·१५८. - - .......... ........ ...... चतुर्मासी यावत्.. ........ ९८ .... जगद्देव जगत्... ... गिरनार त्रयोदशेन्द्र गुम्फान्विधूय. त्रिंभिर्वपत्रिका गूर्नराणामिदं त्वचं कर्णः शिवि.. २६२ गोपापीनपयोधर. वं चेत्संचरसे २९० गौरी रागवती........ २६३ त्वयि जीवति घटो जन्मस्थानं. १२६ दत्ता कोटी मु......... १२३ चक्रः पमच्छ. २९७ दरिद्रान्सृजतः ........ २९८ २३३ दातुर्नाथिसमो १४० चिन्तागम्भीरकूपात् दानं प्रियवाक्... २६५ चौल: क्रोर्ड पयोधेः.... ७७ दानं वित्तादृत........ ७. छल्लीउन्नद्रुमः १७३ दारिद्यानल..... छिन्नं ब्रह्मशिरो २९० दिदृक्षुर्भिक्षुरायातः १५ २९८ दिग्वासा यदि तत् टि.मा. जह जह पएसिणि २७ दीयन्तां दशलक्षाणि.... १५ मा. जह सरसे तह २९ दुःप्रापेपुवहु............ ३२२ मा. जा मति पच्छा दृष्टे श्रीभोजराजेन्द्र १२८ टि.जाणे भोजन देव त्वकरनीरदे टि. जुहोमि जीवान. २२० देव दीपोत्सवे मा. जेसलमोदि मवाह.... १५९ देव श्रीगिरिदुर्ग. मा. जो करिवराण........ २४७ देवादेशय किं मा. जो मेण मुद्धधम्माम्म. १३९ देवे दिग्विजय...... ९८ मा. झाली तुष्टी किन देशाधीशो ग्राम. मा. नई गया गिर. १५८ मा. दोमुहय निरपरार सारुतं यन केन द्वाभ्यां यन्न हरिः टि. तन पार्शः सीगताना पोप्पं मोर्चा तर नापज्पलनात्.... ७१ धर्मरामयोगण टि. तरिमन्रते २२० धर्मलाम हाते मा. ताग पुरो २९/ पारायित्या वया . मा.तित्ययरगुणा २१८ टि. पारापरस्पदसि. १२, बारापीरा भरा ......... .... ........ ........ ........ .... .... .... .... ........ ........ सागः कल्पद्रुम..

·........... .......... ........ ........ .... ..... ........ ....... नामः सुतः स ... विगरोहणं पर्जन्य इव भूतानां ....२२६- नमस्तिष्ठति ...२९१ पाणिग्रहे पुलकित नग्नो यत्प्रतिमा पातु वो हेमगोपाल.... २२५ नग्ननिरुदा युवती. ....१६४ पिवेदुटसहसं नद्युत्तारेव. २४६ मा. पुन्ने वाससहस्से....१८१९४ न मिक्षा दुर्भिक्षे पूर्णः स्वामिगुणैः २६९ न मानसे माधति ...१५५/टि. पोतानेतान्नय ७६ न यन्मुक्तं पूर्वैः प्रतापी राजमार्तण्ड.... २५. नसासमा यन्त्र १३० टि, प्रतिदिशं विलोक्यन्ते. १७ .१५२ प्रतिमाधारिणो........ २५८ नारीणां विदधाति प्रबन्वानां ३२२ नाहं स्वर्गफलोप. प्रहतमुरजमन्द्र... निजकरनिकर. मायः सन्ति प्रकोपाय. २९१ निजानपि गजान .... १२६ प्रीणिताशेपविश्वासु.. ११३ टि. निपीयतां ..............२२० बहालक्षोणीपाल १२८ मा, नियऊयरपूरणम्मि ......७४ बिन्दवः श्रीयशो.... दि. निर्वाता न कुटी दुवैः प्रबन्धाः... नौरक्षीरं गृहीत्वा ... .१२६ भन्माधुकरी नृपव्यापार. .२६९) भवत्सरीक्षार्थ नैवारुतिः फलति ....१६८ भवबीनाङ्कर. २१३ मा. पहली ताव न भुञ्जीमहि वयं २०४ पञ्चाशत्पथ ५७] भूपःपाहारके पश्चाशद्रस्त. ......... १२२) भाम कामगीव ........ १४४ पञ्चाशदादौ किल.... १५१) भक कोटर. मा. पदमो नेहाहारो भेजेवकीर्णता ૧૭૧ मा. पणसयरी वासाणं ......२७९, भोगीन्द्र बहुधा २७१ पयः प्रदानप्तामात् ....९७ मा. परसत्यणापवतं मोजे राज्ञि दिवं १२२ मा. परिओसमुन्दराई २८ मा. भोय ए हु गलि....... परोक्षे कार्यहन्तारं १५३ मा. भोलि मुन्धि म गनु... ६१ . ... ............ ....... २२१ ....... ............ ........ ... भोजराज मया......... ........

·...... २० यन्मार्गेपि चतुः . .... .. ...... ....... haan.... ..... ........ ....... ९४ ........ ..... ५८ भ्रातः संवृणु पाणिने ..१४८ यदि नाम कुमुद मा. मग चिय अलहन्तो... २७ यदि नास्तमिते. टि. मगोः शृङ्गं शक्र....... यदेतचन्द्रान्तर्जल मन्दश्चन्द्रकिरीट... ........३११ मस्तकस्थायिनं यशःपुओ मुजः........ ६२ महाराज श्रीमन् यशोवीर लिख .२६०, महालयो महा .१५४ यस्यान्तगिरिश. .१५३ मा. माहवीढह ..२४८ यांल्लिङ्गिानो.... .२५८ मा. महुकारसमा यावदिवि कितवी मा. मा जाण कीर २९) यूकालक्षशतावली......२३४ मा. माणुसंडा दह ........ ११२/ यूपं कृत्वा पशून् मात्रयाप्पाधक येषां वल्लभया मानं मुञ्च सरस्वति .... १८९/ यौष्माकाविप मान्धाता स मही रत्नाकर इव.. .२५८ मा मकड कुरु रत्नाकरात्सनुरु. १४७ स्थत्यंक चक्र १२७, मीनानने प्रहसिते...... २५) ९३ मुक्ता भूपणमिन्दु ....१११ राजन्भोग कुल ...... ७१ मुखं पद्मदल राजप्रतिग्रह .:.२०६ मुखे हारावाप्तिः. ११८ राज्यं यानु श्रियो .....१८६ मा. मुग्गमासाइ ९१मा राणा सव्वे वाणिया....१५८ मा. मुञ्ज खडल्ला रात्री जानुर्दिवा ........ ७४ मा. मुझ भणइ रे रे चित्त कथं .१३८ मृगेन्द्रं वा मृगारि. रे रे यन्त्रक मा ૬િ૨ मृतो मृत्युर्जरा लक्ष२ पुनर्लक्षं मेदिन्यां लब्धजन्मा.... ४७ लक्ष्मीकीडातडागं .१२५ यः पञ्चग्राम .२६६) , लक्ष्मीयास्प ते गो ६२ यत्र तत्र समये ......... .२१३ . ,लक्ष्मीश्चला शिवा......२६५ যখাগুন .३२२/मा., लच्छि वाणि मुह.....२३५ गदपारति मेपा........ ४० लव्यलक्षा विपक्षेषु ....१५४ ........ १ ........ मा स्म संधि रसातलं पातु तव ..... .१५३) . २७८ ·........ श्वः कार्यमद्य .१४० ........ ........ .....१५८ S ......... .......... ६ मा. लिङ्गं जिणपन्नतं.......२५२ श्रीनाभिभूः लिङ्गोपनीविनां ..२५८ श्रीमजैवनगार ......१८९ लोकः पच्छति मे .... श्रोतव्यः सौगतो ......१०२ वाम्भोजे सर वचनं धनपाल ......... संग्रहकपरः प्राप मा. वटवाण.... १५९/ संपत्ती नियमः ........१४१ मा. टि. वन्दे अजमुहत्यि.. १९ संसारमृगतृष्णा बन्यो हस्ती स्फुटिक.. ६ संसारार्णवसेतमा .२२४ भर्भाव्यं. .२४९ मा. सइरू नही स गा. टि. वारसाणि सय...., २३/मा. सरचित्त हरिस........ १० वर्षामु यः स एप भुवन ९६ वस्त्रप्रतिष्ठाचार्य .१७०/टि. सर्व त्वं भोज वहनि भुवनश्रेणी......१२८ सत्यं यूपं तपो मा. वादीतो यहवाण... .१५९/ सत्रागारपशेष वादविद्यावतो १७१ सात्ति ही गिहिमिते....२०७ सवृत्तमद्गुण .२२१ विहान शिखा समुन्नतवन विद्या विद्या शिलेय....११७ मा. सयलमणाणन्द सरस्वती स्थिता........ १५ विश्वामिनपराशर .२०५४ सर्वदा सर्वदा बेलाम .११३ मा. सायरमाई लंक....... १३ परिणीपिहि सिंहो वली द्विरद....२०५ व्रजतन प्राणाः सिद्धः स्तनशैल.. .१४४ च्यापिदा नयने, .२२७ मुरुतं न रुतं........२१८ शक्तिद्वयपुटे. मुरताय नमः... शतिनोकपितस्य मुहदेवेन्द्रस्य ६२ त्यं नाम गुणः.......२९० सेनापरियार ११० भगायने. सो जयउ पूड........९८९ १०३मा. सोरगीर माहि. .......... वासो जहाण विनतव्या लहा. .२९१ समुद्यते साधु ........ १२७ ........ विवाहयित्वा यः......... .... १५ ......." ........ .... "...... शायामार 4.......

·४७ स्नाताः प्रावृषि १८/टि. हत्वात्मानं तत्........२२१ स्वप्रतापानले येन हखा नृपं पति स्वर्गाद्गोपाल कुत्र......१२६ 'हरिरिव बलि १४८ स्वापदि तथा महान्तो..१२३, हारो वेणीदण्डा. हसैलब्धप्रशंसः .२६१ मा. हेम तुहाला कर.. .९३६ रही श्वेतपटाः १६३ मा. हेला निद्दलिय.. ७२ हठादारुधानां ........ ........ १२८ .... .... ........ निरनगनगरनद्यादिविशेषनाम्नामकरायनुक्रमः॥ अग्निवताल .५६७९/ अर्धाष्टमदेश .२०७ अराज... अर्बुद २०१।२८३ अच्छोदक १५५ अर्बुदनामा नागः ....२८४ अजयदेव २४९] अर्बुदवसहिंका ..२५९ अजयपाल....२४५।२४६ख. अवन्ति २७०१३१२ अणाहल्ल ....३३८०।१९१ टि. अवन्तिसुकुमाल.... अणहिल्लपुर...३४१४३।१४७ टि. अशोकचन्द्र .१६१८ १८४१२०३ ख २१६।२१८/टि. अशोकश्री ....... १६ २३२।२३३२२३५ अश्विनीकुमार ....... अनुपमा..२५२।२६४।२६५ अष्टापद २६७२६९ अष्टापदप्रासाद ...२५७ अनुपमसरः २५६ टि. मा. अस्सावबोहितित्थ २२५ अनिकापुत्र .१८॥१९॥ आकडदेव टि. अभयकुमारः आकडेश्वर अभयदेवसरिः २७४।३११ख आकेवालीयाग्रामे ....२६८ ..२०११२०२ टि. आत्रेय .. .....३१८॥ भानाकभूष ..१९०११९९ अरिष्टनेमिप्रासादे ....१६१ २४२ ख मर्नुन १२४ आनाकनन्दन ....२५० भर्नुनदेव .....२५० आनादिभूपति .... .... ............ .... .... अम्बर .... .... अम्बिका.... .... ... .... ....

·.... ...1 .... .... १६१८ .... .... .... आम .... १७२ उदयमती १३१ आभार २४३ उदाभिवान १३६ आमिगपुरोहित.... ...२०५/टि. उदायी आम्बड....१३८१२०११२०२/ उपसंगहरस्तोत्र २०३ ख उमापतिधर २८९।२९१ ख आम्रपट ....२१८१२२० ख ऋषभः ....१५२ २२शख २२४१२४८ रुपमदेवनासाद १५१ टि. आर्यमहागिरि.....१६खा१९ टि. 'प्रपमपुर टि, आर्यसुहस्ती ....१६१च.११९ एकपदः टे. आलिग ....१४५११४६व करौल आलिङ्ग १९२११९७ कच्छपलक्ष.. १९९।२३३ टि. कच्छु आलिम .........२६३|| कण्टकेश्वर ...३८ आवश्यकवन्दनानियुक्ति२६८ कण्ठाभरण १४८ आशरानमन्त्री .२५॥ कण्ठेश्वरी आशरामविहार ....२१६॥ कद्रमहाकाल .1३1 आशापल्ली १३४ टि. मा. कन्तिपुराओ आशाभिधान .१३४ आशाबिलीग्राम ...१७६१ कन्यादुर्ग ४.स उच्चायां पन्यान्न मा. उज्जन्तसेल कपर्दिमन्दी ....२२५१२२६ उज्नयन्त .१५९।१६० २२७१स २२८१२२९ २१२२२३८२५६२५७ ख २१ २३०१२४६ उम्शायामे .१७८ कपर्दियक्ष ३२१ उदयन १३७१।१९।१९७टे. कपिल.... २८ख सा२०४।२०७१२०९ कपिठकोटिदु, २१०सा२१७१२१८] कमव्या ૧૨૮ उपयननत्य ....२२४| फरम्बविहार ...२३२ उपयननिहार ....१३७ स. करायां उदयप्रमेहा ....१७१ कर्ण...११११११२३स ........ .-.... .... .... .... .... ....... कन्यडि .... .... .... .... ........ .... .... ....

·.... .... ९ ... .... .... .... ............ ........ ५६ .... .... टि. २४३ १४५ .... .... .... .... .... .... .... .... .... ९ १३११:३२ प १३३ टि. कालानिरुष्ट्र १३४१२२७१२३७ ग कालिका ફિરાર૬૮ कालिदास कर्णदेवस्य १९२] कालिन्दी १८९ कर्णमेरुप्रासाद...१७५:१७६ टि. मा. कालियकालकान्वय. २७ कणसागर काशहदनगर कर्णाट. १६१११६२।१८५॥ काशिनगरी २२७/२४३ २९२ कर्णावती ....१३७ ग।१६१ टि. काश्मीर १६२।२०९ख । कोरे २४३ कर्णेश्वर कीतिराज करकविः १२३) कुकणदेश २०११२०२ कलावणि २०२ टि. कुडङ्गेश्वर १६।२१।२२।१९४ कलहपञ्चानन १९८ ख.१९९टि. कुणाल कल्याणकटके ३१ टि. कुन्तलपतेः २९७ काकरग्राम कुन्तलेश्वर ૨૨૮ १६९ दि. कुमरस्य.. २४४ काकू २७५ ख मा. कुमरनरिन्दो १९४ाटि. १८ कातन्त्र १४८टि. कुमार २४४ टि. कात्यायन २२॥ कुमारदेवी २५१ कान्हदेव १९५ ग कुमारदेवीसरः २५६ कान्हनाम्नि २३१॥ कुमारपाल १९१ ख. कान्त्यां पुरि २८५१३१२ १९२स.१९४११९५ कामन्दकीयनीति २२५) १९७ख ।१९९।२०३ कामलता २०४।२१८१२२५१ कामशास्त्र १०३/ २२६४२२७१२२९ कामिततीर्थ २८३ २३०१२३७४२४१ कालक.... २७ २४३ग।२४५ कालभैरवीय २४८।२५७ कालमेघ.... ३१८/टि. कुमारपालचरित्र..... २२२ .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ....

·... "m .... २०८ २८५ ... ... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... १४५स. .... .... कुमारपालविहारे २२८।२३६. गुणचन्द्र कुमारावहारमासादे ...२३३गूर्जरदेश १६१॥दि.२४॥ कुमारसंभव ..... टि. गोदावरी २५:३१॥५८ कुमुदचन्द्र.... १६१स.१६३ गोनश स. १६५३ १६६म१६७ गोवईनराना १६८ख १६९ग१७०ख गोविन्दाचार्य.... ७२ कुरुकुछादेवी १६९ गोडदेश (११७४१२८९ कुलचन्द्रण ८०/ट, गौतम २२ टि. कुशागपुर १७ गौरी ३१६ कुसुमपुरे २८७) चउलादेवी १९१म्ब दि. कणिक . १० चउलिङ्गनामा १९७।१९९ रूपाणिकाप्रबन्ध ३२. टि. चण्डिका १४५ख. केशचण्डक १६९टेि. चण्डे ......... कोच्छरमा १३४ टि.मा. चन्दगुनी राया. २२४ दि. कोणिक .१६१८स. चन्दनाथदेव कोपकालानल. २९९ दि.मा. चन्दलेहा २६१२२१ कोडापुर... ३०१८२दि. चन्द्रगुप्त.... १६।१७१२२५ कौरण २०१।१०।२०३ चन्द्रप्रम २५७/२७८ २४३२२४४) चन्द्रलेसा. ३१०दि. २२५ टि. कौशाम्बी १८ चन्द्रावती २१९ दि. क्षितिमनिट १७टि. चम्पकपुर क्षेत्राधिपत्युत्पत्तिजनन्ध ३१९ चाहदेव.... .... २०८१२.०९ २६ चाचिणेश्वर मा. महार शाणाय १०३६१६४टि.१६ गडमहाशाने.... चान्द्र ૧૮૧ चापोत्कटवंश- गडहस्पति २१२।२१३ चामुण्डा.. २१४ चामुण्डरान ३७१४८१२५१ মন २४३टि. गारिनमुन्दग्गाणि .... २९२॥ ક ४८ .... .... ......." .... .... .... ... ... .... ... मारसरणE ........

·. जैनव्याकरण .... ... ..'२३८ .... . .. ११ चाविग २०७।२० ख.२०९/मा. जेसलु. १५८४१५९।१८९ ख.२१० ख. जैत्रमृगारिदेवनृप . . १८९ २५१/ जैत्रसिह . चित्रकूट चिन्तामणिगणेश ३१२ जैनेन्द्रव्याकरण १४६ चौउदेश ज्ञानसागर जगझम्पणनिरूद ४९) झालाज्ञातीय १७९ जगद्दव २९६ग.२९७१२९८ झोलिकाबिहारे छ २९९ म्व. डामर ७६ टि. ७७ ग. जम्बाभिवान २२।२४ ७८ख ८२१८३११२० जयद्वीप १२१।१२२ जयाशीराज १३१११३२ डाहलदेशीय... १५६१२३७ १८५ ख. ढङ्कशाला २८२ जयनन्द १८४११८५१२९२| ढवाभिवान जयतलदेवी २५२१२६६ तिलकमञ्जरी... ९९।१०० जयदेव १६२ तुङ्गनामा . ३०१ ग. लि. जयदेवान १४५, २५११२५२ जयन्तीदेवी २५३६२६२१ घ २६३ जयमङ्गलमूरि २६१।२६६।२६७ प. जयमिहदेव १३३३१७८ २६८१२६९ टि. १४५११९० तैलिप . . ५८०५९।७८ग. टि. जयसिंहाचार्य त्रिभुवनपाल १९१ जयमेनमूरि २६७ त्रिभुवनपालविहार . . २१९ जामातृभुद्धि ९. त्रिपुरुषधर्मस्थान. ४४१४५ जाम्ब १५९/ २०३ ग्व. जावालिपुर २५९त्रिपुरुषप्रासाद. ४३६१४९ जालन्धर २४३ त्रिपष्टिशलाकापुरुपचीरत्र. जालितरु जिनदतमारवायटीय: २५८ त्रैलोक्यपाद नीमूतवाहनः • २६२ दण्डकुमार तेज पाल . . .... ...

·....... .... .... .... .... .... .... .... ".. .... .... .... .... .... ... .... .... .... ... .... १२ दवीचे २६११२९८/- धुन्धुकनगर ...२०७६२०८ दशरथ २३८ टि. दशवकालिक १० नगरपुराणे १५१ मा. दससिरु ६३टे, नहोलानामे 1४५ दान्त १० टि. नन्द १६।१९।२७१ व ३०६ टि. दिवाकरनामान २१ नन्दिवर्द्धन दीप २४३ टि, नन्दिपेण दुलेमराज ४९ नन्दीश्वरकर्मस्थाये २५६ दुर्लभसरः ४९/ नन्दीश्वरावतारे २०५ देमतीराश्या नयचक्रग्रन्थ २७१ २०१२०९ नवघनाभिधं.... १५७११८९ देवरान २५० नव्यभोजस्वामिप्रासाद ८५ देवमूरि १६१ ख १६२ नहुप ख १६३३१६४।१६६ ग.....नाइकिदेव्या २१८ १६९।१७१ घ. २५ ख २६ग देवाचार्य १६१ १६२राटि. नागपुरुप १६३३१६४खा १६८टि. नागदे २५१३१ १६९।१७० घ. नागार्जुन ४७१३०८ देवादित्य २७२ १०/१२ हारवत्यां ३०५ नाचिराज १२३ ह. धनदः १२०१३२१ नाभाग ૨૧૬ धनपति ३०९/ नाभि. टि.२११५२ ग्व. धनपाल. ९९।१० १११०२/ नीलकण्टेश्वर १२२१२११ धनेश्वर ११२दि. नेमिचन्द्रमारः २3 धरणिग २६७ नमीश्वर.... १५९ धरणेन्द्र ३११ टि. पञ्चाल धर्मदेव १ पचासरग्राम ३१.३१ भामणउलिया.... ३१७ पयासरत्य ३४ भारा: ४९५७९।०९।१०१) पत्तनं १९२१२५७ १४॥३११७३१८टि. पद्माकर दि. नागजुण 4... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... ... .... .... .... .... ....

·..." .... .... .... .... .... ... ... ६ .... .... .... .... .... .... .... १३ पद्मावती २९५ पृथ्वीराज.... ३००३ २०२ पम्पा ३०३ग.३०४ परमी २४९।२९१ टे. प्रतिष्ठानपुर ૨૭ २९९ख ३० ००ख २९ख.३० परमार ५५ स. प्रद्युम्नाचार्य परमारवंश मबन्धचिन्तामाण ૧૨ पराशर गमासक्षेत्र........२२८१२५७ पल्लीग्राम २७५टि. प्रवचनसारोद्धार 13 दि पाटलीपुत्रनगर. .... {१२७ मियामञ्जरी ३.५ फुलडाभिधान ४६ पाटलीपुर .... २७१ चम्बेरानगर पाताक वप्पमधिसूरि दि पादालत २७ मा. बप्पहदि ३१८ पादलितपुर बर्बर १८३ ख. पादलिताचार्य बलानकमण्डप मा. दि. पायालत्तायरिए.... २५ बलि .... २६२।२९८ पार्श्वनाथ. २१९।३०९ ख. बल्लाल दि. पार्श्वनाथसंवत्सर २२ बाउलाग्राम २५४ पालिताणके बारव ४०.४२ मा. टि. पालित्तउ बालचन्द्र .२६३ मा. टि पालित्तगणहर. बालमूलराज २४८ पाहिणिनानी. २०३१२०८ बाहडनामा २४० पीपलुडाग्राम बाहुलोड १३१३१३९।१४१ पुण्यसार २०६।२८७ बिन्दुसार पुराणनृप बीजकुमार 36 टि. पु-पतुराना १८ बृहस्पतिगण्ड. २१२१२१३ टि. पुष्पचलपुत्रः ૧૮ २१४१२३२स.टि.२८स. टि. पुष्पचूलापुत्री १८॥ बौद्धमत १७२ टि. पुष्पभद्रपुर ૧૮ ब्रह्मप्रासाद .१५१ टि. पुष्पवतीराज्ञी १८ भमेरी ३१९ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ....... .... .... .... ....... .... .... .... ........

·.... .... ... .... .... ........ .... .... २६३ १८५ १३४१२६ २५० .... .... .... .... .... .... .... .... ... भहमात्र १०३ख. १०४ १२१ ग भट्टारिकाभिरुआणी. १३१॥ १२२ गा१२३।१२४ टि. भटारिकाश्रीयोगिश्वरी. ३७ १२६५. १२७/१२८ स. भद्रबाहु ३१४१३१५ख. टि १६ टि. भोपला भरत. १९२स।२१६॥२१९ मखतीर्थ भरतखण्ड १५२ - 'मतिसार भनुहार ३१३स.३१४ मदनपाल भारती १०२ मदनराज्ञी भिडमाल ८८ मदनरेखा भीम ७६७८ख ७९ मदनशंकरप्रासाद ८०1८२वा१२१गा१२२राटि. मनक खा१२९११31 मयण देवी. १३१॥ १३२ टि. भीमडीयाक ग.१३३११३९ग-१६५ भीमदेव. १९११२४९।२० १८५११८६ भीगमोगमन्धी मरुदेवी भीमाभिधानं. ४९८५०६४ मरुमण्डल ७२ रा मदनारिहेममारे .... १३८ भीमेश्वरदेव. १३१॥१९॥ महनामा. । भूपलमानों ३०० मष्ठिकार्जुन .... २०१।२०२ भगगउँदेष २८१३९ भूगगडरान ३८॥ महाणिका भयगंडेश्वर २९टि, महाकार १६॥10 टि. भूगरपुर २० महाकालदेर. १४९।१५० भार. २२०१२२३।२१० महानन्द 3141 महाभारत भानयोगी १२ महाराष्ट्रदेश. १७८।२४३ मंगपुर ७० महालक्ष्मी २०१८३।२८२ पोन ५१३सटि. महाउस्मीमालाद.... ३१ ७,७२१००1111 मरागर १५२२ २७५ ... .७३७.२७४ ग .... .... .... .... .... .... m .... .... .... ...

·.... ... .... .... माझ्स्थाण्डिल .... .... ४३ .... ... .... ... .... .... ... .... .... .... . .... .... ग१८ मुनिमुव्रत २२४ मानामा १७९टि. मुरुण्डराज २७ मूलराज ४०१४१५४२ माघपण्डित, ८३१ ग ८४ ख घ४६४७ख १२९।१३० ८५ख ८६.८८ १३१११४८।२४३ माणिक्यपण्डित .... १६४ .... १६४ मूलराजवसहिका ४३ मानस १५५ - मूलेश्वरप्रसाद मान्धाता १८ मृणालवती ५९ स. मायासुर ३० स.टि. मेघकुमार मारवे २४३ मेघनाद ३११८०८५ मेरुतुङ्ग १५१७२ ८६।१४२११४९।२४३ मेवाडे २४३ मालवक १४९।१५० ख मोढवप्तहिका ૨૦૮ १७७११७८११८४ाव. यशःपटहनामिन १४३ १८७११९०११९१ यशश्चन्द्रगणि १९४२०३ २२३ स. मालयकमण्डर ४९१५७ यशोधवलनामा २४३ ६३२६४ यशोभद्र १६९ व. मालवदेव २५५/ यशोवर्मा ....१४४ाख.१४६ माहेच ४६।४७ १४७११४९।१८४११९० मुञ्ज । ४९।१०१५५ यशोवीरमन्त्री २५९ ५७ ग.टि.५८१५९ ग.६२ २६० ख. ग ६३स.१२३ युगादिदेव १६१।२१७५२७३ मुालदेव युधिष्ठिर मुञ्जालदेवप्रासाद योगराज ३५९३७ सुआलमल्ली.... १३३५१४३ २१६२३० १४७२५३ २७५।२७६१२७७ मुआलस्वामी २७८१२७९ मा. मुणालवई १०।२१६ मुनिदेवाचार्य १७१दि. रणसिंह २५/३०८ ..- ... .... .... .... .." .... .... .... पोगशास्त्र ..... .... .... ....

·૧૭ર .... ........ २८० २५१ .... ........ ... .... २४३ .... .... .... १३४ .... २६१ ... ........ ........ .... ........ .... .... .. रत्नपरीक्षाग्रन्थ लवणप्रासाद. २६३।२६६२ रत्नप्रभ .....१६३११६५ लवणसाहमासाद, २५० ग. रत्नमालपुरे रत्नशेखर. २८०१२८२ ख. लासाक. ४५१४६.स.४७ रत्नाकर लाछीनानी १६७ रत्नादित्प ३७दि. लाट राजकुमार लीलादेवी ३९ १७ ख. १८ लीलाभिधान राजपितामहबिरुद .... २०३/ लूणपाल .... २६१स. राजप्रतिग्रह लूणपालेश्वर रामचन्द्र १५४११५ लूणिग २५५:२५९ १९५७.२२७।२२८१२४७ लूणिगवसहिप्रासाद.... २६९ रामेश्वर ९९ लतारोग २४३ म. राष्ट्रकूट २५१| लतिरोगण रुद्रमहाकालप्रासाद. १४९ टि. वनसेन २० रुद्रादित्प. ५५.५८ स पटपद्रक २३१ रेवा १४३ रैवत १६०1३१७/ बढीयार ૩૧ रोहक रोहणाचल 3184 वनधन उराग३४ मा. लंकगढ.... ३५५. मा. लक्खन ४६) वयजलदेव ४५१२४९ लक्षजननी ४७टे. वररुचि દા૧૬ लक्षणावती २८९/ वराह मिहिर 3०५:३०६ख. लक्षहोम ४७ वर्द्धमानपुर..... १५७१२१७ लक्ष्णसेन .... २८९/ वईमानमतिमा २७८ लघुबाहड ३१४/ वईमानसंवत्सर ૨૨ ट, लघुमेवानन्द .......... १४६ बईमानमूरि २७८ છ91 ૩૧૮૧ वलमी. २७पास २५६१२७७ ललितसरः २५५॥ २७ १९७९ .... .... वडसर ग्राम .... .... वणनाम्नि वृक्षे - .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... . .... ....

·.... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... २०५ .... .... १७ घलभीमङ्ग २७९) विनया. १०३११०४ वल्लभदेव ४९ विजयसेनमार..... २५३ वल्लभराज विनता पस्तुपाल. २५२।२५४१२६० विभीषण १८१४१८२ ख.२६ १गा२६२।२६४ विमलगिरि २१७१२७३ २६७४२६८ख.२६९ख विमलवसहिका पाग्भटपुर २१९/ विरहकवृक्ष २०१ वाग्भटप्रबन्ध. ३१४१३१७ विश्वल २२९ वाग्भटमन्त्री.... १९७१२२० विश्वामित्र २३९।२४०१३१४ विश्वेश्वरकवि.. २२६ ३१६ख. टि. विहल्लकुमार १८ वात्स्यायन १०३/ वीतरागस्तोत्र. १६।२१६ वामराशिविप्र.... २३४] वीरधवल..... २५०१२५१ख वायटीयजिन'.... २५२।२५५१२६३।२६४ वाराणसी. ४९।१०५।२२६ २६५।२६६।२६७ख वाराहीमाम २६९ वाराहीसंहिता पीरमती ३२ वालाकदेश १७६ टि. वीरसूरि.... १६९ यासनाप्रबन्धः ३१९ वीसलदेव २६७ वासुके ३०८टि. वृद्धवादिमूरि.. २१ वाहड. १3८1१९७११९(ख. वृषम १५२ ख. मा. विक्कमराय १९४) वृहद्वाहड ११५१३१४ विक्रम. २१३५५६७।१० टि. वैभारगिरि ख १२ख १।११।१८२० शकटालमन्त्री. ३०६ाटे.१९ ख ६२०६९टि. २१/२२॥ शकुनिकाविहार.२१८१२२० ।२३ग३०ख २२४१२५५टि.२० टि. विक्रमादित्य.... शक्रावतार विक्रमार्क. ३४२०७।२७० शाहनामा२६०१२६१.३२० २७.२१३ २२०1३२१ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... --- ...

·.... २४१ .... .... टि. शालवाहन .... शत्रुजय. १३८०१५११६० १२९।१३१२।१३१ ख.२१२१२१८१२१९ख. १४४।१५३।१५९ २३८१२९७ टि.२२ १६२११७२।२०७ टे शय्यंभवसार १८ २०८।२१२ख २१९ शाकंभरी ४०१४॥ २२६।२३११२३२ शाकटायन १४८५१६९/ शातवाहन २४३०८ श्रीपालकावे.... १५४११५५ शान्तिसार श्रीपुअरानर ८२।२८३1३८४ ३१ टि. श्रीपुण्य नगरे.... २२५ टि. शालिवाहन २६१२८ श्रीमाता.... २८३१व २८४८ शिप्राअवन्ती श्रीमालनगर. ८३१८1८८ शिवि २६२/ श्रीमालपुर २७८ शिलादित्य २७।२७३] श्रीमालभूपाल.... २७४।२७७।२७९ श्रीसिद्धेन १५४११९५।१५६ शिवपत्तन २७८टि. श्रीहर्षनामा ......... ५५ शिवपुराण ४४१२१टि. श्रेणिक १६ ख. १८ १०३ संग्रहगाथाकोश शीलगुणमार . 3913४] संप्रति.... १६ टि.मा १९ शीलीरोगेण सझ्यदनामा.... २६०२६१ शुभकेशी १३१ दि. मा. सउलियाविहारस्स २२५ शुद्रक ३०टि.३१) सज्जनदण्डाधिप.... १५९स २१७/ सत्यपुरावतारे शोभन. १०१।२५९।२६६ सपादलक्ष.... १९०११९७. श्यामलनामा १९८११९९।२४३ श्रियादेवी ३००।३०२ श्रीगिरिदुर्गमष्ठ सपादलक्षाक्षतिपति. ४० ग. श्रीगुणचन्द्र ४१ख ४३।११७ श्रीदेवी सपादलक्षदेशे.... ૨૩૨ श्रीनगरमहास्थान १५१ सपादलक्षीयराग श्रीपत्तन ३१४३१४८ सरस्वतीसरित् ४३१४४ १८२ .... .... शीताभिवाना ....... .... ... .... .... .... .... .... .... AN .... .. .... ....

·.... .... .... .... .... ........ .... .... .... सहस्रालङ्गधर्मस्थान. १४२] १७९।१८१॥ १८२ घ.1१८३स.१८४ख. सहस्रलिङ्गसरः १३१३१५० १८७ग.१९०११९७ १५१।१८४६१८६ दि. सिद्धसेन २३ घ. साखह ३३ टि. सिद्धसेनदिवाकर २०१२२ साङ्गण २५१॥ सिद्धसैनाचार्य १११४ सातवाहन२४१३१० टि. २५ ग. १७११८ सान्तुमन्ती १२६११३८ सिदहेमामिधान १४७११८ १४२११८७स.१८८ सिद्धाविप १८५११८. सान्तूवमहिका.... १३८ १८९।१९५ माभ्रननी १७६/ सिदिम ः ११५१६० ख. सामलनामा १९८ ख. सिद्धेन्द्र १५४ सालवाहन २४रि. सिन्धुरान ५५ मा. सालाहण २१।२६टि. सिन्धुल मालिगपसहिकाप्रासादे.२३२/ सिमासरित ३१२ माहसा १।४७ मा. टि. सिरिपुले नयरे.... २२४ सिंहदन्तभट.. सीन्धल. ५५ख.५६ ग. मिहपुर १७६ स. सीलनाभिवान मिन्टनक्रवर्ती.... २९६ सीलनामा कोनुरी २४५ मिडनृप १९२ स.। २३३) मुंवरनामा २१७ २३४ साटि. सुदंसणा ૨૨૬ .. सिद्धपुरिस २६ मुधर्मा १८१ मिरान १३४३१३९४. मप्रतिजुदानार्य ग १४२११४४ स. मुमगा १४६।१४७ १४९/ समुल्यया १५.११५४११५७ मुरबाण २९१२ १९०११६२मा १६६] मुदतप्रामाद मा १९९मा १७० मुक्तस्वामी २२४ १७२|७३.१७५ दि. मस्थिता पार्य १०६1101 १७८ मरवनानी २९२ .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... २२१ . ....

·.... ....... .... .... .... ... .... .... २० सेडीतटिन्याः हरिपाल १९t मा. दि. सेढीनई २१/ हरिभद्र २५१ सैन्धवीदेवी २२३ टि. हलकुमार १८ सैन्धवे २४ाटे. हाल ३१ सोमनाथ ४३११३९।२११ हेमस्वाह सोमेश्वर .... ४३३४७।१३१ हेमचन्द्र १४४ख.१४५ १३२११४० ख १४१॥ टि.छ १४९।१५५टि. १६०११७८११८६।२०७ १५६१५७व, १९३ २५७१३०२।३१९ग. ૧૬૫દાગ ૧ सोमेश्वरकवि १७५/२०१स. २०३ सोमेश्वरदेव. २६२५२६८ ૨૦૫ ૨૦૦૭ सोमेश्वरपत्तन. ३११२३३ २१०१२१ख २१२ "सोलाकनामा २००स. १३८ २१३१२१४ख. २१५ २४२ २३८१२३९५.२५८ सोहडनामा २४९मा. हेमडसेक्ट सौराष्ट्र २४३ हेमनिप्पत्तिविद्या २४० टि. स्तम्भनक २७१।३१२ हेममूरि. १७२२२२६६२३५ स्तम्मतीर्थ १९३३२३२ हेमाचार्य. १४७११४८1१६२ २१०टि. १४५/ १७१११७३।१७५१९३ टि. स्थलिमंद्र १६ख.१९ग २००१२१०१२१४ ख. टि. स्थलिभद्रचरित. १४११४६ ૨૨૩૨૩૫૨૫૭ हम्मीर .... .... .... ... ...

·॥ प्राकृतशब्दपदानामकारायनुक्रमः॥ अइएहि-अतीतैः १२२४.८ अबारि-अधुना ५६.६ अवकामे-अतिक्रमे २७९-१२ अभिहाणा- अभिधाना १२६-१ अञ्चभूउ अत्यद्भुत. ७१-१ अंबडेण-आम्रभटेन २२५-४ अचंभ आश्चर्यभूत. २३६.५ अंबय--आम्रपट. १२१-३ अच्छइकार र-आश्चर्यकार. २०१-६ अम्मशिओ-अस्मदीयः १७.१ अच्छीणि-अक्षाणि २३५.१८ अम्मीण-आस्माकीन: १५८.७ अज-आर्य १९-९ अयं-इदम्. २९.३ अज्मप्प-अध्यात्म २५९-२ अरीदें-अनवगणना २९-३ अष्ट-अटी-३४॥४६॥ अलहंतो-अलममानः २७.१ अहि-अष्टभिः २७९.६ अवरि-अपरा ११२.९ अहावीस- अष्टाविंश. १२२५-१ असमत्या-असमर्थाः ७४-११ 'अणिस्सिया-अनिश्रिताः ९०-८/असादि-आपाढीय. ५६-६ अणु-अनु ११३.४ अस्सावमोह-अश्वावबोधा२६५-७ अणुदिणं-अनुदिनम् २९-६ अहवा-अथवा ४६-१८ अणुहरइ-अनुमराति १५७.३ आहए-आधिके १८-३ अगानि-अनेकानि १२२५-३ आइया-आगच्छामः १२१-१० भत्तणो-आत्मनः २९.४ आई-अग्ना ६९.११ अधमणु-अस्तमन.२४८-२ आउराणं-भातुराणाम् ९२.३ अस्थि-अस्ति ९२.१ आणंदयरो-आनन्दकर. ३०-३ अस्थि-अस्थि २०४-३ आणहि-आनिमाय २७-२ अदिही-अष्टा १५७-६ आपण-आत्मा २०४-२ अंधय-अन्या. ७२.६ भायरिए-आचार्यम्-२९-११ -अन्य. २०-२ आया-आयातो २६.२ अन्नादेणे अन्यांदने ९६.१० आपइ-आवति १५९.२ अजी-अन्यः १२७९-७ आविसिड़-आगमिष्यांस.८१-२ अपण-मात्मनः १२७.३ आहार-आधार. ३०.१ भपाणं. आत्मानम् २०-४ एम-एक. ७०-१८९ !

·इकज-एक एव ११२.९ उबरिए-उहरित. ९१-८ इकरस-एकस्य ७२-८ उग्या-उद्यताः ४६-१७ इकह-एकस्य २३८. ऊण-पुनः २७९-१२ इछारसेहि-एकादशभिः १२२१७ऊपहरी-उपहताः २३६.६ इच्छए-इच्छति २०७-१ एउ-एतत् ८०-३ इत्यंतरि-इत्यन्तरे ग८१-२ एकला-एकाकी १२१.१० इत्थी-त्री. १६५-१६६ एक-एकम् १५८.९ इस-एपा ५९-१४ एको-एकः ३१९-१ ई-इति १६५-१३ एगारस-एकादश २२१-१ इस-ईपत् २३६-१८ एयं-एतत् १६५॥२९॥ उच्छंग-उत्सर २९-६ एयइ-एतैः २३६-१७ उजंत-उज्जयन्त १३१९.१ एयाइ-एताः २६.७ उदाविय-उदायितः ७०-११ एयाओ-एताः ३१-२ उत्ताणु-उत्तानं २२८७ एरिसं-एतादृशम् ७९.१ उत्तु-पुत्रः १४१ १६ एस-एपः ३०-२२५ उन्नयाण-उन्नतयोः २७.१ एसा-एपा १२२५.२ उप्पत्ती-उत्पत्तिः २२५.२ एसो-एपः ३४-३ उबिंबी-उद्विग्नः २७-२ एहु-एतस् १०९-४ उन्मुय-उद्भूत. २९-२ -किमपि २०४-२ उम्मीयइ-उन्मीयते १५७-६ ओ-रुतः १२२५॥७९॥ उम्मुह-उन्मुस ६१.५ उर-उरसि १०९.५ कज्ज-कार्य. १२९॥२०॥ उयर उदर. ७४-११ कंचयउ-कयुकः २२८.७ उरुयंतर-उर्वन्तर. १६-१ कई-काटम.२... उरे-उरति २७.२ कणग-कनरू. ९२-३ उवएसाई-उपदेशात् २७-२ कणगु-कनकम् ९२-२ उएवरि-उपरि २२४-५ कणय-कनकम् १००-९ उखासगी-उपसर्गः १२५-६ कठि-कण्टे ७०॥१७॥ उवण्णो-उत्पन्नः २३.२ कंटाउ-काठीयरम् १०९.१ कच्चम्मि-अपके ९१.७

·२३
कंतह-कान्तस्य ११२.९ कालिय-कालिक. २७-२
कति-कान्ति २५.१३ काहूं कथम् १९८॥
कन्ह-कृण्ण (कर्ण) १७-१
किउ-कृतः ४६-१७
कप्पो-कल्प. २२५७
काप-किमपि ७३.११
कमलस्स-कमलस्य १६७-3 कीजइ-क्रियते २०४-२
कम-किमु १२१.९ कोरांते-कार्यन्ते (कण्वन्ति)२८-२
कमेणा-क्रमेण २२५.३ कीस-कीदृशः २८९-२
कयं कृतम् १८९४ कुमर-कुमारपाल.१८-४
कयलि-कदलि.३१.१ कुलाईउ-बुलान्येव १५८४
कयली-कदली २९-३ वूडच्छरडो-कटाक्षरदः कूटोच्छंद-
कयावि-कदापि २५ ११ को वा १८९-३
करसन-कृत्स्न. १२१-९ के-क्यिा ४६-१८
करालिइ-करालितया ७०-१६ वहीसाटी-किमर्थम् २३८-८
करि--कृत्वा (कुरु) ६१ ॥ ॥कोडि-कोटि. २६॥३१॥२०३
करिवा--कर्तुम् २०४-३
खउ-क्षयः २३८.५
करु- करोमि १२१-९
सगु-खगः ८०.३
करेइ-करोति २२८ ।। ख ॥
सगार-पगार १५८.९
कवणु-कस्मै ७०.१३ ग्वगारािह-वगारे १५८-५
कामिणुज्नड-कृष्णोज्ज्वल. २७-३ षटुगलियाइ-भुक्तोद्गोनि
कम-किम् १२१-९
२६॥२८॥
पहति-वरामपि ३०-१
खडला-सवलिता ५१-५
पाहिज्ज-कथय १७-१ खाइ-परिखा ६३६
कहेउ-चीदशम १०९-४ खीरु क्षीरम् ७०-१२
काइ-कम् १०९-६ गइंस--गजेन्द्र. ७२-१
काउ-रत्सा(फस्य)२०॥७०।७१ गउसि-गतोमि १००-९
काणरि-कापि ७०.१६
गाहे-गतैः २७९-६
सारिए-कारितः २२५.४
गजो गतः २७९-७
कारिओ-चारितः १२२५.५ गन्नीर-गर्नति ५६-६
गरेर-कारयति १२२४.६
गदाल्गुस १५८
पागउवागत् २७९-१३
गढ-दुर्ग: ६३॥१५॥

·२४ गढपइ-दुर्गपतिः ६३-६ उसउ-चतुःशत. २२४.८ गणहर-गणधर. २७-२ चक्कबह-चक्रर्वती. १४१-१५ गणिपं-गणितम् ७२-८ चंदगुत्तो-चन्द्रगुप्तः १२२४-४ गणिया- गणिताः ४१-१८ चंदण-चन्दन. ३१-१ गदा-गतानि १२३-१ चंदलेहा-चन्द्रलेखा-२६॥२२४।। गंधव्वा-गन्धर्वाः १६.२ चंदस्स-चन्द्रस्य १५७-५ गम्मारि-जाम ५६.५ चारित्त-चारित्रम् १९-१० गप-गज (गत) ६१-४घ. निक्खिाल-पिच्छिला ५६.६ गयणि-गगने ८1-1 चिंतति-चिन्तयति २९-४ गयह-गजानाम् ६१.११ चितवइ-चिन्तयति ७०.१३ गयाई-गतानि ६१-११ चिय-एव २७॥१३०॥ गयु-गतम् १९.१३ चीत-चित्तम १४१-१५ गरूया-गुरवः २९.६ चुलसहि-चतुरशीत्या २२४-८ गलि.गले ८०॥१०९॥ चरि-चर्णिना ५९-१५ मनु गर्वम् ६१-१० इयस्स-चैत्यस्य १२२४-६ महणु-ग्रहणम २२८-१ चेव-एप १३९-६ गहणे-गहने १६-१ छक-पट २३.१ गहिऊ-गृहीत्वा ३०-१ उइंति-त्यजन्ति २९६ महियाइ-गृहीताः २६-७ छहूत्तरई-पडुत्तराणि ६१-११ गहीयाओ-गृहीताः ३१-२ डार-भस्म. ६१.१ गिउ-गतम् ८०.३ छित्तूण छित्वा १८९-४ गिहिणा-गृहिणा १३९.५ नं-यत् ३०-२ गिहिमत्ते-गृहिमाने २०७... नइ-यदि ५९॥७०।११३॥ मुंजाहि-गामिः १००.९ नइपि-यद्यपि २५९-२ गुरु-गुरुः२५-११ नउणानइ-यमुनानदी २५-२ गरण-गुरूणां २२४-६ जग-जगत् १७.६ गोरी-मौरी १६७.३ नडाण-जडांनाम २८९-१ गोबाल-गोपाल.३४-२ जण-जन. ३०-३ घरमर-चामोत्कट-३४-३ नणणि-जननी ७०॥७॥ पउदस-चनर्दशन-11 नस-जनय ७१.१ ·जन्य-जमाक. २४७-८ नीवुप्पसी-जीवोत्पत्तिः ९१-८ जम्मु-जन्म ८०-३ जुत्त-युक्तम् २२८-७ जयउ-जयतु १८९-३ जवण-योवन. ५९-१३ जयपयडो-जयप्रकटः-२३-७ ज-ये २९॥९०॥१०॥२३५ जरठत्तण-जरठत्वेन २९-२ जण-येन १९॥७२॥ १३९॥ मरि-यादि ।< १-२ १८९॥ जस-यस्य २२८-९ जेव-यदेवं २३६-६ जरस-यस्य ३०३ नसल-जयसिंह. १८९-3 जह-यथा २७॥२९॥ख.|| निसलु-जयसिंह. १५८-६ जहा-पथा २५-१२ जहि-यैः ७५-३ जाह-यैः १६-१७ जो-यः १३९॥२४७॥ जांह-पत्र २३६-५ जोगिंदो-योगीन्द्रः २७-3 जा-यावत् (या) ९२॥६६॥झा-घर्पित्वा १२१-१० जाआ-जातः (नाता) १२५ ॥झाली-ज्वलित्वा ११-१ १२२४ ॥झीणित्ते-क्षीणत्वे २८९-२ जाइ-यानि २८.१ झुरि-खिद्यस्व ५९.१३ जाइपो-यामः १२१-१० ठाणे-स्थाने ३४॥२७॥ जाईयउ-जातः ७०-१२ ठाविउ-स्थापितः.१३९-५ जाउ-जातः २५-११ ठाविमु-स्थापयित्वा २५.१३ जाण-जानातु २९.१ डीहियां-दाक्षिण्या ६०.१३ जाणइ-जानाति १४१-१५ इविउ-बडितं १७-६ जागीसीइ-ज्ञायते १८१-२ टालिट-दौकितम् १५८.९ जाशुजम्मि-नानी -२७.९ णह-नच १७.६ जायइ-जायते १३९-६ णिन्नाणं-निर्वाणं २३.१ जाति-जायते २८.१ तई-तदा १५८.८ निण-मिन. २३८॥२४८॥२१९तर-ततः ८१॥२७९॥ निणंद-निनेन्द्र. २३.१ तई -ततः २५||२७९॥ निम-यथा ६१५५९॥ तडे-तटे २५-13 जवित-जीवतः २२५-१ तत्य-तत्र २६॥सा नोविज्ड-जीप्यते २८९.२ तदण-जदनु २२५-१ ·स तनो-ततः २८०-१ तुम-त्वम् १२६४-६ तस--स. ९१.८ तुम्ह-तव ९२-२ तमु-तस्य २१८.२ तुरय-तुरग. ६१-४ तस्स-तस्य. ३०॥१३९॥२२४ तरिया-स्त्रीकटाक्षाः ८०.४ तह-तथा २७॥ख.२९॥३०॥ तुह-तन १८॥१४१॥ तहय-तथात्र २६-६॥ तुहाला-तावकीनः २३६-५ ताह-तत्र २३६.६ त-तौ २६-२ ता-तस्मात् । तदा ६१॥९१॥ तेण-तेन ९०-९ ताई-तानि २८.२ तेनेव-तेनैव २६-३ ताए-ताभ्यां २६-२ तहि-तैः ३०.१ ताण-तेपां २९-३ तो-तदपि (त) ५९॥१५९॥ तारय-तारक १७-१ तोलंतु-तोलयन् १००-९ तालाहलं-हालाहलम २९२ थण-स्तन १६.१ ताव-तावत् ११७३ थणाण-स्तनयोः २७.१ ताविउ-तापितः यभण-स्तम्भन, २६-४ तिक्ता-तीक्ष्णाः ८०-४ थभाण--स्तम्भानाम् २९.३... थिय- स्थितं (जाता) ५८ १५ तिणिसिउ-तन्निश्रया २३८९ थिया-स्त्रियाम ६०-१४ तित्थयर-तीर्थकर. ख. २५८-१३ दड-दृढम् ६०.१४ तित्यस्म-तीर्थस्य २२५-७ दलइ-दलति २४७-७ तियाणि-तीर्थानि २२५-३ दमासरु-दशशिरा .६३६ दसा-दशा ११२॥म!! दिह-दश २६॥७॥ दहक-दशक, ४६.१८' . निसिपहि-ताभिः ३..१ दहिए-दनि २१८ तियण-निभान. १८९.३ दाउण-दचा २४७.७ दाणा तानात् १३९.६ दारिद्दिहि-दारिद्राण १७.. नुम-तव ७२॥1001॥ दिकनाए दीक्षागाः २५.1 नुटी- टिका : दिड-दष्टम् 1.1 ४६-१७ तिगसी-ज्यशीति. १९३१ । तिदिण-निदिन. ९१-८ तिनि-त्रीणि २७९-१२ तिम-तथा ६१-२ तीमा-तस्याः २५.९ तासे-तस्याः २२:- ·२६॥ विणेसरह-दिनेश्वरस्य २४८-२ नग्गु-नमः ८०-३ दिण्हा-दत्ता २४८-१ नच्चतस्स-नृत्यतः २२५.६ दिता ददन्त. २९-४ नात्य-नास्ति १६॥२५८।। दीहडा-दिनानि ४६१८ नमसति-नमस्यन्ति २५९१ दुख-दुखम् २३८-५ नयर-नगरे २६॥२२४॥ दुचलो-दुर्बलः ९९-११ नरिंदो-नरेन्द्र १८॥१८९॥ दुमस्स-द्रुमस्य ३०२ नवइ-नवति २२५-१ दुमो-द्रुमः ३१-1 नवनवइ-नवनवति. १८३ दुरुत्तरेम-इयुत्तरेषु १३४-२ नवरि-नवरम् २६॥२१॥ दल्ललिय-दुर्ललितम् २९-२ नवोरहि-अनपरा ११२९ दुवार-द्वार. ९६-१७ नाऊण-ज्ञात्वा २५॥२६॥ देअइ- ददाति २३८-८ नांगज्जुण-नागार्जुन. ॥२५॥ देवीए-देव्या १२२५.५, दोनीहा-द्विजिवाः२८९-१ नाणा-नांना ९०-९ दोण्हं-द्वयोः ॥२६-१ नामिआ-नामिका २५९ दोमुहय-हिमुखक. १००७ नाराय-नाराच. १००-७ दोरडी-दवरकी ५६-२ नाह-नाथ. १४१-१५ धडकइ-गति ८१-१ निअ-निज, २६-१ धम्मगुरू-धर्मगुरु १३९-६ निअ-निनम् २६-२ धम्मम्मि-धर्म १२९.६ निएवि-निनेपि ९६-१० चम्मो-धर्म ९२-१ --निग्गुणपि-निर्गुणमपि २९.६ धरइ-धरति २९-५ निघट्ट-निकृष्ट. ४६ १७ धारउ-धृतः १९८-८ निद्दलिय-निर्दलित. ७२-१ धरिजसु-धारय ७५.३ निबद्धि-निबद्धम् १०९.५ ची-ही १२१.९ निभिच्च-निभृत्य ६१४ धुआ-पुत्री १२५॥६९१२२४॥ निम्मिओ-निर्मित ७२-६ नई-नदी १२५॥११॥१५९॥ निय-निन. ७४.११ नलाइ-नकुलाने १५८-४ निरक्खर-निरक्षर. १००७ नगावीआ-नग्नीकताः १६-२ निव-नृप. ९६-११ ·२८ * . निवारिज-निवारितः २२५.६ पत्तो-प्राप्त: २८०-१ निवेड्यं-निवेदितम् १२६.२ पत्थण-प्रार्थना. ७५६ख.. निवेसियं-निवेशितम् ॥३४-४ पन्नत्तं-प्रज्ञप्तम् २५९-१ निव्वाणं-निर्वाणम् १६५ ॥ पमुहं-प्रमुखम् ९१-७ १६६४ पर्य-पदम् ९२२ निहर्ड-निहतः १२६-३ पयट्टो-प्रवृत्तः १२२४-८, निहाण-निधान. २७.४ पयडिय-प्रकटित. ७२.१ निहालइ-पश्यति १४१-११ पयाव-प्रताप. ७२-१ नेय-नैव ७२-२ पराण-प्राणाः १५९-१ नेह-स्नेह. ३०॥३१॥८॥ परिओस-परितोप. २८-१ पइ-पतिः (अपि) ७०॥२०४॥ पलिटुं-पर्यस्तम् ११३.३ पइली-प्रकृतिः १९७-3 पलोइय-प्रलोक्यते २६-११ परसिणि-प्रदेशिनीम् -२७.९ पवणी-पवनः १२१-३ पग-पदम् १२१-१० पवत्तं-प्रवृत्तम ७५-१ पच्छइ-पश्चात् ६२॥२२८॥ पवरं-प्रवरम् १९-९ पच्छेडउ-मच्छदपट, २०३.६ पव्वय-पर्वत. १६.१ पंचव-पव-२३-७ पसरस्स-प्रसरस्य ७२.२ पडइ-पतति २९॥९॥ पसिद्ध-प्रसिद्ध ११२-८ पडिपइली--प्रनिप्रति १६७-६ पासद्धि-मसिन्दिम् ११९-१९ पडिमामु-प्रतिमामु २५८-१३ पह--पद. २३६.६ पडिलगा-प्रतिलमाः २८९-१ पहया-प्रहता २२४-६ पडिहाइ-प्रतिभात १०९-४ पहिली-प्रथमा ९२-५ पग-लघुपिठरम् २१.१० पहीणं-प्रहीणम् २५९.२ परमो-प्रथमः ३०.१ पाई-पाणिम् ११-10 पणयालेहि-मशता २७९.६ पायं पादा २४७ ७ पणसयरी-पगसप्ताते. २७९.१२ पाय-मायः २४८-१ पणसइ-प्रणश्यति २७-१. पायम्हा-पादगाः५१-४ पण्डिया-पीण्डताः २३५-१८ पाया-पादप २९.५ पत्तं.मातम् २०॥१२॥ पायलित-पादहिता १९५५१ ·पायाल-पातालम् १००-९ फुडह-पुप्पत्य २३८-८ पालित्त-पादलित, २७.२ बत्तीस-वार्तायाम ६०-१३ पालित्तउ-पादलिप्तः २७-९ बापो-पिता ६९-१० पावइ-माप्नोति २५८-१५ बाहडेण-वाग्भटेन गर२५-४ पाविओ-प्रापितः १९.१० बिट-वृन्तम् १२१-३ पास-पार्श्वम् १२६-२ बिंबम्मि-बिम्बे २७-३ पासनाह-पार्श्वनाय. १२५.१२ वीजउ-द्वितीयः २०४.३ पासाय-प्रासाद. १२२६॥ख. बि-दौ १२१-१० पिउणो-पितुः १२२५-४ भग्गक्खय-भाग्यक्षये ६३.७ पिविख-प्रेक्ष्य ६१.२० भगु-भमः ८०.३ पिच्छति-पश्यति ३०-२ भंगि-भगि. ९६-१० पियसाहे-प्रियसखि २८-२ भजिगय-भगम ६२७ पियावउ-पाययामि ७०-१३स. मिनिऊण-भड्का १२७९-७ पिल्लणं-पीउनम २४७-८ मंजिचा-मइका २८०-३ पुष्ठिहि-पुटैः २२८.९ भडसिरि-भटश्री. ८०-३ पुट्ठो-प्रष्ठः ९६-११ भणइ-मणति ४६॥१९॥ पुत्तं-पुत्रम् ७५.१ भाणमो-भणाम: १००-८ पुत्ता-पुत्रयोः। पुत्राणां च २६)भमइ-भ्रमति २७-२ १२२४॥ भमाडेइ-भ्रामयति ९७-९ पुण-पुनः २२५-१ मरउ-भूतः २३९॥२३६।। गो-पुनः ११३-४ भरीया-भूताः ८१-१ पुण्णस्य-पुण्यार्थम् १२२५-६ भरुअत्ये-भृगुकच्छे १२२५-३ पुत्तेण-पुत्रेण ॥२२५.३ मवणे-भवने ९६.१० पुन्ने-पूर्णे १८-3 मुंनइ-भुङ्क्त १६५॥१६॥ पुरिसुति-पुरुप इति १२५-१० भूयंग-भुजंग. २७.४ परिमाण-पुरुषाणाम् २९-३ भागो भाग्यः २३६.१७ पुरनी-पृथ्वी १२५॥७३॥७५ मारिआ-भार्या २२४-४ पूरपणाम्मि-पूरणे ७४.११ भावम्मि-भावे ३०-४ पेरिससि प्रेक्षसि ५५.५ भावी- भविष्यति २२५.२

·मुग्ग-मुद्ग. ९१-७
भावीयइ-माव्यते १५९-१ माणुसडा-मनुष्याः ११२.८
भोगवीइ-मुक्ताः १५९-४ माणसह-मानुपस्य २०४-३
भोगावह-भोगावर्नेन १५९-४ मांडीउ-मण्डितम् १९८-७
भोय-मोज. १०९४
मारिओ-मारितः १२७९७
भाोले-हेअफे ६१-१० मारीता--मृते १५८-९
भोलिम-मुग्ध, २३८-९ मासाइ-मापादि. ९१-७
महाले-मलिनितः २०-४ मिच्छदिष्ठी-मिथ्याहाट. १२२५५
मई-माया ७१-१
मिल्हण- म्लान. १२१-४
मएण-मगेण ७२-२ मीटि--मृष्टा १९-१४
मकरि--मा कुरु ६३.७
मुइज्ज -मोचितः १७-६
भग्ग-मार्ग. २७॥११॥
मर--मुक्तम् १२०-४
मग्गडा-मार्गाः ८१-१
मुखाओ--मुखात् १२५-१२
मगु-मार्गम् १५१-१६
मंकड-मर्कट. ६१॥६॥
मुज्झारा ऊतिर्यग्बदकाष्टसदृशाः
मज्झम्मि-मध्ये १८९-३
३०.२
मज्झे-मध्ये २८९-१
मुंजह-मुक्षस्य ६१.११
माण-मनासे १५८-८ मुणालाई-मृणालावती १९॥६२॥
मंतण-आमन्त्रण. ६१-४
मुणि-मुनि १९-९
मम्मणह-मन्मथ. ६०-१३ मुणियं-ज्ञातम् ९२-१
मयं-मतम् १९६२
सुचाहल मुक्ताफल. ३४-३
मयण-मदन. १६-२ मुनिए-मौक्तिकानि २४७-७
मवाह-मद्वास. १५९-१ मुत्तुं--मरका १२६-२
मह-मम ११२.९
मन्धि-हेमुग्वे ११-१०
महन्छ-महान ११३-३
मह-मुस. १०९॥१५७॥२३५॥
महुकर-मधुकर ९०८
२२६
माइंद-मावन्दम २९-१ मुहकाणि-प्रमुखाणि २३१.१७
माग-मार्गः २०४-३
महु--मेघः ८१-१
-निमितम् २३८-८ मोडि--समद्य.(मृत्का)१५९.१
यां-अनुभूताः ८.४ य-च २३सा॥२७॥३॥४॥

·३१ यण-जनः २२८-९ लग-लग्नम् ११३-४ याणिमो-जानीमः १२१-१ लग्गु-लग्नः ८०-४ रविवयए.रक्षिते ३५-२ लक-छा ६३-६ रसखा रक्षा २७४ लच्छि-लक्ष्मीः२३५-१७ रजन राज्यम २६.२ लच्छिहि लक्ष्म्याः १०९.१ रटर-रौति २२९.१ दभइ-लभ्यते १६-१८ ग्णसीहो-रणसिंह. १२९-९ लालियं-लालितम् २९-१ रनो-राक्षः ॥२१॥२६॥ लाहो लाभः २८९-२ ग्यण-रत्नम् ११२-४ लिद्ध-लब्धा ११२.९ ग्यणायर-रत्नाकरे ११३-४ लुद्धा-लुब्धौ २६-२ रया-रताः ९०-९ लोइय-लौकिक २२५-३ रह रथ ६१-४ लोय-लोक-११२. राउणा-राशा ३४-३ लोहमइ लोभमतिः १००-७ राउ-राज्ञा ६३.६ वसं-वंशम् ॥३४॥१८८॥ राओ-राजः २३-१ वई-पतिः २८०-१ गणइ-राणकः १५८-४ वाहिय-वर्तितम् २९-१ राणा-राजानः १५८-६ वडुर-वरिष्टः १५८-६ राय-राज-१८॥१८९॥ वटवाण-वईमान. १५९-३ रायपिण्डे-राजपिण्डे २०७-१ बयणं-वचनम् १२२४-६ रायरस-राज्ञः २७.१० घराउ-वराकः ७०-१६ राया-राना १९॥२२४॥२७९॥ वराण-वराणाम् २४७-७ रायाउ-राज्ञः२५-९ वरिस-पर्प २३-७ रावण-रावणः ७०-१२ वरिसाण-वर्षाणाम् १८१२७९॥ रिद्वि-ऋद्धिः २३६.५ वरिसाणि-वर्षाणि २३-१ रुदाइच-रुद्रादित्यः ११-६ वलतो-दलन् २००-२ रह-राजते २७-३ लही-वलभी २७९-१३ लउ-लव्धुम १४१-१५ बलिवलि-पुनः२ १५९-१ लक्साउ-लक्षः१६-१७ वसओ-वशात् २४७.८ लक्वेहि-लक्षः १२२१॥२२५॥ वाडी-वाटी १२१.९ ·वाढी-वृश्चितः १५-३ विसाउ-विषादः ६३-७ वाणिया-वाणिजः १५८-६ विसारतां विस्मारितम् १५९-३ वास-वर्ष. १८-३ विहारस्स-विहारस्य २२५-२ यासाई-वणि २७९-१२ विहि-विधि २४७.८ वासाणं वर्षाणाम् २२४॥२२५॥ -विहिणा--विविना ७२-७ वासेषु-वर्षेषु ३४-२ वीरस वीरस्य २३-१ वाहली-लघुलोतः १६.१ वीसरइ-विस्मरति १०॥१९९॥ वि-अपि २९॥३०॥६१॥११३॥ वुच्चंति उच्यन्ते ९०-९ ख॥२१८॥३१९ वढइ-सहते ६२.६ विउपी-विदुपी ६९-११ वसानरि-वैश्वानरे १५८-५ विउल-विपुल. २५८॥२५९ व्व-इव २७ स्व. विकम विक्रम. १८॥२०॥२३॥संजयेण-संयतेन १३९-५ 73 ४ ||४२२४॥२२५॥२७९ख॥ संदेसडओ-संदेशकः १७-१ विक्खाओ-विस्यातः २९-१० संपइ-संप्रति १९-९ विग्गही-विग्रहः ७२-२ संपज्जा-संपद्यते ६२-१ विधन-वित्र. ६२-६ संपत्ते-संप्राप्ते २३-२ विजमुम-विद्यापुञ्जम् ६९ ~१७ संवच्छरो-संवत्सरी २२४.८ विना विद्या २२५-७ सई-शतानि ६१.११ विझ-विव्य. २९॥३१॥ सह-सत्यः १५८५ वणिजड-वाणिज्यम् १५८-७ सहरू-सख्यः १५८.४ विगु-विना १५९-२ सइ-सती २६-१ विदल-द्विदलन् ९१-७ सउलिया-शकुनिका २२५-२ विम्हउ-विस्मयः २८९.२ सउ-सर्व. ६०॥१५॥ वियणा-वेदनार २७-१० सउणी-शकुनी. १२२४-५ वियंभो-विम्भिणी ७०-१३ सउलिआ-शकुनिका २२५-५ वियरंतो-विचरन्, २५-१० सएहि-शतैः २७९-६ वियाणतो-विजानन्तः २५८-१३सकार-शर्करा ६९.१४ विरहाओ-विरहात् २८-२० सग्गठिय-स्वर्गस्थित. ६१-५ पिछइ-विलुष्यात ७०-१४ सचउरे-मत्यपरे १२८००१ ·३३ साणं-स्वस्थानम् १२७९-७ सामि-स्वामी २२४॥२३८॥२८९ सत्तरोहि-सप्तदशामः २२४-८ सामिअ-स्वामिन. १२२५.१ सच ई-मतानाम् (२२४-५ सायर-सागर. ६३.६ - सत्ति-शक्त २०७-१ सारित्यी-सदृशः १८-४ सत्थेण-शस्त्रेण २१.३ सलाहण-शालिवाहन २४||२६ सन्नेण-सैन्येन १२७९६ २६॥३॥ समुप्पन्नो-समुत्पन्नः २७९-१३ सामणं-शासनम् ९२-१ समुठभडो-समझट, १२१-३ साहणत्ये-साधनार्थे २१-१२ सय-शत. २३॥५९|| साहा-शाखा १२१-४ सयम्पि- शतमपि ७२-८ साहुणी-साधवः ९०-९ सयाम्म-शते १८.३ सिज्झइ-सिध्यति १६५॥१६६ सयल-सफल. ३०३ सिढिलं-शिथिलम् १२१-३ सयाइ-शतानि २७९१२ सित्तुज-शत्रुजय. २२५-४ मये-शते १२३७ सिरि-श्री ||१२६॥२७॥ सयेसु-शतेषु १३४ २ २२४ख.२२५॥ मसिय-स्वसित ९२-२ २४८ सहइ-सहते २४७८ सिहरु-शिखरम् १५८-९ सहस्से-सहसे १८.३ सिहरे-शिखरे २२१॥ ३१९ महस्सेहि-सहस्त्रैः-२२४॥ २२५ सीज्झे-खिद्यते ६०-१४ साह-सखि ७॥२२८ सोहो-सिंहो २४७.८ सहिअस्स-सहितस्य १६५॥१६६ मुकस्स-शुक्रस्य ३०.३ सरइ- सुक्के-शुप्के २९-५ संरसति-सरस्वत्याः १०९-५ सुक्खाइ-सौख्यानि २८-१ सरिस-सदृश. २९-3 मुच्चा-श्रुत्वा १२२४-६ सरीरु-शरीरे ७०-१२ मुणद-प्रत्वा १२९.१२ सवण-श्रवण २८९-१ सुणियइ-भूयते ११२-८ सब-सर्व. १९॥१५८ सुदंसणा-सुदर्शना ग२२४-५ सव्वत्य-सर्वत्र ९२.१ सुद्धीए-शुध्या २९९-२ साडी-शाटिका २०३-६ सुंदराई-मुन्दराणि २८-१ सरात ११३-४ ·. ३2 मुपद-सुपक्वम् १२१-३ हारिओ-हारितः १०.५ मुयाण-सतानान ७२.६ हालेड-अदबालति १४-१५ मुरय--मरत. २७ ॥२८॥ हिअम्मि-हृदये ६०-१४ सुव्यय-सुव्रत. १२२४-१२२९॥ हिठा-अधः २३६६ सुहमखम् २३८-८ हिंड-हिण्डति ६१२ सारहि-सरिभिः २२५-७ दुज्न- भवेत् ३०-४ से तस्य २७.१० हूउ--भूताः १६५-18 रोहि-श्रेरिः १५८-६ उवि-भृतोपि १९६१ मैडउ-सरिका २०३८ हूयउ-भवयम ६१ सेल.शैलः १३१२-१ स्या-भता 1६५.१३ सेवई-सेवते १२५-११ हूयानि भूतापि १६६२ सो-सः २५ख.॥६॥ १३९॥ हेठि-अधः १५८-७ १८९॥२४७॥२७९ होइ-भवेत् ६२-५ सोउ-स तु १२२५-६ होइ-भवति २४०-२ सोनासमा सुर्वणसमाः १५९.४ होई अ-भरेयम् २०१२ सोहगीर-सौभाग्यतः २२८.७ होउत-भवितव्यम् २४८-२ होमाइ-जुहमः १५८५ हारिसही-हर्षार्थ १०-१३ होसे भविष्यति ५६६ हाथ-हस्त. १२१-१० होही-भविष्यति १८-४ हाधि हस्ते २०४-२ दरडइ-हरीतकी २२८-१२ ·. -- ३५ पत्र पाहे. अशुद्धम शुद्धम. १५.१३ लक्षणि-लक्षाणि २१८ सन्यर:-सन्परः १८.५ जगत्प-जगत्य. ३.६ संस्ष्टस्य-संस्पृश्य याके--पाके ३-१२ आचस्ख्यौ-आचख्यौ २४.८ युरा- पुरा ३.१५ लक्ष्य-लक्ष. २४॥२६॥५७ ॥ ३-२० आछिद्य-आच्छिद्य ६६ ॥ २०६॥ काट-काष्ठ. दाद-दारिद्य २०७॥२८॥ ४-१५ आछादित-आच्छादित. २६॥६५॥ चष्टय-चतुष्टय. ११४॥१५॥ मित्र-मित्र. पढुिंशत्-पदिशत् २०४॥२०५ ३१-१३ अपराहे-अपराहे ५.१४ उपरुध्य-उपरुष्य ३६-१९ सर्वो----सर्वा. ६॥१९ख. ४२॥) ४०-१६. सं कुपति-संकुचनि ५७॥१८॥११७ राज्ञः-राजस्य ४२-८ तिष्टति-तिष्ठति ॥१४९॥१८३ ४३-१ त्य-----निहत्य १.१ गतः स. गतस्तत्. ४४-१५ निमार्य-निर्माय ६.२० त्यद्विषां-त्वापा ४४॥ २८॥ ८॥m रोचते-रोचन्ते ९४॥११॥११२ ७.१८ भभायात्यशु -अभावा- ११८॥ १३ ॥ पत्र-पत्र त्पशु. ११६॥ १९४॥ ॥३१॥५५॥ २०५॥२२९॥ दत्वा-दत्वा ૧૩ ૨૨૨ .२४४॥२६४ ९.९ प्रतिष्ठां--प्रतिष्ठा ४१.१८ कामालता-कामलता .१.३ पद्धकि वार्ड के. कमलता-कामढ़ता 10-६ सावत्य-ताव.स. ४७.११ आयातं-आयातम् बुवा---बुमा ४७-१९, आमला-आमूलं १९॥२०२।।२८५ सत्त-सच. ४९-१६ मातुः--मातु: १२-१३ श्रीक्रमो-श्रीविक्रमो, १४-१६ हन्मरि-हम्मीर. १३-१४ किक्रम-विक्रम. | १६.१४ पाद-सात आपि-अपि तत्यारि-तत्पारि. १०-२ ·T -- ॥ + ग . ३६॥ - तदसली-तत्पनी ||१०.२० अल्य-- अल्प. ७१-६, छत्रेण- उत्रण, १२-4.-भिति-- मिति. ७-१६ प्राहिणाते-माहिणोत ६१६-८ कस्यात्--यम्पात् ' ७६.३ चितांचिन्तां - ११६:१२ ।दृष्ट---दष्टं ७६-१० रूप. |११७.१ प्रत्युत्यन्न-अत्यत्पन्न. ७७-९ अप्पत्र - अन्यत्र ११७-४ यापाण--पापाण. १२:१६ इमारुतिः-इयंमा- ११७-८ . अतीशय--अतिशय. कतिः ११५१०१. उत्यातं उत्पात १३-१४ तादृशंदकताः ११९.१५ प्रसादं--प्रासाद । दृशं आसीनू--आसीत् ८३.१३ संकृत्य-सत्कृत्य १२२-१ 71 मत्यरि-मत्परि.' ८३-१९ आछादन-आग-१२२.१४ वाल::--माल.. 11 firin F ! " दन. २३-६ कैटिभ- कैदभ... । क्ष प्रसाद.-प्रासादः १२९-१५ व्यार--व्यापार। १६. संभ्रमाश-संभ्रमाश. १३३-३-भूत जगत् भूतजगत ८६-१६ अल्प-अल्पं. ३३०१० -वा---वर्षा.. दानत :दानात् " १३११२. वृक्षलाया-वृक्ष, योची याचा छाया १७-२ लावि-प्लायवः १३७१६ चाहड--चाहड ९०.६ । वृहस्पति-बृहस्पति.६३९-१७ समिनि-खामेति . ૨૧૧ 'साम्य - "ताभ्यां ६ ४ ३ । प्रक-पक. ९५-५ निर्गत् --निगत्य | १४१ १२ तिमल्प.- ९५:/ भित्वा--मित्वा ||४४-१४॥ त्याभूत्वा २४९ १९ देदव्यन देवद्य.. ९५-६ पाय-पौप्प २५1१-पतका-पताका १०११४. वान्धर्व-बान्धवः ११२-१३-पाचनंत मजनतः । १०६ में नर्गनगर, १.७ भ्रांडार माडी. पेदपा--पदेषु ।। वामः-प्रभावावि..११२.७ वासन वमनः । १ 04 HTS HOME पत्रा इत्यत्र ।

·. 1 9 पति---पक्ष. [१९५-१३ उर्व-उर्व चर्यग-चार्यण . १९६१ प्रवा-- १६८.१३, अमदः- मुसकुमदः२००१७ दर्शय, दर्शय पाडशे-पोडो २०४-३ आत्यि--अत्यि १७०१७ २०७-१८ चादिग- चाविग. पाल्प-- -नाल्य.. RSHIT १७४१३ तरोडाया-तरो. २१२.४ ऊपतः--उपेतः शछाया.२१५-१० इत्पभि--इत्याभ १७९-८' चित्रयिमाण-चित्री-२१४.१६ इन्द---इन्द. यमाण २१६-१७. उत्यत्ति-उत्पत्ति. • १७५-१९ 'प्रमोदा-प्रमोद. २१९॥१३१ प्रतिष्टा-प्रतिष्ठा १७६-२ अन्यास्यां अन्यस्या २२३.२ अस्पत-अप्यत: १७६.११ कन्या--कपा २२८.११ प्रत्यूपे--प्रत्यूषे १७६.१६ तच्छाशने तच्छासने,२२८.१४ अन्त्यापि-अन्त्योपि १७७-१1 प्रभूष्ण-प्रभुष्णु. २२९.९ लपित्या-लिखित्वा १७८ १० “एच्छमाने एच्उयः २३३-६ नाग [---नायका मान,२३९-1 परत्तिन-पस्मिन् १७८.१२ एन्टना-पृध्ठता २४८-१५ मंग-~~-सा. इप---इत्युप. -१४ उत्संग-उत्मन १८२.९ पभानं--पन्यानं २५१-१४ याने पतने. १०३.११ नगरात-नगरस्य २५२४ कर्पूरमयो-कर्पूरगय रात: २५२-१२ पुर्नर--न पुनरव १८४.११. अटश- अस्पृश्य. १५३-४ मूआइ-मुशाल. १८2-18 माकाः-मोकाः २५६.८ १८.७ ताने-पत्तान्त २१२.१४ प्रपउ--पमच्छ १८६५१४- २६३-१९ वर्षः- १९२२ २७०-१२ तार-तार १९२१४ गत्यावागा मुला २0१? पत्रित- पविनित नामा २७२ - - ·२७३-१७ भीम---ग्रोप्म २८८-10 अन्तरिमेव अन्तरि. २८३-१४ पछ--पप्रच्छ तमेवं २८४-४ पटक---पटकं ३०२-१० पतिविग्रह पतिविग्रह. २८५-६ रं चरता-संचरता ३०३-१ निग्रही--निग्रहीत. २८५-६ ज्ञानवृत्या अज्ञान- ३०४-१८ अधिष्टातृ-अधिष्ठात. वृत्या 3०७-२ उधिदिर्षवः-उद्दिधी. २८७-१२ सम्यर्थयन-समभ्य- पंव: र्थयन् ३०७.१९ निष्ठ---निष्ट ९८८-२ 'अनापृश्य-अना-३१1-1 परपरया-परंपरया 'पृच्छय ३१५-१७ यदद्या-- यदा २८८-८ गहीत्वा--गृहीत्वा ३१९-१९ बुबारव--सम्मारव.

·अथ विषयवर्णनम् पत्र २ विक्रमप्रबन्धः ७९ धारानगरीस्थापनम् ६ राज्यमाप्तिः ८. कुलचन्द्रदिगम्बरे- ९ कालिदासोत्पत्तिः णाणहिछपुरभञ्जनम् १० सुवर्णपुरुषसिद्धिः ८२ भोजसभायां भीम- ११ सत्वासद्धिः स्य गुप्ततयानयनमू १५ सिद्धसेनदिवाकर ८३ भोजस्य माघपण्डि- तेन समागमः २३ गपरिहारपूर्वकस्व ८८ धनपालसंवन्धः गतिः १०३ सीतापण्डिताप्र- २४ शालिवाहनप्रबन्धः बन्धः ३१ वनराजादिप्रबन्धाः १०५ मानतुझाचार्यप्रबन्धः ३५ राज्यप्राप्तिः ११. अनित्यतालोकच- ४० मूलराजराज्यत्राप्ति तुष्टयानन्धः ४५ लाखाकोत्पत्तिवि ११२ बीजपूरकप्रबन्धः प्रतिपत्ती ११३ इक्षुरसमबन्धः ४९ भीमस्य राज्याभि ११५ अश्ववारप्रबन्धः घेकः ११६ गोपगृहिणीप्रबन्धः ५५ मुझरानप्रवन्धः १२१ मोजस्वर्गमनम् ६३ भोजराज्यप्राप्तिः १२१ द्वितीयसर्गसमाप्तिः प्रथमतर्गसमाप्तिः १२९ सिद्धराजप्रबन्धः ६४ भोजभीमप्रवन्धी १३४ राज्यप्राप्तिः १८ भोनगर्वपरिहारः १३५ वैद्यलीलाप्रबन्धः ७२ भीमेन संवादः १३६ मन्लिसान्तदृढचर्म- ७६ रानशेसरसङ्गः ताप्रबन्धः ७९ राधावधसाधनम १३९ सोमेश्वरतीर्थयात्रा. :

·१९१ कुमारपालराज्य प्राप्तिः १९९ बाहडकुमारप्रबन्ध २०० आश्चर्यकारकसो- लाकप्रवन्धः २०१ आम्बडप्रबन्धः २०३ हेमचन्द्रकुमारपा- लयोमंत्री २१७ वाग्भटकतशत्रुनयो- १४२ दिग्विजयगममाग-1 मनादिवर्णनम् १५९ रैवतकोडारमानन्धः १६१ देवमूरिचरिते दिग- म्बरविवादः १७२ आभडप्रबन्धः १७३ सर्वदर्शनमान्यता प्रबन्धः १७५चणकविकायवाणिज प्रबन्धः १७६ पोडशलक्षप्रबन्धः 1७७ वाराहीयाचप्र- मन्द. १७८ उझावास्तव्यग्रा- मीणप्रबन्यः १८० माशालाप्रबन्धः १८१ म्लेछागमननिषेध- प्रबन्धः २८२ कोलापुरराजप्र- २२० आम्रभटप्रबन्धः २२५ कुमारपालाध्ययन- प्रबन्धः २२८ हरडइप्रबन्धः २२९ उदयचन्द्रप्रबन्ध २३० अभक्ष्याभक्षणनि- पेधप्रबन्ध २३२ यूकाविहारप्रबन्ध, २३२ मभुदीक्षावसहिको- द्वारप्रबन्ध २३३ बृहस्पतिगण्डप्र- बन्धः २३३ आलिङ्गवृद्धप्रधान- मनन्यः २३४ वामराशिविप्रप्रबन्ध, २३५ सौराष्ट्रचारणयोः भमन्यः २३७ तीर्थयात्राप्रबन्धः २३९ मुवसिद्धये गुरुरा १८४ जयचन्द्रराजेन गू- मरप्रधानस्योक्ति- प्रवन्धः १८५ पापघटप्रबन्धः १८७ बुद्धिवैभवप्रवन्धः १८८ वण्ठामाधान्य- मनन्धः १९. तृतीयसर्गसमातिः १९१ कुमारपालप्रबन्धः ·जयोमिथ्याश्रमः २४० राजघरबाहडप्र० २४२ लवणप्रसादप्रबन्धः २४३ कुमारपालरोगनि- राकरणम् २४४ हेमचन्द्रकुमारपा- लयोः स्वर्गमनम् २४५ अजयदेवराज्या- भिषेक २४६ कपर्दिप्रबन्धः २४७ रामचन्द्रप्रबन्धः ५६० वरिषवलराज्यप्राप्तिः २५१ वस्नुपालतेजःपाल- योरुत्पत्तियात्रादि- प्रबन्धाः २८० श्रीपुअराजपुत्री- श्रीमातप्रबन्धः २८५ गोवर्द्धननृपप्रबन्धः २८५ पुण्यसारप्रबन्धः २८७ कर्मसारप्रबन्धः २८९ लक्ष्मणसेनामापति- परयोः प्रबन्धः २९२ जयचन्द्रप्रबन्धः २९६ जगद्देवपरमातु- सुभट एथ्वीराज- प्रबन्धाः ३०४ कौङ्कणोत्पत्तिप्रब ३०५ वराहमिहिरीत्पत्तिः ३०८ नागार्जुनोत्पत्तिस्त- म्भनकतीर्थप्रबन्धी ३१२ भर्तृहयुत्पत्तिप्रबन्धः ३१४ वाग्भटेवाप्रबन्धः ३१७ रैवतक्षेत्राधिपत्युत्प- त्तिप्रबन्धः ३१९ वासनाप्रबन्धः ३१९ कृपाणिकाप्रबन्धः ३२० धनदप्रबन्धः पञ्चमसर्गसमाप्तिः ० २६९ चतुर्थसर्गसमाप्तिः २७० प्रकीर्णकप्रबन्धाः २७० विक्रमार्कस्य पात्र- परीक्षाप्रवन्धः २७१ नन्दप्रबन्ध २७२ शिलादित्योत्पत्तिः २७३ मल्लवादिप्रबन्धः २७५ रङ्कोत्पत्तिः २७७ वलभीमगः ·ग्रन्थकर्तृविषये विशेपवक्तव्यता 0 . चण्डप्रयोतनपुत्रस्य पालकनाम्नो ऽवन्ती राज्येऽपापायां पुरि श्रीमहावीरखामी ७२ यर्पायुःपान्ते मोक्षं गतः । तस्यैकादश गण- धरास्तत्रेन्द्रभूति १(गौतमः) रमिभूतिरर्वायुभतिशरतित्रयो भ्रात- रो गौतमगोत्राः। व्यक्तो ४ भारद्वाजगोत्रः । मुधर्मा ५ नि- वेश्यायनगोत्रः। मण्डिकपुत्रो ६ वाशिष्टगोत्रः। मौर्यपुत्रः ७ काश्यप- गोत्रः । तावेकमातृत्वादातरी भिन्नगोत्रत्वं पृथग्जनकापेक्षया. म. ण्डिकस्य पिता धनदेवस्तस्मिन्मृते मौर्यः पतिस्तत्पुत्रो मौर्यपुत्रः, माता तु विनयादेवीनाम्न्यकैव । अकम्पितो ( गौतमगोत्रः । अचलभ्राता ९ हारीतगोत्रः । मेतार्यः १० प्रभास ११ एतौ कौण्डिन्यगोत्री, सर्वेपि निरपत्याः सुधर्मणो वशः ।। श्रीमहावीरमोक्षात्सुधी २० वर्षे मोक्षं गतः । तत्पट्टे काश्यपगोत्री जम्बूस्वामी ६४ वर्षे मोक्षं गतः। तत्प? कात्यायनगोत्री प्रभवत्स्वामी ७५ व. मो. ग. त. वात्स्यायनगोत्री शय्यंभवा ९८ व. मो. ग. त० तुझिकायनगोत्री यशोभद्रः १४८ व. मो. ग. त. माठरगोत्री सभूतिविनयः ११६ प. मो. ग. तर प्राचीनसगोत्री भद्रनाः १७० व. मो. ग. १ महावीरमोक्षादिति सर्वत्रान्वयः २ मनपिता दशकालि- कसूबकर्ता ३ अय वृद्धभद्रबाहुः श्रुतकेवली वीरान १६२ वर्षे तदा दिगम्बरमोदमते १४ स्वमे; श्वेताम्बरमते १२ मनै मचितो भगबाहुना निर्दिष्टस्वप्नफलो गुप्तवंशाधो विक्रमापरनामा चन्द्रगुप्ताभिधोन्तिको मुकुटनहः क्षत्रियवंश्यः कौटिल्यापरनाना चाणाक्येन स्थापितो जैनी- यो राजा (भीलमाटोप) पत्रे १४३-१५१ पर्यन्तं नद्विपये द्रष्टव्यम् ।

·ग्रन्थकर्तृविषये विशेपवक्तव्यता चण्डप्रयोतनपुत्रस्य पालकनाम्नो ऽवन्तौ राज्येऽपापाया पुरि श्रीमहावीर स्वामी ७२ वर्षायु प्रान्ते मोक्ष गतः । तस्यैकादश गण- धरास्तत्रेन्द्रभूति १(गौतमः) रनिभूतिरर्वायुभूति शरिनित्रयो भ्रात- रो गौतमगोत्रा.। व्यतो ४ भारद्वाजगोत्रः । मुवी ५ नि- वेश्यायनगोत्रः। मण्डिकपुत्रो १ वाशिष्टगोत्र । मौर्यपुत्रः ७ काश्यप- गोत्रः । तावकमातृवादातरो भिन्नगोनत्व एग्जनकापक्षया. म. ण्डिकस्य पिता धनदेवत्तस्मिन्मते मयिः पतिस्तत्पुत्रो मौर्यपुत्रा, माता तु विनयादेवीनाम्न्येकैव । अकम्पितो ( गौतमगोत्रः । अचलभ्राता ९ हारीतगोत्रः । येतायः १० प्रभास ११ एतौ कौण्डिन्यगोत्री, सर्वेपि निरपत्याः सुधर्मणो वश. ॥ श्रीमहावीरमोक्षासुधर्मा २० वर्षे मोक्षं गतः । तत्पट्टे काश्यपगोत्री जम्बूस्वामी' ६४ वर्षे मसिं गतः । तत्पट्टे कात्यायनगोत्री प्रभवत्त्वामी ७५ व. मो. त. वात्स्यायनगोत्री शय्यभवा ९८ व. मो. ग. त• तुङ्गिकायनगोत्री यशोभद्रः १४८ व. मो. ग. त० माउरगोत्री सभूतिविनयः १५६ व. मो. ग. त. प्राचीनसगोत्री भद्रबाहु. १७० व. मो ग. १ महावीरमोक्षादिति सर्वत्रान्वय २ मनव पिता दशकालि- काबपर्ता ३ अथ वृद्धभद्रबाहुः श्रुतफेवली चौरात् १६२ क कटा दिगम्बरबोदमते१४वमेः श्वेताम्बरमते १२लनः मूचितो भद्रबाहुना निर्दिष्टस्वमफलो गुप्तवशाद्यो विक्रमापरनामा चन्द्रगुप्ताभियोन्तिी मुकुटबद' क्षनियवश्यः को यो राजा (सीलप्सायेप) पत्रे १४३-१५१ प. पर वाचा स्थापिता जैनी द्रष्टव्य ·धर्मप्रभार. मेरुतुजाचार्यः सिंहातलक. स च वोरात् ६८ पट्टे जातः महेन्द्रप्रभ. वादीवेताल. उ. टी. शान्तिसूरिः थिरापद्रगच्छीयः वि० १०९६ व. मृतः ॥ नवाझवृत्तिकदमयदेवः वि० ११३९ व. मृतः ॥ ११९९ पौर्णमोयकमतोत्पत्तिः ।। कुमुदचन्द्रदिगम्बरं विनित्प संवत् १२०४ वर्षे फलवर्द्धिग्रामे आरासणे च नेमिनाथप्रतिष्ठाकर्ता तथा चतुरशीतिसहस्त्रपरिमितस्याद्वादरनाकरनानो ग्रन्थस्य कर्ता वादिदेवसूरिः सं. १२२६ वर्षे मृतः। हेमचन्द्रश्च १२२९ मृतः ।। १२०४ वर्प खरतरोत्पत्तिः । १२१३ वर्षे अञ्चलिकमतोत्पत्तिः ॥ १२२६ वर्षे साईपौर्ण- मीयमतोत्पत्तिः ॥ १२५० वर्षे आगमिकमतोत्पत्तिः निग्रन्थ. १ कोटि. २ चन्द्र. ३ वनवासी. ४ वटगच्छ. ५ मपोगच्छ ६ इति पण्णां नाम्नां प्रवृत्तिहेतवः आचार्याः क्रमेण श्रीमु- धर्मा १ सुस्थितमूरि. २ श्रीचन्द्रसूरि. ३ समन्तभद्रसूरि. ४ सर्वदेव- सूरि. ५ जगञ्चन्द्रमूरिनामानः नाणकगच्छेऽर्बुदाचलस्थवटावः स्थितेभ्यः सर्वदेवमारभ्यो वद- गाठीभूत्त च बृहत्वाद्वृहद्छस्तदाम्नाये जयसिहसूरीणा शिष्या आ परक्षितसूरयस्तेषां दन्ताणीग्रामे जन्म पिनुदत्तनाम गोदउ गुरुद- तनाम विनयचन्द्रोपाध्यायः सूरिदत्तनाम आर्यरक्षितः सवत् ११३६ जन्म ११४१ व्रतं १२२६ परलोकः सर्वायुर्वणि ९१ ते च सी- उदगं न सेविज्जा इत्यादिसिद्धान्तपाठात्सविततयाविहर्तकामाः पर्णि- मागच्छ प्रतिपद्यमानः स्वमातुलैः श्रीशीलगणसूरिभिः सर्वाङ्गपारीणान छला मालारोपणादिसावद्यभयानाचार्यत्वमनिच्छवो बलादुपाध्याय- ·पदे स्थापिताः। ततश्चात्मचतुर्या विविना विहरमाना भालिजनगरं प्रा- प्ताः । तत्र यशोधनश्रेष्ठिना ऋपभदेवप्रासादं कारयित्वा प्रतिष्ठाकार- णावसरे तन्निवारणायोपस्थितेषु संगमखेटीयश्रीदेवेन्द्रमूरि, आशापल्ल- वीय श्रीमलयचन्द्रसूरि पिप्पलीयश्रीशातिरिमुख्येषु 'देवप्रभावात्म- तिष्ठोत्सव जाते संवत् ११६९ वर्षे विविनार्गप्रवृत्ति कुर्वन्तः स्थिरप- द्रुपुरं प्रापुः ॥ इतश्च सोपारकपत्तने महेभ्यश्रेटिदाहडस्तत्सुतो जासि- कुमारस्तेन जम्बूचरित्रं श्रुत्वा प्रतिबुद्धेन मित्रासवरेण सह श्रीपत्तने सिद्धचक्रवर्तिश्रीजयसिंहदेवप्रसादमवाप्य तत्रागतेन प्रथमागमे दश. कालिकमेकपाठेन पठित्वा गुरुपार्श्वे दीक्षां गृहीत्वा तन्नाम यशश्चन्द्र- गणय इति ते च पञ्चभिर्वपः सर्वस्वपरसपयाम्भोधिपार प्राप्य मन्दार- पुरे महतोत्सवेन श्रीजयसिहसूरयोभूवन् । ततस्तैराशातनामीतैः स्वगु. रूअश्रीसूरित्वे संस्थाप्य श्रीआयरक्षितसूते च नाम दवा निउण- पतटे चाचार्योपाध्यायादि २० पदानि चक्रिरे । तस्य सं० ११७९ जन्म ११९७ व्रतं १२०२ मूरिपदं १२५८ परलोकः सर्वायुः ८०॥ जयसिंहमूरिपट्टे धर्मघोपमूरयः । तेषां मरुदेशे श्रीचन्द्रः पिता सं० १२०८ जन्म १२१६ व्रतं १२३४ मरिपदं १२६८ वर्गः सर्वायुः १० ॥ तेषां पढे आगमकालामुखबिरुदाः महेन्दसिंहमूरयः तेषां :- रनगरे साणदेवप्रसादः पिता सं० १२२. नन्म सं० १२३७ दीक्षा १२६३ मूरिपदं १२७१ गच्छेशपदं १३०९ स्वर्गः सर्वायुः ८२।। तत्सद्दे सिंहप्रभमूरयः तेषां च बीजापुरे श्रे० अरसीहः पिता सं. १२२८ जन्म १२९१ दीक्षा १३०८ मरिपदं १३१३ स्वर्गः स- वायुः ३१ ततः श्रीअनितसिंहसरयः, यस समरासहः शिष्यः तस्य कोकयामे मा० जिनदेवः पिता सं० १२८३ जन्म १२९१ दीक्षा १३१४ मरिपदं १३१६ गच्छेशपाई १३३९ वर्गः सर्गयुः ५७ ॥ तत्पटे देवेन्द्रसिंहनूरयः तस्य पाल्हणपुरे जन्म पिता सानूनामा :

·१३. १२९९ जन्म १३०६ दीक्षा १३२३ सूरिपदं १३३९ गच्छेशलं १३७१ वर्गः सर्वायुः ७३ ॥ तत्वष्टे श्रीधर्मप्रभसूरयः, नेपा भिल्लमाले व्यवहारी लिम्बनामा पिता सं. १३३१ जन्म १३४१ दीक्षा १३५९ सूरिपदं १३७१ गच्छेशपदं १३९३ स्वर्गः सर्वायुः १३॥ ततः श्री- सिंहतिलकपूरयः, तेषां आदित्यवाटके श्रे० आसवरः पिता सं. १३४९ जन्म १३५२ दीक्षा १३७१ सरिपदं १३९३ गच्छेशपदं १३९९ स्वर्गः सर्वावु. ५१॥ तत्पट्टे महेन्द्रप्रभमूरयः तेपा वडयामे परीख आभानामा पिता स. १३६३ जन्म १३६९ दीक्षा १३८९ सूरिपदं १३९८ गच्छेशपदं १४४३ सर्गः सर्वायु: ८१॥ वसट्टे मे- रुतुङ्गसूरयः ।। अत एव दिगम्बरोक्तकमो यथा ॥ ॥ दिगम्बरपट्टावली॥ महावीरमोक्षात्स्वमोक्षपर्यन्तं वाणि, आचार्यनाम क्षत्रियाचार्यः व. २०८ गौतमस्वामी व. १२ जयसेना व. २२८ सुधर्मा व. २४ सागरसेनः व. २४७ जम्बूखामी' व. ६२ सिद्धार्थाचार्यः व. २६४ विष्णुकुमारः व. ७१ धृतिसेनाचार्यः व. २८२ नन्दिमित्र: व. ९२ विनयाचार्यः व. २९५ अपराजितः व. ११४ बुदालनाचार्यः व. ३१५ गोवर्द्धन व. १३३ देवाचार्यः क. ३२९ भद्रबाहुः क. ११२ धर्मसेनाचार्य: व. ३४६ विशाखाचार्यः व. १७२ नक्षत्राचार्यः व. ३६३ प्रोष्टिलाचार्यः व. १९१ जयपालाचार्यः व. ३८३ १ एते त्रय एव केवालेनः २ एते पञ्च श्रुतकेवलिनः ३ एते ११ दशर्विणः २ ·. .... .... .... .... २ .... .... .... .... .... पाण्डवाचार्यः व. १२२ लोहाचार्य: व. ५१६ ध्रुवसेनाचार्यः व. ४३६ अहिदिलाचार्यः व. १९१ कसाचार्यः व. ४६८ माघनन्द्याचार्यः व. ११४ सुभद्राचार्यः क. ४७४ धरसेनाचार्यः क. ६३३ यशोभद्राचार्यः व. ४९२ पुष्पदन्ताचार्यः ६३ भद्रबाहुः व. ५१५ भूतबल्याचार्यः व. ७.३ महावीरमोक्षवर्षा १८३ हर्षे विक्रमादित्यस्य जन्म तथा च महावीरमोक्षात् ४९३ वर्षे त० सुभद्राचार्यात् २४ वर्षे त० विक्रम- जन्मत: २२ वर्षे त० तद्राज्याच्चतुर्थे वर्षे भद्रबाहुतिस्तमाश्रित्याह आचार्यस्य मोक्षः संवत भद्रभाहुः २६ कुमारनन्दिः ४२५ गुप्तिगुतः ३६ डोकचन्द्रः ४५३ माघनन्दिः ४० प्रभाचन्द्रः ४७८ जिनचन्द्र ४९निमिचन्द्रः कुन्दकुन्दाचार्य १०१भानुनन्दिः उमाखातिः १४२हरिनन्दिः १५३)वसुनन्दिः २०१वीरनन्दिः ९६१ यशोनन्दिः २५८/रवनन्दिः देवनन्दिः ३०८/माणिक्चनन्दिः १०१ पूज्यपाद: ३५३ मेषचन्द्रः गुणनन्दिः '२६५शान्तिकीर्तिः १४२ वज्जनन्दिः ३८६ नेरुकोतिः १ एते ९ एकादशाङ्गधारिणः २ श्वेताम्बरोप्तत्तिः ३ घपुस्तके विशेपो द्रष्टव्यः ४ पद्मनन्दि, वक्रग्रीव, गृध्रापेच्छ, एलाचार्या इति. नस्यैव नामानि ५ काठासंघ.त्पत्तिः प्रागुदगिति पद्वय तत एरा ७ रत्नलिति .... .... .... .... .... .... ... .... लोहाचार्यः ....... यश कीर्तिः ......... .... .... ... .... .... .... I.M .... .... .... .... .... ....

