेण स्वीकारः किंत्वन- न्यथासिद्धप्रतीतिव्यवहाराभ्यां तयोरनासत्वेन क- ल्पकाभावान्मैवमिति शङ्कते * स्वीति * प्रतीतिव्य. वहारमात्रात स्वीकार उत सत्याभ्यामिति विकल्प्य प्रथम प्रत्याह * नेति * प्रतिवाघुचरितात् स्वस्मा. स्वयं भिन्न इति शब्दामासात्प्रतीत्याभासस्तद्व्यवहा- राभासश्च विद्यत इत्यर्थः। आदिशब्देनानुत्प्रेक्षादिका- रणान्तरग्रहः। द्वितीयं शङ्कते *सत्याविति तवाप्येतत् तुल्यमिति परिहरति * नेति * स्वयमेव स्वस्याधिक- रणमवधिश्चेति सत्ययोः प्रतीतिव्यवहारयोरसत्वान्न तथात्वं स्वीकुर्वित्यर्थः। भेदस्वभावत्वादिति स्वभेदः स्वस्मादभिन्न इति प्रथमकल्पे निरस्ते भेदान्तरमन्तरेण भिन्नत्वमिति द्वि- १दभेद इति पु०पा० २ भेदत्यमिति पु० पा ·. खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे सीयमवलम्यते। ७२ द्वितीयकल्पनिराकरणम्। ननुन वयं स्वात्मा स्वाधिकरणं स्वावधिवेत्यभ्युपग- च्छामः किन्तु धर्मान्तरे तत्प्रतियोगिके तदाधारे वा स्वी- कृते यो बुद्धिव्यवहारावुपपद्येते तावनवस्थाभयाद्धर्मा- न्तरमन्तरेणैव स्वभावाहेदः करोतीति बूम इति चेत् । तद्यन्यत्र यादृशी प्रतीतिधर्मान्तरविपया तादृश्येवान विना धर्मान्तरमुत्पद्यत इति भ्रान्ता स्यात् । यस्य च स्वभावस्य बलेनेहशी सा जायते स दोषः स्यात् यथा सत्यरजते रजतप्रतीती रजतत्वादुत्पन्ना ऽन्यत्र विना रजतत्वं जायमाना भ्रान्ता सा भवति । यस्य च सा- मर्थ्यात् सा तादृशी जायते स दोष इत्युच्यते । तत्र रजतत्त्वं नास्ति अत्र धर्मिरूपोऽपि भेद एवं सन्नवल. म्बनमिति चेत् । मैवम् । भिन्नप्रतीतिविशिष्टविषया भेदतदाश्रयरूपोभयवस्तुविषयाऽन्यत्र यादृशी सत्या- ऽङ्गीकृता ततो मात्रयाऽप्यन्यूनार्थाया इह जायमानाया यदि द्वयं विषयं नाङ्गीकुरुपे तदा शक्रेणापि भ्रान्तत्वं दुर्वारम् । अथाङ्गीकुरुपे तदाऽनवस्थाप्रसङ्गः । अथ त- दुभयविषयव्यतिरेकेणेव साऽत्र सत्याऽन्यत्र तर्हि इतो. ऽन्यादृशविपया मिथ्या स्या दित्यलं पल्लवेन । *न वयमिति तर्हि वस्तुशून्यत्येन बाधितविपय ·भेदखण्डनम् । स्वादसौ प्रतीतिर्धान्तिः स्यादिति परिहरति * ती- ति भ्रान्तिः कारणदोषव्याप्ता दोषरहितकारणज- न्यत्वान्नेयं भ्रान्तिरित्यत आह * यस्येति * येन स्व- भावविशेषेणेदशी प्रतीतिरुत्पद्यते स स्वभावविशेषो दोपः स्यादित्यर्थः । अन्यत्र निश्चितविषयाभावेप्य- न्यत्र जायमानप्रतीतिर्धान्तेत्यत्र दृष्टान्तमाह * य- थेति * स्वभावविशेपासामर्थ्यात्तजनकत्वे तस्य दो- पत्वं स्थादित्यत्रापि दृष्टान्तमाह * यस्येति * दृष्टान्तं विघटयन्परः शङ्कते तत्रेति शुकौरजतत्वं धर्मिस्वरू- पाभिनं भिन्नं वानास्तीति तत्र तज्ज्ञानं भ्रान्तिरिह तु धर्मिस्वरूपस्य भेदस्य सत्वात्तदालम्बनज्ञानं कथं भ्रा- न्तिरित्यर्थः । घटापटो भिन्न इत्यत्र विशिष्टभेदबु- द्धिर्मिभेदोभयगोचरा स्वीकृता तह दो भिन्न इत्यपि धुडिरुभयगोचराङ्गीक्रियते नाङ्गीक्रियते वेति विकल्प्य प्रथमे भ्रान्तित्वं वज्रलेपायितमिति परिहरति मैय- मिति द्वितीयपि प्रागुक्तानवस्थेत्या *अथेति उक्त- मर्थ विपर्ययवाधाभिधानेन द्रढयति अथेति * प्रती- तेरकरूप्ये सति विषयवैरूप्यमन्यतरमिथ्यात्वमानये- देवेत्यर्थः। एवं भेदस्य स्वनिर्वाहकत्वं खण्डयित्वा सत्तेवेत्यु- क्तमुदाहरणं दूपयति। ७३ उदाहरणविघटनम् । यत्तु सत्तेवेत्युक्तं तत् कटकगवोदाहरणमनुहरति यतः सत्ताप्यमुना दृपणेनास्माभिः खण्डनीया। १४७ ·११७० न खण्डनखण्डस्वाधे चतुर्थपरिच्छेद * यत्विति कटकं राजधानी तत्र नानाजनसङ्की. णे वणिक्पथमध्ये नीयमानो दुष्टोगौरेकामिपलुब्धो यत्र धावस्तत्र ताडितोऽन्यत्र प्रविशंस्तत्रापि ताज्यते तदमपीत्यर्थः। यत्तूदयनेन बौद्धधिकारे भेदसमर्थनं कृतं तदनुव. दति दूपणाय । ७४ उदयनमतानुवादः। यत्पुनरभिधीयते किमतैर्भदखण्डनवादिभिरभिहि- तं भवति किं भेदज्ञानमेव नास्ति, सदपि नित्यमनित्यं, अनित्यमपि वा निर्हेतुकं, सहेतुकमपि वा निविषयं, सविषयमपि वा बाध्यमानविषयम् । तत्र प्रथमः सब- तोविरोधादनुत्तरः । द्वितीयः सुपुप्त्यवस्थानुरोधादुपेक्ष- णीयः । तृतीयोऽपि विरोधाद्धेयः । चतुर्थस्तु भेदोल्लेखादेव त्याज्यः । पञ्चमश्चिन्त्यते किमेतेष्वन्यतमो विषयः तद्- न्यो वा । द्वितीये किमेताभिय॑धिकरणानुपपत्तिभिस्तस्य बाध्यते एवं हि चौरापराधेन व्यक्तमयं माण्डव्यनिग्र- हः । अथान्यतमात्मा, तत्रापि यदि धर्मान्तरमेवेति तत्वं तदाऽनवस्थाभिया तदधिकःप्रवाहस्त्यज्यतां तस्य कुत. स्त्यागः, नवनवस्था प्रतिभासमानमर्थ निवचयति किन्तु प्रवाहं परिहारयति गन्धे गन्धान्तरवत् । अथेतरेतरा- भावमेव भेदज्ञानमालम्बते तदाऽपि कात्माश्रयः तेन ·7 भेदखण्डन उदयनमतानुवादः। १९७१ हि भेदज्ञानमेव न स्यात् । अस्ति च तत्ततो हेवन्त- रमाक्षिपेत् न तु स्वात्मनि स्वयमहेतुत्वे स्वयमेव निवर्तेत । * यत्पुनरिति *.नायं खण्डनन्यायो भेदापबाध- नायालमित्यभिसन्धिः । तदेव प्रतिपादयितुं विक- ल्पयति * किमित्यादिना * एफैकपरित्यागेन क. ल्पान्तरस्वीकारे तत्र वक्ष्यमाणपणं द्रष्टव्यम् । विकल्पक्रमेण दूपयति * तत्रेति * तत्र लोका- नुभवविरोधात्तदनगीकुर्वतोऽममितप्रतियोगिकनिषेध- विरोधादगीकारे सुतरां तद्विरोधात्पथमः स्वरूप- मेव न लभते कुतस्तत्रोत्तराभिधानमित्यर्थः। सामग्य- निरूपणाढ़ेदज्ञानं सदपि नित्यमित्पङ्गीकारे सर्वज्ञानो- परमरूपसुषुप्तिविरोधात् द्वितीयोऽपि हेय इत्याह ऋद्धि- तीय इति* कादाचित्कसतो निर्हेतुत्वे नियामकामा- वात् स्यादेव वा नस्यादेव वेति तृतीयं दृपयति तृतीय इति* निर्विपयत्वं प्रतीतिविरुद्ध इत्याह *चतुर्थ इति* पाध्यार्थत्वं विचारमन्तरेण दुरवधारणमिति तत् विघा- यमित्याह *पञ्चेति विचारमेव दर्शयति किमिति * भेदज्ञानस्य स्वरूपान्योन्याभाववैधय॑प्यन्यतमो वि- पय उत तेभ्योऽन्य इति विकल्पार्थः। द्वितीयमपवदति * दीति मागुक्काभिरनुपपत्तिभिःम्वरूपादिभेदविपया- भिस्त्रिविधएव भेदोबाध्यः प्रकारान्तरस्यतुव्याधिकरण- स्वान्न ताभिर्याधसम्भव इति भावः। विपर्यये बाधम- भिधत्ते * एवमिति* स्वरूपादिभेदानां पाध्यत्वे ततो- ऽन्यभेदस्थापियाध्यत्त्वस्वीकारेचोरापराधेन निरपराध- माण्डव्यमहामुनिनिग्रहः स्मर्यते।

·'११७२ सण्डनखण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे "तस्करस्यापराधेन शुलमारोपितो यति" रिति तत्साम्यं स्यादित्यर्थः । पाध्यभेदवि पयस्य ज्ञानस्य स्वरूपादिभेदेषु मध्येऽन्यतमो विषय इति द्वितीयं शङ्कते * अधेति * व्युत्क्रमेण प्रायुक्त दोपानुद्धरति * तत्रापति तत्त्वमिति धर्मान्तरं भेद इति पक्षपरामर्पक इति यावत् । अत्र दूपणमाह * तदेति * तस्मिन्पक्षेऽनवस्थैव दोप उच्यते सा च द्वितीयतृतीयादिशेदप्रवाहस्वीकारं परिहारयति न पुः रायमपि भेदं इत्यर्थः । कुत इत्यत आह नहीति * अनवस्थायाः प्रतिभासमानाकारापन्हवे सामा- भावादिति यावत् । दृष्टान्तेनैतत्स्फटयति * गन्धति * यंदङ्गीकारनिमित्ता साऽनवस्था तमेव द्वितीयादिभेदं स्वदोपत्वसिद्यर्थ निवर्तयति द्वितीयादिगन्धवदित्य- धः । अन्योन्याभावो भेदस्तविपयं च भेदज्ञानमिति पक्षान्तरमाह * अथेति * अन्योन्याभावं प्रत्यधिकर- णतया प्रतियोगितया च ज्ञायमानमन्योन्याभावज्ञा- नस्य कारणं चेत्तर्धन्योन्याभावज्ञानसिद्धौ तसि- हिरित्यात्माश्रय उच्यते न सोपीत्याह *तत्रापीति * अन्योन्याभावविशेपिताधिकरणज्ञानस्य तहेतुत्वे स दोपः स्याद्धेत्वन्तरागीकारे तु नात्माश्रयातचावश्यवा. च्यमन्यथा भेदज्ञानमेव नस्यादिति हेतुमाह तेनतिर मम इप्टमेवेदमित्यत आह * अस्तीति फलितमाह तत इति दृश्यमानकार्यानुसारेण कारणं कल्प्यंन तु कारणादृष्ट्या दृष्टकार्यस्वरूपमपलपनीयमित्यर्थः । औपनिपदानां मतमाशइते । .

·मेदखण्डन उदयनमतानुधादः । ७५ वेदान्तिमतनिरसनम् । अविद्यावशादिति चेत् किश्चातः न ह्यविद्यत्येवा- त्माश्रयनिवृत्तिः तथा सति घटादयोऽपि कुलालादिनि- रपेक्षाः स्वयमेव भवेयुः । अथात्माश्रयादिदोपोपहततया तन्न तस्यैव कारणं ततो यतः कुतश्विचस्य जन्म तच्च दुनिरूपमतोऽविद्येत्युच्यते इति विचारार्थः ? नास्ति तर्हि विवादः । न च तदपि दुर्निरूपं, प्रतियोगित्त्वेन प्रतीता- वधिकरणस्वभावत्त्वेनाधिकरणप्रतीतिः अधिकरणस्वभा- वत्त्वेनास्मृतौ प्रतियोगिस्मृतिश्चेतरेतराभावग्रहणकारण- मिति निरूपणात् । * अविधेति * दृश्यमानकार्यस्य कारणतया हे- त्वन्तरं न कल्प्यमात्माश्रयत्वेपि तस्याविद्यावशादुप- पत्तेरनुपपन्न विधानपटीयसीत्वात्तस्या इत्यर्थः । नावि- धाऽनुपपन्नं विधातुमुत्सहतेऽन्यथा मुक्तानपि वनी- यादतो नाविद्यागीकारेण किश्चित्प्रयोजनामिति परि- हरति * किञ्चेति * दुर्घटत्वमविद्याया भूपणमिति स्वीकारादविद्यास्वमेवात्माश्रयादिदोपं परिहरतीत्यत आह * नहीति * कुत इत्यत आह * तपासतीति * अविद्यास्वीकार इत्यात्माश्रयपरिहारश्चेत् घटादीना- मपि कुलालादिनिरपेणां स्वत एवोत्पत्तेमृदायुपादानं मुधा स्यादित्यर्थः।मायावादिनोऽभिसन्धिमुद्घाटयति अधेति प्राक्कालावच्छिन्नसत्कारणमुत्तरकालावच्छिन्न सत्कार्य तचैकस्य न सम्भवति स्वसिडी स्वसिद्धिरि- ·११७४ खण्डमखण्डमाघे चतुर्थपरिच्छेदे त्यास्माश्रयमसङ्गादित्यर्थः । स्वव्यतिरेकिकारणादेव क. स्मादपि कार्य जायत इत्याह तत इति तात्मान यपरिहारेण सिहं भेदज्ञानमित्यत आह * तचेति * भिन्नत्वादिप्रकारैः सदादिप्रकारैश्च दुनिरूपमित्यर्थः । तर्थविद्याकार्यत्वपक्षक्षतिरित्यत आह * अत इति * न्यायविचारासहत्वस्याविद्यालक्षणत्वात्तदेवावियेत्या थः। अन्योन्याभावज्ञानस्य सहेतुकत्वे नास्ति विवाद- स्तदन्योन्याभावज्ञानं कार्यमेव स्वानुरूपं कारणं कल्प- यतीति त्वया मयाच स्वीकारादिति परिहरति * ना. स्तीति तच्च दुर्तिरुपमिति यदुक्तं तत्राह *न चेति तदुपपादयति प्रतीति घटस्य प्रतियोगित्वप्रतीतिमपे- क्ष्य पटस्य प्रतियोगित्वप्रतीतिरितरतराभावज्ञानका- रणं चेत्स्वाश्रयादिदोपः स्याचदा तु प्रतियोगित्व- निरपेक्षाधिकरणत्वप्रतीतिस्तन्निरपेक्षा च प्रतियोगि- स्मृतिर्भेदज्ञानकारणमङ्गीक्रियते तदाऽऽत्माश्रयाद्यभा- पात्सुनिरूपणमेव कारणान्तरमित्यर्थः । स्वरूपादिमध्ये भेदज्ञानं स्वरूपमवलम्वत इति मतं शङ्कते। ७७ स्यरूपस्य भेदशानविपयत्वनिरासः। अथ स्वरूपमेव भेदप्रतिभासस्य विषय इति तत्त्वं, तथापि सह प्रयोग एवानुपपन्नः परिहीयतां भेदेन तु किमपराद्धम् । सोऽपि दृश्यते इति चेत् सत्यं, नैमित्ति- कस्तु स्यात् न स्वरूपतः नहि घटमानय पटमवलोक- येत्यादी भेदपदमपि प्रेक्षावानुपादत्ते व्याख्यायान्तु मूढप्र- ·भेदखण्डने उदयनमतानुवादः। बोधनार्थ घटः कुम्भ इति वत सह प्रयोगेऽपि न दोषः। * अथेति * तत्र मण्डनोदीरितं दोपं परिहरति * तथापीति * घटव्यतिरिक्तोदानगीकारे घटो भिन्न इति सह प्रयोगो न स्यात्पर्यायाणां हस्तकरादिशब्दानां सहप्रयोगानुपलम्साह्यर्धत्वाच्चेति सहयोग एवा- न्याय्पो न पुनर्भद इत्यर्थः । प्रतीयते यत्तदभ्युपगम्यत इति नियमवशात्तत्परित्याग इति शङ्कते * सोपीति * घटो भिन्नः पटो भिन्न इति सह प्रयोगो दृश्यत इत्य- र्थः। दर्शनस्य गत्यन्तरं दर्शयन्परिहरति * सत्यमिति * शुकः कीर इतिवत्संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिनिमित्तं पर्यायपदान्तरोपादानं इति नैमित्तिक इत्यर्थः । शुक्लो घट इति सहप्रयोगे भिन्नार्थत्वादिहापि भिन्नार्थत्व- मुत पिकः कोकिल इत्यादिवभिन्नार्थत्वमिति सन्देहे किमत्र विनिगमकमित्यत आह * नहीति * घटादि- व्यतिरेकेण शोल्क्यादिवतेंददर्शनव्यवहाराभाव एव नियामक इत्यर्थः । पर्यायत्वेऽपि प्रसिद्धपदान्तरेण स- हप्रयोगः सम्बन्धयोधनार्थमविरुद्धो व्याख्यातॄणामिति सदृष्टान्तमाह * व्याख्योति * यद्यप्पनेकप्रकारेण वेदान्तिभिरुतो न्यायः सर्पया भेदवाधक्षमो न भवति तथाप्यनेकभेदकल्पनायां गौ- रवादेको भेदशब्दार्थो वक्तव्यः कोऽसाविति पृच्छति । ७८ भेदशब्दार्थनिरूपणम् । तथापि कः परमार्थः ? यथायथं त्रयमपि, घटस्य हि घटाद्यात्मना प्रतीतिः अपटाद्यात्मना च प्रतीतिस्ततो : + ·. खण्डनखण्डसाचे चतुर्थपरिच्छेद वैशिष्ट्यप्रतीतिथेत्यनुभवसिद्धम् । तत्राभावस्य प्रथम- मानं, अभावान्तरधर्मान्तराभावात् । सामान्यादिपु त्रिपु इयं धर्मान्तराभावात् । द्रव्यादित्रिषु त्रयं त्रयस्यापि सम्भवात् । भवति हि पटोऽयं न घटः तन्तुमयश्चेति, गन्धोऽयं न रूपं सुरभिश्चेति, गतिरियं नोत्क्षेपणं ति- तिर्यक् चेति । लक्षणन्तु स्वरूपभेदस्य तादूप्येणाप्रतीती प्रतीतिः, इतरेतराभावस्य त्ववाधितः समानाधिकरणो निषेधप्रत्ययः, वैधर्म्यस्य तु विरोधः सचैकधर्म समावेश इत्येपा दिगिति । *तथाऽपीतिकचित्त्रयं * कचित् दयं कचिदेकमिति य. थायथं यथायोगं त्रयमपि तत्वमित्याह *यथेति यथास म्भवत्वमेव त्रितयस्य घटादावनुभवेन दर्शयति घट स्येति । घटायात्मनेति स्वरूपभेदोऽपटाद्यात्मनेत्यन्यो- न्याभावभेदो वैशिष्ट्येतिवैधर्मभेद उक्तः । घटादी- ति मृत्कार्यत्वादिग्रहः । क पुनरेकमात्रमित्यत आह* तत्रेति * अभावस्य स्वरूपमात्रं भेदोऽन्योन्याभाव -गुणजात्याद्यभावादित्यर्थः। विभागान्तरमाह *सामा न्येति * सामान्यविशेषसमवायपु स्वरूपेतरेतराभाव- दयं भेदो गुणजात्यादिधर्माभावादितियावत् । द्रव्यगुः णकर्मसुस्वरूपेतरेतराभाववैधयंत्रितयमपि भेद इत्याह *द्रव्येति सम्भवमेवाह भवतीति पट इति स्वरू. पभेदः न घट इतीतरेतराभावस्तन्तुमयश्चति वैधर्म्यम्! गुणेपूदाहरति * गन्ध इति * तनापि क्रमेण त्रितयं ·भेदसण्डनउद्यनमतखण्डनम् । १२७७ द्रष्टव्यम् । कर्मण्युदाहरणमाह *गतिरिति उत्क्षेपण- मिति नियतोवदेशक्षेपणमुच्यते तिर्यगितिविष्वग्ग- मनमुच्यते। त्रयस्य लक्षणत इतरेतरवलक्षण्यं कथयति *लक्षणमिति ताद्रूप्येणात्मनाऽप्रतीतौ प्रतीतिःप्रतीति रिति प्रतीतिविपयत्वं विवक्षितन्ताप्येणेति विशेषणं वैधम्यंतरेतराभावव्याहत्यर्थ तयोस्तादात्म्यरूपप्रतियो- गिप्रतीतिसापेक्षत्वादितिद्रष्टव्यम्।प्रतियोग्यक्याप्रती- तौ स्वरूपेण प्रतीतेः स्वरूपभेदलक्षणत्वात्स्वरूपाभेद- ग्रहेऽपि स्वभेदारोपो न स्यादित्युक्तं परिहृतं द्रष्टव्यम्। इतरेतराभावलक्षणमाह इतरेति* प्रत्ययशब्देन प्रती- यत इति प्रत्येतव्यमुच्यते स्वप्रतियोगिसमानाधिकर- णोऽभावोऽयाधितोऽन्योन्याभाव इत्यर्थः नीलमुत्पल- मिति विधिसामानाधिकरण्यव्यात्पर्ध निषेधग्रहणम्। संसर्गाभावव्यावृत्यर्थ स्वप्रतियोगिग्रहणम् । एकस्मि- चारोपितभेदे सोऽयन्न भवतीति भ्रान्तिव्यात्त्यर्थम. याधिततिाधर्म्य विरोधेन विरुद्धस्य विवक्षितत्वादि- त्यर्थः । असङ्करो भेद इति सामान्यलक्षणं द्रष्टव्य. मित्याह * दिगिति * यत्पुनरुक्तं भेदज्ञानस्य पाध्यविषयत्वं वदता कीदृशो भेदोऽभिमत इति पदुक्तं तदयुक्तं पराभि- मतभेदानुवादेन तस्य याध्यतामात्राभिधानादित्य- भिमेत्य सिद्धान्तयति । ७२ उदयनमतखण्डनारम्मः। अत्रोच्यते तथा हि यत्तावत् पृष्टं किमेतेवन्यतमा- स्माऽस्य विपयः तदन्यो वेति तनिर्वचनवादिनि शोभते १४० ·१९७८ घण्डनखण्डनाये चतुर्थपरिच्छेदे नास्मासु, प्रतिभासमानोऽयं भेदः स्वरूपादिपक्षान्त - वानन्तभीवाभ्यां वा सदसत्त्वाभ्यां वा अन्येनापि धर्मेण येन केनचिन्निरुच्यमानोऽन्वयेन च व्यतिरेकेण वा बा- ध्यतामिति तेन सर्वेणानिर्वचनीय इति ब्रूमः । एतच्च न केवलं भेदस्यापि तर्हि जगत एव, अनिर्वचनीयवादश्वायं यथा तथोदितं प्राक् । * अत्रोच्यत इति ** कुतो न शोभत इत्यत आह * प्रतिभासेति * प्रतिभासमानत्वात्तुछविल- क्षणोऽप्ययं भेदः स्वरूपान्योन्याशाववैधयेष्वन्तर्भूत स्वानन्तर्भूतत्त्वाभ्यां सत्वासत्वाभ्यां वा अन्येनापि सावयवत्वादिरूपेण तथा येन पेन कार्यत्वप्रमेयत्वा दिना निरूप्यते तेन सर्वेणापि त्वन्नये कार्यत्वादि भावे व्यतिरेके कार्यत्वाद्यभावरूपे च पाधमेति न्या यासहिष्णुत्वात्तेन सर्वेणाप्यनिर्वचनीय · इत्यर्थः । भेदधर्मिणः सत्यत्वात्तदाश्रितो भेदः किं न सत्यः स्तत्राह ** एतदिति * अपरोक्षतया भासमानस्य प्रपञ्चस्यानिर्वचनीयत्वं कथमित्यत आह * अनिर्थ: चनीयेति * याध्यत्वान्न सदपि, नासद्गवितुमर्हति थासति लौकिपरीक्षकाणां प्रतिभासभेदव्यवहार विशेषव्याघातापत्तेरित्युक्तं सप्तशत्यामित्यर्थः । उक्तं चोद्यान्तरमनुवदति । ८० चोद्यान्तरमनूघनिराफरणम् । यदप्युक्तमथान्यतमेत्यादि गन्धे गन्धान्तरवदित्यन्तम् । १ असंलग्नमिय।

·११७९ भेदखण्डमउदयनमतखण्डनम् । तदपि न साधु। यया युक्त्यैकस्वीकारस्तयैव प्रवाहस्वी- कारस्य दुरित्त्वात् । तत्र यदि प्रवाहस्वीकारे तस्या असाधकत्वं स्वीक्रियते एकस्वीकारेऽपि स्यात् अविशि- प्टलक्षणत्वात् । अत एव प्रतिभासमानत्वादेकस्वीकार इ. त्यप्पयुक्तम् । एकप्रतिभासिकाया युक्तः सर्वसाधारण्यात् । नहि प्रत्यक्षादेव जायमानः प्रतिभासंः प्रमाणं नानुमा- नादेरित्यत्र युक्तिरभ्युपगमो वा, नचानवस्थाप्रसज्जिका. युक्तिरनुमानादेरन्या नाम, तर्कस्यापि व्याप्तिमूलत्त्वं सर्व- श्वानुमानच्छायामापद्य दुषणमपि प्रवर्तत इति भवतैव व्युत्पादनात् अतोऽनवस्थाप्रसजिकाया युक्तेदोषो वा वक्तव्यः त्यक्तव्यो वा स्वपक्षः। * यदिति * दूषयति * तदिति * हेतुमाह * * ययेति * घटो भिन्न इति व्यवहारांनुपपत्त्या यथा घटस्थ भेदस्त्वयाऽङ्गीक्रियते तथाभेदोभिन्न इति व्यवहारानुपपत्या द्वितीयोपि स्वीकार्य इत्यर्थः । ननु भेदो भिन्न इति प्रत्ययः परेण बलादापाद्यते न प्रसि- हो लौकिकानांघटो भिन्न हति प्रत्ययस्य लोकसिद्धत्वा. देको भेदः स्वीक्रियत इत्यस्ति विशेष इत्यत आह *अत इति परामृष्टहेतुं स्पष्टपति * एकति * प्रति. भासमात्रेण स्वीकारे देहात्मभावस्वीकारप्रसङ्गादवश्यं वास्तवभेदवादिना युक्तिरनुसरणीया तस्या एक- रूपत्वात्प्रवाहः स्वीकार्य इत्यर्थः । युक्तिसहकृतप्रत्य- .

·१९८० खण्डनत्रण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे चादायो भेदो भासते दितीयादिस्तु भेद्भवाहो न तथेति विशेष इत्यत आह * नहीति तर्कोप- तप्रत्यक्षजनितज्ञानमेव प्रमाणं तदनुगृहीतलिङ्गजन्य- ज्ञानं प्रमाणं नेत्यत्र न कश्चिन्यायः ततस्वीकारोवा तधेत्यर्थः । अनुमानं च भेदो भेदवान् भिन्नइतिप्र. तीयमानत्वात् घटवत् भेदो भिन्न इति प्रत्ययो विशे. पणप्रतिभासपूर्वको विशिष्टप्रत्ययत्वाद्दण्डीति प्रत्यय धदित्यादिरूपं द्रष्टव्यम् । भेदप्रवाहस्यानुमानिकत्वमेय 'नास्ति तत्प्रतीतेयौक्तिकत्यादित्यत आह * नचेति * कथं प्रसञ्जकस्थानुमानत्वमित्यत आह * तर्कस्पेति * यद्ययं भेदाधिकरणं न स्यात्तथा न प्रतीयतेत्यस्य प्र. सङ्गस्य प्रतीयते चायं तस्माझेदाधिकरणमित्यनुमाने पर्यवसायित्वमवश्यं वक्तव्यमित्यर्थः । व्याप्तिमूलत्वे. पि सपक्षसत्वाद्यनपेक्षत्वान्नानुमानत्वमित्यत आह * सर्वमिति * अनुमानछायामापाद्यमानस्तमर्थ सा. धयति तच्छाया च व्याप्तिमूलत्वं तर्कस्यानुमानस्य च साधारण्यं तथा तर्फे मूल शैथिल्पदोपस्यानुमानेऽसिद्धे च तुल्यत्वमिति भवस्वीकार इति यावत् । एवमाध. भेदेन द्वितीयादिभेदस्य साम्पमुक्का फलितमाह * अत इंति * अबाधितयुक्तिपलादेको भेदः स्वीक्रियते न प्र. पाह इति शङ्कते। ८१ प्रवाहवदेफस्वीफारेऽपि दोपः। प्रवाहस्वीकारवदेकस्त्रीकारे नानवस्थेति चेत् त. किमनवस्थाभावविशिष्टायास्तस्याः युक्तः साधकत्वं ·भेदखण्डन उदयनमतखण्डनम् । मन्यसे एवं तर्हि द्वितीयमातस्वीकारे नानवरथेति द्वि- तीयस्वीकारप्रसङ्गः ओमिति चेत् पराई पर्यन्तं प्रवाह- स्वीकार को वारयिता । नैतावन्मात्रेण तुष्यति भवान् पराहीदप्यधिकमेकादिकं किं नाभ्युपगम्यत इत्यपि भ- वता वक्तव्यमेव तथा च सैवानवस्थेति चेत् सत्यं त- स्यास्तु भयात् कीदृशमभ्युपगम्यतामिति निपुणं मन्त्र- यामहे । द्वयादिकं परित्यज्यतामिति चेत् एकस्मिन्नाम कीदृशोऽनुग्रहः येनानवस्थाप्रवाहनिवेशाविशेपेऽपि द्वया- दिकमुपेक्षितमेकन्तु रक्षितम् । द्वितीयमादायानवस्थेति चेत द्वितीयेऽपि यदि भवतोऽनुग्रहः स्यात् तृतीयमा- दायानवस्थेत्यभिधाय सोऽपि रक्षितः स्थात् तावती भवतोरागद्वेषौ निःश्रेयसाय यतमानस्य मानसमास्क- न्दमानौ न कल्याणोदक तर्कयामि । गन्धे गन्धान्तर- प्रसञ्जिका न च युक्तिरस्ति, तदस्तित्वे वा का नोहा- निः तस्या अप्यस्माभिः खण्डनीयत्वात् । * प्रवाहेति * तीनवस्थापिरहविशिष्टयुक्तर्वि- शिष्टप्रतीतिः विशेषणप्रतीतिपूर्विकेत्यादिरूपाया आधभेदसाधकत्वमित्युक्तं स्यात्तत्किमङ्गीकरोपीति पृच्छति * तदिति * ओमिति चेत्तत्राह *एवमिति * परिगणितभेदस्वीकारे मानवस्थेति शङ्कते * ओमि- ति * परिहरति # परार्देति * पराई नाम 5.

·१९८२ अण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छ पण आयुष एको भागः तच काललवमारभ्य सू. क्ष्मदर्शिभिः परिगण्यत इति यावत् । पराईपर्यन्त- भेदस्वीकारोऽतिप्रसङ्गादेवानुपपन्न इति पूर्ववादी श. कते * नैतापदिति * कुतो नैतावन्मात्रेण दोपद त्यत आह * परार्दादिति * एका सङ्ख्याम्पराई प्राप्य पुनरपि एक व्यमित्यारभ्य पराईपर्यन्तग. णनसम्भवात्तदपि स्वीकर्तव्यमिति वक्तव्यं भवतेति न्यूनस्वमित्यर्थः । उच्यते एवं तर्हि को तोप इत्यत आह *तथाचेति* गूढाभिसन्धिः सिद्धान्त्याह *सत्य- मिति मन्त्रणे क्रियमाणे प्रथमभेदस्वीकरणमेव युक्तन पुनादिस्वीकार इति पूर्ववादी शङ्कते * बचादीतिक प्रथमस्वीकारे द्वितीयस्वीकारे च गुणदोषसाम्ये प्रथम स्वीकारे स्वपक्षश्रदैव कारणं तवेत्युपहसन्नाह *एकास्म- निति* साम्यमसिद्धमनवस्थाभावाभावयोरेवविशेष- स्वादिति शङ्कते *द्वितीयमिति अयमपि विशेषो दि- तीयादावपि तुल्य इत्याह द्वितीयेपीति एवं साम्ये सति प्रथमे रागो द्वितीये च देषः स्फुरति तावतो रागदेषो मोक्षार्थ शास्त्रं प्रवर्तयतां न युक्तौ रागोप- योर्मोचपरिपन्धित्वादित्युपसंहरति *ताविति कल्या- णं पुरुपार्थरूपतया रमणीय कैवल्यं उदर्क उत्तरकाले ययोस्तथाभूतो न तर्कपामीति न विचारयामीतिया धत् । प्रवाहपरित्यागे यदुक्तं दृष्टान्तेन गन्धे गन्धा- तरवदिति तद्विघटपति *गन्धदात* अयं गन्धो गन्ध- घत्तित्वरहितगन्धवन्मात्रवृत्त्यधिकरणं प्रमेयत्वात घटवदित्यस्ति युक्तिरित्यत आह * तदिति * ·भेदसण्डनउदयनमतखण्डनम् । ११८३ पुनश्चोद्यान्तरमनुवदति । ८२ चोधान्तरनिरासः। यदप्यथैतरेत्यादि निरूपणादित्यन्तं तदप्ययुक्तम् । त- थाहि-इतरेतराभावज्ञानं भेदव्यवहारहेतुं मन्यते यस्तस्य पक्षो नोपपन्न आत्माश्रयप्रसङ्गादित्येवं बुवाणस्य न कि- ञ्चिद्धाधकमुक्तं स्यात्प्रतियोगिरूपत्वेनेत्यादिसमाधान च प्रागेव दूषितम् । अथ स्वरूपमेवेत्यादि न दोष इ- त्यन्तं यदुक्तं तदप्यस्मदनुक्तदोपदूषणमित्युपेक्षितम् । यदपि तथाऽपि क इत्यादि तिर्यक् चेत्यन्तं तदपि गर्त- वर्तिगोधामांसविभजनन्यायमनुहरति पक्षत्रयस्याऽप्युक्त- युक्त्याऽऽच्छादितस्य दर्शयितुमशक्यत्वेन तद्विभाग- व्यवस्थितेरवसरनिरस्तत्त्वात् । * यदिति * इतरेतराभावविशिष्टधादिज्ञा. नस्येतरेतरामाधज्ञानकारणत्वादात्माश्रयत्वमित्युक्त. दोपापरिहारादयुक्तमिति दूषपति * तदिति * पति- घोगिज्ञानमन्तराधिकरणमितिकारणनिरूपणेन प. रिहार उक्तस्तत्राह * प्रतीति * यत्किञ्चित्मत्यधि- करणत्वं वक्तव्यमेवं चात्माश्रयत्वं रुद्रेणापि दुर्निवार- मित्यर्थः । एवं वैधान्योन्याभावभेदबाध्यत्वमुप. पाद्य स्वरूपभेदस्यापि तदुपपादनाय तदुक्तमनुवदति । ** अंथेति * स्वरूपपक्षोक्तदोपो नोधृत इत्याह * तच्चति # व्याख्यानमपि पर्यायशब्देन चेपटो- ·११८४ लण्डनमण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे भिन्न इति सामानाधिकरण्यं न स्यादपर्यायेण चेद- धिकार्थत्वमित्यनेनापि दुष्टत्वादुपेक्षितमित्याशयः । पुनः परोक्तमनुभापते * यदिति * सोपहासं दूष- यति * तदिति * गतः श्वनं तदातगोधाया मांस विभजनं यथा न सम्भवत्यप्राप्तविपयत्वात्तद्वादिदमपी. त्यर्थः । तत्र हेतुमाह * पक्षत्रयेति * परोक्तं लक्षणमनूद्य दूपयति । ८३ परोक्तलक्षणखण्डनम् । यच्च स्वरूपभेदस्य लक्षणमुक्तं तादूप्येणाप्रतीती प्रतीतिरिति तदप्यवद्यम् । यदेकमेव वस्तु भ्रान्त्या भि- न्नमिति प्रतीयते तत्र तादूप्येणैकस्यैकरूपतया प्रती- तिर्नास्ति अस्ति च प्रतीतिर्न च स्वरूपभेद इत्यति व्याप्तिः । ताद्रूप्येणेत्यस्य धर्मान्तररूपभेदासङ्कीर्णोदाह- रणार्थत्वात् प्रतीतिरभ्रान्ता विवक्षितेति चेत् स्वरूप- प्रतीतेस्तत्राप्यभ्रान्तत्वात् । यच्च स्वरूपमात्रेण प्रतीयते वस्तु न तत्ताद्रूप्येणैकरूप्येण नच नानात्मतया वस्तु. गत्या चैकमेव तत् तत्रापि स्वरूपलक्षणो भेदः स्यात् । * यच्चेति * कुत इत्यत आह * यदेति * ता. द्रुप्यमेकरूपत्वमुत एवं रूपत्व माघे एकस्तावच्चन्द्रः स यदा भ्रानया द्वौ चन्द्रमसाविति प्रतीयते तदा त. स्य चन्द्रस्यैकस्यैकत्वं तादूप्यं तेन प्रतीतिर्नास्तीति १ ताप्येणेकरू येणेति सो० पु० नास्नि ।

·भेदखण्डन उदयनमतखण्डनम् । का भिन्नतया प्रतीयमानत्वात्स्वरूपप्रतीति स्ति ल्पितभेदाधिष्ठानत्वेन भेदप्रतीतेश्च भ्रमत्वान्न स्वरू- पभेदसिद्धिरित्यतिन्याप्तिरित्यर्थः । नास्त्यतिच्याप्ति- स्तस्यापि स्वरूपत्वेन कुतश्चिद्भेदत्वादित्यत आह * ताप्येणेति वैधान्योन्याभावलक्षणभेदासङ्कीर्णत- पा स्वरूपभेदज्ञापनार्थ ताद्रूप्येणेति विशेषणमुपात्त- मतश्च यत्किञ्चिदपेक्षया भेदत्वे व्यर्थविशेषणत्वमित्य- तिव्याप्तिः स्यादेवेत्यर्थः । अतिव्याप्तिपरिहाराय वि. शेषणं शङ्कते * प्रतीतिरिति* तादूप्येणाप्रतीतावभ्रा- न्ता प्रतीतिः स्वरूपभेदसिद्धिर्नेष्यते भ्रमाभावप्रस. गादतो नास्त्यतिव्याप्तिपरिहार इत्याह * नेति उदासीनेपि वस्तुन्यतिव्याप्तिमाह * यच्चेति * यद्वस्तु प्रतीयते तस्मिन्प्रतीयमाने वस्तुनि तादूप्यमेकरूपत्वन्न प्रतीयते न भेदोपि प्रतीयते वस्तुगत्या तत्र न विद्यते भेदोपित्वैक्यमेव तत्रापि स्वरूपभेदलक्षणं गतमित्य- तिव्याप्तिरित्यर्थः। अवधीरितभेदाभेदरूपं वस्तु प्रतीयमानमेव ना. स्ति विरुद्धयोरेकतररूपेण प्रतीतेरावश्यकत्वादतो ना- तिव्याप्तिरिति शङ्कते। पिरुयोरेकतररूपेण प्रतीत्यायश्यकत्वमङ्गः। नास्त्येवेदृशमुदाहरणंताद्रूप्याताद्रूप्याभ्यामेकस्यावश्यं प्रतीतेरिति चेन्न । प्रतीतिकलहानवकाशात् । भवति हि.यत्वया तत दृष्टं तत् किमेकमनेक वेत्यनुयुक्तो नायं विशेपो मया शङ्कितो जिज्ञासितो वा स्वरूपमातन्तु ·खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे .प्रतीत्याहमुदासीनोऽभूवमित्यभिधत्त इति । * नास्तीति * प्रतीतिकलहे घटाद्यपलापोपि स्यात्तवापि संविदमन्तरेण तत्साधकाभावादिति परि- हरति * नेति *एवंविधलौकिकानुभवाभावे कथ. मनुभवविरोध उद्भाव्यत इत्यत आह *भवति हीति दूरे गिरिशिखरे पुरतस्तकरमणीयो मया प्रतीतो न पुनस्तदेकत्वन्नानात्वमिति लौकिकः कथयति परेण पृष्ट इति यावत्। सन्देहाभाव एकतरविशेषनिर्णयादपि स्था. दित्यत आह * जिज्ञासितोवेति * जिज्ञासाभावा- सन्निर्णयोत्पादशापि नास्तीत्यर्थः । स्वरूपमा प्रती. त्य-ज्ञात्वेतियावत् । तस्य लक्ष्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति चोदयति । ८५ उदासीनत्येन इएस्वरूपम्य भेदस्यमेषेतिशङ्कानिरास । ननु तदपि स्वरूपं भेद एव कस्मादपि, तत् कथमुक्तदो- पावतार इति । मैवम् । एवं हि तादूप्येणाप्रतीताविति व्यर्थ स्यात् । प्रतीतिमा लक्षणं वक्तव्यम् । यत्प्रमेयं तत् कस्मा दप्यवश्यं भिन्नमिति एकस्यैव स्वस्मादिप्रसङ्गनिराक- रणार्थमपि तादूप्येणाप्रतीतावित्युक्तं तच्च खण्डितमिति । ताद्रूप्पमन्यरूपत्वं विवक्षितमिति चेन्न । तदा हि तदाऽनुप- स्थापितपरामर्शवत् अन्यत्त्वस्य स्वरूपभेदत्वे आत्माश्रयः सर्चस्वरूपाणां लक्ष्यत्वात् अन्योन्याभावत्वे चान्यो- न्याश्रयः वैधम्र्ये च चक्रकम् ।

·भेदखण्डन उदयनमतखण्डनम् । १२८७ * नन्विति * कस्मादप्यन्यस्मात् घटादितस्तस्य भेदत्वान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः । स्वरूपं सर्व यतः कुत- चिड्रेद एव निःस्वरूपं च व्यवच्छेद्यन्नास्त्यतो व्यर्थवि- शेषणत्वमिति परिहरति * मैवमिति * कुतो विशे- पणवैययमित्यतः प्रतीतिमात्रलक्षणस्यैव समर्थत्वा- दित्याह प्रतीति यदा किं तर्हि लक्षणं वाच्यमित्या- काङ्क्षायामाह * प्रतीति * नैवमतिव्याप्तिः प्रमेयमात्र. स्य कुतोपि भेदस्येप्टत्वा दवादिभिरिति हेतुमाह * यदिति * प्रतीतिमात्रं चेत्स्वरूपभेदलक्षणं तबैकस्यैव स्वस्मात् भेदः प्रसज्येत तन्निवारणे तु विशेषणं सार्थ- कमेकत्वेनाप्रतीतावित्येकत्वेनप्रतीतित्वादेव तन्निवारण- मित्याशङ्ख्याह एकस्येति एकत्वानेकत्वसन्देहाभावस्थ- लस्य यच्च स्वरूपमात्रेणेत्यत्र दर्शितत्वादित्यर्थःता- द्रुप्यमेकरूपस्वं न विवक्षितमपि स्वन्यरूपत्वं विवधि- तमतो नोक्तदोप इति माङ्कत्तेताद्भूप्यमितिताद्रूप्यमि- त्यन्यरूपत्वस्य विवक्षितत्वे स्वरूपस्यैव लक्षिततया प्रस्तुतत्वेनान्यरूपस्याप्रस्तुतत्वादप्रकृतान्यपरामर्शित्वं तच्छन्दस्य स्यादिति परिहरति * नेति तदा-तच्छन्दे- नेत्यर्थः । यथेदमेकं दूपर्ण तथा दोपान्तरमप्यस्तीत्याह * अन्यत्वति * अन्यशन्देन स्वरूपभेदो विवक्षित उत्ता- न्योन्याभाव उत्तवैधर्यमाचे स्वरूपस्याद्याप्यनिरूपित. त्वात्तत्सिद्धौतत्सिद्धिरिति आस्माश्रयत्वमित्यर्थः।घट- स्वरूपभेदो यदा लक्ष्यते तदाऽन्यस्वरूपभेदानामलक्ष्य- स्वात्कथमात्माश्रय इत्यत आह *सर्वेति * अन्यथाs. व्यापकत्वमसगादित्यर्थः । यदि मध्यमः तत्राह * ·११८८ खण्डगखण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे अन्योन्येति * स्वरूपभेदसिद्धौ अन्योन्याभावसिद्धि स्तत्सिद्धौ च तदप्रतीतिवैशिष्टधेन स्वरूपभेदसि. द्धिरितीतरेतराश्रय इत्यर्थः । अन्तिममपवदति * वैध Hइति स्वरूपभेदज्ञानं विनाऽन्योन्याभावज्ञानायोगा तेन च विना विरोधासिद्धस्तद्यतिरेकेण च वैधासि. शिस्तत्सिद्धौ स्वरूपभेदज्ञानसिद्धिरितिचक्रकमित्यर्ध। स्वरूपभेदलक्षणन्निरस्यान्योन्याभावलक्षणं नि. रसितुमुपक्रमते। ८६ अन्योन्याभावलक्षणनण्डनम् । यदपीतरेतराभावस्य लक्षणमवाधितः समानाधिक- रणोनिषेधप्रत्ययः। एतदप्यशोभनम् । समानाधिकरण इ- त्यादि भाषायाः कथं कथमपि तात्पर्यगवेषणेऽपि समा- नाधिकरणो यो निषेधस्तत्प्रत्ययविषयोऽन्योन्याभाव इति पर्यवसाने समानाधिकरण इति किं तुल्याश्रय, उतैका- श्रय, उत तादात्म्यप्रतियोगिक, उताधिकरणभूतपदा- र्थवाचिशब्दविशेषणविशेष्यभावव्यवस्थितपदाभिधेय उ- तान्यदेव । *यदपीति प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं किं प्र- त्ययस्य किं वा निषेधस्पाऽऽये प्रत्ययस्यात्माश्रयस्य घटाद्यधिकरणत्वायोग इत्यभिप्रेत्य दूपयति * एत: दपीति * नोपसर्जनमुपसर्जनान्तरान्वयमहतीति न्यायेन यद्यपि साक्षात्सम्बन्धो नास्ति तथापि १ तात्पर्य पर्यवसाने इति का० मु.पु. पा० ।

·भेदखण्डने उदयनमतखण्डनम् । १९८९ विवचावलान्न इत्याह * कथमपीति द्वितीयापि शब्देन नानुपपत्तिसमुच्चयः । सतीदं वक्तव्यमिति शेषः । किं वक्तव्यमित्यत आह * समानेति * स. मानशब्दस्य समानो देवदत्तो यज्ञदत्तेनेति सदृश. पर्यायतया प्रयोगदर्शनातुल्याश्रयत्वमिति प्रथमक- ल्पार्थः । तादात्म्यस्पोभयनिष्ठत्वादन्योन्याभावोपि तनिष्टस्तत् प्रतियोगिक एवेति तृतीयार्थः। अधिकरण- पदार्थस्य वाचको घटोयमिति शब्दस्तेन सह विशे- पणविशेष्यभावव्यवस्थितः पटो न भवतीति पदं तदभिधेयत्वमधिकरणसाम्येनौपचारिकमिति चतु- र्थार्थः । न्यून्यतापरिहाराय कल्पान्तरम् । सदृशाधिकरणत्वं सामानाधिकरण्यमिति प्रथमं दुषयति। ८७ प्रथम द्वितीयविफल्पनिरास । तत्र न प्रथमः तुहिनमयूखे प्रियामुखे च न दू- पणकणस्यापि सम्भव. इति प्रत्ययस्यापि दर्शनात् । तत्र मुखचन्द्रयोरन्योन्याभावोऽस्तीति चेन्न । तस्य सत्वे- ऽप्युक्तप्रत्ययस्य तदविषयत्वात् । मास्तु तद्विपयो ल- क्षणं त्वस्यैततच तदविषयत्त्वेऽप्यदुष्टमिति चेत् कीदृशं तहीदं लक्षणं न तावत्समानाधिकरणो यो निषेधस्तत्प्रत्ययो यस्तस्य यो विषयः सोऽन्योन्याभाव इति, नापि स ए- एवान्योन्याभाव इति, नापि यत्र समानाधिकरणो नि. १भेदप्रत्यय इति का पु० पा०।

·११९० खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे षेधप्रत्यस्तत योऽस्ति सोऽन्योन्याभाव इत्यस्तु तद्ध- मस्य सर्वस्याऽन्योन्याभावत्वापातात् समानाधिकरणवै- यर्थ्यप्रसङ्गाच्च । एतेनैकमुदाहरणमादाय द्वितीयोऽपि निरस्तः। * तत्रेति * कुत इत्यत आह * तुहिनोति * तुहिनमयूखे शीतरश्मौ चन्द्रे मियामुखे च तुल्ये दू. पणसंसर्गनिषेधस्तुल्याश्रयो भवतीत्यतिव्याप्तिरित्य- र्थः । लक्ष्पान्योन्यानावस्थापि तत्र विद्यमानत्वात् लक्ष्यमतात्य वर्तनं तत्र नास्तीति शङ्कते * तत्रेति * सत्यमस्ति तथाप्युक्तप्रत्ययस्तद्धिपयो न भवत्यन्य- विषय एवेति लक्ष्यमतीत्य वर्तनमस्त्येवेति परि- हरति * नेति * अयं प्रत्ययोऽन्योन्याभावविषयो माभूदित्युक्तमगीकृत्यातिव्याप्तिपरिहारं शङ्कते *मा. स्विति * चन्द्रप्रियावदनयोःपकणो नास्तीति प्रत्ययोऽन्योन्याभावविषयो मामुन्नहि मयैतत्सत्यवि. पयत्वं लक्षणमिष्टं येनान्योन्याभावमतीत्य तत्प्रत्य- यविपरस्प वर्तनादतिव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । कि त. हि लक्षणमित्यत आह * लक्षणमिति * अस्मदभि. मतनिधमत्ययविषय इत्यर्थः । तद्यतिव्याप्तिरित्यत आह* तच्चति * तस्य चात्यन्ताभावविपयत्वेपि नलक्षणत्वक्षतिरत्यन्ताभावस्थलेऽन्योन्याभावस्यापि विद्यमानत्वेनातिव्याप्त्यभावादित्यर्थः । स्वाभिप्रेतम पि लक्षणं न त्वन्मनसि विपरिवर्तमानमात्रेण विप्र- तिपन्नपोधकामिति शन्दैरभिधातम्यन्तचन शक्यमिति, ·भेदलण्डन उदयनमतखण्डनम् । परिहराति कीहशमिति * समानाधिकरणनिषेधप्र- स्पयविषयत्वं लक्षणमुतस एव प्रत्यय उत स एव प्रत्य- यो यत्र तदाश्रितधर्मत्वमिति विकल्पाभिप्रायः। प्रथम दूषयति * नेति * तत्प्रत्ययो याधस्तदिषय इति तु- हिनदीधितिप्रेयसीमुखयोपिकणोपि नास्तीत्यत्र सं. सर्गाभावेऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । असम्भवादतिव्याप्तेश्च न द्वितीय इत्याह * नापीति * तृतीयमपवदति । * नापीति # मुखे चन्द्रेचाश्रितस्य धर्ममात्रस्पै- वान्योन्याभावप्रसङ्गेनातिव्याप्तेरिति हेतुमाह तदि- ति * अस्मिन्पक्षे संसर्गाभावस्यापि तडर्मिणि वर्त्त- मानत्वेन व्यवच्छेदानुपपत्तेपर्थविशेपणत्वं चेत्याह * समानेति * एकाश्रयत्वं सामानाधिकरण्यमिति द्वितीयं दृपयति * एतेनेति * प्रियामुखे दोपले शो नास्तीति निषेधप्रत्यय एकाश्रयो भवति तेना- बाधितैकापनिषेधप्रत्ययोऽन्योन्याभाव इति लक्षणं संसर्गाभावेऽतिव्यापकमित्यर्थः । तादात्म्पप्रतियोगिकत्वं सामानाधिकरण्यामिति तृतीयं दूषयति । ८४ तृतीयविकल्पनिरासः। नापि तृतीयः तादात्म्यप्रतिसन्धानन्यतिरेकेण त-, त्प्रतियोगिकत्त्वस्य प्रत्येतुमशक्यतया तन्निर्वचनप्रसङ्गा- त् तचाशक्यं तथा हि तदेकत्वं वा भेदाभावो वा, स्त्र- रूपन्त्वसम्भावितं तस्य भेदत्वोपगमात् तस्मिन् दृष्टे- ऽपि तन्न वेति तादात्म्यसंशयानवकाशापत्तेः । आये- ·सण्डनसण्डखाये चतुर्थपरिच्छेद ऽपि संख्याविशेपो वा धर्मान्तरं वा। *नापीति कुत इत्यत आह तादात्म्येति तादात्म्य. प्रतियोगिकत्वं इति त्रुवता तत्प्रतियोगितादात्म्यनिर्व- नीयमित्यर्थःनिरूप्यता ताहि तादात्म्यं को दोपस्तत्राह * तचेति * तदुपपादनार्धन्तादात्म्यमेकत्व मुत भेदा- भाव इति विकल्पपति तथाहीति घटादीनां स्वरूप तादात्म्पमिति कल्पनीयमित्याशय तन्न भवति भेद- त्वेन तस्य स्वीकारादित्याह *स्वरूपं स्विति असम्भवे हेस्वन्तरमाह तस्मिन्निति * दूरे गिरितर्षादौ दृष्टे- पि तादात्म्यसंशयो जायते तन्न स्यात्तादात्म्यस्य स्व. रूपत्व इत्यर्थः । कल्पान्तरासम्भवेऽपि कृतविकल्पे किं दूपणमित्याशय तदर्शनाय विकल्पयति * आद्यति * प्रथमं दूपयति । ८९ तृतीयविकल्पस्य प्रथमद्वितीयविकल्पसण्डनम् । नाद्यः गुणादौ तदभावप्रसङ्गात् । प्रथमे क्षणे का- र्यद्रव्यस्यैकस्यापि स्वातादात्म्यप्रसङ्गात् । वैशेषिकमते व्युत्थाने चैकत्वे तदभावप्रसङ्गात् । उपाधिभिन्नावलम्बिच तादात्म्यं कथं स्वरूपमात्रावलम्बेनैकत्वीकर्तुं शक्यं वि. चित्रप्रतिपत्तिकत्वात् । नापि द्वितीयः तस्यापि धर्मान्त- रापेक्षयानवस्थापाताव अनपेक्षायां स्वातादात्म्यप्रसङ्गा- त्नापि द्वितीया स हि भेदस्याभावो भवन्नप्यन्योन्या. भावस्यैव स्यात् अन्योन्याभावस्य च तत्प्रतिक्षेपात्मक- .

