·संस्कृत प्रचार पुस्तक माला सं०-१५
बाल-निबन्ध-माला
[सस्कृत के प्रारम्भिक विद्यार्थियो के लिये प्रत्यत सरल, सरस, ललित,
तपा सन्धि एव समास को जटिलता से निमुक सस्कृत में लिखे
हुए परीक्षोपयोगी निवन्धो को मद्वितीय पुस्तक]
poported by the
Mjinise , or Courron
Gout of Indice
लेखकः-
श्री वासुदेव द्विवेदी, वेदशास्नी साहित्याचार्य,
(संस्कृत प्रचार-पुस्तकमाला-सम्पादक )
सार्वभौम संस्कृत प्रचार कार्यालयः
वाराणसी।

·प्रकाशक- सार्वभौम संस्कृत प्रचार कार्यालय डी० ३८।२० हौजकटोरा, वाराणसी। VIDYA TIYA BHAT LIBE 18 तृतीय श्रावृत्ति : एक हजार मूल्य : १-१८ - मुद्रक बैजनाथ प्रसाद . कल्पना प्रेस, रामकटोय रोड, वाराणसी।

·बिनीत अभ्यर्थना संस्कृत की पाठ्य पुस्तकों में प्रारम्भिक कक्षाओं के विद्यार्थियों के लिये उपयोगी पुस्तकों का नितान्त अभाव है। गद्य, पद्य, नाटक, कथा, इतिहास एवं निबन्ध आदि विषयों में से किसी विषय पर संस्कृत में ऐसी पुस्तके नहीं हैं जो अत्यन्त सरल, ललित एवं श्राकर्षक हों तथा जिनकी सहायता से विद्यार्थी विना विशेष परिश्रम के ही, मनोरंजन के साथ, अत्यल्प समय में संस्कृत का आवश्यक ज्ञान प्राप्त कर सकें। इसी प्रभाव को दूर करने के लिये कार्यालय द्वारा अनेक विषयो पर बालोपयोगी पुस्तकमाला के प्रकाशन का निश्चय किया गया है। तदनुसार ही यह पुस्तक प्रकाशित की जा रही है और इसके पूर्व इसी ढंग की दो और पुस्तकें प्रकाशित हो चुकी हैं। प्रस्तुत पुस्तक में कुछ परीक्षोपयोगी विषयों पर संस्कृत में लिखे हुए छोटे छोटे निवन्ध प्रकाशित किये जा रहे हैं। इसका प्रधान उद्देश्य निबन्ध लिखने की शिक्षा देने के अतिरिक्त संस्कृत के प्रारम्भिक विद्यार्थियों को शीव्रता और सरलता के साथ संस्कृत सिखाने में सहायता पहुँचाना है। इसी लिये यह पुस्तक अत्यन्त सरल एवं सुबोध भाषा में लिखी गई है और यथासम्भव सन्धि और समास की परम्परागत जटिलता से अत्यन्त मुक्त रक्खी गयी है। साथ ही इस पुस्तक में ऐसे शब्दो और धातुओं का प्रयोग किया गया है जो सर्वसाधारण में बहुत प्रचलित हैं । फिर भी यदि कोई शब्द विद्यार्थियों के लिये कठिन प्रतीत हुआ है तो उसका टिप्पणी में हिन्दी में अर्थ भी दे दिया गया है। थोड़े से शब्दरूपो तथा धातुरूपों को जानने याला व्यक्ति भी यदि इस पुस्तक को १-२ पार पढ़ जाय वो इसमें संदेह नहीं कि ·वह बहुत अल्प समय में संस्कृत में लिखने पदने तथा बोलने सममने की शक्ति प्राप्त कर सकता है। जो विद्यार्थी अथवा सरहत सीसने के इच्छुक प्रौढ व्यक्ति कम समय में सरलता और मनोरजन के साथ सस्कृत सीस लेना चाहते हैं उनसे हमारी विनीत प्रार्थना है कि वे कार्यालय द्वारा प्रकाशित सुगम शब्द रूपावली, सुगम धातु रूपावली, बाल- सस्कृतम् तथा वालपवितावली को २० २५ दिन मे पढ़ कर इस पुस्तक को तथा साथ ही बालककथामाला बालसम्भापणम आदि पुस्तको को १२ बार बाँच जॉय । ऐसा करने से वे देखेंगे कि दो महीने के भीतर ही उन्हें सस्कृत सीसने मे आश्चर्यजनक लाभ होगा तथा उनका उत्साह दूना-चौगुना जायगा । सस्कृत शिक्षण शेली की वर्तमान कठिनता एव नीरसता से परिचित व्यक्ति इस पद्धात की परीक्षा करें यह हमारी मिनीत अभ्यर्थना है। आशा है सस्कृत प्रचार के इच्छुक व्यक्ति, विद्यार्थी एव अध्यापक इस पुस्तक का पठन पाठन में उपयोग कर और इससे लाभ उठा कर इस परिश्रम को सफल बनायेंगे तथा अन्य सस्कृत सीखने के इच्छुक व्यक्तियों के लिये भी पथप्रदर्शक बनकर सस्कृतप्रचार के इस पविन कार्य में हमे सक्रिय सहयोग देने की कृपा करेंगे। सार्वभौम सस्कृत प्रचार कार्यालय श्रावणपूर्णिमा,-२०२४ वि० वाराणसी विनीत- लेखक ·विपय-सूची १. सरवन्दना २. भूमिः ३. मूर्यः ४. अन्नम् ५. पात्रम् ६. पलानि ७. पशुः यसन्त ऋतु १. यपी पातुः १०. गी. ११. हस्ती १२. आत्रम् १३. मूर्यसम् २४. सूर्योदयः १५. अरमादेशः १६. उत्तरप्रदेशः १७.दिमालय १८. पाराणसी १६. दीपायली २०. दोनिया ०१.सरस्पताना २२. दुर्गापूजा १।२३. गहा ३४. मेला ३३ ४२५. वरयात्रा ३५ ५२६. पाठशाला परीक्षा २८.यात्रा ४२ १० / २६. पाणां दिनचर्या ४४ ११ | ३०.द्विचत्रिका (याइमिरिल) ४८ १४ | ३१. पाप्पशस्टम् २६ (रेलगाड़ी) ५१ १७ / ३२. रामलीला २८/३३. बन्दुकरीड़ा ५६ ३५. डार विभाग: ०१. ३५. पुस्तालयः २३६. शिना २५३७. निगा २१ ३. अस्माक गरमाग ६५. २७३६. पुस्तराना रना २८४०. व्यायामः ३०४१, स्वास्थ्यम् ३१ | ४०. समपाय मदुपयोगः ४२.

·[२ ] ७४ | ५२. देश-सेवा ७६ १५३. एकता ७७ ५४. स्त्रीशिक्षा ५५. पञ्चायतव्यवस्था ७९.५६. चलचित्रम् ८२] ५७. पुरस्कार- वितरणम् ८६ ५८. वैज्ञानिका आविष्काराः ६०५६. प्रामोन्नतिः ४३. व्यवहार ज्ञानम् ४४. स्वावलम्बनम् ४५. अतिथिसत्कारः ४६. संस्कृतप्रचारस्य आवश्यकता ४७, नम्रता ४८.सदाचारपालनम् ४६. स्वच्छता ५०. परिश्रमः ५१. कर्तव्यपालनम् ६८. ६६ १०२ CC १०४ १०६ एक प्रावश्यक निवेदन थालोपयोगी पुस्तकमाला की समस्त पुस्तको को सरलता की दृष्टि से सन्धिविहीन पदी में ही लिसने का निश्चय किया गया है। परन्तु इस पुस्तक मै यह त्रुटि रह गई है कि एक ही वाक्य में कहीं तो सन्धि कर दी गई है और कहीं नहीं भी की गई है। यह त्रुटि इसके अग्रिम संस्करण तथा अन्य पुस्तकों में नहीं रहेगी ऐसी भाशा है। अतः विद्यार्थी सन्धियों पर ध्यान न देकर फेवल संस्कृत सीसने की दृष्टि से ही इसका अध्ययन करेंगे यह विनीत निवेदन है। विनीत- लेखक

·वाग्देवताय नमः।
बाल-निबन्ध-माला
53-
।
१-ईश्वरवन्दना
ईश्वरः संसारस्य सृष्टिक्ती अस्ति । स एव सूर्य सृजति',
स एव चन्द्र सृजति । स एव ग्रहान् सृजति, स एव नानाणि
सृजति । स एव पशून सृजति, स एव पक्षिणः सृजति । स एव
घृक्षान् सृजति, स एव वनस्पतीन् सृजति । स एव नरान् सृजति,
स एव नारीः सृजति । सर्व स एव सृजति ।
ईश्वरः सर्वव्यापकः अस्ति । स सर्वन अस्ति । स जले
अस्ति, स्थले अस्ति । आकाशे अस्ति, पाताले अस्ति । पशी
अस्ति, पक्षिणि अस्ति । वृक्षे अस्ति, वनस्पती अस्ति । स फणे
कणे अति स तृणे तृणे अस्ति । स एव अस्ति, स एव
पश्चात् अस्ति । स एव उपरि अस्ति, स एप नीचः अस्ति । स
एय चामे अस्ति, स एव दक्षिणे अस्ति । स सरन अस्ति
ईश्वरः सर्वशक्तिमान् अस्ति । तस्मिन् सनीः शक्तयः सन्ति ।
स रचयिनु शक्नोति, नायितुं शक्नोति । उत्थापयितु
शानोति, पातयितु । शक्नोति । दातुं शक्नोति, महीतु
शक्नोति । मारयितु शक्नोति, जीवयितुं शक्नोति । कर्तु
शक्नोति, सहतुं शक्नोति ।
.
११
.
१ पैदा करता है। २-उठाने को। भगराने को। -संहार करने का।

·. ईश्वरस्य अनेकानि अद्भुतानि च रूपाणि सन्ति । स निरा- कारः अपि अस्ति, साकारः अपि अस्ति । निर्गुणः अपि अस्ति, सगुणः अपि अस्ति । स्थूलः अपि अस्ति, सूक्ष्मः अपि अस्ति। महीयान अपि अस्ति, अणीयान् अपि अस्ति । सः अनादि: अस्ति । सः अनन्तः अस्ति । सः अनेकरूपः अस्ति। स एव ब्रह्मरूपेण जगतः निर्माणं करोति । स एव विष्णु. रूपेण जगतः पालनं करोति । स एव शिवरूपेण जगतः संहार करोति । स एव वायुरूपेण पाति । स एष इन्द्ररूपेण वर्षति । स एव सूर्यरूपेण प्रकाशते । स एव अग्निरूपेण ज्वलति । इदं सर्व जगत् ईश्वरस्य एवं रूपं वर्तते । ततः मिन्नं किमपि नास्ति । यथा ईश्वरस्य अनेकानि रूपाणि सन्ति तथैर तस्य अनेकानि नामानि अपि सन्ति । ब्रह्म, परमात्मा, परमेश्वरः, जगदीश्वरः, ओङ्कारः इत्यादीनि तस्य अनन्तानि नामानि सन्ति । स एव अरयीभापायां अल्ला, पारसीभापाया खुदा तथा अंग्रेजीभापायां गॉड इति कथ्यते । एक एव ईश्वरः भिन्न-भिन्न-नामभिः पाहूयते', भिन्न-भिन्न-पद्धतिभिः भिन्न-भिन्न स्थानेषु च पूज्यते । ईश्वरः महान् दयानुः अग्नि । स दीनानां पालकः अस्ति । अनाधाना सहायकः अस्ति । पतिवाना उद्धारफः अस्ति । ते मद्देश्यरं चन्दे । तं परमेश्वरं पन्ने। ५-महुवा घोटा-यहा है। -पुरा आता है।

·२-भूमिः यस्मिन् लोके वयं नियमामः म भूलोकः कथ्यते । अस्य भूलोकस्य आधारः भूमिः एव अस्ति । भूमेः द्वौ भागी वर्तेते- जलभागः तथा स्थलभागः। यस्मिन भागे जलं वर्तते स जल- भागः अस्ति । यथा सरितः२ समुद्राश्च यस्मिन भागे जनाः निवसन्ति स स्थलभागः कथ्यते । भूमिः अस्माकं कृते महान उपकारी पदार्थः अस्ति । भूमी वयं भवामः, भमे वयं निवसामः । भूमौ ययं चलामा, भूमी वयं तिमामः। भूमी वयं स्वपामः, भूमी वयं जागृमः । भूमी वयं जीवामः, भूमी वयं म्रियामहे । भूमौ वयं हमामः, भूमी वयं नन्दामः। भूमी अन्नानि उत्पद्यन्ते यानि वयं मलयामः। भूमी जलं मिलनि यद् वयं पिनामः । भूमौ गृहाणि निर्मीयन्ते येपु वयं निवसामः । भूमौ गजा अश्वा भवन्ति चान् वयम् श्रारोहामः । भूमौ एव तानि सर्वाणि वस्तूनि भवन्ति येभ्यः वयं सुख शान्ति च प्राप्नुमः" । अतएव भूमिः वसुधा वसुन्धरा च उच्यते । भूमेः महत्त्वम् अवर्णनीयम् अस्ति । अस्याः गौग्यम् अतुल- नीयम् अस्ति । भूमिः जन्मदात्री अस्ति । भूमिः जीय अस्ति । भूमिः अन्नदात्री अस्ति । भूमिः वस्त्रदात्री अस्ति । भूमिः सर्वाती अस्ति। १-वहा जाता है। २-नदियाँ । ३-बनाये जाते हैं। ४-पढ़ते हैं। भू-पाते हैं। ६-कही जाती है।

·[४] अतएव अस्याः सेवा, सदुपयोगः, संरक्षणं च सर्वेपों भूमिवासिनां परमं कर्तव्यं वर्तते ३–सूर्यः सूर्यः एकः तेजोमयः पदार्थः अस्ति । अयं गोलाकारः भवति । सूर्यः पृथिव्याः अपि महान अस्ति परं दर्शने लघुः प्रतिभाति । सूर्यः प्रातःकाले पूर्वदिशायाम उदेति । अयं सायङ्काले पश्चिम दिशायाम् अस्तं गच्छति । एवं प्रतिदिनं सूर्यः उदेति प्रतिदिन च अस्तं गच्छति । सूर्यः महान उपकारी पदार्थः अस्ति । यदा सूर्यः उदेति तदा संसारस्य अन्धकारः नश्यति । प्रभातं जायते । सर्वे प्राणिनः जापति । सर्वेषु नवीन चैतन्यं समायाप्ति' । सर्वे स्व-स्व कर्मणि संलग्ना भवन्ति । अन्यच-सूर्येण एव दिनस्य रात्रेश्च विभागः भवति । सूर्येण एव ऋतुपरिवर्तनं भवति । सूर्यद्वारा एव कालस्य ज्ञानं सायते । सूर्यस्य किरणेपु जीवनदायिनी शक्तिः अस्ति । सूर्यस्य किरणैः कुमुमानि विकसन्ति । सूर्यस्य किरणैः अंकुराणि उद्गच्छन्ति । सूर्यस्य किरणैः शस्यानि बद्धन्ते। सूर्यस्य किरणैः फलानि पत्र्यन्ते । सर्वे पदार्थाः सूर्यस्य किरणैः जीवनं गृहन्ति । पोपणं प्राप्नुवन्ति । युद्धि च गच्छन्ति। २-मालूम पड़ता है। २-उगता है। -मा झाना है। ४-खिलठे है। ५-उगते हैं। ६-पाते है।

·[५]
सूर्यस्य किरणेषु प्रारोग्यदायिनी अपि शक्तिः अस्ति । सूर्यस्य
किरणैः अनेके रोगा नश्यन्ति । सूर्यस्य किरणैः जलं वायुश्च
विशुद्धौ भवतः । सूर्यस्य किरणः रोगजनकाः कीटाणवः
नियन्ते । सूर्यनमस्कारेण स्वास्थ्य सुन्दरं तिष्ठति । सूर्योपस्थानेन
अनेके लाभाः भवन्ति । किमधिकम् । सूर्यस्य एव कृपया जगत्
जीवति पद्धते च । अत एव वेदे लिखितं वर्तते-
सूर्य प्रात्मा जगतः तस्थुषश्च ।
४-अन्नम्
+
,
यत् अद्यते' तत् अन्न क्थ्यते । अन्नं बहुनिधं भवति ।
यथा-धान्यं, गोधूमः, जयः, कोद्रवः, आढकी, क्लाया,
मुद्गः, मापः, मकायः, मडकः, यावनालश्च त्यादयः ।
अन्न जीवनाय अति आवश्यक वस्तु अस्ति । अन्नेन
एव सर्वे जनाः जीवन्ति । अन्नं विना कोऽपि जीयितुं न
शक्नोति । अनेके पशवः
तथा पक्षियः अपि अन्नमेव
उपजीवन्ति ।
एभिः एव अन्नैः नानाविधानि खाद्यवस्तूनि निर्मायन्त
धान्येन, कोद्रषेण, श्यामापेन च श्रोदनं पन्यते । गोधूमेन,
जयेन, कलायेन च रोटिका निर्मीयते। आढक्या, चणकेन,
मुद्ने मापेण च दालिः निर्मीयते । गोधूमस्य पिष्टकेन अपूपा
"
७-मरते है। अधिक कहाँ तक कहा जाय ।
१-खाया जाता है । २-बनाये जाते हैं। ए-पकता है।

·[६]
'अपि पच्यन्ते घणकस्य चूर्णेन घटका विरच्यन्ते । एभिः एष
अन्नः नानाविधानि मोदकानि निर्मीयन्ते ।
उपरि लिसितानि खाद्यवस्तूनि सर्वत्र प्रसिद्धानि सन्ति ।
परन्तु एतदतिरिक्तं चिपिटान्न तथा सक्तः इति विविधम्
अन्यदपि साधं कचित् २ प्रसिद्ध यतते । अनयोः चिपिटानं
धान्येन निर्मीयते तथा सक्तुश्च चण केन मकायेन जयेन च ।
केपुचिन् प्रदेशेषु अनयोः साद्ययोः महान् प्रचारः अस्ति ।
निर्धनाः जनाः प्रायेण सन्तुभिः जीवन यापयन्ति ।
अन्न बिना जीवनं सर्वथा असम्भवं वर्तते । यदि एकस्मिन्
दिने अन्नं न मिलति तदा जनाः निर्बलाः निर्जीवाश्च भवन्ति ।
अन्नं विना न गानं रोचते न वाद्यम् । म कीर्तनं रोचते न
भजनम् । न पठनं रोचते न लेसनम् । न हासः रोचते न
परिहासः। न क्रीडा रोचते न कौतुकम् । न पूजा रोचते न
न पाठः । सर्व कार्य तदैव रोचते यदा उदरम् अन्नेन परिपूर्ण
भवति, भरितं भवति ।
श्रतएव सर्वैः अन्नस्य उपार्जनं रक्षणं च कर्तव्यम् ।
इदानी भारत जनसंख्या दिने दिने वर्द्ध माना एव विलोक्यते ।
अतः सम्प्रति भारतीयः जनः अन्नसम्बद्धने विशेपरूपेण
ध्यानं दातव्यम् ।
४-पनाये जाते है। ५-विउठ।। ६-सू। -कई से। -वितावे
हैं । ६-पेट । १०-बढ़लो हुई।

·५-वस्त्रम् वस्त्रं मनुष्याणां कृते एक परमावश्यक वस्तु अस्ति । वस्त्रेण शरीरम् भान्छाद्यते'। वस्त्रेण गुप्तानि अगानि । गोप्यन्ते ! वस्त्रेण शरीरस्य शोभा भवति । घन सभ्यतायाः चिह्नम् अस्ति । सुन्दरैः वस्त्रैः समाजे सम्मानः भवति । अतएव मानवसमाजस्य कृते यत्राणां महती उपयोगिता वर्तते । वस्त्राणि नानाविधैः सूत्रैः निर्मीयन्ते । कानिचित् कपासस्य सूत्रः निर्मीयन्ते । कानिचित् ऊसूत्रः निर्मायन्ते । कानिचित् कृमिज; सूत्रैः निर्मीयन्ते । कानिचित् सणसूत्रैः निर्मायन्ते । कानिचित् च अन्यैः सूत्रैः। एषु कांसस्य वस्त्राणि समाणि' भवन्ति । अन्यानि वस्त्राणि च महर्षाणि भवन्ति । अतएव सर्वे जनाः अधिकतया कपोसस्य एव वस्त्राणि परिदधते । वस्त्रैः बहुविधानि परिधानानि" निर्मायन्ते। धौतवरनं" निर्मीयते, शाटी निर्मीयते । कमचुकार निर्मायते, कृसिक निर्मीयते। दुमूलं निर्मायते, अङ्गप्रोञ्छन निर्मायते । अङ्गरक्षक निर्मीयते, टोपिका निर्मीयते। श्रास्तरण निर्मीयते, पाच्छादन निर्मीयते। उपानत निर्मीयते, १-का पाता है। २-सोपे जाते है। -पास के। ४-ऊन के सूतों से। ५-कीडो से उत्सव ( सूतो से)। ६-सन के सूतो से । - सस्ते । -महंगे। -पहिनते हैं। १०-पहनावे । ११-योती। १५-साही। १५-कुर्ता। १४-बोलो। १५-दुपट्टा । १६-गोंदी। १४-अंगरखा । १८-विमोना । १६-मोदना । २०-जूता ।

·[2]
छन" निमीयते। वितानंनिर्मोयते, पटकुटी निर्मीयते ।
एवं प्रकारेण नानाविधानि परिधानानि आवश्यकवस्तूनि च
निर्मोयन्ते।
६---फलानि
फलानि भक्ष्यवस्तूनि' सन्ति । इमानि वृक्षेभ्यः उत्पद्यन्ते ।
कानिचित फलानि लताभ्यः अपि जायन्ते ।
फलानाम् अनेका जातयः सन्ति । यथा-श्राम्रम्, मधूकम्'
जम्बूफलम् , पेरुकम्', पनसम्', कर्कटी', कालिमब्चेत्यादयः ।
एकस्याम् अपि जाती अनेके भेदाः भवन्ति। यथा आत्रस्य
बीजु, कलमी, मालदह, लँगड़ा, सेनरिया प्रभृतयः भेदाः।
रूपभेदेन फलानि बहुविधानि भवन्ति । आम्रम् , जम्बूफलम्
यद्रीफलं चेत्यादीनि किश्चित् लम्बानि भवन्ति । निम्बूकम् ,
दाडिमम्', लकुचञ्चेत्यादीनि गोलाकाराणि भवन्ति । फलेषु
पनसं सर्वेभ्यः विशालं लम्वं च भवति ।
रसभेदेन अपि फलानि विविधानि भवन्ति । कानिचित्
मधुराणि भवन्ति । यथा-आम्रम् । फानिचित् कपायाणि'
२१-छता । २२-सामियाना । स-रावटो।
रखाने योग्य पदार्थ । २-महुमा । ३-मम ।
-भू-ककहो। ६-कालमी। ७-भैर। -मनार । ह-वहर।
.१०-वसैले।

·[६] भवन्ति । यथा-श्रामलक्म् । कानिचित अम्लानि भवन्ति । यथा-आम्रातकम्" इम्लिका निम्यूक्म । फलाना गुणा अपि विभिन्ना भवन्ति । पेचन हानिकरा भवन्ति केचन लाभकरा । इमानि फ्लानि पिभिन्नकालेपु पच्यन्ते | कानिचित फ्लानि प्रीटमे, कानिचित फ्लानि वर्षासु, तथा कानिचित अन्य- समयेषु पच्यन्ते 1 कानिचित् फलानि तु द्वादशमु अपि भामेषु पच्यन्ते। फलाना विविधः प्रकारः उपयोग क्रियते । पानिचित फ्लानि भक्ष्यन्ते'। कानिचित् फलानि चूप्यन्ते । फेचित् फलैः लेख। सन्धान च निर्मायते । केपाश्चित् फलानाम् औपधार्थ उपयोग. भवति । केपाश्चित् शारम् अपि अति स्वादिष्ठ भवति । पेचन निर्धना जनास्तु अम्नाभावे फलैः एव द्वित्राणि दिनानि यापयन्ति । उपरि लिखितभ्यः फलेभ्य. मिन्नानि अपि कानिचित् फलानि भवन्ति यानि नहफ्लानि मन्यन्ते । यथा-मारिकेलम्', द्राक्षा', शुष्कसर्जुरम्',नियोचकम्", वाडिमम्", नारङ्गश्चेत्यादीनि" इमानि पलानि निशेषरूपेण स्वास्थ्यकराणि यलयद्ध कानि च भवन्ति। एव फलानि अस्माक कृते बहुलाभकराणि भवन्ति । , ११-प्रवरा । १२-मडा । १५-इमली। १४-पकते है। 1-खाये जाते हैं। २-घूसे जात हैं। ३-चटनी। ४-धार। ५-बनाया जाता है। ६-वितात है। -नारियल । -दाख। L-हाडा । १०-रिस्ता । ११-मनार। १५-नारंगी ।

·७--पशुः पशुः एया प्राणिनां जातिः अस्ति । सर्वे पशयः चतुष्पदाः' स्तनपायिन' भवन्ति । सर्वेपा पशूनां लघु महत् या पुच्छम् अपि भवति । मनुष्याः इव पशयः अपि गर्भात उत्पद्यन्ते। संसार पशूनाम् अनेकाः जातयः सन्ति । सर्वेषां स्वरूपाणि, गुणा, स्वभावाश्च भिन्न-भिन्नाः भवन्ति । एतेषां ध्यनयः अपि परस्परं विलक्षणाः भवन्ति । पशुपु केचन यन्या भवन्ति, केचन प्रामवासिनः । केचन पशवः जलचरा अपि भवन्ति । सिह-व्याघ्रादयः धन्याः सन्ति । गो महिप्यादयः ग्रामवासिनः सन्ति । नक-मफरादयः जलचराः - पशवः सन्ति । एषु वन्या पशवः प्रायेण भयानकाः तथा हिसकाः भरन्ति । ते वनेषु विचरन्ति तथा दुर्वलान् जीयान् मारयित्वा सादन्ति । जलचराः जीवाः जले एव सदा निवसन्ति । तेषु अपि सबलाः निर्वलान् जीवान भक्षयन्ति। इमे वन्याः जलचराश्च जीवाः मनुष्याणा कृते प्रायेण हानि- कराः एव भवन्ति । एषु केचन एव किचित् उपकारं कुर्वन्ति । परन्तु ग्रामीणाः पशवः मनुप्यसमाजस्य कृते अतीव आवश्यकाः तथा उपयोगिनश्च भवन्ति । प्राम्येपु पशुपु गौः दुग्धं ददाति बलीवदान् च जनयति । १-चौपाये। २स्वन पीने वाले। ५-जंगली । ४-गाप भेट वगैरह । ५-नाक मगर वगैरह । ६-दैलो को। ७-पैदा करती है। ।

·चलीवर्दः अस्माकं कृपिः जायते । महिपी प्रभूत दुग्धं तथा दधि ददाति । महिषाः शक्टानि" वहन्ति हलं च चालयन्ति । गजाः अश्याः उष्ट्राश्च वाहनकायं कुर्यन्ति । अश्याः तथा उष्ट्राः भारम् अपि यहन्ति । गर्दभा" रजकानो'२ कृते बहु उपयोगिनः भवन्ति । एते प्रभूतं यखभारं वहन्ति । अजा अति आरोग्यकर दुग्धं ददाति । मेपाणा' बालैः कम्बलाः निर्मायन्ते । कुक्कुराः गृहाणां रक्षां कुर्वन्ति | विटालाः मूपकेभ्यः भयं निवारयन्ति । वहवः जनाः एपां पशूनां व्यापारम् अपि कुर्वन्ति तेन च बहु धनम् उपार्जयन्ति । एवं ग्राम्यपशूनां मानवसमाजे महती उपयोगिता वर्तते। ८-वसन्त ऋतुः भारते एकस्मिन् वर्षे पट् ऋतयः भवन्ति । द्वयोः द्वयोः मासयोः एकः ऋतुः भवति । तत्र चैन्नयशासौ वसन्तो भवति । ज्येष्ठः श्रापानश्च प्रीमो भवति । श्रावण-भाद्रपदीच धपी उन्यन्ते । आश्विन-कार्तिको शरद् भवति । अाग्रहायण पौपश्च हेमन्तः कथ्यते तथा मायः फाल्गुनश्च शिशिरः भवति । एवं प्रकारेण एकस्मिन् वर्षे पड़ प्रयतबः भवन्ति । एष ऋतुपु वसन्त ऋतुः प्रथमः ऋतुः अस्ति । अयं ऋतुः ८-बहुत ६-मैसे। १०-गाड़ी, छाहा, ११-गदहा । १२-पोवियों के १५-लिये १४-धरियो । १५-भेड़ों के। 1-५२-बार 1-मगहन । २ ·[ १२ ] अतीय रमणीयः भवति । अस्मिन् ऋतौ प्रकृती सर्वत्र अपूर्व सौन्दयं दृश्यते । जडे चेतने च सर्वत्र नवः उल्लासः अब- लोक्यते । नरेषु नारीपु, बालकेषु वृद्ध'पु च कापि अपूर्वा मादकता समायाति । अस्माकं देशस्य प्रसिद्धः पसन्तोत्सया होलिका अस्यैव ऋतोः प्रारम्भे भवति । शिशिर ऋतौ सर्वेभ्यः वृतेभ्यः पनाणि निपन्ति । परन्तु यदा यसन्त ऋतुः नायाति तदा वृक्ष वृहे नूतनानि पल्लवानि लगन्ति । पल्लवे पल्लवे नवीनानि कुसुमानि विकसन्ति । कुसुमे कुसुमे अपूर्वः सुगन्यः आयाति। अन्य-चने वने कोकिलाः कूजन्ति । पुष्पे पुष्पे भ्रमराः गुञ्जन्ति । मुखे मुम्बे वसन्तगीतानि धूयन्ते बनानि उपचनानि शोभन्ते । परायः पक्षिणः मोदन्ने । सर्वत्र सर्व रैव महान् प्रानन्दः अनुभूयते । अस्मिन् ऋतौ शीतल मन्द, सुगन्धिश्च वायुः वहति । इदानी 'न अधिक शीतं भवति न अधिका उपयता भवति । अनेन कारणेन भ्रमणे, सेलने, फूर्दने च महान् आनन्दः भवति । एभिः कारणैः अयं वसन्त मातुः ऋतुराज इति कथ्यते । . ९-वर्ग-ऋतुः ऋतुपु सृतीयः ऋतुः वर्षा ऋतुः भवति । प्रीप्मानन्तरं वी- ऋतुः आगच्छति । यो-ती अधिकतया वर्षा भवति । अत एष श्रयं अनुः यपी-तु. कथ्यते। ४-५ दोस पाया है। ई-मतवालापन -पौर भी :- गौं।