·.... ... .... .... 1 .... 1... .... . ..." १० +... .... .... ...... .... ३ ८४० विश्वचन्द्र" ८९७सिंहनन्दिः" .... .... .... .... .... .... .... .... १५ महाकीचिः गुणचन्द्र विष्णुनन्दिः ७२ लोकचन्द्रा ... ....१०७९ মীমুদণঃ ७१५/श्रुतकीनिः शीलचन्द्रः .... ७४९/भावचन्द्रः श्रीनन्दिकीतिः ७११/महाचन्द्रः ..१११० देशभूपणः ७६१माघचन्द्रः अनन्तकार्तिः.. ७८ब्रह्मनन्दिः .११४८ धर्मनन्दिा ८.८ शिवनन्दिः नीरचन्द्र रामचन्द्रः १११० रामकेतुः ८७८ भावनन्दिा अभयचन्द्रः ... ८९७देवनान्दः .११७० नरचन्द्रः ९ विद्याचन्द्रः नागचन्द्र ९३९ सूरचन्द्रः ...१९८१ नयननन्दिः ९४८मापनन्दिा हरिचन्द्रः ९७४ ताननन्दिः महीचन्द्रः गङ्गकीनिः माघनन्द्रः १०२३,सिंहकोनि .१२०९ 'वामीचन्द्रः १०३७ हेमकीनि ...१२१९ गुणीतिः .१०४८ अभयचन्द्रः १ श्रीचन्द्रः २ नन्दिकोत्तिः ३ विद्यानन्दिः ४ रामकीति: ५ नरनन्ति मायाचन्द्रः ७ गुणनन्दिः ८ पासवनन्द्रा ९ महीचन्द्र: १. उपभनन्दिा ११ पमनन्दा १२ संपनन्दिा १३ मुस्कीम १४ मानगिति: वैमिनन्दिः-7किमीति:-नरेनशा:-धीचन्द्रः-- माना-माना पदगुरु--केशवः-पन्ना-अभयकी:-मन्त- -नामी-स्निानुसयान सरिया निपम् ) भाहनन्दिः पारपाई देदीरानासपा पवारिम .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... ....

·। तथा च सिद्धराजसमक्ष दिगम्बरकुमुदचन्द्रे जिते वादिदेवसरि- प्रशंसाकर्तृषु प्रद्युम्नाचार्य, हेमाचार्य, उदयप्रमदेव, मुनिदेवाचार्य, मेस्तकाचार्यषु सत्सु खरतरगच्छीयोऽञ्चलगच्छीयश्च द्वयोमध्ये नको- स्य अन्यस्य' कर्ता सभवति अन्यान्ते १३६१ वर्षे कृत इत्युक्तत्वात्। तदुनारमापे, १ तथा च ग्रन्थका येभ्यो अन्येभ्यः पद्यानि गृहीतानि तत्स्थलमपि, २ तथा च जैनीयानां चरित्रग्रन्थेवेकनामानो यापन्तः प्राचीनार्वाचीना राजानः सूरयश्च तेषां सहैव चरितानि वर्णयन्ति ग्रन्थकारस्ततस्तेषां कालभेदनिरूपणमपि ३ मरुततन्मुद्रणोन्मुद्रिता भगवन्तो दर्शयिप्यन्तीत्याशयाश्रयणीयं सदुपदिष्ट जोपमेवाभुना श्रेय- करमित्यलं पल्लवितेन, अथवाल्पकालभाविन्यामस्यैव द्वितीयावृत्ती समीचीनशुद्धतरायां सर्व स्फुटं भविष्यति । तथा च । सं. १२६२ वर्षे धर्मघोपमूरिभिः कृता "शतपदिका" सैव १२९४ वर्षे महेन्द्र- सिंहसूरिभिः सुखावबोधा कता । तस्या एव शतपदिकासारोदारो नाम मन्यो मेरुतुङ्गमूरिणा कत. १ तथा सूरिमन्नसारोद्धारः २ मेघदूतका- व्यम् ३ कातन्त्रव्याकरणस्य व्याख्यानम् । तत्र युगप्रयेन्दुसंख्येन्दे, अन्धः कृत इत्युक्त तथारम्भपि नत्वा चन्द्रप्रभ गुरुमित्यादौ विशेपोपि सूचितः । ४ महापुरुषचारित्रं मारुतम् । एतेषु मत्सरिचितेपु मेरुतु- मकतेषु प्रबन्धचिन्तामणेरस्य सर्वोपनिषड्नत्वात्प्रगटीकरणं स- मअसमिति ॥ इति प्रस्तावना ॥ रा० दो० ॥

·॥प्रबन्धचिन्तामणिः॥ ॥ई नमः श्रियै ।। श्रीस्वामिने नमः॥ श्रीनाभिभूर्जिनः पातु परमेष्ठी भवान्तकत् । श्रीभारत्योश्चतुर्दारमुचितं यचतुर्मुखी ॥ १ ॥ नृणामुपलतुल्यानां यस्य द्रावकरः करः । ध्यायामि तं कलावन्तं गुरुं चन्द्रप्रभ प्रभुम् ॥ २॥ गुम्फान्विधूय विविधान्सुखबोधाय धीमताम् । श्रीमेस्तुङ्गस्तद्धवन्याद्ग्रन्थं तनोत्यमुम् ॥ ३॥ रत्नाकरास्सद्गुरुसंप्रदाया- प्रवन्धचिन्तामणिमुविधीपर्पोः। श्रीधर्मदेवः प्रथमोपरोध- वृत्तेश्च साहाय्यमिह व्यधत्त ॥ ४ ॥ श्रीगुणचन्द्रगणेशः प्रबन्धचिन्तामाणे नवं ग्रन्थम् । भारतमिवाभिरामं प्रथमादर्श प्रदर्शितवान् ।। ५ ।। १ श्रीपभदेवः २ मणिरलमयमुवर्णमयरोप्यपदुर्गम समासरणे चनुदिड द्वारस्य विद्यमानत्वानियशमुर्दारयुचितं च. नुतितिरापप्रभागासाभिमुखत्वेन देवाना दानस्य नीरस्प प्रारत्पाश्चारमुचितं यत्सम्पान्धनी श्रीनारलनी च चतुर्युपी जन- मा प्रामा ।

·प्रवन्धचिन्तामणिः भशं श्रुतत्वान्न. कथाः पुराणाः प्रीणन्ति चेतांसि तथा वुधानाम् वृत्तस्तदासन्नसतां प्रबन्ध- चिन्तामणिग्रन्थमहं तनोमि ॥ ६ ॥ वुधैः प्रबन्धाः सुधियोच्यमाना भवन्त्यवश्यं यदि भिन्नभावाः। ग्रन्थे तथाप्यत्र सुसंप्रदाया- दृब्धे न चर्चा चतुर्विधेया ॥७॥ ॥ अथ विक्रमार्कप्रबन्धः ॥ अन्त्योप्याद्यः समजनि गुणैरेक एवावनीशः शौर्यौदार्यप्रभृतिभिरिहोतिले विक्रमार्कः। ओतुः श्रोत्रामृतसवनवत्तस्य राज्ञः प्रबन्ध संक्षिप्योच्चैर्विपुलमपि तं वच्मि किञ्चित्तदादौ ॥८॥ तथाहि ॥ अवन्तिदेशे सुप्रतिष्ठाननामनि नगरेऽसमसा- हसैकनिधिर्दिव्यलक्षणलक्षितो. विक्रमादिगुणैः संपूर्जा विक्रमनामा राजपुत्र आसीत् । स पुनराजन्म दारिद्योपद्वतोप्यतिनीतिपरः सन्यर:- १ B मायेनीपूर्वी २ D कर्मविक्रमादिगणेः ३० भर्तृहरवन्धुः ·विक्रमार्कप्रबन्धः शतैरप्युपायैराननुपलभमानः कदाचिमात्राम- त्रसहायो रोहणाचलं प्रति प्रतस्थे । तत्र तदासन्ने प्रवरनामानि नगरे कुलालस्यालये विश्रम्य प्रभात- समये स भट्टमात्रेण खनित्रं याचितः प्राह । अत्र खनीमध्यमध्यास्य प्रातः पुण्यश्रवणपूर्व ललाट करतलेन संस्टस्य हा दैवमित्युदीरयन्याते पातिते सति दुर्गतो यथाप्राप्त्या रत्नानि लभतेोस वृत्तान्तममुं तस्मात्सम्यगवगन्य विक्रमेण तदैन्यं कारयितुमक्ष- मस्तान्युपकरणानि सहादाय रत्नखननार्थ खनीम- ध्ये प्रहारोद्यतं विक्रममभिदधे । यत्कचिदवन्त्याः समागतो वैदेशिकास्वगृहे कुशलोदन्तं दृष्टो भवन्मा- तुः पञ्चत्वमाचररन्यौ। तत्तप्तवजशूचीनिभं वचो नि- शम्य ललाटं करतलेनाहत्य हा दैवमित्युचरन्व- नित्रं करतलाचिक्षेप । तेन खनित्रायेण विदारिता. यां भुवि देदीप्यमानं सपादलक्ष्यमूल्यं रत्नं प्रादुरासी- त्। मात्रस्तदादाय विक्रमेण सह प्रत्यावृत्तः । तच्छोकशङ्कुशङ्कापनोदाय खनीवृत्तान्तज्ञापनपूर्च तत्कालमेव मातुः कुशलमुक्तवान् । विक्रमः सहजा लोलुभतां विमृश्य भट्टमात्रस्य कुधा तत्करादनमा- छिद्य पुनः खनीकण्ठे प्राप्तः।

·३ प्रवन्धचिन्तामणिः भृशं श्रुतत्वान्न, कथाः पुराणाः प्रीणन्ति चेतांसि तथा बुधानाम् वृत्तैस्तदासन्नसतां प्रबन्ध- चिन्तामणिग्रन्थमहं तनोमि ॥ ६ ॥ बुधैः प्रबन्धाः सुधियोच्यमाना भवन्त्यवश्यं यदि भिन्नभावाः। मन्थे तथाप्यत्र सुसंप्रदाया- दृब्धे न चर्चा चतुरैर्विघेया ॥ ७॥ ॥अथ विक्रमार्कप्रबन्धः॥ अन्त्योप्यायः समजनि गुणैरेक एवावनीशः शौर्योदार्यप्रभृतिभिरिहोर्वीतले विक्रमार्कः। श्रोतुः श्रोत्रामृतसवनवत्तस्य राज्ञः प्रबन्धं संक्षिप्योच्चैर्विपुलमपि तं वच्मि किञ्चित्तदादौ ॥८॥ तथाहि ।। अवन्तिदेशे सुप्रतिष्ठाननामनि नगरेऽसमसा- हसैकनिधिर्दिव्यलक्षणलक्षितोर विक्रमादिगुणैः संपूर्णी विक्रमनामा राजपुत्र आसीत् । स पुनराजन्म दारिद्योपद्रुतोप्यतिनीतिपरः सन्यर:- १ . उमपिनीपूर्ण २ ० कर्मविक्रम मादिगण ३० भर्तृहरमन्युः ·विक्रमा.प्रबन्धः तालमालोकितवान् । स-च बुभुक्षाक्षामकुक्षिस्तानि भोज्यानि यदृच्छयोपभुज्य गन्धद्रव्यैश्च स्वशरीरं वि- लिप्य ताम्बूलास्वादनेन परितुष्टस्तत्र पल्यङ्के स- मुपविश्य श्रीविक्रमं प्राह । रे मनुज अहमग्निवेताल- नामा देवराजप्रतीहारतया प्रतीतः प्रतिदिनमे- कैकं नृपं निहन्मि । किं तु तवानया भक्त्या प्रीणि- तेन मयाऽभयदानपूर्व तव राज्यं प्रदत्तं परमेताव- अक्ष्यभोज्यानि मम सदैवोपढौकनीयानि । इत्थ- मुभाभ्यामपि प्रतिपन्ने कियत्यपि गते काले श्रीवि- क्रमेण राज्ञा निजमायुः पृष्टः । नाहं वेनि.किं तु स्वस्वामिनं विज्ञाप्य भवन्तं विज्ञापयिष्यामीत्युत्त्का गतः। पुनरन्यस्यां निशि समेतः। महेन्द्रेण संपूर्ण- • शतायुरादिष्ट इति तं जगौ । स राज्ञा मित्रधर्मम- धिकमधिरोप्येत्युपरुघ्य' यन्महेन्द्रपार्थादेकेन हा- यनेन हीनं वर्षशतं कारयति स तदगीकृत्य भूयोऽ भ्युपेतः सन्नित्युवाच। महेन्द्रेणापि न नवनवतिनै- कोनरं वर्षशतं भवतीति निर्णये ज्ञाते यावत्परस्मि- न्दिने तद्योग्यं भक्ष्यमोज्यादिपाकं निपिध्य नृपः संग्रामसज्जो भूत्वा निशि तस्थौ । तावत्तत्रैव पूर्व री- १. भधिरोपाप्रदामरेन्द्र २ । प्रतीनि कधितमिति निर्णताने ..

·४ प्रबन्धचिन्तामणिः धिग् रोहणं गिरिं दीनदायव्रणरोहणम् । दत्ते हा दैवमित्युक्ते रत्नान्यर्थिजनाय यः॥ इत्युदीर्य सकललोकप्रत्यक्षं तत्रैव तदनमुत्सृ- ज्य पुनर्देशान्तरं परिभ्राम्यन्नवन्तिपरिसरं प्राप्तः । पटुपटहध्वनिमाकर्ण्य वृत्तान्तमवबुध्य च तं छुप्त- वान् । तेन समं स राजमन्दिरे समायातः। तस्मि- नेवाष्टष्टे मुहूर्ते अहोरात्रप्रमिते राज्ये सचिवैरभि- पिक्तो दीर्घदर्शितयेति दध्यौ । यदस्य राज्यस्य प्र- वलः कोप्यतुरः सुरो वा क्रुद्धः सन्प्रतिदिनमेकैकं नृपं संहरति नृपाभावे देशविनाशं करोति । अतो भक्त्या वा शक्त्या तदनुनयः समुचित इति ना- नाविधानि भक्ष्यभोज्यानि निर्माप्य प्रदोपसमये चन्द्रशालायां सर्वमपि सजीकृत्य निशारात्रिका- वसरानन्तरमङ्गरक्षैर्वृतस्तत्र भारशृङ्खलायां निहित- पल्यङ्के निजपट्टदुकूलाछादितमुच्छीर्षकं नियोज्य स्वयं प्रदीपच्छायामाश्रित्य कृपाणपाणिधैर्यनि- र्जितजगत्रयो दिगवलोकनपरो यावदास्ते तावन्म- हानिशीथसमये वातायनदारेण प्रथमं धूम ततो ज्वाला ततः साक्षात्प्रेतपतिरूपमिव करालं वे- १ B अवन्निपरिसरे प्राप्त: २८ खाद्यान निर्माय ·विक्रमा प्रवन्धः तालमालोकितवान् । स च बुभुक्षाक्षामकुक्षिस्तानि भोज्यानि यदृच्छयोपभुज्य गन्धद्रव्यैश्च स्वशरीरं वि- लिप्य ताम्बूलास्वादनेन परितुष्टस्तत्र पल्य) स- मुपविश्य श्रीविक्रमं प्राह । रे मनुज अहमग्निवेताल- नामा देवराजप्रतीहारतया प्रतीतः प्रतिदिनमे- कैकं नृपं निहन्मि । किं तु तवानया भक्त्या प्रीणि- तेन मयाऽभयदानपूर्व तव राज्यं प्रदत्तं परमेताव- द्रक्ष्यभोज्यानि मम सदैवोपढौकनीयानि । इत्थ- मुभाभ्यामपि प्रतिपन्ने कियत्यपि गते काले श्रीवि- क्रमेण राज्ञा निजमायुः पृष्टः । नाहं वेद्मि.कि स्वस्वामिनं विज्ञाप्य भवन्तं विज्ञापयिप्यामीत्युका गतः। पुनरन्यस्यां निशि समेतः। महेन्द्रेण संपूर्ण- शतायुरादिष्ट इति तं जगौ । स राज्ञा मित्रधर्मम- धिकमधिरोप्येत्युपरुष्य' यन्महेन्द्रपार्थादेकेन हा- यनेन हीनं वर्षशतं कारयति स तदङ्गीकृत्य भूयोऽ भ्युपेतः सन्नित्युवाच। महेन्द्रेणापि न नवनवतिनै- कोतरं वर्षशतं भवतीति निर्णये ज्ञाते यावत्परस्मि- न्दिने तद्योग्यं भक्ष्यमोज्यादिपाकं निपिध्य नृपः संग्रामसज्जो भूत्वा निशि तस्थौ। तावत्तत्रैव पूर्व री- १ भधिरोहामान्द २B नीति मधिनमिति निर्णये ताने ..

·६ प्रबन्धचिन्तामणिः त्या समुपागतः स नृपं जगौ। तद्भोज्यादिकमनी- क्ष्यराजानमधिचिक्षेप च तयोश्चिरं इन्दयुद्धे जायमा- ने सुरुतसहायेन राज्ञा तं पृथ्वीतले पातयित्वा हृदि चरणमारोप्येष्ठं दैवतं स्मरेत्यादिष्टः स नृपं जगौ । अमुनाद्भुतसाहसन परितुष्टोस्म यकृत्यादे- शकारी अग्निवेतालनामाहं तव सिद्ध एवं निष्कण्टकं तस्य राज्यमजनि। इत्यं तेन पराक्रमाकान्तदिग्वल- येन पण्णवतिप्रतिनृपतिमण्डलानि स्वभोगमानिन्ये वन्यो हस्ती स्फुटिकघाटिते. भित्तिभागे स्वबिम्ब दृष्ट्वा दूरात्प्रतिगज इति त्वद्विपां मन्दिरेपु। हत्वा कोपाद्गलितरदनस्तं पुनर्वीक्ष्यमाणो मन्दं मन्दं स्टंशति करिणीशङ्कया साहसाङ्क ॥१॥ अवन्त्यां पुरि श्रीविक्रमादित्यराज्ञः सुता प्रियङ्गुम- अरी साध्ययनाय वररुचिनाम्नः पण्डितस्य समापता सा प्राज्ञतया सर्वाणि शास्त्राणि तत्पार्श्वे कियद्भि- सररधात्ययौवनभरवमानाजनकं नित्यमाराध- यन्ती कदाचिद्वसन्तसमये वर्तमाने गवाक्षे सुखास- नासीना मध्यान्दिनप्रस्तावे ललाटन्तपे तपने पषि १० भाक्रान्नमण्डलेन २ वावचिना राज्ञः नुनिः नेपम् । मारसा नि विमस्पापरं नाम ३ A DG सासा:

·विक्रमार्कप्रबन्धः संचरन्तमुपाध्यायमालोक्य वातायनच्छायासु वि- श्रान्तं तमुवाचा परिपाकपेशलानिसहकारफलानि वर्शयन्ती तं तल्लोलुभमवबुध्यामूनि फलानि शीत- लान्युष्णानि वा.तुभ्यं रोचत. इति तद्वचनचातुरी- तत्त्वमनवबुध्य तान्युष्णान्येवाभिलपामीति तेनोक्त तदुपढौकितवस्त्राञ्चले तिर्यग्तानि मुमोच । भूतल- पातादजोवगुण्ठितानि करतलाभ्यामादाय स्वमुख- मारुतेन तद्रजोपनयन् राजकन्यया सोपहासममि- दधे । किमत्युग्णान्यमूनि वदनवातेन शिशिरीकुरु- पे इति तस्याः सोपहासवचसा सामर्पः स द्विजः प्राह । रे विदग्धमानिनि गुरुवितर्कपराया भवत्याः पशुपाल एव पतिरस्तु। इति तच्छापं श्रुत्वा त- योक्तायस्तवत्रविद्यस्याप्याधिकोविद्यतया परमगुरु- स्तमेव विवाहयिष्यामि सेति प्रतिज्ञातवती । अथ श्रीविक्रमे तदुचितप्रवरवरचिन्तासमुद्रमाने स पण्डि- तः कदाचिदभिलपितवरनिवेदनोत्सुकीकतराजशा- सनादरण्यानीमवगाहमानोतितृष्णातरलितः सर्व- तः सर्वतो मूर्खाभावात्यशुपालमेकमालोक्य जलं याचितवान् । तेनापि जलाभावार्दुग्यं पिबेत्युत्ता १ । अधिकविया २ B भनिनुमा तालिन ·प्रवन्धचिन्तामणिः करवडी विधेहीत्यभिहिते सर्वेष्वभिधानेष्वभिधान- मिद मश्रुतमाकZ चिन्ताचान्तस्वान्तः स्वहस्ते त. मस्तके दत्वा महिप्यास्तले निवेश्य करवडीसंज्ञांक- रतलयुगलयोजना कारयित्वाकन्ठं पयः पायितः । सतं मस्तके हस्तदानात्करवडीविशेपशब्दज्ञापना- व गुरुपायं मन्यमानस्तस्याः समुचितपतिमवगम्य महिपीपरिहारानं निज सौधमानीय पण्मासी याव- तहपुःपरिकर्मपूर्व ई नमः शिवायेत्याशिर्वादाध्या- पनकारितापडिर्मासैस्तस्य तान्यक्षराणि कण्ठपीठ- स्थितान्यवगम्य शुभे मुहूर्ते कृतशृङ्गारः स पण्डितेन नृपसभा नीतो नृपं प्रति सदभ्यस्तमाशिर्वाद स. भाक्षोभवशादुशरटेत्यक्षरैर्जगौ । विसंस्थूलवचसा विस्मितस्य नृपतेरसती तच्चातुरीमारोपयितुका- मः पण्डितः माह ॥ उमया सहितो रुद्रः शंकरः शूलपाणिभृत् । रक्षतु त्यां महीपाल टंकारबलगर्वितः ॥ १॥ इति विदितन श्लोकेन तत्पाण्डित्यगम्भीरतां व- चनविस्तरेण व्याख्यातवान् । तत्प्रत्ययप्रीतेन - १ अभिधानेपिदं २ गुरुमायं तस्याः ३ A D परिकोणा पूर्व ४ B नृपतभेनासे तच्चानुस । ५ । पण्डिन । उपया ·विक्रमार्कप्रबन्धः पतिना हि महिषीपालः स्वां पुत्री परिणायितः पण्डितोपदिष्टं सर्वथामौनमेवालम्वमानो राजकन्य- कया द्वैदग्ध्याजिज्ञासया नवलिखितपुस्तकस्य शो- धनायोपरुद्धः। करतले पुस्तकं विन्यस्य तदक्षराणि बिन्दुमात्रारहितानि नखच्छेदिन्या केवलान्येव' कु- राजपुठ्या महिपीपाल एव निर्णीतः । ततः प्रभृति जामातृशुद्धिरित सर्वतः प्रसिद्धिरभूत् । कदाचिञ्चित्रभित्तौ महिपीनिवहे दर्शिते सति प्रमो- दात्स्वप्रतिष्टां विस्मृत्य तदाव्हानोचितानि विकृति- वचनान्युचरन्महिपीपाल इति निश्चिये । स तां तदवज्ञामाकलय्य कालिकां देवीं विद्वत्तारुते आ- रराध । पुत्रीवैधव्यभीतेन राज्ञा निशि च्छद्मना दा- सी प्रहित्य तवाहं तुष्टात्मीत्यभिधाय यावत्स - त्याप्यते तावविप्लवभीतकालिकैव देवी प्रत्यक्षीभू- य तमनुजयाह । तदृत्तान्तावयोधात्ममुदितया रा- जकन्यया तत्रागत्याति कश्चिद्वाग्विशेष इत्यभिहि- ते स तदैव कालिदासनाना प्रसिद्धः कुमारसंभव- प्रभृतिमहाकाव्यत्रयपट्नबन्धान्' रचयामास । अ. १ । राहनाने करेनानि । भरगदन्या पिन्या २ महाका यत्र पद प्रान्धान C महाकायप्राधान ·प्रबन्धचिन्तामाणिः न्यदा तन्नगरवास्तव्यो दान्ताभिधानश्रेष्टी सभास- स्थितं विक्रमार्फमुपायनपाणिरुपागत्य प्रणामपूर्वक विज्ञपयामास । स्वामिन्मया शुभे मुहूर्ने प्रधानव- ईकिभिर्द्धवलगृहं कारितं तत्र महतोत्सवेन प्रवेशः कृतः यावदहं तत्र निशीथे पल्यङ्कस्थितः सुप्तजा- ग्रवस्थया तिष्ठामि तावत्यतामीत्याकस्मिकी गिर निशम्य भयभ्रान्तो मा पतेत्युदीरयस्तदैव पलाय- नमकाएँ । तस्स धवलगृहस्य सम्बन्धिनैमित्तिकैः स्थपतिभिश्च यथावसरमहीनादिभिः सत्कारैर्वृथा दण्डित' इत्यर्थे देवः प्रमाणं। तमुदन्तं सम्यगवार्य तदुक्तं तद्दवलगृहमूल्यं लक्षत्रयं तस्मै प्रदाय संध्या- सर्वावसरानन्तरं तस्मिन्नात्मीयीकृते सौधे श्रीवि- क्रमः सुखं प्रसुप्तः । तामेव पतामीति गिरमाका- समसाहसिकतया सत्वरं पतेत्युदीरयन्समीपे पति- तं सुवर्णपुरुपं प्राप । इत्यं पुरुपसिद्धिः ॥ अथा- स्मिन्नवसरे कधिविधपुरुपः करकृतलोहमयक- शतरदरिद्रपुत्रको द्वाःस्थनिवेदितो नृप प्राह । स्वामिभवता नाथेन प्रथितायामवन्त्यां सर्वाण्य- १ अयान्पदा २ । यथावतरं महादानानिमिः सत्मा. रेश स्याहं दण्डिन ·११. विक्रमार्कप्रबन्धः पि वस्तूनि सत्वरमत्र विक्रयं यान्ति लभ्यन्ते चेति प्रसिद्धिं बुध्वा चतुरशीतिसंख्येषु चतुःपयेप्वहो- रात्रं विक्रयाय दरिद्रपुत्रको भ्रामितोपि केनापि नं गृहीतः। प्रत्युताहं निर्भस्तित इति नगर्या यथावस्थितं कलङ्क महाराजे विज्ञप्य यथागत ब- जामीत्याप्टच्छन्नस्मि । तदैव तं महान्तं कलंङ्कपर्क पुर्याः पर्यालोज्य दीनारलक्षं तस्मै प्रदाय नृपस्तं लोहपुत्रकं कोशे निवेशयामास । तस्यामेव निशि प्रथमयामे सुखसुप्तस्य राज्ञः समीपे राज्याधिष्ठात- दैवतं द्वितीययामे' हयाधिष्ठातृदैवतं तृतीययामे लक्ष्मीश्चाविर्भूय महाराज्ञा दारिद्र्यपुत्रके क्रीते ना- स्माकमिहावस्थातुमुचितमित्याप्टच्छ्य राज्ञः सा- हसभङ्गो माभूदित्यनुज्ञातानि तानि जग्मुः। चतुर्थ- यामेत्र कश्चिदुदारपुरुषो दिव्यतेजोमयमूर्तिः प्रादु- भूयाहं सत्त्वनामा भवन्तमाभवं श्रितो गन्तुमाप्टच्छे. इत्युदिते करतलेन नृपः कपाणिकामादाय याव- दात्मघाताय व्यवस्पति तावत्तेनैव करे गृहीत्वा तुष्टोस्मीत्यभिधाय स्खलितः । गजाद्यधिष्टातृणि त्रीणि देवतानि प्रत्यावृत्य नृपं प्रोचुः। गमन- संकतव्याघातिना सत्वेन विप्रालब्धानां नृपं विहाय ·१२ । प्रवन्धचिन्तामणिः नास्माकं गमनमुचितमिति तान्यप्ययनं तस्थुः । अथान्यस्मिन्नवसरे सभास्थितं श्रीविक्रमं सामु- द्रिकशास्त्रवेदी कश्चिद्वैदेशिको द्वाःस्वनिवेदितः प्र- विश्य नृपलक्षणानि निरीक्ष्यमाणः शिरोधूननपरो नृपेण स विपादकारणं दृष्ट ऊचे । यत्त्वां सर्वापल- क्षणनिधिमपि पण्णवतिदेशसाम्राज्यलक्ष्मी भुञ्जा- नमवेक्ष्य सामुद्रिकशास्त्रे निर्वदपरोऽभवं । तत्कि- मपि कर्बुरान्तं न पश्यामि यत्प्रभावेण त्वमपि राज्यं करोपि । तदाक्यानन्तरं कपाणिकामादाय यावदुदरे निधत्ते तावत्तेन किमेतदिति पृष्टः श्री- विक्रमः प्राह । उदरं विदार्य तव तदिधमन्तं दर्श- यिष्यामीति वदन्वात्रिंशतोधिकमिदं सत्त्वलक्षणं तव नोवगतमिति पारितोपिकदानपूर्वकं नृपस्तं विससर्ज ॥ अथ कस्मिंश्चिदवसरे परपुरप्रवेशवि- द्यया निराकताः सर्वा अपि विफलाः कला इति निशम्य तदधिगमाय श्रीपर्वते भैरवानन्दयोगिनः समीपे श्रीविक्रमस्तं चिरमारराधे । तत्पूर्वसेवकेन केनापि दिजातिना राज्ञोग्रे इति कथितं । यत्त्वया मां विहाय परपुरप्रवेशविद्या गुरोर्नादेया । इत्यु- १. B पुरप्रतविधया २ + चिरमागध्य नन ·: विकमार्क प्रवन्धः परदो नृपो विद्यादानोद्यतं गुरुं विज्ञपयामास । य- प्रथममस्मै दिजाय विद्यां देहि पश्चान्मा हे राज- वयं विद्यायाः सर्वथाऽनर्ह इति गुस्णोदिते 'भूयो- भूयस्तव पश्चानापो भविष्यतीत्युपदिश्य नृपोपरो- धात्तेन विप्राय विद्या प्रदत्ता । ततः प्रत्यावृतौ दाव- प्युजयिनीं प्राप्य पट्टहस्तिविपत्तिविपण्णं राजलोक- मालोक्य परपुरप्रवेशविद्यानुभवनिमित्तं च राजा निजगजशरीरे आत्मानं न्यवेशयत् ॥ तद्यथा ॥ भूपः पाहरिके द्विजे निजगजस्याङ्गेऽविशद्विद्यया विप्रो भूपवपुर्विवेश नृपतिः क्रीडाशुकोऽभूत्ततः । पल्लीगात्रनिवेशितात्मनि नृपे व्यामृश्य देव्या मृतिं विप्रः कीरमजीवयन्निजतनुं श्रीक्रमो लब्धवान् १॥ ॥ इत्यं किक्रमार्कस्य परपुरप्रवेशविद्या सिद्धा ॥ अधास्मिन्नवसरे श्रीविक्रमो राजपाटिकायां व्र- जस्तन्नगरनिवासिना श्रीसकेनानुगम्यमानं वन्दिपु- त्रैः श्रीसर्वज्ञपुत्र इति स्तूयमानं श्रीसिद्धसेनाचार्य- मागच्छन्तमवलोक्य सर्वज्ञपुत्र इति वचसा कुपि- तः। तसर्वज्ञतापरीक्षार्थ तस्मै मानसं नमस्कार- 'रमकरोत् ॥

·.११ प्रबन्धचिन्तामणिः आप्ते दर्शनमागते दशशती संभाषिते चायुतं यहाचा च हसेहमाशु भवता लक्षोस्य विश्राण्यताम्। निष्काणां परितोपके मम सदा कोटीर्मदाज्ञा पस कोशाधीश सदेति विक्रमनृपश्चके वदान्यस्थितिम् १ सिद्धसेनोपि पूर्वगतवलेन नृपभावमवगम्य द- क्षिणपाणिमुदस्य धर्मलाभाशिददौ । नृपतिनाही- दिहेतु दृष्टः सन्महर्पिस्तव मानसनमस्कारस्याशि- दिः प्रदीयमानोस्तीत्यभिहिते तज्ज्ञानचमलतेन राज्ञा तत्यारितोषिक सुवर्णकोटिळतर्यित ॥ अ. धान्यस्मिन्नवसरे राज्ञा कोशाध्यक्षस्तस्मै दापितसुब- र्णवृत्तान्तं पृष्टः प्राह । यदर्मवाहिकायां श्लोकबन्धे- न मया सुवर्णदानं निहितं ॥ तथाहि ॥ धर्मलाभ इति प्रोक्त दूरादुन्छूितपणये ॥ सूरये सिद्धसेनाय ददौ कोर्टि नराधिपः ॥ १ ॥ तत्तः श्रीसिद्धसेनसूरीन्सभायामाकार्य तत्तुवर्ण गृह्यतामिति पोक्त वृथा तृप्तस्य भोजनमित्युबा- रपुरःसरमनेन सुवर्णेन ऋणयस्तामवनीमनृणी कुरु । इत्युपदिष्टे तत्सन्तोपपरितुष्टेन राज्ञा तद- शीरुतं ॥

·विक्रमार्क प्रवन्ध. दिक्षुभिक्षुरायातस्तिष्ठति द्वारि वारितः । हस्तन्यस्तचतुःश्लोको यद्वागच्छतु गच्छतु ॥ १ ॥ दीयतां दशलक्षणि शासनानि चतुर्दश । - हस्तन्यस्तचतुःश्लोको यहागच्छतु गच्छतु.॥ २ ॥ सर्वदा सर्वदोसीति मिथ्या संस्तूयसे वुधैः । नारयो लेभिरे एष्ठिं न वक्षः परयोपितः ॥ ३ ॥ सरस्वती स्थिता वक्रे लक्ष्मीः करसरोरुहे। कीर्तिः किं कुपिता राजन् येन देशान्तरं गता ॥४॥ अपूर्वेयं धनुर्विद्या भवता शिक्षिता कुतः। , मार्गणौषः समभ्येति गुणो याति दिगन्तरम् ॥५॥ आहते तव निःस्वांने स्फुटितं रिपुहृद्घटैः । गलिते तत्प्रियाने। राजश्चित्रमिदं महत् ॥ ६ ॥ वक्राम्भोजे सरस्वत्यधिवसति सदाशोण एवापरस्ते, वाहुः काकुत्स्थ यस्मृतिकरणपटुंदक्षिणस्ते समुद्रः। वाहिन्यः पार्थमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुश्चन्त्य- स्वच्छन्तानसेऽस्मिन्कथमवनिपते .तेम्बुपानाभि- लापः ॥१॥ अष्टौ ॥२॥ भीक्ष्णं । . १ श्रामग्रे संपूर्णस्ति ·प्रबन्धचिन्तामणि उरुयन्तरवाहलयीथणपञ्चयरोमरायवणगहणे।। सुरनरगणगन्धव्वा नग्गवीआ मयणचोरेण ॥३॥ तस्यामेव निशि नृपो वीरचर्यायां पुरि भ्रसन् भूयो भूयस्तीलक मुखेन पठयमानमिदमत्रौपीत्। १ उसिक्योरनरे वानहीं लघुश्रोन स्त्रीपदे पर्वतपदे तु महान्तो सपनश्च प्रवाहा सनपर्वनरोमरानिवनगहने मुरनरगण. गन्धर्वा नग्रीकता मदनचोरेण • महावीरमोदात् १७० वर्षपु गनेषु नद्रबाहु स्वर्ग गन- नप्पिस्य स्थू नभद्रस्य सायु. ९९ वीरान २१५ वर्षपु मृतस्त सो मार्गमहागिरिः सर्गपाणि ८५९५ श्री वीरान् ३०५ वर्ष सम्प्रती राना म्यूनिभद्रस्यापमहागिरिः १ आर्यसुहस्ती २ शिष्मी मुहम्निममीपे कथिदद यिाथै मुण्डिनोतिभरणे मनः स चो- नपिन्या श्रेणकगज्यपट्टे कोणिक पस्यापरं नामाशोकचन्द्र सपटे खायी म पटवार्षिक पौपधस्थल उन हसा नन्दो राना ननो नानिगणिकापुत्र नमन-दं चाणाक्यो हता मौवश्य चन्द्रगुप्त राज्येऽम्याग्यत । - ननो बिन्दुमारस्तस्य जोमसब रुपानम्न पुगे गना सम्प्रनिनामा स रनी नान वीरान ३०५ वर्ष पामराज्य: । सुहस्तिना प्रतियोधिन मासुहम्नी गतवर्ष मयुः प्रतिपान वीरातू २९१, व स्वर्गत । भामुरांनोर मुहन्निने प्रबोषित पर्व ननु तेनेच सुडगश्वरः शिवः पितुर्परणस्याने स्थापिनम्नस्य महाकाल अनि नामांवर । मुस्लिमोनिटगोत्रस्य वादगाशेप्यानर्गन शिप्पी मुस्थिनमुप्रनिगुर्नामा यामागेत्री काटिकार । AM - - 5 ·१७ विक्रमाप्रवन्धः अम्मणिओ सन्देसडओ तारय कन्ह कहिज। प्रभातोपां रजनीमवधीसत्य तदुत्तरार्द्धम- शृण्वन्निर्विण्णो नृपः सौधं प्राप्य निद्रामकरोत् । प्र- पूपकालेऽवसरकत्यानन्तरं नृपेण तत्राहूतस्तलिक- स्तदुत्तराई पृष्टः। जग दालिदिहि डुब्बिउं बलिवन्ध ण ह मुइज ॥ श्रीसिद्धसेनोपदेशं पुनरुक्तं निणीय दृथिवीमतृणां कर्तुमारेभे॥ दिविषदी तत्र मुस्थितावाशिष्यो दुलको सन्नावश्पविद्ययाव- न्द्रगुप्मनृपतिना समं बुलुन पाटजीपुत्रनगरे । ननिस्नु यथा ॥ प्रनिदर्श विलोवपन्ने विहाराश्चारुसोगनाः । पमारुरि निर्माण प्रापुस्तैपि महर्षयः ॥ १ ॥ उपत्यकापामस्पार्भानि (वैभारगिरेः ) रानगृहं पुरम् । दिनिप्रीतमचम्यकपुरपनपुराभिधम् ॥ २॥ कुशाग्रपुरसं झंच क्रमाद्राजगृहान्हयम् । सहस्राः किन पगिद्यनासम्वणिना गृहा ॥ ३ ॥ ना चााः सौगनानां मध्ये चाहासनिनाम् । १ अस्मा सन्देशक तारक कृष्ण कथप कथये:! २. G दालिहिहि दुनियन D दाहि दुनि पिद्रण डिन चालबन्यो न च मोनितः । नारपनि दारिदय- द्वारसमुद्रादिनि नारायं । कपी .मिनि एक वेशपले पनि भार; • जगहा.

·प्रबन्धचिन्तामणिः अथ मत्सदृशः कोपि जैनो नृपतिर्भावीति ए- ठे श्रीसिद्धसेनसुरिभिरभिदधे ॥ पुन्ने वाससहस्से सयम्मि वरिसाण नवनवइअहिए। होही कुमरनरिन्दो तुह विक्कमराय सारित्यो ॥१॥ अथान्यस्मिन्नवसरे जगत्पनृणीक्रियमाणे नि- जौदार्यगुणेनाहरूतिं दधानः प्रातः कीर्तिस्तम्भ कारयिष्यामीति चिन्तयंस्तस्मिन्नेव निशीथे वीरच- र्यया चतुःपथान्तः परिभ्रमन् युदयमानस्पाभ्यां पत्र श्रीमाजरासन्धः श्रेणिकः कोणिकोभपः ॥ मेघहलविहल श्रीनन्दिपेणादयोनवन् ॥ श्रेणिकमुनोऽशोकचन्द्रः कणिकापराज्यः पिनुः धोकादातर विहाय कौशाम्थ्याः परिसरे नवीनां चम्यां राजधानीमकरोत् । मात्रैव शष्यम्भवमूरिमनकशिपाय दर्शवकालिकं महावीरान ९८ वर्षे रुतवान् । नवीनचम्पायां श्रेणिकपुत्रे कोणिके मुने तत्पुत्र उदायी गता ज्ञान: सोपि पिनुः शोकेन नूननस्थानगवेपणार्थ सेवकाने- पपामास ने गङ्गातटं ययुः । नानामिनाय पाटलीत प्रेक्ष्य न- कारण पृष्टः कोपि महानिरवदन् । अनिकापुत्रो जयसिंहाचा- पा दीदां गृहीताऽनिकापुत्राचार्थनाना बिहरन्गङ्गातटस्थं पुणभद्रपुर प्राप। तत्र पुषकेनुर्नुपः पुप्पनी ही नयोः पुत्रः पुष्पचूतः पुत्री पुष्पचूला, नयोगटानुरागासरस्परं विरहो मान- १ ॥ पुणे • पुग्यो वर्पसह शने वर्षाणां नयनरत्यधिक भावप्पान कुमारपालनरेन्द्रग्ना हे क्रिगान सदाः ।

·विक्रमार्कप्रवन्धः १९ शासितः कस्यापि दारिद्योपद्रुतद्विजन्मनो जीर्णप- भकुटीस्तम्भमध्यारूढो यावत्तिष्ठति तावत्तावेव - पौ शृङ्गायेण तं स्तम्भं भूयो भूयस्ताडयतः । अ- त्रान्तरे स विनोकस्मान्निद्राभङ्गमासाद्याकाशे शुक्र- गुरुभ्यां निरुदं चन्द्रमण्डलमवलोक्य गृहिणीमुत्या- प्य चन्द्रमण्डलसूचितं तन्नृपतेः प्राणसङ्कटमवगम्य होतव्यद्रव्याणि तदुपशान्तये होमार्थमुपढौकयेति सावधानं नृपे गृण्वति स गृहिण्योचे । अयं नृपः प्टथिवीमनृणां कुर्वन्मम कन्यासप्तकस्य विवाहाय दिति राश नातृभगिन्योः परस्परं विवाहः कृतसतो वैपम्पेण राज्यानिकापुनाचार्यपाय दीश गृहीना काजेन केनिनी जाना । तन्मरणानन्तरं तस्याः करोटिका गहापां वहमाना देगहिनिंगना चिरस्थाने । नर कालेन पाटनीतरुतिस्ततः सेवक योग्यं स्थान पाजराझे मिदिन। तेन गा पाटलीपुत्रनाम नवनगर निवेशिनं । नतो नन्दराना तदा दाम्टासमन्त्रिपुरः स्यूनिभद्रः । राज्ञः पण्डि- नो वररुचिः। मार्यमहागिरिः भार्पमुहस्ती दी धातरी जि. भद्रस्य शिष्यो नवाद्यो निनाममोऽन्यः मूरिपरे । तज्नं । रन्दे असमुहत्यि मुगिपरंण सम्पई रापा। मिाई सयपालाई चारितं पाविर्ड परं ॥ १ ॥ [ • पन्दे भानुमतिमूरि मुनिप्रवरं येन सम्पनी राजा माई सप्रसिदि चारि प्रापिनः प्रारम् ॥ १ ॥ मुहसिमिप्येवेक साधकोऽगले नरा पनि यदा नागवत मुग पुकासा नाम्नदामानात्तेन मादे ·प्रवन्धचिन्तामणिः द्रव्यमयञ्छशान्तिकर्मणा कथं व्यसनान्माचयितु- मुचित इति तद्वचसा सर्वथा परिढतगर्वस्तत्सङ्कः- टाछुट्टितः कीर्तिस्तम्भं विस्मन् राज्यं चिरं चकार॥ कटुं काउं मुक्वं च साहसं मइलिअंच अप्पाणं । अजरामरं न पत्तं हा विक्कम हारिओ जम्मो ॥१॥ कदाचिदायुःप्रान्ते केनाप्यायुर्वेदविदा श्री- विक्रमस्य वपुरपाटवे वायसपिशिताहारेण रोगशा- न्तिर्भवतीत्युपदिष्टे नृपेण तस्मिन्याके कार्यमाणे प्रकृतिव्यत्ययं विमृश्य नृप इति ज्ञापितः । साम्प्र- वीमाराम्प सकता विद्याः संप्राप्प चतुःपथे मुरानं मण्डयित्वा फुलवितं च चमकृताः सर्वे । जूपः काव्यमिदं पपाठ । महोः शृद्धं शक्रयटिप्रमाणं शीती वन्हिमारुनो निःप्रकम्यः । यो ब्रूते सर्वथा नन किञ्चि- वृद्धोगदी कि फियाहात्र यादी ॥ १ ॥ ततः प्रसिन वृद्धवादिसूरिणा जितः सिद्धसेनदिवाकरोमि। तरसंवन्धश्वायम् । वेताम्बराचार्येण चारणमुनिना ववसेनेन शकावनारनीय ना- भेयः स्थापिनस्ता पूर्वजाटदेशमण्डननृगुकापुररानद्वारे शनि- १ काउं । उपमाननूनमिति देशील कष्टं मुक्तं साहसं च निरोक्ष- स्विनमात्मानं करता। मनरामान प्राप्त । हे विक्रम हा जन्म 1 हारितम् !

·विक्रमार्क प्रवन्धः तं धर्मोपधमेव बलवत्। प्रकतेविरुतिरुत्पाताजीवि- तलोलुपतया लोकोत्तरी सत्वप्रतिमपहाय काक- मांसमभिलपन्सर्वथा न जीवतीति वैद्यनाभिहित- स्तं पारितोपिकदानपूर्व परमार्थवान्धवमिति श्लाघ- मानो. गजतुरगकोशादिसर्वस्वमार्थभ्यो वितीर्य राजलोकं नगरलोकमाएछ्य विजने कापि धवल- गृहप्रदेशे तत्कालोचितम्लानदानदेवार्चनपूर्व दर्भ- खस्तराधिरूढो ब्रह्मद्वारेण प्राणोत्क्रान्ति करिष्या- मीति विमृशन्नकस्मादाविर्भूतमप्सरोगणं स ददर्श। काविहारे स्थिताः श्रीवादिसूरयः । नत्र येन जीयने तस्याई शिष्यो नविष्यामीति कृतप्रतिज्ञ महाविद्याहंकारिणं दक्षिणपथायात कर्णाटभष्टं दिवाकरनामानं युक्त्या वादे निर्जित्य शिष्यं चक्रुः । तेनेकदा सकल जैनसिधान्त संरकते करोमीति पृटो गुरुराह । ज्या तीर्थकरवचनाशानना हना । ततस्ततापप्रायश्चित्तग्रहणाग्रहे बादशार्पनयात्रान्ने कश्चिन्महानृपो वोधिनध्य इति गुरुवाक्यमगी- रुप द्वादशवाने विक्रमरानप्रतिवोधार्थमुपिन्यां काला. मिडगेवरदेवालय शिवसन्मुखं पादौ धृत्वा तेन सुप्तं । सेवकै नादितस्तत्ताडनयन्नःपुरे राझीपु जात । तनी महानि कोलाहजे नच्युनत्तान्तेन चमत्कनेन विक्रयेण सविनयं पृटो मुनिराहा यदि मया नमस्कारः क्रियते तदेतलिङ्गं विधानविप्पीन । नतो राजाज्ञया नमस्कारमुस्तिः समारब्धा दारिंशशिकाद्य काम्पे पाउने ततिक दिवाभून् । प्रथमं धूमस्तनस्तेजसतो नानिमनुनिरगात् । विक्रमः ·प्रबन्धचिन्तामणिः अञ्जलिं वध्वा प्रणामपूर्व का यूयामिति पृष्ठे । न वाग्विस्तरा)ऽयमवसरः।आप्टच्छनायैव वयमुपाग- ता इत्यभिधायाप्सरसोऽपसरन्त्यो नृपेण भूयोभि- दधिरे । नवीनब्रह्मणा निर्मितानां भवतीनामद्वैत- रूपवतीनामेव रूपं नासया हीनमिति जिज्ञासुर- स्मि । अथ ताः सहस्ततालं विहस्य निजमपराध- मस्मासु संभावयसीति ता मौनमाश्रिता नृपेणो- चिरे । स्वर्गलोकस्थितासु भवतीपु ममापराधः क- थं संभाव्यत इति नृपवचःप्रान्ते तासु मुरव्यया सु- मुख्ययाचचक्षे । राजन्प्राग्पुण्योदयेन साम्प्रतं नवा- सपरिवारः शिष्योजून् ।। तऽक्तम् ॥ उपोदरागाश्चितसियसेन- दिवाकराचार्यकनप्रनिधः। श्रीमान्कुडङ्गेश्वरनाभिमनु- देवः शिवायाग्नु जिनेश्वरो वः ॥ १ ॥ ग्रामाणां सखें। शासनपटिकां । श्रीमयिन्यां संवा १ चैत्रसुदि १ गुरौ माढदेशीयमहास्पटाक्षिकपरमहितश्वेताम्बरो. पासमब्राह्मणगौतममुन कात्यायनेन रानावयन् । शत्रुअपोबार- मनृणां पृर्थी परिवचसा छत्ता निजं संवत्सरं प्रायनयन् । पूर्व पाचनाधसंवत्सरानन्नर गईमानसंवत्सरोजत्तदेशे । नाम्वरमने महावीरान् ४७० वर्ग विक्रमो राजा ! दिगम्बरमते नु ·विक्रमाप्रवन्धः पिनिधयस्तव सौधेऽवतेरुस्तदधिष्ठायो वयं भवता देवतारूपेणाजन्मावधि महादानानि ददतैकस्यै- व निधेरेतावदेव व्यवकलितं यावत्त्वं नासायं न पश्यसि । इत्यं तदुक्तिमाकर्ण्य ललाटं करतले- न स्टशन यद्यहं नवनिधीन्वेद्मि तदा नवभ्यः पु. रुपेभ्यस्तान्समर्पयामीति दैवेनाज्ञानभावादश्चित इत्युच्चरंस्ताभिः कलौ भवानेवोदार इति प्रतिवो- धितः परलोकमाप । ततः प्रभृति तस्य विक्रमा- दित्यस्य जगत्ययमधुनापि संवत्सरः प्रवर्तते । श्रीविक्रमार्कस्य दाने विविधाः प्रवन्धः ॥ . ६ वरिसाणि सपच्छकनिगसी गदा य जिणन्दपीरस्स । णिन्वाण सम्पत्ते उनण्णो विमो रा॥१॥ [निर्वाणं प्राप्तस्य जिनेन्द्रवीरस्य ध्यशीत्याध कपट्शनानि वर्षाणि गतानि तदा विक्रम उतन्नो राना ॥१॥ तथाच कदाचित्कारणवशालध्या सैन्याकुवर्णेन राज्ञा दत्तं सिद्धसेनाविरुदं प्राप्य सियसेनदिवाकर इति नाम्ना प्रसिद्धोभून् । • पचय परिससपे सिवसेनो यज्ञपपपडो॥ [• महाराववशते एर वर्षशते जयप्रकटः सिद्धसेनोनून् । बनोटमूरिगुरुः सिझसेनोन्य स तु विक्रयस्य सप्तमशते संवत्स- रेऽनन् । नेमिचन्द्रमूरिस्नप्रवचनसारोद्धारस्य टीकाकर्ता सिम- से पोवन्य. सनु विक्रमरुप द्वादशाशने संव-सरेऽत् ॥

·प्रबन्धाचन्तामाणः ॥ अथ शालिवाहनप्रबन्धः ॥ अथ दाने विद्वत्तायां च श्रीसातवाहनकथा* यथाश्रुता ज्ञेया । तत्पूर्वभवकथा चैवं । श्रीप्रतिष्ठा- नपुरे शातवाहनभूपो राजपाटिकायां गच्छन्नगरप्र- त्यासन्ननद्यां वीचिभिरितरिक्षिप्तं मत्स्यमेकं हस- न्तमालोक्य प्रकृतेर्विरुतिरुत्यात इति भयभ्रान्तो नृपः सर्वानेव विदग्धपुरुपान्सन्देहममुं पृच्छत्रज्ञा- नसागरनामानं जैनमुनिं पप्रच्छ । ज्ञानातिशयेन तेन तत्पूर्वक्षवं विज्ञायेत्युपदिष्टं । यत्युरातनभवे त्वमस्मिन्नेव पत्तने उच्छिन्नवंशः काप्टभारवाहनक- वृत्तिस्तस्यामेव नद्यां भोजनावसरे संनिहित- शिलातले सक्तनपयसालोडय नित्यमनासि । 'कस्मिन्नप्यहानि जैनमुनि मासोपवासपारणाहेतोः पुरो व्रजन्तमाय तं सक्तुपिण्डं तस्मै प्रादात् । तस्य पात्रदानस्यातिशयात्त्वं शालवाहननृपतिरा- सीः। स मुनिर्देचो जातस्तदेवताधिष्ठानवशात्तं का- . " • शानिराहन,शालबाहन,साजवाहण,सालगहन, साजाहण सामानहानेपकरप मामा नकाशा या॥ दक्षिणपण्डे महाराष्ट्र प्रनिधानं नाम पुरं । नत्र का ही प्रदे. शिनादेकानिकानी भगिनी ने कुनापि गन्तुकामाः कुम्भकारसा- ·शालिवाहनप्रवन्धः टभारवाहिनो जीवं त्वां नृपतितयोपलक्ष्य प्रमोदा- दसितवान् ॥ तत्कथासंग्रहश्चैवं ॥ मीनानने प्रहसिते भयभीतमाह श्रीशातवाहनमृपिर्भवतात्र नद्याम् । यत्सक्तुभिर्मुनिरकार्यत पारणं प्राक् दैवाद्भवन्तमुपलक्ष्य झपो जहास ॥ १॥ स श्रीशातवाहनः पूर्वभववृत्तान्तं जातिस्मृत्या साक्षात्कृत्य ततः प्रभृति दानधर्ममाराधयन् सर्वे- लापा निवास चक्रुः । मुरूपा नशाहरणार्थ गोदावर्या नागदे गता । नपरोहिनो नागपुरुपो बलात्तां वुनुते । सनि दुखे स्म- रणापोह नव दुःख निजमुन्मूजयिप्यामीने जनप्रतिको नागपुरुषो गतः । तस्या गर्भधम्प ज्ञावा नो भ्रातरो ता निमय कुम्भाका- रशजाया ना त्या देशान्तरे निर्गती । सापि कुम्भकारगृहे सेवा कुनी काजे पुत्रं मुपुवे । देवानुभागस वा जो महानेतस्वी प्रना. पी जातः । मृन्मयानि हस्पश्वरथपुरुषादिकौडनमानि बनि च- कार । सशतः सानगहननामासीत् । हतश्च ॥ रपणतीहरापाव भोग्ननामिभा धुभा नीसा नागन्तुणो नाम जाभो । सो सिद्धपुरिमुत्ति विदाई पुहरि विअरनो साखाहणर- नो कमागुरु जा। सो पायसित्तायरिए हि सेह । कपानि हमा मुगः । जहा दि सिरिपासनाहरिब रससाहणाये। न कन्निपुरा ना नागन्जपो सिरसा सेटीनतिडे वापिम् । ।

·प्रवन्धचिन्तामणिः पां महाकवीनां विदुपां च संग्रहपरः। चतसृभिः स्वर्णकोटीभिर्गायाचतुष्टयं कीत्वा सप्तशतीगाथा - माणं शालिवाहनाभिधानं संग्रहगाथाकोशं शास्त्रं निर्माप्य नानावदातनिधिः सुचिरं राज्यं चकार । तदाथाचष्टयमेतद्यथा ॥ हारो वेणीदण्डो खटुग्गलियाइ तह य तालुति । एयाइ नवार सालाहणेण दहकोडिगहियाइ ॥१॥ नस्थ सिरिसाजिवाहपरन्नो चन्दतेहाभिहाणसई दोहं निभत्ता नार निवेदयं । ने रसजुद्धा निभं र मुत्तुं नागनुणपासमाया । नई रमसिद्धि नाऊण नेणेव सत्येण नागज्नुणो निहर्छ । तत्य थम्भणं नाम नपरं! [ रनसिंहराको भोपासनानी सुता तस्या नागार्जुनो नाय पुत्रः । स सिद्धपुरुप इति विख्यातः पृथिवीं विचान सालिवाहनरातः कजागुरु त सपादजिनाचार्य निषेवते । कदापि गुरुयुबाजुनं । यथा हि पार्थनाथविम्ब रससाधनार्थे । ततो नागार्जुनो तदभिप्राय झात्वा कान्तिपुराकपटेनसेड़ीनदीनटे समानीप नदिम् स्थापपि- वा रससिद्धो जातः । नत्र श्रीशालिवाहनराइश्चन्द्रशेखाजधाना सनी दयं नितपुत्रस्य तस्मै नागार्जुनाप द्वाभ्यां शिशय नि- चोदने । तौ रसौ नितं राज्यं मुक्का नागार्जुनपाचे पायाती। सनो रसांसोंच ज्ञाता तेनैव शत्रेण नाभ्या नागार्जुनो निहनः । * या गाथायां हावर्णन वेणीदण्डवर्णन । जुक्तोद्रीनुष्यतर्वण- में नथा च नानाजीपम्पमन्योत्तपा। नवरं शाखियाहनेनेताश्चतम्रो गाया दमकोटिभिहीताः ॥ १॥ .

·शालिवाहनप्रवन्धः मग चिय अलहन्ती हारो पीणुन्नयाण थणयाण । उबिम्बो भमइ उरे जउणानइफेणपुञ्ज व्व ॥२॥ कसिणुज्जलो य रेहइ वेणीदण्डो नियम्वविम्बाम्म । तह सुन्दार सुरयमहानिहाणरक्खाभुयङ्गु व्व ॥३॥ तस्मिस्थाने स्तम्भनं नाम नगरं जातम् ॥ कानियकालकाययपालित्तगणहरो वरसाई । नागजुणनोगिन्दो आणेहि भपणे ठाणे ॥ १ ॥ काजिककालकाचार्यदेशज्ञानपादोजप्तगणधरेपिदेशा- नागार्जुनयोगोंद्र मानिनाय भात्मनः स्थाने। कान्तिपुरात्कपटत्पा रखमयपानाथविम्बम् ] ॥ पादनितोपि पाटलीपुत्रस्थमुरुण्डराजमस्तकपीडा मन्त्रशकपा निवार्य प्रतिष्ठानपुर प्राप्तस्तद्यथा ॥ नद नह पएसिणि नाणुगम्मि पालित्त भमाडेर । तह नह से सिरविपणा पणस्सर मुरुण्डरायरस ॥१॥ कोपि सामिलापः कस्याश्चित्पीनोन्नतपरोधराया हार वर्णपनि ॥ मगं चियेति । मार्गमगाजभमानो हार: पीनोन्नतयोः स्तनयोगदिमो धमत्युरसि यमुनानदीफेनपुञ्जाय। मन यमुनाफे- नसादृश्येन स्तनमुपश्यामना व्यज्यने । तथा च सत्याधाने ऽनुपभो- ग्यनेत्यादिसयमूदनीयम् ॥ २॥! हप्पोचतश्च राजने वेणीदण्टो निनधिम्बे नदा हे मुन्दार सुरलमहानिधाररदानुनगर ॥ ३ ॥1 PC मणुं । पीगुग्णाण गणाण । उावेगी। पुझो र गपभो ॥ ।

·૨૮ प्रबन्धचिन्तामणिः परिओससुन्दराइं सुरए जायन्ति जाइ सुक्खाई । विरहाओ ताइ पियसहि खडुग्गलियाइ कीरन्ति ? [ यथा पथा प्रदेशिनों जानौ पादलितो भ्रामयति । तथा तथा तस्य शिरोवेदना प्रणश्पति मुरुण्डराजस्य ॥ १॥] शालिवाहनपुरःसरा नृपा- श्चित्रकारिचारिता इहाभवन् । दैवर्वहुविधराधिष्ठिने चान्नसत्रसदनान्यनेकशः ॥१॥ कगितात्रेयवृहस्पतिपञ्चालोहर महीभृउपरोधात । न्यस्तस्व चतुर्नग्रन्थार्य श्लोकमेकमप्रथमम् ॥ २॥ स चायम। जीर्ण भोजनमात्रेपः कपिजः प्राणिनां दया । वृहस्पनिरविश्वासः पञ्चालः स्त्रीषु माईवम् ॥ ३ ॥ [१ प्रतिष्ठानपुरे २ कामशास्त्रकती वाचव्या ३ शालिवाह- नराज्ञ आग्रहात् ] ने चचारोपि स्वस्वग्रन्थं राशेऽदर्शपस्तो नुमसमर्थ रानान श्लोकेकपादन स्वसकतम्याभिप्रायं निवे- दयामासुः परितोषमुन्दराणि सुरते जायन्ते यानि सौख्यानि विरहातानि है प्रियसापे खदशब्दो जुक्तार्यवाची देशी० जुक्तोगीर्णानि सन्ति कार्यन्ने कृण्वन्ति ॥२॥ B परितोसमुन्दा G D सुरएन जहन्ति नाद सोमवार साहशिप डण विरहे । बझुग्गिमा पटुमापिहार ·शालिवाहनप्रबन्धः २९ मा जाण कीर जह चञ्चुलालियं पडइ पक्कमाइन्दा जरढतणदुल्ललियं उम्भुयतालाहलं एयं ॥५॥ ताण पुरोयमरीढं कयलीथम्भाण सरिसपुरिसाण । जे अनणो विणासं फलाई दिन्ता न चिन्तन्ति ६ जह सरसे तह सुक्के वि पायवे धरइ अणुदिणं विझो। उच्छंगवट्टियं निग्गुणंपि गरूया न छड्डन्ति ॥ ७ ॥ । इनचोकपिन्यां विक्रमादित्येन कश्चिदैवज्ञः पृष्टः मद्राज्यहत्ता कश्चित्तपों जूमा निनि पुरुपः । तेनोक्तं । पनिटानपुरे कुम्भ- कारगृहे तादृशो वालोस्ति । नमुखा नं हन्तुं ससैन्यो विक्रमः प्रतिधानपुर प्रातः । सववलात्तन्मारणायोद्योगे कने तपा सुरू- पया मात्रा नागपुरुषः स्मृतः । तेन प्राणूंपासूनकुम्मो दत्तः महती शाक्तः कुमाराय दत्ता तेन कुमारणामृतसिञ्चनेन मन्मय स सैन्य हे कीर पथा च शुलाजिनं पनति पम्माकन्दं । पछाम्रफलं ॥ कठिणत्वपिनद्धं उद्नं पावान्तरे मरणं सुजाम- त्पर्थः ताताहत देशी० शातिदेवमेतत् । पिकस्य भोगयोग्यं सुरत- क्ष्ममितिभावः ॥ ५॥! नेपां कदलीस्तम्भः सहापुरुपाणां पुरोय ! अदमनवगण पतः कारणाये भात्मनोविनाशफलानि ददन्नः सन्तो न चिन्तयन्नि। भात्मानं विनाश्यापि परोपकारफलप्रदाः सत्पुरुषाः सन्मानपोम्पा एरोने पायः॥६॥ पथा सरसे नधा शुल्मोपे पादप धरत्यनुदिनमनुराग विपा- चला । उत्सङ्गवतिन निर्गुणमपि गुरखो न त्यन्ति ॥ ७ ॥ B पर प. A ग्लुयनासाहवं मा नानानु ·प्रवन्धचिन्तामणिः पढमो नेहाहारो तेहिं तितिएहिं तह कहवि गहिऊ। पिच्छन्ति जन अन्नं तच्चिय आजम्म मुझारा ८ सयलजणाणन्दयरो सुक्स्स वि एस परिमलो जस्ता तस्स नवसरसभावम्मि हुज किं चन्दणदुमस्त ९ । जीवितं तेन विक्रमसन्यं नाशितं विक्रमोपि पलाय्य गतः । तदनु- धावितस्ततो द्वयोः सन्धिर्नातः । नापीतीरपर्यन्तमुत्तरापथं साधाय- वा प्रतिष्ठानपुरे राज्यं चकार । स्वकीय संवत्सरं प्रावीतत् । तत्रैकस्य द्वितस्य सूनुः सर्पः शूद्रकाल्पः बहुशि सामईनं नेन छन् । तदृष्ट्वा राना से पुरापमकरोत् । ततो गीतमोहितां देवी मापासुरः कश्चिदहरत् । तदन्वेपणाय शूद्रकं प्राहिणोत् । सोषि सकौलेपका कोलापुरस्थां महालक्ष्मीमाराध्य तमसरमरमारयत् । देव्या दत्तं खड्मादाय मायांसुरभाना दर्शिनां महिपीमादापागतः। प्रथमः स्नेहाधारस्तः पुरुपैस्तथा तामिः स्वीनिः कथमीप के नापि कारणेन गृहीनः । यद्यस्मात्कारणादन्यं श्रेष्ठमप्यवसम्बनतेन न पश्याते स नामेव सा च नमेव सर्वगुणाधारत्वेन पश्यतो यन मा. सन्म परस्परानुरागोत्पत्ति समारभ्य मुज्मारशब्दो देशी० गृहम- ध्यस्थोप्रतिवद्धदारुवाची तद्वत्तावपि स्तः ॥ ८॥! सकसजनान-दारः यस्य शुक्रस्यापि वीर्यस्य वा शुष्कस्य पुरुप- स्प वा काणस्पेत्यादिव्यञ्जना! प परिमशः सुगन्धः संभोगक्ष तस्य नवसरसमावे नोकि चन्दनद्रुमस्य अमेव ॥ ९ ॥ A B C मुतारो BD गहीं नहाये कहदि

·वनराजादिप्रबन्धाः
कपालतरू किञ्झगिरी नेहाहारो य चन्दणदुमो य ।
एयाओनवरिसालाहणेण नवकोडिगहियाओ १०
॥ अथ शीलवते प्रबन्धः ॥
तद्यथा॥
पड्डिशग्रामलक्षप्रमिते कन्यकुजे नगरे कल्या.
णकटके पानीयाधिकतप्रियाभिलापव्यतिकराद्राजा
भूदेवो मालवके श्रीकद्रमहाकालमाराध्य मालवर्क
तस्मै देवाय दत्वा स्वयं तापसोभूदिति सक्षेपः ॥
॥ गुर्जरभुवि वढीयाराभिधानदेशे पञ्चाशर-
ग्रामे चापोत्कटवंश्यं झोलिकासंस्थं वालकं वणना-
नि वृक्षे निधाय तन्मातेन्धनमवचिनोति । प्र-
स्तावाचत्रायातैजैनाचार्यः श्रीशीलगुणसूरिनाम-
भिरपराहेपि तस्य वृक्षस्य छायामनमन्तीमालो-
क्य झोलिकास्थितस्य तस्यैव वालकस्य पुण्यप्र-
भावोयमिति विमृश्य जिनशासनप्रभावकोयं भा.
नस्मै शूदकाय तुष्टेन राना राज्याई दत्तं एवं नानाविधाने हात.
विनिपालम्प चरित्राणि । स्थापिनोमेन गोदारीनीरे महालक्ष्मी.
प्रासाद नरपनि गहरे निधनं प्रातः ॥
काजीतमा पिगिरि महाधारश्च चन्दनद्रुमश्च एता.
चनो गाथा नव साजरानेन राजा नवोटिगृहीनाः ॥१०॥

·प्रबन्धचिन्तामणिः चीत्याशया वृत्तिदानपूर्वं तन्मातुः पार्थात्स वालो जगृहे । वीरमतीगणिन्या स वालः परिपाल्यमानो गुरुभिर्दत्तवनराजाभिधानोऽष्टवार्पिको देवपूजावि- नाशकारिणां मूपकाणां रक्षाधिकारे नियुक्तः । स ताल्लाटैनिनन् गुरुभिर्निपिद्धोपि चतुर्थोपायसाध्या- स्तानेवं जगौ । तस्य जातके राजयोगमवधार्याय महानृपतिर्भावीति निर्णीय स मातुः पुनः समार्प- तो मात्रा समं कस्यामपि पल्लिभूमौ स्वमातुलस्य चौरवृत्या वर्तमानस्य सर्वत्र धाटीप्रपातमकरोत् । काकरग्रामे खात्रपातन कस्यापि व्यवहारिणो गृहे धनं मुष्णन्दधिभाण्डे करे पतिते सत्यत्र भुक्तोहमिति विचिन्त्य तत्सर्वस्वं तत्रैव मुल्का विनिर्ययौ । परस्मिन्नहनि तद्भगिन्या श्रीदेव्या नि. शि गुप्तवृत्या सहोदरवात्सल्यादादूतः । तया भो- जनवसुदानपूर्वकमुपकतो मम पट्टाभिपेके भवत्यैव भगिन्या तिलकं विधेयमिति प्रतिपेदे ॥ अथान्य- स्मिन्नवसरे चरटवृत्या वर्तमानस्य चौरैः काप्यर- ण्यप्रदेशे रुदो जन्वाभिधानो वणिन्तं चौरत्रयं दृष्ट्वा वाणपञ्चकमध्याहाणद्वयं भञ्जस्तैः दृष्ट इति माह- { BG नागाने २ A C पलीभूमी B नेन पृष्टः ·वनराजादिप्रबन्धाः ३३ भववितयाधिकं बाणद्वयं विफलमित्युक्ते तदुक्तं घ- लवेध्यं वाणेनाहत्य तैः परितुष्टैरात्मना सह नीत- स्तद्योधविद्याचमकतेन श्रीवनराजन मम पट्टा- भिषेके स्वं महामात्यो भावीत्यादिश्य विसृष्टः । अथ कन्यकुन्नादायातपञ्चकुलेन तादृशराज्ञः सुता- याः श्रीमहणिकाभिधानायाः कञ्चकसम्बन्धे पितृप्र- दत्तगूर्जरदेशस्योद्माहणकहेतवे समागतेन सल्लभृद- नराजाभिधानश्चके । षण्मासी यावद्देशमुद्याह्य चतुर्विंशतिसंख्यान् । रूप्यकद्रम्मलक्षास्तेजोजात्यां- श्वतुःसहस्त्रसंख्यांस्तुरङ्गमान्गृहीत्वा पुनः स्वदेशं प्रति प्रस्थितं पञ्चसुलं सौराष्ट्राभिधानघाटे वनराजो निहत्य कस्मिन्नपि वननिकुञ्ज तद्राजभयादर्प यावद्गुप्तवृत्या तस्थौ ॥ अथ निजराज्याभिषेकाय नगरनिवेशचिकीः शूरां भूमिमवलोकमानः पीपलु. लातडागपाल्यां सुखनिपण्णेन भीरूयाडसाखड- सुतेनाणहिल्लनामा पृष्ठः । किमु विलोक्यते नगर- निवेशयोग्या शूरा भूमिरवलोक्यते इति तैः प्रधा- नैरभिहिते यदि तस्य नगरनिवेशस्य नाम मम १ व २A प्राणि चोप A B महणा, AY 5 ·३४ प्रबन्धचिन्तामणिः वदत ततस्तां भुवमावेदयामीत्यभिधाय जालिवृ. क्षसमीपे गत्वा यावती भूः शशकेनोज्छासिता तावती भुवं दर्शयामास । तत्राणहिल्लपुरनाना नगरं निवेश्य संवत् ८०२ वर्षे वैशाखसुदि २ सोमे श्रीविक्रमार्कतस्तस्य लालितरोर्मूले ध. वलगृहं कारयित्वा राज्याभिषेकलने काकरग्राम- वास्तव्यां तो प्रतिपन्नभगिनीं श्रियादेवीमाहूय तया कृततिलकः श्रीवनराजो राज्याभिषेक पञ्चाशदर्पदेश्यः कारयामास । सजम्बाभिधानो च- णिक् महामात्यश्वके । पञ्चासरयामतः भीशीलगु- 'णसूरीन् सभक्तिकमानाय धवलरहे निजसिंहासने निवेश्य कृतज्ञचूडामणितया सप्ताङ्गमपि राज्यं ते- भ्यः समlयस्तौनःस्टहैर्भूयो निपिद्धः । प्रत्युपका- बुद्ध्या तदादेशाच्छीपार्श्वनाथप्रतिमालंकृतं पचा- सराभिधानं चैत्यं निजाराधकमूर्निसमेतं च कारया- PAG नाम शशकन पात्रासिता : शशकेनोगनिनाः २ भसयेमु दुपत्तरेसु विकासमु प्रतिसगोवाजपरिरविण- पए एसो समारहाणे पटणं वारसमुत्नाइजण पणरायगद- णा निवेसिभ [ अशनपु विडमवपु विफत्तरेगु भणीहतगोपाल- पागिन एतत् सारस्थाने पहनं चापोत्यसमुताफलेन वनरा निशित ·वनराजादिप्रवन्धाः मास। तथा तेन धवलगृहकण्ठे कण्ठेश्वरीप्रासादन कारितः। गूर्जराणामिदं राज्यं वनराजात्प्रभृत्पपि - जैनैस्तु स्थापितं मन्तैस्तद्वेपी नैव नन्दति ॥ १ ॥ पूर्व निरुद्धं वर्ष ५९ मास २ दिन २१ श्रीव- नराजेन राज्यं कृतं । श्रीवनराजस्य सर्वायुर्वर्ष १०९ मास। २ दिन २१। संवत् ८६२ वर्षे आपाढसुदि ३ गुरौ अश्विन्यां सिंहलग्ने वहमाने वनराजसुत- स्य श्रीयोगराजस्य राज्याभिषेकस्तस्य त्रयः कुमा. राः। अन्यस्मिन्नवसरे क्षेमराजनामा कुमारेण रा- जेति विज्ञपयांचवे । देशान्तरीयस्य राज्ञःप्रवहणानि वात्यावर्नेन विपर्यस्तानि । अन्यवेलाकूलेभ्यः श्री- सोमेश्वरपत्तने समागतानि । ततस्तेषु तेजस्वितुरं- गमसहस्त्रं १०००तथा गजानां सार्द्धशती संख्यया- पर वस्तूनि कोटिसंरम्यया । एतावत्सर्वं निजदे- शोपरि स्वदेशमध्ये भूत्वा संचरिष्यति । यदि स्वा- म्यादिशति तदा तदानीयते इति विज्ञप्तेन राज्ञा त- निषेधः कृतः । तदनन्तरं तैत्रिभिः कुमारै राज्ञो वयोद्धभावाद्वैकल्यमाकल्य तस्यामपि स्वदेश- १५ सागरसंगाया. विपीरू. १८ भार. ।

·३६, प्रबन्धचिन्तामणि प्रान्तभूमौ सैन्यं सजीकृत्याज्ञातचौरवृत्या तत्स- वैमाञ्छिद्य स्वपितुरुपनिन्ये । अन्तः कुपितेन मौ- नावलम्विना राज्ञा न किमपि तेषां प्रतिपत्त्यादि कृतं । तत्सर्व नृपतिसात्कृत्वा क्षेमराजकुमारणेत- कार्य सुन्दरं कृतमसुन्दरं वेति विज्ञप्तो नृपतिर्व- भापे । यदि सुन्दरमुच्यते तदा परस्वलुण्टनपातकं यद्यसुन्दरमभिधीयते तदा भवदीयचेतसो विरक्तिः अतो मौनमेव श्रेय इति सिद्ध । श्रूयतां भवदीय- प्रथमप्रश्ने परवित्तापहृतौ निषेधहेतुः । यदा परम- ण्डलेपु नृपतयः सर्वेपामपि राज्ञां राज्यप्रशंसा कुर्वन्ति तदा गुर्जरदेशे चरटराज्यभित्युपहसन्ति । अस्मत्पुरुपैरित्यादिस्वरूपं विज्ञप्तिकया ज्ञाप्यमानाः किञ्चिन्निजपूर्वजवैमनस्यमावहन्तो दृयामहे । यद्ययं पूर्वजकलङ्कः सर्वलोकहृदये विस्मृतिमावहति तदा समस्तराजपङ्क्तियु वयमपि राजशब्दलभामहे। धन- लवलोलुभर्भवद्भिःत पूर्वजकलङ्ग उत्सृज्य पुर्ननवी- रुतः। तदनन्तरं राज्ञा शस्त्रागारानिजं धनुरुपानीय यो भवत्सु बलवान् स इदमारोपयलिति समादिष्टे सर्वाभिसारेण तन्नैकेनाप्यधिरोप्यत इति राना हेलयैवाधिज्यीकत्याभिदधे ॥

·वनराजाविप्रबन्धाः ३७ आज्ञाभलो नरेन्द्राणां वृत्तिच्छेदोनुजीविनाम् । पृथक्शय्या च नारीणामशस्त्रो वध उच्यते॥१॥ इति नीतिशास्त्रोपदेशादस्मास्वशस्त्रवधकारिपु पुत्रेपु को दण्ड उचितः । अतो राज्ञा प्रायोपवेशन- पूर्वकं विंशत्यधिकवर्षशते पूर्णे चिताप्रवेशः कृतः। अनेन राजा भट्टारिकाश्रीयोगाश्वरीप्रासादः कृतः। [संव०८७८ श्रावणसुदिनिरुदं वर्ष १७मास १ . दिन १ श्रीयोगराजेन राज्यं कृतं ॥ सं० ८७८! श्रावणसुदि ५ उत्तरापाढनक्षत्रे धनुर्लग्ने रत्नादि- त्यस्य राज्याभिपेको बभूव । सं०८८१ कार्तिकसुदि. ९ निरुद्धं वर्प ३ मास ३ दिनान्यनेन राज्ञा राज्यं चक्रे ॥ सं०८९८! वर्षे ज्येष्टसुदि १३ शनौ हस्तनक्षत्रे सिंहलने श्रीक्षेमराजदेवस्य राज्याभि- पेकः समजनि। सं० ९२२! भाद्रपदसुदि १५ रवौ वर्ष ३८! मास ३ दिन १० अस्य राज्ञो राज्य- निवन्धः । ५ । सं० ९३५! वर्षे आश्विनसुदि १ सोमे रोहिणीनक्षत्रे कुम्भलग्ने श्रीचामुण्डराजदेवस्य पट्टाभिपेकःसजनि॥६॥ सं० ९३८ माघवदि. ३ सोमे निरुद्ध वर्ष १३ ! मास १ दिन १६ अनेन राज्ञा राज्यं विदधे ॥सं०९३८! माघवविभौमे ·१ प्रबन्धचिन्तामाणः स्वातिनक्षत्रे सिंहलग्ने श्रीआकडदेवो राज्ये उप- विष्टः। अनेन कर्करायां पूर्यामाकडेश्वरकण्टेश्वरी- प्रासादौ कारितौ । सं० ९६५ ! पौषशुदि ९ बुधे निरुद्धं वर्ष २६ ! मास १ दिन २० राज्यं कृतं ॥ सं०९९० ! पौपसुदि१०गुरौ आर्टानक्षत्रे कुम्भलग्ने भूयगडदेवः पट्टे समुपविष्टः। अनेन राज्ञा भूयगडे- श्वरप्रासादःकतःश्रीपत्तने प्राकारश्च सं०९९१! वर्षे आपाढसुदि १५ निरुदं वर्ष २७! मास ६ दिन ५० राज्यं कृतं एवं चापोत्कटवंशे पुरुपाः ७ तदंशे १९० वर्ष मास २ दिनसप्त राज्यं जातं ॥ ! असेव्या मातङ्गा परिगलितपक्षाः शिखरिणो जडप्रीतिः कूर्मों फणिपतिरयं च विरतनः। इति ध्यातुर्धातुर्धराणिकृतये सान्ध्यचुलका- समुत्तस्यौ कश्चिविलसदसिपः सुसुभरः ॥ इति ॥ अथ पूर्वोक्तश्रीभूयगडराजवंशे मुालदेवसु- ता राजवीजदण्डकनामानस्वयः सहोदरा यात्रा- यां श्रीसोमनायं नमस्कृत्य ततः प्रत्यावृत्ताः। श्री- भूयडदेवनृपं वाहकेल्यामवलोकमानास्तुरगस्य नृपे- ण कशापाते दत्ने सति कार्पटिकयेषधारी राजना- मा क्षत्रियोऽनवसरे दनेन तेन कशाघातेन पीडित ·.. वनराजादिप्रबन्धाः ३९ शिरःकम्पपूर्व हा हेति शब्दमवादीत् । राजा त- कारणं पृष्टः स तुरङ्गमन कृतं गतिविशेष न्युञ्छ- नयोग्यमनवधार्य कशाघाते दीयमाने ममैव मर्मा- घातः समजनि । तेन तहचसा चमत्कृतन राज्ञा स तुरङ्गो वाहनाय समर्पितः । तस्यैवाश्वाश्ववार- योः सदृशयोगमालोक्य पदे पदे तयोन्युञ्छनानि कुवैस्तेनैव तदाचारणतस्य महत्कुलमाकलय्य लीला- देवीनाम्नी स्वभगिनीं ददौ।आधानानन्तरंकियत्यपि गते कालेऽकाण्डमरणेसंजातेसचिवैरपत्यमरणं पर्या. लोच्य तदुदरविदारणपूर्वमपत्यमुद्धृतं । मूलनक्षत्र- जातत्वात्स श्रीमूलराजाभिधया समजान । बाला- के इव तेजोमयत्वात्सर्ववल्लभतया पराक्रमेण मा- तुलमहीपालं प्रवर्द्धमानसाम्राज्यं कुर्वन् मदमत्तेन श्रीभूयडदेवेन साम्राज्येऽभिपिच्य तेन तु मनेनो- त्याप्यते च तदादि चापोत्कटानां दानमुपहासप्र- सिद्धास इत्थमनुदिनं विडम्बमानो निजपरिकर स- . जहित्य विकलेन मातुलेन स्थापितो राज्ये तं निहत्य सत्य एव भूपतिर्बभूव ॥ सं० ९९३ वर्षे आपाढसुदि १५ गुरौ, अश्विनीनक्षत्रे सिंहलग्ने रात्रिनहरदयसमये जन्मत एकविंशतितमे वर्षे ·. प्रवन्धचिन्तामाणिः श्रीमूलराजस्य राज्याभिषेकः समजनि । कस्मिन्न- प्यवसरे सपादलक्षीयक्षितिपतिः श्रीमूलराजमाभ- पेणयितुं गूर्जरदेशसन्धौ समाजगाम ।तद्योगपद्येन नरपतस्तिलङ्गदेशीयराज्ञो वारवनामा सेनापतिरु- पाययौ । श्रीमूलरानेन तयोरेकस्मिन्विगृह्यमाणेऽ- परः पार्णिघातं कुरुते इति सचिवैः सह विमृशंस्तै- रूचे। श्रीकन्यादुर्गे प्रविश्य कियन्त्यपि दिनान्य- तिवाह्यन्ते । नवरात्रिकेपु समागतेषु सपादलक्ष- 'क्षितिपतिः स्वराजधान्यां शाकम्भर्यामेव स्त्रगोत्र- जामाराधयिष्यति । तस्मिन्नवसरे श्रीबारवनामा सेनानीर्जीयते तदनुक्रमतः तपादलक्षक्षोणीपतिर- पीत्थं तदीये मन्ले श्रुते सति नृपः प्राह । मम लो. के पलायनापवादः किं न भविष्यतीत्यादिष्टे ॥ ते ऊचुः॥ यदपसरति मेषः कारणं तत्महर्नु मृगपतिरपि कोपात्सं, कुचत्युत्पतिष्णुः । हृदयनिहितवैरा गूढमन्तप्रचाराः किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते.॥ १ ॥ इति तद्वचसा श्रीमूलराजः श्रीकन्यादुर्गे प्रवि- वेश। श्रीसपादलक्षीयभूपतिः श्रीगुर्जरदेशे वर्षा- " ·४१ वनराजादिप्रबन्धाः कालमतिक्रामन्नवरात्रेषु समागतेषु तस्यामेव कट- कभूमौ शाकम्भरीनगरं निवेश्य तत्र गोत्रजामानी- य तत्रैव नवरात्राणि प्रारेभे । श्रीमूलराजस्तत्स्व- रूपमवगम्य निरुपायान्मन्त्रिणो ज्ञात्वा तत्कालो- त्पन्नमतिवैभवो राजा लिहणिका प्रारभ्य राजादे- शेन समस्तान्समन्ततः सामन्तानाहूय कूटलेखक, व्ययकरणप्रतिवद्धपञ्चकुलमुखेन सर्वानपि राजपु- त्रान्पदातींश्चान्वयावदाताभ्यामुपलक्ष्य यथोचितदा. नादिभिरावय॑ च समयसंकेतज्ञापनापूर्व ता. न्सर्वान्सपादलक्षीयनृपतिशिविरसंनिहितान्विधाय निर्णीते वासरे प्रधानकरभीमारुह्य तत्प्रतिपा- लकेन समं भूयसीमपि भुवमाक्रम्य प्रत्यूपकालेऽ. तर्कित एव सपादलक्षीयनृपतेः कटकं प्रविश्य कर- भ्या अवरुह्य रुपाणपाणिरेकाक्येव श्रीमूलराजस्त. दौवारिकमभिहितवान् । साम्प्रतं नृपतेः कः समयः श्रीमूलराजो राजद्वारे प्रविशतीति स्वस्वामिने विज्ञपयेति वदस्तं दोर्दण्डप्रहारेण द्वारदेशादपसार्या. यं श्रीमूलराज एव द्वारे प्रविशतीति तस्मिन्नभिद- धाने गुरुदरान्तः प्रविश्य तस्य राज्ञः पल्य) स्वयं १ लिहिणिका RC D करभ्यामेव B फरभ्यामवरुप - ·४२ प्रबन्धचिन्तामणिः निपसाद । भयभ्रान्तः स राजा क्षणमेकं मौनमव. लम्ब्येपत्साध्वसं विधूये भवानेव श्रीमूलराज इत्यभिहिते श्रीमूलराजः स्पष्टं जगौ । उमिति गि- रमाकर्ण्य यावत्समयोचितं किञ्चिदक्ति तावत्पूर्वसं- केतितस्तैश्चतुःसहस्रप्रमितैः पत्तिभिः स गुरूदरः परिवेष्ठयांचक्रे ।अथ मूलराजेन स नृप इत्यभिदधेो अस्मिन्भूवलये नृपतिः समरवीरः समरे यो मम सन्मुखस्तिष्ठति स कोपि नास्त्यस्ति वेति मम वि- मृशतस्त्वमुपयाचितरुपस्थितोसि परमशनावसरे मक्षिकासन्निपात इव तिलङ्गदेशीयतैलपाभिधा- नराज्ञः सेनापति मज्जयाय समागतं यावाच्छिक्षया. मि तावत्त्वया पार्णिघातादिव्यापाररहितेन स्थात- व्यमिति त्वामुपरोऽमहमागतोस्मि मूलराजनेत्य. भिहिते भूपतिरेवमवादीत् । यत्त्वं नृपतिरपि सामा- न्यपनिरिव जीवितनिरपेक्षतयत्थं वैरिगृहे एक एव प्रविशति तेन खया साईमाजीवितान्तमेव मे सं- न्धिः। तेन राज्ञेत्युदिते मा मैवं वदेति तं निवारयस्तेन भोजनाय निमन्तितोऽवजया तं निपिध्य करेतरवा- रिमादायोत्थितः। तां करमीमारुह्य तेन स्कन्धावारे- ण परिवेष्टितो वारवसेनापतिकटके पतितः। तंनिह- ·वनराजादिप्रबन्धाः ४३ त्य दशसहस्त्रसंख्यास्तद्वाजिनोऽष्टादशगजरूपाणि चादाय यावदावासान्दचे तावत्प्रणिधिभिरस्मि- न्वृत्तान्ते ज्ञापित सपादलक्षः पलायांचक्रे । तेन रा- ज्ञा श्रीपत्तेन श्रीमूलराजवसहिका कारिता । श्री मुञ्जालदेवस्वामिनः प्रासादश्च। तथा नित्यं २ सो मवासरे श्रीपत्तने यात्रायां शिवभक्त्या व्रजस्त- क्तिपरितुष्टः सोमनाथ उपदेशदानपूर्व मण्डलीनगर. मागतः। तेन राज्ञा तत्र मुलेश्वर इति प्रासादः का- रितः तत्र नमश्चिकीर्पाहण प्रतिदिनमागच्छतस्त- स्य तद्भक्तिपरितुष्टः श्रीसोमेश्वरः ससागर एवं भ- वनगरे समेष्यामीत्यभिधाय श्रीमदणहिल्लपुरेऽव- तारमकरोत् । समागतसागरसंकेतेन सर्वेष्वपि जलाशयेपु सर्वाण्यपि वारीणि क्षाराण्यभवन् । तेन राज्ञा तत्र त्रिपुरुपप्रासादः कारितः। अथ तस्य चिन्तायकमुचितं तपस्विनं कंचिदालोकमा- नः सरस्वतीसरितीरे एकान्तरोपवासपारणकेऽ निर्दिष्टपञ्चग्रासभिक्षाहारं कन्यडिनामानं स तप. स्विनमापात् । यावत्तन्नमस्याहेतवे नृपति- स्तन प्रयाति तावत्तेन तृतीयज्वारिणा स ज्वरः कन्थायां नियोजित इति नृपतिरालोक्य तेन राज्ञा ..