·इति * भेदखण्डने उदयनमतसण्डनम् । त्वात् तेनाप्यन्योन्याभावप्रतिक्षेपात्मना भवितव्यं पर- स्परप्रतिक्षेपात्मत्वान्निध्यनिषेधयोः तथा च सत्यन्यो- न्याभावप्रतीतिमन्तरेण तन्निरूपणमशक्यं निषेध्यप्रतीति- सापेक्षत्वान्निषेधबुद्धरित्यन्योन्याश्रयः । नति * गुणादिषु विद्यमानान्योन्याभावप्रति- पोगित्वेन गुणा निर्गुणा इति न्यायेन तदभावप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्रव्येपि कालभेदेनाव्यापकत्वमाह * प्रथम णारम्भे द्रव्यस्य समवायिकारणत्वानि- यमात् क्षणमात्रमुत्पन्नं द्रव्यमगुणं तिष्ठतीति वै. शेपिकाभ्युपगमस्तत्र एकत्वसङ्ख्योत्पत्तेः प्राकार्य द्र- व्यात्मकन्न स्यादित्यर्थः । असम्भवी चायं पक्ष इत्याह *उपाधीति* कस्य केनेति सप्रतियोगिकेन तादात्म्येन निष्पतियोगिकत्वं कथमभिन्नं स्यादिरुद्धप्रतिपत्तिक- योरेकत्वानुपपत्तरित्यर्थः । धर्मान्तरं तादात्म्यमिति पक्षं दूपयति *नापीति* तादात्म्यं पडर्मान्तरं तत्रापि धर्मान्तरमस्ति मवेति विकल्प्य मथमंदूपयति तस्या- पीति * दितीयमपवदति * अनपेक्षति * भेदाभा- घस्तादात्म्यमिति दितीयं दूपयति * नापीति * अ. प्रेतरेतराश्रयत्वोपपादानायोपोद्धातं । करोति स हीति स तादात्म्परूपो भावस्तस्य भेदस्याभावो भ. चन्नन्योन्याभावस्पैवाभावानेदान्योभावोऽस्तुतः कि. मष्टमित्यत आह * अन्योन्यति * तत्मतिक्षेपात्म- स्वात्तादाम्पाभावरूपत्वादन्योन्याभावस्य तेन तादा. स्पेनापि स्वाभावप्रतिक्षेपात्मकेन भवितव्यमित्युक्तं o ·खण्डननपडसाधे चतुर्धपरिच्छरे तत्र हेतुमाह * परस्परेति * एवं च तादात्म्यप्रतीती तत्प्रतिक्षेपान्योन्याभावप्रतीतिस्तत्प्रतीतौ च तादा- स्यप्रतीतिरिति वक्तव्यमितरतराश्रयणमित्याहत- थाचति । अधिकरणभूतपदार्थवाचिशब्दविशेषणविशेष्य- भावव्यवस्थितपदाभिधेयत्वं सामानाधिकरण्यमिति । चतुर्थं दूपपति। ९० चतुर्थपञ्चमविकल्पनिरास । नापि तुरीयः निर्घटं भूतलमित्यत्रापि प्रसङ्गात् । नापि पञ्चमः समानाधिकरणइति प्रतियोगिसमानाधिक- रणो विवक्षितस्तादृशश्च निषेधोऽन्योन्याभावः तत्प्रत्ययश्च तलक्षणमित्यस्याप्ययुक्तत्वात् । भावसमानाधिकरणस्या- न्योन्याभावस्य कुम्भः पटत्वं न भवतीत्यादेरव्याप- नात् ।तजातीयेतथास्वञ्च यं विशेषमन्योन्याभावगतमा- दाय स्याचदेव लक्षणीभवनसमर्थमुपजीव्यमानमस्य ल- क्षणस्योपन्यास प्रत्यादिशति । नच तदपि सम्भवत्यन्यो- न्याभावसंसर्गाभावभेदखण्डनप्रस्ताचे निरस्तत्वात् । कारान्तरस्य चाऽसम्भवात् । नापीति * कुत इत्यत आह निरिति * अधिकरणयाचकशब्देन विशेषणादिक्षावस्थितपद- वाच्यं समानाधिकरणं तनिष्टनिषेधप्रत्ययविषयत्वमा न्पोन्यामावलक्षणमुक्तं स्पात्तयाच निमित्यादिसं.

·भेदसण्डने उदयनमतसण्डनमा सर्गाभावेऽतिव्यासमित्यर्थः । अन्यदेधेत्युक्तं प्रति. क्षिपति * नापीति * दोपपटनाय पञ्चमकल्पार्थ प्रकटयति समानेति* अयुक्तत्वे हेतुमाह भावेति- स्वप्रतियोगिसमानाधिकरणो निषेधाऽयाधितोऽन्यो। न्याभाव इति लक्षणमुक्तं स्यात्तत्र च प्रमाणं तत्म- त्यय इति तथाच कुम्भः पटत्वन भवतीत्यत्र पटत्व. प्रतियोगिको निषेधो घटो वर्तते पटत्वं प्रतियोगिनि पटे वर्तत इत्यव्यापकत्वात् । न च पटत्वं तदन्पोन्या- भावश्च पटे वर्तत इति स्वप्रतियोगिसमानाधिकरण- मिति वाच्यम् । धर्मिपतियोगिभेदादभावभेदे कुम्भध- मिकाभावाष्पापनात्प्रतियोगिभंदादेवाभावभेदो न धर्मिभेदादिति शपथसाध्यत्वात् धादिभेदेऽप्यमा. वस्यैकत्वेऽभावचातुषिध्यकल्पनाया अमाणिकश्वप्र- सगादिति भावः । आदिपदेन सुखं घटो न भवती- त्यादिसङ्ग्रहः । घटः शौक्ल्यन्न भवतीत्यत्र स्वप्रतियो- गिकसमानाधिकरणो निषेधो भवति तेन स्वप्रतियो- गिकसमानाधिकरणनिपेघजातीय इति लक्षणं सर्या- न्योन्याभावव्यापि भविष्प्रति इत्याह *तजातीयेति* अंन्योन्पाभावानुगतविशेषानङ्गीकारे तज्जातीयशब्द- प्रत्ययानुपपत्तेर्य विशेपमन्योन्याभावानुगतमादाय तन्नातीयत्वप्रतीतिस्तस्य तत्रैव वर्तनादेच लक्ष- णीभवनसम्भवादुपजीव्यत्वेनावश्यप्रथमप्रतीतिसाघ- नत्वेन लाघवात्तर्कसाहाय्याक्षणत्वमस्ति व्यस्त. दुपजीवकलक्षणोपन्यास इत्याशयः । अस्तु तर्हि तदेव लक्षणमित्यत आह * तदेति * रूपान्तरेण किं ·खण्डनखण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे निर्दिश्य तचैतदभिधीयत इत्यादाक्न्योन्याभावमा वगतविशेषणस्य निरस्तत्वादित्यर्थः । अन्योन्या- भावसंसर्गाभावभेदः खण्डनोक्तप्रकारादन्य एवासौ विशेप इत्यत आह * प्रकारेति ** यदुक्तं घटः पटत्वं न भवतीत्यादावव्याप्तिरिति तदसद्यतोऽत्र तावत्परत्वं प्रतियोगि पट: पटत्वन्न भ. वतीत्यत्रापि तदेव प्रतियोग्यकेन घटे वर्तमानोय. मेवैप एपोप्ययमेवेति परस्परैक्यान्नास्त्यव्याप्तिस्थल. मित्याशङ्याह । ९१ लक्षणेऽव्याप्तिकथनम् । नच पटत्वं न भवतीत्ययमेवाभावः घटः पट- त्वं न भवतीत्येक एव एवं प्रतियोग्यैक्येन मया- त्र तथाभ्युपगमादिति कचित् प्रतियोगिसमानदेशत्वा- दपि लक्षणसिद्धिरिति वाच्यम् । तथापि प्रति- योग्यैक्येन तदत्यन्ताभावस्पैक्यापत्तेः तादात्म्यवत्संयो- गस्यापि हिष्ठत्वाविशेषादतिव्याप्तः कालभेदेन च प्राग- भावादेरपि प्रतियोगिसमानाधिकरणतयाऽतिव्याप्तः का- लैक्येन च विशेषणे च तदन्योन्यव्यतिरेकाच्याप्तरिति । *न चेति* कुत इत्यत आह * तथापीति संस. गीभावान्योन्याभावयोरपि तथा सति भेदो न स्या- दित्यर्थः । घटः पटत्वन्न भवतीत्यत्र परत्वं प्रतियो- गिन भवति किन्तु तादात्म्यं तस्योभयाधिकरणत्वा- तनिषेधस्पापि दयनिष्ठतया प्रतियोगिद्यसामाना. :

·भेदखण्डने उदयनमनखण्डनम् । घिकरण्यमस्तीत्यत आह * तादात्म्यवदिति * योगः संयोगस्तस्य विष्ठत्वात्तदभावोपि दिष्ट एवेति प्रति- योगिसमानाधिकरणत्वं संसर्गाभावेप्यस्तीत्यतिव्या- प्तिरित्यर्थः । प्रतियोगिसामानाधिकरण्यत्वमानं वि- वक्षितमुताभिन्नकालिकमिति विकल्प्य प्रथमेऽतिव्या- प्तिमाह कालेति * यस्यां मृदि घट उत्पत्तेः माङ्गासी- स एव घटः कालान्तरे तत्रैवासीदिति प्रागभावस्या- पि स्वप्रतियोगिघटसामानाधिकरण्यमस्ति तथा त- प्रैव पुनर्न भविष्यतीति प्रध्वंसस्यापि तथात्वेना- तिव्याप्तिरिर्थः । द्वितीयं प्रत्याह *कालेति यदा मति- योग्यस्ति तदा तत्समानधिकृतो निषेधोन्योऽन्याभाव . इत्युक्तं स्यात्तथाच तस्मिन्नेव लक्ष्ये ऽन्योन्याभा- वेऽव्याप्तिनहि घटयोस्तादात्म्ये सत्येव तदन्योन्पा- भाव इत्यर्थः। वैधयंभलक्षणमनुभापते दूपयितुम् । ९२ वधम्यभेदलक्षणखण्ढटम् । यदपि धर्मान्तरस्य लक्षणमवादि वैधय॑स्य विरो- धः स चैकधर्म्यसमावेश इति तदप्युभ्रान्तमनसो भा- पितम् । तथा हि प्रमाणप्रेमययोर्भदोस्ति नवा, नचेचद- भिधानस्य पर्यायत्वप्रसङ्गः किंप्रमाणिका बुद्धिरित्युक्ते बुद्धिविषयेणोत्तरप्रसङ्गश्च । नापि प्रथमः स हि न ता- वत्स्वरूपलक्षणः एकस्याप्युभयभावदर्शनात् । अत एव ना- १ तुलादिद्न्यस्येत्यधिक का मु. पु० पा० ।

·खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे न्योन्याभावोऽपि धर्मान्तरन्तु तयोर्भेदः परिशिष्यते यतोऽन्येन रूपेण तत्प्रमाणमन्येन च तदेव प्रमेयमि- त्युच्यते तथा च सत्येकधर्म्यसमावेशो लक्षणमव्यापकम् । सोऽयं प्रमेया चतुलाप्रामाण्यवदिति पारमर्पमपि परामर्श व्यस्मादित्यास्तां विस्तराः । * यदपीति * तदपि भ्रान्तमलपितमित्युपेक्ष्य- मिति दृपपति * तदिति * लक्षणाव्यातिप्रदर्शना. धमुपोद्घातं करोति * तथाहीति * प्रमाणप्रमेयमि. सि पदयोरभिन्नार्थतया पर्यापत्वप्रसङ्गो हस्तकरादि- • शब्दानामभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां तथात्वादिति वि. तीयं दृपयति *नचेदिति * प्रमाणप्रमेयपोरैक्यवा' दिनां तदभिधानपर्यायत्वमपि नानिष्टमित्यत आह * किमिति * युद्धौ किं प्रमाणं घटे वा किं प्रमाण मिति प्रमाणप्रश्नेषु युद्धौ युद्धिः प्रमाणं घटे घटःप्र. माणमित्युत्तरं दातव्यं स्पात्तयोरभेदे मेयस्यैव मा. नत्वादित्यर्थः । प्रमाणप्रमेययोर्भदः स किं स्वरूपल- क्षण उतान्योन्याभाव उत वैधमिति विकल्पय प्रथम पराचष्टे * सहीति* कुत इत्यत आह * एकस्येति * एकस्पैय घस्तुनस्तुलादिलक्षणस्य प्रमाणप्रमेयभाव- दर्शनादित्यर्थः । प्रमाणप्रमेयपोरन्योन्याभावो न स. सम्भवति इत्याह अत इति तस्मात् तृतीयः कल्पः परिशिष्यत इत्याह * धर्मेति * अन्न हेतुर्पत इति अन्पेन प्रमाकरणस्वरूपेण प्रमाणमन्येन प्रमाविपपत्व- रूपेण प्रमेयमित्युच्यते पत स्ततोस्वरूपभेदमात्री.

·नाम मेदखण्डने उद्यनमतखण्डनम् । पगमावैधय॑भेदः परिशेष इत्पर्थः । अस्तु तर्हि स- एव पक्षः को दोषस्तत्राह * तथाचेति एकस्यैव प्र. माणत्वप्रमेयत्वोपगमात्तत्रैवैकधर्म्यसमावेशो लक्षणमव्यापकमित्याशयः । एकधर्म्यसमावेशो वैध. मिति ब्रुवन्नुदयनो न न्यायशास्त्रे श्रुतवान् श्रुतः मपि विस्मृतवानित्युपहसन्नुपसंहरति * सोयमिति*. सूभ्रं तु प्रागेव विवृतम् । प्रमाणत्वप्रमेयत्वपोः ममाप्रमेयभेदकयोरेकमिन् समावेशः सूत्रकारेण द- शितो विस्मृत इत्यर्थः। अपरोक्षभेदप्रतिपत्तेः प्रातिस्विकेन्द्रियसंनिक. र्षानुविधायित्वात्तजन्यत्वं वक्तव्यं घटप्रतीतिवदिति प्योदयति। ननु भेदप्रतिपत्तेस्तावत्प्रत्यक्षफलस्यार्थेन्द्रियसनि- कर्षः कारणमसाधारणं वक्तव्यं तत्र य एवेन्द्रियसन्निकर्पस्य भेदप्रतिपत्तिहेतोहितीयः सम्बन्धः स एव भेदोऽस्तु ।न। उक्तबाधकैर्वाधितायाः प्रतीतेरर्थसन्निकर्पकारणत्वाभा- वादिति । * नन्विति * तथापि किं भेदलक्षणमित्यत आह * तवेति * इन्द्रियातिरिक्तो भेदप्रमाजनक त्वसन्निकाधिकरणजातीयो भेद् इति लक्षणं जा- तीयग्रहणं परोक्षभेदावरोधायेत्यर्थः । प्रागुक्तान्यो- प्रयादियाधकैर्वाधिताया भेदप्रतीतेन्तेरिन्द्रियस-

·१२०० खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेद
निकर्पजत्वमेव नास्ति तदनुविधानं त्वधिष्टानग्रहण
कारणतयाऽपचासिद्धं रजतादिप्रतीताविवेति परिह
रति * नेति *
इति भेदखण्डनम् ।
.
r"
कारणत्वानिरुक्तेश्च सन्निकर्षकारणत्वं भेदन
तिपत्तेदुरभिधानमिति मन्वानः
कारणत्वखण्डन
मक्रमते।
९४कारणत्वखण्डनारम्भः।
किं पुनस्तत्कारणत्त्वम् । पूर्वभावित्वमिति चेन्न ।
चिरापध्वस्तानामपि कारणत्वप्रसङ्गात् । अव्यवहित
पूर्वभावित्त्वमिति चेन्न। व्यापारस्यैव कारणत्त्वप्रसङ्गात।
व्यापारण न व्यवधानमिति चेन्न । कारणकारणस्यापि
कारणत्वप्रसङ्गात् । कारणस्यातद्वयापारल्वात् नैवमिति
.
चेन्न । विनाविशेषोक्ति दुर्विवेकत्वातायद्विना यद्यन्न ज.
नयति तत् तस्यावान्तरव्यापार इति चेन्न । सहकारि-
णामपि तथावप्रसङ्गात् । तज्जन्यमिति चेन्न । तथापि
कारणत्वाव्यवस्थितौ विशेपोक्तरतिप्रसक्तः कथमपि
विशेषोक्ती गगनादेः सर्वत्र कार्य हेतुत्वप्रसङ्गात् ।
*किमिति # पूर्वायित्वमावं कारणत्वमुताः
प्पपहिसत्वविशिष्टमिति विकल्पाभिप्रायः। पूर्वकल्प
शकते *पूर्वति* भाषियं कारणत्वमित्युक्त कार्येऽति.

·कारणवखण्डनम्। १२०१ व्याप्तिस्तत्परिहाराय पूर्वेत्युक्तम्।तावत्युक्ते पूर्वमसतो. पि कारणत्वं स्याचद्वारयति * भावित्वामिति * अति- व्यापकत्वानेदं लक्षणमित्याह * नेति * चिरमनन्वयेन निर्लेपमेव प्रध्वस्तानां जलयुयुदादीनामिदानीन्तन. घटकारणत्वप्रसङ्गः । चिरप्रध्वस्तयागादेः कारणस्व. मिति तद्यावृत्तये विशेषणमनन्वयेनेति । अन्वयो व्या- पारः। द्वितीयं शङ्कते * अव्यवहितेति * यागादेापा- रव्यवधानात् कारणत्वन्न स्थात् व्यापारस्य च कार्यम्प्र. त्पन्यवधानात्कारणत्वं स्पादित्यल्पाप्त्पतिव्याप्तिभ्यां दूषयति * नेति * स्वागमव्यवधायकमितिन्यायेन व्यापारवतः कारणत्वं स्यादिति शङ्कत्ते *व्यापारणेति *तर्हि कुलालादेरपि जलाहरणादिकार्य प्रति कारण- स्पं स्यात् घटादेस्तयापारत्वेनाव्यपधानादिति दूषय. ति * नेति * जलाहरणादिकारणस्प घटादेः कुला. लादेयापारत्वाभावाचेन व्यवहितकुलालादेर्न कारण- स्वामिति शङ्कते कारणस्योति तज्जन्यः कारणमिति लक्षणे सम्भवति व्यापारत्वाताव एव वक्तुमशक्य इत्याह *नेति स्पन्दः प्रयत्नो वा संयोगादिषु व्या- पारोनद्रव्पामिति विवेक्तुमशक्पमित्यर्थः। विशेषोक्ति शङ्कते * यदिति * यदुधमनादि यत् कुठारादि विना छिदादिकार्य न जनयति तदुधमनादि तन्त्र छिदादौ कु- ठारादेरवान्तरन्यापारः घटादिस्तुकुलालानधिष्ठितो- पि यज्ञदत्ताधिष्टितः सलिलानयनं करोति तेन न तयापारत्वामित्यर्थः । दण्डादयोपि विना मदं न घट १दं मूलेऽपेक्षितम् ।

·खण्डन साडसाचे चतुपंपरिच्छदै जनयन्तीति तेपामध्यवान्तरव्यापारत्वप्रसङ्ग इति दृष' यति *नेति* शङ्कते *तजन्यमिति यदिना पचन जनयति तज्जन्यं तत्रावान्तरव्यापार: दण्डादयः पुनर्न मृवन्या इति तदव्युदासः अजन्यस्यापि समवा- यस्य श्रोत्रव्यापारत्वदर्शनादनुचितिस्तामङ्गीकृत्यापि दुपयति । तथापीति * येन विना यबस्तु धन जनयति तचजन्य तन्त्र कार्य तदवान्तरव्यापार इति विशेपोक्ति- रशक्या कारणत्वानिश्चिती तज्जन्यत्त्वविशेषणासि- हेरित्यर्थः। तर्हि तज्जन्यपदस्थाने तत्समवेतत्वपदं निद. धे इत्याशयाङ्गीकरोति कथमपीति भवतु वाव्या. पारस्य कारणत्वानिश्चिती तज्जन्याधिशेपोक्तिस्तेन च व्यवधानं मामुत्तथाप्यव्यवहितपूर्वभावित्व कारणत्व. लक्षणं दुष्टं गगनादापतिव्यापकत्वादित्यर्थः । उक्तप्रसङ्गापरिहारं शङ्कते। २५ गगनेऽतिव्याप्तिपरिहारशङ्कानियकरणम् । अनन्यथासिहपूर्वभावित्वमिति चेन्न । वक्तव्पं हि करमादन्येन प्रकारेण विना, का च सिद्धिरिति, यदि हि कार्यादन्येन प्रकारेण न निप्पत्ति स्तदा- ऽसिद्धिः नहि कार्येण कारणस्योत्पादनं नापि कार्यादन्ये- न प्रकारेण न ज्ञप्तिः प्रत्यक्षादेरपि कारणत्वज्ञप्तेः न- खलु सर्वा कार्यलिङ्गजा कारणस्य ज्ञप्तिः । नापि कार- पखात व्यतिरिक्तेन प्रकारेण न निष्पत्ति तिर्या ज्ञाता- २पारण जन्यमिति पु० पा०।

·कारणत्रखण्दनम्। १२०३ वात्माश्रयात् । प्रकारान्तरवत्तयापि च तदुपगमात् । *अनन्यधेति गगनादेयापकतया नित्यस्याऽन्य- थासिद्ध पूर्यभाषित्वमतो न सर्वकार्यहेतुत्वप्रसङ्गः कारणं त्वनन्यधासिडपूर्वभावि तेन नातिव्याप्तिनंच प्रसङ्गवाध इत्याकूतम् । अन्यथेत्यन्येन प्रकारेण अनन्य- थेति च तेन विनेत्युक्तं भवति तथा च किमन्यत्वप्र- तियोगि काच सिद्धिरुत्पत्तिजप्तिति वक्तव्यमि- त्याह * नेति * अन्यत्वेनापेक्ष्यमाणं प्रतियोगि कार्य- मुच्यते सिद्धिश्चोत्पत्तिस्ततश्च सिद्धमिस्पनेन सम्बन्ध इति शङ्कते * यदीति * अनन्यथासिमिति कार्यप्र. फारादन्येन प्रकारेण न निप्पन्नमित्युक्तं भवति तत्रा. र्थात्कार्येण जन्यत्वमेवाभिहितं भवति तेनासम्भवत्वं लक्षणस्यति दुपयति तदेति तदुपपादयति * नही. ति * कार्यस्थ प्रागसत्वेन न कारणनिष्पादकत्व- सम्भव इति भावः । तर्हि अन्यत्वप्रतियोगि कार्यमेव सिद्धिश्च ज्ञप्तिर्विवक्षितेत्यत आह * नापीति * कुत इत्यत आह * प्रतीति * तदेवमुक्तं भवति कार्याद- न्येन वस्तुना न जातं कारणमिति तयुक्तं प्रत्यवादि- प्रमाणविषयत्वात्कारणस्य त्वत्पक्षेऽसम्भव इत्यर्थः । कारणं कार्यलिङ्गेनैव ज्ञायत इत्यत आह * नेति * आप्तोपदेशादेरपि तदयगमादिति यावत् । अन्यत्वप्र. तियोगिनो कार्याकार्ययोः कार्यस्य प्रतिक्षेप परिशेपा- कारणत्वमन्यत्वप्रतियोगिसिद्धिश्वोत्पत्तिज्ञस्योरन्यत. ३ अन्यपापि तदुपगमादिति फा० म० पु० पा० ।

·१२०४ मण्डनमण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे रा भवतीत्याशमाह * नापीति * कुत इत्यत आह * ज्ञप्ताविति * अनन्यथासिहमिति कारणत्वादन्येन प्रकारेण न निष्पन्नं न ज्ञातं वेत्युक्तं स्याज्जनिमतो. जडस्प कारणत्वप्रकारेणैव जन्मादि कधितं स्यादेवं च स्वज्ञाने स्वज्ञानं स्वोत्पत्तौ स्वोत्पत्तिरित्यात्मा- श्रयः ज्ञप्तावित्युत्पत्तेरुपलक्षणम् । ज्ञप्तिपक्षे कारणत्व प्रकाराष्ट्रन्यसत्त्वादिप्रकारान्तरवत्तया ज्ञायमानत्वाद- सिद्धिरुत्पत्तावपि स्वावयवादियो निष्पत्तेरसिद्धिा स्थादित्याह * प्रकारेति * अनन्यथासिडत्वमिति कारणावादन्येन प्रकारे- णाकारणत्वमित्येवं रूपेणासिद्धत्वं विवचितमिति ९६ अनन्यथासिद्धस्यस्यार्थान्तरनिरासः। व्यतिरिक्तत्वमकारणत्वमिष्टमिति चेन्न। उक्तदोषानि- वृत्तेः कारणत्वात् पूर्व चोत्पत्तिज्ञप्त्योरक्षणिकवादिभिर- भ्युपगमात् । अव्यवहितपूर्वतया कदाचित्तदपि कारण- मेवं तत्पूर्वतरमपि, कस्याश्चित्त्यक्तेरनेवम्भावेऽपि त- जातीयतया तथाभायित्व विवक्षिततया व्यक्तिव्यभिचारा- प्रयोजकत्यादिति चेन्न । कार्यान्तरेऽपि गगनादेरतथाभा- वस्य विनिगन्तुमशक्यत्वात् । कालदेशव्यापकतयाऽन्य- थासिद्धस्थिति तदिति चेन्न । तथा सति शब्दादी गग- नादरकारणत्वप्रसङ्गात् । एतेनानन्यथासिद्धान्वयन्य- ·कारणस्वखण्डनम्। १२०५ तिरेकानुविधायित्वमपि व्युदस्तम् । गगनादेव्यति- रेकाभावात् अकारणत्वप्रसङ्गश्चाधिकः । * व्यतिरिक्तति * अन्यथेति शब्दवाच्यं व्यति- रिक्तत्वमकारणत्वं तद्रूपेणासिद्धिरितियोजना।कारण- त्वज्ञानव्यतिरेकेणाकारणत्वज्ञानायोगात्कारणत्वज्ञा- नेऽनन्यधासिडकारणत्त्वज्ञानमित्यात्मात्रय इति परि- हरति * नेति * दूधणान्तरमाह * कारणत्वादिति * स्थायिवादितिः कार्याव्यवहितपूर्वक्षणवर्तित्वं सह- फारिसमवधानं वा कारणत्वं व्यवस्थिते वस्तुनि प- श्वान्निष्पद्यत इत्यभ्युपगम्यते तेन प्रकारान्तरेणापि सत्वज्ञप्त्योरभ्युपगमादन्यासिरित्यर्थः । यस्पेदानी का. रणता ज्ञायते तत्पूर्वतरमाप कारणमेव कदाचिद- व्यहितपूर्वतया, कार्याऽव्यवहितपूर्वक्षणासम्पन्धान- धिकरणत्वस्य कारणत्वेन विवक्षितत्वादतोऽकारण- त्वमसिद्धमिति शङ्कते , अव्यवहितेति * काचि- तन्तुष्यक्तिः कार्यमजनित्वैव नश्यति तत्र का वार्ते- स्पत आह *फस्पाश्चिदिति कार्याव्यवहितपूर्वक्षणा- सम्पन्धानधिकरणजातीयस्य तथात्वेन विवचितत्वाद्य. क्तिव्यभिचारोऽप्रयोजकः तस्यापि तज्जातीयवादि- स्पर्थः। अतिव्याप्त्या दूपयति अनति पतः कार्पजन्म कदाचिदपि न दृष्टन्तस्पापि तज्जातीयतया कारण- त्वकल्पनेऽनन्यथासिद्धत्वकल्पने घगगनादेनित्यविभु. द्रव्यस्य स्वकार्यशब्दादिव्यतिरिक्तकार्येण समतया पू. कालसम्पन्धित्वाकारणत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । नच गग- ·१२०६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेद नादेः कारणत्वमिष्टमेव जनिमानिमित्तत्वोपगमादिति वाच्यम् । व्यतिरेकाभावादन्वयमावस्य चातिप्रसद्भि- त्वादिति अन्पधासिः स्फुटत्वाद्गगनादेरनन्यधासिद्ध- पूर्वभाषित्वं नास्तीति शङ्कते *कालति देशकालव्या- पितयाऽऽकाशादेरन्यथासिद्धसन्निधित्वादकारणत्वे शब्दादावष्यकारणत्वमसन इति परिहरति * नेति * तदनन्यथासिन्डान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं कारणत्व- मिति पक्षेकथित खण्डनमतिदिशति एतेनेति* मृदा- दिगतप्रमेवादिव्युदासार्थमनन्यथोतिविशेषणम् ।त. दनुविधायित्वं तद्वत्वमितियावत् । एतेनेति गगना. देरन्यथासिद्धिसम्भवाच्छन्दाद्यकारणत्वनेत्यर्थः । अ न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य कारणत्वोपगमे व्यक्ति- रेकहीनगगनादेः कारणत्वं न स्यादिति दोषान्त रमप्यस्तीत्याह * गगनेति * कार्यान्तरे गानादेापाराभावान्न कारणत्वप्र. सङ्गो यतो व्यापारवत्वं कारणत्वमिति शङ्कते। ९७ कारणत्वलक्षणद्वयनिरासः। व्यापारवत्वं कारणत्वमिति चेन्न । तद्वि व्यापार- समवायित्वं चा व्यापारजनकत्वं वा । नाघः यागादेर- कारणत्वासङ्गात् । नोत्तरस्तस्यैव निरूप्यमाणत्वात् । नित्यसत्वासत्वयोरन्यतरप्रसक्तिनिवारकत्वमिति चेन्न । निवारकपदावयवस्य प्रत्ययस्य कारणत्वनिर्वचनं बिनाऽ- निरूप्यमाणार्थयात् । अन्यतरार्थस्यैकस्य च निरु- ·कारणपखण्उनम्। १२०७ क्त्यशक्तः। * व्यापारोति * तत्र वत्प्रत्ययेन समवाय उच्य- ते किंवा जन्यजनकसम्बन्ध इति कथनीयमिति परि- हरति * नेति * यागादिव्यापारापूर्वस्य चेतनसमवा- यित्वाद्यागादेः स्वर्गाकारणत्वप्रसङ्गेन प्रथमं दूषयति * नेति * जनकत्वं कारणत्वं तदद्याप्पसिद्धमिति ल. क्षणासिद्धिरिति द्वितीयं दूपयति नेति * लक्षणा. न्तरं शङ्कते नित्येति कार्यस्य नित्यं सत्वमसत्वं वा प्रसज्यमानं येन निवार्यते तत्कारणं तद्भावस्तत्त्वं जन्मनाशकारणयावरोधाय विशेषणमिति यावत् । निवारकपदावयवो ल्युत्प्रत्ययः तस्यार्थः कर्ता स च कारणविशेषस्ततः कारणनिर्वचनं विना तदसिद्धि- रिति दृपयति * नेति * अन्यतरशन्देन सत्वोपगमे नाशकारणेऽव्याप्तिरसत्योपगमे जन्मकारणाव्याप्तिरु- भयानुगतं चाऽभ्यतरत्वं जातिरुपाधिर्या नास्ति स्वा- त्मवृत्पनुपपत्तरिति । जन्मनाशान्यान्यत्वं तत्रानुगत- मितिचेन्न । जन्मनाशचिशिष्टान्यान्यत्वस्थ तत्र वृ. त्तावात्माश्रयादन्यान्यत्वमानस्योक्तदोपानिस्तारात् । दोपान्तरमाह * अन्यति # लक्षणान्तरं शङ्कते । ९८ कारणत्यस्यैध लक्षणान्तरनिरासः । यदनभ्युपगमे यस्य तत्पूर्वसत्त्वप्रसङ्गः तत्तस्य का- रणं तनावश्च कारणत्वमिति चेन्न । भावस्य विनाशित्वा- नभ्युपगमे तथा प्रसङ्गेनातिव्यापकत्वात् । तत्पूर्वस्थित- ·૨૦૮ खण्डनखण्डमाघे चातुर्थपरिच्छेद स्वेन च विशेषणे सहभावनियतस्याभावेऽपि प्रसङ्गः तथात्वोपगमे सामग्यामपि प्रसङ्गः । तस्या अपि च तथात्त्वोपगमे कार्यद्वयैक्यप्रसङ्गो ऽसाधारण्यश्च । विशेषा- पेक्षित्वेऽतिव्याप्तिरविशेषे भाविपूर्वार्थविकल्पावकाशश्च । * पदिति * यस्य मृदादेरनभ्युपगमे यस्य घटादेर्य- स्मिन्काले सत्वं दृश्यते ततः पूर्वस्मिन्नपि काले सत्त्वमा सगस्तस्य घटादेस्तन्मृदादि कारणं तद्भावश्च कार• णत्वमित्यर्थः। प्रध्वंसेऽतिव्याप्त्या दूषयति *नेति घट स्य प्रध्वंसप्रतियोगित्त्वानङ्गीकारे यस्मिन् क्षणे सह- कारिसमवधानात्सत्त्वं दृश्यते ततः पूर्वक्षणेपि सरवं प्रसज्येताविनाशिभावस्थानादित्वात्तथाच तत्प्रध्वंस- स्तत्कारणं स्यात्तदुक्तलक्षणस्य तत्र भावादित्यर्थः । यस्य पूर्वभाविनोऽनभ्युपगम इति विशेषणं विधि- तमतो मातिव्याप्तिः घटमध्वंसस्य तस्मात्पूर्वस्वाभा. पादित्याशझ्याह * पूर्वेति * अग्निसम्पादूपरसगन्ध- स्पर्शा घटे सह भवन्ति तेषां प्रागभावानभ्युपगमे विशेषेणैव सत्वप्रसङ्गा एककालनियमात्ततश्च रूपप्राग- भावो रसस्प तत्प्रागभावो गन्वादेः कारणं स्था. दित्यतिप्रसक्तिरित्यर्थः । सहभावनियतस्याभायो- न्योन्यकारणमिष्यतेऽत्तोनायमनिष्टप्रसङ्ग इत्यत आह * तथात्वेति * सहभाविनां रूपादीनां सामग्यामि- तरेतरकारणत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । सहभावनियतस्य सा. मग्न्या अपि इतरकारणत्वमभ्युपगम्यत एवेत्याशयाई * तस्या इति * रूपसामग्रीजन्यत्वे रसस्यापि रूपरवं + ·कारणत्वखण्डनम् । १२०९ रससामग्रीजन्यत्वे रूपस्यापि रसत्वमिति जातिभेदो व्यक्तिभेदोपि न भवेदित्यर्थः । यदनभ्युपगम इत्यत्र य- च्छब्देन मृदादिकारणविशेषपरामर्श तन्त्वाद्यव्याप्तिर्व- स्तुमावपरामर्शेऽनिव्याप्तिः मृदनङ्गीकारे घटातिप्रसक्तः घटं प्रति तन्त्वादिवस्तूनां कारणत्वप्रसङ्गादित्याह*अ- साधारण्यमिति दूपणान्तरमाह भावीति उत्तरपूर्व- शब्दार्थ विकल्पो भविष्यति तेन पूर्वार्थानिर्वचनादपि लचणासिद्धिरित्यर्थः। यस्य पूर्वमाविन इत्यविशेषाभिधानेऽन्याप्तिरुक्ता तत्परिहाराय विशेष शङ्कते । ९९ नियतत्वविशेषणे विकल्प्य दोपफयनम् । नियतप्राग्भावित्वमिति चेन्न । अवश्यम्भावस्य नियमार्थत्वे गगनादेः सर्वकार्यहेतुत्वप्रसङ्गस्य तदव- स्थत्वात् । अवयवरूपादेवावयवितद्रसादिपु कारण- त्वप्रसङ्गात् । अनौपाधिकरवं नियमार्थ इति चेत्। एवं पनौपाधिकपूर्वभावो हेतुत्वमित्युक्तं भवति तथा च पिपीलिकोत्थानादेव॒ष्ट्यादौ जनकत्वप्रसङ्गः सहभा- विसामग्या वा । न तत्र प्राचि पूर्वभावो नियतः किन्तु वृष्टेः परं भाव इति चेन्न । प्राग्रूपाणामेव नियतत्वात् । तानि कारणमेवेति चेन्न । निदानप्रापसायप्रसङ्गात्। अनियतेति किमिदं नियतत्त्वमावश्यकत्वमुतानी- पाधिकत्वं, यद्याद्यस्तार्ह गगनादिव्यतिरेकेण तत्तत्का- पनुत्पत्तर्गगनादेः सर्वकारणत्वमसङ्ग इत्याह * नेतिर . , ·१२१० खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे अतिव्याप्त्यन्तरमाह * अवयवेति * अवयविनि तद्गतरूपादी चोत्पद्यमानेऽवयवादेरवश्यम्भावादव- यविनं तद्गतरूपादिकं च प्रति व्यत्यासेन कारणत्व- मसङ्ग इत्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते अनौपाधिकेति लक्षणा तिव्यापकत्वं दर्शयितुं लक्षणवाक्यस्य पर्यवसितम दर्शयति नेत्यादिना निरुपाधिपूर्वसत्त्वस्य हेतुत्त्वा. भिधाने लक्षणस्थ किं क्षुण्णमित्यत आह * तथाचे. ति * दृष्ट्यपेक्षा पूर्वभावित्वादनौपाधिकरवाच्च वृष्टिसत्तां प्रति कारणता स्पादित्यर्थः । आदिपदेन पुरोवातादिसङ्ग्रहः । अतिव्याप्त्यन्तरमाह * सहेति * सह भाविनौ यौ रूपरसौ पाकजी तयोः सामग्न्या वाऽन्योन्यकार्य प्रति हेतुत्वप्रसङ्ग इति यावत् । वाशब्दश्चार्थे । यदुक्त पिपीलिकोधानादेष्टया- दिष्ठ जनकत्वमसङ्ग इति तदयुक्तं पिपीलिकोत्थाना- देवष्टिज्ञानं प्रति पूर्वभावनियमपि न वृष्टिं प्रति प्राक्सत्वप्रसद्गस्तेन विनापि दृष्टिदर्शनादिति शङ्कते * न तत्रेनि कस्य तर्हि नियम इत्यतः पिपीलिको. स्थानादिसत्त्वे वृष्टिर्भवत्येवेति नियम इत्याह * किन्विति * यानि रोगाणां पूर्वरूपाणि तेषां पूर्वमपि नियतत्वात्कारणत्वं स्यादिति परिहराति * नेति * इष्ट एवायं प्रसङ्ग इति शकते * तानीति * निदाना- नामिय कारणत्वं पूर्वरूपाणामपि चेत् । निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तधे"ति यवशाखप्रसिदनिदानपूर्वरूपयोर्भदोन स्पादिति दूपपति * नेति * " ·कारणवखण्डनम्। ૨૨૬ नियतप्राग्भावि कारणं वदता पूर्वपदार्थो निर्वक्त व्यःप्राक्पूर्वपदयोः पर्यायत्वात्तचाशक्यमिति मत्वाह। १०० पूर्वशब्दार्थनिर्वचने दोपकथनम् । पूर्वार्थश्च वक्तव्यः । पूर्वकालसम्बन्धित्त्वं पूर्वत्त्वमि- ति चेन्न । कालस्याकारणत्वप्रसङ्गात् । तस्यापि किं पूर्वत्त्वमिति विवेचनीयत्वात् । अतीतोपाध्यवच्छिन्नस्त्रं तस्य पूर्वत्त्वमिति चेन्न । अतीत इति निष्ठान्तस्य पूर्व- कालवाचिनो विवेचनीयत्वात् । परत्त्वापरत्वयोर्गुणयोर्म- ध्ये यत्परत्वं तत्पूर्वत्त्वमुच्यत इति चेन्न । कालादौ गु- णादौ च तदनङ्गीकारात तेषामकारणत्त्वप्रसङ्गात् । तस्मि- न्नेत्र च तदभावात साक्षात्कारिज्ञानादावपि तस्याकार- णत्त्वप्रसङ्गात् । पूर्वेति पूर्वकालेन सम्बन्धित्वं पूर्वभाविवमिति शङ्कते *पूर्वेति अव्यापकमिति दुपयति नेति नि- पतपूर्वकालसम्बन्धित्वमित्युक्त स्यात्तथाच काल एव लक्षणाव्याप्तिस्तस्य स्वत्तिप्रसङ्गेन कालसम्बन्धाभा- पात्कालान्तरस्य चाभावादभ्युपगमे चान्योन्याश्रयादि. रित्याशयः। किञ्च पूर्वकालत्यत्र किमिदं कालस्य पूर्व- त्वमिति विवेचनीयं न तच्छक्यमद्यापि परीक्षाकाल- त्यादतो लक्षणासम्भव इत्याह * तस्यति * कालस्य पूर्वत्वं नामातीतेनाऽऽदित्यादिगतिलक्षणेनोपाधिना- ऽवच्छिन्नत्त्वमिति शङ्कते * अतीतेति * स्मरणे निष्टा- संज्ञायिपयस्पातीत इति क्तप्रत्ययस्य पूर्वकालवाचि. .