·१०
[ १३ ]
यपी वृती प्रायेण सर्वदैव वृष्टिः भवति। आकाशमएटल
निरन्तर मेघे आच्छन्न विष्ठति । कदाचित् जलबिन्दवः पतन्ति ।
कदाचिन् मुसलधाय वृष्टि भवति । अस्मिन् ऋतौ सर्वे जलाशया
जलेन परिपूर्ण मन्ति । समन्नान्' जलमयी भूमि दृश्यते ।
वर्षा तो दृश्यम् अतीय रमणीय भवति । वनेषु उपचनेपु,
वाटिकासु घृतेषु, लतिकासु कुसुमेषु, शस्येपु' शाहलेपु”, दिशासु
निदिशासु च सरर नयनाभिरामो हरीतिमा' दृष्टिगोचरो भवति ।
अस्य दिगन्तव्यापिनी श्यामलता' सपा ममासि मोहयति
तथा स्वाभानिकी सरसता नीरसे अपि हृदये रसधारा सिञ्चति ।
वी-ऋतौ प्रकृतिनटी विविधानि रूपाणि धारयति । क्वचित्
मेधा गर्नन्ति । क्वचित् विद्युत
विस्कुरन्ति'। कदाचिन्
मम्भवनात १२ याति । कदाचित् प्रकाश भरति। कदाचित्
अधकार भवति । कदाचित् च इन्द्रधनु प्रकाशते ।
वर्षा ऋती सपा महान् श्रानन्द' भवति । यनपु मयूराः
नृत्यन्ति । जलाशयेषु मण्डूका रन्ति । विलेपु मिल्लिका:४
नन्ति । वृतेषु चातमा कुनन्ति । वीविपु पालका खेलन्ति ।
वया समय कृप्य अपि बहु लाभदायक भवति । अस्मिन्
समये फर्पस भूमि कर्षन्ति । क्षेत्रेषु वीगानि वन्ति ।
धान्यस्य कृषि अस्मिन् एव नृती भवति । शस्याना तृणलतादीना
च मद्दती प्रचुरता जायते ।
१--पिरा हमा। २--पारो पोर। --गोषों में। ४-फसलों
में। -हरी हरी पासों में। ७-हरियानो । ---विद्यापों के पन्त
उरु पैसो हुई। १-यामता । १०--जितिया ११-मानी है
१२-वर्षा के साथ बहने वाली हा। ११-मेक । १४-मोगुर।
१५- गलियों में। १५-चोठते है।१७-योने है।

·1 1 'अस्मिन् ऋतौ कष्टमपि-बहु भवति । भूमिः पट्किला जायते । तेन अनेके भूमौ स्खलन्ति पतन्ति च । जलस्य आधिक्येन मार्गा. अवरुद्धा. भवन्ति । वायुमण्डलं दृपितं भवति । अनेके रोगाः उत्पद्यन्ते । कीट-पतंगादीनां बहुलता जायते । घोरान्धकारे चौराणाम् उपद्रयः वर्तते । इमानि कष्टानि भवन्ति । तथापि वर्षा-ऋतु. महान् आनन्ददायी ऋतुः अस्ति । १०-गौः - गौः एकः चतुष्पात्' पशुः अस्ति । अस्या. एक पुच्छं भवति । द्वे गे' भवतः । चत्वारः पादाः भवन्ति । अस्या. गले एक गलक्म्बल र भवति । इदं गलकम्बलं अन्यपशूनां गले न भवति । गौ तृणचारी पशु. अस्ति । इयं वनेषु भ्रमति धासं तृणं च चरति । यावत् इयं वनेषु इतस्तत न भ्रमति, नवं नवं तृणं न चरति, तावत् अस्याः सन्तोप. न भवति । अस्याः स्वभाव अतीव सरला भवति । गौ. महान् उपकारी पशुः अस्ति । इयं दुग्धं ददाति । दुग्धेन दधि भवति । दध्ना घृतं नवनीतं च जायते । श्ररयाः दुग्धं दधि घृतं च अतीव पवित्र हितकारकं च भवति । गौः गोमयं ददाति । गोमयेन गृहं लिप्यते । गोमयेन १८-फिसलते हैं । १६-गिरते हैं । १०-रके हुए। 1-चौपाया । २-सींघ । गायों के गले में लटकने वाला मौस- गलुष्या।।-मक्खनं। ५ोबर।

·[ १५ ]
रसवती' पच्यते । गोमयस्य सायेन शस्य वर्द्धते । पूजाकार्ये
अपि गोमयस्य उपयोगो भवति । गोमूनेण च अनेके रोगाः
नश्यन्ति ।
गौ वत्सान् जनयति । ते शने शनै वृपमा भवन्ति । ते
वृपमै पिसार्य भवति । घृपभा हल वहन्ति । वृपभा शकट
वहन्ति । वृपमा भार वहन्ति । ते एव तेलयन्त्रम् अपि
चालयन्ति । एव वृपमै ससारस्य महान् उपकार भरति । महत्
कल्याण सम्पद्यते ।
गोदुग्धम्, गोदधि, गोघृतम् , गोमून गोमय वेति इमानि
पञ्च वस्तूति अतीय पनिगाणि मन्यन्ते। देवपूजाया, पितृकार्ये,
ससारपु, वनकर्मणि च एपा भूयान् उपयोग भवति ।
पञ्चगव्यस्य पानेन पापानि अपि नश्यन्ति । गो दानेन महत्
पुण्य भनति । सर्वे हिन्दर सर्वेषु धर्मकार्येपु गोदान कुर्वन्ति ।
गो गणनीया उपकाराः सन्ति । गौ पशु नास्ति । सा
माता अस्ति, पिता अस्ति, देवता अस्ति । अत पप गोरक्षाया
अस्माक शास्त्रेषु बहु महत्त्व लिखित वर्तते । गोरता मनुष्याणा
कृते एक परमावश्यक कर्तव्य वर्तते । अत समें गवा रक्षण
पालन पोपण सबद्ध न च पर्तव्यम् ।
-रसोई।७-पकती है15-महुत ज्यादा।

·११-हस्ती
हस्ती एक महान् पशु अस्ति । अस्य शरीरम् अति विशाल
भवति । अस्य सर्वाणि अगानि स्थूलानि महान्ति च भवन्ति ।
केवलम् अस्य अतिणी' हस्ते भवत ।
हस्तिन एक विशिष्टम् अङ्ग भवति । तस्य नाम शुण्डा'
अस्ति । शुण्डया स बहूनि कार्याणि करोति । शुण्डया वृक्षाणा
शाखा बाटयति । शुण्डया स खाद्यवस्तूनि मुखे निक्षिपति ।
शुण्डया जल पियति । शुण्डया जिपति । शुण्डया हन्ति । हस्ती
हस्तस्य सर्व कार्य शुरडया एव करोति ।
हस्ती स्वभानेन अतीव धीर तथा गम्भीर भवति । स
चञ्चल न भवति । स महाबलवान् अपि अस्ति परन्तु यलम्य
अभिमान न करोति । अनेके यालका अपि हस्तिपका भवन्ति ।
ते अकुशन हस्तिन मारयन्ति । परन्तु हस्ती लेपाम् उपरि कोप
नरोति । ते यथा कथयन्ति स तथैव चलति पाचरति च ।
हस्ती याहनस्य कार्ये श्रागच्छति । रानी वकाले घ अस्य
विशपेण उपयोगो भवति । परयानासु अपि हस्तिना विशेपरूपेण
श्रावश्यक्ता भवति । हस्तिनम् श्रारा मृगया अपि विधीयते ।
पूर्व युद्धऽपि हस्तिनाम् उपयोगो भवति स्म ।
हस्तिन दन्ता अपि विविधा भवन्ति । अनेके दन्ता मुसस्य
अभ्यन्तर एव तिष्ठन्ति । पर द्वौ दन्ती मुसाद यहिः तिष्ठत ।
१-प्रा । २-छोटी। ३-सूड-तोड़ता है। ५-कता
है. सलता है। --मूघटा है 10-हापोवान ! :-शिकार।

·[ १७ ] तो अतीव दीर्घा भवत । परन्तु श्राभ्या दन्ताभ्या भक्षणस्य कार्य न भवति । इमो केवल दर्शनाय एव तिष्ठत । पर यदा त्रुटिती* भयत तदा छुरिकादिनिर्माणे एपा दन्तानाम उपयोगी भवति । हस्तिना दन्तै अन्यानि च अनेकानि दर्शनीयवस्तूनि नियन्ते। हस्ती एक अतीय दर्शनीय पशु अस्ति । अनेके हस्तिन बहूनि दौतुकानि अपि पुर्वन्ति । हस्तिना विशाल शरीर, गम्भीर स्वभार, मन्द मन्द गमन, अनुशासन पालन च दृष्ट्वा मनसि महती प्रसन्नता भवति । १२-ग्राम्रम् अस्माक देशे बहुविधानि फलानि भवन्ति । तेषु फलेषु आम्र सर्वात्तम पलम् अस्ति । अत एर इट फ्लामा राजा मन्यते । अाम्र प्राय सपु अपि देशेपु फ्लति । परन्तु भारत- वर्षस्य अाम्राणि विशेषरूपेण प्रसिद्धानि सन्ति । उत्पत्तिभेदेन आन द्विविध भवति । एक "वीजू" कथ्यते अपर च "कलमी" इति। बीजू श्रामस्य रोहिनिया सेनुरिया इत्यादय शताधिका भदा भवन्ति । क्लमी आम्रस्य च मालदह, बम्बैया, लॅगडा इत्यादय वह्य भेदा सन्ति । “घौजू" आम्रस्य फ्लानि लघूनि' भवन्ति । तदपेक्षया' लम्बे। १. -टूटे हुए। १-छोटे। २-उनकी मपेक्षा ।

·-
[ १८ ]
"क्लमी" प्रामाणि वृहन्ति' भवन्ति । यीजू आम्राणि सपा
मृते मुलभानि भवन्ति पर फलमी अाम्राणि तु धनिकेभ्य एव
सुलभानि भवन्ति । यत तानि सर्वत्र न उत्पद्यन्ते, महाणि"
च भवन्ति ।
सगाणि अाम्राणि प्राय यसन्त ऋती एव फलन्ति ।
श्राम्रफलानि प्रायेण मधुराणि एर भवन्ति । केपाश्चिन् मधुरता
तु अवर्णनीया भवति । कानिचिन् अम्लानि' तथा नीरसानि
अपि भवन्ति । परन्तु एतादृशानि फलानि अल्पानि भवन्ति ।
यात्रफलस्य अनेके उपयोगा भवन्ति । यदा पाम्राणि
अपमानि भवन्ति तदा तेपा लेद्यादि'--निर्माण भरति । यदा
पक्कानि भरन्ति तदा चूप्यन्ते । अाम्राणा रसै आमानत
अपि निर्मायते । प्रामाणि शोपयित्वा तेपा चूर्णम् अपि
जना निर्मान्ति यत् “अमचूर" इति कथ्यते । तस्य व्यसनेषु
उपयोगः भवति । एव प्रकारेण भाम्रफल बहु उपकारक सुलभ
स्वादिष्ठ मनोहर च फलम् अस्ति । अत एन सस्कृतरिभि
आम्रफलस्य प्रशसाया बहूनि पद्यानि लिसितानि सन्ति ।
१३-सूर्यास्तम्
यदा सूर्य अस्त गच्छति तदा सूर्यास्तकाल भवति । साय
काले सूर्य अस्त गच्छति । अत सायङ्काल सूर्यास्तकाल
भवति । सूर्य पश्चिमदिशायाम् अस्त गच्छति ।
-
३-पड़े । ४-उत्पन्न होते है। ५-मंहगे। ६-खट्टे । ७-घदनी पादि ।
-चूसे आते हैं। -प्रमावर । १०- सुखाकर । ११--मनाते है।

·[१६] सूर्यास्तस्य समयः विश्रामस्य समयः भवति। तस्मिन् समये सर्वे विश्राम कुर्वन्ति । विद्यार्थिनः पठित्वा गृहम् आगच्छन्ति । गोचारकाः गाः चारयित्वा गृहं निवर्तन्ते'। भृतकाः भृति' कृत्या गृहं समायान्ति । पथिकाः गमनं विहाय क्वचित् आश्रयं गृहन्ति । एवमेव सायङ्काले वणिजः परयानि पिदधति । पशवः गोष्ठेपु वध्यन्ते । पक्षिणः स्वकुलायेपु' निलीयन्ते । यात्रिणः क्वचित् विश्रामं कुर्वन्ति । भिक्षुका स्वगृहाणि परावर्तन्ते । एवं सर्वे अपि स्व सं निवासस्थानं समाश्रयन्ति । सूर्यास्तस्य समयः मनुष्याणां कृते-तत्रापि विशेषतः नागरिकाणा कृते-विहारस्य समयः भवति । अस्मिन् समये केचन खेलन्ति। केचन भ्रमणं कुर्वन्ति। केचन याटिकासु" विहरन्ति । केचन नदोना तोरेषु भ्रमन्ति । केचन मन्दिरेपु- देवदर्शनाय गच्छन्ति । केचन मिः सह मनोरञ्जनं कुर्वन्ति । सूर्यास्त-समये सर्वत्र अन्धकारः प्रसरति । अतः तस्मिन् समये गृहे-गृहे दीपकाः ज्याल्यन्ते । नगरेपु आपणेपु च सूर्यास्तस्य दृश्यम् अतीय रमणीयं भवति । 1-सौटते है। २-नौकर। -नोकरी, मजदूरो। ४-दूकने । ५-चन्द करते हैं। ६-चोठो में। ७-अपने घोपलों में | -- शिरते हैं। -सोटते है। १०-पाश्रम लेते हैं। ११-गोरों में । १२-पसरता है, फैलता है। १५-पाजारों में।

·१४--सूर्योदयः
सूर्यस्य उदयः सूर्योदयः कथ्यते । प्रातः काले पूर्वदिशायां
सूर्योदयः भवति । यदा सूर्योदयः भवति तदा अन्धकारस्य नाशः
सथा सर्वत्र प्रकाशः जायते ।
सूर्योदयस्य समयः अतीव स्फूर्तिमयः तथा उत्साहमयः
भवति । तस्मिन् समये सर्वे जनाः शयनात् उत्तिष्ठन्ति ।
उत्थाय च केचन भ्रमणा गन्छन्ति । फेचन नित्यक्रिया:
कुर्वन्त । ततश्च सर्वे संस्खे दैनिके कायें संलग्ना भवन्ति ।
कर्पकाः क्षेत्रंषु हलं चालयन्ति । यणिजः पापणेपु'
पण्यान' उद्घाटयन्ति । स्त्रियः गृहकार्याणि पुर्यन्ति । विद्यार्थिना
पठनं लेखनं च प्रारभन्ते। पूजकाः मन्दिरेषु पूजाम् अनु-
तिधन्ति । ब्रह्मचारिणः गुरुकुलेषु सन्ध्योपासनं विदधति ।
कर्मकराच' स्वानि स्वानि कार्याणि कतुं गच्छन्ति ।
एवमेव सूर्योदये जाते पशुपक्षिणः अपि स्व स-व्यापारे
संलग्ना भवन्ति । कीटाः पिपीलिकाः अपि उद्यमे निरता
भवन्ति।
या सूर्योदयः भवति तदा वनस्पतिपुथपि नवीनता प्रायाति ।
लता-विटपादयः उल्लसिता जायन्ते। पल्लवाः पुप्पाणि च
प्रफुल्लितानि भवन्ति । एवं सूर्योदयेन प्रकृतिराज्ये सर्वत्र नवीना
चेतना, नवीनः उत्साहः नीनं च सौन्दर्य समायाति।।
....-उटते है । ९-उठकर । ३-पिसान । ४-बनिया । ५-वजारों में।
६-दूपाने । ७-सालते है। :-करते हैं। ३-मजदूर । १०-चोटियाँ ।
११-मा जाता है।
१

·( २१)
दौर्भाग्यवशात् अनेके अलसा जना सूर्योदयकाले अपि
शयन न मुञ्चन्ति । श्रनेके शयनात् उत्थाय अपि किश्चित
कार्य न कुर्वन्ति । परन्तु अय स्वभार हितकर नास्ति । अत.
सबै अपि जने प्रात काले उत्त्थाय कर्तव्यपरायणे भवितव्यम् ।
१५--अस्माकदेशः
अस्मान देशस्य प्राचीन नाम "भारत वर्तते। सम्प्रति
अस्य हिन्दुस्तान, हिन्द, इण्डिया इत्यपि नामानि सन्ति । अस्य
पूर्वदिशाया ब्रह्मदेश, (यमा) अस्ति । दक्षिणदिशाया लका
अस्ति । पाश्चमदिशाया आफगानिस्थान वतते । उत्तरदिशाया च
हिमालय अस्ति।
श्रय देश पूयम् एक महान् अखण्ड विशालदेश आसीत् ।
परन्तु सम्प्रति श्रय गौरागाणा दुर्नी या यवनाना दुराग्रहेण च
खण्डित
। अस्य सण्डित भाग पाकिस्तान इति
का यते । पाकिस्तानस्य एक भाग पूर्ववगेषु अस्ति । द्वितीयश्च
भाग पश्चिम पञ्चाम्पु देश।
अस्माक दश ससारस्य देशपु अति पुरातन देश अस्ति ।
अय ज्ञानस्य धर्मस्य च श्रादिनन्म भूमि अस्ति । अवेगाना
प्रादुभाव वभूब
अनैव
ऋपय ज्ञानस्य कर्मणश्च विकाश
कृतवन्त । अव मानवसभ्यता सर्वप्रथम नन्म लेभ । इत.
एव ससारे सर्वन सभ्यताया प्रचारा बभूव ।
-सोडते है। -इस समय। २-भग्रजो के। ३-पाब में।
सत्ता वर्तत
।
४-पराना।

·[ २२ ] एप देशः महापुरुषाणां प्रसिद्ध जन्मस्थानम् अस्ति । अत्र रामसदृशाः पितृभक्ताः बभूवुः । अत्र भरतसदृशा भ्रातरः अजायन्त । अत्र हरिश्चन्द्रसदृशाः सत्यवादिनः उत्पेदिरे । अन भीप्मसदृशा पालब्रह्मचारिणः बभूवुः । अत्र महावीरसदृशाः स्वामिभत्ता अभवन् । श्रर शिषि दधीचि-सहशा दानगीरा अभूवन् । अन बुद्ध-महावीर-सदृशा महात्मानः प्रादुर्यभूवुः । 'अस्य महिमा अवर्णनीयः अस्ति । अस्य गौरवम् अतुलनीयम् अस्ति। अयम् एतादृशः गौरवशाली देशः भूत्वा अपि दुर्दयशात् मध्ये परनन्त्रतां गतः आसीत् परन्तु सम्प्रति पुनरपि स्वतन्त्रता लब्धवान् अस्ति । अस्य उत्कपीय सर्वः अपि भारवासिभिः सनः प्रयत्नः पर्तव्यः। १६-उत्तर प्रदेशः अस्माकं देशः सम्प्रति द्वाविशति' प्रदेशेषु विभवो वर्तते । करमारान् गृहीत्वा त्रयोविशतिः प्रदेशा भवन्ति । एषु एकः प्रदेशः उत्तरप्रदेशः अस्ति । एतस्य पूर्वे विहारप्रदेशः दक्षिणे मध्यभारतम् , पश्चिमे दिल्ली तथा उत्तरे नेपालराज्यं वर्तते । भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु अयं प्रदेशः विशालतमः अस्ति । एतस्य क्षेत्रफलं सम्प्रति ११२५२३ वर्गमीलपर्यन्तं वर्तते । अत्रत्या १-माईस । २-नहस ।

·A [ २३ ] जनसंरया ५६,६४१,००० मिता वर्तते । एप प्रदेशः सम्प्रति पश्चाशति जनपदेपु (जिला) विभक्तः अस्ति । लखनऊ अस्य प्रदेशस्य राजधानी अस्ति । अय प्रदेशः यथा विशालतमः अस्ति तथैव श्रेष्ठतमः अपि अस्ति । यहोः प्राचीनकालात् एप प्रदेशः भारतीयसस्कृतेः केन्द्रस्थानवर्नते । अव गगा यमुनादयः परिनतमा नद्यः प्रयहन्ति । एप एव रामकृष्णादीना जन्मभूमिः अस्ति । अस्मिन् एवं प्रदेशे काशी प्रयागा दीनि तीर्थानि विराजन्ते । अत्रैव सस्कृतभाषायाः साहित्यस्य च विकाशः समभवत् । इत एव अनेके धार्मिकाः सम्प्रदायाः प्रचलिता बभूवुः। राजनीती, शिक्षाया शिल्पे तथा वाणिज्यादि--विपयेपु अपि अस्य सम्प्रति महत्वपूर्ण स्थान वर्तते । ५० नेहरू प्रभृतीना प्रसिद्धराजनीतिज्ञानाम् एप एप कार्यस्थान वर्तते । अस्मिन् प्रदेश सर्वप्रदेशेभ्यः अधिका विश्वविद्यालयाः सन्ति । अब सस्कृत- विद्यालयानाम् अपि सरया अधिका वर्तते । ताजमहलप्रभृतीनि अनेकानि दर्शनीयस्थानानि अव विद्यन्ते । शिल्पकलानाम् अपि कृते अस्मिन् प्रदेशे अनेकानि सुप्रसिद्ध- स्थानानि सन्ति । काश्याः शाटिकाः, अलीगढस्य तालकानि, मिर्जापुरस्य मुरादाबादस्य च पात्राणि, नागरानगरस्य चर्मवस्तूनि, गाजीपुर-जौनपुरयोः सुगन्धितैलानि च सर्वत्र प्रसिद्धानि सन्ति । कर्णपुर च अस्य प्रधान व्यापारिक नगरम् अस्ति । एव प्रकारेण एप प्रदेशः अन्य प्रदेशापेक्षया महान , श्रेष्ठः, सर्वगुणसम्पन्न. तथा भारतस्य हृदयस्वरूपश्च अस्ति । -पचास । ४-बहुत बड़ा, सबसे बड़ा ५-सबसे घेष्ठ । ६-हमा । -साडियार-ताले।

·१७-हिमालयः हिमालयः एकः पर्वतः अस्ति । अयं पर्यतेपु महान पर्वतः 'अस्ति । अत एव अयं पर्वतराज इति उच्यते । अस्मिन् पर्वते हिमस्य' अधिकता अस्ति । तेन अस्य हिमालय इति नाम अस्ति । अयं पर्वतः भारतस्य उत्तरदिशायाम् अस्ति । अयं महान विशालकायः लम्बायमानश्च अस्ति । अस्य अनेकानि शिखराणि 'अतीव उच्चतमानि सन्ति । अस्य गौरीशंकरनामकं शिखरं संसारस्य सर्वेषु शिसरेपु उसतमं मन्यते । अयं पर्वतः भारतस्य उत्तरदिशायाः महाबलवान् प्रहरी इव बहोः कालान् अस्य देशस्य रक्षा कुवाणः अस्ति। हिमालयस्य उपरि अनेके देशाः अनेकानि नगराणि च विद्यमानानि सन्ति । पहूनि वनानि उपवनानि च वर्तन्ते । अत्र अनेका जातयः निवसन्ति । अन्न नानाविधा वनस्पतयः, विविधानि फलानि तथा नानाप्रकाराणि खाद्यवस्तूनि च उपलभ्यते। अस्मिन् पर्वते अनेकानि तीर्थस्थानानि च सन्ति । बहूनां मुनीनां तपोवनानि विद्यन्ते । वहूनि अतिप्राचीनानि ऐतिहासिक- स्थानानि धर्तन्ते । एवं प्रकारेण श्रयं पर्यतः महान् विशालः, महान् दीर्घः, महान् आश्चर्यकारकः तथा महान् उपकारी च अस्ति । अत एव संस्कृतप्रन्थेषु हिमालयस्य अतीव महत्वपूर्ण वर्णन मिलप्ति। महाकविना कालिदासेन "कुमारसम्भव" १-बर्फ। २-माना जाता है। पहरेदार । ४-गये जाते है। ५-३।६ सम्बा।

·- [२५] महाकाव्यस्य प्रथमसर्गे हिमालयस्य यन् मनोहरं वर्णन विहितं वर्तते तत् पाठकैः अवश्यमेव पठनीयम् । तस्य इदं प्रथम पत्र विद्यते- अस्त्युत्तरस्यों दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तायनिधी वगाह स्थित; पृथिव्या इव मानदएड. ।। १८-वाराणसी अस्माकं देशे बहूनि तीर्थस्थानानि मन्ति । तेषु वाराणसी अपि एक प्रसिद्ध तीर्थस्थानम् अस्ति । इदं काशीनाम्ना अपि प्रसिद्ध वर्तते। वाराणसी अतीय प्राचीनतम तीर्थस्थानम् अस्ति । अनेकेषु प्राचीन ग्रन्थेषु अस्य महिमा वर्णित अस्ति । स्कन्दपुराणस्य फाशीसएड़े अस्याः वाराणस्याः विस्तारेण वर्णनं विहितं वर्तते । इयं नगरी गंगायाः परित्रे तटे विराजमाना अस्ति । अत्रय विश्वनाथस्य प्रसिद्ध सुवर्णमयं मन्दिरम् अस्ति । अन्यानि अपि यहूनि देवमन्दिराणि सन्ति । अत्र एक मणिकर्णिका इति नामक स्थानं वर्तते । अन दूरदूरात् आनीय' शवाः दहन्ते । अत्रैव एक पिशाचमोचनं नाम तीर्थमस्ति पत्र यात्रिणः भागत्य पितृणां श्राद्धक्रियां कुर्वन्ति । शिवरात्रिदिने अत्र विशेषरूपेण मेला 1-लाकर । २-मुर्दै। ३-अलाये जाते । ।

·। [ २६ ] लगति । ग्रहणसमये अपि अन महान् जनसमुदाय एकत्र भवति । अत्र गगाया स्नानाय श्रीविश्वनाथस्य दर्शनाय च सदैव भिन्न भिन्न प्रदेशेभ्य जना श्रागच्छन्ति । वाराणसी भारतस्य सुप्रसिद्ध पुरातन विद्यापीठमपि अस्ति । अन यहो प्राचीनकालात् पठनपाठनयो परम्परा श्रागच्छति । अन अनेके विरयाता परिता जाता सन्ति। अद्यापि अनत्याना पण्डिताना देशे विदेशे सर्वन प्रतिष्ठा भवति । विश्वविख्यातो हिन्दू विश्वविद्यालय अत्रैव विराजते । सस्कृत शिक्षाया प्रसिद्ध फेन्द्र राजकीय संस्कृतमहा विद्यालयः अस्याः एव शोभा वद्धयति । चाराणस्या गगाया तीरे अनेके मनोहरा घट्टा सन्ति । बहूनि सुधाधवलितानि शौधानि च विराजन्ते यदा सायङ्काले तीरवर्तिपु गृहेषु दीपा उमाल्यन्ते वदा तीरे अतीव रमणीय दृश्य दृष्टिगोचर भवति । अस्याः प्रसिद्धपु घटेपु सन्ध्याकाले महान् जनसमुदाय एकर भवति । तन केचन स्नान कुर्वन्ति । केचन सन्ध्यावन्दन कुर्वन्ति । केचित् कथा शृश्यन्ति । केचित् कार्तन कुर्वन्ति । कोचत् गोष्ठीसुखम् अनुभवन्ति । केचित् नौकासु विहरन्ति । केचित् गगाया दृश्यम् अवलोकयन्ति ।। एव प्रकारण वाराणसी अस्माक परम पवित्र तीर्थस्थानम् , विद्याया विश्वबिरयात पेन्द्रम् , तुलसीदासस्य क्यीरदासस्य च साधनाभूमि तथा मुमुक्षूणा मुक्तिदात्री नगरी अस्ति । v-घूना से सफेद किये हुए । ५-महल, कोठियो । ६-किनारों पर के। -जलाये जाते हैं 15-घाटों पर । re ·१६-दीपावली यथा होलिका हिन्दूनाम् एकं महत् पर्व वर्तते तथैव दीपावली अपि एक महत् पर्व अस्ति । इदं कार्तिकमासस्य कृष्णपने आंश अमावास्यायां भवति । अस्मिन् पर्वणिं सर्वत्र विशेषरूपेण दीपा: मार ज्याल्यन्ते । अत एव श्रस्य नाम दीपावली इति वर्तते । अस्मिन् दिने सर्वे जना. स्व-स्व-गृहाणि परिष्कुर्वन्ति । अन्तःर यदिः, नीचैः उपरि, पश्चात् पुरस्तात् , सर्वत्र सम्मार्जना' विधीयते । केचन स्वगृहं मृत्तिकया लेपयन्ति केचन सुधया' लेपन्ति । केचन नानाविधः रङ्गः सगृहारिण भूपयन्ति । बहवः पल्लव-पुष्पादिना अपि स्वगृहाणि श्यलदुर्वन्ति। सत. सायंकाले सर्वे जनाः स्व-स्य-गृहे दीपान ज्यालयन्ति । नगरनिवासिनः जनाः स्वस्य-गृहेषु विद्युद्वर्तिकाः अपि प्रकाश- यन्ति । गृहे, मन्दिरे, गोष्ठे", कृपे, अलिन्दे, द्वारे सर्वत्र दीपा. ज्वाल्यन्ते । अस्मिन् दिने चतुर्दिन दीपाः एव दृष्टिपथम् ४ आयान्ति । सर्वाः दिशः, सर्व गगनमण्डलं च प्रकाशमयं भवति । श्रस्य दिनस्य सायङ्कालिकी शोभा अतुलनीया भवति, शब्दा-१-जलाये जाते है। २-साफ करते हैं। ३-मोतर ४-मागे, सामने । ५-सफाई। ६-की जाती है। - चूना से। -सजाते हैं। ६-सुशोभित करते हैं। १०-बिजली की पत्तियां। ११-पोगा। १२-मोमारा, दालान । १-चारो योर। - नजरों के सामने । १५-पाते है। " . - -

·अस्याः शोभायाः
[२८]
अवर्णनीया भवति । नगरेषु सर्वे जना
दर्शनाय परितः भ्रमन्ति ।
अस्मिन् दिने रानी लक्ष्मीपूजन भवति । तनापि वणिजः
विशेषरूपेण लक्ष्मीपूजा कुर्वन्ति यार्पिक च छाय-व्याय"
गणयन्ति । वह्वः जनाः स्वभाग्य परीक्षायै घतमीडाम् अपि
कुर्वन्ति । एतस्मिन् दिने यहयः जनाः नगीनानि पानाणि वखाणि
च बीएन्ति।
अस्मिन् दिने रात्रिपर्यन्त जना जागरण कुर्वन्ति, परितः
भ्रमन्ति, दीपमाला अवलोकयन्ति, खेलन्ति, मोदन्ते च । अस्या
रानो राजे. अन्तिमे प्रहरे त्रिय शून्' वादयित्वा २ गृहात
गरिद्रायाः निस्सारण कुर्वन्ति ।
२०-होलिका
अस्ति । अय महान्
होलिका हिन्दूनाम् एक उत्सव
आनन्ददायी उत्सवः अस्ति । अय घसन्तोत्सव इत्याप कथ्यते।
अयम् उत्सव फाल्गुनस्य पूर्णिमाया रथा पेनकृष्णपक्षस्य
प्रतिपदि भवति ।
तर प्रथमदिने रानी होलिकादाहः भवति । सर्वे जनाः
स्वस्वनामे एकन' काष्ठादि सञ्चय कुर्वन्ति । स च रानी सर्वे
१६-दनिया।
१७-मामद पोर खर्च । १८-जुए का खेल ।
१९--खरीदतें हैं । २०--पहर में 1 २१-सूर्चा करे। २२-बजाकर ।
-एक जगह । २-लको मादि का सचय ।
१.