·. प्रवन्धचिन्तामणिः कथं कन्या कम्पते इति पृष्ठो नृपेण सह वाती कर्तुमक्षमतयेह ज्वर आरोपित इत्यभिाहते पार्थिवः प्राह । यद्येतावती शक्तिर्भवतस्तदा ज्वरः किन सर्यथा प्रहीयते इति राजादेशे ॥ उपतिष्ठन्तु मे रोगा ये केचित्पूर्वसंचिताः । आनृण्ये गन्तुमिच्छामि तच्छम्भोः परमं पदम् ॥ इति शिवपुराणोक्तान्यधीयन्नभुक्तं. कर्म न क्षीयते इति जानन्कथममुं विसृजामीति तेना- भिहिते त्रिपुरुपधर्मस्थानस्य चिन्तायकत्वाय नृ. पतिरभ्यर्थयामास । अधिकाराविभिर्मासैर्माठापत्याधिभिर्दिनः । शीघ्रं नरकवाञ्छा चेदिनमेकं पुरोहितः ॥ १॥ इति स्मृतिवाक्यं जानस्तपउडुपेन संसारसागर- मुत्तीर्य गोष्यदे निमजामि किमिति वचसा नि- पिद्धो नृपस्ताम्रशासनं मण्डकवेष्टितं निमार्य तस्मै भिक्षागताय पत्रपुटे मोचयामास । स तदजानं- स्ततः प्रत्याहत्तः । पुरा दत्तमार्गोपि सरस्वत्याः पूरे तदा न दीयमानमार्ग आजन्म निजदूपणानि विमृशंस्तात्कालिकभिक्षादोपपरिज्ञानाय यावद्वि- १. भोमणे. २. विषुमफार्मस्थापनस्प ."

·वनराजादिप्रबन्धाः १५ लोकते तावत्ताम्रशासनं ददर्श । तदनु कद्धं तपो- धनं विज्ञाय तत्रागत्य नृपस्तत्सान्त्वनाय यावदि- नयवाक्यानि ब्रूते तावत्तेन मया दक्षिणपाणिना- गृहीतं भवेत्ताम्रशासनं कथं था भवतीति वयजल्ल- देवनामा निजविनेयो नृपाय समर्पितः। तेन वय- जल्लदेवेन प्रतिदिनमङ्गोदर्तनाय जात्यधुसृणस्याष्ठौ पलानि मृगमदपलचतुष्टयं कर्पूरपलमेकं द्वात्रिंश. द्वाराङ्गना ग्रामसहितं सितातपत्रं च यदा ददासि तदा चिन्तायकत्वमङ्गीकरोमीत्पभिहिते राज्ञा त- सर्व प्रतिपद्य त्रिपुरुपधर्मस्थाने तपस्विभूपपदे सोऽभिषिक्तः । कंकरौल इति प्रसिद्धः । इत्थं भो- गानभुआनोप्यजिह्मब्रह्मचर्यानरतः। स कदाचिन्नि- शि मूलराजपल्या परीक्षितुमारब्धः । ताम्बूल. प्रहारेण कुष्टिनीं विधाय पुनरनुनीतो निजोदर्त- नविलेपनम्नानोत्सृष्टपयःप्रक्षालनाञ्च सजीचकार। अथात्रैव लाखाकोत्पत्तिविप्रतिपत्तिप्रवन्धः।। पुरा कस्मिन्नीप परमारवंशे कीर्निराजदेशाधिपतेः सुता कामालतानाम्नीसा बाल्ये सममालिभिःकस्या- पि प्रासादस्य पुरो रममाणा वरान्वृणीतेति ताभि- १ . वागमनानामसहित २ A C D कंकूरोप, ·प्रवन्धचिन्तामणिः व्याहियमाणा सा कमलता घोरान्धकारनिरुद्धनयन- मार्गा प्रासादस्तम्भान्तरितं फुलडाभिधानं पशुपाल. मज्ञातवृत्या तमेव वृत्त्वा तदनन्तरं कतिपयैर्वयः प्रधानवरेभ्य उपौक्यमाना पतिव्रताव्रतनिर्वहणा- यं पितरावनुज्ञाप्य निबन्धात्तमेवोपयेमे । तयोर्नन्द- नो लापाकः स कच्छदेशाधिपतिः प्रसादितयशारा- जवरप्रसादात्सर्वतोप्यजेयः। एकादशकत्वस्त्रासित- श्रीमूलराजसैन्यः। कस्मिन्नप्यवसरे कपिलकोटिदुर्गे स्थित एव राज्ञा लापाकः स्वयं निरुद्धः । तदनुस लक्षः काप्यवस्कन्ददानाय प्रहितं निव्यूढसाहस माहेचाभिधं भृत्यमागच्छन्तमियेप । तत्स्वरूपम- वधार्य श्रीमूलराजेन तदागमनमार्गेपु निरुद्धेषु स समाप्तकार्यस्तत्रागच्छन् शस्त्रं त्यजेति राजपुरु- पैरुक्तः स्वामिकार्यसमर्थनाय तथैव कृत्वा समर- सजं लापाकमुपेत्य प्राणसीत्। अथ संयामा- वसरे॥ जग्या ताविउ जहिं न किउ लक्खर भणइ निघद। गणिया लन्भइ दीहडा के दहक अहवा अ॥१॥ १ येनोवता सता तापितो न कृतः । ताहै लदो निकृष्टो भग्य. ते । गणिता प्लम्पन्ने दिवसा कि वा दश । अथवा || ·वनराजादिप्रबन्धाः इत्यादिवोधवाक्यानि विविधानि व्याहरन्माहिचभृ- त्येनोद्भटवृत्तिदर्शनेन प्रोत्साहितसाहसः श्रीमूलरा- जेन समं द्वन्द्वयुद्धं कुर्वाणस्तस्याजेयता दिनत्रयेण विमृश्य तुर्यदिने श्रीसोमेश्वरमनुस्मृत्य ततोवती- र्णरुद्रकलया स लक्षो निजघ्न ॥ अथ तस्याजि- भूपतितस्य वातचलिते इमश्रुणि पदा स्टशन् रा- जा लक्षजनन्या लूतिरोगेण भवबंशो विपत्स्यत इति प्रशप्तः ॥ स्वप्रतापानले येन लक्षहोमं वितन्वता । सूत्रितस्तत्कलत्राणां वाष्पावग्रहनिग्रहः ॥ १ ॥ कच्छपलक्षं हत्वा सहसाधिकलम्बजालमायातं । संगरसागरमध्ये धीवरता दर्शिता येन ।। २ ।। इति लापाकोत्पत्तिविपत्तिप्रवन्धः॥ मेदिन्यां लंब्धजन्मा जितवलिनि बलौ बद्धमूला दधीचौ रामे रूढप्रवाला दिनकरतनये जातशाखोपशाखा । किंचिन्नागार्जुनेन प्रकटितकलिका पुष्पिता साह- साङ्के आमूलामूलराज खयि फलितवती त्यागिनि त्या- गवल्ली ॥ ३॥ .

·प्रवन्धचिन्तामणिः स्नाता प्रापि वारवाहसलिलैः संरूढदूर्वाकुर- व्याजेनात्तकुशाः प्राणालसलिलैर्दत्वा निवापान- लीन्॥ प्रासादास्तव विद्विपा परिपतत्कुड्यस्थपिण्डच्छला- कुर्वन्ति प्रतिवासरंनिजपतिप्रेतायपिण्डक्रियाम्॥४ इत्थं तेन राज्ञा पञ्चपञ्चाशवर्षाणि निःकण्टकं साम्राज्यं विधाय सन्ध्यानीराजनाविधेरनन्तरं रा. ज्ञा प्रसादीकतं ताम्बूलं वण्ठेन करतलाभ्यामादाय तत्र कृमिदर्शनात्तत्स्वरूपमवगम्य वैराग्यात्संन्या. साङ्गीकारपूर्व च दक्षिणचरणाष्टे वन्हियोजनापूर्व गजदानप्रभृतानि महादानानि ददानोप्टभिर्दिनैः ।। उद्धृमकशे पदलनमग्नि- मेकं विपेहे विनयकवश्यः॥ प्रतापिनोऽन्यस्य कथैव का य- विभेद भानोरपि मण्डलं यः ॥१॥ इत्यादिभिः स्तुतिभिः स्तूयमानो दिवमारोह ॥ अंथसं. १०५०(५२) श्रावणसुदि११ शुक्रे पुष्य- नक्षचे वृपलग्ने श्रीचामुण्डराजो राज्ये उपाविशत् । अनेन श्रीपत्तने चन्दनाथदेव,चाचिणेश्वरदेवप्रसादौ कारितौ ॥ सं० १० ५५ आश्विनशाद ५ सोमे नि ॥

·. वनराजाविप्रबन्धाः रुद्धं। वर्ष १३ मास १ दिन २४ राज्यं कृतं ॥ सं. १०६५ आश्विनशुदि ६ भौमे ज्येष्ठानक्षत्रे मिथुनलग्ने श्रीवल्लभराजदेवो राज्ये उपविष्टः। अ- स्य राज्ञो मालवकदेशे धाराप्राकारं वेटयित्या शीलीरोगेण विपत्तिः संजाता। अस्य राजवमना- कर इति तथा जगझपण इति बिरुदद्वयं सजातं। सं० १०६५ चैत्रशुदि ५ निरुद्धं मास, ५ दिन २९ अनेन राज्ञा राज्यं कृतं ॥ सं० १०६५चैत्रशु- दि६ गुरौ, उत्तरापादनक्षत्रे मकरलमे तद्धाता दुर्लभराजनामा राज्येऽभिपिकः। अनेन श्रीपत्तने सप्तभूमिधवलगृहकरणं व्ययकरणहस्तिशालाघ- टिकागृहसहितं कारितं ॥ स्वभ्रातृवल्लभराजश्रे- यसे मदनशंकरप्रासादः कारितस्तथा दुर्लभसरः कारयांचवे ॥ एवं १२ वर्प राज्यं कृतं ॥ तदनु सं० १०७७ ज्येष्टसुदि १२ भौमे अश्विनीनक्षत्रे मकरलने श्रीभीमाभिधानं मातुः सुतं राज्येभिरिव्य स्वयं तीर्थोपासनवासनया वाणारसी प्रति प्रति- छातुर्मालचकमण्डलं प्राप्य तन्महाराजश्रीमुझेन छत्र वामशदिराजाचिन्हानि विमुच्य कार्पटिकवे १) पिया पायपासनेन चानी ने कारिका है ·प्रवन्धचिन्तामणिः पेणैव पुरतो व्रजेति यदा युद्धं विधेहीत्यभिहिते- ऽन्तरा धर्मान्तरायमुदितमवगम्य तं वृत्तान्तं निता- न्तं श्रीभीमराजाय समादिश्य कार्पटिकवेपेण तीर्थे गत्वा परलोकं साधयामास । ततः प्रभृति माल- विकराजभिःसह गुर्जरनृपतीनां मूलविरोधःसंदत्तः।। अथ प्रस्तावायातं मालवकर्मण्डनमुञ्जराजचरित- मेवम् ॥ १० मानवकराज्ञा. २BC मालवकमण्डजमण्डन, ३० तताप्रति मालपके रामचरितमेकं.

·r
.
कालीनविनिश्चितराजप्रसिद्धिर्यथा
पोत्कट (चावडा) वंशराजानः ॥
इस्विसनः प्रारम्भः समाप्तिः वाणि
जः इ० ७४६ ८०६
राजः इ० ८०६ ८४१
इ. ८११ ८६६
इ० ८६६ ८९५
सिंहः
इ० ८९५ ९२०
(विजयसिंहः)
६ रत्नादित्यः
इ० ९२० ९३५ १५
(रावतसिंहः),
७ सामन्तसिंहः इ. ९३५ ९४२ - ७
॥चौलुक्य (सोलङ्की) वंशराजानः।।
मूलराजः
९१२- ९९७-५५
२ चामुण्डराजः इ० ९९७-१०१०-१३
३ वल्लभसेनः
इ० १०१०-१०१०-०
१ दुर्लभसेनः इ० १०१०-१०२२-१२
५ भीमदेवः प्रथमःइ०१०२२-१०७२-५०
इ० १०७२-१०९३-२२

·७ सिद्धराजः।
इ० १०९४-११६३-१९
(जयसिंहः)
८ कुमारपाल: इ० ११४३-११७४-३१
९ अजयपालः इ० ११७१-११७७- ३
१० मूलराजः। द्वितीयः इ० ११७७-११७९-- २
११ भीमदेवः द्वितीय: इ. ११७९-१२४२-६३
(४३)
४
१२ त्रिभुवनपालः इ. १२४२-१२४४-- २
व्याघ्रीय (वाघेला) वंशराजानः।। .
१ विशलदेवः इ. १२४२ १२६९ १८
२ अर्जुनदेवः ' इ. १२६२ १२७५ १३
३ सारंगदेवः इ. १२७५ १२७९
४ कर्णराजः
इ. १२७९ १३०४ २५
(कर्णघेलो)
(ख)॥सपादलक्षायचाहमाननृपवंशोलिख्यतो
१ वसुदेवराजः संवत्त ६०८ वर्षे
२ सामन्तराजः
३ नरदेवः
४ अजयराजः। अजयमेरुदुर्गकारकः
५ विग्रहराजः
(चव्हाण राना)

·६ विजयराजः ७ चन्द्रराजः ८ गोविन्दराजः।सुरत्राणस्य वेगवरिसनानोजेता ९ दुर्लभराजः १० वत्सराजः ११ सिंहराजः।सुरत्राणस्य हाजिवदीननानो जेठा- णके जेता १२ दुर्योजनः निसरदीनसुरत्राणजेता १३ विजयराजः. १४ बप्पइराजा शाकम्भयो देवताप्रसादाद्धेमादि- खानिसंपन्नः १५ दुर्लभराजः १६ गण्डूराजामहमदसुरत्राणजेता १७ वालपदेवः १८.विजयराजः १९ चामुण्डराजः। सुरत्राणभता २० दूसलदेवः। येन गूर्जरधराधिपतिद्वानीतोऽ- जयमेरुमध्ये तक्रविक्रय कारितः २१ वीसलदेवः। स च स्वीलम्पटो महासत्यां ब्राह्म- प्यां विलग्नो वलात्तच्छापादुटवणसंक्रमण मृत.

·२९ वृहत्ष्टथ्वीराजः। वलुगीसाहसुरत्राणभुजमी
२३ आल्हणदेवः। सहावदीनसुरत्राणजेता
२८ अनालदेवः
२५ जगदेवः
२६ वीसलदेवः। तुरुप्कजित्
२७ अमरगाङ्गेयः
२८ पेथडदेवः
२२ सोमेश्वरदेवः
३० पृथ्वीराजः संवत् १९३६ वर्षे राज्यं चकारा
संवत् १२४८ मृतः।
३१ हरिराजदेवः
३२ राजदेवः
३३ बोलणदेवः वावरीआलविरुदं तस्य.
३४ वरिनारायणदेवः तुरुष्कसमसदीनगृहे मृतः
३५ वाहडदेवः मालवजेता
३६ जैत्रासिंहदेवः
श्रीहम्मरिदेवः संवत १३४२
वर्षे राज्ये स्थितः
३४
संवत १३५८ वर्षे युद्धे मृतः
॥ इति सपादलक्षायनृपबशः ।।

·मुजराजप्रबन्धः पुरा तस्मिन्मण्डले श्रीपरमारवंश्यः सिंहदन्त- भटनार्मा नृपती राजपाटिकायां परिभ्रमन् शरद- णमध्ये जातमात्रं रूपपात्रमतिमात्रं कमपि बाल- मालोक्य पुत्रवात्सल्यादुपादाय देव्यै समर्पयामा- स । तस्य सान्वयं मुख इति नाम निर्ममे। तदनु सीन्धलं इति नाम्ना सुतः समजनि। निःशेषगुणपु- अमञ्जुलमुञ्जस्य राज्याभिषेकचिकीपस्तस्य सौ- धमलं कुर्वन्नमन्दमन्दाक्षतया निजवधूं वेत्रासनान्त- रितां विधाय प्रणामपूर्व भूपतिमारराध । राजा तं प्रदेश विजनमवलोक्य तजन्मवृत्तान्तमादित एव तस्मै निवेद्य तव भक्त्या परितोपितः सन्तुत विहाय तुभ्यं राज्यं प्रयच्छामीति वदन् परमनेन सीन्धलनाना बान्धवेन समं प्रीत्या वर्तितव्यमि- त्यनुशास्ति दत्वा तस्याभिषेकं चकार । स्वजन्म- वृत्तान्तप्रसरशङ्किना तेन स्वदयितापि निजघ्ने । तदनु पराक्रमाकान्तभूतलः समस्तसजनचक्रवर्ति- रुद्रादित्यनाम्ना महामात्येन चिन्तितराज्यश्चिरं सु- १८ श्री सिंहभट ) श्रीहर्पनामा. २ । सिन्धुन. Dसिंधुरान.३० पु. 'अमुस्य. D नि: शेपरानगुणपुञ्ज. ४ ॥ ममस्तविद्वन्जन, ·प्रवन्धचिन्तामणिः खमनुभवन्कस्यामपि योपित्यनुरक्ताश्चरिकलाभिध- करभमधिरुह्य द्वादशयोजनी निशि प्रयाति प्र- त्यायाति च तया समं विश्लेपे जाते इमं दोधक- मप्रैपीत् ॥ मुंआ पडल्ला दोरडी पेक्सिसि न गम्मारि । असाढि घण गजीई चिक्विलि होसेवारि ॥१॥ तं तीन्धलनामानं भ्रातरमुत्कटतयाज्ञाभङ्गकारिणं स्वदेशान्निात्य सुचिरं राज्यं चकार । स सीन्धलो गूर्जरदेशे समागत्य काश-हदनगरसन्निधौ निजां पल्ली निवेश्य दीपोत्सवे रात्री मृगयां कर्तुं प्रयातः। चौरवधभूमेः सन्निधौ शूकरं चरन्तमालोक्य शूलि- कायाः पतितं चौरशवमजाजन् जानुनाधो विधाय यावत्प्रतिकिरि शरं सजीकुरुते तावत्तेन शवेन संकेतितः। ततस्तं करइपर्शानिवार्य शूकरं तं श. रेण विदार्य यावदाकर्पति तावत्त शवोऽट्टहासपूर्व- मुत्तिष्ठन् सीन्चलेन नोचे तव संकेतकाले शूकरे- हे मुञ्ज स्खलिता दारकी रन्तुः] प्रेदासे न ना हे जाम थापाढीपो घनो गर्जति पिउना भविष्यत्यधुना । इतन्पोक्यो- पालम्भेनाकक्तू । त्वनिरहत-पाशुभापभिः परि नागा वि कथ मागमिसीति विक: .

·मुजराजमवन्धः शरमहारः श्रेयान्। कि वाऽवबुध्य महाप्रदत्तः प्रहार इति तदाक्यान्ते सच्छिद्रान्वेपी प्रेतः तन्निःसीमसा- हसेन परितुष्टो वरं वृणु । इत्यभिहितो मम बाणः क्षितौ मा पतत्विति याचित भूयोपि वरं वृणु । इति श्रुत्वा मद्धजयोः सर्वापि लक्ष्मीः स्वाधीनेति । तत्साहसचमत्कतः स प्रेत इत्याह । त्वया मालव- मण्डले गन्तव्यमिति । तत्र श्रीमुअराजा संनिहि- तविनाशस्तथापि तत्र त्वया गन्तव्यमेव तत्र तवान्वये राज्यं भविष्यतीति तत्प्रेपितस्तत्र गला श्रीमुअराज्ञः संपदः पदं कमपि जनपदमवाप्य पु- नरुत्कटतया श्रीमुञ्चन निगृहीतनेत्रः काप्टपअर- नियन्तितो भोज सुतमर्जाजनत् । तोऽभ्यत्तसम- स्तराजशास्त्रः पत्रिंशदायुधान्यधीत्य द्वासप्तति- कलाकूपारपारंगमः समस्तलक्षणलक्षितो ववृधे । तजन्मनि जातकविदा केनापि नैमित्तिकेन जातक समर्पितं ।। पञ्चाशत्पञ्चवर्षाणि माताः सप्त दिनत्रयम् । भोक्तव्यं भोजराजेन सगौडं दक्षिणापथम् ॥ १ ॥ इति श्लोकार्थमवगन्यास्मिन्सति मत्सूनो राज्य 10 भाग्यमत्यदत्त. B अव पति मन्, ·प्रवन्धचिन्तामणिः न भविष्यतीत्याशयान्त्यजेभ्यो वधाय ते समर्प- यामास । अथ तैर्निशीथे माधुर्यधुर्या तन्मूर्तिमव- धार्य तैर्जातानुकम्पैः सकम्पैश्चेष्टदेवतं स्मरेत्य- भिहिते ॥ मान्धाता स महीपतिः कृतयुगालंकारभूतो गतः सेतुर्येन महोदधौ विरचितः कासौ दशास्यान्तर्कः। अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो यावद्भवान् भूपते मैके नापि समं गता वसुमती मन्येत्वया यास्यत्ति १ इदं काव्यं पत्रके आलिय तत्करेण नृपतये स- मर्पयामास । नृपतिस्तदर्शनातवेदमेदुरमना अश्रू- णि मुश्चन् भ्रूणहत्याकारिणं स्वं निनिन्द । अथ तैस्तं सबहुमानमानीय युवराजपदवीदानपूर्व सं- मान्य तिलिङ्गदेशीयराज्ञा श्रीतैलिपदेवनाना सैन्य- प्रेपणैराकान्तो रोगग्रस्तेन रुद्रादित्यनामा म- हामात्येन निषिध्यमानोपि तं प्रति प्रतिष्ठासुौदा- वरौं सरितमवधीकृत्य तानुल्लन्ध्य प्रयाणकं न का- यमिति शपथदानपूर्वव्यापिद्धोपित्तं पुरा पोहानि- र्जितमित्यवज्ञया पश्यन्नतिरेकवशानां सरितमुत्ती- यं स्कन्धावारं निवेशयामात । रुद्रादित्यो नृप- १C D भन्नईन. २ B प्रजूतयः सर्वपि वास्तं गना।। ३ मुश.

·मुजरा जपान्धः तेवृत्तान्तमवगम्य कामपि भाविनीमविनीततया विपदं विनृश्य स्वयं चिंतानले प्रविवेश । अथ तैलिपन तत्सैन्यं छलवलाभ्यां हतविप्रहतं कृत्वा मुजरज्या विवध्ये श्रीमुञ्जराजो जगृहे । कारागृहे निहितः काष्टपञ्जरनियन्तितो मृणालवत्या तद्भगि- न्या परिचार्यमाणस्तया सह जातकलत्रसंवन्धः। पाश्चात्यनिजप्रधानैः सुरङ्गादानपूर्व तत्र ज्ञापितसं- केतः । कदाचिदर्पणे स्वं प्रतिविम्वं पश्यन्नज्ञात- वृत्या दृष्टतःसनागताया मृणालयत्या वदनप्रतिविन्ध जराजर्जरं मुकुरे निरक्ष्यि यूनः श्रीमुञ्जस्य वदनता- मोप्यानदिपविच्छायतया तां विपण्णामालोक्यै- • वमवादीत् ।। 'मुझे भणई मुणालवइ जुन्यण गवू न बॅरि। जइ सफरसयखण्ड विय तो इस मीठी चूरि ॥१ इति तां संभाप्य स्वस्थानं प्रति पियासुस्तदि- रहासहो भयात्तं वृत्तान्तं ज्ञापितुमशक्तो भूयो भूयः मुभो भणारे मृणाजी पौरन गत तदपि मा पिस्त । ला दान । यदि शमी पण्डा माता, नदपिमिष्टा, ननोपी- य चर्णिमा मदिना रिौ! १॥ TAB fanta. P C D 77. SAC DTsitaar द५ C D मगर मुझ ५ गुग्गु गिपा र सरि ·१. प्रवन्धचिन्तामणिः प्रोच्यमानोपि तां चिन्तामनुच्चरन् । अलवणाति- लवणरसवती भोजितोपि तदास्वादानवबोधाचया निर्वन्धवन्धुरया गिरा सप्रणयं दृष्टः प्राह । अहम- नया सुरङ्गाया स्वस्थाने गन्तास्मीति चेद्भवती तत्र समुपैति तदा महादेवीपदेऽभिपिज्य प्रसादफलं द- यामीत्यभिहिते यावदाभरणकरण्डिकामुपनया- मि तावत्क्षणं प्रतीक्षस्वेत्यभिदधानाऽसौ (कात्या- यिनी तत्र गतो मां परिहरिष्यतीति विमृशन्ती स्वचातुर्भूपतेस्तं वृत्तान्तं निवेद्य विशेषतो विडम्ब- नाय बन्धनवदं कारयित्वा प्रतिगृहं भिक्षाटनं का- रयामास । स प्रतिगृह परिभ्रमनिर्वेदमेदुरतयेमानि वाक्यानि पपाठ ॥ तथाहि ॥ *सउचित्तहरिलट्री मन्मणहवत्तीसडीहियां । हिअम्मिं ते नर ददृ सीझे जे वीसतई थियो॥ ॥ सचित्ता मणमणादरैभन्मथवात्तांमु दाहिए- शीलायां जिया ये विश्वसन्ति ने हदये दढ खिद्यन्ते ॥ भत्र प्राचीनदेशीशदाः ! १॥ १ A B नवनी. (२ अर्यतरनी मनसा विचारपनि) RAचित्तासहीपणह अस्सी ते ना B हरिसी मम्मण:- त्ति । हिम्मि C D पञ्चासडीहियाइयम्मी ५ सिपने पतिता नाह D अम्मी सीने ६ पनिष्कानियाह, .

·मुजरामप्रवन्धः 'झाली तुट्टी किं न मुर कि न रूपउ छारपुन । हिण्डइ दोरीबधीयउ जिममङ्कट तिम मुञ्ज ॥२ तथा च ॥ गयगयरहगयतुरयगयपायकडो निभिच । सग्गटिय करि मन्तण उन्मुहुँ ता रुवाच ॥ ३ . अथान्यस्मिन्वासरें कस्यापि गृहपते भिक्षानि- मितं नीतः। पहुकपाणिं तत्पत्नी तक्रं पाययित्वा गर्वोडु- रकन्धरां भिक्षादाननिषेधं विदधतीं मुञ्जः४ प्राइ॥. 'भोलि मुन्धि म गब्बु करि पिक्वि वि पडगुपांइ- घउदसइ सई छहुचरइं मुञ्जह गयह गेयाइं ॥४ • वाजत्वा त्रुटिखा किं न भवेयं भस्मपुञ्जः हिण्डति देवरक. बको पया मर्कटमथा मुञ्जः ॥२॥ १ जोजी तुष्टि पि किं न क मुपछ । छारहपुश परिध- रि निम्म नचारियड जिम । ) नुटयि । गोली नुटी । । हुपन, गनगनरथगतनुरगगतपद्रो नित्यो जानोस् । तस्मात हे रुद्रा. दिप उन्मुखं मां स्थितः मन्माणमापन्न कुर्याः! ३ २ C D पायकडा ठकुरमदाब. ३ मु D मनगुमना है स हे मुग्धे माग र लघुपिउर कहने पमु. कसानो देशी पट्टसमत्युत्तरचनुशाशनानि मुअम्प गनानां नान्यपि गतानि ! ५८ ॥ धनग्न्नी म गा गंडा A उदाता : उत्तर. . .

·६२ प्रबन्धचिन्तामणिः মা मकड कुरूद्वगं यदहं खण्डितोनया। रामरावणमुजाद्याः स्त्रीभिः के के न खण्डिताः ५ रेरे यन्तक मा रोदीर्यवहं भ्रामितोऽनया । कटाक्षालेपमात्रेण कराकष्टौ च का कथा ॥६॥ "जा मति पच्छइ सम्पज्जइ सामति पहिली होइ। मुन्न नणइ सुणालवइ वियन न वेढइ कोइ ॥७ यशःपुसा मुओ गजपतिरवन्तिक्षितिपतिः सरस्वत्याचासः लमजनि पुरा यः कृतिरिति । स कर्णाटेशेन स्वसचिवुद्ध्यैव विधुतः कृतः शूलागोतस्त्वहह विपमाः कर्मगतयः ॥ ८ ॥ सुहृदेवेन्द्रस्य प्रस्तुपुरुपतेजोशजनकः प्रमीतः शय्यायां सुतविरहदुःखादशरथः। ज्वलनैलद्रोण्यां निहितवपुपत्तस्य नृपते- चिरात्संस्कारोऽभूदहह विपमाः कर्मगतयः ॥ ९ ॥ आपनतं हसति किं द्रविणान्धमूढ लक्ष्मीः स्थिरा न भवतीति किमत्र चित्रम् । किं वं न पश्यसि घटीर्जलयन्तचके . .. 5. C पाणि । पमुकगणि. 1 पहुकमगाण. • पश्चाताप गो सा माती प्रथा मोनादि मुनी भनान अमृपा in Thain! ll ·मुनराजप्रवन्धः रिक्ता भवन्ति भरिता भरिता च रिक्ताः ॥ १० ॥ अलङ्कारः शङ्काकरनंरकपालं परिजनो विशीर्णाहो भृङ्गी वसु च कृप एको बहुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो- विधौ चक्रे मूर्ति स्थितवति वयं के पुनरमी ।। ११ * सायर पाई लंक गढ गढवइ दससिरु राउ। भग्गस्यय सो भजिगय मुअ म करि विसाउ १२ इत्यं सुचिरं भिक्षां भ्रामयित्वा वध्यभूमौ नृपा- देशादधविधौ नीतः। तैरुक्तमिष्टं दैवतं स्मर। लक्ष्मी यीस्पति गोविन्दे वीरश्रीरिवेश्मनि । गते मुजे यशःपुज्जे निरालम्बा सरस्वती ।। १ ।। इत्यादि तद्वाक्यानि यथाश्रुतमवगन्तव्यानि ॥ तदनु मुजं निहत्य तच्छिरो राजागणे शूलिकामोतं रुत्वा नित्यं दधिवेष्टितं कारयनिजममर्प पुपोप । अंथ मालवमण्डले तदृत्तान्तवेदिभिः सचिवस्त- मातृ भोजनामानं राज्येऽभ्यपिच्यत ।। ॥इति श्रीविक्रमप्रमुखपवर्णनो नाम प्रधनः सर्गः।। • पाrartiका दुर्ग: । दुगारदाता THI गम मुधमा पपिनिगुना पाप ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः३ भोजभीमप्रवन्धों अथ यदा मालवकमण्डले श्रीभोजराजा राज्य चकार तदाऽत्र गुर्जरधरित्र्यां चौलुक्यवंशीयश्रीभीमः पृथिवीं शशास । कस्मिन्नपि निशाशेपेस श्रीभो- जः श्रियश्चञ्चलतां निजवेतसि चिन्तयन् कल्लोल- लोलं निजं जीवितं च विमृडान प्रातःकृत्यानन्तरं दानमण्डपेऽतुचरैराहूतेभ्योऽर्थिभ्यो यदृच्छया सुव. टककान्दातुमारेभे । अय रोहकाभिधानस्तन्म- मात्यः कोशविनाशानदौदार्यगुणं दोपं मन्यमा- नोऽपरथा ते दानविधि निषेदुमक्षमः सर्वावतरे भग्ने सभामण्डपमारपट्टे ॥ आपदर्थे धनं रक्षेत् इत्यक्षराणि खटिकया लेखि । प्रातर्यधावसरं नृपतिस्तान्यन्निवर्ण्य समस्तपरिजने ते व्यति- करमपन्हुवाने। भाग्यभाजःकचापदः । इति नृपतिना लिखिते दैवं हि कुप्पले कापि एवं मन्तिलिखनादनन्तरं नृपतिना तद्विलोस्य १-C D चौबुक्पचकात्ती. २० D लिजेख, ३ । नृपः नृपण.

·भोजभीमप्रवन्धी संचयोपि विनश्यति ॥१॥ इति पुरो लिखिते स सचिवोऽभयं याचिवा स्वलिखितं विज्ञपयामास ॥ तदनु पण्डितानां पं. ञ्चशती मम मनोगजं ज्ञानाङ्कुशेन वशीकर्तुममात्र महामात्यसन्निभा यथायाचितं ग्रास लभते ॥ तपाहि ॥ कङ्कणोत्कीर्णमार्याचष्टयमेतत् ॥ इदमन्तरमुपतये प्रतिचलायावदस्ति संपदियम्। विपदि नियतोदितायां पुनरुपकर्तुं कुतोवसरः ॥१॥ निजकरनिकरसमृद्ध्या धवलय भुवनानि पार्वणश. शाङ्क सुचिरं हन्त न सहते हतविधिरिह सुस्थितं किमपिर अयमवसरःसरस्ते सलिलैरुपकर्तुमर्थिनामनिशम्। इदमपि सुलभमम्भो भवति पुरा जलधराभ्युदये३ कतिपयदिवसस्थायी पूरो दूरोन्नतोपि चण्डरथैः । तटिनीतटद्रुमपातिनिपातकमेंक चिरस्थायि ॥१॥ किंचे। C D स्वं पकं पापयामाम. २ C D इयं पण्डिनानां. ३ C D भानमा ) भडगेन वशीकुमनां, १ C D दयायां. ५. दूरोननिक्ष भावना ने. (p स्नि शोगदपं कुण्डोतीर्णम् ॥,. नया- १ ·" . प्रबन्धचिन्तामणिःसर्ग. २ यदि नास्तमिते सूर्ये न दत्तं धनमर्थिनाम् । तद्धनं नैव जानामि प्रातः कस्य भविष्यति ॥ ५॥ इति स्वकृतं कण्ठाभरणीरुतं श्लोकमिष्टमन्त- वजपन्मन्तिन, प्रेतप्रायेण भवता कथं विप्रलम्भ्यः अधान्यस्मिन्नवसरे राजा राजपाटिकायां संचरन् सारित्तोरमुपागतः। तन्नीरमुल्लङध्यागच्छन्तं दारिद्यो- पद्रुतं काष्ठभारवाहकं कमपि विप्रं प्राह । कियन्मात्रं जलं विन विन जानुदन्नं नराधिप । इति तेनोक्त राजा. कर्य सेयमवस्था ते इति नृपेणोक्तः ॥ विष न सर्वत्र भवादृशाः ॥ १॥ इति तदात्यान्ते यत्पारितोपिकं नृपतिरस्मै अदापयत्तन्मन्ती धर्मवाहिकायां श्लोकवदंलिलेखा तद्यथा ॥ लक्षरपुनर्लक्षं मत्ताश्च दश दन्तिनः। ग्रासादिमपि प्रासमणिभ्यः किं नदीयते । इनुरूपो विभवादा काय माविष्यति ॥१॥ १ 11 पनाल. २दमानि मुभापतानीर. ३ । विar ॥

·६७ भोजभीमप्रवन्धौ दत्तं देवेन तुटेन जानुदघ्नप्रभाषणात् ॥ १॥ अथान्यदा निशि निशीथसमयेऽ कस्माद्वि- गतनिद्रो राजा राजानं गगनमण्डले नवोदितमा- लोक्य स्वसारस्वताम्भोधिप्रोन्मीलदेलनिक्षामिदं काव्याईमाहै। यदेतचन्द्रान्तर्जलदलवलीला प्रकुरुते तदाचष्टे लोकः शशक इति नो मां प्रति तथा । इति राज्ञा भूयोर निगद्यमाने कश्चिञ्चौरो नृपसौ- धे खानपातपूर्व कोश वने प्रविश्य प्रतिभाभर निपेझुमक्षमः ॥ अहं विन्दु मन्ये त्वदरिविरहाक्रान्ततरुणी- कटाक्षोल्कापातव्रणशतकलङ्काङ्किततनुम् ॥ १ ॥ इति तत्पठनान्तरं . चोरमगरक्षकैः कारागारे निवेशयामास । ततोऽहर्मुखे सभामुपनीताय तस्मै चौराय यत्पारितोपकं राज्ञा प्रसादीहतं तदर्मव. हिकानियुक्तो नियोग्येवं काव्यमलिखत् । अमुष्मै चौराय प्रतिनिहितमृत्युप्रतिभिये प्रभुः प्रीतः प्रादादुपरितनपादद्वयरुतेः। सुवर्णानां कोटीर्दश दशनकोटिक्षतगिरी- 1 C D प्रभापिणे. २ चन्द्रं । ३ c अचे. मोगगडे. ।

·६८ मधन्धचिन्तामणिः करीन्द्रानप्यष्टौ मदमुदित्तगुञ्जन्मधुलिहः ॥ १ ॥ ॥ अथ कदाचित्तस्यां वाच्यमानायां स्वमव स्थूललक्षं मन्यमानो दर्पभूताभिभूत इवे तत्कृतं यन्न केनापि तदत्तं यन्न के नचित् । तत्साधितमसाध्यं यत्तेन चेतो नदूयते ॥ १ ॥ इति स्वं मुहुर्मुहुः श्लाघ्यमानः केनापि पुरा- तनमन्त्रिणा तद्र्वखर्वचिकीर्पया श्रीविक्रमार्कधर्म- वहिका नृपायोपनिन्ये । तस्या उपरितनविभागे प्रथमतः प्रथम काव्यमेतत् ॥ अष्टौ हाटककोटयस्त्रिनवतिर्मुक्ताफलानां तुलाः पञ्चाशन्मदगन्धमत्तमधुपक्रोधोद्धराः सिन्धुराः । अश्वानामयुतं प्रपञ्चचतुर वाराङ्गनानां शतं दण्डे पाण्डुनृपेण ढौकितमिदं वैतालिकस्यार्पितम् १ वक्राम्भोजे सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्ते समुद्रः। वाहिन्यः पार्श्वमेताःक्षणमपि भवतो नैच मुञ्चन्त्य- भीक्षण १ 0 दीभिभूतः २D तारुण्योपचयपशिनदशां.. SBD नानकस्य नामहापरिश्मपण्डिनायेत्पर्यस्न- मिम्पाद) o ·भौजीमप्रवन्धी स्वच्छेऽन्तर्मानलेऽस्मिन्कथमवनिपते तेऽम्बुपाना- भिलापः॥१॥ अस्य काव्यस्य पारितोपिकदानमष्टौ हाटकमिदं काव्यं ज्ञेयम् ॥ इति तत्काव्यामवनम्य तदौदार्पविनिर्जितगर्व- सर्वस्वस्तां वाहिकामचयित्वा यथास्थानमस्थापयंत्। प्रतीहारेण विज्ञप्तःस्वामिन्देव दर्शनोत्सुकं सरस्व- तीकुटुम्वं द्वारमध्यास्ते । क्षिप्रं प्रवेशयति राजादे- शावनुप्रथमं प्रविष्टं तत् । प्रेयः प्राह ॥ वापो विदान वापपुत्रोपि विद्वान् आई पिउँपी आईधुआपि विउपी । फाणी चेटी सापि विउपी वराकी राजन्मन्ये विजपुझं कुटुम्बम् ॥ १ इति तस्य प्रहसनप्रायेण वचसा नृपतिरीपदिह- स्य तज्ज्येष्ठपुरुपाय समस्यापदमाह ।। असारोत्सारमुद्धरेत् ॥ [प: मिना । मोपकाण्डे । माई माता । धुभा मुना । दशो. विद्यांसमूह) १ बमो. २.. C D विदुषी. रिद्री, विधी. तिदुसी. ४ मि मि. .

·प्रबन्धचिन्तामणिःसर्ग. २ दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मों तथायुपः। परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् ॥ १ अथ नृपस्तत्पुत्राय । हिमालयो नाम नगाधि. राजः । चकार मेनाविरहातुराङ्गीति नृपतिवाक्या- नन्तरम् ॥ तव प्रतापज्वलनाजगाल हिमालयो नाम नगाधिराजः। चकार मेना विरहातुराङ्गी प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥ १ ॥ इति समस्यायां पूरितायांज्येष्टस्य पत्नी प्रति राजा। कवणु पियावउ खीरु। इतिसमस्यापदे राज्ञाऽर्पिते। 'जइ यह रावणु जाईयउ दहमुहइकुशरीरु । जणणि वियम्भी चिन्तवइ कवणुपियावउ खीरु १ सेत्थं पूरयामास ॥ अथ राज्ञः, कण्ठि विलु- लई काउ । इति समत्यापदं [काण वि विरहकरालिई पइउहावियउ बराउ। प्रवाशय्याशरणं शरीर "(पदा च रावणो तातो दशपुर्वकशरीरसागदा तननी शिवृग्नि- गी कम्पनी सनात्यः चिन्नपनि माम मुपाय धीर पापयामि ] १ता ·७१ भोजभीमप्रबन्धी सहि अचभूउ दिद मई कण्ठि विलुल्लइ काउ 12 स इत्यं पूरयामास ।सुतां विस्मृत्य राज्ञा तानि सर्वाणि लहत्य विसृष्टानि॥ अथ राजा सर्वावसरे चन्द्रशालाभुवि परिभ्रम- विधृतातपत्रो हाःस्थेन विज्ञप्तसुतावृतान्तो नृप- उच्यतामिति तां प्रति प्राह ॥ अथ सा.॥ राजन्भोज कुलप्रदीप निखिलक्ष्मापालचूडामणे युक्तं संचरणं तवात्र मुवने छत्रेण रात्रावपि । मा भूत्ववदनावलोकनवशाह्रीडाविलक्षः शशी मा भूञ्चेयमरुन्धती भगवती दुःशीलताभाजनम्।।१।। इति तदाक्यानन्तरं तत्सौन्दर्यापहृतचित्तस्ता- मुवाह्य भोगिनी चकार । अथान्यदा यमलपत्रे सत्स्वपि सन्धिदूपणोत्पत्तये श्रीभोजराजो गूर्जरदेश- विज्ञता जिज्ञासुः सान्धिविग्रहिककरे कृत्वेमां गा- धां भीमं प्रति प्राहिणोत् ।। • कथमपि विगहालिनया कानहान्नरिनयेत्यर्थः पनिडीपि- तो बराक । हे मपि भत्त्यदुतं ददं पपा पनः कण्ठे चिनुलान कस्य । पति विना कायावालम्बनं करिष्ये नि नपान प्रथम वि. चतिमिपर्णः ॥ १॥ १C D अभिन. २४ भन्योन्यमेवं गनिनश्यापति अवधारः ] ·७२ प्रवन्धचिन्तामणिः "हेलानिदलियगइंदकुम्भपयाडियपयावपतरस्त । सिंहस्त मएण समं न विग्गहो नेय सन्धाणं, इति तदुत्तररूपां गायां याच्यमानो भीमः सर्वे. पाम पिमहाकवीनां गाथावधान्विविधान्फल्गुवल्गि- तांश्चिन्तयन् । 'अन्धयसुयाण कालो पुहवी भीमो यं निम्मिओर विहिणा। नेण सयपि न गणियं का गणना तुज्झ इक्कस्ता' इति गोविन्दाचार्यविरचितां तां चेतश्चमत्कारि- णी गायां तस्य प्रधानस्य करे प्रस्थाप्य सन्धिदूप- णमपाहरत् ॥ कस्मिन्नप्यवसरे प्रतिहारनिवेदितः फोपि पुरुषः सभां प्रविश्य श्रीभोज प्रति ॥ अम्बा तुष्यति न मया न स्नुपया सापि नाम्बया न मया। अहमपि न तया न तया वद राजन्कस्य दोपोयम् १ (हेशानिदीनगजेन्द्रकुम्भप्रकार प्रतापप्रसरस्प ! सिंहस्य मगेण सन विग्रहो नेसन्धान ॥१॥) (अन्यमुनानां मानः पृषिश्यां श्रीमश्च निमिनो पिना । नशामपि न गणिका गणना नौकम्प) ३१ भीयो पुगी पिम्मिा ३.: गणना : पसा ·भोजभीमप्रवन्धौ ७३ इति तदाक्यानन्तरं तदाजन्मदारिद्यद्रोहि पा- रितोपिकं दापयामास ॥ अथ कस्यामपि निशि हिमसमये वीरचर्यया नृपतिः परिभ्रमन्कस्थापि देवकुलस्य पुरः कमपि पुरुपं ॥ शीतेनोद्धपितस्य मापफलवचिन्तार्णवे मजतः शान्तोनिः स्फुटिताधरस्य धमतः क्षुरक्षामकुक्षेममा निद्रा काप्यवमानितेव दयिता संत्यज्य दूरं गता सत्पात्रप्रातिपादितव कमला नक्षीयते शर्वरी ॥१ इति पठन्तं । श्रुत्वा निशान्तमतिवाह्य तं प्रा. तराहूय पमच्छ। कथंभवता निशाशेपेऽत्यन्तशीतोप- द्रवः सोढः। सत्पात्रप्रतिपादितेति संकेतपूर्व समा- दिष्टं । स्वामिन्मया धनत्रिवेलीवलेन शीतमति- वाह्यते स इति विज्ञपयन् , का तव त्रिवेलीति १॥ अथ नगर निवासी कोपि दिनः केवजीनामानवृत्तिः कारपन्नापे पर्वणि स्नानव्याकुले सकतेपि नगरक्षाके अजम्पनिदपा रिक्तनाम्रपान एवागन इति ब्राह्मण्या निर्भपमानः संबानमन नां, प्रति प्रदत्तप्रहार भारपुम्यैः संयम्य राममंदिर मीयमानो राशा पृष्टः सन्नाह । अग्या तुप्यतीत श्लोकं पपाउ । नद पण्डि वनवयुपमानेपु राझा समनीपपा नदभिप्राय ममुपातम्य तस्मै पाये दाने सनि श्लोकार्य कशामू नदार दारिबा नृपो ध्वाधरयो । २ नम्प, ३ अनुधा. 10 ·प्रबन्धचिन्तामणिःसर्ग.२ भूयोभिहित इदमपाठीत्। रात्रौ जानुर्दिवा भानुः कशानुः सन्ध्ययोर्दयोः । राजन् शतिं मया नीतं जानुभानुकशानुभिः १ स इत्यं वदन् राज्ञा लक्षत्रयदानेन परितोपितः। धारयित्वा त्वया मानमहो त्यागाध्वनाधुना । मोचिता बलिकर्णाद्याः सञ्चेतोगुप्तिवेश्मनः १ इति सारस्वतोद्गारपूरपरे तत्पारितोपिकदानाक्ष- मेण राज्ञा सोपरोधं निवारितः। अन्यस्मिन्नवसरे राजा राजपाटिकाया गजारूढः पुरान्तरा संचरन्क- मपि रोरं भूमिपतितकणांश्चिन्वन्तमवलोक्य । *[नियउयरपूरणाम्म य असमत्था किंपि तेहिजा- एहिं। इति तेनाईकविना पूर्वार्दै प्रोक्ते । [सुसमत्या वि हु न परोवयारिणो तेहि वि नहि किंपि ॥१॥ इति तद्वचनान्ते ॥ • (निजोदरपूरणे येऽसमर्था, नेततिराप कि। (मुसम अपि निश्चयेन ये परोपकारणो न ते नरपि । माह किमपि । (१ कागगात २ दरिद्र] ३ D न किंपि.

·भोजभीमप्रवन्धौ *परपत्थणापवत्तं मा जणणि जणेसु एरिसं पुतं । इति तदाक्यादनु । 'मा पुहर्विमा धरिजसु पत्थणभङ्गो कओ जेहिं२ स इति वदन्कस्त्वमिति राज्ञाभिहितो नगरप्र- धानभवद्विविधविद्वद्घटायामपरथा प्रवेशमलभमा- नोऽनेनैव प्रपञ्चेन स्वामिदर्शनचिकीरयं राजशेखर- 'इति ज्ञापितः। तदुचितमहादानैः प्रसादकते। भेकैः कोटरशायिभितमिव क्ष्मान्तर्गतं कच्छपैः पाठीनैः एथुपङ्कपीठलुठनाद्यस्मिन्मुहुर्मूर्छितम् । तस्मिन्नेव सरस्यकालजलदेनोनम्य तच्चेष्टितं येनाकुम्भनिमग्नवन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते॥१॥ • (परमानाप्रवृत्तमौदगं पुत्रं जनान मा जनय। (हे मातः हे पृथिरि पैः प्रार्थनामङ्गः कृतसाहशान्पुरुषान्मा धारप ॥ २) १ मा पुरवि HD नि नापिणे विप्राय हस्तिनी ददी " पुनः स निमः निर्माता न कुटीन चापिशाटी नापि द्वितीया पटी तिनीरनटी न मुन्दिनपुटी मी च पृष्टा गडी । नुभिकपटी प्रिपा न धुटी नेनाम्यहं संम्दी श्रीमनोन ना प्रसादी भरनी पमारतटी ॥ २॥- ·प्रवधचिन्तामाणिःसर्ग. २ इत्यकालजलदराजशेखरोक्तिः । कस्मिन्नपि संवत्सरे वृष्टयभावात्कणतृणानामप्राप्त्या स्थान- पुरुपै जागमं ज्ञापितः श्रीभीमश्चिता प्रपन्नो डा- मरनामानं सन्धिविग्रहिकमादिशत् । यत्किमपि दण्डं दत्वाऽस्मिन्वर्षे श्रीभोज इहागच्छन्निवारणीयः। स इति तदावेशात्तत्र गतोऽत्यन्तविरूपवान्परचि- तज्ञः श्रीभोजेनेत्यभिदधे। यौप्माकाधिपसन्धिविग्रहपदे दूताः कियन्तो वद मादृक्षौ बहवोपि मालवपते ते सन्ति तत्र विधा। प्रेष्यन्ते ऽधममध्यमोत्तमगुणप्रेक्षानुरुपक्रमा- नेनान्तःस्मितमुत्तरं विदधता धाराधिपो रञ्जितः।।१ इति श्रुत्वा तेनैकादशसहस्राणि दत्तानि ।। अथ राजशेखरनामा कविः संध्यायां महाकालप्रसादे सुप्तः पठाने पोतालेतान्नय गुणवान ग्रीप्प कालावसानं यावत्तावच्छ मप रूदनो येन केनाशनेन । पश्चादम्भीधररसपरीपाकमासाद्य नुम्बी कुष्माण्डी च प्रमाणे पदा के वयं नमुन के ॥ १ प्रसन्न राज्ञा सर्ववदानातोपिनेन कविनोक्त भेरिति । 15 अधैकदा डापरनामा नागरकानीयो दिनः श्रीनीजा गलो राजोपहासपूर्व २ द्विज साहदा. ३ प्रेक्षन्ने ४ C D अन. ॥ १ ॥ श्रीभोजराना गूर्जरीपरि हतारणानी- - ·भोजभीमप्रबन्धौ 'इति तद्वचनचातुर्यचमत्कृतो राजा गूर्जरदेश प्रति प्रयाणपटहदानं चक्रे। प्रयाणावसरे बन्योक्तं । चौलं कोडं पयोधेर्विशति निवसते रन्ध्रमन्ध्रो गिरीन्द्रे कर्णाटः पट्टयन्धं न भजति भजते गूर्जरो निर्झराणि। चेदिलेलीयतेऽस्यैः क्षितिपतिसुभटः कन्यकुब्जोत्र कुनो भोज त्वत्तन्तमात्रप्रसरभयभरव्याकुलो राजलोकः कोणे कौङ्कणकः कपाटनिकटे लाटः कलिलोगणे. रे कोशल नूतनो मम पिताप्पत्रोपितः स्याण्डलो वाह्यादासे कृतस्रानो भेटितः सनूरानोचे डामरायः। नीमडी- पाको नापितोऽद्य कल्ये किं करोति । तेनो । अन्येपा रानां शिरोमुण्डितमेकस्य शिरो जलनिन्नमास्ने पश्चान्मुण्डपिप्यती. नि भणिने राता चमत्सनेन राजनुबने राजविडम्बननाटके चित्रे बामरखामी कटरातश्चाटूाने कुन् दर्शित : । दूतनोनं । नोजरान मम स्वामी यदि कर्णाटनपने:२॥ कराहटोउ न पश्यामि मयं मुअगिर करे ॥ १ रनि गपेन स्मृतपूरः गरदेश परित्यज्य कर्णाटोपरि प्रयाण लगन् । नृपाने डामरस्पोक्ति। मत्वं त्व भोत मानगड म्यां दिशि राजते । मोर 'जयुनामनि पधिमाशाग्लम्पने ॥ १ ॥ १. 3 चौडा २ 3 नपानः ३ मचाकर, ·प्रवन्धचिन्तामणिःसर्ग.२ इत्यं यस्य विवादितो निशि मिथःप्रत्यर्थिनां संस्तर- स्थानन्यासभुवा विरोधकलहः कारानिकेतक्षितौर प्रयाणकपटहदापनादनु समस्तराजविडम्बना- टकेऽभिधीयमाने । सकोपः कोपि भूपः कारागारा- न्तरास्थितं सुस्थितं तैलिपं भूपमुत्थापयंस्तेनोचे । अहमिहान्वयवासी कथमागन्तुकभवदचंसा निजं पदमुन्झामीति विहसन्नृपो डामरं प्रति नाटकरसा- वतार प्रशंसंस्तेनाभिदधे । देवातिशायिन्यपि रसा- वतारे धिग्भटस्य कथानायकवृत्तान्तानभिज्ञताम्। यतः तैलिपदेवराजः शूलिकामोतमुञ्जराजशि- रसा प्रतीयत इति सभासमक्षं तेनोक्त तन्निर्भ- सनसंपन्नमन्युरनन्यसामग्या तदैव तिलादेशं प्र- ति प्रयाणमकरोत् । अब तैलिपदेवस्यातिवल- मायान्तमाकर्ण्य व्याकुलं श्रीभोज डामरः स. मायातः कल्पितराजादेशदर्शनपूर्व भोगपुरे श्री- भीमं समायातं विज्ञपयामास । तया तहातया क्षते क्षारनिक्षेपसहक्षया विलक्षीक्रियमाणः श्रीभो. जराजो डामरमभ्यधात्। अस्मिन्वर्षे त्वया स्व. स्वामी कथंचनेहागच्छन्निवार्य इति भूयो भूयः सदैन्यं भाषमाणे नृपे प्रत्तावविन्नृपादस्तिनीस ·भोजभीमप्रवन्धौ हित हस्तिनमुपायने उपादाय पत्तने श्रीभीमं प- रितोपयामास । करिनश्चिद्धर्मशास्त्राकर्णनक्षणेऽर्जु- नस्य राधावेधमाकर्ण्य किमभ्यासस्य दुष्करमिति विमृशन्सतताभ्यासवशादिश्वविदितं राधावेधं वि- धाय नगरे हशोभां कारयंस्तैलिकशूचिकाभ्यामव- ज्ञया निराहतोत्सवाभ्यां श्रीभोजभूपोव्यज्ञप्यतातै- लिकेन चन्द्रशालास्थितेन भूमिस्थितसंकीर्णवदने, मृन्मयपात्रे तैलधाराधिरोपणात्,सूचिकेन च भूमि- स्थितेनोकततन्तुमुखे आकाशात्पतन्त्याः शूा- च्या विवरं नियोज्य निजाभ्यासकौशलं निवेद्य नृपं प्रति चेन्छक्तिरस्ति ततः प्रभुरप्येवं करो- त्वित्यभिधाय राज्ञो गर्व खर्व चकाते ॥ भोजराज मया ज्ञातं राधावेधल्य कारणम् । धाराया विपरीतं हि सहते न भवानिति ॥ १ ॥ विदद्धिरिति श्लाघ्यमानो नवनगरनिवेशं क. तुकामः पटहे वाद्यमाने धाराभिधया पणस्त्रिया- निवेतालनाना पत्या सह लङ्कां गत्वा तं नग- रनिवेशमालोक्य पुनः समागतया मन्नाम नगरे दातव्यमित्यभिधाय तत्प्रतिच्छन्दपटं समर्प्य सा धारा नगरी निवेशयामास । कस्मिन्नष्यहनि स- ·प्रवन्धचिन्तामणिःसर्ग.२ नृपः सान्ध्यसविसरानन्तरं निजनगरान्तः परि- भ्रमन् ॥ "एऊ जम्मु नग्गुहे गिउ अडसिरिखग्गु न भग्गु । तिखो तुरियो न माणियां गोरी गलि न लग्गु॥ । इति केनापि दिगम्वरेण पठ्यमानमाकर्ण्य प्रातस्तमाकार्य रात्रिपठितवृत्तान्तसंकेतवशेन झा- तिटटः सन देव दीपोत्सवे जाते प्रवृत्ते दन्तिनां मदे। एकच्छन्नं करोन्येव सगौडं दक्षिणापथम् ॥ २ इति स्वपौरुपमाविः कुर्वन्सेनानीपदेऽभिषिक्तः। सिन्धुदेशविजयमावृत्ते श्रीभीमेत दिगम्बरः तमस्त- सामन्तैः समं समेत्य श्रीमदणहिल्लपुरं भङ्गं रूत्वा धवलगृहपटिकाद्वारे कपर्दिकान्वापयित्वा जयपत्रं जग्राह । तदादि कुलचन्द्रेण मुपितमिति सर्वत्र वि. तौ ख्यातिरासीत् । स जयपत्रमादाय मालबम- ण्डले गतः श्रीनाजाय तं वृत्तान्तं विज्ञपयनुक्तो • जान्य मतं नमोह यटीबडो न ममानीपा बोटा- शनिकादिशयोपण्याचे च नानुमनाम देशी० करो मोतीगने सीमण्डेन नः॥१॥! p भाउ जम्मु निगड ना( भाग या निक ·भोजभीमप्रवन्धौ भवतेङ्गालवापः कथं न कारितोऽत्रत्यमुदया- हितं गूर्जरदेशे प्रयास्यतीति श्रीसरस्वतीकण्ठाभ- रणेन श्रीभोजेनेत्यभिदधे ॥ कदाचिञ्चन्द्रातपे उपविष्टः श्रीभोजः संनिहिते कुलचन्द्रे पूर्णचन्द्र- मण्डलमवलोकमान इदमपाठीत्.॥ येपा वल्लभया सह क्षणमिव क्षिप्रं क्षपा क्षीयते तेषां शीतकरः शशी विरहिणामुल्केव संतापकत॥ इत्य कविना तेनोक्त कुलचन्द्रः प्राह । अस्माकं तु न वल्लभा न विरहस्तेनोभयभ्रंशिना- मिन्दु राजति दर्पणाकतिरसौनोप्णोन वाशीतलः। इति तदुक्तेरनन्तरमेवैकां वराङ्गनां प्रसादीचकार । अथ डामरनामा सन्धिविग्रहिको मालवमण्ड- १० नयनलभरीया मग्गडा गयणि धडर्स मेहु । त्यनारे नारि प्राविसिद नउ जाणीसिद नेदु ।। [ नानाभरिता मार्गा गगने पनि मेयः । भवानरे पद्यागमिप्यास ननो शयने नेहः ॥] एप धरि (धर्म)जमया सह राज्ञा मानतपुवीमरूपंदर प्रानरा- कार्य पूर्वरदेवोपरि सेनाधिपत्य दीनदा नेनो शिदीवनि। नतो परदेशः ममग्रोपि न पिनाशिनः । श्रीपत्तनचतुःपये कादिका वापिनास्तस्पागनस्य राशक्त । न न रम्यं । भव प्रभृति माता. देशाण्ड: श्रीगरे यास्यनीति ॥ पदिका मात्रादेशीयनाणकम्।। ।

·प्रबन्धचिन्तामणिःसर्ग.२ लादायातः श्रीभोजस्य सभा वर्णयन्महान्तमायल्ल. के जनयति। तत्र गतश्च श्रीभीमस्यामानां रूपयात्र- तां वर्णयंस्तदिहक्षातरालितः श्रीभोजस्तमिहान- य तत्र मां नयेति वेत्यभ्यर्यमानः । सभादर्शनो- कण्ठितेन भीमेन तथैवोच्यमानश्च कस्मिन्नपि व- 4 उपायविन्महदुपायनमादाय विप्रवेपधारिणं तान्वूलकरण्डकवाहिनं श्रीशाम त गृहीत्वा सदसि गतः प्रणमन् श्रीभोजेन श्रीभीमानयनवृत्तान्त व्या- हृतः स विज्ञपयांचवे । स्वतन्ताः स्वामिनोऽभि- मतं कार्य केन बलात्कार्यन्ते, इति सर्वथाप्येके दा- सा देवेन नावधीरणीया' इत्यभिधाय, श्रीभीमस्य वयोवर्णाकृतीनां सादृश्यं पृच्छश्रीभोजस्तान्सभा- सुदो लोकानवलोकयन्स्यगीधरं लक्षीकृत्य डामरेणे- सभिदधे । स्वामिन् इमाकतिरयं वर्ण इदं रूपमिदं वयः। अन्तरं चास्य भूपस्य काचचिन्तामणेरव ॥ ५ ॥ इति तेन विज्ञते चतुरचक्रवर्ती श्रीभोजस्तत्सा- मुद्रिकावलोकनान्निश्चलहप्तादृशं नृपं विमृश्योपा- यनवस्तून्यपनेतुं स सन्धिविग्रहिकस्तं प्राहिणोत् । २न दिन याम्या १ मार्य ·भोजभीमप्रवन्धी ८३ तेषु वस्तुपूपनीयमानेषु तद्रुगवर्णनवार्तान्तरव्याले- पेण च भूयास कालविलम्वे संवृत्ते स्थगीवाहको ऽद्यापि कियचिरं विलम्बत इति राज्ञा समादिष्टः स तं भीममिति विज्ञपयामास । राजा तदा तदनुप- दिकानि सैन्यानि प्रगुणयन डामरेणाभिदधे । दाद- श २ योजनानां प्रान्ते प्रावहणिका हया घटि- कायोजनगामिन्यः करभ्योनया समयसामय्या श्रीभीमो भुक्माक्रमन्कथं भवता गृह्यते इति विज्ञ- तस्तेन पाणी घर्पयित्वा चिरं तस्थे । अथ श्रीभोजः श्रीमाधपण्डितविद्वत्तां पुण्यवत्तां च सततमाकार्य तदर्शनोत्सुकतया राजादेशैः सततं प्रेप्यमाणैः श्री- मालनगरादिमसमये समानीय सबहुमानं भोज- नादिभिः सहत्य तदनु राजोचितान्विनोदान्दर्शय- न्, रात्रावारात्रिकायसरानन्तरं संनिहिते स्वसंनिभे पल्य३ माघपण्डितं नियोज्य तस्मै स्वशीतरक्षा- मुपनीय प्रियालापांश्चिरं कुर्वाणः सुखं सुखेन सु- प्याप । मातर्मानल्यतूर्यनिपिविनिद्रं नृपं स्वस्थान- गमनाय माघपण्डित आप्टष्टवान् । विस्मयापन्नह- दथेन राज्ञा दिने भोजनाछादनादिसुखं एप्टः स क- मुपदानुनमाप, २५ भाकर्षण ·प्रवन्धचिन्तामणिःसर्ग.२ दन्नसदन्नवा भिरलं शीतभारेण श्रान्तं विज्ञपय- विद्यमानेन राज्ञा कथं कथञ्चिदनुज्ञातः पुरोपवनं यावद्भभुजानुगन्यमानः माघपण्डितेन स्वागमनप्र- लादेन संभावनीयोऽहमिति विज्ञप्तो नृपानुज्ञातः स्वं पदं भेजे । तदनु कतिपयादिनैः श्रीभोजस्तहि- भवभोगसामग्रीविक्षया श्रीश्रीमालनगरं प्राप्तः । माघपण्डितेन प्रत्पुद्गमादियथोचितभक्त्याऽऽवर्जितः ससैन्यस्तन्मन्दुरायां ममौ । स्वयं तु माघपण्डित- स्य सौधमध्यास्य संचारकभुवं काञ्चनवद्धामवलो- क्य स्नानादनु देवतावसरोव्यो मणिमरकतकुष्टि- मशैवलवल्लरीयुग्जलभ्रान्त्या धौताम्बरीयं संवृण्व- न सौवस्तिकेनं ज्ञापितवृत्तान्तस्तदैव तदेवतार्चान- न्तरं निवृत्ते मन्तावसरेऽशनसमयसमागतां रसव- तीमास्वादमान आकालिकैरदेशजैर्व्यञ्जनैः फला- दिभिश्चित्रीयमानमानसः संस्कृतपयःशालिशालिनी रसवतीमाकण्ठमुपभुज्य भोजनान्ते चन्द्रशालाम- धिरुह्यायुतादृष्टपूर्वकाव्यकथाप्रवन्धप्रेक्ष्यादीनि प्रे- क्षमाणः शिशिरसमयेपि संजाताकस्मिकग्रीमत्रा- न्त्या संपीततितस्वच्छचसनस्तालवृन्तकरैरनुचैर- १ शेतरदानारण. २ शस्तरका सेवन, ·भोजभीमप्रबन्धी ज्यिमानोऽमन्दचन्दनालेपनेपथ्यः सुखनिद्रया तो क्षणदां क्षणमिवातिवाह्य प्रत्यूपे शासनिस्वना- द्विगतनिद्रो हिमसमये ग्रीष्मावतारव्यतिकरो माघपण्डितेन ज्ञापितः प्रतिसमयं सविस्मयः क. ति दिनान्यवस्थाय स्वदेशगमनायाप्टच्छन् स्वयं करिष्यमाणनव्यभोजस्वामिप्रसादप्रदत्तपुण्यो' मा- लवमण्डलं प्रति प्रतस्थे।तथा निजजन्मदिने जन- केन नैमित्तिकाजातके कार्यमाणे पूर्वमुदितोदित- समृद्धिर्भूत्वा प्रान्त गलितविभवः किंचिञ्चरणयो- राविर्भूतश्वयथुविकारः पञ्चत्वमाप्स्यतीति । नि- मित्तविदा निवेदितां विभवसंभारेण तो ग्रहगति निराचिकीर्षुणा माघपिता संवत्सरशतप्रमाणे म- नुजायुपि पत्रिंशत्सहस्राणि दिनानि भविष्यन्तीति विमृश्य नाणकपरिपूर्णीस्तावत्संख्यान् हारकान् कारितनव्यकोशेपु निवेश्य तदधिकां परां भूति श- तशः समर्प्य प्रदत्तमाघनान्ने सुताय कुलोचितां शिक्षा वितीर्य रुतरुत्यमानिना तेन विपदे । तद- नन्तरमुत्तराशापतिरिव प्राज्य साम्राज्यो विद्वजने- भ्यः श्रियं तदिन्छया यच्छन्नमानैर्दानैरथिसार्थ १ नन्नाम ग्रामपिश्रियाः ·प्रायचिन्तामाणःसर्ग.२ कतार्थयस्तै गविधिभिः स्वममानुपावतारमिव द- शयन् विरचितशिशुपालवधाभिधानमहाकाव्यच- मत्सतविद्वजनः स प्रान्ते पुण्यक्षयात्क्षीणवित्तो वि- पत्तिपाते स्वविपये स्थातुमप्रभूष्णः सकलत्रो मा- लवमण्डले गत्वाधारायां कतावासः पुस्तकग्रहणका. पणपूर्वकं श्रीभोजात्कियदपि द्रव्यमानेयमिति तत्र पत्नी प्रस्थाप्य यावत्तदाशया माधपण्डितश्चिरं त- स्थौ । तावत्तथावस्थां श्रीभोजत्तत्पनी विलोक्य- ससंभ्रमाशलाकान्यासेन तत्पुस्तकमुन्मुय काव्य- मद्राक्षीत् ॥ कुमुदयनमपथि श्रीमदभोजखण्डं त्यजति मदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः । उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः ॥ १ ॥ अथ काव्यार्थमवगम्य का कथा ग्रन्थस्य केव- लमस्यैव काव्यस्य विश्वम्भरामूल्यमल्यं समयो- चितस्पानुछिटस्य हीशब्दत्य पारितोषिके क्षिति. पतिलक्षद्रव्य-वितीर्य तां विसतर्जासापि ततः चरन्तीविदितमाघपण्डितपत्नीकैश्चिद्भिर्थिभिर्यान्च- माना तत्पारितोपिक तेभ्यः समस्तमपि वितीय । -- ·। भोजभीमप्रबन्धौ यथावस्थिता गृहमुपेयुपी तदृत्तान्तं विज्ञापनापूर्व किञ्चिच्चरणस्फुरच्छोफाय पत्ये निवेदयामास । अ- थ खमेव मे शरीरिणी कीर्तिरिति श्लाघमान- स्तदा स्वगृहमागतं कमपि भिखं वीक्ष्य भुवने तदुचितं किमपि देयमपश्यन् संजातनिर्वेद इदम. वादीत् ॥ अर्था न सन्ति न च मुञ्चति मां दुराशा दानद्धि सङ्कुचति दुर्ललितः करो मे। याचाच लाघवकरी स्ववधे च पाप प्राणाः स्वयं व्रजत किं परिदेवितेन ॥१॥ दारिद्यानलसंतापः शान्तः संतोपवारिणा । दीनाशाभाजन्मा तु केनायमुपशाम्यतु ॥ २॥ व्रजत व्रजत प्राणा अधिनि व्यर्थतां गते । पश्चादपि हि गन्तव्यं क सार्थः पुनरीदृशः ॥ १ ॥ न भिक्षा दुर्भिक्षे पतति दुरवस्थाः कथमृणं लभन्ते कर्माणि क्षितिपरिवृद्धान्कारयति कः। अदत्त्वापि ग्रास ग्रहपतिरसावस्तमयते क यामः किं कुर्मो गृहिणि गहनो जीवितविधिः २ क्षुत्लामः पथिको मदीयभवनं पृच्छन्कुतोप्यागतः १ दिन. ।

·.. ८८ : प्रवन्धचिन्तामणिःसर्ग. २ तल्कि गेहिनि किंचिदस्ति यदयं भले बुभुक्षातुरः । वाचास्तीत्यभिधाय नास्ति च पुनः प्रोक्तं विनवाक्षरैः स्थूलस्थूलविलोललोचनजलैीप्पाम्भसा बिन्दुभिः ॥३॥ इति तद्वाक्यान्त एव स माधपण्डितः पञ्चत्व- मवाप । प्रातस्तं. वृत्तान्तमवगम्य श्रीभोजन श्रीमालेपु सजातियु धनवन्तु सत्सु तस्मिन्पुरु- परत्ने विनष्टे क्षुधाबाधिते सति भिल्लमाल इति तज्ज्ञातं नाम निर्ममे॥ पुरा समृद्धिविशालायां विशालायांपुरि मध्यदेश- जन्मा काश्यपगोत्रः सर्वदेवनामा दिजो निवसन् जैनदर्शनसंसर्गात्प्रायः प्रशान्तमिथ्यात्वो धनपाल- शोभनपुत्रद्वयेनान्वितः कदाचिदागताश्रीवर्द्धमान- सूरीन्गुणानुरागान्निजोपाश्रये निवास्य निद्वन्द्वभक्या परितोपितान्सर्वज्ञपुत्रानिति धिया तिरोहितं नि- जपूर्वजनिधिं पृच्छंस्तैर्वचनच्छलेनाईविभागं या- चितः संकेतनिवेदनालन्धनिधिस्तदई यच्छंस्तैः पुत्रयादई याचितो ज्यायस्ता धनपालेन मिथ्या- १ B C गदाप्प. २ क सार्थः पुनरटिश इनि वाक्पान्ते ३ इति शनालकाने म सेन कर्मणा प्रतिक * ·. भोजभीममवन्धी वान्धमतिना जैनमार्गनिन्दापरेण निपिद्धः क- नीयास शोभने रुपापरः स्वप्रतिज्ञाभङ्गपातकं ती- धेपु क्षालयितुमिच्छुः प्रतितीर्थ प्रतस्थे । अथ पिट: भक्तेन शोभननाम्ना लघुपुत्रेण तं तदाग्रहान्निपि- ध्य पितुः प्रतिज्ञा प्रतिपालयितुमुपात्तव्रतः स्वयं तान्गुरूननुससार । अभ्यस्तसमस्तविद्यास्थानेनं ध- नपालेन श्रीभोजप्रसादसंप्राप्तसमस्तपण्डितप्ररुष्ट- प्रतिष्ठेन निजसहोदरामर्पभावाद्वादशाब्दी यावत्स्व- देशनिपिद्धजैनदर्शनप्रवेशन तशोपासकैरत्यर्थम- भ्यर्थनया गुरुपुरुपेपाहूयमानेषु तकलसिद्धान्तपा- रावारपारदृश्या स शोभननामा तपोधनो गुरूनाट- च्छच तत्र प्रयातो धारायां प्रविशन् पण्डितधनपा- लेन राजपाटिकायां बजता तं सहोदरमित्यनुपल- क्ष्य सोपहास गर्दभदन्त 'पदन्त नमस्ते इति प्रोक्त कपिपणास्य वयस्य सुखं ते इति शोभनमुने. वचसान्तश्चमकतो मया नर्मणापि नमस्तेइत्युक्ते- ऽनेन तु वयस्य सुखं ते इत्युचरता वचनचातुर्या- निर्जितोस्मीति। तत्कस्यातिथयो यूयामिति धनपा- लस्यालापैर्भवत एवातिथयो वयमिति शोभनमुने- १ पठिनपुराणन्यायपीयांसाधर्मशाखददानः ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.२ वाचमाकर्ण्य वटुना सह निजसौधे प्रस्थाप्य तत्रैव स्थापितः । स्वयं सौधे समागत्य धनपालः प्रिया- लापैः सपरिकरमपितं शोजनाय निमन्तयंस्तैःप्रा. सुकाहारसेवापनिपिद्धः । वलादोपहेतुं प्रच्छन् भजेन्माधुकरी वृत्तिं मुनिम्लेंच्छकुलादपि । एकान्नं नैव भुञ्जीत वृहस्यतिसमादपि ॥ १ ॥ तथाच । जैनसमये दशवैकालिके ।। "महुकारसमा बुद्धा जे भवन्ति अणिस्तिया । नाणापिण्डरया दन्ता तेण वुच्चन्ति साहुणो ॥ १ इति स्वसमयपरसमयाभ्यां निपिद्धं कल्पिते- माहारं परिहरन्तःशुद्धाशनभोजिनो वयमिति तच्च- रित्रचित्रितमनाः सतुष्णीकमुत्थाय सौधमाप।म- जनारम्भे गोचरचर्यया समागतं तन्मुनिदन्दमव- लोक्य सिद्धेऽनपाके तब्राह्मण्योपढौकिते दधिमुनि- भ्यां, व्यतीतकियदिनमेदादिति एण्यमाने,धनपाल: किमत्र पूतराः सन्तीति लोपहासमभिदधानो, व्य- • मधुकरसमा भ्रमरवृत्तपः, युद्वा ये भनि, भनिश्रिा मिश्रादीनाः, नानापिण्डाना दानाः नेन हेनुना साधा अपने १नोनशानान पिंगामा निमुदिय निकादि ·भोजभीमप्रबन्धौ तीतदिनदयमेदिति ब्राह्मण्या निर्णीय प्रोक्तं ताभ्यां पूतराः सन्तीत्पत्रेत्यभिहिते स्नानासनानदर्शनार्थ- मुत्याय तत्रागतः सन्, स्थालेधिरोपितदधिसंनिधौ यावद्यायकपुम्भेऽधिरूढैस्तवर्णजन्तुभिर्दधिपिण्डइव पाण्डुरतामालोक्य जिनधर्मे जीवदयाप्राधान्यं त- त्रापि जीवोप्तत्तिज्ञानवैदग्ध्यं ॥ यतः।। "मुग्गमासाइपमुहं विदिलं कञ्चम्मि गोरते पडइ। ता तसजीवुप्पत्ती भणन्ति दहिए तिदिणुबरिएँ १ तजिनशासने एवेति निश्चित्य शोभनमुनेः शोभनवोधात्सम्यकप्रतिपत्तिपुरःसरं सम्यकं भे. जे। कर्मप्रकत्यादिजैनविचारग्रन्थेषु प्रकृत्या प्रा- ज्ञः परंप्रावीण्यमुद्दहन ,प्रातःप्रार्जिना वसरग्रान्ते कतिपयपुरस्वामी कायव्ययैरपि दुग्रहो मतिवितरता मोहेनाहो मयानुसृतः पुरा। त्रिभुवनपतिर्बुद्ध्याराध्योऽधुना स्वपदप्रदः । प्रभुरधिगतस्तत्प्राचीनो दुनोति दिनव्ययः॥१॥ [ * मुद्गमापादिप्रमुखं द्विदल अपके गोरसे पतति तदा वसनी- वातति भणन्ति दधि तिदिनोदरित च] १ सालक्तककासिन जवनिकायामित्यर्थः २ ३ खदाम्म । प्रितिदिण्डारि ५ प्रनिप्रातः C पनिई, ·प्रवन्धचिन्तामणिःसर्ग. २ *सव्वत्थं अविधम्मो जा मुणियं जिन न सासणं . कणगाउराण कणगुव्र्वससियपयमलम्भमाणाण देशाधीशो ग्राममेकं ददाति ग्रामाधीशः क्षेत्रमेकं ददाति । क्षेत्राधीशः शिम्बिकाः संप्रदत्ते सार्वस्तुष्टः संपदं स्वां ददाति ॥ १ ॥ इत्यादीनि वाक्यानि पठन्स धनपाल: कदाचिन्नृपेण सह मृगयां नीतो धनपालोऽभिहित. किं कारणं नु धनपाल' मृगा यदेते व्योमोत्पतन्ति विलिखन्ति भुवं वराहाः। देव वदस्वचकिताः श्रयितुं स्वजाति- मेके मृगाङ्कमृगमादिवराहमन्ये ॥१॥ राज्ञा बाणेन सृगे विद्ध सति तवर्णनाय विलोकि- तमुरखो धनपालः प्राह । * सर्वर धर्मास्ति यान् हे जिन न शासनं तव । सनका. नुराणां कनकमिव स्वसितपदपलभियानां ॥ यथा धनररसमत्ताः सकन पीतवर्ण पश्यन्नि यतः सस्य धवसाद शुदपदं न प्राप्ता विपरीमं पश्यन्नीत्यर्थः। यदा शासनपदं विश्वासयोग्य स्थान पामुणिय माशुरामघमिति वा (प)] १८ मचत्य २ कण. ३. सेनिका शाकमा सर्वतः ५। कविरान.

·. ९१ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग, २ यूपं कृत्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यद्येवं गम्यते स्वर्ग नरके फेन गम्यते ॥ २॥ सत्यं यूपं तपो ह्यग्निः कर्माणि समिधो मम। अहिंसामाहुतिं दद्यादेवं यज्ञः सतां मतः ॥ ३ ॥ इत्यादि शुकसंवादोदितानि वचासि नरेन्द्रस्य पुरतः पठन हिंसाशास्त्रोपदेशिनो हिंसकपकती- ब्राह्मणरूपेण राक्षसांस्ताज्ञापयन्नृपमहाभि- मुखं चकार ॥ अथ कस्मिन्नप्यवसरे नरेश्वरः स- रस्वतीकण्ठाभरणप्रासादे व्रजन्सदा सर्वज्ञशासनप्र- • शंसापरं पण्डितं धनपालमालपत् । सर्वज्ञस्तावत्क- दाचिदासीत्तदर्शने साम्प्रतं कश्चिज्ज्ञानातिशयोस्ती- त्यभिहिते, अर्हकतेऽहचूडामणिग्रन्थे विश्वत्रयस्य- त्रिकालवस्तुविपयस्वरूपपरिज्ञानमद्यापि विद्यत इ- ति तेनोक्ते, त्रिरिमण्डपे स्थितः कस्मिन्दारेऽ स्माकं निर्गम इति शास्त्रकलडारोपणोद्यते नृपे वु- धिमात्रा त्रयोदशीति पाठं सत्यापयता भूर्जपत्रे नृ- पप्रश्ननिर्णयमालिख्य मृण्मयगोलके निधाय च १० माणा समग्यो २ एप या सनातन ३ श्रुनिसवाद ५ D अन्नश्रीचूहामीणन मान (५ निर्गयग्नु नुझिपारगम्म नि नोकोक्ति, नत्मनेऽधुना सर्वसिद्धा योदशानि ज्यो नदि । .