·રરર खण्डमण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे स्वात् पूर्वकालविवेचनं चिना विवेचयितुमशक्यत्वा- दात्माश्रयतापातात्पूर्वकालावच्छिन्नत्वं कालस्य पूर्वत्वं निरूपयितुमशक्यमतः पूर्वकालावच्छिन्नत्वानिरुक्ती कालस्य पूर्वत्वमित्यसङ्गन्तमिति परिहरति * नेति * प्रकारान्तरेण पूर्वपदार्थ शङ्कते*परत्वोतिपरत्वमपरवं चपरापराभिधानप्रत्यपनिमित्तं दिक्कृतं कालकृतं चैक- दिगवस्थितपिण्डयोर्मध्ये द्रष्टुः सन्निकृष्टमवधिं कृत्वा पत्र विप्रकृष्टा युद्धिरुत्पद्यते तत्र तां बुद्धिमपेक्ष्य परेण दिकप्रदेशेन संयोगात्परत्वमुत्पद्यते विप्रकृष्ठं चोपाधि कृत्वा यत्र सन्निकृष्टयुद्धिरुत्पद्यते तत्र तामपेक्ष्यापरेण दिनदेशेन संयोगादपरत्वमुत्पद्यते तथैव युवस्थवि. रयोयुवानमवधिं कृत्वा यन्त्र स्थविरे परबुद्धिस्तामपेक्ष्य तत्र परेण कालप्रदेशेन संयोगात्परत्वमुत्पद्यते स्थवि. रमवधिं कृत्वा यून्यपरयुद्धिमपेक्ष्यापरेण कालप्रदेशेन संयोगादपरत्वमुत्पद्यते तत्र तयोर्मध्ये यत्परत्वं त. त्पूर्वत्वमित्यर्थः । मूर्तीनामेव परत्वापरत्वयोरङ्गीका. रास्कालस्य चामूर्तत्वात् गुणादौ चागुणे तदनङ्गीका रान्न तेषां कारणत्वं स्यादिति परिहरति * नेति * दोषान्तरमाह * तस्मिन्निति * परत्वाख्यो यो गुण. स्तस्मिंस्तावदन्यत्र सर्वत्र परत्वसम्भवेप्यनवस्थाना- त्परत्वं नास्त्यस्ति च स्खविपयसाक्षात्कारिज्ञाने व्य- वहारे च कारणत्वं तन्न स्थादित्यर्थः । कारणत्वलचणान्तरं शङ्कते। १०१ कारणत्वस्यैव लक्षणान्तरनिरासः। सामग्येकदेशत्वं कारणत्त्वमिति चेन्न । एकदेश- ·कारणवखण्डनम्। १२१३ त्वस्यानिर्वचनीयत्त्वात् । अवयवत्वप्रदेशत्त्वादीनां साम-' ग्यामसम्भवात् । सकलकारणकलापसमवधानस्यैव च मेलकार्थत्वात् तेनैव तन्निर्वचनीयत्वात् । यदनन्तरं कार्य भवत्येव सा सामग्रीति चन्न । विभागानन्तरं सं- योगनाशस्यावश्योत्पत्तर्विभागस्यापि सामग्रीत्त्वप्रसङ्गात। एवं कर्मणो बिभागेऽन्त्यतन्तुसंयोगस्य पट इत्यादि । कार्यकारणभावो नाम सम्बन्धः कोऽपीति चेत् न तदाऽ- विशेषेण कार्यकारणसाङ्कापचेः । कार्यकारणविशेषित- त्त्वाहेदै तयोः पृथक् निर्वाच्यत्त्वापत्तेः । सामग्रीति यत्किञ्चिदेकदेशव्यायध सामग्री- ति विशेषणम् । सामग्येकदेशस्य निरूप्यमाणेऽसम्भ- वेन लक्षणासम्भव इति परिहरति * नेति * घटा- कदेशवसामान्यामप्पेकदेशः किं न स्यादित्यत आह * अवयवेति * एकदेशशब्दस्यावयवप्रदेशयो- रन्यतरार्थत्वात्सामग्न्याश्च निरवयवत्वाददेशत्वाचा. सम्भव इत्यर्थः । अवयव आरम्भकद्रव्यम् । प्रदेश उपाध्यवच्छिन्नो विभागो भवति । आदिपदेन भेदा. दिसङ्ग्रहः । किञ्च कारणमेलनं सामग्री तदेकदेशः का. रणमित्यन्योन्याधीननिरूपणत्वादप्यसम्भव इत्याह * सकलेति * तेनैवेति-मेलकेन कारणनिर्वचनाद- न्योन्याश्रय इति शेपः । कारणत्वनिरूपणनिरपेचं सामग्रीलक्षणं शङ्कते * यदिति * अतिव्याप्त्या दू- १निर्वचनात् इति टीकाऽनुसारणाऽपेक्षित.पाठः ।

·१२१४ खण्डनरसण्डयाधे चतुर्थपरिच्छेदे पयति नेति * विभागानन्तरमव्यवहितक्षणे सं. योगनाशस्यावश्योत्पादो न च तन्मात्रमेय सामग्न्यः दृष्टादेरपि कारणत्वादतस्तत्कारणमावं तत्र च सा. मग्रीलक्षणमतिव्यापकमित्यर्थः । प्रसङ्गान्तरमाह *एव. मिति * अविनश्यवस्थकर्म हि तत्कारणमात्रमनन्त- रक्षणे विभागं जनयतीति तत्रातिव्याप्तिरेवमन्त्यत. न्तुसंयोगोपि कारणं तदनन्तरं च पटकार्यमुत्पद्यते तथाऽन्त्यतुरीवेमादिसंयोगे ऽप्यतिव्याप्तिरित्याशयः । कार्यकारणसम्यन्धाधिकरणत्वं कारणत्वमिति शङ्कते * काति * कोपीतीतरसम्बन्धविलक्षण इति यावत् । तस्यैकत्वेनोभयत्रापि संयोगवदविशेषात्त- दधिकरणत्वेन कारणवत्कार्यस्थापि कारणत्वं स्पा. दिति दूषयति * नेति * कार्यकारणयोः साङ्कर्य च दर्शयति * कार्येति * अविशेषेण-कार्यकारण- भावसम्बन्धस्योति शेपः । फारणेन विशेपितः सम्बन्धोऽन्य एव, कार्येण च विशेपितः सम्बन्धो- ऽन्यस्ततश्चाविशेपितत्वं नास्तीत्यत आह * भेद इति * कार्यकारणयोरचाप्यनिरूपितत्वादितरेतरा. श्रयादसिद्धिरित्यभिसन्धिः । इदानीं नवीनां रीतिमाशङ्कते। १०२ विलक्षणधर्मरूपकारणत्त्वस्याऽप्रामाणिकत्यम् । कारणलं धर्मः कोऽपीति चेन्न । तत्सद्भावे प्रमाण- स्य वाच्यत्वात् । क्वचित्प्रत्यक्षः सः, कचित दृष्टानुमेय इति चेन्न । किं हि प्रति कारणतां प्रत्यक्षमुलिखेत् । न ·कारणवखण्डनम्। १२९५ तावदनिटुंठिनकार्यमप्रतीतेःअन्वयव्यतिरेकादेयंञ्जकस्य च विशेषं प्रत्येव सम्भवात् । नापि सामान्यतो घटादि प्रत्येवं विशेषतो घटाद्यनुत्पत्त्यापत्तेः । तावन्मात्रात विशेषोत्पतेर्विशेषेषु विनिगमना न स्यात् प्रतिविशेष चोत्सत्तेः प्राग्वर्तमानत्वादसन्निकर्षादध्यक्षविषयतानुपप- त्तेः । कार्यसत्वकालश्च सामग्न्यभावात् न तज्जननकाल इति तदानीं तज्जननविशिष्टता कथमध्यक्षा स्यात् प्रा- क्तदग्रहणेन संस्कारसाचिव्यस्याप्यसम्भवात् । एवं क- चिदपि हेतुत्वं साक्षात्कारासम्भवेन किंमूलव्याप्तिग्रहा- त्तत्राऽनुमाऽपि स्यात् । प्रतिबन्दी चानिर्वचनवादिनि न स्थाने । कादाचित्कत्वानुपपत्त्या तद्ग्रह इति चेन्न । वैयधिकरण्यात् । कथमपि सामानाधिकरण्ये तदुपपाद- कस्योपपाद्यवदनुपपत्तावविशेषादविश्रान्तिनानादित्वेना- ऽपि शक्योपपादना । वैयधिकरणेऽप्युपपायासम्बन्ध- वेदनियमः सम्बन्धश्वेदविश्रान्तिरिति । एतेन शक्तिः कारणत्त्वमित्यैपि निरस्तम् । * कारणत्वमिति * कारणत्वं नामात्यन्ताभा- पविशेषरूपो धर्मविशेपस्तद्वत्कारणमित्यर्थः । कार्यत्वं धर्मः -कार्यऽपीयमितिशेषः । कार्यत्वकारणत्वल. क्षणधर्मयोः प्रमाणाभावादसिद्धिरिति परिहरति* १मिति गतार्यमिति पु-पा० ।

·- नेति * खण्डमखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे प्रमाणाभावोऽसिद्धः प्रत्यक्षादेर्यधायधं प्र. माणत्वादिति शङ्कते * क चिदिति * कचित्तत्र व्या. प्तिं दृष्ट्वा पश्चादनुमेय इत्यर्थः । प्रत्यक्ष कारणतामुल्लि- खद निष्प्रतियोगिनीमुल्लिखेदुत किञ्चित्प्रतियोगिनी, न तावदाद्यो लोके कारणतायाः सप्रतियोगिकत्वेन प्रसिद्ध पि द्वितीयोऽपेक्ष्यस्य निरूपणाशक्तरिति दू. पयति * नेति * अनिर्धारितविशेष कार्यमानं प्रति. योगि तेन प्रतियोग्यनिरूपणमसिहमित्यत आह . * नाते * घटकारणं पटकारणमिति विशेषविषय- कारणतोल्लेखान्नानि ठितविशेष कार्यमात्रं प्रति कारणतामुल्लिखेदित्पनुषङ्गः । हेत्वन्तरमाह * अन्व. येति * सत्सु तन्त्वादिषु पटो जायते नासस्वित्यन्य. यव्यतिरेकयोः केवलव्यतिरेकस्य कार्यविशेषोपरक्त कारणविशेष प्रत्येव सम्भवात्तन्न केवलकारणता प्रत्यक्षग्राह्या सम्भवतीत्यर्थः । असम्भवादितिपाठ अन्वयव्यतिरेकसहकृतस्यन्द्रियस्यैव तत्ग्राहकत्वात स्य च घटादिविशेषनिष्ठतया दृष्टत्वात्सामान्ये तद सिद्धिरित्यर्थः। तर्हि सामान्यतो घटादि पति कारणत्यं प्रत्यक्षोल्लेख्य भविष्यतीत्यत आह * नापीति ३ कु. तो नेत्यत आह * एचमिति * घटव्यक्तिविशेपं प्रति किमपि कारणं प्रामाणिकं न सिद्ध्येदित्यर्थः । सामा। न्यसिद्धिनान्तरीयकतया विशेषसिद्धिरित्याशयाह * तापदिति * सामान्यस्य विशेषमात्राकासवाद- तदण्डव्यक्तिरेव तत् घटव्पत्ती कारणमिति यिनिग.. मनन्न स्पादित्यर्थः। अन्ययम्पतिरेकादेः सम्भवानिशे.

·कारणवखण्डनम्। . १२१७ पविनिगमनं स्थादित्याशझ्याह * प्रतीति * अन्व. पादिसहकतमिन्द्रियं प्रतिविशेष प्रागुत्पत्तेहिक- मुत कार्यसत्त्वकाले, नाद्यः प्रागुत्पत्तेरनेककाविशे- पितकारणत्वस्थाभावादेवाक्षसन्निकर्पाभावात् प्रत्यक्ष. त्वानुपपत्तरित्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह * कार्येति * का- र्यकाले पूर्वकालाभावात्पूर्वकालस्य च कारणविशेष- णत्वात्पुनरपि विशेषणस्पेन्द्रिपासनिकृष्ठत्वात्कथं त- द्विशिष्टस्येन्द्रियग्राह्यतेत्यर्थः तस्य कालस्य सामग्न्या- अभावेन न जननकालः स इति तदानीं तज्जननवि- शिप्टकारणता कथमध्यक्षा स्यादिति योजना । वस्तुनः संस्कारोपनीतस्य कार्यकाले प्रत्यभिज्ञायामिव माग- वस्थाया ग्रहणं भविष्यतीत्याशझ्याह * प्रागिति * कार्यविशेपघटितस्य कार्यात्माक्षणेऽसत्त्वात्प्रत्यक्षे. ण तत्ग्रहायोगात् तत्संस्कारासम्भव इत्यर्थः । अनु- मेयमेव तत्कारणत्वं तीत्याशव्याह * एवमिति * व्याप्तिग्रहणासम्भवनानुमानप्रवृत्तेरसम्मवादनुमानेनै- व व्याप्तिग्रहणेऽनवस्थाप्रसङ्गादित्यर्थः । त्वयाऽपि ज- गत्कारणं ब्रह्मेष्यते तद्धि कथं प्रतीयत इत्याशमाह * प्रतीति * न स्थाने-न युक्ता । प्रतीयते हि शब्दात ब्रह्मणः कारणता या च न्यायवाध्येत्यनिर्वचनीयेत्य- यः । माभुदनुमानेन तद्ग्रहः कार्यगतकादाचित्क- स्वानुपपत्त्याऽर्थापत्या कारणत्वग्रह इति शङ्कते * फादाचिदिति * कादाचित्कत्वं कार्यधर्मः कारणत्वं कारणस्यातो वैयधिकरण्यान्न तत्सिद्धिरिति दुपपति १कार्यस्येति पु० पान .

·खण्डनखण्डनाये चतुर्थपरिच्छेदे . • नेति * कार्यस्य कारणतादात्म्यागीकारात् कार- णत्वं कादाचित्कत्वं चैकाधिकरणमित्याशमाह * कथमिति * उपपादकस्याप्युपपाद्यवत् कादाचि. कत्वानुपपत्तेस्तत्रापि कादाचित्कत्वादिकमुपन्यः सनीयमेवञ्च घटस्य कादाचित्कत्वमुपपादकं वि. नाऽनुपपद्यमानं स्वोपपादकमृदादेः कारणत्वं कल्प- यति तदप्यनुपपद्यमानमुपपादकान्तरं कल्पयिष्यती. त्यनवस्थाऽऽश्रयणीयेत्यर्थः । यीजाङ्कुरवत्कार्यकारण- परम्पराया अनादित्वान्नानवस्था दोष इत्याशङ्ख्याह * नेति * कचित्कार्यकारणभावं पूर्व दृष्टवतोऽदृष्टेऽप्येव. 'मिति भवेदिश्वासः प्रथमत एव तु विप्रतिपन्नस्य नैक- मपि सिद्धयेत्कुतोऽनादिपरम्परावसर इत्याशयः।मा- हाभिप्रायेण सामानाधिकरण्यमङ्गीकृत्य दूपणमभाणि वैशेपिकाभिप्रायेण दूपणान्तरं भणति *वैयधिकरण्ये- पीति * उपपाद्येनोपपादकस्य सम्पन्धो नास्त्युतास्ति न चेत्सर्व सर्वस्माद्गम्यताविशेषादस्ति चेत्सोऽपि स- म्यन्धस्तेन सम्बद्धो नवा, नचेदसम्बन्धाविशेपः सम्य- हश्वेदेवं सोऽपि सम्पन्धान्तरेणेत्येवमनवस्थेत्यर्थः। अर्थापत्तिगम्यं कारणत्वं न सम्भवतीत्यनेन शक्तिः कारणत्यमित्यपि निरस्त शक्तरपत्तिगम्यत्यादर्था पत्तेः खण्डितत्यादित्याह * एतेनेति * शक्तिरिति । कारणत्वं प्रत्यक्षमित्यत्र दोपान्तरमाह । २०३ कारणवस्य प्रत्यक्षरये दोपान्तरफधनम् । १ तादात्म्याभिप्रायेणेति युक्तः पाठ. परं सर्वेषु पुस्तफपु महा. भिप्रायेणेत्येयसत्त्यातधेयस्थापित इत्ययधेयम् ।

·कारणवखण्डनम्। किन्न प्रत्यक्षप्रमिती विषयस्यापि सन्निकर्षव्यापारक- स्य कारणतया स्ववृत्त्यापत्तः अन्यथाऽक्षस्यापि तत्र कारणत्वं न स्यात अनुविधानाविशेषात् ।विषयाविशेपि- ताक्षसन्निकर्पस्य तथालेऽत्यापत्तेः । क्वचित कारणत्वा- कारणत्वविवादस्य चानुच्छेद्यत्वापत्तेः । एकेन तस्य दृष्टेरपरेण चादृष्टेः । तल्लक्षणस्य नियतपूर्वभावित्वादे कथने कथितदोषापत्तेः । विना च तच्चिह्नाभ्रमसन्देही तत किं दर्शनादुच्छेद्यौ अक्षण हेतुत्वधर्मिणि दृष्टेऽपि तददृष्टया यदेवगमोऽक्षसहकारी वाच्यस्तदर्थेन सिद्धेन हेतुधियोऽर्थवत्वे सम्भवति तदन्यार्थकल्पनागौरवं कुतो वलात सिध्येत् । * किञ्चेति * कारणत्वं धर्मस्तचेत्प्रत्यक्षेण गृह्यते प्रत्यक्षमिती विषयस्य कारणत्वात्कारणत्वस्य वि. पयत्वात्तन कारणत्वं वर्तत इति वक्तव्यं तच्चेत्तदेवा- स्माश्रयोऽन्यचेदननुगतं कारणत्वमिति परस्पराव्या- सिरनवस्था चेत्याशयः । विषयस्य सन्निक प्रत्येव कारणत्वं न प्रत्यक्षं प्रतीत्याशयाह * अन्यधेति * व्यापारिणः कारणत्वाद्यापार प्रति तदभावात्तथापि सन्निकर्पव्यापारवतो विपयस्य कारणत्वाभावेऽचस्या- पि प्रत्यक्षप्रमिती कारणत्वन्न स्यादन्वयव्यतिरेकानु- विधानाविशेषादचं चेत्कारणं विषयोपीति कारण- १ यदभ्युपगमोझेति कामु पु० पा। २वति टीफानुसारेणापेक्षित पाठः।

·A कस्य ૨૨૨૦ खण्डनखण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे स्वस्य प्रत्यक्षत्वे कारण स्वान्तरं प्रसज्येतेत्यर्थः विषये- णाविशेपितस्याक्षसन्निकर्षस्य कारणत्वान्न विषयस्य सन्निकर्पव्यापारत्वमित्याशमाह * विपयेति * य- प्र कापि विषये सन्निकर्पः प्रमामुत्पादयदित्यवि शेपितपक्षानुपपत्त्या यथा सन्निकर्षविशेषणतया ऽक्ष. स्थान्वयव्यतिरेकित्वात्कारणत्वं तथा ऽस्यापीत्यर्थः । किश्चाक्षसन्निकर्षस्थाभावे विपये केचन कारणत्वं म- न्यन्ते केचिन्नानुमन्यन्ते स विवादः कारणत्वस्य प्रत्यक्षत्वे न स्यादिति दोपान्तरमाह * कचि. दिति * किमित्युच्छेद्यता न स्यादित्याशझ कस्प चित्तद्विषयप्रत्यचज्ञानसिद्धेः चित्तद्विषयम त्यनज्ञानासिडेरित्याह * एकेनेति * यः प्रत्यक्षे. ण कारणत्वं पश्यति स एव विवादं कुरुत इति तन्नि- वृत्तिरशपयेत्युक्तम् । ननु यः प्रत्यक्षेण पश्यति कारण- स्वं तेनेन्द्रियसहकारिभृतचिहान्तरं प्रत्याय्य विवाद उच्छेद्य इत्याशमाह - तदिति * तचिहमशक्यनि- र्यचनं शक्यनिघनत्वे तदेव कारणत्वमस्त्वित्यर्थः । फाधितदोपापल्या लक्षणज्ञानासम्भवे किं फलित. मित्यत आह * पिना चेति * अकारणे पिण्डे कार णत्वभ्रमः सुगतादेर्विवादमूलं च संशयस्तस्योच्छे. दोन स्पा(प्रत्यक्षमाम्रा)त्तत्प्रत्यक्षत्वे विवादसम्भवा. दित्यर्थः । किंदर्शनार्तिकविषयविशेपदर्शनादिति या. वत् । यत्र कारणत्यं वर्तते तस्य प्रत्यक्षत्वे दृष्टत्या. पस्मिन् धर्मिणि वर्तमानकारणत्यविषयभ्रमसंशपयोः शक्योच्छेदत्यमित्याशझाह * अक्षेणेति * कारण ·कारणवखण्डनम्। રરરર . त्वधर्मिणः साधारणत्वात्तन्नियतचिहानामप्यभावेन दर्शनाकारणत्वस्य चानिीतत्वान्न तावुच्छेद्यौ स्या- तामिति भावः। तददृष्ट्वा-विशेषमदृष्ट्वा कारणरूप. संशयभ्रमावनुच्छेद्यावितिशेषः । कारणत्वस्य केवला- क्षागम्यत्वेपि चिहान्तरसहकृताक्षगम्यावं स्यादित्या- शझ्याह *तदिति * यस्य विषयस्यान्वयव्यतिरे- कादेश्चिह्नस्यापि अवगमो ज्ञानमक्षस्य सहकारि कारणं वाच्यं तस्यैवार्थस्य कारणत्वविपयत्वे सम्भ- वति तयतिरिक्तकारणत्यविषयत्वन्न कल्पनीयं गौर- चादित्यर्थः । केचिदेकेमेवेदं ग्रन्थमिच्छति तस्मिन् पचे दूपणान्तरमाहेति सम्बन्धः । हेतुत्वधियः प्रत्यक्षदृष्टः सहकारिविषयो न स- म्भवति व्योमादौ पत्र हेतुत्वमनुमेयं तत्र व्यभिचा- रादिति शङ्कते। १०४ व्यसकाननुगमेऽपिव्ययकारणत्यमनुगतमितिशङ्कानिरासः तस्यान्वयानुविधानादेरनुमेयहेतुत्त्वे व्योमादावनुषप- त्तस्तदन्यत्वसिद्धिरिति चेन्न । अन्योन्याश्रयापत्तेः । प्रत्यक्षस्यान्यस्मिन्विषये सिद्धेऽन्यत्र दृष्टान्तेन तदनुमान तत्सिद्धौ च प्रत्यक्षस्यान्यविषयतासिद्धिः तस्य चानाग- न्तुकरचे प्रागपि तत्सत्त्वादस्तीतिमतिवत्करोतीतिप्रमा. पातः । आगन्तुकत्त्वे च तदुत्पत्तेः प्राक् कारणत्वं कापि न स्यात्। तथाऽप्यजातत्त्वे घटायपि किं न तथा स्यात्। व्यावृत्तेषु तेष्वनुगती च सर्व प्रति सर्वकारणलापातात्।

·રરરર खण्डमण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे प्रतिकार्यव्यक्ति तत् पृथगिति चेन्न । साधारणस्यापि तगतस्य स्वरूपस्य घटादिकारणात्मतयाऽनुवृत्तौ घटका- रणत्त्वस्यापि तन्तुकारणत्त्वापत्तेः । कारणत्वमात्रेण तद- नुगतं रूपं न घटकारणत्वादिनेति चेन्न । घटादिविशे- पानुपहितकारणस्वमात्रस्य किंप्रतीत्यनिदेश्यस्य सहावे प्रमाणाभावात् अन्यथा यदि किञ्चित्प्रतिकारणे सामा. न्यतः कारणत्वं नाम धर्मः स्यात् तदा तस्या एव व्यक्तः किञ्चित्प्रत्यकारणत्वादकारणत्वमपि रूपं तत्र स्थादित्य- नपेक्षितविशेपकारणत्वाध्यासादेनकमात्नमेवोच्छियेत। * तस्येति * अन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्ग इति परिहरति * मेति * अन्योन्याश्रयमेव विशद- यति * प्रत्यक्षति * तद्धि गगनादावनुमेयं कचित् दृष्ट्वाऽनुमीयते ततश्च घटादिरेव प्रत्यक्षदृष्टो हेतुत्व धर्मिदृष्टान्तश्चेत् घटादौ प्रत्यक्षेण हेतुत्वारूपं धर्मा न्तरं गृह्यत इति सिद्धे तेन दृष्टान्तेन गगनादौ त. सिद्धिः तत्सिद्धी च घटादौ प्रत्यक्षस्यान्वयव्यतिरे कानुविधानादिना व्यतिरिक्तकारणत्वविषयत्वमिति परस्पराश्रय इत्याशयः । तत्कारणं नित्यमनित्यं घेति विकल्प्याचं दुपयति * तस्येति * दण्डादौ पथा सदिति मतिरस्ति तथा घटोत्पादात्प्रागपि कारणत्वस्य सत्याकरोतीति मतिप्रसङ्ग इति यावत् । रितीयं प्र. १ स्तम्मति पा० मु०पू० पा० ।

·कारणवखण्डनम् । १२२३ । स्याह * आगन्विति * उत्पत्तिमत्वे कारणत्वस्य का- रणत्वोत्पत्तेः प्राक्किमपि कारणं न स्यात्कारणत्व- स्पैकत्वात्तथाच कारणत्वोत्पत्तिरपि कारणाभावादेव न भवेदिति भावः । यद्यपि कारणस्याऽकारणत्वं ना- स्ति तथापि तदकारणादेव जायत इत्याशक्य घटा- दिरेव तर्हि कारणव्यतिरेकेण किं न जायतेत्याह ** तथापीति * प्रतिकार्यव्यक्ति कारणत्वमनुगतं व्यात्तं वेति विकल्प्याद्ये दोपमाह * व्यावृत्तेप्वि- ति * च्यावृत्तेषु घटपटकारणेषु दण्डवेमादिषु सर्व- मानुगतं कार्यमानं प्रति कारणत्वं यद्यस्ति तर्हि प- टकारणवेमादेः घटादौ घटकारणदण्डादेव पटादौ कारणत्वं स्यादित्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते* प्रतीति घट- कारणं पटकारणमिति व्याहत्तेपु घटपटाकारेणपु कार्य- मात्रं प्रत्यनुगतं कारणत्वं नास्ति तेन घटकारणे प- टकारणत्वधर्मामावान पटकारणवप्रसङ्ग एवमित- रत्रापीत्याशयः । पृथिवीरवारवादेरपरसामान्यरूप- त्वेपि पृथिव्यादिषु द्रव्यं द्रन्यमित्यनुगतप्रत्ययवलात् द्रव्यत्वाङ्गीकारात्कारणं कारणमित्यनुगतयुद्धियलात् घटपटकारणानुगतस्य कारणत्वस्य सामान्यस्याभ्यु- पेयतया घटकारणसाधारणस्य घटकारणात्मतयानु- त्पत्तौ घटकारणत्वस्य पटादिसाधारणकारणक्यात् पटादिकारणत्वापत्तेरिति परिहरति * नेति * का- रणं कारणमित्यनुगतयुद्ध्या कारणत्वमात्रमनुगतं गृ- द्यते नतु घटकारणत्वमनुगतं तेन गृह्यते' कारणत्व. स्यानुगतमेव कारणतामानं घटादिकारणस्य भवति ·मण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे नतु घटकारणत्वमिति कथमतिप्रसङ्ग इति शङ्कते *कारणेति* घटायाकारणाविशेषितस्य कारणत्वमा त्रस्य निष्प्रतियोगिकस्य सद्भावे प्रमाणाभावाद घट कारणत्वानुगम एव वाच्य इति प्रसङ्गताद्वस्थ्येन परिहरति *घटादीति निर्देशो न विद्यते यस्य तदः निर्देशम्।एतदेवानिष्टदारेण व्युत्पादयति *अन्यधेति घटकारणे किञ्चित्प्रतियोगिविशेषानुपाधौ कारणत्व नाम यदि स्यात्तदा तेनैव न्यायेन प्रतियोगिविशे पानुपहितमकारणत्वं धर्मः स्यादित्यनपेक्षितविशे- पयोर्विशेपानुपहितयोः सामान्यतः कारणत्वाकारः णत्वयोरेकर्मिसंसर्गाद्विरुद्धधर्माध्यासस्प भेदहेतुत्वा- देका कारणव्यक्ति का चिदपि न सिद्धयेदित्यर्थः । विकल्पान्तरमुखेन कारणस्यानिर्वाच्यतामाह । १०५ विकल्पेन कारणस्यानिर्वाच्यत्वम् । किञ्च कार्यव्यक्तः कारणमस्ति नत्रा, नचेन्नित्यसत्त्वा- सत्त्वयोरन्यतरप्रसङ्गः । अस्तिचेत् किं तत् कारणं ।व्य- क्तिविशेष इनि चेन्न । पूर्वभावस्य रासभादिसाधारणत्वा- त् तां कार्यव्यक्ति प्रति तस्याः किं तत्कारणत्वम् । स्वरूपमेवेतिचेन्न । तस्य व्यावृत्तत्वात् । तस्यास्तत्कार- णात्मले चातदात्मनां तत्कारणत्वविरोधात् तत्कारण- यस्य च समवाय्यसमवायिनिमिचभतानेकव्यक्तिसाधा- रणत्वात् • अनेकस्य चैकानुगतव्यवहारबुद्धिनिदानवे " गोत्याधुच्छेदप्रसङ्गस्य दर्शितत्वात् ।

·कारणवखण्डनमा १२२९ * किञ्चेति * एका या घटरूपा कार्यव्यक्तिस्त. स्थाः कारणमस्ति नवेति चिकल्पार्थः । अन्वयव्य- तिरेकयोः सामान्याकारेण सम्भवाद्विशेषस्य का. रणं नास्तीति द्वितीयमनूा दृपयति * नेति * आ- काशविषाणपोरिव कारणशून्ययोनित्यसत्वासत्वयोर- न्यतरप्रसङ्गो न कादाचिकत्वसम्भव इत्यर्थः । का- दाचित्कत्वनियामकं कारणमस्तीति प्रथमकल्पं शङ्कते *अस्तीति* तर्हि तस्य कारणं सामान्यरूपं विशेषरूपं वेति विकल्पयति * किमिति * कारणसामान्यस्थ कार्यसामान्यमयोजकत्वात्कार्यविशेपे कारणविशेष: प्रयोजक इति शङ्कते * व्यक्तीति * कार्यव्यक्ति प्रति कारणव्यक्तः कारणत्वाङ्गीकारे किन्तकारणत्वमि- त्याकाङ्क्षायां पूर्वभावस्य कारणत्वेनाभिधाने घटव्य- क्ति प्रति मृद्वयक्तरिव गर्दभव्यक्तरपि कारणत्वप्रस- झात्कार्यव्यक्ति प्रति कारणव्यक्तेः पूर्वभावमात्रं का. रणवन्न भवतीत्यन्यदेव तद्वक्तव्यमापद्यत इति परि- हरति * पूर्वेति * घटव्यक्तः पूर्वमवास्थितमदः स्वरूपमेव कारणं नच तद्रासभेऽस्तीति शङ्कते * स्वेति * स्वरू- पस्य व्यावृत्तत्वाहहुकारणव्यक्तिप्वनुगतप्रत्ययवेद्यका- रणत्वं न स्यादिति दूपयति * नेति * दोषान्तरमाह *तस्पाइति* (एकस्याइति) एकस्याः कारणव्यक्तरेका कार्यव्यक्तिं प्रति कारणत्यस्य स्वभावत्वे तदात्मता- शून्यानामन्यासां कारणव्यक्तीनां कार्यव्यक्ति प्रति कारणत्वं विरुद्ध्येत नहि य एकस्या व्यक्तः स्वभावःस एवान्यस्याःसम्भवतीति भावः।एको कार्यव्यक्ति प्रति ·૨૨૨૬ खण्डनवण्डलाये चतुर्थपरिच्छेद नास्त्येवानेकस्याः कारणव्यक्तः कारणत्वमित्याशमाह *तदिति समवाय्यादीनां परस्परच्यावृत्तान्येव स्वरू- पाणि कारणत्वानि तैरेव पहुष्वनुगतकारणत्वप्रत्यय- व्यवहारौ भविष्यत इत्याशमाह अनेकेतिा परस्पर व्यायत्तस्य स्वरूपत्रितयस्य त्रितयानुगतव्यवहारजन- फत्वे गोत्वाद्यनङ्गीकारेपि खण्डादिभिरेव तव्यव- हारोपपत्तेोत्वायुच्छेदास्यादिति पूर्वदर्शितमित्यर्थः। तहि सर्वध्वनुगतं नियतपूर्वभाविवन्तकारणत्व मस्तु तथासति नातिव्याप्तिरपि रासभादौ नियतत्वा- भावादिति शङ्कते। १०६ रासभादिव्यावृत्तकारणलक्षणखण्डनम् । नियतपूर्वभावित्त्वमिति चेन्न । व्याप्त्यर्थस्य नि- यमस्यैकस्य सर्वन व्यक्तावसम्भवात् पूर्वमानस्य चाति- प्रसञ्जकत्वात् । तज्जातीयं प्रति नियततजातीयत्त्वमिति चेन्न । तस्य तज्जातीयव्यक्त्यन्तरसाधारण्यात् । यततज्जातीयत्त्वे सति तत्पूर्वत्त्वमिति चेन्न । तत्समा नकालोत्पत्तिककार्यव्यक्तिशतजनकव्यक्तिशतसाधार- ण्यात् । तथाऽभ्युपगमेचैकसमवाय्यादिनाशे सर्वतत्का. यनाशप्रसङ्गः । तत्कालतजातीयसर्वसामग्रीतः' सर्वत- कालतज्जातीयोत्पची सामग्रीभेदस्य कार्यभेदहेतुतया प्रत्य कमिलितसामग्रीवविकल्पेन कार्यव्यक्त्यभेदप्रति- ·कारणवखण्डनम्। ૨૨૨૭ व्यक्तिस्वरूपभेदयोरन्यतरप्रसङ्गय । *नियतेति असम्भवेन दपपति नेति*नियतश. ब्देनावश्यम्भावो विवचित उत व्याप्तिर्यद्याधस्तदा सर्वे पु कार्यप्वाकाशादीनां कारणत्वप्रसङ्गो, यदिव्याप्तिस्त- दैकस्पांव्यक्ताबुत सर्वासु, योकस्यां तदागोयोनेर्जाय- मानगोः पोतस्प च व्याप्तिवत्तत्पूर्वभाविनां वालादी- नां कारणत्वप्रसङ्गो, यदि सर्वासु तदाऽसिसिः सर्व- व्यक्तिग्रहणायोगादित्यर्थः । असम्भवपरिहारार्थ यदि नियततिविशेषणं नीपादीयते तहि रासभेऽतिप्रसन इत्याह पूर्वेति * जात्यालिङ्गितत्वेन व्यक्तीनां निय- तत्वसिद्धौ कारणत्वसिद्धिरिति शङ्कते तदिति* घट: त्वजात्यालिगितव्यक्त्युत्पत्ती याऽनुगता मृत्वजाति- स्तदालिद्भितत्वङ्कारणत्वमित्यर्थः।अतिप्रसनेन दूषयति * नेति * एकस्मिन् घटे जायमानेऽतीतानागतवर्चमा- नमृदां मृज्जातीयत्वानियतत्वात्कारणत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । उक्कातिव्यातिपरिहत्यै च लक्षणं विशेष्यत इति शङ्कते *नियतेति नियतजातीयत्वेसतितव्यक्तिपूर्वभावित्वं तत्कारणत्वं नचैतन्मृदाद्यन्तरेऽस्ति तजातीयोपि तत्पू- त्वामावादित्यर्थः । एकस्मिन्नेव क्षणे जायमानानक- जातीयकार्यव्यक्ती प्रतितत्पूर्वभाविमृदयक्तीनांसी- सामपि कारणत्वं स्थानियतजातीयत्वात्पूर्वभावाचेति परिहरति नेति + तेनैककार्येण समानकाले उत्प- चिस्प कार्पव्यक्तिशतस्प तन्जनककारणव्यक्तिशतस्य साधारण्यात्सर्वकार्य प्रतीतियोजना । अस्तु तधेत्यपि ·११२२२८ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छेदे नवाच्यमित्याह *तधेति समवायिनाशादसमापि. नाशाच कार्यनाश इतितार्किकैरङ्गीकारादेकसभवाय्या दिनाशे सर्वस्यैककालीनकार्यस्य नाशः स्यात्सर्वपूर्व- भाविनः कारणत्वाविशेषादित्यर्थः । किञ्च समानजा- तीयाया:सर्वस्या अपि सामग्रीतःसकाशात्सर्वस्य स. मानकालीनैकजातीयकार्यस्योत्पत्तिस्वीकारे त्वयावा- च्यं किं मिलितसर्वसामग्या जनकत्वं प्रत्येकं वाऽऽयो कार्यव्यक्तीनामभेदप्रसनो द्वितीये त्वेककार्यस्वरूपे. पिं भेदप्रसङ्गः सामग्रीभेदस्य प्रयोजकत्वादितिास एव कालो यस्याः सामग्न्याः सा तत्काला सैव जाति- स्याः सर्वसामान्या सा तज्जातीयसर्वसामग्री तत्का. लाचासौतज्जातीया चेति विग्रहासर्व च तत्कालं च तज्जातीयं चेति नधोकं तस्योत्पत्तावितियावत्। तत्का लतज्जातीयसर्वसामग्रीतः सर्वतत्कालतज्जातीयोत्प त्ताविष्टायां कार्यव्यत्स्योदप्रतिव्यक्तिस्वरूपभेदघोर- न्यतरप्रसङ्ग इति सम्बन्धः। तदुपपादनं सामग्रीत्यादि। एवं कारणत्वं सामान्येन निरस्य वैशेषिकाभिमतं समयायित्वं कारणगतविशेपं निरस्पति । १०७ ममवायिफारणत्वनिरासः। समवायित्वं प्रत्यपि साधानुविधायिनि नियमेऽ- त्यापतेः । व्यावृत्तत्त्वे चाऽनियमात् । नियततजातीयत्वे सति तरसादेश्यमिति चेन्न । समाथिदेशापेक्षया कार्य- कारणयोः सादेश्यनियमानम्युपगमात् संयोगिदेशापेक्षया + ·समयायिकारंणत्यखण्डनम। गुणादांवसम्भवात्। यथा कथञ्चित्सादेश्यमात्रस्य चातिप्र- सञ्जकत्वात्। अदृष्टादर्भिन्नदेशस्यापि कारणत्योपगमे सर्व प्रति सर्वकार्य्यसामग्न्याः कारणवागतात् पूर्वभावनिय- मादेस्तुल्यत्वात् । अनुगते च रूपेऽन्वयव्यतिरेकसम्भवात् व्यक्तिगतसामान्ययोरेव कार्यकारणत्वापत्तेः । तद्गतसा- मान्ययोरेवान्वयव्यतिरेकादिनियमः व्यक्त्योश्च कार्यकार- णतेति लक्ष्यलक्षणभाववैयधिकरण्यात् । सामान्याकारप्र- विष्टां व्यक्तिमादायान्वयव्यतिरेके विशेषस्याकारणत्वं स्यात् सामान्याकारेण च पूर्वसतः कार्यत्वं, द्रव्यसाम- ग्या वृक्षसामग्या शिशपासामग्रया चपृथथग्यक्तिजन- नापत्तेः पृथगेव तासां सामग्रीत्वात् सर्वासाश्च व्यक्तिं प्रत्येव जनकत्वात् द्रव्यत्वादीनामजन्यत्वात् । शिशपा- सामग्रया वृक्षसामग्रीसहिताया एव सामग्रीभावान पृथ- क् शिंशपाव्यक्तिरिति चेन्न। वृक्षसामग्न्याः शिंशपासाम- ग्रीमतीत्यापि शालतमालादेवृक्षस्य जननात्पृथक्तया वृ- क्षव्यक्तिजननापत्तेः। सापि शिंशपासामग्री तन्मिलिताज- निकेति न व्यक्तिमेदइति चेन्न । शिशपातिरिक्तवृक्षा- थीभावापतेः । वृक्षशिशपासामग्योरेकीभूतयोर्जननावि- १नियमे व्यक्ति पु. पाल। २ सामान्याफारेण प्रविष्टामिति फा० मु.पु. पा०। ३ तालादेरिति का० मु.पु. पा० । .

·१२३० 4 खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे शेषावृक्षसामग्री च वृक्षजनन एव कथं क्वचिच्छिशपा- सामग्री क्वचित्तमालसामग्रीमपेक्षत इति स्यात् । एकस्प वृक्षलक्षणस्य कार्यस्य सामग्रीभेदे स्वरूपभेदापातात् । अननुगतायाश्च वृक्षसामग्रीत्वे पृथग्वृक्षव्यक्तेः पृथक्- शिंशपाव्यक्तरुप्तत्यापत्तेरित्यादि स्वयमूहनीयम् । * समवायित्वमिति * यत्र समवैति कार्य तत्स. मवाधिकारणमित्याहुस्तत्र कार्यात्सर्वेपामन्यत्वभेदा विशेषे कथं कुत्र चिदेव कार्य समवैति। यत्सालक्षण्यं कार्यस्य तत्र समवायो यथा पार्थिवस्य पार्थिवेष्विति, तर्हि घटस्थ दण्डादिपु समघायःकिंन स्यात्पावित्वेनसा. धात् व्याप्त्यविशेषादनिष्टप्रसनेनातिव्योतिरिति* * १ समवायित्वं प्रत्यपि साधयानुविधायिनि नियमेऽत्यापत्तेरि. स्यारभ्य-इति चेन वृक्षसामग्न्या शिशपासामग्रीमतीत्यापीत्येतदन्त। मूलप्रन्यव्याख्यान विद्यासागयों नोपलभ्यते मन्ये तलुटितमेष स्यात् । सो साइटीपुस्तके अत्र गुण्डा- अन्धपूरणपानं पठित्वा घटितविद्यासागरीव्याख्यान व्याख्येयमित्यनुसन्धेयम इति लि. खितं परं तत्पूरणपत्रमस्माभिरन्धिप्यापि न लम्भमिति तावदंशस्य शङ्कर मिश्रव्याख्यानमुपन्यस्यते- इदानी समयायिकारणं विशिष्य खण्डयति * समयायियमि- ति * पटं प्रति तन्तुत्वेन समवायिकारणत्ये संधेषां तन्तूनामेकपट समघायित्त्यापत्तिः तथा च फिश्चिन्तुनाशे सपटनाशः स्यादि त्ययः । तसन्तुत्वेन तु कारणत्यं दुमेहमित्याह * व्यावृत्तत्त्वे इति - अनियमानियममहामायारसामान्यायच्छेदेनय तद्रहादितिमायः । ननु यापटसमानदेशो यः तन्तुःस तापट समाधिकारणमिति । ते * नियतेति * तन्तुपटयोरेकत्रांशे चौ सादेश्यं स्यानय स्य यायुपगम्यत इति परिहरति * समयायीति # मनु समयायेन ·समवायिकारमत्त्वखण्डनम् । सम्पन्धनावयवावयविनोः सादेश्यं न ब्रूमः किन्तु संयोगेन तथाच तन्तुपटयोभनले सादेश्यं सम्मवत्येवत्याशड्याह * संयोगीति * एवं सति गुणकर्मणोः समवायिकारणासङ्ग्रहः तयोः संयोगामावा- दित्यर्थः । नन्वयवावयविनारिव गुणगुणिनोरपि फयश्चित्सादेश्यम- स्त्येवेत्याशयाह * यथा कथञ्चिदिति * किञ्च त्वयाऽदृष्टादीनां मिनदेशानामपि नियतपूर्ववर्तिजातीयत्त्वेन कारणत्वमभ्युपगम्यते प्रति सर्वे सर्वत्र कारणं स्थादित्याह * अहटादेरिति * पूर्वभावोति* धाराणसीवर्तिदण्डस्य पाटलीपुत्रीयपटजातीयपूर्ववर्तित्त्वेन .कार- णत्वं स्यात्सदिश्यत्त्यस्य त्वयैव तिरस्कृतत्वादित्यर्थः । किश्च दण्ड- व्यक्तिघटव्यक्तयोः कार्यकारणभावो न स्यादेव पूर्ववर्तितानिय मस्य सामान्यद्वयमात्रविश्रान्तत्वादित्याह * अनुगते इति ननु निर्विशेष न सामान्यमिति सामान्यावच्छेदेनापि व्यक्तीनामेव कार- पत्त्य पर्यवसनमित्याशङ्याह * तद्गतेति * सामान्ययोनिपतपौर्वा- पर्यलक्षणं फार्यकारणभावलक्षणं दण्डघटादी लक्ष्ये नास्तीति वैय. घिकरण्यमित्यर्थः । ननु तथापि घटजातीयनियतपूर्ववर्तित्वमेव कारणत्वं प्रमाणेन सामान्यस्य परिच्छेद्यमिति विशेषयोरपि कार्य- कारणभावः स्यादेव विशेषगर्मस्वारसामान्यस्येत्याशझ्याह* सामा.. न्याफारणेति * एवं सति विशेषः कारणं न स्यादेव कारणताप्रा. हरुममरणस्य विशिए एष प्रवृरोः सामान्यविशिष्टं यस्त्वन्तरमेष फारणं स्थान दण्डादिरित्यर्य: * सामान्याकारणेति * पूर्वसत एव कार्यस्वं स्यादिति सत्कार्ययादापत्तिरयवा पूर्व सत एय घटस्य माघिण्डफापत्यं स्यादित्यर्थः । फिश द्रव्यं वृक्षः शिंशपेति सा- मानाधिकरणयप्रत्ययो न स्यात्सामग्रीत्रयेण कार्यत्रयजननासम्म धादित्याह * द्रव्यसामग्येनि * अत्र हेतुमाह * पृयगेति * ननु सामग्रीत्रयेण वृक्षस्यशिशपात्त्यादिधर्मप्रयं पृथगेय क्रियते व्यक्ति- स्थभिनत्याशङ्काइ * सर्वासामिति * सामान्यप्रयमजन्यमेष रोन तदमेको नापाद्यते किन्तु व्यक्तिमेद एव सामग्रीमेदादापायत इस्य- या। मनु शिशपासामग्री वृक्षसामग्रीमिलितय जनिफेोति शिशपा फर्य पक्षभिन्ना स्यादित्याशङ्कते शिंशपेति * शिशपा क्षभिन्ना मास्तु वृक्षस्तत्र शिशपामिना भयतु नदि वृक्षप्सामग्न्या अपि शि. शपासामग्रीसाहित्यनियम इति परिहरति वृक्षसामग्न्यति * ·. १२३२ खण्डनखण्डघाचे चतुर्थपरिच्छेदे शिंशपासामग्री वृक्षसामग्री च मिलिते सामग्रैक्यं भजमाने चेत्कार्य जनयतस्तदा शिशपासामग्री वि. हाय वृक्षसामग्घा तमालतालादिवृक्षस्य जनिन स्या. त्तधाच दर्शनविरोध इत्याशयः । सालो महावक्षः। यद्यपि वृक्षसामग्री शिंशपासामग्रीमतीत्यापि वर्तते तथापि शिंशपासामग्री वृक्षसामग्री मिलितैय कार्य जनयतीति सामग्रीभेदाभावान्न वृक्षव्यक्तः शिंशपा- व्यक्तिभेद इति शङ्कते * सापीति * शिशपासा. मग्री वृक्षसामग्रीमिलितका सामग्री भूत्वा शिंश- पाव्यक्तिं जनयति चेत्तदा तस्याः सामग्याः शिंश. पाव्यक्तिसामग्रीत्वात्तया जातायाः शिंशपाव्यक्ति स्वादेव वृक्षव्यक्तिसामग्या अभावेन वृक्षव्यक्तरभा. चाञ्छिशपातिरिक्तरक्षार्थाभावः स्यादिति दूपय- ति * नोति * वृक्षसामग्या अपि तत्सामग्रीमध्यप- तितायाः प्रपोजकत्वात् वृक्षाक्षेपोऽपि स्यादित्याश- दयाह * वृक्षेति * शिंशपासामग्या वृक्षसामग्रीस- हिताया एव जनकत्वनियमात् यथा वृक्षः शिंशपैवं वृक्षसामग्न्या अपि शिंशपासामान्याः वृक्षसामग्री- सहिताया एव जनकत्वमेकत्र दृष्टमिति तत्रापि तथा नियमप्रसङ्गेनाशिंशपारूपो वृक्षो न स्थादित्पर्धः यन्त्र वृक्षसामन्यासमानादिसामग्रीसहिताया रक्षजनकर न तवाशिंशपासामग्रीसाहित्पमिति शिशपासामः ग्यपेक्षा नास्तीति नोक्तदोप इत्यत आह रक्षसामग्री घेति फाऽनुपपत्तिरित्यत आह *एकति शिशपा: तमालादिसामग्रीसाहित्पन पक्षसामग्पा रक्षसामः ·सममाथिकारणत्यखण्डनम् । १२३३ ग्रीस्वे शिशपातत्सामग्रीत्वभेदेन तद्विशिष्टरक्षसा- मनपा अपि भेदेन वृक्षलक्षणं कार्यमेकं न स्यात्सामा ग्रीभेदस्य कार्यभेदप्रयोजकत्वादित्यर्थः । सर्वत्राव्य- भिचारिण्या वृक्षसामग्या वृक्षजनकत्वं नतु शिंशपा- दिसामग्यास्ततोन कार्यभेद इत्यत आह *अनुगतेति शिशपादिसामग्रीनिरपेक्षाया एव वृक्षसामग्या रक्षज. नकत्वाच्छिंशपावृक्षव्यतिरिक्तक्षकार्योत्पादः स्यादि. त्याशयः । किश्च सामग्री जनिति कोऽर्थः किं जनेर्हेतुः कर्त्ताचा नाद्योजनेर्जन्यत्वेऽनवस्थापातादेकस्योभयहे- तुत्वे भेदापातादजन्यत्वे हेतुसम्बन्धायोगात् । न द्वितीयश्चेतनत्वापातात् । क्रियाश्रयत्वमात्रं कर्तृत्वं चेत्तदपि प्राधान्येन प्रयोजकत्वेन वा|नाद्योघटे जाय- माने कुलालादिजायत इति प्रसङ्गात् । नापि द्वितीयो. घटस्पजन्याश्रयात्मागेव सिद्धिप्रसङ्गादितिद्रष्टव्यम् । इति कारणवखण्डनम् । एवं कारणलक्षणं निरस्य तडिशेपणीभूतकालख. एडनमुपमामते । १०८कालगण्डमारम्मः। नियमे च प्राक्कालीनतयाऽभिधीयमाने प्रागित्यस्य व्यवच्छेद्यौ वर्तमानमविष्यत्काली प्राक्कालश्न व्यवच्छे दको विवेचनीयः नच तद्विवेचनं शक्यम् । वर्तमानादि बुद्धय एव स्वविषयवैचित्र्ये प्रमाणमिति चेन्न । तथाहि १प्राकारतयति कामु.पु. पा० ।

·५२३४ पण्डनखण्डखाई चतुर्थपरिच्छेदे वर्तमानादिबुद्धेरेव कोविषयः । कालविशेष इति चेन्न । कालस्य विशेषः स्वाभाविक औपाधिको वा। नाद्यः का. लस्य भवहिरकत्वाभ्युपगमात् य एव कालो वर्तमानः प्रत्तीयते स एव पूर्व भावीति पश्चात भूत इति च न प्रतीयेत । त्रिविधस्वभाव एवासाविति चेन्न । भेदप्रस. गात् व्यवस्थानुपपत्तिप्रसङ्गाच्च । यदैव वर्तत इति प्र- त्ययस्तदैव वृत्तो वर्तिष्यत इति प्रत्ययप्रसङ्गात् । * नियमे चेति * नियतप्राग्भावित्वं कारणत्व. मित्यत्र कारणनियमे प्राकालीनतयाऽभिधीयमाने प्रा. मित्येतत्पदस्य व्यवच्छेद्यौ वर्तमानभविष्यकालौ वि. वेचनीयौ तयोर्व्यवच्छेदकः माकालोपि विवेचनीय. स्तदजाने व्यवच्छेदप्रतिपत्तेरयोगादित्यर्थः । प्राकाल तानियमे कारणेऽभिधीयमान इति योज्यतां तर्हि इत्यत आह * नचेति * किमत्राशक्यं वर्तते वर्ति प्पति अतिप्टेत्येवरूपा वुद्वय एव विपयान्विचित्रा. न्ममर्पयन्तीति तत्प्रमाणेन तद्विपयविवेचनं शक्यः मिति शङ्कते * वर्तमानेति * अतीतानागतयुद्धिभ्यां व्यावृत्ता तया सिद्धा युन्द्विः स्वविषयवर्तमान व्यव. स्थापयति युद्धिव्यावृत्तिश्चार्थव्यावृत्यधीनेत्ति परस्परा- श्रयप्रसङ्ग इत्यभिप्रेत्य पयति नेति कोविपय इति पत्पृष्टतदर्शयति पूर्ववादीकालेति अतीतानागतमा लविशेपादन्यः कालोवर्तमानयुधिविपय इत्यर्थः ।का. लरिशेप एव दुर्निरूप इतिपरिहरति नेति स्वाभापि.