·[ २६ ] सम्मिल्य ज्यालयन्ति । अयम् एव विधिः होलिकादाहः कथ्यते। ततः द्वितीयदिने प्रातः धूलिवन्दनं भवति । जनाः धूलि कर्दमं च परस्परं प्रक्षिपन्ति । यह्वः अश्लीलशब्दान् अपि उच्चारयन्ति ! अनेके अश्लीलगीतानि अपि गायन्ति । सर्वे जनाः उन्मत्ता.' इव जायन्ते । सहोभूय सर्वे जनाः स्सस्स्ग्रामे गायन्तः वादयन्तः खेलन्तः हसन्तश्च सर्वतः भ्रमन्ति । ततः अपराहे सायंकाले वा अवीर-गुलालादिकं चलति । फेचन शुप्फमेव अवीरगुलाल मुखे लगयन्ति । केचन जले मेलयित्या शृङ्गिकया' चालयन्ति । गृहे गृहे सम्मिलित-रूपेण गीतानि गीयन्ते । अर्धरात्रि-पर्यन्तं गीतमाद्यादिकं चलति । अस्मिन् दिने अधूपादीनि नानाविधानि मिष्टभोज्यानि अपि भुज्यन्ते। अयं महान् आनन्ददायक उत्सवः अस्ति । अस्मिन् दिने परदेशवासिनः अपि सस्वगृहम् अायान्ति । सर्वे जनाः वैरादिक विस्मृत्य" परस्परं मिलन्ति । सर्वे सबैपां गृहे गच्छन्ति । शरीरं, वस्त्रं, गृह, द्वारं सर्वम् श्नपि रङ्गमयं भवति । सनन हर्पस्य उल्लासस्य च साम्राज्यं भवति । गीतैः वाद्यश्च समस्तं गगन- मण्डलम् अापूरितं भवति । अत एव होलिका हिन्दूनां सर्वप्रियः महोत्सवः अस्ति । इन्कादों। ४-फेंकते हैं। ५-पागल । ६-समान। -संगठित होकर। -सूखा हो । -पिचकारी से ।' १०-यूमा वगैरह । ११-भूलकर।

·, २१--सरस्वतीपूजा सरस्वती अस्माकम् एका देवता अस्ति । इयं ज्ञानस्य देवता अस्ति । यथा शक्ते देवता दुर्गा अस्ति, सम्पत्तेः देयता लक्ष्मीः अस्ति तथैव ज्ञानस्य देवता सरस्वती अस्ति । सरस्वत्याः चत्वारः हस्ता भवन्ति । तेषु एकस्मिन् हस्ते सा पुस्तकं धारयति, एक स्मिन् हस्ते मालां धारयति, एकस्मिन् हस्ते वीणां धारयति तथा एकेन हस्तेन वीणां वादयति । सरस्वत्या. वाहन हंसः अस्ति । इयं पद्मासने तिष्ठति । इयं शुफ्लानि वस्त्राणि धारयति । अस्याः मूर्तिः अतीव मनोहरा गम्भीरा शान्तिमयी प्रसन्नाकारा च भवति । सरस्वती ज्ञानस्य अधिष्ठात्री देवता अस्ति । इयं ज्ञानमयी अस्ति । इयं ज्ञानं ददाति, अज्ञानं दूरीकरोति । इयं वियेकं ददाति, अविवेकं च निवारयति । इयं विद्या ददाति अविद्यां च नाशयति । अत एव सर्वे विद्योपासकाः सरस्वती सेवन्ते, सरस्वती प्रणमन्ति, सरस्वती पूजयन्ति, सरस्वती स्तुवन्ति तथा सरस्वतीम् एव उपासते सरस्वती एव विदुषां विद्यार्थिनां च महामान्या देवता अस्ति । अत एव वसन्तपञ्चम्यां भारतस्य सर्वेषु अपि विद्यालये पु महता समारोहेणं सरस्वत्याः पूजा भवति । यदा सरस्वती प्रसन्ना भवति तदा विद्यार्थिभ्यः विद्यां ददाति, बुद्धि ददाति, विवेकं च ददाति । परं सरस्वती केन प्रकारेण १-सवारी । २-स्तुति करते हैं । -उपासना करते हैं। -विद्वानों को।

·J [ ३१ ] प्रसन्ना भवति ? परिश्रमेण, अभ्यासेन, सदाचारेण, विनयेन, गुरसेवया च। अव विद्याभिलापिभि परिश्रमेय पठनीयम् , पठितस्य पुनः पुनः अभ्यासः पर्तव्यः, सदाचारस्य पालनं कर्तव्यम् , सर्वन विनयेन वर्तितव्यम् तथा गुरजनाना सेवा कर्तव्या । इमानि एव सरस्वतीपूजायाः प्रधानानि सन्ति । २२-दुर्गापूजा श्रीदुर्गा हिन्दुसमाजस्य एका सुप्रसिद्धा देवता अस्ति । काली, चण्डी, दुर्गा, भगवती इत्यादीनि अस्याः अनेकानि नामानि यथा सरस्वती ज्ञानस्य अधिष्ठात्री देवता अस्ति तथैव श्रीदुर्गा शक्ते. अधिष्ठानी देवता अस्ति । अस्याः श्रष्टौ बाहब सन्ति । सर्वेयु हस्तेषु इयम् अस्त्र शस्त्राणि धारयति । सिंहः अस्या वाहन वर्तते । तम् एव प्रारुह्य' इय देवी शस्त्रास्नै शत्रणा दमन करोति । श्रीदुर्गासप्तशती पुस्तके निस्ताररूपेण दुर्गायाः क्था लिखिता अस्ति। अस्माक देशे दुर्गापूजायाः महान् प्रचार अस्ति । तत्रापि महिलासमा विशेषरूपेण दुर्गापूजायाः प्रचारः अस्ति । प्रामे मामे दुर्गायाः मन्दिराणि वर्तन्ते । तर समये समये स्त्रिया गया दुर्गायाः पूजन कुर्वन्ति । गीतानि गायन्ति । परिनमा फुर्वन्ति । मन्दिर प्रक्षालयन्ति । पूजारूपेण विविधपस्तूनि समर्पयन्ति। स्वपल्याणाय च नानाविधा प्रार्थनाः पुर्वन्ति । 1-चढकर । २--घोती है, साफ करती है। ३- पढ़ाती है।

·[ ३२ ] नवरात्रे नव-दिन पर्यन्तं दुर्गादेव्याः विशेषरूपेण पूजा भवति । तदानीं गृहे गृहे दुर्गापूजा भवति । गृहे गृहे दुर्गागीतानि गीयन्ते । गृहे गृहे दुर्गापाठः भवति । नवरात्रस्य अन्ते महान समारोहा भवति । अनेकेषु स्थानेषु मेला लगति । बहुपु नगरेषु महावीर- ध्वजः निस्सरति एवं प्रकारेण सर्वसाधारण-समाजे दुर्गापूजायार विशेषमहत्त्वं वर्तते । शक्तिप्राप्तये सर्वः दुर्गायाः उपासना कर्तव्या । २३-गड़ा गंगा भारतस्य एका महानदी अस्ति । इयं हिमालयात पर्वतात् निर्गन्छति' ततः प्रयागम् आगत्य यमुना-सरस्वतीभ्यां मिलति । पुनः अनेकमार्गः गच्छन्ती समुद्र निपतति । गंगा अर्याणां पवित्रतमा नदी अस्ति । अस्याः शास्त्रेषु महान महिमा वर्णितः अस्ति। गंगायाः जलम् अति पवित्रं मन्यसे । गंगाजलस्य पानेन पापानि शुद्धयन्ति। गंगास्नानस्य अपि बहु महत्त्वं लिखितं वर्तते । अत एव असंरया जनाः प्रतिवर्ष गंगास्नानं फतुं गच्छन्ति । केचन हरिद्वारम् गच्छन्ति, फेचन प्रयागम् गच्छन्ति, फेधन काशीम् गन्छन्ति तथा पेचन श्रन्यानि समीपवर्तीनि स्थानानि । गंगायाः तट पवित्रं सपोमयं च भवति । वहीः कालात गंगातटे साधनः निरसन्ति । ते तत्र तपस्यां कुर्वन्ति ईश्वरस्य घ्यानं च कुर्वन्ति। Y-निकलता है! १-निकलती है । २-नगिन ।

·[ ३३ ]
गगायाः जल स्वास्थ्यकरम् अपि भवति । गगाया: जर्स
कदापि कीटादिना दूपिर न भवति। गगाजलस्य पानेन, गगा-
जलस्य स्पशेण, गगाजले स्नानेन, गगातीरे निवासेन, गगा-
वायुससर्गेण च महान शारीरिक लाभ भवति ।
अस्याः तीरे अनेकानि नगराणि वर्तन्ते । तानि नगराणि
व्यापारस्य प्रधान केन्द्राणि सन्ति । यथा हरिद्वार, प्रयाग, काशी,
पटना, मुगेर, भागलपुर, कलकत्ता । क्षेत्रसेचने व्यापारकरणे
च गगा अस्माक बहु उपकार करोति । एव गगा लोके परलोके
च उभयन हित करोति ।
२४-मेला
।
मेला शब्दः अस्माक समाने अतीय प्रचलित वर्तते । यन
मेला लगति तन बहूना स्त्रीपुरपारणा समुदाय एकन भनति ।
अत एव बहूना मिलनात् तस्य मेला इति नाम प्रसिद्धम् अस्ति
ससारस्य प्रायः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु मेला लगन्ति ।
अस्माक देशे अपि विशिष्वा. साधारणश्च अनेगा. मेला प्रसिद्धाः
सन्ति । भारतवर्षस्य सक्ला. अपि मेला प्रायेण धार्मिकेपु
स्थानेषु, व्रतपर्यादिपु अवसरेषु च लगन्ति । यथा काश्या
शिवरातिसमयये, अयोध्याया रामनामीतिथी, मथुराया गोपाएमी-
तिथी, जगन्नाथपुय्यां रथयानाऽसरे तथा प्रयागे कुम्भसमये च ।
एतदतिरिक्त महणादिसमये काशी प्रयागादि-तीर्थक्षेत्रेषु अपि
मेला: लगन्ति ।
१-खेतों के सोचने में । दोनों जगह ।
।

·( ३४ ) मेलाः द्विविधाः भवन्ति । धर्मप्रधानाः व्यापारप्रधानाध। धर्मप्रधानासु मेलासु घुम्भमेला, व्यापारप्रधानासु मेलासु च सोनपुर मेला विशेषरूपेण प्रसिद्धा वर्तते। सोनपुर मेला तु ससारस्य सुप्रसिद्धासु व्यापारिकमेलासु अन्यतमा कथ्यते । सामाजिकजीवने मेलाना महान् उपयोगः अस्ति । मेलासु प्रावश्यक्वस्तूना व्य विम्यौ भवतः। चित्रनिचिनाणा वसूनाम् अवलोकन भरति 1 सभा सम्मेलनादिपु व्यार यानानि श्न यन्ते । नव-नव प्रदेशाना परिचयः जायते । महापुरुपाणा दर्शन भवति । चिरनियुक्तानि मित्राणि मिलन्ति । विविधदेवाना दर्शनस्य, गगादितीर्थपु स्नानस्य च पुण्यफल लभ्यन्ते । मनोरखनम् , बुद्ध विकाश' व्यावहारिकता त्यादयः अपि श्रनेके लाभाः भवन्ति । परन्तु इमे सर्व लाभाः तदैव भवितुमर्हन्ति" यदा मेलामु सुप्रबन्धः सुव्यवस्था व स्यात् । अनेकासु मेलामु सुप्रयन्धस्य अभावः दृश्यते । तेन क्सचित् चौरादीनाम उपद्रयः, क्वचित् चिपचिकादि रोगाणा प्रकोप, फ्यचित् अग्निदाहस्य" दुर्घटना, क्वचित् सन्छताया अभाव , क्वचित् गमनागमने थसौनियम, क्वचित् स्थानस्य सकीर्णता, क्यचित् साद्यपेयवस्तूना अशुद्धता बेति नाविधाः दुर्व्यवस्था टिगोचरा भवन्ति । तेन जनतायाः महत् कष्ट भरति । अतः मेलाप्रबन्धः अधिकारिमि तथा सुप्रबन्ध यसंन्यः यथा जनताया. निमपि कष्ट न स्यान् । १- सरीसवित्री। २-सुने बाद है। 1-4 दिनों से गिरे। भो।५-हो साते है। इ-सा जाता है। -हेगा मादि।-पासणी । -जाने सोने की वस्तुपोंगा।

·२५-वरयात्रा
यदा कश्चिद् वर: मिनाहार्थ गच्छति तदा तेन सह अन्येऽपि
घवः जना गच्छन्ति । इयम् एव यात्रा वरया इति कथ्यते ।
अस्या यानाया वरः प्रधानः भवति तेन अस्याः यातायाः परयात्रा
इति नाम अस्ति ।
घरयानाया सर्वतः अमे भूतनेन सुन्दरेण च बेपभूपाविना
सुसज्नित पर गच्चति । स शिविकाया' मनोहरे श्रासने
उपनिष्ट तिष्ठति । स्वचित् क्वचिद् वरा घोटकम् अपि
बाराः गच्छन्ति । वरस्य पृष्ठत अन्ये बन्धुवान्धवाः
सम्बन्धिन', सुहृदः, भृत्यकर्मकरा, वाद्यवादकाः, गजाश्वादयश्च
गच्छन्ति । सर्वप्रकारेण सुसज्जिता वरयाना वरस्य गृहात
गीतादिनपुरस्सर महता समारोहेण समुल्लासेन च सह
मङ्गलमय मुहूर्ते निस्सरति ।
कन्याया. ग्रामस्य समीपे परयानिकाणार कल्यावर्तस्य कृते
एक निश्चित स्थान भवति । अस्मिन् स्थाने सर्वे वरपक्षीयाः
जना: एकत्र भान्ति भोजन विश्रामादिक च पुर्वन्ति । सत्तः यदा
द्वारपूनाया समय
आसन्न भवति तदा स परयानिकाः
जनाः घेषभूपादिभिः सुसज्जिताः भूत्वा कन्यागृहं प्रति गमनाय
इतश्च न्याया. द्वारं सम्यक प्रकारेण स्वच्छीत, गोमयादिना
उपलिप्त, हरिद्रया गोधूमचूर्णेने घ चर्चित, पल्लयपुष्पादिना
१--पासको पर । २-घोड़े पर। -बार । ४--वरातियों के
सिये।५-कलेशा के समीप ।
समुद्यदा भवन्ति ।
4

·[ ३६ ] समलंकृतं, रङ्ग चिरङ्ग फागदपत्रादिभिश्च परिशोभित भवति । तर पूर्वत एव सो क्न्यापरीक्षाया नरा. नार्थच सुसज्जिताः सत्य बरस्य वरयात्रायान अवलोकनार्थ समुत्सुकाः तिष्ठन्ति । ततश्च कन्याद्वारत विचिद् दर उभयो पर पन्यापक्षयो मेलन घोटर धायन' च भवति । अनन्तर सर्वे परपीया जना त्वरितमेव विविधयायः गजाश्वादियाहनध सह महता वेगेन अहमहमिकया द्वारे समयताः भवन्ति । ततः द्वारे गणेशादि- पूजन प्रारभ्यते । अस्मिन् अवसरे काचिन मन लानि पश्यन्ते, क्वचिनू गीसानि गोयन्ते, क्वचित् वाद्यानि याद्यन्ते, क्यचित् च स्नेह-सौहार्द-पुरस्सर परस्पर मिलन्तः भालपन्त जनाः दृश्यन्ते । एव च इद द्वारपूजाया. दृश्यम् अतीय रमणीय हर्पन क हदयाह्लादकर च भाति । द्वारपूजानन्तर सर्वे वरपक्षीया जना तस्मिन् स्थाने गच्छन्ति यत्र एतेपा निवासाय नितानस्य' पटमण्डपादीना" च प्रान्धः भवति । तव दिनद्वय दिनत्रय वा वरयाना निवसति । तत एव विवाहस्य अङ्ग-भूतानि सर्वाणि कार्याणि सम्पद्यन्ते । अनन्तर सपु जार्गेपु सम्पन्नेषु तृतीयस्मिन चतुर्थे वा दिने यरयाना पुन स्वस्थान प्रति निवृत्ता भवति । इदमेव वर्तमानकालस्य वरयानाया साधारण स्वरूप वर्तते । ७--पुरोड 15-होड से :१-शामियाना । १.--रापटी।

·२६-पाठशाला । यन पालका शिक्षकेभ्य पाठ पठन्ति सा पाठशाला कथ्यते । शिक्षासस्थासु पाठशाला प्रारम्भिकी शिक्षासस्था अस्ति । अय चालका अक्षरारम्भ कुर्वन्ति तथा प्राथमिकी शिक्षा च प्राप्नुवन्ति । एकस्या पाठशालाया अनेका कक्षा भवन्ति । एकस्या कक्षायाम् एकेक शिक्षक पाठयति । अत प्रत्यक पाठशालासु प्राय य चत्वार पञ्च वा शिक्षका भवन्ति । तपु एक प्रधान शिक्षक भवति अन्ये च सहायकशिक्षका भवन्ति । सर्वा पाठशाला प्रायेण दशवादनकाले' लगन्ति चतुर्वादन- काले च समाप्ति गन्छन्ति । परन्तु अय शीतकालस्य नियम अस्ति । प्रीप्मकाले तु प्रात सार्थ पवादन काले' पाठशाला उद्घाश्यन्ते तथा सार्धदशवादनकाले च पिधीयन्ते । यदा पाठशाला लगति तदा प्रारम्भे सर्वप्रथमम् ईश्वरप्रार्थना भवति । सर्वे चालक पति वद्ध्या तिष्ठन्ति । तपु कश्चित् एक हो वा वालको पूर्व प्रार्थना गायत", तत्पश्चात् अन्य सर्वे वालका गायन्ति । ईश्वरप्रार्थनाया पश्चात् उपस्थिनिदणना भवति । तदनन्तर सर्षे बालका स्वस्थ कक्षा गच्छन्ति, निजे मिने आसने उपविशन्ति, तथा पठन लेसन च प्रारभन्ते" १-दस बजे । २-बार बजे । ३-साढ़े छ बजे। ४-खोसी पाती है।५---साद दस बजे । ६-द की जाती है 10--ौष कर। -गाते हैं।६-हाजिरी।1.--प्रारम्भ करते है।

·[३] भिन्न भिन्न पक्षासु भिन्न भिन्न विषयमा पाठन भवति । क्वचित् साहित्यस्य, कचित् व्याकरणस्य, पुनचिन् गणितस्य, क्यचिन् इतिहासस्य, क्यचिन् भूगोलस्य, क्ाचित चित्रालाया तथा काचित् यन्यविषयाणा प। लेखनकलायाः तथा याचन- फलायाः अपि शिक्षण भवति येन बालकाः सुन्दरलेसने मुन्दर- याचने च कुशला. भनेयुः। मध्ये प्रायः मादनकाले पाठशालासु जलपानस्य कृते अवकाश. "भरति । तस्मिन् समये घटिका पदति । यदा जलपानस्य घण्टिा पदति सदा सर्वे छानाः पठन लेसन च परित्यन्या जलपान कतुं गच्छन्ति । तदानी तपु केचन जलं पियन्ति, केचन भोजन कुर्वन्ति, केचित् च विश्राम पुर्वन्ति । अन्ये च केचित् भ्रमन्ति, फेचित् सेलन्ति, तथा केचित् अन्य साधनः मनोपिनोद युर्वन्ति । तत्पश्चात् अवकाशे समाप्ने पुन' पठितु स्वस्थ-कना छाना गन्छन्ति । पुस्तकपठनातिरिक्त घालफा पानिचित अन्यानि अपि कार्याणि पूर्वन्ति येन तेपा मनोविनोदो भवति, श्रमशक्तिः वर्धते तथा शरीर च स्वस्थ तिष्ठति । तानि कार्याणि इमानि सन्ति- यथा-पिकार्यम् , पाठशालीय पुष्पवाटिकाया ४ सस्कार, श्रमदानम् , खेलन गानादिक च । चतुर्वादनकाले पाठशालाया. अवकाशो भवति । तस्मिन् समये सर्वे बालकाः अवकाशस्य घण्टिका श्रोतु अतीव उत्सुका तिष्ठन्ति । यदाच घण्टिका वदति तदा सर्वे बालकाः भतीव प्रसन्ना भान्ति । सत्त त्वरितमेव स्वस्व पुस्तकानि, लेसनी', ११-घुट्टा । १२-घटो। १३-मोहकर । -फुलवारी की। ५५--सफ ई । १६-तुरन्त हो । १७--कलम । ..

·[३]
.
मसीपात्र, पट्टिकां', सटिक' च गृहीत्या ते स्वं स्वं गर्ह
गन्तु प्रवृत्ताः भवन्ति तथा हसन्तः, पेलन्तः, धावन्तः,
उच्छलन्तः २ कूदमानाः२२, गायम्तः, बदन्तः विवदमानाच
शीघ्रमेव गृहं प्राप्नुवन्ति ।
,
३
२७-~परीक्षा
विद्यार्थिनां योग्यतायाः परीक्षणं परीक्षा इति कथ्यते । परीक्षा
छात्राणां बुद्धः परिश्रमस्य च तोलनस्य' एका महती तुला'
अस्ति । यदा विद्यार्थिना परीक्षा भवति तदा एय तेपां बुद्ध,
प्रतिभायाः, सारणशक्तः, परिश्रनस्य, विद्यानुरागस्य, तथा
लेखनशक्तेः सम्यक परिज्ञानं भवति । अत एव परीक्षायाः
परम्पग शिक्षायाः श्रारम्भकालात् एव श्रागल्छन्ती विलाक्यते ।
परीक्षा द्विविधा भवति, एका पाठशालीया अपरा"
राजकीया च । तन्न पाठसालीया परीक्षा पाठशालायाम् एव
भवति । अस्याः परीक्षायाः सयाँ व्यवस्था पाठशालीयाः
अध्यापकाः एव कुर्वन्ति । इयं च पाठशालीया परीक्षा वर्षे
पारत्रयं भवति । एका त्रिपु मासेसु, एका पसु मासेपु तथा
एफा वर्पस्य अन्ते । इयं गहमरीक्षा अपि उच्यते ।
१८-दायात । १६-पटरी। २०--खलिया। २१-उछलदे
इए । २२-पूनते हुए। २२-लड़वे भागते हुए । २४-पहुँचते हैं ।
१-ठोसने की। २-तराजू । --मच्छी तरह ! ४-माती
हुई। ५-देखी जाती है । ६- दो प्रकार की । ७.दूसरी । सरकारी।
ह-तीनवार।

·[ ४० ] द्वितीया परीक्षा राजकीया भवति । राजकीयपरीक्षायाः सञ्चालन व्यवस्था च राजकीया शिक्षा परीक्षा परिपन्" करोति । इय परीक्षा गृहपरीक्षापेक्षया अधिरा सुव्यवस्थिता, प्रामाणिकी मूल्यवती च अस्ति । य मानः अस्या परीक्षायाम् उत्तीर्ण भवति स एव अमिमकतासु पठितु शक्नोति । इय परीक्षा परिपद्वारा स्वीकृतेपु परीक्षाकेन्द्र पु भवति । येपा छावाणा यस्मिन् परीक्षाकेन्द्र परीक्षा भवित्री भवति सेपा नामानि तस्मिन् परीक्षाकेन्द्र प्रेप्यन्ते । तस्य परीक्षायेन्द्रस्य अध्यक्ष बन पा तेपा विद्यार्थिना परीक्षाया व्यवस्था करोति । छाना निर्धारित समये परीक्षा दातु परीक्षाकेन्द्र पु उपस्थिता' भवन्ति । परीक्षाभयने प्रशाय यदा घण्टिका वदति तदा सर्ने छानाः प्रवेशपत्र गृहीत्या परीक्षाभवने प्रविशन्ति निज च स्थानम् अन्विष्य उपविशन्ति । अनन्तर च यदा द्वितीया घण्टिका वदति तदा तेभ्या प्रश्नपत्राणि दीयन्ते । तर छाना प्रश्नपन्नम् एकपारम् श्राद्योपान्त पठित्वा विचार्य च उत्तरलेसनस्य आरम्भ कुर्वन्ति । परीक्षायसरे सर्वेषु परीक्षाभवनेषु एकेक निरीक्षक भवति य तन निरीक्षणस्य कार्य करोति । परीक्षासमये समात्ते तत पूर्वम् एष वा छाम या साम् उत्तरपुस्तिका निरीक्षकाय समर्प्य परीक्षाभवनाद् यहि निस्सरन्ति । परीक्षावसरे परीक्षार्थिना कृते अनेके नियमा भवन्ति येपा पालन परमावश्यक भवति । यथा-परीक्षार्थिमि किमपि पुस्तक पर वा सह नेतु न शस्यते, परीक्षार्थिन परस्पर वार्तालाप कर्तु न शक्नुवन्ति तथा एक परीक्षार्था अन्यपरीक्षार्थिन लेखस्य १०-बोर्ड । ११-होने वालो। १२-भेज दिये जाते हैं। १३-४ कर । १४-दकर । १५-बाहर । १६-निकल जाडे हैं।