·भोजभीमप्रवन्धी ९५ छगिकाधरस्य तं समर्प्य देव पादोवधार्यतामिति नृपं प्राह । नृपस्तदुद्धिसंकटे निपतितं स्वं मन्यमा- न एतद्वारत्रयस्य मध्याकिमपि निर्णीतं भविष्य- तीति विमृश्य सूत्रभृद्भिर्मण्डपपद्मशिलातलमप-- नीय तन्मार्गेण निर्गत्प तं गोलकं भित्वा तेप्वक्षरे- पु तमेव निर्गमनिर्णयं वाचयंस्तत्कौतुकोत्तालचि- तः श्रीजिनशासनमेव प्रशशंस । तथाहि ॥ द्वाभ्यां यन्न हरिस्त्रिभिर्न च हरः स्रष्टा न चैवाष्टभि- यन्न द्वादशभिर्नुहो न दशकद्वन्देन लङ्कापतिः । यन्नेन्द्रो दशभिः शतैर्न जनता नेत्ररसंख्यैरपि तत्प्रज्ञानयनेन पश्यत्ति वुधश्चैकेन वस्तु स्फुटम् ॥१ अथ धनपालः ऋपभपञ्चाशिकास्तुति निर्माय, सरस्वतीकण्ठाभरणप्रासादे स्वनिर्मितप्रशस्तिपढि- कां राज्ञे कदाचिदर्शयामास तत्र । अभ्युद्धृता वसुमती दलितं रिपूरः कोडीकता बलवता वलिराज्यलक्ष्मीः। एकत्र जन्मनि कृतं तदनेन यूना जन्मत्रये यदकरोत्पुरुपः पुराणः ॥ १ ॥ पष्टिकायां कदाचिन्नृप. (२ अण्डप्रस्ताविदम् ·प्रान्धचिन्तामणिःसर्ग. २ काव्यमिदं निवर्य पारितोपिके तस्याः पहि- कायाः काञ्चनकलशं ददौ नृपः। तस्मात्प्रासादादप- सरंस्तदीयद्वारखत्तके रत्या सह हस्ततालदानपरं स्मरं मूर्तिमन्तमालोक्य नृपेण हांसहेतुं पृष्टःपण्डि- तः प्राह । स एव भुवनत्रयथितसंयमः शंकरो विभान वपुपाधुना विरहकातरः कामिनीम् । अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियायाः करं करेण परिताडयन् जयति जातहासः स्मरः ॥ १ अन्नदिणे सिवभवणे दुवारदेसे निए विभङ्गिगणं । किं दुबलो पलोइअ निवपुट्टो भणइ धणपालो २ दिग्वासा यदि तत्किमस्य धनुपातशेत्कृतं भस्मना भस्माथास्य किमङ्गना यदि च सा कामं पुनर्देष्टि किम् । इत्यन्योन्यविरुदचेष्टितमहो पश्यन्निजस्वामिनो भृङ्गी सान्द्रशिरापिनदपरुपं धत्तेऽस्थिशेपं वपुः १ पाणिग्रहे पुलकितं वपुरैशं भूतिभूपितं जयति । अन्यदिन शिवनयने द्वारदेशे निजेपि दिगण । (वीक्ष्य ) कि दुर्वनः प्रलोक्यते एवं नृपपृटो भगाते धनयालः ॥ ३ ॥ .१ प्रवेशविशेपे. (२ C D हास्य.) ३ धननाडीनिव-क्षकाव्यं, गोबर्द्धनसशस्यामिदम.

·भोजभीमप्रवन्धी अङ्कुरित इव मनोभूर्यस्मिन्मस्मावशेपोपि ॥ ३ अमेध्यमश्नाति विवेकशून्या स्वनन्दनं कामयतेऽतिसक्ता। खुराग्रशृङ्गविनिहन्ति जन्तून गौर्वन्द्यते केन गुणेन राजन् ॥ ४ ॥ पयःप्रदानसामान्या चेन्महिपी न किम् । विशेपो दृश्यते नास्या महिपीतो मनागपि ॥ ५ इत्यादिभिः प्रसिद्धसिद्धसारस्वतोद्दारैर्नृपं रञ्ज- यन यावदास्ते तावत्कोपि सांयात्रिको द्वाःस्थनिवे. दितः सभां प्रविश्य नृपं नत्वा मदनपट्टिकायां प्र- शस्तिकाव्यानि दर्शयामास । नृपेण तल्लाभस्थान- के एप्टे स एवमवादीत् । नीरधावकस्मादेव मम वाहने स्खलिते निर्यामकैः शोध्यमाने समुद्रे तन्म- शिवायतनमालोक्य परितः परिस्फुरजलमप्य- न्तः सलिलविकलमवलोक्य कस्यामपि भिती व- निर्वर्ण्य च तजिज्ञासया मदनपट्टिका तत्र प्र- स्थाप्य तत्कान्ताक्षरमयी पट्टिकेयमिति नृपति- निशम्य तदुपरि मृन्मयीं पट्टिकां नियोज्य तत्रं १ मेणाहीति लोकोतो. 00 ननिम, ३ मदनमयपष्टिकायां । नसकेनादरमयी, ·प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग. २ पतितावान्पण्डितैर्वाचयामास ॥ आवाल्याधिगमान्मयैव गमितः कोटिं परामुन्नते- रस्मसंकययैव पार्थिवसुतः सम्प्रत्यसौ लजते । इत्थं खिन्न इवात्मजेन यशसा दत्तावलम्बोम्बुधे- र्यातस्तीरतपोवनानि तपसे वृद्धो गुणानां गणः १ देवे दिग्विजयोद्यते धतधनुःप्रत्यर्थिसीमन्तिनी- वैधव्यत्तदायिनि प्रतिदिशं क्रुद्दे परिभ्राम्यति । आस्तामन्यनितन्विनी रतिरपि त्रासान पायं करे भर्तुर्द्धर्तुमदान्मदान्धमधुपीनीलीनिचोलं धनुः २ चिन्तागम्भीरकूपादनवरतचलरिशोकारघट्ट- व्याकष्टं निःश्वसन्त्यः ऍथुनयनघटीयन्तमुक्ताच- धारम् । नासावंशप्रणालीविपमपथपतहाध्यपानीयमेता' देव त्वरिनार्यः स्तनकलशायुगेनाऽविरामं वहन्ति, इति संपूर्णपु काव्येषु वाव्यमानेषु ॥ विपमः पुरारुतानां कर्मणां विपाकः। अस्य काव्यस्योपराई छिन्नपादिभिः परशतै- * अमरीश्यामि झापउदपटमिय यस्य नत्पुष्पं १ A B जिनान् (२ सद्धि प्राप्तो बरठश्च) ३D रतिनि, ४ मृदु ५ एतन ६ अनिराजिनपदसरादनशीनेः अयि खलु भवति हि जन्तुए ·भोजभीमप्रवन्धौ रपि पण्डितैः परिपूर्यमाणमपि विसंघदतीति राज्ञाधनपालपण्डितः पृष्टः । हरशिरसि शिरांसि यानि रेजु- हरिहरितानि लुठन्ति गृध्रपादैः ॥ १ ॥ इदमेवोत्तरार्द्ध संवदतीति नृपेणोक्ते सति स प- ण्डितः प्रोवाच । यदि गुम्फार्थाभ्यां श्रीरामेश्वरप्रश- स्तिभित्ताचिदं न भवति तदतःपरमाजीवितान्तं क- वित्वस्य संन्यास एवेति तत्पतिश्रवसमकालमेव यानपात्रे निर्यामकान्निक्षेप्यावगाह्यमाने नारधौ पद्भिर्मासैस्तं प्रासादमासाद्य पुनर्मदनपट्टिकायां न्य. स्तायामिदमेवोत्तरार्द्धमागतमालोक्य तस्मै तदुचि- तं. पारितोपिकं प्रसादीचकार ॥ इति खण्डप्रशस्ते- यथाश्रुतानि बहूनि काव्यानि मन्तव्यानि ॥ कदाचिद्राज्ञा सेवाश्लथता एष्टः, स्वं पण्डितस्ति- लकमञ्जरीगुम्फवैयम्य जगौ । शिशिरयामिन्याश्चर- मयामे निर्विनोदत्वात्तां प्रथमादर्शप्रतिमानीय प- ण्डितेन व्याख्यायमानां तिलकमञ्जरीकयां वाचयं स्तद्रसनिपातभीरुः पुस्तकस्याधः कनोलकयुतसुव- र्णस्थालस्थापनापूर्व तां समाप्य तच्चित्रकविताचि- १G D स:

·प्रबन्धचिन्तामाणिःसर्ग. २० त्रीयमाणचिंत्तो नृपः पण्डितं प्राह । मामत्र कथा- नायकं कुर्वन विनतायाः पदेऽवन्तीमारोपयन झ- कावतारतीर्थस्य पदे महाकालमाफलयन् यद्याच- • से तत्तुभ्यं ददामीत्यभिदधाने नृपे खद्योतप्रद्योत- नयोः सर्पपकनकाचलयोः काचकाञ्चनयोः धत्तूरक- ल्पपादपयोरिव तेपां महदन्तरमित्युच्चरन् 'दोमुहय निरक्खर लोहमइय' नाराय तुज्झ किं. भणिमो। गुाहि समं कणयं तोलन्तु न गउसि पायाले १ इत्याक्रोशपरे तस्मिन् जाज्वल्यमानेनौ श्रीभोजे तां मूलप्रतिमिन्धनीचकार। अथ स विधा निर्वेदभा- ग् द्विधाऽवाङ्मुखो निजसोधपश्चाद्भागे जीर्णमञ्चा- धिरूढो निःश्वसन भृशं तुष्वाप । वालपण्डितया तत्तुतया सभक्तिकमुत्याप्य स्नानपानभोजननि- आपणानन्तरं तिलकमञ्जरी प्रथमादर्शलेखदर्शना- संस्मृत्य ग्रन्थस्याई लेखयांचके तदुत्तराई नूत- नीकत्य ग्रन्थः समर्थितः॥ * रे द्विमुखक निरक्षा लोनमय नाराचनुन्य यांकि जणामः गु- आमिः समं कनक नोलयन् न गतोस पाता। १.. लोहमयी २० कित्तिय. ३ C ) प्रमादर्शवेपना- , ·6383 भोजभीमप्रवन्धी अन्यदा भोजसभायां काव्यमिदमुक्तं तेन । धाराधीश धरामहीशगणने कौतूहलीयानयं वेधास्त्वद्गणनां चकार खाटिकारखण्डेन रेखां दिवि। सैवेयं त्रिदशापगा समभवत्त्वत्तुल्यभूमिधवा-- भावात्तत्त्यजति स्म सोयमवनीपीठे तुपाराचलः १ अपरपण्डितैरस्मिन्काव्ये उपहसिते धनपालेनोक्तम् शैलैर्वन्धयति स्म वानरहतैर्वाल्मीकिरम्भोनिधिं व्यासः पार्थशरैस्तथापि न तयोरत्युक्तिरुद्भाव्यते । वस्तु प्रस्तुतमेव किंचन वयं ब्रूमस्तथाप्युच्चकै- लोकोयं हसति प्रसारितमुखस्तुभ्यं प्रतिष्ठे नमः ॥ एकदा राजन्महाभारती कथा श्रूयतामित्युक्ते प- ण्डितं प्रति परमार्हतेन तेन प्रत्युक्तं कानीनस्य मुनेः स्ववान्धववधूवैधव्यविध्वंसिनो नेतारः किल पञ्च गोलकसुताः कुण्डाः' स्वयं पा- ण्डवाः। तेमी पञ्च समानजातय इति ख्यातास्तदुत्कीर्तनं पुण्यं स्वस्त्ययनं भवेद्यदि नृणां पापस्य कान्या गतिः॥२॥ शोभनमुनेश्चतुर्विंशतिका स्तुतिः. प्रतीतैव' (• अमृने जारजः कुण्डो मृने भर्तरि गोजकः) १ B D तु शोजनचतु. २ धनपालस्प धनपावपश्चाशिकाविद्यते. 6383 ·क प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग. २ अधुना किमपि प्रबन्धादि क्रियमाणमास्ते नृपेणेत्युक्ते धनपालः प्राह। आरनालंगलदाहाङया मन्मुखादपगता सरस्वती । तेन वैरिकमलाकचग्रह- व्ययहस्त न कवित्वमस्ति मे ॥१॥ वचनं धनपालस्य चन्दनं मलयस्य च । सरतं हृदि विन्यस्य कोभून्नाम न निर्वृतः॥१॥ अन्यदा सर्वाण्यपि दर्शनानि एकत्राहूय मुक्ति- मार्गे एठे ते स्वरदर्शनपक्षपातं ब्रूवाणाः सत्यमा. गेजिज्ञासयैकीक्रियमाणाः पाण्मासीमवधीसत्य श्री. शारदाराधनतत्पराः । कस्या अपि निः शेषे जा- गीति व्याहृतिपूर्वमुत्याप्य सा नृपं ॥ श्रोतव्यः सौगतो धर्मः कर्तव्यः पुनराहतः । वैदिको व्यवहर्तव्यो धातव्यः परमः शिवः ॥ १ ॥ अपवा धातव्यं पदमलयं । लोकममुं राज्ञे द. शनेभ्यश्च समादिश्य श्रीभारती तिरोदधे । अहिंसालक्षणो धर्मो मायादेवी च भारती। १ आरनाव काशिकमुष्णोदकं वा उपदंशक ग २६ निशा, IC D व्याहना ४ सुत्पा, ५ G D सरस्वती.

·भोजभीमप्रवन्धौ ध्यानेन मुक्तिमाप्नोति सर्वदर्शनिनां मतम् ॥२॥ इति श्लोकयुग्में निर्माय नृपाय निरपायनिर्णयं प्राहुः॥ अथ तन्नगरनिवासिनी शीताभिधाना रन्धनी कमपि विदेशवासिनं कार्पटिकं सूर्यपर्वणि जलाश्र- ये कङ्गुणीतैलमास्वाद्य गृहमुपेत्य पाकनाशनमु- पादाय तहमनाद्विपन्नमालोक्यं सद्रव्यमित्युत्पद्य- मानकलङ्कशङ्काकुलतया पञ्चत्वाय तहमनमेवें बुभुजे । तस्मिन्स्थिरे प्रादुर्भूतप्रातिभवैभवा विद्या- त्रयीं रघुवात्स्यायनकामशास्त्रचाणाक्यनीतिशा- स्त्रमीपत्समभ्यस्य च नवयौवनया विजयाभिधानया विदुप्या स्वसुतया सार्दै श्रीभोजस्य सदः शृङ्गार- यन्ती श्रीभोज प्रति प्राह ॥ शौर्य शत्रुकुलक्षयावधि यशो ब्रह्माण्डभाण्डावधि- स्त्यागस्तर्कुङवाञ्छितावधिरिय क्षोणी समुद्रावधिः। श्रद्धा पर्वतपुत्रिकापतिपदहन्दप्रमाणावधिः १६ 0 मुक्तिमार्ग स्पादेवं २ D युग्मश्लोकयुक्का देवी निगधत ३ उपनीय... काटिक पाकाय तस्या गृहेऽन्नं कारयित्वा निशि घृतकुपिकव्यत्ययेन कागुणीनेज परिवपित विपन्न विजोक्य ५ वेद. शनमेष.६C D अनून. त्रयीमापन ८ लोको बागडो रिति.

·प्रवन्धचिन्तामणिःसर्ग. २ श्रीमद्भोजमहीपतेर्निरवधिः शेपो गुणानां गणः॥१ अथ विनोदप्रियेण राज्ञा कुचवर्णनाय नियुक्ती विजया प्राह ॥ उन्नाहश्चिबुकावधि जलतामूलावधिः संभवों विस्तारो हृदयावधिः कमलिनीसूत्रावधिः संहतिः। वर्णः स्वर्णकथावधिः कठिनता बजाकरमावधि- स्तन्वङ्ग्याः स्तनमण्डले यदपरं लावण्यमस्तावधि इति तवर्णनात्तनादकविना राज्ञा ॥ किं वय॑ते कुचद्वन्द्वमस्याः कमलचक्षुपः । तयोक्तम् सप्तद्वीपकरणांही भवान् यत्र करप्रदः ॥ २ राज्ञा.. प्रहतमुरजमन्द्रध्वानवद्भिः पयोदैः कथमलिकुलनीलैः सैव दिग् संप्ररुद्धा । तयोक्तम् प्रथमचिरहखेदम्लायिनी यत्र वाला वसति नयनवान्तैरश्रुभिाँतवका ॥ ३ ॥ राज्ञा. १ अनुयुक्ता २ A B कपावधिः ३ D कुचमण्डले किमपर AGD तद्वर्णानाकर्णनात् .

·भोजभीमप्रबन्धी सुरताय नमस्तस्मै जगदानन्ददायिने । इति प्रोक्ते॥ आनुपाङ्गि फलं यस्य भोजराज भवादृशाः ॥ १ ॥ इति विजययोक्ते राजा सतपमधोमुखं तस्थौ। ततो राजा तां भोगिनी चक्र अन्यदा तया जालान्तरे, चन्द्रकरस्पर्शेऽपाठि। अलं कलशृङ्गार करस्पर्शनलीलया। चन्द्र चण्डीशनिर्माल्यमसि न स्वर्शमहसि ॥ १॥ इत्यत्र बहु वक्तव्यं परंपरया तत्तु ज्ञातव्यम् ॥ इति शतिापण्डिताप्रवन्धः॥ ॥ अथ मयूरवाणाभिधानौ भावुकशालको प- ण्डितौ निजविद्वत्तया मिथ. स्पर्द्धमानौ नृपतसि लब्धप्रतिष्ठावभूतां । कदाचिद्दाणपण्डितो जामिमि- लनाय तगृहं गतो निशि द्वारप्रसुप्तो भावनानु नीयमानां जामि निशम्य तत्र दत्तावधान इत्य- णोत् ॥ गतप्राया रात्रिः कृशतनुशशी शीर्यत इव प्रदीपोयं निद्रावशमुपगतो पूर्णित इव । प्रणामान्तो मानस्त्यजति न तथापि धमहो १C D सुख २ सीता ३ कन्या नामात्रा ५हमा 11 ·१०६ प्रबन्धचिन्तामाणिःसर्ग. ३ इति भूयो भूयस्तेन त्रिपदीमुदीर्यमाणामाकये । कुचप्रत्यासत्या हृदयमपि ते चण्डि कठिनम् । १ इति भ्रातृमुखाचूर्य पदमाकर्ण्य क्रुद्धा सा सत्र- पा च कुटी भवेति तं भ्रातरं शशाप । इति पति- व्रताव्रतप्रभावात्तदात्तप्रभृतिरोगोभूतं । प्रातः शी- तरक्षापिहिततनुपसभायातो मयूरेण मयूरेणेव कोमलगिरा वरकोडीति तं प्रारुतशब्दे प्रोक्त चतुर- चक्रवर्ती नृपो वाणं सविस्मयं प्रेक्ष्यमाणस्तेन प्र. स्तावान्तरे देवताराधनोपायचेतस्यवतारयांचवे. वाणस्तु सापत्रैपस्तत उत्थाय नरगसीमान स्तम्भ- मारोप्य खदिराङ्गारपूर्णमधःकुण्डं. विधाय स्तम्भा- ग्रवर्तिनि सिक्कके स्वयमाधिरूढः सूर्यस्तुतौ प्रति- काव्यप्रान्ते सिक्वकपदं छुरिकया छिन्दन् पञ्चभिः काव्यैस्तेन पञ्चसु पदेषु छिन्नेषु सिक्ककाग्रे विलग्नः 'पठेन काव्येन प्रत्यक्षीकृतभानुस्तत्प्रसादात्सद्यः संजातजात्यकाञ्चनकायः। अन्यस्मिन्नहनि स सुव- र्णचन्दनावलिप्साङ्गः संवीतसितदिव्यवसनःसमाज- गाम । तद्दपुःपाटवं पश्यता नृपेण सूर्यवरप्रसाद म- 20 D नदार प्रस्तप्रभूतोगः २ ४ वरकोटी D कोढी ततः १० चिन्तपांचवे ५ सत्रः ६ शिक्यक कायकान्तिः ॥

·१०७ भोजभीमप्रबन्धौ परे विज्ञपयति वाणो वाणनिभया गिरा तं मर्म. णि विव्याध । यदि देवताराधनं सुकरं तदा ख. मपि किमपीहक् चित्रमाविःकुरु । इत्यभिहिते ते- न मयूरेण तं प्रति प्रतिवचः संदधे । निरामयस्य किमायुर्वेदाविदा तथापि तव वचः सत्यापयितुं नि- जपादौ च पाणी छुर्या विदार्य त्वया पष्ठे काव्ये सू- यः परितोपितोऽहं तु पूर्वस्य काव्यस्य पष्ठेऽक्षरे भ- वानी परितोपयामीति प्रतिश्रुत्य सुखासनमासीन- श्वण्डिकाप्रासादपश्चाद्भागे निविष्टो माभ्रामीभ्रम- मिति पठेक्षरे प्रत्यक्षीकतचण्डिकाप्रसादात्प्रत्ययप्र- थमानवपुःपल्लवः स्वसन्मुखं च तत्प्रासादमालो- क्याभिमुखागतैपतिप्रमुखराजलोकैः कृतजयज- यारवो महता महेन पुरं प्राविक्षत् । 'एतस्मिन्नव- सरे मिथ्याशा शासने विजयिनि सम्यग्दर्शनदे- पिभिः कैश्चित्प्रधानपुरुपैर्नृपोऽभिदधे। यदि जैनमते कश्चिदीहरप्रभावविभावः प्रभवति तदा सिताम्वराः स्वदेशे स्थाप्यन्ते नोचेन्निास्यन्ते इति तद्वचनान- .न्तरं श्रीमानतुङ्गाचार्यास्तत्राकार्य निजदेवतातिशयं कमपि दर्शयन्तु इति राज्ञा भणितं । ते पाहुः। TA माराधना २ ततस्ती स्पर्द्धया काश्योरं गतौ ३ दरीपन, ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.२ मुक्तानामस्मदेवतानामत्र कोऽतिशयः संभवति त. थापि तल्किराणां सुराणां प्रभावाविर्भावः कोपि विश्वचमत्कारकारी दर्यत इत्यभिधाय चतुश्चत्वा- रिशता निगडैनिजमङ्गं नियमितं कारयित्वा तन्नग- रवनिनः श्रीयुगादिदेवस्य प्रासादपाश्चात्यभागे स्थि- तो मन्त्रगर्भ भक्तामरेति नवं स्तवं कुर्वन्प्रतिकां- व्यं भमैकैकानगडः शृङ्खलासंख्यैः काव्यैः पर्याप्त- स्तवोऽभिमुखीकृतप्रासादः शासनं प्रभावयामास ॥ इति श्रीमानतुझाचार्यप्रबन्धः॥ ॥ अथ कदापि राजा स्वदेशपण्डितानां पाण्डि- त्यं श्लाघमानो गूर्जरदेशमविदग्धतया निन्दन स्था- नपुरुपेणाभिदधे। अस्मद्देशीयावालगोपालस्यापि भवदीयपण्डितामणीः कोपि तुला नारोहतीति ततः ज्ञापितकृतान्तः श्रीभीमः कदापि गोवेपधा. १० 0 तनश्चवारिंशा २ लदेशीयवाजगोपालयोः 3 विज्ञने नृपस्तं वृथा भाषिणं चिकीर्षुः आकारसंवत्या कियन्नमपि कालं विलम्बमानः स्थानपुरुषेण लत्तान्तं झापितः श्रीभीमः स्वदेशसीमान्तनगरे विदग्धा. काश्चित्पणस्त्रियः कश्चिन गोपवेषधारणः पण्डिनाश्च मुक्तवान् । अन्यदा श्रीभोजदौवारिकेण, तत्रागत्य कश्चिद्वियो गोपः प्रतापदेवीनानी पालिस गृहीत्वा विदग्धले कमुरासाराधारामारावाप्यता कापि सज्जनाने विमुख्य प्रत्यूपमुये भूणाय गोपे निवेदिने श्रीनीनेन किमपि वदेत्यादिषः ..

·*भोय ए हु भोजभीमप्रबन्धी रिणं पण्डितं पणस्त्रियं च तत्र प्रहितवान् । तत्र प्रत्यूपे नृपसमीपे नीतो गोपालः श्रीभोजेन कि- मपि निवेदयेत्यादिष्टः गलिं कण्ठुलउ भण केहउँ पडिहाइ। उर लच्छिहि मुह सरसति सीम निवद्धि काई सरस्वतीकण्ठाभरणगोप इत्याह ततो राजा तदुक्तिविस्मितः। सभायामलंकृतायां नेपथ्यधा- रिणी पणस्त्रियं पुरो विलोक्य तां प्रति 'इह किं' इत्याकस्मिकं वचः श्रीभोजः समादिक्षत् । अथ स्वजातिपक्षपातादिव सरस्वत्याः प्रसादपात्रं शेमु- पीनिधिः सा सुमुखीशिरोमणी प्रतिभेव गम्भीरमपि तद्वचनतत्त्वमवगम्य, प्रच्छन्तीति नृपं प्रति वचः प्रथितवतीत्युचिततद्वचनविकसितास्येनं भोजेन लक्षत्रये दाप्यमानेऽज्ञाततत्त्वतया त्रिस्तोपिकोशा- धिपो यदा न ददाति तदा तं प्रकाशमाह । देश- हे नोज पतत्कण्ठागरणं वद कीदृशं प्रनिजाति । उरसि लक्ष्मीर्मुष सरस्वनी स्थिता नयोः सीमा निवा किम् ॥ भोज हु कण्ठल २ स्तंभल्लउ कंचुत. ३ ल. चिहि कार्ड : उरि सच्छिदि मुहि B सीम विहीं कोह ५ तदचोवगम्प ६ वचसा D ७ विकसितवदनाम्भोजेन ४ ·प्रवन्धचिन्तामणिःसर्ग.२ सात्म्यात्प्रकृतिकार्पण्यनैपुण्याञ्च लक्षत्रयमस्यै दा- प्यते। औदार्यात्तु साम्राज्यमपि दीयमानमल्यतरमे- व स्यादित्यादिष्टे समस्तसमाजलोकैः प्रेमाणःस तयोर्वचनयोरन्वयं पृष्ट इत्यभिदधे । कर्णान्तवि- श्रान्तमपाङ्गाजनरेखायुगं युगपदस्या निरूप्य मयेह किमित्यभिहित अनया तु द्विवचनस्य बहुवचन- मिति प्राकृतलक्षणात्यच्छन्तीति कर्णाभ्यणेक्षनरेपा- मिपात् । यो भवद्भ्यां श्रुतपूर्वः स एवायं श्रीभोज इति निर्गतुं दृशौ गते इत्युत्तरं प्रतिपादितं तदियं प्रत्यक्षरूपा भारती तदस्याः पारितोपिके लक्षत्रयं कियदिति ततो लक्षत्रयस्य त्रियाहारान्नवलक्षास्त- स्यै दापयामास ॥ अथावाल्यादेव स नृपो । मस्तकस्थायिनं मृत्यु यदि पश्येदयं जनः । आहारोपि न रोचेत किमुताकार्यकारिता ॥ १ ॥ इति विज्ञाततत्त्वो धर्मेऽप्रमत्ताभूत् । कदाचि- निद्राभङ्गानन्तरं कश्चिद्विपश्चित्समेत्य वेगवति तुरगे ऽधिरूढस्त्वां प्रति प्रेतपतिस्पैतीत्यनुसारेण धर्मक- मीण सजीभवितव्यमिति ववनाधिकारिणे पण्डि- १ B गव इत्याशङ्कयोत्तरं दत्तवनी प्रज्ञावदानवाक्यनीनामपि पण्डिनानां योर्थोऽविषयस्न सहसैवाहिरन्ती २० मरुत्प, ·។។។ भोजभीमप्रवन्धौ ताय प्रत्यहमुचितदानं ददानः कदापि परावे स- भासिंहासने उपविष्टः। स्थगिकावित्तसमर्पितवीट- कात्मागव मुखे पत्रं क्षिप्त्वाभ्यवहरन व्यवहारवे- दिभिस्तत्कारणं दृष्ट इत्यवदत् । कतान्तदन्तान्तरव- तिनां मनुष्याणां यदत्तं यच्च भुक्तं तदेवात्मीयं पर- स्प तु संशयः तथाच ॥ उत्यायोत्याय बोधव्यं किमद्य सुरुतं कृतम् । आयुपः खण्डमादाय रविरस्तं प्रयास्यति ॥ १ ॥ लोकः पृच्छति मे वानी शरीरे कुशलं तव । कुतः कुशलमस्माकमायुर्याति दिने दिने ॥ २ ॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाहे चापराविकम् । मृत्युन हि परीक्षेत कृतं वास्य न वा कृतम् ॥ ३ मृतो मृत्युर्जरो जीर्णा विपन्नाः किं विपत्तयः । व्याधयो बाधिताः किं तु हृप्यन्ति यदमी जनाः ४ इत्यनित्यताश्लोकचतुष्कप्रवन्धः । अथान्यदा श्रीभोजः श्रीभीमभूपतेः पार्थात- मुखेन वस्तुचतुष्टयमयाचिष्ट । एक वस्तु इहास्ति TA पर मुपीटिकयाम्परहान व्यवहारवेदिमाशा दान मोकचतुष्टयं गाद २० पूर्वाहे वापराहिमम् ३ म्याधिनाः १ मानि ·११२ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग.२ परत्र नास्ति द्वितीयं परत्रास्ति अत्र नास्ति २ तृतीयमुभयत्रास्ति ३ चतुर्थमुभयत्रापि नास्ति ? इति विदुपां संदिग्धेऽर्थे पटहे वाद्यमाने गणिकाव. चनादेश्यातपस्विदानेश्वरद्यूतकाररूपं वस्तुचतुष्टयं प्रहितभिति वस्तुचतुष्टयप्रवन्धः ॥ अन्यदा भोजनृपो वीरचर्यया परिभ्रमन्निशिक याचिदपि दरिद्रवध्वा । "माणुसडा दसदससा सुणियई लोयपसिद्ध । महे कन्त ह इक्वज दसा अवरि नवोरहिं लिह॥१ इति पठ्यमानमाकर्ण्य तस्या दुस्थावस्थया सं- जातरूपो नृपः प्रातस्तत्पतिं सदस्यानीय तस्याः किमप्यायतिहितं विमृश्य बीजपूरकद्दये प्रत्येकल- क्ष्यमूल्यं रत्नं तदुपकारायान्तर्विधाय तस्मै प्रसा- दीरुतवान् । तेनापि तं वृत्तान्तमजानता मूल्येन पत्रशाकापणे विक्रीतं तेनाप्युपायनाय तन्मातु- मनुष्या दशवर्षेप गतेषु दशावनो भिन्न भिन्नावस्थावानोल- पन्ने इति लोकप्रसिधम् । मम स्वामिनम्नु एकैच दशा या निक Er सदमन्नरमुत्कृष्टा दशा कदापि न सधा सदर दारिवामित्यर्थः । D१ प्रहीयनां २ दुर्विर. 3B माणसडी . D हवइ५ ८ माण सहा दप्तरं देहि निम्मावियाई ६ मुन्म 5 नवोनई हरिग ने घोरहि . * ·भोजभीमप्रबन्धी ११३ लिङ्गादयं कस्यापि समर्पितं तेन श्रीभोजस्यैव स- मर्पितं ॥ 'वेलामहल्लकल्लोलपल्लिर जइ वि गिरिनई पत्तं । अणुसरइ मग्गलग्गं पुणोवि रयणायरे रयणं ॥ । इत्यनुभवाद्भाग्यं नृपस्तथ्यमेव मेने यतः प्रीणिताशेपविश्वासु वर्षास्वपि पयोलवम् । नाप्नुयाचातको नूनमलभ्यं लभ्यते कुतः ॥ १ ॥ इति बीजपूरकप्रबन्धः॥ अथान्यदा कस्यामपि निशि नृप एको न भ- व्य इति प्रच्छन्नं क्रीडाशुकं पाठयित्वा प्रातस्त्वया वाक्यमिदमुच्चारणीयमिति शिक्षितवान् । अथ ते- न तथाभिधीयमाने नृपेण दृष्टाः पण्डिता निर्णयम- जानन्तः पाण्मासीमवधिं याचितवन्तः। ततस्तन्म- ख्यो वररुचिस्तन्निर्णयाय देशान्तरं परिभ्रमन्केना- पि पशुपालेनाहमेवामुं निर्णयं भवत्स्वामिने निवे- दयिष्यामि। परममुं वानं वृद्धतया नोदोढुं वत्सल- * समुद्रो नामहाकलोतः पर्यस्ततुण्ठित सन पद्यपि गिरिन- दौमा पुनर्गप पार्गानं रत्नं गत्माकरमनुसरतीत्यन्योनपाचवुद्धम्।। १) उपहोकिनम् २. पालये D पिलियं, " ·प्रवन्धचिन्तामणिःसर्ग. २ तया न मोक्तुं च शक्नोमीति तेनोक्ते तं श्वानं नि- जस्कन्धे समारोप्य पशुपालं सह नीला नृपसभाम:. पागतस्तमुत्तरकारिणं निवेदयामास । अथ स पशु- पालो नृपेण तदेव वचनं दृष्टः । आस्मिन् जीवलो- के राजन् लोभ एवैको न भव्यः । राज्ञा कथामिति भूयोपि पृष्टः । यद्राह्मणः श्वानं स्कन्धदेशेनास्ट- श्यमपि वहति तल्लोभस्यैव विजृम्भितमतो लोभ ए- व न भव्यः ॥ अथान्यदा मित्रमात्रसहायो नृपति- निशि परिभ्रमन्पिपासाकुलतया पणरमणीगृहं ग. त्वा मित्रमुखेन जलं याचितवान् । ततोऽतुच्छवा- सल्याच्छम्भल्या कालविलम्बनेनेक्षुरसपूर्णः करकः सखेदमुपानीयत । मित्रेण खेदकारणे टटे, एक- स्यामिक्षुलतायां पुरा रसः संपूर्णः सवाहटिको घट आसीत् साम्प्रतं तु प्रजासु विरूद्धमानसाय चिर- कालेन केवला वाहटिकैव भूतेति खेदकारणं नृप- स्तदाकर्ण्य केनापि वणिजा शिवायतने महति ना- टके कार्यमाणे तल्लुण्टनचित्तमात्मानं विमृश्य तदे- १ शूनेन भिद्यमानाया रस. परिपूर्ण, सवोहटिको घट मा सीन २ नुण्ठन ·भोजभीमप्रबन्धौ, ११५ च तथ्यमेवेति ततो व्यावृत्य स्वस्थानमासाद्य निद्रा सिपेवे । अपरेयुः प्रजासु संजातरूपो नृपः पणाङ्गनागृहं गतः । तदाच तयाद्य प्रजासु वत्सलो नृपतिरिति प्रचुरेक्षुरससंकेतादिति व्याहरन्त्या राजा तोपितः॥- इतीक्षुरसप्रबन्धः॥ अथ धारानगर्याः शाखानगरे प्रासादस्थिताया गोत्रदेव्या नमश्चिकीर्पया नित्यमागच्छन् कदापि तद्भक्तिरञ्जितया देव्या स नृपः साक्षादभ्यधायि परवलं संनिहितमागतं ततः शीघ्रं ब्रजेति विसृष्टः क्षणादूर्जरसैन्यैः स्वं वेष्टितमालोक्य जवाधिकन वाजिना वजन धारानगरगापुरे प्रविशन्नालूयाको लूयाभिधानाभ्यां गूर्जराश्ववाराभ्यां तत्कण्ठे धनुपी १ ० दया पुनः स वसुधाधवः सौधमध्यास्य निद्रावसरे संजातरूपः मनामु । परस्मिन्नहान पणाजनागृहमुपगतस्तत्का- लागतयानपाद्य प्रनासु वत्सलो नृपतिरिनि, २० D कदाचिद्वेनाव्यतिक्रमे जाते सति प्रत्यदीनूनया देवत- या मितपरिघद हारप्रदेशमागतममस्मान्नृपमालोक्प ससंभ्रमानि- पेडशी निजासनमनिचक्राम । नृपः प्रणामपूर्वकं तं वृत्तानं पृ- छन् सन्निहित परवनमागनं विचिन्त्य शीघ्र व्रतति पिसृष्टो देवन- तया दणान् गर्जरसैन्येष्टिनं स्वमपश्यन् ।

·प्रबन्धचिन्तामाणःसर्गः प्रक्षिप्य, एतावता व्यापादितोसीति वद्भ्यां त्यक्तः।। असौ मुणी नमत्लेव भोजः कण्ठमुपेयुपा । धनुपा गुणिना यश्चापश्यदश्वान्निपातितः॥१॥ ॥ इत्यश्ववारप्रवन्धः॥ अथान्यदा स एव राजा राजपाटिकायाः प्रत्यावृत्तः पुरगोपुरेसुमुखमुक्तेन तुरगेणप्रविशन्व्याकुलीकृतेपु लोकेगु, इतस्ततः पलायमाने' जनेषु कामपि तक- विक्रायणी जनसंमनमौलिकम्याद्भूतलपतितभग्न- भाण्डामपि गोरसे सरित्मवाह इव पसरति विक- सितमुखां तां प्राह । तवाविपादे किं कारणमिति नृपेण पृष्ठे सा माह । हला नृपं पतिमवेक्ष्य भुजङ्गदृष्टं देशान्तरे विधिशागणिकास्मि जाता । पुत्रं भुजगमधिगम्य चितां प्रविष्टा शोचामि गोपगृहिणी कथमद्य तकम् ॥ १ ॥ तस्मात्मदेशान्महीनदी प्रादुरासेत्ययादिपुः॥२ ॥ इति गोपगृहिणीप्रवन्धः॥ अन्यदा प्रीतो भोज उपशिलामेकां लक्षीकत्य धनुर्वेदमनिवेदमभ्यसंस्तकालदर्शनार्थमागेतन सि- १० लोकेषु २० इति जोका वदन्मि ·भोजभीमप्रवन्धौ ताम्बरवेपधारिणा श्रीचन्दनाचार्येण प्रत्युत्यन्नप्रति- भाभिरामतयौचित्यमभिदधे ॥ विद्धा विद्धा शिलेयं भवतु परमतः कार्मुकक्रीडितेन राजन्यापाणवेधव्यसनरसिकतां मुश्च देव प्रसीद । क्रीडेयं चेत्प्रवृद्धा कुलशिखरिकुलं केलिलक्ष करोपि ध्वस्ताधाराधरित्री नृपतिलक तदा याति पाताल- मलम् ॥१॥ इति तत्कवितातीशयचत्तोपि किंचिद्विचिन्त्य नृपतिरित्युवाच। भवता सर्वशास्त्रपारगतनापि ध्व- स्ता धारेति यत्पदमपाठि ततःकमप्युत्यातं सूचयति ॥इतश्च॥ डाहालदेशीयराज्ञो राज्ञी देमतीनाम्नी म. हायोगिनी कदाचिदासन्नप्रसवा सदैव दैवज्ञानिति पप्रच्छ। कस्मिन्सुलग्ने जातः सुतःसार्वभौभोभवती- ति। अथ तैः सम्यगवगम्योच्चराशिपु केन्द्रस्थेषु सौ- म्यग्रहेषु त्रिपडायगेपु क्रूरेषु चामुकलने जातः सुतः सार्वभौमो भवतीत्युक्तं तन्निशम्य निश्चितप्रसवदि- नादूर्ध्व पोडशप्रहरान्यावद्योगयुक्त्या गर्भस्तम्भं क- वा नैमित्तिकनिर्णीते लग्ने सुतं कर्णनामानं प्रासू- ते । तद्गर्भधारणदोपादष्टमे याम सा विपन्नी । सुल, १ ॥ इति निशम्य २ मुनममून ३ संपयिनी पुरी जगाम ·११८ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग. २ मजातत्यात्पराक्रमाक्रान्तदिग्चक्रः पट्रिशदाधिकन राक्षां शतेन सेव्यमानश्चतुर्यु राजविद्यालु पर प्राविण्यमावहन विद्यापतिप्रमुरवैर्महाकविभिः स्तू- यमानः । तद्यथा मुखे हारावाप्तिर्नयनयुगले कङ्कणभरो नितम् पत्राली सतिकलमभूत्याणियुगलम् । अरण्ये श्रीकर्ण वदरियुवतीनां विधिवशा- दपूर्वोयं भूपाविधिरहह जातः किमधुना ॥ १ ॥ गोपीपीनपयोधराहतमुरः संत्यज्य लक्ष्मीपतेः शङ्के पङ्कजशङ्कया नयनयोर्विश्राम्यति श्रीस्तवः। श्रीमत्कर्णनरेन्द्र यत्र चलति भ्रूवल्लरीपल्लव- स्तत्र त्रुट्यति भीतिभङ्गुरतया दारिद्र्यमुद्रा यतः ॥१ इति स्तूयमानः स कर्णनृपः कदाचितमुखेन श्रीभोजमुवाच । भवन्नगर्यो भवत्कारिताश्चतुरुत्तरं शतं प्रासादाः। एतावन्त एव गीतप्रवन्धाभवदीयाः। एतावन्ति तव विरुदानि । अतश्चतुरङ्गयुद्धेन द्वन्द्व- युद्धन वा चतसृपु विद्यासु..वादिवत् , त्यागशक्त्या १० कुन्तजकलापेन २D पालिः ३ स्तूयमाननानावदानः श्रीभोज प्रति प्रधानानि प्राहिणोन् ·भोजभी मप्रवन्धी ११९ वा मां निर्जित्य पञ्चोत्तरशतविरुदानां भाजनं भू- याः । नो वाहं त्वां विजित्य सप्तत्रिंशताधिकस्य राज्ञां शतस्य नाथोभवामीति तदचसा परिम्लान मुखाम्भोजः श्रीभोजः सर्वेप्वपि प्रकारेपु जितका- सिनं श्रीकाशिपुराधीशं विमृशन् स्वं विजितं मन्यमानस्तानुपरोधपूर्वमभ्यर्थैवमगीकारयामास। .मयावन्त्यां श्रीकर्णेन वाणारस्पामेकस्मिन्नहनि लग्गो गर्तापूरपूर्वमारभ्याहपूर्विकया कार्यमाणयोः पञ्चाशद्वस्त प्रमाणयोः प्रासादयोः यस्मिन्प्रासादे प्रथमं कलशध्वजारोपो भवति तस्मिन्नुत्सवे परेण नरेन्द्रेण त्यक्तच्छत्रचामरेण करेणुमधिरूह्य समाग- न्तव्यमित्यं भोजस्य यथारुच्यङ्गीकारे कर्णगाचरं- गते श्रीकर्णस्तेनापि प्रकारेण भोजमधश्चिकीर्परेक- स्मिन्नेव लग्ने पृथग २ • प्रारब्धयोरुभयो. प्रासादयोः सर्वाभिसारेण निजप्रसादं निर्मापयतोस्तत्र कर्णः सूत्रभृतं पप्रच्छ । एफस्मिन्नहन्युदयास्तयोरन्तरे कि- यान्कौलायो भवतीति निवेद्यता । अथ तेन चतु- १ पादस्यनेन त्यागेन च मा चिनिनित्यमतरता २ मिनापाविर्भावादीपपरि ३ अपनशीन ८ स्थायो (लोपापा कोमोनोना कोप) ·१२० प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.२ देश्यनध्याये तत्र सप्तहस्तप्रमाणा,एकादश प्रसादा दिनोदये प्रारभ्य दिनान्ते कलशारोपपर्यन्ताःकारयि- वा नृपाय दर्शितास्तया समयसामय्या नृपः प्र- मुदितचित्तों निजप्रासादकलापबन्धे संजायमाने नि- जप्रासादेऽनलसः कलशमधिरोप्य निर्णीते ध्वजा- घिरोपलग्ो तया प्रतिज्ञया श्रीभोज दूतमुखेन निमन्त्रयामास । ततः स्वप्रतिज्ञाभङ्गभीरुमालवम- ण्डलप्रभुस्तथा प्रयातुमप्रभुश्च श्रीभोजस्तूष्णीमा- सीतू । अथ प्रासादध्वजाधिरोपानन्तरं श्रीकर्ण- स्तावद्भिरेव नृपैः समं पस्थितः श्रीभोजमभिपेण- यितुं तदाच' श्रीभोजराज्याईप्रतिश्रुत्य श्रीमालव- कमण्डलपार्णिघाताय श्रीकर्णः श्रीभीममाजूहवत्। अथ ताभ्यां नरेन्द्राभ्यां मन्त्रेणाक्रान्तो व्याल इव भोजभूपालो विगलितदर्पविपो बभूव । तदा चाक- स्मिके संजाते भोजवपुरपाटवेऽपहियमाणेपु स- र्वेष्वपि घाटमार्गेषु निजनियुक्तमानुपैः सर्वथा नि- विध्यमाने परपुरुषप्रवेशे श्रीभीमः कर्णाभ्यर्णव- तिनं निजसन्धिविग्रहिकं डामर भोजयत्तान्तज्ञानाय १६चित्तो भोजप्रसादे कानापबन्धे सायमाने २ अभि पेश ग्नू नरिमनासो ३ नम्भि-नृपम्य अपुग्पाटोद्यमाने .

·भोजभीमप्रबन्ध स्वपुरुपेण पप्रच्छ तेनापि स पुरुषो गाथामध्याय प्रहितः श्रीभीमसभामुपागतः ॥ *अम्बयफलं सुपक्कं विण्टं सिढिलं समुभडो पवणो। साहा मिल्हणसीला न याणिमो कजपरिणामो॥१ अनया गाथया श्रीभीमे तथास्थिते श्रीभोजः सन्निहितपरलोकपथप्रयाणः कृततदुचितधर्मकृत्यो. मम पञ्चवानन्तरं मत्करौ विमानाबहिर्विधेयावि- त्यादिश्य दिवं गतः ॥ 'कसु करुरे पुत्र कलत धी कमु करु रे करसणवाडी। एकला आइवो एकला जाइयो हाथपग वे झाडी १ इति भोजवाक्यं वेश्यया कथितं लोकानां प्र.. ति तदृत्तान्तविदा कर्णेन दुर्गभङ्गापूर्व समग्रायां भो- जलक्ष्भ्यामुपाचायां श्रीभीमेन डामर आदिष्टो य- •आनफ्ल सुपक वृन्त शिथिल समुद्भट पवन शाखा म्लान- शीला न जानीमः कार्यपरिणामम् ॥ १ ॥ • किं करोमि रे पुत्र क्लत्र किं करोमि कत्लावार्टी सक्लपरिननो- पकरणादिमित्यर्थः । एकापी आगम्यते एयरी गम्यते हस्तपाद द्वय धर्पित्वा (सेरीने इति भापा.) १. B C उतसाहा माणसाला, २ परिणामे. ३ ऊत्यो राज्यस्यानुगानि सनातनोस्प विनी ३ मिमुगिन्, 10 ·१२२ प्रबन्धचिन्तामाणःसर्ग.२ च्छ्रीकर्णात्त्वया मत्यरिकलितं निजं शिरो वोपने- तव्यमितिराजादेशविधित्सुदात्रिंशता पतिभिः सह गुरूदरे प्रविश्य मध्याह्नकाले प्रसुप्तं श्रीकर्ण छान्य जग्राह। अथ तेन राज्ञ एकस्मिनविभागे नी- लकण्ठचिन्तामणिगणाधिपप्रमुखदेवतावसरे नि- गीते परस्मिन्नुत्तरार्द्ध समस्तराज्यवस्तूनि स्वेछयै- कमर्दमादत्स्वेत्यभिहिते पोडशमहरांस्तथा स्थित्वा पुनः श्रीभीमराजादेशादेवतावसरमादाय श्रीभीमा- योपायनीचकार ॥ अथैतत्प्रवन्धसंग्रहकाव्ययुग्म यथा ॥ पञ्चाशद्धस्तमाने सुरंभवनयुगे तुल्यलग्नक्षणे प्राक् प्रारब्धे यस्य शीघ्रं भवति हि कलशारोपणं तत्र राज्ञा। अन्येन च्छत्रवालव्यजनविरहितेनाभ्युपेतव्यमेवं संवादे भोजराजो व्ययविमुखमतिः कर्णदेवेन जिग्य॥१॥ भोजे राज्ञि दिवं गतिवलिना कर्णेन धारापुरी- भङ्गं सूत्रयतोपरुध्य नृपतिर्भामः सहायीकृतः। तऋत्येन च डामरेण जगृहे बन्दीमत्ताकर्णतो १ राज्या २० शिव.

·भोजभीमप्रबन्धी १२३ हमी मण्डपिका गणाधिपयुतः श्रीनीलकण्ठेश्वरः।।२ अथ श्रीकर्णस्याये इदं काव्यमुक्तं कर्पूरकविना मुखे हारावाप्तिरित्यादि.। अपशब्दकथनाद्राज्ञा त- स्य कवेः किंचिन्न प्रदत्वं । कुक्षेः कोटर एव कैटिभरिपुर्धत्ते त्रिलोकीमिमा- मन्तभूरिभरं विभर्ति तमपि प्रीतो भुजङ्गाधिपः । श्रीकण्ठस्य स कण्ठसूत्रमभवदेव खया तं हृदा विभ्राणेन परेषु विक्रमकथा श्रीकर्ण निर्नशिता श्रीनाचिराजकविनोक्तमेतद्राज्ञा प्रदत्तम् । दत्ता कोटी सुवर्णस्य मत्ताश्च दश दन्तिनः । दत्तं श्रीकर्णदेवन नाचिराजकवेर्मदात् ॥ २ ॥ भार्यया हकितेन कपूरकविना समागच्छतो नाचि- राजकवेरय मार्गे इदं काव्यं भणितं । यत् कन्ये कासि न वेसि मामपि कवे कर्पूर किं भारती सत्यं किं विधुरासि वत्स मुपिता केनाम्ब दुर्वेधसा किं नीतं तव मुञ्जभोजनयनद्वद्वं कथं वर्तसे दीर्घायुर्भजतेन्थयष्टिपदवीं श्रीनाचिराजः कविः १ श्रीनाचिराजकविना संतुष्टेन यदाज्ञा प्रदत्तं त- समापि कर्पूरकवये प्रदत्त । इत्यादि भोजस्व नानाविधाः प्रबंन्धा अवशे-

·१२४ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग. २
पा यथाश्रुतं मन्तव्याः॥
देव त्वत्करनीरदे दशादीश प्रारब्धपुण्योन्नती
चञ्चत्काञ्चनकङ्कणद्युतितडित्स्वर्णामृतं वर्षति।
वृद्धा कीर्नितरङ्गिणी समभवत्प्रीता गुणग्रामभूः
पूर्ण चार्थिसरः शशाम विदुपां दारिद्यदावानलः १
त्यागैः
कल्पद्रुम इव भुवि त्रासिताशेपदौस्थ्यः
साक्षादाचस्पतिरिव जनान्दृब्धनानाप्रवन्धः।
राधावेधेऽर्जुन इव चिरात्तस्य कीयोत्कचित्तै-
राहूतः आगमरनिकरैः स्वर्ययौ भोजराजः॥ ३ ॥
इति श्रीमेरुतुङ्गाचार्यविरचिते प्रबन्धचिन्ताम-
णौ श्रीभोजश्रीभीभभूपयोनीनावदात्तवर्णनो नाम
द्वितीयः प्रकाशः॥
AC D पुस्तकेषु न B प्रान्तभागे लिखितानि काव्यानि यथा ।
धाराघरस्त्वदासिव नरेन्द्र चित्र
वर्षन्ति परिवनिताननलोचनानि ।
कोशेन सन्ततमसंगतिराहवेऽस्य
दारिद्यमभ्युदयति प्रतिपार्थिवानाम् ॥ १॥
पूर्मः पातालगनापयसि विहरता तत्तटीरूदमुस्ता-
मादत्तामादिपोत्री शिथिलयतु फणामण्डलं कुण्डलीन्द्रः ।
दिडमातङ्गा मृणालीकवलनकलनां कुर्वतां पर्वतेन्द्राः
सर्वे स्वैर चरन्तु त्वयि वहति विभो भोज देवी धरित्रीम् ॥
॥२॥

·. भोजभीमप्रवन्धी ये लाना उच्चः पथि वचनमाफर्य गृहिणी शिशोः कर्णो यास्मात्सुपिहितपती दीनवदना । मयि क्षीणोपाये यदकृत दशाव बहुले तदन्तः शल्यं मे त्वमास पुनरुहर्तुमुचितः ॥ ३ ॥ आमोदैर्मरुतो मृगाः किसलयोडासैस्त्वचा तापसाः पुप्पैः षट्चरणाः फलैः शकुनयो धर्मादिताश्छायया । स्कन्धैर्गन्धगनास्त्वयेव विहिताः सर्वे कृतार्थास्ततः त्व विश्वोपक्रतिक्षमोऽसि भवता मनापदोऽन्ये द्रुमाः ॥ ४ ॥ हठादारप्टानां कतिपयपदानां रचयिता जनः स्पर्द्धालुश्चेदहह कविना वश्यवचसा । भवेदद्य श्वो वा किमिह वहुना पापिनि कली घटानां निर्मातुस्त्रिभुवनविधातुश्च कलहः ॥ ५ ॥ मुक्काभूषणमिन्दुविम्बमजाने व्याकीर्णतारं नमः स्मारं चापमपेतचापलमभादिन्दीवरे मुद्रिते। ज्यालीनं कलकटपमन्दरणितं मन्दानिलैः स्पन्दितं निप्पन्दस्तषका च चम्पफलता साभून्न जाने ततः ॥ ६ ॥ सिनं मण्डलमैन्दवं विलुलितसम्भारनई तमः मागेव प्रथमानतिफशिखालीलायितं मुस्मितम् । शान्तं कुण्डलताण्डवं कुवलयद्वन्दं तिरो मीलितं पीतं विद्रुमसीलतं नाहि ततो जाने क्रिमासादिति ॥ ७ ॥ अहो मे सौभाग्यं मम न भाभूतेश्च भणित तुलानामारोप्य प्रतिफलति तस्यां लघिमाने । गिरा देवी सद्यः श्रुतिमलिताल्हारमालिका- मशूलीमाधुर्ग क्षिपति परिपूर्य भगाती ॥८॥ लामीकीरातडागो रतिशतगृहं दपणो दिखाना ·१२६ प्रबन्धचिन्तामणिःसर्ग.२ पुप्पं श्यामालतायात्रिभुवननायनो मन्मयस्यातपत्रम् । पिण्डीभूतं हरस्य स्मितममरधुनीपुण्डरीक मृगाडी ज्यालापीयूपवापी जयाते सितवृषस्तारकागोधनस्य ॥ ९ ॥ महाराज श्रीमन् जगति यशसा ते धवलिते पयःपारावारं परमपुरुषोऽयं मृगयते '. कपर्दी कैलासं करिवरमभौम कुलिशभृत् कलानाथं राहुः कमलमवनो हंसमधुना ॥ १० ॥ नीरक्षीरं गृहीत्वा निखिलखगतति याति नालीकजन्मा तकं धृत्वा तु सर्वानटति जलनिधींश्चक्रपाणिमकन्दः। सार्नुत्तुङ्गशैलान दहति पशुपतिर्भालनत्रेण पश्यन् व्याप्तत्वत्कीर्तिकान्तौ त्रिजगति नृपते भोजराज क्षितीन्द्र ॥ ११ ॥ विद्वद्राजशिखामणे तुलयितुं धाता त्वदीयं यशः कैलासं च निरीक्ष्य तत्र लघुतां निक्षिप्तवान् पूर्तये । उक्षाणं तदुपर्युमासहचरं तन्मूईि गङ्गाजलं तस्याग्ने फणिपुङ्गवं तदुपरि स्फारं सुवादीधितिम् ॥ १२ ॥ स्वर्गाद्वोपाल कुत्र बनास सुरमुने भूतले कामधेनो- वत्सस्यानेतुकामस्तृणचयमधुना मुग्वदुग्धं न तस्याः । श्रुत्वा श्रीभोजराजप्रचुरवितरणं ब्रीडशुष्कस्तनी सा व्यर्थो हि स्यात्प्रयासस्तदपि तरिभिचवितं सर्वमूळम् ॥ १३ ॥ अस्य श्रीभोजराजस्य द्वयमेव सुदुर्लभम् । शत्रूणां शृजलैलोहं तान्नं शासनपत्रकैः ॥ १४ ॥ निजानपि गजान भोनं ददानं प्रेक्ष्य पार्वती । गजेन्द्रवदनं पुत्रं रक्षत्यद्य पुनः पुनः ॥ १५ ॥ घटो जन्मस्थानं मृगपरिजनो भूर्जवसन बने वासः कन्दादिकमशनमेवंविधगुणः ।

·भोजभौमप्रवन्धौ अगस्त्यः पाथोधि यदकृत करानभोजकुहरे क्रियासिद्धिः सत्वे वसति महतां नोपकरणे ॥ १६ । रथस्यैकं चक्रं भुनगयमिताः सप्त तुरगा निरालम्बो मार्गश्चरणविकलः सारथिरपि । रवियत्येवान्तं प्रतिदिनमपारस्य नमसः क्रियासिद्धिः ० ॥१७॥ विजेतव्या लका चरणतरणीयो जलनिधि- विपक्षः पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपयः । तथाप्यानौ रामः सकलमवधीद्राक्षस कुलं क्रियासिद्धिः ० ॥१८॥ धनुः पाप्यं मौर्वी मधुकरमयी चञ्चलदशा दृशां कोणो वाणः सुहृदपि जडात्मा हिमकरः । स्वयं चैकोऽनङ्गः सकलभुवनं व्याकुलयति क्रियासिद्धिः ॥ १९ ॥ अर्द्ध दानववैरिणा गिरिजयाप्यई शिवस्याहृते देवत्वं जगतीतले पुरहराभावे समुन्मीलति । गङ्गासागरमम्बरं शशिकला नागाधिपः मातलं सर्वज्ञत्वमधीश्वरत्वमगमत्त्वां मां च भिक्षाटनम् ॥१०॥ शुक्तिद्वयपुटे मोन यशोऽब्धी तव रोदसी । मन्ये तदुद्भवं मुक्ताफलं शीतांशुमण्डलम् ॥ २१ ॥ अभूत्माची पिङ्गा रसपतिरिव प्राप्य कनक गतच्छायश्चन्द्रो बुधजन इव ग्राम्यसदासे । क्षणासीणास्तारा नृपत इवानुद्यमपरा न राजन्ते दीपा द्रविणरहितानामिव गृहाः ॥ २२ ॥ समुन्नतधनस्तनस्तवकम्वितुम्बीफल-

·१२८ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग.२
क्वणन्मधुरवीणया विबुधलोकलोलभूवा ।
त्वदीयमुपगीयते हरकिरीटकोटिस्फुर-,
तुपारकरकन्दलीकिरणपूरगौरं यशः ॥२३ ॥
वल्लालक्षोणीपाल त्वदहितनगरे संचरन्ती किराती
कीर्णान्यादाय रत्नान्युरुतरखदिराङ्गारशङ्काकुलागी ।
क्षिप्त्वा श्रीखण्डखण्डं तदुपरि मुकुलीमूतनेत्रा धमन्ती .
श्वासामोदानुपातैर्मधुकरनिकरैधूमशहां विति ॥ २४ ॥
स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरमुना वारोङ्गराजस्वम्--
तैरात्रिरियं निता कमलया देव्या प्रसाद्याधुना ।
इत्यन्तःपुरमुन्दरीजनगणे न्यायाधिकं ध्यायता
देवेनापतिपत्तिमूदमनसा द्वित्राः स्थिता नाडिकाः ॥ २५ ॥
वहति मुवन श्रेणी शेपः फणाफलकस्थितां
कमठपतिना मध्येपृष्टं सदा स च धार्यते ।
तमाप कुरुते कोडाधीनं पयोनिधिरादरा-
दहह महतां निःसीमानश्चरित्रावमूतयः ॥ २६ ॥
दृष्टे श्रीभोजराजेन्द्रे गलान्त त्रीणि तत्क्षणात्।
शवोः शस्त्रं कवेः कष्ट नीवीबन्यो मृगीदृशाम् ॥
कविषु वादपु भोगिषु योगिए
द्रविणदेपु सतामुपकारिपु।
धनिषु धन्विपु धर्मपरेषु च
क्षितितले नहि भोजसमो नृपः ॥ २७ ॥

·सिद्धराजप्रबन्धः अथ कदाचिद्गुर्जरदेशे अवग्रहनिगृहीतायां रटौ राजदेयविभागनिर्वाहाक्षमो देशलोकः तन्नियुक्तैर्व्या- पारिभि:श्रीपत्तने समानीय भीप्नभूपाय न्यवेद्यता ततः कदाचिदहर्मुखे श्रीमूलराजकुमारस्तत्र च- ङ्कममाणो नृपपत्तिभिः सस्यनिदानीभूतसंबन्धे व्याकुलीक्रियमाणं सकललोकमालोक्य पारिपार्थि- केभ्योऽधिगतवृत्तान्तः कृपया किंचिदमिश्रलो- चनो वाहवाल्यां तदतुल्यया कलया नृपंपरितोष्य परं वृणीष्वेति नृपादेशमासाद्य भाण्डागार एव व. होयमस्तु इति विज्ञपयामास । राज्ञा किमिति न गचसे इत्युक्तः प्राप्तिप्रमाणाभावादित्युदीरयन् नृशं निवन्धपराइराधिपात्तेषां कुटुम्बिकानां दानी- मोचनवरं ययाचे । ततो हर्पवाष्पाविललोचनेन राज्ञा तत्तथेति प्रतिपद्य भूयोप्यर्थयेत्यभिहितः । शुद्राः सन्ति सहस्रशः स्वभरणव्यारमात्रोद्यताः १० निगृहीतवर्पण विशोपदण्डाहिदेशग्रामफौदाधिकेपु रानदेशवि- भागनिर्वाहासमे यु तनियुक्तापारिभिः सकलोपि स ातचित्तो दे- लोक. २ वाहवाल्यां A वाहाल्या. * अवधालनपरिभ्रामणादिकि- याया वा तत्स्थल्यां ३ B अतुलया. 17 ·१३० प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः ३ स्वार्थो यस्य परार्थ एव स पुमानेकः सतामग्रणी। दुःपूरोदरपूरणाय पिवति श्रोतःपति वाडवो जीमूतस्तु निदाघसंभृत जगत्संतापविच्छित्तये ॥१ इति काव्यर्थिवलेन निगृहीतप्रभूतलोभस्ततो भूयः किमप्यभ्यर्थ्यमानोऽपि मानोन्नततया स्वस्थानम- गमत् । ततश्च कौटुम्बिकलोकैः स्तूयमानस्तृतीयेऽ हनि स आमूलराजः स्वर्लोकं जगाम । तच्छोका- म्वुधौ स राजलोको राना सच पूर्वमोचितलोकश्च निमग्नश्चिरेण चतुरैर्विविधवोधवलादपरुष्टशोकशङ्क- श्वके । अथ द्वितीयवर्षे कर्युकलोकैवपावलान्निः- पन्नेषु समस्तसस्येषु व्यतीततदर्पयो राजदेयभाग. विभागे प्रदिश्यमाने राज्ञि चानाददाने सति तैरुत्त- रसभा मेलिता। तत्र सभ्यानां लक्षणमेवं ॥ न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् धर्मः स नो यत्र न चास्ति सत्यं सत्यं न तद्यत्कृतकानुविधम् ॥ १ ॥ १ मूक्तार्थ. २ मार्थयमानो मानोन्नततया स्वसौधमभ्यास्य कन्ध- मोचितैस्तैलेंके सदैव तदुपास्यमान स्वसौधगतैश्च स्त्यभानस्तुती- यऽहनि तदीयसन्तोषशा श्रीमूलराज ·सिद्धराजप्रबन्धः १३१ इति निर्णयात्सभ्थैर्गतवर्षतर्पयोर्दानी राजा याहितः। ततस्तेन द्रव्येण कोशद्रव्येण च श्रीमू- लराजकुमारश्रेयसे नव्यस्त्रिपुरुपप्रासादः श्रीभीमेन कारितः। अनेन श्रीपत्तने श्रीभीमेश्वरदेवभहारि- काभीरुआणीप्रासादौ कारितौ ॥सं० १०७७ प्रा- रभ्य वर्ष-१२ मास १० दिन ९ राज्यं कृतं । श्री उदयमतिनाम्न्या तद्राझ्या श्रीपत्तने सहस्रलिङ्गस: रोवरादप्यातिशायिनी नव्या वापी कारिता॥अथसं. ११२० चैत्रवदि ७ सोमे हस्तनक्षत्रे मीनलग्ने श्री कर्णदेवस्य राज्याभिषेकः संजातः ॥ इतश्च शुभके- शिनामा कर्णाटराट् तुरगापहृतोऽटव्यां नीतः कु- त्रापि पत्रलवृक्षछायां सेवमानः प्रत्यासन्नदावपाव- के कृतज्ञतया विश्रामोपकारकारिणं तमेव तरुम- जिहासुस्तेनैव सह तस्मिन्दहने प्राणानाहुतीचका- र । ततस्तत्सूनुर्जयकेशिनामा तद्राज्ये सचिवैर- भिषिक्तः क्रमेण तत्सुता मयणल्लदेवी समजनि । सा च शिवभक्तः सोमेश्वरनामनि गृहीतमात्र एवे. ति पूर्वभवमस्मात् । यदहं प्राग्भवे ब्राह्मणी द्वा. १ 0 दानी नृपते. पार्थाद्वाहित्वा आपूर्यमाणकोश. २ पूर्व वर्षे. १२ स० ११२८ B स. १०८० पूर्व व० ४२ अथ स. ११२० ·१३२ प्रवन्धचिन्तामणिःसर्ग.३ दशमासोपवासान्कृत्वा प्रत्येकं द्वादशवस्ताने तदु- द्यापने दत्वा श्रीसोमेश्वरनमस्याकते प्रस्थिता वा- हुलोडनगरमागता तत्करं दातुमक्षमायतो गन्तुम- लभमाना तनिर्वेदादहमागामिनि जन्मनि अस्य करत्य मोचयित्री भूयासमिति कतनिदाना विप- द्यात्र कुले जातेतिपूर्वभवस्मृतिः । अथ वाहुलोड- 'करमोचनाय सा गूर्जरेश्वरं प्रवरं वरं कामयमाना तं वृत्तान्त पित्रे निवेदयामास । अथ जयकारीय- जा तंव्यतिकरं ज्ञात्वा तेन श्रीकर्णः स्वप्रधानःस्व- सुताया मयणल्लदेव्या अङ्गीकारं याच्यते स्म। अथ श्रीकणे तस्याः कुरूपताश्रवणादुदासीने सति त- स्मिन्नव निर्वन्धपरां तां मयणल्लदेवी पिता स्वयंव- रां प्राहिणोत् । अथ श्रीकर्णनृपो गुप्तवृत्या स्वय- मेव तां कुत्सितरूपां निरूप्य सर्वथा निरादर एव जातः। ततोष्टभिः सहचरीभिः सह नृपतिहत्यारु- ते मवणल्लदेवी प्राणान्यरिजिहीर्षु मत्वा श्रीकर्ण- जनन्या देयमतिराझ्या तासां विपदं दृष्टुमक्षमया ताभिः सह प्राणसंकल्यश्चक्रे ॥ यतः॥ १B श्रीवर्णः प्रधानपुरुपैमयणलदेव्या. बुरूपता निशम्य मन्दा- दरे राहि. २ D विलोक्य. ३ . दिवन्याभिरिव मूर्तिमतीभिः ·सिद्धराजप्रबन्धः स्वापदि तथा महान्तो न यान्ति खेदं यथा परापत्सु। अचला निजोपहतिषु प्रकम्यते भूः परव्यसने॥ इति महोपलवमुपस्थितमवगम्य मातृभ- क्या तां परिणीय श्रीकृर्णः पश्चादृष्टिमात्रेणापि न . संभावयामास ॥ अन्यदा कस्यामप्यमयोपिति साभिलापं नृपं मुञ्जालमन्त्री कञ्चुकिना विज्ञा- य तपधारिणी कृत्वा मयणल्लदेवीमृतुस्नाता रहसि प्राहिणोत् । तामेव स्त्रियं जानता नृपति- ना सप्रेमभुज्यमानायास्तस्या आधानं समजनि । तदा च तया संकेतज्ञापनाय नृपकरान्नामाङ्कितम. गुलीयकं निजामुल्यां न्यधायि । अथ प्रातस्तदुर्वि- लसितायाणपरित्यागोद्यतो नृपतिः स्मातीस्तत्प्रा: यश्चित्तं पप्रच्छ । तैस्तप्तताम्रमयपुत्तलिकालिङ्गन- मिति निवेदिते प्रायश्चित्ताय तथैव चिकीर्पवे स मन्त्री यथावदवदत् ॥ सुलग्ने तस्य जातस्य सूनो- नृपतिर्जयसिंह इति नाम निर्ममे । स वालस्त्रिवा- पिकः कुमारैः सवयोभिः सह रममाणः सिंहासन १० इति न्यायात्तदामहादेवानिच्छुनापि सर्वथा श्रीकणेन सा परि- णन्ये । तदनन्तरं दृग्मात्रेण सर्वथा तामसंभावयन् कस्यां २ उद्यताय नृपतये स्मार्तेस्तप्ततानमयपुत्तलिकालिङ्गनमिति प्रायश्चित्ते.

·-- । १३१ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.३ मलंचके । निमित्तिकैस्तस्मिनेवाभ्युदयिके। लग्ने निवेदिते राजा तदैव तस्य सूनो राज्याभिपके च- कार ॥ सं० ११५० वर्षे पौपवद ३ शनौ श्रवण- नक्षत्रे वृपलने श्रीसिद्धराजस्य पट्टाभिपेकः । स्वयं तु, आशापल्लीनिवासिनमाशाभिधानं भिल्लमभिपे- णयन भैरवदेव्याः शकुने जाते तत्र कोछरबाभिधा- नदेव्याः प्रासादं च करयित्वा पट्लक्षाधिपं भि- लं विजित्य तत्र जयन्ती देवी प्रासादे स्थापयित्वा तथा कर्णेश्वरदेवतायतनं कर्णसागरतडागालं. कृतं चकार । कर्णावतीपुरं निवेश्य स्वयं तत्र रा- ज्यं चके । श्रीपत्तने तेन राजा श्रीकर्णमेरुः प्रासा- दः कारितः॥ सं०११२० चैत्रसुदि ७ प्रारभ्य सं० वर्ष २९ मास ८दि- न २१ अनेन राज्ञा राज्यं कृतं । अथ दिवं गते श्रीकणे श्रीमदुदयमतिदेव्या नाता मदनपालोऽस- मञ्जसवृत्त्याऽवर्चतातेन लीलाभिधानोराजवैद्यो दै- वतवरलब्धप्रसादः सकलनागरिकैस्तत्कलाचमत्कृ- तचितैः काञ्चनदानपूजयाऽभ्यय॑मानः कदाचिन्नि- १B D तळ्यवहाराविरुद्ध विमृशता नृपेण पृष्टनभित्तिस्तिस्मिन्ने- वाभ्युदयिक २८ तत्कलाहृतदयः ११५० पौपवदि २ यावत् ·। सिद्धराजप्रबन्धः जसौधे समानीतः कृत्तके शरीरामये नाडीदर्श. नाप्तथ्यासजता निवेदयन्निदमूचे। तदेव नास्तीति। ततस्त्वं मया रोगप्रतीकाराय नाकारितः किं तु प- थ्यदानेन बुभुक्षाप्रतीकारार्थमेव । ततो द्वात्रिंशत्स- हस्राण्युपनयेत्युत्का तेन बन्दीरुतस्तत्तथेति निर्मा- येत्यभिग्रहमग्रहीत् । यदत्तः परं प्रतीकारनिमि- तं नृपतेः सौधमपहाय नान्यत्र गन्तव्यमिति ततः परमातुराणां प्रशवणालोकनान्निदानचिकि- सितं कुर्वाणः केनापि मायाविना कृतकामयचि- कित्सितकौशलं बुभुत्सुना वृपभप्रश्रवणे दर्शिते स- म्यक् तदवगम्य शिरोधूननपूर्वकं कृपभः स बहुखाद- नेन गोण्डित इत्यस्मै सत्वरमेव तैलनाली दीयता नोचेद्विपत्स्यते इति तच्चित्ते चमत्कारमारोपयामा- स । अन्यदा राज्ञा निजमीवावाधाप्रतीकारं पृष्टः । पलहयप्रमाणमृगमदपङ्कलेपेन शिरोतिरुपशाम्यती- तिव्याहते तथाकते ग्रीवा सजीभता । ततो नृपसु- खासनवाहिना पामरेण नरेण शिरोवाधाप्रतीकार पृष्टः । वृद्धकरीरमूलरसेन तन्मृत्तिकासहितेन लेप १ समानीय रुत्रिमे २B D इत्यादिष्टस्तत्तयति ३ मीडता [ रुग्णः] ·१.३६ प्रबन्धचिन्तामणिःसर्ग. ३ विधेहीत्यभिदये। ततो राज्ञा किमतदिति ष्टे देश- कालौवलं शरीरप्रति च विमृश्यायुर्वेदविदा चिकि- या क्रियत इति विज्ञपयतिस्म।अन्यदा धूर्तेः कैश्चि- देकसंमत्या प्ठयक्२ युगलीभूय तत्यथमयुगलिकया विपणिमागे किमद्य यूयं वपुष्यपटव इति दृष्टः द्वितीययुगलिकया श्रीमुञ्जालस्वामिप्रासादसोपाने पृष्टः तृतीययुगलिकया तु राजदारें चतुर्थयुगलि- कया द्वारतोरणे' तथैव ततो भूयो भूयः पृच्छोत- वेने शङ्कादूपणेन तत्कालोप्तन्नमाहेन्द्रज्वरस्त्रयोदशा- दिने विपेदे स वैद्य इति वैद्यलीलाप्रबन्धः । अथ सान्तमन्त्रिण उपायाद्राजपाटि- काव्याजेन श्रीकाङ्गजेनान्यायकारी मदनपालो व्यापादितः ॥ अथ कश्चिन्मरुमण्डलवास्तव्यः श्रीमालदश्य उदाभिधानो वणिक् प्रावृट्काले प्राज्याज्यकगार निशीथे वजन् कर्मकरैरेकस्मा- १D) भूयो राज्ञा विप्रलब्धः २ विज्ञप्य गृह गतः ३ विपणिमागे पृष्टः ३ द्वारतोरणे ४ आकस्मिक वपुरपाटव एष्टः ५ श्री मुनालस्वामिनासादे चाटयमानः शङ्काविषदोषेणैव मृत १ अध सान्तूनामा मन्त्री अन्यायकारिण त मदनपाल कालमिव निवास कदाचित्कर्णाङ्गन गधिरोप्य रामपाटिकाव्यानेन तद्गहे नीत्वा पत्तिभिस्त व्यापादयामास ·सिद्धराजप्रवन्धः १३७ स्केदारादपरस्मिन जलैः पूर्यमाणे तान्केयूयमि- तिर पप्रच्छ । तैर्वयममुकस्य कामुका इत्यु. के ममापि क्वापि सन्तीति टच्छन्, तैः कर्णावत्यां सन्तीत्यभिहिते स सकुटुम्बस्तत्र गतः वायटीयजि- नायतने विधिवदेवान्नमस्कुर्वन्कयापि लाछिना- मन्या छिम्पिकया श्राविकया साधर्मिकत्वादवन्दे । त- या भवान् कस्यातिथिरित्युदीरितः, वैदेशिकोहमि- ति भवत्या एवातिथिरिति वदन तया सह नी- खा कस्यापि वणिजो गृहे कारितान्नपाकेन भोज- यित्वा निजतनके कापि गृह निवासितः। कालक्र- मेण संपन्नसंपदिष्टिकाचितं गृहं चिकीर्पः खाताव- सरे निरवधि सेवधिमधिगम्य तामेव स्त्रियमाय समर्पयन् तया निपिद्धः। तत्प्रभावेण ततः प्रभृति स उदयनमन्तीति नाना पप्रथो तेनकर्णावत्यामतीता- नागतवर्तमानचतुर्विंशतिजिनसमलंरुतः श्रीउदन- विहारः कारित.। तस्यापरमातृकाश्चत्वारः सुतावा- .D पत सतप्रयत्नानपि नैव पश्चिन स्पय शयानानापि सेरने परान् । यपि नास्ति हितपिरियत श्रिय मचारो नविचारगोचर ।। १ १३ पोपमाणे १ भारस्मिन्पमाणे भाभिः । युमिति. 13 ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग. ३ हडदेवआम्बडवोहडोलार्कनामानोऽभूवन् । अधान्यस्मिन्नवसरे सान्तूनामा महामात्यः करेणु- स्कन्धारूढो राजपाटिकायां बजन व्यावृत्तः स्वका- रितसान्तूवसहिकायां देवनमश्चिकीर्पया तत्र प्रवि- शन वारवेश्यास्कन्धन्यस्तहस्तं कमपि चैत्यवासि- नं सितवसनं ददर्श । ततो गजादवरुह्य कृतोत्तरा- सङ्गः पञ्चाङ्गमणामेन तं नमश्चकार । तत्र क्षणं स्थित्वा भूयस्तं प्रणम्प प्रतस्थे। ततः स लजयाऽधो- वदनः पातालं प्रविविक्षुरिव तत्काल सर्वमेव परि- हत्य मलधारिश्रीहेमसूरीणां समीपे उपसंपदमा- दाय संवेगरससंपूर्णः श्रीशत्रुजये गत्या द्वादशवर्षा. णि तपस्तेपे। किंच तेनान्ये समानाः प्रतिवोधिताः मुनिश्चिन्तयति। रे रे चित्त कथं भ्रातः प्रधावसि पिशाचवत् । अभिन्नं पश्य चात्मानं रागत्यागात्सुखी भव ॥ १ संसारमृगतृष्णासु मनो धावति किं वृथा। सुधामयमिदं ब्रह्मसरः किं नावगाहते ॥ २॥ कदाचित्स मन्त्री श्रीशत्रुजये देवपादानां नमस्कर- १० आस्थडदेवाम्बडदेववाहसोडाः । सोलदेवमट. १ २) गीतमामय नमश्रक. ३ इति ध्यायन्स मुनिः कायोत्सर्गे तस्यौ।

·• सिद्धराजप्रबन्धः १३९ णायोपगतो दृष्टपूर्वमिव मुनिं तं प्रणम्य तच्चरित्रवि- चित्रितमनास्तं गुरुकुलादि पप्रच्छ। तत्त्वतो भवानव गुरुरिति तेनोक्त कौँ पिधाय पाणिभ्यामेवं मा- दिशेत्यज्ञातवृत्त्यैवं विज्ञपयंस्तेन मन्त्यूचे ॥ जोजेण शुद्धधम्मम्मि ठाविर्ड संजएण गिहिणा वा। सो चेव तस्स जायइ धम्मगुरू धम्मदाणार्ड ॥१॥ इति तस्मै मूलवृत्तान्तं निवेद्य तस्य दृढधर्मतां नि- ममे॥ इति मन्तिसान्तूदृढधर्मताप्रवन्धः ॥ अथानन्तरं श्रीमयणल्लदेव्या जातिस्मरणात्पूर्व- भववृन्तान्ते श्रीसिद्धराजस्य निवेदिते श्रीमयणल देवी श्रीसोमनाथयोग्यां सपादकोटिमूल्यां हेममयीं पूजामादापयात्रायां प्रस्थिता। बाहुलोडनगरं प्राप्ता पञ्चकुलेन कदर्श्वगानेषु कार्पटिके राजदेयविभा- गस्यामाप्त्यासवाप्यं पश्चानिवृत्यमानेषु मयणल्लदे- ची हृदयादर्शसंक्रान्ततदाधी स्वयमेव पश्चाद्व्याधु- टन्ती अन्तरान्तरायभूतेन श्रीसिद्धराजेन विज्ञप्तास्व. मिन्यलममुना संभ्रमेण कुतो हेतोः पश्चानिवर्त्यते • इति राज्ञोक्त यदेव सर्वयाऽयं करमोक्षोभवति तदेवा- 11 तरु. २ (यानि) 3D बाप्पारा ·प्रवन्धचिन्तामणिःसर्ग.३ हं श्रीसामेश्वरं प्रणमामि अशनं गृहतिम नान्य- थेति श्रुत्वा राज्ञा पञ्चकुलमाकार्य तत्प्रट्टकस्याके द्वासप्ततिलक्षानुत्पद्यमानान्विमृश्य तं पट्टकं विदा- मातुः श्रेयसे कर मुक्का करे जलचुलकं मुञ्चति स्म । ततः श्रीसोमेश्वरं गत्वा तया सुवर्णपूजया देवमभ्यय॑ तुलापुरुपदानादीनि दानानि दत्त्वा संग्रहैकपरःप्राप समुद्रोपि रसातलम् । दाता तु जलदः पश्य भुवनोपरि गर्जति ॥१॥ सेनाङ्गपरिवाराचं सर्वमेव विनश्यति । दानेन जनितानन्दे कीर्तिरकैव तिष्ठति ॥ २॥ दातुसिमो बन्धु रमादाय यः परात् । लक्ष्मीरूपादविगमं निस्तारयति तं खलु ॥ ३ ॥ अतो महादानमत्सदृशी कापि नाभून्न भवितेति दर्याध्मातशिरा निर्भरं सुप्ता। तपस्विवेपधारिणा ते. नैव देवेन जगदें । इहैव मदीयदेवकुलमध्ये काचि- कार्पटिकनितम्विनी यात्रायै आयातास्ति तस्याः -सुरुतं याचनीयंत्वयेत्यमादिश्य तिरोहिते तस्मिन्- राजपुरुपैरालोक्य समानीता। तस्मिन्पुण्ये याचि- तेऽप्यददाना कथमपि यात्रायां किं व्ययीकृतमिति, १ D नान्यथा किंचातः परमशननीरयोनियमन. २ देवायतने.

·सिद्धराजप्रबन्धः १४१ एष्टा सती सा प्राह । अहं भिक्षावृत्त्या योजनशता- न्तरमीतकम्य हस्तनदिवसे कततीर्थोपवासा पा- रणकदिने कस्यापि सुकृतिनः पिण्याकमासाद्य त- खण्डेन श्रीसोमेश्वरमभ्यर्च्य तदंशमतिथये दत्त्वा स्वयं पारणकमकाएँ । भवती पुण्यवती यस्याः पि- तृभ्रातरौ पतिसुतौ च राजानः। या त्वं बाहुलोडक- रं मोचयित्वा सपादकोटिमूल्यया पूजयां श्रीसो- मेश्वरं पूजितवती सा कथं मदीयपुण्यलव्धेछासि यदि न कुप्यसि तदा किंचिदमि । तत्त्वतस्तव पुण्यान्मदीयं पुण्यं महीतले महीयः । यतः ।। संपत्तौ नियमः शक्ती सहनं यौवने व्रतम् । दारिद्ये दानमत्यल्यमपि लाभाय भूयसे ।। १ ।। इति युक्तेन वाक्येन तस्या गर्दै निराचकार । सिद्धाजस्तु समुद्रोपकण्ठवर्ती एकेन चारणेन ॥ को जाणइ तह नाह चीत तु हालेई चक्कवइलउ। लंकहले वाहमग्गु निहालई करणउत्तु ॥ १ को जानाति तब नितं हेनाथ कात्तित्व लब्ध अतः परं लहाफलं लब्धू पाहमार्ग निमालयति फि कर्णपुत्रः ॥ १ ।। १ CI) यात्रायां. २ ८ शेपि पुण्ये कपमामि. ३ ) अग- ण्यपुण्यमनयन्ती सा. ४ 3 CI) सा गा मिसन. ५ को ६ हालं. ७ फाले. सह.

·६१२ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः३ इत्यादिस्तूयमानोऽभूत् ॥ एवं तत्र यात्रायांव्यावृत्ते राज्ञि छलान्वेपिणा यशोव. मणा मालवकभूपेन गूर्जरदेशे उपद्रूयमाणे सान्तू- सचिवेन त्वं कथं निवर्तसे इति प्रोकः स राजाह । यदि त्वं स्वस्वामिनः सोमेश्वरदेवयात्रायाः पुण्यं ददासीत्पुदीरितस्तच्चरणौ प्रक्षाल्य तत्करतले त- त्पुण्यदाननिदान जलचुलुकं निक्षिप्य तं राजानं निवर्नयामास ततः श्रीसिद्धराजस्तदत्तान्तोपगमनेन बुद्धस्तं मन्त्येवमवादीत्। स्वामिन् यन्मया दत्तव सुकृतं याति ततस्तस्य सुकृतमन्येपामपि पुण्यवतां सुकृतं मया भवते प्रदत्तमेव । येन केनाप्युपायेन परचक्र स्वदेशे प्रविशद्रक्षणीयमेवेति वदता तेन नृपतिरनुनीतः। ततस्तेनैवामर्पण मालवमण्डलं प्र- तिष्टाः सचिवान शिल्पिनश्च सहस्रलिङ्गधर्मस्थान- कर्मस्थाये नियोज्य वीरतगत्या तस्मिन्निप्पद्यमाने नृपतिः प्रयाणकमकरोत्। तत्र स्वजयकार पूर्वकं द्वा- दशवार्पिके विग्रहे संजायमानेऽयं मया धारामा १ अनिदानं. २ ) कुद्यो नृपः पराइमुसोऽनाने । एकदा रानानं. ३ निवारणायं. ४ प्रति पियामः १ (धर्मस्थानम्य साया- धिकार.) ६ कानदारादुर्गभङ्ग गर्नु मनभूष्णुरस.

·सिद्धराजप्रबन्धः ११३ नन्तरं भोक्तव्यमिति सचिवैः पत्तिभिः परमारराजपु. त्रैः पञ्चशतीभिर्विपद्यमानैः राज्ञः प्रतिज्ञा दिना न्तेपि पूरयितुमक्षमैः कथंचित्तस्यां कणिका- मयधाराभरुन पूरितायां राजा पश्चाद्व्याधुटितुमि- छुर्मुालसचिवं ज्ञापयामास। तेनापि त्रिकचतुष्क- चलरमासादेषु निजपुरुपानियोज्य धारादुर्गभङ्गवा- ीयां क्रियमाणायां तदासिना केनापि पुरुपेण प्र- तोल्यो यदि परवलं ढौकते तदैव दुर्गभङ्गो नान्य- थेति तद्वाचमाकर्ण्य स विज्ञप्तःसचिवस्तं व्यतिक- रं राज्ञे गुप्तविज्ञप्तिकया निवेदयामास । राज्ञापि तद्वृत्तान्तवेदिना तत्र सैन्ये ढौकिते दुर्गमन्तदुर्गम- विमृश्यर यशःपटहनाम्नि बलवदन्तावलेऽधिरूढ- सामलनान्नारोहकेण पश्चाद्भागेन त्रिपोलिकपाटद. ये आहन्यमाने लोहमयार्गलायां भज्यमानायां व- लाधिकतयान्तस्त्रुटितागजात्कर्णाङ्गाजमुत्तार्य स्वयं यावदवरोहति तावत्स गजः पृथिव्यां पपात ।सु- भटतया विपद्य वडसरग्रामे स्वयशोधवल एव यशोधवलनामा विनायकरूपेणावततार ॥ १0 दक्षिणप्रतोल्या. २ दुर्गमै दुर्गमन्तर्विमृश्य. ३ A त्रिपोल. ४ यशोधलो नाम.

·११४ प्रवन्धचिन्तामाणिःसर्ग. ३ सिद्धेस्तनशैलतटीपरिणतिदलितद्वितीयदन्त इव । विभ्राणो रदमेकं गजवदनः सृजतु वः श्रेयः ॥१॥ इति तदीया स्तुतिः ॥ इत्वं दुर्गभङ्गे सूत्रिते सत्ति समराधिरूढं यशोवर्माणं पडिर्गुणैरावध्य तत्र निजामाज्ञां जगन्मान्यां दापयित्वा यशोवर्मरूपया प्रत्यक्षयशःपताकया रोचिष्णुः श्रीपत्तनं प्राप । प्र- तिदिनं सर्वदेर्शनेपाशिर्वाददानायाहूतेषु यथाव- सरमाकारिता जैनाचार्याः श्रीहेमचन्द्रमुरख्याः श्री- सिद्धराजमासाद्य नृपेण दुकूलदानादिभिरावर्जितो- स्तैः सर्वैरप्यप्रतिमप्रतिभाभिरामैर्दिधापि पुस्कतो नृपायेत्याशिपं श्रीहेमचन्द्रः पपाठ ॥ *भभि कामगवि स्वगोमयरसैरासिंच रत्नाकरा मुक्तास्वस्तिकमातनुध्वमुडुप त्वं पूर्णकुम्भी भव। धत्वा कल्पतरोदलानि सरलैर्दिवारणास्तोरणा- न्याधत्त स्वकरैर्विजित्य जगतीं नन्वेति सिद्धाधिपः१ अस्मिन्काव्ये निःप्रपञ्चे प्रपश्यमाने तवचन- चातुरीचमत्कृतचेता नृपस्तं प्रशंसन, कैश्चिदसहि- प्णुभिरस्मच्छास्त्राध्ययनबलादेतेपां विद्वत्तेत्यभिहिते (हैम प्रारुत व्याकरणेप्ययमस्ति) १८ कुम्भो.

