Scl
Laghu Parasari And Madhya Parasari
Front matter
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
2300
കാട്ടിയിട്ട്
॥ श्रीः॥
-
हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला है
१३५
॥ श्रीः॥
लघुपाराशरी-मध्यपाराशरी
23003003003003300000300300300300230480०६:000०६:००६
'सुबोधिनी' संस्कृत-हिन्दी टीका
सहिता।
100*3003000-3000800300300300300300300300300
M
।
चौखम्बा-संस्कृत-सीरिज, बनारस-१
*3003003003003eosaas0000000
No text on this page.
HARIDAS SANSKRIT SERIES
136.
Geo
Laghu-Paras'ari
AND
MADHYA-PARĀS ARI
Edited and compiled with
THE SUBODHINĪ Sanskrit & Hindi Commentaries,
BY
PANDIT S'RĪ ACHYUTANAND JHA
GOLD MEDALIST
JYOTIS'ĀCHARYA-POSTACHARYA
लघुपाराशरी-मध्यपाराशरी
सुबोधिनी-संस्कृत-हिन्दीटीकाद्वय-संवलिता ।
'रीपन्' स्वर्णपदकधारिणा
ज्यौतिषाचार्य-पोस्टाचार्यादिपदवीकेन
पं० श्रीअच्युतानन्दझा शर्मणा सम्पादिता ।
BANARAS
JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
द्वितीय संस्करण]
[ १९४८ ई०
[अस्य ग्रन्थस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकाधीनाः ]
मूल्य ११)
-8 भूमिका - शास्वा पराशरकृतं छुडुदायही सम्यानको भवति भाग्यविधौ समर्थः । नूनं वदन्ति विबुधा अमुना समानं शास्त्रं न चास्ति किमपीह फलाय लोके ॥ १ ॥ तत्र ह्यनेकविधिकौशलकीलितान्तै- यद्यप्यकारि विशदा रुचिरास्य टीका। पूर्व तथाप्यहमकार्षममुं किमर्थ व्यर्थी विविच्य विबुधा विमुखा न सन्तु ॥ २ ॥ पद्यार्थवोधकरणे ह्यतिमन्दमन्दा पूर्वैः कृताञ्च बहुलेखविस्तृताङ्गीम् । शात्वा मया निखिललोकसुबोधवामां संक्षेपतः सुविहिताऽत्र मुबोधिनी सा ॥३॥ तत्रातिमन्दधिषणान्वितमानवानां ज्ञातुं मयात्र विहिता च परार्थटीका । हिन्यां तया यदि भवेदखिलोपकारः मन्ये श्रमं हि विबुधाः सुफलाय लोके ॥ ४॥ मध्यपाराशरी भाषया टीकया संयुता निर्मिता प्राज्यबोधाय हि । तत्र दृष्ट्वा त्रुटि सजनाः संमुदा शोधयन्त्वत्र सुस्निग्धबुद्धया बुधाः ॥ ५ ॥ - • शु० रामनवमी सन् १६४१ प्रार्थी- श्री अच्युतानन्द झा।
श्रीगुरुभ्योनमः । लघुपाराशरी संस्कृत-सुबोधिनी-भाषा-टीकाव्य-संवलिता। - तत्र संज्ञाध्यायः। अथ ग्रन्थकर्तुमङ्गलाचरणम्- सिद्धान्तमौपनिषदं शुद्धान्तं परमेष्ठिनः । शोणाधरं महः किञ्चिद् वीणाधरमुपास्महे ॥ १ ॥ ततष्टीकाकर्तृमङ्गलाचरणम्- विनध्वान्तनिवारणकतरणिं कृत्स्नैः सदा सेवितं श्रीविघ्नेशपदारविन्दयुगलं ध्यात्वा तथा भक्तितः । स्वान्ते श्रीगुरुपादपद्मयुगलं कल्याणकल्पद्रुमं टीकामत्र सुबोधिनी प्रकुरुते भाषार्थयुक्तां स्फुटाम् ॥ १ ॥ अन्वयः-मोपनिषदं सिद्धान्तं परमेष्टिनः शुद्धान्तं वीणाधरं शोणाधरं किञ्चित् महः उपास्महे ॥ १॥ सुबोधिनी-ग्रन्थारम्भे विघ्नविधाताय शिष्यशिक्षायै च "समाप्तिकामो मङ्गलमाचरेत्" "विघ्नध्वंशकामोमङ्गलमाचरे"दिति शिष्टाचारानुमितश्रुतिविहितं मङ्गलमाचरन् स्वेष्टदेवतां समुपासते सिद्धान्तमिति । उपनिषदिभवं औपनिषदं तदोपनिषदं श्रुतिप्रतिपाद्यम् , वादिप्रतिवादिभ्यां निर्णीतोऽर्थः सिद्धान्तस्तसिदान्तं राद्धान्तम्, "समौसिद्धान्तराद्धान्तौ" इत्यमरः । परमेष्ठिनः हिरण्यगर्भस्य सकल- जगतोत्पादकस्य शुद्धान्तं स्त्रीस्वरूपम् , शोणो रक्तवर्णोऽघरोऽधरोष्ठो यस्यतच्छो- गाधरं रक्काचरम् , वीणां धरतीति वीणाधरं वाद्यविशेषहस्तम् , किशित् अनिर्व. चनीयम् , महः तेजा, उपास्महे वयमुपासयामः, अत्र वयमित्य निमश्लोकन सम्बन्धः । अर्थात्-सरस्वतीमुपासयाम इत्यर्थः । , २ लघुपाराशरी। भाषा-वेदप्रतिपादित वादी और प्रतिवादी से निर्णीत, ब्रह्माका स्त्रीस्वरूप रक्त अधर वीणाको धारण किये हुए जो कुछ तेज है उसकी उपासना करते हैं (अर्थात् सरस्वती की उपासना करते हैं) अथ प्रतिपाद्यविषयः- वयं पाराशरी होरामनुसृत्य यथामति । उडुदायप्रदीपाख्यं कुर्मों दैवविदा मुदे ॥ २ ॥ वयं यथामति पाराशरी होरा मनुसृत्य दैवविदां मुदे उडु. दायप्रदीपाख्यं कुर्मः ॥२॥ सु०-वर्यामति । वयं यथामति स्वबुद्धधनुसारं यथा स्यात्तथा, पाराशरी पराशरप्रोक्तां, होरा जातकशास्त्रं, अनुसृत्य यथावद्विविच्य, दैव विदन्तीति दैव. विदस्तेषां देवविदां = ज्यौतिविदाम् , मुदे हर्षाय, उडूनि नक्षत्राणि तैर्योदाय आयुर्दायस्तस्य प्रदीप इव प्रकाशिका श्राख्या बस्य तन्मुडुदायप्रदीपाख्यं "उडु- दायप्रदीप" नामक ग्रन्थं कुर्मः ॥ २ ॥ भा०-हम अपनी बुद्धिके अनुसार पराशर ऋषिके प्रणीत जातकशास्त्रोंको यथावद्विचार करके ज्योतिषियोंके आनन्दके लिये उडायप्रदीप नामक ग्रन्थको करते हैं॥२॥ मथ फलकथनार्थमाह- फलानि नक्षत्रदशाप्रकरण विवृण्महे । दशा विंशोत्तरी चात्र ग्राह्या नाष्टोत्तरी मता ॥३॥ अ०-अत्र फलानि नक्षत्रदशाप्रकारेण विवृण्महे विंशोत्तरी दशा ग्राह्या, मष्टोत्तरी न मता ॥३॥ सु-फलानोति । अत्र अस्मिन्ग्रन्थे, फलानि जातकफलानि, नक्षत्र - दशाप्रकारेण नक्षत्रदशावशात् , विवृण्महे प्रतिपादयामः, विंशोत्तरीदशा प्राह्या, अष्टोत्तरी न मता न स्वीकृता, न प्राधेत्यर्थः ॥ ३ ॥ भा०-इस ग्रन्थमें फलोंको नक्षत्रदशाके प्रकारसे कहते हैं। यहां फल कहने में विंशोत्तरी दशा ग्रहण करना चाहिये, अष्टोत्तरी नहीं ॥३॥ कतिदशा भवन्तीत्याह- दशा चान्तर्दशा चैव तत्तदन्तर्दशा तथा । सूक्ष्मभुक्तिः प्राणदशाप्येवं पञ्च दशाः स्मृताः ॥ - संस्कृत-भाषा-टीकाद्वयसंवलिता। ३ अथ नक्षत्रादशापतिज्ञानार्थमाह- गणयेत्कृत्तिकाभाच्च यावद्वै जन्मभावधि । नवभिश्च हरेशागं शेषं ग्रहदशा भवेत् ॥ आ च कु रा जी श बु के शु पूर्वा क्रमाद्भवेयुः स्वदशाधिनाथाः । भाषा-कृत्तिका नक्षत्र से अपने जन्मनक्षत्र तक गिने और नौका भाग देने से एकादि शेष में क्रमशः सूर्य, चन्द्रमा, मङ्गल, राहु, बृहस्पति, शनि, बुध, केतु और शुक, की दशा होती है। अथ नवग्रहाणां दशावर्षप्रमाणमाह- रसा आशाः शैला वसुविधुमिता भूपतिमिता- नवेलाः शैलेला नगपरिमिता विंशतिमिताः । रवाविन्दावारे तमसि च गुरौ भानुतनये बुधे केतौ शुक्र क्रमश उदिता पाकशरदः ॥ भाषा-सूर्य के (६), चन्द्रमा के (१०), मङ्गल के (७), राहुके (१८), वृहस्पति के (१६), शनि के (१९), केतु के (७), शुक्र के (२०) बर्ष नियत है। स्फुटार्थदशाज्ञानचक्रम्- - पु. . कृ. रो. उ.फा. ह. मृ. प्रा. चि. स्त्रा. वि. अ. ज्ये. घ. श.पू.भा. उ.भा. रे. नक्षत्र म. पू. फा. पू. ज्ये. मू. उ.षा . भ. दशापति र. चं. मं. बृ. श. बु . के. वर्ष ६ १८ १६ १७ २० उदाहरण-शाके १८३० सम्वत् १९६५ सन १३५६ साल, आश्विन शुक्ल सप्तमी शुक्रवार में किसी का जन्म है। उस समय ज्येष्ठा गत है, उसका घट्यादिमान = २०५८, वर्तमान नक्षत्र मूल का घटयादिमान-५०७ है। अब कृत्तिका से मूल नक्षत्र पर्यन्त १७ हुआ। इस में नौका भाग देने से शेष ८ रहा, अतः क्रम गणना से केतु की दशा हुई। अथ भयातमभोगसाधनार्थमाह- गतर्कनाडी खरसेषु शुद्धा सूर्योदयादिष्टघटीषु युक्ता । MAA- लघुपाराशरी। भयातरज्ञा भवतीह तस्य निजतनाडी सहिता भभोगः ॥ भाषा-प्रञ्चाङ्ग में गत नक्षत्र की घटी और पल जो लिखा हो उसको ६० में घटा कर जो शेष बचे उसमें इष्ट घटी पल जोड़ देने से भयात होता है। और उसी शेष में इष्ट कालिक नक्षत्र घटी पल जोड़ देने से भभोग होता है। अन विशेषोमदीयः- गतक्षेप्रमाणा द्यदाभीष्टमानं न स्वरूपं भवेत्तर्हि साध्यं तदेवम् । अभीष्टाद्विशोध्यं गतसंप्रमाणं भयातं भभोगो भवेत्पूर्वरीत्या ॥ भाषा-अगर पञ्चाङ्गमें गत नक्षत्रके मानसे इष्ट घटी पल अधिक हो तो इष्ट घटी पल में गतनपत्र के घटी पलको घटा कर शेष भयात होता है। भमोगका साधन पूर्ववत् यहां भी करना चाहिये। उदाहरण-पूर्वोक्त उदाहरण में गत नक्षत्र ज्येष्ठा का घट्यादिमान = ११ । ५८, वर्तमान मूल नक्षत्र का घट्यादिमान = ५०।७ और इष्टघटी = १७१२६ इतना है। अब गतर्फ घट्यादिमान (५१।५८) को ६० में घटाया शेष १२ इतना रहा, इसको इष्ट घटी में जोड़ा तो भयात-२६।२९, फिर उसी शेष को वर्तमान नक्षत्र घट्यादि में जोड़ा तो भभोग = १८१६, इतना हुआ। जहां पर गतनक्षत्र के घटयादिमान से इटघटी का मान ज्यादा हो वहां उनदोनों का अन्तर भयात होता है। मभोग पूर्ववत् साधन करे। अथ भुक्तभोग्यदशावर्षानयनमाह- भयातनाडी निहता दशाद्वैभभोगनाड्या विहृता फलं यत् । वर्षादिक भुक्तमिह प्रवीणै र्भाग्यं दशाद्वान्तरितं निरुक्तम् ॥