·कश्चिद पाधक भवति तदा तस्य उपरि कुपिता भूखा तन सह अनुचित उपाये परीक्षासु सफलता प्राप्नुवन्ति अपि । तथापि अय मार्ग विद्यार्थिना ते श्रेयस्सर नास्ति । परीनार्थिमि परीक्षानियमांना पालन विधाय पराचाया मयादा रखपाया। । । [ ४१ ] अनुकरण कर्तुं न शक्नोति इत्यादि । एतेपा नियमानाम् उल्लघन कुर्वन् पराक्षार्थी एडनीय भवति । यदि एतेषा नियमाना कठोरतया पालन न स्यात् तर्हि परीक्षाया किमपि मूल्यमेन न भविष्यति। श्रत परीक्षाया मूल्यस्य महत्त्वस्य च रक्षणार्थ एपा नियमाना महती उपयागिता वर्तते । परन्तु महत दु सस्य अय निपय वर्तते यत् आधुनिका विद्यार्थिन एतेषा नियमाना पालने ध्यान न ददते । अनेके तु एतेपा नियमाना उल्लयने एच आत्मन गौरव मन्वन्ते । यदि परीक्षार्थिना किमपि नियमविरुद्ध कार्य या कश्चित् निरीक्षक तर हस्तक्षेप करोति तदा तेन सह कलह कुर्वन्ति । अवसर लच्या तदुपरि आक्रमणम् अपि कुर्वन्ति । कदाचित् इत्यामपि कुर्वन्ति । एतादृशा घटना सम्प्रति साधारणी सवृत्ता वर्तते । परन्तु छानसमानस्य कृते अय महान् लग्नाया विषय अस्ति । ईश निन्दनीय कार्य कृत्वा छाना न केवलम् आत्मन एव हानि कुर्वन्ति प्रत्युत समूर्णस्य छानसमानस्य मुस कलक्षयन्ति । विधार्थिनाम् अस्य दोपस्य प्रधान कारणम् इद वर्तते यत् आधुनिका छाना अध्ययने तु परिश्रम कतुं न इच्छन्ति परन्तु उत्तीणा भरितुम् अयश्यम् इच्छन्ति । अत एव ते उत्तार्णताया- अनुचितानाम् उपायानाम् अवलम्पन पुर्वन्ति । तत्र च यदि अनेकान दुर्व्यवहारान् कुर्वन्ति । अनके चीर्य-पृशला हा १७-हो गई। १५-उत्तीर्ण होने के लिये।

·[ ४२ ] तथा च अध्ययने परिश्रम. फर्तव्यः यथा अनुचितोपायानाम् अवलम्बनं विनय ते परीतायां सफलता प्राप्नुयुः । २८-यात्रा यानाशदस्य साधारणः अर्थ. "गमनम्। अस्ति । तथापि श्रय शब्द दूरगमने एय प्रचलितः वर्तते । यदा कश्चित्र मनुष्य एकस्मात् स्थानात् करिमश्चित् दूरवर्तिनि स्थाने गच्छति तदा स याना करोति इति कथ्यते। अत एव ये जनाः दूरदेशेषु भ्रमणार्थ गच्छन्ति ते "यानिणा" इति उच्यन्ते । याना अनेक उद्देश्य विधीयते । केचन जना तीर्थेषु भ्रमणार्थ याना कुर्वन्ति । केचन जनाः ऐतिहासिकस्थानाना निरीक्षणार्थ याग कुर्यन्ति ! अन्ये जनाः प्राकृतिकाना दृश्याना दर्शनाय यात्रा पूर्वन्ति । एवमेव केचन विद्योपार्जनाय, केचन धनोपार्जनाय, पेचन धर्मप्रचाराय, फेचन विजयाय तथा केचन यश प्राप्तये च याना कुर्वन्ति । यानायाः मानवजीवने बहु महत्त्व वर्तते। मनुष्यः केवलम् एकस्मिन् स्थाने स्थित्वा' सम्यक् उन्नति कर्तुं न शक्नोति । यदा स दूर दूर-देशेषु गच्छति, अनेकेषु स्थानेषु भ्रमति, अनेकैः पुरुष सह मिलति तथा अनेकानि च मनुष्यकृतानि आश्चर्य- १६-पा जाये। १-कोई । २-किसी। -की जाती है। ४. देखने के लिये। 1-रहकर।६-मच्छी तरह। - ·- | ४३ । जनकानि वस्तूनि स्वनेनाभ्या पश्यति तदा तस्य बुद्ध विकाशो भवति, तस्य हृदय महत्वाकाक्षा.' उत्पद्यन्ते, तस्य कर्ट वशक्तिः वृद्धि गच्छति, तस्य उत्साहो यर्धते तथा स कामपि विशेषरूपेण उल्लेखनीयाम् उन्नति करोति । एतदपेक्षया थानया अन्ये अपि अनेके लाभा. सम्मपन्ति । मनुष्य यदा स्वस्थान परित्यज्य दूरदेश गच्छति तदा तस्य व्यवहार कुशलता आयाति,' परिचय पद्धते, सहनशीलता श्रागच्छति, मनोविनोदः जायते, तथा कष्टसहिष्णुता, आत्म- निर्भरता चेत्यादयः गुणा विकसिताः भवन्ति । प्राचीनकाले दूरयानासु महवी कठिनता आसीत् । मार्गा विकटाः आसन् । वाहनाना' सुलभता न आसीत् । समय श्रम द्रव्य च अत्यधिक लगति स्म । तथापि बह्य जना जलमार्गेण स्थलमार्गेण च देशदेशान्तरेषु भ्रमण कुर्वन्ति स्म । बहब विदेशवासिन पर्यटका" नानानदीनदान उत्तीर्य, गिरिपर्वतान् उल्लध्य, समुद्रान् च अतिनम्य अस्माक देशे भ्रमणार्थम् आगतवन्त " सन्ति । अस्मान देशस्य अपि वयः जना ऋपय , मुगय , पणिज: निद्वासः, धर्मप्रचारका , राजान राजदूताश्च निदेशेषु गतपन्त " सन्ति । एव च मानासमाजे दूरयानाया परम्परा रहो कालात् श्रागच्छति। दूरयामा उन्नतिशील-मानवसमाजस्य कृते जीवनस्य एक आवश्यकः कार्यममः अस्ति। ७-महान् बनने की इच्छायें। -काम करने को पक्ति। उस्लेख करने योग । १०-माती है । ११-सवारियों को। १२-फैन करने वाले, घूमने वाले। ११-तेरकर, पार कर। १४-माप कर। १५--भाये।१६-व्यापारी १७--एये । .

·[ ४४ ] इदानी तु याना अतीव सरला सम्वृत्ता वर्तते। मार्गाणां यानाना या काचित न्यूनता नास्ति । द्रव्ये सति अल्पकालेन जनः समस्ते अपि विश्व स्मिन् भ्रमण कर्तुं शक्नोति । जलमार्गेण, स्थलमार्गेण, आकाशमार्गेण वा मनुष्य स्वच्छन्द भ्रमण कर्तुं पारयति अभीष्ट च कार्य साधयितु शक्नोति । अत यानाया सर्वेषु साधनेषु विद्यमानेषु मनुष्यैः अवश्यमेन यानाद्वारा जायमानाना विविघलाभाना प्राप्तये प्रयत्न कर्तव्यः। साधनसम्पन्ना अपि पहष. जना बालस्येन, फार्पण्येन, कष्टभयेन, गृहकार्यहानि-भयेन वा गृहाद् यहि न निस्सरन्ति । ते गृहे स्थिताः एप परम सन्तोप भजन्ते । परन्तु इमा कूपमण्डूक- सदृशी वृत्ति परित्यज्य अात्मन पिकासाय अवश्यमेव श्रमण विधेयम् । २९--कृपकाणां दिनचर्या ये पृपि' कुर्वन्ति ते कृपकाः' कथ्यन्ते। अस्माक देश कृषिप्रधान देशः अस्ति । अत्र कृपयाणा सरया अधिका वर्तते । कृपकाः पृपिं कृत्वा जीवनोपयोगीनि यहूनि वस्तूनि उत्पादयन्ति । ते एव यस्तुभिः सर्वे जना जीवन्ति । अतः समाजत्य जीवन धारण च कृपकाणाम् एव उपरि निर्भर वर्तते । -होने वाले । १६-कुएं के मेढक के समान प्रर्णत संकुषित। २.-व्यवहार। १- खेती । २-किसान । ३- उत्पस परते है।

·[ ४५ ]
कृषि महता परिश्रमेण भवति । अतएव कृपकाणा दिनचर्या
अवीव कठोरा श्रममयी च भाति । तेपा जीवने विश्वनामाय
मनोरञ्जनाय या अतीय अल्प अवसर मिलति । कृषकाः
प्रात कालान् श्रारभ्य सायसालपर्यन्त कठिन परिश्रम कुर्वन्ति ।
रात्री श्रपि ते पूर्णरूपेण विश्रामाय शयनाय या समय न लभन्ते ।
यदा रानि विञ्चित् अाशिष्टा भाति तदैव कृपका'
उत्तिष्ठन्ति । उत्थाय ते रामनाम क्यान्त । तत गोष्ट' गत्वा
तन फीरो' यद्धान पशून मोचयन्ति' । मोचयित्वा च तान् पशून्
ते भोजनस्थाने वनन्ति पास सादिक च पादयन्ति ।
ये पशव फेरल पास घुस या न सादन्ति तेभ्य ते हरितपास",
तुष"फ कादिकार च ददते तथा लवणेन सह सक्तून् ।
अपि पाययन्ति।
एवं च महता मनोयोगेन पशुन् सादयित्वा, स्वय च
सिधित् प्रातराश पृत्या पार से व पारश्यरे सामयिक
पपायें सलग्नो भयन्ति ।
कृपकाया पायर्याणि गातो अनुसार भिन्न-भिन्नानि भवन्ति ।
यदा यपनस्य काल ' आगच्छति तदा ते पुरालेन क्षेत्राणि
सनन्ति । हलेन क्षेत्राणि वर्षन्ति । द्वित्तीया पनि
सनीयार पुन्ति। शम्या फुर्वन्ति । क्षेत्रेभ्य पुश यण्टका
Y-बायो। ५-घोटा। - --सोस है। --पास,
भूगा गह६-लिसाते है । १५-हरी पास । ११-शो। १२--
खरी मारि। १५-तू। १४-पिताते है । लेका, बसपान ।
१९ोनेरा रामय । १५-पुरारी से, पाहे से । १-डों को।
११-मोठे है। २.- --बोये है। २१-दुबारा बोता है। २१-
निगरापोऽने ।। २१-सोमरा करते है।

·+
,
[-४६ ]
दीनि अपसारयन्ति ततः शुभे मुहूर्ते वीजानि यन्ति,
वीजगनि उप्त्वा क्षेत्रं कोटिशन" समीकुर्वन्ति । सतः
मध्ये क्षेत्राणि सिन्ति । घास-तृणादिकं शोधयन्ति।
मञ्चपुरी उपविश्य क्षेत्राणि च रक्षन्ति ।
यदा शस्यं परिपक्यं भवति तदा फर्तनस्य कार्य प्रारभ्यते ।
सर्वे जनाः हस्ते हरते दागाणि", गृहीत्याः क्षेत्रेषु गच्छन्ति ।
तेषु केचित् शस्यानि" लुमन्नि केचित् पुआनि",
वनतिर, केचित् घ तानि सले३८ श्रानयन्ति। सले
श्रानीतेषु सर्व-सस्येपु तत्र मेधि' घद्ध्वा तथा अनेकान् बली-
यीन दामनिन योजयित्वा शस्याना कण्डन भवति । ततश्च
शूपादिभिः १ उत्पवनं ४ भवति । अनन्तरं विशुद्ध धान्यं गृहे.
आनीयते४५
वर्षाकाले कृषकाः धान्यानि वपन्ति । तत. पुरुपाः तथा
स्त्रियः उभये अपि धान्यं रोपयन्ति । धान्यरोपणकाले स्त्रियः
सामूहिकरूपेण रोपणगीतानि गायन्ति । तानि गीतानि अनीय
मनोहराणि भवन्ति ।
मध्याह्नकाले अनेके फुपकाः क्षेत्रेषु एव भोजनं कुर्वन्ति ।
तेषां स्त्रियः यथोपस्थितं भोजनं जलं च क्षेत्रेषु नपन्ति । सता ते
२४- हटाते हैं । २५-बोते हैं। २६-बोकर । २५-हेगो से।
२८-बराबर करते है। २६-सौंचते है। ३० -सोहते है, साफ
करते हैं। ३१--मचानों पर । ३१-कारने का। १३-हैसिया ।
३४-फसल । ३५--काटते हैं। ३६-पूज। ३७--वाघते हैं।
३८-खलिहान में। ३६-पहुंचाने हैं। ४०--नेह । १-देवरी ।
में। ४२--देवरो। ४३-सूप मादि से। -भोसवनी । ४५--
इकट्ठा करने का

·[ ४७ ] तत्रैव भोजनं कुर्वन्ति विनाम च। तदनन्तरं पुनः कायें सलग्नाः भवन्ति। । उपरिलिसित कार्यातिरिक्त घासादीना समाहरणस्य" अपि महान् भारः कृपकाणा शिर्रास भनति । ते स्वभोजनापेक्षया पशना भोजनस्य प्रबन्ध प्रथमम् श्रावश्यक मन्यन्ते । तदर्थ प्रतिदिनम् अनेके पुरुषा. स्त्रिया तथा बालका सुरमय पिटक च पादाय घासकर्तनाय" इतस्तत गच्छन्ति । कदाचित् वशपत्राणि प्रोटयन्ति । यदा इत्तूणा" कर्टनस्य कालः समायाति तदा इनुपनाणा पर्तनाय कृपकाः माघमासस्य भयङ्करे शीतकाले एक साधारण पटशरीरे धृत्वा कम्पमाना: इतुक्षेनेपु गन्दन्ति । एष महता श्रमेण कप्टेन च परानाम् प्राहारस्य अनन्ध कुर्वन्ति । इद सर्व कार्य दिने सम्पाद्य सायकाले कृपकाः किश्चित् विनाम कर्तुं समय लभन्ते । तस्मिन् समये केचित् निश्राम कुर्वन्ति, केचित् जलपान पुर्नन्ति, फेचित श्रावश्यकवस्तूनि लवयतेलादीनि केतु५४ विपणी गच्छन्ति, कैचित् च अवशि- टानि कार्याणि एव सम्पादयन्ति । वहव स्नानम् अपि सायङ्काले एर पुर्नन्ति । सत. सायवालस्य कृत्ये समाप्ते पुन रानी बहु- विलम्ब पर्यन्त विविधानि कार्याणि सम्पाद्य भोजन च कृत्वा शयन पुर्वन्ति । इद कृपकाणा दिनचर्यायाः सामान्य स्वरूपं धर्सते । घस्तुतस्तु कृपकाणा वटूनि कार्याणि भवन्ति । ते अहोरात्र परिश्नमं ४६-खुरपी। ४७-खांची। ४८-घास गरने के लिये। ४- बांस के पते । ५०-तोहते है। ५१-ईखों के। १२-कपड़ा। ५३-करके। 1-खरीदने के लिये।५।वापार में।

·[.४८ -]
कुर्वन्ति । शीतम श्रातपं या न गण्यन्ति । यहूनि कष्टानि
सहन्ते । तथापि तेषां फार्यस्य समाप्तिः न भवति ।
एतादृशं घोरं परिश्रमं पुर्वाणाः अपि कृपकाः मुखिनः न
सन्ति इति दुःखस्य विषयो वर्तते ।
+
३०-द्विक्रिका (बाइसिकिल)
येन मनुप्याः यात्रां कुर्वन्ति यद् 'यानम्" इति कथ्यते ।
यानानि यहुविधानि भवन्ति । तेषु एवं यानेपु द्विचरिका अपि
एकं यानं वर्तते । श्रस्य समाले सम्प्रति महान् प्रचारः वर्तते ।
अस्मिन् याने द्वे चक्रे भयतः । अतएव अस्य नाम द्विचतिका
इति कथ्यने । एक चक्रम् अग्रे भवति तथा एक चळं पृष्ठे
भवति । मध्ये एकः लौहदण्डः भवति येन उभे अपि चके
सम्बद्ध तिष्ठतः । द्विचत्रिकायाम् एका लौहशंसला' अपि
भवति या पादके पृष्टचक्रे च संलग्ना भवति । यदा आरोहकः
आसने उपविश्य पादकं पादाभ्याम् श्रान्ति तदा लौहशखला
चलति । तस्याः चलनेन चक्रे अपि चलतः।
अप्रिम चक्र द्वे हस्तके' भवतः। आरोही ते उभे हस्तके
हस्ताभ्यां गृहीत्वा तथा यामेन पादकम् अाक्रम्य' श्रासने
+
५६-धूप । ५७-करते हुए।
१-उवारी। २-दोतो। 1-एक में जुड़े हुए 1 ४--रहते है ।
-लोहे की बनी हुई पेन । ६-पहिल। ७-सदार, चढ़ने वाला।
:-मारता है । ९- हैनिम । 10-दवा कर ।
।

·[ ४६ ] उपविशति । ततश्च पादाभ्या द्विपरिका चालयति। आरोही इच्छानुसार मन्द मन्द वेगेन च द्विचस्किा चालयितु शक्नोति । द्विचम्किा येगेन चलति । अतः अग्ने चलता जनानाम् अपसरणाय" पूर्नमेव सूचनाप्रदानस्य आवश्यकता भवति । तदर्थ द्विचत्रिकाया दक्षिणे हस्तके एका घटिका आवद्धा" भवति । ताम् एव घण्टिका वायत्या पारोहिण १४ अप्रै चलत पथिकान् अपसतुं सूचना ददते । यदि कश्चिद् वधिर पथिक घण्टिकावादन न शृणुयात् , अथवा पश्चित् अयोध वालक मार्गे श्रापतेत्" प्रथया अन्यः जने सह सघर्पस्य सम्भावना स्यात् सदा चलन्त्या द्विचम्किाया अवरोधनम् अपि परमावश्यक भवति । एतदर्थ द्विवक्रिकाया एक गमनप्रतिरोधक यन्त्रशयल भवति । तद् उभयो. अपि चन्यो सम्बद्ध भवति। तद्वारा पाराहिण चलन्ती द्विचरिकाम् अवरुध्य नीचे, अवतरन्ति तथा दुर्घटनात: आस्मान पर च रक्षयन्ति । अयमेव द्विचरिफाया सामान्य परिचय अस्ति । अधिकाश- जमाना कृत इद यान महत् उपकारक वर्तते । अस्मिन् अनेके लामाः सन्ति । प्रथमत. इद बहु मह२२ नास्ति । द्वितीयत एतद् द्वारा अल्पसमयेन बहुदूरपर्यन्त गन्तु तथा आगन्तु शक्यते । एक समर्थ पुरुषः अनेन यानेन एकेन दिनेन २०-२५ कोशपर्यन्त गन्तु पारयति । तृतीयत एतस्य रक्षणे प्रतिदिन ११-हटाने के लिये । १२-बंधी हो, लगी हुई। १५-बना कर । १४-मबार । १५ हटने के लिए।१६-मा पढे । १७- रोषना। १५-चाल रोकने दासा । १६-पुर्ण । ९-रोक कर। २१-उतर पाते हैं । २२-महगा। । -+- ·या एतस्य सेवायै . [ ५० ] कश्चिद् व्ययः अपि नास्ति । न इदं अश्यादिवत् घासं भक्षयति न च मृत्तरवत् । तैलमेव पियति । फस्यचित् भृत्यस्य प्रयोजन भवति । चतुर्थतः एतस्मात् किमपि भयं अपि न भवति । न इदं घलीवई' इव शृगाभ्यां हन्ति न च अश्व इव दन्तैः दशति । हस्ती इव भयानका अपि न भवति । पञ्चमतः एतद्द्वारा अमे पृष्ठे च धृत्या पहनि वस्तूनि अपि जनः नेतुं शक्नोति तथा एकं द्वयं वा जनमपि चोदुर शक्नोति। इमे सर्वे द्विवक्रिकायाः जायमाना. लाभाः सन्ति । एभिः कारणः येषां जनानां कृते सर्वदा इतस्ततः गमनागमने आवश्यके भवतः सेपां कृते एतत्समानं सुविधाजनकं किमपि अन्यद् यानं नास्ति । अनेन यानेन छात्राः, अध्यापका', पर्यटकाः, प्रचारक, सामाजिकाः कार्यकर्तारः, साधारणाः अधिकारिणः, भृत्याः, चिकित्सक, पत्रवाहकाः२%, तथा अन्ये च जनाः महता सुसेन सौविध्येन च यथेच्छे भ्रमन्ति स्वकार्य च सम्पाद- यन्ति । यदि इदं यानं न भविष्यत् तर्हि गमनागमनयोः महती असुविधा अभविष्यत् । अतः येन इदं यानं निर्मितं तेन जगतः महान् उपकारः कृत.। नमो नमः तस्मै महापुरुषाय अनेक-जन-जीवन- सहायकाय। - २१-मोटर। १४-वेल | २५-काटता है। २६ ढोने को। २७-भुमका । २८-चिट्टी ढोने वाला, डाकिया ।

·३१-~वाष्पशकटम् ( रेलगाड़ी )
थानायाः यानि अनेकानि साधनानि सम्प्रति प्रचलितानि
सन्ति तेषु एक साधनं वाप्पशष्टम् अपि अस्ति । इद साधनं
सांपेक्षया श्रेष्ठतरं सुगमतर च अस्ति ।
इदं शस्ट बाप्पद्वारा चलति थत एष याप्पशकटं
कथ्यते । एतस्मिन् भने शकटवाइकर वाष्पयन्त्र भवति ।
तत्पश्चात् परस्पर सम्बद्धाः अनेकाः सम्पुटकाः भरन्तियान्
आरा मनुष्याः यात्रा कुर्वन्ति । एषु सम्पुटपु जनानाम्
उपरेशनाय वस्तूना स्थापनाय च स्थानानि निर्मितानि भवन्ति ।
प्रत्येकं सम्पुटके प्रवेशाय निर्गमनाय च उभयोः पार्श्वयोः
द्वाराणि तथा वायो प्रकाशस्य च आगमनाय अनेकानि
वातायनानि" अपि भवन्ति । प्रतिसम्पुटकं विद्युत्प्रकाशस्य"
विद्य ध्यजनस्य
मूनपुरीपोत्सर्ग स्थानस्य च
व्यस्था भवति ।
इदं वाप्पशक्टं भूमौ न चलति प्रत्युत भूम्या उपरि
निर्मिते पट्टद्वयात्मके लोहमार्गे'५ चलति । प्रत्येक
सम्पुटकस्य नीर्चः चत्वारि चमाणि भवन्ति । तानि चत्राणि
१-गाड़ो। २-भाफ द्वारा। है..गाडी होने वाला । --
इन्जिन । ५- जुड़े हुए। ६-डिम्बे । ७- चार । -दोनों।
६-गस । १०-खिडकियो। ११-बिजलीबतो। १२-विजली
का पंक्षा । १५-पेशाय पोर पंसाने का स्थान । १४-दो पटरी
थाले । १५-सोहे के मार्ग पर ।
तथा

·14
[ ५२ ]
भुम्याः उपरि विच्छादितयोः" लौहपट्टयो उपरि चलन्ति ।
इमौ लोहपट्टी अतीव न्ढौ पुष्टौ च भवतः।
वाप्पशक्टस्य विरामाय" चितुरेषु क्रोशेपु एकेक्म्
अवस्थाना भवति । तर नियतसमये वाप्पशकटम् आगत्य
विरमति । शक्टस्य आगमनात् पूर्वम् एव यानिण. चिटिका
गृहीत्वा शक्टे आरोहणाय" सन्नद्धाः तिष्ठन्ति । यदा शकटम्
आगत्य अवस्थाने विरमति तदा यानिणः यथास्थानम्
आरोहन्ति । ये च तत्र अवरोहका। भवन्ति ते तर
अयरोहन्ति । अन्ये च यानिण तन अवरुद्ध साद्यवस्तूनि
विक्रीणन्ति", जलपान पुर्वन्ति, इतस्ततः णेन मनोविनोद
सुर्वन्ति तथा प्रायास" दूरीकुर्वन्ति । ततः विरामसमये समाप्ते
पुन शकटी अग्रिम अवस्थान प्रति प्रस्थिता भयनि । सम्पूर्णे
देश एव प्रकारण अहोरान वाप्पशकटस्य गमनागमन
चलति ।
इद बाप्पशकट लोकाना कृते यात्रायै सर्वोत्तम साधन
वर्तते । अस्मिन् याने अपेक्षितानि सर्वाणि सुखसाधनानि
विद्यमानानि भवन्ति । अद्यावधि या काश्चन जुटय आसन्
तासा पूर्तये अपि वर्तमानप्रशासनस्य सचारनिभागः२९
पूर्णतया चेष्टमान वर्तते । सम्प्रति अवस्थाने अवस्थाने जलस्य,
मृत्तिाया, रिनामागारस्य, छायाया, प्रकाशस्य च समुचित
प्रबन्ध नियमाण वर्तते । शरटे अपि प्रकाशस्य, व्यजनस्य,
१६-विझाये हुए । १४-काने के लिये । १८-स्टेशन । १६-
टिष्ट । २.-चढ़ने के लिये । २१-उतरने वाले । २२-उतरते
है। २१-तरर। २r-चंठ है । २१-पावट! १-सि.
राज | १४-मारक ! २८-सरकार का |२६-रेलवे विभाग।

·-
।
.
[ ५३ ]
शयनस्थानस्य, स्वच्छताया, जलस्य च पूर्वापेक्षया शोभना
व्यवस्था नियमाणा वर्तते । दृरयारिणा, छानाणा, शिक्षकाणा
तथा भृतिकराणा जनाना शुल्केऽपि सुविधा निहिता वर्तते
अमे च अनेकानेक मुससौविध्य-सम्पादनस्य योजना वर्तते इति
समाचारपत्रेषु पश्याम ।
वाप्पशकटद्वारा यात्राकरणे महत आनन्दस्य अपि अनुभव,
भवति । सुदूरयानाया यदा यय नानाविधानि वस्तूनि पश्याम ,
नानाविध. पुरुपो सह मिलाम , नानाविधा. भापा शृणुम ,
नामानिधा वेपभूपा अश्लोकयाम तथा महता वेगेन वर्धमाने
वाप्पशफ्टे वातायनेन यदा क्षणे क्षणे नूतननूतनामा नदनदीनाम् ,
गिरिपर्वतानाम , तरलतानाम् , पशुपक्षिणाम् , तथा प्रामनगराणा
साक्षात्कार कुर्म तदा महान् आनन्द अनुभूयते । सस्मिन्
समय चाप्पशक्ट परित्यज्य अन्यन गन्तुम इन्छा न भगति ।
परन्तु एभि गुण सह बाप्पशकटे फेचन दोपा अपि
सन्ति । यथा वाप्पशक्टेषु परस्पर सङ्घर्ष, सेपा पहाद।।
अवतरणम्, गमनागमनसमयस्य उलधनम्, चौराणाम्
मेलादिपु महान् सम्मई तथा क्यचित् क्वचित् जलादीना
दुर्व्यवस्था चेति । यदि इमा थापा न स्यु तदा याप्पशक्ट
यात्रिणा ते महत् सुखकर गमनसाधन भविष्यति ।
,
-
D
m
पा-मौकी ले पाते । ३१-पटरी मे। १२-उतरना।
५-मीरा

·३२-रामलीला रामलीला एकप्रकारेण श्रीरामचन्द्रस्य अशेपं चरितानाम् 'अभिनयः अस्ति । अस्याः अस्माकं देशे महान् प्रचारः अस्ति । भारतस्य प्रायः सर्वेषु नगरेषु रामलीलायाः अभिनयः भवति । अनेके मामीणाः अपि स्वस्त्रप्रामेषु रामलीलायाः आयोजन कुर्वन्ति। रामलीला प्रायेण आश्विनमासे भवति । रामलीलायां रामायणे वर्णितस्य सम्पूर्णस्य रामचरितस्य अभिनयः भवति अतः अस्याः पूर्ती' बहूनि दिनानि लगन्ति । यत्र जनानां साधनानां च न्यूनता न भवति तत्र एकमासात् अपि अधिक- काल-पर्यन्तं रामलीला चलति । रामलीलायाः समस्तः अभिनया संवादश्च श्रीरामचरितमानसानुसारं भवति । एक: वाचका रामायणं याचयति तदनुसारं च सर्वाणि पात्राणि स्व स्वं कार्य सम्पादयन्ति । मध्ये मध्ये आवश्यकनानुसारं गीत-वाद्यादीनाम् अपि कार्यक्रमः संचलति । समाजे मनोरन्जनेन सह धार्मिक शित्तायाः प्रचारः रामलीलायाः प्रधानम् उद्देश्यं वर्तते । सामान्यजनतायाः हृदये नीरसेन ज्ञानोपदेशेन तथा धार्मिक भावना न उत्पद्यते' यथा सरसेन अभिनयादिना उत्पद्यते । धर्मस्य शुभम् अधर्मस्य घ अशुभं परिणामं दृष्ट्वा दर्शकानां हृदये स्वतः एव धर्माचरणं प्रति अभिरुचिः भवति । अतएव नाट्यद्वारा १- सम्पूर्ण। --नाटक | ३-ग्रामवासी, देहाती। ४--पूरा करने में |५-भो । ६-पता है। --उपम होता है।