·सिद्धराजप्रबन्धः १४५ राज्ञा दृष्टाः श्रीहेमचन्द्राचार्याः । पुरा' श्रीजिनेन १ D कैश्चिदसहिष्णुामर्न मेने || हेमचन्द्रनामा शिष्यः कदाचे- न्नव युञ्चिताशेरा जलविहरणाय ब्रजत गजमयात्सोधभित्तिस्थितो ग- पाक्षस्थेनालिगपुराोहतेन सारिणा पराभूतः गुरवो विज्ञप्तास्तैरुक्तो मि- य्या दुःकृतं देहि । तदुःखेन निःस्टतोऽन्यगच्छीयदेवचन्द्रपझाकरा- भ्यां सह श्रीकाश्मीरं प्राति । मार्गे नडोलाग्रामे सप्तमोपवासे श्रीसर- स्वती प्रसन्ना जाता निजमूर्तिर्दर्शिता मित्रयोनिवेदिते। लोकसप्तशत्या ग्रामो वर्णितः । मित्रद्वयस्य कार्यसिद्धिहेतोः स्तम्भतीर्थ प्रविशन्तः केनापि देशान्तरिणाकार्यविद्या समर्पिता । इत्युक्त च ।, मम मरणत- मये मम शवोपरि निमिर्नाभिमण्डले मन्त्रः स्मरणीयः शबो वरं दा- स्याते । एवं कृते श्मशाने मध्यरात्री शबेनोत्थाप्य वरो दत्तः। श्री- हेमचन्द्रेण राजप्रबोधो याचितः । देवचन्द्रेण हस्तसिद्धराकाष्टविद्या । पद्माकरेण पाण्डित्य । अत्रान्तरे कृतकृत्यहेमचन्द्रो वलितः । काल- भैरवीयमध्ये चण्डिकाप्रासादे विश्रान्तस्तत्र लघुभैरवानन्दः शिष्यपश्च- शतोवृतः समेत्य, रेरे चण्डे चण्डे प्रचन्डे मां मोदकान् देहीति में- णित्वा सुवर्णमयकपरमने मुक्तं देव्या मोदकैर्भूतं । तेन सर्वेषां तेऽपिता। हेमचन्द्रस्यापि हे शिप्य त्वमपि गृहाणयुक्त। तेन तस्यापि करौ स्तम्भीय- त्वोक्त । यद्यस्ति सत्वं तदा त्वं भक्षयेथाः । एवमुक्त चरणयोः पतितः। ततः पत्तने आयातं श्रीजयसिंहदेवः सन्मुखमेत्य समानीय हेमचन्द्र गनाविरुद्ध प्रवेश्य च पुरोहिततिरस्रुतं सूरेि, राज्ञा गुरव उपरोध्य हेमचन्द्रस्य पदस्थापना कारिता ।। श्रीहेमचन्द्रसूरयोऽष्टम्यां चतुर्द- श्यां च श्रीजयदेवभुवनं प्रयान्तिा पौपधागारे श्रीलिभद्रचरित वाच- यन्तः पुरोहितेन राज्ञोग्रे उपहसिताः, महाराज कोयमसत्मलापः सर्वर- (१ सर्वथा नलवताऽत एव तिरस्कृतः) (२ देवाकर्षणविद्या.) 19 ·प्रबन्धचिन्तामाणिःसर्गः३ श्रीमन्महावारणेन्द्रस्य पुरतः शैशवे यद्व्याख्यातं तजैनव्याकरणमधीयामहे वयमिति तदाक्यानन्त- रमिमां पुराणवार्तामपहायास्माकमेव 'सन्निहितं नृपं व्याकरणकर्तारं कमपि ब्रूतेति तप्तिशुनवा- क्यादनु ते प्राहुः। यदि श्रीसिद्धराजः सहायीभवति तदा कतिपयैरेव दिनैः पञ्चाङ्गमपि नूतनं व्याक- रणं रचयामः ॥ अथ नृपेण प्रतिपन्नमिदं निर्वह- णीयमित्यभिधाय तंदिसृष्टाः सूरयः स्वं स्थानं य- युः । ततो यशोवर्मराज्ञः करें निःप्रतीकारां क्षुरों सभोजने पूर्वपरिचितवेश्यागृहे कामनिग्रहः । परं के क्रियते मवहल्ल- भाः । राज्ञोक्तं । आचार्य अत्र समेप्यन्ति तदा वक्तव्यं परोक्षेन । रिप्वागतेषु राज्ञोक्तं । किंर वाचयन्तो वर्तध्ये यूयं । सूरिभिः समग्र- मपि संक्षेपतः स्यूलिभद्रचरितं कथितं । आलिगेनोक्तं । महारान , विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो ये चाम्बुपनाशिन-- स्तेपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः । आहारं सघृतं पयोदापयुतं भुनन्ति ये मानवा- स्तेषामिन्द्रियनिग्रहः कथमहो दम्भः समालोक्यताम् । १ गुरुभिरुकं । सिंहो बलीयो द्विरद इत्यादि। आलिगेनोक्तं । अस्माकमेव शास्त्राणि पठित्वास्माकमेव पतयःसंजाता। गुरुभिरुक्तं । जैनेन्द्रव्याकरणं किं भवदीयं यत्पुरा (१ सिंहादयानरकाले वानस्तु न तयाऽन एव न मैथुने केवलमा- - हाहः कारण) ·१४७ सिद्धराजप्रबन्धः समर्प तदमाप्तने वयं गजाधिरूढाः पुरमध्ये प्रवे- शं करिष्याम इति राज्ञः प्रतिशवमाकर्ण्य मुजाल- मन्तिणा प्रधानवृति मुञ्चता फिमिति राज्ञा नि- बन्धष्टष्टेन मा स्म सन्धि विजानन्तु मा स्म जानन्तु विग्रहम्। आरव्यातं यदि शृण्वन्ति भूपास्तेनैव पण्डिताः॥१॥ इति नीतिशास्त्रोपदेशात्स्वबुद्ध्यैव स्वामिना प्रतिज्ञातोयमर्थः सर्वथायतौ न हित इत्युक्त । ततो वरमसून्परिहरामि न तु विश्वविदितं प्रति- श्रमिति नृपेणोक्त मन्त्री दासमयी क्षुरिकां पाण्डु- वर्णसर्जरसेन पिहितां पृष्टासनस्यस्य यशोवर्मणः करे समय तदग्रासनस्थो नृपतिः श्रीसिद्धराजः परमोत्सवेन श्रीमदणहिलपुरं प्रविवेश। प्रावेशि- कमङ्गलानन्तरं नृपेण स्मारिते व्याकरणवृत्तान्ते वहुभ्यो देशेभ्यस्तदेदिभिः पण्डितैः सह सर्वाणि व्याकरणानि समानीय श्रीहेमाचाथैः श्रीसिद्धहे. माभिधानं पञ्चाङ्गमपि व्याकरण सपादलक्षग्रन्थप्र- माणं संवत्सरेण स्चयांचक्रे । राजबाह्यकुम्भिकुम्भे १४ पण्डितपक्षे राजपक्षे च प्रसिद्धार्थ; ] २ विश्रुत प्रतिश्रुत ३८ रिका. BC व्याकुलतानन्तर.

·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग. ३ तत्पुस्तकमारोप्य सितातपवारणे ध्रियमाणे चाम- रग्राहिणीचामरयुग्मीज्यमानं नृपमन्दिरमानीय प्राज्यवर्यपूजापूर्व कोशागारे न्यधीयत । ततो राजाज्ञयान्यानि व्याकरणान्यपहाय तस्मिन्नेव व्याकरणे सर्वत्राधीयमाने केनापि मत्सरिणा भवदन्वयवर्णना विरहितं व्याकरणमित्युक्ते श्री- हेमाचार्यः क्रुद्ध राजानं राजमानुपादवगम्य द्वा- त्रिंशलोकानूतनान्निर्माय द्वात्रिंशत्सूत्रितपादेषु तान्संवन्धं दधानानेव लेखयित्वा प्रातर्नृपसभा- यां वाच्यमाने व्याकरणे चौलुक्यवंशोपश्लोककेन श्लोकान्वाचयन्नृपं संतोपयामास ॥ यथा ॥ हरिरिवबलिबन्धकरस्त्रिशक्तियुक्तः पिनाकपाणिरिय। कमलाशयश्च विधिरिव जयति श्रीमूलराजनृपः १ इत्यादि। तथा च श्रीसिद्धराजदिग्विजयवर्णने याअयनामा ग्रन्यः कत्तः ॥ भ्रातः संवृणु पाणिनि मलपितं कातन्तकन्या वृथा मा कार्षीः कटु शाकटायन वचः सुद्रेण चान्द्रेण किम् - कः कण्ठाभरणादिभिवटरबत्यात्मानमन्यपि 11 संवदान नामचर्यशापयान द्वात्रिंशावपादान्त द्वाविशन् मौकानयाग प्रमुहितो राना व्याकरण विस्तरयामास. (२मूतगति) ·सिद्धराजप्रबन्धः ११९ श्रूयन्ते यदि तावदर्थमधुराः श्रीहेमचन्द्रोक्तयः॥१॥ अथ श्रीसिद्धराजेनपत्तने यशोवर्मराज्ञस्थिपुरुपप्रभृती- न्सर्वानपि राजप्रासादान्सहस्रलिङ्गप्रभृतीनि च धर्म, स्थानानि दर्शयित्वां प्रतिवर्ष देवदायपवे कोटिद्रव्य. व्ययं निवेद्यैतत्सुन्दरमसुन्दरं वेति यशोवर्मा प्रष्ट इ- त्यवादीत् । अहं ह्यष्टादशलक्षप्रमाणमालवदेशाधिप- स्त्वत्तः पराभवपात्रं कथं भवेयं, परं महाकालदेवस्य दत्तपूर्वलादेवद्रव्यं मालवकः । तद्भुआनास्तत्प्रभा- चादुदितास्तमिता वामहे । भवदीयान्वयराजानोड प्येतावद्देद्रव्यव्ययनिर्वाहाक्षमा लुप्तसर्वदेवदायपदा विपदां पदं भविष्यन्ति । अथ सिद्वराजः कदा- पि सिद्धपुरे रुद्रमहाकालप्रासादं कारयितुकाम कमपि स्थपतिं स्वसंनिधौ स्थापयित्वा प्रासाद- प्रारम्भलग्ने तदीयकलासिकां लक्षद्रव्येणोत्तमर्णय- हीतां मोचयामास । तां वंशशलाकामयीमालोक्य किमेतदिति राजा पप्रच्छ । ततो मया प्रभोरौदार्य- परिक्षानिमित्तमेतकतमिति स्थपतिरुक्तवान्। तत- स्तद्रव्यमनिच्छतेऽपि नृपतिनार्पितं । ततः कमेण IC पद्धपिचिवा. २ देपद्रव्यत्ययमनिहन्तं. ३ मूलनाशं वि- नयन्ति. ४ तव्यप्रत्यर्पणापूर्व. .. ।

·१५० प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः३ त्रयोविंशतिहस्तप्रमाणे परिपूर्णे प्रासादेऽश्वपतिगज- पतिनरपतिप्रभृतीनामुत्तमभूपतीनां मूर्तीः कारयि- वा तत्पुरो योजिताञ्जलिं स्वां मूर्ति निर्माप्य देशभ- डोपि प्रासादस्याभङ्गं याचितवान्। तस्य प्रासादस्य ध्वजारोपप्रस्तावे सर्वेपामपि जैनप्रासादानां पता- कावरोहं कारितवान् । यथा मालवकदेशे महा- कालवैजयन्त्यां सत्यां जैनप्रासादेषु न ध्वजारोप इति । अन्यदा सिद्धराजस्य मालवकमण्डलं प्रति बियासतः केनापि व्यवहारिणा सहस्त्रलिङ्गकर्म- स्थाये याच्यमाने विभागे तत्सर्वथाऽदत्ते च कृतप्रयाणस्य कतिपयदिनानन्तरं कोशाभावा- कमस्थायस्य · विलम्बमवगम्य तेन व्यवहा- रिणा सुतस्य पाकिस्पापि धनाधिपस्य वध्वास्ताडङ्कमपहार्य तदण्डपदे द्रव्यलक्षत्रयं द- तं तेन कर्मस्थायः स जात इति वानों शृण्यतो मालवके वर्षाकालं तस्थुपो राज्ञो वचनगोचरा- तीतः प्रमोदः संजातः। अप प्रासपेण्ये पने प्रगल्भ- वृष्टया क्षोणीमेकार्णवां कुर्वति व पनिकाहेतोः प्रधानपुरुषैः प्रहितः मरुदेशीयपुरुपो नृपतिपुरतः RAD वाइन्यहारित .

·सिद्धराजप्रबन्धः १५१ सविस्तरं वर्षास्वरूपं व्यज्ञपयत् । तदा त्वागतेन- गुर्जरधूर्तेण नरेण सहस्रलिङ्गसरोभृतमिति स्वा. मिन् वर्दाप्यसे' इति तदाक्यानन्तरमेव सिक्कक- पतितमार्जारस्येव मरुवृद्धस्य पश्यतः सर्वाङ्गलग्न माभरणं नृपतिर्गुजरीय ददौ । अथ वर्पान्तरं प्रत्यावृत्तः क्षितिपतिः श्रीनगरमहास्थाने दत्तावासो नगरप्रासादेषु ध्वजस्यालोके के एते प्रासादा इति ब्राह्मणान्पप्रच्छ । तैर्जिनब्रह्मादीनां प्रासादस्वरूपे निवेदिते सामो राजा मया गुर्जरमण्डले जैन- प्रासादानां पतकासु निपिद्धासु किं भवतामिह नगरे पताकावजिनायतनमित्यादिशंस्तैर्विज्ञपयांचके । अवधार्यतां श्रीमन्महादेवेन। कृतयुगप्रारम्भे महा- स्थानमिदं स्थापयता श्रीपभदेवनाथ श्रीब्रह्मना- सादयोः सुरुतिभिरुन्द्रियमाणयोश्चत्वारो युगा व्य- तीताः। अन्यच्च श्रीशāजयमहागिरेनगरमिदमुपत्र- काभूमिः। यतो नगरपुराणे उक्तं ॥ पञ्चाशदादौ किल मूलभूमे- देशो_भूमेरपि विस्तरोस्प। ABC वर्दापयसे १ B मधरपनार तमवीवमरतत्र ३ घनमनमालोक्य ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.३. उचलमष्टैव तु योजनानि मानं वदन्तीह जिनेश्वराद्रेः॥१ इति कृतयुगे आदिदेवश्रीऋपभस्तत्सूनुर्भरत- स्तन्नाना भरतखण्डमिदं प्रततिम्॥ 'नाभेः सुतः स वृपभो मरुदेविसूनु- यो वै चचार समदृग् मुनियोगचयम् ि। तस्याहसत्यमृपय': पदमामनन्ति स्वच्छः प्रशान्तकरणः समदृक् सुधीय ॥ १ ॥ "अष्टमो मरुदेव्यां तु नाभेजांत उरुक्रमः । दर्शयन्वम धीराणां सर्वाशमनमस्र्कतम् ॥ ३ ॥ इत्यादिपुराणोक्तान्युदीर्य विशेपप्रत्ययाय श्री- वृपभदेवप्रासादकोशाच्छीभरतभूपनामाङ्कितं प. ञ्चचजनवाह्यं कांस्यतालमानीय नृपाय दर्शय- न्तो जिनधर्मस्पाद्यत्वं स्थापयामार्सः। ततः खे- श्रीभागवतपुराणे स्कन्ध. २ अ. ७ श्लो. १० मुद्रिते असा- वृषभ आस सुदेविसुनुः । यत्पारमहस्यमृपयः । इति पाठौ । तत्रैव वन्धः १ अ. ३ श्लो. १३ अष्ट्रमे मेरुदेव्यामिति पाठ.। १८ इति. २ A B अयो ३ A B ) आहतश्च ऋषयः १) सुधीः म. ५ अष्टमे RC D कतः ७ यथावास्थततदाद्य- त्यस्थापनाय श्रीमपभः ८ D द्विजा जैनधर्मस्याद्यधर्मत्व स्थापयाचक्ः ·. सिद्धराजप्रवन्धः दमेदुरमनसा राज्ञा हायनान्ते जैनप्रासादेपु ध्वजा- रोपः कारितः । अथ श्रीपत्तने प्राप्तो नृपः । प्रस्ता- वे सरोवरपेदपु वाच्यमानेपु सापरायव्यवहारि- सुतदण्डपदालक्षत्रयं कर्मस्थाये व्यवकलितमिति श्रुत्वा लक्षत्रयं तस्य गृहे प्रस्थापयामास । ततःस व्यवहारी, उपायनपाणिनृपोपान्तमुपेत्य किमेत- दिति विज्ञपयन राज्ञादिष्टः । यः कोटिध्वजो व्य. वहारी स कथं ताडकचौरस्त्वयाऽस्य धर्मस्थानस्य धर्मविभागःप्रार्थितोपि यन्न लब्धस्ततःप्रपञ्चचतु- रेण मृगमुखव्याघेणान्तःशठेन प्रत्यक्षसरलेन त्व- येदं कर्म निर्मितम् ॥ यतः परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं विपकुम्भं पयोमुखम् ॥ १ ॥ मुखं पद्मदलाकारं वाचश्चन्दनशीतलाः। हृदयं कर्त्तरीभूतमेतद्धर्तस्य लक्षणम् ॥ २ ॥ यस्यान्तर्गिरिशाारदीपिकाः प्रतिविम्विताः । शोभन्ते निशि पातालव्यालमौलिमणित्रियः ॥३॥ {। आयव्ययापशिष्टायपु) २ C D सरोगरकर्मस्थात्रिपदेषु (३कार्यस्थाने कारसाना मापायाम. ४ श्मशान घमणीनां श्रीरिख श्री. यांसातानिशानुल्पे राज्ये शोभन्ते न तु दिवसतुल्ये मद्राग्ये इति भारः) 20 ·१५१। प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः३ इत्यादि वाक्यै शं खण्डितः एकदा श्रीसिद्धेन रामचन्द्रः पृष्टो । ग्रीष्मे दि. वसाः कथं गुरुतराः। रामचन्द्रः प्राह । देव श्रीगिरिदुर्गमल्ल भवतो दिग्जैत्रयात्रोत्सवे धावदीरतुरङ्गबल्गनखरक्षुण्णक्षमामण्डली । वातोद्भूतरजोमिलत्सुरसरित्संजातपङ्कस्थली- दूर्चाचुम्बनचञ्चुरा रविहयास्तेनैव वृद्धं दिनम् ॥१॥ लब्धलक्षा विपक्षेपु विलक्षास्त्वयि मार्गणाः। तथापि तव सिद्धेन्द्र दातेत्युत्कन्धरं यशः॥ २ ॥ अथ कदाचिद्राज्ञा यथिलाचार्या जयमङ्गलसू- रयः पुरवर्णनं दृष्टा ऊचुः॥ एतस्यास्य पुरस्य पौरवनिताचातुर्यतानिर्जिता मन्ये हन्त सरस्वती जडतया नीरं वहन्ती स्थिता। कीर्तिस्तम्भमिपोचदण्डरुचिरामुत्सृज्य वाहोर्षला- तन्त्रीका गुरुसिद्धभूपतिसरस्तुम्बां निजां कच्छ- पीम् ॥ १॥ अन्यच्च महालयो महायात्रा महास्थानं महासरः । यत्कृतं सिद्धराजेन धारण्यां तत्करोतु कः ॥ १ ॥ -॥ अथ श्रीपालकविना सहस्रलिङ्गसरोवरस्य ·सिद्धराजप्रवन्धः १५५ रचितायां प्रशस्तिपट्टिकायामुकायाम् । तत्स्थकाव्यमिदम् । न मानसे मायति मानसं मे पम्पा न संपादयति प्रमोदम् । अच्छेोदकाच्छोदकमत्र सारं विराजते कीर्तितसिद्धि भर्तुः॥१॥ तत्प्रशस्तिशोधनाय सर्वदर्शनप्वाहूयमानेषु श्री- हेमचन्द्राचार्यैः सर्वविद्वजनानुमते प्रशस्तिकाव्ये भवता वैदग्ध्यं किमपि न प्रकाश्यमित्युत्ता पण्डित- रामचन्द्रोनुशिष्यस्तत्र प्रहितः । ततः सर्वविद्भिः शोध्यमानायां प्रशस्ती नृपोपरोधाच्छ्रीपालकचेर्द- क्ष्यदाक्षिण्याच सर्वेषु काव्येषु मन्यमानेषु ॥ कोशेनापि युतं दलैरुपचितं नोच्छेत्तुमेतत्क्षम स्वस्यापि स्फुटकण्टव्यतिकरं पुंस्त्वं च धने नहि। एकोप्येप करोति कोशरहितो निफण्टकं भूतलं मत्वैवं कमला विहाय कमलं यस्यासिमाशिधियत् विशेपणास्मिन्काव्ये प्रशस्यमाने श्रीसिद्धराजे. (१मानसमरी मनास न हर्ष करोति २ अटोदानामात्मरनी नि. मंगरक) ३ ४ अनुशिष्यः (५ प्रतिपक्षे मगमा मन्यः पत्र) ५.) सस्थापि ·१५६ प्रबन्धचिन्तामाणिःसर्ग.३ न पृष्टः श्रीरामचन्द्रश्चिन्त्यमेतदित्यवादीत अथ तैरेव सर्वैरनुयुक्तः, एतस्मिन्काव्ये सैन्यवाचको द- लशब्दः कमलशब्दस्य नित्यत्तीवत्वमिति दूपणद्वयं चिन्त्य। ततः सर्वानपि पण्डितानुपरुध्य दलशब्दो राजसैन्यार्थे प्रमाणीकारितः कमलशब्दस्य तु लि- ङ्गानुशासनसिद्ध नित्यक्तीवत्वं केन निर्णीयते इति पुंस्त्वं च धते न वेत्यक्षरभेदः कारितस्तदा श्रीसिद्धराजस्य संजात दृष्टिदोपेण पं०रामचन्द्रस्य वसतौ प्रविशत एव लोचनमेकं स्फुटितम् ।। अथ कदाचित् ॥ आयुक्तः प्राणदो लोके वियुक्तो मुनिवल्लभः। संयुक्तः सर्वधानिष्टः केवली स्त्रीपु वल्लभः ॥ १ इति डाहलदेशीयनरपतियमलपत्रान्ते लिखि- तश्लोकव्याख्यानावसरे तूष्णीस्थितेषु पण्डिते - १ A B ) प्रमाणीकृतः २ A नि यते ३AC श्रमणामिय.। प्रयुक्तः सर्वविद्विष्टः केवल: D ४ सन्धिविग्रहिकैरानीतयमलपत्रेषु छोकमेनं लिसितं निशम्य किमेतदिति पृष्टास्त प्राहः । वैकैकप्रघा- ना भूयांसो विद्वांसस्तत्पाझुडुबोधोऽयं शोको व्याख्येय इति तद्वा- चमाकर्ण्य सरपि विद्वद्भिरज्ञाततदर्थविमृशद्भिपण दृष्टा हेमाचार्या हारशब्दमध्याहार्य व्याचख्युः ·सिद्धराजप्रबन्धः १५७ पु श्रीहेमचन्द्राचार्य राज्ञा पटैरिशब्दमध्याहार्य व्याख्यातः । अन्यदा सपादलक्षक्षितिपतिना। 'पइली ताव न अणुहरइ गोरीमुहकमलस्त । इति समस्या दोधकार्दै प्रहिते तैः कविशिर- पूर्यमाणे । *अदिठी किमु उम्मीयइ पडिपयली चन्दस्स॥१॥ इति श्रीहेमचन्द्रनामा मुनीन्द्रस्तां पूरयामास ॥ अन्यदा श्रीसिद्धराजो नवघणाभिधानमाभीरराण- के निगृहीतुकामा पुरैकादशवारं निजसैन्यैः पराजिते सति श्रीवर्द्धमानादिपु पुरेपु प्राकार निर्माप्य स्वय- मेव प्रयाणकमकरोत् । तद्भागिनयदत्ते संकेते सति वापरावर्तकालयं द्रव्यव्यापादित एव करणीयो नव- घनो न पुनरस्त्रादिभिरिति परिग्रहदत्तान्तरस्थः सः विशालाघ्छालाहहिराकष्य द्रव्यवासणैरेवं ताडयि. (१ आहारः विहारः सहारः हारः) • प्रतिपचन्द्रज्योत्स्ना तावन्नानुसरति गौरीमुसकमलं ।। • अदृष्टा किमून्मीयते प्रतिप्रतिपज्ज्योत्स्मा चन्द्रस्य, ॥१॥ (प्रथमालाऽदर्शनादेव प्रतिपच्छब्देन द्वितीया लक्ष्यते) २. B ओलीतापनु अहरह अद्दिटी किमाग्निपद । किमवन्नीयह तडिपयली पडिपरली. १ प्राकारमकारं निरूप्य. ४ तदागिनेयेन ५. । इति यानित राना नपासिंहदेवेन स शालात् (१ भाण्डेरेस) ·१५८ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग.३ वा व्यापादितः। अयं द्रव्यव्यापादित एव कृत इति वचनविज्ञापनांत् परिग्रहों वोधितः। अथ तद्रायाः शोकपतिताया वाक्यानि ॥ 'सइरू नहीं स राणई कुलाईउ नकुलाई इ । सइ सउ पङ्गारिहं प्राणकइ वइसानरि होमाई॥१ राणा सव्वे वाणिया जेसलु बहुउ सेठि । काहूं वणिजडु माण्डीयउ अम्मीणा गढहेठि ॥२॥ 'तई गडूआ गिरनार काहूं मणि मत्सरु धरिउ। मारीतां पङ्गार एक्कासहरु न ढालिडं ॥३ हे सख्यः नायं स राणकः न च कुलानि कि तु नकुलान्येव सत्यः सर्वाः खेङ्गेरो नहि किंतु अङ्गारस्तत्र वैश्वानरे प्राणान् आहुती- कुर्मः १ । • राणकाः सर्वे वणिनः यथा जेसलाख्यो महान श्रेष्ठी अहो कर्थ वाणाज्यं मण्डितं अस्माकं दुर्गाधः अस्मदर्थे भाण्डवाज्यमारब्धं कि स्वामिनेत्युत्प्रेक्षा २ ! है गिरिनार हे रैवतक यूय गुरवः कथं तदा, यदा मनास म- सरं धरन्तः एवं न चेहि मृतपि खड्गारे एकशिखरमाप नाधो ढोकतं मृते स्वामिन्युन्नतशिरस्त्वं न शोभते इत्युपालम्भः ॥ ३ ॥ १ B तं व्यापादयामास २ ० इति वचनबलात्तद्भागनेयपरिग्रहः ३ सयरू नहि स राण ४ न कुलाई न कुलाई ५ सई सर पगारिहि पाण किनवइसारे होमिया ६ अम्मीणां. . " ·सिद्धराजप्रबन्धः १५९ "जेसल मोडि मवाह वलिवलि विरूप भावीया । नइ जिम नवा प्रवाह नक्षण विणु आवइ नैहिट 'वादी तो वढवाण वीसारतां न वीसरइ। सोनासमा पराण भोगावह तई भोगवीई॥ ५ इत्यादीनि बहूनि वाक्यानि यथावसरे मन्तव्या- नि॥ ततो महं० जाम्बान्वयस्य सजनंदण्डाधिपतेः श्रीसिद्धराजेन योग्यतया सुराष्ट्रविपये व्यापारो नि- युक्तः । तेन स्वामिनमविज्ञाप्य वर्षत्रयोट्साहितेन श्रीमदुजयन्ते श्रीनेमीश्वरस्य काप्टमयं प्रासादिम- पनीय नूतनः शैलमयः प्रासादः कारितः । चतुर्थे वर्षे सामन्तचतुष्टयं. प्रस्थाप्य सजनदण्डाधिपति श्रीपत्तने समानीय राज्ञा वर्पत्रयोद्गाहितद्रव्यं याचि- जेसलाख्यं यच्छेलाख्यं वा मम मया मुक्तं वा देशस्थानं पुन: पुनर्विरूपं भाव्यते । पक्षे यः शैलं मर्दयित्वाप्यागतः प्रवाहो यत्र सा नदी नपपनं नवीनमेव पक्षे राजानं विना नवींना पूर्णशोभावहा नास्ति किंतु विरूपा यया ॥ ४ ॥! वृश्चिताप वर्तितोऽत एष तव नाम गईमानग्राम इति सत्यं एतद्विस्मारितमपि न विस्मरिष्यात कथं तदेवाह यतः मुवर्णवात्प्रयाः प्राणाः भोगावतनन मुक्ताः ततस्तत्रापि सत्यं नाम ॥ ५ ॥ १ वरुण २ नरयण पिण आवे नही ३ ४ वाटी ताई वदमाण २८ भोगावह पई भोगिध्या ६० गयनाण्ड. ७ मुराष्ट्रा. . ४ मूना ·॥ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग. ३ तः । तदेशव्यवहारिणां पार्श्वत्तावहव्यमुपढौक्यो- जयन्तप्रासादजीर्णोद्धारपुण्यमवाहितद्रव्यं वा द्वयो- रेकमवधारयतु देवः । इति तेनोक्त श्रीसिद्धराज- स्तबुद्धिकौशल्यचमत्कृतस्तीर्णोद्धारपुण्यमेवोररी- चकार । स पुनस्तस्य देशस्याधिकारमाधिगम्य शत्रुजयोजयन्ततीर्थयोदशयोजनयोर्यावहुकूलम- यं महाध्वजं ददौ इति रैवतकोदारप्रबन्धः॥ अथ भूयः सोमेश्वरयात्रायाः प्रत्यावृत्तः श्री- सिद्धाधिपो रैवतोपत्यकायां दतावासस्तदैवस्त- कीनं दिक्षुः मत्सरोत्तेकपरैर्दैजन्माभिः सजला- धारलिङ्गाकारोयं गिरिरित्पत्र पादस्पर्श नाईतीति कृतकवचनैर्निपिद्धस्तत्र पूजा प्रस्थाप्य स्वयं शत्रु- जयमहातीर्थसन्निधौ स्कन्धावारं न्यधात् । तत्र पू. वर्वोक्तैर्जातिपिशुनैःरूपाणिकापाणिभिरकपस्तीर्थमार्गे निरुद्दे सति श्रीसिद्धाधिपो रजनीमुखे कृतकार्पः टिकवेः स्कन्धनिहितविहनिको भयपक्षन्यस्तग- जोदकस्तन्मध्येभूत्वाऽपरिज्ञातस्वरूप एव गिरिमधि- १॥ B द्वादशयोजनायाम २ स्वं ३ प्राकृतवेपः ४ उभ- यतो बधाशक्य. पाहायों भारो यत्र गारकादी-विहङ्गिवत्युच्यते ·सिद्धराजप्रबन्धः सह्य गङ्गोदकेन श्रीयुगादिदेवं मपयन् पर्वतस- मीपवर्जियामद्वादशकशासनं श्रीदेवार्चायै वि- प्राणयामास । तीर्थदर्शनाचोन्मुद्रितलोचन इवा- मृताभिषिक्त इव जातः। अत्र पर्वते सल्लकीवनसरि- त्पूरसंकुले इहैव विन्ध्यं करिष्यांमीत्यवन्ध्यप्रतिज्ञा, हस्तियूथनिष्य नये विहस्तमनसंमनोरथेनापि तीर्थ- विध्वंसपातकिन धिम्मामिति श्रीदेवपादानां पुरतो राजलोकविदितं स्वं निनिन्द । सानन्दो गिररेवत- तार ॥ अथ श्रीदेवसूरिचरितं व्याख्यास्यामः॥ तस्मिन्नवसरे कुमुदचन्द्रनामा दिगम्बरस्तेपु दे. शेपु चतुरशीतिवादैदिनो निर्जित्य कर्णाटदेशाद्- जरदेशं जेतुकामः कर्णावतीं प्रापा तत्र भट्टारकधी- देवसूरीणां चातुर्मासके स्थितानां श्रीअरिष्टनेमिना- सादे धर्मशास्त्रव्याख्याक्षणे वचनचातुरीमनुच्छिष्टा- माकर्ण्य तत्पण्डितैस्तवृत्तान्ते निवेदिते कुमुदच. न्द्रस्तेषामुपाश्रये सतृणमुदकं प्रक्षेपितवान् । अथ तैर्महर्षिभिः पण्डितैः खण्डनतर्कादिप्रमाणप्रवीणै- स्तस्मिन्नर्थेऽनाकर्णिततयाऽवज्ञाते सति श्रीदेवा. १८ विन्ध्यवनं रचयियामीति. २ (व्याकुलचित्तं ३ शान्त्याचा यकृतोत्तराध्ययनवृत्तौ] 21 ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.३ चार्यजामि तपोधनां चेटकैराधिष्ठितां विधाय नृ. त्यजलानयनादिभिर्विविधाभिर्वडम्बनाभिर्विडम्व्य तेपु चेटकेपपद्धृतयु तान् भृशं पराभवान्निभ नपरानपवार्य श्रीदेवसूरिभिरुक्तं वादविद्याविनो. दाय अवता पत्नने गन्तव्यं । तत्र राजस- भायां भवता सह वादं करिष्याम इत्यादिष्टे स कृतकृत्यमनाः स आशावासनः श्रीपत्तन- परिसरं प्राप्तः । श्रीसिद्धराजेन मातामहगुरुरिति प्रत्युद्मादिना सत्कृतस्तत्रावासान्दत्वा तस्थौ - श्रीसिद्धराजेन वादनिष्णाततां दृष्टाः श्रीहेमाचार्या- श्वतस्टपु विद्यातु परं प्रावीण्यं विभ्राणं जैनमुनि- गजयूथाधिपं सिताम्बरशासनवजप्राकारं नृपस- भागृङ्गारहारं कर्णावतीस्थितं श्रीदेवाचार्य वाद- विद्याविदं वादीभकण्ठीरवं प्राहुः। अथ राज्ञा तदा- व्हानाय प्रेपितविज्ञप्तिकायां श्रीसंघलेखेन सममा. गतायां श्रीदेवसूरयः पननं प्राप्य नृपोपरोधाद्वान्दे- वीमाराधयामासुः । तया तु वादिवेतालीयश्री- शान्तिसूरिविरचितोत्तराध्ययनवृहदृत्तौ दिगम्बर- वादस्थले चतुरशीतिविकल्पजालोपन्यासे भवद्भिः १ c उपाहतेपु. (२ निवार्य) ·-- सिद्धराजप्रवन्धः १६३ प्रतन्यमाने दिग्वाससो मुखे मुद्रापयिष्यन्तीत्या. देशानन्तरं गुप्तवृत्त्या कुमुचन्द्रसन्निधौ पण्डितान्प्र- स्थाप्य कस्मिन् शास्त्र विशेपकौशलमिति ज्ञापिते। देवादेशर्य किं करोमि सहसा लङ्कामिहैवानये जम्बूद्वीपमितो नयेयमथवा वारानिधि शोपये । हेलोत्पाटिततुङ्गपर्वतशिरोयावत्रिनेत्राचल*. क्षेपक्षोभविवर्द्धमानसलिलं वनामि वा वारिधिमें इति तदुक्तिश्रवणासिद्धान्तकुशलतां तस्या. ल्पीयसीमवगम्य जितं मन्यमानाभ्यां श्रीदेवचार्य- श्रीहेमचन्द्राभ्यां प्रमुदितं । अथ देवसूरिप्रभो रत्न- प्रभाभिधानः प्रथमशिष्यः क्षपामुखे गुप्तवेपतया कुमुदचन्द्रस्य गुरूदरे गतः । तेन कस्त्वमित्यभि- हिते अहं देवः । देवः कः । अहं । अहं कः । त्वं। लं कः । श्वा । श्वा कः । त्वं ॥ कः अहं देव इति तयोरुक्तिप्रत्युक्तिवन्धे चक्रभ्रमं भ्रमति, आत्मानं देवं दिगम्बरं श्वानं च संस्थाप्य यथागतं जगाम ।। तेन चक्रदोपप्रादुष्करणेन विपादनिपादसंपर्कात् । हहो श्वेतपटाः किमेप विकटाटोपोक्तिसंटशितैः १॥ देवाज्ञापय. २ ० अथानये किं ३ पिन्व्यमन्दरहिमत्त्वत्रिकया- चल. "त्रिनेत्रस्य शिवस्याचली हिमवान् ] ४ यारांनिध .. D ·१६१ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः३ संसारावटकोटरेऽतिविकटे मुग्धो जनः पात्यते । तत्त्वातत्त्वविचारणासु यदि वो हेवाकलेशस्तदा सत्यं कौमुदचन्द्रमङियुगलं रात्रिंदिवं भ्यायत॥३॥ इमा तदुचितां कवितां निर्माप्य समादाय कु- मुदचन्द्रः श्रीदेवसूरीन्प्रति प्राहिणोत् । तदनु तच्चरणपरमाणुर्बुद्धिवैभवावगणितचाणाक्यः पण्डितमाणिक्यः। कः कण्ठीरवकण्ठकेसरसटाभारं स्टशत्यङ्गिणा • कः कुन्तेन शितेन नेत्रकुहरे कण्डूयनं काकति । कः सन्नाति पन्नगेश्वरशिरोरत्नावतंसश्रिये यः श्वेताम्बरशासनस्य कुरुते वन्द्यस्य निन्दामि- माम् ॥७॥ अंथ रत्नाकरपण्डितः॥ 'नग्नैनिरुद्धा युवतीजनस्य यन्मुक्तिरत्र प्रकटं हि तत्त्वम् । तत्किं वृथा कर्कशतर्ककेलौ तवाभिलापोयमनर्थमूलः ॥ २ ॥ १ (यथा केनापि स्वयं नगन बलान्निरुद्धाय तरुण्य कर्कश क्रीडाभिलापः क्रियते सत्यं सोऽनर्थमूल इति समासोक्त्यलङ्कारः अभ्यासलेश.) २) अहि.

·सिद्धराजप्रबन्धः इति कुमुदचन्द्रं प्रति सोपहासं प्राहिणोत् ॥ अथ श्रीमयणलदेवी कुमुदचन्द्रपक्षिपातिनी , अ- भ्यासवर्तिनः सभ्यस्तिज्जयाय नित्यमुपरोधयन्तीति श्रुत्वा श्रीहेमचन्द्रचार्येण वादस्थळे दिगम्बराः स्त्री- कृतं सुरूतमप्रमाणीकरिष्यन्ति सिताम्बरास्तं स्था- पयिष्यन्तीति तेपामेव. पार्थात्तद्वृत्तान्ते निवेदिते राजी व्यवहाराबहिर्मुखे दिगम्बरे पक्षपातमुज्झा चकार। अथ भाषोत्तरलेखनाय सुखासनसमासीनः कुमुदचन्द्र : पण्डितरत्नप्रभश्वरणचारेणाऽक्षपटले समागतौ । तदाधिकतैः॥ केवलिदूउं न भुञ्जइ चीवरसहिअस्स नत्थि- निव्वाणं इत्थी हूया न सिज्झइ ई मयमेयं कुमुदचन्दस्स: कुमुदचन्द्र इति भापां लेखयामास । अथ । सिता- म्बराणामुत्तरम्॥ . केवली भूतो न भुञ्जति वस्त्रसहितस्य नास्ति मोक्षः। स्त्री भूता न सिद्धयति मतमेतत्कुमुदचन्द्रस्य ॥ १ १० लेखनाय मुखासनसमासीनः कुमुदचन्द्र पण्डितरत्नप्रभश्च- रणचारेण आक्षिपटले सभागतौ तदधिकृतः। केवलीत्यादि. .

·१६६ प्रबन्धचिन्तामाणिःसर्गः ३ केवलि हूउविभुञ्जइ चीवरसहिअस्सअयि निव्वाणं इत्थी हूयावि सिज्झइ मयमेयं देवसूरीण॥१॥ इति भापोत्तरलेखनानन्तरं निणीतवादस्थल- वासरे श्रीसिद्धराजे समाजमागतवति , पदर्श- नप्रमाणवेदिषु सभ्येयु समुपस्थितेपु कुमुदचन्द्र- वादी पुरो वाद्यमानजयीडण्डिमा ध्रियमाणसि- तातपत्रः सुखासनसमाप्तीनः पुरो वंशाग्रलम्बमा- नपत्रावलम्बः सिद्धराजसभायां नृपप्रसादीकतसिं- हासने निपसाद । प्रभुश्रीदेवसूरयश्च श्रीहेमचन्द्र- मुनीन्द्रसहिताः सभासिंहासनमेकमेवालंचक्रुः । अथ कुमुदचन्द्रवादी स्वयं ज्यायान किंचिद्- व्यतिक्रान्तशैशवं श्रीहेमचन्द्रं प्रति पीतं तर्क भवतेत्यभिहिते श्रीहेमचन्द्रस्तं प्रति जरातरलित- मते किमेवमसमञ्जतं ब्रूपे श्वेतं तकं पीता हरिद्रेति वाक्येनाधारुतः । युवयोः को वादीति ष्ट- न्छन्, श्रीदेवसूरिभिस्तन्निराकरणार्यायं भवतः प्रति- वादीत्यभिहिते कुमुदचन्द्रः प्राह । मम वृद्धस्यानेन केवली भूतोपि भअति वस्वसहितस्याप्यस्ति निवार्ण । स्त्री भूतापि सिद्धयति मतमेतदेवमूरीणां ॥ १ १) तात्तेरस्करणाय * ·सिद्धराजप्रबन्धः शिशुना सह को वाद इति तदुक्तिमाकाहमेव ज्यायान् भवानेव शिशुः योद्यापि कटीदवरकमपि नादत्से निवसनं च । इत्यं राज्ञा तयोचिंतण्डायां निपिन्द्वायामित्यं पणबन्धो मिथः समजनि परा- जितैः श्वेताम्बरैर्दिगम्वरत्वमङ्गीकार्य । दिगम्बरैस्तु देशत्याग इति निर्णीते पणबन्धादनु स्वदेशकल- कभीरुभिदैवाचार्यैः सर्वानुवादपरिहारपरैर्देशानु- वादपरायणैः कुमुदचन्द्रं प्रति प्रथमं भवान्कक्षीकरो- तु पक्षमित्यभिहिते ॥ रखद्योतद्युतिमातनोति सविता जीर्णोर्णनाभालय- च्छायांमाश्रयते शशी मशकतामायान्ति यत्राद्रयः। इत्यं वर्णयतो नभस्तव यशो जातं स्मृतेर्गोचरं तत्तस्मिन्ध्रमरायते नरपते वाचस्ततो मुद्रिताः ॥१॥ इति नृपं प्रत्याशिपं ददौ । वाचस्ततो मुद्रिता इति तदीयापशब्देन सभ्यास्तं स्वहस्तवन्धनमिति विमृशन्तो मुमुदिरे ॥ अव देवाचार्याः ।। * नारीणां विदधाति निर्वृतिपदं श्वेताम्वरप्रोल्लस- १ AC दोरक निवसन २ BC उर्णनाभालयछाया ३ यस्मिन् नारीणा स्त्रीणा जिनशासनपक्षे । अरीणा शत्रूणा नेति राज्यपक्षे निर्वृति मुख मोक्ष च। नयपथो नीतिमार्गस्तस्य विस्ताररचनास्थान ।

·१६८ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग.३ कीर्तिस्फातिमनोहरं नयपथप्रस्तारभङ्गीगृहम् । यस्मिन्के वलिनोन निर्जितपरोत्सेकाःसदा दन्तिनो राज्यं तजिनशासनं च भवतश्चौलुक्य जीयाञ्चि- रम् ॥१॥ नृपं प्रतीमामाशिपं ददौ॥ अथ वादी कुमुदचन्द्रः केवलिभुक्तिस्त्रीनिर्वाणचीरनिराकरणपक्षोपन्यास पारापतविहङ्गमसदृशया स्खलितगिरा प्रारम- माणः सभ्यैरन्तर्विहसद्भिः प्रत्यक्षप्रशंसापरैः पुर- स्क्रियमाणः कियदुपन्यासप्रान्ते उच्यतामित्युक्तो देवाचार्यः प्रलयकालोन्मीलितप्रचण्डपवनक्षुभि- ताम्भोधिनिचितवीचसिमीचीभिर्वाग्भिवृहदुत्तराध्य- यनवृत्तेश्चतुरशीतिीवकल्पजालोपन्यासे प्रक्रान्ते भा- स्वस्प्रतिभापसरपरिम्लानायमानकुमुदः कुमुदचन्द्रः संभ्रमभ्रान्तचेतास्तद्वचनान्यवधारयितुमक्षमो भूय- अन्यत्र नैगमादिसप्तनयानां• विनिर्जितः परेषां शत्रूणां च उत्सक ऊन्नत्यमहंकारश्च येः। के पुरुषाः प्रशस्तबलवन्तो न अपि तु सर्वे दन्तिनो गना अन्यत्र केवलिनः केवलज्ञानवन्तो नादन्तीति नो कि त्वदन्ति भुञ्जन्त्येव सदा छास्थसाधुवादित्यर्थः ॥ १ १AC विनिर्मित. , २ A B भवतोः ३० उपमया स सख- लितस्वालितगिरा ४ B पुरस्क्रियमाणैः - (१ तरङ्गोज्जवलामिः) ६ A उपन्यासमक्रमे भ्रश्यत्. - .

·सिद्धराजप्रबन्धः स्तमेवोपन्यासं समभ्यर्थितवान । सिद्धराजसन्येषु . निपेधपरेष्वपि । अप्रमेयपमेयलहरीभिस्तं प्रमाणा- म्भोधौ मजयितुं प्रारब्धेपाडशे दिने आकस्मिके देवा चार्यस्य कण्ठावग्रहे मान्तिकैःश्रीयशोभद्रसूरिभिरंतु- ल्यकुरुकुल्लादेवीप्रसादलब्धवरैस्तत्कण्ठंपीठात्क्षणा. क्षपणककृतकार्मणानुभावात्कशचण्डुकः पातयांच- को तच्चित्रनिरीक्षणाचतुरैः श्रीयशोभद्रसूरिभिः स्ला- ध्यमानः कुमुदचन्द्रश्चामन्दं निन्धमानः प्रमोदविषा- दौ दधात। अथ श्रीदेवसूरिभिरुपन्यासोपक्रमे कोटा- कोटिरिति शब्दे प्रोच्यमाने तच्छब्दव्युप्ततिं कुम- दचन्द्र पृच्छति कण्ठपीठे लुठिताटव्याकरणः प- ण्डितः काकलः टापटीपसूत्रनिष्यन्नं शाकटायन- व्याकरणोदितं कोटाकोटिः कोटीकोटिः कोटिको- टिरिति सिद्ध शब्दत्रयनिर्णयं प्राह ॥ अथ प्रथम- मेव वाचस्ततो मुद्रिता इति स्वयं पठितमिति स्वयमपशब्दप्रभावात्तदा तु प्रादुर्भूतमुखमुद्रःश्रीदे. वाचार्येण निर्जितोहमिति स्वयमुच्चरन् श्रीसिद्धरा- जेन पराजितव्यवहारादऽपदारेणापसार्यमाणः सं. भवत्पराभवाविर्भावादुबिस्फोटं प्राप्य विपेदे। १० वीरसूरिभिश्च. २ कार्मुकानुभावाद्वाह. केशकण्डुकः ३) उबरफोट ·१७० प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.३ अनन्तरं तु श्रीसिद्धराजः प्रमोदमेदुरमनाः दे. वाचार्यप्रभावप्रभावनाचिकीर्द्धि धारितासतातपत्र- चतुष्टयः प्रकीर्णकप्रकरवीज्यमानः स्वयं दत्तहस्ताव- लम्बः पूर्यमाणेषु यमलशद्वेषु रोवःकुक्षिभरिविनम विभ्रति निःस्वाननिस्वनैः स्फूर्जद्वर्यतूर्यपूर्यमाणदि. गन्तराले थाहडनानोपासकेन लक्षत्रयप्रमितद्रव्य. व्ययकता कतार्थिसाथै वादिचक्रवर्तिनः पादार- धार्यतामिति स्तुतिवातैरमन्दानन्दकन्दकन्दलनका रिणि मङ्गले महर्मुहुरुध्यमाने श्रीदेवाचार्यानधाहडेने तेनैव कारितप्रासादे श्रीमन्महावीरनमस्करणपूर्व वसतौ प्रावेशयत्। तत्पारितोपके नृपतिः सूरिभ्योऽ निच्छयोपि छालाप्रभृति ग्रामद्वादशकं ददौ ।। तदु- पश्लोकेन श्लोका एवं ॥ वस्त्रप्रतिष्ठाचार्याय नमः श्रीदेवसूरये। यत्प्रसादमिवाख्याति सुखप्रश्नेषु दर्शनम ॥ १ ॥ इति श्रीप्रद्युम्नाचार्यः॥ यदि नाम कुमुदचद्रं नाजेप्यदेवमूरिरहिमरुचिः । कटिपरिधानमधास्यत्कतमःश्वताम्बरो जगति ॥१ १c प्रभावना निकी: २ ) पूर्यमाणेषु दिगन्तरालेषु ३ D ऊन- सूर्ग. ४ A पाहड, ५५ । नाहरेम A D प्राशयन् ७ वर्शनः ·सिद्धराजप्रबन्धः १७१ इति हेमाचार्यः॥ भेजेऽवकीर्णितां नग्नः कीर्तिकन्यामुपार्जयन् । तां देवसूरिराच्छिद्य तं निबन्ध पुनर्व्यधात् ॥१॥ इति श्रीउदयप्रादेवः ॥ 'वादविद्यावतोऽद्यापि लेखशालामनुज्झता देवरिप्रभोः साम्यं कथं स्यादेवसूरिणा॥ १ ॥ इति श्रीमुनिदेवाचार्यः॥ नग्नो यत्प्रतिभाधर्मात्कीर्तियोगपटं त्यजन । हियेवात्याजि भारत्या देवसूरिर्मुदेऽस्तु वः ॥ १ ॥ सत्रागारमशेपकेवलभृतां भुक्तिं तथा स्थापय- नारीणामपि मक्षितथिमभवत्तद्युक्तियुक्तोत्तरैः । यः श्वेताम्बरशासनस्य विजिते नमे प्रतिष्ठागुरु- स्तदेवानुरुतोप्यऽमेयमहिमा श्रीदेवरिप्रभुः ॥२॥ •क्षितमतता, अवकीणी सतवत इत्यमरः) • मुनिदेषमरिकते शान्तिनाथचरिने ठोकबदेऽप्यय लोकः १२। देवमूरिणा नृहस्पतिना लेरानशालास्थितेनाया पीति निरोपः परिहारस्तु लेखाना देवानां शाला स्थान समिति शाला स्थान सभायां पतिविश्वः 1A कण्टामुर्पान्य या C D निर्गन्य ३ A पिदः ४ ३ अ- मुचता १ पात् . पान गुरुतो ) लमप्रतिष्ठागुरु- श्रीवास्त: श्रीदेगमूरिः ममः । श्रीदेवमूरिमनीः ·१७२ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग. ३ इति मेरुतुङ्गसूरियां हयामिति देवसूरीणां प्रबन्धः।। ॥ अथ श्रीपत्तनवास्तव्य उच्छिन्नवंशका आभ- डनामा वणिकपुत्रः कांस्यकारकहढे घर्घरकघर्षणं कुर्वस्तत्र पञ्च विशोकानर्जयित्वा दिनव्ययं कु- र्वाणो द्विसन्ध्यमपि श्रीहेमसूरीणां चरणमूले प्र- तिक्रमन् प्रकृतिचतुरतयाऽधीतागस्त्यवौद्धमतादि- रत्नपरीक्षाग्रन्थो रत्नपरीक्षकाणां सान्निध्यात्परीक्षा; दक्षः कदाचिच्छीहेमचन्द्रसन्निधौ धनाभावातरिग्रह प्रमाणनियमान्संकुचितान् गृह्णन् सामुद्रिकवदिभिः प्रभुभिरायतौ तद्भाग्यवैभवप्रसरं विमृशद्भिस्तस्य लक्षत्रयद्रम्माणां परिग्रहमानं कारयद्भिः सह संतुष्ट- तया व्यवहरन्, कस्मिन्नप्यवसरे कापियामे यिया- सुरन्तरालेऽजाव्रजं वजन्तमालोक्यैकस्या अजायाः कण्ठे पापणखण्डे रत्नपरीक्षकतया रत्नजातीय परी- क्ष्य तल्लोभानां मूल्येन क्रीत्वा मणिकारपाङचमुत्ते. जितं निर्माप्य सिद्धराजमुकुटघटनाग्रस्तावे लक्ष्यम्- ल्यद्रव्येणतं नृपायैव ददौतेन नीवीधनेन मजिष्टा- स्थानकानि'कदाचिदागतानि क्रीला तद्विक्रयावस्तरे (१ श्रीमालक्षातीयः २ (ख) पन लोष्टिशनीति पाठः तत्समय- योग्यनापरविशेषान्) ABD मतिझामन [४ मनिगाणी.)

·सिद्धराजप्रबन्धः १७३ सांयात्रिकैर्जलचोरभयानदन्तनिहिताः काञ्चनक- म्बिकाः पश्यन् सर्वेभ्यः स्थानकेभ्यस्ताः संज. ग्राह । तदनन्तरं सर्वनगरमुख्यः श्रीसिद्धराज- मान्यो जिनशासनप्रभावकः श्रावकः प्रतिदिनं प्रतिवर्षे यदृच्छया जैनमुनिभ्योऽन्नवस्त्रादि ददानो गुप्तवृत्त्या नव्यानि धर्मस्थानानि जीर्णानि च 'प्रशास्तिरहितानि स्वदेशेषु विदेशेषु च समुदधार॥ वल्लीछन्नद्रुम इव मत्स्नाच्छादितसमस्तवीजमिव । प्रायः प्रच्छन्नलतं सुरुतं शतशाखतामेति ॥ १ ॥ इति साह आभडप्रवन्धः॥ अथान्यस्मिन्नवसरे श्रीसिद्धराजः संसारसागरं तितीर्पः प्रत्येकं सर्वदेशेषु सर्वदर्शनेयु देवतत्त्वध- मतत्त्वपात्रतत्व जिज्ञासया पृच्छमानेषु निजस्तुति- परनिन्दापरेपु सन्देहदोलाधिरुढमानतः श्रीहेमा- चार्यमाकार्य विचार्यकार्य पप्रच्छ । आचार्यैस्तु चतुर्दशविद्यास्थानरहस्यं विमृश्येति पौराणिकनि- यो वक्तुमारेभे । यत्पुरा कश्चिद्व्यवहारी पूर्व परिणीतां पत्नों परित्यज्य संग्रहणीसारूतर्सवस्वः सदैव पूर्वपत्न्या पतिवशीकरणाय तहेदिभ्यः का. १.. उदीउन्न.२.! वसाह C Dसा (३ वेश्याधीनरुतसवित्त) ·। १७४ प्रबन्धचिन्तामाणिःसर्ग.३ मणककर्मणि पृच्छयमाने कश्चिन्द्रौडदेशीयो रश्मि- नियन्त्रितं तब पतिं करोमीत्युत्ता किंचिदाचिन्त्य- चीय भेषजमुपानीय भोजनान्तर्देयमिति भाषमाणः सगतः । कियदिनान्ते समागते क्षयाहानि तस्मि- स्तथा कृते स प्रत्यक्षपभतां प्राप। स च तलती- कारमनवबुध्यमाना विश्वविश्वाकोशान्सहमाना निजं दुश्चरितं शोचन्ती कदाचिन्मध्यदिने । दिने श्वरकठोरतरकरनिकरमतरतप्यमानापि शाडल- भूमिपु तं पतिं वृपभरूपं चारयन्ती कस्यापि तरो- मूले विश्रान्ता निर्भर विलपन्ती, आलापं नभस्य- कस्माञ्छश्राव । तदा तत्रागतो विमानाधिरूढः पशुपतिर्भवान्यातदुःखकारणं दृष्टो यथावस्थित नि- वेद्य तस्यैव तरोस्छायायां पुंस्त्वनिबन्धनमौपचं त- निर्वन्धादादिश्य तिरोदधे। सा तदनु तदीयां छायां रेखाङ्किता निर्माय तन्मध्यवर्जिन ऊंपधारानुच्छेद्य वृपभवदने क्षिपन्ती तेनाप्यज्ञातस्वरूपेणौपधाङ्कु- रेण वदनन्यस्तेन स वृपभो मानुष्यतां प्राप। यथा तदज्ञातस्वरूपोपि भेपजाकुर: समीहितकार्यसिद्धिं चकार तथा कलियुगे मोहानदपि तिरोहितं पात्र- ·सिद्धराजप्रबन्धः १७५ परिज्ञानं सभक्तिक सर्वदर्शनाराधनेनाऽविदितस्व- रूपमपि मुक्तिप्रदं भवतीति निर्णयः । इति हेमच- न्द्राचार्यैः । सर्वदर्शनसन्माने निवेदिते सति श्री- सिद्धराजः सर्वधर्माराधनां चकार ॥ इति सर्वदर्शनमान्यताप्रवन्धः ॥ ॥अथान्यदा निशि कर्णमेरुप्रासादे नृपतिर्नाटकं वि- लोकंयन् केनापिचणकविक्रयकारिणा वणिग्मात्रेण स्कन्धेन स्कन्धन्यस्तहस्तेन तल्लीलायितेन चित्रयि- माणमानसः स भूयो भूयस्तदीयमानं सकर्पूरवीटकं परितोपिते गृहुन नाटकविसर्जनावसरेनुचरैस्तद्हा- दिसम्यगवगम्य सौधमासाद्य सुष्वाप। प्रत्यूपे भू. पः कृतमाभातिककत्यःसर्वावसरेऽलंझतसभामण्डप- स्तं चणकविक्रयकारिणं विपणिनमाकार्य निशि स्कन्धन्यस्तहस्तभारेण ग्रीवा बाधते इत्यभिहिते तत्कालोप्तन्नमतिर्विज्ञपयामासा देव आसमुद्रान्तभू- भारे स्कन्धाधिरुढे यदि स्वामिनः न वाधते स्कन्ध. स्तदा तृणमात्रस्य निविस्य मम पण्याजीवस्य, भारेण स्वामिनः को स्कन्धवाति तदीयाचित्यधि- जपनेन प्रमोदावान्नृपः पारितोपिकं ददौ ।। PAU समते. २0 भारेण ता.

·१७६ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः३ इति चणकविक्रयिवणिजः प्रबन्धः ॥ अथान्यास्यां निशि नृपः कर्णमेरुप्रासादात्प्रेक्षणं प्रेक्ष्य प्रत्यावृत्तः कस्यापि व्यवहारिणो हम्य बहू- न्दीपानालोक्य किमेतदिति एमः स लक्षदीपांस्ता- 'विज्ञपयामास । असौ धन्य इति । स्वसौधमध्यमध्यास्य व्यतीतक्षणदाक्षणः स धन्यमानी तं सदः समानीयेत्यादिदेश । एतेपां सदा प्रदीपानांप्रज्वालनेन भवतः सदा प्रदी- पनं तद्भवदीयवित्तस्य कियन्तो लक्षा इत्यभिहितः स विद्यमानांश्चतुरशीतिलक्षान्निवेदयामास। तदनु- कन्याकम्पमानमानसः स्वकोशात्योडशलक्षान्प्र- सादकत्य तत्सौधे कोटिध्वजमध्यारोपयामास ॥ इति पोडशलक्षप्रबन्धः॥ अथान्यस्मिन्नवसरे राज्ञा कदाचिदालाकदेशे दुर्गभूमौ सिंहपुरमिति ब्राह्मणानामग्रहारः स्थापि-. तस्तच्छाशने पडुत्तरशतं ग्रामाः। अथ श्रीसिद्धराजः कदाचिसिहनादेविप्रेदेशमध्यनिवासं याचि- तः साभ्रमतीतीरवर्तिनमाशाम्बिलीग्राम तेभ्यो ददौ । तेपांच सिंहपुराधान्यान्यादाय गच्छता- १ A स धन्यमानी. २ A B आशाम्बली.

·सिद्धराजप्रबन्धः मागच्छतां च दानमोक्षं चकार । अथ राज्ञा सिद्ध- राजेन मालवकं प्रति कृतप्रयाणेन वाराहीग्रामपरि- सरमाश्रित्य तदीयान् पट्टकिलानाय तचातुर्यप. रक्षाकृते निजां प्रधानां राजवाहनसेजवाली स्थप- निका समर्पियत।अथ नृपतौ पुरतःप्रयात तैः स- वैरपि संभूय तदङ्गानि प्रत्येकं विदार्य यथावान्छित स्वस्वसौधे निदधिरे। अथ यदा प्रत्यावृनो नृपस्ता स्थापानको तेभ्यो याचमानस्तहोकितभिन्नानि तदङ्गानि पश्यन् सविस्मयं किमेतदित्यादिशंस्तै- विज्ञपयांच। स्वामिन्नेकः कोप्यऽस्य वस्तुनो गो- पनविधौ न प्रभूष्णुमलिम्लुचादिभ्यः कदाचिदपाये संजायमाने सति कः प्रभोरुत्तरकर्तेति विमृश्यैतद- स्माभिर्व्यवसितं तदा राजा सविस्मयस्मेरमनास्ते. पां च इति विरुदं ददौ ॥ इति वाराहीयाचप्रवन्धः। ६दाण, २८ पाहि. (३ यानविशेष महाविशेषार्थ रोमान देस इति भाषाया) स्थापानेकार्थ (न्यामा रा) १ . मम- पिता. यथोनित ७ । सपनिमा (न्याम पापण हानि भापाया) 17 मनिपान गर्दाना सदानिदपाय ·प्रबन्धचिन्तामाणिःसर्ग. ३ अथ कदाविच्छ्रीजयसिंहदेवो नृपतिर्मालदकं विजित्य प्रत्यावृत्तः । उझायामे निवेशितस्कन्धा- वारस्तैर्यामीणैः प्रतिपन्नमातुलै र्दुग्धपरिपूर्णप्रवाहा दिभिरुचितैः परितोप्यमाणस्तस्यामेव निशि गु- तत्या. तदुःखसुखजिज्ञासुः कस्यापि ग्रामीणस्य गृहे गतः । गोदोहादिव्याकुलतायामपि तेन क. स्त्वमिति एष्टः,श्रीसोमेश्वरस्य कार्पटिकोहं महारा- ट्रदेशवास्तव्य इति तस्मै न्यवेदयत् । तेन च नृपतेः पार्श्वे महाराष्ट्रदेशस्य तन्महाराजस्य च गुण- दोपवृत्तान्ते पच्छमाने स नृपतेस्तस्य पण्णवति- राजगुणान्प्रशंसंस्तत्यार्चे गूर्जराधीश्वरगुणदोपान्ट- च्छना श्रीसिद्धराजस्य प्रजापालनपाण्डित्यं सेवके- प्यतुल्यवात्सल्यत्वं चेत्यादीनगुणान्वर्णयस्तन क- त्रिमदोपे उत्पाद्यमाने सोऽस्माकं मन्दभाग्यतया नृपतेरपुत्रतालक्षण एव दोप इत्यभूणि मुअन्न- पति निकैतववृत्त्या परितोपयामास । अथ प्रभात- १) अथ कदानिरिसद्धरानः सिंहभाविप्रेदेशमध्यनिवास याचितः सा- भ्रमतीतीर तेभ्यो ददौ तपां च सिंहपुराधान्यान्यादाय गच्चतां दाण- " मोक्ष चकार ॥ २ C कुण्डा D डाआ, ३ .1 मौतुले. ४.. B आवा- हादिभिः ·सिद्धराजप्रबन्धः १७९ काले संभूय सर्वेऽपि मिलिता नृपदर्शनोत्कीण्ठ- ताः सौधमध्यास्य प्रभोः प्रणामानन्तरं तदतुल्य- पल्यङ्के निविष्टाः, आसनदाननियोगिभिः प्रदत्तेपि एपगासने तत्सौकुमार्य करस्यर्शन विचिन्त्य वय- मिह सुखसुखेन निपण्णास्तिष्टाम इति नृपे स्मि- तमुखाम्भोजे तस्थुः ।। इति उझावास्तव्यग्रामीणानां प्रवन्धः।। अथ कदाचिज्झालांज्ञातीयमाङ्कनामा क्षत्रियः श्रीसिद्धराजसेवार्थ सभां गच्छन् प्रत्यहं पारीचीद्वयं भूमौ निहत्योपविशति।उद्धरन्दयमुत्तिष्टति तस्य च भोजने घृतपरिपूर्णः कुतुपै एक एव व्यये याति- तस्य तु घृताभ्यक्तदाढिकानिर्माजने घृतपाडशांशो ऽवशिष्यते । कदाचिदपुरपाटवे पथ्यावसरे पञ्च- मानकप्रमितयवागूपथ्यप्रान्ते आयुर्वेदविदाऽमृतो- वकम-हारे किमिति न पीतमुत्पुपालब्धः। यतः।। पिबेटसहस्रं तु यावन्नाभ्युदितो रविः । उदिते तु सहस्त्रांशी विन्दुरेको पटायते ॥ १ { c वुण्डा. २ 0 गाला. ३ पाषाणभेदकः शत्वांगशेषः पगई भागाया ४ टिस्तव्यसुदरात A 13 ) ५ सम्भः ६ ..। गाध्यासरे ७८ अस्तामतः ८ अस्त यात ९ विन्टगताया ·१८० प्रबन्धचिन्तामाणिः सर्ग, ३ रजन्याः पाश्चात्यघटिकाचतुष्टये सूर्यस्यानुदया- वधि यातयः पीयते जलयोगः क्रियते तबज्जोदक तदमृतोदकं सूर्योदये समुप्तन्ने निरन्नैः प्रातर्यदुदक पीयते तहिषं ततःविन्दुरको घटातायते । भोजनाः यजलं पीयते तदमृतं भोजनान्ते तत्कालपीतं पयः छत्रं छत्रोदकमिति भण्यते । तेन प्रोक्तं पुनः, पूर्व- भुक्तमहारंपरिकल्प्य संप्रति पयः पीत्वा पुनर - हारं करिष्यामीत्पुपक्रममाणस्तेनैव वैद्येन निपिद्धः। नृपतिना निरायुधकारणं पृष्टः, समयोचितं मे प्र- हरणमिति विज्ञपयन्नऽन्यदा मजनावसरे हस्तिप- प्रेयमाणं हस्तिनमालोक्य सन्निहितश्चानेने शुण्डा- दण्डे निहत्य मर्मस्थाननिपीडितस्य गजस्यपुच्छभा- गंस गहन तदीयातुलेन बलेनान्तस्युटितस्य कर. टिन उत्तारित हस्तिपके भूपतितः सोऽसुभिर्व्ययु- ज्यत । स तु गूर्जरदेशभूपाले पलायिते समायात. म्लेछान्समरे स्वेच्छयोच्छेदयन् यत्र दिवं प्राप्तस्तत्र श्रीपत्तने माङ्गस्थण्डिलमिति प्रसिद्धिः॥ ॥ इति माङ्गझालाप्रवन्धः॥ RAC छन्न छनोदक २ ततोसी ३ A पूर्वान्न. (४ कुकुर शुनि श्वान इति वानस्यति )३० उत्तरिने भूपती 0 उत्सारिते नृपत ·सिद्धराजप्रबन्धः १८१ अन्यदा म्लेच्छप्रधान' समायतेषु मध्यदेशागता- न्वेपकारकानाहूय रहस्यं किंचिदादिश्य विसतर्ज नृपः। अथापरस्मिन्तायाते च समागते प्रलयकाल प्रचण्डपवनप्रादुर्भावे नृपः सुधर्मसंधर्माणमास्था- नीमास्थाय यावदवलोकते तावदन्तरिक्षादवतरन्त मस्तकन्यस्तकाञ्चनेष्टिकायुगेन काञ्चनशोभा बि- भ्राणं पलादयुगलमालोक्य भयभ्रान्ते समाजलो- के नृपचरणपीठे तदुपायनं विमुख्य भूपीठलुठना- त्पूर्व प्रणिपत्येति विज्ञपयामास । यदद्य देवार्च- नावसरे लङ्कानगर्या महाराजाधिराजः श्रीविभी- णो राजस्थापनाचार्यस्य रघुकुलतिलकस्य श्रीराम- स्याभिरामगुणयामाभिरामस्य स्मरन् ज्ञानमयेन चक्षुपा संप्रति चालुक्यकुलतिलकं श्रीसिद्धराजा- चतारेऽवतीण स्वयं स्वीयं स्वामिनमवधाोत्कण्ठो. त्कटायमानमानसोऽहं तत्र प्रणामकरणायागच्छा- मीति फिंचा प्रभु मन्त्रागमनेनानुगृहीप्यतीति वि- ज्ञपयनौ पहितवान् । तन्निर्णय श्रीमुखेन समा. १ ॥ म्हच्छशेष. २ } आल्य क ह स मिनिदान २BC) अमरे (४ इन्दमपा.) 0 भाण्टाकाण्टापटमान. ६.BC नमः ·। १८२ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्गः३ दिशतु देवः । ताभ्यामित्यभिहिते नृपतिः किंचि. दन्तर्विचिन्त्य स तावेवं समादिशत् । यद्वयमेव प्रफु- लायल्लकलहरीप्रेर्यमाणाः स्वसमये स्वयमेव विभी- पणमिलनाय समेष्याम इत्युदीर्य निजकण्ठ गृ- ङ्गारिणमेकावलीहारं प्रतिप्राभृतं प्रसादीकृतं। प्रभु- णाहमयमपि प्रेष्यप्रेपणावसरे न विस्मरणीय इति विशपविज्ञप्तिं विधायान्तरिक्षमार्गेण तद्राक्षसद्वन्द तिरोधत्ते । तदैव ते म्लेच्छप्रधानपुरुषा भयभ्रान्ताः स्वपौरुपमुत्सृज्य नृपपुरत आहूता भक्तिभारभा- सुरणि वचांसि बवाणास्तद्राजाय समुचितमुपा- यनमुपनीय श्रीसिद्धराजेन व्यसृज्यत । इति म्लेछागमनिपेधप्रबन्धः॥ अथानन्तरं कोल्लापुरनगरराजस्य सभायां बन्दिनः श्रीसिद्धराजस्य कीर्ति वितन्वन्तः, तदा तथ्यं सिद्ध- राजं वयं मन्यामहे यदा प्रत्यक्षमप्यस्माकं कमपि चमत्कारंसिद्धराजो दर्शयतीत्येतद्रुवाणेन तेन राज्ञा ते परारुतास्तत्स्वरूपं नृपतेर्विज्ञपयामातु: । अथ स्वामिनि सभायां निभालयति तत्तत्त्ववेदिना के. १ सत्यमेवमादिदेश २ [उत्कण्ठातिशयाश्चर्य) ३ A B आटच्छता- मवसर प्रभुणाहमन्यस्मिन्नाप. ४ D व्यऋम्भन्त. ५A कौडाकपुर. F ·सिद्धराजप्रबन्धः १८३ नापि नियोगिनाञ्जलिबन्धपूर्वकं निजाभिप्राये प्रादुः- क्रियमाणे राज्ञा सरहसि तत्कारणं दृष्टो नृपत्तेरा- शयं विज्ञपयन् द्रव्यलक्षत्रयसाध्योऽयमर्थ इति वा- क्यविशेषमाह । तदेव दैवज्ञनिर्दिष्टे मुहूर्ते स नृ- पालक्षत्रयमुपलभ्य वणिगाकारो भूत्वा सर्व भाण्डानि संगृह्य सिद्धशङ्केव रत्नखचितं सुवर्णपा- दुकायुगलमतुलं योगदण्डं च मणिमयकुण्डलयुगलं च । तद्विधयोगपिशुनं योगपर्ट च चण्डांशुरोचिश्च- न्द्रातपं सह नीला पथानमुल्लध्य कतिपयैरहोमि- स्तत्पुरे दत्तावासः। आसन्नायां दीपोत्सवनिशितन्न- गरराज्ञोऽवरोधे महालक्ष्मीदेव्याः पूजार्थ तवासाद- मुपेयुपि त कृतकसिद्धरूपस्तेन वेपेणालंकृतः, के. नापि सदभ्यस्तोप्ततनन वर्वरेणानुगम्यमानों दे- व्याः पीठेऽकस्मात्प्रादुरासीत् । देव्या रत्नमय- सुवर्णकर्पूरमयीं सपा विरचयंस्तवरोधाय तद्वि- धानि बोटकानि ददानः श्रीसिद्धराजनामाङ्कितं सिद्धपं पूजाव्याजाचत्र नियोज्यात्पतनवशावर स्कन्धमधिरुह्य यथागतमगात् । निशावसाने सम येऽवरोधस्तं विरोधिनृपवृतान्तं ज्ञापितः सन् भयभ्रा न्तो नृपः स्वप्रधानपुरुपैस्तत्याभृतं सिदाधिपतये ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.३ प्राहिणोत् । अथ तेन नियोगिना भाण्डादिक्रयवि- यं संक्षिप्य । ममागमनावधि नैतेषां प्रधानानां दर्शनं देयमिति वेगवता पुरुषेण विज्ञपयामास । तदनु झगिति कतिपयैर्दिनैस्तत्र समुपेतः । तत्स्व- रूपं विज्ञप्तो नृपतिस्तेपां प्रधानानां तदुचितामाव- जनां चकार॥ इति कोल्हापुरराजप्रवन्धः ।। श्रीसिद्धराजेन मालवमण्डलायशोवर्मा नृपति- र्निबध्यानातः। अवसरे क्रियमाणेन सीलनाभिधा- नकौतुकिना “बेडायां समुद्रो मन इति” तत्पृष्ट- गायनेनापशब्दं ब्रूपे इति सर्जितो वेडासमानायां गर्जरधरित्र्यां मालवकसमुद्रो मग्न इति विरोधाल- ङ्कारमीपत्त्या परिहरन्प्रभोहेममयीं जिव्हां प्राप ॥ इति कौतुकीसीलणप्रवन्धः ॥ कदाचितिद्धराजस्य वाग्मी कश्चित्सान्धिविग्र- हिको जयचन्द्रनाम्ना काशीपुरीश्वरेण श्रीमदणहि- लपुरस्य प्रासाद पानिपानादिस्वरूपाणि पृच्छतेति दूपणमुक्तः। यत्सहस्रालिङ्गसरोवरवारि शिवनिर्मा- ल्यं तदऽस्पृशतया तत्सवका अतो लोकदयविरो- धिनस्तत्रत्यलोकः कथमुदितोदितप्रभावःस्यादिति।

·सिद्धराजप्रबन्धः सिद्धाधिपेन सहस्रलिङ्गसरः कारयताऽनुचितमि- दमाचरितमिति तस्य नृपतर्वचसान्तः कुपितः स नृपं पप्रच्छ । अस्यां वाणारस्यां कुतस्त्यं पयः पी- यते?नृपेण त्रिपथगाजलमित्पभिहिते किं नाम सु- रसरिन्नीरं शिवनिर्माल्यं न यतः शिवोत्तमामेव गङ्गानिवासभूमिः॥ इति जयचन्द्रराजेन गूर्जरप्रधानस्योक्तिप्रबन्धः। कास्मन्नप्यवसरे कर्णाटविषयादागतेन सान्धिवि- यहिकेण श्रीमयणल्लदेव्या पितुर्जयकेशिराजस्य कु- शलोदन्ते पृष्टे श्रुमित्रलोचनेनेति सा विज्ञपयामासे। स्वामिनि सुगृहीतनामा जयकेशिमहीन्द्रोऽशनाव- सरे पञ्जराक्क्रीडाशुकमाकारयन्, तेन मार्जार इत्यु- चरिते नृपः परितो विलोक्य निजभोजनान्धोऽयो भागवर्निनमोतुमपश्यन् यदि तव विडालेन वि- नाशः स्याचदाहं त्वया सहगमनं करवाणीति प्र- तिज्ञाते स यावत्पारादुद्धीय तस्मिन्काचनभाजने निपीदात तावदकस्मात्तेन सफदशेन तं विनाशि- तमालोक्य परित्यक्ताशनकवलः। उक्तियुक्तिवेदि- (१ प्रभाते यनाम स्मत योग्यमस्ति ।) २८ निनभोननभाननायोमागनिन ·२ १८८ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग.३ स्मिन्वृत्तान्ते तत्कर्मणः प्रशंसां विफलीकर्तुं स्वप्रश-. साकारिणः प्रेष्यस्यापरस्मिन्नहन्यऽनिवेदिततत्त्वस्य प्रसादलेखमार्पयत् । यदस्मै वण्ठाय तुरङ्गमशतस्य सामन्तता देयेत्यालिख्य तं महामात्यत्रीसान्तू- पार्श्व प्राहिणोत् । अथ स यावचन्द्रशालाया निः- श्रेण्यामवरोहति तावत्मस्खलितपदः पृथिव्यां पतदीपदङ्गभङ्गमङ्गीकृतवान् । तत्ष्टानुगामिना- ऽपरेण वण्ठेन किमेतदिति ट्रष्टे तेन स्वस्वरूपे निवेदिते स मञ्चकन्यस्तो गृहं गत्वा तमपरस्मै समर्पितवान् । तत्ममाणेन महामात्यस्तस्मै शत- तरङ्गमसामन्ततां ददौ । अथ तयोर्यथावदृत्तान्तेऽव- धारित नृपतिः कर्मैव बलीय इति तत्प्रभृति मेने यथा ॥ "नैवारुतिः फलति नैव कुलं न शीलं विद्या न चापि मनुजेपु कृता न सेवा । पुण्यानि पूर्वतपता किल संचितानि * वल्लभदेवरूतमुभापितावल्यांश्लो. ३१०० भदन्त अश्वघोपस्य ॥ विद्या सहस्त्रगुणिता न च वाग्विशुद्धिन कर्माणि पूर्वशुभसंचयमाचतानीति पाठभेदः १८ आल्ख्य २ प्रसादेलखं ३ AD तपोपि न च यनरताप सेवा ४ BD भाग्यानि .

·सिद्धराजप्रबन्धः १८९ काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ १ ॥ इति वण्ठकर्मप्राधान्यमवन्धः ॥ 'सो जयउ कूडच्छरडो' तिहुयणमज्झम्मि जेसल- नरिन्दो। छित्तूण रायवंसं इक्कं छत्तं कयं जेण ॥ १ ॥ मात्रयाप्यधिक किंचिन्न सहन्ते जिगीपवः । इतीव खं धरानाथ धारानाथमपाकथाः॥ २ ॥ मानं मुञ्च सरस्वति त्रिपथगे सौभाग्यभङ्गीत्यज रे कालिन्दि तवाफला कुटिलता रेवे रयस्त्यज्यताम्। श्रीसिद्धेशरूपाणिपाटितरिपुस्कन्धोच्छलच्छोणित- स्रोतोजातनदीनवीनवनितारक्तोम्बुधिर्वर्तते ॥ ३ ॥ श्रीमत्रमृगारिदेवनृपते सत्यं प्रयाणोत्सवे पानीयाशयशोपणैः करटतो' वीरव्रणांकाङ्क्षया । स्वीयस्वीयपतेविनाशसमयं संचिन्त्य चिन्तातुरा मत्सी रोदिति मक्षिका च हसति ध्यायन्ति वा- में स्त्रियः ॥४॥ * स जयतु कटोच्छेदक' त्रिभुवनमध्ये जयसिंहनरेन्द्र । छिच्या राजवश एक छत्र कृतं येन एकच्छत्र राज्य स्तमित्यर्थः॥ १॥ D नरडो. २ । महोम्म. ३ D रायवते. [ ४ मङ्गी. रचना ] ५० रूपाण. (६ गन्धहास्तगण्डस्थलात्) ७ B वीरव्रत.(८ वामाङ्ग- स्फुरण) । वामभूष ·प्रबन्धचिन्तामाणिः सर्ग. ३ ना राजवर्गेण निपिध्यमानोपि ॥ राज्यं यातु श्रियो यान्तु यान्तु प्राणा अपि क्षणात्। या मयो स्वयमेवोक्ता वाचामा यातु शाश्वती॥१॥ इतीष्टदैवतमिव तामेव गिरं जपेस्तेनैव शुकेन सह दारुनिचितां चितां विवेश । इति वाक्याकर्णनाच्छोकाम्भोधिमन्ना श्रीमय- जल्लदेवी विशेपधर्मोपदेशहस्तावलम्बनेन विद्वजनः समभ्युदधार । अथ सा पितुः श्रेयसे श्रीसोमेश्व- रपत्तने यात्रां गता सती त्रिवेदिन कमपि ब्राह्मण- माकार्य तदनलौ जलन्यासावसरे यदि भवलय- पातकं लासि तदा ददामि नान्यथेति तद्वचनविशे- पपरितोपभाक् गजाश्वकाञ्चनादिभिर्युत पापघट- माददौ । स च तत्सर्वं विप्रेभ्यो ददानः किमिति दे. व्या दृष्टः प्राह । प्राक्तनपुण्यादस्मिन् जन्मनि नृप- प्रिया नृपतिजननी भूत्वा लोकोत्तरैरेभिर्दानैः सुरुतै- भीवी भवोपि श्रेयस्कर इति विमृश्य भवत्रयपात- कं मया जगृहे । भवत्या पापघटदाने उपनान्ते कश्चिदधमद्विजोपि पापघटं नीत्वा स्वं भवती च १ A B याज्ञया २८ देवता. ३. त्रिवेदीपदिन ४B C पदामि तदाददासे ५ D दानयुत.

·. सिद्धराजप्रबन्धः १८७ भवाम्भोधौ मजयिष्यतीति मया तु संन्यस्ततम- स्तवित्तेन वित्तमेतदादाय पुनर्ददता लब्धादृष्टगुणं पुण्यं लब्धमिति । श्रेयः स जगृहे ॥ ।। इति पापघटस्य प्रवन्धः ।। ॥ अथ कदाचिन्मालवकमण्डलं विगृह्य स्वदे- शनिवेशं प्रति चलितः श्रीसिद्धाधिपोऽन्तरालेऽप्र- तिमल्लैर्भिल्ल रूद्धमध्वानमवधार्य तस्मिन्वृत्तान्ते- ज्ञाते सति मन्त्री सान्तूनामा प्रलियामं प्रतिनगरं घोटकमुद्दाह्य प्रतिवृपं पर्याणांनि विन्यस्य मे- लितातिदलवलेन भिल्लान्वित्रास्य श्रीसिद्धराज सुखेन समानीतवान् ॥ इति सान्तूमन्त्रिप्रवन्धो बुद्धिवैभवप्रबन्धोवा ॥ अथ कस्यांचिन्निाश द्वावकुण्ठावेव वण्ठौ श्री- सिद्धराजस्य चरणसंवाह व्याप्टतौ तं निद्रामुद्रित- लोचन विचिन्त्य तदाद्यो निग्रहानुग्रहसमर्थ श्री- सिद्धराज सेवाजनकल्पवृक्षं सर्वराजगुणनिलयं प्र- शशंस । अपरस्त्वस्यापि भूपतेःप्राज्यराज्यप्रद प्रा- तनं कमैव श्लाधितवानेवमाकर्णितेन तेन राज्ञा त- (१ भवनातिमानं. २ पल्याणानि.) ३ ल बलस्तद्वलेन ४ D सवाहना.(पादमईनच्यापारे सति) ·प्रवन्धचिन्तामणिः सर्गः ३ सपादलक्षः सह भूरिल:- रानाकभूपाय नताय दत्तः। हप्ते यशोवर्मणि मालवोपिः त्वया न सेहे दिपि सिद्धराज ॥ ५ इत्याद्या बहुशः स्तुतयः प्रबन्धाश्च तदीयाः॥ संव० ११५० वर्षे उपविष्टो जयसिंहदेवस्तथानेन राज्ञा वर्ष ४९ राज्यं कृतं ॥ [:] इति मेरुतुङ्गाचार्यकते प्रवन्धचिन्तामणौ श्रीकर्ण- श्रीसिद्धराजयोर्विविधचरित्रनानावदातवर्णनो नाम तृतीयः प्रकाशः॥ . १० तरि. (२ मालव लक्ष्मीलेश इतिश्लेष:) ३ इत्याद्या बहवस्तदीया. सुतय प्रबन्धाश्च ॥ 1 A सवत् १११० पूर्व श्रीसिद्धराजश्रीजयसिंहदेवेन वाणे ५९ राज्य कृत ॥

·१९१ कुमारपालप्रबन्धः अथ परमार्हतश्रीकुमारपालप्रवन्धः प्रारभ्यते ॥ ।। श्रीमदणाहिलपुरपत्तने वृहति श्रीभीमदेवे साम्राज्यं पालयति श्रीभीमेश्वरस्य पुरे चउलादे. वीनानी' पण्याङ्गना पत्तने प्रसिद्धं गुणपात्रं रूप- पात्रं चे कुलयोपितोप्यतिशायिनी प्राज्यमर्यादा नृपतिर्विमृश्य तस्यास्तदृत्तपरीक्षानिमितं सपादल- क्ष्यमूल्यां क्षुरिकां निजानुचरैस्तस्यै ग्रहणके दापयामा- स । औत्सुक्यातस्यामेव निशि बहिरावासे प्रस्था- नलग्रमसाधयत् । नृपो वर्षद्वयं यावन्मालवकम- ण्डले विग्रहाग्रहानस्थौ । सा चउलादेवी तहि- त्तग्रहणकप्रामाण्येन तदर्पद्वयं परिहृतसर्वपुरुषाशी-. ललीलयैव तस्थौ । निस्सीमपराक्रमो भीमः कृती स्वस्थानमांगतो जनपरंपरया तस्यास्तां प्रवृत्तिम- वगम्य तामन्तःपुरे न्यधात् । तदङ्गजो हरिपाल- स्तत्सुतंत्रिभुवनपालस्तत्पुत्रः कुमारपालदेवः । स तु विदितधर्मोपि कृपापरः परनारीसहोदरश्च- स तु सामुद्रिकवेदिभिर्भवदनन्तरमयं नृपो भवि- १८ चऊलादेवानामा २ चातीव तस्याः ३ विन- हाय ४ । सानु बउला ६ तृतीयवर्षे ६ हरिपालदेवः ·१९२ प्रवन्धचिन्तामाणिःसर्ग.४ प्यतीति सिद्धनृपो विज्ञप्तस्तस्मिन्हीनजातावित्य- सहिष्णुस्तय विनाशावसरमन्वेषयामास सततं । स कुमारपालस्तं वृत्तान्तमीपविज्ञाय तस्मान्नृपतेः शङ्कमानमानसः तापसवेपेण निर्मितनानाविधदे- शान्तरभ्रमणःकियन्त्यपि वर्षाण्यतिवाह्य पुनः पत्त- नमागतः । कापि मठेतस्थौ । अथ श्रीकर्णदेवस्य श्राद्वावसरे श्रद्धालुतया निमन्तितेषु सर्वेष्वपि तपस्विषु श्रीसिद्धराजः प्रत्येकं तेषां तपस्विना स्वयं पादौ प्रक्षालयन कुमारपालनामस्तपस्विनः कमलकोमलौ चरणौ करतलेन संस्पृश्य तदूद्धवरे- खादिभिलक्षणे राज्याहीयमिति निश्चलया शा- पश्यत् । तदिङ्गितैस्तं विरुद्ध विबुध्यमानस्तदैव. वेषपरावर्तेन काकनाशं नष्टः। आलिङ्गनाम्नः कु- लालस्यालये मत्यात्राणां पाके' रच्यमाने तदन्त- निधाय, तदानुपदिकेभ्यो रक्षितः स मानतः संचरन् तद्विलोकनाकुलितेन राजलोकेन त्रासित: सन्निहितां दुर्गमां दुर्गभूमिमवलोक्य वापि क्षेत्रे क्षेत्ररक्षकैः क्रियमाणछिन्नकण्टकिशाखिशाखानिचये .! श्रीमदादिभूपतरश्ठी मंठे २: आपाके ३ त्रा- इलरक्षक .