·कालविशेपसण्डनम् । को वास्तवो वा विवक्षित उतोपाध्यवच्छेदेनेत्यर्थः। अ- पसिद्धान्तप्रसङ्गेन प्रथममपाकरोति * नाद्य इति * त- हि प्रमाणप्राप्तवाङ्गीक्रियते कालभेदः प्रामाणिक- स्यैव सिद्धान्तत्वादित्यत आह *य एवेति यदि स्वा. भाविको भेदस्तदा वर्तमानाकालादन्ध एबतीतोs नागतो वेति वर्तमानः काल: कालान्तरेऽप्यतीत इसनागत इति वा न प्रतीयतेत्यर्थः । अतीताना- गतवर्तमानस्वभावोऽपि ततो नाऽतीतानागतवर्तमा. नगतत्वेन प्रतीतिविरोध इति शङ्कते * त्रीति * एक- स्वभावमेकमुच्यते नानास्वभावं च नानोच्यते काल- स्य विविधस्वभावत्वे भदस्य स्वाभाविकत्वप्रसङ्ग इति परिहरति * नेति * दोषान्तरमाह * व्यवस्थति * विविधस्वभावत्वे यदैव वर्तत इति प्रतीयते तदैवाती. तादि न प्रतीयते कालान्तर एव तु तथा प्रतीयत इति या व्यवस्था सा न सिद्धयेदिसर्थः । तामेव स्प- यति * पदेति * उपाध्यनिरूपणे द्वितीयकल्पोऽनुपपन्न इसाह । १०९ औपाधिकस्य कालनिष्ठविशेषस्य मण्डनम् । द्वितीयश्चेदुपाधिराभिधीयताम् । सूर्यादिक्रियासम्बन्ध- भेदः स इति चेन्न । भूतभविष्यतोरपि क्रियासम्बन्ध- प्रत्ययस्यावश्यं वक्तव्यत्वात् । य एव दिवसः सूर्यगति- विशेषावच्छिन्नो वर्चत इति प्रतीतः स एव हि तद- वच्छिन्नो वृत्त इत्यवगम्यते वय॑न्निति च, न हि निर्वि- ·१२३६ पण्डनखण्डताघे चतुर्थपरिच्छेदे शेपस्य कालस्य तदतीतत्वं प्रतीयतेऽनागतलं वा किन्तूपाधिविशेषेणैवावच्छिन्नस्य येनैवासौ पूर्व दिना- न्तरात व्यवच्छिन्नो वर्तत इति प्रतीतः तेनैवोपाधिना तत एव व्यवच्छिन्नो वृत्त इति वतिष्यत इति च क- दाचित् ज्ञायते । ननु सत्यमेतत् परं यदा तदुपाधिस- म्बन्धस्तस्य स्वरूपेणावतिष्ठमानस्तदा वर्तमानप्रत्ययः यदा स एव विनष्टो भवति तदा भूतप्रत्ययो यदाऽनाग- तस्तदा भविष्यत्प्रत्यय इति । नैतदस्ति। यद्यत्र लटो- विवक्षितोऽर्थस्तदा तज्ज्ञानस्यैव तज्ज्ञानोपायत्त्वमित्या- त्माश्रयानवस्थयोरन्यतरप्रसङ्गः । विनष्टादिशब्दावा- तीतादिपर्यायास्तेषां सर्वेपामेवार्थे निरूप्यमाणे तन्म- ध्यपतितमेकं शब्दं प्रयुज्य तन्निरुक्तिं कुर्वाणः श्लाघ- नीयप्रज्ञो मातापितृमानसि । *दितीय इति उपाध्यनिरूपणमसिद्ध सूर्यादिकि. यासम्बन्धस्यैवोपाधित्वादिति शङ्कते * सूर्यादीति * आदिग्रहणेन चन्द्रादिग्रहः । अतीतानागतक्रियाव्यति- रिक्तक्रियासम्बन्धो वर्तमानस्ये कालस्योपाधिरित्यर्थः। अतिप्रसङ्गेन दूषयति * नेति * यथा वर्तमानकाल स्य सूर्यगत्यादिसम्बन्धविशेपोपाधिना वर्तत इति प्रत्ययविषयविपत्वं भूतभविष्यत्कालयोर १ सम्बन्धोऽस्येति का मु. पु० पा०। तथा ·वर्तमानकालक्षणखण्डनम् । १२३७ पि तस्यावश्यवक्तव्यतया नासावुपाधिरित्यर्थः । उ. पार्वोपहितस्प वा भेदेनकरूपप्रत्ययविषयत्वप्रस- गो नास्तीति चेन्मैवम् । योऽयं वर्तमानो दिवसः सूर्या- दिगतिविशेपावच्छिन्नो वर्तत इति प्रतीयते स एवं दिवसस्तेनैव सूर्यादिगतिविशेपावच्छिन्नो वपन्व- तिप्यमाण इति प्रतीयते यत इत्याह य इति* अत्रै- वोपपत्तिमाह नहीति कालमात्रविषयत्वेऽतीताना- गतप्रतीसोरेकरूपत्वप्रसादुपाधिविशपावच्छिन्नस्यैव तथा प्रतीतिरित्यर्थः । तथापि किमित्यत आह * ये- नेति * मर्यादिगतिसम्बन्धस्योपाधेरपि विविधः- सयहेतुत्वं न सम्भवतीत्युक्तं तत्रोपाधिविशेष शकूते * नन्विति* उपाधिसम्बन्धविध्यात् विविधप्रत्यय- विषयत्वं भवतीत्यर्थः । अवतिष्ठमान इति लडादेश- स्य शानचोरूपं । तब यदि लटोऽर्थीवर्तमानता यय- विवक्षितस्तदोपाधिसम्बन्धमात्रं वर्तमानप्रत्ययहेतुरि- ति कालान्तरेपि वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्गादयषस्था न स्या- यदि विवक्षितस्तदोपाधिसत्वस्य वर्तमानत्वज्ञाना- कालस्य धर्चमानत्वं ज्ञातव्यं तव पधेकमेव वर्तमानवं तर्हि तज्ज्ञानात्तज्ज्ञानमित्यात्माश्रयो पापाध्यन्तरकृतं वर्तमानत्वमन्पत्तदाऽनवस्था स्पादित्यभिप्रेत्य दृष- पति नेति यदुक्तमुपाची विनष्टे भूतप्रत्ययोऽनागते भविष्यत्प्रत्यय इति तत्राह विनष्टादीतितेन तात्पर्य- वत्वेन तदर्यस्पंच निरूप्पमाणत्वात्तदर्थस्यवाज्ञानात्त. विशेषणविशिष्टलक्षणस्याज्ञानांदसिडिरित्याशयः। लचणान्तरं शकते।

·खण्डनपण्डसाचे चतुर्थपरिच्छेदे ११० अतीतानागतवर्तमानानां लक्षणान्तरनिरासः । क्रियावच्छिन्नः कालो वर्तमानः तत्प्रागभावावच्छि- नो भूतः तत्प्रध्वंसावच्छिन्नो भविष्यन्निति चेन्न । अतीतानागतप्रतीतिकालोऽपि क्रियावच्छिन्नः प्रती- यत इति वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्गस्य तादवस्थ्यात क्रिया- नवच्छिन्नस्य तत्प्रागभावप्रध्वंसभावावच्छेदानुपपत्तेः । * क्रियति * नावतिष्ठमानत्वादिकं लक्षणविशे- पणं किन्तु क्रियावच्छेदमात्रं, अतीतादिलक्षणे तुम विनष्टादिपदोपादानं किन्तु तदुपाधिप्रागभावाव- च्छिन्नो भूतस्तत्मध्वंसावच्छिन्नोऽनागत इति नोक्त दोप इयर्थः । अतिप्रसङ्गेन निराकरोति * नेति * अतीतानागतप्रसया यस्मिन्काले जायन्ते तदानीमपि तस्य कालस्य क्रियाप्रतीतेर्तत इति प्रसयप्रसङ्गताद वस्थ्यमियर्थः । अतीतादिप्रतीतिकाले क्रियाप्रागभा. वाद्यवच्छेदान्न वर्तमानप्रत्ययप्रसङ्ग इत्याशङ्याह * क्रियेति * यस्यैव क्रियावच्छेदो गृह्यते न तस्यैव प्रा. गभावाद्यवच्छेदोपि विरोधान्निविशेषणक्रियावच्छे दप्रत्ययहेतुत्वेऽतीतादिप्रतीतिकालेपि प्रसज्येतैव धर्त- मानप्रत्यय इत्यर्थः । तस्य कालस्य क्रियानवच्छिन्नस्यैव निर्विशेषणस्यैव तत्प्रागभावाद्यवच्छिन्नत्वमिति यो- जनीयम् । यदुक्तं प्रागभावायवच्छिन्नोभूत इति तदृपयति । १११ प्रागमावप्रध्यसलक्षणसण्डनम् । प्रागभावश्च प्रागनिरुक्तौ कथं न दुरधिगमः ।

·प्रागभावप्रध्यसलक्षणखण्डनम् । १२३९ प्रध्वंसस्याऽपि प्रागभावात्कथं विशेषो वक्तव्यः । अ- भावो विनाशी प्रागभाव उत्पत्तिमान प्रध्वंस इत्यनयो विशेष इति चेन्न । कोहि प्रागभावस्य विनाशो येन विनाशीत्युच्यते । यदि प्रतियोगिभूतो घटादिः प्रध्वंस- स्थापि प्रागभाववत्प्रतियोगीति सोपि विनाशी प्राप्तः । उत्पत्तिमांश्च प्रध्वंस इत्युत्पत्तिपदार्थो विवेचनीयः यद्य- सावसतः सत्त्वं तच्च सामान्यं तदाऽभावेऽसम्भव एव । अथ स्वरूपसत्त्वं तदा प्रागभावेऽपि प्रसङ्गः । तस्यापि कदाचिदसत्त्वात् । पूर्वमसतः पश्चात्सत्त्वं विवक्षितमिति चेन्न । पूर्वेदानींपश्चादर्थस्यैवानिरूपणात । एतेन का- रणावच्छिन्नं सत्त्वमुत्पत्तिरित्यपि निरस्तम् । पूर्वापर- निर्वचनमन्तरेण कारणानिर्वचनात् । * प्रागिति * आत्माश्रय इत्याशयः । पूर्वमवि- धमानोऽभावः प्रध्वंस इति प्रध्वंसस्य मागभावो घा- च्यः सच न सम्भवति प्रागर्धानिरुक्तरतः प्रध्वंसाव. च्छिन्नोभविष्यन्नित्यपि लक्षणमसिहमित्याह *प्रेति लक्षणभेदासपोर्विशेषाधिगम इति शङ्कते अभाव इति* उत्पत्तिमानभाय इत्पनुपङ्गाकृत्यं स्पष्टम् । मागभावस्य विनाशानिमाया लक्षणासिद्धिरिति परिहरति * ने- ति* विनाशमयं हि मागभावस्य भवद्भिरिप्यते घटश्च ध्यसश्चेति अतो पेन घटेन मध्यसेन च विना- शीत्युच्यते तयोमध्ये कोनेष्ट इत्यर्थः । प्रतियोगिपक्ष-

·.
१२४० खण्डनसण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेद
मनुवदति *पदीतिक तर्हि घटप्रतियोगित्वं प्रध्वंसस्या-
प्पस्तीति सोपि विनाशी प्राप्त इति दूपयति * प्रध्वं.
सेति* नच प्रागभावस्यविनाशो नाम स्वध्वंस एति
कल्प्यम् । प्रागभाववानभावो ध्वंस इत्यहीकारादन्यो
न्यायप्रसङ्ग इति द्रष्टव्यम्।एवं प्रागावलक्षणं निरस्प
प्रषंसलक्षणं निराचष्टे उत्पत्तीति उत्पत्तेज़सलक्षणे
विशेषणत्वात्तन्निर्वचनं कार्य तच्चाशक्यमित्यर्थः ।
तथाहि असतः सत्वमुत्पत्ति, रुत कारणावच्छिन्नसत्व.
मिति विकल्प्याद्यमनुवति* यदीति* तदपि सत्वं सा.
मान्यरूपमुत स्वरूपसत्वमिति विकल्प्य प्रथममनूद्या.
सम्भवमाह *तदति अभावस्य निःसामान्यत्वादि-
त्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते *अथेति असतासत्वमानं जन्म
प्रागसतः सत्वं वेति विकल्प्य प्रथमे प्रागभावस्यापि
जन्ममसगस्तस्य प्रतियोग्युत्पत्तेलमसत्वात्पूर्व स्वरूप
सत्वाचेसाह #तदेति प्रागसतःसत्तासमवायो जनि-
रिति लक्षणात् द्वितीयः कल्पोऽभिमतइति शङ्कते *
पूर्वमिति * पूर्वशब्दार्थानिरुत्या विशिष्टलक्षणासि-
द्विरिति दूपयति नेति कारणसमवेतसत्वं जन्मेति
वितीयकल्पेप्युक्तं खण्डनमतिदिशति एतेनेति * कथं
तनिरास इत्यत आहापूर्वेति नियतपूर्वभावित्वस्यैव
कारणत्वादितिघावत् ।
वर्तमानत्वे दोषान्तराभिधित्सया शङ्कते।
११२ वर्तमानकाललक्षणखण्डनम् ।
अस्तु तावदतीतानागतयोर्यथातथा निरुक्तिः यत

·धर्तमानत्वलक्षणलण्डनम् ।। ૨૨૪૨ क्रियावच्छिन्नो या कालः स तक्रियापेक्षया वर्तमानो नत्वन्यापेक्षयेति चेत् तदपेक्षयेति कोऽर्थः । किं तदुपधा. नेन, उत तदवधिकतया, उत तत्प्रतियोगिकतया, उत तेन.प्रकारेणेत्येव । नाद्यः उपाध्यवच्छिन्नस्यातीतानाग- तप्रतिपत्तिविषयत्वमपि तस्येत्यसकृदुक्तस्वात् । नापि द्वितीयः अस्मादयं दीर्घ इतिवदस्मादयं वर्चत इत्य- घध्यपेक्षामन्तरेण प्रतीयमानत्वात् सर्वदैव च त्रिविधा- वध्यपेक्षया आसीदस्ति भविष्यतीति प्रत्ययाव्यवस्था- प्रसङ्गात् । अतएव न तृतीयः। नापि चतुर्थः अतीता- नागतप्रतीतिकाले क्रियावच्छेदप्रकारेण वर्तमानप्र- त्ययविषयत्वप्रसङ्गात् । नासौ क्रियावच्छेदलक्षणः प्रका रोऽतीतानागतकाले वर्तत इति चेन्न। वर्तमानताया अ. द्याप्यनिरूपणेन वर्तत इत्युक्त्वा विशेपस्य दर्शयितुमश. क्यत्त्वात् । तक्रियाकाले तक्रियावच्छिन्नः कालो वर्त- 'मान इति चेन्न । कालस्य कालाश्रयतया निरूपणा. सम्भवात्कालान्तरस्यानभ्युपगमाचस्यैव कालस्य तदान- ययत्त्वे व्यक्तमात्माश्रयत्वापत्तेः । *अस्थिति अतीतानागतयोः कालयोर्यालादा- निरुक्तिः स्पान्नास्माक्रमादरो ययाऽऽदित्यादिगतिलक्ष- णया मिपयाऽपच्छिन्नो यः कालः स तां क्रियामपेक्ष्प वर्चमानो भवति। मियावच्छिन्नो वर्तमान इत्युक्त . १५६ ·. ૧રર खण्डनखण्डलाय चतुर्यपरिच्छेद वर्तमानादिक्रियावच्छिन्नः कालो वर्तमानः स्यात्तथा सत्यविशेपितकालस्यैव तदुपाध्यवच्छिन्नत्वात्तस्याती मानागतप्रतीतिविषयत्वमपि स्यादिति तन्निरासार्थ तामपेक्ष्येत्युक्तमिति वर्तमाननिरुक्तौ पश्चादितरनि रुक्तिरपि स्यादित्यर्थः । दुपणोक्तिविभागविज्ञत्यै विकल्पयति तदिति * कि क्रियाया उपाधिस्वादपे. क्षा किमवधितया कि प्रतियोगितया प्रकारमात्रे. ण घेति क्रमेण विकल्पार्थः । घटापटो भिन्न इति पद्घटः पटोन भवतीत्यत्र पञ्चम्यन्तनिर्दिष्टावधित्वमा न्तरेणापि प्रतियोगित्वं दृष्टामिति पृथग्विकल्पो द्रष्टव्यः। आद्यमपवदति * नेति * तदुपाध्यवच्छिन्नस्यैवाती- तानागतप्रत्ययविषयत्वादतिव्याप्तिरित्यर्थः । अवधि. रपेक्षाशब्दार्थ इति द्वितीयं दूपयति * नेति * कुत इत्यतआह * अस्मादिति * अस्मादयं हस्वोऽ स्मादयं दीर्घ इति इस्वादि पदार्थावधिमपेक्ष्य प्रती- यते न तथा वर्तमानपदार्थः प्रतीयमानोऽस्मादयं व. र्तत इति प्रतीयतेऽपितु तनिरपेक्षोऽतोदर्शनविरोध इत्याशयः। भङ्गान्तरं भणति *सर्वेति* यदैव वर्तमान- ताप्रत्ययस्तदैवातीतानागतप्रत्ययापेक्षया आसीदस्ति भविष्यतीति त्रिविधव्यवहारप्रसङ्गोऽविशेषादेवश्चका लान्तर एवातीतानागतप्रत्यय इति व्यवस्था न स्यादि त्यर्थः। उक्तन्यायं कल्पान्तरेऽप्यतिदिशति*अत इति* सर्वदेवातीतामागतवर्तमानसूर्यादिगतिप्रियाप्रतियो- गेन विविधप्रत्ययप्रसङ्गेनाव्यवस्थानात् तृतीयकल्पोन घटत इत्यर्थः अतीतोऽनागत इति प्रतीतिर्षदा काल.

·पतमानत्वलक्षणखण्डनम। રર विषया जायते तदा यस्य कस्य चिक्रियावच्छेदप्र- कारस्य विद्यमानत्वावर्त्तत इति प्रतीतिविषयत्वप्रस- झान्न तुरीयोपीत्याह * नापीति * क्रियावच्छेदप्रका- रस्य यदा वर्तमानता तदैव तेन प्रकारेण तत्र वर्त- मानप्रत्ययोऽतीतानागतसमये तस्थावर्तमानत्वान्न तेनापि प्रकारेण वर्तमानप्रत्यय इति शङ्कतेनासावि- ति* वर्तमानार्थस्याद्याप्यनिरूपितत्वान्नासौ प्रकारो वर्तमान इत्यनया वाक्भग्या विशेषस्य दर्शयितुम- शक्यत्वमात्माश्रयादिति परिहरति नेति तकिया- यच्छिन्नकालस्तत्क्रियासत्वकाले वर्तमानो न तक्रि- यापा असत्वकालेऽतोऽनागतमतीतिसमयेपि नासौ- वर्तमान इति शङ्कते *तदिति काले काल इत्यत्र हि कालस्य कालाधारत्वमुच्यते तन्न सम्भवतीति परि- हरति * नेति * कालस्य कालान्तराश्रयत्वमुत त- स्यैवाश्रयत्वमाअयित्वं चेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * कालेति * द्वितीयमपवदति * तस्येति * सूर्यादिक्रियावच्छेदस्योपाधित्वे खण्डिते उपाध्य- न्तरं शङ्कते। ११३ काले वर्तमानत्वादिप्रयोजकोपाध्यन्तरखण्डनम् । स्यादेतत् ग्राहकविज्ञानविषयो ग्राहकविज्ञानाश्रयश्च कालो वर्तमानः वर्तमानोपाधिपागभावावच्छिन्नश्च पूर्व- स्तत्प्रध्वंसाभावावच्छिन्नश्वानागतः,प्रागभावप्रध्वंसयोश्च स्वाभाविकमेव भेदमादाय व्यवस्था, प्राग्व्यवस्थाहेतुर- भावः प्रागभाव इति स्वभावभूतस्यैव विशेषस्य कार्य- ·१२४४ खण्डनखण्डखांचे चतुर्थपरिच्छेदे मादाय लक्षणमनागतव्यवस्थानिदानमभावः प्रध्वंस इति च प्रध्वंसस्येति मैवम् । ज्ञानाऽस्वप्रकाशतापक्षे स्वोपहितस्य स्वयं ग्रहणानुपपत्तेः कथं वर्तमानताग्रहः, ज्ञानान्तरेण च तथाग्रहे वर्तमानतावभासाङ्गीकारे तदा ऽसौ दृष्टोमयेति प्रत्ययस्य तदाऽसौ मया दृश्यत इत्या- कारतापत्तिः ।अत एव स्वप्रकाशपक्षेऽप्यनिस्तारः ।या- वानर्थः स्वप्रकाशे वर्तमानतयोक्तस्तावत एव परेण अ. हणे व्यभिचारात् स्वप्रकाशतायाश्चाधिक्येऽपि विषये विशेषाभावात् । स्वरूपमेव विशेष इति चेन्न । तस्या- नुगमाननुगमाभ्यामनुपपत्तेः प्राक्प्रध्वंसाभावयोश्च स्व. रूपतोऽविशेपेऽपि कतरो भूतव्यवहारस्य कतरश्चानागत- व्यवहारस्योपाधिरित्यनुयक्त कार्यभेदजनकतया च त- निरुक्ताबुत्तरे पूर्वप्रत्युक्तां पूर्वतापरतानिरुक्तिं बिना जन्यजनकत्त्वाज्ञानमिति । उपाधिभेदाच्च कालभेदे यो- ऽप्येकतयाऽभिमतः कालः सोऽपि चन्द्रसूक्रियाद्यस- ख्योपाधिभेदसम्भवेन नाना स्यात्चत्राऽयमेवोपाधि य- मितिचाऽविनिगम्यत्त्वात् प्रतिक्षणस्वभावभेदवादिपक्षे च नानाक्षणेषु वर्तमानत्यादिव्यवहाराथमुपाध्यनुसरणावश्य- म्भावेनोक्तोपाधिदोषनासस्यैवापातादिति । * स्यादिति * ग्राहकविज्ञानपिपपत्पमिदानीम ·धर्तमानस्यलक्षणखण्डनम् । १२४६ तीतकालस्यापि सम्भवति तदर्थमुक्तं ग्राहकविज्ञाना- श्रय इति । कालान्तरग्राहकविज्ञानाश्रयत्वमतीतका- लस्याप्यस्तीति तदर्थ ग्राहकविज्ञानविषय इत्युक्तम् । वर्तत इति कालग्राहिविज्ञानं यस्मिन्काले जायते तस्य कालस्य तज्ज्ञानविषयत्वं वर्तमानत्वमित्यर्थः । वर्तमानकाललक्षणमुक्काऽतीतकाललक्षणमाह * व- तैमानेति* एतदर्तमानकालोपाधिभुतज्ञानप्रागभावा- वच्छिन्नः कालोऽतीत इत्यर्थः । एतत्प्रध्वंसावच्छिन्नश्च कालोऽनागत इत्याह तदिति इदानीं भागभावप्रध्वं- सनिरुक्ती पूर्वोक्तं दृपणं परिहरन्नाह * प्रागिति * प्रागभावप्रध्वंसयोः स्वाभाविकभेदसद्भावे मानमाह *मागिति स्वभावभूतस्यैव प्रागभावादिगतविशेष- कार्य प्रागवस्थामनागतव्यवस्थां चाऽऽदा- य लक्षणे तेनेतरत्कार्यद्वयकारणत्वमभावलक्षणमि- त्यर्थः । यदि हि वर्तमान इति प्रत्ययाधारत्वं तदिप- यत्वं च वर्तमानता तर्हि तेन ज्ञानेन स्वरूपमपि ग्रा- खं स्यादुपाधिग्रहणं विनोपहितग्रहणादर्शनात्तच वै- शपिकपक्षे नास्तीति वर्तमानज्ञानं न स्यादित्याह* मै- धमिति * अस्वप्रकाशवादिमते ज्ञानान्तरवेद्यत्वमिष्ट- मतो ज्ञानान्तरणोपाधिभूतज्ञानग्रहे वर्तमानताव- भास इत्यत आह *ज्ञानेति* असौ वर्तमानः कालो मया दृष्ट इति तत्ज्ञानविषयत्वं तदाधारत्वं च तस्य कालस्य गृह्यते तदा तेनापि वर्तमानता गृही. तेति दृष्ट इत्यतीतप्रत्ययस्य वर्तमानार्थग्राहितया दृश्यत इति वर्तमानाकारतापत्तिरित्यर्थः । दृष्ट इति स्य ·१२४६ सण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे ज्ञानस्प वर्चमानाकारतापत्तौ च स्वप्रकाशपक्षेपिं ने निस्तार इत्याहीअत इति कथमित्याकाद्वायामाह यावानिति वर्तमानाकारज्ञानविपयज्ञानकालस्य ज्ञा- नसम्बन्धः स दृष्ट इति ज्ञानस्याप्यविशिष्ट इत्यर्थः । ज्ञानान्तरण ज्ञानावच्छिन्नवर्चमानत्वग्राहकदृष्टइत्याका- रस्य दृश्यतइत्यकारापत्तिरित्युक्तमयुक्तं ग्राहकज्ञाने स्वप्र. काशत्वाविशेषादित्यत आहास्वतिज्ञानस्पस्वप्रका शत्वेन स्फुरणेऽपि पूर्वोक्तज्ञानविपये नास्ति विशेष इत्यर्थः । कथं विशेपाभावः कालविशेपणज्ञानस्प स्वग्राहकज्ञानादभेदाख्यविशेपस्य भावादिति शङ्कते * स्वोति * स्वशब्देन सर्वनाम्ना ज्ञानमात्राभिधा- ने ज्ञानान्तरमपि स्वयमेवेति स एव व्यभिचारस्त. द्विशेषाभिधाने नान्पस्मिन्वर्तमानकाले चयक्तिघटि- तं लक्षणमित्यव्याप्तिरिति परिहरति * नेति * य. दुक्तं प्रागभावप्रध्वंसयोः स्वाभाविकभेदमादाय व्यवस्थेति तत्राह * प्रागिति * अन्नुयुक्त कार्यभेद जनकतया या निरुक्तिः सेवासदुत्तरं तस्मिन्नुत्तरे या पूर्वनिरस्ता पूर्वापरता तनिरुक्तिं विना जन्यजनक- स्वाज्ञानमित्यन्योन्यश्रय इत्याशयः। इतोपाधिोदा. स्कालभेद इत्ययुक्तमित्याह उपाधीति योऽप्येकत. याऽभिमतो वर्तमानः कालः सोऽप्यनेकसूर्यक्रियाधन. तोपाधिसम्भिन्न इत्येकोपाधिविशिष्टोऽप्युपाधिभेदा दनेका स्पादित्यर्थः । तत्र सूर्यपरिस्पन्दस्यैषोपाधि चन्द्रादिपरिस्पन्दानामवर्जनीयतया सग्नि- धानापामित्यत आह तत्रेति * तास्वनन्तक्रियासु ·- घंटमानरवलक्षणलण्डनम् । १२५७ मध्य एकस्या एवं क्रियायाः कालोपाधित्वमित्यत्र मानाभावेन निर्णयाभाव इति यावत् । वैशेषिकप- कपक्षोक्तदोषं सर्वक्षणेषु कालस्वभाव एव भिद्यत इति सुगतमंतेऽप्यतिदिशति *प्रतीति* येन स्वाभा. विककालभेदोऽङ्गीक्रियते तेनापि वर्तमानोऽनेककाले. प्वनुगतवर्तमानयुद्यादिसिद्धये वर्तमानत्वं कश्चि- दुपाधिरुपन्यसनीय एवमतीतेष्यतीतत्वमनागतेषु चानागतत्वमित्यनुगतोपाघिनिरुक्तौ पूर्वोक्तानामेव दृषणानां तत्र सर्व कियावच्छदमन्तरेण वर्तमान- त्वाधसिडेरिस्पर्धः। इति कालखण्डनम् । संशयखण्डनोपक्रमाय सद्गतिं करोति । ११४ संशयखण्डनारम्मः । ननु तथाऽपि तावद्विपयभेदेना ऽवश्यं भवितव्यं प्र- तीतिभेदस्य दुरपन्हवत्यादतः सामान्यतः सिद्धौ वि. शेषतो विवेचनाशक्ती भेदे संशय एवास्तामितिचेन्न । संशयस्याऽपि निर्वक्तुमशक्यत्वात् । तथाहि-संशयस्य निश्वधात्किमुपाधिकृतो विशेष, उत जातिकृतः। आ- घे कि विपयविशेपेणोपाधिना उत कारणविशेषेण उता- न्येनैव केन चित्सम्बन्धिना कृतः । न प्रथमः तस्या निर्वचनात् । उयभकोटिविषयः संशय इति चेन्न । कोटिद्वयसमुच्चयनिश्चयस्याऽपि संशयत्त्वप्रसङ्गात् । प्र- ·सण्डनसण्डसाचे चतुर्थपरिच्छेदे तीतिरेव नैवमितिचेन्न । भेदाभेदप्रतीतिनां शाद्वस्वप्ना- दिप्रतीतीनां च तादृशां सम्भवात् । समुच्चयप्रकाशे कोट्योरविरोधः प्रकाशते संशयेतु विरोध इतिचेन्न । पीतः शङ्ख इत्यादिषु पीतत्त्वशङ्खत्वादे भिन्नाश्रयता- नियमं विरोधं जानतोऽपि प्रत्ययात् । तथाऽपि तस्यां बुद्धौ न भासते विरोध इतिचेन्न । कथमेवमिति प्रका- शेऽपि तत्प्रकाशात् । तयोरेकाश्रययोर्विरोधप्रतीतेरव- श्योपेयत्वात् । मिथ्याधियस्ता इति चेन्न । संशयस्यापि भवद्भिरतत्त्वबुद्वितयाऽङ्गीकारात् । तत्त्वातत्त्वबुद्धोश्च ताहिपयत्त्वेन विशेषाभावात् नहि मिथ्यारजतवुद्धरिजत- बुहिरेव न भवति । * नन्विति * वर्तते वस्य॑त्यवतिष्टेति प्रतीति- भेदस्यानुभवसिद्धतया उपलपितुमशक्यत्वात्प्रतीतेश्व निर्विपयतयाऽसम्भवाद्भवितव्यं तेनापि तस्य चा ऽयमसाविति विशेपदर्शनासम्भवे सामान्यग्रहणं विशेषाग्रहणसहितं कालविषयसंशयं जनयति तेन संशयैककोटिनिविष्टतया कालसिद्धिरित्यर्थः । सं. शयस्यैव निर्वचनानहतया कथं कोटितया कालसि- हिरिति परिहरति * नेति * तदनिर्वचनं दर्शयितुं विकल्पयति * तथाहीति * उपाधिकल्पं विधा. विकल्पयति * आद्य इति * विपयविशेपितः क. विधर्म एवंविधविषयमवगाहमानरूपवत्तत्कारण- ·संशयखण्डनम्। १२४९ विशेषितः कश्चिहर्मः तनिष्टः साधारणधर्म- दर्शनजन्यत्वादिरूप उत यिपयकारणव्यातरिक्तना- न्येन सम्बन्धिना विशेपितस्तनिष्ठो धर्म इति वि. कल्पानामर्थः । सम्बन्चिनेति विशेपणं अतिप्रसङ्गपरि.. हाराय । विषयविशेषकृतं संशयस्थ निश्चयात् भे- दं दूपयति * नेति * संशयस्य विपयनिर्वचनं शङ्कते * उभयति * अनेककोट्यवलम्विज्ञानं संशय इत्यर्थः । अनेककोटिसमुचपमात्रज्ञानं संशय उत विरोध्यन- ककोटिज्ञानमिति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह * नेति * कोटियसमुच्चयनिश्चयज्ञानं यत्र जायते तत्राति- व्याप्तिरित्यर्थः । एकस्यानेककोटिसमुच्चयमुल्लिंखन् निश्चय एवं नास्ति तत्कुतोऽतिव्याप्तिरिति शङ्कते * प्रतीतिरिति * अनैकान्तवादिमने भिन्नोऽभिन्नथ घटः सन्नमश्चत्यादिप्रत्ययस्य स्थाणुश्च पुरुषश्चेति श- ब्दनिश्चयस्य च स्वप्नेन्द्रजालादिप्रत्ययस्य च सम्भ- धान्मैवमिति परिहरति * नेति * द्वितीयं शङ्कते *समुच्चयेति* विरोधप्रकाशे सति समुचयज्ञानं संश- यस्तदप्रकाशे तु निश्चय इति विशेष इत्यर्थः। अति- व्यापकमिनि परिहरति * नेति * पीतः शङ्ख. इति पीतत्वशङ्खयोर्विरोधज्ञानात्तस्यैव पित्तदुष्टेन्द्रि यस्य पीतत्वशवत्वयोर्मिधोविरुयोरेकस्मिन् मिणि ग्रदर्शनाद्विमहानेककोटिजानं संशय इत्येतदतिव्याप्त पीतत्व शसस्पषोभिन्नाधिकरणत्वेन विरोधादित्यर्थः । आदिपदेन पयस्तिकमित्यादिसङ्ग्रहः । यद्यपि स. हानवस्थानलक्षणो विरोधो ज्ञानान्तरेण गृह्यते तथापि ·मण्डनपटनाये चतुर्थपरिच्छो न सेनैव गृह्यतेऽतोविरोधग्राहकत्वे सत्यनेककोट्यय लम्पित्यं संशयलक्षणं त्वदुक्तस्थले नास्तीति मातिव्या- प्तिरिति शङ्कते तथापीति कथमयं शवः पीतः स्या. दित्यत्र कथमित्यंशस्य विरोधग्राहकत्वाच्छपस्प च कोटियग्राहकत्वादिमर्शरूपप्रत्यये ऽतिव्याप्तिरिति परिहरति * नति * यद्यपि विमर्श विरोधः स्फुरति तथापि पीतः शङ्ख इत्याश्रयतया प्रतीयमान. योर्विरोधो न स्फुरतीत्यत आह * तयोरिति * तन्त्र ग्रहणव्यतिरेकेण तद्गतविरोधादित्यर्थः । पीतः शङ्क इत्यादिषु समुच्चयविषयासु यद्यविरोधो भाति त. धापि मिथ्याधियस्ता अमिथ्यात्वेन च विशिष्टं संशयलक्ष विवक्षितमतो नातिव्याप्तिरिति शङ्कते * मिथ्येति * संशयस्यापि मिथ्यायुद्वित्वेन स्वी. काराविशेषणासिरिरिति परिहरति * नेति में संशयस्य तत्त्वबुद्धिवमतत्वयुद्धित्वं च विभ्रमस्पेत्युः पगम्यापि विशेषणं दूषयति * तत्वति *तयोस्त. स्वातत्त्वयुद्वित्वेन सत्यपि विशेपे विरुद्धानेकप्रकाराव. गाहित्वेऽविशेषस्तावन्मात्रस्यैवाऽऽभासत्वप्रयोजक त्वेन तथेत्यादिविशेषणमुपादेयं वैयर्थ्यादविशेषण- मुक्त्वा विशेषणान्तरोपगमे हेत्वन्तरापाताचंत्यर्थः । तस्वातत्वयुद्धयोरेकविपयत्वसम्मधे दृष्टान्तमाह * नहीति # लक्षणान्तरं शङ्कते। ११५ संशयस्य लक्षणान्तरखण्डनम् , अव्यवस्थितकोटिद्वयविषयः संशय इति चेत् । के- ·संशयखण्डनम्। १२५१ यमव्यवस्थितता | पाक्षिकतेति चेत् । न पर्यायं पृच्छा- मोऽपि तु किं कोटियस्वरूपमेयोत कोटिद्वयस्य धर्मः कश्चित् । आये कोटिद्वयनिश्चयेन सहाविशेषस्तदव- स्थः। द्वितीये यद्यसौ केन चित्प्रमाणेन सिद्धः तदा तस्यैव कोटिद्वयाश्रिततधर्मविषयस्य संशयत्त्वप्रसङ्गे- न प्रमाणत्त्वव्याघातः। अथ कस्य चित्प्रमाणस्य 'नासो विषयः, नास्ति तर्हि विषयकृतो विशेषः। एतेनान्योऽपि यः कश्चिद्विषयविशेष: स्थाणुतदभावपुरुषतदभावादिरूपो- ऽभिधीयते सोऽपि निरस्तो वेदितव्यः । अत्यन्तासत एव च तस्य प्रतिभासे जितं जिनरसख्यातिवादिभिः । कचित्सतश्चेत्तत्रैव प्रसङ्गः। * अव्यवस्थीति * समुचयग्राहकनिश्चयस्य स्था- णुः पुरुपश्चेतिरूपस्थ व्यवस्थितविषयत्वादव्यवस्थि- तानेककोटिविषयत्वं च संशयलक्षणमतो नातिव्या. सिरित्यर्थः । ज्ञानस्यैव लक्षणविशेपणत्वादव्यवस्थित. त्वशब्दार्थः त्वया कथनीय इति मत्वा पृच्छति *कति पर्यायेणोत्तरमांह * पाक्षिकति * तदर्थप्रश्ने शब्दपर्यायकथनं कथय कथं घटनांप्रावतीत्याह नेति* किं तर्हि पृच्छयत इत्यत आह * अपि विति * अव्यवस्थितत्वं कोटिद्रयस्वरूपं तहों वेति विक- ल्पार्थः। अनेककोटिनिश्चयस्य पूर्ववत्संशयत्वप्रसङ्गो दु- र इति प्रथम प्रत्याह *भागइति द्वितीयेऽपितस्मि- ·. .१२५२ लण्डनमण्डस्नाचे चतुर्थपरिच्छंदै न्धौ किश्चित्प्रमाणमस्ति नवेति विकल्प्य प्रथमममनु यदति दीति* धर्मिग्रहणमन्तरेण तदाश्रितधर्मग्रहणा- योगात्तत्प्रमाणं पाक्षिकत्वधर्मविशिष्टकारिदयग्राहक- मिति संशयलक्षणं तवातिव्यापकामिनि परिहरति # ने- तिदितीपं शङ्कते *अति* यन्न केन चित्प्रमीयते त. नास्ति शशशृङ्गवदिति भवदभ्युपगमारपाक्षिकत्वस्या- सिझातविशिष्टसंशयलक्षणासिद्धिरिति दुपयति ने- ति उक्तन्यायं पक्षान्तरेऽप्यतिदिशाति * एतेनेति * स्थाणुमिष्ठस्तदभावनिष्ठो चा पुरुपनिष्ठस्तदभावनिष्ठो वाऽन्यो वा कश्चिदिशेपोस्ति तद्विशिष्ठानेककोटिविष. यत्वं संशयत्वमित्यत्रापि विशेपस्य प्रमितत्वाप्रमित रवविकल्पोक्तपणं तुल्यमित्यर्थः । किञ्चाप्रमितं घे. त्प्रमीयते किमसदेव उत फचित्सदितिविकल्प्य प्रथमे शून्यख्यातिप्रसङ्ग इत्याह * अत्यन्तेति द्वितीय दूषयति कचिदिति * यत्र सत्वं तत्र प्रमितत्वन तत्प्रमायामतिव्याप्तिरित्यर्थः । विषयविशेपोपाधि निराकृत्य कारणविशेषोपा धिं निराकरोति। ११६ संशयस्य निश्चयात्कारणविशेषप्रयुक्तलक्षण्यस्य खण्डनम् । नापि द्वितीयः कारणविशेपोहि विशिष्य सामग्री स्यात्तदेकदेशो वा । नाद्यः तस्या अप्रत्यक्षत्वेन तदु- पहितस्य प्रत्यक्षतोऽवगमानुपपत्तेः । नच तस्या अनुमे- यत्वं लिङ्गासम्भवात् । कार्यविशेष एव लिङ्गमितिवे- न्न । कार्यतगस्यैव विशेपस्प चिन्त्यमानस्याचाप्य- ·संशयखण्डनम। १२५३ प्राप्तः जातिभेदस्य दूषणीयत्त्वात् । नापि द्वितीयः दृश्य- स्य तदेकदेशस्य साधारणधर्मदर्शनादेविशेषद्वयस्मरणा- देश्च साधारणधर्मविशेषद्वय ज्ञानप्रत्यक्षादावपि हेतुत्त्वे- न साधारण्यात् । अदृश्ये च तस्मिल्लिङ्गाभावात् । तेन कार्ये विशेषजात्याधानस्य निरस्यत्वात् । तस्या अ- विषयत्त्वेनानुव्यवसायसाक्षिककार्यगतविशेषभिवनाऽसा- मात् । *नापीति तदुपपादनाय विकल्पयति * कारणे. ति * अनिष्टप्रसङ्गेन प्रथम निराकरोति * नेति * उ- पाधिप्रत्यक्षत्वे संत्येवोपहितप्रत्यक्षत्वं दृष्टं दण्ड्यादी सामग्न्याश्चाप्रत्यक्षत्वात्तदुपहितस्य संशयत्वस्य प्र.' त्यतत्वन्न स्यात्प्रत्यक्षं च तत् दृश्यते मानसवेद्यत्वा- दित्यर्थः । सामग्या अनुमेयत्वात्तदुपाधिकं संशय- स्वमप्यनुमेयमस्तु तत्राह * नचंति * लिङ्गाभावो- ऽसिद्धः सामग्रीजन्यकार्यगतविशेषस्यैव लिङ्गत्वादि- ति शङ्कते *कार्येति ज्ञानगतपाक्षिकत्वलक्षणविशे. पसिद्धौ तद्वलेन सामग्रीविशेषसिद्धिस्तत्सिड़ौ च तदुपाधिकविशेषसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयान्न कार्यगत. विशेपोऽद्यापि लभ्यत इत्यर्थः । तर्हि संशयत्वजा- तिरेव सामग्रीलिङ्गमास्तामित्यत आह * जातीति * नाप्यर्धापत्तितस्तत्सिद्विरुक्तन्यायेनानुपपद्यमानार्था. भावान्नाप्यागमतः कृतकस्याकृतकस्य वा तद्विषय- स्थादर्शनानाप्युपमानतस्तस्प सादृश्यमानविषय.

·१२५४ खण्डनसण्डखाये चतुर्थपरिच्छेद त्या(झाववोधनोप्युपधाअभिप्रायःभावा)लाप्पभावत इति द्रष्टव्यम् । सामग्येकदेशः संशयत्वोपाधिरिति द्वितीयं दूपयति * नापीति * दृश्योऽसावश्यो वा;त विकल्प्य दृश्यपक्षे दोपमाह *दृश्यस्येति * साधारणध मनाने कोटिदयरूपविशेषस्मरणं च यदा मनसा गृह्यते विधीयते या तदा तत्र साधारणधर्मविशेपदयस्मः रणप्रत्यक्षादावपि विषयतया हेतुत्वेन साधारणधर्म दर्शनादौ संशयोपाधित्वन्न सम्भवति तत्प्रत्यक्षादाव: प्यन्यथासंशयत्वप्रसङ्गादित्यर्थः। आदिपदेनानेकधा- दिसङ्ग्रहास्मरणादेरित्यत्रादिपदेन तदभिधानसड्न- हाअदृश्यपक्षे दोषमाह अदृश्ये चेति लिगातावमे- व स्पष्टयति *तेनति* तेनादृश्यसामान्यैकदेशेन कार्ये 'संशये' विशेषणज्ञानस्य संशयत्वसामान्यसम्बन्धल. क्षणस्य चानिरसनीयत्वात् लिङ्गाभाव इत्यर्थः । अह. श्यत्वे च संशयग्राहकानुव्यवसायप्रत्यक्षे स्फुरणमपि तस्य न स्यादतश्चोपाधिघटितरूपस्थानिर्णयाद्भदोपि न सिद्ध्येदित्याह * तस्येति * उपाधेरप्रत्यक्षतपा तदुपः हितविशेषस्याविषयत्वेनानुव्यवसायज्ञानं यन्मम सं. शयो जात इति तद्विषयस्तत्कार्य संशयज्ञानं तद्गत. विशेषीभवितुन्नास्य सामर्थ्य संशयविषयप्रत्यक्षे तद ग्रहणादिति योजना। अन्येन केन चित्सम्बन्धिना संशयस्य निश्चया- विशेषः कृत इति पक्षं दूपयति । (१) एतदन्तर्गताप्रन्थः पुस्तकानुरोधाघधाधुत एय स्थापित इमि योध्यम् ।

·संशयखण्डनम् । १२५५ ११७ सम्बन्धिकृतोनिश्चयाद्विशेषः संशयस्यतिपक्षखण्डनम् । . नापि तृतीयः तस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् । नच द्वि- तीयः धर्मिस्वरूपादेरपि तद्विषयतया संशयितत्वप्रसङ्गात्। नचैवं, नह्ययं स्थाणुर्वा पुरुषोवेति संशये सतीदमा परा- 'मृप्यमाणस्योईत्त्वशालिनो धर्मिणः स्वरूपसत्त्वेऽपि स्वरूपमेव भवति नवेति तदद्रष्टुरभिमानो व्यवहारोबा, किं नाम ? तत्र स्वरूपसत्त्वमात्रांशावलम्बिनस्तस्य ज्ञा- नस्य निश्चयत्वमेव । ततः किमिति चेत् एकस्यैव ज्ञान- स्य निश्चयत्वसंशयत्वजातिसङ्करः । स प्रामाण्याप्रामा- ण्यवझविष्यतीति चेन्न । अत एव हि तयोरपि जाति- त्यानङ्गीकारः, किंनाम ? तथाभूताऽनथाभूतार्थतालक्षणा- पाधिद्वयरूपतास्वीकारएव तयोः। यदाच संशयत्वनिश्च- यत्वलक्षणजातिद्वयसम्भिन्नं तद्विज्ञानमास्थीयते तदा क. श्चिद्विषयमपेक्ष्य संशयत्वं कश्चिदपेक्ष्य निश्चयत्वमित्या- पेक्षिकी जातिव्यवस्थिनिरित्यपूर्वः पन्थाः । ईदृशस्य प. था पान्थेनापि भवता किनियामकमभिधेयं येन धर्मि- णि तस्य निश्चयत्त्वं व्यवतिष्ठते । विशेषद्वये च सश- यत्वं विशेषदर्शनादर्शने इतिचेत् । तर्हि भवति स्थाणोः स्थाणुत्वं पुरुषत्त्वं पुरुषस्य विशेषः प्रतीयते चासाविति विशेपदर्शनात्तत्राऽपि निश्चयप्रसङ्गः ।

·* धर्मीतिर मण्डनमण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे * नापीति * कुत इत्यत आह * तस्येति * विपयकरणातिरिक्तस्योपाधेदर्शषितुमशक्यत्वादिति यावत् । संशयस्य निश्चयाकिमुपाधिकृतो विशष उत जातिकृत इति विकल्प्य प्रथममपाकृत्य सम्प्रति वि. तीयं दृपयति * नेति * संशयत्वजात्यधिकरणज्ञा नस्य संशयत्वे तछिपयजातस्य संशयितत्त्वादयं स्था. णुर्वा पुरुषोवेत्यत्रेदमा निर्दिश्यमानधादिस्वरूप- स्थापि तदिपयतया संशयितत्वं प्रसज्येत निश्चय विपपस्य निश्चितस्ववदिति हेतुमाह अस्तु को दोप इत्यत आह * नचेति * कुत इत्यत आह * नहीति * स्थाणुर्वा पुरुषोवेति संशयसमये इदमा परामृश्यमान ऊर्द्धताविशिष्टो धर्मी तस्य स्व. रूपसमयेपि किं तत्स्वरूपं भवति नवेति द्रष्टुः संशयाभिमानव्यवहारौ न स्त इत्यर्थः । किं तर्हि तत्र स्थादित्यत आह * किमिति * तत्र संशय- विपये स्वरूपसत्तांशमात्रज्ञानस्य निश्चयत्यमेव, "सर्वज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय" इति भवता स्वीकारादित्यर्थः। स्वाभिप्रायमेव प्रश्न पूर्वकं व्यक्तीकरोति *तत इति धमिजाने निर्णयत्वं वि. शेषांशे संशयत्वमिति निर्णयत्वसंशयत्वजातिद्वयस्यैक- स्मिन्संशयज्ञानेसङ्करप्रसङ्ग इति यावत्। यथा प्रमात्वा- प्रमात्वयोरस्मिन् ज्ञाने धर्मिप्रकारभेदमादायाही. कारस्तथा संशयत्वनिर्णयत्वयोरपि सङ्करः धर्मिप्र- कारभदादविरुद्ध इति शङ्कते #स इति* प्रमावाप्रमा- स्वयोरपि जातिवं नागीफ़िपते साडूर्यवाधारिकन्तू- ·संशयखण्डनम् । १२५७ .. धित्वमिति.परिहरति * नेति * यद्यजातिवं कि. तहि, उपाधिता उपाधिस्वे वा क उपाधिरित्यत आह किमिति * अवाध्यात्वं वाध्यार्थत्वं च प्रमावा- मात्वयोरुपाधिरित्यर्थः । एकस्थामपि ज्ञानव्यक्ती वेषयांशकृतभेदेन जातिदयस्थ व्यवस्थितिरविरु- देत्युक्तमनुवदति दूपयितुं यदेति ज्ञानव्यक्तः स्वतो नेरंशत्वादिषयभेदकृतभेदानुपपत्तेर्जातेश्च कृत्स्नव्य- क्तगतत्वादापेक्षिकी व्यवस्थितिः कल्पयितुमशयेत्य- । एवम्भूतव्यवस्थानिर्णायकं किञ्चिन्न पश्याम इत्या. ह. ईदृशस्पति * पदाऽऽपेक्षिी जातिमङ्गीकृत्यापि धशे विशेषद्रये संशयत्वं जातिरङ्गीक्रियते तदा व्यवस्थापकं वाच्यमन्यथा नियमस्याऽऽकस्मिकत्व. मसङ्गस्तच न शक्याभिधानमित्यर्थः । विशेषालम्ब. नत्वं यत्र तत्र निर्णयत्वं विशेपानालम्यने तु संश- यत्वमिति विशेपालम्बनस्वानालम्बनस्वे विशेष इति शङ्कते * विशेपेति * तर्हिस्थाणुपुरुषयोः स्थाणुत्व- स्य पुरुषत्वस्य च विशेपस्य दर्शनं निर्णयत्वनियाम. कमस्तीति विशेषयांशेपि निर्णयत्वप्रसङ्गः इति परिहरति तीति स्थाणोः स्थाणुत्वं पुरुषस्य पुरुषत्वं यद्यपि विशे. पस्तथापि युक्तः संशयो यतः संशयारपूर्वन्नास्ति विशेषदर्शन मिति शते । ११८ संशयारपूर्वं विशेषदर्शनासत्वेन संशयेऽष्पनुपपत्तिः। संशयात्पूर्व नास्ति विशेषदर्शन मिति युक्तस्तत्रापि संशय इतिवेन्न धमिधियः पूर्व तर्हि कथं तद्तविशेषदर्शनं स्यात् ।

·। खण्डनसण्डसाघे चतुर्थपरिच्छेदे संशयकाले चाऽस्ति विशेषदर्शनमित्यनन्तरं तर्हि संशया- ऽननुवृत्तिप्रसङ्गोऽपि युक्त एव । तदीयविषयाविशेषाव्य- तिरिक्तस्य विशेषस्य दर्शनं विवक्षितमिति चेन्न । स्थाणुवो पुरुपावेति संशयानन्तरं दारुमयो मांसमयो वाऽयमिति संशयो नोपपद्यत तदुभयमयत्वातिरिक्तयोः स्थाणुः त्वपुरुषत्वयोर्विशेषयोः पूर्वज्ञानेनोलिखितत्वात् । अन्य तरविशेषदर्शनं संशयप्रतिरोधकं संशगेन तूभयोरुपदर्श- नमता नोक्तदोषप्रसङ्ग इति चेत् तर्हि स्थाणुः पुरुषश्चेति कुतोऽपि विभ्रमे जाते दारुमयोवा मांसमयो वेति संशय- प्रतिरोधीन स्यात् पूर्वज्ञानेन विशेषद्वयोपदर्शनस्य कृ. तत्वात् । विशेषदर्शनं हि विशेषनिश्चयो विवक्षितो नतु विशेषज्ञानमात्रं येन संशयोपनीतादपि विशेषात्संशय- प्रतिरोधः प्रसज्येतेति चेत् । मैत्रम् । संशयेन यावुपदार्श- तौ विशेषौ तत्र न संशयस्य निश्चयत्त्वमिति व्यवस्था सिहायामुपदर्शितनियामकसिद्धिर्भवति सिद्धे चाऽस्मि- नियामके संशयस्य विशेषद्वयं प्रति निश्चयत्वं नास्तीति सिद्ध दित्सन्यान्याश्रयापत्तः को वारयिता । * संशयादिति * अतिप्रसङ्गेन निराकरोति । नेति * धर्मिज्ञानात्पूर्व धम्मिनिष्ठतथा विशेषदर्श- नासम्भवाविशेषादर्शनानन्तरभावित्वं संशयनिया मकं धशज्ञानेऽस्तीति तत्रापि संशयत्वप्रसङ्ग ·संशयखण्डनम् । इत्यर्थः । यद्यपि संशयोत्पत्तेः प्राग्विशेषदर्शनं नास्ति तथापि संशयकाले तत्र विशेषस्य दर्शनान्न तत्र संशय इत्यत आह * संशयेति * तदानीन्तनवि- शेषदर्शनमादाय यदि निर्णयो युक्तस्तर्हि धारावा- हिकतया संशयज्ञानं जायते इति स्थितिः तत्र प्रथ- मस्य विशेषदर्शनानन्तरभावित्वाभावेपि द्वितीय- प्रमृतीनांतदस्तीतिसंशयाननुवृत्तिप्रसङ्गो युक्त इत्यर्थः। संशयज्ञाने योऽसौ विशेषः प्रकाशते तस्माद्यति- रिक्तस्प विशेपस्य पूर्वक्षणे दर्शनं निर्णयत्वनियामक तच प्रथमसंशयेन स्थाणुत्वपुरुपत्वग्राहक तन्त्र नास्त्येव स्थाणुत्वपुरुषत्वयोर्दितीयादिसंशयेऽपि वि. षयत्वादतो युक्ता संशयानुवृत्तिरिति शङ्कते * त- दिति * स्थाणुर्वा पुरुषोवेति प्रथमसंशय उत्पद्यते. ऽनन्तरं दारुमयो मांसमयोवेति संशयो यत्र तत्र द्वितीयसंशयो न स्यादिति दूपपति * नेति * कुत इत्यत आह * तदिति तदुभयं यदारुमयत्वं मांस- मयत्वं तद्यतिरिक्तस्प स्थाणुत्वादिविशेषस्य पूर्व- ज्ञानेनावगाहनादिति यावत् । एकस्यैव विशेषस्य पूर्व- धणे दर्शन निर्णयनियामकं तत्संशयविरोधि संशये तु स्थाणुत्वपुरूपत्वविशेषदयदर्शनमतः पूर्वसंशयेन विशेषावगाहनेप्युत्तरसंशयोत्पत्तिरिति शङ्कते * अन्पति * अनाप्तवचनादितः कुतोपि भ्रमकारणात् स्थाणुश्च पुरुपश्चेत्येकस्मिन् धर्मिणि कोटिबयसमु- घपभ्रमानन्तरसंशयानुत्पत्तिस्तत्पचे न स्यादित्युक्तं तत्र हेतुमाह * पूर्वति * निश्वयरूपज्ञानं विशेषद.