·[ ५५ ] मनोरञ्जनेन सह सुशिक्षाप्रचारस्य परम्परा बहोः कालात् आगच्छति । रामलीला अपि ईदृशमेव एक साधनं वर्तते येन जनतायाः मनोरञ्जनम् अपि भवति तथा श्रीराम-सीता-लक्ष्मण- भरत-महावीर-प्रभृतीनां महापुरुषाणां जीवनेव अत्युत्तमा शिक्षा अपि मिलति । मानवसमाजस्य लोक-परलोक-हिताय तथा सर्वाङ्ग पूर्णा शिक्षा श्रीरामादीनाम् आदर्शचरितेभ्यः मिलति न तथा अन्येन केनापि उपायेन । पुत्रस्य पित्रा तथा मात्रा सह, भार्यायाः पत्या सह स्तुपायाः श्यना' सह, सेवकस्व स्वामिना सह, प्रजायाः राज्ञा सह, मनुष्य च मनुष्येण सह कीदृशः व्यवहारः समुचितः इति विपये रामचरितात् उस्कृष्टतमर शिक्षा मिलति। अनया दृष्ट्या भारतीयसमाजे रामायणस्य रामलीलायाश्च महती उपयोगिता वर्तते । परन्तु वेदस्य अयं विपयः वर्तते यत् सम्पति भारतीय- जनतायाः यथा सिनेमादिपु अनुरागः वर्तते तथा परम्परागतेपु रामलीलादिपु अभिनयेषु न वर्तते । अतएव ते इमानि प्राचीनानि मनोरञ्जन-साधनानि उपेक्षादृष्ट्या अवलोकयन्ति । परन्तु एपा प्रवृत्तिः देशस्य कृते कल्याणकरी नास्ति । रामलीलाद्वारा समाजस्य यत् कल्याणं सम्भवति तत् सिनेमाद्वारा जन्मशतेन अपि न सम्भवति । अतः प्राचीनेषु शिक्षाप्रदेष मनोरंजन- साधनेषु पुनः ध्यानदानस्य तेषां बहुलरूपेण प्रचारस्य च महती आवश्यकता वर्तते । विशेषतश्च अस्मिन् धर्मस्य नैतिकतायाश्च भयरे वाससमये। -पुत्रवधूका ।६--सास से।

·३३-कन्दुक-कीड़ा फन्दुकेन' या क्रीडा भवति सा फन्दुफरीदा फध्यते । फ्रीडाः द्विविधा भयन्ति । गहमीडाः पहिलोडाच । गहे उपविश्य याः क्रीडा क्रीडयन्ते ता: गृहमीडा इति उच्यन्ते । गृहाद् पहिः विस्तृते कोडाप्रागणे याः क्रीडाः क्रीडयन्ते ताः यहिः क्रीडा इति उच्यन्ते । खेलनम् , कूर्दनम् , धाननम् , उल्लयनम् कपर्दी, कन्दुकम् , पादफन्दुकम् तथा बीटा इत्यादयः मोडाः पहिः क्रीडाः सन्ति। कन्दुकनीडा अस्माकं देशस्य अतिप्राचीना तथा अतिप्रिया क्रीडा अस्ति । संस्कृतसाहित्यस्य अनेकेषु अन्धेपु स्त्रीपुरुषाणां कन्दुकक्रीडायाः अतीव मनोहरं वर्णनं मिलति । प्राचीनसमये कन्दुकक्रीडा-विपये "कन्दुकतन्त्र" नामक एकः महान् मन्थः अपि श्रासीत् । अनेन ज्ञायते यत् अस्माकं देशस्य क्रीडासु कन्दुफीडायाः कियत् महत्त्वपूर्ण स्थानम् आसीत। अस्मिन अपि समये कन्दुकक्रीडायाः महान् प्रचारः अस्ति । प्रामे प्रामे, गृहे गृहे, विद्यालये विद्यालये च सर्वत्र बालकाः विद्यार्थिनश्च फन्दुफेन पादकन्दुकेन च खेलन्ति । अस्य खेलस्य प्रतियोगिताया अपि अनेकेषु स्थानेषु प्रतिवर्षम् आयोजना भवति यत्र महता उत्साहन बहवः सेलकाः दर्शकाश्च सम्मिलिताः भवन्ति । १द से । २-खेली जाती है। ३-उबलना | ४-कबड्डी । ५--फुटपाल । (-क्रिकेट ।

·[ ५७ ] अस्मिन् खेले सेलकाना द्वेदले भवत । एकस्मिन् एकस्मिन् दले दश दश सेलका भान्ति । उभयोः दलयो मध्ये एक मध्यस्थ भवति य नीडासमये सुव्यवस्था करोति, अव्यवस्था वारयति, नियमनिर्देश करोति तथा विगादे समुपस्थिते मध्यस्थता पति । फन्दुकनीया तथा अन्याभिः अपि क्रीडाभि क्रीडकाना महान् लाभ भवति । कीडने घायनादिना शरीरस्य बल वर्द्धते, सूति आयाति, शक्सिश्चय भवति, श्रमशक्ति वृद्धि गच्छवि, अगप्रत्यगानि च सुपुष्टानि भवन्ति । क्रीडानेन शारीरिकशस्त्या सह बुद्ध अपि विकाश' भवति । क्रीडने हि परपक्षस्य पराजयाय पदे पदे चतुरतायाः, निपुणतायाः, सूक्ष्मदर्शिताया तथा प्रत्युत्पन्न मतित्वस्य पारश्यकता भवति। एतदतिरिक्त मीडनेन अन्येपामपि मानमोचितगुणाना विकासाय अयसरी मिलति । ते च गुणाः इमे सन्ति । यथा-आज्ञापालनम् , अनुशासन, प्रियता, परस्पर प्रीति , कष्ट सहिष्णुता, सहनशीलता, साहमम् , पारस्परिक सहयोग', व्यवहार कुशलता च इति । मनोरजन च क्रीडाना सर्वसाधारण. लाभः अस्ति । अनेन प्रकारेण कन्दुकादिरीडा मानवसमानस्य, विशेषरूपेण नायुवकाना विद्यार्थिना च महान्त उपकार कुर्वन्ति । सर्वे : पालकाः युवान विद्यार्थिनश्च यदि नीडाकुशलाः भवेयु तदा तेपा समाजस्य च स्वास्थ्यदृष्टया महान् लामो भविष्यति इति सुनिश्चित वर्तते।

·३४. डाक-विभागः प्रेपणम्, , . राज्यद्वारा जनतायाः हिताय यावन्तः' विभागाः सञ्चालिता सन्ति तेषु डाक विभागः अपि एका जनतायाः कृते महान् हितकारी विभागः अस्ति। यदि अय विभाग. न स्यात् तर्हि जनताया जीवने महती कठिनता असुविधा र अापोत। डाकविभागस्य चतु पञ्च कार्याणि मुरयतमानि भवन्ति यथा-पत्राणा तन्त्रीद्वारा अतिशीघ्रतया समाचाराणा प्रेपणम् , रूप्यप्रेपद्वारा रूप्यकाणा प्रेपणव्यवस्था, राजेष्टिकरणम् तथा जनताया. द्रव्यस्य सरक्षण च । इमानि सर्वाणि अपि कार्याणि जनतायाः कृते नितान्तम् आवश्यकानि सन्ति । तथाहि-लोके बय. जना भिन्न भिन्न. कार्यनशात दूर दूर गच्छन्ति दूरदेशेषु च निवसन्ति। अनेक जनाः अनेकवर्षपर्यन्त परदेशे एव निवास कुर्वन्ति । यदि डाकद्वारा पत्रप्रेषणस्य व्यवस्था न अरिष्यत् तहि कथ ते स्वगृहस्य समाचारम् अज्ञाम्यन् कथ वा स्वकीय समाचार गृहजनेभ्यः अज्ञापयिष्यन्' १ अथ च यदि कदाचित् काचित् दुर्घटना ज्ञायते, त्वरित वा वचित् समाचारमेपणस्य आवश्यकता भवति तदा तन्त्रीद्वारा वहु दूरेऽपि शीघ्रातिशीघ्रम् समाचारः प्रेपयितु शक्यते । एव च दूरवर्तिना जनाना मध्ये समाचारप्रापण- द्वारा एप विभाग जनतायः महती सेवा करोति । १--जितने । २-हो जाय, मा जाय । ३--पहुँचाना । ४-वार दारा। ५-मनीमार्डर द्वारा । ६-रजिष्ट्रो करना । ७-होती। ८ जानते ।-जनाते ।

·[ ५६ ] एवमेव सप्यपद्वारा रूप्यफप्रेपणेन अपि अयं विभागः लोकाना मदुपकार करोति । अनेके जनाः दृरदूरदेशान् गत्वा विविधानि च कार्याणि कृत्वा द्रव्योपार्जन बुन्ति तथा तेन एप घ द्रव्ये सपरिवार पोपन्ति । तेषा परिवारस्य जीवनं तेपाम् पर द्रज्यस्य उपरि निर्भर भवति । "क्दा रुप्यकाणि आगमि- प्यन्ति, कहा रुग्याणि प्रागमिप्यन्ति" इति ते दिवानिश रूप्यकाशि प्रतीक्षमाणाः तिष्ठन्ति । यदा च वहि.स्था जनाः ममिक्वतन लथ्या ' तम्य रूप्यपद्वारा द्रव्य प्रेपयन्ति तदा तपा जीवनस्य अवलम्बन भवति । यदि डाकद्वारा रूप्यकप्रेपणस्य ई-शी समुचिता व्यवस्था न भविष्यत् तर्हि अनेके कुटुम्चिना इन्य निना महती दुर्दशा प्राप्स्यन । समेत निरन्धनेन" सुरक्षापूर्वक विविधस्तूना यन सर प्रेपन धनिकाना द्रव्य सरक्षणेन च लोकस्य महान लाभ: भवति । एव च डाकविभाग द्वारा नियमापी २ सर्व. अपि पाय जनताया महती सेवा विधीयते इत्यत्र नास्ति फश्चित् सन्देहः) पूर्व दूर दूरे पनालया। श्रासन् । एतेन लोकाना कृते अवश्यमेव पाचित् असुविधा प्रासीत् । परन्तु सम्प्रति पनाल- याना साया पूर्वापेक्षया अतीच पृद्धि गता वर्तते । एवमेन तन्त्रीगृहाणाम् अपि सरया सम्प्रति पूर्वापेक्षया अधिका जाता रतते । पूर्व परवाहका पदातय एव दूरे दूरे पाणि प्रापन्ति स्म परं सम्प्रति यानद्वारा अपि पत्रप्रापणस्य व्यवस्था विधीयमाना 'पर्तते । बहुपु प्रधानेषु नगरेषु थायुयान- १॥-पाकर । ११-रजिष्ट्री के द्वारा । १२-क्येि पा रहे। १५-साता। १५-तार पर। १५-नारिया १७---पदस । १८-१९ गते । १६-नी पारही। राधा ·[ ६० ] द्वारा अपि पत्रपणस्य व्यवस्था मिहिता वर्तते । एवं प्रसारण अस्य विभागस्य संपु क्षेनेपु दिने दिने मौनिय वर्धमान विलोक्यते। इय देशस्य अन्तर्वतिनी व्यवस्था वर्तते । एउमेर विदेशेषु अपि जलयानद्वारा यायुयानद्वारा च पनादीना प्रेपणस्य समीचीना व्यवस्था वर्तते । डायविभागस्य पर्मचारिणः यदि सस्वकार्येषु कामपि त्रुटि दुर्व्यवस्था दुर्व्यवहार च न कुयु तर्हि भस्मात् विभागात् महान लाभः सम्पद्येत । ३५-पुस्तकालयः या सपा जनाना सामान्यरूपेण पठनाय पुस्तकाना सग्रहो विधीयते स पुस्तकालयः कथ्यते। पुस्तकालयेपु प्रायेण बहूना जनाना सहायतया विविध- विषयमाण पुस्तकाना सग्रहो विधीयते । तस्य सञ्चालनाय एका समिनि भवति । एक पुस्तकालयाध्यक्षो निर्वाच्यते य प्रतिदिन सुनिश्चित समये आगत्य पुस्तकालयस्य उद्घाटन करोति तथा पुस्तकाना आदानप्रदानयोः च व्यवस्था करोति । पुस्तकालये पहूनि समाचारपनाणि अपि आगन्छन्ति । नियमिते समये पाठका. आगत्य यथाचि पुस्तकानि पत्र-पत्रिकादीनि च श्रादाय पठन्ति, पठित्वा च गमनसमये परावर्तयन्ति'। ये जना पुस्त- कालयाय नियमितरूपेण मासिक शुल्क ददते ते स्वगृहेऽपि पुस्तकानि नीत्या पठितु शक्नुवन्ति । २०-करें। २१-हो । १ लौटाते है।

·[६१ ] पुस्तकालयानां स्थापनेन प्रचारेण च समाजस्य महान् लामो वर्तते । शिक्षा प्रचारस्य साधनेषु पुस्तकालयानां महत्वपूर्ण स्थान वर्तते । येषां जनानां सविध पुस्तकानां क्रयणाय धनं न भवति तेऽपि पुस्तकालयान् गत्या इच्छानुसारं पुस्तकानि पठन्ति । ये च निर्धनाः छात्राः स्पद्रव्येण पाट्य-पुस्तकानां क्रयणे असमर्थाः भवन्ति तेऽपि पुस्तकालयेभ्यः पुस्तकानि गृहीला स्वकार्य सञ्चालयन्ति । यस्मिन् स्थाने पुस्तकालयो भनति सत्र ये अनिन्छया गन्दन्ति तेऽपि किश्चित् पठन्स्येन । अथ च ये रिशिष्टा विद्वांसः पस्यापि विषयस्य विशेषरूपेण अध्ययन अनुसन्धानं वा पुर्नन्ति तेपा निर्वाहतु पुस्तकालयेभ्यः विना असम्भव एव वर्तते । एवं घ शिक्षाप्रचारे पुस्तकालयानां महती उपयोगिता वर्तते । पुस्तकानयेषु समाचारपत्रद्वारा यन् देश-विदेशयोः समाचाराणां शानं भवति मोऽपि एक महान लाम' अस्ति । प्रसन्नतायाः अयं विपयो पर्तते यत् सम्प्रति पुस्तकालयानां संग्या दिने दिने यर्धमाना मिलोस्यते । राजनीयशिना रिभागा, सामाजिरा पुरुगः साधारण जनाश्च सर्वेऽपि पुस्तकालयानां सम्पनार्थ प्रयतमाना सन्ति । पुस्तालयानां मंघटनाय घ पाश्चिन समिनयोऽपि तत्तप्रदेशेषु राज्यद्वारा संचालिता मन्ति । इमा प्रगति हा विश्वासो भयति या अल्पेनर कालेन प्रामे २ पुस्तकालयाः स्थापिताः भविष्यन्ति । यथित पचिन पुम्नफालयेषु मनमा दुमेयरमा अपि दृष्टिगोचरा. भवन्ति । यथा-पपिन् टप योगिना पुग्नशाना न्यूनता मपति, पचिन् पारश्ययानि पारणानि न भपन्ति, पचिन् उद्घाटनस्य पिधानस्य च समयो निश्चितो न भपति, पवित् पुस्तकानां पादान प्रदानयोः पाचित मुख्ययस्था न मयति । इमाः सर्याः दुर्व्यवस्थाः यदि दूगरनाः स्युः समापुस्तपालयेभ्यः समासस्य मुमदान उपकार संपन।

·३६--शिक्षा यया' मनुष्यस्य शारीरिक्शणीनाम् आध्यात्मिकशनीनां च सम्यक् प्रकारेण विकाशः भवति सा शिक्षा कथ्यते । मनुष्य देवल जन्मना एर मनुष्यो न भवति प्रत्युत' यदा स शिक्षा प्राप्नोति तदेय पूर्णरूपेण मनुष्यो भवति । अतः मनुष्याणाधा शिक्षा सर्वाधिकम् श्रावस्या महत्त्वागं च वस्तु वर्तत । शिक्षायाः श्रगणनीया लाभाः सन्ति । याचा मनुष्य समुचिता शिक्षा न लभत सामन् स किमपि पा समीचीनरूपेण पतुं न शक्नोति । यथा सनि:--निर्गत रस्त सहकार रिना धारणोपयोगि न भवति तथैव मनुष्य श्रपि शिचा पिना समाजे व्यवहारोपयोगी न भवति । यदा मनुष्य: बाल्यकालाद् एव समुचिता शिक्षा प्राप्नोति तदा एव स सम्यक प्रकारेण कर्तव्यम् अकर्तव्य वा ज्ञात शक्नोति । स एव उचितम् अनुचितमपि वा वेदितु प्रभवति । शिक्षासम्पन्नः पुरपः यदेव कार्य कुरुते तदेव समीचीनतया क्रोति । शिक्षिताना पुरुपाणा भोजन पानम् , हास परिहासा, क्रीडा कौतुकम् , पादः वियादा, पालाप, सलाप, भास्थानम् उपवेशनम्', कासः श्वासश्चेति सर्वमपि लघु महद्' या कार्य शोभन सभ्यतापूर्ण च भवति । इतो विपरीतम् अशिक्षिताः - १--जिससे | २-बल्कि । ३-मच्छी तरह से। ४-खान । ५-६-जान सकता है। ७-मच्छी तरह से।८-उठना | ६- बैठना । १०-खांसी।

·सर्वाधिक मन्यते। संसारे धनस्य महती प्रतिष्ठा वर्तते । धन मिना मनुप्यस्य जनाः यदेव कार्य कुर्वन्ति तदेव असम्यतापूर्णम् अशोभनम् उद्वेगजनक च भवति । अतो मानवजीवने शिक्षायाः महत्वं हर्षस्य अयं विपयो वर्तते यत् सम्प्रति स्वतन्त्र भारते शिवालयाना संरया प्रतिरप बर्द्धमाना विलोक्यते । इय शिक्षाया. अभिवृद्धिः देशस्य कृते शुभलक्षण वर्तते । परन्तु सहैव" इदं दृष्ट्वा मद् दु खमपि भवति यत् साम्प्रतं शिक्षालयेषु ये शिक्षा गृहन्ति सेपु संयमस्य, सदाचारस्य, अनुशासमपालनस्य च महान् अभागो दृश्यते। ते केवलं परीक्षादान, प्रमाणपत्रस्य प्राप्ति, ततश्च येनकेनापि प्रकारेण अर्थोपार्जनकरणमेव खजीननस्य अन्तिम लक्ष्य मन्यन्ते । वर्तमानाया शिक्षापद्धते अयमेकः महान् दोष अस्ति शिनाप्रचारेण सह नस्य महतो दोपस्य दूरीकरणेऽपि ग्यानदानं परमावश्यक पर्तते सच शिक्षा वास्तविकी शिक्षा भविष्यति, शिक्षिताश्च वास्तनिररूपेण शिक्षिता मॅस्यन्ते । ३७-विद्या येन धस्तुना मनुष्यस्य अज्ञानं नश्यति तथा ज्ञानं जायसेत त अस्मिन् ससारे बहूनि उपयोगीनि यस्तूनि सन्ति परं तेपु विद्याप सर्वश्रेष्ठ उपयोगि वस्तु अस्ति । अखिलेऽपि नह्माण्डे इंश किमपि वस्तु नास्ति यन् विद्याया समानता पुर्यात् । अतः 'विद्या इति कथ्यते । 11-साप हो। १२-माने पायौ।१-करे। ..

·[६४ ] नियाहः सर्वया असंभवः अस्ति । परन्तु धनम् अपि विद्यायाः समानता क्तुं न शक्नोति । यतः धनं सलु चौरा. चोरयन्ति, लुण्ठका लुण्ठन्ति, अग्नि. ज्यालयति, जलं वायति, दायादा.' विभजन्ते, शासराः हरन्ति, तथा पशवः पक्षिण. कीटका च भक्षयन्ति । बहूनि धनानि भूकम्पादिना विनश्यन्ति सयं या कालवशात् जीर्णशीर्णानि भूत्वा अन्ते विनाशं प्राप्नुवन्ति । एवं प्रकारेण धनिकाना धनसम्बन्धे पदे पदे भीतयः सन्ति। परन्तु विद्याधने एतादृश किमपि भयं नास्ति । अन्यानि धनानि व्यये क्रियमाणे क्रमशः तीणानि भवन्ति परं विद्याया भण्डार यथा यथा व्ययीरियते तथा तथा प्रतिदिन परिवद्धते एव । विद्यासमानं भूपणम् अपि संसारे अन्यत् नास्ति । सामान्यतः लोके सुवर्णमयानि रजवमयानि च भूपणानि शोभायाः साधनानि मन्यन्ते। अतएव नराः नार्यश्च किरीटेन' कुण्डलेन, कंकणेन वेयूरेण", नूपुरेण" मंजीरेण र, तिलरेन चन्दनेन सथा अन्यैश्च श्राभूषणैः निज-निज शरीराणि भूपयन्ति । वयः जमाः शोभाय कण्ठे हारं धारयन्ति, मुखे ताम्बूलं चर्ययन्ति, नयनयोः कज्जलं लगन्ति, मणिबन्धे, घटी। बध्नन्ति, विविधा. केशरचनाः कुर्वन्ति तथा सुन्दर-सुन्दराणि वस्त्राणि च " परिदधते" । परन्तु मनुष्यस्य शोभा यथा विद्यया भवति तथा अन्यसाधनेः न भवति । विद्याभूपणस्य अमे अन्यानि भूपणानि निष्प्रभागि भवन्ति । अतएव महाकविना भर्तृहरिणा लिखितम्- २-लुटेरे । ३-पट्टोदार | ४-बोट लेते हैं। ५-भय । ६- ख। ७-खर्च किया जाता है। ८-सोने के। 8-चांदी के । १.-मुकुटे । १५--विजायठ । १२-पायजेब । १३-नूपुर का ही मेद । १४-कलाई पर । १५-घड़ो। १५-पहनते हैं। , , ·[ ६५ ] विद्या पर भूपणम्। विद्याया गुणा लामाश्च श्रगणनीया सन्ति । विद्यया एय मनुष्य विद्वान भवति, हितादित जानीते, उचितानुचित विचारयति, कर्तव्यावर्तव्ययोश्च निश्चय परोति । विनय , विवर , शील, सहृदयता, समाचार , शिष्टता चेति गुणगणा अपि विद्याप्रभारेण न मनुष्ये समागच्छन्ति । अनेन कारणेन विद्यानाण जन यत्रैव गच्छति तर आदर लभते तथा पूजित' प्रतिष्टितश्च भवति । अन्यच, अद्य जगतीतले यत्किञ्चित् यय शिघ, सुन्दर तथा परमयार निविध वस्तुजात पश्याम तत् सर्व विद्याया एय फल वर्तते । विद्यायलेन एव मनुष्यै नानाविधा आनिमारा आविता सन्ति। यदि जगतीतले विधाया प्रसाशो न स्थान तदा समसमपि विश्व अज्ञानान्धकारे निमग्न जायत तथा मानानीवन पशुनीवन- समान सम्पोत । सफलताय तथा संपूर्ण नगति सुसशान्ति समृद्धये च विद्याया प्रसारस्य महती आवश्यक्ता वर्तते । ३८-अस्माक राष्ट्रभाषा या मापा राष्ट्र सर्वाधिक प्रचलिता भवति तथा यस्या भापाया राष्ट्रस्य सर्माणि समकायाणि भवन्ति सा राष्ट्रभाषा कथ्यत । एकतायै तथा व्याहारे सुविधाये एक्स्या. रामभापाया भवनम् परमावश्यक भवति । 1-होना।

·- परतन्त्रतायाः समये अस्माकं देशस्य सर्वाणि राजकार्याणि अंग्रेजीमापायां भवन्ति स्म । अंग्रेजीभापा एव तदा राजमान्या भाषा श्रासीत् । शिक्षायां समाजे शासने च तस्याः एव सर्वत्र प्रधानता आसीत् । परन्तु यस्मात् कालात् अस्माकं देशः स्वतन्त्रता प्राप्तवान् अस्ति तस्मात् समयात् अंग्रेजीभापायाः स्थाने हिन्दी एव राष्ट्रभाषा घोपिता वर्तते । अतः सम्प्रति अस्माकं देशस्य राष्ट्रमापा हिन्दी एव वर्तते । अस्माकं देशे अनेकाः प्रादेशिक्यः भाषाः प्रचलन्ति । उत्तर- भारते वॅगला, मराठी, गुजराती, उड़िया, आसामी, मैथिली, पंजाबी प्रभृतयः अनेकाः भापाः प्रचलिताः सन्ति । दक्षिणभारते च तमिल, तेलगू, कन्नड, मलयालम प्रभृतयः अनेका. भापाः प्रचलिताः सन्ति । अासु सर्वासु श्रपि भापासु हिन्दी सर्वाधिक प्रचलिता भापा वर्तते । देशस्य अधिकाः जनाः हिन्दीभापाम् एय वदन्ति तथा अवगन्दन्ति' च। येपां मातृभापा हिन्दी नास्ति ते अपि हिन्दीभापाया माध्यमेन साधारणतया स्थ-कार्य- सञ्चालने समयी भवन्ति । अतएव हिन्दीभापा राष्ट्रभाषापदे संस्थापिता वर्तते। अस्माकं देशे एका अन्या भाषा संस्कृतम् अपि अस्ति । इयमेव भापा अस्य देशस्य प्राचीना राष्ट्रमापा अस्ति हिन्दीप्रभृतयः सर्याः अपि भायाः अस्याः एवं भापाया: सन्ततयः सन्ति। संस्कृतभापा अद्यापि इमाः स्वसन्ततीः समानभावेन पालयति पोपयति च। अत एव संस्कृतभाषां प्रति सर्वेषां भारतीयानां हृदये महान् श्रादर-भावः अस्ति । अनेन कारणेन यहूनां संस्कृतानुरागिण विचारः श्रासीत् यत् संस्कृत- २-समझते हैं। ३-मन्नान । ।

·1--खजाना। ५-बनाये जायगे । ६--मानी बहन |--सरकारा [ ६७ ] भाषा एव राष्ट्रभाषापदे समासीना भवेत् । परन्तु हिन्दीभापा सम्प्रति लोकभापा अस्ति । सस्कृतापेक्षया हिन्दीमापाया प्रचार सुगमतया भवितुमर्हति । अतः हिन्दीभाषा एव बहूनां सम्मत्या राष्ट्रभाषा सिहासने अमिपिता वर्तते । सरकृतभापा च अस्याः पाकर भाषा येन सम्मानिता वर्तते । अर्थात् हिन्दीभापायां यदि नूतनशब्दाना निर्माणस्य आवश्यक्ता भविष्यति तर्हि ते शब्दाः सस्कृतभापायाः एन साहाय्येन निर्मास्यन्ते । इदमपि चीकृतं वर्तते यत् हिन्दीभापायाः राष्ट्रभाषाभननेन प्रादेशिकभापाणा समुन्नती काचन बाधा न भविष्यति । एत्र प्रभारेण स्वमातर सस्कृतभापा सम्मानयन्ती तथा स्वभगिनी.. प्रादेशिकभापाश्च स्नेहात सनद्धयन्ती हिन्दीभाषा राभाषापडे सुशोभिता वर्तते । यद्यपि राष्ट्रभापा हिन्दी घोपिता वर्तत तथापि अस्याः समुन्नती व्यवहारे च प्रशासनस्य तथा जनतायाश्च याशी सत्परता अपेक्ष्यत तादृशी नास्ति । विद्वासोऽपि अस्मात् दोपात् मुत्ता. न सन्ति । बहूना विदुपा हृदये अद्यापि अनजीमापायाः मोहः निराजमानो वर्तते । दक्षिणभारतीया केचन शिक्षाशात्रिणः प्रत्यक्षरूपेण हिन्दीभापाया निरोध पुर्वाणा. सन्ति । अन्ये वयः उदासीना सन्ति । परन्तु अस्माक कृने इट शोभनीय नास्ति । प्रशासनेन विद्वसमाजेन नागरिकैश्च तथा प्रयतनीय यथा अल्पेन एर कालेन हिन्दीभाषा सर्वाह-सम्पन्ना भूचा वास्तविकरूपेण राष्ट्रभाषापद विभूपित कुर्यात् ।