·कुमारपालप्रवन्धः १९३ समुपचीयमाने तं तदन्तर्निधाय तेपु स्वस्थानमा- गतेपु पदिकेन पदे तत्रानीते सर्वथा तलासंभाव- नया कुन्ताग्रेण भिद्यमानेपि तमिस्तमनासाद्य व्यावृत्ते राजसैन्ये द्वितीयेऽहनि क्षेत्राधिकृतस्ततः स्थानादुहृतः पुरतः क्वापि प्रातरांन्तर्वजन वापि तरुच्छाये विश्रान्तः सन् विलान्मूपकं मुरेखन रू- प्यनाणकमाकर्पन्तं निभृतया शा विलोक्य यावदेकविंशसंख्यानि दृष्ट्वा पुनस्तेभ्य एकं गृही- वा विलं प्रविष्टें पाश्चात्यानि तु सर्वाणि स गृही. खा यावन्निभृतीभवति तावत्स तान्यनवलोक्य तदा विपेदे। स तच्छोकव्याकुलितमानसश्चिरं प. रितप्य पुरतो व्रजन , कयापीभ्यवध्वा श्वशुरगृहा. पितृगृहं व्रजन्त्या, पथि पाथेयाभावाहिनत्रयं क्षु-- क्षामकुक्षिोतृवात्सल्याकपूरपरिमलशालिशालि- करम्बेणे सुहितीचक्रे । तदनुस विविधानि देशान्त- राणि परिभ्रमन्स्तम्भतीर्थे महं० श्रीउदयनपार्वे श. म्बलें याचितुमागतः। तं पौपधशालायामागतमाक- ये तत्रागते तस्मिन्नुदयनेन पृष्टः श्रीहेमचन्द्राचार्य [१ दूर शून्यावनि '२ दुधियुक्तसन्तुना ३ सूतृप्तः रुतः ४ पाथेयं द्रव्यादि जैनीयननियमविशेपाचरणस्थान प्रारहू] ·'१९४ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्गः ४ प्राह । लोकोत्तराणि तदा लक्षणानि वीक्ष्य सार्व- भौमोऽयं नृपतिर्भावीत्यादिशत् । आजन्म दरिद्रो पद्रवतया तां वाचं संदिग्धतया मन्यमानेन तेन क्षत्रिये नासंभाव्यमेतदिति विज्ञप्ते, सं.११९९ वर्षे कार्तिकवदिर रचौ हस्तनक्षत्रे यदि भवतः पट्टाभि- पेको न भवति तदाऽतःपरं निमित्तावलोकसंन्यास इति पत्रकमालिव्य मन्त्रिणेऽपरं तस्मै समारो- पयत् ।अथ स क्षत्रियस्तत्कलाकौशलचमत्कृतमा. नसः यद्यदः सत्यं तदा भवानेव नृपतिः, अहं तु त्व- चरणरेणुः स कुमारपाल इति प्रतिश्रवं भावयन् किनो नरकान्तराज्यलिप्सया"भवतुरुतज्ञेन भवता वाक्यमिदमप्यऽविस्मरता जिनशासनभक्तेन सतत- मेव भाव्यमिति तदनुशास्तिं शिरःशेखरीकत्याप्ट- छय च मन्लिणा सह. गृहं प्राप्तः । नानपानाशना- दिभिः सत्कृतः-यथायाचितं पायं समर्प्य प्रस्था- • पितो मालवकदेशं गतः। कुडलेश्वरमासादे प्रशस्ति- पट्टिकायां ॥ पुन्ने वाससहस्ते सयम्मि वरिसाण नवनवइअहिए। होही कुमरनरिन्दो तुह विक्कमराय सारित्यो ॥१॥ १ उपद्रुततया २ C D पुणे ३ A वारसहरसे ·१९५ कुमारपालप्रवन्धः इमां गायामालोक्य विस्मयापन्नमानसो गूर्जर- नार्थ सिद्धाधिपं परलोकगतमवगम्य ततः प्रत्यारत्तो विलीनशम्बलोऽस्मिन्नगरे कस्यापि विपणिनो विप- णादशनान्तरं पलायमानः श्रीमदणहिल्लपुरमुपेत्य निशिकान्दविकापणेधनाभावाद्भुक्ततदशनो भगिनी- पते राजनीकान्हडदेवस्य सदनमासाद्य राजमन्दिरा- दागतेन तेन पुरस्कृत्यान्तर्हतः सद्भोजनादिभिः सुहितीभूतः सुप्वाप । प्रातस्तेन भावुकेन स्वसैन्यं सन्नानृपसौधमानीयाऽभिपेकपरिक्षानिमिप्रथम- मेकः : कुमारः पंट्टे निवोशितः। तमुत्तरीयाञ्चलेनाप्य- नावृण्वन्तमालोक्य तदपरोनिवेशितस्तं योजितक- रसंपुटं वीक्ष्य तस्मिन्नप्यप्रमाणीरुते श्रीकान्हडदेवा- नुज्ञातः कुमारपालः संवृतवसनः उद्धर्व पवनं गृहनं सिंहासने उपविश्य रूपाणं पाणिना कम्पयन् पु- रोधसा कृतमाल पञ्चाशदर्पदेश्यः सनिस्वानान्य- निस्वनं श्रीमता कान्हडदेवेन पञ्चाङ्गचुम्बितभूतलं १ तमेव यन्दीचकार सत्वालमाक्रन्दन्मिहितनगरलोई योरपि निधनं निश्रित्य मम रूतकमूच्ची भवानपनयतु इत्यभिहितस्ते. भत्तिभवेन मत्युनीतं मन्यस्तत्तथा रत्या तस्मादपायापलायमानः २ व्यपनोपायः ३ राजालश्री. ४ अञ्चलमप्यनावृण्वानं, ·प्रबन्धाचन्तामणिः सर्ग. नमोऽकारि । स प्रौढतया देशान्तरपरिनमणनैपुण्ये- न राज्यशास्ति स्वयं कुर्वन् राजवृद्धानामरोचमा- नस्तैः संभूय व्यापादयितुं व्यवसितः। सान्धकार- गोपुरेषु न्यस्तेषु घातुकेषु प्राक्तनशुभकर्मणा प्रेरि- तेन केनाण्याप्तेन ज्ञापितवृत्तान्तस्तं प्रवेशं विहा- य द्वारान्तरेण व प्रविश्य तानि प्रधानान्यन्तक- पुरी प्राहिणोत् । स भावुकमण्डलेश्वरः शालकसं- वन्धाद्राज्यस्थापनाचार्यत्वाच्च .राज्ञो दुरवस्थामा- णि जल्पति । पश्चाद्राज्ञोक्तं हे भावुक राजपटिकार्या सर्वावसरे च प्राक्तनदुरवस्थामर्मनमनभापणीयं त्वयाऽतः परमेवं विधं सभासमक्षं नो वाच्यं वि- जने तु यदृच्छया वाच्यामिति राज्ञोपरुदः । उत्कट- तयाऽवज्ञावशाच रे अनात्मज्ञ इदानीमेव पादौ त्यजसीति भाषमाणो मर्तुकामः ऊपधमिव तद्वचः पथ्यमपि न जग्राह । नृपस्तदाकारसंवरणेनाऽपन्ह- वं विधायाऽपरस्मिन्दिवसे नृपसंकेतितैर्मल्लैस्तद- ङ्गभङ्गं कृत्वा नेत्रयुगं समुद्धृत्य ततस्तं तदावासे प्रस्थापयामास ॥ आदौ मयैवायमदीपि नूनं १ दुरवस्थया सम मर्म ·कुमारपालमवन्धः १९७ न तहहेन्मामवहेलितोपि । इति श्चमादगुलिपर्वणापि स्टशेत नो दीप इवावनीपः ॥१॥ इति विमद्भिः समन्ततः सामन्तैर्भयभ्रान्त- चित्तैस्ततः प्रभृति स नृपतिः प्रतिपदं तिपेवे । तेन राजा पूर्वोपकारकर्नुः श्रीमदुदयनस्याङ्गजः श्रीवा- ग्भटदेवनामा महामात्यश्चके । आलिङ्गनामा ज्या- यान्प्रधानः। महं० उदयनदेवस्य पुत्रो वाहडनामा कुमारः श्रीसिद्धराजस्य प्रतिपन्नपुत्रः श्रीकुमारपाल- देवस्यावज्ञामेव मन्यमानः सपादलक्षीयभूपतेः पत्तिभावं वभार । तेन श्रीकुमारपालभूपालेन सह विग्रहं चिकीर्षुणा तत्रत्यं सकलमपि सामन्तलोकं लञ्चोपचारदानैः स्वायनलित्य दुवीरस्कन्धावारो- पेतं सपादलक्षक्षोणीपतिं सहादाय देशसीमान्त- मागतः । अथ चौलुक्यचक्रवर्ती अभ्यमित्रीणतया स्कन्धावारसमीपे निजं चमूसमूहं निवेशयामास । निाते समरवासरे निफण्टके क्रियमाणे सीम- नि सजीक्रियमाणायां चतुरसेनायां चउलिङ्गाना- मा पट्टहस्तिनो हस्तिपकः कस्मिन्नप्यागसि नृपेणा- १) स्यश्योति र आतामामन्यमानः ३ । दानादिना ·प्रबन्धचिन्तामाणःसर्गः क्रुश्यमाणः क्रोधादडशं तत्याज । अथ सामलना- माऽमात्रगुणपात्रं महामात्रं पुष्कलवसुदानपूर्वक तत्पदे नियोजितः सन् राज्ञा स्वकलहपञ्चानन- नामानमनेकपं प्रक्षरितं कृत्वा तदुपरि नृपासनं नि- वेश्य तत्र पत्रिंशदायुधानि नियोजयन्सकलकला- कलापसंपूर्णः कलापके चरणौ नियोज्य स्वयमारूढ- वान् तदासनस्थश्चौलुक्यभूपालोपि संयामाथिकत- पुरुपैरुत्थापनिका कार्यमाणेषु वाहडकुमारभेदा- दाज्ञाभङ्गकारिपु, इति सैन्यविप्लवमाकलय्य तं नि- पादिनमादिदेश पुरो गन्तुं, सन्मुखसेनायां सपाद. लक्षक्षित्तिपतिमतङ्गगज छत्रचामरसंकेतादुपलक्ष्य विघटिते कटकवन्धे मयैवैकाकिना योदव्यमिति निर्णीय तेनाधोरणेन स्वसिन्धुरं तत्सन्निधौ ने- तुमादिशन्नपि तमपि तथाऽकुर्वाणं विलोक्य बम- पि विघटितासात्यादिस्तेन विज्ञपयांचके । स्वामिन्कलहपञ्चाननो हस्ती सामलनामा हस्ति- पकश्च द्वयं युगान्तेपि न विघटते परं परस्मिन्कु. म्भिकुम्भे बाहडनामाकुमारस्तारध्यनिराधिरूदोस्ति यस्य हकया हस्तिनोपि भज्यन्ते इत्युकोनरीया- १. विपरमिप्यत ·कुमारपालप्रबन्धः ञ्चलयुगलेन सिन्धुरश्रवणौ पिधायं स निजं गज प्र- तिगजेन संघट्टयामास । अथ वाहडः पूर्वमात्मसा- कृतं चउलिनामानमारोहकं जानन रूपाणपाणि- निजगजात्कलहपश्चाननकुम्भे पदं ददानः श्रीकुमा- रपालविनाशाशया, तेन नियन्ता पश्चात्तते गजे- स भूमौ पतितस्तलवर्गीयपदातिभिरधारि । तदनु चौलुक्यभूपतिना श्रीमदानाफनामा सपादलक्षनृपः शस्त्रसजो भवेत्पभिहितस्तन्मुखकमलं प्रति औ. चित्पाच्छिलामुखं व्यापारयन प्रधानक्षत्रियोसीति सोपहासश्लाघया तं वञ्चयित्वा नाराचेन निर्भिद्य कुम्भीन्द्रकुम्भे पातयित्वा जितं जितमिति ब्रुवाणः स्वयं पोतं भ्रमयांचकारेति सर्वेषां सामन्तानां सर्वा- नपि तुरङ्गमान् स नृपतिराक्रम्य जयाह ।। इति घोहडकुमारप्रवन्धः ।। तदनु चौलुक्यराजेन कृतज्ञचक्रवर्जिना आलिङ्गा- कुलालाय सप्तशतीग्राममिता विचित्रीचन्नकूटप- द्विका ददे । ते तु निजान्वयेन लजमानाः अद्यापि सगरी इत्युच्यन्ते । पैः छिन्नकण्टकान्तरे प्रक्षिप्य क्षितिपो रक्षितस्तेगरक्षपदे प्रतिष्ठिताः ।। ११ गुगल मिपुराणयागोरोप्य २ पसं १।।सागरा ·। प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग..१ अथ सोलाकनामा गन्धर्वोऽवसरे, गीतकलया परितोपिताद्राज्ञः पोडशाधिकं द्रम्माणां शतं प्राप्य तेन सुखभक्षिकां विसाध्य वालकांस्तर्पयन राज्ञा कुपितेन निर्वासितः। ततो विदेशं गतस्तत्रत्य- भूपतेर्गीतकलया रञ्जितात्प्रसादप्राप्तं गजयुगलमा- नीयोपायनीकुर्वन् चौलुक्यभूपालेन संमानतः । कदाचित्कोपि वैदेशिकगन्धर्वो मुपितोस्मि मुपि. तोस्मीति तारं वुम्बारवं कुर्वाणः, केन मुपितोसीति राज्ञाभिहितो मम गीतकलया समीपागतेन, मया कौतुकालन्यस्तफनकगृङ्खलेनै मृगेण त्रस्पतामृगे- न्द्रेणेति विज्ञपयामास । स तदनु भूपतिनासमा दिष्टः सोलाभिधानो गन्धर्वराडऽटवीमटन् स्फीतगीतारु- प्टिविद्यया कनकशृङ्खलाङ्कितर्गलं मृगं नगरान्तः स- मानीय तस्य भूपतेदर्शयामास । अथ तत्कलाको- शलचमत्कृतमानसः प्रभुः श्रीहेमाचार्यों गीत कलाया अवधि पप्रच्छ। स शुकदारुणः पल्लवप्ररोह मवधि विज्ञप्तवान् । तर्हि तत्कौतुकं ददर्शयेत्यादिष्टः १० तस्य चौटुक्यराज्ञः पहाभयानन्तर स सोल्गानामा २० स करेणुमारुह्य वि० ३ 3 सामीप्यमुपेयुपा कीतापितगलगृह- लेन ४५ 0 गलसेलकनराइल ·कुमारपालप्रवन्धः अर्बुदागिरीरहकनामानं वृक्षमाक्षेपादानाय्य त- च्छुष्कशाखायाः काष्टं राजाङ्गणे कुमारमृत्तिकया कृप्तालवाले निवेश्य निजया नवगीतकलया सद्यः प्रोल्लसत्पल्लवं तं निवेदयन् सपतीन भद्दारकी हेमचन्द्रसूरीन् परितोपयामास । इति अच्छईकारसोलाकप्रवन्धः ॥ अथ कदाचित्सर्वावसरे स्थितचौलुक्यचक्रवर्ती कौकुणदेशीयमल्लिकार्जुनाभिधानस्य राज्ञो मागधेन राजपितामह इति विरुदमभिधीयमानमाकर्ण्य तद- सहिष्णुतया सभां निभालयन्नृपचिनविदा मन्त्रिणा ऽम्बडेन योजितकरसंपुटं दर्शयता चमत्कृतः, सभा- विसर्जनानन्तरमञ्जलिबन्धस्य कारणं टच्छन्नेवमूचे। यदस्यां सभायां स कोपि सुभटो विद्यते यं प्रस्थाप्य मिथ्याभिमानिनं चतुरङ्गनृपवन्नृपासासं मल्लिकार्जुनं विनाशयाम इत्याशयविदा मया त्वदादेशक्षमेण चाञ्जलिंबन्धश्चके इति विज्ञप्तिस- मनन्तरमेव तं नृपं प्रति प्रयाणाय दलमेकीकृत्य पञ्चाङ्गमसादं दत्त्वा समस्तसामन्तैः तमं विसस. जास चानवच्छिन्नैः पयाणैः कुकुणदेशमधिगम्य १ 0 C शाखासण्ड २ C छह [ आश्रयारक] 20 Int4 ·२०२ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्गः४ दुरिवारिपूरां कलविणिनानी सरितमुचरन पर- स्मिन्कूले आवासेपु दीयमानेषु तं संग्रामसजं वि- मृश्य स मल्लिकार्जुननुपतिः प्रहरंस्तत्सैन्यं त्रास- यामास । अथ तेन पराजितः स सेनापतिः कृष्ण- वदनः कृष्णवसनः कृष्णच्छन्त्रालंकृतमौलिः कृष्णगु- रूदरे निवसन्, चौलुक्यभूभुजा विलोक्य कस्यासो सेनानिवेश इत्यादिष्टे कुणात्प्रत्यावृत्तस्य पराजि- ताम्बडसेनापतेः सेनानिवेशोयामिति विज्ञप्ते तस्य त्रपया चमळतचित्तः प्रसन्नयां हशा संभावयंस्तद- परैबलवद्भिः सामन्तैः समं मल्लिकार्जुनं जेतुं पुनः प्रहितः । स तु कौङ्कणदेशं प्राप्य तां नदीमासाद्य प. द्यावन्धे विरचिते तेनैव पथों सैन्यमुचार्य सावधान- वृत्त्याऽसमसमरारम्भे हस्तिस्कन्धाधिरूढं वीरवृत्त्या मल्लिकार्जुनमेव निश्चलीकुर्वन् स आम्बडः सुभटो दन्तमुशलसोपानेन कुम्भिकुम्भस्थलमधिरूह्य मा- द्यदुद्दामरणरसः प्रथम प्रहर , इष्टदैवतं स्मरेत्युज- रन् धारालकरालकरवालप्रहारान्मल्लिकार्जुनं थ्वीतले पातयन् सामन्ते तन्नगरलुण्टनव्याप्टतेषु केसरिकिशोरः करिणामव लीलयैव जघान । १८ प्रसादललितया २ । पद्यानुक्रमे ·१ कुमारपालप्रवन्धः तन्मस्तकं स्वर्णेन वेटयित्वा तस्मिन्देशे चौलुक्या- चक्रवर्तिन आज्ञा दापयन् श्रीमदऽणहिल्लपुरं प्राप्य सभानिषण्णेषु दासप्ततिसामन्तेषु स्वामिनः श्री- कुमारपालनृपतेश्चरणौ कौकुणदेशीयनृपमल्लिका- र्जुनशिरसा समं ववन्दे। शृङ्गारकोडीसाडी माणिकउ पछेडउ२ पापंखड हारु३ संयोगसिद्धिसिप्रा४ तां हेमकुम्भा३२स्तथा मौक्तिकानां सेडउ६ चतुर्दन्तहस्ति पात्राणि १२० कोडी साई १४ द्रव्यस्य दण्डः श्रीआम्वडेनैतैर्वस्तुभिः सह तच्छिरकमलेन पुपूजे राजा । तदवदातप्रीतेन राज्ञा श्रीमुखेन श्री- मदाम्बडामिधानमहामण्डलेश्वरस्य राजपितामह इति विरुदं ददे ॥ इति आम्बडप्रवन्धः ॥ (ख०) अथ कदाचिदणहिल्लपुरे श्रीहेमचन्द्रसूरयो दत्त-. बतायाः पाहिणिनाम्न्याः स्वमातुः परलोकावसरे कोटिनमस्कारपुण्ये दत्ते व्यापत्तेरनु तत्संस्कारमहो- सचे क्रियमाणे त्रिपुरुपधर्मस्थानसंनिधौ तनप- स्विभिः सहजमात्सर्याद्विमानभङ्गापमाने सूत्रि- ते तदुत्तरक्रियां निर्माय तेनैव मन्युना मालवक- १ तडा मुडा २८ D कोटेि. ३० प्रेतायाः ·प्रबन्धचिन्तामाणिःसर्ग. संस्थितस्य कुमारपालनृपतेः स्कन्धावारमलंचक्रुः । 'आपण पइ प्रभु, होइअंकइ प्रभु कीजइं हाथि। कज करियो माणुसह वीजउ मागु न आत्थि ।। इति वचनं तथ्यं विमृशतः श्रीमदुदयनमन्ति- णा नृपतेर्निवेदितागमनाः कृतज्ञमौलिमणितया प- रोपरोधात्सौधमानीताः । तद्राज्यप्राप्तिनिमित्तज्ञानं स्मारयन्नृपः भवद्भिः सदैव देवतार्चनावसरेऽभ्युपे- तव्यमित्युपरोधयन, भुञ्जीमहि वयं भैक्ष्यं जीण वासो वसीमहि । शयीमहि महीप्टष्टे कुर्वीमहि किमीश्वरैः ॥ १ इति सूरिभिरभिहिते नृपः। एक मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा एका भार्या सुन्दरी वा दरी वा । एक शास्त्रं वेदमध्यात्मक वा एको देवः केशवो वा जिनो वा ॥१ इति महाकविप्रणीतत्वाप्तरलोकसमारचनाय भ. * स्वयं प्रभुः समर्थो भवेत् यदि कमपि प्रभुं क्रियते हस्ते मनुप्याणां कार्य कर्जमन्यो मार्गो नास्तीति हेमचन्द्रवाक्यम् १ C D पइहोइय २० कानकरे वा मणुसह ३ A मागत आणि, ४ ८ वचस्तत्वं ५५ वरं[६ B C D अन्यनि त्रिचरणानि मान्यत्र ·कुमारपालप्रवन्धः वाद्भः सह मैत्र्यमभिलपामीति व्याहरन् , अथाप्र- तिपिद्धमनुमतमिति तस्य महर्षेः परीक्षितचिनतिः श्रीमुखेन स नृपः स्खलनाकारिणां वेत्रिणां सर्वतम- यकं ददौ । अथ तत्र गतायाते संजायमाने सूरेगें: णयामस्तवं कुर्वत्युर्वीपतौ पुरोधा विराधादामिगः पाह। विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो येऽन्येम्वुपत्राशिन- स्तेपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः। आहारं सघृतं पयोदधियुतं भुअन्ति ये मानवा-- स्तेपामिन्द्रियनिग्रहः कथमहो दम्भः समालोक्य- ताम् ॥१॥ इति तवचनानन्तरं हेमचन्द्रः। सिंहो बली दिरदशूकरमांसभोजी संवत्सरेण रतमेति किलैकवेलम् । पारापतः खरशिलाकणभोजनोऽपि कामी भवत्यनुदिनं वद कोऽत्र हेतुः ॥ १ तन्मुखमुद्राकारिणि प्रत्युत्तरेऽभिहिते सति, नृप- प्रत्यक्षं केनापि मत्सरिणैते सिताम्बराः सूर्यमपि न मन्यन्ते' इत्यभिहिते १८ मनन्त ..

·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग, ४ अधाम धामधामा वयमेव हृदि स्थितम्॥ यस्यास्तव्यसने ज्ञाते त्यजामो भोजनं यतः॥१॥ इति प्रामाण्यनैपुण्याद्वयमेव सूर्यभक्ताः नैते "त- न्मुखवाधे जाते" कदाचिदेवतावसरक्षणे सौधमागते मोहान्धकारधिकारचन्द्रे श्रीहेमचन्द्रेयशश्चन्द्रगणिना रजोहरणेनासनपदं प्रमार्ण्य काम्बले तत्र निहिते, अज्ञाततत्त्वतया किमेतदिति नृपेण पृष्टः प्राह । कदाचिदिह कोपि जन्तुर्भवति तदावाधापरिहाराया- ऽसौ प्रयत्नो, यदा प्रत्यक्षतया जन्तुनिरीक्ष्यते तदैवे- दं युज्यते नापरथा वृथाप्रयासहेतुत्वादिति युक्ति युक्तां नृपोक्तिमाकर्ण्य तैः सूरिभिरभिदधे । गजतुर- गाद्या चमूः किं प्रतिनृपतिरिपावुपस्थिते क्रियते उत पूर्वमेव यथायं राजव्यवहारस्तथा धर्मव्यवहारोपीति तद्गुणरचितहदा पूर्वप्रतिपन्ने राज्ये दीयमाने सर्व- शास्त्रविरोधहेतुत्वात् । यदाह ॥ राजप्रतियहदग्धानां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर। दग्धानामिव वीजानां पुनर्जन्म न विद्यते ॥१ इदं पुराणोक्तं । तथाच जैनागमः ॥ १ AC आधाम २ प्राप्ते ३ तत्वत इति तन्मुखबन्धे ·कुमारपालप्रबन्धः २०७. 'सात ही गिहिमत्ते यी रायपिण्डे किमिच्छए। इति तत्संबोधाचमत्कृतचित्तः श्रीपत्तनं प्राप । भूपोऽन्यदा मुनि पप्रच्छ कयापि युक्त्याऽस्माक- मपि यश:मसरः कल्पान्तस्थायी भवतीति तदीयां गिरं श्रुत्वा विक्रमार्क इव विश्वस्पानृण्यकरणात् , यहा सोमेश्वरस्य काप्टमयं प्रासादं वारिधिशीकर- निकरैरासन्नाम्मःशीर्णप्रायं युगान्तस्थायिकीर्तये समुद्धरेति चन्द्रातपनिभया श्रीहेमचन्द्रगिरोल्लसन्मु- दम्मोधिपस्तमेव महर्षि पितरं गुरुं दैवतं मन्य- मानो विजानाति। निरन्तरं द्विजाननिन्दस्ततःप्रा- सादोद्धाराय तदैव दैवज्ञनिवेदितसुलग्नस्तत्र पञ्च कुलं प्रस्थाप्य प्रासादप्रारम्भमचीकरत् । अन्यदा श्री. हेमचन्द्रस्थ लोकोत्तरैर्गुणैःपरिहतदयो नृपो मन्त्रि- श्रीउदयनमिति पमच्छ। एतादृशं पुरुपरत्नं समस्त- शावतंसं देशे च समस्तगुणाकरे नगरे च कस्मि- न्समुत्पन्नमिति नृपादेशादनुस मन्ती जन्मप्रभृति तचरित्रं पवित्रमित्वमाह । अप्टिमनामनि देशे धुन्धकनगरे श्रीमन्मोढवंशे चादिगनामा व्यवहारी शक्त हि गृहिमारे रानपिण्डं किममिन्टति मुनिरिति १. मानगिहिमित्तेग २ अन्त .

·२०८ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग. सतीजनमतल्लिका जिनशासनदेवीव तत्लधर्मचा- रिणी शरीरिणीव श्रीः पाहिणीनाम्री चामुम्डागोन- शयोराद्याक्षरेणाङ्कितनामा तयोः पुत्रश्चाङ्गदेवोभूत् । स चाप्टवर्पदेश्यः श्रीदेवचन्द्राचार्येषु श्रीपत्तनातीर्थ- यात्रापस्थितेषु धुन्धुक्के श्रीमोढवसहिकायां देवनम- स्करणाय प्राप्तेषु सिंहासनस्थिततदीयनिषद्याया उपरि सवयोभिः समं रममाणः शिशुभिः सहसा निपसाद तदङ्गमत्यङ्गानां जगद्विलक्षणानि लक्षणा- नि प्रेक्ष्य । अयं यदि क्षत्रियकुले जातस्तदा सार्व- भौमचक्रवर्ती यदि वणिक्विप्रकुले जातस्तदा म- हामात्यश्चेदर्शनं प्रतिपद्यते तदा युगप्रधान इव क- लिकालेपि कृतयुगमवतारयति स आचार्य इति विचार्य तन्नगरव्यवहारिभिः समं तल्लिप्सया चावि- गौकः प्राप्य तस्मिंश्चाविगे ग्रामान्तरभाजि तत्प- ल्या विवेकिन्या स्वागतादिभिः परितोपिताः श्रीम- तस्त्वत्पुत्रं याचितुमिहागता इति व्याहरन्तोऽथसा हाभूणि मञ्चती स्वं रत्नगर्भ मन्यमाना श्रीसंघ- स्तीर्थकृतां मान्यः स मत्सून याचते इति हास्पदे- ऽपि विपादः, एतस्प पिता नितान्तमिथ्याष्टिः। १ (गोत्रनायक्षयो) २ cा श्रीसंग ·कुमारपालप्रबन्धः ताशोपि सम्प्रति ग्रामे नास्ति। अथ तैर्व्यवहारि- भिस्त्वया दीयतामित्युक्ते स्वदोषोनारणाय 'मां- त्रा दाक्षिण्यादमात्रगुणपात्रं पुत्रस्तेभ्यो “गुरुभ्यो ददे । तदनन्तरं तया श्रीदेवचन्द्रतूरिरिति तदीय- मभिधानमयोधि । तैर्गुरुभिः स शिशुः शिष्यो भ. 'विष्यसीति पृष्टः, इमित्युचरन् प्रतिनिवृत्तैस्तैः समं कर्णावत्यामाजगाम । उदयनमन्निगृहे तत्सुतैः सम बालधारकैः पाल्पमानो यावदास्ते तावता यामान्तरादागतश्चाविगस्तं वृत्तान्तं परिज्ञाय पुत्र- दर्शनावधिसंन्पस्तसमस्ताहारस्तेपां गुरूणां नाम मत्वा कर्णावतीं प्राप । तदसतो समागत्य कुपितः पितेपत्तान्प्रणनामा गुरुभिः सुतानुसारेणोपलक्ष्य वि. चक्षणतया विविधाभिरावर्जनाभिरावर्जितः,तत्रानी- तेनोदयनमन्त्रिणा धर्मबन्धुबुद्धया निजमन्दिरे नी- त्या ज्यायःसहोदरभक्त्या भोजयांचके । तदनु चा- देवसुतं तदुरसझे निवेश्य पश्चागप्रसादसहितं दु. फूलवयं प्रत्यक्ष लक्षवर्य चोपनीय सभक्तिकमाव- र्जितः । तं प्रति चविगः प्राह । क्षत्रियस्य मूल्ये अशीत्यधिकसहस्रं तुरगस्य मूल्ये पश्चाशदाधिकानि सप्तदशशतानि अकिंचित्करत्यापि वणिजो मूल्ये ·२१० प्रबन्धचिन्तामाणःसर्गः ४. नवनवतिकलभाः एतावता नवनवतिलक्षाः । त्वं तु लक्षत्रयं समर्पयन्नौदार्यछद्मना. कार्पण्यं प्रादुः- कुरुपे।मत्सुतस्तावदनों भवदीया च भक्तिरनर्य- तमा तस्य मूल्ये सा भक्तिरस्तु शिवनिर्माल्यमि-. वास्टश्यो मे द्रव्यसंचयः । इत्यं चाविगे सुतस्य स्वरूपमभिदधाने प्रमोदपूरितचित्तः स मन्ली अकु- ण्ठोत्कण्ठतया तं पारिरभ्य साधु साध्विति बदन श्रीमानुदयनः प्राह । मम पुत्रतया समर्पितो यो- गिमर्कट इव सर्वेषां जनानां नमस्कारं कुर्वन केवलमपमानपात्रं भविता, गुरूणां दत्तस्तु गुरुपदं प्राप्य वालेन्दुरिव त्रिभुवननमस्करणीयोजायतेऽतो यथोचितं विचार्य व्याहरेत्यादिष्टः । स भवदिचार एव प्रमाणमिति वदन गुरुपाचे नीतः सुतं गुरु- भ्योऽदीदपत् । तदनु सुतस्य प्रव्रज्याकरणोत्सव- श्वाविगेन चके । अथ कुम्भयोनिारेवाप्रतिमप्रतिभा- भिरामतया समस्तवाङमयाम्भोधिमुष्टिंधयोऽभ्यस्त- समस्तविद्यास्थानो हेमचन्द्र इति गुरुदत्तनाना प्र- तीतः। सफलसिद्धान्तोपनिपन्निपण्णधीः पत्रिंशता मूरिगुणैरलंरुततनुर्गुरुभिः सूरिपदेऽभिषिक्तः ॥ इति मन्त्रिणोदयनेनोदितां हेमाचार्यजन्मप्रवृत्तिमाकर्ण्य ·कुमारपालप्रबन्धः २११ नृपो मुसुदेतरां । अथ श्रीसोमनाथदेवस्य प्रासादा- रम्मे शिखरशिलानिवेशे संजाते सति पञ्चकुलप- हितवीपनिकाविज्ञप्तिका नृपः श्रीहेमचन्द्रस्य गु- रोर्दर्शयन, अयं प्रासादप्रारम्भः कथं निष्पत्यूह प्र- माणभूमिमधिरोदेति पृथ्वीपरिवृढेनानुयुक्तः श्रीमा: किंचिदुचितं विचिन्त्य गुरुरूचिवान् । यदस्य धर्मकार्यस्यान्तरायपरिहाराय ध्वजारोपं यावदजि- रब्रह्मसेवा, अथवा मद्यमांसनियमो योरेकतरं किमप्यङ्गीकरोतु नृप इत्यभिहिते तद्वचनमाक- ये मद्यमांसनियममभिलपन, श्रीनीलकण्ठोपरि विमुच्योदकं तं चाभिग्रहं जग्राह। संवत्सरद्ववेन त- स्मिनप्रासादे कलशध्वजाधिरोपं यावनिहत्तेतं नियमं मुमुक्षुर्गुरूनऽनुज्ञापयंस्तैरूचे । यद्यनेन नि- जकीर्तनेन सार्द्धमईचन्द्रचूडं प्रेक्षितुमर्हसि, त. यात्रापर्यन्ते नियममोचनावसर इत्यभिधायोत्थिते श्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्रे पत्रिंश गुणैरुन्मीलन्नीलीराग. रक्तहदयस्तमेकमेव संसदि प्रशशंस सः। निर्निमित्त- वैरिपरिजनस्तनेजःपुञ्जमसहिष्णुः उज्ज्वलगुणमभ्युदितं क्षुद्रो द्रष्टुं न कथमपिक्षमते। दग्ध्या तनुमपि शलभो दीपं दीपार्चिपं हरति ।।१ ·। प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः इति न्यायाष्टिमांसादनदोपमप्यगीरुत्य त. दपवादानवादीत् । यदयममन्दछन्दानुवृतिपरः से- वाधर्मकुशलः केवलं प्रभारभिमतमेव भाषते यद्येवं. तदा प्रातरूपेतः श्रीसोमेश्वरयात्रार्थमत्यर्थमभ्यर्थेत राज्ञा तथालते सूरयः प्रोचुः । यद्बुभुक्षितस्य किं निमन्त्रणामह उत्कण्ठितस्य कि केकारवश्रावणमि- ति लोकरूढेस्तपस्विनामधिरुततीर्थाधिकाराणां को नाम नृपतेरत्र निर्बन्धः । इत्थं गुरोरङ्गीकारे किं भ- वद्योग्यं सुखासनप्रभृति वाहनादि च लभ्यतामि- तीरिते वयं चरणचारणव संचरन्तः पुण्यमुपाल- मामहे परं वयमिदानीमाएछय मितैर्मितैःप्रयाणकैः श्रीशत्रुजयोज्जयन्तादिमहातीर्थानि नमस्कृत्य भवतां श्रीपत्तनप्रवेशे मिलिप्याम इत्युदीर्य तत्त- थैव कृतवन्तः । नृपतेः समग्रसामग्र्या कतिपयैः प्रयाणकैः श्रीपत्तनं प्राप्तस्य श्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्र- मिलनादतिप्रमुदितस्य सन्मुखागतेन गण्ड० श्रीवृहस्पतिनानुगन्यमानस्य . महोत्सवेन पुरं प्रविश्य श्रीसोमेश्वरप्रासादसोपानेष्वाकान्तेषु भू- पीठलुण्ठनादरादनन्तरं चिरतरातुल्यायल्लकानुमा- । परोक्षानदाकारी २ गाउस्तु भाषाया भई तपोधन. ] ..

·कुमारपालप्रबन्धः नेन गाढमुपगूढसोमेश्वरलिङ्गस्य, एते जिनादपरं न नमस्कुर्वन्तीति मिप्यादृग्वचसांभ्रान्तचित्तस्य श्री- हेमचन्द्र प्रति एवंविधा गाराविरासीत् । यदि युज्यते तवैतैरुपहारैर्मनोहारिभिः श्रीसोमेश्वरमर्च- यन्तु भवन्तः। तत्तथेति प्रतिपद्य क्षितिपकोशादा- गतेन कमनीयेनोद्गमनीयेनालंरुततनुर्नृपतिनि- देशाच्छ्रीवृहस्पतिना दत्तहस्तावलम्बः प्रासाद- देहलीमधिरुह्य किंचिदिचिन्त्य प्रकाशं । अस्मि- न्यासादे कैलासनिवासी महादेवः साक्षादस्तीति रोमाञ्चकञ्चुकितां तनुं विभ्राणो द्विगुणीक्रियता- मुपहार इत्यादिश्य शिवपुराणोक्तदीक्षाविधिना- व्हाननावगुण्ठनमुद्रामन्न्यासविसर्जनोपचाररादि- जिः पञ्चोपचारविधिभिः शिवमभ्यर्य तदन्ते यत्र तत्र समये यथा तथा योसि सोस्यभिधया यया तया । वातदोपकुलुपः स चेद्भवा- नेक एव भगवन्नमोस्तु ते ॥ १ ॥ भववीजाकरजनना रागाद्याः क्षयमुपागता यस्य । ब्रह्मा वा विष्णुर्वा महेश्वरो वा नमस्तस्मै ॥२॥ इत्यादिस्तुतिभिः सकलराजलोकान्विते राज्ञि ·२१४ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग.४ सविस्मयमवलोकमाने दण्डप्रणामपूर्व स्तुत्वा श्री- हेमाचार्य उपरते सति स नृपः श्रीबृहस्पतिना ज्ञापितपूजाविधिः समधिकवासनया शिवार्चानन्तरं धर्मशिलायां तुलापुरुपगजदानादीनि महादानानि दत्त्वा करारात्रिकमुत्तार्य समयं राजवर्गमपसार्य तद्भगृहान्तः प्रविश्य, न महादेवसमो देवः न मम तुल्यो नृपतिः न भवत्सदृक्षो महपिरिति भाग्यवैभववशादत्र सिद्धे त्रिकसंयोगे बहुदर्शन- प्रमाणप्रतिष्ठासंदिग्धे देवतत्त्वे मुक्तिपदं दैवतम- स्मिस्तीर्ये तथ्यगिरा निवेदयेत्पभिहितः श्रीहेमा- चार्यः किंचिद्धिया निध्याय नृपं प्राह । अलं पु- राणदर्शनोक्तिभिः श्रीसोमेश्वरमेव तव प्रत्यक्षी- करोमि, यया तन्मुखेन मुक्तिमार्गमवैपीति त- द्वाक्यात्किमेतदिति जाघटीतीति विस्मयापन्न- मानसे नृपे निश्चितमत्र तिरोहितमस्त्येव दैवत- मावांगुरूक्तयुक्या निश्चलावाराधको तदित्यं द्वन्दप्ति- दौ सुकरं दैवतप्रादुःकरणं,मया प्रणिधानं क्रियतेभ- बता कृष्णागुरूक्षेपश्च कार्यस्तदा स परिहार्यो यंय- दास्पक्षः प्रत्यक्षीभूयनिपेषयति देवी अधोभाभ्याम- पितथा क्रियमाणे धूमधूम्यान्धकारिते गर्भगृहे नि- ·4- कुमारपालप्रबन्धः २१५ वाणेपु नक्षत्रमालादीपकेषु आकस्मिके प्रकाशे द्वाद- शात्ममहसीव प्रसरति, नृपो नयने संभ्रमादुन्मृज्य यावदालोकते तावजलाधारोपरि जात्यजाम्बूनद- द्युति चर्मचक्षुपां दुरालोकमप्रतिमरूपमसंभाव्य- स्वरूपं तपस्विनमद्राक्षीत् । तं पदाङ्गटप्रभृति त- ज्जटावधि करतलेन संस्पृश्य निश्चितदेवतावतारः पर्चाङ्गचुम्बितावनितलं प्रणिपत्य भक्त्या भूमानिति विज्ञपयामास । जगदीश भवदर्शनात्कृतार्थे शौ आदेशप्रसादालताय श्रवणयुगलमिति विज्ञप्य तूणी स्थिते मोहनिशादिनमुखात्तन्मुखादिति दिव्या गाराविरासीत् । राजन्नयं महर्षिः सर्वदेव- तावतारः । अजिह्मपरब्रह्मावलोककरतलकलित- मुक्ताफलवत्कालत्रयविज्ञातस्वरूपः। एतदुपदिष्ट- एवासंदिग्धो मुक्तिमार्ग इत्यादिश्य तिरोभूते भू- तपतावुन्मनीभावं भजति भूपतौ, रेचितप्राणायाम- पवनः म्लधीलतासनवन्धः श्रीहेमचन्द्रो याजनमिति वाचमुवाचा तावदिष्टदैवतसंकेतास्यक्तराज्याभिमा- नो “जीवप आदावधार्यतामिति" व्याहृतिपरे गुरौ विनयनम्रमौलियत्सत्यमादिशेति व्याजहार । अथ (१ शिर. करद्वय जानुदय चति पञ्चाङ्गम, २ राना ३ राजान) ·. २१६ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.४ तत्रैव नृपतेर्यावजी पिशितप्रेसननिर्यमं दत्त्वा ततः प्रत्यावृत्तौ गुरुक्षमापती श्रीमदणहिल्लपुरं प्रा- पतुः। श्रीजिनवदननिर्गमपावनीभिः शुद्धसिद्धान्त- गीर्भिः प्रतिबुद्धो नृपः परमाहतविरुदं भेजे । तद- भ्यर्थितः प्रभुः त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरितं विंशति- वीतरागस्तुतिभिरुपेतं पवित्रं योगशास्त्रं रचयांच- कार । प्रभोरादेशाचाज्ञाकारिष्वष्टादशदेशेषु चतुर्द- शवत्सरप्रमितां सर्वभूतेषु मारिं निवारितवान् । तेषु तेषु च देशेषु चत्वारिंशदधिकानि चतुर्दशश- तानि विहाराणां कारयामास । सम्यकमूलानि दादवतान्यशीकुर्वन्न दत्तादानपरिहाररूपे तृतीयत्रते व्याख्यायमाने रुदतीवित्तदोपान पापैकनिवन्धनान ज्ञापितो नृपस्तदधिकतं पञ्चकुलमाकार्य हासप्त- तिलक्षप्रमाणं तदीयपट्टकं विपाट्य मुमोच । त- स्मिन्मुक्ते॥ न यन्मुक्तं पूर्व रघुनहुपनाभागारत- प्रभृत्युनिापैः कृतयुगहतोत्यनिभिरपि । विमुथन्कारुण्यानदपि रुदतीवितमधुना कुमारक्षमापाल त्वमसि महतां मस्तमकमणिः ॥१ (माममादिगोनिष २ मा क्षमायाः राषिभ्या जन्यः सानो पति:) . ------ Arthat-mar- ·२१.५ । कुमारपालप्रव धः इति विद्वद्भिः स्तूयमाने अपुत्राणां धनं गृहुनपुत्रो भवति पार्थिवः त्वं तु संतोपतो मुश्चन्सत्यं राजपितामहः॥ १ ॥ इति प्रभुरपि नृपतिमनुमोदयांचक्रे ॥ अथ सुराष्ट्रदेशीयं सुंधरनामानं विग्रहीतुं श्रीमदुद्- यनमन्लिणं दलनायकीकत्यं समस्तकटकवन्धेन स- मं । प्रस्थापयामास सोपि श्रीवईमानपुरं प्राप्य श्रीयुगादिदेवपादान्निनंसुः पुरः प्रयाणकाय स- मस्तमण्डलेश्वरान्नभ्यर्य स्वयं विमलगिरिमा- गतः विशुद्धश्रद्धया श्रीदेवपादानां पूजादि वि. धाय यावत्पुरतो विधिवचैत्यवन्दनां विधत्ते ताव- नक्षत्रमालाया दीपवर्ति देदीप्यमानामादाय मूपमः काटमयमासादविले प्राविशत् । देवाङ्गरक्षस्त्याजि- तस्तदनु स मन्त्री समाधिभतात्काष्ठमयदेवप्रासाद- विध्वंसभयाजीर्णोद्वारं चिकीर्षुः श्रीदेवपादानां पु- रत एकभक्तादीनभिग्रहानञ्जयाह । तदनु रुतप्रया- पणः स्कन्यवारमुपेत्य तेन प्रत्यर्थिना समं समरे जायमाने परैः पराजिते नृपवले श्रीमदुदयनः स- मुनस्थौ । तदा तत्प्रहारजर्जरितदेह आवास नीते १. C D मंउसर २ सेनापति रवा ३ शनुनयं - 28 ·प्रवन्धचिन्तामणिः सर्गः४ सकरुणं क्रन्दन स्वजनैस्तत्कारणं पृष्टः सन्निहिते मृत्यौ श्रीशत्रुजयशकुनिकाविहारयोर्जीणोद्धारवा- छया देवऋणं दृष्टिलग्नं मन्त्री प्राह । अथ तैर्भव- नन्दनौ वाग्भटाम्रभटनामानौ गृहीताभिग्रही ती- र्थद्वयमुद्धरिष्यत इत्यर्थे वयं प्रतिभुवः इति तद- ङ्गीकारात्पुलकिताङ्गः धन्यंमन्यः अन्त्याराधनकृते समन्त्री कमपि चारित्रिणमन्वेषयामासा तस्मिन्न- नुपलभ्यमाने कमपि वण्ठं तपमानीय निवेदिते मन्त्री तदङ्की ललाटे परिस्टशन तत्समक्षं दशधारा. धनां विधाय श्रीमानुदयनः परलोकं प्रापा वण्ठस्तु चन्दनतरोरिव तद्वासनापरिमलेन क्षुद्रद्रुमवद्वामितो ऽनशनप्रतिपत्तिपूर्वकं रैवतके जीवितान्तं चकार । अवाणहिल्लपुरं प्राप्तैस्तैः स्वजनैस्तं वृत्तान्तं ज्ञापि- तौ वाग्भटाम्रभटौ तानेवाभिमहानगृहीत्वा जीर्णो- द्वारमारभाते । वर्पदयेन श्रीशत्रुजये प्रासादे नि- प्पन्ने उपेत्यागतमानुपेण वर्दापनिकायां वाच्यमा- नायां पुनरागतेन द्वितीयपुरुपेण प्रासादः स्फुटित इत्यूचे । ततस्तप्तत्रपुमायां गिरं निशम्य श्रीकुमा- रपालभूपालमाटच्छ्य मह० कपर्दिनि श्रीकरणमुद्रा मदिन

·कुमारपालप्रवन्धः
नियोज्य तुरंगमाणां चतुर्भिः सहस्त्रैः सह श्रीशत्रु-
जयोपत्यकां प्राप्य स्वनामा वाग्भटपुरनगरं निवे-
शयामास । सभ्रमप्रासादे पवनः प्रविष्टो न निर्या-
तोति स्फुटनहेतुं शिल्पिभिनिर्णीयोक्तं भ्रमहीने च
प्रासादे निरवद्यतां विमृश्याऽत्वयाभावे धर्मसंता-
नमेवास्तु , पूर्वोदारकारिणां श्रीभरतादीनां पङ्क्तौ
नामास्तु, इति तेन मन्त्रिणा दीर्घदर्शिन्या बुद्ध्या
विभाव्य भ्रमभित्योरन्तरालं शिलाभिर्निचितं वि-
धाय वर्षत्रयेण निष्पन्नप्रासादे कलशदण्डप्रतिष्टायां
श्रीपत्तनसंघं निमन्त्रणापूर्वमिहानीय महता महेन
सं० १२११ वर्षे ध्वजारोपं मन्त्री कारयामास ।
स शैलमयबिम्बस्य मम्माणीयखनीसक्तपरिकरमा-
नीय निवेशितवान् । श्रीवाग्भटपुरे नृपतिर्पितुर्ना,
मा त्रिभुवनपालविहारे श्रीपार्श्वनाथं स्थापितवान्।
तीर्थपूजाकृते च चतुर्विशत्यारामान्नगरे परितो
वर्ग देवलोकस्य यासवासोदि दत्त्वा-चैतत्सर्व फा-
रंयामास। अस्य तीर्थोद्वारस्य व्वये
१ A वाहड. ३ निरन्वयतां ष (३ भ्रमहीन विहारं कारयितुः
समानाभाव इति शिल्पशास्त्रोक्तत्वात) ४ AB स० ११६६ ॥ ५ B
Cश्रीवासादि.

·२२० प्रवन्धचिन्तामाणिःसग.१ पष्टिलक्षयुता ६० कोटी व्ययिता यत्र मन्दिरे । स श्रीवाग्भटदेवोत्र वर्ण्यते विवुधैः कथम् ॥ इति श्रीशजयोद्धारप्रवन्धः ॥ अथ विश्वकसुभटेन श्रीआम्रकभटेन पितुः श्रे- यसे भृगुपुरे श्रीशकुनिकविहारप्रासादप्रारम्भ खन्य- माने ग पूरे नर्मदासान्निध्यादकस्मान्मिलितायो भूमौ वाधितेपु कर्मकरेपु रूपापरवशतयात्मानमेवा- मन्दं निन्दन्सकलत्रपुत्रस्तत्र झम्पामदात्। तत्साह- १ A सप्तपष्टि. [२ वर्षरुद्रासरयैः स्वजनकवचसा विक्रमात्नियात- यातनाः सिदशै जिनपतिभुवनं वाग्भट प्रोदद्वार ॥ इति चा. कु. न. स.७) ३. अदित • तत्सबन्धश्वायम् ॥ तस्मिन् छने काचिददृश्यरूपा देवी जगादामृदुनादमेवम् । नारीनुरूप मिथुन यदीह निहसि तत्कार्यमिद भवेत्ते ॥ ८ निपीय ता वानमवाच्यरूपा दध्या हदीद सनिवाधिरानः। मिथ्याटशो देवननगाभान् धिगीदशान् दुष्टननान् मुरान् हा ॥१ नहोमि नीपान निनधर्मवितो ·कुमारपालप्रवन्धः पातिशयानस्मिन्प्रत्यूहे निराकते । शिलान्यासपूर्व ऽमीपा वचोमिः किमु निर्दयानाम् । विमानिता श्रेत्यममी विधातु दास्यन्ति महामिह नो हि मह्यम् ॥ १० हत्वात्मानं तदिह निखिलानिर्जरास्तोपयित्वा कार्य सिद्धि द्रुततरमिदं प्रापयाम्येप धर्म्यम् । नूनं प्राणागमनमनसोऽमी गमिप्यन्ति काला- तस्मादेभिः स्थिरमतिचलैः पुण्यमन्त्रार्जयामि ॥ ११ गत्तै तस्मिन् यममुखसमे सानुकम्यः स झम्पां नि कम्यान्तः सरमसमदाद्भार्यया साईमुच्चैः । हाहाकारं खरतरगिरा चक्रिरे तत्र लोकाः प्रान्त प्राप्ते सति नरवरे को न दुःखी भवेद्धा ॥ १२ समुद्यते साधु परार्धमेक- मित्रे गते तत्र तदास्तदेशम् । सचक्रमाक्रन्दपर रुरोद तमोविलिप्तेव बभूव पृथ्वी ।। १३ अथान्तरिक्षान्तरिता तमाह सा व्यन्तरी सत्वगुणेन तुष्टा। वरं वण प्राणवधेऽवधेहि मा साहसं विस्मयकारि विश्वे ॥१४ भवत्परक्षिार्थमकारि सर्व- मेतन्मया मायितयान कर्म त्यमेव देवासुरमानवाना सत्वेन मन्तिन् विसनोपि चित्रम् ॥ १५ एव वदन्ती च मुद ददाना -- ।

·२२२ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग. समस्तप्रासादे निष्पन्ने कलशदण्डप्रतिष्ठावसरेन गरसंघानिमन्त्रणपूर्व, तत्रानीय यथोचितमानव- स्वाभरणादिसन्मानः सन्मान्य सामन्तेषु, यथागतं प्रहितेषु, आसन्ने लगे संजायमाने भट्टारकश्रीहे मचन्द्रसूरिपुरस्सरं सनृपति श्रीमदणहिल्लपुरसंघ तत्रानीयातुच्छवात्सल्यादिभिर्भूषणाविदानैः संतमे ध्वजाधिरोपाय संचरन्नपिभिः स्वयं स्वं मन्दिरं मु- पितं कारयित्वा श्रीसुव्रतप्रासादे ध्वजं महाध्व- जोपेतमध्यारोप्य हर्पोत्कर्पात्तत्रानालस्यं लास्यं विधाय तदन्ते भूपतिनाऽभ्यर्थित आरात्रिकं गृहने तुरङ्गं द्वारभट्टाय दत्त्वा राज्ञा स्वयं कृततिलकाव- सरे द्वासप्तत्या सामन्तैश्चामरपुष्पवर्षाविभिः कृ. तसाहाय्यस्तदाभ्यागताय वन्दिने कृतकङ्कणवितरण वाहुभ्यां धृत्वा बलात्कारेण नृपेणावतार्यमाणा- रात्रिकमलप्रदीपः श्रीसुव्रतस्य च गुरोचरणौ प्रण- म्य साधर्मिकवन्दनापूर्व नृपतिं स त्यारात्रिकहेतुं देवी तदा त दिधेऽसताङ्गम् । स्यात्साहस यस्य नरस्य शस्य तस्यात्र सेवा स्नयन्ति देवाः ॥ १६ इत्यादि चारित्रमुन्दरगाणिस्तरमारपालचरित्रमतममर्गातोयम् ॥ (1 मुष्ट २ गृहान) ·कुमारपालप्रबन्धः २२३ पप्रच्छ । यथा द्यूतकारो द्यूतरसातिरेकाच्छिरःप्र. भृतीन पदार्थान पणीकुरुते तथा भवानप्पतः परम- थितस्थागरसातिरेकाच्छिरोपि तेभ्यो ददासीति नृ- पेणादिष्टे भवल्लोकोत्तरचरित्रेणापतहृदया विस्मृता- जन्ममनुष्यस्तुतिनियमाः श्रीहैमाचार्याः । किं कृतेन न यत्र त्वं यत्र त्वं किमसौ,कलिः । कलौ चेद्भवतो जन्म कलिरस्तु कृतेन किम् ॥ १॥ इत्यमाम्रभटमनुमोद्य गुरुक्षमापती यथागतं ज- ग्मतुः ॥ अथ तत्रागतानां प्रभूणां श्रीमदाम्रभटस्या- कस्मिकदेवीदोपात्पर्यन्तदशामागतस्याप्टच्छनविज्ञ- प्तिकायामुपागतायां सत्यां तत्कालमेव तस्य महा- मनः प्रासादशिखरे नृत्यतो मिथ्याशा देवीनां दोपः संजात इत्यवधार्य प्रदोपकाले यशश्चन्द्रतपो- धनेन समं खेचरगत्योपलभ्य निमेपमात्रादलंकृत- भृगुपुरपरिसरभुवः प्रभवः सैन्धवीमनुनेतुं कृतकायो- त्सर्गास्तया जिव्हाकर्पणादवगणनास्पदं दीयमानों उदूखलें शालितन्दुलान्प्रक्षिप्य यशश्चन्द्रगणिना प्र- दीयमानेपु मुशलप्रहारेषु प्राक्प्रासादकम्पो द्वितीये १ अर्थिप्रत्यर्थितत्याग २ B मूरर्दर विधातु स्वा निव्हा वहि- खरोतृ. ३ ० उसके ·२२१ प्रबन्धचिन्तामाणिः सर्ग: प्रहारे देवीमूर्तिरेव स्वस्थानादुपेत्य वज्रपाणिप्रहा- रेभ्यो रक्ष रक्षेत्युच्चरन्ती प्रभोश्चरणयोर्निपपात। इ- त्थमनवद्यविद्यावलात्तन्मूलानां मिथ्याग्व्यन्तराणां दोषं निगृह्य श्रीसुव्रतप्रासादमाजग्मुः । संसारांर्णवसेतवः शिवपथप्रस्थानदीपाङ्कुरा विश्वालम्बनयष्टयः परमतव्यामोहकेतूदमाः। किं वास्माकमनोमतङ्गजदृढालानैकलीलाजुप- स्वायन्तां नखरश्मयश्चरणयोः श्रीसुव्रतस्वामिनः १ इति स्तुतिभिः श्रीमुनिसुव्रतमुपास्य श्रीमदाम्रभ- टमुल्लाघस्नानेनं पटूऊत्य यथागतमागुः। श्रीमदुद- यनचैत्ये शकुनिकाविहारे घटीगृहे राज्ञः कौङ्क- णनृपतेः कलशत्रयं स्थानत्रये न्यास्थत् ॥ ॥ इतिश्रीराजपितामहाम्रभटप्रबन्धः ।। ८१ रोगमुकस्नानेन ) २ ८ उल्लाप्य निरोगं कला ३ एवमाति- शिरोमणेः प्रभोमहिमा श्रीमद ४ कलशत्रितयं ५A एवं शकुनिका- विहारोद्वारे कोटिद्वयं व्ययितम् .(क)-सिरिपुन्ने नयरे चन्दगुत्तो राया तस्स चन्दलेहाभारिआ नीप्से सत्तह पुत्ताण उवरि सुदंसणा नाम धूआ नाआ। सउणीभवे तुर्म वाणेण पहया... गुरूणं वयणं सुच्चा... इयस्स उद्धार कारेइ ॥ सिरिसुलयसामिसिद्धिगणाणन्तरं इकारसहि लरकेहि सुलसीइ स- हस्साह चउसयसनहिं वासाणं अइएहिं विक्रमाचसंपच्छरो पयहो।

·कुमारपालप्रवन्धः २२५ -॥ अथान्यस्मिन्नवसरे कुमारपालनामा नृपः पाण्डित्यलिप्सया कपर्दिमन्त्रिणोऽनुमतेन भोजना- नन्तरं क्षणं केनापि विदुपा वाच्यमाने कामन्दकीय- नीतिशास्त्रे॥ जीवन्तसुब्वयसामिअदिक्खाए पुण एगारसलक्खोह अष्ठावीसूणपञ्चणवइ- सहस्सेहिं वासाणं विक्कमो भावी एसा सउलिआविहारस्स उप्पत्ती । लोइअतित्थाणि अणेगाणि भरुअत्थे वदन्ति । कमेण उदयपुत्तेण वाहडेग सित्तुजपासाय उद्धारकारिए । तदणुएण अम्वडेण पिउणो पुण्णत्थं सउलिआविहारस्स उद्दारो कारिई। मिच्छदिठी सिन्धवदे- वीए अम्बडस पासायसिहरे नचन्तस्स उवस्सग्गो कर्ड सोउ निवारित विजावलेण सिरिहेमचन्दसूरिहि अस्सावबोहतित्यस्स एस कप्पो । इत्यश्वावबोधकल्पे. मा. प. २७ [ श्रीपुण्ये नगरे चन्द्रगुप्तो रा- जा तस्यचन्द्रलेखा भार्या तस्याः सप्तानां पुत्राणां उपरि सुदंसणा नाम सुता जाता । शकुनीभवे त्वं वाणेन निहता। नवकारप्रभावेण राज-. सुता जातेत्यादि गुरूणां वचनं श्रुत्वा । चैत्यस्योद्धारं करितं । तन्ना- म्ना शकुनिकाविहारः ॥ श्रीसुव्रतस्वामिसिद्धिगमनानन्तरं एकादशल- क्षश्चतुरशीतिसहस्पैश्चतुःशतैः सप्तदशोत्तरः वर्षाणां व्यतिक्रान्तः वि. क्रमसंवत्सरः प्रवर्तितः । जीवतः सुव्रतस्वामिनो दिक्षाया आरभ्य ए- कादशलक्षः अष्टाविशत्यूनपञ्चनवतिसहस्त्रैः वर्षाणां विक्रमो, भावी एषा शकुनिकाविहारस्योत्पत्तिः । लौकिकतीर्थाणि अनेकानि भृगुक- च्छे वन्ते ॥ क्रमण उदयपुत्रेण वाग्भटेन शत्रुजयपार्श्वनाथोद्धारः कारितः 1 मिथ्याप्टिसैन्धवीदेव्या आम्रभटस्य प्रासादशिखरे नृत्यतः उपसर्ग: : कृतः स निवारितः। विद्यावलेन श्रीहेमचन्द्रसूरिभिः । अ. श्वावबोधतीर्थस्यैपः कल्पः॥) 29 ·२२६ प्रबन्धचिन्तामाणःसर्गः४ पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥ १ वाक्यमिदमाकर्ण्य नृपतेर्मेघ ऊपम्या इति कुमार- पालेनाभिहिते सर्वेष्वपि सामाजिकेपु न्युञ्छनांनि कुर्वाणेपु तदा कपर्दिमन्त्रिणमवाङ्मुखं वीक्ष्य, एका- न्ते नृपष्टष्ट एवमवादीत्। ऊपम्याशब्दे स्वामिना स्व- यमुचरिते सर्वव्याकरणेप्वेतत्प्रयोगापेतेपुं छन्दोनु- वर्तिभिन्युञ्छनानि क्रियमाणे मम देधाऽवाङ्मुख- त्वमुचितं । तथा वरमराजकं विश्वं न तु मूर्योरा- जेति प्रतीपभूपालमण्डलेप्वपकीर्तिः प्रसरति । अ- तोऽस्मिन्नर्थे उपमेयं ऊपम्यं उपमेत्याद्याः श- ब्दाः शुद्धाः। तदचनानन्तरं राजा शब्दव्युत्पत्ति- हेतवे कस्याप्युपाध्यायस्य समीपे मातृकापाठात्य- भृति शास्त्राण्यारभ्यैकेन वर्पण वृत्तिकाव्यत्रयमधीतं विचारचतुर्मुखविरुदमर्जितम् ॥ ॥ इति विचारचतुर्मुखश्रीकुमारपालाध्ययनप्रबन्धः॥ कस्मिन्नप्यऽवसरे विश्वेश्वरनामा कवि राणस्याः श्रीपचनमुपागतः श्रीहमसूरीणां संसदि प्राप्तः । (१ सर्ग १ श्लो. १३) २D अपप्रयोगे एतस्मिन ३ . सिफाच्यानां. ममितिनजिनमण्डनमूरिहतमारपालगीरचंद्रष्टव्यम् ·कुमारपालप्रवन्धः २२७ तत्र कुमारपालनृपतौ विद्यमाने सः । पातु वो हेमगोपालः कम्बलं दण्डमुदहन् । इति भणित्वा विलम्बमानो नृपेण सक्रोध निरक्ष्यत । पदर्शनपशुमामं चारयन्जैनगोचरे ॥ १ इत्युत्तरार्द्धपरितोपितसमाजलोकः । श्रीरामचन्द्रा- दीनां समस्यां समर्पयामास । व्यापिद्धा नयने मुखं च रूदती स्वे गर्हिते कन्यका नैतस्याः प्रसूतिद्वयेन सरले शक्ये पिधातुं दृशौ । सर्वत्रापि च लक्ष्यते मुखशशिज्योत्स्नावितानरिय- मित्यं मध्यगतासखीभिरभितो दृग्मीलनाकेलिपु॥१ व्यापिद्धा । इति श्रीकपर्दिना महामात्येन पूरि- तायां समस्यायां पश्चात्कविः पञ्चाशत्सहस्त्रमूल्यं निजं अवेयकं श्रीकपर्दिनः कण्ठे श्रीभारत्याः पदमि- त्युञ्चरन्निवेशयामास। अथ तदैदग्ध्यचमकतेन नृ- पतिना स्वसंनिधी स्थाप्यमानः। कथाशेपः कर्णोऽजनि जनरुशा काशिनगरी सहर्ष हेपन्ते हरिहरिति हम्मीरहरयः। सरस्वत्याश्लेपप्रवणलवणोदप्रणयिनि . १C गोपुरे २D हं चतुर्थ चरण दृश्यते ·२२८ प्रबन्धचिन्तामाणिः सर्ग.४ प्रभासस्य क्षेत्रे मम हृदयमुत्कण्टितमदः ॥१ इत्युकाप्टछयमानो नृपसत्कृतः स यथास्थानमगा- त् । कदाचिदेव श्रीकुमारपालविहारे नृपास्ताः प्र- भवः श्रीकपर्दिना दत्तहस्तावलम्बा यावत्सोपान- मारोहन्ति तावन्नर्तक्याः कञ्चुके गुणमाकृष्यमाणं विलोक्य श्रीकपर्दी 'सोहग्गीउ सहिकञ्चयउ जुन उत्ताणु करेइ । एवमुत्का यावदिलम्बते। 'पुढिाह पञ्छइ तरुणीयणु जसु गुणगहणु करेइ।।१ इति श्रीप्रभुपादैरुत्तरार्द्धमपूरि ॥ कदाचित्प्र- पूपे श्रीकपर्दिमन्त्री प्रणामानन्तरं हस्ते किमेतदिति पष्टः स प्राकृतभापया हरड इति विज्ञपयामासाप्र- भुभिरुक्तं किमद्यापि आहतप्रतिभतया, तद्वचनच्छ- लमाकलय्य कपर्दिनोक्त इदानीं न कुतोन्त्याप्याद्यो- भूत् । मात्राधिकश्च । हाभुपरिपूर्णदृशः प्रभवः श्रीरामचन्द्रप्रभृतिपण्डितानां पुरस्तात्तचातुरी प्रश- शंसुः । तैरज्ञाततत्त्वैः किमिति प्रष्टो हरड इति • सौभाग्यतः सखिकञ्चको युक्तोत्तानं करोति । पुष्टै पश्चात् (नितम्वैः) तरुणीननो यस्मात् गुणग्रहणं (र- जुग्रहण) करोति ।।१! " * ·कुमारपालप्रबन्धः शब्दच्छलेन हकारो रडइ । किमद्यापीत्यभिहित- मात्रेण वचस्तत्त्वविदाऽनेनेदानीमुक्तं । यतः पुरा मातृकाशास्त्रे हकारः प्रान्ते पठ्यते अत एव हरड- इ साम्प्रतं त्वऽस्मिन्नामनि प्रथमतया मात्राधिकश्च ॥ इति हरडइ प्रवन्धः॥ ॥ कदाचित् केनापि पण्डितेनोर्वशी- शब्दे शकारस्तालव्यो दन्त्यो वेतिप्पटे याव- प्रभवः किंचित्तमादिशन्ति तावत्, उरून अश्नु ते उर्वशीति पत्रकं लखित्वा श्रीकपर्दिना प्र- भोरुत्सङ्गे मुक्तं । तत्प्रामाण्यात्तालव्यशकारनिर्णय- स्तदने प्रभुभिरभिहितः । इत्युशीशब्दप्रवन्धः ॥ अथान्यदा सपादलक्षीयराजस्य कश्चित्सान्धिविग्रहि- कः श्रीकुमारपालनृपतेः सभायामुपेतो राज्ञा भव- स्वामिनः कुशलमिति पृष्टः । स मिथ्याभिमानी पण्डितमानी च विश्वं लातीति विश्वलस्तस्य च को विजयसन्देहः । राज्ञा प्रेरितेन श्रीमता कपर्दिना मन्तिणा । श्वलयल्ल आशुगतौ । इति धातोचिरि- व श्वलति नश्यतीति विश्वलः । इत्येवं प्रधाने- न तन्नामदूपणं विज्ञप्त, इति स राजा विग्रहरा- १.! B उरूशेते ·२३० प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.१ ज इतिनाम बभार । अपरस्मिन्वय् स एवं प्रधानः पुरुषः श्रीकुमारपालनृपतेः पुरो विग्रहरा- जनाम विज्ञपयन् मन्त्रिणा श्रीकपर्दिना वियो वि- गतनासिक एवं हराजौ रुद्रनारायणौ कती, इति व्याख्यातं। तदित्यवगम्य तदनन्तरं स नृपः कपर्दि- ना नामखण्डनभीरुः कविवान्धव इति नाम वभा- र ॥ अथान्यदा श्रीकुमारपालनृपपुरतः श्रीयोग- शास्त्रव्याख्याने संजायमाने पञ्चदशकर्मादानेषु वा- च्यमानेषु दन्तकेशनखास्थित्वक्रोम्णां ग्रहणमाकरे ॥ इति प्रभुरुतमूलपाठे पं० उदयचन्द्रः रोम्णां य- हणमिति भूयो भूयो वाचयन् प्रभुभिलिपिभेद पृष्ठेस प्राणितूर्याङ्गानामिति व्याकरणसूत्रेण प्राण्य- झानां सिद्धमेकत्वमिति लक्षणविशेपं स विज्ञपयन् प्रभुभिः श्लाधितो राज्ञान्यैश्च ॥ इति पं० उदयचन्द्रप्रवन्धः ।। अथ कदाचित्स राजर्पितपूरभोजनं कुर्वन् किंचि- विचिन्त्य कृतसर्वाहारपरिहार इति प्रभुं प्रपन्छ । यद- स्माकं घृतपूराहारो युज्यते नवेति प्रभुभिरभिदधे। RAB विग्रहरानपण्डितमुसात्तनाग ·कुमारपालप्रवन्धः वणिग्ब्राह्मणयोर्युज्यते कृताभक्ष्यनियमस्य क्षत्रि- यस्य तु न तेन पिशिताहारस्यानुस्मरणं भवती- त्यमेवेति पृथ्वीपतिरनिधाय पूर्वभक्षितस्याभक्ष्य- स्य प्रायश्चित्तं याचितवान् । द्वात्रिंशदशनसंख्य- यो द्वात्रिंशदिहारान्कारयति । राज्ञा तथाकृते, प्रभुदत्ते लग्ने वटपद्रकान्निजप्रासादे मूलनाय- प्रतिष्ठा कारयितुं श्रीपत्तनमुपेयुपि कान्हनानि व्य- वहारिणि तन्नगरमुख्ये प्रासादे तद्दिम्यं मुका यावदुपहारान्गृहीत्वा स पुनरुपैति तावन्नृपतेरङ्गर- क्षकैर्निरुद्धे द्वारि अन्तः प्रवेशमलभमानः कियति काले व्यतिकान्ते उत्थितैारपालकैर्व्यतीते प्रति- ठाकाले स तत्र प्रविश्य प्रभोः पादमूले लगित्या सोपालम्मं रुरोदा प्रभुभिरन्यथा दुरपनेयं तस्य दुःख- मिति विमृश्य रङ्गमण्डपाइहिर्भूत्वा नक्षत्रचारेण स्वं लग्नमुदितं व्योनि विलोक्य घटिकासंवन्धेन नैमित्ति- केन यस्मिल्लग्ने विम्बानि प्रतिष्ठापितानि तेपांव- पत्रयमायुः सम्प्रतितने लग्ने तु प्रतिष्ठितमिदं चि- रायुरिति प्रभुभिरादिष्टं। स तदैव प्रतिष्ठामकारयत्त- A B अब्दान्तसख्यया एकस्मिन्भिडवन्ये २ प्रतिष्टोत्सरे D कूटयटिका. १ . ३ ·२३२ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्गः४ प्रभूक्तं तथैव जज्ञे ॥ इत्यभक्ष्याभक्षणप्रायश्चित्तप्रवन्धः॥ मयापहृते धने पुरा कश्चिन्मूपको मृतस्तत्प्रायश्चित्ते राज्ञा याचिते तच्छ्रेयसे प्रभुभिस्तन्नामाङ्कितो वि- हारः कारितः । तथाच कयापि व्यवहारिवध्वाs ज्ञातज्ञातिनामयामसंवन्धया पथि दिनत्रयं बुभुक्षि- तो नृपतिः शालिकरम्वेन सुहितीतस्तकृतज्ञत- या तत्पुण्याभिवृद्धये करम्बविहारं श्रीपत्तनेऽकारयत् ॥ तथा यूकाविहारश्चैवं । सपादलक्षदेशे कश्चिदवि- की धनी केशसंमार्जनावसरे प्रियार्पितां यूकां करतले संगृह्य पीडाकारिणी तां तर्जयश्चिरेण मृ- दित्वा व्यापदयामास । संनिहितेनामारिकारिपञ्च- कुलेन स श्रीमदणहिल्लपुरे समानीय नृपाय निवे- दितः । तदनु प्रभूणामादेशात्तदण्डपदे तस्य सर्व- स्वेन तत्रैव यूकाविहारः कारितः॥ इति यूकाविहारप्रवन्धः ॥ अथ स्तम्भतीर्थे सामान्ये सालिगवसहिकाप्रासादे यत्र प्रभूणां दीक्षाक्षणो बभूव रत्नविम्बालंकृतस्तत्र निरुपमो जीणोद्धारः कारितः ॥ इति प्रभदीक्षावसहिकाया उदारप्रवन्धः॥

·कुमारपालप्रवन्धः २३३ अथ श्रीसोमेश्वरपत्तने कुमारविहारप्रासादे वृहस्पति- नामा गण्डः कामप्यरतिं कुर्वाणः प्रभोरप्रसादाद्ध- एप्रतिष्ठः श्रीमदणहिल्लपुरं प्राप्य पोढावश्यक प्रौर्टि प्राप्य प्रभून सिपेवे। कदाचिचातुर्मासिकपारणके प्रभूणां पादयो दशावर्त्तवन्दनादनु । चतुर्मासी यावत्व पदयुगं नाथ निकपा कपायप्रध्वंसादिकातिपरिहारव्रतामदम् । इदानीमद्भिद्यन्त्रिजचरणनिलोंठितकले- जलक्किन्नरन्नैर्मुनितिलक वृत्तिर्भवतु मे ॥ १ इति विज्ञपयंस्तत्कालागतेन राज्ञा प्रसन्नान्प्रभून्वि- मृश्य स पुनरेव तत्पदानपात्रीकृतः ।। इति वृहस्पतिगण्डस्य पुनः पदानप्रबन्धः॥ अन्यदा सर्वावसरस्थितेन राज्ञालिङ्गनामा वृद्धः प्रधानपुरुप इत्यष्टच्छ्यत । यदहं श्रीसिद्धनृपते- हीनः समानोऽधिको वा । तेन चाऽन्छलप्रार्थ- नापूर्व श्रीसिद्धनृपतेः पण्णवैतिर्गणा द्वौ दोपौ । स्वामिनस्तु दो गुणौ तत्संख्या एव दोपा इति 10 फामपि रति र मासी चामत् । चातुर्मासीमासीत. ३ C D को (उपनिननारिण निर्वाशितः कलिपेन सः) ४ अष्टनाति 30

·२३४ प्रबन्धचिन्तामाणिः सर्गः ४
तद्वाक्यादनु दोपमये आत्मनि विरागं दधानो या-
वच्छरिकां चक्षुपि क्षिपति तावदाशयविदा तेनोति
व्यज्ञपि। श्रीसिद्धनृपतेः पण्णवतिगुणाः संग्रामाऽसु-
भटतास्त्रीलम्पटतादोपाभ्यां तिरोहिताः । कार्पण्या-
दयो भवद्दोपाः समरशूरतापरनारीसहोदरतागुणा-
भ्यामपन्हुता इति तद्वचसा स पृथ्वीनाथः स्वस्था-
वस्थस्तस्थौ॥
इत्यालिङ्गप्रवन्धः ॥
अथ पुरा श्रीसिद्धराजराज्ये पाण्डित्ये स्पर्धमानो
वामराशिनामा विप्रः प्रभूणां प्रतिष्टानिष्ठामस:
-हिष्णुः ।
यूकालक्षशतावलीवलवलल्ोलोल्लसत्कम्बलो
दन्तानां मलमण्डलीपरिचयादुर्गन्धरुद्धाननः ।
नाशावंशविरोधनानिणिगिणत्पादप्रतिष्ठास्थितिः
सोऽयं हेमडसेवडः पिलपिलत्खलिः समागच्छति।
इति तदीयममन्दं निन्दास्पदं वचनमाकान्तर्भू-
तामर्पवर्जनापरं वचः प्रभुभिरभिहितं पण्डित वि-
शेपणं पूर्वमिति भवता किं नाधीतमतोऽतः परं से-
बडहेमड इत्यभिधेयमिति, सेवः कुन्तपश्चाद्भागेना-
१ लिक्षात. (२ चलनल) ३ गिणिगिणी

·२३५ - कुमारपालप्रवन्धः हत्य मुक्तः।श्रीकुमारपालनृपते राज्येऽशास्त्रो वध इति तदृत्तिछेदः कारितः । स ततः परं कणभिक्षया प्रा- णाधारं कुर्वाणः प्रभृणां पौपधशालायाः पुरतःस्थि- तः। आनादिभूपतितपस्विभिस्धीयमानयोगशास्त्र- माकाऽशठतयेदमपाठीत्। आतङ्ककारणमकारणदारुणानां वकेयुं गालिगरलं निरगालि येपाम् । तेपा जटाधरफटाधरमण्डलाना श्रीयोगशास्त्रवचनामृतमुजिहीते ॥ १ इति तहचताऽमृतधारासारेण निर्वाणपूर्वोपतापा- स्तस्मै द्विगुणां वृत्रि प्रसादीकतवन्तः ॥ इति वामराशिप्रवन्धः॥ अथ कदाचिच्चारणौ द्वौ सुराप्रमण्डलनिलयौ दूहा- विद्यया स्पर्धमानौ श्रीहेमाचार्येण यो व्याख्यायते सोऽपरस्य हीनोपक्षयं ददातीति प्रतिज्ञाय श्रीमद- णहिल्लपुरं प्रापतुः तदैकेन प्रभुसमागतेन । "लच्छिवाणिमुहकाणि एयई भागी मुह भैरउं। हेमसूरिअच्छीणि जे ईसरते ते पण्डिया ॥ १० वक्रेण २ पयइ ३ B मरउ ४ मरिआ छाण. • लक्ष्मीवागीप्रमुखाणि एतैः भाग्यैः मुख भृतं सर्वाणि भाग्यानि है- ·२३६ प्रवन्धचिन्तामाणिः सर्ग, इत्युत्काभ्यण स्थिते तस्मिन् श्रीकुमारपालविहारे आरात्रिकावसरानन्तरं प्रणामपरो नृपः प्रभुणा द- नष्पष्टिहस्तः क्षणं यावत्तिष्ठति । अत्रान्तरे प्रविश्य द्वितीयश्चारणः॥ 'हेम तुहाला कर भरउं जाह अचंभूरिदि । जेवं पह हिठा मुहा तांह ऊपहरी सिद्धि॥ ५ इत्यनुच्छिटेन तद्दचसान्तश्चमकतो नृपतिरेतदेव भूयोभूयः पाठयामास। ततस्त्रिःकत्वः पठिते' किं पठिते लक्षं दास्यसीति विज्ञप्तस्तस्मै त्रिलक्ष मसूरेर्मुखे तिचन्तीत्यर्थः यतः येहेमसूरेऽक्षिणी यत्र ईपद्रते ते पाण्डि- ताः हेमसूरिनेत्रे रत्या यान इपत् मेलेते ते पुरुषाः शीघं पण्डिता भव- न्तीत्यर्थः।। यद्वा । पाठान्तरे लक्ष्मीश्चिन्तयति यतयो वाणिमुखकाः वाणी मुखे धारयन्ति 'मुह मर' सपत्नीहेतोः मया मर्तव्य एवं ज्ञात्वा हेम- सूरेः मच्छन्ने भना नष्टा अत एप ये ईश्वरास्ते पण्डिता न तु पण्डिता लक्ष्मीवन्त इति ॥१॥ हे हेमचन्द्र तव करः भृतः संगतः यत्र आश्रर्यभूतदिः युकं त- त् एव प्रभुपदाधोमुखाः । कुमारपालवत प्रमुपदं अधोमुसेन यद्न्ते इत्यर्थः तत्र सिहयः उपष्ट्रियन्ते ॥२॥! 10 D निह अपयारेडि । २ ने पहहिटा मुहावीह उ- बहरी सिद्धी ३ नि:पटिते.

·कुमारपालप्रवन्धः २३७ दापयामास । इति सौराष्ट्रचारणयोः प्रवन्धः ॥ कदाचिच्छ्रीकुमारपालनृपतिः श्रीसंघाधिपतीभूय तीर्थयात्रां चिकीर्षुर्महता महेन श्रीदेवालयप्रस्थाने संजाते सति देशान्तरायातयुगलिकया त्वां प्रति डा- हलदेशीयकर्णनृपतिरुपैतीति विज्ञप्तः स्वेदबिन्दुति- लकितललाटं दधानो मन्त्रिवाग्भटेन साकं साध्वस- ध्वस्तसंघाधिपत्यमनोरथः प्रभुपादान्ते स्वं निनि- न्द । अथ तस्मिन्नृपतेः समुपस्थिते महाभये किं- चिदवधार्य द्वादशे यामे भवतो निवृत्तिभविष्यती- त्यादिश्य विसृष्ठो नृपः किंकर्तव्यतामूढो यावदा- स्ते तावन्निीतवेलायां समागतयुगलिकया श्रीक- णों दिवं गत इति विज्ञप्तो नृपेण ताम्बूलमुत्सृज्य कथामिति प्ठौ तावूचतुः । कुम्भिकुम्भस्थः श्रीकर्णः प्रयाणं निशि कुर्वन्निद्रामुद्रितलोचनः कण्ठपीठप्रण- यिना सुवर्णशृङ्खलेन प्रविष्टन्यग्रोधपादपेनोहम्वितः पञ्चतामञ्चितवान् । तस्य संस्कारानन्तरमावां प्र- चलिताविति ताभ्यां विज्ञप्ते तत्कालं पौपधवेश्मान समागतो नृपः प्रशंसापरः कथं कथमित्यपवार्य हासप्ततिमहासामन्तैः समं समस्तसंपेन च प्रभुणा ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः४ द्विधोपदिश्यमानवा धुन्थुक्कनगरे प्राप्तः प्रभूणां जन्मगृहभूमौ स्वयं कारितसप्तदशहस्तप्रमाणझो- लिकाविहारे प्रभावानां विधित्तुर्जातिपिशुनानां दिजातिनामुपसर्गमुदितं वीक्ष्य तान्विश्यताडि- तान्कुर्वन् श्रीशत्रुजयतीर्थमाराधयन् । दुक्खक्खडं कम्मक्खर्ड इति प्रणिधानदण्डकमुच्चरन् देवस्य पा- वे विविधमार्थनावसरे। 'इक्कह फुल्लह माटि देअंइ सामी सिद्धिसुहु । तिणिसिडे केही साटी भोलिम जिणवरह ॥ १॥ इति चारणमुचरन्तं निशम्य नवरुत्वः पठितेन न- वसहस्रांस्तस्मै नृपो ददौतदनन्तरमुजयन्तसंनिधौ गते तस्मिन्नऽकस्मादेव पर्वतकम्पे संजायमाने श्री- हेमचन्द्राचार्या नृपं प्राहु। इयं छत्रशीला युगपदुपेत- योईयोःपुण्यवतोरुपरि निपतिप्यतीति वृदपरंपरया, तदावा पुण्यवन्तौ यदियं गीरसत्या सत्या भवति त- दालोकापवादः नृपतिरेव देवं नमस्कारोतु न वयमि स्पुक्ते नृपतिनोपरुध्य प्रभव एव संघेनसह पहिताः एरुपुष्यार्थ एकेन मात्याऽपितपुप्पणेत्यर्थः स्वामी सिटिमुस ददाति तानश्रया तेनैव प्रशारण हे निनवर किमयं भान मुग्धः इति भावना अणिसमुसितस्य वाक्यम् ॥१॥ १C D दोइ सिदि मा केहि साटे फदि रेभोतिर २ सउं .

·कुमारपालप्रबन्धः स्वयं छत्रशिलांमार्ग परिदृत्य परस्पिन्जीर्ण- प्राकारपक्षे नव्यपद्याकरणाय श्रीवाग्भटदेव आ- दिष्टः पद्यायाः पक्षहये व्ययीकतास्त्रिपष्टिलक्षाः । इति तीर्थयात्राप्रबन्धः ॥ कदाचित्यधिव्यामानृण्याय नृपतिना स्वर्ण- सिद्धये श्रीहेमचन्द्राणामुपदेशात्तद्गुरवः श्रीसंघनृप- तिविज्ञप्तिकाभ्पामाकारितास्तीवव्रतपरायणा मह- संघकार्य विमृश्य विधिविहारक्रमण पथि केनाप्य- लक्ष्यमाणा निजामेव पौपधशालामागताः राजा तु प्रत्युद्गमादिसामग्री कुर्वन् प्रभुज्ञापितस्तत्राययौ । अथ गुरौ नृपतिप्रमुखैः समस्तश्रावकयुतैः प्रभुभि- दिशावर्तवन्दनावन्दिते वन्दनान्ते तौ श्रुततदुपदे- शानन्तरं गुरुभिःष्टठे संघकार्य सभा विसृज्य जव- निकान्तरितौ श्रीहेमचन्द्रनृपती तत्पादयोर्निपत्य सुवर्णसिद्धेर्याचनां चक्राते। मम बाल्ये वर्तमानस्य ताम्रखण्डः कारभारवाहिकातो याचितःवल्लीरसेना- भ्यक्तोयुष्मदोदशादन्हिसंयोगात्सुवर्णीवभूव । त- स्या वल्ले मसंकेतादिरादिश्यतामिति ॥ श्रीहेमा- चार्ये उक्तवति कोपाटोपात् श्रीहेमचन्द्रं दूरतः प्र- १ A छन्नशिला ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग,४ क्षिप्य न योग्योसीति । अये मुद्रसपायदत्तविद्य- या त्वमजीर्णभाक् कथमिमा विद्या मोदकप्रायां त- व मन्दाग्नेर्ददामीति तं निषिध्य नृपं प्रति एतद्रा- ग्यं भवतो नास्ति येन जगदानृण्यकारिणी हेम- निष्यत्तिविद्या तव सिक्ष्यति । अपि च मारिनि- वारणजिनमीण्डतष्टथ्वीकरणादिभिः पुण्यैः सि- द्वे लोकहये किमधिकमभिलपसीत्पादिश्य तथैव विहारक्रमं कृतवन्तः। एकदा पृष्टः राज्ञा पूर्वभव स्वरूपा तत्सर्वं कथितं प्रभुभिरिति। अथ कस्मिन्न- प्यवसरे सपादलक्ष प्रति सजीकृते सैन्ये श्रीवाग्भ- टस्यानुजन्मा वाहडनामा मन्त्री दानशौण्डतया दूपितोपि भृशमनुशिक्ष्य भूपतिना सेनापतिश्चक्रे । तेन प्रयाणद्वितयानन्तरमस्तोकमार्थलोकं मिलित- मालोक्य कोशाधिपालक्षद्रव्ये याचिते नृपादेशात- स्मिन्नददाने अथ तं कशाप्रहारेणाहत्य लेनापतिस्तं कटकान्निरवासयत्। स्वयं तु यदृच्छया दानैःप्राणि- तार्थिलोकश्चतुर्दशशतसंख्यासु करभीप्वारोपितैदिगु- गैः सुभटैः समं चरन्मितैः प्रयाणैर्वम्बेरानगरे प्रका- रंवेष्टयामास। अथ तस्यां । निशि सप्तशतीकन्यानां विवाहः प्रारब्धोस्तीति नगरलोकान्मत्या तदिवा- ·कुमारपालप्रवन्धः हाथै तथैव निशि स्थित्वा प्राप्तः प्राकारपरावर्त च- कार। तत्राधिगतं स्वर्णकोटीसप्तकं तथैकादशसहस्रा- णि वडवानामिति संपत्तिगर्भितां विज्ञप्तिकां वेगवत्त- रैश्चरैर्नृपं प्रति प्राहिणोत्। स्वयं तत्र देशे श्रीकुमार- पालनृपतेराज्ञां दापयित्वाऽधिकारिणो नियोज्य व्याधुटितः । श्रीपत्तनं प्रविश्य राजसौधमधिगम्य नृपं प्रणाम । नृपस्तदुचितालापावसरे तद्गुणर- धितोप्येवमवादीत् । तव स्थूललक्ष्यतैव महदूषण। (वाहानीकयोः साधनादौ साधीयान् नेदीयान्प्रयोग, निष्पत्तिरक्षामन्तो नोचेच्चक्षुर्दोषेणोई एव विदीर्यसे) यं व्ययं भवान्कुरुते तादृशं कर्तुमप्यहं न प्रभूष्णुः। स इति श्रुतनृपादेशानृपं प्रति "तथ्यमेव तदादिष्टं देवेन" एवंविधं व्ययं कर्तुं प्रभुर्न प्रभवति । यतः स्वामी परंपरयां न नृपतेः सुतः। अहं तु नृपपुत्रो ऽतो मयैव द्रव्यव्ययः साधीयान्क्रियते। तेनेति वि... ज्ञप्ते नृपतिस्तोपं करोतु रोपं वा निकपः निकपाका- ञ्चनश्रियमासादयतीत्यनयता लभमानो 'नृपतिवि (B C L पतिद्वय नास्ति)१ कर्तुं क्षमते २५ रोपे वा निकपा. यतोहं सामिवलेन व्ययं करोमि । स्वामी तु कस्य वलेनातो मयैव द्रव्यव्ययः साधीयार क्रियते इति वदन् प्रमुदितेन राक्षा स- . 31 ·२१२ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.४ सृष्टः स्वं पदं प्रपदे ।। इति राजघरवाहडप्रवन्धः॥ अर्थ तस्य कनीयानधाता सोलाकनामा मण्डली- कः सत्रागारविरुदं वक्षार । अथ कदाचिदानाकना- मा मातृप्वस्त्रीयस्तत्सेवागुणतुष्टेन राज्ञा दत्तसा- मन्तपदोपि तथैव सेवमानः कदापि मध्यंदिनावसरे चन्द्रशालापल्यङ्कस्थितस्य नृपतेः पुरो निविष्टः सहसा कमपि प्रेष्यं तत्र प्राप्त प्रेक्ष्य कोयमिति सृष्टे नृपतिना श्रीमदानाकः स्वं कर्मकरमुपल- क्ष्य तत्संकेतानिकेतनान्निर्गत्य सकौशलं पृष्ठः पु. जन्मवपनिकां प्रार्थयामास । मिति तया वा- नया तु दिनकरप्रभयेव विकसितवदनारविन्दं ते विसृज्य स्वं पदमुपेतः । राजा किमेतदिति दृष्ट- स्तेन स्वामिनः पुत्रोत्पत्तिरिति विज्ञप्ते, वसुधाधवः स्वगतं किंचिदवधार्य तं प्रति प्रकाशं प्राह । यज- न्म निवेदयितुमयं कर्मकरो वेत्रिभिरस्खलित ए- वायमाप तावता पुण्योपचयेनायं गूर्जरदेशे नृपो. कृतो राजसदस्यनयता लभमानी राजघराविरुद लब्ध्वा । इति जि- नमण्डनोपाध्यायरुतकुमारपालमरन्धे प. ५४ १ A B इति वाहड. २ A तथा. ३ इमा भुवमाप, ·कुमारपालप्रवन्धः २४३ भावी परमस्मिन्पुर धवलगृहे च न । यतोऽतः स्थानादुत्यापितस्य तवाग्रे सुतोत्पत्तिनिवेदिता। त- तो हेतो स्मिन्नगरेश्वरत्वमिति विचारचतुर्मुखेन श्रीकुमारपालदेवेन निर्णीतम् ॥ इति लवणप्रसादप्रवन्धः ॥ आज्ञावर्तिपु मण्डलेपु विपुलेप्वष्टादशस्वादरा- दब्दान्येव चतुर्दश प्रसृमरां मारिं निवार्योजसा । कीर्तिस्तम्भनिभांश्चतुर्दशशतीसंख्यान्विहारांस्तथा रुत्वा निर्मितवान्कुमारनृपतिजैनो निजैनोव्ययम्। अथ प्रभोः कदाचित्कच्छराजलक्षराजमातुर्महा- सत्याः शापाच्छ्रीमूलराजान्वयानां लूतारोगः संका- मतीति स व्याधिः कुमारपाले वाधामधात् । संव- न्धान गृहिधर्मप्रतिपत्त्यवसरे प्रभोरुगणितराज्यभारे श्रीकुमारपाले तच्छिद्रेण तान्प्रविश्य लूताव्याधि - धामधात् । तदुःखदुःखिते सराजलोके राज्ञि प्रणि- कर्णाटे १ गूर्जरे २ लाटे ३ सौराष्ट्रे ४ कच्छ उञ्चायां ७ चैव भम्भेया ८ मारवे ९ मालवे १० तथा ॥ १ कौडणे च ११ महाराष्ट्रे १२ कोरे १३ जान्लधरे १४ पुनः । सपादलक्षे १५ मेवाडे १६ दीपा १७ भीराख्ययोरपि १८॥२ काशिगामण्यादिचतुर्दशदेशेषु ॥ इतिपूर्वोक्तस्य पत्रे ५७ १० तस्मिन्नगरे नरेश्वरवं २ राजन्याना सैन्धवे ।

·प्रबन्धचिन्तामाणिः सर्ग. धानानिजमायुः सवलं वीक्ष्याऽष्टाङ्गयोगाभ्यालेन प्रभवस्तं लीलयोन्मूलितवन्तः ॥ कदापि कदली- पत्राधिरूढं कमपि योगिनमालोक्य विस्मिताय नृपतये आसनबन्धेन चतुरङ्गुलमूलभूमित्यागाद्ब्रह्म- रन्ध्रण, निर्यत्तेजःपुञ्ज प्रभवो दर्शयामासुः ॥ अथ चतुरशीतिवर्पप्रमाणायुःपर्यन्ते निजमवसानदिनम- वायान्त्याराधनक्रियायामनशनपूर्वप्रारब्धायां त- • तयातनाबाधितमूर्तिरुच्चैः पप्रच्छ सूरि गदशान्तिहेतुम् । आयुर्घनं श्रीकुमरस्य वीक्य ते दक्षमुख्या अवदन्विमृश्य ।। निवेश्यतेऽन्यो यदि कोपि राज्ये हित्वामयस्त्वां तमयं प्रयाति ।। उवाच चातुर्यनिधि रेशो निहन्म्यहं कि निननीवितार्थ । वराकमन्यं परमार्थविज्ञः ! गिरः मुधासारसमा निपीय । दयाकिरस्ता अवयतीशः। निविश्य राज्ये स्वयमेव दुसं । तत्ते हरिप्यामि नरेश्वराहं । अवोचदुच्चैश्चकितो नरेशः । को देववृक्षं पिघुमन्दहेतोश्चिन्तामणि काचकृते निहन्ति । रोग निहन्तुं मम शक्तिरास्ति स्वाङ्गान्तरं योगक्लेन रानन् । ततः कुमारो महता गहेन न्यबीपिशमूरिवरं स्वराज्ये । हिला कुमारं परिमुफरान एतामयः मरिशरीरमाप । रोग हन्तुं निश्चयः स योगी माणायाम पूरकारल्यं रितेने । ऊब नीते. सूचिम्चे समन्ताचन्द्रस्तापाद्राग् गुभाभिविष । लिटं ताभिः सतरोगापहामिांगादझं चङ्गमामीदभुप्य। इति नारिवगन्दरगाणकतामारपा परित्रस्य दशमनगर प्रम- मवग ५.३१ ·कुमारपालप्रबन्धः २१५ दर्तितरलिताय नृपतये पण्मासीशेपमायुरास्ते संत- त्यभावाद्विद्यमान एव निजामुत्तरक्रियां कुर्या इ- त्यनुशिक्ष्य दशमद्वारेण प्राणोत्क्रान्तिमकार्युः। त- दनन्तरं प्रभोः संस्कारादनु तद्भस्म पवित्रमिति राज्ञा तिलकव्याजेन नमश्चक्रे । ततः समस्तसाम- न्तैस्तदनु नगरलोकैस्तत्रत्यमृत्स्नायां गृह्यमाणायां तत्र हेमखण्ड इत्यद्यापि प्रसिद्धिः ॥ अथ राजा वाप्पाविललोचनः प्रभुशोकविप्लवमनाः सचिवै- विज्ञप्त इदमवादीत् । स्वपुण्यार्जितोत्तमतमलोका- न प्रभून्न शोचामि किं तु निजमेव सप्ताङ्गराज्यं सर्वथा परिहार्य राजपिण्डदोपदूपितं, यन्मदीयमुद- कमपि जगद्गुरोरङ्गे न लग्नं तदेव शोचामीति प्रभु- गुणानां स्मारं स्मारं सुचिरं विलप्य प्रभूदिते दिने तदुपदिष्ठविधिना समाधिमरणेन नृपः स्वर्लोक- मलंचकार ॥ सं० ११९९ वर्ष ३१ श्रीकुमार- पालदेवेन राज्यं कृतं ॥ सं० १२३० वर्षेऽजयदे- वोऽभिषिक्तः। अस्मिन्पूर्वप्रासादान् विध्वंसयति सीलनामा कौतुकी नृपपुरः प्रारब्धेऽवसरे कृतक- कामपटुतां मायया निर्माय तत्र स्वकल्पितं देवकु. लपञ्चकं पुत्रेभ्यः समर्प्य ममानन्तरं भक्त्यतिशये- .