·१२६० खण्डमखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे र्शनपदेन विवक्षितं सन्देहात्तिस्थले प्रथमस्य स. न्देहरूपत्वान्न विशेषदीनत्वमिति भवत्येव सन्दे- हानुवृत्तिरिति स्वाभिप्रेतं नियामकं शङ्कते * वि. शेषेति * स्थाणुर्वा पुरुषोवेति ज्ञानस्य स्थाणुत्वपुः रुपत्त्वविशेषव्ये संशयत्वमेव नतु निर्णयत्वमिति व्य. वस्थासिद्धायुक्तनियामकसिद्धिस्तत्सिही तत्रैतस्प सं. वायत्वसिद्धिरिति परस्पराश्रय' इति परिहरति मै- घमिति घाइते। ११९ पकर्मिनिष्ठत्वेनेय विरोधेऽनङ्गीकने दोषपरम्परा। स्यादेतत् सशयज्ञानस्य धर्मिविषयत्वेऽभ्युपगम्य- मानेऽईवैशसमापद्येत तच्च तदनभ्युपगम एवं निवर्तते तेन धर्मिज्ञान निश्चयात्मकमन्यदेव स्थाणुर्वा पुरुषोवेति चान्यदेव संशय ज्ञानमित्यभ्युपैष्याम इति चेत् । मैवम् । एकर्मिसम्बन्धोपनयनव्यतिरेकेण स्थाणुत्यपुरुषत्वयो- विरोध एवं नास्मीति स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्येतदेव न स्या- नाहि यस्य कस्य चित्स्थाणुत्वेन यस्य कस्य चित्पुरुषत्वं विरुद्यते । एकर्मिसम्बन्धमनन्तर्भाव्य विरोधे जगति तयोरन्योन्यस्य व्यतिघ्नतोरसत्त्वमेव प्रसज्येत । तस्य ध. मिणो वा पुरुषत्वनिधयाधथा संशयो निवर्तते नोत्पद्यते वा तथा स्वात्मनः पुरुषत्वनिर्णयारसंशयो निवर्तत नोत्प- घेत वा, विशेषाभावा यथाऽयं द्रष्टुन स्वशरीरविषयः ·संशपखण्डनम् । संशयः तथैव पुरोवर्तिविषयोऽपि नासौ । कथं चेदमर्थेन सामानाधिकरण्याभिमानः योऽयमूर्ध्वताधर्मा स किं स्थाणुरुत पुरुप इति । कस्माद्वा प्रत्यभिज्ञानादयोऽप्ये. कं ज्ञानमङ्गीकृता इत्युच्छिन्ना विशिष्टविज्ञानसङ्कथा । सञ्जातश्च गौरश्वः पुरुष इतिवद्विशकलितो विज्ञानसं- सार इत्यास्तां विस्तराभिनिवेशः । * स्यादेतदिति * संशयज्ञानस्य धर्मिविपय- स्वाङ्गीकारे धर्थशे निर्णयत्वं प्रकारांशे संशयत्वमिति निर्णयत्वसंशयत्वजातिसङ्कर आपयेत यदा तु ध- मिज्ञानं व्यवहितक्षणोत्पन्नमन्यत्तदा धर्मिज्ञाने निर्ण- यत्वमन्यस्मिन्प्रकारज्ञाने संशयत्वमिति एकस्याई सं. शयत्त्वमईनिर्णयस्वमिति नार्दवैशसमित्यर्थः स्थाणुत्व पुरुषत्वलक्षणकोटिदयस्यैकधर्मिसम्बन्धास्फुरणे विरो- भास्फुरणास्थाणुर्वा पुरुषोवेति चाकारार्थसामाना- धिकरण्यप्रतीतिर्न स्यादिति दूपयति * मैवमिति * एकधर्मिसम्बन्धव्यतिरेकेण तयोरविरोधमेव स्फो. रयति * नहीनि * दोपान्तरमाह * एकधर्मीति * . एकसिम्यन्धव्यतिरेकेण यदि तयोः स्वरूपादेस्त. विमेव विरुद्धं तदा भिन्नाधिकरणयोरपिं तयोः स्वरूपन्न स्पादित्यर्थः। किश विशेपदयस्थ पुरोवर्तिसामाना- धिकरण्पानङ्गीकारे पुरोवर्तिनः पुरुषत्वनिर्णय एव संशयविरोधीति तस्य द्रष्टुः स्वशरीरे पुरुषत्वनि- र्णयः संशायविरोधीति किं न स्यादेकविषयत्वं विना ·१२६२ खण्डनखण्डनाये चतुर्थपरिच्छेदे विरोधित्वेऽविशेषादित्याह * .तस्येति * सदृष्टा- न्तं स्पष्टयति * यति # ज्ञानभेदवादिनः सामाना. धिकरण्यानुभवविरोधोपि भवति इत्याह * कथ. मिति # अभिमानमेव विशदयति * य इति * अयं घट इति विशिष्टजानवदिदमर्थन सामानाधि- करण्यादेकज्ञानत्वमित्यर्थः । स्थाणुपुरुपयोरिदमर्थन सामानाधिकरण्याभिमानो नास्ति किन्त्विदमर्धावि. वेकनिमित्तः सामानाधिकरण्यव्यवहार इत्यत आह । * कस्मादिति % आदिपदेन घट इत्यादिसङ्ग्रहः । प्रत्यभिज्ञानस्थले स इत्यंशस्थ भिन्नज्ञानत्वमिति व फ्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । विशिष्टज्ञानं निराकुर्वता सर्व स्वलक्षणमिति सुगतमतमाश्रितं स्यादित्याह *सात इति* असंसर्गाग्रहस्य विशिष्टव्यवहारजनकत्वे सुपु. प्त्यादौ प्रसङ्गाभावे चाऽविशेषादौपाधिकविपयेऽपि प्रतीयमानविवेकाग्रहस्य तदभावादिति भावः। अनुभवावष्टम्भेन संशयस्थ निश्चयविषयाद्विल. क्षणविषयत्वं भवतीति शङ्कते । १२० अनुभवघलाद्वैलक्षण्यनिरासः । नन्वस्ति तावदयं स्थाणुर्वा पुरुपोवेति परस्परविरुद्धा- विगाही प्रत्ययः स स्वविषयं तथाभूतमुपस्थापयिष्यति।' न । उक्तबाधकैः सर्वप्रकारखण्डने परिशेषासम्भवात् । नान्विति संशयस्तावदनुभसिद्धःसच स्वानुगुणं विष- यमुपस्थापपतीत्यर्थः । असंभवन निराकरोति * नेति* जातिनिमित्तस्योपाधिनिमित्तस्यवाखण्डनात्प्रकारान्त ·संशयखण्डनम् । १२६३ रासम्भवात्कल्पितत्वं सविषयस्य संशयस्येत्यर्थ । इति संशयखण्डनम् । भावाभावयोः साक्षाद्विरोधस्तदनुपनादन्यत्रोत परकल्पनं तद्वैतसियनुगतामतिविरोधखण्डने प्रक्रमते। १२१ विरोधखण्डनारम्भ । यच्च स्वरूपमादाय विरुद्धार्थत्वमभिधीयते तदपि निर्व- क्तु न शक्यते । तथाहि । भावतदभावयाः का विरोधः । सहानत्रस्थानमिति चेन्न । देशभेदेन सहाप्यवस्थानात । देशाभेदेनेति चेन्न । संयोगाद्यव्यापकत्वं यद्यभ्युपैषि तथाऽप्यनुपपत्तिः प्रकारभेदेन तथाभावस्याभ्युपगमात् । तस्य पक्षे एकेन प्रकारेणैकस्मिन् सहानवस्थानं विरोधः, संयोगायव्यापकत्वानभ्युपगन्तृपक्षेच देशाभेदेन सहान- वस्थानं स इति चेन्न । तद्धि तदुभयावस्थानसाहित्यनि- धोवा तदुभयावस्थाननिषेधसाहित्यं वा स्यादाद्येऽप्रसि- इप्रतियोगिकत्वं, तदुभयावस्थानसाहित्यस्य क्वचिदप्य. प्रमितेः शशविषाणनिपेवादेव शशकेविषाणनिषेधादिरू- पत्यागीकारेण प्रसिद्धप्रतियोगिकत्वाभ्युपगमात् । यदाहैको अन्यश्व- "लब्धरूप क्वचित्किञ्चित्तागेव निषिद्धयते"इति । वस्तुनः प्रतियोगिते"ति । ३ ·१२६४ खण्डनखण्डपाये चतुर्थपरिच्छेदे *यच्चति* भावाभावयोरसहावस्थानं विरोध उत परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वमिति विकल्पयतितधाहीतिक परोविरोधं शडूतं सहेति एककालत्वं सहा उत देशै. क्यमुततदुभयैक्यमिति विकल्प्यप्रथमं प्रत्याह भनेति देश देने कस्मिन् काले घटतदभाचयोरवस्थानाविरोधा. सिद्धिरित्यर्थः । तृतीयं शङ्कने * देशेति* कालभेदेनैक- स्मिन् देशे भावाभावावस्थानाविरोधासिद्धिरिति वि. तीयोपहिरेव दृपितो मन्तव्यः। संयोगविभागशब्दात्म- विशेषगुणानामव्याप्यत्तित्वमुत व्याप्पत्तित्वमिति विकल्प प्रथमं दूषयति * नेति * देशाभेदेनापि सहा. नवस्थानानुपपत्तिः संपोगादेरेकस्मिन्द्रव्ये भावा. भावोपगमात्तदव्यापकत्वमित्यर्थः । द्वितीयकल्प क. टाक्षेण शङ्कते * प्रकारेति * योऽपि च वैशेषिकः सं. योगादेरव्याप्यत्तित्वमिच्छति तस्य पत्वं संयोगादेर्भा- भावावयोः सहानवस्थानस्याकाशादौ कल्पितप्रदेशेना- भ्युपगमादेकस्मिन्देशे सहानवस्थानं भावासावयो. विरोध इत्यर्थः। आधुनिकस्थाभिप्रायमाह * संयोगा. दीति * अव्यायत्तिपक्ष एकेन प्रकारेणेति विशेषण. मुपादेयं न व्याप्पत्तिपक्ष इत्याशयः । मतदपि सः । हानवस्थानशब्दार्थो निरूपयितुं न शक्यत इति परिह- रति * नेति * सहपदस्य किमसमस्तनानवस्थानपदेन सम्बन्ध उत समस्तेनानवस्थानपदेनेति विकल्पार्थः । भावाभावयोरेकदेशकालसंसर्गोऽवस्थानं निषेधप्रति. योगीत्युक्तं स्यात्तन्न संभवत्यप्रमितप्रतियोगित्वप्रसक्तं- रित्याह * आद्यइति * कुत इत्यत आह * तत्तदिति * ·संशयखण्डनम् । अप्रसिद्धप्रतियोगिकत्वं निषेधस्य न दूपणमप्रमितस्य शशविषाणादेनिपेघदर्शनादित्यत आह * शशेति * शशस्य के-शिरसि प्रमिते धर्मिणिगवि प्रमितं विषा- णमारोप्य निपिध्यत इत्यर्थः । अत्राभियुक्तवचन- माह * यदति # धर्मिप्रतियोगिनौ वस्तुनी एवा- स्मिन्मत इत्यर्थः । पचनान्तरमाह * अन्य इति * सहपदस्य निषेधान्वय इति द्वितीयं दूपयति । १२२ सहपदस्य निषेधान्वय इति द्वितीयकल्पदूपणम् । द्वितीये तु तदुभयावस्थानसाहित्यस्त्रीकार एव स्यात्तदुभयनिषेधयोस्तदुभयतयैवाङ्गीकारात् । परस्पर- प्रतिक्षेपकत्वं विरोध इति चेन्न । तद्धि परस्परप्रतिक्षेप प्रति कारणत्वं वा तादात्म्यं वा, न प्रथमः प्रमाणाभावेन तथाविधतत्कार्यानङ्गीकारात् । न द्वितीयः प्रतिक्षेप- शब्दार्थस्योभयानुगतस्यानिर्वचनात् । यत्रैकस्य सत्त्वं तत्रापरस्यासत्त्वं नियमेन यत्स विरोधस्तयोरिति चेन्न । सत्चासत्त्वयोरेकापराश्रयत्त्वे वैयधिकरण्यात् । सम्बन्धस्य तयतिरिक्तत्वे एकसत्त्वस्यैव चापरासत्त्वात्मकतया स्वीकारेण यत्रैकस्य सत्त्वं तकस्य सत्त्वमितिवचना- थप्रसङ्गेन पौनरुक्त्याचापातात् । यत्र घटाभाव इत्यत्र खल्वयमों यन्नांम ? यस्याऽधेयतया सम्बन्धी घटाभाव स्तत घटो नास्तीत्यस्याप्ययमर्थः तस्याधेयतया सम्बन्धी १५९ ·मण्डनखण्डपाघे चतुर्थ परिच्छेद घटाभाव इति, यत्र घट इत्यस्य कोऽर्थः यस्याधेयतया सम्बन्धी घटः तन्न घटाभावो नास्तीति कोऽर्थः बस्या- धेयतया सम्बन्धी घटाभावसम्बन्धनिषेधः घटाभाव- सम्बन्धस्य घटाभावात्मकतया घटाभावनिषेधस्यापि घटात्मकतेति। तस्मात्तस्याधेयतया सम्बन्धी घट इत्ये- वार्थ अतो घटतदभावयोर्मेदं मनसिकृत्यापि न कि- प्रतिपत्तव्यमिति । * द्वितीय इति तावेव भावाभावावुभयं त. दुभयम् । तत्र हेतुमाह #तदिति भावावस्थाननिषेध. स्थाभावत्वादभावावस्थाननिषेधस्य च भावत्वानि. पेधसाहित्ये भावाभावसाहित्यं स्यातच न भवती. त्यर्थः । सहानयस्थानं भावाभावयोर्विरोधः इति कल्पं निराकृत्य परस्परं निषेधत्वं स इति द्वितीय कल्पमुत्थापयति परस्परेति दूपयितुं विकल्पपतिक तदिति परस्परप्रतिक्षेपं करोतीति परस्परप्रतिक्षे पक उत परस्परप्रतिक्षेप एव परस्परप्रतिक्षेपका स्वार्थे कप्रत्ययाङ्गीकारादिति विकल्पार्थः । प्रथममपवदति * नेति * भावाभावव्यतिरिक्तप्रतिक्षेपशब्दार्थो नो- पपद्यते तार्किकैराश्याश्रयणात् कुतस्तत्कारणत्वं कारणत्वखण्डनाचातोलक्षणासम्भव इत्यर्थः । भाव। प्रतिक्षेपत्वमभावस्य रूपमभावप्रतिषेधत्वं च भाव- स्पेत्यनुगतस्प तस्याऽनिर्वचनादन्योन्याश्रयाचासिन्हि. रित्याह * न द्वितीय इति * लक्षणान्तरं शङ्कते * ·विरोधखण्डनम्। १२६७ योनि * एकस्य सत्वेऽन्यतरस्य काकतालीयासत्व- स्य भावधर्मत्वादसत्वस्य चाभावधर्मस्वात्तयोरेक- निष्टत्वाभावेन वैयधिकरण्यं त्वया तु यत्र सत्वं त. जासत्वमिति वदता तयोरैकाधिकरण्यं विरोध इष्टः सन सिद्ध्यतीत्यर्थः। एकश्वापरश्च एकापरौ भावाभावी तदाश्रयत्व इति यावत् । सत्यासत्वयोर्भावाभावाश्रय. त्वेनासामानाधिकरण्यमित्युक्तमत्रैव दोपान्तरमाह * सम्बन्धेति * यत्रैकस्य सत्वमित्यनेन सम्बन्ध उच्यते तत्रापरस्यासत्वमित्यनेन सम्बन्धाभाव इत्येवं सस्वासत्वयोः सन्वन्धस्य तव्यतिरेकरूपत्वे वि- रोधस्य परस्परप्रतिक्षेपकत्वात्तयोर्यत्र भावस्य स. त्वं तत्राभावस्यासत्वमितिवदतोक्तमेव पुनरुक्तं स्पाविरोधे लक्ष्ये लक्षणस्य वृत्तिरपि नोक्ता स्पादितरेतरस्वरूपव्यावृत्त्याऽच्याप्तिश्चेत्यर्थः । देव दृष्टान्तेन स्फुटयति * यत्रेति * यत्र घटो. नास्तीत्याभ्यां यत्र घटाभाव इत्यस्यामभिधा- य तत्र घटो नास्तीत्यस्यार्थमाह * तत्रेति एतदुक्तं भवति यत्र घटाभावोऽस्ति तत्र घटोना- स्तीत्याभ्यां यत्र घटाभावोस्ति तत्र घटाभावोस्तीत्यु- कं स्यादिति । यत्र घटस्तत्र घटाभावो नास्तीति दि. तीयवाक्यस्यार्थ विमृशति यत्र घट इति* यत्र घटः तत्र घटाभावो नास्तीति वचनस्य घटाभावसम्बन्ध. निषेधश्चेदर्थस्तार्ह न पौनरुत्य सम्बन्धनिषेधस्प घटा- स्मत्वाभावादित्याशझ्याइ घटाभावसम्बन्धस्पति* अभावस्य संयोगसमवायानगीकारात्स्वभाव एवं एत.

·૨૨૬૮ खण्डनखण्डनाये चतुर्थपरिच्छेदे सम्बन्धः सम्बन्धनिषेधो नाम घटाभावनिषेध एव तस्य घटात्मतया स्पादेव पौनरुत्स्यमित्यर्थः । एवं व्यु: त्पाद्योपसंहरति तस्मादिति * घटपटपोरिव घटतद भाषयोरपि भिन्नत्याकधमेकनिषेधेऽन्यस्प विधिरि- त्याशमाह * अतइति * घटतदभावयोर्भदेपि घटत. भाषसम्बन्धनिषेधयोरभेद इत्यर्थः । उक्तदोषपरिहारायाभिप्रायं शङ्कते। १२३ दोपपरिहारशङ्कगनिरासः । यकस्यावस्थानं तकस्यैवेति नियमाभिप्रायेण न पौनरुक्त्यादिरिति चेन्न । नियमस्य यत्किश्चिदन्यव्य- वच्छेदकत्वेऽसिद्धत्वापातात् । विरोधिन्यवच्छेदकत्वस्य च विरोधानिर्वचनेऽनिर्वचनात् । अभावपक्षे भावव्य- वच्छेदो भावपक्षे चाभावव्यवच्छेदो नियमार्थ इति चेना एकरूपानभिधानेऽनुगतविरोधानिर्वचनात् । किं च भावाभावव्यवच्छेदयोरभावभावविधानातिरिक्तयो रन- भ्युपगमे पुनरपि च यत्र भावस्तत्र भावोयत्राभावरतत्रा- भाव इत्युद्देश्यविधेयभावानुपपत्तिरभेदादिति पौनरुच्या- धिकफलाभाव एव । ** यति * यकस्य सत्त्वं तत्रापरस्यासत्यमित्य- नेन यत्रैकस्य सत्वं तंत्रकस्यैव सत्वमिति नियमस्य विषक्षितत्वान्न पौनरुतयादिरित्यर्थः। एकस्पत्यका रेण पत्किञ्चिापच्छेद्यमुत विरोधीति विकल्प्य प्रथम ·विरोधखण्डनम् । क्षयति नेति* घटाश्रयनिष्ठता यावत्किञ्चिदन्यध- वच्छियते चेदसम्भवित्वं तत्र रूपादेरपि भावादिति यावत् । द्वितीयं दूपयति *विरोधेति विरोधासिद्धौ विरोधिनोऽचाप्यसिद्धेस्तावच्छेदो न सिध्यतीत्यर्थः। प्रकारान्तरेण नियमा) शङ्कते *अभाषेति* यत्रैकस्या- सत्वंतत्रैकस्यैवासत्वमित्यभावपचे भावो व्यवच्छेद्यः यकस्य सत्वं तत्रैकस्यैव सत्वमिति भावपक्षे भायो व्यवच्छेद्य इति यावत् । कचिद्भावव्यवच्छेदो विरोधः कचिद्भावस्येत्युक्तं तम्रानुगतविरोधनिरुक्तिन स्या.. दिति दूपयति * नेति * एवमपि पूर्वोक्तमेव पौनरुत्यं फलति नाधिकं फलं सियतीत्याह * किश्चेति * भाव- व्यवच्छेदोह्यभावोऽभावव्यच्छेदश्च भाष एवातो ना. न्यत् उद्देश्यविधेयभावस्य भेदसापेक्षस्थानुपपत्तेः पौ- नरुत्यमित्यर्थः। एवं भावाभावस्वरूपातिरिक्त विरोधे ध्वस्ते स्व. रूपपवं शङ्कते। १२४ भाषाभाषयोः स्थरूपत एव विरोघ इति शङ्का । । स्यादेतत् भावाभावयाः स्वरूपमेव विरोधः, नचैवं सत्यविरुद्धतापत्तिः यथा सत्ता भावरूपैव सती स्वात्मनि सदिति भवितृव्यवहारं करोति तथा भावाभावी विरो- धात्मानावेव स्वात्मनि विरुद्धरूपं भवितव्यवहारं कुर्वाते, कस्यैतौ विरोध इति चानुयोगे स्वाश्रयस्यैत्युत्तरं, किं तत विरोधफलमिति प्रश्न भेदव्यवस्थानमित्यभिधेयम् । यदाह-- .

·. १२७० खण्डनखण्डमाघे चतुर्थपरिच्छेदे अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुधर्माध्यास कारणभेदश्वेति। स्थादिति तर्हि भाषाभावी विरोधाविति व्यव- हारः स्पान्ननु भावं विरुणद्धीतिकर्तृव्यवहारी न स्या- तदा च सहावस्कानमपि प्रसज्येतेत्याशङ्याह * नचे. तिभावस्य स्वात्मनि भवितव्यवहारप्रवर्तकत्वं दृष्टा न्तेन स्पष्टयति यथेति विरोधी नाम धर्मः स च क स्प चित् धर्मिणो भवति नतु भावाभावयोरेव धर्मि- त्वं स्वनिष्ठत्वापत्तेरित्याशयाह * कस्यति * पत्र भूत- लादापाश्रितौ तस्यैव तौ विरोधावित्यर्थः। स एष विरोधो भवति यः स्वाश्रये विरोधफलं प्रसूते ऽतो न भावाभावयोर्विरोधावमाश्रये फलाऽजनकत्वादित्या- शमाह * फिमिति * भावाभावाधिकरणयोनियमेन भेद एवं फलमित्यर्थः । अवाभियुक्तवचनमुदाहरति ** यदेति * भावाभावयोः स्वात्मनि भवितव्यवहारे हे. तुत्याविरोधयोरपि विरुद्धं विरुद्धधर्माध्यासस्य चाभ- यभेदहेतुत्वमनेन दर्शितं तच भावाभावयोरस्तीत्य धः । हेतुफलयोरभेदोपचारादयमभेद इत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । विकल्पासहत्वेनैतपयति । १२५ विफल्प्य स्वरूपपक्षत्रण्डनम् तदेतदनुपपन्नम् । एतयोविरोधत्वं प्रत्येकं वा स्यान्मिलितयोर्वा । नाद्यः प्रत्येकमेयाश्रयैकत्यभङ्गप्रस• ङ्गात् । नेकत्वाभावोभेदोऽभिमतः किन्त्वन्योन्याश्रया.

·विरोधशदार्थखण्डनम् । १२७१ पक्षभेदरूपधर्मवत्त्वमिति चेन्न । तस्याभावात् । कालभे- देनकस्य भावाभावाश्रयत्वाभ्युपगमात्तदभेद इति चेन्न । तदभेदस्य स्वाभाविकस्य विवक्षितत्वे विशेषणवैया. त् । एकोपाध्यवच्छिन्नस्य विवक्षितत्वे कालभेदाभिम- तेऽपि सम्भवात् । भिन्नोपाध्यनवच्छिन्नत्वस्य विवक्षि- तत्वेऽसम्भवात् । असहावस्थितभिन्नोपाध्यनवच्छिन्नत्व- स्य वाञ्छितले सहत्वस्यैककालरूपत्वेन तत्रापि काला- . भेदविकल्पानुवृत्यापत्तेः । * तदिति * आद्यमपवदति # नेति * भाव- वस्याऽभावत्वस्य वाऽन्यानपेक्षस्य विरोधत्वात्प्रत्येक तदधिकरणस्य विरुद्धधर्माभ्यासात्स्वस्मादपि भेद- प्रसङ्गः । विशेष शकते अनैकत्त्येति नैकत्वाभावो वि. रोधफलमपि तु भेदः स च नैकत्वाभायो भायाश्रय पोरन्योन्यापेक्षया भेदरूपधर्मवत्वं विरोधफलमि- त्यहीकारादतो नोक्तदोष इत्यर्थः । फ्रमेण भावाभा- वाश्रयत्वेऽप्पेकस्य तथाभूतधर्मवत्वाभावान्मैवमिति परिहरति * नेति * कालाभेदे भावाभावाश्रययो- भदधर्मवत्व विरोधफलामति विशेष शङ्कते * तदि- नि * कालस्प स्वाभाषिकाभेदो विवक्षित उतीपा. पिक इति पिकल्प्पाचं दृपयति * नेति * प्रामेणक- स्प भूभागस्य भावाभावाश्रयत्वं भवत एकस्मिन् कालेऽस्तीतिविशेषणवैययमित्यर्थः । दितीयं दृप- पति * एफेति * मुहर्तयामादिभेदेऽप्येकोपाध्यपछि. .

·૨૨૭ર खण्डनखण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे नदिवस एकस्मिन् मुहत्तै घटसंसर्गिभूतलस्य मुहू' न्तिरे घटाभावसंसर्गिणो भेद एवं स्यादेकोपा- ध्यवच्छिन्ने काले भावाश्रयत्वादित्यर्थः । भेदेनो- पाध्यनवच्छिन्नत्वं कालस्यैक्यं विवक्षितं नचैवमति. प्रसस्तत्र मुहर्तादिकालावच्छेदकोपाधीनां भेदा- दित्याशमाह * भिन्नेति * सहावस्थितैरनेकैश्चन्द्र- सूर्यादिपरिस्पन्दैरेकस्यापि चणस्यावच्छिन्नत्वादस म्भव इत्यर्थः । सूर्यादिगतिभेदः सहावस्थायी ततो- ऽन्येनासहावस्थितभिन्नोपाधिनाऽनवच्छिन्नकालस्पैकत्वं विवक्षितं चेत् तवाह * सहेति * असहत्वं नाम सहत्त्वनिषेधस्तच सहत्वनिरूपकं कालक्यमेव तदपि स्वाभाविकमौपाधिकं वाऽऽये विशेषणवैययमो- पाधिकत्वे च केन चिदुपाधिनाऽवच्छिन्ने कालविशेषे संवत्सरादिलक्षणे वरीमानानेकोपाधिभिरवच्छिन्नत्वस म्भवेनासम्भवोपद्यसहावस्थितभिन्नोपाध्यनवच्छिन्न त्वं तदाऽनवस्थेत्यर्थः। मिलितयोर्भावासावयोर्षिशेपमिति दितीय प. क्षमादाय विकल्पयति । १२६ द्वितीयविफल्पस्य विफल्पेन खण्डनम् । मिलितत्त्वं चानयोरेकदेशत्वं वाऽभिमत,मेककाल. वं वा, एकप्रकारेण वृत्तिवी, वृत्तिप्रकारान्यकोपाध्यव- च्छेदोवा । नाद्यः भावात्यन्ताभावयास्तदभावात् । न हि- तीयः भावस्य प्रध्वंसप्रागभावाम्यां तदनुपपत्तेः ।न कृतीयः संयोगाचव्याप्यवृत्तितावादिपक्षे गगनादी सं- ·विरोधशब्दार्थखण्डनम् । ૨૨૭૨ गोगभावाभावयो स्तदभावात् । अव्याप्यवृत्तिधर्मान- युपगन्तृपक्षे भावाभावयोवृत्तौ प्रकारान्तराभावे प्रमा- गाभावात् । * मिलितेति * एकप्रकारेणेति * येन प्रकारेण भावस्य वृत्तिरभावस्यापि तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः । वृतिप्रकारातिरिक्तः कश्चिद्भावाभावपोरुपाधिवि- यति तद्वच्छिन्नत्वमेवानयोमिलितत्वमित्यन्तिमक- पार्थः । आद्य दूषयति * नेति # गवि शृङ्गं तदभाव स्तु शशमस्तके तत्संसर्गाभावोऽत्यन्ताभाव उच्यते तयोर्भावात्यन्ताभाषयोरेकदेशत्वाभावादविरोधाप- त्तिरित्यर्थः । तृतीयं निराकरोति * नेति * गगनादौ संपोगादितदभावयोरेकदेशप्रकारेण वृत्तिर्नास्ति प्रदे- शभेदेन तयोरभ्युपगमात्संयोगस्य च समवेतत्वप्रका- रेण वर्तमानत्वात्तदभावस्य च विशेषणविशेप्पभा- वेन वर्तनादित्यर्थः । गगनादौ संयोगादिभाव एव न तदभावो निरवयषेषु प्रदेशभेदाभावादित्याशमाह * अव्याप्येति * अव्याप्यवृत्तय एव चेन्न सन्ति तदा भावासावयोरेकत्र मिलितत्वेन वृत्तो प्रकारा. न्तराभावे प्रमाण नास्त्येवेत्यसिद्धिरित्यर्थः । तुरीयकल्पं निराकरोति । १२७ चतुर्थपिपल्पनिरास । नाऽपि चतुर्थः । सहि यदि निर्दष्टुं शक्यते तदाऽपि भावप्रागभाग्यो भौविप्रध्वंसयोकदाऽनभ्युपगमेन त.

·૨૨૭૪ खण्डनसण्डसाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे हिशेषितयोरप्येकदाऽवश्यमनभ्युपगन्तव्यतया कदा वि. रोधस्य तदाश्रयतेति वक्तुमशक्यत्वात् । किश्च भावप्राग- भावयो र्भावप्रध्वंसयोर्वा यदि तथा भावोऽभ्युपगम्यते तदाश्रयभेदप्रसङ्गः, अभावान्तरेऽपि सावकाशत्वात् न परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्वं, परस्परप्रतिक्षेपात्मकत्त्वं हि भावात्यन्ताभावयोरेव । अथ नाऽभ्युपगम्यते तदा भा. वप्रागभावयोर्भावप्रध्वंसयोश्वाविरोधापत्तिः । तदसत्व- मातयोधिरोधो न तु तत्तदसत्त्वविशेषयारिति चेन्न । विशेषस्य तथाऽप्यविरोधात्कदाऽपि सहावस्थितियोग्य- तापत्तेः। नियमन तथात्त्वे च विरोधव्याघातात । मात्रश- द्वेन च यदि विशेषशून्यत्वमसत्त्वस्योच्यते तदा तदन- भ्युपगम एव प्रमाणाभावात् नहि निर्विशेषासत्त्वमात्र- सहावे प्रमाणमभिधात शक्यते । अथ मात्रशब्दोपा- दानं सत्यपि विशेषेऽसत्त्वस्य साधारणरूपपुरस्कारेण विरोधव्यवस्थितिप्रदर्शनार्थ तदा भावप्रध्वंसयोस्ताहगेव दोपापत्तिः । प्रध्वंसादौ विशेपे सामान्यरूपस्यावश्याभ्यु। पगम्यत्वात्तदादायैव विशेषे विरोधपर्यवसानात् । * नापीति * तथाभूतोपाध्यनुपलम्भात्तथाप्य: गीकृत्य घूमहे तयोरेकोपाध्यवच्छिन्नयोरप्पेकदाऽध. स्थानं न सम्भवति स्वस्वाभावयोस्तथाऽनुपलब्धेस्ततः कदाचिद्विरोधस्य तदाश्रयतेति पक्तुं न शक्यते ·विरोधशब्दार्थखण्डनम् । ૨૨૭૧ विरोधोद्यलयधर्मः स च धर्मिणोऽसहावस्थानमपेक्षते वर्तमानधर्मस्य वर्तमानधर्मिनिष्ठत्वनियमात्ततो मि- अकालीनयोर्न विरोधः सिद्धतीत्यव्याप्तिरित्याशयः । भावाभावयोविरोधस्वरूपत्वं वदता किं विशेष- रूपयोर्विरोधरूपत्वमङ्गीक्रियते नवोति विकल्प्या- sऽयं प्रत्याह * किञ्चति * आश्रयान्तरे घटे जा. तेपि प्रागभावो न निवर्तत प्रध्वंसे वान्यत्रैवोत्प- ने घटस्तत्रैवावतिष्ठतेत्याअपभेदप्रसङ्गस्तथा विरुद्ध- योरपि संसर्गतदभावयोः प्रसिद्धरित्यर्थः । भावाभा- वयोभिन्नाश्रयत्वप्रसिद्धः संसर्गाभावेसावकाशत्वा- नप्रागभावभावप्रध्वंसाभ्यां तत्प्रतियोगिनःसहाश्रय- भेदेनेकदा सत्पमित्याशङ्याह * अभावान्तरेपी- ति प्रागभावादिव्यतिरिक्तसंसर्गाभावे विरुडत्व- स्यापि तथैव सावकाशत्वान्न प्रागभावादौ विरो- प इति पुनरप्येकोपाधौ प्रागभायादेः स्वप्रतियो- गिसामानाधिकरण्यमापन्नमित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह * अधेति * मागभावप्रध्वंसाभ्यां भावस्य विरोधो न स्यादित्यर्थः । भावाभावयोः साधारणरूपयोर्वि- रोध इष्यते ततो घटनागभावाद्योर्विरोधताऽङ्गीक्रि- यते वेति विकल्पोऽनवसरग्रस्तस्तयोरपि तद. धिकरणत्वादिति एवं तर्हि प्रागभावप्रध्वंसात्य- न्ताभावानां विशेषरूपतया विरोधाभावात्कदाचित् स्वप्रतियोगिना समानदेशत्वं स्पादिति दूपयति * नेति * विरुद्धसमानाधिकरणत्वान्न विशेपाणां सहावस्थानप्रसङ्गोऽनुपलब्धेश्च तधत्पाशमाह * क-

·१२७६ खण्डनखण्डखाये चतुर्यपरिच्छेदे
दापीति * भावाभावाश्रययोरेव विरोध इत्युक्तत्वान्न
स्वतो विशेषाणां विरोधो नच विरोधिसम्बन्धि
तया विरोधस्तथासति स्वाभावविरुद्धघटसंसर्गितया
भूभागगगनयोरपि विरुद्धत्वप्रसङ्गादित्यर्थः। विशेषस्प
प्रतियोग्यविरोधेपि सहस्थित्यभावनियमः किं न
स्यादित्यत आह * नियमेनेति * नियमेन विशेष
स्याप्यसहावस्थानान्न विशेषयोर्विरोध इति वचनं
निरुक्तं स्यादित्यर्थः । किञ्च मात्रशब्देनासत्वस्य किं.
विशेपवत्वं व्यावय॑ते, अथ सत्यपि विशेपे तद
नपेक्षया विरोधप्रयोजकत्वं, आये तदेव न स्यात्
किं निर्षिशेपोघटाभाव इति, विशेपघटित एव त.
स्मिन्प्रमाणपसरादित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते * अथे-
ति * घटतत्प्रध्यसयोर्भिन्नाश्रयत्वापत्तिस्तदवस्थैवेति
दूपपति * तदेति * कुत इत्यत आह * प्रध्वंसेति*
सामान्यद्वारेण विरोधाङ्गीकारादित्यर्थः ।
इति विरोधखण्डनम् ।
पन्धाभावं मोक्षमिच्छता यन्धतदभावयोर्वि-
रोध इष्टः इदानीं तदनभ्युपगमेन तवानिष्टापत्ति
रिति शङ्कते।
१२८ तर्फखण्डनारम्मः।
भावाभावयोविरोधानम्युपगमे तवाऽप्यनिष्टापचिरिति
चत् । केयमापत्तिः । तर्कभेद इति चेत् अथ करतर्कः ?
अभ्युपगतव्याप्यं प्रति व्यापकप्रसञ्जनं सः तत्प्रसञ्जन