·३९-पुस्तकानां रक्षा ज्ञानस्य यानि अनेकानि साधनानि सन्ति तेपु पुस्तकं एक प्रधामं साधनं वर्तते । विद्वांसः खेन अनुभवेन यन् ज्ञान प्राप्नुवन्ति तन् पुस्तकेपु एव सुरक्षितं तिष्ठति। सृष्टिकालान आरम्य अद्यावधि संसारे यायन्तः ज्ञानस्य विपयाः सन्ति ते सर्वे पुस्तकेषु एव सुरक्षिताः सन्ति । यदि संसारे लेसनस्य प्रणाली आविष्कृता न अभविष्यत्', यदि लेखकाः पुस्तकानि न अलेसिप्यन्, यदि लिसितानि पुस्तकानि सुरक्षितानि न अरक्षिप्यन्त तहि ज्ञानस्य प्राप्तिः सर्वथा दुर्लभा अभविष्यत् । यदि रामायणस्य पुस्तकं न भविष्यत् तहि कथं रामकथाया अद्य ज्ञानम् अभविष्यत् ? यदि चेदपुस्तकानि सुलभानि न अभथिप्यन् तहि केन प्रकारेण ऋपीणां ज्ञान-विज्ञान भयं लब्धम् अभविष्य ? अत एव ज्ञानार्जनविपये पुस्तकानां महती उपयोगिता वर्तते । प्राचीनकाल जनानां स्मृतिशत्तितः धारणशक्तिब्ध प्रयला भवति स्म। अत. तस्मिन् काले श्रवणपरम्परया अपि ज्ञानं मुलभं भवति स्म। परन्तु अधुना उपयुक्त उम अपि शक्ती शन. शनः वासं गई स्नः। अतः साम्प्रतं तु पुस्तकानि विशेष- रूपेण हितकरापि सन्ति । अत एव पुस्तकानां रक्षायाः विपये पाठकानां ध्यानदान -हाता!R-सिमले। १-खो जा11 -दोनों।

·[६६ परमावश्यक वर्तते । बव' जना पुस्तकानि पठन्ति परन्तु ते तानि सम्यक न रन्ति । केचन पुस्तकानि मोटयन्ति । केचन पुस्तकानि गेटयन्ति । पेचन तानि भूमौ पोथयन्ति । फेचन पुस्तक्षेषु एय शिरो निधाय शेरते । केचन पुस्तकेषु एच साय- वस्तूनि सादन्ति । केचन पुस्तकेषु एवं लक्षण मरिच च स्थापयन्ति । केचन पुस्तकेषु अनावश्यक लिसन्ति । केचक च सुन्दरादपि सुन्दर पुस्तकम् एकेन एव दिनेन मलिनयन्ति । न केयलम् एतावदव । अनेक जना पुस्तकेथ्य पत्राणि तथा चित्राणि च विदारयन्ति। इमे सर्वे पुस्तके सह नियमाण १२ दुर्व्यवहारा सन्ति । न च इमे सबै व्यवहारा स्वपुस्तकै सह एव विधीयन्ते प्रत्युत परपा पुस्तके सह अपि । परन्तु इद सर्वथा अनुचित वर्तते । यथा पुस्तकेम्य अस्मार महान लाभ अस्ति तथैव तेषा सुरक्षायाम् अपि महती सावधानता वर्तनीया। १०-व्यायामः शारीरिक शक्ति-वृद्धये य विविध श्रम 'प्रियते स व्यायाम इति निगद्यते। ५-पटक देते हैं। -रखकर। ५-मोडते हैं। ६-तोड़ते हैं। ६-सोते है। १०-~रखते है। जाने वाले 11-मिहनत ।

·- - जले . (७०) अस्माकं जीयने शारीरिकशक्तेः अपि महती आवश्यकता भवति । यथा जीवनस्य सफलतायै विद्यावलं घा, धनबलं था, जनवज वा आवश्यकं भवति तथैव शारीरिक थलमपि आवश्यक भवति । यस्य शरीरे धलं नास्ति, यस्य अङ्गप्रत्यङ्गानि हष्ट्रपुष्टानि न भवन्ति स साधारणमपि कार्य कर्तुं न शक्नोति । अतः मनुप्यस्य कृते शारीरिक-शक्तिसञ्चयः अपि एकं परमावश्यक कार्य भवति । अस्याः शारीरिकशक्तेः साधनेषु व्यायामः एफ प्रमुखं साधनं वर्तते। व्यायामस्य अनेक प्रकाराः सन्ति । यथा-नियमेन प्रतिदिन धावनम्', सायं प्रातः निमितं भ्रमणम् , दण्ड-मुद्गरादीनां चालनम् , उत्थानम् , उपवेशनम् , प्राणायाम-करणम् , सन्तरणमा, निविधानम अासनानाम् अभ्यासः, सूर्य नमस्कारः, खेलन-कूदनादिकश्च । एतदतिरिक्त अन्येऽपि अनेके व्यायामस्य प्रकाराः व्यायामशालासु' प्रचलिताः सन्ति । एतेषां नियमपूर्वकम् अनुष्ठानेन अनेके लाभाः भवन्ति । शशिसश्चयो भवति, अङ्ग-प्रत्यङ्गानि हुप-पुष्टानि भवन्ति, शरीरं सुघटितं जायते, श्रमशक्तिः पद्धते, सारथ्यं शोभनं तिष्ठति, आलस्य नश्यति, शिथिलता अपयाति स्फूर्तिः सजायते, रोगः अपि झटिति तस्योपरि आक्रमणं न करोति, जरा शीघ्रतया शरीरं न अभिभवति'' तथा पाचनक्रिया अपि प्रायेण दूपिता" मभवति । इमे बहुविधाः लामाः सन्ति व्यायामकरणस्य । व्यायामे न कश्चिद् व्ययो३ वर्तते न च बाह्य-साधनानाम् २-प्रधान ) :-दौडना] Y-मुगडा । ५-तैरना । ६-इसके अलावा । - प्रवाहो में। -गठीला | ६-दूर होती है। १०-बुढ़ाप ) २१-दवाती है । १२-सराव । ११-ख। -

·[ ७१ ]
एव आवश्यकता भवति। यदि शरीरं नीरागं स्यात् तदा सर्व
जनाः सर्वन यत् किञ्चिद् व्यायाम कर्तुं शक्नुवन्ति एय । अतः
सर्वैरपि जनैः यथासम्भव व्यायामद्वारा शारीरिकशक्ति सवर्द्धनाय
प्रयास. कर्त्तव्य ।
४१---स्वास्थ्यम्
शरीरस्य चित्तस्य च निर्विकारा स्थिति एव सायम् इति
कथ्यते यदा मनुष्यस्य शरीर मनसि वा कश्चिद् विकार न भवति
तदा मनुष्य स्वस्थ. इति उच्यते ।
मनुप्यस्य जीपने बहूनि वस्तूनि श्रावश्यकानि भवन्ति ।
शिक्षा मावश्यकी भाति । धनम् अावश्यक भवति । गृहम्
आवश्यक भवति तथा परिवार आवश्यक भवति । परन्तु ए
सर्वेषु अपि वस्तुपु सर्यापेक्षया प्रावश्यक वस्तु स्वास्थ्य भवति ।
मनुष्यस्य इद सर्वोत्तम धन वर्तत । यावत् मनुष्यस्य स्नास्थ्य
शोभन न भवति तावत् स किमपि अन्यत् कार्य कर्तुं समर्थन
भवति । विद्याध्ययन या, धनोपार्जन वा, धर्मानुमान वा, लोकसेवा
वा, परदेशगमन वा सर्वमपि कार्य स्वस्थः एव मनुष्यः कर्तु
शक्नोति । अतएव महाविना कालिदासेन कुमारसम्भव
कधिनम्-
शरीरमाद्य खलु धर्मसाधनम्।
ये मनुष्याः स्वस्थाः न भवन्ति ते स्वार्थ परार्थ वा किमान
कार्य कर्तुं न पारयन्ति । नेपा कृते स्वकीयानि नित्यकर्माणि अपि
१४-प्रयल।

·[ ७२ ]
असाध्यानि भवन्ति । स्वास्थ्यहीनाना मनुष्याणा कृते शरीर
धारणम् अपि कष्टकर भवति । अस्सस्था: मनुष्याः गृहे सुख
साधनेषु विद्यमानेषु अपि सुखोपभोग कतं न शक्नुवन्ति । तेषा
कृते निसिलानि अपि सुससाधनानि निरर्थकानि भवन्ति । अतः
सुखोपभोगाय अपि स्नार यस्य महती आवश्यकता अस्ति ।
अनेन कारणेन सबै अपि सुसामिलापिभिः श्रीपुरुषैः सा-
स्थ्यस्य उपरि पूर्णरूपेण ध्यान दातव्यम् । स्वास्थ्यारक्षायाः ये ये
नियमा स्वास्थ्यपुस्तके लिखिता सन्ति तेपा सम्यक प्रकारेण
पालन कर्तव्यम् । श्राहारे निहारे, शयने जागरणे च कालातिक्रमः
न कर्तव्यः । स्वास्थ्यविरोधिना वस्तूना भोजने पाने वा उपभोगो
न विधातव्य । शरीरे, मनसि, मरिसके च अत्यधिको
भारो न देय. । प्रतिदिवस यथाशक्ति व्यायामः कर्तव्यः।
स्थानस्य, शरीरस्य, वस्त्रादीना च स्वच्छताया ध्यान दातव्यम् ।
एतेपा नियमाना पालनेन स्वास्थ्य समीचीन तिष्ठति ।
४२-समयस्य सदुपयोगः।
समयस्य समुचितेन रूपेण उपयोगः एव समस्य सदुपयोगः
'कथ्यते । समयस्य सदुपयोगः मानवसमाजस्य हितसाधकेषु
साधनेषु सर्वप्रमुस साधन वर्तते ।
ससारे पनि यस्तूनि बहुमूल्यानि सन्ति पर तेषु सर्यापेक्षया
१-लिये । २-रहने पर, रहते हुए। ३-करना चाहिए।
४-दिमाग पर ।५-देना पाहिए। --मछा।

·समयः [ ७३ ] बहुमूल्य वस्तु समयः एव वर्तते । यतः अन्यानि वस्तूनि विनष्टानि अपि पुनः लब्धु शक्यन्ते परन्तु व्यतीतः समयः केनापि उपायेन पुन लन्चु न शक्यते । विद्या पिनष्टा पुनः अभ्यासेन लब्धं शक्यते, धन पिनष्ट पुन उपार्जनेन मिलितु शक्नोति, यशो निनष्ट पुन सत्कर्मणा उपार्जयितुं शक्यते परं निष्टः समयः सहस्ररपि प्रयत्ने पुन दुर्लभ एन । अतण्य समय सर्वाधिक बहुमूल्य यम्नु मन्यते । तस्मात् संयः मनुष्ये. तथा प्रयत्न कर्तव्य यथा एकमपि क्षण निरर्थक न स्यात् । विश्रामसमय परित्यय दिने या रानौ वा सर्वदा स्वकर्तव्यपालनेन समयस्य सदुपयोग पर्तव्य । स्वल्प अरित, कर्तव्यानि वहनि सन्ति । अस्यामपि अवस्थाया ये जनाः समयस्य सदुपयोग न कुर्वन्ति ते युद्धिमन्तः अपि मूर्याः एव मन्तव्याः। ये मनुप्या एक्रस्य क्षणस्य बह मूल्य मन्यन्ते', एकमपि क्षण पृथा न यापयन्ति', सर्वदैव कार्यकरणे निरताः तिष्ठन्ति ते एर बुद्धिमन्तः सन्ति । एतादृशाः एव जनाः आत्मनः समाजस्य देशस्य च समुन्नति कुर्वन्ति गौरवं च पद्धयन्ति। एभिः चारणैः समयस्य सदुपयोगकरणं क्यित् परमावश्यक कार्य वर्तते इति रिपये लेशमातस्यापि सन्देहस्य अवसर नास्ति । तथापि दुःखस्य इय वार्ता यतते यत् अस्माकं देशे यह्यः जनाः समयस्य महान्त दुरुपयोग पुर्यन्ति । भूयांस जना वृथाशयनेन, वृथाभ्रमणेन, व्यर्थ कार्य करणेम, निरर्थक- यातालापेन, इतस्ततो वृथा उपरेशनेन', पृथा कलहेन, व्यर्थेन १-माना जाता है । २-माने जाने चाहिये। ३-मानते हैं। -बिताते है । ५.-बनाते है। ई-बहुत। -बैठने से। .. ,

·[ ७४ ]
विवादेन च स्वजीवनस्य अधिकतरं भागं वृथा यापयन्ति ।
न ते स्वार्थमेव साधयन्ति न परार्थमेव । एतादृशाः जनाः
स्वकीया दिनचर्याम् अपि यथासमयं न सम्पादयन्ति का पुनः
वार्ता अन्यकार्याणाम्। ईदृशा जना. न वेचल स्वस्य एवं
हानि कुर्वन्ति प्रत्युत्त सम्पूर्णस्यापि समाजस्य देशस्य च हानि
कुर्वन्ति ।
अस्मार भारतीयाना कृते अय राप्रनिर्माणस्य काल वर्तते ।
अस्माक स्कन्धेषु राष्ट्रनिर्माणस्य महान् गार वर्तते । अग्मिन्
सगये
तु विशेपम्पेण श्रागामि समय य सदुपयोगे ध्यानं
मातव्य यन शीघ्रतया राष्ट्रय समुन्नतिः स्या। परिमन विपये
छात्र विशेषतया ध्यान देयम् । यत ते एर भारतस्य भाविन
कर्णधाराः तथा भाग्यविधातारः सन्ति ।
M
४३-व्यवहार-ज्ञानम् ।
अन्येन जनेन सह फेन प्रकारेण व्यवहार कर्तव्य एतस्य
शानं व्यरहार ज्ञान कथ्यते।
मनुष्य एषः सामाजिक: प्राणी अस्ति। स एकाकी'
वस्तुं न शक्नोति । स समाजे जन्म गृहाति, समाजे जीवात,
समाजे निवसति तथा समाजे एवं मृत्युमपि प्राप्नोति । अतएवं
जन्मना सईय तस्य अनेकैः पुरुष सह सम्बन्धः भाति ।
-कार-नयोकि
१-सा । रमाप हो।

·अपि मनुष्यस्य -- [ ७५ ] अन्यथ, मनुष्याणां कृते बहूनि फर्तव्यानि अपि आवश्य- कानि भवन्ति । तेषु कानिचित् वैयक्तिकानि', कानिचित् पारिवारिकाणि, कानिचित् सामाजिकानि, कानिचित् राष्ट्रीयाणि तथा कानिचित् अन्यविधानि अपि भवन्ति । अनेन कारणेन अनेकैः मनुष्यैः सह सम्बन्धस्थापनस्य, श्रनकः मनुष्यैः सह निवासस्य, अनेकः मनुष्यैः सह वार्तालापस्य तथा अनेकः मनुष्यैः सह कार्यकरणस्य अनिवायी आवश्यकता भवति । अस्या परिस्थिती केन पुरुपेण सह कुन कीदृशः व्यवहारः कर्तव्यः इत्यस्य समुचितं ज्ञानं सर्वेषा मनुष्याणा कृते परमावश्यकं भवति। व्यवहारज्ञानम् एका जीवनोपयोगिनी महती कला अस्ति । अस्यां कलायां ये जना. कुशलाः भवन्ति ते एव समाजे बुद्धिमन्तः गण्यन्ते, समाजस्य नेतृत्वं कुर्वन्ति, सर्वत्र आदरं लभन्ते तथा सर्वेषु कार्येषु सफलतां प्राप्नुवन्ति । इतो विपरीतं ये जनाः व्यवहारज्ञानेन शून्या. भवन्ति ते सकल-शास्त्र-निष्णाता अपि समाजे मूर्खा मन्यन्ते, सर्वत्र अनादरं लभन्ते तथा जीवने सर्वेषु अपि कार्येषु असफला एव भवन्ति । अतएव समाजे सम्मानाय कार्येषु सफलताप्राप्तये च सधैरपि जनै व्यावहारिकज्ञानस्य - अर्जनाय तदनुकूलम् श्राचरणाय च प्रयत्नः कर्तव्यः। व्यवहारस्य क्षेत्रम् अतीव विस्तृतं वर्तते। अतएव तत्र सफलतायै ज्ञानमपि विस्तृतमेव अपेक्ष्यते। तथापि यत् यत् जान व्यवहारक्षेत्रे नितान्तम् आवश्यकं भवति तस्य तस्य ज्ञानाय अवश्य प्रयत्नः कर्तव्यः। ३-लिये। :-व्यक्तिगत निजी । -नही रोको पाने लायक । ६-गिने जाते हैं।

·, ४४-स्वावलम्बनम् अन्येपाम् अवलम्बनं विहाय' स्वशक्त्या निजकार्य-सम्पाइन स्वावलन्ननं कथ्यते । एतस्य एव द्वितीयः पर्यायवाची शब्दः श्रात्मनिर्भरता अस्ति। आत्मनिर्भरता स्वावलम्बनं या मनुष्यस्य एफः महान गुणः अस्ति । स्वावलम्बनं मनुष्यस्य शारीरिकीणां मानसिकीनां घ शक्तीनां विकासस्य सर्वोत्तमः उपायः अस्ति। स्वावलम्यिनां पुरुपाणां शरीरे स्फूर्तिः प्रायाति, चिन्तनशक्तिः यद्ध'ते, युद्ध विकासः भवति, नव-नवाः अनुभवाः जायन्ते तथा आत्म- गौरयस्य च भानन्ददायिनी अनुभूतिः भवति । ये मनुष्याः स्वावलम्धिनः भवन्ति, आत्मनिर्भराः भवन्ति, पदे पदे अन्येपां मुसं न अवलोकयन्ति ते एव समाजे श्रादर्श- 'पुरुषाः मन्यन्ते । एतादृशा एव पुरुपाः साहसिकाः, सहिप्णयः, प्रत्युत्पन्नमतयः, प्रतिभासम्पन्नाः, कार्यकुशलाः, कर्तव्यपरायणाश्च भवन्ति । स्वावलम्यनस्य प्रभावेण निर्धनाः अपि धनवन्तः भवन्तिः, निरक्षयः अपि महापण्डिताः जायन्ते, अप्रतिष्ठिताः अपि महती प्रतिष्ठां लभन्ते, दुखिनः अपि महत् सुखं 'प्राप्नुवन्ति तथा अकिञ्चनाः अपि महान्ति कार्याणि मम्पादयन्ति । एतादृशानां " सावलम्धिनां पुरुषरत्नानां न केवलं मनुष्यः प्रत्युत ईश्वरोऽपि सहायतां करोति । ईदृशा एर जना जगति सुसं जीवन्ति, सर्वत्र समादरं लभन्ते, सर्वेषां च प्रीविभाजनानि भवन्ति। १-छोड़ कर । २-पनुभव । ३ बल्कि । .

·. [ ७७ इमे सर्वे स्वावलम्बनस्य लाभाः सन्ति । ये मनुष्याः अनन गुणेन पञ्चिताः भवन्ति ते उपयुक्तः लाभैः अपि वश्चिताः एव तिष्ठन्ति । दुसस्य अयं विपयो वर्तते यत् अस्माकं समाजे बहवः जनाः अनेन गुणेन रहिताः घर्तन्ते । ते एतस्य आवश्यकताम् अपि न अनुभवन्ति । ते स्वबुद्धथा स्वशरीरेण च किमपि कार्य कर्तुं न इच्छन्ति । ते सर्वदेव परावलम्बनं प्रतीक्षन्ते । अस्मार्क देशे यहयः जना भाग्यवादिनः अपि सन्ति । से भाग्यनिर्भराः भूत्वा पुरुषार्थ कर्तुं न समोहन्ते । परन्तु समाजस्य अयं महान् दोपः अस्ति । एतादृशा. परावलम्बिनः मनुष्याः न आत्मनः उन्नति कतुं पारयन्ति न समाजस्य वा । ईदृशाः यस्मिन् देशे निवसन्ति स देशः कदापि समुन्नतः भवितुं न शक्नोति अद्यावधि स एव देशः सा एव च जातिः संसारे समुन्नतिं कृतवती अस्ति यस्यां सर्ने अपि जनाः स्वावलम्बिनः परिश्रमशीलाच जासाः सन्ति । अनेन कारणेन प्रात्मनः समाजस्य देशस्य च हिताय सः अपि मनुष्यैः पूर्णतया स्नावलम्बिभिः भवितव्यम् । ४५-अतिथिसत्कारः स्वयं समागतानां समाहूताना' या मान्यजनानां समुचितः सत्कार "अतिथिसत्कारः" आतिथ्यम् इति या कश्यते । सम्प्रति अतिथिसत्कारस्य कृते स्वागतशब्दस्य बाहुल्येन प्रचार अस्ति। १-युलाये हुए।

·}, " अन्येषां सत्कारकरण सलु मनुष्याणान् को "महान् सामाजिकः गुण अस्ति । विनयस्य, विपकस्य, सामाजिक्तायाश्च इदं प्रधान चिह्न भवति । महत्त्वप्राप्तेश्च इदं प्रधान सोपान- मस्ति यः पुरुषः अन्येपां सत्कार करोति स सगेपी प्रीतिभाजनं भवति । सर्ने जनाः तं प्रशसन्ति, सो सम्मानन्ति, सर्वे स्नेह धुर्वन्ति, सर्वे च तस्य कृतज्ञाः भवन्ति । यथा स अन्येपो सत्कार करोति तथैर अन्येऽपि तस्य सत्कारं कुर्नन्ति । धार्मिकदृष्टया अपि अतिथिसत्कारस्य महती महत्ता वर्तते । शास्त्रकारः अतिथिसत्वारस्य पञ्चमहायज्ञपु गणना यता वर्तते । अस्माक शास्त्रेषु गृहागतस्य शत्रोः अपि सत्कार वर्तव्यकोटी निहितः अस्ति । का पुन वार्ता अन्यपुरुपाणा सत्कारस्य । अतएव उपनिपदि लिखित वर्तते-"अतिथिदेवो भव" इति । अस्य अतिथिस कारस्य अनेके विधयः सन्ति । यथा-दूरादेव पायान्तं श्रेष्टपुरुपं दृष्ट्वा श्रासनात् उत्थानम्', तस्य समोपे गमनम् , विनयपूर्वकं प्रणामः, प्रीतिपुरस्सरं भाषणम् , कुशल- प्रश्नः गृहे आनयनम्', समुचिते श्रासने उपवेशनम, भोजन- शयनादीना सुव्यवस्था, ... व्यजनादिना' श्रमापनयम्", श्रावश्यकसेवायै पुन पुन पृच्छा", समीपे अवस्थानम् , स्वकार्यमाणा परित्यागः सङ्कोचो था, मधुराः अलापा', श्रागमनाय प्रसन्नताया. सूचनम् , अधिकनिवासाय आग्रहः, गमनकाले विश्विदूरं यायन'५ 'अनुगमनम्", पुन दर्शनदानाय अनुरोधः, तथा सस्नेहं विसर्जन च । २-सत्कार करना। -सोढी । ४-घर में पाये हुए। -रखा गया । ६-उठाना । ७-ले माता-बैठना। १-पंखा मादि से १०-थकावट दूर करना । ११पूछना । १२-ठहरना । पीछे पीछे पलना । १५-विदा कर देना। तक।

·[] अयं सरकारविधिः दूरात् समागतानां परपुरुषाणां च वर्तते । परं मातापितृप्रभृतय ये गुरुजनाः, ज्येष्ठकनिष्टाः भ्रातरः, आमवासिनो वा भद्रपुरुषाः सर्वदैव समीपे निवसन्ति तेषामपि यथोचितैः प्रणामाशीवादैः विनयपूर्वकेण व्यवहारेण, कुशलप्रश्नेन, आसनादिटानेन च संस्कारः विधातव्यः। एवमेव चयसा कनिष्ठाना", भृत्यानां, शुद्रपुरषाणां च प्रेमालापेन, कुशलप्रश्नेन, प्रासनप्रदानेन, भोजनपानादिना, सम्मानदर्शनेन च सत्कारः कर्तव्यो भवति । समष्टिरूपेण अस्माकं देश अतिथिसत्कारे अतीय प्रसिद्ध अस्ति । तथापि व्यक्तिगतरूपेण यहवः जनाः अतिथीनां सत्कारकरणे नितराम् उदासीनाः भवन्ति । वहवस्तु कस्यापि श्रागमनस्य समाचारमपि श्रुत्या दुःसिता भवन्ति । ते व्ययभयात् इतस्ततो निलीयन्ते अन्यत्र वा गच्छन्ति । ईशा जमा मुसेन मधुरं वचनमपि न यदन्ति । किं पुन वक्तव्य भोजन- पानादि रिपये ? परन्तु ईदृशो व्यवहारः अस्माकं कृते धर्म- विरद्धा, संस्कृतिमिरद्धः परम्पराविरुद्धश्च अस्ति । पवित्र-परम्परायाः पालनाय सर्वरपि ध्याने दातव्यम् । अस्याः , ४६-संस्कृतप्रचारस्य अावश्यकता संस्कृतमापा अरमाकं देशस्य सर्वप्राचीना मापा अस्ति । सम्प्रति अस्माकं देशे अनेका. भाषा: ‘प्रचलिताः सन्ति । स-बाया से । १७-मोटों का। -शिप जाते हैं। ।

·20] यथा-हिन्दी-यंगला, मराठी, गुजराती, उड़ियां, श्रासामी प्रभृतयः । आभ्या पूर्व पाली-प्राकृताऽपभ्रंशप्रभृतयः भापाः प्रचलिताः आसन् । आसां सर्वासामपि भापाणां जननी संस्कृतभाषा एव अस्ति । संस्कृतभाषाया एव एतासां भाषाणाम् उत्पत्तिः अस्ति । अतएव इमाः भापाः संस्कृतस्य पुत्र्यः पौत्र्यः वा निगद्यन्ते । अतण्य अद्यापि संस्कृतभापा जननी इव आसां भाषाणां पालनं पोपणं संबद्धनं च कुर्वन्ती अवलोक्यते । अस्माकं भारतीयानां समस्तं साहित्यमपि संस्कृतभाषायामेव वर्तते । वेदा., उपवेदाः, वेदाङ्गानि, दर्शनशास्त्राणि, धर्मशास्त्रम् , अर्थशाम्बम् , कामशास्त्रम्, पुराणानि, उपपुराणानि काव्यं नाटकञ्च त्यादि समस्तमपि विशालं ज्ञान-विज्ञान-वैभवं संस्कृत- भाषायामेव निबद्ध' वर्तते । ब्राह्मणसाहित्यातिरिक्त जैनधर्मस्य घौद्धधर्मस्य च महत्त्वपूर्णाः प्रन्या. संस्कृतभाषायामेव लिखिताः " सन्ति । एवमेव अस्माकं सम्पूर्णः इतिहासः अपि अस्यामेव भापायां समुपनिबद्धा वर्तते । देवासुराणाम् पाख्यानम् , अवताराणा कथाः, महापुरुषाणां चरित्राणि, राजनीतिकाः वृत्तान्ताः, वंशोपवंशानां विस्तृत वर्णनम्, भारतीयानां विदेशेषु गमनं, स्वसंस्कृतेः प्रचारश्चेति सर्वमपि भारतीयम् इतिवृत्तं संस्कृतस्यैव रामायण-महाभारत-पुराण-प्रभृतिषु ग्रन्थेषु-समुल्लिखितं वर्तते । संस्कृतम् ऋते भारतीयेतिवृत्तपरिज्ञानाय न अन्यः कोऽपि पन्था विद्यते इत्यमेव भारतीयानो धर्म-संस्कृति-सभ्यता-सदाचारादि- विषयाणाम् अपि संस्कृतमन्येभ्य एव ज्ञानं लन्धु शक्यते । न अन्यतः।

·. [८१ ] एतेन इदं सिद्ध भवति यत् संस्कृतभापायाः ज्ञानं विना भारनीयाना धर्मः, साहित्यम् , सस्मृतिः सभ्यता, इतिहासा, कला, ज्ञान, विज्ञान, रीति, नीतिगी किमपि यथार्थरूपेण ज्ञातु न शक्यते । अनेनव कारणेन भारतीयजनतायाः कृते सस्त- शिक्षायाः महती आवश्यक्ता वर्तत। यस्य संस्कृतज्ञानं न भवति तस्य भारतीयतायाः किमपि ज्ञान न भविष्यति । एतदति- रिक्त भारतीयराष्ट्रस्य विभिन्न प्रदेशेषु सास्कृतिकदृष्ट्या ऐक्य- संरक्षणाय अपि सस्कृतस्य महती उपयोगिता अस्ति इत्यपि। ध्याने रनणीय वर्तते। अद्यापि संस्थतभापा भारतीय. उपेक्षिता प्रासीत् । घद्दवः इमा मृतभाषा पदन्ति स्म । परन्तु किम् इयं भापा वस्तुतः उपेशणीया या मृता वा यन्त ? कदापि नहि । इयं दुद्धिस्तु पेयल दास्यवशात् अस्मामु समागता आसीन् । प्रसन्नतायाः अयं निपयो पर्तत यत् स्वतन्त्रताया प्राप्ताया दास्यपिरणां दुष्प्रहेण निमुत्ता सर्वेऽपि भारतीयाः सम्पनि संस्कृतप्रचारस्य महत्यम उपयोगिता र श्रमायुर्वन्ति । भारतम्य तं इदं शुभलमए यर्तन । यद् राष्ट्र स्वकीयस्य साहित्यरत, स्वीयायाः संस्कृतंत्र मरमाणं गारपयन च न परोनि तद् राष्ट्र कदापि समुन्नति गर्नु न शक्ने'ति । इदं सर्वसम्मत तथ्यं यतते आशारमहं अनयंय इप्टा भारतगतस्य पर्णधाराः तथा सर्व भारतीया सनाश मरकृतभाषायाः प्रचाराय प्रयन फरि- प्यन्ति इति ।