·प्रवन्धचिन्तामाणः सर्गः ४ नाराधनीयमित्यनुशिक्ष्यान्त्यावस्थायां यावदास्ते तावनेन लघुपुत्रेण तत्तूर्णं चूर्णितमाकर्ण्य रे श्री मदजयदेवेनापि पितुः परलोकान्तरं तद्धर्मस्थाना- नि विध्वंसितानि त्वं त्वद्यापि मयि विद्यमानपि चूर्णयन्नधमतमोसीति तदालापेन सत्रपस्तस्माद- समञ्जसाद्विरराम । तदनु श्रीअजयदेवेन श्रीकप- दिमन्ती महामात्यपदं दातुमत्यर्थमभ्यर्थितः प्रातः शकुनान्यवलोक्य तदनुमत्या प्रभोरादेशमाचरि- प्यामीत्यभिधाय शकुनगृहं गतस्ततः सप्तविधं दुर्गादेव्याः शकुनं याचितमवाप्य तच्छकुनं पुष्पाक्ष- तादिभिरभ्यर्च्य कृतकृत्यं मन्यमानः पुरगोपुरान्तः प्राप्तो नदन्तं कृपभमीशानदिग्भागे विलोक्याति- शयस्मेरमनाः स्वं निवासमासाद्य भोजनानन्तरं मरुद्धेन यामिकेन शकुनस्वरूपं पृष्टः श्रीकपर्दी तदये तत्स्वरूपमादिश्य तांस्तुष्टीव । ततो मरुवृद्धः नद्युत्तारेऽध्ववैपम्ये तथा संनिहिते भये। नारीकायें रणे व्याधौ विपरीता प्रशस्यते ॥ १ इति प्रामाण्याद्भवानासन्नव्यसनतया मतिभ्रंशा- प्रतिकूलमप्यनुकूलं मनुते । यस्त्वया रूपभः शुभः १ तान शरुनान् २८ विपरीतः ·कुमारपालप्रबन्धः २४७ परिकल्पितः सोपि भवद्व्यापत्त्या शिवस्याभ्युदयं पश्यस्तददाहात उक्षा जगर्जेति तदुक्तिमवमन्यमाने तस्मिन्नाप्टच्छ्य तदर्थानऽवगार्डं गते, स नृपतिना प्रसादीकतां मुद्रामासाद्य महता महेन समधिगत- निजसौधे विश्रम्य निशि नृपतिना विधुतः समा- नप्रतिरभिभवितुमारब्धः॥ "जो करिवराण कुम्भे पायं दाऊण मुत्तिए दलइ । सो सहिो विहिवसई जन्यपरिपिल्लणं सहइ ॥ १ इत्यादि विमृशन्कटाहिकायर्या प्रक्षेपकाले। अर्थिभ्यः कनकस्य दीपकपिशा विश्राणिताः कोटयो वादेपु प्रतिवादिनां विनिहिताः शास्त्रार्थगर्भा गिरः। उत्खातप्रतिरोपितैर्नृपतिभिः शारैरिव क्रीडितं कर्तव्यं कृतमर्थिता यदि विधस्तत्रापि सज्जा वयम्, स सुधीरित्यन्त्यकाव्यमधीयंस्तथैव व्यापादयांचने इति श्रीकपर्दिप्रवन्धः॥ अथ श्रीप्रवन्धशतकर्ता रामचन्द्रस्तु तेन भूपापस- देन तप्तताम्रपट्टिकायां निवेश्यमानः । { तद्वाहनोक्षत्वात् २ तीर्थानि ३ मरुतृदे. • यः करिवराणा कुम्भे पाद दत्त्वा मौक्तिकानि दलति। स सिंहो विधिवशानभूमपारपीउन सहते ॥ ।

·० प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः४ 'महिवीढह सचराचरह जिण सिरि दिहां पाय। तसु अत्यमणु विणेसरह होउत होई चिराय ॥१ इत्युदीर्य दशनायेण रसनां छिन्दन् विपन्न एव व्यापादयांच॥ इति रामचन्द्रप्रवन्धः।। अथ राजपितामहः श्रीमानामभटस्तत्तेजोऽसहिष्णु- भिः सामन्तैस्तैः समं तदालब्धावसरैः प्रणाम का- रयद्धिराक्षिप्त एवमवादीत् । देवबुद्धया श्रीवीत. रागस्य गुरुवुधा श्रीहेमचन्द्रः स्वामिबुद्धया कु- मारपालस्यैव मे नमस्कारोऽस्मिन् जन्मनीति जैन- धर्मवासितसप्तधातुना तेनेत्यभिहिते रुठो राजा युन्द्वसजो भवेति तद्विरमाकर्ण्य श्रीजैनविम्ब सम- भ्याऽनशनं प्रपद्याङ्गीकृतसंग्रामदीक्षो निजसौ- धाद्राज्ञः परिग्रहं निजाटवालेन तुपनिकरमिव विकरन् घटिकागृहे प्राप्तस्तेपो मलीमसानां संग- जनितं कश्मलं धारातीर्थे प्रक्षाल्य तत्कौतुकालो- कनागताभिरप्सरोभिरहपूर्विकया ब्रियमाणो देवभू- *महीपीठे सचराचरे येन श्रीः दत्ता प्रायः। तस्यास्तमन दिनेश्वरस्य भवितव्य भवत्येव निराय ॥१ १ . निणिसिरिदिना.२ C D दिणसरमु ३ होइनु होदु५ A B पिराउ ·कुमारपालप्रवन्धः यं जगाम ॥ वरं भद्वैर्भाव्यं वरमपि च खिडैनकृते वरं वेश्याचार्यैर्वरमपि महाकूटनिपुणैः । दिवं याते दैवादुदयनसुते दानजलधौ न विद्वद्भिर्भाव्यं कथमपि वुवै मिवलये ॥१ त्रिभिर्वपैस्त्रिभिर्मासैस्त्रिभिः पक्षस्त्रिभिर्दिनः। अत्युयपुण्यपापानामिहेव फलमश्नुते ॥ १ इति प्रमाणोक्तप्रामाण्यात्स कुपतिर्वयजलदेवनाना प्रतीहारेण क्षुरिकया हतो धर्मस्थानपातकी कमिभि- भक्ष्यमाणः प्रत्यहं नरकमनुभूय परोक्षतां प्रपेदे ॥ सं० १२३० पूर्ववर्षादऽजयदेवेन वर्ष ३ राज्यं रुतं ॥ सं० १२३३ पूर्ववदर्प २ वालमूलरा- जेन राज्यं कृतमस्य मात्रा नाइकिदेव्या परमाई- भूपसुतयोत्संगे शिशुं निधाय गाडरारघटनाम- नि घाटे संग्रामं कुर्वत्या म्लेग्छराजा तत्सत्त्वा- दकालागतजलदपटलसाहाय्येन विजिग्ये सं० १२३५ पूर्ववपादर्ष ६३ भीभीमदेवेन- राज्यं कृतमस्मिनाज्ञि राज्यं कुर्वाणे श्रीलोहडना- मा मालवभूपतिर्जरदेश विध्वंसनाय सीमान्तमा. गतस्तत्प्रधानेन संमुखं गत्वेत्यवादि । ॥ 32 ·२५० प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग. ४ प्रतापो राजमातर्तण्ड पूर्वस्यामेव राजते । स एव विलयं याति पश्चिमाशावलम्बिनः॥१ इति विरुद्धा तन्दिरमाकर्ण्य स पश्चान्निववृते । तदनु तत्पुत्रेण श्रीमदर्जुनदेवनाना गूर्जरदेशभगोप्यका- रि। श्रीमद्भीमदेवराज्यचिन्ताकारी व्याघ्रपल्लीसंके- तप्रसिद्धः श्रीमदानाकनन्दनः श्रीलवणसाहप्रसाद- श्चिरं राज्यं चकार । तत्सुतः साम्राज्यभारधवल: श्रीवीरधवलस्तन्माता मदनराज्ञी देवराजनाम्रो भ- गिनीपतेः पट्टकिलस्य भगिन्यां विपन्नायां तस्य बहुतरमनिर्वहमाणमापदारं निशम्य तन्निर्वहणाय लवणप्रसादाभिधपतिमाप्टच्छय शिशुना वीरधवले- न समं तत्र गता सती तेन स्टहणीयगुणारुतिरिति गृहिणीचक्रे । श्रीलवणस्तद्धृत्तान्तं सम्यगवगम्य तं व्यापादयितुं निशि तद्गृहे प्रविष्टो निभृतीभूय स यावदवसरं निरीक्ष्यते, तावत्स भोजनायोप- विशन वीरधवलं विना नानामीति भूयो भूयो व्याहृत्य निर्वन्यात्समानीयैकस्मिन्नेव स्थालेभिन्न- किस्मादपि तं शरीरिणं कृतान्तमिव स्वान्तकमा- लोक्य श्यामलास्यो मा भैपोरिति तेनोचे। यह त्वामेव हन्तुमागतः परमस्मिन्मन्नन्दने वीरधवले ·कुमारपालप्रवन्धः २५१ वात्सल्यं साक्षाचक्षुषा निरीक्ष्य तदाग्रहानिवृत्तो- स्मीत्युक्त्वा तेन सत्कृतो यथागतं जगाम । वीरध- वलस्यापरमातृकाः राष्ट्रकूटान्वयाः साङ्गणचामुण्ड- राजादयो वीरजनत्वेन भुवनतलप्रतीताः । अथ स वीरधवलक्षत्रिय उन्मीलितकिंचिच्चेतनस्तस्मादृ- तान्तात्लपमाणस्तद्गृहं त्यक्त्वा निजमेव जनकं सि- पेवे । सत्त्वौदार्यगाम्भीर्यस्थैर्यनयविनयौचित्य- दयादानदाक्षिण्यादिगुणशाली शालीनतया कण्ट- कग्रस्तां कामपि भुवमाक्रम्य पित्रापि कियत्कृतज- नपदप्रसादो द्विजन्मना चाहडनाना सचिवन वि- न्त्यमानराज्यभारः प्राग्वाटवंशमुक्तामणिना पुरा श्रीमत्यत्तनवास्तव्येन तत्कालं तत्रायाततेजपा- लमन्त्रिणा सह सौहार्दमुत्येदे । मन्त्रिणस्तु जन्म- वार्ता चैवं । कदाचिच्छीमत्यत्तने भट्टारकत्रीहरिश- द्रतरिभिर्व्याख्यानावसरे कुमारदेव्यभिधाना काचि- विधवातीव रूपवती मुहुर्मुहुर्निरीक्ष्यमाणा तत्र स्थितस्याशराजमन्तिणश्चित्तमाचकर्प । तद्विसर्ज- नानन्तरं मन्त्रिणानुयुक्ता गुरव इष्टदेवतादेशादमु- प्याः कुक्षौ सूर्याचन्द्रमसो विनमवतारं पश्या- १- वीरव्रतेन - ·२५२ . प्रबन्धचिन्तामाणः सर्ग, १ मः, तरसामुद्रिकानि भृयो विलोकितवन्त इति प्रभोर्विज्ञाततत्त्वः स तामपहत्य निजां प्रेयसी. कृ. तवान् । क्रमात्तस्या उदरेऽवतीर्णी तावेव. ज्योति- केन्द्राविव, वस्तुपालतेजःपालाभिधानौ, सचिवा- वभूतां । अधान्यदा: श्रीवीरधवलदेवेन निजव्यापा: रभारायाभ्यर्थ्यमानः प्राक् स्वसौधे त. सपत्नकि: भोजयित्वा नुपमा राजपल्यै श्रीजयतलदेव्यै निज़ कर्पूरमयताडङ्कयुग्मं कर्पूरमयो. मुक्ताभिः सुवर्णमय- मण्यन्तरिताभिनिष्यन्नमेकावलीहारं सा. प्राभृती. चकार" मन्त्रिणः प्राभृतमुपदौकितं निषिध्य निजं व्यापार समार्पयत। यत्तवेदानीं वर्तमानं वित्तं तने' कुपितोपि प्रतीतिपूर्व पुनरेवाददामीति, अक्षरपात्रान्तरसंबन्धपूर्वकं श्रीतेजःपालाय व्यापा- रसंवन्धिनं, पञ्चाङ्गप्रसादं ददौं। अकरांकुरुते. कोशमवधादेशरक्षणम्। देशवृद्धिमयुद्धाच्च स मन्त्री बुद्धिमाश्च सः॥१ निखिलनीतिशास्त्रोपनिषन्निपण्णधीः स्वस्वामिनं वर्द्धयन भानूदये. कालपूजया विधिवच्छ्रीजिनमर्चि: .... १.C: समर्पयन् र यनावकादौना B यन्मयेदानी ३ पात्रा- ४ भूमि. न्तरस्थवन्ध.

·कुमारपालप्रवन्धः २५३ त्वा गुरूणां वन्दनकर्पूरपूजानन्तरं द्वादशावर्तव- न्दनदानादनु यथावसरप्रत्याख्यानपूर्वमपूर्वमेकैकं श्लोकं गुरोरध्येति मन्तावसरानन्तरं सद्यस्करसवती- पाकभोजनानन्तरं, मूालनामा महोपासकस्तद- इलेखकोऽवसरे- रहसि पप्रच्छ'। स्वामिनाहर्मुखे शीतानमाहार्यते किं वा सद्यस्कमिति प्रच्छन्तं. यामेयं दे॒धा त्रेधाऽवधीर्य कदाचित्क्रोधानमन्त्रिणा, पशुपाल इत्याक्षिप्तः। स, धृतधैर्यः ।,उभयोः क- श्चिदेकतरः स्यादित्यभिहिते तद्वचश्चातुरीचमढ़- तचित्तोऽनधिगतभवदुपदेशध्वनिरहं, तबिज्ञ यथा- स्थितं विज्ञप्यतामित्यादिष्टः स वाग्मी प्रोवाच । या रसवतीमतीव रसप्लुतां सद्यस्कां प्रभुरभ्यवहरति तां प्रागपुण्यरूपां जन्मान्तरिततयात्यन्तशीतला म- न्यते । किं चेदं मया गुरोः संदेशवचनमाविःकतं. तत्त्वं तु त एवावधारयन्तीति तत्र पादाववधार्यता तेनेति विज्ञप्तः श्रीतेजःपालनामा मन्ती कुलगुरु- भट्टारकश्रीविजयसेनसूरीणामभ्यर्णमागतो गृहिधर्म पप्रच्छ । तैरुपासकदशाभिधसप्तमाङ्गाजिनोदितदेव पूजावश्यकपतिदानादिके गृहिधर्मे समुपदिष्टे, ततः १ ८ ग्राम्योऽय २ मन्ये ३ गृहिधर्मविधि गुरून ।

·प्रवन्धचिन्तामणिः सर्गः४ प्रभृति स देवतार्चनविशेषजैनमुनिदानाद्यं धर्म- कृत्यमारब्धवान् । वर्षत्रयदेवतावसराय पदेन पृथक्- कृतेन षट्त्रिंशत्सहस्रप्रमाणेन द्रव्येण बाउलायामे श्रीनेमिनाथप्रासादः समजनि ॥ अथ सं० १२७७ वर्षे सरस्वतीकण्ठाभरणलघुभोजराजमहाकविमहा- मात्यश्रीवस्तुपालेन महायात्रा प्रारेभे। गुरूपविष्टे लग्ने तत्कृत्यसंघाधिपत्याभिषेकेण श्रीदेवालयप्रस्था- ने उपक्रम्यमाणे दक्षिणपथे दुर्गादेव्याः स्वरमाक- मे स्वयं तदिदा शाकुनिकेन किंचिञ्चिन्तयति। मरु- शुद्ध शकुन भारितं विधेहीत्यभिदधानः शकुनाच्छ- ब्दो बलीयानिति विचार्य पुराद्विहारावासेषु श्री- देवालयं संस्थाप्य शकुनव्यतिकरं दृष्टो मार्गवैष- म्ये शकुनानां वैपरीत्यं श्लाध्यते । राज्यविकल- तायां तीर्थमार्गाणां वैषम्यं तथा यत्र सा दुर्गा दृष्टिपथं गता तत्र कमपि दक्षं पुरुषं प्रस्थाप्य स प्रदेशो दर्यतां । तथारुते स पुरुष इति विज्ञप- यामास । यत्तस्मिन् वरण्डशब्दे नवीक्रियमाणे सा त्रयोदशेष्वरेषु निषण्णा देव्यभूत्। अथ स मरुद्दो। देवी भवतः साईत्रयोदशसंख्या यात्रा अभिहि- तवती । अन्त्याईयात्राहेतुं भूयः पृष्ठे स आह । इ- ·कुमारपालप्रबन्धः २५५ हातुलमालावसरे तदक्तुं न युक्तं समये सर्व निये- दयिष्यामीति वाक्यानन्तरं श्रीसंयेन समं मन्त्री पुरतः प्रयाणमकरोत् । सर्वसंवाहनानामर्द्धपञ्चम- सहस्त्राणि । एकविंशतिशतानि श्वेताम्बराणां संघ- तद्रक्षाधिकारे सहस्रं तुरङ्गमाणां सप्तशती रक्तकरभी- णां संघरक्षाधिकारिणश्चत्वारो महासामन्ताः। इत्थं समग्रतामय्या मार्गमतिक्रम्य श्रीपादलिप्तपुरे स्वयं कारिते श्रीमहावीरचैत्यालंकृतस्य श्रीललितसरसः परिसरे आवासान्दापयामास । तत्र तीर्थाराधनां विधिवद्विधाय मूलप्रासादे काञ्चनकलशं प्रौढजि- ' नयुगलं श्रीमोढेरपुरावतारे श्रीमन्महावीरचैत्या- राधकमूर्ती देवकुलिकामण्डपश्रेणेरुभयतश्चतुष्किका- द्वयपङ्घि, शकुनिकाविहारे सत्यपुरावतारे चैत्यपुरतो रजतमूल्यं तोरणं,श्रीसंघयोग्यान्मठान,धार्मिकँसत्य कस्य देवकुलिकाः, नन्दीश्वरावतारे प्रासादान इन्द्र- मण्डपंच,नन्मध्ये गजाधिरूढभीलवणप्रसादवीरधव- लमूर्ती,तुरङ्गाधिरूढा निजमूर्ति,तत्र सप्त पूर्वपुरुपमू- नीः सप्त गुरुमूर्तश्चि, तत्संनिधौ चतुष्किकाया ज्या- योभ्रात्रोर्महमालबदेवलूणिगयोराराधकमूर्ती, प्रतो- श्रीतदीला २॥ नामि ३॥ नन्दीश्वरमासादा. १ ·प्रवन्धचिन्तामाणः सर्ग १ लीः, अनुपमसरः, कपर्दियक्षमण्डपतोरणप्रभृती- नि बहूनि जिनधर्मस्थानानि रचर्याचक्रे । तथा न- न्दीश्वरकर्मस्थाये कण्टेलीयापाषाणसत्कजातीयपो- डशस्तम्भेषु पर्वतात् अलमार्गेणानीयमानेपुसमुद्र- कण्ठोपकण्ठे उत्तार्यमाणेषु, एककः स्तम्भः पङ्के मग्न- स्तथा यथा निरीक्ष्यमाणोपि न लभते । तत्पदेपर- पापाणस्तम्भन प्रासादः प्रमाणकोटिं नीतः। वर्षा- न्तरे वारिधिवेलावशात्यवनिमग्नः स एव स्तम्भःप्रा. दुरासीत् । सचिवसमादेशात्तस्मिंस्तत्र संचार्यमाणे प्रासादो विदीर्ण इति निवेदितुमागताय परुषभा. पकाय हैमी जिव्हां स मन्त्री ददौ। दक्षैः किमेतदि- ति एप्टेऽतः परं यथा कथंचिधर्मस्थानानि दृढानि कारयिष्यन्ते यथा युगान्तेपि तेपां नान्तो भवति अ- तः परितोपिकं दानं । आमूलात्तृतीयवेलायामयं प्रासादः समुद्धृतो विजयते । श्रीपालिताणके च पो- पधशाला विशाला कारयामास । श्रीमदुजयन्ते च श्रीसंघेन सह प्राप्तो मन्ती तत्र च तदुपत्यकायां जलपूरे कारितं नव्यं वर्ग, तथा तन्मध्ये श्रीमदा- शराजविहारं, तथा कुमारदेवीसरच, निरुपमं वि- । पासवान CD उपत्यान्ते ·कुमारपालप्रबन्धः २५७ लोक्य धवलगृहे पादोऽवधार्यतामिति नियुक्तै- रुच्यमाने श्रीमद्गुरूणां योग्यं पौपथवेश्मास्ति ना- स्तीति मन्त्रिणादिष्टे तन्निप्पाद्यमानमाकर्ण्य विनया- तिकमभीरुर्गुरुभिः, सह बहिपितावासे तस्थौ । प्रातरुज्जयन्तमारुह्य श्रीशैवैयक्रमकमलयुगलमभ्य- व्य स्वयंकारितश्रीशत्रुजयावतारतीप्रभूतप्रभावनां विधाय कल्याणत्रयचैत्यवर्यसपर्यादिभिस्तदुचिती- माचर्य मन्ती यावत्तृतीये दिनेऽवरोहति तावदुभाभ्यां दिनाभ्यां निप्पन्ने पौधौकसि मन्तिंणा समं गुरव- स्तत्र समानीतास्तत्प्रशशंसुः पारितोषिकदानेनानु- जगृहुः । श्रीमत्पत्तने प्रभासक्षेत्रे चन्द्रप्रभं प्रभाव; तयाँ प्रणिपत्य ययौचित्यादभ्यय॑ च निजेऽटापदप्रा- सादेऽष्टापदकलशमारोप्प तत्रत्यदेयलोकाय दानं ददानः श्रीहेमाचर्यैः श्रीकुमारपालनृपतये जगदि- दितं श्रीसोमेश्वरः प्रत्पक्षीकत इति पञ्चदशाधिक- वर्षशतदेशीयधार्मिकपूजाकारकमुखादाकर्ण्य तत्र- रित्रचित्रितमना व्यावृनमानोमागें लिङ्गोप- जीविनामसदाचारेणान्नदाने निपि तत्पराभवं १ नभ विशालन गस्मिन्दिन तीर्थस्तस्मात्सा विवाग मोरयादी विम्ब साप्पन तासनत्या २४ जगहे. ३ प्रभाानगा.

·२५८ प्रबन्धचिन्तामाणिः सर्ग:४ विज्ञाय वायडीयश्रीजिनदत्तसूरिभिर्निनोपासकपा- त्तिस्मिन्क्षणे पूर्यमाणे सति दर्शनानुनया तत्र समागताय मन्त्रिणे. रत्नाकर इव क्षारवारिभिः परिपूरणात् । गम्भीरिमाणमाधत्ते शासनं लिङ्गधारिभिः ॥१॥ यान लिगिनोनुवदन्ते संविग्ना अपि साधवः । तदर्चा चर्च्यते कस्माद्धार्मिकैर्भवभीरुभिः ॥२॥ प्रतिमाधारिणोप्येषां त्यजन्ति विपयं पुरः। लिङ्गिनां विपयस्थानामनची तु विरोधिनी ॥ ३ ।। लिङ्गोपजीविना लोके कुर्वन्ति येऽवधीरणाम् । दर्शनोच्छेदपापेन लिप्यन्ते ते दुराशयाः ॥ ४ ॥ आवश्यकवन्दनानियुक्तौ ॥ 'तित्थयरगुणा पडिमासु नत्यि निस्संसयं विया- णन्तो। तित्थयरोविनमन्तो सो पावई निजरं विउलं १ १ अनुनगा. २.८ पन्दन्ति ३ तित्यपारी ४: पामद मानकरगणाः प्रतिमागुन सन्ति नि:संशयनानन्ताऽपि . रान नगला ते मामुगन्ति निनस विपुटाम् ।

·कुमारपालप्रबन्धः २५९ “लिङ्गं जिणपनत्तं एव नमसन्ति निजरा विउला। जावि गुणप्पहीणं वन्दइ अझप्यसुद्दीए ॥ २॥ इति तदुपदेशान्निजितसम्यकदर्पणो विशे- पानिपूजापरः स्वस्थानमासदत् । अब ज्याय- सा सोदरेण मं० लूणिगनाना परलोकप्रयाणाव- सरेऽर्जुवसहिकाया मम योग्या देवकुलिका कारयितव्येति धर्मव्ययं याचित्वा तस्मिन्धिपन्ने तगोष्टिकभ्यस्त वमलभमानचन्द्रावत्याः स्वामिनः पार्थान्नव्यां भूमि विमलवसहिकासमीपेऽभ्यर्थ्य तत्र श्रीलूणिगवसहिप्रासादं भुवनत्रयचैत्यश- लाकारूपं कारयामासिवान । तत्र श्रीनेमिनाथ- विम्वं संस्थाप्य प्रतिष्ठितं तगुणदोपविचारणाको- विदं श्रीजावालिपुराच्छीयशोवीरमन्तिणं समा. नीय मन्त्री प्रासादस्वरूपं प्रपच्छ । ततस्तेन प्रा- सादकारकसूत्रधारः शोभनदेवोऽभ्यधायि । रङ्गम- ण्डपे शालभभिकामिधुनस्य विशालघाटस्तीर्य- हत्यासादे सर्वथानुचितो वास्तुनिपिद्धश्च । तथा १ नममात्त २ । अदितिमलवप्तहिकायां ३ विलास. लिनं गिनमता एव नमस्यन्ति निरा पिपुला यषि गुणम. सोनं पन्दनौ अध्यात्मशुद्धय २ ·२६० प्रवन्धचिन्तामणिः सर्गः४ गर्भगृहे प्रवेशद्वारे सिंहाभ्यां तोरणमिदं देवस्य वि- शेपपूजाविनाशि । तथा पूर्वपुरुपमूर्तियुतं गजानां शाला पश्चाद्भागे' प्रासादकारापकस्यायतिविना- शि । अप्रतीकारार्ह दूपणत्रयं विज्ञस्यापि सूत्रभू- तो यदुत्पद्यते स भाविकर्मणो दोप इति निर्णीय यथागतं स च गतः । तदुपश्लोकनश्लोका एवम् । यशोवीर यशोमुक्ताराशेरिन्दुरसौ शिखा । तद्रक्षणाय रक्षायाः श्रीकारो लाञ्छनच्छलात् ॥१॥ विन्दवः श्रीयशोवीर शून्यमध्या निरर्थकाः । संख्यावन्तो विधीयन्ते त्वयैकेन पुरस्कृताः ॥ २ ॥ यशोवीर लिखत्याख्यां यावञ्चन्द्रे विधिस्तव । न माति भुवने तावदाद्यमप्यक्षरद्वयम् ॥ ३॥ इति श्रीशत्रुञ्जयादितीर्थानां यात्राप्रवन्धाः। ॥ अथ श्रीवस्तुपालस्य स्तम्भतीर्थे सइदनाना नौवित्तकेन समं विग्रहे संजायमाने श्रीभृगुपुरान्म- हासाधनिकं शङ्खनामानं श्रीवस्तुपालंप्रतिकालरूप- मानीतवान्। स जलधिकूले दत्तनिवासे नगरप्रवेस- मार्गान् शत्रुसंकीर्णानालोक्य व्यवहारिणां चित्तानि यानपात्रप्रणयीन च वीक्ष्य प्रहितैर्वन्दिभिः श्री- १० पुरत. २ तभाविधप्रयोगेमु रूतिः ३ । आयविनाशो.

·२६१ शङ्ख मन्तरेणाई कुमारपालप्रवन्धः वत्सुपालेन समं समरवासरं निर्णीय यावञ्चतुरङ्गसैं- न्यं सन्नह्यते तावच्छ्रीवस्तुपालेन पुरः कृतो गुडजा- तीयो लूणपालनामा सुभटो यदि प्रहरामि तदा कपिलां धेनुमेवेति वारवर्णिकापूर्व कः शङ्ख इति तद्वचनादनु शङ्कोहमिति प्रतिसु- भटेनोदिते तं निपात्य पुनरनयैव रीत्या हितीयेपि पातिते सति कथं समुद्रसामीप्यात् शङ्कबाहुल्यमि- त्युञ्चरन् महासाधनिकशङ्खनैव तत्सुभटतां श्लाघ- मानेनाहूतःकुन्तायेण प्रहरन सतुरगएकेनैव प्रहारेण व्यापादितः । तदनु श्रीवस्तुपालेन समराङ्गणप्रण- यिना केसरिकिशोरेण य शङ्खसैन्यं गजयूथमिव त्रा- सितं दिशो दिशमनेशत् । पश्चान्नौविनको मारितः सइयद इति । तदमु लूणपालमृत्युस्थाने लूणपा- लेश्वरप्रासादो मन्त्रिणा कारतः । अथान्यस्मिन्न- वसरे श्रीसोमेश्वरस्य कवेः काव्यम् ।। हसैलब्धप्रशसस्तरलितकमलप्रत्तर स्तरङ्ग- नॉररन्तर्गभीरैश्चटुलवककुल ग्रासलानश्च मीनैः । पालीरूढद्रुमालीतलसुखशायित्तस्त्रीप्रणीतैश्च गीत- १॥ भवण D लण ·२६२ प्रबन्धचिन्तामाणः सर्ग. भांति प्रक्रीडमिस्तव सचिव चलचक्रवाकस्त- टाकः ॥ १ ॥ २ १ श्रीमन्त्रिणा पोडशसहस्त्रद्रम्माणां दत्तिः प्रसादीलता । कचिचिन्तातुरस्य मन्त्रिणोभूमि मृग- यमाणस्य समागतः। सोमेश्वरदेवः समयोचितमि- दमपाठीत् ॥ तद्यथा ॥ एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लज्जानम्रशिराः स्थिरातलमिदं यक्ष्यसे वेनि तत् वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल स्वयं पातालालिमुदिधीप्रसकन्मार्ग भवान मार्गति मन्लिणास्य काव्यस्य पारितोषिकेऽसौ सहस्त्रा- णि दत्तानि ॥ तथा ॥ त्वचं कर्णः शिविर्मासं जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि । इति त्रियु पदेषु पण्डिते- पृधीयमानेषु पण्डितजयदेवः समस्यापदमिव वस्तु- पालः पुनर्वसु । इत्युच्चरन् सहस्रचतुष्टयं लेभे । त- था सूरीणां दर्शनप्रतिलाभनावसरे केनापि दुर्गत- द्विजातिना याचनया तनियुक्तेभ्यः कृपया पटीमु- पलभ्य मन्त्रिणं प्रति समयोचितमूचे ॥ १B दाक्षिः २ सहसा दाने प्रसादीलता ·+ कुमारपालप्रवन्धः कचित्तलं कचित्सूत्रं कार्पासास्थि क्वचिक्वचित् । देव त्वदरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ॥ १ ॥ तत्पारितोपिके मन्त्रिणा दत्तानि पञ्चदशश- तानि । तथा बालचन्द्रनाना पण्डितेन श्रीमन्ति- णं प्रति ॥ गौरी रागवती त्वयि त्वयि पो बद्धादरस्त्वं युतो भूत्या त्वं च लसद्गुणः शुभगणः किं वा बहु बमहे। श्रीमतीश्वर नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते वालेन्दुश्चिरमुच्चकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः प्रभुः॥१ इत्युक्ते तस्याचार्यपदस्थापनायां द्रम्मसहस्र व्ययीकतं ॥ कदाचिम्लेछपतेः सुरत्राणस्य गुरु- मालिम मखतीर्थयात्रारूते इह समागतमवगम्य तजिघृक्षुभ्यां श्रीलवणप्रसादवीरधवलाभ्यां श्री- तेजःपालमन्त्री मन्नं एट एवमाख्यातवान् । धर्मछद्मप्रयोगेण या सिद्धिर्वसुधाभुजाम् । स्वमातृदेहपण्येन तदिदं द्रविणार्जनम् ॥ १ ॥ इति नीतिशास्त्रोपदेशेन वृकयोरिव तयोः छा- गमुन्मोज्य पाथेयादिना सकृत्य तं तीर्थ प्रति प्र- हितवान्। स च कियद्भिपैः पश्चाद्व्यावृत्तः श्रीम- १ मका २ B D दिन ·२६४ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग. न्त्रिणा तदुचितनेपथ्यादिभिः सकतः स स्वस्थान प्राप्तस्तीर्थगुणानां विस्मरन् श्रीसुरत्राणपुरतः श्री- वस्तुपालमेव वर्णयामास। स सुरत्राणस्तदनन्तरम- स्माकं देशे भवानेवाध्यक्षोऽहं तु भवतः सेलभृत् तत्वयाहं यत्कृत्यादेशेनैव सर्वदानुग्राह्य इति प्र- तिवर्ष तत्प्रहितयमलकपत्रेणोपरुध्यमानः श्रीम- न्तीशः श्रीशत्रुञ्जयभूमिगृहयोग्यं श्रीयुगादिजिन- बिम्बं धन्यं मन्यमानस्य सुरत्राणस्यानुज्ञया तद्देश- वर्तिन्या उम्माणीनाम्न्याः खन्याः प्रयत्नशतैरानी- तवान् । तस्मिन्नप्यारोहति श्रीमूलनायकस्यामा- त्पर्वते विद्युत्यातः समजनि । ततः प्रभृति श्रीम- न्तीश्वरस्याजीवितान्तं श्रीदेवपादैर्दशनं न ददे । कस्मिंश्चित्पणि श्रीमदनुपमया निरुपमे मुनीना- मन्नदाने यदृच्छया दीयमाने कार्योत्सुक्यात्तदागतः श्रीवीरधवलदेवः सिताम्वरदर्शनिन' द्वारप्रदेशं पा- किंधममालोक्य विस्मयस्मेरमानासो मन्त्रिणमभी- हितवान् । हे मान्विण इत्यं सदैवाभिमतदैवतवत् किममी न सक्रियन्ते । तवं चेदशक्तिस्तदईभागो ममास्तु । मामकमेव सर्व वा दीयतां सदैवेत्यतः १६ सर्वथा २ AB मुम्माणी ३ A दर्शनेन ·. कुमारपालप्रवन्धः कारणान्नोज्यते तथा कृते भवतो वृथायास एव स्यादिति तन्मुखचन्द्रविनिर्गतैर्गोभिर्निर्वाणोपतापः स्वामिनः कियान विभागः सर्वमेव भवदीयमेवे- त्युत्का पटीं न्युञ्छनीचक्रे । अन्यदा यतिदानाव- सरे मियो मुनिजनसंमर्दने श्रीमदनुपमायाः प्रण- मत्याः प्राज्याज्यसंपूर्ण घृतपात्रं पृष्ठे पतितमालो- क्य कुपितं तेजःपालमन्तिणमिति सान्वितवती यत्तव स्वामिनः प्रासादात्मुनिजनपुण्यपात्रपतितै- राज्यैरङ्गाभ्यङ्गो भवतीति तत्पूर्णदानविधिचमकतो. मन्त्री पञ्चाङ्गप्रसादपूर्व दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञानमगर्व क्षमान्वितं शौर्यम् त्यागसहितं च वित्तं दुर्लभमेतञ्चतुर्भद्रम् ॥ १ ॥ इति युक्तोक्तिपूर्व च तां मन्त्री प्रशशंस। इत्यने, कथा दानावदातनिकपरवां प्राप्ता। लक्ष्मीचला शिवा चण्डी शची सापत्न्यदूपिता । गङ्गा न्यग्गामिनी वाणी वाक्साराऽनुपमा ततः १ इत्यादिभिः स्तुतिभिर्जेनाचार्यैः स्तूयते स्म ॥ अथान्यदा पञ्चग्रामसङ्ग्रामाधिरूढयोः श्रीवीरधव- • वौद्धन विमलाचार्येण कृतोय श्लोक' प्रश्नोत्तरमालाया वर्तते तस्मानारायणेन गृहीत्या सग्रन्थे हितोपदेशे स्थापित , तस्मादिननेनि ·२६६ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः ललवणप्रसादयोः श्रीवीरधवलपत्नी राजी जयतल. देवी सन्धिविधानहेतवे जनके प्रति श्रीशोभनदे- वमुपागता। किं वैधव्याद्भीरुः सन्धिवन्धं कारय- सीति तेनाभिहिता । वीरचूडामणेः पत्युः श्रीवीर- धवलस्योन्नतिमारोपयन्ती सा पितृकुलविनाशश- कया भूयो भूयोहमेवं व्याहरामि । तुरगष्टष्ठाधि- रडे तस्मिन्वीरधवले स कोस्ति सुभटो यस्तत्स- न्मुखे स्थास्यतीति व्याहृत्प सामर्थैव प्रतस्थे । अथ तस्मिन्समरसंरम्भे प्रहारव्यथाव्याकुले श्रीवी- रधवले भुवस्तलमलंकुर्वति । यः पञ्चग्रामसङ्ग्रामभूमौ भीमपराकमः । घातैः संजातैरवतो न तु गर्वतः ॥ १॥ इति किश्चिदन्तर्भग्ने समरसुभटवर्ग एक एवार्य पत्तिः पतित इति सकलं निजबलमुत्साहयन श्री- लवणप्रसादः समस्तानपि रिपून लीलयैव समूल- कापं कपितवान । इत्यमेकविंशतिरुत्वः सत्त्वगुण- रोचिष्णू रणरासिकतया क्षेत्रे पितुर पतितः ॥ अ- ५ वीरधवलस्यायुःपर्यन्ते, प्रतितीर्थ प्रस्थितेन द. जमेकधा सहस्त्रगुणमुपलभ्यत इति रूढेःश्रीतेजः- १ । प्रतिहारी-२ 1 C D स्मितम्य. पपात ·कुमारपालप्रवन्धः २६७ पालेन जन्मसुरुतं ददे । तदनु तस्मिन् स्वामिनि विपन्ने तत्सौभाग्यातिशयात्सेवकानां विशत्यधि- कशतेन सहगमनं चके । तदनु श्रीतेजःपालेन प्रेत- वने यामिकान्मुत्काा लोकस्य सनिबन्धोनिषिद्धः ।। आयान्ति यान्ति च परे ऋतवः क्रमेण संजातमेतदृतुयुग्ममगत्वरं तु । वरिण वीरधवलेन विना जनानी वर्षा विलोचनयुगे हृदये निदाघः ॥ १॥ अथ श्रीमन्त्रिणा वीरधवलस्य सुतो वीसलदेवो राज्येऽभिषिक्तः। श्रीअनुपमदेव्या विपत्तौ तेजःपाला- रूढशोकग्रन्थावनिवर्तमानायांतत्रागतैःश्रीजयसेन- सूरिभिर्बलवत्पुरुपैरुपशमितायांविपदिकिञ्चिन्चेतन- या सापत्रपः श्रीतेजःपालः सूरिणोचे । वयमस्मि- नप्यवसरे भवतः कैतवमालोकितुमुपेताः। श्रीवस्तु- पालेन किमेतदिति दृष्टा गुरवः प्राहुः । यदस्माभिः शिशोस्तेजःपालस्योपयामाय धरणिगपादिनुप- मा कन्या याचिता तदा स्थिरता कृता । तदर्नु तस्याः कन्याया एकान्तविरूपतां निशम्य तत्संवन्ध- १८ जनस्य २ A C D ग्रन्थेऽनिवर्तमाने ३ D आलोकायतुं ४ तत्परिणयननिश्चयता ५० स्थिरपत्रदानादनु ·प्रबन्धचिन्तामाणिः सर्गः भङ्गाय चन्द्रप्रभजिनप्रतिष्ठितक्षेत्राधिपतेरष्टौ गुम्मा- णां भोगमुपायनीचंके । इदानीं तद्वियोगग्रन्थेराम- नस्यमित्युभयोवृत्तान्तयोः कस्तथ्य इति तन्मूलसं- केताच्छ्रीतेजःपालः स्वहृदयं दृढीचक्रे ॥अथान्यदा. वसरे मन्त्री वस्तुपालः पूर्णायुःश्रीशत्रुअयं यियासु- रिति मत्वा पुरोधाः सोमेश्वरदेवस्तत्रागतोऽनयेष- प्यासनेषु मुच्यमानेपऽनुपविशन हेतुं पृष्ठ इत्याह ॥ अन्नदानैः पयःपानधर्मस्थानधरातलम् । यशसा वस्तुपालेन रुद्धमाकाशमण्डलम् ॥ १॥ इति स्थानाभावान्नोपविश्यते इति तदुक्तरुचि- तपारितोषिकदानपूर्व तमाटछय मन्ती पथिपस्थि- तः। आकेवालीयाग्रामे देशकुटयां दर्भसंस्तरमा- रूढो गुरुभिराराधनां कार्यमाण आहारपरिहारपूर्व पर्यन्ताराधनया प्रध्वंसितकलिमलो युगादिदेव मेवं जपन् सुरुतं न कृतं किञ्चित्सतां संस्मरणोचितम् । मनोरथैकसाराणामेवमेव गतं वयः॥ १ ॥ इति वाक्यप्रान्ते नमोऽहंग्य इत्यक्षरैः समं प- १३ भागमाप याचितीचके २ च भूतल ·कुमारपालप्रवन्धः रिहृतसप्तधातुबद्धं शरीरं स्वरूतफलमुपभोक्तुं स्वों- कमलंचकार । तत्संस्कारस्थानेऽनुजीतेजःपाल- सुतजैत्रसिंहाभ्यां श्रीयुगादिदेवदीक्षावस्थामूर्तिना- लंकतस्वर्गारोहणप्रासादोऽकारि ॥ अद्य मे फलवती पितुराशा मातुराशिपशिखा गुरिताय। ययुगादिजिनयात्रिकलोकं प्रीणयाम्यहमशेपमखिन्नः ॥ १॥ नृपव्यापारपापेभ्यः सुकृतं स्वीकृतं न यैः । तान्धूलिधावकेभ्योपि मन्येऽधमतरानरान् ॥ २ ॥ इत्यादीनि श्रीवस्तुपालमहाकवेः काव्यानि स्वयं रुतान्यमनि ॥ पूर्णः स्वामिगुणैः स वीरधवलो निर्मान एव प्रभु- विद्वद्भिः कृतभोजराजबिरुदः श्रीवस्तुपालः कविः । तेजःपाल इति प्रधाननिवहेपेकश्च मन्तीश्वर- सजायानुपमागुणैरनुपमा प्रत्यक्षलक्ष्मीरभूत् ॥१ ॥ इति श्रीमेरुतुनाचार्याविरुते प्रबन्धचिन्ता- मणी श्रीकुमारपालमन्त्रीश्वरवस्तुपालतेजःपालम- हापुरुपयशोवर्णनो नाम चतुर्थः प्रकाशः॥ १आशिशब्दोजारान्तो न तथापि अन्यस्तैव न्यस्त २ नि सीमः ·ર૭૦ प्रबन्धचिन्तामाणः सर्ग, ५ अथ पूर्वोक्तेभ्यो महापुरुषचरितभ्यो यान्यवशि. टानि तानि तदितराणि चेह प्रकीर्णकप्रबन्धे प्रा- रभ्यन्ते ॥ तद्यथा ॥ समीपस्फुरच्छिप्राश्रवन्त्यामवन्त्यां पुरि पुरा श्री- विक्रमार्कनृपः, सत्रागारे वैदेशिक लोकं भोजनान- न्तरं निद्रापरं संपन्नदीर्घनिद्रमार्कण्य विस्मयस्मेर- मानसस्तद्वृत्तान्तं जिज्ञासुस्तान् सर्वानपि वसनपि- हितान्विधाप्य तदात्ती चापन्हुतां निजाज्ञां विधाय पुनरुपागतानध्वगांस्तथैव भोजयित्वा प्रदोषे चो- ष्णोदकं तैलं च तेषां चरणपरिचरणनिमित्तमुप- नीय तेषुरप्रसुप्तेषु महानिशायां कृपाणपाणिर्नुप- तिर्निभृतीभूय स्वयं यावत्तस्थौ तादकस्मात्तत्र कोणै- कदेशे प्रथमं तावडूमोद्गमं तदनु शिखारेखामथ दी- प्रफणारत्नफणालंकतं सहस्रफणालंकृतसहस्रफणं नागं निर्गतमवलोक्य तचित्रचमकतो राजा याव- साकूतं पश्यति तावत्स फणीन्द्रः किं पात्रमिति तदिनसुप्तान पान्थान् प्रत्येकं प्रपञ्छ। अथ ते धर्म- पात्रं गुणपात्रं तपःपात्रं रूपपात्रं कामपानं कीर्ति- पात्रमित्यादीनि वदन्तो जानतया यहच्छया तस्य १. श्रीवत्यां २ प्राप्तमृत्यु ·भ भोगीन्द्र बहुधा " प्रकीर्णकप्रबन्धाः २७१ शापान्मृत्युमश्नुवन्तीति विलोक्याउँथ श्रीविक्रम- एव तत्पुरोभूय योजिताञ्जलिः । पात्रं गुणयोगाद्भवेद्भुवि । मनःपात्रं तु परमं शुद्धं श्रद्धापत्रितम् ॥ १ ॥ अथ निनाशयमेवं भापमाणं श्रीविक्रमं परि- तोपाद्वरं तृणीपेति प्राह । अथ श्रीविक्रमोऽमून् पथिकानुज्जीवयेति तेन वरे याचिते शेष विशेषात्य- रितोपयामास॥ इति श्रीविक्रमार्कस्य पात्रपरीक्षाप्रवन्धः ॥ अप कदाचित्पाटलीपुरपननेऽकस्मादमन्दानन्दे नन्दे राज्ञि पञ्चत्वमागते कश्चिदिप्रस्तत्कालं तदाग- तः परपुरप्रवेशविद्यया नृपदेहमधितस्थौ । तत्सं: केततो द्वितीयो हिजो नृपदारमुपेत्य वेदोद्गारमुदा- हरन्प्रत्युजीवितोनृपःस कोशाध्यक्षस्तस्मै स्वर्णलक्ष- मदापयत् ।अथ तदृत्तान्तं विज्ञाय महामात्यो, न- न्दः पुरा कदयोंभूत् साम्प्रतं तु तदौदार्यमिति ब- दस्तं विनं विकृत्य परकायप्रवेशकारिणं वैदेशिक सर्वत्र शोधयन् कापि मृतकं केनापि रक्ष्यमाणमा- कर्ण्य चिताप्रवेशाद्भस्मीकृत्य पूर्वामिव तं नन्दं निरु- शुदा २ तासला द्वितीयदिन ·૨૭૨ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग. पममतिवैभवान्निजप्राज्ये साम्राज्य निर्वाहयामास। इति नन्दप्रबन्धः ॥ अथ खेडमहास्थाने देवादित्यविप्रपुत्री बालका- ले विधवा निरूपमरूपपात्रं सुभगाभिधाना प्रधाना प्रातः सूर्य प्रत्यर्धाञ्जलिं क्षिपन्ती अज्ञाततद्भोगा- दाधानममूत्कथंचित्तदसमञ्जसं पितृभ्यामवबुध्य म- न्दाक्षमुंद्रमिति तां प्रति तद्व्याहृत्य स्वपुरुषैल- भ्या नगर्या अभ्यासे मुमुचे । तया तत्र प्रसूतःसू- नुः क्रमेण वर्द्धमानः सवयोभिः शिशुभिः नि:पि- तृक इति निर्भय॑मानो मातुः समीपे पितरं प्रच्छन् तया न जाने इत्यभिहितस्तजन्मवैराग्यान्मुमूर्षोः' प्रत्यक्षीभूय सविता सान्त्वनापूर्व करे कर्करोन्समl भवन्मातुः संपर्ककारिणमर्क स्वं ज्ञापयन् भव- तः पराभवकारिणं प्रत्यऽयं लिप्तः शिलारूपो भ. विष्यतीत्यादिश्य निरपराधस्य कस्यापि क्षिप्तो य- दि तवैवाऽननिवन्धनं ज्ञापयस्तिरोधत्त । अथेत्य- मभिभवकारिणः कांश्चिद्व्यापादयन् शिलादित्य इ- ति सान्वयनाना प्रतीतः। तन्नगरराज्ञा तत्परीक्षा- १ रोडा २ अज्ञातात्तद्योगभोगादापानमधात् ३ लजागोप्य ४ C मूखी मुर्मु.५ C तस्कर कर D तस्कर ·.. प्रकीर्णकप्रवन्धाः यैव तथाकते तमिलापालं शिलया तया कालधर्म- मवापय्य स्वयमेव भूपतिरभूत्। तथास सवितृप्रसा- दीऊतहयेऽधिरूढो नभश्चर इव स्वैरविहारी परा- क्रमाक्रान्तदिग्वलयश्चिरं राज्यं कुर्वन् जैनमुनि- संसगात्प्रादुर्भूतसम्यकरत्नः श्रीशत्रुञ्जयस्य महा- तीर्थस्यामानमहिमानमवगम्य जीर्णोद्धारं चकार । कदाचिच्छिलादित्यं सभापतीकृत्य चतुरङ्गसभायां पराजितेन देशत्यागिनो भाव्यमिति पणबन्धपूर्व, सिताम्बरसौगतयोवादे संजायमाने पराजितान् सिताम्बरान्स्वविपयात्सर्वान्निर्वास्य श्रीशिलादि- त्यजामेयममेयगुणं मल्लनामानं क्षुल्लकं. तत्र स्थितं समुपेक्ष्य स्वयं जितकाशिनः श्रीविमलगिरौ श्री- मूलनायकं श्रीयुगादिदेव बुद्धरुपेण पूजयन्तो बौ- द्धा यावद्विजयिनस्तिष्टन्ति तावत्स मल्लः क्षचकुलो- द्रवत्वात्तस्य वैरस्याविस्मरन् कृतप्रचिकीपुर्जेनद- र्शनाभावात्तेपामेव संनिधावधीयनानिन्दिनं त- निचित्तः कदाचिद्रीष्मवासरेपु निशीथकाले नि- द्रामुद्रितलोचने समस्तनागरिकलोके दिवाभ्यस्तं शास्त्रं महताभियोगेनानुस्मरन् तत्कालं गगने सं- १८ देशताडितेन २० यामयं भागिनेयं ३ A जितकासिनः 35 ·२-७४ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.५ चरस्या श्रीभारत्या के मिष्टा इति शब्द पृष्टः स परितो वक्तारमनवलोक्य वल्ला इति तां प्रति प्र- तिवचनं प्रतिपाय पुनः पण्मासान्ते तस्मिन्नेवा- वसरे प्रत्यावृत्तया देव्या केन सहेति भूयोभिहित- स्तदा त्वनुस्मृतपूर्ववाक् गुडघृतेनेति प्रत्युत्तरं द- दानस्तदवधानचमत्कृतयाभिमतं वरं वृणी त्या- दिष्टः सौगतपराजयाय कमपि प्रमाणयन्धं प्रप्तादी- कुरु । इत्यर्थमभ्यर्थयन् नयचक्रयन्धार्पणेनानुन- गृहे । अथ देवीप्रसादादेवागततत्त्वः श्रीशिलादि- त्यमनुज्ञाप्य सौगतमठेषु तृणोदकप्रक्षेपपूर्व नृप- तिसभायां पूर्वोदितपणबन्धपूर्वकं कण्ठपीठावतीर्ण- श्रीवाग्देवतावलेन श्रीमल्लस्तास्तरसैव निरुतरीच- कार । अथ राजाज्ञया सौगतेषु देशागतेषु जैना- चार्यपाहूतेपु स मल्लो वौद्धेषु जितेपु तेषु वादीति। तदनु भूपाभ्यर्थितैर्गुरुभिस्तस्मै पारितोषिके सूरिपदं देदे । श्रीमल्लवादिसूरिनामा गणभृत्प्रभावकत- या नवाङ्गवृत्तिकारश्रीअभर्यदेवसूरिभिः प्रकटीकत- २ ८ मसादतस्तंदवावगततत्वः ३C D देशोदतेपु ल वादिषु ४ .1 तस्य ५ चक्र ६ C नागवृत्तिकारश्चाभयः देवारभि. मगटीरत श्री. १। निमित्त ·प्रकीर्णकप्रवन्धाः श्रीस्तम्भनकस्य तीर्थस्य विशेपोन्नत्यै श्रीसङ्ग्रेन चिन्तायिकत्वे नियोजितः ॥ इति मल्लवादिप्रबन्धः।। अथ मरुमण्डले पल्लीयामे काकूपाताको भ्रातरौ निवसतस्तयोः कनीयान्धनवान् ज्यायांस्तु तद्गृहभृ- त्यवृत्त्या वर्तते । कस्मिंश्चिन्निशीथसमये दिवस- कर्मवृत्तिश्रान्तः प्रावृट्काले काकूः प्रसुप्तः क- नीयसाभिदधे । भ्रातः स्वकीयकेदाराः पयःपूरैः स्फुटितसेतवस्तव तु निश्चिन्ततेत्युपालब्धः स तदात्यक्तश्रस्तरः स्वं निन्दन् कुदालं स्कन्धे निवेश्य यावतत्र याति तावत्कर्मकरान स्फुटितसेतुबन्ध- रचनापरान्समालोक्य के यूथमिति एटाः भवद्धातुः कामुर्कोः इत्यभिहिते क्वापि मदीयाः कामुकाः सन्तीति पृष्ठे वर्लभ्यांसन्तीति ते प्राहः अथ सोप्य- वसरे सर्वस्वं पिठरे आरोप्य तं मूी दधानः श्री वलभीमवाप्य गोपुरसमीपवर्जिनामाभाराणां समी- पेऽवसत् । अत्यन्तकातया तै रङ्क इति दत्ताभि- धानस्तार्णमुटजं विधाय तवष्टम्भेन यावत्तस्थौ १A B श्रीमलेन चिन्तायिकत्व २ A D काकूआकः ३ शय्या ४ कर्मकराः ५ । अथ स पिठरे सर्वस्वमारोपित मूझ ६ C सन्निधौ निवसन् ·कल्पपुस्तकप्रमाणेने रैवतक- ૨૭૬ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः ५ तावत्कश्चित्कार्पटिकः शैलादलाबुना सिद्धरतमादाय मार्गमतिक्रामन् का- कूयतुम्बडीत्यशरीरिणी वाणीमाकर्ण्य विस्मयस्मे- रमना नातभीवलभीपरिसरे तस्य छद्मनो वणिजः समनि र इति तन्नामतो निशकतया तत्सरसम- लावु तत्रोपनिधीचके । स स्वयं श्रीसोमेश्वरया- त्रायां गतः । कस्मिन्नपि पर्वणि पाकविशेषाय चुल्हीनियोजितायां तापिकार्यामलाबुरन्ध्राद्वलित- रसविन्दुना हिरण्मयीं तां निभाल्य स वणिग् ते सिद्धरसं चेतसा निणीय तदलाबुसहितगृहसर्व- स्वमन्यत्र नियोज्य स्वगृहं प्रदीपकेन भस्मीकृत्य परस्मिन्गोपुरे सौधं निर्माप्य तत्र निवसन, कदाचित्राज्याज्यविक्रयकारिण्योः स स्वयं घृतं तोलयंस्तवयें निरीक्ष्य घृतपात्राधः कृष्णचित्र- फकुण्डीलको विमृश्य केनापि केतवेन तद्व्यत्य- यादपहृत्य चित्रकासद्धिं स्वीचकार। कदाचित्तस्या- गण्यपुण्यवैभवशात्सुवर्णपुरुषसिद्धिरजायत । इ. त्यं त्रिविधसिद्धयां कोटिसंख्याभिधानानि धनानि १ रसानयशास्त्रोक्तरीत्या २८ काकनुम्बडीति सिद्वरसात् ३ तपेलीति भाषायाम C ४ कारिणा-५ अक्षीणं ६ A कुण्डलियां ·२७७ प्रकीर्णकप्रबन्धाः संगृह्यापि कदर्यवर्यतया कापि सत्पात्रे तीर्थ वा- नुकम्पया वा तस्याः श्रियो न्यासो दूरे तिष्ठतु भ- त्युत सकललोकसंजिहीर्पया तां लक्ष्मी सकलस्य विश्वस्य कालरात्रिरूपामदर्शयत् । अथ स्वसुताया रत्नखचितकङ्कतिकाया, राज्ञा स्वसुतायाः कृते प्रसभमपहृतायास्तविरोधानुरोधात्स्वयं म्लेच्छम- ण्डले गत्वा वलभीभनाय तद्याचितकाञ्चनकोटी- रस्मै समl प्रयाणमचीकरत् । तदनुपरुतस्तु एकः छत्रधरः निशाशेपे सुप्तजायदवस्थेऽवनीपती' पूर्वसंकेतितेन केनापि पुंसा सममित्यालापमकरो- त् । अस्मत्स्वामिना मन्तेऽमूर्खः कोपि नहि यद- यमश्वपतिमहीमहेन्द्रः केनाप्यऽज्ञातकुलशालेनासा- धुना साधुना वापि वणिजा नामकर्मभ्यां रहेन प्रेरितः सूर्यपुत्रं शिलादित्यं प्रति यश्चचालेति प- थ्यो तथ्यां तहाचमाकर्ण्य किञ्चिचेतसि विचिन्त- यन तस्मिन्नहनि नृपः प्रयाणविलम्बमकरोत् । अ- १ कतिकाया स्वस्तारुते मसभमुपहताया २ D नद्यापिताः साधनकोटीस्तस्य नवकोटीरस्य ३ A एकच्छनधरो ४ c निशासौधे मुप्तनामदवस्थे पापांपतो ४ PD मूषोपि नहि ·२७८ प्रवन्धचिन्तामाणिः सर्ग. ५ ५ रसः साशङ्कस्तदृत्तान्तं निपुणवृत्त्यावगम्य काञ्च- नदानेन तस्य काञ्चन तृप्तिमासूल्य पुनः परस्मि- न्प्रत्यूपे विचार्याविचार्य वा कृतप्रयाणोयं महान. रेन्द्रश्चालितःसिंहस्यैकपदं यथेति न्यायाचलित एव राजते ॥ यतः॥ मृगेन्द्रं वा मृगारि वा हरि व्याहरतां जनः । तस्य चोभयथा ब्रीडा लीलादलितदन्तिनः ॥१॥ इत्यस्य स्वामिनो निःसीमपराक्रमस्य सन्मुखे कः स्थास्यातीति तद्विरा प्रोत्साहवान म्लेच्छप- तिभैरीनिनादबधिरितरोदःकन्दरं प्रयाणमकरोत् । इतश्च तस्मिन्वासरे वलभ्यां श्रीचन्द्रप्रभबिम्बमम्बा- क्षेत्रपालाभ्यां सहितमधिष्टातृबलाद्गनमार्गेण शि- वपत्तनभुवि भूपणीबभूव । रथाधिरुढा श्रीव- ईमानप्रतिमा चादृष्टवृत्त्याधिष्ठातृबलेन संचरन्ती- आश्विनपूर्णिमायां श्रीमालपुरमलंचकार । अ- न्या अपि सातिशया देवमूर्तयो यथोचितं भूभाग- मलंचक्रुः । तत्पुर्देवतया चे श्रीवईमानसुरीणां चोत्पातज्ञापनावसरे॥ १B D मनाः २ चकारात्स्वज्ञानेन ज्ञातमपि तथैवान्यनिभिर- पीति द्वितीयवार्थः ·प्रकोणकप्रबन्धाः २७९ का त्वं सुन्दार जल्य देविसदृशे' किं कारणं रोदिपि भङ्गं श्रीवलभीपुरस्य भगवन् पश्याम्यहं प्रत्ययम् । भिक्षायां रुधिरं भविष्यति पयो लब्धं भवेत्साधुभिः स्थातव्यं मुनिभिस्तदेव रुधिरं यस्मिन्पयो जायते। एवमुत्पातेषु संजायमानेषु पुरीपरिसरमान्तेषु म्लेच्छसैन्येषु देशभङ्गसमासादितपकेन रखेन पञ्च- शब्दवादकान्कनकवितरणैर्वहुधा विभेद्य तस्य ह- यस्यारोहणकाल एव तैः क्रियमाणे प्रतिशब्दसा- राविणे तायवदुडीय तस्मिन्स्तार्य 'दिवमुत्यत- ति किंकर्तव्यतामढः स शिलादित्यस्तैर्निजघ्ने। तदनु तेर्लीलयेव वलभीभगः सूत्रितः ॥ 'पणसयरीवासाई तिन्निसयाई अइक्कमे ऊण । विकमकालाउ तउ वलहीभहो समुप्पन्नो ॥ १ ॥ १CD देवसदृशे २ प्रत्ययः ३ वित्रीय ५ अश्वे ५. वासस 'पञ्चसप्ततिवर्षाणि त्रिशतानि अतिकमे तु । विक्रमकालात् वलभीमङ्गः समुत्पन्नः क. सत्यपुरकल्पे प. ३७ तु तेण सनेण विकमाई अठाहं सह पणपालाहं वारसाणं गएराहिं भाभण सो राया मारिई । गहाणं हम्मीरी। नई अगेग- ·२८० प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग. ५ इति श्रीशिलादित्यराज्ञ उत्पत्तिस्तथा रङ्कोत्प- तिस्तत्कृतो वलभीमङ्गश्चेति प्रबन्धत्रयम् ॥ अथ श्रीरत्नमालनगरे श्रीरत्नशेखरो नाम राना सकदाचिदियात्रायाः प्रत्यावृत्तः पुरप्रवेशमहोत्सवे विपणिश्रेणि शृङ्गारितां मृगयमाणः कस्मिन्नपि हट्टे काष्ठपात्रीयुतं कुद्दालमालोक्य सौधप्रवेशान- न्तरं प्राभृतपाणौ महाजने समायाते सुखिनो यूय- मिति नृपालापानन्तरं तैर्न सुखिनो वयमिति वि. ज्ञप्ते विभ्रमभ्रान्तस्ताव दिसृज्य कस्मिन्नपि निर्ज- नावसरे' पुरप्रधानानाहूय किं न सुखिनो यूयमिति पृष्ठे अपि च काष्टपात्रीयुतकुहालस्योर्वीकरण- कारणमनुयुक्तास्ते इति विज्ञपयामासुः । यत्र स्वामिना काटपाल्यामेकमेवमवधारितं, स वि- तेश्वरः स्ववित्तसंख्यामजानन काटपात्रिकैः स्ववि- ज्जणवई गुज्जरं भञ्जित्ता तयो वलन्तो पत्तो सच्चउरे [ तेन सैन्येन विक्रमान् अष्टभिः शतैः पञ्चाशाई: वर्षाणां गतः [ वलभी ] भत्का स राजा मारितः गतः स्वस्थान हम्मीरः। ततोऽ न्यः गज्नणपतिः गूर्जरं भक्का ततो वलन् माप्तः सत्यपुरे ] १) व्यवहारिकाकूत्पत्तिः २ ० समाप्तिमफणीतू ३ तान् वि. मृज्य ४ ३ अर्यजनावसाने ५ BD पाश्यादिक ·२८१ प्रकोणकप्रवन्धाः नसंकलनां ज्ञापयितुं संकेतश्चक्रे। तथा च न सुखि- नो वयमितिस्वामिनः संतानाभावात्।कोटीध्वजकु- लाकुलं नगरमिदं स्वामिना चिरकाललालितमन्व- याभावात्कन पराकोटींनीयत इति “पुरातनस्यान्तः- पुरस्यवन्ध्यत्वं बुद्ध्या निधाय नृपवंशवृद्धयेनौतन- मन्तःपुरं' चिकीर्पवः " स्वामिनोनुमत्या पुष्पार्क- दिने केनापि प्रधानशाकुनिकेन समं शकुनागारं प्राप्ताः । कामपि दुर्गतनितम्बिनीमासन्नप्रसवों का- टभारवाहनैकवृत्रिं शिरोधिरूढदुर्गामालोक्य शकुन- वित्तामक्षतादिभिः पुनरभ्यर्चयन, तैः किमेतदिति प्रष्टे प्राह । यः कश्चिदाधाने पुत्रः स एवात्र नृपो भावी चेट्टहस्यतिमतं प्रमाणमित्यसंभाव्यं वृत्तान्तम- नुमन्यमानाः मानोन्नतये नृपाय व्याघुटय यथा- वस्थितं तत्स्वरूपं निवेदितवन्तः । अथ खेदमेदुर- मना नृप आप्तपुरुपैस्ता गीपूरीकर्नु प्रारभ्यमा. णामिष्टं दैवतं स्मरेत्यभिहिते सा मरणभयव्याकुला प्रदोपकाले यावत्ताननुज्ञाप्य शकाभङ्ग कुरुते ताव- साऽप्रसूत पुत्र। तं तत्र परित्यज्य पुनरुपागतां गर्मा- पूरीरुत्य पुनरपि राजे विज्ञपयांचः । अथ काचि- १. नीतन पुरं २ . C अभ्ययित ३ [ मलमूरत्याग ] 36 ·२८२ प्रबन्धचिन्तामाणः सर्ग. २ न्मृगी संध्याइयेपि पयःपानं कारयन्ती तमनुदिनं वृद्धिमन्तं कारयामास । तस्मिन्नवसरे देव्या महा- लक्ष्म्याः पुरतः ढङ्कशालायो हरिण्याश्चतुर्णा पा- दानामधः शिशुरूपं नाणकं नूतनं संजायमानमा- कर्ण्य क्वचिन्नवीनो नृप उत्पन्न इति प्रसृतवार्तया श्रीरत्नशेखरः सैन्यानि प्रतिदिशं तं शिशुं विश- सितुं प्राहिणोत् । तैर्यत्र तत्रावलोक्य लब्धोपि वा- लहत्याभीतैः स सायं पुरगोपुरे गोकुलखुररवैर्यथा- यं बालो विपन्नः सन्स्वयमपवादाय न भवतीति दू- रस्थैः स्तैर्यावन्मुक्तस्तावत्तत्रायातं गोकुलं तं मूर्नि- मन्तं पुण्यपुअमिव वालमालोक्य तैरेव पदैः स्त- म्भितमिव तस्थौ। अथ पाश्चात्यपक्षात्पुरोभूय वृषभो वृपभासुरतं शिशुं पदानामन्तराले निधाय गोधनं सफलमपि प्रेरयामास । अथ तं वृत्तान्तं नृपोऽव- धार्य तैः समं तमपरेतं लोकैर्विज्ञप्तश्च तं बालमा- नीय पुत्रीयमाणः श्रीपुञ्ज इति दत्ताभिधानः प्रव- द्धयामास । अथ श्रीरत्नशेखरे राज्ञि दिवं गते तस्य राज्ञः कृताभिषेकस्य साम्राज्यं पालयतः टकशालायाः २ वृपेण पूर्वपुण्येन देदीप्यमान । वृषः कामदेवस्तहहाभासुर ३ । सामन्तनगरलोकः C ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः २८३ पुत्री समजनि सा च संपूर्णसर्वाङ्गावयव- सुन्दरापि कपिमुखी तेन वैराग्येण विषय- विमुखतां बिभ्राणा श्रीमातेति नामधेयं वभार । सा कदाचिजातजातिस्मृतिः पितुरग्रे स्वं पूर्व- भवं निवेदितवती, यदहमवृंदाद्रौ पुरा कपिपत्नीत्व- मनुभवन्ती कस्यापि शाखिन एकस्याः शाखायाः शारखान्तरं संचरन्ती केनापि तदतुल्येन शिल्पेन विद्धतालुः पञ्चत्वमासदतातदोवर्तिनि कामितती- र्थकुण्डे यावदलितं वपुः पपात तावतीर्थातिशया- न्मामकं वपुर्मानुपाकारमभवत् यन्मस्तकं तु तत्तथै वास्ते तेनाहं कपिवदना। अथ श्रीपुञ्जनृपस्तस्यास्त- * न्मस्तकं कुण्डे क्षेपयितुं निजान्पुरुपान्समादिदेश । तैस्तु सुचिरातत्तदवस्यं विलोक्य तथालते सा श्री- माता मानवानना समजनि । ततःप्रभृति सा मा- तरपितरावनुज्ञाप्यार्बुदसंख्यगुणा तस्मिन्नेवार्बुदे तपस्यन्ती, कदाचिद्गगनगामिना योगिना दो। स च तत्सौन्दर्यापहृतहृदयो गगनादुत्तीर्य प्रेमाला- पपूर्वक त्वं मां कथं न रणोपीति पर्छ । सेत्यवा- दीत् । साम्प्रतं तावत्क्षणदायाः प्रथमयामो व्य. १. गलित्वा २B आप्तरूपान ३ तातदेवस्य पृष्टा ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.५ तीतस्तूर्ययामस्य ताम्रचूडेपु रुतमकुर्वाणेषु यद्य- स्मिन्नगे कयाचिद्विद्यया हादश पोः कारयसि ततो भवन्तमभीष्टं करोमीति तदुक्तिसमनन्तरमेव तत्र कर्मणि चेटकपटकं नियोज्य यामद्वयन नि- मीपिते सर्वपद्यानिवहे श्रीमाता स्वशक्तिवैभवेन कृतकं ताम्रचूडारवं कारयन्ती तेनागत्य विवाहाय सजीभवेत्यभिदधे तव पद्याया निप्पाद्यमानायाः कुक्कुटरवः समजनिष्टेति तयोक्ते भवन्मायया कृतकं रुकवाकुरवं को न वेतीत्युत्तरं ददानः सरित्तीरे त- जाम्योपढौकितविवाहोपहारः, श्रीमात्रा समस्तवि- द्यामूलं तत्रिशूलमिहैव विहाय पाणिपीडनाय स- निहितो भवेत्याहूय, प्रेमोपहृतचित्ततया ततथा कृत्वा सामीप्यमुपागतः तत्पदयोः कृतकान शुनो नियोज्य हृदये तेन त्रिशूलेनाहत्य मारितः । इत्थं निःसीमशीललोलायितेन स्वजन्मातिवाहितवती। तस्यामरखण्डशीलायां व्यतीतायों श्रीपुञ्जराजा तत्र शिखरवन्धरहितं प्रातादमकारयत् । यतः पण्मा- सान्ते तस्य गिरेरधोभागवी अर्बुदनामा नागो यदा चलति तदा पर्वतकम्पो भवति । अतः, शि- १B पद्यां दद्यां [२ मृतायाम् ·मोर्णकप्रबन्धाः खररहितास्तत्र सर्वपि प्रासादाः । इति श्रीपुअराजा तत्पुत्रीश्रीमाता तत्ववन्धः॥१॥ कदाचिच्चौडंदेशे गोवर्दनो नाम राजाभूत् तदा- यःस्तम्भे निवदा सभामण्डपपुरतो न्यायिना हन्य- माना न्यायघण्टा निनदति । अन्यदा तस्यैकसूनोः कुमारेण रथारूढेन पथि संचरता ज्ञानवृत्त्या कश्चि इत्सतरो व्यापादितस्तन्माता सौरभेयी नयना- भ्यामजस्त्रमभूणि वर्पन्ती स्वपराभवप्रतीकाराय शृङ्गगयेणन्यायघण्टामवीवदत्तघण्टाटङ्कारं नृपो नि- शम्यार्जुनकीर्तिस्तमर्जुनीवृत्तान्तं मूलतोवगम्य नि- जं न्यायं परां कोटिमारोपयितुं प्रातः स्वयं स्यन्दने निवेश्य 'मियपुत्रोपि तमेकमेव पुत्रं पथि नियोज्य तदुपरि तां धेनुं साक्षात्कृत्य रधं भ्रामयामास । .तस्य भूभुजः सत्वेन तस्य सुतस्य भूयसा भाग्य- वैभवेन रथस्य रथाङ्गे समुद्धृते स कुमारो न वि. पन्नः। इति गोवईननृपप्रवन्धः ॥ अथ कान्त्यां पुरि पुरा पुराणनृपतिश्चिरं राज्य निर्गः कुर्वन्कदाचिन्मतिसागराभिधानेन प्रियसु. १ नोड २० स्तम्भनिवदा ३ अर्जुन हा पोलियस्येति । अर्जुन्याः सरुद्वत्माया धेनोः ·२८६ प्रबन्धविन्तामणिः सर्ग. ५ हृदा महामात्येनाऽनुगम्यमानो राजपाटिकायां व्र. जनविपर्यस्तध्वस्तेन तुरङ्गेण नृपेऽपन्हियमाणे चतु- रङ्गचमूचके कमेण दवीयसि संजायमानेप्यतिजवे जवनेऽधिरूढः तदानुपदिकः “कियत्यपि भूभागे उ- लजिते सति मार्गोलवनपरिश्रमादत्यन्तसुकुमार- तया रुधिरपूरितवाद्विपन्ने नृपतौ" कृतानन्तरकृत्य- स्तुरङ्गमं तद्देपं च सहादाय प्रदोपसमये पुरं प्रवि शन् राज्यस्यानुसंधानचिकीः श्रीमालभूपालभया- कमपि नृपतेः सवयसं सरूपं च कुलालमालोक्य तं तवेपार्पणपूर्वकं तुरगेधिरोप्य सोधप्रवेशानन्तरं देव्यै तं व्यतिकरं निवेद्य सचिवेन पुण्यप्तार इति नाम विधाय स एव नृपतीचक्रे । इत्थं कियत्यपि गते काले स सचिवश्वमूसमूहवृतः प्रतिनृपति प्र- ति प्रतिष्ठासुः स्वप्रतिहस्तकप्रायं कमपि प्रधानपु- रूपं नृपतिसेवाळते निवेद्य स्वयं देशान्तरविहारम- करोत् । अथ स दृथिवीपतिर्निरड्डशो वेश्यापतिरिवं स्वैरविहारी तदनन्तरं पुरकुम्भकारान्समस्तानाहूय मृन्मयान् हयान करिकलभकरभादींश्च निर्माय १ B C विपर्यस्तायस्तेन २ सीमाल. ३ B वेशापतिरिक्ष ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः तैः समं चिरं चिक्रीड । एवं स्थिते समस्तराजलो- कस्यावहेलनां नृपतेनिशम्य ततः स्कन्धावारा- वारात् सचिवोल्यपरिच्छदो नृपमुपेत्येत्यवादीत् । यस्त्वमिदानीमेव विस्मृतकारुभावः स्वभावचला- चलतया यदि कामपि मर्यादां न मन्यते तदा खां निर्विपयीकृत्य कमप्यपरं कुलालबालं भूपालं क- रिप्यामीति तदुक्तिक्रुद्धः स नृपः सभायामुपांशुभू- मौ कोत्र भोः, इति व्याहृतिसमनन्तरमेव सजीभू. तैश्चित्रपदातिभिः स सचिवः संदानितः। तदसं- भाव्यं महदाश्चर्य विमृश्य तत्प्रभुप्रभावाविर्भावच- मत्कृतचित्तस्तत्पदयोर्निपत्य स्वं मोचयितुमत्यर्थ सभ्यर्थयन् नृपेण तथा कारिते स सभक्तिकं विज्ञ- पयामास। भवतः साम्राज्यदाने निमित्तमात्रोहं तव प्रभावादालेख्यरूपाणि सचेतनीभूयेत्यं निदेशव- शंवदानि भवन्ति तत्र प्राकृतान्येव कर्माणि का- रणमत एव भवान्पुण्यसार इति सान्वयनामा ॥ इति पुण्यसारप्रवन्धः॥ अथ पुरा कुसुमपुरे नन्दिवर्द्धननामा राजकु- १ B वलावलतया २ ८ प्राक्तनानि ३ पाटलीपुत्रनगरेऽ- त्र चन्द्रनृप ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः ५ मारः छत्रधरेण समं देशान्तरविलोकनकुतकी पि- तरावनाप्छ। यदृच्छया गच्छन् प्रत्यूपकाले क्वापि पुरे प्राप्तस्तत्राऽपुत्रिणि नृपतौ पञ्चत्वमुपागते स. ति सचिवैरभिषिक्तपट्टहस्ती निखिलेपि नगरे यह- च्छया वधाम । तत्रागतनृपकुमारमासन्नमपि दुः- स्वप्नमिव विस्मृत्य परं छत्रधरमभ्यपिञ्चत् । स च तत्प्रधानैर्महता महोत्सवेन पुरं प्रवेश्यमानो राजा कुमारमपि तयैव महत्या प्रतिपत्त्या सह गहीत्वा सौधं गतः । अहं राजलोकस्वामी त्वं तु ममे- त्युचितैरुपचारवचनैस्तमन्तरिमेवमारराधं । स तु राजा राजगुणानामन) निरवधिदुर्मेधा वर्णा- श्रमपालनानभिज्ञों यथा२ प्रजापीडनपरः सा- माज्यं कुरुते तथा तथा पशुपतिमू वितराजेर्वे स कुमारः प्रतिदिनं हीयते । कस्मिन्नप्यंवसरे तं तथास्थितं कुमारं स नृपतिस्तत्तनुताहेतुं पृच्छन दुर्मेधतया प्रजाः पीडयसि तेनात्यन्तमनौचित्येन रुशतामावहामि । १ भ्रामं धामं ससंभ्रमं २ B एवं रुरोध ३ ( पालनपरि- श्रमानभितः ४ निधत. ५ [चन्द्रइव ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः "चासो जडाण मज्झे दोजीहा सामिसवणपंडिलग्गा। जीविजइ ते लाहो झीणिने विम्हउँ कीस ॥ ३॥ इति मया गाथार्थः सत्यापितोस्तीति वचना- नन्तरं यदस्याः प्रजायाः पापनिरताया अपुण्योदये- नावश्यंभाविपीडनावसरेऽहं नृपतीकृतः । यदि प्र- जायाः परिपालना लोकेशोऽभ्यलिखिष्यत्तदा भवत एव पट्टहस्ती पट्टाभिषेकमकरिष्यदिति तदुक्तियुक्ति- भ्यां भेषजाभ्यामिव निगृहीतरुक् स कुमारो वपुः- पीवरता यभार ॥ इति कर्मसारप्रवन्धः ।। अथ गोडदेशे लक्षणावत्यां नगर्या श्रीलक्ष्मण- सेनो नाम नृपतिरुमापतिधरसचिवेन सर्वबुद्धिनि- धिना चिन्त्यमानराज्यचिरं राज्यं चकार । स ख- नेकमत्तमातसैन्यसङ्गादिव मदान्यतां दधानो मा- तहासङ्गापरफलकभाजनमजनि । उमापतिधरस्तु तद्व्यतिकरमवगम्य प्रतिमूरतया च स्वामिनोऽ- नालोकनीयता च विचिन्त्य प्रकारान्तरेण तंबो- •पाली नानां मम लिमिव्हाः मामिणप्रनिरमा। भौगो यतन् लाभः क्षीणतीमयः कोखराः ।। १. स. १C नीद ना ३ नन्न सिटिउ.

·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः ५ धयितुं सभामण्डपस्य भारपट्टे गुप्तवृत्त्यामूनि का. व्यानि लिलेख ॥ शैत्यं नाम गुणस्तवैव तदनु स्वाभाविकी स्वच्छता किं ब्रूमः शुचितां व्रजन्त्यशुचयः स्पर्शात्तवैवापरे । किं चातः परमस्ति ते स्तुतिपदं वं जीवितं देहिना खं चेन्नीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वां निरोर्बु क्षमः१ वं चेत्संचरसे वृपेण लघुता का नाम दिग्दन्तिना व्यालैः कङ्कणभूपणानि तनुपे हानिर्न हेनामपि । मृर्द्धन्यं कुरुपे जडांशुमयशः किं नाम लोकत्रयी- दीपस्याम्बुजवान्धवस्य जगतामीशोसि किं ब्रूमहे २ छिन्नं ब्रह्मशिरो यदि प्रथयति प्रेतेपु सख्यं यदि क्षीवः क्रीडति मातृभिर्यदि रतिं धने श्मशाने यदि । सृष्वा संहरति प्रजा यदि तथाप्याधायें भक्त्या मन- स्त सेवे करवाणि किं त्रिजगती शून्या स एवेश्वरः३ एतस्मिन्महति प्रदोपसमये राजा त्वमेकस्ततो लक्ष्मीमम्बुरुहांपिधाय कुमुदे किं नो तनोपिश्रियः। यद्राह्मी स्थितिरत्र यच सुमनःश्रेणीपु संभावना त्वं तावत्कतमोसि तत्तिरयितुं धातापि नैव क्षमः ? १ A भवन्ति २ A B प्रजा ३ c आदाय ५ D तथैव ५A तिरयितुं । निारयितुं आडायितुं वा .