·तर्कखण्डनम् । १२७७ च स्वीकारार्हताबोधनमितिचेन्न । अव्याप्तेः अस्तिह्य- प्रसङ्गोऽपि सम्भावना नाम तर्कः तद्यथा-यदि जलं सहकारिभिः सम्पत्स्यते तदा मे तृषं शमयिष्यतीति । इष्टापादनेऽपि गतत्वाच्च । अनभ्युपगतव्यापकमित्यपीति चेन्न । तथाभूतमपि प्रत्यव्याप्यादव्यापकप्रसञ्जने गत- खात् ।व्याप्येनत्येपिकार्यमिति चेन्न । विकल्पासहत्वात् । किं परमार्थतो व्याप्यव्यापकभावव्यवस्थितयोः स्वरूपे- गेष्टानिष्टत्वमुत व्याप्यव्यापकयो वेन तत् । नाद्यः त- . थात्वाज्ञानेन वैपरोत्येनेष्टेनापि प्रसञ्जने प्रसङ्गात् । अन्य- था परैस्तथात्त्वेनानङ्गीकृतेन स्वयमपि परान्प्रति तथा- वेन व्युत्पादयितुमशक्तन परमार्थतस्तथाभूतेन प्रसञ्ज- ने जयप्रसङ्गात् । *भावेतिबन्धमोक्षव्यवहारोऽपि कल्पित एवेति न मेऽनिष्टापत्तिरुक्तं हि देवकीसुतेन ज्ञानमूर्तिना- "यडोमुक्त इति व्याख्या गुणतो नच वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षोन पन्धनमिति" आपत्तेरनिरूप्यत्वादिति नापत्तिरित्याह *केतिक प्रश्नं मत्वोत्तरमाह * तर्केति पदाह वैशेपिकः द्वि- विधस्तको सम्भावनात्मकः प्रमित्युत्पादोपयोगीति, प्रसङ्गरूपो विपक्षविरोधी प्रतिपन्धकापनयनार्थः त. दुभयोपहितमनुमानं श्रुतीरपि घाघत इति तत्मसङ्गेन ·१२७८ * खण्डनखण्डस्त्राये चतुर्थपरिच्छेद तर्कखण्डनमुपक्रमे * अथेति * आरम्भार्थोऽधशब्दः । तर्कलक्षणं शङ्कते अभ्युपगतति * व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इत्युक्त नभ्युपगतव्याप्यं प्रति तत्प्रसञ्जनस्या भासस्य तत्वप्रसक्तिं निवारयति * अभ्युपगतति * अव्यापकप्रसञ्जने आभासे प्रसक्तिनिवारणाय व्याप- केत्युक्तम् ।स-तर्क इत्यर्थः। किमिदं प्रसञ्जनमित्यत आहे * तदिति * द्विविधेपि तर्फे ऽनुगतं तर्कलक्षणं वाच्यं त्वया तु प्रसङ्गस्य लक्षणं क्रियते तत्सम्भावनायां न वर्त्तते इत्यर्थः। अव्याप्त्या दूपयति नेति अव्याप्ति- भुमिरेव नास्तीत्यत आह * अस्तीति * सम्भावना तर्कस्पोदाहरणमाह * तदिति * व्याप्तमस्ति चेह्या- पकं स्यादेवेति निश्चपरूपः प्रसङ्ग इदं तु सम्भावना नै- वमित्यव्याप्तिरित्यर्थः । अतिव्यापकं चेहगहेटेति येन गिरेरग्निमत्वमिष्टं तं प्रति यदोच्यते यद्ययमग्नि: रधूमः स्यादिति तदा तस्मिन्निष्टापादने तर्काभासेपि गतमित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । अनभ्युपगतम्पापकं प्रति अभ्युपगतव्याप्यं व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति लक्ष णस्वीकारान्नोक्तदोप इति शङ्कते * अनति * दूप यति * नेति # इन्धनवत्वे पर्वतस्याग्निमत्वं प्रसज्ज्ये. तेत्यव्याप्येनानभ्युपगतपर्वताग्निं प्रति सञ्जनेऽतिष्याप्ति स्पादेवगत्या तेन व्याप्यघूमस्थ स्वीकारसम्भवा. दित्यर्थः । अनभ्युपगतव्यापकमभ्युपगतव्याप्पं च प्रति व्याप्पन व्यापरुप्रसञ्जन तकै इति.विशेषणालो. क्तदोप इति शङ्कते * व्याप्येनेति विकल्पे फ्रि- यमाणे स्थकार्य निर्वादुमसहत्वान्मैयमित्याह भनेति ·तर्फखण्डनम् । १२७९ विकल्पमेव दर्शयति किमित्यादिना वस्तुगत्या व्या. प्यतया व्यापकतया च व्यवस्थितयोर्ध्यापकांशमप- हाय स्वरूपेण धूमवत्वस्येष्ठत्वं अनिष्टत्वं वाग्निमत्व- स्पोत तयोाप्यव्यापकाकारणेष्ठत्वानिष्टत्वमिति विकल्पार्थः। प्रथमं प्रत्याह नेति* कोष्टं गत्वा विद्य- मानोपि धूमाग्न्योाप्पव्यापकभावो यत्र न ज्ञायते तत्र घूमेन व प्रसनं तर्कः स्यान्न स तर्कोऽन्यतरा. सिद्धव्याप्तिकतयाप्रशिथिलमूलत्वादुभयसिद्धव्याप्तेरि- व तर्कमूलत्वादित्यर्थः। दूपणान्तरमाह -वैपरीत्येति* घूमस्य व्यापकत्वमग्नेश्च व्याप्यत्वं येनेष्यते तं प्रति धूमेनैवाग्नेः प्रसञ्जनं तर्कः स्थानचासौ तर्को धूमस्य व्याप्यत्वस्य वहिव्यापकत्वस्य तं प्रत्यसिद्धरित्यर्थः। अज्ञातव्याप्यभावस्वरूपज्ञातधूमेन यद्यापकप्रसञ्जनं स तर्क एवेत्यत आह * तथासतीति * नैया- पिकादिभिस्तथात्त्वेनानगीकृतेन मिमांसकैनैयायिका. दीन् प्रति व्याप्यतया प्रतिपादयितुमाशङ्कितेन वस्तु- गत्या व्याप्पेन सह कारणत्यादिना नित्यत्वप्रसञ्जन उक्तलक्षणसम्भवे सत्तीत्वाजयप्रसङ्ग इत्यर्थः । अ- न्यथेति केचित्पठन्ति तदर्थ एवंविधस्यासतर्क- त्वानगीकारे तथात्वेन व्याप्यत्वेन परैरनगीकृतेन सहकारणेत्वेनेतियावत् तथाप्यन्यतरासिद्धं न स्या- स्वयमेव परं प्रति साधयितुं व्याप्यं शक्नोति चेदि- त्यत आह * स्वयमिति * वादिप्रतिवादिनोरपरि- ज्ञाने व्याप्यव्यापकभावस्तर्हि न स्यादित्याह * प. रमायति * ·૧૨૮૦ सण्डनरसण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे व्याप्यव्यापकभावेनष्ठत्वानिष्टत्वमिति द्वितीयंदू पयति । १२९ द्वितीयधिकल्पसण्डनम् : . न द्वितीयः स्वयमपि तथेष्टानिष्टतायां सत्यां कृते ता. शशि प्रसङ्गे “यत्रोभयो"रित्यादिना दोषेण सत्प्रसङ्गतया- ऽनिष्टेऽपि गततयाऽतिव्यापकत्वात् । स्वयं व्याप्यतयाऽनि. टेनेत्यपि विशेषणीयमितिचेन्न । स्वयमपि व्याप्यतयेप्टेन स्वमात्रष्टव्यापके विपये प्रसङ्गस्याऽन्यापनात् । अथ स्वयमनिष्टव्यापके स्वयं व्याप्यतयेप्टेन यन्न भवति त- त्रानभ्युपगतव्यापकं परं प्रति पराभ्युपगतेन व्याप्येन व्यापकप्रसञ्जनं तर्कः, एवं सति हि स्वानिष्टव्यापके स्व- यमिप्टन्याप्येन यत्र प्रसङ्गस्तत्रगमनादतिव्याप्तिर्या या च स्वमात्रेष्टव्यापके स्वयमपि व्याप्यतयेप्टेन प्रसङ्गस्या- व्याप्तिस्ते निरस्ते भवत इति चेन्न । यद्यत्र सत्तयाऽपि घटोऽभविष्यत्तदाऽद्रक्ष्यादित्याद्यव्यापना तत्र स्वयमनि. प्टदर्शनरूपव्यापके स्वयं व्याप्यतयेप्टेनैवहि दर्शनयो- ग्येन घटसत्त्वेनाऽप्रसङ्गः । अथ तत्र सत्तयाऽपि स्वयमिष्टेनेति निषेध्यकोटौ प्रविश्य निषेधोऽभिधीयते एवं यत्र भवतीति । तदपि न । एवम्भूते एव विपर्ययाप- यवसायिनि गततयाऽतिच्यापकत्वात् । विपर्ययपर्यवसा- ·तकखण्डनम् १२८१ यिनेत्यपि प्रक्षेप्यमिति चेन्न । केवलपरपक्षदूषणाय परमा- त्राभ्युपगम्यमानव्याप्यत्वेनैवं क्षमस्य परंप्रति व्यापक- प्रसञ्जनस्याव्यापनात् । तत्र स्वयं व्याप्त्यनभ्युपगमेन विपर्ययपर्यवसायित्वाऽसम्भवात् । *नेति* कुत इत्यत आह*स्वयमिति च्याप्यत्वेन स्वीकृतततयाऽनिष्टे स्वयमपि व्यापकत्वेन स्वीकृततया- निष्टे परेणापि तथैव स्वीकृतविपये यथा सत्तायां सत्तानिटेत्युभयसिद्धतया यदा परं प्रति व्यवहारयो- गात्तमापादपति तदाऽभ्युपगतल्याप्पेन अनभ्युपगतः व्यापकप्रसञ्जनं भवति तथापि नासौ तर्कः स्वयमपि तथानिष्टतया यश्चोभयोरिति न्यायेन स्वस्यापि प्रति- कलत्वा दतश्च प्रसङ्गाभासेपिगतत्यादतिव्याप्तिरित्यर्थः। अभ्युपगतव्याप्यमनभ्युपगतव्यापकं प्रति व्याप्पेन स्व- येव्याप्यतयाऽनिप्टेन व्यापकप्रसजन तर्फ इत्युक्ते नाति पाप्तिरिति शङ्कते*स्वपमिति अन्याप्त्या परिहरति* नेति यत्र व्याप्यस्पष्टत्वं व्यापकस्य परं प्रत्यनिष्टत्वं चयथाऽदृष्टादेः प्रमेयत्वमुभयेष्टं तत्मत्यचत्यं च परानि टं तयदा प्रमेयत्वेन व्याप्यन नैयापिफोमीमांस प्रति तत्मत्पक्षत्वं प्रसञ्जयति तस्मिन्सस लक्षणमिदमपा. पकं सयमनिष्टेनेतिविशेपणाभावादित्यर्थः। उक्तदोप- परिहाराय विशेष शङ्कते * स्वयामिति * स्येनानिष्ट व्यापक स्वेन व्याप्पतयेप्टेन यत्प्रसझनन्न भयति तना नभ्युपगत च्याप पेन परेण मीमांसकादिना तं प्रति सदभ्युपगतम्पाप्येन पापकस्य प्रसअन तक इत्यधी ·१२८२ खण्डनखण्डनाये चतुर्थपरिच्छेदे फलितमाह * एयमिति * याऽतिव्याप्तिर्या चाऽव्याप्ति- स्ते निरस्ते इत्यत्वयः । स्वयमव्यापकतयेप्टे स्वयं व्या. प्यतयेप्टेन यन्नेति विशेषणेन व्याप्यतयेष्टतिविश- पणेन च क्रमेणातिव्याप्स्यव्याप्तिनिरास इति द्रष्टव्य म् । अव्याप्त्यन्तरेण दूपति नेति * तामेवाव्याप्ति- मुपंपादपति * अद्रक्ष्यदिति * दर्शनरूपं यध्यापकं तत्प्र. सझनमनिष्टं व्याप्यं च घटसत्वदर्शनयोग्पत्यमिष्टं तेन स्वयं व्याप्यतपेष्टेन यन्नेतिविशपणाभावाव्याप्तिरि- त्यर्थः। सत्त्वरूपेशाऽपि स्वयमनिष्टेतिविशेषणोपादानेन शङ्कत #अधेतिक स्वरूपत्वव्याप्यत्वा वाभ्यामिष्टेनच्याप्येन यद्यापकप्रसञ्जनन भवति तत्प्रसञ्जनं तर्फ इति विवक्षि- तत्वमित्यर्थः । तदपि विशेषणं न कर्त्तव्यमतिप्रसङ्गादि- स्याह तदिति यदाहि नैयायिको ब्रह्मविदं प्रति प्रस: यति बेर्दकगम्यं चम तदाऽग्निहोत्रवदस्वप्रकाश स्यादिति तस्य विपर्ययापर्ययावसायित्वात्प्रसङ्गो भ. पति यत्स्वप्रकाशं तदैकगम्यं न सम्भवतीति व्या. प्त्यनगीकाराल्लक्षणं चेत्तव गच्छति वेदैकगम्यत्वस्य व्याप्यस्य ब्रमणि स्वयं नैयायिकन सत्तयाऽप्यनिष्ट त्यादित्यर्थः । शङ्कते *विपर्ययोति स्वपमनिटव्यापके स्वयं व्याप्यतयेप्टेन यन्न भवति तत्रानभ्युपगतव्यापकं पर प्रति पराभ्युपगतेन व्याप्येन स्वयं सत्तयाऽप्य- निष्टेन विपर्ययपर्यवसायिताप्रसञ्जनं तर्क इति विशे. पणानोकदोष इत्यर्थः । अव्याप्त्या दृपयति * नेति । पदाहि नैयायिको ब्रमविदं प्रति व्रते प्रामण उपा. दानस्य तय मृदादियादिफारित्वं स्पादिति तदाऽस्प ·: तर्फखण्डनम्। १२८३ प्रसङ्गस्प विपर्ययपर्यवसायित्वं नास्तिं निर्विकारस्याप्या- काशस्य शब्दोपादानत्वाभ्युपगमेन विपरीतव्याप्त्य- नभ्युपगमादित्यव्याप्तिः सत्तर्कतयेष्टत्वात्तस्येत्यर्थः। यस्य प्रसङ्गस्य विपर्यये पर्यवसानं नास्ति स प्रसङ्ग एव न भवति किन्तु विरोधमात्रमतो न व्याप्तिरिति शङ्कते। १३० विपर्ययापर्यवसायिनस्तकत्वाभावशङ्कगनिरासः। स प्रसङ्ग एवं न भवति विरोधमानं तदिति चन्न। अनिष्टं व्याप्पाभ्युपगमवलेन परं प्रत्यापाद्यत इत्येव- म्भूतस्यार्थस्योभयत्राऽपि तुल्यत्वात् । तुल्यत्त्वेऽपि ल- क्षणकरणासामर्थ्याद्यदि विपर्ययपर्यवसायिन्येव प्रसङ्ग- वं त्वया परिभाष्येत तर्हि मया परवाधमात्र एव प्रस- झताया, विपर्ययपर्यवसायिनि तु तत्र विरोधतायाः प. रिभाषितं शक्यस्वादन्यथा विरोधत्त्वमेवोभयोरपि स्या- त्। प्रत्यवस्थानवैचित्रीचेत्तत्र विरोधाद्विशेषः साऽत्रा- पि तुल्यैव । अतएव सम्भावनाऽपि तदन्यैवेति निर- स्तम् । आरोपादपि व्याप्यतानिमित्तव्यापकाभ्युपगमा- विशेषात् । अतएव परप्रमितेनेति विशिष्य परानिष्टापा. दनमातरूपविपर्ययापर्यवसापितर्कता निरस्येति निरस्तम् । परमार्थतो व्याप्त्यभावेऽपि पराभ्युपगममादाय प्रसङ्ग- ' प्रवृचरुपपत्तेः । कथं हि परेण व्याप्यतयाऽनुमता ·१२८४ . खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे प्रति व्यापकानुमत्या नापतितव्यं, नहि प्रसङ्गो वास्त- वत्वं व्याप्तरवलम्बते। किं नाम ? अभ्युपगममात्रम् । अ- नभ्युपगतौ वस्तुगत्या स्थितेनाऽपि तेनापादनाप्रवृत्तेः । अत एव परस्य प्रमाणेन व्याप्यानुमतिमुत्पाद्याप्या- पादनं क्रियते। स इति* मैवं तर्कलक्षणस्योभयत्राविशेषादिति परिहरति * नेति * स्वयमनिष्ट्रव्याप्याभ्युपगमेन प. रानिष्टव्यापकापादनं तर्क इति लक्षणे विद्यमाने विरो. धमानं न प्रसङ्गं इत्ययुक्तमित्यर्थः । एतावन्माप्रलक्षणे विद्यमानेऽपि विपर्ययापर्यवसायित्वान्नायं प्रसङ्ग इत्याशङ्याह *तुल्यत्वेपीति* शक्यत्वात्तदुक्तं लक्षणं नेत्यन्वयः । विपक्षदण्डनैतद्ढयति * अन्यथेति * एकनानिष्टप्रसञ्जनमात्रेण प्रत्यवस्थानमन्यत्र विपर्यये पर्यवसायितयेति विशेषं शङ्कते * प्रतीति * विपर्यय- पर्यवसायिनि विरोधात्प्रत्यवस्थानवैचित्री तुल्येत्याह * नेति * अनिष्टव्यापकप्रसञ्जनं तुल्यमित्यर्थः । वि- पर्ययापर्यवसायिनो विरोधमात्रत्वाभिमतस्य प्रसङ्ग तापादकन्यायात्सम्भावनायास्तांदन्यत्वं निरस्त मित्याह * अत इति * परामृष्टमेव हेतुं दर्शयति # आ- रोपादिति * व्याप्याभ्युपगमयलेन परं प्रत्यनिपृमापा- द्यत इत्येवं भूतोऽर्थः प्रसनविरोधयोस्तुल्यस्तस्मादि- रोधोपि प्रसङ्ग एवेति प्रागुक्तन्यायादेव प्रमितेन व्या. प्पेनेति तर्फलक्षणे विशेषणं प्रक्षिप्य विपर्ययपर्यय. सापिनस्तकत्वनिराकरण निरस्तमित्याह * परमा.

·तर्कखण्डनम् । ૨૨૮૯ |ति * तदेव वा कुत इत्यत आह * कथामिति ६ वास्तवव्याप्तेरेव प्रसङ्गमूलत्वात्तदावे प्रसङ्गो न प्रच. तत इत्याह * नहीति * किं तालम्पनं इत्यत आह * किमिति * अभ्युपगममात्र प्रयोजकं न वस्तुत्वं गौरवादुभयस्यापिकारणत्वमित्यर्थः विपरीतमेव तर्हि किं न स्यादित्यत आह *अनभ्युपगताविति वास्तव्या. अपि व्याप्तेरनभ्युपगतायाः प्रसङ्गानङ्गत्वे हेतुमाह * अत इति* व्याप्तवाद्यभ्युपगमाभावे प्रमाणेन व्याप्तया- दिविपयानुमतिमापाद्यापादनप्रवृनेईर्शनादित्यर्थः । व्याप्यतया परेणाभ्युपगतं प्रसङ्गागं न वास्तव व्याप्यत्वमित्युक्तं एतच्चोदामुखेन प्रपञ्चयितुं शङ्कामु. स्थापयति । १३१ वास्तवव्याप्यत्वस्य प्रसद्गागत्वाभावप्रपश्चनम् । वस्तुगत्या व्याप्यत्त्वं तथात्त्वेनाभ्युपगतत्वं च द्वय- मपि प्रसङ्गस्याङ्गमितिचेन्न । तथात्त्वेनाभ्युपगमस्याव- श्यं प्रसङ्गाङ्गतया मन्तव्यस्य परानपेक्षस्यैव सर्मथत्त्वे वास्तवप्याप्तत्वस्यापि प्रवेशने प्रमाणाभावात् । तस्मा- यः प्रसङ्घः स्वपक्षसियङ्गं तस्य विपर्ययापर्यवसायिता दोपायैव स्यात् । प्रसङ्गस्य तस्य विपर्ययपर्यवसानदा- दार्थ दण्डतयोपन्यासात् । सौगतानां सत्त्वक्षणिक- त्वव्याप्तिसाधकविपर्ययान्यथाभावदण्डप्रसङ्गवत् ताम- न्तरेण तस्य स्वपक्षसाधनाक्षमत्त्वात्तस्य च व्याप्तिवा- ·१२८६ खण्डनखण्डखाधे चतुर्थपरिच्छरे स्तवत्त्वमपि मन्तव्यमन्यथा विपर्ययेऽपि व्याप्त्यभावे- न स्वपक्षसाधनाक्षमत्वादेवे । यस्तु प्रसङ्गः परपक्षबाध- नाङ्गं तत्र पराभ्युपगममात्रं प्रयोजकं तावतैव परपक्ष- प्रतिक्षेपसत्त्वेन वास्तवव्याप्तिविपर्ययपर्यपर्यवसानपर्यन्ता- ननुमारित्वादिति युक्तं पश्यामः तथा च सति कथित- लक्षणासङ्गतिस्तदवस्थैव । * वस्त्यिति * प्रमाणातावेनैतत् दूपयति * ने ति * विपर्ययापर्यवसायिनोपि तर्फत्वं चेत्कुतस्तर्हि विपर्ययापर्यवसापिता दोष इति तदर्शयन्नुपसं हरति * तस्मादिति * तन तस्य दोपत्वे हेतुमाह # मसगस्पति * तन दृष्टान्तव्याजेन हेतुमाह * सौगतानामिति * यत्सत्तक्षणिकमिति व्याः प्र. साधनार्थ यद्येतदक्षणिक स्यात्ता क्रियाकारित्व- लक्षणसत्य शून्यं स्यात् स्थिरस्प क्रमयोगपद्याभ्यामर्थ. क्रियानुपपत्तेरिति बाधकेन व्याप्तिः प्रसाध्यते ततः क्षणिकत्वात्सत्यमिति तत्र विपर्यये पर्यवसानमुप. युक्तमित्यर्थः । स्वपचसियगतस्य विपर्ययपर्यव- सापितामन्तरेणासाधकस्याविपर्ययपर्यवसानं व्याले- स्तिवत्वं च वक्तव्नमित्याह तामिति * तमन्त- रेणेतिपाठे विपक्षयाधकमन्तरेण सत्वाख्यसाधनस्य क्षणिकवलक्षणसाधनाक्षमत्वादित्यर्थः । तदुपपाद यति * ग्रन्यति - सत्वात् क्षणिकत्वमित्येवंरूप. पिपपपे च्याप्त्यभाये स्यपक्षसाधनम्न मिदोदित्यर्थः ।

·तर्फखण्डनम् । ૨૨૮૭ कुतस्तर्हि विपर्ययपर्यवसानन्याप्तिसत्वयोरनत्यमि- त्यत आह * यस्त्विति * फलितमाह * तथेति * विरोधोद्भावनस्थापि तत्वे सति तधाव्याप्तिरका युक्तवेत्यर्थः। समनन्तरोक्ताव्यातिपरिहारमात्र प्रयोजनकतया लक्षणान्तरं शङ्कते। १३२ तर्फस्प लक्षणान्तरनिशसः। अथ व्याप्याभ्युपगमेनानिष्टस्य व्यापकस्य प्रती. तिस्तर्क इति चेन्न । इष्टार्थसम्भावनायामव्याप्तेः । ते- न व्यापकस्य प्रतीतिः स इति चेन्न । इप्टापादनेऽपि ग- तत्वात् । अप्रमितस्य तथेति चेन्न । प्रथमानुमानेऽपि गतत्वात् । अनुमाने व्याप्यस्य प्रमया तथात्वानभ्युप- गमेनेति चेन्न । वस्तुगत्या व्याप्यस्य प्रमयाऽपि प्रतिवा- घसिद्धस्य व्यापकानुमानासम्भवेन तनाप्यभ्युपगमपर्य- न्तं गन्तव्यत्वादेव । नन्वेवमन्यतरासिद्धं व्याप्यं प्रसा- ध्यानुमानव्यवस्थापनमच्छिन्नं तदप्रसाधनेऽन्यतरा- सिया तत्प्रसाधने परत्याभ्युपगन्तुरपसिद्धान्तादपति- द्वान्तमनुहाव्य वादिना प्रसाधितात् व्याप्यात् व्या- पकसाधने पयनुयोज्पोपेक्षणादिति किं तत्र तथा न स्या- स्किमत्राप्रस्तुनया तचिन्तया । अन्यतरासिद्धस्य तात्र- द्वयाप्यस्याम्युपगमं परेणाकारयित्वैव न व्यापकसाधन- ·૧૨૮ . खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे मुपेयं तस्याऽप्रमा स इति चेन्न । मिथो विरुद्धादौ त. र्याभासेऽपि गतत्वात् । आश्रयासियादिव्यतिरेके स. तीति चेन्न । सन्दिग्धधूमदर्शनात् । यद्यत्र धूमस्तदाऽ- ग्निमानिति सम्भावनायाः परमार्थतस्तथार्थावस्थानात् । प्रमात्वं त्यक्तुमपारयन्त्या अव्यापनात् । तत्कालं प्रमा- त्वेनाप्रमीयमाण इत्यपीति चेन्न । बहुशो दत्तोत्तरत्वा- त् । सर्वस्य चाऽस्य पूर्वोक्तोभयानिष्टव्यापकेष्टव्या- प्योदाहरणे गतत्वेनातिव्यापकत्वात् । तद्व्यवच्छेदार्थमा- रोपितस्य व्याप्यस्याभ्युपगमनोत करणे च सिद्धन व्याप्ये- न प्रसङ्गस्याव्यापनात् । तद्यथा कार्यत्वात् यद्यदृ- प्टसृष्टमङ्कुरादि मीमांसकः शंसति तदानीमविशेषेण- कर्तृकार्यमपि पर्यवस्पेत् अस्य तदिति । * अधेति * स्वपमप्यभ्युपगतेन व्याप्येन तर्क- ये परं प्रत्यनिष्टव्यापकप्रसअनं तर्क एवञ्च परपक्ष. याधमाने प्रसङ्गेनाव्याप्तिस्तत्रस्वयमभ्युपगतेनेतिवि. शेपणाभावादित्यर्थः । अव्याप्त्या दृपयति * ने. ति * यद्यत्र सलिलं स्यात् तृपं मे शमयिप्यतीत्यपे. क्षितार्थसम्भावनारूपतके लक्षणाव्याप्तिस्तनानिष्ठ- व्यापकत्यंशाभायादित्याशयः । अनिष्टेतिचिहा- पाव्याप्तिपरिहाराय लक्षणं शङ्कते * तेनेति * व्या. प्याभ्युपगमेति यदिष्टप्रसनतकाभासेपि गतत्वाद् तिम्याप्तिरिति दृपयति * नेति • व्याप्याभ्युपगमेना- ·* अ. तखण्डनम् ૨૨૨ प्रमितस्य व्यापकस्य प्रसझनं तर्क इति शङ्कते प्रमितस्येति * प्रमाणान्तरप्रमितस्य प्रसझनमिष्टा. पादनमिति तद्व्युदास इत्यर्थः। पर्वते प्रमितस्य व्या- पकस्पाग्ने प्यघूमाभ्युपगमेन यत्प्रसझनमनुमानरूपं तस्मिन्नमसद्गरूपेपि गतत्वादतिव्याप्तिरिति दृपयति # नेति. प्रधमेतिविशेषणमप्रमितत्वोपपादनाय । अग्निमान्पर्वतोघूमवत्यान्महानसपदित्पत्र व्याप्पप्रम- या व्यापकप्रतीतिरुत्पद्यते नतु पाप्पाभ्युपगमेना- तोनानुमानेऽतिव्याप्तिरिति शङ्कत्ते * अनुमान इति पस्तुगत्पा व्याप्पस्य प्रमयापि पदि प्रतिपादिना त. म्यापना नाभ्युपगम्यते तदा हेतोरन्पतरासिद्धेः कथं ततोमितिरिति तत्रापश्यमभ्युपगमोप्पीकरीग्य इ. त्पतिव्याप्तिस्तदयस्यति दृपयति * नेति * तग्रानु- माने घ्याप्पस्य पराभ्युपगमाङ्गीकारे दोपं शकते * मन्यिति तदयोपपादपति तदिति तस्याप्यं न प्र. साध्यते चेदन्यतरासिद्धत्पादनुमितिकरणं न स्पात, प्र. साधने प परस्प स्वीकृत्य विपरीताभ्युपगमादपमि. कान्त इत्यर्थः। अपसिद्धान्तमनुजाप पदि प्रमाधित. हेतुनाऽनुमानमुपसे तमाह अपमिसान्तमिति अ. पारामिहंम्पाप्पं प्रमापानुमानम्पयम्सापनमुसि दस्तु सायद न पयं सत्माधनाप प्रयत्ता ति प. रिहरति किमिति * अान्तरं तदिस्पाह कि मप्रेति फिन्तपितनिपात आइ • गन्गारति: परेणाप्प युपगमो पाप्यस्प पायोऽनुमानेऽनोऽति- प्पानिरित्यर्थः । पाप्पाभ्युपगमेनाममिमस्य पाप ·१२९० खण्डनखण्डखांधे चतुर्थपरिच्छेरे स्याप्रमा तर्फ इति विवक्षितत्वान्नानुमानेऽतिव्या- प्तिरिति शङ्कते * तस्येति * प्रतीयमानत्वं शुक्तिरूप्या. दरिष्टं चेत्सत्त्वं सत्त्वेऽपि बाध्यत्वमिष्टं चेत्तीसत्वं म. सज्येतेत्याचे मिधोविरुद्वतया प्रसङ्गासासेऽतिव्याप्तमः घमित्याह * नेति * आदिशब्देन आश्रयासिद्ध्यादयो गृह्यन्ते । अतिव्याप्तिपरिहाराय विशेपं शङ्कते * आ. अमेति * आश्रयासियादिव्यतिरिक्तत्वे सति व्या. प्याभ्युपगमेनाममितस्य व्यापकस्याप्रमा तर्क इत्यर्थः। पत्रासिद्यादिव्यतिरेकोनास्ति सन्दिग्धासिद्धत्वान्नच प्रमात्वाभावो दैवगत्या' वहेः सत्वेन यथार्थानुभव- स्वात्तेन तत्र लक्षणस्याव्याप्तिरिति दूषयति * नेति* सम्भावनारूपे सत्तःऽव्याप्तिपरिहाराय विशेषं श- ङ्कते * तदिति * व्याप्याभ्युपगमेनाममितस्य व्याप- कस्याश्रयासियादिव्यतिरेके सति तत्कालं प्रमात्वे- नाममीयमाणा प्रमा तर्क इत्यर्थः । दुपयति * नेति स्वघमिष्टस्य परेण चानिष्टस्य व्यापकस्य यवापादनं तत्राग्याप्तिस्तेन ममात्वेन प्रमीयमाणत्वात्तरकाला- निरुक्तेः स्वेन धादिना घा प्रमीयमाणत्वमित्यादि. विकल्पानुपपचेश्चत्यर्थः । पूर्वोक्तपणान्तरं द. यति * सर्वस्यति * पूर्वोक्तमुभधानिष्टव्यापक- मुभयव्याप्पं यदुदाहरणं यश्चोभयारित्यादिना दो. पेण ग्रस्तं तत्रापि गतत्वादतिव्यासिरित्यर्थः । आ. रोपितच्याप्पस्याभ्युपगमेन फधितलक्षणा ममा तर्क इ. स्याशझा सिद्धेन च्याप्पेन यः मसतः सत्तस्तत्रा. प्यासिरित्याह * तदिति * उदाहरणेन दर्शपति- ·तकखण्डनम् । तदिति * अङ्कुरादि तावजायमानं दृष्ट्वा कार्य वि- निश्चित्य तदृष्टसृष्टमिति मीमांसको ब्रवीति घट- दृष्टान्तेन तदा तेन सिद्धेन कार्यत्वहेतुना सकर्तृक- त्वमपि स्पादितीश्वरवादी प्रसञ्जयतीदं प्रसञ्जनं सि. इव्याप्येनैव क्रियते इति तस्मिन्सत्तऽव्याप्तिरित्य- र्थः । अस्य मीमांसकस्पेत्यर्थः । आत्माश्रयादयः सत्तांस्तपां चाभासा इष्य- न्ते तेप्वाभासेषु लक्षणस्प गतत्वेनातिव्याप्तिं दर्श- यितुमास्माश्रयाद्यनुवदति । १३३ मात्माश्रयादीनां स्वरूपनिरूपणम् । अपि चात्माश्रयोऽन्योन्याश्रयश्चककं व्याघातोऽ नवस्था प्रतिवन्दी चेत्यापायैर्भिद्यमाना पटतर्कीप्यते । स्वरूपं चैषां स्वस्याव्यवहितस्त्रापेक्षणमात्माश्रयः अन्यो- न्यस्याऽव्यवहितान्योन्यापेक्षित्वमन्योन्याश्रयः, अन्त- १ स्पस्याध्यवाहितस्वापेक्षणाभ्युपगमनिवन्धनमनिष्टापादनमा- स्माश्रय इत्यर्थः । यद्यपि स्वापेक्षित्त्वमसि तथापि घटापेक्षित्वे पटेभ्युपगम्यमाने भवत्यारमाध्रयोदोष इति विशिष्टाप्रतीतायपि खण्डशः प्रतीतिरस्त्येव । यहा स्वापेशित्वं प्रमेयत्वादी प्रसिद्धमन्य- भाऽऽयुपगम्यमानं दोपायति मापः। २ अात्माथयायावर्तनायान्योन्यस्यति । अन्योन्यापेक्षित्वं दीर्घत्यन्दस्यत्वज्ञानादी फयश्चित् एव्यम् । ३ अन्तरितस्प व्यवहितस्य माव्यात्माश्रयोऽन्यान्योश्रयो घाय. स्तदेय चक्रफ तेन स्वस्य द्वयापेक्षणायुपगमनिशन्यनमनिष्टापादन पक्रमित्यर्थः।

·विरुद्ध *स्वे. १२९२ खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे रितस्य तदेव द्वयमात्माश्रयोऽन्योन्याश्रयश्चक्रकं, समुच्चयो व्याघातः, उपपाद्योपपादकप्रवाहोऽनवधिरनव- स्था, स्वाभ्युपगतदोपतुल्यता प्रतिवन्दी । * अपि चेति * आपाद्यभेदेनावान्तरभेदो न तु प्रकारान्तरेण । पण्णां तर्काणां समाहारः पदतर्कीति यावत् । किमेतेपामसाधारणस्वरूपमित्यत आह ति * एपां लक्षणं च प्रदश्यत इत्यध्याहारः प्रथमो. १ विरुद्धसमुथयाऽभ्युपगमस्तु माता वन्ध्याऽगौगारयमपीत्या. फारेणेत्यर्थः । अत्रहिमानरिवन्ध्यात्यमाप्राऽभ्युपगमी गवि चाश्वमा प्राऽभ्युपगमः सम्भवत्येव सिद्धत्वात् एषमभ्युपगन्तु व्याघातापा- धने यदि मातुर्वध्यात्वं गोश्वाश्वत्वमभ्युपैपि तदा व्याघात इति नतु विरुद्धसमुच्चय पव कचिदपि प्रसिद्ध इतिभावः। २ भेदव्यवहारउपपाध, उपपादफश्च तस्य भेदः नहि भेदमन्त. रेण तद्यवहारः सम्मवति एवं सप्तायां व्यवहार उपपाद्य स्तद्गता घ सत्तोपपादिकति तयाचैताहशव्यवहाराभ्युपगमनिवन्धनमनि. टापादनमननयस्थेत्यर्थः । अत्र यदि तृतीयश्चतुथों वा भदःप्रथम- मेमपेक्षन इत्यभ्युपेयेत तथाऽपि प्रवाहायुपगमोऽस्ति नवाऽनघस्थे. स्यताइ * अनधिरिति* प्रवाहस्याऽनादित्वात् कार्यकारणभायो- ऽप्यसियोऽभ्युपगम्यते एफैकमेदयुद्धाचापाद्यमानायां भेदमानंप्र- सिद्धमेवेति मायः । आपत्तिप्रयोजफीभूतरूपयदापादनमनपस्थे- त्येके । तत्र यदिसामान्य सामान्यवरस्यात् द्रव्यादित्रितपान्यतमं स्यादित्यापादनमियं चाऽवस्थेचाऽनास्थेत्युच्यते नहि द्रव्यादित्र- यान्यतमत्वेन सामान्य व्यवतिष्ठत इत्यूह्यम् । ३ यदि पुरुपत्यादयं चौरस्तदा एवं त्वमपि चौरः स्या इत्या- पादनगामफः प्रतियन्दी । यद्वा परापादितं दोपमन्युपेत्य परस्मै त. दापादनन यदनिष्टापादनं नत्प्रतियन्दी भवति हित्य चोरस्यमिद. धानस्य प्रतियन्दीति मापः।

·तर्कसानम्। द्दिष्टस्याऽऽत्माश्रयस्य लक्षणं प्रथमं दर्शयति *स्वेतिक स्वस्येति कर्तरि पष्टी । स्वापेक्षणमिति समासमध्य. स्था कर्मणि पष्टी । स्वस्य स्वापेक्षणमात्माश्रय इत्यु- केन्योन्याश्रयादौ प्रसक्तिनिवारणायाव्यवहितति- विशेपणम् । इदं चारमाश्रयत्वं सत्तायां प्रतीतो व्यवहारे च, उत्पत्तौ स्वापेक्षा, सत्तायां प्रतीतौ स्वापेक्षा, एवमितरत्रापीत्यर्थः । अन्योन्याश्रय- लक्षणमाह * अन्यति * अन्योन्यस्यान्योन्यापेक्षि-. स्वमित्युक्ते चक्रकेऽतिमसक्तिनिवारणायाव्यवहिते. तिविशेपितम् ।व्याख्यानादि पूर्ववत् । चक्रकलक्षणमा. ह * अन्तरितस्यति * अन्तरितस्य स्वापेक्षणम- न्योन्यापेक्षणं चक्रकमित्यर्थः । तदेव दयं दर्श- यति* आत्माश्रय इति तदेव च दयं चक्रकमित्युक्ते तस्मिन्नेव दयेऽति व्याप्तिपरिहारायान्तरितेतिविशेषणं द्रष्टव्यम् । व्याघातलक्षणमाह * विरुद्धति * विरु- इयोः समुच्चय एकाश्रयासम्बन्धस्तत्र विरुद्धतिविशे- पणं रूपादेरेकार्थसमवायव्यावृत्यर्धम् । अनवस्थालक्ष: णमाह * उपपायति * अनवधिककार्यकारणप्रवाहा. पत्तिरित्यर्थः । चक्रकव्यावृत्त्यर्थमनवधीतिविशेपणम् । साकाहनापरिहारायोपपायोपादकत्युक्तम् । प्रतियंद्या लक्षणमाह * स्वेति * पार्श्वस्थाभ्युपगतदोपतुल्यतां स्वाभ्युपगतगुणतुल्यतां च निवारयितुं स्वत्यादिवि- शेपणम् । तेषांताणामाभासान्यतिव्याप्तिस्थलानि दर्शयति। १३४ तफामासप्रदर्शनम्।

·१२९४ , खण्डनखण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे तत्राऽऽत्माश्रयस्य सम्बन्धद्वारभेदादाभासत्वं, यथा प्रमेयत्वस्यात्मनि वृत्ती, कचिन्नैवमपि यथाऽऽनेकका- लस्थस्य घटस्य पूर्वकालवृत्त्यात्मन उत्तरकाल- च्यात्मानं प्रति कारणचे । अन्योन्याश्रयस्य व्यक्ति- भेदात, यथा-ज्ञानेन संस्कारस्य तेन च ज्ञानस्य जनने । चक्रकस्यापि तस्मात, यथा-बीजेनाड्कुर- रतेन स्तम्बः तेन बीज जन्यत इत्यत्र । व्याघातस्योपा- धिभेदात, यथा-कालभेदादिना जननाजननादौ । अ- नवस्थायाः क्रियायै परस्परानन्त्यानपेक्षणात्, यथा सामग्या कार्यजननाय स्वसामान्यानन्त्यानपेक्षणे । तामेतामधोधावन्तीमनवस्थामाचक्षते । कचिन्नवैमपि, यथा-स्वाश्रये भिन्नबुद्धिजननाय स्वगतभेदानुपजीवना- १ कियाय-फार्यजननाय नहि फार्य स्वसामान्यधीन साऽपि सामग्री स्वसामान्यधीय फादाचित्कत्यादिति प्रवाहाश्धुपगमोऽस्ति। फिश्चेदानीन्तनकार्य न तारत्सामग्रीप्रवाहाधीनमेव तथाच तदु- त्पचिरेव न स्यात् दृश्यते चकार्योत्पत्तिरिति प्रामाणिकीयमनयस्था- भवत्यामातेति भाव । २अनामासरूपा मनस्यामाहाकचिदिति भेद स्वाथये घटे स्व यमेष भेदधुद्धि जनयति स्थगत भेदान्तर नोपजीवतीति तावद्वस्तुग- तिस्तत्र भेदस्याऽनन्त्ये मापाचे याऽनयस्था सानामासेत्यर्थ ननु पयमियं दोप इत्यतमाह * प्राग्लोपेति * यदि भेदे भेदान्तरगङ्गी प्रियेत तदा प्रथममदो लुप्तपय स्यादित्य । आदिपदादार्यानग- म्पत्यममाणापगमयो सकुछ । तामेनामित्यनागासरूपामित्यर्थ इति शङ्करमिथा ।

·तर्फवण्डनम् । १२९५. दपि भेदस्यानन्त्ये प्राग्लोपादिदोषात् । तामेतामूर्च धा- वन्तीमनवस्थामाचक्षते । प्रतिवन्या विशेपात्, यथा धू- मानुमानेऽप्युपाधिशङ्काप्रतिवन्द्यां तर्कानुकूलत्वादिति । तदेपामापादनानि तर्कामासाः कथमुक्तलक्षणेन न स- ग्राह्याः सत्यपि व्याप्याद्यदोषे प्रसङ्गस्थानगतेन तेन विशेषणेनाभासीभूतत्वात् । *तति सम्बन्ध आश्रयाश्रयिभावे)वो द्वारमे- दादित्यर्थः । तेदेवोदाहरणेन दर्शयति * यथेति *प्र मेयत्वं नाम कश्चिद्धर्मः स स्वात्मनि वर्तते स्वस्या- पि प्रमेयत्यादत आत्माश्रयत्वप्रसको घटादौ प्रमे- यत्ववृत्ती घटप्रमासम्पन्धो दारं प्रमेयत्त्वे प्रमेयत्ववृत्तौ प्रमेयत्वविपयप्रमान्तरमिति द्वारभेद इत्यर्थः । द्वार- भेदाभावस्थलं दर्शयति * कचिदिति * तत्राप्युदा. हरणमाह * यति * घटस्तावत् स्थिरत्वादनककालं तिष्ठति ततश्च तत्कालस्थघट उत्तरकालसम्बन्धिनं स्वात्मानं प्रति कारणीभवति अतो घटस्पैकत्वादा- स्माश्रयत्वप्रसक्तौ पूर्वोत्तरकालसम्बन्धरूपस्य भेद- मादाय तत्परिटत्तिर्भवतीत्यर्थः । अन्योन्याश्रयाभासं दर्शयति * अन्योन्यति * व्यक्तिभेदादाभासत्वमिति शेपः । एतदप्युदाहरति * यथेति * अनुभवलक्षण- १द्वानंदादिना विशेषेण तेपागामासत्वस्य त्वयापि वक्तव्य- स्वादन्यथा प्रमेयत्वे प्रमेयस्थमनेन दोषण न भवेदिति केयलाययि. पं तस्य ग स्यादित्यर्थः। (२) विशेषणेत्यर्थः।

·खण्डनखण्डमाघे चतुर्थपरिच्छेदे ज्ञानेन संस्कारो जायते तेन च स्मृतिज्ञानं जायते ततश्च ज्ञानसंस्कारयोरन्योन्यापेक्षयाऽन्योन्याश्रयप्र. सक्ती यज्ज्ञानशल्या य: संस्कारो जायते तेन स्वज. नकव्यतिरिक्तज्ञानव्यक्तिर्जायते इति ज्ञानत्वसंस्कार त्वयोरभेदेऽपि न वस्तुतोऽन्योन्याश्रय इत्यर्थः। चक्रक स्थापि व्यक्तिभेदादाभासतेत्याह * चोति * तद प्युदाहरति * यथेति * धीजादरं तायजायते अड्- कुरात्स्तम्बस्तेन बीजमिति चक्रकप्रसक्तो प्रथमं शा. लिपीजेनाइकुरो जायते तेन चाङ्कुरेण स्तम्बस्तेन च बीजान्तरमिति व्यक्तिभेद इत्यर्थः । व्याघातस्य पुन- रुपाधि भेदादाभासतेत्याह * व्याघातेति * किमि घेत्यपेक्षायामाह * यथेति * वस्तु कदाचित्कार्य जनयति कदाचिन्न जनयति, कचिदस्ति कचिन्नास्तीति, व्याघाते प्रसक्त उत्पत्ती कालदेशादिभेदादाभासत्व. मित्यर्थः । अनवस्थाया आभासत्वकारणं दर्शयति * अनवस्थेति * जायमानकॉर्पण सामग्रीपरम्पराक्षे. पादाभासत्यमनवस्थाया इत्यर्थः । तदेव दर्शयति * यथेति यदा घट उत्पद्यते तदा घटेन तदुत्पत्तिक्रि- यया वा सामग्धपेक्ष्यते सामग्री च कादाचित्कत्वा- स्वसामग्रीमानयति सा च तथेति घटोत्पत्त्यनुपप- स्या सामग्रीपरम्पराप्रमितेरनवस्थाया आभासत्व. मित्यर्थः । प्रसङ्गादनवस्थाभेदमाह * तामेतामि. ति * उत्तरं कार्य जनयितुं पूर्वसामान्यपेक्ष्यते तत्सिद्ध- ये ततः पूर्वंत्यधोमुग्वीत्यर्थः । फचित्प्रकारान्तरेणान- यस्थोया आभासतेत्याह * फ चिदिति * तत्रोदा- ·तर्कखण्डनम् । १२९७ हरणमाह * यथेति * घटपटयोर्भदः स्वाश्रये भेद- युद्धिं जनयन्स्वस्य स्वाश्रयाझेदमपेक्षते चेत्तझेदाना- मपि भेदान्तरभेद्यत्वेऽनवस्था, भेदभेदिनोभदानुप- जीवनेन भेदानन्त्यस्वीकारे प्राग्लोपादिदोपादाभा- सतेति यावत् ।अनाभासाऽनयस्थोच्यते इतिकेचित् । एपोईमुख्यनवस्येत्याह भतामिति अनुकूलतर्कसद्भा. वे विशेपेणाभासत्वं प्रतिघन्द्या इत्याह * प्रतीति * उदाहरति ६ यधेति * अनित्यः शब्दः कृतकत्वा- दित्यत्रोपाधिः शकात इति प्रतिवन्दीग्रहे धूमानुमाने तर्कस्प सदायादाभासत्वमित्यर्थः । एतेषु तर्काभा- सेप्यारोपितव्याप्यन व्यापकमसञ्जनसम्भवात्स्या- लक्षणस्यातिव्याप्तिरित्युपसंहरति * तदिति * आ- पादनान्यापत्तिरूपज्ञानानीत्यर्थः । यद्वस्तु न तत्स्वा. अयं न परस्परापत्तिसिडिकं चेत्यादिव्याप्तिसद्भाव- साम्ये कथमेतेपामाभासत्वमित्याशङ्का द्वारभेदादि- लक्षणविशेषान्तरादित्याह * सतीति * आभासत्यप्रयोजकविशेषाणामभावे सत्यारो- पितव्याप्पेन व्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति लक्षणविशे- पणान्नोक्तातिव्याप्तिरिति शङ्कते । १३५ विशेपणे दत्तपि दोपः। प्रसङ्गस्थाने तावतां विशेषाणाममावेनाऽपि लक्षणं विशेषणीयमिति चेन्न । अन्योन्याश्रयाभासत्वप्रयोजक- स्थ व्यक्तिभेदस्थाभावो नानवस्थाया,मेवमात्माश्रयाभास- १रति घूमाने प्रतिबन्दीप्रति योजना।

·. १२९८ खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेद वायोजकस्य द्वारभेदस्यामावो नात्माश्रयान्तरादाविति व्यक्तमव्यापकत्वापत्तेः। अपि चापसिद्धान्तविरोधादि- वपि तर्कलक्षणं गच्छत्कथङ्कारं वारणीयं, यत्रैवं निग्रहे तर्कान्तराणामन्तर्भावः तत्रैवानयोरपीति पृथक् निग्रह- 'स्वानुषपपत्तेः । * प्रसङ्गति * सर्वविशेषानावस्यैकस्मिन्नसम्भवे. ना,तिव्याप्तिप्रसद्रादेवैकैकविशेषाभावस्य विशेषणत्वे चोक्तदोषापरिहारान्मैवमिति परिहरति * ने. ति * आत्माश्रयान्तरादिशब्देनान्योन्याश्रयचक्रक- गतावात्माश्रयान्योन्याश्रयो लक्ष्येते । व्यक्तिभेदाये. फैकाभावोऽनवस्थादिसतर्के चास्तीत्यव्याप्तिः सर्व विशेपस्याभासेपि विद्यमानत्वादतिव्यासिरित्यभि: प्रायः। संस्कारस्थायित्वं चेत्सौगतेनाभ्युपगतं तर्हि तस्यापसिद्धान्तः, प्रामाणिकमपि मिथ्याऽभ्युप- गम्यते चेद्रचनविरोध इत्यादिनिग्रहस्थानेष्वप्या- रोपितव्याप्न व्यापकप्रसञ्जनमस्तीत्यतिव्याप्तिरि- स्याह * अपिचेति * तयोरपि तर्कत्वमङ्गीक्रियते तत्कथमतिव्याप्तिरित्यत आह पत्रेति * तयोस्त- १ अन्योन्याश्रयादीनां व्याप्त्यादिप्रहं प्रति प्रतिवन्धफतया व्या. प्यरवासियादिनिप्रद्देऽन्तीव इति तदपेक्षयाऽपसिद्धान्तस्य पृथ. निप्रहत्त्वं मज्यते भवति हि भेदव्यवहारयिपयत्यात घटी भेदधा- निति स्थापनायां भेदेऽपि भेदव्ययहारस्तेने भेदेन चेदात्माश्रयो- ऽन्योन्यापेक्षायामन्योन्याश्रयः व्यवदितान्योन्यापेक्षायां चमकमग- म्तप्रशदापेक्षयामनयस्येत्यापादनमेंदामाषपति भेदे मेदध्ययहार पिषयत्त्यं गतमित्य नेगच्याप्यत्यासिविनिग्रहस्थानेऽन्तमावितमित्यर्थः।

·तर्फखण्डनम्। 4 त्वे निग्रहस्थानविभागे परिगणनं न स्यात्तर्कनिग्रह- योर्भदादथ तर्कनिग्रहयोभदो नाङ्गीक्रियते तर्हि आ. स्माश्रयादितर्काणां यस्मिन्निग्रहेऽ तभीवस्तत्रैव विरोधा त्तयोरन्तर्भावइति तयोः पृथनिग्रहत्त्वेन ग्रहणन्न स्या. दस्ति च तव ततोऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमित्यर्थः । । एवमात्माश्रयादेः सतर्कत्वमुपेत्य तदाभासेषु लक्षणातिव्याप्तिरुक्का, सम्प्रति परस्य तदपि दुर्वच. नमित्याह । १३८ आत्माश्रयादरनिर्वचनीयत्त्वम् । आत्माश्रयादेश्च मूलव्याप्तौ प्रमाणोपगमश्चेत्तर्हि प्रा- माणिकत्वान्नदोपत्वं न चेन्मूलशैथिल्यमित्युभयतःपा- शवन्धः कथं मोचनीयः । अथोच्येत यदेतदाश्रयत्वमा- अयित्वं च तद्भदे दृष्टं तद्यदि विवादाध्यासिते त्वयोपे- यते तदा भेदः स्थादित्याकारणाऽऽपादने नोक्तदोषापत्ति- रिति । मैवम् । एकत्र यस्यापि दृष्टत्वात् । तदाश्रयत्वं तदाश्रितत्वं च मिथो भेदनियतमिति चेन्न । तन्मिथ:- शद्वाभ्यां क्षारीकृतत्वात् । * आत्मति * आत्माश्रयादेस्तर्कस्य मूलं व्याप्ति- १ यदि स्वस्य स्वापेक्षित्वं स्यात्तदात्माश्रयः स्यादित्यापाद- नमकारो नेह येन तस्य प्रामाणिकत्वाप्रामाणिफरवविकल्पोऽवतरेत् मापितु यद्ययं घट एसघटाध्यः स्यादेतद्धटकारणं वा स्यादेत- शाप्योया स्यात्तदेतद्धटभिन्नः स्यादित्याद्यापादनप्रकारे करमप्रा- माणिकत्यमित्याशङ्कते-यदेतदिति । - ·१३०० खण्डनखण्डसाचे चतुर्थपरिच्छेदे स्तत्र प्रमाणमस्ति न घा, यद्यस्ति तर्हि व्याप्तिप्रमाणे- नैव व्याप्यव्यापकयोरपि ग्रहणादविरोधेनादूपणत्व- मित्यर्थः । दितीयं प्रत्याह * नचेदिति * प्रशिथिलमू- लतया तर्काभासत्वमित्यर्थः । प्रमितत्त्वेप्येकस्यैव भेदापादकत्वात्स्यादेव दोपत्वमिति शङ्कते * अ. धेति * आश्रयत्वाश्रितत्वयोभिन्नाधिकरणत्वेऽपि प्रस्तुते किं स्पादित्यत आह * तदति * प्रतियोगि- भेदनाश्रितत्वाश्रयत्वयोरेकस्मिन्नेव दर्शनाददोषत्व- मिति परिहरति * मैवमिति घटोरूपाद्याश्रयोमृदा. श्रित इति द्वयस्यैकत्र दर्शनादित्यर्थः । एकप्रतियोगिक पोराश्रयत्वाश्रितत्वयोर्मेंदापादकत्वादस्त्येव दोषत्व मिति शङ्कते * तदाश्रयेति * घटो मृदपेक्षयाऽऽश्रितो. घटापेक्षया च मृदाश्रय इति भेदनियम इत्यर्थः । दू. पयति नेति तच्छहस्यानुगताभिधानत्वे भेदापा- दकत्वं तच्छन्दार्थस्यैव वस्तुन उभयत्वदर्शनाद्विशेषा- भिधानत्वेऽननुगमाव्याप्त्यभाव एच, मिथ:शब्द. स्पाऽपि परस्परमात्राभिधानत्वे इष्टापत्तिर्घटपटादिप- रस्परस्य भेदस्वीकारादिशेपाभिधानेऽननुगम इत्यर्थः। प्रकारान्तरेणात्माश्रयत्वस्य दोपत्वं शङ्कते। १३७ अन्यथाऽऽत्माश्रयत्वस्य दोपत्त्वशङ्कानिरास.। एतदाश्रयत्वादेतदाश्रितत्वाहा नैकत्वं स्यादिति वच- नभङ्ग्याऽऽपाद्यमिति चेन्मैवम् । यद्येत देतदाश्रयादि स्याचदैतन्न स्यादिति ह्यापाद्यं, नचैतद्युक्तं धाऽऽपाद्ययो व्याहतत्वात । नच वाच्यमापाद्यस्य प्रमाणबाध्यताऽनु- .