·४७-नम्रता विनयः नम्रता कथ्यते । नम्रता एफः मनुष्याणां महान् गुणः अस्ति । येभ्यो गुणेभ्यो मनुष्या महत्त्व प्राप्नुपन्ति, सर्वत्र पादरं लभन्ते, सर्वेषां प्रीतिभोजनानि च भवन्ति तेषु नम्रतायाः महत्त्वपूर्ण स्थानं वर्तते । येषु पुरुषेषु अयं गुणो भवति तेषाम् उपरि ईश्वरस्य महती कृपा मन्तव्यर। नम्रता हि मनुष्याणां भाविनो महत्त्वस्य परिचयं ददाति । ये पुरुपाः यावदेव' नम्रा भवन्ति तावदेव 'समाजे ते महत्त्व प्राप्नुवन्ति । विनम्रस्वभानराणां पुरुषाणाम् उपरि सबै जना. स्नेहं कुर्वन्ति । विनयवन्तो मनुष्याः यत्रैव गच्छन्ति तत्रैव स्वकीयेन विनयपूर्णेन व्यवहारेण सर्वान् वशीकुर्वन्ति । ते कठोरतरम् अपि हृदयं मृदुलतरं कुर्वन्ति, प्रतिकूलान् अपि जनान् अनुकूलान् विदधति, विपक्षिणोऽपि सपने आनयन्ति 'तथा नीरसेऽपि हृदये रसधारा प्रवाहयन्ति । नम्नताया विपरीतो यो दोपो वर्तते स उण्डता इति कथ्यते। बहवः जनाः स्वभावत एच उद्दण्डाः भवन्ति । तेषु स्पर्शमात्रमपिन भवति। गमनम् श्रागमनम्, प्रश्नः उत्तरम् , हासः परिहासः, वार्ता विनोदः, सेवा सत्कारः, भोजनं पानं चेति सर्वमपि कार्य उद्दण्डतापूर्ण विनयविहीनम् 'असभ्यतापूर्ण च भवति । एतादृशेषु जनेषु फेऽपि जनाः स्नेह न दुर्वन्ति । एतादृशाः उद्दण्डस्वभावाः जनाः यचैव गच्छन्ति , नम्रतायाः तेपां - 1-प्रेम-पात्र । २-जितना हो।-उठना हो।

·[३]
तत्रैव अप्रिया भवन्ति । एते श्रात्मनः स्वभावदोपेण मिनारिण
अपि शनुता नयन्ति, अनुक्लान् अपि प्रतिकूलान् कुर्वते,
शान्तमपि जन कुपित कुर्वन्ति, सुसिद्धमपि कार्य क्षणमानेण
नाशयन्ति । उद्दण्डतया कुनापि ते सफ्ला न भवन्ति । पदे पदे
च विनदमाना क्लहायमानाश्च नानाविधानि सङ्कटानि आपदश्च
आवाहयन्ति।
अयमेव नम्रतायाः उद्दण्डतायाश्च भेद अस्ति । अतो ये
जना आत्मनो महत्व समीहन्ते, सनन सफलता कामयन्ते,
समाजे समादरम् अभिलपन्ति, सर्वेपा च स्नेहभाजनानि भवित
वाञ्छन्ति तः उहण्टताम् अशिष्टता च परित्यस्य सः सह
विनयपूर्वको व्यवहार. विधातन्यः। यहयो जना आत्मनः
विद्यामदन था, रूपमदेन या, धनमदेन या, युनमदेन था, पदमद्देन
वा मत्ताः सन्त माननीयः अपि जनै मह सम्मानपूर्ण
विनयपूर्ण घ व्यवहारं न पुर्नन्ति । ते अन्य सह विनयपूर्वक
व्यवहारपरगं पारमन प्रतिष्ठाया हानि मन्यन्नं । परन्नु भयं
विचार विवेषपूर्ण नास्ति । यिनयन एव मनुष्याणा प्रतिष्ठाया
पृद्धिर्भवति न तु गयए'। श्रतः यम्प यायती अधिका
प्रतिष्ठा स्यान् तेन तापान' पय विनयपूर्णः व्यरहारः पर्त।
नमन्ति फलिनो पृदा नमन्ति गुग्गिनी जना ।
पर्तमानसमये यालरेपु युयकं साने च नम्रताया अभायो
दृश्यते । ते गुरजनैः सह अपि अपिनयपूर्णान् अशिष्टान् च
व्ययहारान कुन्ती" विलोक्यन् । परन्तु अय स्वभावः
गत हितरः नास्ति । अन से. मपि उन विशेषनश्च
४- बुलाते है । ५- समारला पाहिले। पर है।
---विनी। ए-उता। "- ए ११-से बाहै।

·युवकैः प्रात्मनः एव हिताय श्रीद्धत्यम् अविनयम् अशिष्टता
च विहाय लघुभि सह, समानैः सह, गुरुजनश्च सह यथा-
सम्भवं विनम्रतया एव व्यवहारः कर्तव्यः ।
सरलता, निष्कपटः
४८-सदाचारपालनम्
सत्' आचरणं सदाचार इति कथ्यते । गुरुजनाना सेवा,
भेटजनानी समादर, सत्यवादिता,
व्यवहारः सत्पुरुपाणी संगतिः, परधने परखीपु च अस्पृहा,
इन्द्रियाणां निग्रहः, शील, सुजनता चेत्यादिगुणाना सदाचारे
गणना भवति । एतेषां पालनं सदाचारपालनं निगद्यते ।
-साधकेपु गुणेषु सदाचारस्य सर्वोत्कृष्ट
स्थानं वर्तते । ये जनाः गुरुजनान् सेवन्ते, प्रेष्टजनान् सत्कुर्वन्ति,
माननीयान् मानन्ति, मातुः पितुश्च आज्ञायाः पालनं कुर्वन्ति,
सदा सत्यं वदन्ति, परेपां वञ्चना न कुर्वन्ति, परधनं न
समीहन्त, परखियः न कामयन्ते सत्सुपुरुपाणी संगति कुर्वन्ति,
इन्द्रियाणि वशे रक्षन्ति तथा सङ्कटे अपि सन्मार्ग न परि-
यजन्ति सेपामेव जीवन श्रेष्ठ वरिष्ठ मुसमयं शान्तिमयं
च भवति । एतादृशाना सदाचारपरायणानी समाजे सर्वत्र
समादरः भवति । ते यत्रैव गच्छन्ति तत्रेय सत्कारं पूजा प्रतिष्ठर
मनुष्यस्य उन्नति-स
२
,
1
२२–उहएडवा को। १३--छोडकर ।
२-मन्दा । २- सर्वोत्तम। 1-ठगई। ४-५-चाहते है।
६-छोड़ते है।

·११--दिलाई। १२-रोकने के लिये । १५-सरकार द्वारा। १४- सर्वोत्तमं च पदं प्राप्नुवन्ति । ईदृशाः पुरुपाः लोके परलोके या, मित्रगृहे या, सदेशे परदेश वा सर्वत्र निर्भयाः निरापदश्च विचरन्ति । इतो विपरीतं ये जना. सदाचारविरुद्धम् आचरन्ति, गुरुजनानां सेवा न कुर्वन्ति, श्रेष्ठजानानां समादरं न कुर्वन्ति, पित्रोः श्राज्ञायाः उल्शंधनं कुर्वन्ति, सदा असत्यं वदन्ति, परजनान् पञ्चयन्ति, परधने परस्त्रीपु च "लोलुपा' भवन्ति, दुर्जनानां सङ्गति कुर्वन्ति, कुमार्गे चलन्ति, सन्मार्ग च परित्यजन्ति तेषां जीवनं सर्वथा गर्हितं. अपमानितं सुखशान्ति-रहितं च भवति । ईशानां पुरुषाणा न लोके सद्गतिः भवति न परलोके । ते इतोऽपि भ्रष्टा भवन्ति ततोऽपि भ्रष्टा भवन्ति । महतः दुःखस्य अयं विषयः वर्तते यत् सदाचारप्रधाने अस्माकं देशे सम्प्रति सदाचारपालनं प्रति महती शिथिलता" श्रागता वर्तते । सर्वन दुराचारस्य एव दृश्यं दृश्यते । चौर्यस्य लुण्ठनस्य, हिंसायाः, यश्चनाया , व्यभिचारस्य, भ्रष्टाचारस्य च सर्वत्र साम्राज्यं वर्तते । समाजे सदाचार-संरक्षणार्थ दुराचरस्य निरोधार्थ२ च ये ये विभागाः प्रशासनेन'३ नियतीयताः सन्ति तत्रापि भ्रष्टाचारस्य न्यूनता नास्ति । इदमेय कारणं यर्तते यन साम्प्रतिफः भारतीयसमाजः नितान्तं सकटावस्थायां पतितः घर्तते। सुसं शान्तिर्वा समाजात सर्वथा दूरं पलायिता अस्ति । अस्यां परिस्थिती समाजे सदाचारस्य नियमाना पुनः प्रतिष्ठापनस्य महती आवश्यक्ता अस्ति । यावत् देशस्य जने ७-मापत्ति-रहित । -ठगते है ।६ सालची । १०- निन्दित । . १५ - कमो । १५-मगो हु।

·। ८६ ‘जने सदाचारपालन प्रति . गरीयसी१६ निष्ठा न!", भविष्यति तावत् देशस्य केनापि उपायेन वास्तविकी समुन्नतिः न भविष्यति । अतः प्रशासनस्य, सामाजिकपुरुपाणां जननायकानां च इदं सर्वापचया प्रधान कर्तव्यं वर्तते यत् पुनरपि समाजे सदाचार- प्रतिपनाय ते यथाशक्ति प्रयत्नं कुर्वन्तु तथा स्वयं च सदाचारान पालयन्तु इति। ४९-स्वच्छता -- मलिनताया: अभावः स्वच्छता इति कथ्यते। इयं च स्वच्छता द्विविधा भवति। एका बाह्य स्वच्छता द्वितीया याभ्यन्तर सच्छता च । स्थानस्य स्वच्छता शरीरस्य स्वच्छता, वस्त्रस्य स्वन्छता, कूप-तडागादीनां स्वच्छता तथा अन्येपी व्यावहारिफ-यस्तूना स्वच्छता बाह्यस्वच्छता कथ्यते । मनसि च रागद्वेपादीनां विकाराणाम् अभावः श्राभ्यन्तर-सम्छता कथ्यते । जीवने स्वच्छतायाः अनेकदृष्टिभिः महती उपयोगिता वर्तते- महती आवश्यकता वर्तते सर्वप्रथम स्वास्थ्यरक्षायाः एव कृते स्वछतायाः महती आवश्यकता भवति । येषां मनुष्याणां स्थानं शरीरं यत्रादिक या स्वच्छ न भवति तेषां स्वास्थ्य कथमपि शोभनं न तिष्ठति । इंडशाः जनाः प्रायेण स्वास्थ्यहीनाः रोगिणश्च तिप्ठन्ति । एतद्विपरीतं ये जनाः स्वच्छे गृहे निवसन्ति, स्वच्छ शरीरं रक्षन्ति स्वच्छानि वस्त्राणि धारयन्ति, स्यश्लेषु .१६-गुरुतर । १७ मकि, पक्षा। १-गन्दगी का । २-याहरी। - भोतरो.। -1 अप-1 ·[ ८७ ] पात्रेयु भोजनं कुर्वन्ति, स्वन्छ जलं पिबन्ति, स्वन्दानि खाद्य- वस्तूनि भुञ्जते तथा सर्वाणि व्यवहारोपयोगीनि वस्तूनि स्वच्छानि सुपरिष्कृतानि च रहन्ति ते प्रायेण सर्वदा नीरोगा प्रसन्नमानसाश्च तिष्ठन्ति । सभ्याताः अपि दृष्ट्या स्वच्छता नितान्तम् आवश्यर्क वस्तु वर्तते । येपा निवासस्थानं स्वच्छ न भवति, येषां शरीरं स्वच्छन भवति, ये स्वच्छवस्त्राणि न धारयन्ति, तेषां गणना सभ्यसमाजे न जायते । एतादृशानां जनानां समीपे न तु सभ्यजना गच्छन्ति न च ते एव सभ्यसमाजे गन्तुं साहसं कुर्वन्ति । एयम्भूताः५ मलिनाः मलिन-पत्रधारिणश्च जनाः सभा-सम्मेलनेभ्यो भयभीताः इव दूरे एव तिष्ठन्ति । परं ये तु स्वच्छशरीराः स्वच्छवस्त्रधारिणश्च जना भवन्ति तेपा सर्वन अप्रतिहतः प्रवेशो भवति । ते सर्वत्र सभ्यसमाजे सादरम् पाहूयन्ते, सादरम् उपवेश्यन्ते तथा सादरं सक्रियन्ते च । एतस्याः बाह्मस्वच्छतायाः मानसिकप्रसन्नताया उपरि अपि: महान प्रभावो भवति । स्थानं, शरीरं, वस्त्रादिकं या यदा सन्छ समुज्ज्वलं, सुपरिष्कृतं च भवति तदेय मनसि अपि प्रसन्नता भवति । इमे सर्वे स्वच्छतायाः गुणाः सन्ति अस्वच्छतायाश्च दोपाः सन्ति । अत. ये नराः नार्यश्च सस्थाः भूत्वा जीवितुं समीहन्ते समाजे च समादरं लब्धं कामयन्ते तैः पूर्णरूपेण बाह्यस्वच्छतायाः, प्राभ्यन्तरस्वच्छतायाश्च उपरि पूर्णरूपेण ध्यानं दातव्यम् । m DIAR -- -- !"चलाये :--हाडे है । ५-ऐसे। ६-बिना रोक टोक का ! जाते हैं। -बैठाये जाते है।

·५०-परिश्रमः
पालस्यं विहाय निरन्तरं कार्यपरायणता' परिश्रमः इति
पध्यते।
मानवजीवनस्य सफलतायै ये ये गुणाः आवश्यकाः
भवन्ति तेषु परिश्रमस्य अतीय महत्वपूर्ण स्थानं वर्तते। ये
मनुष्याः आलस्यं परित्यज्य दियानिशं परिश्रमं पुर्नन्ति ते एव
स्वकीय जीवनं सफलं कर्तुं शक्नुवन्ति । परिश्रम विना कस्यापि
कार्यस्य सिद्धिः न भवितुं शक्नोति । विद्या, पतं; धनं, कीर्तिः
था सर्वम् अपि परिश्रमेण एव लन्धु शक्यते ।
विद्यार्थिनः अपि यदा सम्यक प्रकारेण परिश्रम कुर्वन्ति
तदेव ते प्रतिय परीक्षायां समुत्तीर्णाः भवन्ति, सुयोग्या-निद्वासः
भवन्ति, संसारे यशः सम्पत्ति प्रतिष्ठां च उपार्जयन्ति तथा
पात्मनः जीवनं सफलं कुर्वन्ति । किं बहुना, परिश्रमी मनुष्यः
गृहे पहिः वा यव निवसति तत्रैव सुसपूर्वक निवसति
सम्मानस्य च भाजन भवति ।
एतद्विपरीतं ये जनाः परिक्षमं न कुर्वन्ति; आलम्येन, शयनेन,
यत्र तत्र वृथा भ्रमणेन, इतरततः उपवेशनेन', निद्रया, तन्द्रया
च समयं यापयन्ति' तेपी जीवन निरर्थक एव भवति ।
'एतादृशाः जनाः स्वजीवने किमपि लौकिकं पारलौकिकं या कार्य
साधयितु न शक्नुवन्ति । न ते विद्वांसः भवन्ति, न धनिकाः
१-काम में लगे रहना। २-दिन राव। ३-पान । -
बैठ कर ।५-बिताते है।
.
94
-

·[]
भवन्ति, म यशस्विनः भवन्ति, न वा परोपकारिणः एय
भवन्ति । एतादृशाः पुरुषार्थहीनाः ...परिश्रमहीनाः अलसा
जना समाजस्य भारभूता भवन्ति । एने यर गच्छन्ति तत
एव दूरीत्रियन्ते।
बहर जना पूर्वजे उपार्निसेन धनेन परिश्रमस्य आवश्यकता
न अनुभवन्ति । परन्तु अय विचार उचित नास्ति । धने
विद्यमाने अपि पुस्पैः परिश्रम पतय एन । वस्तुतस्तु य
स्वय परिश्रम न करोति तस्त्र अन्यजनांना परिश्रमेण उपार्जितस्य
धनस्य उपभोगे अधिकार एवं नास्ति । अन्यच्च, मुसस्य
वास्तरिम साद तन्य मिलति यदा मनुष्य, स्त्रय परिश्रम
बरोति।
परिश्रमकरणेन अन्ये अपि अनेके लाभाः भवन्ति ।
परिश्रमण स्वार यरक्षा भपत्ति, शरीर बलिष्ठ भवति, शरीरे
सूर्ति, श्रायाति, आलस्य नश्यति, आत्मनिर्भरता आगच्छति
तथा श्रात्मगीरवस्य च अनुभूति भवति । व्यक्ते, समाजस्य,
राष्ट्रस्य च समुन्नति, परिश्नमाधीना एव अस्ति । यस्मिन् देशे
परिश्रमशीला जना निवसन्ति तस्य एव देशस्य समुन्नतिः
अतः मा अपि मनुष्यै पूर्णरूपेण परिश्रमः कर्तव्य ।
सर्वनिधाया समुनते प्रधान कारण परिश्रम एन घर्तते इति
बदापि न विस्मर्तब्यम् ।
-
भवति ।

·- ५१–कर्तव्यपालनम् यस्य मनुष्यस्य यत् फर्तव्यं वर्तते तस्य समुचितरूपेण पालनमेव कर्तव्यपालनं कथ्यते । अयं संसारः कर्मभूमिः अस्ति, कर्तव्यभूमिः अस्ति । अस्मिन् संसारे यावन्तो' जनाः जन्म गृहन्ति तेपी सर्वेषामपि पृथक पृथक कर्तव्यानि भवन्ति । तानि कर्तव्यानि अनेकविधानि भवन्ति। कानिचित् व्यक्तिगतानि, कानिचित् पारिवारिकाणि कानिश्चित् सामाजिकानि । कानिचित् नित्यानि भवन्ति कानिचित् नैमित्तिकानि च । जीविकायै अपि फपिवी, याणिज्यं या, कला वा, भृतिर्वा इति बहुविधानि कर्माणि कर्तव्यायि भवन्ति । एवं च प्रत्येक मनुष्यस्य उपरि अनेकविधानी कर्तव्यानी पालनस्य' महान् भारो वर्तते । एकोऽपि एवम्बिधो मनुष्यो न भविष्यति यस्य किमपि कर्तव्यं न स्यात्-यदि तस्य शरीरं बुद्धिर्या व्यापनानास्ति। एतेपी कर्तव्यानी पालनं मनुष्यस्य व्यक्तिगत-हिताय देश- हिताय च परमावश्यकं कार्य भवति । ये मनुष्याः साकर्तव्याण समुचितरूपेण पालनं कुर्वन्ति तेपामेव नटपुरुषेषु गणना भवति । ये सत्पुरुषा. परिश्रमपूर्वकं श्रद्धापूर्वकं च स्वकर्तव्यानि पालयन्ति ते न केवलं स्वस्यैव प्रत्युत सम्पूर्णस्यापि समाजस्य देशस्य च हितसाधनं कुर्वन्ति। यदि जनाः स्वकर्तव्यानां पालन न कुयुः तहि समाजस्य १-जितने। २–नोकरी। -बिगड़ी हुई। ४-बल्कि ! ५.-करें। -- ·६--मजदर। ७-मन्छो तरह से। -करें। ६-किसान। . . - कापि व्यवस्था सफला भवितुं न अर्हति । कल्पना क्रियताम्- यदि अध्यापकाः सम्यक न अध्यापयेयु, यदि विद्यार्थिनः परिश्रमेण न पठेयु , यदि न्यायाधीशाः समुचितरूपेण न्यायं न कुर्यः, यदि शासका. समीचीनतया शासनकार्य न सम्पादयेयुः, यदि कर्मफराः सानि स्वानि कर्माणि सम्यक्तया न विध्यु', यदि कृपका. कृपिकार्य श्रमेण न पुर्य तर्हि कि देशस्य एकमपि कार्य समीचीनरूपेण सम्पन्नं भवितुमर्हति ? देशस्य कृते महतः सौभाग्यस्य अय विपयो वर्तते यत् साम्प्रतिकेषु जनेषु पर्तव्यपालनं प्रति महती शिथिलता समागता वर्तते। केऽपि श्रमेण, सत्यतया, निष्ठया च कार्य कर्तुं न चान्छन्ति। सर्वेऽपि वञ्चनया" एव स्वार्थसाधनं कर्तु कामयन्ते। अधिकाराय तु सर्वे एव कलहं पुरन्ति पर कर्तव्यपालने कोऽपि ध्यान न ददाति । इदमेय कारण वर्तते यत् देशस्य राजकीया अराजकीया वा कापि उन्नतियोजना समुचितरूपेण फलवती न भवति । यावान् र अर्थव्ययः समय- व्ययश्च भवति तावती ४ कार्यसिद्धिः न भवति । वस्तुतः अस्माक देशस्य समाजस्य च इद महद् दौभाग्यं वर्तते । यावत् सरें जनाः स्व स्व-कर्तव्यस्य पालन निष्ठापूर्वक न करिष्यन्ति तावत् न तेपा कल्याण भविष्यति न देशस्मापि । कर्तव्यपालनमे प्रात्मनः देशस्य वा समुन्नतेः मूलमन्त्र अस्ति । २०-पाहता है । ११-धोखा देकर हो। १२-चाहते हैं। १- जितना । १४-उतनी।

·५२-देश-सेवा आत्मन. देशस्य तथा देशवासिमां सेवा देशसेवा इति कथ्यते। 1 तथा कस्यापि देशस्य निवासिनां कृते स्वस्य देशस्य सेवा एक परमावश्यक कर्तव्यं भवति । यस्मिन् देशे मनुष्यः जन्म गृहाति, यस्य देशस्य अन्नेन जलेन यायुना च जीवति, यत्रयः साधनैः सुखोपभोगं करोति तस्य देशस्य सेयाकरणं मनुष्यस्य परमः धर्मः अस्ति। यः मनुष्यः स्वस्य देशस्य सेवां न करोति, स्वस्य देशस्य कृते त्यागं न करोति, स्वस्य देशस्य सुस-दुसाभ्यां निश्चिन्तः तिष्ठति, स्वस्य देशस्य उन्नतये प्रयत्न न करोति, तथा अवसरे स्वस्य देशस्य कृते प्राणान् अपि न परित्यजति तस्य मनुप्यस्य जीवनं निरर्थकम् एव मन्तव्यम् । स देशे पृथा जीवति तथा असिलान् अपि देशवासिनः कलक्ष्यति । अस्मात् विपरीतं ये जनाः स्वस्य देशस्य सेवा कुर्वन्ति, स्वस्य देशस्य कृते त्यागं कुर्वन्ति, स्वस्य देशस्य सुखदुःखयो, चिन्तया चिन्तिता. तिष्ठन्ति, स्वस्य देशस्य उन्नतये प्रयत्नं विदधति तथा अयसरे उपस्थिते सति देशसेवाया. वलिवेदिकायाम् श्रात्मार्पणं यायत् कुर्वन्ति तेषाम् एव जीवन सफल भवति । एतादृशानि पुरुपरत्नानि स्यापि देशस्य शिरोभूपणानि भवन्ति । अतः सर्वः अपि देशवासिभिः यथासम्भवं स्वस्वदेशस्य सेवा अवश्यमेव कर्तव्या। १-जहाँ मे । २-करते हैं। ३-तक । - + ·सघटनस्थ [६३ ] देशसेवायाः अनेके प्रकार सन्ति । यथा-देशहिताय सञ्चालितेपु आन्दोलनेषु सहयोगप्रदानम्, देशे वर्तमानाना दोघाणा निर्मूलनम्, युद्धकाले देशाय श्रामसमर्पणम् , स्वस्य- फर्तव्याना समुरितरूपेण निष्ठापूर्वकं पालनम् , न्यायस्य रक्षा, उत्कृष्ट साहित्यनिर्माणम्, शिल्पकलादीना सम्बर्द्धनम्, देशस्य स्वतन्त्रतायाः संरदणम्, देशवासिपु परस्पर सहकारितायाः शिक्षायाः तथा सदाचारस्य प्रचारध। एमि. कार्य. स्वशक्त्यनुसारं सौः अपि मनुष्यै देशसेवा यतुं शक्यते । यस्य देशस्य निगासियु देशसभाया उरष्टा भावना भवति ते अल्पेन ण्य कालेन स्वीय देश समुन्नतेः उन्नततम शिसरे प्रापयन्ति । ससारस्य इतिहासे एतस्य अनेकानि उदाहरणानि मिलन्ति । सम्प्रति एए यर्तन्यभार अरमारं शिरसि भापतितः वर्तते । अय समय भारतीयाना देशभक्त परीक्षायाः ममयः अस्ति । प्रतः सर्वेपा भारतनियासिना जनानाम् इद परम पर्तव्य पर्तते यत् ते अपि उपरि लिग्गितेन मार्गेण देशसेवा विधाय स्वदेशस्य, स्वदेशवासिना तथा प्रात्मनध हित सम्पादययुः। ५३-एकता मराभेदस्य विरोधस्य या अमाय सपना इति उच्यते। एषमाया अपर नाम pri" "मटन' या त्यपि यने । - है।-पा-माल करें।

·६४ ] 'मनुष्याणां सांसारिक-जीवनस्य कृते एकता महान लाभकारी गुणः अस्ति । यदि संसारे मनुष्येपु एकता न स्यात तर्हि तेपाम एकदिनस्यापि जीवनं पठिनं सम्पद्यत'परिवारस्य एव उदाहरणं गृह्यताम् । परियारस्य सोम अपि व्यक्तिमु यदि एक्ता न स्यान् वहि स परियारः एकमपि दिनं सुसेन निनसितुं न शक्नोति । यस्मिन् परिवारे एकता न भवति, यस्य परिवारस्य सर्वे जनाः 'पदे पदे रिवदन्ते, क्षणे क्षणे फलहायन्ते तस्य परिवारस्य कीरशी दुरवस्था भवति इति वयं प्रतिदिनं प्रत्यक्षीकुर्मः । यथा परिवार एक्ताया श्रावश्यकता वर्तते तथैव समाजे देशे तथा सम्पूर्णे संसारेऽपि । एकतायां महती शक्तिः भवति । यत् कार्यम् एकेन न कर्नु शक्यते तद् वहनां सम्मिलितेन समुदायेन सुगमतया एवं भवति । एकेन तृणेन किमपि कार्य भवितुं न शक्नोति परं यदा तेषाम् एव तृणानां समुदायेन रज्जुः निर्मीयते तदा तया गजा अपि बध्यन्ते। एकतायाः चलेन असाध्यमपि सुसाध्यम् , दुर्लभमपि सुलभ, कठिनमपि सरल तथा दुष्करमपि सुफर भवति । अत एव नीतिकारेः कथितम्- संहतिः कार्यसाधिका। येषु एकता भवति ते एव सुसं जीवन्ति, तेपामेव समुन्नतिः भवति, ते एव विकासं प्राप्नुवन्ति, तेपामेय गृहे शान्तिः विराजते, तत्रैव सम्पदो निवसन्ति, तेभ्यः एव शत्रयो निम्यति', तान् एव जनाः मानयन्ति, ते एव समाजे प्रतिष्ठिता भवन्ति, तेषामेष १-हो जाय । २-विवाद करते हैं। ३-झगडले रहते हैं। रस्सी । ५--बनाई जाती है। ६-बधि जाते हैं। ७-संघटन, -सपकि। -डरते हैं।

·कार्याणि सिद्धचन्ति, तेषामेन मनोरथाः पूर्यन्ते, नेपामेर वचः
श्रूयते तेषामेव च समाजे प्रभागो भवति । एतद्विपरीत येषु
एकता न भवति तेपा सर्वमपि इत' विपरीतमेव भयति ।
अत' यथासम्भन सर्वरपि जन परिवारे समाजे देशे तथा
विश्वस्मिन् भूमण्डलेऽपि एकताया स्थापनाय प्रय नो विषय
येन सम्पूर्णमपि विश्व सुखशान्तिमय स्नेहसोहार्दमय च
सम्पद्यता
वर्तमानसमये एकताया महान् प्रभार. अस्ति । परिवारे
समाने देशे तथा सम्पूर्ण ससार सर्वर अनेस्तायाः, मतभदस्य,
अविश्वासस्य, बेरपिद्वैपादीना, हिंसायाः प्रतिहिसायाच महा-
भयङ्करो भम्भावात " प्रबहमानो दृश्यते । एतस्य प्रधान
कारण तु सार्थपरता एव अस्ति । सर्प स्वकीयमे हित पश्यन्ति
न अन्येपाम् । अस्या दशाया कथ नाम एकता सम्भवति ।
अत एकतायाः स्थापनाय परस्पर स्नेह सौहार्द बद्धनाय च
सार्थसाधनेन सहबार परेपामपि स्वार्थ रक्षणस्य उपरि ध्यानदान
परमावश्यक वर्तते।
५४-स्त्री शिक्षा
मनुष्यसमाज: द्विधा विभक्तः अस्ति-स्त्रीसमाजे पुरुपसमा
प। खियः पुरुषाश्च उभये अपि मिलित्या समाजस्य निमी
६- सुना जाता है। १०-इससे। ११--माधी। १२-
सकती है। १५-पाप हो । दोनों।