·प्रकीर्णकप्रबन्धाः सदृत्तसगुणमहार्हमनर्घ्यमूल्य- कान्ताधनस्तनतटोचितचारुमूर्ने । आः पामरीकठिनकण्ठविलग्नभन्न हा हार हारितमहो भवता गुणित्वम् ॥ ५ ॥ कस्मिन्नप्यवसरप्रस्तावे' तानि वीक्ष्य तदर्थमवग- म्य तस्मिन्नन्तपं दधौ । यतः। प्रायः सन्ति प्रकोपाय सन्मार्गस्योपदेशनम् । विलूननासिकस्येव यददादर्शदर्शनम् ॥ १ ॥ इति न्यायात्सामर्पतया तं पदभ्रष्टं चकार । अथ स नृपतिः कदाचिद्राजपाटिकायाः प्रत्यावृत्तो दुरवस्थमेकाकिनमुपायविधुरं तं वीक्ष्य क्रोधावधा य हस्तिपकेन हस्तिनं प्रेरयामास । स तु निपा दिन प्रति प्राह । यावदहंराज्ञोऽये किञ्चिदश्मि ता- चज्जवान्निवार्यतां गजः। तद्वचनातेन तथा कृते उमापतिधरः प्राह ॥ नग्नस्तिष्ठति धूलिधूसरवपुर्गोष्ठिमारोहति व्याले क्रीडति नृत्यति स्ववदस ग्चौदहन्दन्तिनः १ । महर्थ्य. महार्य. २.. सविसरप्रस्तावे ३ ( राज्यजयपाटिकायाः ४ A उदहद्दन्तिनाम् ·२९२ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.५ आचाराबहिरेवप्नादिचरितैराबद्धरागा हरे' सन्तो नोपदिशन्ति यस्य गुरवस्तस्येदमाचेष्टितम् १ इति तद्विज्ञानाङ्कशेन वशंवदमनोगजोनिजच- रित्रकविसानुशयः स्वममन्दं निन्दस्तद्व्यसनं श- नैर्निपिध्य तं राजा पुनरेव प्रधानीचकार ॥ इति लक्ष्मसनोमापतिधरयोः प्रवन्धः ।। अथ काशीनगयों जयचन्द्र इति नृपः प्राज्य- साम्राज्यलक्ष्मी पालयन्पङ्खारति विरुदं बभार । य. तो यमुनागङ्गायष्टियुगावलम्बनमन्तरेण चमूसमूह- व्याकुलिततया क्वापि गन्तुं न प्रभवति । कस्मिन्न- प्यवसरे तत्र वास्तव्यस्य कस्यापि शालापतेः प. ली सहवनानी सौन्दर्यनिर्जितजगत्रयस्तैणा भी- प्मग्रीष्मौ जलकेलिं विधाय सुरसरित्तीरे तस्थ- पी सा खानाक्षी व्यालमौलिस्थितं खञ्जनं वी- क्ष्य तमसंभाव्यं शकुनं कस्यापि दिजन्मनः स्ना- तुमायातस्य पदोर्निपत्य तद्विचारं पप्रच्छ । स नि- मित्तवित् चेन्मदादेशं सदैव तनुपे तदा तव वि- चारमहं निवेदयामीति तेनोक्ता तव पितृनिर्विशे- पस्य सा मान्या मयाज्ञा, सदैव मी तां वहामीति १ A B रागो हरः २८ चरित्रे किञ्चित ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः प्रतिज्ञापरायास्तस्याः सप्तमेऽहनि त्वमस्य नृपतेरय- महिपी भविष्यसीति आदिश्य बावपि यथागतं ज- ग्मतुः॥ अथ निमित्तविदा निण्णीते वासरे स राजा राजपाटिकायाः प्रत्यावृत्तः क्वापि रथ्यायां नेपथ्य- विहीनामपि अगण्यलावण्यपुण्याङ्गीं तां शालापति- वाला विलोक्य स्वचित्तसर्वस्वचौरीमूरीकांग्रम- हिंपी चकार । तदनु तया कृतज्ञतया विप्रप्रतिज्ञा स्मरन्त्या नृपाय तस्मिन् विद्याधरनिमिते विज्ञप्ते पटहप्रणादपूर्व तस्मिन् विद्याधरे आहूयमाने वि- द्याधराभिधानानां दिजानां सप्तशतीमागतां विलो- क्य तमेकमुपलक्षितं पृथक् कृत्वा शेपेषु यथोचित सत्सत्य विसृष्टेषु नृपतिर्यथेप्सितं प्रार्थयेति विद्या- धरं विपदिधुरं प्राह । राजादेशप्रमुदितेन तेना- गसेवा सदैवास्तु इति प्रार्थिते नृपतिना तथेति प्र- तिपन्ने तस्य निरवधिचातुर्य पर्यालोच्य सर्वाधि- कारभारे धुरंधरो व्यधायि । स च क्रमेण संपन्न- संपन निजहात्रिंशदवरोधपुरध्रीणामनुवासरं जा- त्यकर्पूरपूराभरणानि कारयन् प्राच्यानि निर्माल्यानी- त्यवकरकूपिकायां त्याजयन साक्षादेयतावतार इव १ । सर्वस्व चौरीकृत्य ·प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग,५ दिव्यभोगान् भुञ्जानोऽष्टादशसहस्राणां ब्राह्म- णानामभिलपिताभ्यवहारदानादनु स्वयमश्नाति ॥ अथ कदाचित् नृपतिना वैदेशिकभूपतिमभिषेणयि- तुं चतुर्दशविद्याधरोपिप्रेपितोदेशाद्देशान्तराण्यवगा- हमानः क्वचिदिन्धनविहीने देशे विहितावासस्तेषां विप्राणां पाककाले सूपकाराणां तैलाभ्यक्तवस्त्र- दुकूलान्येवेन्धनीकुर्वन् तान्विप्रान रूढयैव भोजया- मासा अथ प्रतिरिपुं निर्जित्य जितकाशितया व्या- वृत्य प्राप्तनिजपुरीपरीसरः पिण्याकाभिलाषात्दु- कूलज्वालनेन कुपितं भूपतिमवगम्य स्वं गृहमर्थिभि- लुंण्टाप्य तीर्थोपासनवासनया संचरन् आनुपदिके- न नृपतिनानुनीयमानो मानोन्नततया नृपतेराशये स्वाभिलाषसंभवं निवेद्य कथंकथंचिदाटछय निजम- वसानमसाधयत्। तदनन्तरं सूहवदेव्या निजाङ्गजस्य कृते युवराजपदवीं याचितो नृपः संगृहिणीपुत्री- यास्मदंशराज्यं न युज्यते इति बोधिता तं पतिं जि- घांसुः म्लेच्छानाहूतवती ॥ अथ स्थानपुरुषाणां समायातविज्ञप्तिकया तं व्यतिकरमवधार्य लब्धप- १ A जड्यासहस्राणां. २ सख्यासहस्राणां ३ ( भोगार्थ राक्षिता वेश्यादिस्त्री संगृहिणी. ४ पद्मावतीनाम्नी देवी ·२९५ प्रकीणर्कप्रबन्धाः द्मावतीवरप्रसाद सादरं कमपि दिग्यास निमिर्त टष्टवान् स पद्मावत्याः सप्रत्ययं म्लेच्छागमनिपे- धरूपसमादेशं नृपतेर्विज्ञप्तवान् ॥अथ कियदिनानां प्रान्ते तान् सनिहितानाकर्ण्य स आशाम्बरः कि- मेतदिति एस्तस्यामेव निशि नृपतिप्रत्यक्षं पद्मा- वत्याः पुरो होममारभत॥अथ निरवद्याकष्टिविद्यया होमकुण्डज्वालामालान्तरिता प्रत्यक्षीभूय श्रीपद्मा- वती तुरुष्कागमनिषेधमुक्तवती॥अथ सामर्पः क्ष- पणकस्ता कर्णयोधृत्वा क्रोधानुबन्धात्तेषु संनिहितेषु किं भवत्यपि वितथं ब्रूते इति तेनोपालभिता सती सैवमवादीत्।त्वं यां पद्मावतीमतीवभक्त्या पच्छसि सास्मत्प्रतापबलात्पलायांचा अहंतु म्लेच्छगोत्रज दैवतं मिथ्याभापणेन लोकविश्वास्य म्लच्छविश्वास कारयामीत्युीर्य तस्यां तिरोहितायां म्लेच्छसैन्येन माताराणसी.वोटितां चेष्टया जानन्तद्धनुनिभ- तुर्दशशतीमितनिःस्वानयुग्मनिस्वनेऽपगुते वले सति प्रवलम्लेच्छकुलव्याकुलीरुतमनास्तं सूहयदे- व्या अनजं निजे गजे नियोज्य जान्हवीजले सगजो ममज ॥ इति जयचन्द्रप्रवन्धः ॥ १ सपणको भिक्षुः ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः ५ अथ जगदेवनामा क्षत्रियः त्रिविधामपि वीर- रकोटिरतां बिभ्रत्, श्रीसिद्धचकवर्त्तिना सन्मान्योपि' तद्गुणमन्लवशीकतेन नृपतिना परमाईश्रीपरम- ईिनाहूतः सोपरोधं पृथ्वीपुरन्भीकुन्तलकलापकल्प कुन्तलमण्डलमवाप्य यावत्तदागमं श्रीपरमर्दिने द्वास्थो निवेदयति तावत्तत्सदास काचिद्विटवनिता विवसना पुष्पचलनको नृत्यन्ती तत्कालमेवो- तरीयकमादाय सापत्रपा सा तत्रैव निपसाद ॥ अथ राजदौवारिकप्रवेशिताय श्रीजगदेवाय स- प्रियालापप्रभृति सन्मानदानादनु प्रधानपरिधान दुकूलं लक्ष्यमूल्यातुल्योटपटयुगं प्रासादीकत्य तस्मिन् महार्हासननिविष्ठे सभासंभ्रमे भन्ने सति नृपस्तामेव विटनटी नृत्यायादिदेश ॥ अथ सा औचित्यप्रपञ्चचञ्चुचातुर्यधुर्या श्रीजगदेवनामाज- गदेकपुरुपः साम्प्रतं समाजगाम तत्तत्र विवसनाई जिहेमि । स्त्रियः स्त्रीयेव यथेष्टं चेष्टन्ते इति तस्या लोकोत्तरया प्रशंसया प्रमुंदितमानसस्तं नृपप्रसा- दीकृत वसनयुगं तस्यै वितीर्णवान् ॥ अथ श्रीप- १ दयादानयुद्धाख्या. २ सिद्धानेन सन्मानितोपि ] ३CD चलचलनका लक्षमूल्यातुलया ·२९७ . प्रकीर्णकप्रबन्धाः रमर्दिप्रसादतो देशाधिपत्ये संजाते सति तदुपा ध्यायः श्रीजगदेवस्य मिलनाय समागतः काव्यमि- दं प्राभृतीचकार ॥ तद्यथा। चक्रः पप्रच्छ पनं कथय मम सखे कास्ति किंस प्रदेशो वस्तुं नो यत्र रात्रिर्भवति भुवि चिरायेति स प्र- त्युवाच । नीते मेरौ समाप्तिं कनकवितरणैः श्रीजगदेवनाना सूर्येनन्तहितेऽस्मिन्कतिपयदिवसैर्वासराद्वैतसृष्टिः अस्य काव्यस्य पारितोषिके तस्मै स स्थूललक्ष्यो लक्षाई विततार॥ क्षोणीरक्षणदक्षदक्षिणभुजे दाक्षिण्यदीक्षागुरौ श्रेयःसद्मनि धन्यजन्मनि जगदेवे जगदातरि । वर्त्तन्ते विदुपां गृहाः प्रतिदिनं गन्धेभगन्धर्वयो- रालानगुमरज्जुदामघटनाव्यग्रीभयत्किंकराः॥ २ ॥ १ A D झण-अस्तदुपाभ्यायः A B अक्षत्रक्षतवालिनो भगवतः कस्यापि संगीतक- व्यासक्तस्य च तस्य कुन्तलपतेः पुण्यानि मन्यामहे एक: कामदुधामदुग्ध मरुतः मनोः मुवाहुद्वयों भत्यक्षमतिपक्षमार्गव भवानन्यस्य चिन्तामणिः ॥ १॥ चक्रः २. पान्य, ३ B पुष्पाणि 38 ·२९८ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्गः ५ त्वयि जीवति जीवन्ति बलिकर्णदधीचयः । दारियं तु जगदेव मयि जीवति जीवति ॥३॥ दरिद्रान सृजतो.धातुः कृतार्थान् कुर्वतस्तव । जगदेव न जानीमः कस्य हस्तो विरस्यति ॥ ४॥ जगदेव जगदेवप्रासादमधितिष्ठतः । स्वयशःशिवलिङ्गस्य नक्षत्रैरक्षतायितम् ॥ ५ ॥ अगाधः पाथोधिः पृथु धरणिपात्रं विभु नभः समुत्तुङ्गो मेरुः प्रथितमहिमा कैटभारपुः । जगद्देवो वीरः सुरतरुरुदारः सुरसरित् पवित्रा पीयूपद्युतिरमृतवर्षीति न नवम् ॥ ६ ॥ न नवमिति जगदेवनार्पिता समस्या पण्डितेन पूरितेत्पादीनि बहूनि काव्यानि यथाश्रुतं ज्ञातव्या- नि॥ अथ श्रीपरमर्दिमेदिनीपतेः पट्टमहादेवी श्रीजगदेवस्य प्रतिपन्नजामिः। कदाचित् राज्ञा श्री- मालभूपालपराजयाय प्रहितः श्रीजगदेवः श्री- देवार्चनं कुर्वन् छलघातिना परवलेन सैन्यं नैंजमुप- द्रुतं शृण्वन् तमेव देवतावतरं न मुमोच । तस्मि- नवसरे प्रणिधिपुरुपमुखाज्जगदेवपराजयमश्रुतपूर्व- मवधार्य महिपी श्रीपरमर्दी प्राह । भवद्भाता सं- १ A एथुरवनिपान. २ निन.

·प्रकीर्णकप्रबन्धाः ग्रामवीरनाथतां विभ्राणोपि रिपुभिराक्रान्तः प- लायितुमपि न प्रभूष्णुरजनि । इति नृपतेर्मर्मा- भिघातनोक्तिमाकर्ण्य प्रत्पूपसंध्याकाले सा रा- ज्ञी प्रतीचीदिशमालोकितवती राज्ञा किमालोकसे इत्यादिष्टे सूर्योदयमिति, मुग्धे किं सूर्योदयोऽपरस्या दिशि जाघटीति, सा तु विरञ्चिप्रपञ्चः प्रतीप: प्रतीच्यामपि प्रद्योतनोदयो दुर्घटोपि घटते परं क्ष- त्रियदेवजगदेवस्य भङ्गस्तु नेति दम्पत्योः नि. यालापः ॥ देवार्चनानन्तरं जगदेवः पञ्चशत्या सु- भेटैः समं समुत्थितश्चण्डांशुरिव तमस्काण्डं, केसरि- किशोर इव गजयूथं, वात्यावर्त इव घनमण्डलं हेलयैव तद्दलयामास ॥ अथ परमर्दिनामा नृपो जगत्युदाहरणीभूतं परमैश्वर्यमनुभवन् निद्रावसर- वर्ज रात्रिंदिवं निजौजसा विच्छुरितं छुरिकाभ्या- सं विदधानोऽशनावसरे परिवेपणाकुलं प्रतिदिन मेकैकं सूपकारमरूपः कृपाणिकया निघ्नन् पट्य- धिकशतत्रयेण भक्तकाराणां वर्षे निपेव्यमाणः को- पकालानल इति विरुदं वभार । आकाश प्रसर प्रसर्पत दिशस्त्वं एश्चि पृथ्वी भव प्रत्यक्षीकतमादिराजयशसा युष्माभिरुज्जृम्मितम् ।

·प्रबन्धचिन्तामाणिः सर्ग.५ प्रेक्षध्वं परमर्दिपार्थिवयशोराशेविकाशोदया- दीजोच्छ्वासविदीर्णदाडिमदशां ब्रह्माण्डमारोहति।। इत्यादिभिः स्तुतिभिस्तूयमानश्चिरं राज्यसुख- मनुवभूव । स च सपादलक्षक्षितिपतिना श्रीष्ट- थ्वीराजेन सह संजातविग्रहः समराजिरमधिरूढः स्वसैन्ये पराजिते कान्दिशीकः कामपि दिशं गृही- वा पलायनपरः स्वराजधानीमाजगाम । अथ त- स्प पार्थिवस्यापमानितसर्व सेवको निर्विषयीकतः पृथ्वीराजराजसभामुपेतः प्रणामान्ते किं दैवतं ज्यते परमादपुरे विशेषात्सुकृतिभिरिति स्वामिना- दिष्टस्तत्कालोचितं काव्यमिदमपाटीत् । मन्दश्चन्द्रकिरीटपूजनरसस्तृष्णा न कृष्णार्चने स्तब्धः शम्भुनितम्बिनीप्रणतिषु व्यग्रो विधातृग्रहः नायो नः परमर्थनेन वदनन्यस्तेन संरक्षितः पृथ्वीराजनराधिपादिति तृणं तत्पत्तने पूज्यते ॥१ इति स्तुतिपरितोपितेनानुजग्राह । स तत्र विःसप्तरुत्वस्लासितम्लेछाधिपोपि द्वाविंशतिवेला- यां स एव म्लेछाधिपतिः पृथ्वीराजराजधानीमुपे- त्य निजदुर्द्धरस्कन्धावारेण समवात्सीत् । त्राप्ति- वगा ·6383 प्रकीर्कप्रबन्धाः ३०१ तमक्षिकेव भूयो भूयो रिपुरुपतीति निजनृपतेरर- तिमनोगतामवगम्य प्रभोनिःसीमप्रसादपात्राद्विती- यमिवामात्रं तुङ्गनामा क्षात्रतेजो वहन् सुभटको- टीरः स्वप्रतिविम्वरूपण पुत्रेण समं म्लेछाधिपते- रनीकं प्रविश्य निशीथसमये तस्य रिपोर्गुरूदरात परितः खदिराङ्गारधगधगायमानां परिखां निरीक्ष्या- ङ्गजं जगाद । अस्यां मम प्रविष्ठस्य पृष्टे पदं ददा- नो म्लेछपतिं निगृहाणेति पितुरादेशान्ते का- यमेतन्ममासाध्यतमं किं च जीवितकाडया वk- विपत्तिदर्शनं, तदहमस्यां विशामि भवन्त एव तमन्तं नयन्तु । इत्युक्त्वा तेन तथा कते स्वा- मिकाथै पर्याप्तप्रायं मन्यमानस्तमराति लीलया निगृह्य यथागतमाजगाम । विभातभूयिष्टायां नि- शि विपन्नं स्वामिनं निरक्ष्यि परसैन्यं पलायांचके। स तुङ्गसुभटस्तुङ्गप्रकृतिर्नृपतेः कदाचिन्न ज्ञापया- मास । कस्मिन्नप्यवसरे राजमान्यतया नितान्तप- रिचितां तुङ्गपुत्रवधूमवधूतमङ्गलवलयामालोक्यसं- भ्रमात् पतिना पृच्छ्यमानोपि पयोधिरिव गम्मी, रतंया मौनमर्यादया किमप्यविज्ञपयन् निजशपथ- २.1 B वपुः [वप्नुः पितुः] 1483 ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.५ दानपूर्व दृष्टो निजगुणपातकं दुष्करमिति तथापि प्रभारभ्यर्थनया निवेद्यमानमस्तीत्याभिधाय तदृत्ता- न्तं प्रत्युपकारभीरुयथावस्थितं निवेदयामास । इयमुञ्चधियामलौकिकी महती कापि कठोरचित्तता। उपकृत्य भवन्ति निःस्पृहाः परतः प्रत्युपकारशकया ॥ १ ॥ इति तुङ्गसुभटप्रबन्धः ॥अथ कदाचित्तस्य म्ले- छपतेः सूननृपतिः पितुर्वैरस्य स्मरन्, सपादलक्ष- क्षितिपतिर्विग्रहकाम्यया सर्वसामय्या समुपेतः पृ- थ्वीनाथस्य नासीरवीरधनुर्द्धरशरैः प्रापेण्यधारा- धरधारासारैरिव तस्मिन्ससैन्ये त्रासिते पृथ्वीराज- सदा तदानुपदिकीभावं भजन, महानसाधिकत- पञ्चकुलेन विज्ञापितं करभीणां सप्तशत्यापि महान- सपरिस्पन्दः सुखेनोह्यते नातः कियतीभिः करभी- भिः प्रभुः प्रसीदखिति विज्ञप्तो नृपतिर्लेछपतिमु च्छेद्य भवदभ्यार्थताः करभीः प्रसादीकरिष्यामीति तत्संबोध्य पुनः प्रयाणं कुर्वन् सोमेश्वरनामा प्र- धानेन भूयो भूयो निपिध्यमानः, तत्पक्षपातधा- १. मुसेनोसते ततः ·प्रकीर्णकप्रवन्धाः त्या नृपतिना निगृहीकर्णः, तदत्यन्तपराभवात् त- स्मिन् प्रभो सामों म्ले पति प्राप्य तदभिभव- प्रादुःकरणतस्तान विश्वस्तान् पृथ्वीराजस्कन्धावा- रसन्निधौ समानीय पृथ्वीराजराजस्यैकादश्युपवास- कृतपारणादतु सुप्तस्य तन्नासीरवीरैः सह समरसं- रमोम्लेछाधिपतीनां जायमाने निर्भरनिद्रायमाण- स्तुरुष्कैर्नृपतिर्निवध्य स्वसौधं नीतः । पुनरप्येका- दश्युपवासपारणके नृपतेर्देवार्चनावसरे म्लेछराजे- न प्रहितं तत्र पात्रीकृतमांस्पाकं गुरूदरान्तर्नियु- ज्य तदैव देवताराधनवैयय्ये सति शुनापहियमा- णे तस्मिन् पिशिते किं न रक्षसि यामिकरित्यभि- हितः करभीणां सप्तशत्या दुर्वहं यत्पुरा मम महा- नसं तत्सांप्रतं दुर्दैवयोगादीदृशी दुर्दशां प्राप्तमिति कौतुकाकुलितमानसो विलोकयन्नस्मीति तेनोक्त कि काचिद्यापि त्वय्युत्साहशक्तिरवशिष्यत इ. ति तैविज्ञप्ते यदि स्वस्थाने गन्तुं लभेत तदा दर्श- यामि वपुःपौरुपमिति यामिकैर्विज्ञप्तो म्लेछभूपतिः स्तत्साहसं दिक्षुस्तदीयां राजधानीमानीय पृथ्वी- राजं तत्र राजसौधे यावदभिपेक्ष्यति तावत्र चि- नशालायां शूकरनिवहैर्हन्यमानान् म्लेछानालो- ·प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग,५ क्यामुना मर्माभिधातेनात्यन्तपीडितस्तुरुष्कपार्थि- वः पृथ्वीराज कुठारशिरश्छेदपूर्व संजहार ॥ इति नृपतिपरमर्दिजगद्देवष्टथ्वीपतीनां प्रबन्धाः ।। अथ शतानन्दपुरे परिखीभूतजलधौ श्रीमहान. न्दो नाम राजा मदनरेखेति तस्य राज्ञी अन्तःपु- रप्राचुर्यात् पतिसंवननकर्मनिर्माणव्याप्रत्यारे ना. नाविधान् वैदेशिकान् कलाविदश्च पृच्छन्ती कस्याः पि यथार्थवादिनः सत्यप्रत्यस्य कार्मणकर्मणे किं- चित्सिद्धयोगमासाद्य तत्प्रयोगावसरे ॥ मन्तमूलबलात्प्रीतिः पतिद्रोहोभिधीयते । इति वाक्यमनुस्मरन्ती सतीव तद्योगचूर्ण ज- लौ न्यधत्त । अचिन्त्यो हि मणिमन्त्रौपधीनां प्र- भाव इति तद्भपजमाहात्म्यादशीकतो वारिधि- रेव मूर्तिमान निशि तामुपेत्य रेमे । इत्थमकस्मा- दाधानवती प्रतीकैस्तद्विनिर्णीय सकोपो भूपो यावत्तस्याः प्रयासादिदण्डं कमपि विमृशति ताव- तस्याः संनिहिते निधननिर्वन्धे प्रत्यक्षीभूय जल- धिरधिष्टातृदैवतमहमित्ति स्वं ज्ञापयन मा भैपीरि- ति तामाश्यास्य प्रति नृपं प्राह । १ वशीकरणकर्म २ । प्राप्या ३ भयोजनावसरे ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः ३८५ विवाहयित्वा यः कन्यां कुलजां शीलमण्डिताम् । समदृष्टया न पश्येत स पापिष्टतरः स्मृतः ॥ १ ॥ इति त्वामवज्ञाकारिणं प्रलयकालमुक्तमर्यादया सान्तःपुरपरीवारं मजयिष्यामीत्यभिधाय कचित् कचित् पयांस्पपहत्यान्तरीपान प्रादुश्चकार । तानि सर्वाण्यपि लोकेषु कौऋणानति प्रसिद्धानि ॥ इति कौङ्कणोत्पत्तिप्रवन्धः॥ समरमा अथ पाटलीपुत्रपत्तने वराहनामा कश्चिद्राह्मणा- गभूः आजन्म निमित्तज्ञानश्रद्धालु तत्वादसून रक्षितुं पशून चारयन् कापि शिलातले लग्नमालि- ख्याततद्विसर्जनः प्रदोपकाले गृहमुपेतः। कृतस- मयोचितरुत्यो निशीथकाले भोजनायोपविष्टो ल- ग्मविसर्जनमनुस्मृत्य निरातङ्कवृत्त्या तत्र याति ता- वत्तदुपरि पारीन्द्रमप्युपविष्टमवगणव्य तदुदराधो- भागे पाणि प्रक्षिप्य लग्नं विमृजन सिंहरूपमपहाय प्रत्यक्षीभूय रविरेव वरं वृणु इत्युवाच । अथ सम- स्तनक्षत्रग्रहमण्डलं दर्शयति वरं प्रार्थयमानः स्वविमानेऽधिरोप्य तत्रैव नीतो वत्सरान्ते याव- ग्रहाणां वातिचारोदयात्तमनादीन भावान् प्र. १. पोटापुम. A ·३०६ प्रवन्धचिन्तामणिः सर्ग.५ क्षरुपान् परीक्ष्य पुनरिहायातो मिहिरप्रासादाद्वराह- मिहिर इति प्रसिद्धाख्यः श्रीनन्दनृपतेः परमा मा- न्यतां दधानो वाराहीसंहितेति नवं ज्योतिःशास्त्रं रचयांचकार । अथ कदाचित्स निजपुत्रजन्मावसरे निजगृहे घटिकां निवेश्य तया शुद्धजन्मकाललग्नं निर्णीय जातकग्रन्थप्रमाणेन ज्योतिश्चके । स्वयं प्र- त्यक्षीकृतग्रहचक्रज्ञानवलानस्य सूनोः संवत्सरशत- प्रमाणमायुर्निर्णीतवान् । जन्ममहोत्सवे चैक श्री- भद्रबाहुनामानं जैनाचार्य कनीयांस सोदरं विहाय नृपप्रभृतिकः स कोपि नास्ति य उपायनपाणिन जगाम । स निमित्तविजिनभक्ताय शकडालम- न्त्रिणे तेषां सूरीणामनागमनकारणमुपालम्भगर्भि- तं जगौ । तेन ज्ञापितास्ते महात्मानः संपूर्णश्रु: तज्ञानकरतलकलितामलकफलवत्कालत्रयास्तस्य शिशोर्विंशतितमे दिने विडालान्मृत्युमुपदिशन्तो वयं नागता इति तेपामुपदेशभूतां वाचं वराहमि- हिराय निवेदिताया, ततः प्रभृति निजकुटुम्ब त- स्य शावस्यावश्यकी तां विपदं निरोदु विडालर- क्षायै शतश उपायान्कुर्वन्नपि निर्णीत दिने निशी- १ शिशोः ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः ३०७ थेऽकस्माद्दालमूर्ट्सि पतितयार्गलया स बालः प- रलोकमवाप । ततस्तच्छोकशङ्कुमुधिदिर्पवः श्रीभ- द्रबाहुगुरवो यावत्तहमायान्ति तावत्तगृहागणे स- मस्तनिमित्तशास्त्रपुस्तकान्येकत्र पिण्डीकतानि सं- निहितदहनान्यालोक्य किमेतदिति पृष्टः सांवत्सरः समत्सरस्तान् जैनमुनीनुपालम्भयन् एतानि सं- देहकारीणि धक्ष्याम्येव यैरहमपि विपलब्धस्तेनेति सनिर्वेदमुदिते तैः श्रुतज्ञानवलानजन्मलग्नं सम्यक् तस्मै निवेद्य सूक्ष्मेक्षिकया तहबले ज्ञापिते वि- शतिदिनान्येव भवन्ति । इत्यं विरक्तावपनीतायां स ज्योतिपिक इति जगौ। यद्भवद्भिविडालान्मृत्यु- रुपदिष्टस्तदेव व्यभिचारीति तेनाभिहिते तत्रार्गलां तामानाय्य तत्रोत्कीर्ण विडालं दर्शयन्तो भवित- व्यताव्यत्ययः किं कदापिभवतीति महर्षिभिरभिद- धे । कस्मात् रुद्यते गतः कः परमाणवोऽनपायाः संस्थानविशेपनाशजन्मा शोकचेन्न कदापि मोहि- तव्यम्। अभावभवर्भावीयाविभवभावितैः । अभावनिष्टं पर्यन्ते सतां न क्रियते तमः ॥ १ ज्योतिर्विद ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.५ इत्युक्तियुक्तिभ्यां प्रबोध्य ते महषयः स्वं पद भेजः । इत्यं वोधितस्यापि तस्य मिथ्यालध्वान्ता- न्तरितस्य कनकध्रान्तिरिव तथात्राप्युन्मत्तराच्छे. कात्तद्भक्तानभिचारकर्मणा कांचन पीडयन् कांचन व्यापादयन् तदृत्तान्तं तेभ्यो ज्ञानातिशयादवधा- योपसर्गहरं पासमिति नूतनं स्तोत्रं रचयांचक्रुः ।। इति वराहमिहिरप्रवन्धः॥ अथ ढकाभिधानभूभृति रणसिंहनामा राजपु- त्रस्तनन्दनां भूपलनानी सौन्दर्यनिर्जितनागलोक- वालामालोक्य जातानुरागतया तां सेवमानस्य त- स्य वासुकेः सुतो नागार्जुननामा समजनि। तेन. पातालपालेन सुतस्नेहमोहितमनसा सर्वासामप्यो- पधीनां फलानि मूलानि दलानि च भोजितस्त- प्रभावान्महासिद्धिभिरलं स्तः सिद्धपुरुपतया पृथ्वी विगाहमानः शातवाहननृपतेः कलागुरुगरीयसी प्रतिष्ठाभुपागतोपि गगनगामिनी विद्यामध्येतुं श्री- पादलिप्तपुरे पादलिताचार्यान् सेवमानो व्रतमति. भोजनावसरे पदे लेपममाणेन गगनोसतितान् श्री- अष्टापदप्रभृतीनि तीर्थानि नमस्कृत्य तेषां स्वस्था- नमुपेयुपां पादौ प्रक्षाल्य' ज्ञातसप्तोत्तरशतसंख्यम- ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः होपीनामास्वादवर्णधाणादिभिानीय च गुरून- वगणय्य कृतपदलेपः ककवाकुकलापिवदुत्पत्यावटे निपतंच तणश्रेणिजर्जरिताङ्गो गुरुतिःकिमेतदित्य- नुयुक्तो यथावदृत्तान्तं निवेदयन् तचातुर्यचमत्कृतचे- तोभिस्तच्छिरसि पद्महस्तदानपूर्वकं पाटीकतन्दुलो- दकेन तानि भेपजान्यभ्यज्य तत्पादलपाङ्गगनगा- मी भूया इति तदनुग्रहादेकां सिद्विमासाद्य श्रीपार्थनाथपुरतः साध्यमानो रसः समस्तस्त्रै- णलक्षणोपलक्षितपतिव्रतवनितामद्यमानः कोटि- वधी भवतीति तन्मुखादाकर्ण्य च यत्पुरा समुद्रविजयदाशाहेण त्रिकालवेदिनः श्रीनेमि- नायस्य मुखान्महातिशायि श्रुत्वा श्रीपार्थनाथ- विम्वं रत्नमयं निर्माप्य श्रीदारवत्यां • प्रासादे न्यस्तं, द्वारवतीदाहानन्तरं समुद्रेण धावितायां तस्यां पुरि तत्र समुद्रे तस्मिन्विम्बे तयेव विद्यमाने कान्तीयसांयात्रिकस्य धनपतिनानो यानपाने दे- वतातिशयात् स्खलिते इह जिनवियमस्तीति दिव्यवाचा निर्णीय नाविकांस्तत्र प्रक्षिप्य सप्तसंख्यै- रामतन्तुभिः सन्दानितमुद्धृत्य निजायां पुरि चि- न्तातीतलाभात् स्वयंस्तपासादे न्यस्तवान् । तत्त.

·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः५ चीतिशायिबिम्बं नागार्जुनः स्वसिद्धरससिद्धयेऽप- हृत्य सेडीतटिन्यास्तटे तदेव विन्यस्य तत्पुरतो रससाधनाय श्रीसातवाहनस्यैकपत्नी चन्द्रलेखा- भिधानां प्रतिनिशं सिद्धव्यन्तरसान्निध्यात्तत्रानीय रसमर्दनं कारयति स्म । इत्यं भूयो भूयस्तत्र या- तायाते सति बन्धुबुद्धधा सा नागार्जुनपार्थे तदो- पधीनां मर्दनहेतुं प्रच्छती, सोपि स्वकल्पनया को- टिवेधरसस्य यथावस्थितं वृत्तान्तं निवेदयन् ,तस्या- श्च वचनगोचरातीतं सत्कारं कुर्वाणोनन्यसामान्य- सौजन्यं प्रवर्द्धयामास । अथ कदाचित्तया निजा- अजयोरस्मिन् वृत्तान्ते निवेदिते तौ तल्लुब्धौ राज्य परित्यज्य नागार्जुनसमलंकृतां भुवमागतौ कैत- वेन तस्य रसस्य जिघृक्षया गुप्तवेषो यत्र नागा- र्जुनो भुङ्क्ते तत्र तोमर्थदानेन परितोष्य. रसवात्ती प्रति पृच्छतः । सा च तजिज्ञासया तदर्थ सलवणां रस- वतीं कुर्वती षण्मास्यां व्यतीतायां तस्मिन् क्षा. रामिति रसवती दूषयति सति, इङ्गितैः सिद्धं रस- मिति ताभ्यां निवेदितवती । अथ प्रतिप्रनभागिने- याभ्यां रसयसनलालसाभ्यां वासुकिना निर्णीत- १ रसवतीविधायिनी कांचित् ] ·प्रकीर्णकप्रवन्धाः ३११ दर्भाङ्कुरमृत्युरिति परपरया. ज्ञाततत्त्वाभ्यां तेनैवं शस्त्रेण तथैव स निजघ्ने । स रसः संप्रतिष्ठितला- दैवताधिष्ठानाचं तिरोहितो बभूव । यत्र स रसस्त- म्भितस्तत्र स्तम्भनकाभिधानं श्रीपार्श्वनाथतीर्थ र. सादप्यतिशायि सकललोकाभिलपितफलप्रदं । त- तः कियता कालेन तविम्यं वदनमात्रवर्जभूम्यन्त- रितं बभूव । अथ श्रीशासनदेवतादेशात् पण्मासी यावदाचाम्लानि निर्माय कठिनीप्रयोगेण नवाज- वृत्तौ निवृत्तायां श्रीअभयदेवसूरीणां वपुपि प्रादुर्भूते प्रभूतरोगे पातालपालः श्रीधरणेन्द्रनामा सितस- परूपमास्थाय तदपुर्जिव्हया विलिय प्रसय निरा- रामयीकृत्य तत्ती श्रीमदभयदेवसूरीणामुपदिदेश। श्रीसंपेन सह समागतास्तत्र ते सूरयः प्रस्रवन्ती सुरभिं विलोक्य गोपालवानिवेदितायां भुवि न- वं दात्रिंशतिकास्तवं कुर्वन्तस्त्रिंशत्नमवृत्तेन तत्र श्रीपार्श्वनाथविम्यं प्रादुश्चक्रुः । देवतादेशेन तदृत्तं गोप्यमेव निर्ममे॥ यन्मार्गेपि चतुःसहस्त्रशरदो देवालये योचितः ३ BD समातदिनदेयताधिष्ठानाशात् २ सेलिहा १. देवतानसेन ·३१२ प्रवन्धचिन्तामणीःसर्ग ५ स्वामी वासववासुदेववरुणैः स्वावासमध्ये ततः । कात्यामिभ्यधनेश्वरेण महता नागार्जुनेनार्चितैः पायात्स्तम्भनके पुरे स भवतः श्रीपार्श्वनाथो जिनः ॥ १॥ इति नागार्जुनोपत्तिस्तम्भनकतीर्थावतारप्रबन्धौ॥ ? अथावन्त्यां पुरि कश्चिद्विप्रः पाणिनिव्याकरणो- पाध्यायतां कुर्वाणः सिप्रासरित्प्रान्ततिचिन्ताम- णिगणेशप्रणामगृहीताभिग्रहः छात्रैः फक्किकाव्या- ख्यानप्रश्नादिभिरुदेजितः कदाचित् प्रावृपि तस्या सरितः पूरे प्रसर्पति कृतझम्यापातो दैवात् संघटि- तवृक्षस्तन्मूले करावलम्वनस्तरीमासाद्य प्रत्यक्ष प. रशुपाणिं प्रणमन तेन तत्साहसानुष्ठानेन वरं वृणी- प्वेत्यादिष्टः पाणिनिव्याकरणस्योपदेशं प्रार्थयमा- नस्तेन तथेति प्रतिपद्य खटिकार्पणपूर्व प्रतिदिनं व्याकरणे व्यारव्यायमाने पण्मासपर्वन्ते व्याकरणे समर्षिते सति लम्बोदरं निलिम्बमनुज्ञाप्य प्रथ- मादर्श सहादाय ती पुरी प्रविश्य स्थण्डिले कत्या- पि पुरस्य निपण्ण एव सुप्याप । ततः प्रत्यूषे प्रे. १. यो परिमध्ये २० अधितः ३. पटिहापगई १ सरावीयता ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः ३१३ ध्याभिस्तं तथावस्थितं प्राप्य विपणिरमणी तह- तान्तं ज्ञापिता सती ताभिरेव समानीय प्रेयो- लपल्पने मुक्तः । अहोरात्रत्रयान्ते किंचित्त्यक्तनिद्र- श्चित्रशालादिचित्रं चित्रकारि पश्यन् स्वलॊकसमु- त्पन्नमात्मानं मन्यमानस्तया पणहरिणीशा ज्ञापि- तवृत्तान्तः स्नानपानभोजनादिभिर्भक्तिभिः परितो- पितो नृपसभायां समुपेतः पाणिनिव्याकरणं य- यावस्थितं व्याचक्षाणो नृपप्रभृतिपण्डितैरहोपैः स- स्क्रियमाणस्तदुपातं सर्वस्वं तस्यै समर्पयामास । अथ तस्य कमेण चतुर्णा वर्णानां खियश्चत- सः प्रिया अभवन् । तथा क्षत्रियाङ्गजः श्रीविक्र- मार्कः शूद्रीसुतो भर्तृहरिः' स हीनजातित्वात् भूमिगृहस्थो गुप्तवृत्त्याध्याप्यते।अपरे त्रयः प्रत्यक्षाः पाठ्यन्ते एवं भर्तृहरिसंकेतेन तेपामध्याप्यमा- नानां ॥ दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । इति पाठ्यमाने भर्तृहरी रज्जुसंकेतेऽसंजायमा- ने प्रत्यक्षच्छात्रस्त्रिभिरुत्तराई एच्छयमाने कुपित: उपाध्याय रे वेश्यासुत अद्यापि रन्जुसंकेतं न कु- २D प्रेश २ B C त वृत्तान्तं ज्ञापिता ३ भतृहरः नहर:

·३१२ प्रवन्धचिन्तामणीःसर्ग ५ स्वामी वासववानुदेववरुणैः स्वावासमध्ये ततः। कान्त्यामिभ्यधनेश्वरेण महता नागार्जुनेनार्चितैः पायात्स्तम्भनके पुरे स भवतः श्रीपार्श्वनाथो जिनः ।। १ ॥ इति नागार्जुनोपत्तिस्तम्भनकतीर्थावतारप्रवन्धौ। 1 ११ अथावन्त्यां पुरि कश्चिद्विप्रः पाणिनिव्याकरणो- पाध्यायतां कुर्वाणः सिप्रासरित्प्रान्तवर्तिचिन्ताम- णिगणेशप्रणामगृहीताभिग्रहः छात्रैः फक्किकाव्या- रख्यानप्रश्नादिभिरुदेजितः कदाचित् प्रावृपि तस्या सरितः पूरे प्रसर्पति कतझम्यापातो दैवात् संघटि- तवृक्षस्तन्मूले करावलम्बनस्तरीमासाद्य प्रत्यक्ष प- रशुपाणिं प्रणमन तेन तत्साहसानुष्ठानेन वरं वृणी- प्वेत्यादिष्ठः पाणिनिव्याकरणस्योपदेशं प्रार्थयमा- नस्तेन तथेति प्रतिपद्य खटिकार्पणपूर्व प्रतिदिनं व्याकरणे व्याख्यायमाने पण्मालपर्यन्ते व्याकरणे समर्पिते सति लम्बोदरं निर्विलम्बमनुज्ञाप्य प्रथ. मादर्श सहादाय तो पुरी प्रविश्य स्वण्डिले कस्या- पि पुरस्य निपग्ण एव सुप्वाप । ततः प्रत्यूपे प्रे. १ A यो यादमध्ये २ C अभितः ३ . पटिशार्पण ४. सहादीयता ·प्रकीर्णकप्रवन्धाः ३१३ प्याभिस्तं तथावस्थितं प्राप्य विपणिरमणी तड- तान्तं ज्ञापितां सती ताभिरेव समानीय प्रेखो- लपल्यङ्के मुक्तः । अहोरात्रत्रयान्ते किंचित्त्यक्तनिद्र- श्चित्रशालादिचित्रं चित्रकारि पश्यन् स्वलॊकसमु- त्पन्नमात्मानं मन्यमानस्तया पणहरिणीदृशा ज्ञापि- तवृत्तान्तः स्नानपानभोजनादिभिर्भक्तिभिः परितो- पितो नृपसभायां समुपेतः पाणिनिव्याकरणं य- थावस्थितं व्याचक्षाणो नृपप्रभृतिपण्डितैरझोपैः स- क्रियमाणस्तदुपानं सर्वस्वं तस्यै समर्पयामास । अथ तस्य कमेण चतुर्णी वर्णानां स्त्रियश्चत- सः प्रिया अभवन् । तथा क्षत्रियाङ्गजः श्रीविक्र- मार्कः शूद्रीसुतो भर्तृहरिः' स हीनजातित्वात् भूमिगृहस्थो गुप्तवृत्त्याध्याप्यते। अपरे त्रयः प्रत्यक्षाः पाट्यन्ते एवं भर्तृहरिसंकेतेन तेपामध्याप्यमा- नानां ॥ दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । इति पाठ्यमाने भर्तृहरी रज्जुसंकेतेऽसंजायमा- ने प्रत्यक्षच्छात्रैस्त्रिभिरुत्तराई एच्छयमाने कुपित: उपाध्यायं रे वेश्यासुत अद्यापि रज्जुसंकेतं न कु- 10 प्रेक्ष्य २ B C त गृत्तान्त ज्ञापिता ३ A भर्तृहरः नृहरः 10 ·३१४ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्गः ५ रुपे इत्यापन प्रत्यक्षीभूय शास्त्रकार निन्दन आयासशतलव्धस्य प्राणेभ्योपि गरीयसः। गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः ॥ १ इति पाठादित्तस्यै कामेव गति मेने । तेन भ- र्तृहरिणा वैराग्यशतकादिप्रवन्धा भूयांसश्चक्रिरे ।। इति भर्तृहयुत्पत्तिप्रबन्धः॥ in अथ श्रीधारायां मालवमण्डनस्यं श्रीभोजरा- जस्यायुर्वेदवेदी कश्चित् वाग्भटनामायुर्वेदोदि. तानि कुपथ्यानि विधाय तत्प्रभावात रोगान् प्रा- दुःकत्य पुनस्तन्निग्रहाय सुश्रुतविश्रुतै पजैः पथ्य- भ तानिगृह्य नीरमन्तरेण कियत्कालं जीव्यते इ. ति परीक्षार्थ तत्परिहत्य दिनत्रयान्ते पिपासा- पीडितताल्वोष्टपुट इत्यपाठीत् ॥ कञ्चिदुप्णं कचिच्छीतं कचित्कथितशीतलम् । कचि पजसंयुक्तं वारि कापि न वारितम् ॥ १ ॥ इति वारिसत्कारकारि वाक्यमिदमपाटीत् । तेन निजानुभूतो वाग्भटनामा प्रबन्धश्चक्रे ! त- स्य जामातापि लघुवाहडः श्वसुरेण वृहहाहडेन- १ । इत्याप्टः २.। महरिरनुसतं न गुरुपे इत्यादिष्टः स अलीग चरामुकार ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः ३१५ सह राजमन्दिरे प्रयातः प्रत्यूपकाले श्रीभोजस्य शरीरचेष्टितं विलोक्य वाहडेनाद्य नीरुजो यूय- मित्युक्ते लघोर्मुखभङ्गं विलोक्य श्रीभोजेन कारणं एष्ठः स स्वामिनः शरीरेऽद्य निशाशेपे कृष्णच्छा- याप्रवेशसूचितो राजयक्ष्मणः प्रवेशोऽभूदिति दै- वतादेशेनातीन्द्रियं भावं विज्ञपयन्, तत्कलाक: लापचमत्कृतेन राज्ञा तस्य व्याधेः प्रतीकारतयानु- युक्तः लक्षत्रयमूल्यं रसायनं निवेदयन्, पडिर्मासे- स्तावता द्रव्यव्ययेन परमादरेण च तस्मिन् रसा- यने सिद्ध प्रदोपसमये तद्रसायनं . काचमये कुम्प- के न्यस्य नरेन्द्रपल्य के निधाय प्रत्यूपे देवतार्चना- नन्तरं तद्रसायनमत्तुमिच्छुः रसायनपूजावपिना- दनु सजीकृतायां समयसामय्यां स लघुरगदंकारी केनापि कारणेन तं काचकुम्पकं भूमावास्फाल्य पभञ्ज । आः किमेतदिति राजोत रसायनपरिम. लादेव पलायिते व्याधौ व्याधेरभावान्द्वातु- क्षयकारिणानेन वृथा स्थापितेनालं यदद्या शर्वरीविरामे सति सा पूर्वोक्का कृष्णां छाया *१ A शरीरेगित २ A देवताशयेन । आत्मीयभव ३ D पलायमाने ·प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.५ प्रमोर्वपुरपास्य दूरं गतैव ददृशे इत्यर्थे देवः प्रमा- णमिति तदीयसत्यप्रत्ययेन परितोपितो राजा वारिद्यद्रोहि पारितोपिकं प्रसादीचकार ॥ अथ ते सर्वव्याधयस्तेन चिकित्तितेन भूतलादुच्छेदिताः खलेोकेऽश्विनीकुमारवैद्ययोः स्वपराभवं निजगदुः॥ अथ तौ तया प्रवृत्त्या चित्रीयमाणमानसौ नील. वर्णविहङ्गमयुग्मीभूय व्याधिप्रतिभटस्य वाग्भटस्य धवलगृहवातायनतले वलभ्या निविष्टौ कोऽरुक् शब्दं चक्रतुः ॥ ततः स आयुर्वेदवेदी नेदीयांसं तदीयशब्दं साभिप्रायं चेतसि चिर विचिन्त्य अशाकभोजी घृतमत्ति योन्धसा पयोरसान शीलति नात्ति योम्भसा ॥ अभुक् विभुक् नापकतां विदाहिना' चलत्प्रभुक् जीर्णभुगल्यसारभुक् ॥ १ ॥ इत्यभाणि । भणितानन्तरं चमत्कृतचित्ती तो प्रयातौ । पुनर्द्वितीयदिने द्वितीयवेलायां ताइक्- पक्षिरूपं विधाय प्राक्तनशब्दरूपं कुर्वाणो समा- यातौ वैद्यगृहे पुनस्तयोर्वचः, प्रतिवचः । PA आमुक् विरुद् नावकता । अभुत विभुक नायरुता ·प्रकीर्णकमवन्याः ३१७ वर्षासु यस्तिष्ठति शरदि पिवति हेमन्तशिशिर- योरनि । मायति मधुनि ग्रीष्मे स्वपिति भवति च खग सोरुक् ॥ इति भणितानन्तरं पुनरेव गतौ । तृतीयदिने योगीहरूपं कृत्वा तहे समागतौ तयोर्वचः । अभूमिजमनाकाशमहन्तव्यमवारिजम् । संमतं सर्वशास्त्राणां वद वैद्य किमोपधम् ॥ पुनर्वैद्यवचः अभूमिजमनाकाशं पथ्यं रसविवर्जितम् । पूर्वाचार्यैः समाख्यातं लड़नं परमौषधम् ।। १ ।। तेन चमत्कृतचित्तौ वैद्यौ प्रत्यक्षीभूय यथा- भिमतं वरं वितीर्य स्वस्थानं भेजतुः ।। इति वैद्यवाग्भटप्रवन्धः॥ अथ धामणउलिग्रामवास्तव्यो धाराभिधानः कोपि नेगमः श्रिया वैश्रमणस्पार्द्धप्णुः संघाधिप- स्यमासायं मायद्रविणव्ययव्यतिकरजीवितजी- वलोकः पञ्चभिरङ्गजेः समं श्रीरैवताचलोपत्यका- १ तेन निनाभिप्रायसदशप्रत्युत्तरदानेन २ A धारणउ. लिग्रामे वास्तव्यो ·: ३१८ प्रबन्धचिन्तामणिः सर्ग.५ या शिहितावासः दिगम्वरभक्तेन केनापि गिरिनग- रराजेन सिताम्बरभक्त इति स स्खल्यमानस्तयोः लैन्ययोः समरसंरम्भे प्रवर्तमाने सति अमानन रणरसेनं यद्धमाना देवभक्त्या वल्लभतया प्रोत्सा- हितसाहसा विपद्य ते पञ्चपुत्राः पञ्चापि क्षेत्रप- तयो बभूवः । तेषां क्रमेण नामानि । कालमेघः १ मेघनादः २ भैरवः३ एकपदः त्रैलोक्यपादः५इति बभूवः। तीर्थप्रत्यनीकं पञ्चतां नयन्तस्ते पञ्चापि गिरेः परितो विजयन्ते स्म । अथ तत्पिता धाराभि- धान एक एवावशिष्टः कन्यकुब्जदेशे गत्वा श्रीवप्पह- हिसूरीणांव्याख्याक्षणप्रक्रमे श्रीसंघस्याज्ञां दत्तवान् यवतकतीर्थे दिगम्बराः कृतवसतयः सिताम्बरान् पापण्डिरूपान् परिकल्प्य पर्वताधिरूढान्नेछन्ति अ. तस्तान् निर्जित्य तीर्थोद्धारं कृत्वा निजदर्शनप्रति- छापरव्यारव्याक्षणो विधेय इति तवचनेन्धनप्रो- ज्ज्वलितप्रतीपज्वलना नृपति सहादय तेन समं तां भूधरधरामवाप्य सप्तभिर्दिनैर्वादस्थलेन दिगम्बरान् पराजित्य श्रीसंघसमक्ष श्रीअम्विका प्रत्यक्षीकृत्य १ । मरणरसेन २ पर्वतेधिरोहुँ न ददन्ति ) पर्वतधिरोह ३८ प्रतियज्वलनाः ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः ३१९ एकोवि नमुक्कारो उज्जन्तसेलसिहरे इत्यादितदुक्तां गाथामाकर्ण्य सिताम्बरदर्शन स्थापिते सति पराभूता दिग्यसना वलानकमण्डपात झम्पापातं वितेनुरिति क्षेत्राधिपत्युत्पनिप्रवन्धः ॥ अथ कदाचिद्भवान्या भव इति पृष्टः यत्त्वं कि- यतां कार्पटिकानां राज्यं ददासीति तद्वाक्यादनु- यो लक्षसंख्यानामपि एक एव वासनापरस्तस्य वे राज्यनह वितरामीति प्रत्ययदर्शनाय गौरी पङ्कम- नां जरगवीं विधाय स्वयं नररूपेण तटस्थः पान्थांस्तामुद्दर्जुमाकारयन् तैरासन्न लोमेश्वरदर्शनो- कैरुपहस्यमानः केनापि रूपावता पथिकवृन्देन तस्यामुद्धर्जुमारब्यायां सिंहरूपेण शिव एव तान त्रासयन कश्चिदेक एवं पथिको मृत्युमप्याहत्य तस्या गोः समीपं नौज्झत् स एव राज्याह इति पथक् गोर्या दर्शित इति वासनाप्रवन्धः । अप कश्चित्कार्पटिकः सोमेश्वरयात्रायां व्रजन पथि लोहकारौकसि प्रसुप्तः। तस्य लोहकारस्य भार्या पति निहत्य कपाणिकां कार्पटिकशी निदधती बु. बारबमकरोत् । आरक्षकेण तत्रागत्य तस्यापरा- चिनः करो छिनौ स देवस्योपालम्भनपरः निशि ·३२० प्रवन्धचिन्तामणी:सर्ग ५ प्रत्यक्षीभूयेत्युक्तः। शृणु त्वया प्राग्भवे कदाचिदजा केनापि एकेन सोदरेण पाणिभ्यां श्रवणयोर्धता तदपरेण मारिता ततः सा अजा मृत्वा इयं यो- पिदजनि येन व्यापादिता स साम्प्रतं पतिरभूत् । यत्त्वया तदा को विकृतौ तदा तव समागमे जाते सति करौ छिन्नो तदा कथं ममोपालम्म इति रूपाणिकाप्रबन्धः॥ पुरा शङ्खपुरनगरे श्रीशले नाम नृपतिस्तत्र नामकर्मभ्यां धनदः श्रेष्ठी स कदाचित्करिकर्णताल- तरला कमलां विमृश्योपायनपाणिर्नृपोपान्तमुपेत्य तं परितोष्य च तत्प्रसादीहतायां भुवि' चतुर्भिर्न- न्दनैः सह समालोच्य सुलग्ने जैनप्रासादमचीकर- त् । तत्र प्रतिष्ठितविम्बानां स्थापनां विधाय तस्य प्रासादस्य समारचनाय वहून्यायद्वाराणि रचयन् तत्तपर्याकुलतया नानाविधकुसुमवृक्षावलीसम- लंकतमभिराममारामं च निर्माप्य तचिन्तकेषु नियुक्तेषु उदिते प्राक्तनान्तरायकर्मणि क्रमात् सं- हियमाणसंपदधमर्णतया तत्र मानम्लानिमाकल- य्यानतिदूरवर्निनि कापि ग्रामे रुतवसतिनगरया- तायातेन सुतोपानजीविकः फियन्तमपि कालमति- ·प्रकीर्णकप्रबन्धाः ३२१ चाहि तवान् । अधान्यस्मिन्नवसरे संनिहित चातुर्मा- सिकपर्वणि तत्र यायिभिः सुतैः समं स धनदः श- अपुरं प्राप्य निजप्रासादसोपानमाधिराहन निजारा- मधुप्पलाविकयोपायनीरुतपुष्पचतुःसारकः पर- मानन्दनिर्भरस्ताभिर्जिनेन्द्रमभ्यर्च्य निशि गुरूणां पुरः स्वं दौस्थ्यममन्दं निन्दन तैः प्रदत्तकपर्दिय- क्षारुष्टिमन्तोऽन्यदा रुष्णचतुर्दशीनिशीपे तमेव म. न्समाराधयन् प्रत्यक्षीकतात कपर्दियक्षात गुरूपदे- .. 'शातश्चतुर्मासकावसरे पुष्पचतुःसरिकपूजापुण्यफलं देहीति प्रार्थयन् एकस्यापि पूजाकुसुमस्य पुण्यफलं सर्वज्ञेन विना नाहं वितरीतुं प्रभूष्णुरिति किं तु , कपर्दियक्षस्तस्य साधर्मिकस्यातुल्यवात्सल्यसंबन्धे तद्धानि चतुर्प कोणेपु सुवर्णपूर्णान् चतुरः फलशान्' निधीसत्य तिरोदधे । स प्रातः स्वसद्मनि समागत: धर्मदानपराणां नन्दनानां तद्रव्यं समर्थयामास तेपि निबन्धात् पितुः पार्थे तद्वैभवलाभहेतुं एच्छन्त- स्तेपां हृदि धर्मप्रभावाविर्भावाय जिनपूजाप्रभावतः परितुष्टेन कपर्दियक्षेण प्रसादीकता तो संपदं निवे. दयामास । तेपि संपन्नसंपत्तयस्तदेव जन्मनगर १ चतु.सारिकाभिः २० ताम्भिश्चनु 7 41

·३२२
प्रवधचिन्तामणिः सर्ग.५
समाश्रित्य निजधर्मस्थानसमारचनपराः जिना-
सनप्रभावनां विविधां कुर्वन्तो वैधर्मिकाणामपि
मनस्तु जिनधर्म निश्चलीचक्रुरिति श्रीवीतरागपू-
जायां धनदप्रवन्धः॥
इत्याचार्यश्रीमरुतुङ्गाविःकृते प्रबन्धचिन्तामणौ
विक्रमादित्याद्युदितपात्रविवेचनप्रमुखजिनपूजायां
धनदप्रबन्धपर्यन्तवर्णनो नाम प्रकीर्णकाभिधानः प.
ञ्चमःप्रकाशःसमर्थितः ॥ ग्रंन्धायं ३०००,
दुःप्रापेषु बहुश्रुतेषु गुणवद्वृद्धेषु च प्रायशः
शिष्याणां प्रतिभाभियोगविगमादुच्चैःश्रुते सीदति
प्रातानामथ भाविनामुपतिं कर्तुं परामिच्छता
मन्थः सत्पुरुषप्रबन्धघटनाचक्रे सुधासत्रवत् ॥ !
प्रबन्धानां चिन्तामणिरयमुपातः करतले
स्थमन्तस्य धान्ति रचयति चिरायोपनिहितः।
हृदि न्यस्तःशस्ता सृजति विमलां कोस्तुभकलां
तदेतस्माद्ग्रन्याद्भवति विवुधः श्रीपतिरिव ॥२
यथा श्रुतं संकलितः प्रबन्धे-
ग्रन्थो मया मन्दाधियापि यत्नात् ।
मात्सर्यमुत्सार्य सुधीभिरेव
प्रज्ञा हुरैरुन्नतिमेव नेयः - ३
१ वाह्मणानां

·प्रकीर्णकप्रबन्धाः ३२३ यावदिवि कितवाविव रविशशिनौकोडतो ग्रहकपर्दैः अन्यस्तावन्नन्दतु सूरिभिरुपदिश्यमानोयम् ॥ १॥ नृपनोविकमकालातीतसंवत् १३६१ वर्षे फाल्गुन- सुदि १५ रवावद्येह श्रीवईमानपुरे चिन्तामा- णिग्रन्थः समाप्तः १ A त्रयोदशस्वब्दशनेषु चैक- पष्टचाधिकेषु क्रमतो गते । वैशाग्वमासस्य च पूर्णिमाया अन्यः समाप्ति गमितो मितोयम् ॥ १॥ समाप्तम् .

·अपूर्णपुस्तकाभ्यां पाटान्तराणि तदन्यदेयं च यथा
१
१
२
पत्रे पडी मुद्रिते दृष्ट
६ गुम्फान्-ग्रन्यान् A B
१ १० श्रीधर्मदेव'--श्रीधर्मदेवै शतपोदितेनि वृत्तेश्च ।
श्रीधर्मदेवः शतधोदितति वृत्तश्च B
१३ प्रदर्शितवान--विनिर्मितवान् A पत्र निर्मितवान् B
२ < मुतप्रदायाव्ये-मुसप्रदायारव्ये A मुसप्रदायदृष्टे B
९ अन्त्य --अन्तःB
२ १५ विक्रमादि-क्रमविक्रमादि B
२
१७ द्रुतोप्यतिनीतिपर सन्परः शतै'-द्रुतः परशतः ।
३ १ अनुपलममान:-अलमानः ।
३
२ भटमात्रमित्रसहायो-~ममात्रसहायो 1 B
३
३ प्रवरनामान नगरे-प्रवरनानि प्रवरनगरे 13
५ पुण्यश्रवणपूर्व-पुण्यश्रवणात्पूर्व A पुण्यश्रवणापूर्व
९ सहादाय समादाय आदाय ३
९० यत्कश्चित्-तात कश्चित् A देवायश्चित् ।
३ १५ प्रादुरासीन भट्ट-प्रादुराप्तीत् माग्यनार्क न घटतेयतः
यद्यपि कतसुकृतशतः प्रयाति गिरिकन्दरान्नरेगु
नर' । करकलितदीपकलिका तथापि लक्ष्मीस्तमनु
सरति ॥ १ ॥ मह
३ १७ शोक्शकशङ्कापनोदाय-शोकापनोदाय A B

·३ १९ विक्रमः सहा-विक्रमत्तदानी सहना । १ व्रणरोहणं-व्रणरोपणं । ४ परिनाम्यन --परिम्रमन A B ४ अन्तिपरिसरं अवन्तिदेशपरिसरे । अन्ति- ४ परिसरे B ४ ४ द ९ مه ur ८ राज्यस्य-~राज्ये । ११ मत्या वा शक्या-यथाशक्तया भचचा वा ६ भत्त्या--अत्यन्तमत्त्या AB ७ एतावदल्य- एतद्दय A B ११ विज्ञाप्यविक्षप्य । ५ ११ विज्ञापयिष्यामि-विज्ञपयिष्यामि । ५ १४ उपरुव्य-उपरुद्धः A B १८ भोज्यादिपार्क-योजनादिकं । १ आगतः स नृपं जगौ तद्भोज्य----आगतः तद्भोज्य 1B ४ आदिष्टः स नृपं-आदिष्टः सन् अहा अस्य करिय- यविघटनेकपञ्चाननस्य महत्साहस यत्सत्वन कि न ज्ञायते यतः सच्चकतानवृत्तीनां प्रतिज्ञानार्थकारणाम् । प्रमविष्णर्न देवोपि कि पुनः प्रारुतो मनः ॥ एवं विमृश्य नृपं .. ५ धनुनादत-तवाद्भुत AB ९ वन्यो--विक्षो । ६ ९ भित्तिभागे-चित्रमागे । ६ १२ साहलाइ १॥ अवन्त्या...समर्पिता-साहसाङ्क ९॥ कालिदासाऽमहाकावमिरित्य संस्तूयमानचिरं प्रा.

·३३७ ८ यं राज्यं बुभुने | सांप्रतमवसरापातां कालि. दासमहाकवरुत्पत्ति संक्षेपतो ब्रूमः ॥ अवन्त्यां पुरि श्रीविक्रमादित्यमुता प्रियङ्गमञ्जरी नान्नी साध्यय- नाय पित्रा वेदगर्भनानः पण्डितस्य समर्पिता । वररुचिनाम्नः पण्डितस्य प्रदत्ता B १३ अविको विद्यतया-अधिक विद्यतया A B .१ फरवरी-करचण्डी A B (क्वचिद्देशे भापायां हस्त. तहहययोजना करतुरीति केनित ) ८ २ अभूत-अश्रुतचरं A अश्नुतपूर्व B ८ वपुःपरिकर्मपूर्व-वःपरिकर्मणा सह पूर्व A वपुःपार कर्मणा पूर्व स्वस्तीत्याशिवादाध्यापन B ८ १५ पाणिमृत..... गर्वितः १॥--पाणियुक् । रक्षतात्तव रा जेन्द्र टणत्कारकरं यशः ॥ १॥ 13 ૨ ६ महिपीपाल एव-मूछेयमिति 13 ९ १२ आरराय....पुत्री--आराधयितृमुपविष्टा न भुझे दि. नाष्टकं जातं पुत्री. ९ १२ दामी- कालिकानानी दासी A B ९ १६ अस्ति कश्चिद्वाग्विशेषः ( इत्यनेन कुमारसंभवमेघ- इतरघुवंशास्यपद्यबद्धं काव्यत्रयं तपो क्रमेण त एवादिशब्दा इति तत्त्वम् ।। कालिदासप्रबन्धादयः पट् गद्यपद्यात्मका इति गुरुवाक्यम् ) ९ १८ रचयामास । अन्यदा-नयामान ॥ इति कालि- दासमवन्धः । अन्य AB १०. ५ स्थितः.... सुप्त -- स्थितः पुरुषमेकमवलोक्य सुप्त । १० ९ अहीनादिभिः-अहणादिभिः ।।

·१० ११ संध्यासविसरानन्तरं--संध्यायां सविसरानन्तरं A B ( सर्वावपरशब्दो मध्यरात्रद्योतक इत्यर्थः ) १२ १ तस्युः । अथ- तस्युः । इति विक्रमादित्यसत्वाब- न्धः । अयAB १२ १४ विससजे । अय--विससर्ज ॥ इति सत्वपरीक्षापत्र- न्धः। अथA B १२ १५ निराकता:--विनाकता: A B १३ १० पाहरिके द्विजे निज-प्राहरिके द्विजन्मनि । १३ १२ पल्लींगात्रनिनेशित-पल्लीममनिवेशित । १३ १४ विद्या सिद्धा । अथास्मिन--विद्यासिदिमबन्धः । ए- कदा नृपो गुरुवन्दनाय गतः तत्र वृद्ध कमपि तप- खिनं पठन्तं वन्दयामास तेन नाशीनिगदिता प- ठनव्यग्रेण । राज्ञोकं वृद्ध पठन् मुशलं फुलावधि- सप्यो । तदवगम्य तन पठित्वा सूरिपदे प्राप्ते न- स्यैव राज्ञः सदसि गत्वा मुशलमानाय्यालवालं विधाय श्रीऋपसदेवस्तवेन मुशलं पुष्पयित्या गतः। तावता सिद्धसेनेनाप तदवगत्य पादाय टूटे गतम्। परेण केतलारसग्राम वजन वृद्धवादी रुद्धः वाद विवहि । तेनक्किं । पुरे गम्यते तत्र सम्या मवन्ति । प्रातेवादिनोचे । अत्रैव वादः । अमी गोपाः सम्याः । तेप्याकारिताः। प्रथम सिद्धसेनेनोपन्या- सो विहितो गीर्वाणवाण्या । तदनु वृद्धवादिना गण्ठीयकं बघ्वा गोपकुण्डकं विवाय मोचे ॥ नवि मारीयए नवि चोरीयए परदारागमण निवारीयए थोवा विहु थोव दाहयए इम सम्गि टगमगु ना. पुनः ·३२९ ईयए ॥ एवं पठाते गोपा नृत्यन्ति । तैरुकमनेन जितं लं किमापे न वेत्सि । ततो वृद्धवादिना पुरे गत्वा वादं विधाय जितः शिप्यो बभूव । ततः सिद्धसेनादेवाकरण गुरुचरणसंवाहनां विधाय मानेन गुरव उक्ताः । यदि यूपमादेशं ददत तदाहमागमं संस्कृतेन करोमि, गुरुभिरुक्तं । तव महत्पाप- मनाने वं गुरुगच्छयोग्यो न गच्छेः । तेनोक्तं, प्रायश्चित्तं ददत । गुरुभिरुक्तं । यत्र जिन- धर्मो न तत्र जिनप्रभावनां विधाय पुनः समा- गन्तव्यमित्यवधूतवपेण चलितः । द्वादशवर्षाणि यावदन्यत्र परिभ्रम्य तदनन्तरं मालवेक गूढमहा. कालमासादे शिवाभिमुखं चरणौ कृत्वा चरणत्रा. णो द्वारकाष्ठे नियोज्य सुप्तः । तत्र वारितोपि त. थैव । अत्रान्तरे राज्ञारतिकपुरुपान प्रेपयित्वोप. द्रुतः । तावतान्तःपुरे रवप्रदीपनं लग्नं, राज्ञा समाग- त्य परः । कथं शिवस्य न नमस्कारं विदधासि । तेनोकं मम नमोसौ न सहते । विधहि । तेन सकललोकसमक्षम् प्रशान्तं दर्शनं यस्य सर्वभूताभयप्रदम् । माङ्गल्यं च प्रशस्तं च शिवस्तेन विभाव्यते ॥१॥ इति द्वात्रिंशद्वात्रिंशतिका रुता, तदा लिङ्गमध्या- दवन्तिनुकुमालद्वात्रिंशपर्णकारितमासादे श्रीपार्थ- नापविन्वं प्रकटीभूतं नमस्कृतं च ! असौ सहते नम- स्वारं तदाप्रभृति मूढमहाकालीजान। राजा विक्रमार्क परसनैनोभूत्। सिबसेनोपे स्वगुरुपार्थे समेत्य नारेमन्त ·१७ प्राप्यैकदोजयिन्यामेव चातुर्मासक स्थितः । अथा- न्यस्मिन् १३ १६ बन्दिपुत्रैः-बान्दवृन्दै B १४ १ (आप्ते दर्शन मिति पद्य नास्ति A B) १४ १५ नराधिप:-धराधिपः १४ १७ वृथा तृप्तस्य-वृथा भुक्तस्य A B १४ १८ सुवर्ण..उपदिष्टे-सुवर्णदानेनावनोमनृणीकुर्वित्युपदिष्टः B (अष्टौ पद्यानि तानि न A B) ५ पृष्टः...श्री-पष्ट इति जगौ । जगुदालिदिहि दुस्थिय उ बलिबन्धणह मुइज ॥ १ ॥ इत्याकर्ण्य श्री-B ८ आरेभे...अथ–आरेभे । उज्जयिन्या राजा विक्रमा- दित्यो महमानेण सम महाकाले नाटकालोकनार्थ गुप्तवेपो गतः कालान्तरितेन नागरिकसुतेन कार्य- माणे नाटके सूत्रधारमुखात्तवर्णन श्रुत्वा राजापि नागरिकद्रव्यग्रहणाय मनसि लोभे रुतवान् । पश्चात्कियत्कालमतिक्रम्य तृपितो मुख्यवेश्यागृहे पट्टमात्रपाङत्पानीय याचितवान् । तत्र वृद्धवेश्या प्रधानान्पुरुपान् भणित्वा तन्निमित्तमिक्षरसमादानु- मुपवने गता । सूलकरिक्षुदण्यन् भित्वा तयाई- घटेप्यसभृते दुर्मनस्का करक मृत्वा वेलाविलम्बे- नागता राक्षुरसे पीवे महमात्रेण वेलाविलम्बदौ- मनस्यकारण दृष्टा नगाद। अन्यदिने एकेन नि- मिन्नेक्षुदण्डेन सकरको घटो त्रियते । अद्य घटोपि न सपरितः । तत्कारणं न ज्ञायते । मद्यमानेण (पुर) एट यूयमेव परिणतमत्यस्तत्कारण जानीत ·ततो विचार्य निवेदयन्तु । श्यापि वदति । ए. वीपतर्मनः प्रनामु विरुद्धं जातं ततः पृथ्वीरसोपि क्षीणो जातः । इति कारणं निवेदितवती । राजापि तबृद्धिकौशलाञ्चमत्कृतः । स्वभुवनशयनीये सुप्त इति चिन्तितवान्। अरूतेपि प्रजापीरने विरुद्धचि- न्तामात्रेणापि पृथ्वीरसहानिर्माता । अतः मनां न पीडयिप्यामीीते कृतनिश्चयो नृप इति परीक्ष- णाध द्वितीयायां निशायां तृपामिपात्तगृहे गला शीघ्रमेव सहर्पया तयानीतभिक्षुरसं पीत्वा, शयनी- ये नुप्तवान् ! वेश्यापि भट्टमात्र पृष्टा राज्ञः प्रमासु दृष्टं मनो निवेदितवंती राज्ञापि आत्मानिशाव- चान्तं निवेद्य पुनरपि तस्यै वृद्धवैश्याय परचि- सोपलक्षणतुष्टेन हारो दत्तः । इति नृपतिमनोनु- सारी पृथ्वीरसममन्यः ।। अथ 13 ३ ताडपतः....अत्रान्तरे-उपरि घ फणी पुच्छवलम्बे- नायोमय कुसनगान्ध नृपशिरसि दंशाय पुनः पुनः फूत्कुर्वति । अवान्तरे । ३ चकार....कदानिदायु:- सच्छं सजनचित्तवध्युतरं दोनापियरीतलं पुत्राहिमानपत्तथा च मधुरं बालस्य संजरपात् । एलोरलयानन्दनउसकपूरपालीमित-- ताटव्युत्पलतकी मुरमितं पानीयमानीयताम् ॥ १॥ यदा नविन शुक्र परितश्रयमण्डलम् । पारेरोष्टयतत्तई ना कष्टेन बोति ॥1॥ इति (कमा निगोतामयन्याः - २० - ·३३२ . अथान्यस्यां निशि ( इत्यादि भोजवृत्तान्ते दृएव्यं तत्राय विशेषः) एका रजकी राज्ञा पृष्टा वस्त्राणि विरूपागे कयं सैकतानि तयोक्तम् । यासी दक्षिण दक्षिणार्णववधूरेवाप्रतिस्पर्धिनी गोविन्दप्रियगोकुलाकुलतटा गोदावरी विश्रुता । तस्यां देव गतेपि भेघसमये स्वच्छं न जातं जल बद्दण्डद्विरदेन्द्रदन्तमुशलप्रक्षोभितैः पांमुभिः॥१॥ रजकवधूवचनमिदं श्रुत्वा नरनाथनायकः स ददौ । खाङ्गगपृष्ठकसहितं लक्षं भ्रूक्षेपमात्रेण ॥ १ ॥ चौरमागधविप्रभ्यो रजक्य कविताश्रुतौ । चातुःप्रहारकं दानं दत्तं विक्रमभूभुजा ॥ ३ इनि प्रबन्धाः नानाविधा यथाश्रतं विनेयाः । कदाचिदायुःB २२ ५ एव रूपं—एकमेव रूपं A B २२ ६ ताः सहस्त–ता दत्तहस्त-A B २२ ६ निजमपराध-निजमेवापरावं A B ९ तास मुख्यया-तासां मुख्यया २३ ५ निधीन वेद्मि-निधीनवतीर्णान्वेद्मि A B २ शातवाहनकथा यथा श्रुता ज्ञेया-शातवाहनप्रबन्या लिख्यन्ते B २४ ११ वृतिस्तस्यां-वृत्तिः। अहो कोपि दरिद्राणां दारिद्यव्याविरदुतः । धृष्टिक्वाथेपि यः पीयमाने न क्षयभूरभूत् ॥ १॥ तत्यां B १४ वजन्तमाहूय तं सक्तुपिण्ड-व्रजन्तं जैनमु-नि दृष्ट्या - ·३३३ पूर्वभवे मया कस्मैचिन्न ददे तत्येदं फलम् । यदुक्तम ! रम्येषु वस्तुषु मनोहरतां गतेषु रे चित्त खेदमुपयासि कयं वृथा त्वम् । पुण्यं कुरुप यदि तेषु तवास्ति वाञ्छा पुण्यर्चिना नहि भवन्ति समीहितार्थाः ॥ १ ॥ इत्यं चिन्तयित्वा मुनिमाकार्य सकुपिण्डं । २४ १५ शालवाहननृपतिरासीः-सातवाहननृपतिराती: A (कथासरित्सागरे । सातेन (सुखेन ) यस्मादूदो- भूचस्मा सातवाहनमिति) ३ गाथा...(दशश्लोका न AB)....गुनरावगाधाच- तुष्टयं बहुश्रुतेभ्यो नेयम् । षट्रिशद्वामलक्षम- मिते कन्यकुब्नदेशे कल्याणकटकनानि राजधानी- नगरे भूरान इति राजा राज्यं कुर्वन कस्मिंश्चित भातप्तमये राना राजपाटिकायां संचरन्नमस्मिन्सी- यतले वातायनस्थितां कामापे मृगाक्षी मृगयमाणो निजचित्तापहारापराविनी तां निहीपनिनं पानीया- घासतपुरुपं समादिदेश । सच तां नृपसीधे स. मानीय कस्मिंश्चित्संकेतपदेशे स्थायित्ला नृपं विज्ञपयामास ! नृपेण च सवागतने बाहुदण्डे धुना सती भूपमवादीत् । स्वामिन सर्वदेवतायतारस्य भाती हन्त कोयं नौचनायीमभिलापः । ततस्त- द्वारयामृते पच्दान्तकामानको नृपः कोसीति तो मोरे । तयाहं दासात्यमिति कि तथ्यमतदिति नगदेशात्प्रभो सः पानीयाबिस्तस्तस्य परम्यह पासानुदासीति नहायान्तश्चमल्झनो नृपतिः सभा ·विलौनकामातिः खां सुतां मन्यमानो विससर्ज । तस्या वपुपि निनकरौ लग्नाविति विचिन्त्य तन्नि- ग्रहवाळया निशीथे निजैरेव यामिर्गवासप्रवि- टनरकरभ्रान्त्या निजावेव भुनौ निग्राहयामास । अध प्रत्यूपे तान्यामिकान सचिनिगृह्यमाणान्न वार्य मालवमण्डले महाकालदेवप्रासादे गत्वा स्वयं देवमाराधयंस्तस्यौ ।देवादेशाद्भुजद्वये लग्ने सति ते कन्यकुब्जाईमालवदेशं नान्तपुर तस्मै देवाय दत्वा तद्रक्षाधिकतान् परमारराजपुत्रान्नियोज्य स्वयमेय तापसी दीक्षामङ्गीचक्रे । ( इति शोलबते भूयराज- प्रबन्धः) तस्य कन्यसुन्नस्यैकदेशी गूर्जरधरित्री तस्यां गूर्जरभुवि B १० वणनानि-बाणनानि A १२ शीलगुण-शीलगाणे- शीलगण । २ गणिन्या-गणिना A ३२ २ परिपाल्यमान:-प्रतिपायमानः B ५ लोटैनिनन्-घाणेनिघ्नन् A B ३२ ९ अकरोत् । काकरामे—अकरोत् । चौरस्वभावे लग्ने न सुखं कदाचिदपि । यतः॥ नक्तं दिवा न शयनं प्राटा न चर्या स्वरं न चान्नमलयत्वकलत्रभोगः । शहानुनादपि सुतादपि दारतोपि लोकस्तथापि कुरुते ननु चौर्यवृत्तिम् ॥ १ | A १५ आहूतः....पूर्वक लानभोननवस्त्रदानपूर्वक ३२ १७ चरटवृत्या-ौरवृत्त्या ! 23 ·३३५ ३२ १८ जम्बाभिधानः-जाम्बाभिवानः B १ बलवेध्यं---चलवेध्यं B ३ तद्योध-तद्योध ५ पञ्च कुलेन ( राजाधिकारिणां पञ्चानां समूहेन ) ताड. शराज्ञः-तदेशराज्ञः A B ६ कञ्चुकसंबन्धे ( उद्दहनावसरे दुहितृदत्तसेवका- द्यर्थमनो ७ सेउभृत्---सेलभृत् A B (राजद्रव्योराहणाय लक्ष्म- विशेषधारी) ९रूप्यकद्रम्म-पारूपकद्रम्म-B २ शशकेनीच्छासिता-शशकेन वा त्रासितः A ३१ ७ श्रियादेवीं-श्रीदेवीं । ३४ ९ जम्बाभिवान:--जाम्बाभिधानःA १ धवलगृहकण्ठे-धवलगृहे कण्टीश्वर-A ४ नैव नन्दति-तन्न नन्दति B ५ निरुद्धं वर्ष ५९ मास २ दिन १० (यस्मिन्व रा- १४ ज्ये स्थितस्ततो मरणपर्यन्तं निरुखशब्दार्थः) ३५ ८ मुदि ३ गुरी-शुद्ध १३-A ३५ १४ सादशती संख्यया-सादवटा संस्यया रूपं १८B ३६ ३ प्रतिपच्यादि रुत--प्रत्यादिष्ट । ३६ .१२ अस्मत्पुरुषैः-अस्मत्स्थानरुपैः A B १ अनुनीविना-हिनन्मनां AB ६ नेन....पाहल्यां-अनेन राजा पीणि ३५ राज्य रुतं मं० ८२७ पूर्व वा २५ श्रीसमरानेन रा. ज्य स्तं सं० ९२२ पूरे वर्ष २९ श्री भयहेन ३५ ·~ राज्यं कृतं । अनेन श्रीपत्तने श्रीभूयडेश्वरप्रासा- दः कारितः। सं. ९५१ पूर्व श्रीवासिंहेन (नी- रसिंहेन B) वर्षाणि २९ राज्य कृत सं. ९७६ पूर्व वर्ष १५ श्रीरनादित्येन राज्यं कृतं स ९९१ पूर्व वाणि ७ श्रीसामन्तसिंहेन राज्य कृतं एवं चापोत्कटवंशे सत नृपतयोभूवन् विक्रमकालतः सख्यया वर्षाणि ९९८॥ पूर्वोक्तश्रीभूयडरानव राजवीजदण्डकनामानत्रयः पुत्राः सहोदरा यात्रायां श्रीसोमनाथं नमस्कृत्य ततः प्रत्यावृत्त्य श्रीमदणहिलपुरे श्रीसामन्तसिंहनृप वाहकेल्या AB ३९ १४ श्रीभूयडदेवेन--श्रीसामन्तसिंहेन A १८ सं० ९९३....अवसरे-९९८ श्रीमूलराजस्य राज्या- भिपको निष्पन्नः मूलार्कः श्रूयते शास्त्रे सर्वकल्याणकारकः । अधुना मूलराजेन योगश्चित्रं प्रशस्यते ॥ १ ॥ इत्यादिसुतिभिः स्तूयमानः साम्राज्यं कुर्वन्नास्ते । तस्मिन्नवसरे A ३ अभिपेणयितुं-पराजेतुं A ३ बारवनामा चारपनामा A B ६ राजा लहणिकां-राजलहणिकां B ६ सामन्तान् करण-सामन्तानाकार्य सूणलेखेन व्ययकरण B ९ ज्ञापनापूर्व-ज्ञापनपूर्व A ४१ १२ प्रत्यूपकाले--प्रदोषकाले । ९ उपयाचितैः--उपयाचितशतैः । B ४० ४० ·४ वसहिका-(बहुदेवतावासरूपा) . ५ मुलालदेव-मूलस्वामिदेव A १७ कन्याड-कान्यात. B १ आनृण्ये ---भानृण्यं ९ चिन्तायकत्वाय-(मठाधिपतित्वाय) १३ वाक्यं वाक्यतत्वं ८ ग्रामसहितं-ग्राससहितं A B ४५ ११ अभिषिक्तः....त्यं-आभाषिक्तः । इत् A B १५ १७ पुरा कस्मिन्नपि-पुरा कदाचिदपि B १ बोधवाक्यानि-नहुनि वाक्यानि । १४ का यत्-काचित् A कापि B ४८ १६ अथ सं १०५०....अभिपिच्य-अथ सं. ९९८ पूर्व वर्षाणि ५५ राज्यं मूलराजेन चक्रे । इति मूलरा- जप्रबन्धः ॥ संवत् १०५३ पूर्व वर्षाणि १३ श्री चामुण्डराजेन राज्य कृत । अथ स. १.१६ पूर्व मास ६ श्री पलभराजेन राज्य कृतं । अय स. १०६६ पूर्व वर्ष ११ मास ६ श्रीदुर्लभरानेन राज्य कृतम् । [ अथ तस्य राजमदनशंकर तथा जग- झंपण इति बिरुदद्वयं जातम् B] तेन राज्ञा श्री पत्तने दुर्लभसरोवर रचयाचने । तदनु श्रीभी. माभिमान निजमङ्गजं राज्येभिपिच्य A B १५ खदायेतापि० टि० अ० भीमभूपमता सिंहभटेन मेदिनीभुजा । श्रीमती सन्महं मुअकुमारः परिणायितः ॥ स सीन्चको टि० अ०

·३३८
'६७
रुप्टेन मुञ्जभूपेन सिन्धुलो दुर्दम तदा।
देशानिष्कासितो मेदपाटे नागहृदे ययौ ॥ ४९ ॥
नागहृदपुरोपान्ते निजा पछी निवेश्य सः ।
स्थितश्च मृगया कर्तुमागाद्दीपोत्सेवोपसि ।। ९० ॥
चौरवध्यावनी वीक्ष्य चरन्त शूकरं निशि।
शूलिकास्थशबै दत्त्वार्टिनी वनुधि निर्भयः ॥ ११ ॥
समारोप्य गुणं तीक्ष्णबाणेन भूपभूस्तदा ।
न्ति किरि तावद्देवीभूय जगावद ॥ ५९॥
त्वत्साहसेन तुटोस्मि वर याचस्व सति ।
सिन्धुलोवर तितौ क्षिता मापतद्विशिखो मम ।
३ अभिहितो-अभिहिते .
१३ आयुधानि-दण्डायुधानि A }}
१८ भोक्तव्यं भोजराजेन- भोजदेवेन भोक्तन्यं A
५८ १६ गोदावरी सरितं. टि. अ.
गोदावर्यास्तटादवास्थितेन भवता रणम् ।
कार्य न चेत्तवाहाय वपुर्भङ्गो भविष्यति ॥ ५१ ॥
गोदावरीपुरोभागभूः शूरास्ति भृशं नृप ।
तेन तन न गन्तव्य रणाय भवता मनाए ॥ ५२ ।।
५९ ६ जातकस्वसंबन्धः टि. अ.
इतस्तैलिपदेवस्य पित्रा देवलभूमुना ।
पतीस्थाने कता दासी सुन्दरीत्यभिधा पुरा ॥ १९ ॥
पुत्री मृणायसाव्हा मूते स्म सुन्दरी पराम् ।
दईयामाम माता च ता स्तन्यादिप्रदानतः ॥ ७० ॥
पर्द्धमाना कमात्मामा यौवन भागनी पुनः ।
इत्ता नलिन श्रीपुर पन्द्रभूपतः ॥ ७१ ॥

·३३९ चन्द्रोन्यदागमच्छूलरोगेण यममन्दिरम् । सापि तेलिपदेवस्य भ्रानुब्रहमुपागमत् ॥ ७२ ॥ खसा तोलपदेवस्य रण्डा मृणालवत्यथ । भक्तपानादि मुञ्जस्य चक्रे भ्रातृनिदेशत ॥७३॥ तिलगनगरोपान्ते गत्वा गन्यूतपञ्चके । ग्रामे चन्द्राभिषे तस्थुः सुरङ्गा दातुमे ते ॥ ९॥ ६३ १६ राज्येभ्यपिच्यत टि अ. विक्रमाद्वासरादष्टमुनि योमेन्दुसमिते । वर्षे मुअपदे भोनभूपो पट्टे निवेशित ॥ ६८ १३ वैतालिकस्यापितम् ( कथा रत्नाकरादिय फथा क्षेया) ९ निशान्त-निशान्ते निशान्त A (निशान्ते गृहे) ८८ ११ सर्वदेवनामा (भा मु. प्रा. ले. प. १६) अमात्ये मम्मटे सति ॥ ८, अलटमेदिनीपतिः, तदी- यपुत्रो नरवाहन , वयट , लिम्बादित्य , महीपर , नारायणभट्ट , सर्वदेवः, (एते समकालीनाः ॥) दशदिविक्रमकाले वैशारो शुद्धसप्तमीदिवसे । हारेरिह निवेशितोय घटितप्रतिमो वराहेण ॥ ११ ॥ ९६ १० सिवभवणे. टि (तदुत्पत्तिस्तु) पूर्वोके ले. प ५१ सवत्सरशतेयाने सपचनात्यर्ग। सतभिर्माल्वेशाना मन्दिर धूनटे रुतम् ॥ १ ॥ कृष्णमुतो गुणाटचत्र मूनवारोन णण्णकः । एततावाश्रम ज्ञात्वा सर्वपापहर शुभम् ।। रुत हि मन्दिर शामिसीनिविर्द्धिनम् । १६ मयणगो टेि चा. मुग का च मग ? (भीमपुत्रपाद्यपुनः क्षेमरानो "हरिपार इति केचित्" ·1- ३१० महराजपुत्री तारामुपये) कर्णोपि कर्णाटनृपाङ्गनाया- अकार पाणिग्रहण जयायाः। (ताते मते क्षेमराजेन पितृवचनत्वात्तनिष्ठोमिषिको राज्ये श्रीकर्णः) श्रीकर्णः किमु वर्ण्यते स कविभिः सद्धर्मचिन्तामाण- विज्ञाम्भोमविकाशवासरमणि मीशचूडामणि.। स्फूर्जकीतितरंगिणी दिशि दिशि मध्वस्ततापा नना यस्य श्रोतृपुटैः पिबन्ति विकटैरद्याप्यपूर्णरेप्टहाः ॥१६॥ गोपीपीनपयोधराहतमुरः संत्यज्य लक्ष्मीपते- मन्ये पवनशङ्कया नयनयोविश्राम्यात श्रीस्तव । • श्रीमत्कर्णनरेन्द्र यत्र चलाते ध्रुवकरीपलव-" स्तत्र बुधति भीतिभद्गुरतया दारिद्यमुद्रा यतः ॥२॥ (कर्णोपि पुनः मीणलदेवीमुपये) कर्णाय काश्मीरपतिः स्वपुर्वी .भैयोदयो मीणलदेवींनाम्नीम् । चकार पाणिग्रहणं महेन तस्याः स लोकोलतविस्मयेन ॥ (सोन्यासक्तस्तस्या नामापि न नगृहे ) बालापलावालिशभूमिपाला नया विटा वानरवारनार्यः । चारावरा यानावश्काथ भवन्ति ननं क्षणरागिणोनी ॥ ५ ॥ १३४ १० कर्णावतीपुर- टि. तत एस । (मातलीयपनी मौगादेवी भुने कर्णत: मिहसमा - ·३४१ १३४ १४४ सूचितः पुत्रो नाना जयसिहोमूत् । सोटाक; प. हणे राज्यं चकार । कर्णस्तु आशापड़ों " आशाउर सैव कर्णावती तत्र" गत्वा राज्यमकरोत् ।). ६ श्रीपत्तनं प्राप. दि. (तत एव ।) चालोपि जयसिंहः आलिङ्गसचिर पुरे संस्थाप्य मालवं नेतुं गतः । द्वादशवर्षेलिवेशं नित्वा पाईगुण वा " तेन पड़ारं पराजितत्वात् " नोतः कर्णाटलाटमगधामकालिङ्गवा- काश्मीरकोरमरुमालवसिन्धुमुख्यान । देशान्विजित्य तरणिप्रमितेः स वः सिद्धाधिपो निनपुर पुनराससाद ॥ ३८ ॥ ८ श्री हेमचन्द्रमुख्याः दि. (तत एव ) अथ श्रीपूर्णतछाख्यगच्छे स्वच्छेन्दुसुन्दराः। मूरयो देवचन्द्राव्हा द-युरेव हृदा स्वयम् ॥ ११ पादलिप्तत्रप्पभाविजार्यखपुटादयः । प्रभावकाः पुराभूवन्सूरयो दूरितारयः ॥ २ ॥ (नाधुनास्ति कोपि, ततस्ते सर्वलक्षणसंपन्नं नैनशा. सनप्रभावकं मोटबाह्मणस्य चाबिगनामः मुतं चादों तन्मातुः पाहिणीनान्न्याः समभ्यर्थ्य शिष्य सोमचन्द्र- नामानं रुतान्तः। पुनराप मुनिचन्द्रेण सह गोनरचयी गतेन तेन कस्यापि सोमान्यदरिद्रतरवाणनो गृहेगार. पुञ्ज हेमरूपं दृष्टं ततो हमचन्त्र इति नाम तस्य नर्ग- सा दशानापिनिःशन वेन सिदरानायाशीर्दता) ५ सगाराई. टि. (गङ्गापरस्तमण्डीफनृपचरित्रसर्ने । यालोइया समारनामा राना नाणदुर्गपुर) ·३४२ २ शुभारःशास्त्रविद्यानां भृङ्गारः सगुणाम्भसाम् । अङ्गारः शत्रुयूपानां खङ्गारः समभून्नृपः ॥ १।। प्रभासपत्तने येन गृहीत्वा यवनभूपतीन् । श्रीसोमनाथप्रासादोर्णोद्धारः कृतः कलौ ॥.... सुराष्ट्रदेशसाम्राज्यसिंहासनसुखस्थिते ।.... तस्याभूत्तनयः श्रीमाञ्जयसिंह इति श्रुतः । येन यावनराजेभधटा विवरिता रणे ॥ ७७ ॥ गिरिनारायणगिरी जयासहेतिगर्माते । प्रतिभूपतिसारङ्गा व्यवन्विदिशो दिशः ॥ ८ ॥ तस्मान्मोलकसिंहोभूद्विभूतेरास्पदं सताम् । यस्याभिधानमात्रेण व्यद्ववन्दैन्यवारणाः ॥ ७९ ॥... तस्मान्मोलकसिंहेन्द्रादाविरासीजयन्तवत् । श्रीमान्पिलिङ्गभूनानियों रणे शत्रुमृत्युदः ॥ ८२ ॥ तस्मिनिमलिङ्गभूपाले सुराष्ट्रबरणीतलम् ।। पालयत्यरिभूपानां वलं विगलतां गतम् ॥ ८५ ॥ योहम्मदमुरत्राणं निजदुर्गग्रहामहम् न्थगृहीच गृहीततृणं तत्सर्वस्वं समग्रहीत् ॥ ८ ॥ तस्मादुदभवञ्चन्द्रात्प्रकाश इव नन्दनः। महीपाल इति स्यातः सार्थयाभिधया भुवि ॥ ८ ॥ (इत्यादि टिप्पणं प्रतिप्रबन्ध बहु दर्शनीयमपि कि. स्तरादिभयादलं स्तम् ॥ )