·तखण्डनम् । १३०१ कूलैवेति व्याघातादपि सा सम्भवन्ती न दोपमावहतीति, यत आपाद्यापादकयोः सामानाधिकरण्यानादरेऽतिप्रसङ्गः स्यादतो विपर्ययाऽपर्यवसायित्वमेवं स्था,देवं हि विप- र्ययो वक्तव्यो, यन्नाम ? भवति चैतदेतत्तस्मान्नैतदाश्रय इति । नचैतदेतद् भवितुं शक्नोति एतदित्युद्दिष्टे धर्मिण्ये- तत्त्वविधानासम्भवादुद्देश्यविधेययोः प्रकारभेदस्याभावा- त्। न च प्रसङ्गमात्रमेतद्वाधायैवास्तु कृतमस्य विपर्ययपर्यव- सानेनेति युक्तम् | स्वयमपि प्रसङ्गमूलस्य व्याप्तेरिष्टतया प्रसञ्जितनिषेधे तयतिरकेप्रामाणिकत्वस्यावश्यमन्त- व्यत्वापत्तेः । * एतदिति * विमतमेतस्माद्भिन्नमेवाश्रयत्वा- देतदारम्भकद्रव्यवदिमतमेतस्माद्भिन्नमतदाश्रितत्वादे- तदाश्रितरूपादिवदिति एतदाश्रितत्वाश्रय त्वे भिन्नाधिकरणे या एतदाश्रितत्त्वाश्रयत्वरूप- त्वादेतदाश्रितकार्यगतधर्मदयवदिति वा स्वाभाविक- आपायेत इत्यर्थः । आपादनप्रकार दर्शयन्परिहरति * मैवमिति * अस्त्वेवमापाद- नप्रकारस्तथापि का नो हानिरित्यत आह * नेति * कुतो न युक्तमित्यत आह * धर्मीति * एतत्घट इति धर्मिण ऐक्येन प्रमितत्वादेतत्घटोन स्थादिति भेदाभावे आपायमानेपि विरुद्धसंसर्गव्या- घात इत्यर्थः । नायमनिष्टप्रसञ्जने दोपः, सर्वत्र तर्क प्रमाणयाध्यस्वाऽऽपाचत्वादित्याशमाह - न वा, क्याभाव - ·१३०२ उभयधानि . खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे चेति * व्याघातः प्रमाणमप्रमाणं वा तस्माद्भवन्ती साऽऽपाद्यस्य याध्यता न दोपमावहती त्यर्थः । कुत इत्यत आह * यत इति * आश्रितत्व माश्रयत्वं चापादकमनेकत्वमापायं तयोरेकर्मिनिष्ठ- स्वं अस्ति नं वाऽस्ति घेदन्योन्यविरोधादापासि- दिर्नास्ति, पदि यत्र कापि विद्यमानेनापादकेन यत्र कायापादने सर्वेपामेकत्वातिमतानामनेकत्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । विपर्ययपर्यवसानासम्भवाचाभासतेत्याह * यत इति * तदर्शपितुं विपर्ययपर्यवसानाभिधानप्र- कारं दर्शयति*एवमिति एतत्घट एतत्घटो भवति त. स्मान्नैतत्घटाश्रय इति विपर्ययपर्यवसानाभिधानामि- त्यर्थः । अस्तु तथा को दोप इत्यत आह न चेति * (तत्वं वास्तवमित्यर्थः) कुत इत्यत आह * एतदिति असम्भवो वाकुत इत्यत आह * एतदित्युद्दिष्ट इति* "सामानाधिकरणं हि रूपभेदमपेक्षत" इति न्यायेन रूपभेदोवक्तव्यो नचासाविहास्ती- स्पर्धः । स्वपक्षसाधनार्थ प्रयुक्त प्रसने विपर्य: यपर्यवसानं वाच्यमात्माश्रयत्वं तु स्वपरपक्षवा. धमात्रमतो न विपर्ययपर्यवसानापेक्षेत्याशङ्याह नचेति * कुत इत्यत आह * स्वयमिति स्प प्रसगस्प मूलतया व्याप्तिरभ्युपगम्यते नधा, नचेन्मूलशैथिल्यात्तक्षिासता स्यादेतत् परपक्षयाध ने पराभ्युपगतामेव व्याप्तिमुपजीव्य प्रत्तस्प न मूलशैघिल्पमिति । मैषम् । स्वपक्षसाधनत्वेनापि फचिदाश्रीयमाणतया पात्प्यभाये मूलशंधिल्यं स्वयं * अ- ·तफलण्डनम् । व्याप्त्यनभ्युपगमेऽन्यतरासिद्धस्यापादकस्याभासत्वाचा यदि व्याप्तिरभ्युपगम्यते तया प्रसाझितस्यानक- स्वादेनिपधे तातिरेकस्यैकत्वादेः प्रमाणिकत्वस्पा- "वश्यमन्तव्यत्वाद्यतिरेकप्रमाणमन्तरेणान्वयनिश्चया. नुपपत्तेरन्यत्रानुमानादित्यर्थः । एतदेतन्न स्यादिति न प्रसञ्जयामः, किन्त्वेतस्मा. दन्यदिति प्रसञ्जयाम इत्याशयोक्तन्यायं तत्राप्य- तिदिशति । १३८ प्रकारान्तरेऽपि दूपणातिदेंशः। अतएवैतदन्यत्स्यादित्यपि न शक्यप्रसञ्जनमैतदन्य- स्वस्यैतत्स्वरूपभेदमादायैव प्रतीतिपर्यवसायितया प्रसङ्गे व्याघातादेव । विपर्ययोऽप्येतद्विशेषितान्यविशपिता- न्यत्वविधायिनो विशेषणविशेषणताप्रविष्टमात्मानमा- त्मनि विधीयमानं न क्षमते- एतदनन्यत्वस्यैतदन्यान्य- त्वस्यैतत्त्वादेव, अन्यत्वावधेरात्मन उपलक्षणत्वे चान्य- त्वमानमुपलक्ष्यमाणमन्यस्मादप्पन्यत्वमादाय पर्यवस्यै- त् । स्वरूपत एव विलक्षणमन्यत्वविशेषमवधि रात्गोप. लक्षयतीति च न घटते यतोऽन्यत्त्वमानमेवावधिविशेपै. रुपधीयमानं तदन्यत्त्वप्रत्ययव्यवहारोपपादकं भवदन्य- त्वव्यक्तिभेदपर्यन्तगमनं प्रमाणस्य न सहते । यदि चा. न्यत्यव्यक्तिभेदोऽपि स्यात्तथाऽपि प्रसङ्गमूलभूता व्या- ·१३०४ स्त्रण्डनखण्डवाघे चतुर्थपरिच्छेदे तिः सामान्याकारपुरस्कारित्वादेतेनैवोपधीयमानानाम- न्यत्वव्यक्तीनामैक्यमादाय प्रवृत्ता तथैव प्रसङ्गे विपर्य- ये चोपनयन्ती स्यादवोक्तदोषालङ्घनायेति । *अत इति अतः शब्दार्थमेव स्पष्टयति एतदि. ति* यद्येतदेतदाश्रयादि स्यात्तर्खेतदन्यत्स्यादिति प्र. सञ्जने कस्मादन्यदित्याकाहायामेतस्मादन्यदिति स्व. रूपभेदमादायैव प्रतीतिपर्यवसायी प्रसङ्गोवाच्यस्त- थाचैतद्भवति न भवति चेति व्याघात इत्यर्थः। एवं प्रसङ्गरूपं निरस्थ विपर्ययपर्यवसायित्त्वमपि निर- स्थति विपर्यय इतिएतदन्यस्यादिति प्रसङ्गस्य विप. र्ययो भवति चैतदनन्योऽपमित्येवं रूपो वक्तव्यस्तथा- चैतविशेपितं यदन्यत्वं तद्विशेपितान्यत्वमेतदनन्धत्व तद्विधायिनः-तत्सकाशादाक्यादात्मानं विशेषणवि. शेषणतया प्रविष्टमात्मानमात्मनि विधीयमानं वस्तु न क्षमत इत्यर्थः । एतदन्यन्न भवतीति विधाने एतदिशेपितमन्यत्वं यत् तदन्यत्वं विहितं भवति, तत्र विधेयान्यत्वस्य विशेषणमेतदिशेपितान्यत्वं त. प्र एतद् विशेपणमिति योजना । कुतो न क्षमत इत्यत आह * एतदिति * स्ववृत्तिविरोधादि- त्यर्थः । कीदृशं तदेतदनन्यत्वमित्यत आह * ए. तदन्यान्यत्वस्येति * एतस्मादन्यदित्यत्र विशेप. णतया प्रविष्टमवधिस्वरूपं न भवति किन्तृपलक्ष- णमतो पदुक्तमेतत्स्वरूपविशेपितान्यत्वविधान ए- तत्स्यरूपस्यवोद्देश्यस्प विधेयत्वेन प्रवेशोविपर्ययस्त- ·तर्कखण्डनम् । न भवतीति, तदनङ्गीकारपराहतमित्याशमाह - अन्यत्वति * यदि घटोघटाधारः स्यात्तर्हि घटो न स्पादित्यत्र घटस्पोपलक्षणत्वादन्यत्वमुतान्यस्मादन्य- त्वं विधेयं भवति तच न सम्भवति घटस्य यतः कुर. तश्चिदन्यत्वात्तथेष्टापादनं चान्यस्मात्पटादन्यत्वस्य स्वीकारादित्यर्थः । स्वरूपत एवान्यत्वतो विलक्षण- त्वादन्यत्वादन्यत्वमात्रमुपलक्ष्यन्न भवति किन्तु घ. टान्यत्वमेव घटेनोपलक्ष्यमित्याशमाह * स्वेति * अन्यत्वं च तद्विधेयान्यत्वस्य विशेषणं । कुतो न घटत इत्यत आह * यत इति * अन्यत्वं स्वरुपतो भिन्न मित्यव किं प्रमाणम् । अन्यत्वविषयभिन्नप्रतीतिव्यव- हारानुपपत्तिरिति चेन्मैवम् । अन्यथाप्युपपत्तेः य. थाऽऽकाशस्य घटमणिकाद्युपाधिभेदाद्भिन्नत्वमेव भि- नप्रतीत्याधुपपादकमेवमेकमप्यन्यत्वं त्तत्तदुपाध्युप- रक्तविलक्षणप्रतीतिजनकमिति सम्भवादित्यर्थः अन्यत्वव्यक्तिभेदमगीकृत्याप्याह ॐ यदीति * अ. ड्रीकृतेऽपि तद्विशेपितान्यत्वव्यक्तिभेदे व्यक्तिभेदस्य व्याप्तिग्रहणानुप्रवेशासम्भवाद्ययेतदेतदाश्रयादिस्या- त्तदैतदन्यत्स्यादिति सामान्याकारेणैव व्याप्तिग्रहस- म्भवादेतविशेषितान्यत्वापादने स्यातामेव व्याघा- तविपर्ययतात्विकत्वे इत्यर्थः । एतेनैवोपधीयमाना. नामिति-सामान्याकारसगृहीतानामित्यर्थः। प्रसङ्गे- एतदाश्रयत्वादेतदम्पत्स्यादित्यत्र । सामान्यतोव्यापक- मानयतीति धापाद्ययोाघात इत्यर्थः। विपर्यये च एतदेतद्भवतीत्येकस्य विधेयोदेश्यभावानुपपत्तिरित्यर्थः। . १४ ·खण्डनखण्डसाधे चतुर्थपरिच्छेदे उक्तन्यायमन्यवाप्यतिदिशति । १३९ भन्यत्रातिदेशः अन्योन्याध्यचक्रफयोमण्डनं च । एवंप्रकारता चाऽऽश्रयाश्रयिभाववत्प्रकारान्तराश्रयेष्ध- प्यात्माश्रयोदाहरणेष्वतिदिश्यते । अन्योन्याश्रयो यथा- भेदेनावगताझेदज्ञानोपगमे, सोऽपि त्वया कथङ्कारमु- पन्यसनीयः । न तावद्यद्येतदेतदवोधाधीनबोधं स्या- तदा न बुद्यतेति, तथासति व्याप्त्यसिद्धेः एतद्वोधा- धीनबोधं यत्तद्वोधाधीनबोधस्य तस्यैवादृष्टचरत्वात् । कया चन व्याप्यव्यापकभेदकल्पनया व्यभिचाराप्रतीतचर- . त्वयो रिणेऽप्यतथाभावशाखण्डकदण्डदुर्लभत्वात्।ए- वमन्योन्याश्रयान्तरऽपि। चक्रकं च मध्ये परमन्तर्भाव्या- ऽऽत्माश्रयान्योन्याश्रयावेव विपरिणमत इति तहोपं नाति क्रामति । * एवमिति * स्वस्मात्स्वयमुत्पद्यत इत्यङ्गीका- रे स्वजनकं स्वयमापतेत्येवमाद्यात्माश्रयोदाहरणे भे. दायापादनमादायोक्तखण्डनानि योजनीयानीयर्थः । एवमात्माश्रयस्य तात्विकत्वं निरस्यान्योन्याश्रयस्या. पि तात्विकत्वं निराकर्तुमुपक्रमते * अन्योन्येति * भेदेनावगतात्प्रतियोगिनः सकाशाडमिणोभेदज्ञानो- पगमे प्रतियोग्यन्यत्यसिद्धी ततो धर्मिभेदसिसिस्त. सिद्धी च प्रतियोग्यन्यत्वसिडिरिसन्पोन्याश्रयस्ता. १ एतद्द्याधापीयोंधाधीनधित्पादिति पा० मु० पु० पा० ।

·तर्कखण्डनम्। १३०७ किरुच्यते इत्यर्थः । एवमुपन्पासे काऽनुपपत्तिरि- त्यत आह * सोपीऽति * कथमिति * कीदृशं प्रसन- शरीरमित्यर्थः । एतत्-घटादिरूपं प्रमेयमेतस्य-घटादेः संकाशाद्भिन्नस्य प्रतियोगिनो बोधायत्तझानं स्याद्यदि सयतत्घटादिभेदरूपं प्रमेयं न युयतेत्येवम्प्रकारस्त- दुपन्यास इत्याशङ्मयाह न तावदिति* कुन इत्यत आह तथा सतीति* व्याप्त्यभाषेन मूल शैथिल्यादाभास- स्वंतर्फस्येत्यर्थः। तामेव व्याप्स्यसिद्धिमुपपादयति * ए तदिति * अन्यत्र प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानविषयोभेदो दृष्टो न वा, दृष्टश्चन्न बुद्ध्येतेत्यापाद्याभावादेव व्याभ- चारः न दृष्टयेनेदारपधर्मिण एवासिद्धत्वात्तनिष्ठ- तयाऽऽपाद्यापादकयोः सामानाधिकरण्यं न कापि दृष्टमिति व्यापसिद्धिरिसर्थः । यस्तु तत्परस्पराधी- मबोधं न भवति यथा घटद्वयमिति सामान्येन व्या. तिरिष्यते प्रतियोगिज्ञाने ज्ञानविषयभेदस्यादृष्टत्वान्न व्यभिचारो नचादृष्टचरत्वं दूपर्ण वस्तु चेत्परस्परा- धीनयोधं न स्यादित्यनेन रूपेण प्रसङ्गसम्भवादित्याः शाह कयाचनति* वस्तुत्वं भवतु परस्परायत्तयो- धत्वं चास्तु किं बाधकमित्यन्यथाभावशङ्कायाः खण्ड- कदण्डस्य दुर्लभत्वात् व्याप्यसिछौ भूलशैथिल्यं स्या- दित्यर्थः। शङ्काखण्डकतर्फस्प मूलभूतव्याप्तेः प्रामाणि- करवे तविपयस्यैव तस्य व्यातिप्रमाणविषयत्वात्सो- र्थः प्रामाणिकः स्पान्नच व्याप्तिर्मूलशैथिल्यमित्युक्तं खण्डनमन्यत्राप्यतिदिशति *एवमिति आत्माश्र- यादिखड़नेन चक्रकंच खण्डितमित्याह *चक्रकं चेतिर ·१३०८ मण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे आत्माश्रयान्योन्याश्रयावेव परिणमतश्चक्रकरूपेणे. त्पात्माश्रयादिदोपं नातिकामति चक्रकमित्यर्थः। व्याघातस्यासम्भवं दर्शयितुं तस्योदाहरणमाह। १४० व्याघातानवस्थाप्रतिवन्दीनां स्पडनम् । व्याघातस्तु यथा सन्नास्तीत्यत । तमपि कथं प्रयोक्ष्यसे यदि यद्ययं सन्न स्यात्तदानीमसन स्यादिति । तयसन्न स्या दित्यस्यापि सन्स्यादित्यस्मिन्नेवार्थे पर्यवसानादभेदेन व्याप्यव्यापकभावस्यैवाऽसियापत्तिः । स्वभावविरुद्धो- पजीविनी च विरुवान्तरे तद्याघातनिरासादेव निर- स्तप्राये । गौमहिषः ततो नभवति, अगवात्मतानियता यतोमहिपात्मतेति, एष हि तयोविरोधः। अनवस्थातु यथा सत्तायामपि सत्तान्तरमित्यनवधौ सत्ताप्रवाहे इष्यमाणे, तत्रकथं प्रत्यवस्थेयं, न तावद्यदि सत्तायां सत्ता स्यात्तदान विश्रान्तिः स्यादिति, सचायां सत्ताभ्युपगमस्य विश्रान्स्य- भावेन सह व्याप्तिसिद्ध्यसिद्धोदोपग्रस्तत्वात् प्रतिबन्दीच खण्डितैव । *व्याघात इति अयं व्याघातः कथं प्रयोक्तव्य इत्या. . *तमिति परस्तदुपन्यासप्रकारं शङ्कते यदीति ध्याप्त्यभाषान्मृलशैधिल्पनाभासत्वमिति परिहरति तहीति समिति चाऽसन स्यादिति च दाभ्यामेक एवार्थ उच्यते सदसतोः परनिषेधत्यादतीभेदाभा. पादचाप्यसिद्धिः । व्याघातान्तरेऽप्युक्तन्यायमतिदि ·तकखण्डनम् । १३०९ शति *स्वभावेति स्वभावविरुद्धः व्यापकविरुद्धोप. लब्धिश्च तयोरुभयोः स्वभावविरुद्धोपजीवकत्वमिति पूर्वोक्तव्याघातनिरासादेव निरस्ते हतियावत्।अगवात्म. स्वंहिगवात्मत्वेन स्वभावविरुद्धं,अगवात्मताव्याप्पंचम- हिपात्मत्वं ततश्वव्यापकनित्या व्याप्यनित्तिरवंच गो- त्वेनागोत्वाभावापादनमगोत्वाभावेनच महिपत्वाभा- वापादनं न स्यात्ततश्चापाचापादकयोरैक्यामिति याव. त्।तत्रोदाहरणमाह *गौरिति* अयं गौस्तस्मान्महिपो नभवतीत्यर्थः अनयोर्विरोधं दर्शयति*अगवात्मतेति* गोत्वमाहिषत्वयोर्विरोधे भावाभावविरोधस्योपजीव्य- त्वात्तन्निरासेनैव तन्निरसनीयमित्यर्थः । अनवस्थां दर्श- पितुमुदाहरणेन दर्शपति अनवस्थेति* कथमेपाऽनव- स्थापयोक्तव्येत्याहतत्रेति*सत्तायांयदि सत्तास्यात्तदा सत्ताविश्रान्तिन स्यादिति प्रयुज्यत इत्याशझ्याह *न तावदिति* कुत इत्यत आह*सत्तेति* सत्ताभ्युपगम- मावस्यापादकत्वं सत्तायां सत्ताभ्युपगमस्य वा, ना- घो घटादावपि सत्ताभ्युपगमे तधात्वप्रसङ्गात् । द्विती- ये तु सत्तायामेवाऽऽपादकस्य सत्वादन्यत्र च तस्या- सत्वानियतसहचारस्य च व्याप्तित्वादवित्रान्तरे. पि च यदि सत्तायां सत्ता तर्हि तत्रैव तेन सहचारस. म्भवस्तथाच यदि व्याप्तिसियर्थ सत्तायामपि स. त्ताविश्रान्तिमत्वं प्रमितं तदाऽनिष्टापत्तिरप्रमितं घेत् व्याप्यभावान्मूलशैथिल्यमित्यर्थः । प्रतिवन्दी. खण्डनं द्वितीयपरिच्छेदे कृतमित्याह * प्रतीति * आत्माश्रयत्वांशे भान्तरमाह ।

·खण्डनखण्डयाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे १४१ आस्माश्रयान्योन्याश्रयोरदोपत्त्वम् । किञ्च प्रमेयत्त्वाभिधेयत्त्वव्यवहार्यत्वसन्निकर्षवत्त्वा- भावप्रतियोगित्वादीनामात्माश्रितत्त्वदर्शनात कथमात्मा- श्रयताखण्डिका व्याप्तिः सव्यभिचारा न स्यात् । द्वार- व्यक्तिभेदस्याऽपि व्यभिचारिव्यतिरेकत्वात् ।स्वप्रकाश- वादिना स्वयमेव स्वज्ञानत्वस्य, एवमभावेऽप्यन्यमभा- वमस्वीकुर्वता स्वयमेव स्वाभावत्वस्य, एवं तदेव ग्राह्यं ग्राहकं चात्मप्रतीतो, एवं तदेव ज्ञाप्यं ज्ञाप्तिकारणं च शवो वाचक इत्यत्र, एवं तदेव नाश्यं नाशकं च प्रध्वंसिनि, एवं तदेत्र सम्बन्धि सम्बन्धश्च स्वभावसम्बन्धोपगमे, इत्यादि बहुलमुपगमादात्माश्रयतदाभासविवेकाय किं नियामकमुपेयम् । अन्योन्याश्रये चान्त्योपान्त्य- शद्वयोरन्योन्यनाशकतायां, समव्याप्तिकयोश्चान्योन्य- व्याप्यव्यापकतायां, एककार्यकारिणां चान्योन्यसहका रिनायां, एवमन्यस्मिन्नपि तत्रतत्र दर्शनात्कथं न व्याप्ति- भङ्गः । कश्च विशेपो यद्यतिरेको विशेषणमुपादीयेत । तत्रतत्राविरोधान्नैवमितिचेत् ।न। अन्यत्र तथाभावादर्श- नस्य विरोधाभ्युपगममूलस्याविशेषात् । तत्रतत तथात्त्वे प्रमाणसहाव एव विशेष इतिचेत । तर्हि सर्वत्रानभ्युपगममू- लं तथा प्रमाणाभाव एवोरजीव्यो दूषणमिप्यतां कृत- ·तर्कसण्डनम् । १३११ मन्योन्याश्रयेण व्यभिचरितदोषत्वेनति । *किञ्चति प्रमेयत्वाभिधेयत्वव्यवहार्यत्वानांप्रमा- दिविषयत्वात् स्ववृत्तिरप्यापन्ना समवायः सन्निक- पः तत्र तस्य सम्बन्धिना सह सन्निकर्षान्तरेण न सन्नि- कर्षः सम्भवति इति स एव समवायस्तेन स्वसम्ब- न्धिना सह सन्निकर्पः स, एवमभावप्रतियोगित्वस्या- पि धर्मस्पान्योन्याभावप्रतियोगित्वमस्तीसभावप्रति. योगित्वेऽप्यभाव इति। प्रतियोगित्वादीत्यादिपदेन केव- लान्वयिसाध्यसङ्ग्रहः । एतेषु आत्माश्रयत्वखण्डनी व्याप्तिः सव्यभिचारा स्थादित्यर्थः । सम्बन्धबारव्य. क्तिभेदादात्माश्रयत्वपरिहारान्न व्याप्तेः सव्यभिचा- रत्वमित्याशङ्ख्याह द्वारेतिद्वारभेदायभिचारिप- तिरेकत्वादेतस्य वारभेदादेोऽसौ व्यतिरेकः सोऽन्यो- न्यायादेईपणत्वव्यतिरेकत एव दूषणतोव्यभिच. रति उदाहियमाणज्ञानेषु स्वप्रकाशाङ्गीकारस्थले यतो- दारव्यक्तिभेदयोरभावपि तत्रात्मान्योन्याश्रययोर- दूपणत्वाङ्गीकारादभावविशिष्टस्यापि तत्रैव भिचारोऽन्यव्याभिचारिविशेषणाविशिष्टस्याव्यभिचार इसर्थः । तान्येव व्यभिचारस्थलान्युदाहरति * स्वे. ति * सर्वस्यापि पष्ठ्यन्तस्योपगमादित्यनेनोपरि सम्बन्धः । घटतत्ज्ञानयोरेकैव ज्ञानव्यक्तिर्व्यवहारहेतु. रिति न द्वारभेदोस्ति गुरुमते,एवमन्योन्याभावःसर्व- कोऽसन्ताभावश्चति पक्षेऽन्योन्याभावः पटो न भवति. अत्यन्ताभावः प्रागभावादिन्नति व्यवहारे द्वारभेदो- नास्ति तयोरेव स्वस्मिन्परस्मिश्च तथान्यवहारकत्वाचं व्य ·१३१२ खण्डनस्खण्डखाघे चतुर्थपरिच्छेदे निरुपाधिकात्मज्ञाने स एव ग्रायो ग्राहकश्चति द्वार भेदो नास्ति मानसवेद्यत्वपचे ग्राहकत्वमङ्गीकुर्वत इति शेषः । शब्दपक्षे शब्दस्यैव वाच्यत्वं वाचकत्वं चेतिन द्वारभेद, एवं स्वरसभङ्गुरपक्षे स्वयमेव नाश्य नाशकं चेति द्वारभदो नास्ति, विषयविषयिणोः स्वभावः सम्बन्ध इति पक्षे स्वयमेव सम्बन्धी सम्बन्धश्चति द्वारभेदोनास्ति । आदिपदेन भावल क्षणदृश्यत्वायुदाहार्यम् । एवं कचिव ज्ञप्तौ कचिस्थिती कचियवहारे द्वारभेदाभावेपि आत्माश्रयस्य दोपत्वा- नङ्गीकारदर्शनाद्विवेको दुर्लभ इत्यर्थः । व्याप्त्यसिद्ध्या प्रशिथिलमूलत्वमन्योन्याश्रयेपि तुल्पमित्याह अन्यो- न्येतिअन्योन्याश्रयेच कथन्न व्याप्तिभङ्ग इतिसम्बन्धात- दुपपादनमन्त्योपान्त्यादि।उत्तरोत्तरशब्दोत्पत्या पूर्वपू- शब्दानां नाशे उपान्त्यस्यान्त्यशब्देन नाश्यत्वमन्त्य- स्याप्युपान्त्येन नाश्यस्यमिति तार्किकसिद्धान्तस्तथाच कृतकत्वानित्यत्वयोरन्योन्यव्यापकतेतिमीमांसकादेर- पिमृद्दण्डचकुलालादीनामन्योन्यसहकृतानामेकका- र्यजनकत्वमेवं हस्वत्वाद्यपि द्रष्टव्यमतएवमादौ स्थले. ऽन्योन्याश्रयस्य व्यक्तिभेदाभावेपि दोपत्वादर्शना- व्याप्तिरित्यर्थः । प्रसङ्ग स्थाने आनासत्वद्योतकविशे. पाभावेनापि लक्षणं विशेषणीयमित्यत्र यो विशेषो निर्दिष्टः सोपि दुर्भण इत्याह * कश्चेति * उक्तोदाह- रणेषु विरोधोनास्त्यन्यन्त्र विरोधोस्ति तेन विरोधा. विरोधायेच विशेष इति शङ्कते # तत्रेति विरो. धादर्शनस्पय तदभ्युपगममूलत्वात्कचिदन्पोन्पापा.

·तकंत्रण्डनम् दो विरोधेन दुष्टत्वं चेत्तत्रापि अन्योन्याश्रयादोर्वि- रोधेन दुष्टत्वमदुष्टत्वं वा तुल्यमेव न्याय्यमर्थकरूप्पं दर्शनादर्शनयोरैकरूप्यौचित्यादिति परिहरति नेति * उकोदाहरणेषु तथात्वे प्रमाणमस्ति नान्यति प्रमा- णभावामावौ विशेप इति शङ्कने * तत्रेति तान्यो- न्याश्रयदर्शने सत्यप्याभासत्वज्ञानाय प्रमाणाभावो- ऽवश्यं ज्ञेय इति स एव दोपामावनसमर्थ उद्भाव्यो- व्पमितरोद्भावनमिति परिहरति * तहीति * चक्रकस्यापि दोपव्यभिचारदर्शनान्मूलशैथिल्यं समानमित्याह । १४२ चक्रफव्याघातयोरदोपत्त्यम् । चक्रकेऽपि दुःखजन्मादिसूत्रोक्तादिषु व्यभिचारद- र्शनादव्याप्तिः विशेषव्यतिरेकदर्शनदुःशक्यत्त्वं च । का- र्यकारणभावस्य तज्जातीयतया नियतत्त्वेन व्यक्तिभेदस्य चककानन्तर्भूतत्वात् । व्याघातेऽप्पेकस्यैव जनकत्त्वा- जनकत्वे तथा नच कालभेदादिर्विशेषो घटतत्प्रध्वंसा- दी कालभेदेऽपि तादात्म्यव्याघातोपगमादेव । * चक्रकेपीति * "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरा. पाये तदनन्तराभावादपवर्ग" इति न्यायसूत्रम्। तत्र दुःखादीनामन्योन्यव्यवहितद्वा. रापेचस्पान्यापेक्षणस्यागीकारान्नचक्रस्य दोषतातधाहि -मिथ्याज्ञानसिद्धी तत्कार्यरागादिदोपसिद्धिस्तत्सिडी ·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेद च सत्कार्यधर्मादिप्रतिसिद्धिस्तत्सिडीच तत्फलधर्मा- दिः सिध्यति ततश्च शरीरग्रहणं तस्माच दुःखीत्याध. इंसुखीचेतिमिथ्याज्ञानं सिद्धतीत्येतच्चक्रकमांदुत्तरो- सरापगमे तदनन्तरपूर्वापगमेऽपवर्गदर्शनेन दर्शितमित्य- यः । एतचक्रकाभासमत्रादुष्टत्वद्योतकविशेषस्य व्य. क्तिभेदस्य सम्भवाद्यत्र तु विशेपोनास्ति तत्रैव चक्र. कस्य दोपत्वमित्याशङ्ख्याह * विशेषेति र व्यक्तिभे. दादेव दुःखादिषु चक्रकस्यानासत्वमित्याशमाह * कार्येति * कार्यकारणभावस्तावदन्वयव्यतिरेकावसे- यस्तौ च व्यक्ति न सम्भवतोऽतिप्रसङ्गादतो दुःखा. दिजातीयेषु चक्रकवृत्या कार्यकारणभावेन वर्तमानेषु व्यक्तिभेदस्य चक्रकानन्तर्भावात्तमादाय न चक्रकपरि. हार इत्यर्थः । व्याघातेपि दोपत्वव्यभिचारदर्शननि- मित्तव्याप्त्यसिद्ध्या मूल शैथिल्यं समानमित्याहव्या. घात इति तदुपपादनायैव व्याघातस्वरूपमाह *एके- ति * तथा व्याघात इत्यर्थः । कालभेदादिवशात्तत्र व्याघाताभाव इत्याह * नचेति # कुत इत्यत आह * घटेति * घटतत्प्रध्वंसयोर्घटतत्प्रागभावयोश्च का- लभेदे विद्यमानेपि घटः प्रध्वंसात्मक इति तादात्म्ये व्याघातोपगमादित्यर्थः। यच्च व्याघाताविशेपेपि सत्प्रतिपक्षात् जात्यु तरस्य लक्षण्यमुक्तमुदयनादिना तत्प्रसङ्गानिराचष्टे । १४३ प्रसङ्गायुदयनमतनिरासः । सत्प्रतिरक्षजायोश्च को विशेषो व्याघाते, येन पू.

·तकखण्डनम्। १पर्वति-सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षे हि द्वयोरपि हैं. खोरावशेषणेव बाध्यबाधकमावो जाती तु जातिरेव पाध्या न तु तया स्थापनीहेतुरपि वाध्यत इत्यत्र कि विनिगमकमिति व्याघात- विशेरे कथय कमिदं वैषम्यमिति गुरूपदिशोऽयं दोषो नतु मयो- दित इत्यर्थः । ननु सत्प्रतिपक्षहेत्वोयातिपुरस्कारारसाधकरवं जा. तेश नदपुरस्कारादसाधास्वामित्येतदधीनमेव वैषम्यमित्याशवाह * यद्यपीति * इदं वैषम्यमतन्त्रं यतस्तुल्यवलप्रतिहेतुप्रतिहतत्वात् यया सस्म्रतिपक्षः परं ब्याहन्ति तथा स्वात्मानमपि न्याहन्येतैवेति स्वव्याघातकत्यस्य तुल्पवादित्यर्थः दूपणत्यार्थमिति न नित्यः शब्दः कृतकत्यादिति प्रयुक्त यथाऽनित्यत्वसाधात्कृतकत्वादनि त्योऽयं तथा नित्यत्वसाधाग्निः स्पर्शयानित्य पर फिन स्यादि। त्ययं प्रत्ययस्थानप्रकारः इदमसाघक नियमानपेक्षप्रतिधर्मप्रतिह- तत्यादित्यत्रैव पर्यवस्पति । अस्य च साक्षादेष स्वव्याघातफत्वं सत्प्रतिपक्षे साधारणप्रतितुरूपन्यस्तः न साक्षादेव स्वात्मानं न्या- इन्ति किं तर्हि तदुपन्यासानन्तरमसाघफनासाधनायें प्रतिहेतुप्र. तिहतत्त्वं यदुच्यते तत्तत्परम्परयेति वैषम्यमित्याशङ्याह - मा. क्षात - यद्यपि प्रतिहेतुप्रतिहतत्त्वे प्रतिहेतुप्रतिहतवं न सम्मष. ति निपमानपेक्षप्रनिधर्मप्रतिहतत्त्वे च नियमानपेक्षप्रतिधर्मतिहतत्व सम्मयतीति स्वाध्याघातकत्यं स्फुटमेव तथापि प्रतिधर्मप्रतिह तत्वं स्वपरसाधारणमेवेति मावः । स्यव्याघातकत्त्वेसति सत्प्रतिप- सतास्तु निवमपुरसरा जात्युत्तरंच नियमानपक्षत्त्वसतीति तदस. उत्तरमित्याशमाह - नचंति * उभयोरपि व्याप्तिपुरस्कारेण स. स्मतिपक्षनायां नियमत्वानियमत्वविरुदधमाध्यासइयाइ * यत इति + ननु घिरुद्धघोरापासे विरोध पर तपोमवेत् पिरोधित्या- माध्यास एफनेति शडूने तयोरिति * तांन्यत्र विरुद्धत्यं विक. सत्यांश या विरदवं नित्यत्यानित्यरथयोरस्तुकोदोष स्याह - नेति - ननु मत्पतिपक्षितावां नित्यत्त्यानित्यच्चयोरेफस्यापि न नत्र सिसिरमप्रतिपक्षितस्यस्य तन्त्रत्यादिति शटूने स्यादप्येय. मिति * प्रथमस्य समानयलप्रतिहेतुप्रतिइतरमादसाधफत्ममिय दि. तीयस्यापि जात्युत्तरवत् स्वराघातकत्वमायातमिति परिहरति- तहीति इति शारी व्याख्या ।

·खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे वत्र वाध्ययाधकयोईयोरप्याभासत्त्वमुत्तरत्र तूत्तरस्य परं तथोपेयत इति गुरवः । यद्यपि प्रतिपक्षहेतुः सा- ध्यान्तरसाधक इत्यस्ति तस्य जात्युत्तरवैधर्म्य तथाऽपि त्वहेतुरसाधकः समवलप्रतिपक्षप्रतिहतत्वादित्यस्य दूष- णत्वार्थमवश्यापेक्षस्य द्वारात्मव्याघातकत्वात्साक्षाहाऽ वश्योपस्थाप्यद्वारेण वा स्वव्याघातकतायामुपयुक्त- विशेषाभावः । नच तत्राऽऽस्तामेव व्याघातः सत्प्रति- पक्षता तु निरवद्यैवेति शक्यं वक्तुम् । यतः शब्दादे- नित्यत्वमेकस्मादनित्यत्वं चापरस्मादनुमानात्तथा स- ति किं न स्यात् । तयोर्विरोधग्राहिणः प्रमाणस्य बलादितिचन्न । यथा नित्यत्त्वमनित्यत्त्वमित्युभ- यमास्तामित्याचक्ष्महे तथा विरुद्धमविरुद्धं चास्ता- मित्यपि ब्रुवतोऽस्मान्कथं निवारयिष्यसि । स्यादप्येवं यदि सत्प्रतिपक्षत्त्वमेव तत्र दोपो नस्यादिति चे त्तर्हि मन्तव्यं प्रथमस्य हेतोः समानबलप्रतिपक्षप्रतिहतत्या दसाधकत्त्वमित्युक्तमावर्तते । *सत्यतीति परैरभ्युपगतं विशेपं दर्शयतिष्येने- तिसत्प्रतिपक्ष द्वयोरप्याभासत्वं जाती तृत्तरं यथा तु सदादिनाऽक्रिपाकारित्यात्सत्त्वमित्युक्ते सर्वमसत् ज्ञेयत्वादित्यादिकंस्थात् व्याघातकं किन्तु साध्यान्तर• सापकं पक्षधर्मतादियलसम्भवाज्जात्युत्तरं तु सदा.

·तकखण्डनम् । दिनाऽर्थक्रियाकारित्वात्सत्वमित्युक्ते सर्वमसत् ज्ञेय- स्वादित्यादिकस्य व्याघातकत्वान्न जात्युत्तरात विशेष- सिद्धिरित्यर्थः । अवश्यापेक्षस्य द्वारेतिपष्ठी राहो शिर इतिवदुपचारतः । जातो साक्षात् व्याघात उ- पस्थाप्यते सत्प्रतिपचे तु परम्परयाऽतोऽनयोरपि अ. स्ति विशेष इत्याशङ्य स विशेषोऽकिश्चित्कर इत्याह * साक्षादिति * उपयुक्तं दृपणत्वप्रयोजकं प्रति. हेतुप्रतिहतत्वमित्यर्थः । भवतु सत्प्रतिपक्षे व्याघात- स्तथापि सत्प्रतिपक्षता निरवथैवेत्यत आह * नचेति * कुत इत्यत आह * यत इति * अनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यनुमानादनित्यत्वं, नित्यः स आकाशैक- गुणत्वादाकाशमहत्ववदित्यस्मानित्यं च प्रसज्यते प्रथमेन द्वितीयस्य प्रतिहतत्त्वात्प्रथमः स्वसाध्यं साध- येदेव स्वेन प्रथमस्प प्रतिहतत्वादतश्च घायभिमत- साध्यसिद्धिप्रतिवन्धयत्वाभाये कुतः सत्प्रतिपक्षता निरवद्येत्यर्थः । नित्यत्वानित्यत्वयोर्विरुडतया प्रमाणेन ग्रहणात् कथमेकस्मिन्धर्मिणि सिद्धिरास्तामिति शङ्कते * तयोरिति* व्याघातस्य दृपणत्वमनङ्गीकुर्वता यथा नित्यत्त्वमनित्यत्वं चैकत्रास्तामित्युच्यते तथा विरुद्ध- स्वमविरुद्धत्वं चास्तामित्यपि वक्तुं शक्यमिति परिहरति * नेति * सत्प्रतिपक्षलक्षणो दोपस्तत्र विद्यतेऽतस्तद्दोपग्रस्तत्वान्नित्यत्वादिसिद्धिर्नास्तीति ङ्कने * स्यादिति प्रतिहेतोरपिसमानयलप्रतिहतत्वा. याघातकत्वं वाच्यततोन जात्युत्तरादिशेपसिद्धिरिति मागुक्तपणं स्यादिति परिहरति * तहीति * ·१३१८ खण्डनसण्डलाये चतुर्थपरिच्छेदे इदानीमनवस्थां दूपयति । १४४ अनवस्थानिरासः। अनवस्थायां च यस्यां यस्यां सत्तायामपरापरसत्ता यायात्तस्यास्तस्याः प्रमाणेन सिद्धौ नानवस्था दोषः स्या- दसिहौ चाश्रयासिद्धविषयमापादनमिति । यदि चाss- स्माश्रयादिषु सर्वत्र विशेषोऽयमभिधीयते प्रमाणसिद्ध- वातत्र तथोपेयत इति तांपादनस्थाने तथाऽभ्युपग- माय प्रमाणं नास्तीत्युक्तं भवति तथाच तत्र प्रमाणप्र- इनस्यावसरो न प्रसङ्गस्येति ।। • अनवस्येति * यस्यां यस्यां सत्तायामङ्गी- कृतायां परापरसत्तास्वीक्रियते सा तत्र तत्र य. दि प्रामाणिकी तदाऽनवस्था न दोपो यदि प्रमाणेन न सिद्धा तदास्याऽऽपादनस्याश्रयासि हत्यमित्युमतःपाशवन्ध इत्यर्थः । सर्वप्वेते. प्वात्माश्रयादिषु . प्रमाणसिद्धत्वासिद्धत्यलक्षणोवि. शेपोभ्युपेयत इति पत्र प्रमाणसत्वं तत्रात्माश्रयादेर- दोपत्वं यत्र तु प्रमाणाभावस्तत्र दोपत्वमिति परोक्तं विशेपमनुवदति यदीति तर्हि यत्रयात्राऽऽपादनं तत्र. तत्र प्रमाणमस्ति चेत्तथाऽभ्युपगम्यते नास्तिचेन्नाभ्यु पगम्यत इत्युक्तं स्यादिति परिहरति तहीति ततः १द्वितीयसत्तायां तृतीया तत्रापि चतुर्थी गापाचा तत्राधिप स्य दिनीयसत्तादः सिदगसिदिपराधातादगयस्था स्यातुमेय न पारयतीस्था मजयस्थायामिति ।

·'तखण्डनम् । १३१९ किमित्यत आह तथाचेतिक आत्माश्रयायुदाहरणेषु ममाणमेव प्रष्टव्यं न प्रसङ्गः कर्तव्यः प्रमाणाभावभा- षयोरेव स्वीकारास्वीकारप्रयोजकत्वादित्यर्थः । इदानीमुपन्यस्तलक्षणस्थाव्याप्ति दर्शयंस्तर्का- न्तराण्याह । १४५ तान्तरप्रदर्शनपूर्वकलक्षणाव्याप्तिप्रदर्शनम् । अपरेऽपि विषयभेदात्तर्कभेदा आत्माश्रयादिवन्मन्तु- मुचिताः। तद्यथा अविनिगमः उत्सर्गः, कल्पनागौरवला. घवे, चानौचित्यं चति विकल्पनाऽन्वयागमयोग्ये एक- स्मिन्नभ्युपगते तदेकदेशान्वयनियमनिर्धारणाऽशक्यत्त्वम- विनिगमः, सत्प्रतिपक्षहेत्वोरिव निारयितुमशक्यान्वय- योः परस्परप्रतिक्षेप एव पर्यवसानात् । नन्वन्यतरमा दायाऽपि प्रकृतस्योपपत्तिसम्भवनाविनिगमस्य दोषत्वमे- वाऽनुपपन्नं केवलं पुंसस्तन यदि संशयः स्यात्स च किं न- स्यादिति चेन्न भावानवयोधात प्रमाणासम्भवेन कचि- १ भूतत्वमतत्तयोजातियेनान्यययोग्यतापामुमयोजांतिय जा. तिसर इत्येतर जातिस्तत्र विकल्पः किं भूतस्य मतत्व या जा- तिरतस्तकतरस्य जातित्वप्राहकं प्रमाण चिनिगमनापिरहः प्रति- पन्नातीरयर्थः । मनु निद्धारणशक्यत्यमेव कप स्यादकस्य जातिय. सारफमन्यस्य आतित्य प्रतियानातीरपत्र विनिगमगाघिरद पथ तन्जमिश्ययं भूनत्यमानस्यापि जातित्याभ्युपगमे जातिसाडन्यामि। यांत पवेति भूनत्यस्य जातित्यं से महस्पेयापाततः मतु संशय- मात्रं भवतीति शडूते माग्यति * भन्योन्यनियाधादकमात्रनि- यांप्रमाणमय न मघनीति परिहरति प्रमाणात ।

·. ૨૨૨૦ खण्डनखण्डखाघे यतुर्थपरिच्छेदे दपि विशेषः कथमभ्युपगन्तुं शक्यो यमादाय वस्तुगत्या प्येकस्याऽन्वयः स्यात् । नन्वेवं प्रमाणाभाव एव दोषः स्यान्नाविनिगम इति चेन्न । तस्याविनिगमोनेयत्त्वेनावि. निगमस्यैव प्रथमोत्पन्नस्योपन्यासाचित्यात् । नन्वयम- नुमाने व्यक्त्यविनिगमो दोप: स्यादिति चेन्न । तत्रा- नेकव्यक्तीनामभ्युपगमसिद्धभावात्सामान्योपसंहारस्यैका- मेव व्यक्तिमाक्षेप्तुं सामर्थ्यादविनिगमस्य चानेकाभ्यु- पगमे सत्युपस्थानादिति । *अपर इतिश्ते विशेषामन्तुमुचिता अन्यत्रानन्त- र्भावादित्यर्थः। विद्यमानास्तस्तेि के इत्यतआह *तदि. ति विनिगमस्य लक्षणमाह *विकल्पेनेति पाक्षिा कत्वेनान्वययोग्यं यत्रानेकमभ्युपगतं चेति तस्य म. ध्ये योसावेकस्तेन सह समन्वयनियमो यस्तदन्वय स्प निर्झरणं निर्णयस्तस्याशक्यत्वमितियावदिदमु. दाहरणं भिन्नभेदविशेषाङ्गीकारे आद्यभेदसमान- योगक्षेमत्वादुत्तरभेदानां भिन्नेभेदिनि निवेशसिद्ध्यर्थ- मनन्तभेदस्वीकारे तेपां युगपदन्ययापत्तेः ते तापने दा विकल्पेनान्वयाय न योग्यास्तेपाम्मध्य एकस्य भे. दस्य तस्मिन्धम्मिणि निवेशनियमानिर्धारणमपिनिग- म इति । निर्झरणाशक्यत्वमित्युक्त यकिश्चिन्नि - रणाशक्यत्वे प्रसक्ति नियारयति नियमेति तयापि द्रव्पस्प या कप्पत्वादिनियमनिर्धारणाऽशक्यत्वे प्रस- सिं वारयति *अन्षयेति साकासतापरिहाराय तत् ·तकसण्डनम् इति। तत्सानिहारण अतिप्रसक्तिनिवारणायकति ग्रहणम्।अयोग्यपदार्थानामन्वयनिश्चयात्यन्ताभावे प्र. सक्तिनिवारणाय योग्यत्युक्तम्।अविकल्पेनान्वययोग्या- स्तेषाम्मध्य एकस्य भेदस्य तस्मिन्धम्मिणिनिवेशे दण्डच- क्रादौ कि जनिते किंजनकत्वमिति निश्वयेऽतिप्रसक्ति चारयितुं विकल्पेनेत्युक्तम्।अनेकेपामन्वययोग्यत्वे सति तेषां मध्य एकतममादायान्वयनिर्धारणं किंन स्पादित्य- त आह *सदिति सत्प्रतिपक्षहेत्वोः परस्परप्रतिक्षेप- पर्यवसायितया निश्वयात्तपामपि तदनिश्चयः प्रतिक्षेप एव पर्यवसानादिति यावत् । प्रतिहेत्वोः दोष एव न भवतीति शङ्कतेनन्विति प्रकृतस्य भेदव्यवहारस्य किञ्चिङ्गेदसम्बन्धमादायाप्युपपत्तेर्भेदविशेपान्वयनि- ारणाभावेपि न कश्चिद्दोष इति नाविनिगमो दोप इत्यर्थः । अयमेवान्धपीति विशेपदर्शने सामान्यग्रह- पादिमसूतः संशयदोप इत्याशय स एव पूर्ववाद्याह* केवलमिति * अभिप्रायाज्ञानविलसितचोद्यमिति प- रिहरति ** नेति * कोसौ भाव इति तमेवा- भिप्रायं प्रकटयति * प्रमेति * कस्यापि भेदस्य धर्मिसम्बन्धे प्रमाणाभावादिशेपासिद्धिस्तदसिद्धौ सामान्यान्वयासम्भवाद्भेदव्यवहार एवानुपपन्न इ. त्यर्थः । प्राप्ताप्राप्तविवेकेन सर्वत्राविनिगमस्थले वि. शेषान्वये प्रमाणाभाव एवोद्भाव्यत इति स एव दोपः स्यादिति शङ्कते * नन्विति * अतीन्द्रियत्वा. त् प्रमाणाभावोविनिगमेनोन्नीयते तथाच यत्परस्फुर्तिकत्वात्तस्योपन्यासो युक्त इति परि- घाध- ·मण्डनमण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे हरति ** नेति * विशेषान्वयानिरिणं दोषश्वेद ग्निमान्पर्वत इत्यादापपि पर्वतादौ वन्ह्यादिविशे- पस्य विनिगन्तुमशक्यतयाऽविनिगमदोपः स्यादित्य तिप्रसङ्गयाध शडते * नन्विति * अनुमानेऽनेका व्यक्तयो नाभ्युपगम्यन्ते नातोऽविनिगमदोषोऽभ्यु. पगतविपयत्वात्तस्पेति परिहरति * नेति * व्या. प्तियलागतसामान्यस्य पक्षसम्यन्धद्वारैव सर्वविशे- पा आक्षिप्यन्त इत्यत आह * सामान्यति * उप. सहारः-सम्बन्ध इत्यर्थः । एकाभ्युपगमेपि विशेषा- न्ययनिश्चये किमित्यषिनिगमो न स्यादित्यत आह * अधिनिगमति # उत्सर्गलक्षणमाह । १४६ सोदाहरणमुत्सगंलक्षणम् । बाहुत्यदृष्टमपेक्ष्य बाहुत्यदृष्टतया दुर्बलस्योपगमा- ईतोत्सर्गः, तद्यथा-स्वस्थरय जाग्रतो ज्ञान प्रामाण्यापा- माण्यनिरिकप्रमाणानुपनिपाताविशेषेऽपि विना बा- धमप्रामाण्यमभ्युपगच्छन्तं प्रति स्यात् नतु प्रामाण्यं, यं तर्कमेतमालम्व्याहुः- "तस्माद्वोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतृत्त्यदोपज्ञानादपोद्यत" इति । द्रष्टव्योदाहरणं चैतदीश्वराभिसन्धी वेदप्रामाण्ये त- था,यथा न सौगतोऽपि विप्रतिपत्तुमईति। ननु बलवदे- ककोटिका सराय एवोत्सर्गस्तस्कथं तर्कः स्यादिति ·तक्मण्डनम् । १३२३ चेन्न । उत्सर्गस्य सम्भावनायाः स्वार्थस्थित्यनुकूलत. याऽवलम्व्यत्वात्संशयस्य त्वनेवम्भावात उत्सर्गस्यैक- कोटिनिष्ठत्वात्संशयस्य च कोटिद्वयावगाहित्वात् । एतेन संशयस्यैवैका बलवती या कोटिः सैमोत्सर्ग इति निरस्तम् । निर्णयोऽपि सशयस्यैवं वस्तुनियत- कारणजत्त्वरूपबलवती कोटिः स्यात् । स्यादप्येवं यद्यु. त्सर्गवन्निर्णयेऽपि संशयस्यानुस्यूतिः स्यात् इति चेन्न । उत्सर्गोदाहरणे उत्सर्गमाद्रियमाणैः संशयोच्छेदानुमतेरे- व वाधाभावं सहकारिणमपेक्ष्योत्सर्गेणार्थंक्याभाव एवं प्रमाणाभवनात् । तस्माद्यथाऽनवस्थादयो बाधात् दूपणत्वं त्यजन्तस्तदभावे दूषणानि भवन्ति तथोत्सर्गेपि तथैवेति। * पाहुल्येति * कथित दुर्वलस्यानुपगमाईत्वं फल्पनागौरक्षेऽप्यस्ति तदर्थ दृष्टतयेत्युक्त । दृष्टस्य च दुर्बलत्वमेव न सम्भवतीत्यसम्भवपरिहारायोक्त *पाटुल्येति* उदाहरणनिष्ठतथा दर्शयति तदिति* जाग्रतो-निर्दुष्टाक्षस्य तक्तत्ज्ञानन्तत्प्रामाण्याप्रामा पपयोर्निर्धारकप्रमाणाभावपि प्रमाणानामेव ज्ञानानां पहलमुपलम्भात् ज्ञानाप्रामाण्याभ्युपगमस्य दुर्यलत्वं तेन विनैव पार्क प्रमाणाभ्युपगमादुत्सर्गवाधका- दन्यथात्वं स्पादित्यर्थः । अस्मिन्नर्थे भट्टपादसमति. माह * यमिति * शुक्तिरूप्यादियुद्धेर्योधात्मकत्वे. नोत्सर्गतः प्राप्ता प्रमाणता साऽर्थान्यथात्वज्ञानाद् ·१३२४ खण्डनसण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे पाधात्कारणदोषज्ञानाद्वाऽपोद्यत इति वात्तिकाः। सुगतमते प्रमाणानां स्वत एवाप्रामाण्यान्न तान्प्रतीद मुदाहरणं युक्तमित्यत आह द्रष्टव्योति तर्क आहा. र्यारोपरूपमेफकोटिज्ञान, मुत्सर्गस्तु बलवदेककोटिज्ञा- न, "मुत्सर्गस्तु बलवदेककोटिकः सन्देहो बाहुल्येनोप- लम्भना" दित्युक्तत्वात्तत्कथ तस्य तर्केऽतर्भाव इति चोदयति नन्विति* वैपम्यप्रदर्शनेने परिहरति नेति ** स्वस्थस्य जाग्रतो ज्ञानं यदि स्यात्तत्प्रमाणं स्यादिति सम्भावनारूपस्तस्तेन स्वविपयस्थिसर्थमनुकूलतया- पेक्ष्यत उत्सर्गः, संशयस्तु नैवमिति सम्भावनया- पेक्षत्वलक्षणवैधात् नानयोरैक्यमित्यर्थः । वि. पपभेदेनापि भेदमाह उत्सर्ग इति उक्तन्यायमन्यत्रा तिदिशति *एतेनेति बलवत्येका या संशयकोटि से- चोत्सर्ग इत्येतदपि सम्भावनयाऽपेक्षत्वानपेक्षत्वचा पम्याग्निरस्तमित्यर्थः । उत्सर्गस्थ सशयकोटित्वेऽति. प्रसङ्गमाह * निर्णयोपीति * संशयस्यैवैकालम्बिनी कोटिनिर्णयः स्यात्तस्यापि नियमवस्तुकारणजन्यः स्वयलोपेतत्यं निर्णयस्यैव कारणमिति वक्तुं शक्य. स्वादित्यर्थः । निर्णयदशायां संशयानुत्यभावान्न निर्णयस्य सशयैककोटितोत्सर्गदशायां संशयानुट- तेस्तदेकफोटित्यमुत्सर्गस्पेति चैपम्यं शङ्कते * स्पा- दिति उत्सर्गदशायामपि सशयाननुवृत्तिस्तुल्ययेति परिहरति * नंति * हेतुमाह * पाधेति * पत्र बाधक नास्ति तत्र पाधाभावं कारणमपेक्ष्योत्सर्ग एच सस्पा. र्धकाटौ प्रमाण भयति यत इत्पाउत्तमर्थ दृष्टान्तेनोप.