१॥ भाषा-भयातनाडी को जिस ग्रह की दशा प्रथम है उसके वर्षों से गुणकर भभोग से भाग देवे लन्धि वर्ष, मास, दिन, दण्ड, पल, क्रमसे उस ग्रहका भुक्त दशा मान होता है। इसको ग्रहके दशावर्ष में, घटाने से भोग्य दशामान होता है । उदाहरण--पूर्वानीत भयात % २६।२९ भभोग = ५८१९ और तात्कालिक रवि * अत्रापपत्तिः-यदि भभोगघटीभिर्दशावर्षाणि लभ्यते तदा भयातघटीभिः कानोति लब्धानि भुक्तदशावर्षाणि एवं भोग्य वर्षाणि भभोगध० दशाव. भभोगघ० _दशाव० (भभोगध०-भयातघ०) दशाव.xभभोगव. भभोगधा भभोगध० भभोग दशाव.xभयातघ. दशाव.xभयातघ० -दशाव०- भभोगव० भभोगध दशाव-भुक्तव, इत्युपपनम् । दशाव.Xभयातघ. -- - -- mma . m - ५ संस्कृत-भाषा-टीकाद्धयसंवलिता। ५।१६।४६।३१, यहां दशा पति केतु है । इसलिये केतु की दशावर्षसंख्या ७ को भयात के एक जातीय १९२९ से गुणा किया तो १०७०३, हुआ, इसमें भभोग के एक- जातीय से भागदेने से लब्धवर्षादि = ३१००।२४।२।३ दशा का भुक्त हुआ। इसको दशावर्ष में घटाने से भोग्य वर्षादि=३।११।६।३८३३७ हुआ। स्फुटार्थविंशोत्तरीमहादशा चक्रम्- - के. शु. 쇌 मं. र. - २० ६ १० १६ ० اس م. عر ا م ० ० . O . ० . . ० ० ० wao . . वर्ष मा.. दि. दं. प. वयो गत वर्ष मा. दि. के. शु. च. मं . रा. बु. ३ २३ ३६ ६६ ११६ ११ /* ४६ ११ ५ ३८ ३८ ३८ ३८ اسد ال ५ ३८ ३७ ३८ प. शाके शाके शाके शाके शाके शाके शाके शाके शाके शाके I 4N N सूर्याश सूर्यांश सुयांश सूर्यांश सूर्याश सूर्यांश सूर्यांश सूर्याश सूर्याश सूर्यांश -- ४ ४ २१ २१ २५ ८ २१ २५ २१ २५ २१ २५ ८ २१ २५ २५ ८ २५ ८ ८ । ६ लघुपाराशरी। अथान्तर्दशानयनपद्यम् - दशा दशाहता कार्या दशभिर्भागमाहरेत् । यल्लब्धं तद्भवेन्मासस्त्रिंपन्निनं दिनं भवेत् * ॥ भाषा-जिस ग्रहकी अन्तर्दशा करनी हो उस ग्रहकी दशा वर्षों को ग्रहके दा वर्ष से गुणा करे। उसमें दा का भाग देवे लब्ध मास शेष को तीससे गुणाकर दु का भाग दे तो दिन इसी प्रकार घटी पलादि निकल आते हैं। उदाहरण-यथा रवि की दशा में रव्यादि ग्रहों की अन्तर्दशा लानी है। रविदशावर्ष ६ को रवि की दशावर्ष ६ से गुणा किया तो ३६ हुए, इसमें १० का भा दिया अब्धमास ३ शेष ६ को ३० से गुणाकर दश का भाग देने से दिन-१८, इ प्रकार रवि की दशा में रवि की अन्तर्दशा मासादि-२१८1००1००, इसी प्रकार र की दशा में चन्द्रादिग्रह की अन्तर्दशा करनी चाहिये । अथान्तर्दशायां ध्रुवानयने मदीयपद्यम्- पाकवर्षप्रमाणं यत्त्रिघ्नं रूपहृतं फलम् । अन्तर्दशार्यों विज्ञेयं दिनाचं ध्रुवकं बुधैः ॥ यदृशावर्षमानेन विनिम्नं ध्रुवकं भवेत् । अन्तर्दशा दिनाचा तद्दशायां हि ध्रुवापतेः ॥ भाषा-महादशा वर्षको तीनसे गुणा करे अन्तदंशामें दिनादि ध्रुवा होगा जिस ग्रहकी दशा वर्ष मानसे ध्रुवाको गुणा करे उस ग्रहकी अन्तर्दशा होगी। उदाहरण-जैसे रवि महा दशा वर्ष ६ को ३ से गुणाकरने से सूर्यका ध्रुवक दि ८ हुए। मव सूर्य की दशा वर्ष संख्यासे इसको गुणा किया तो अन्तर्दशा दिन १ हुए, इसमें ३० का भाग देने से सूर्य को दशा में सूर्य की अन्तर्दशा मासादि-३१ इसी तरह सब ग्रहों की अन्तदशा सूर्य की दशा में लानी चाहिये । एवं चन्द्रादि ग्रहों के ध्रुवा परसे सब ग्रहों की अन्तर्दशा लानी चाहिये। आगे चक्र में स्पष्ट है। अथ प्रत्यन्तर्दशायां ध्रुवानयने मदीयपद्यम्- दशापति समामानं समयान्तर्दशापतेः । - * अनोपपत्तिः-यदि सर्वग्रहदशावर्षयोगैः ग्रहदशामानं लभ्यते तदा इष्टया इ.द. अ.द. दशावर्षेः किमिति लब्धमन्तर्दशावर्षमानम् : त्रिंशद्गुणितं मासात्म - - १२० जातं - .इत्यपपत्रम।
संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। - निम्नं खवेदभक्तं या लब्धिः प्रत्यन्तरे ध्रुवा ॥ अथ सूक्ष्मदशायां ध्रुवानयने मदीयपधम्- पाकान्तर्दशावर्षघातेन निम्न स्वप्रत्यन्तरस्वामिनोवर्षमानम् । फलं तष्टमाकाशनागै यंदाप्तं घटीपूविका सूक्ष्मभुक्तौ ध्रुवा सा ॥ भाषा-दशा और अन्तर्दशा के स्वामियों के वर्ष घात में ४० का भाग देने से त्यन्तर्दशा की दिनादिक ध्रुवा होती है। महादशा, अन्तर्दशा और प्रत्यन्तदंशा के स्वामियों के वर्ष के घात में ८० का नाग देवे लब्धि सूक्ष्मदशा की घट्यादिक ध्रुवा होती है। ॥ सूर्य को दशा में सूर्यादि नवग्रहों की अन्तर्दशा ॥ चं मं बु 7. सू रा बृ के म. ० . ० १ . मा. ३ ६ ६ ११ १० दि. १८ ६ ६ . ॥ चन्द्र की दशा में १२ ६ चन्द्र आदि ग्रहों को अन्तर्दशा ॥ वृ बु के चं स o १ १ १ १ or m ६ ५ ७ ८ ६ ० . ॥ मङ्गल की दशा में मङ्गलादि ग्रहों की अन्तर्दशा ॥ मं के रा सू चं ON । ० १ १ १ २ ७ ६ १८ ६ २७ २७ ॥ राहु की दशा में राहु श्रादि की अन्तर्दशा ॥ बृ श बु शु सू ૨ २ २ १ ३ चं मं २ १ १ ६ १० ६ O १२ २४ . १८ १८ १८ लघुपाराशरी: ॥ बृहस्पति को दशा में वृहस्पति मादि की अन्तर्दशा ।। बृ के चं 4. 10) सू ८ २ २ २ २ १ ૨ १ ६ ३ ११ ८ & १८ ० २४ १२ ६ ६ १८ ॥ शनि की दशा में शनि श्रादि की मन्तदेशा॥ बु के शु सू चं मं २ ३ रा बृ १ १ १ २ २ • U ८ २ ។ ६ १२ ३ ६ ६ १२ १ & ६ बुध की दशा में वुध मादि की अन्तर्दशा ॥ के चं बु रा श २ २ १ ० २ २ ११ १० ५ ६ ३ ८ ११ २७ २७ २७ ६ IY ह ॥ केतु की दशा में केतु आदि की अन्तर्दशा ॥ के शु म बृ . ० १ ० . १ १ २७ ६ . ६ ६ ॥ शुक्र की दशा में शुक्र श्रादि की अन्तर्दशा ॥ शु सू चं मं वृ बु के १ १ ३ २ ३ ४ . ८ ૨ २ २ . . .