·[ ६६ ] फुर्यन्ति तथा समाजस्य भारं पहन्ति । परन्तु समाजस्य कल्याण तदा एव भनितुम् अर्हति यदा अयम् उभयविध अपि समाजः शिनितः भवति । श्रत एर समाजस्य हिताय यथा पुस्पसमाजे शिक्षाप्रसारस्य भारश्यक्ता अस्ति तथैव स्त्रीसमाजे अपि शिक्षाप्रसारस्य श्रावश्यक्ता अम्ति । यदा त्रिय पुरपाश्च उभये अपि सातरा शिक्षिता मुयोग्याश्च भविष्यन्ति तदेव समाजस्य पूर्णरूपेण कल्याण भविष्यति । वस्तुतस्तु पुरुपसमाजस्य अपेक्षया अपि स्त्रीसमाजस्य शिक्षा विरोपरूपेण आवश्यकी भरति । यतः त्रिय एव बाल्यकाले घालाना लालन पालन च कुर्वन्ति। मनुष्याणा शैशवर मातृणाम् एव मोडे व्यतीत भरति । अस्याम् अवस्थाया यदि मातर शिक्षिता भवन्ति तदा ता शेशयाद् एर स्वशिशून् अपि शिक्षयन्ति । शिक्षिताः मातरः लालन पालनाभ्या सहैव स्नलाल- कान् सदाचार शिक्षयन्ति, सद्गुणान् उपदिशन्ति, दुगुणेभ्यो निवारयन्ति, सन्मार्गे प्रवर्तयन्ति सथा नानाविधा. शिक्षाप्रदाः कया. कथयित्वा तेपा हृदयेषु उत्तमोत्तमाना गुणाना बीजानि वपन्ति । एव प्रकारेण शिक्षिसाना महिलाना घालका पालिकाश्च वाल्यकालात् एव शिष्टाः सभ्या सद्गुणसम्पन्लाश्च भवन्ति । एता-शा एव वालका. अमे समाजस्य भूपणानि, नेतार गौरव- वद्ध काश्च जायन्ते। अत सभ्याना सुयोग्याना नागरिकाण निर्माणाय स्त्रीशिक्षायाः महती अावश्यक्ता वर्तते । अस्मारु देशे स्वीसमासस्य दशा अतीव शोचनीया वर्तते । स्त्रीसमाजे बाहुल्येन अनेके दोपाः सन्ति । अशिक्षा अस्ति, २-पोंकि । वपन । ४-गोदी में। -चलाती है। ६-बोडो है।

·, . . [ ] अस्वास्थ्यम् अस्ति, अस्वछत्ता अस्ति । कुसस्काराः सन्ति, कुरीतयः सन्ति, कुरुढयश्च सन्ति । ईप्या, द्वेप, असूया, असहिष्णुता, कलहप्रियता, मूढता, अन्धविश्रासः, गालिप्रदान- पटुता, दुराग्रहः, शपथकारिता चेति अनेके दोपा दुर्गुणाच वर्तन्ते । विशेषतश्च प्रामीणामु महिलासु । इद सा च अशिनायाः एव फ्ल वर्तते । अत एतेपा दोपाणा दूरीकरणाय सभ्यमहिलासमाजस्य निर्माणाय च वीणा शिक्षण सनाधिक महत्त्वपूर्ण कार्य वर्तते । प्रसन्नतायाः श्रय विषयः वर्तते यत् सम्प्रति शनैः शनैः ग्रीशिक्षा प्रति समाजस्य रचि पद्धमाना' रिलोम्यते । तथापि यहवः जनाः एतादृशा. अपि सन्ति ये अद्यापि त्रीशिक्षाया उपेक्षा कुर्वन्ति । स्त्रीशिक्षायाः प्रचाराभारे अन्यानि अपि धारणानि सन्ति। अध्यापिकाना न्यूनता अस्ति। कन्या- पाठशालाना प्रचुरता नास्ति। सपा च समीपे यालाना धालि. भाना च शिताया भारवहनस्य सामध्यं नास्ति । भि कारण: नीशिनाया यादशी प्रगतिः अपेक्ष्यते तादृशी न अस्ति । श्रतः शिनाधिकारिभिः समानहितैपिभिश्च पुरुपैः एतस्मिन् पिये विशेषरूपेण ध्यान देयम् । एतादृशी च शिनापद्धति. वीणा पते निर्मातव्या" यथा त्रियः श्रादर्शपन्यः श्रादर्शमातरम्य भोयु । भारतीयसस्तेः परिज्ञानाय तथा तदनुलाचरणाय च मस्त. भाषाया अपि अध्ययन स्त्रीणा पृते नितान्तम् पारश्यक वर्नते इत्यपि न विस्मर्तव्यम् । ---हती हुई। -दिमाई देती है। 1--भाग भो।।..- जनानी बानी वाहिये।

·५५-पञ्चायत व्यवस्था । सम्प्रति भारतीयप्रशासनेन' सम्पूर्णे अपि देशे पञ्चायत- व्यवस्था विहिता वर्तते । एतस्याः उद्देश्यम् अस्ति ग्रामाणां सुशासनं सुव्यवस्था तथा समुन्नतिः । अस्माकं देशे प्रामाणां एव संख्या अधिका वर्तते परन्तु तेपो दशा समीचीना नास्ति । ग्रामेपु अशिक्षा वर्तते, अस्वास्थ्य वर्तते । अत्याचाराः सन्ति, दुराचाराः सन्ति । दीनता अस्ति, दरिद्रता अस्ति । अकर्मण्यता अस्ति, आलस्यम् अस्ति । अनेके दोपाः सन्ति । यावत् एतेषां दोपाणां निराकरणं न भवति तावत् अस्माकं देशस्य उन्नतिः न भवितुम अर्हति । अतएव प्रशासनद्वारा पञ्चायतराज्यस्य व्यवस्था विहिता अस्ति। साधारणतया यन एकसहस्रसंख्याकाः जनाः निवसन्ति तत्र एका ग्रामसभा भवति । एकविशतिवर्षेभ्यः अन्यूनवयस्का।" जनाः मामसभायाः सदस्याः भवन्ति । ग्रामसभायाम् एका कार्यकारिणी समितिः भवति या "ग्रामपञ्चायत" इति कथ्यते । प्रत्येक ग्रामपञ्चायते केचन जनाः निर्णायकाः भवन्ति ये जन- संख्यानुसार निर्वाचिताः भवन्ति । पञ्चायते हिन्दवः यवनाः वा समानरूपेण सम्मिलिता भवन्ति । तिसः पञ्च वा ग्रामसभाः मिलित्वा पञ्चायतीन्यायालयस्य १--मारत सरकार द्वारा। २-मच्छी। -जय तक। बब तक ।५-जिनकी कम उम्र न हो। ५-पञ्च । ७--मपलमान।

·आधुनिपयिहानेन सम्प्रति पनि विरमरकराणि वस्तूनि भाविष्यतानि सन्ति । तेपु एक महत्वपूर्ण वस्तु पलचित्रपट- . [] निर्माण कुर्वन्ति । अव निर्णायक ग्रामीणरिवादाना निर्णय क्रियते तथा दण्ड यवस्था च विधायते । ग्रामपञ्चायतानाम् अधिकारे बहूनि कर्तव्यानि सन्ति । शिक्षाप्रचाराय पाठशालाना पुस्तकालयाना च स्थापनम् , स्वारध्यरक्षायै चिकित्सालयाना प्रभन्ध , प्रामीणानाम् उद्योग शिल्पाना समुनयनम् , गमनागमनमागाणा सुव्यनस्था, नवनवाना पृपतडागादीना निर्माणम् , जीर्णशाणाना च जीर्णोद्धार , कृपिवृद्धिकराणा साधनाना सग्रह , ग्रामरक्षाया वृते प्रामसरपदलस्य निमाणम् तथा समय समये सारतिक कार्यक्रमाणाम् आयोजन च । एतादृशानि पहूनि कार्याणि पश्चायताना कृते कर्तव्यानि सन्ति । इमानि कायाणि यनि प्रामपञ्चायतद्वारा सम्यक् प्रकारेण अनुष्टितानि स्यु तना प्रामाषा यतमानदशाया महत् परिवर्तन भनितु शक्नोति । प्रामाणा सबाङ्गीण-समुन्नत इय सम्पूणा योजनाऽपि तदेव सफ्ला भविष्यति यदा प्रामपञ्चायताना सर्वेऽपि अधिकारिण पार्यकतारश्च सुयाग्या , श्रमशीला , पष्टसहिष्णार , जनहितपिण, पक्षपातरहिता , न्यायप्रिया, सत्यवादिन तथा लोभरहिताश्व भविष्यन्ति । - ५६-चल-चित्रपटम्

·[ १०० ]
श्रपि वर्तते । चलचित्रपटम् पालभाषाया सिनेमा (Citems)
इति कायते।
चलचित्रपटे एक विस्तृन शुरलवणं यन माति । तस्मिन्
एय यस्ने यन्त्रद्वारा चित्राणि प्रनिनिम्यितानि नियन्ते । तानि
चित्राणि पूर्व स्थिराणि भान्ति । परन्तु वा चिनपटे प्रतिविम्बि
तानि निधीयन्त तदा यन्त्रसाहाग्येन तानि चलानि भवन्ति ।
श्रत एव एतस्य नाम चलचित्रपट इति यति ।
पूर्व इमानि चित्राणि पेल चलानि ण्य प्रासन परन्तु
सम्प्रति सानि शदोधारणम अपि पुर्वन्ति । अत इनानी इद
सयार चलचित्रपटम् इत्यपि यथ्यत । साम्प्रतियपु चलचित्रपटपु
यानि चित्राणि प्रतिविम्वितानि भवन्ति तानि सन्ति, स्लिपन्ति,
गायन्ति, नृत्यन्ति, चुम्यन्ति, आलिशान्ति, पदन्ति, पालपन्ति,
प्प सर्वाणि शारारिमाणित याचिकानि च पाणि पुर्वन्ति ।
परमेर पशव तथा पक्षिण अपि धारन्त उदीयमाना शनाय
मानाश्च दृष्टिपथम भायान्ति ।
देश विटेश च सम्प्रति चलचित्रपटाना महान् प्रचार
वर्तते । एकैकस्मिन् नगरे पञ्च २ सप्त • दश २ चलचिनपटानि
चलन्ति साधारणे नगरे अपि द्विाणि चलन्ति' दृश्यन्ते
प्रतिदिन अस्य प्रचार वर्तमान एव दृश्यते ।
एतेपा चलचित्रपटाना प्रचारेण सम्प्रति समानस्य महान्
लाभो वर्तते । सर्वप्रथम तु मनोविनोदस्य इद सुमहत् साधनम्
अस्ति । एतस्य सरस-मधुराणा गीताना श्रवणेन, मनोहगणा
दृश्याण दर्शनेन, चित्ताकर्षकाणा चिनाणाम् अवलोकनेन
कौतूहलबद्ध काना कथोपकथनानाम् आकर्णनेन च दर्शकाना
महान् आनन्द जायते ।
-पलते हुए । २-सुनने से।
"
-

·. , [ १०१ ] एतदतिरिक्त ज्ञानविस्तारे अपि एतस्य महती उपयोगिता वर्तते । पृपि, उद्योग., शिल्प, स्वास्थ्यम् , विज्ञानम् , चिकित्सा, 'पशुपालनम् , गृहव्यवस्था, शिक्षा चेति नानाविधाना उपयोगिना ज्ञातव्यविपयाणा तथा विभिन्नदेश-जाताना दर्शनीयवस्तूनाम् अपि व्यापके ज्ञाने चलचित्रपटानि बहु उपमारीणि भवन्ति । समाजसुधारस्य अपि इदमेक महत साधन वर्तते । समाजे परम्परागता अनेके दोपा वर्तन्ते । तेपा निवारणस्य महती श्रावश्यक्ता अस्ति । एनस्मिन विषये अपि चलचित्रपटेभ्यः महती सहायता मिलति समये? एषु समाजसुधारसम्बन्धीनि अपि अनेकानि एतादृशानि दृश्यानि आगन्छन्ति येषा दर्शनेन दर्शकाना हृदये समाजसुधारस्य भानना जागति इमे सधै चलचित्रपटै जायमानाः लाभाः सन्ति । परन्तु अनेन समाजस्य एका महती हानि अपि अस्ति । पपु चित्रपटपु श्रनेकानि एतादृशानि अपि दृश्यानि आगच्छन्ति यानि सर्वथा अश्लीलानि, असभ्यतापूर्णानि, भारतीयसरति विरद्धानि च भवन्ति । एषु दृश्येषु अर्धनग्गा नार्य प्रदर्श्यन्ते , अश्लीलानि गीतानि गीयन्त, अश्लीलगायाश्च चेष्टा निधीयन्ते। सर्वेपा समक्ष चुम्बनालिग नादीनि कामोत्तेजकानि कार्याणि प्रियन्ते । ग्तारशाना दृश्यामा दर्शनेन दर्शप्पु, विशपतश्च नरयुयतीपु, यालकेपु यालिफामु च पीडशा भाना जागरिष्यन्ति इति सर्वे पर ज्ञातु शक्नुवन्ति । समाजे सम्मान सर्वत्र प्रतिदिन या परित्रहीनता पद्ध माना दृश्यते सन इमानि चलचित्रपटानि अपि प्रधानकारणानि सन्ति। अतः यावत् अस्य महतः दोपस्य निराकरण न भवति 1-दिखाई जाती है ।।-सामने ।

·[ १०२ 1 तावत् चलचित्रपटेभ्यः लाभापेक्षया छानि. एय अधिका मस्यते । चलचित्रपट सनु एक एतादृशं तोरण विय वर्तते यत् देशस्य भाग्निा नागरिकाणा मनामि वाल्यकालत दृपितानि परोति । अत. प्रशासनद्वारा सामाजिकसस्थाभिश्च अस्य शीघ्रातिशीघ्रम् निराकरणाय प्रयला वर्तव्य । एय ५७-पुरस्कार-वितरणम् प्राय सर्वेषु विद्यालयेषु वर्षस्य अन्ते एक धार्षिकोत्सा भवति । तस्मिन् उत्सरे ये छानाः पठने लेराने, पादे, विवाद, खेलने कूर्दने, स्वास्थ्ये सदाचारे च सर्वश्रेष्ठाः भवन्ति सेभ्य. विद्यालयद्वारा पुरस्कारा प्रदीयन्ते । इदम् एव कार्य पुरस्कार- वितरण पारितोपिकरितरण या कथ्यते । पुरस्कारस्पेण नानाविधानि वस्तूनि दीयन्ते । साधारणेषु विद्यालयेषु प्रायेण पुस्तकानि, लेसन्य र, मसीपानाणि च पुरस्कार प्रदीयन्ते । महत्सु विद्यालयेषु पुस्तकाद्यतिरिक्त रजतमयानि' मुवर्णमयानि च पदकानि अपि वितीर्यन्ते । कचित् फचित् रूप्यकाणाम् अपि पुरस्काररूपेण प्रदान भवति । वान्ते यः वार्षिकोत्सब भनति तन एका सभा भवति । ५-मानी जायगी।६-दूर करने के लिए। 1-दिये जाते हैं। २- कलम । ३--दावात । ४---चांदी के । ५-सोने के।६-दिये जाते है । ' .

·[ १०३ ] तस्यां सभायां यः सभापतिः भवति स एव पुरस्कारप्रदानं करोति। विद्यालयस्य कश्चिन् कर्मचारी पुरस्कारप्रदानाय निर्वाचितानां विद्यार्थिनां एकशः नाम पठति । ततः सभापतिः तेम्यः पुरस्कारान् प्रददाति । स्मंचारी यस्य छात्रस्य नाम गृहाति स छात्रः विनयपूर्वक सभापतेः सम्मुन गच्छति, तस्मै सविनयं प्रणमति तथा पुरस्कारं च गृहीत्वा पुनः प्रसन्नमानसः स्वस्थानं गत्या उपविशति । क्वचित् पुरस्कार प्रदानानन्तरं तरत्याः सभासदः तालिकाः अपि यादयन्ति । अनन्तरं सभापतेः भापणस्य पश्चात् सभा विसर्जिता भवति । पुरस्कारप्रदानस्य प्रथा छात्राणाम् उत्साहवर्धनस्य दृष्टया अतीव लाभकारिणी अस्ति । बयः छात्राः पुरस्कारप्राप्तेः आशया परिश्नमपूर्वकं पठन्ति तथा प्रथमश्नोख्याः लामाय प्रयत्म कुर्वन्ति । अनेके छात्राः वादविवाद प्रतियोगितायां खेलने फूर्दने या पुरस्कारप्रापये एव कठोर परिश्रम कुर्वन्ति अहोरावर च तन्मयाः भूत्वा तस्य अभ्यास विर्धात । यदा घात्राः पुरस्कारं लभन्ते तदा तेषां मनसि महती प्रसन्नता जायते, मुखमण्डलं प्रफुल्लितं भवति, तेपां गुरुजनाः मुहृदः, सहपाठिन, बन्धुवान्धवाश्च अभिनन्दनं कुर्वन्ति । सवें च तवत्याः जनाः तं छात्रं समादरदृष्ट चा अवलोकयन्ति । एभिः कारणैः पुरस्कारप्रापका" यात्राणाम् उत्साहः द्विगुणितः जायते । ते पुनरपि तथैव परिश्रम गर्नु प्रारमन्ते । सपा सर्वत्र सम्मानं दृष्ट्वा अन्येपाम् अपि पात्राणां हृदये वयव परिश्रम फतु प्रेरणा जायते। ७-चो हुए 1 --एक-एक करके। ६-सामने । १०-बालिगे। ११-बजाते हैं । १५-दिन-रात | १५-पाई है । १४-पाने वाले।

·[ १०४ ] परन्तु फचित् कचित् पुरस्कारदातृभिः पुरस्कारप्रदाने अनुचिता पनपातः पि रिधीयते । तेन अयोग्याः छाना पुरस्कार लभन्ते योग्याश्च पुरस्कारप्राप्त्या यश्चिताः भवन्ति । एतेन योग्याना धानाणा उत्साहभद्गो जायते मध्यस्थाश्च पक्षपात- दोषेण क्लविता भवन्ति । अतः पुरस्कारप्रदाने यथा पक्षपातः न स्यात् तथा मध्यस्थैः प्रयत्न कर्तव्यः । ५८--वैज्ञानिका प्राविष्काराः विश्वयाड्मये अनेकानि शास्त्राणि सन्ति तेषु एक विज्ञान शास्त्रमपि वर्तते । यस्य शास्त्रस्य मुरय प्रयोजन सवपामपि भौतिकपदार्थानाम् अध्ययन, तत्त्वान्वेपण तथा तेपा लोकहित- कार्येषु नियोजन च वर्तते । सम्प्रति एतस्य शाखस्य प्राचीन कालापेट्या महती आश्चर्यमयी च समुन्नति जाता वर्तते । अस्य शास्त्रस्य पारङ्गते पण्डित ये ये अनेके नवीना वैज्ञानिका आविष्कारा प्रायिकृता सन्ति ते एन वेज्ञानिस आविमारा उच्यन्ते । सेपु केचन मुख्यतमा इमे सन्ति- यथा वद्युत शक्ते' उपादनम्, तद्वारा नानाविधाना कार्याणा साधनम्, मुद्रणयन्त्राणि, सबार चित्रपटम्', ध्वनिप्रसारक यन्त्रम्', विविधानि विमानानि, साइकिल मोटर रेलवे प्रभृतीनि नानाविधानि यानसाधनानि, अणुवम् प्रभृतीनि महान्ति युद्धसाधनानि तथा अनेकानि कृपिसाधनानि च । १---बिजली का। २-छपाई के मशीन । ३-बोलता सिनेमा । ४-लाउड स्पीकर ·दिनानि एव पूर्व भारतीय प्रधानमन्त्रिपः श्रीनेहरूमहोदयस्य विश्वशान्तिस्थापनायै क्रियमाणस्य प्रयत्नस्य प्रशंसा कुर्वता आइन्स्टीनमहोदयेन कथितं यत् वैज्ञानिकानाम् आविष्काराणाम् शान्ति कायेंषु एव प्रयोगः कर्तव्यः न विध्वंसात्मकेपु कार्येषु । यदि सर्वेऽपि वैज्ञानिकाः श्राइन्स्टीन महोदय इव शान्तिस्थापनपने स्यमतं दधु : तहि वैज्ञानिक प्राधिकारैः निःसंशयं महान लामः भविष्यति। --- ५९-ग्रामोन्नतिः अस्माकं देशः यामप्रधानदेशः अस्ति। अस्मिन् देशे मगराणाम् अपेक्षया प्रामाणां संख्या अधिका वर्तते । देशस्य सर्वाधिका जनता प्रामेषु एव निवसति । अतः इदं निश्चितं वर्तते यत् यावत् प्रामाणां समुन्नतिः न भविष्यति तावत् भारतस्य उन्नतिर्न भवितुमर्हति । अतएव ग्रामोन्नति विपये ध्यानदानस्य सम्प्रति महती आवश्यकता वर्तते । दुःसस्य अयं विपयः वर्तते यत् अस्माकंग्रामाणं वर्तमानदशा अतीय शोचनीया वर्तते । एतस्य इदम् एव प्रधानं कारणं वर्तते यत् उन्नतये यानि साधनानि आवश्यकानि भवन्ति तेपी साधनानी पामेषु नितान्तम् अभावः अस्ति । शिक्षायाः कृते समीचीनः प्रबन्धः नास्ति । पुस्तकालयानाम् अभायः अस्ति । व्यायाम- शालाया: तु नाम अपि बहवः जनाः न आनन्ति । स्वच्छत्तायाः

·[ १०७ ]
उपरि ध्यान नास्ति । श्रीपघालयाः दूरे दूरे मन्ति । गृहशिल्पानां
विकासस्य कृते काचन सुविधा नास्ति । मागाः त्रुटिनाः सुटिताः
विषमाः सधीः घ वर्तन्ते। नवारिष्कृताना कृपिसाधनानां
मुलमता नास्ति । सथा भूमिविपये सम्पचित्रिपये च महती
विषमता यहने । इमानि एय पारणानि सन्ति येन मामेषु
अशिक्षायाः, कुसंस्काराणां, अवारण्यस्य, अस्वरमाया,
दरिद्रतायाः तथा दुःरयस्य च सर्वतः साम्राज्यं वर्तते ।
पततिरिक्त गोघंशस्य हास:, शितिताना प्रमकमणि
पासीनता, मामीग्णेषु सहकारितायाः अभावः, परस्परमईया-
पादीनां पहलता, भाग्यपादस्य अपलम्यनम् , उत्माइसम्पत्तेः
यभायः, मारतिफचेतनायाः शून्यना, विवाहादिषु सरकारेषु
अनावश्यकः घ्पपा, मादकद्रव्याण सेयनम् , थपर्मण्यता पति
दोगः अपि प्रामाणाम् अवनतेः प्रमुग्गनि नामानि सन्ति ।
इमानि पकाहानि न फेयलं मामाणाम् ण्य प्रस्युन परम्परगा
सम्पूर्णम्य अपि देशस्य समुन्नती मदान्ति माधवानि सन्ति ।
अस्यां रिपती मामामसिविषये ध्यानदानस्य वियती प्रापश्य.
पता बने इनिशिये विपश्यनस्य किमपि प्रयोजन नास्ति।
यद्यपि प्रामाणां ममुन्ननये वर्तमानशामन, मनियममात
तथा अन्यानि राजनीतिकालानि प महान्तं प्रयन नांगानि
एश्यन्ते । मामएयायनेषु अपि प्राममुधारण प्रगामनेन महान
पायभारः प्रतः अस्ति । तथापि अधिकारिपु, समाजसेवमेषु
जनवायो र सत्यनिहाया., सेवाभायरय, निस्वार्यताराः,
पारस्परिक सहयोगग्य प प्रभान रापि योजना मम्गर प्रकारे
सपनोभूता न भवनि । याय गरीयाः अधिकारिता

·इदिनानि एव पूर्व . भारतीय प्रधानमन्त्रिणः श्रीनेहरूमहोदयस्य विश्वशान्तिस्थापनायै नियमाणस्य प्रयलस्य प्रशंसा कुर्वता श्राइन्स्टीनमहोदयेन कथितं यन् वैज्ञानिकानाम् आविष्काराणाम् शान्ति कार्यपु एव प्रयोगः कर्तव्यः न विध्वंसात्मकेपु कार्येषु । यदि सर्वेऽपि वैज्ञानिकाः श्राइन्स्टीन महोदय इव शान्तिस्थापनपझे स्थमतं दद्यु : तर्हि वैज्ञानिकै अाविष्कारैः निःसंशयं महान लामः भविष्यति। ५९-ग्रामोन्नतिः अस्माकं देशः प्रामप्रधानदेशः अस्ति। अस्मिन् देशे नगराणाम् अपेक्षया प्रामाण संस्था अधिका वर्तते । देशस्य सर्वाधिका जनता मामेषु एव निवसति । अतः इदं निश्चितं वर्तते चत् यावत् प्रामाणां समुन्नतिः न भविष्यति तावत् भारतस्य उन्नतिर्न भवितुमईति। अतएव ग्रामोन्नतिविपये ध्यानदानस्य सम्प्रति महती श्रावश्यकता वर्तते । दुःखस्य अयं विषयः वर्तते यत् अस्माकं ग्रामारणा वर्तमानदशा 'अतीव शोचनीया वर्तते । एतस्य इदम् एव प्रधान कारणं वर्तते यत् उन्नतये यानि साधनानि आवश्यकानि भवन्ति तेपी साधनाना मामेपु नितान्तम अभावः अस्ति । शिक्षायाः कृते समीचीन: प्रपन्धा नास्ति । पुस्तकालयानाम् अभावः अस्ति। व्यायाम- शालायाः तु नाम अपि पढ्वः जनाः न जानन्ति । स्वच्छताया:

·. [ १०७ ] उपरि ध्यान नास्ति । श्रीपघालयाः दूरे दूरे सन्ति । गृहशिल्पाना विकासस्य कृते काचन सुविधा नास्ति । मार्गाः नुटिताः सुदिताः निपमाः सङ्कीर्णाः घ वर्तन्ते । नगापिकवाना कृपिसाधनाना सुलमता नास्ति । सथा भूमिविपये सम्पत्तिविपये व महती विषमता यर्तने। इमानि एय कारणानि सन्ति येन मामेषु अशिक्षायाः, पुसस्काराणा, अस्वाश्यस्य, अस्वच्छसायाः, दरिद्रताया तथा दुःखस्य च सर्वत साम्राज्य यतते । एतदतिरिक्त गोषशस्य हास', शिक्षिताना श्रमपमणि उदासीनता, प्रामीणेपु सहकारिताया घभावः, परस्परम् ईर्ष्या- द्वपादीमा बहुलता, भाग्ययादम्य अयलम्यनम् , उत्साहसम्प: अभाय , सारशिकचेतनाया शून्यता, विषाहादिषु सरकारेषु अनावश्यक व्ययः, मादकद्रव्याणा सेवनम् , अर्मण्यता चेति दोपा अपि प्रामाणाम् अपनतेः ममुखानि शरणानि मन्ति । इमानि च कारणानि न फेवल मामाणाम् पर प्रत्युत परम्परया सम्पूर्णस्य अपि देशस्य समुनती मदान्ति पाथकानि सन्ति । अस्या रिती ग्रामोन्नतिविषये ध्यानधानस्य श्यिती अावश्य क्ला वर्तते इति विपये विशेषफयनस्य किमपि प्रयोजन नास्ति । यद्यपि प्रामाला समुन्नतये वर्तमानप्रशासन, सर्योदयसमाष तथा अन्यानि राजनीतिकदलानि च महान्त प्रयत्न कुमांगानि एश्यन्ते । प्रामपश्वायत्तेषु अपि प्रामसुधारस्य प्रशासनेन महान पार्यभार प्रदत्तः अस्ति । तथापि अधिकारिपु, समाजसेवकेट जगताया व सत्यनिष्ठाया, सेवाभाषरय, निस्वार्थताया, पारसरिक्-सहयोगस्य च अभावेन फापि योजना सम्यक प्रकार सफलीभूसा न भवति । यावत् रानपीया अधिकार,

·BL 17
BHAVAN'S LIBRARY, BOMBAY-7
NB-This book is issued only for one week till 143
This book should be returned within a fortnight from
the date last marked below
Date
Datc
Date
0:00 :970 JUNMAZ
11 APR 1970
2 BJUL 1971
108
3 :
-1-2-FEB-1972
22 JUN 1976
--3-MAR 1980
15 MAY

·1 APR 1970 1351 Shrine
BL 13
BharatiyNdiy tobaalis Wadbågar
Pudent
16
Call No
The Bal. Nibandha-mata
Author. Wasudeo Dwivedi
This book is issued only for one week till1613164
To be issued after 16
- 1969
Date of
Issue
Borrowers
No
2 O MAR 1970
Date of
Issue
Borrowers
No
12283
MAH 1980
28 JUL 1971,
1 UAUG 79717
1427
Not to oc Issued
BHAVAN'S LIBRARY
Chowpatty Road
DOMBAY 7