·1 "सुगमेति सुगमासुगमयोर्मध्येऽसुगमस्य यत् दुर्बलवं सुगमेत्युक्तं। उक्तदुःप्रतिपाद्यसोपाधित्वव्युदासाथै सु. गमेत्युक्तं तदुदाहरणेन दर्शयति दृष्टेतिक अध्ययन विधेरायपोधे दृष्टे फले संभवत्यष्टमसुगम तथाऽन्या. नीतिमपोजकमसुगममित्यर्थः । आदिपदेन संनिहि- न्वयिनि व्युत्पत्तिप्रयोजकेसम्मपति कार्यान्वयान्वयि- तर्कण्डनम पादयन्नुपसंहरति तस्मादितियाधे सत्यनवस्थादयः कचिदाभासतां गच्छन्तोपि यथा पाधाभावे दूपणा- नि भवन्ति तथा याधे सति कचिदप्रमाणं भवन्नप्यु- त्सर्गस्तभावे तथैव प्रमाणमेवं स्यादित्यर्थः । कल्पनागौरवस्य लक्षणमाह । १४७ सोदाहरणकल्पनागौरवलक्षणम् । सुगमासुगमयोरसुगमदुर्वलत्त्वं कल्पनागौरवं, दृष्ट- जातीयमपेक्ष्यादृष्टजातीयं दुःखेन प्रमीयते स्वल्पमपे. क्ष्य च बहिति अखिलजनानुभवसिद्धमेतत् । दर्शितं च विविच्येदमीश्वराभिसन्धौ यथा नैयायिकादिकं प्रति क्षित्यादिषु प्रतिकार्य कर्तृणां भिन्नानामभ्युपगमापादके, यथाच सौगतं प्रति प्रत्येक कारणानां समर्थानामनेक- समानदेशकालानेकनीलादिव्यक्त्युत्पादापादके चेति दू. पणानुकूलमिदम् । तद्यतिरेकेण कल्पनालाघवं साधना नुकूलम् । तत्कल्पनागौरवामित्यर्थः।उत्सर्गेऽतिव्याप्तिपरिहाराया.

·" खण्डनखण्डमाघे चतुर्थपरिच्छेदे तादि द्रष्टव्यं । एतदेवोदाहरणनिष्ठतयाऽन्यन्न दर्शित- मित्याह *दर्शितं चेति किं तदुदाहरणमित्यत आह *यथेति*क्षित्पादीनां सकर्तृकत्वेपि बहुकर्तृकत्त्वं किन स्यादित्यापादके कल्पनागौरवदूपणं दर्शितं नैयायिकैः। कार्यैः समानौ देशकालो येषां तान्यनेकदेशकालानि कारणानि तेपामनेकनीलादिव्यक्त्युपपादके तर्के एक- कस्मात्पूर्वभाविनः सर्वस्मादा सर्व किन्न स्यात्पूर्व- भावित्वं चेत्प्रयोजकं प्रत्येकं समर्थानां कारणानां का- रणत्वं इति यौई प्रत्यापादने च गौरवमित्यर्थः । गौरवस्पोपयोगमाह * दूषणेति * इदं-कल्पनागौरव परपक्षदूषणानुकूलमित्यर्थः । गौरवान्तरस्योपयोग- भेदं लक्षणंचाह तदिति तदुपयोगमाह साधनेति- अनौचित्यलक्षणमाह । १४८ सोदाहरणमनौचित्यलक्षणम् । प्रामाणिकाव्यवहार्यत्वमसमाधेयजातीयमनचित्यं वै- यात्यनामक, तस्यभेदाः प्रश्नवैयात्यादयः। प्रश्न विषयम- प्रमिण्यता प्रष्टरि प्रश्नानौचित्यं प्रश्नयात्यं, यथाऽवस्तु- नि विधिनिषेधयोः किमिच्छसीति पृच्छति प्रमाणव्यव- हारिणां सौगते । अतएवालानाचित्यापरनामक वैयात्य परस्य दोष मनसि कृत्वैके ब्रुवते अत्र सहृदयानों मू- कतैवोचितेति । अपरे च नह्यप्रतीते देवदत्तादौ स किं गौरः कृष्णो वेति वैयात्यं विना प्रश्नः स्यादिति । यदि चेदमनौचित्यं नाम दोषो नान्युपेयते तदा.

·तकखण्डनम् । १३२७ नीमर्थान्तरेण प्रकृतमर्थ निरस्यार्थान्तरस्यार्थान्तरेण परिहारात तत्परम्परामालम्बितुकामः केन दोपेणार्था- न्तरपरिहाराभासत्ववादिनि अर्थान्तरणैव तत्परिहरण- मनुचितमित्यतोऽन्येन जीयेत । अर्थान्तरनिग्रहतायां विप्रतिपन्नोऽपि प्रश्नपरम्परामालम्व्य स्वभङ्गभयात्कथाऽ- वसानमनिच्छन्तं कथं जयेत । नचाऽनवस्थया जयतीति वाच्यम् । यावदुत्तरमन्तरेण परिहरणे प्रश्नान्तरण वा द्वयोरप्यनवस्थासाम्यात् । "दोषं व्यक्तिविवेकेऽमुं कविलोकविलोचने। काव्यमीमांसिषु प्राप्तमहिमा महिमाऽऽहत"॥ * प्रामाणिकति * प्रामाणिकानां यदव्यवहार्य सर्वथैव समाधातुं न शक्यते च तदनौचित्यं । प्रमा- णव्यवहारिणं प्रत्यव्यवहार्यत्वं सतोऽप्पज्ञानदशायां सम्भवति तद्व्यापर्थमसमाधेपेत्युक्तं। सतितु प्रमा. णमत्ती समाधेयत्वसम्भवात्तदव्यवहार्यत्वं प्रति. क्रियाहमित्यर्थः । लक्षणानुगमसिद्धये जातीयग्रहणं असमाधेयजातीयमनौचित्यमित्युक्ते 'शब्दोनित्यश्चा- धुपरवादित्यादावतिव्याप्तिस्तव स्वरूपासिढेरसमा. घेयत्वात्तदधावृत्यर्थ प्रामाणिकाग्यवहार्यमित्युक्तं सा तु मामाणियवाहियतइति तदव्युदासस्तस्प नामा. नारमाह पेयात्यति तबिशेपानाह तस्यति प्रश्न- यास्पस्वरूपमाह *प्रश्नति * पत्र प्रदनः प्रवर्तते ·૨૨૨૮ खण्डनम्बण्डसाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे तं विषयं येन प्रमित्सति तान्प्रति तस्मिन्विपये प्रश्न: स प्रश्न विषयो चैयात्यमित्यर्थः। अत्र दृष्टान्तमाह यथे. तिप्रमाणाव्यवहारिणां नैयायिकं प्रति विम वस्तुनि विधव्यवहारमित्याह अत्रेति सहृदयानां-पण्डिता. नामित्यर्थः । उदयनादिसंमतिरप्यस्तीत्याह * अपर- इति * वैयात्यं विना धार्थ विनेत्यर्थः । अनौचि. त्यं नाम दोप एव नास्ति तेन कथं प्रष्टुः पराजय इत्यत आह * यदि चेति * अनित्यः शब्दः कृतक- त्यादित्युक्ते विभुः शब्दः कथन्निष्पोत तदज्ञानात्वया कथं हेतुरुपन्यस्यत इति चोदितेऽर्थान्तरमितिपरिहते तर्वार्थान्तरस्य किं लचणमिति परम्परामवलम्बमान: केन दोषेण जीयेतेति सम्बन्धः ।अर्थान्तरेण परिहार• स्याभासत्ववादिन्यर्थान्तरेणैव परिहरणमनौचित्य- मित्यतोऽन्येन जयो न स्यादित्यर्थः । उदाहरणान्तर माह * अर्धति * अर्थान्तरस्य निग्रहतायां योऽसौ विप्रतिपन्नः पुरुपोभवति स यदा प्रकृतस्यार्थस्य पर- म्परां कथानवसानमिच्छन्नवलम्बते तं प्रति विपत्ति. पत्तिविषयतयाऽर्थान्तरस्य वक्तुमशक्यत्वादनौचित्य- मेवोद्भाव्यत इत्यवश्याङ्गीकार्यमित्यर्थः । अर्थान्तरप- रम्परावलम्यनेऽनवस्थोद्भाव्या नत्वनुचितत्वमित्याश- शाह न चेति कुत इत्यत आह * यावदिति * अनवस्थायास्तत्र तत्र परिहाराभिधानेपि समानत्वा. दित्यर्थः । अनौचित्यस्य दोपत्वे ग्रन्थकृतां सम्मतिमाह * दोपमिति * व्यक्तिपिचेकोनाम काव्यालङ्कारस्त. स्मिन् ग्रन्थे महिमानामा ग्रन्धकारः अमु प्रसिद्धमनौ- ·तखण्डनम १३२९ चित्यं दोषमाहत आइतवान् । तमेव अन्य विशिष्टि अकवीतिकविलोकः कविसमूहस्तस्य लोचनमिव लो- चनं गुणदोपज्ञानहेतुत्वाकाव्यमीमांसिनोऽलङ्कारबि- चारकास्तेषु प्राप्तोमहिमा माहात्म्यं येन स प्राप्तमाहि- मा काव्यालङ्कारविचारणावसरे हिणोमपायनौचिस- दोषग्रस्तमिति तेन स्वीकृतमिति तात्पर्यायः । अवस्तुनि विधिनिषेधयोः किमिच्छसीतिपृष्टोवादी यदि मूकतामवलम्यते तदाऽप्रतिभा स्यायदि विधि- निषेधयोरसम्भवमवस्तुनि व्युत्पादयति तदाऽवस्तुनो- पि व्यवहार्यत्वं स्वयं स्वीकृतं स्यादित्यपसिद्धान्तः स्वय- मेव तत्र व्यवहारप्रवर्त्तनादित्पभिसन्धाय चोदयति । १४९ अनौचित्यप्रामाणिकाव्यवहार्यत्वमवलम्ब्यशङ्का तन्निरासश्च । ननु कथमत प्रामाणिकाव्यवहार्यत्वमिति पृष्टेन य- दि मूकत्वमालम्ब्य तथात्वं बादिनि न व्युत्पाद्यते त- दानीमप्रतिभाऽऽपतेत, अथ तथात्त्वं व्युत्पाद्यते प्रश्नार्थादः, प्रमाणाविषयत्वमुपन्यस्य, तदाऽत्यन्तासयवहार्यता स्त्री- कृतैव स्यादिति चेत् । अत्र ब्रुवते। मूकतैवात्र विजयायेति। नचा प्रतिभैवं प्रसज्येत उत्तरस्याऽप्रतिपत्तिरुचराईस्ये. ति तल्लक्षणात् । यदि चायं नियमो वादिना इप्यते यद. मान्यव तेन व्यवहर्तव्यमनुवादादन्यत्रेति, तदामध्यस्थी- हाव्यत्वमस्य दोषस्योपन्यस्यता, मध्यस्थेन ह्यपभ्रंशभाष. याऽपि यथा वादिप्रबोधनं क्रियते तथा यद्यप्रमाणम- ·१३३० सण्डनसण्डखाये चतुर्पपरिच्छेदे वलम्ब्यापि क्रियते तदा को दोपस्तस्य स्यात् तत विषये तथैव तेन वादिवोधनस्य शक्यत्वात । तस्मात मध्यस्थं प्रत्यनुत्तरदानं स्वदोषपरिहाराय प्रतिवादिनापि वैयात्यलक्षणदर्शनं कार्य, मध्यस्थ प्रति तस्याऽप्रमाणे- नापि प्रतिबोधने निर्दोषत्वात् । * नन्विति* एतादशि विपये मूकतैव ज्यायसी. त्येकेब्रुवत इत्याह अति * मृकतामवलम्ब्यावतिष्ठ. मानस्योत्तरस्याप्रतिभानाम निग्रहस्थानं स्यादित्यत आह न चेति * कुत इत्यत आह * उत्तरेति * अ. त्रोत्तराप्रतिपत्तौ सत्यामाप उत्तरार्हेत्यस्य विशेषण- स्याभावात्तविशिष्टलक्षणस्याप्यभाव इत्यर्थः । अस. विपयस्य प्रमाणायोग्यस्य भ्रान्ति विनाप्रतिपत्तुमशक्य स्वात् भ्रातयैव प्रतिपत्त्या व्यहर्त्तव्य तन्न व्यवहर्तुर्वा- दिनोयुक्तं तेनाभ्रान्त्यैव व्यहर्त्तव्य मन्यत्रानुवादादिति नियमादतोऽनौचित्योद्भावनं स्पादित्याशमाह * य- दीतिसदृष्टान्तमेतदुपपादयति मध्यस्थेनेतिश्यधाम ध्यस्थोऽपद्मशभापयापि वादिनं घोधयति तत्र च न नि ग्रहस्तथा प्रमाणनापि बोधने न तस्य निग्रह इत्यर्थः। मध्यस्थेन तत्र तथा व्यवहारानियम इत्यत्र युक्तिमाह * तत्रेति * उपसहरति * तस्मादिति * वादिभ्यामन्पोन्पं, वादिनि वा मध्यस्थेन, मध्यस्थं प्रति प्रतिवादिना वादिना वाऽसयवहारस्वीकारेऽस. रूपातिः प्रामोति इति चोयति ।

·तकखण्डनम् । . १३३१ .. १५० असद्ययहारस्वीकारेऽसतरव्यात्यापत्सिरितिशङ्कानिरासः । ननु वादिभ्यामेव वा वादिनि मध्यस्थेन वा,तं प्रति वादिना वाऽत्यन्तासहिपये व्यवहारोपगमे कथं ना- सरख्यातिः स्वीकृता स्यात् । किं न स्यात्। विशिष्टरूपे सम्वन्धांशे चाऽसत्ख्यातेरन्यथाख्यातिवादिभिरप्यम्यु- पगमात् । ननु वन्ध्यासुताच्छशविषाणं भिन्नमित्या- दिषु व्यवहरतः कथं विशेष्ये विशेषणेऽपि नासत्ख्या- तिरुपगन्तव्येति चेत् । न । असत्ख्यात्यभ्युपगमस्य सत्यातित्वात्यागनियमोपगमविश्रान्तत्वात् । असदापि सदुपश्लिष्टमेव प्रतिभासते न तु केवलमसत् कयाऽपि ख्यात्या समुल्लिख्यते इत्यन्यथाख्यातिवादिभिरिप्यमाण- वात् । वन्ध्यासुताग्छशविषाणं भिन्नमिति प्रतिपत्त्राऽपि भिन्नमित्ययमंशः सामान्यतोऽन्यत्र दृष्ट एवं प्रतीयते केवलं भेदस्य सदाश्रयः प्रतियोगि चेति यद्वस्तुतः तदसदाश्रयः प्रतियोगि च तस्येत्यन्यथा कृत्वा प्रती- यत इत्यन्यथाख्यातिरेवोपगता भवति । यथा तु विशिष्ट- मत्यन्ता ऽसदेव तथाऽऽश्रयप्रतियोगिनी अत्यन्तासती एवं किं न प्रतिभासते तावताऽपि यथोक्ताऽन्यथा- ख्यात्यनुल्लङ्घनादेव । नचैवमसत्पातिवादिनाऽपि शक्य वक्तुं, केवलं सदेव प्रकाशत इत्यस्मात्पक्षाद्विपरीतं वि. - ·१३३२ मण्डामण्डनाघे चतुर्थपरिच्छेदे शिष्टं सम्बन्धश्च कचिहिशेषणाद्यप्यत्यन्तासदभ्रान्त्यो- लिख्यत इत्येवंरूपा तावदसत्ख्यातिः परेणोपगतैव । य- दितु सदपि प्रकाशते किश्चित्तरिक नासत्प्रकाशत इति। यतः परेण विकल्पः सर्वथा वस्त्यनुलखी केबलमली. कमुल्लिखन्नसरख्यात्यात्मा स्वीक्रियते । यदि तु यथो- क्तमेव परोऽप्यभ्युपगच्छति तदानीमनुमानप्रमाणादिव- दवाप्यविप्रतिपत्तिरेवेति । * नन्विति * इष्टापत्या परिहरति * किमिति * इष्टत्वे हेतुमाह * विशिष्टेति * इदं रजतयोस्तादात्म्य भ्रमपिपप इति अपक्षे विशिष्टांशे, रजतत्वेदमंशयोः समवायो भ्रान्त इति तार्किकमते संसर्गाश इत्य. र्थः । असतोविशेषणविशेष्यभावोऽवसीयते पत्र तत्र चैशिष्ट्यादिवदिशेष्यादावप्पसख्यातिः स्वी कायेति चोदयति * नन्विति * असरख्याति. न भ्युपगम्यत इति वाक्भद्या सत्ख्यातिस्वाप- रित्यागनियमस्वीकारे विश्रान्तिर्षियक्षितेति परिहर- ति * नेति * असल्पातिरतिरस्कृता चेत्कथं तर्हि सत्पात्यपरित्याग इत्याशझ्याह *असदिति वन्ध्या- सुतशशविषाणयोरुभयोरप्पसवात्सख्यात्यपरित्या- गनियमोन सिध्यतीत्यत आह + यन्थ्योति * कथं ताई- न्यथाख्यातिरित्यत आह * केवलमिति - भेदस्या- न्यत्र सदाश्रयत्वसत्प्रतियोगितया निष्पन्नत्वात्तत्परि- स्पागणानाश्रयत्वादि प्रकारान्तरेण प्रतीतमित्यन्यथा.

·तकखण्डनम् । १३३३ ख्यातिरित्यर्थः। धर्मिप्रतियोगिनोरसत्वात् भेदस्य त- दुपश्लिष्टतया प्रतिमासोऽनुपपन्न इत्याशा वैशिष्ट्य- वत् सर्वधोपपन्न इत्याह *यथेति तावतापि सदु- पश्लेषेप्पनियमापरित्यागादित्यर्थः। तसत्ख्यातिषा- दिनापि तथा वक्तुं शक्यमिति शङ्कायां अ- सत्पात्यनभ्युपपादनायासत्रव्यातिवादस्वरूपं द. शयति * केवलमिति * सदेव प्रकाशत इति सत्पातिपचस्तस्माद्विपरीतमिदं रजतमित्यत्र वि. शेषणं विशेष्पं सम्यन्धश्चेति सर्व कचिदसदेव प्रकाशत इत्यर्थः । अस्तु प्रस्तुते किं स्यादित्यत आह * यदीति * इदमादि सदपि किञ्चित्प्रकाशमानं प्रतीयत इति सदुपश्लेषं विना परेणाङ्गीकृतासत्ख्या- तिन सिध्यति प्रकाशमानमाश्रयादि परेण विकल्प्यत इत्यर्थः । किश्चित्सत्प्रकाशेप्पसख्यातेरसत्ख्यातिः किं स्पादित्याशयाधिष्ठानमारोपितं च सर्वमसदिति सिद्धान्ताविरोधादित्याह '* सर्वधेति * प्रामाणि- कसिद्धान्तानीकारान्मयाप्येवमङ्गीक्रियत इत्याश- माह * पदित्विति अनुमानप्रामाण्यवदिति * यथा तत्र विप्रतिपत्तिर्नास्ति तददित्यर्थः। सर्वधैवासरूपातिस्थलं वादी पूर्व दर्शयति । १५१ असल्यातिस्थलखण्डनम् । ननु सर्वथैवासत्ख्यातिरपि भवताऽनुमन्तव्यैव, त- थाहि-बन्ध्यासुतशशविषाणे कूर्मरोमैवेति वदतः शब्दा- दर्थ प्रतिपादयतां किं तदणुमानमपि समुल्लेख्यं तत्प्रती.

·मण्डनखण्डनाये चतुयंपरिच्छे तेः इति चेन्न । तत्रापि तादात्स्यस्य सामा. प्रतीतस्यैवाऽसदुपहितस्य स्फुरणोपगमात्, प्रकार शिष्ट्येन भिन्नयोरेकत्वं हि तादात्म्यं तच्चाऽन्यत्रार तर्कसंशयाभ्यामप्रमाभ्यां जननेऽपि तत्तत्प्रमावत म स्थाचप्रमया तथा प्रश्नानौचित्यादिप्रमोत्पादनाविरा वाधवत् भ्रमविपयाऽतथाभावेऽपि भ्रमस्याप्रमात्वपार- मार्थिकतावत्प्रश्नविषयासत्यत्त्वेऽपि प्रश्नानौचित्यसत्य- तोपपत्तिरेव । *नन्विति एवं विधम्रान्तिरेव नास्तीत्यत आह* शब्दादितिश्तादात्म्यस्पान्यत्र विद्यमानस्यैव प्रतीतेरस रूपातिपरित्याग एवेति परिहरति * नेति * तादा रम्यस्यान्यत्र सत्वं दर्शयितुं सत्स्वरूपमाह *प्रकारेति उपाधिभेदेन भेदाभेदपोरविरोध दर्शयितुं प्रकारने देत्युक्तमुपाधिस्वगुणस्त्वादिस्ततः किमित्यतआह . सच्चान्यति * यद्यन्यथाख्यातिमङ्गीकृत्यतत्पक्षेपि व्य वहार इष्यते तद्यप्रमाणिकाव्यवहारात्कथं परस्पानी- चित्यं स्यात्ममाणस्यैव - प्रमाजनकत्वं नियतमित्यत आह . तर्केति तर्केण व्यभिचारशङ्कानिरस्यान्य. भिचारिममा यथा यथा च संशयोद्भावनेन गुरुणा शिष्ये युद्धयतिशयजननात्तत्वप्रमा जन्यते ताथ मध्य स्थं प्रत्यप्रमाणिकव्यवहारादनौचित्यप्रमत्पविरोध इ. त्यर्धः । उदाहरणान्तरमाहं * धाधवदिति * यथा नेदं रजतमिति पायस्थ प्रसकप्रतिषेधरूपस्प नियतपूर्व- * ·तर्कखण्डनम् । - भावित्वसंज्ञनकजनकत्वेपि प्रमात्वं तद्वदनौचित्यादि- युद्धरपि प्रमात्वमित्यर्थः । विपयस्य प्रामाणिकत्वे भ्रमपानौचित्यं नाम धर्मः कय विषयः स्थादित्याश- याह* भ्रमति * यद्यपि भ्रमस्प परमार्थः, तर्कसंशयाश्यां यद्यपि परम्परया प्रमा जन्यते तथापि भ्रान्तिजाया धियः प्र. मात्वं दृष्टपूर्व नभवतीत्येतच्चोचं यादृष्टान्तेन स्नर- स्तमित्याह । १५२ वाघधान्तेनभ्रान्तिमायाधिपः प्रमात्वाभायशङ्कतानिरास एतेन भ्रान्तिजाया धियः प्रमात्वं तथाऽप्यदृष्टचर- मित्यपि परास्तप्रायमिति । एवमन्यत्राप्येवंविधोदा- हरणे वाच्यम् । नच कश्चिदुक्तप्रकारमन्यथाख्यातिसमा- धानं नानुमन्तुं शक्नोति अन्यथा कथमसत्ख्यातिवादि- नोमतमपि जानीया दज्ञात्वा च स्वपरमतवैचित्र्यं कथं वादे प्रवर्तत। एते सर्वेऽपि तीः प्रमाणविरोधे वा प्रमा- णाभावे वा निष्पीडिताः प्रविशन्तो न बाधासिद्धिभ्यां भिद्यन्ते पूर्वैरपि लोकसिद्धत्वाद्यवहृताः केवलमस्माभि- रेव तर्कपदव्यामभिषिक्ताः ततो न प्रवन्धेन निरस्यन्ते। "विषवृक्षोऽपि संवर्ध स्वयं च्छेत्तुमसाम्प्रत"मिति । एतेनेति * पत्र पत्र स्थले केषलमसत्प्रकाशत इति सुगता त्रुवते तत्र सर्ववापि प्रदर्शितन्यायेन सदुपश्लेपो दर्शनीय इत्याह * एषमिति * असतः ·खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे प्रतीत्यङ्गीकारेप्यन्ययाख्यातर्यस्तवानन्दर्शनन्तत्सर्वैर.' नुमन्तव्यं इत्याह * नचेति विपर्यये बाधमुपन्य. स्थति अन्यधेति तदज्ञाने कोदोषस्तत्राह*अज्ञात्वेतिर प्रदर्शिताविनिगमादितर्काणां संक्षेपेण दोषमाह एत इतिप्रमाणेन विरोधे निष्पीडिताः प्रविशन्तोषाधान- भिद्यन्ते प्रमाणाभावे प्रविशन्तोऽसिद्धितो न भिद्यन्त • इत्यर्थः। लक्षणस्याश्रयस्याभावे प्रबन्धेनानिराकरणे च हेतुमाह पूर्व रिति स्वयंस्थापितानां स्वयमेव नि. रासो न युक्त इत्यत्र वृद्धसंमतिमाह * विषेति * विपक्षः कारस्करः। एवं तर्कानिर्वाच्यतामुक्का तदाभासानिर्वाच्य- तामापादयितुमुपक्रमते। १५३ तर्कामासानामनिर्वाच्यरवोपक्रमः । ये च परैस्तर्कदोषाः षट्स्वीक्रियन्ते आश्रयासिद्धि- रनुकूलत्त्वं मूलशैथिल्यमिष्टापादनं विपर्ययापर्यवसानं मिथो विरोधश्चेति, सोऽयं तर्कस्य दोषविभागो नोपपद्य- ते । व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोः प्रतीतिमपेक्ष्य यथाऽनुमान जायते तथैव तर्कोपि, इयान् परमनयोर्विशेषोयदनुमानं तयोः प्रमित्या जायते तर्कस्त्ववास्तवाम्यामपि ताभ्यां पराभ्युपगममात्रसिद्धाभ्यां भवति, तेन विमृष्यमाणः तर्क पराभ्युपगममात्रप्रसादसिहपरिकरो नाश्रयासिद्धिमपि तारहास्तवीमनुरोद्धमधिकरोति ततः प्रमित्यभ्युपगम- ·पराभ्युपगततर्कदोपविभागसण्डगम् । सिद्धिकृतवैचिच्याश्रया दादन्यो यावान् यथा हेत्वाभासविभागः तहदेव च तर्काभासविभागोपि न्या- य्यः तस्मादाश्रयासिद्विमूलशैथिल्येष्टापादनान्यसिद्धिरेकै. व दोपोऽनुमानवत्तत्राप्रमितत्वावलम्बिनीह वनभ्युपग- मावलम्बिनीति विशेषः । मिथोविरोधश्च सत्प्रतिपक्षतैय। विपर्ययापर्यवसानं तु दोष एवापादनस्य न भवति य- नाम विपर्ययापर्यवसानादापादनमात्मसाधनानुकूलं न भवति तदन्यदेव किमपि । वाधविरुद्धत्त्वव्यभिचारा- रत्वनुमानवत् तर्केपि दोषाः पृथग्वाच्या बाध उत्सर्ग- सम्भावनादेरन्यत्रानुकूलः । तस्य सप्तममपि दोष तर्क- स्यापत्तिसाम्यं न नामोपगच्छामः स चोभाभ्यामभ्युप- गतव्याप्येनानभ्युपगतव्यापकेन प्रागेव दर्शित इत्या- श्तां विस्तर इति। * येचेति * प्रमाणसिद्धापादनामष्टापादनं प्र. माणसिद्धस्यापि परसिहान्तानुगुणस्पापादनमनुक- लत्वमिति विभागः। आक्षिपति स इतिअनुपपति दर्शयितुं तानुमानयोः साम्यमाह * व्याप्तीति * कस्तानयोर्विशेष इत्यत आह * इयानिति व्या. सिपक्षधर्मत्वममितिरनुमपाऽपेक्ष्यते तर्कस्तु तयोरपर- मार्थत्वेपि पराभ्युपगममात्रमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह तेनेति * आश्रयासिडिरपि न वास्तव्यपेक्ष्यत इति तद्युद्धिरपि न पास्तषी स्पादियः । ततोया ·खण्डनखण्डखाद्ये चतुर्थपरिच्छेदे किमित्यत आह तत इति तानुमानयोरिच तदाभा-, सयोरप्युभयप्रमित्यभ्युपगमसिद्धिकृतवैचित्र्यमानं ईप- नेदं विधत्ते ततोन्यो हेत्वाभासे यावान्यत्प्रकारश्च विभा- गस्ताभासेपितधैवेत्यर्थः तददित्यनिष्टमेव स्पष्टयन्नु- पसंहरति तस्मादितिसोपाधित्वसिद्धसाधनाश्रया- सिद्धीनां यथाऽनुमानाभासेऽसिद्धावन्तर्भावस्तधाम्रा- प्याश्रयासियादेरपि असिद्धावन्तर्भाव इत्यर्थः। तर्हि तर्कानुमानाभासघोः को विशेष इत्यत आह * त. प्रेति अनुमानाभासे प्रमित्यभावो मूलमिह त्वनु- पगमाभाव इत्यर्थः । मिथोविरोधश्चानुमानयोस्स- त्प्रतिपक्षस्वमेवेत्याह * मिथ इति * विपर्ययार्यवसानं तर्हि तर्काभासोऽनुमानाभासादन्य एव भविष्यतीत्यत आह * विपर्ययेति # विपर्ययपर्यवसाने विपक्षवा- धसम्भवादित्यर्थः । तत्रापादने कर्नुः स्वसाधनानुकूलं तदापादन न स्यात् विपर्यये पर्यवसानाभावादित्या. शयाह * यन्नामेति ६ स्थलविशेप एव तस्यापेक्षा. न सर्वत्रेत्यर्थः । तपासायनिकत्वात् ततोन्यदेव कि- मपि दृपणमित्युक्तं इदानी पडेव तर्काभासा इति नाभ्युपगच्छाम इत्याह * बाधेति बाधः पुनः कचि. होपोन भवतीत्याह * घाध इति * उत्सर्गसम्भावना. रिक्त याधस्पानुकूलत्त्वमन्यधानिष्टत्वासम्भवादुत्सर्ग- सम्भावनपोस्तु पाधे सत्येकतरकोटिनिर्णयादेरप्रत्ते. दोपत्वमिति पाधस्य तर्कदोपपरिगणनेन सार्वत्रिकत्वम- परिगणने योत्सर्गसम्भावनघोरप्रवेश इत्युभयधाप्येकते. वेत्यर्थः आदिपदेन स्वपक्षसापनतकंग्रहः नियमभद्रा ·सर्वखण्डनायप्रकारोपदेशः। दोषान्तरमाह सप्तममिति* कीदृशः स इत्यत आह* * सचेति यश्चोभयोः समोदोप" इत्यनेन तर्क- म्वण्डनप्रस्ताये दर्शितं इत्यर्थः । अस्मिन् ग्रन्थे जातिलक्षणान्युपन्यस्थ निरस्ता- ति तेष्वपि कथितखण्डनानि अन्यत्रापि द्रष्टव्या- नीत्याह। १५४ दूपणातिदेशः। एवं प्रकाराणि तत्तलक्षणेषु खण्डनान्यूहनीयानि । तदेतासु खण्डनयुक्तिपु कामपि स्थानान्तरस्थां केनापि मकारान्तरेणानीय तत्सदृशीमन्यादृशीं वा स्वयमूहित्वा परैर्विविच्यमानानि पदार्थान्तराण्यपि बुद्धिमता बाधनी- यानि । अत्र चाऽस्माभिर्दूपयितुं शङ्कितेभ्यः परपक्षप्र-. कारेभ्यो यदि प्रकारान्तरं कोऽपि स्वयमूहति उक्तानां वाधकानां मध्ये क्वचित्प्रज्ञयाऽपि समाधानमभिदध्या. चत्र खण्डनवादिनः प्रस्तुता प्रतिक्रिया न स्फुरेचदा परेण प्रयुज्यमाने वाक्ये बहुपदात्मके कस्य चित्पद- स्पार्थ खण्डयितुं खण्डनान्तरमवतारणीयम् । एवं त- चापि परेण प्रज्ञाशोपणे पुनस्तथैव शाखान्तरेषु सङ्क्र. मणीयमिति प्रकारेण खण्डनमये चक्र सम्यगवधेयम् । न च शाखान्तरसङ्क्रान्तारान्तरं पतेत,अप्रकृतत्वाभा- वात् ।नचैकनिर्णपारम्मेऽन्यसङ्क्रान्तावनीचित्यं स्यात्।

·१३४० खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे शवोऽनित्यः कृतकत्वादित्यादौ परेणोक्ते कृतकत्वादा. वविप्रतिपत्तव्यत्वापत्तेरन्यतरासियाधुच्छेदापातात् ।येन हि तन्निर्वाह्यते तदनिर्वचनीयतयाऽपि निर्वाह्यानिर्वच. नीयतैवेति । तस्मात्--- तत्तुल्योहस्तदीयं च योजनं विषयान्तरे । शृङ्खला तस्य शेपे च विधा भ्रमति मत्क्रिया ॥ * एवमिति * यदि प्रस्तावात्कश्चित्त्वदुपन्य- स्तप्रकारान्तरेणैव लक्षण शिष्यति त्वदुक्तखण्ड- नानां समाधानं वाऽभिध्यात्तदा किं कर्तव्यं रखण्डनवादिनेत्यतः शिष्यार्थ दर्शयति * अत्रचेति ६ तदुपन्यस्तप्रकारे प्रातिस्विको दोपो झदिति यदि न प्रतिभाति तदा तत्प्रतिपादकवाक्ये बहना पदानां मध्ये कस्प चित्पदस्थार्थः खण्डनीयस्तत्रापि विशिष्ट- लक्षणस्य कर्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । तस्मिन्नपि पदार्थ खण्डिते यदि परः प्रातिस्थिकदोपोडारेण खण्डन- प्रयोक्तुः प्रज्ञाशोपं कुर्यात्तदा किं कुर्यात् खण्डनवा- दीत्यत आह * एवं तत्रापीति * तनापि बहुपदात्मके वाक्ये कस्य चित्पदस्पेत्यर्थः । खण्डनचक्रं खण्डन समूहः । सम्यगवधेयं सम्यगवधानं कर्त्तव्यं न प्रमाद्य. मित्येवं प्रकारेण खण्डनमयोस्तुर्न कदाचित्पराजय इत्यर्थः । तर्हि शाखान्तरसड्कमेणार्धान्तरं निग्रहः स्यादित्याशझ्याह * नचेति * कुत इत्यत आह * प्रमतत्वादिति * प्रकृतानुपयोगिविपयं तदित्याह * नचेति । प्रकृतोपयोगित्वे सत्यपि प्रकृतादर्धादर्था- ·प्रन्यग्रन्थिप्रयोजनम् । १३४१ न्तरत्वात्किमिति अनौचित्यं न स्यादित्यत आह * शब्द इति* अयमपीष्ट एव प्रसङ्ग इत्यत आह * अन्ये. ति * असिद्ध्युद्भावनतत्परिहारयोरच्छेद एव स्पा. दित्यर्थः । उक्तवाक्यस्यापदार्थस्खण्डने तस्पैचानिर्चाच्य- तामूलं प्रमेयस्येति प्रकृतानुपयोगिरवं स्यादित्यत आह *येनेति उक्तमर्थ श्लोकेनोपनिबन्नाति *तस्मादिति यस्मिल्लक्षणे यत् खण्डनमुक्तं तस्मिस्तत्तुल्यं खण्डन- मूहनीयं तथा विषयान्तरलक्षणेऽपि तत्तुल्यं खण्डनं सञ्चारयितव्यं तथोकलक्षणे विषयान्तरे तद्विषयं मायुक्तखण्डनानां योजनं प्रयोगः कर्तव्यस्तत्रापि यदि प्रातिस्विकदोपोद्धारेण खण्डनप्रयोक्तुः प्रज्ञाशोपं कु- त्तिदा तत्रापि बहुपदात्मके वाक्ये कस्पचित्पदार्थस्प खण्डनमारम्भणीयं तत्राप्येवमिति शृङ्खलार्थान्तरपर- म्परा कर्तव्येति मतिमतां पण्डिताना मन खण्डनचक्र त्रिधा क्रियेत्यर्थः । इतिशन्दः समाप्तौ ॥ स्वायत्ते पदप्रयोगे कठिनपदप्रयोग आत्मनोऽज्ञत्वं कुकवित्वं च दर्शयतीत्याशय गुरुप्रसादलभ्योग्रन्यार्थ इत्येतदर्थ तत्करणमित्याह । १५५ कठिनशब्दप्रयोगप्रयोजनप्रदर्शनम् । ग्रन्थग्रन्थिरिह कचित्वचिदपि न्यासि प्रयत्नान्मया प्राज्ञम्मन्यमना हठेन पठिती माऽस्मिन् खलः खेलतु ॥ श्रद्धाऽऽराद्धगुरुः लीकृतदृढग्रन्थिः समासादय- स्वेतत्तकरसोमिमजनसुखेष्वासञ्जनं सजनः ॥ * अन्येति * क्रचित् ग्रन्ये ग्रन्थिरपि प्रयनान्न्यासि ·१३४२ खण्डनखण्डखाये चतुर्थपरिच्छेदे न्यस्ताऽतः कचिदितिविशेषणेन न सर्वत्र मनः खेद. नीयमिति दर्शयति कचित्कचिद्विपये प्रयत्नयाहुल्या- पेक्षां दर्शयति । ग्रन्थ एव ग्रन्धिः प्रसिद्धग्रन्थिवदुर्भेद्य- त्वात् । तदिन्यासाभिप्रायमाह * प्राज्ञमिति * प्राज्ञ. म्मन्यमनाः खलोदुर्जनो वैशेषिकादिकुतर्कदूपितान्तः- करणोऽस्मिन् खण्डनग्रन्थे मा खेलतु खेलनं क्रीडां मा करोत्वित्पभिप्रायेणेत्यर्थः । प्राज्ञम्मन्यं मनोयस्य अहं प्राज्ञ इति अभिमन्यमानं मनो यस्य स प्राज्ञमन्यमनाः तेन गुरुप्रसादमनादृत्य पठितमस्यास्तीति पठिती। कस्य तत्राधिकार इत्यत आह * अद्धति आस्तिक्ययुडिविशेषः। "घस्पदेचे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथितार्थाःप्रकाशन्ते महात्मन" इति मन्त्रवर्णात् । श्रद्धया आराद्धः आराधितो गुरुयेन स तथोक्तस्तत एव श्लथीकृतः दृढोग्रन्धिर्य- स्य स तथोक्तः स एव तर्करसोमिमजनेषु आसानं समासादयतु एतेषु तर्केपु रसस्तवियविभावनेच्छा तदूर्मयस्तदुद्रेकास्तेपु मजनानि सुखानि भवन्ति तेषु आसञ्जन तैः सह सम्बन्धमाप्तौ हेतुगर्भविशेपणमाह * सज्जनइति * विशिष्टाधिकारीत्यर्थः ।। दृष्टलाभानुगुणगुणनिधिना विरचितोयं ग्रन्थ इति कर्तृगौरवात् ग्रन्थस्य विजिगीषुभिस्तत्त्वजिज्ञा. सुभिरप्युपादेयतामाह- १५६ ग्रन्थस्योपादेयताहेतुप्रदर्शनम् । ताम्बूलद्वयमासनं च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरात ·ग्रन्थन्यिप्रयोजनम् ।' १३४३ यः साक्षात्कुरुते समाधिपु परब्रह्मप्रमोदार्णवम् ॥ यत्काव्यं मधुर्पि धर्पितपरास्तकेंपु यस्योक्तयः श्रीश्रीहर्पकवेः कृतिः कृतिमुदे तस्याऽभ्युदीयादियम् ॥ इतिश्रीकवितार्किकचक्रवर्ति- श्रीश्रीहर्पकृतानिर्वचनीयसर्वस्त्रे खण्डनखण्डखाये तुरीयः परिच्छेदः समाप्तः॥ : ताम्बूलेति* कान्यकुब्जेश्वरः काशिराजा । ता- म्बूलदयमासनं च लभत इत्यनेन राजसत्कृतत्वेन लोके- महती प्रतिष्ठातधा सर्वतार्किकाणांताम्बूलैक्यमात्रला. भेन उत्कृष्टता चदर्शिता। यः समाधिपु परब्रह्म साक्षा- कुरुत इत्यनेन तत्वमर्थयोरैक्यापरोक्ष्यं द्वारप्रयोजन प्रमोदार्णवमित्यनेन परमानन्दाविर्भावोमहत्प्रयोजनंच दर्शितं। सज्जन इत्यधिकारिणः पूर्वव दर्शितत्वात् |का- व्यं नैपधचरितादिरूपं मधुवर्षि मधुच्युदित्यनेन तद्व- र्णने अन्यथात्वाभावोदर्शितः त यस्योक्तयः धार्पि- ता अप्रतिहताः परैरितिवा धर्पिताः परे याभिरितिवा तर्कादिष्ठ नैपुण्यं दर्शितं । श्रीश्रीहर्पकवेरियंकृतिः । कृ- तिमुदे कृतिनां सज्जनानां मुदे भीतये अभ्युदीयादित्य- नेन अस्य संप्रदायप्रवाहाविच्छेदरूपाभ्युदयाऽऽशंसनं- कृतमिति॥ विष्णुं विश्वतनुं विशालनयनं शाश्वत्प्रकाशं शिवं ·१३४४ खण्डनखण्डखाचे चतुर्थपरिच्छेदे शान्तं मनोतवेतिरमलेशाखन्यूशस्य तृशश्मत् । श्रीनमनाविवलसत्यकेतृहसाहिण चन्देशं सहरणं व. देशान्तकुमपाहितवक्रायुध । श्रीमच्छ्वेतगिरिंवन्दे शिष्यधीपद्मभास्करम् । यत्पादस्मरणं लोके भवरोगस्यभेपजम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यसत्यानन्दपू. ज्यपादशिष्येणानन्दपूर्णेन विरचितेखण्डनफधिकावि भजने चतुर्थः परिच्छेदः ॥ समाप्तोयं ग्रन्थः॥ १ अस्य पद्यस्याभिप्रायमनवबुद्ध्यवादीनुसारेण मुद्रणं कृत एवमेघ यहूनि स्थलानि आदर्शपुस्तकस्य शुद्धस्थालाभेन यथादर्श- मेय मुद्रितानीति नात्र सुधीभिदोपहाटर्विधेया येषां महात्मनां स- विधे पुस्तफान्तरं शुद्धमस्ति ते चेत्पुस्तकप्रदानेनानुग्रलीयुस्तर्हि महानुप्रभाजनमारमानंमस्ये इति विज्ञापयति संशोधकः ।

·() न्यायरनमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र वि० सं० (मीमांसा) ૨ (७) ब्रह्मसूत्रभाष्यम्-चादरायणप्रणीत- (वेदान्त.)६ भिक्षुकृत व्यास्थानम् । सम्पूर्णम् । १) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिपेणनिर्मिता सम्पूर्णा । (जैनदर्शनम् )२ १०) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीभाप्यतां परमगुरुभिः श्री ६ (वेदान्तः)१ ११) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दयोधभा- रकाचार्यसंगृहीतः। आचार्यचित्सुख- (वेदान्तः)४ मुनिविरचितम्याख्योपेतः (१२) विभक्त्यर्थनिर्णय न्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म०म० (न्यायः) धीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः (१३) विधिरसायनम् । श्रीअप्पयदीक्षितकतम् । सं० (मीमांसा) २ (१४) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) भट्ट सोमेश्वरविरचिता। (मीमांसा) १६ (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (वेदान्तः)२ (१) मीमांसाबालप्रकाशः ( जैमिनीयद्वादशा- ऽध्यायार्थसंग्रहः) श्रीभट्टनारायणात्मज (मीमांसा)२ भट्टशङ्करविरचितः। (10) प्रकरणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि-मीमांसादर्शनम् ) महामहो- पाध्यायधीशालिकनाथमिश्रविचितं, श्रीशङ्करभट्टरतो मीमांसा- सारसंग्रहश्च सम्पूर्णः (मीमांसा)३ e) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः। पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यास प्रणीत- स्तत्कृतव्याख्यासमलद्धृतश्च । (वेदान्त)३ (१९) कात्यायनश्रौतसूत्रम् । महामहोपाध्यायधीकर्का- चार्यविरचितमाप्यसहितम् । (२०) ब्रह्मसूत्रभाप्यम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (वेदान्तः) (२)श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आनन्दपूर्ण- 'विरचितया वण्डनफनिकाधिभजनाख्यया व्याः वेदान्तः) १३ स्यया (विद्यासागरी)ति प्रासद्धया समेतम्।। (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टमल्लविरचिता । (१३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-यालयोधिनीव्याख्यया. ऽचतराणिकया च सहितम् । ८

·(९१) प्रलसूत्रवृत्ति मरीचिका श्रीवजनाथभट्टता (वेदान्त)
(१५) फ्रोडपत्रसग्रह । अत्र श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तयागीशविरचि
तानि अनुमानजागदीश्या प्रत्यक्षानुमानगादाधर्या प्रत्यक्षानु
मानमाथुर्या घ्युपतिवादस्य शक्तिवादस्य मुक्तिवादस्य शब्द
शक्तिप्रकाशिकाया कुसुमाञ्जलेश्च प्रोडपत्त्राणि । (न्याय )
(२६) ब्रह्मसूत्रम्, द्वैताद्वेतदर्शनम् । श्रीसुन्दभट्टरचितसिद्धान्तसेतुका
ऽभिधटीकासहितश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम्
(२०)पड्दर्शनसमुच्चय । योद्धनैयायिक कापिल्य जन वेशेषिक
जेमिनीयर्शन सक्षेप । मणिभद्कृतटीकया सहित । हरि
भद्रसूरिकृत।
(२८) शुद्धाद्वतमार्तण्ड' प्रकाशव्याख्यासहित । प्रमेयरत्नावश्च
(२९) अनुमानचिन्तामणिय्याख्याया शिरोमणिकृतदीधित्या
जागदीशी टीका।
(१०) वीरमिनोदय । महामहोपाध्यायश्रीमित्रमिथविरचित ।
()स्मृतिसारोद्धार विद्रद्वरविश्यम्भरनिपाठिसकलित।
(१२) वेदा तरनमञ्जूपा । श्रीभगवपुरुषोत्तमाचार्यता।
(१३) प्रस्थानरत्नाकर गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजाधिराचित ।
पत्त्रादिप्रेषणस्थानम् }
हरिदास गुप्ता,
चोसम्मा, बनारस सिटी