है संस्कृत-भाषा-टीकास्यसंवलिता। ॥ सूर्य को महादशा में सूर्य को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर्दशा ॥ चं मं बृ के सू श बु मा. . . ० . 0 दि. ६ ६ १४ १७ १५ १८ दं. २४ २४ ६ १८ ॥ चन्द्रमा की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ में रा बृ श बु के चं सू . . . o ० ६ ० . . १० २४ २८ २५ १० ३० ३० । मङ्गल की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। बृ बु के शु श चं . ० . १७ २१ १८ ५४ १ २१ ४८ ६ १८ ॥ राहु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के श बु सू .. १ १ १ . ० १८ ३६ १८ ३ . . मं १३ २४ १२ १८ १२ ॥ गुरु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ श बु के चं १ १८ २४ ४८ २४ ॥ शनि को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के मं १ १ ។ ८ . १ २४ ४८ 0 ४८ १२ श बु रा १ १ १ २४ १ १८ २७ २७ १७ २८ ३० ६ ६ १८ १० लघुपाराशरी। ॥ बुध को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ शु चं 4. रा बु १ बृ श ० ० . M १ १ १३ २१ १५ ૨૫ १५ १८ . ४८ २७ ॥ केतु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। के शु सू चं मं रा बृ श बु . . . २१ १८ १६ २१ १६ ४८ ३० २१ ५४ ម។ ॥ शुक की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। चं मं शु सू बृ श के २ बु १ . १ १ १८ २१ २४ १८ २७ २१ २१ . ॥ चन्द्रमा को महादशा में चन्द्रमा की मन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। चं मं बु बृ श के . १ १ १ १ . १ २५ १७ १० १२ २० १५ . ३० 0 . ३० . ।। मङ्गल की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। के शु मं Pos श सू चं oM . १२ १ २८ ३ २६ १२ ३० १५ ४५ १५ संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। । राहु को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ रा श के चं शु o) मं २ २ ३ १ २ २५ १२ १६ १ २७ १ . . ३ . ० बृ मं रा ॥ बृहस्पति की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ बु के सू चं २ २ ૨ २८ २० २४ १० २ . . १ . २ ८ २८ १२ . ७ . . ॥ शनि को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। मं श बु चं ३ १ ३ २ २० ४५ १ १७ १ ३ १५ २ २५ tou v w o ३ १५ १५ ३० ।। बुध की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। चं मं बु के सू बृ श ० २ १२ २६ २५ २५ २ १२ ३० ૨ १६ ३० २ २० ४५ ॥ केतु की भन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के चं मं रा वृ .64 o . १ ३ १२ ५ २६ १५ १५ ४५ १० १२ १ ૨૮ ३० ३० १५ ३० ॥ शुक्र की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं वृ १ ३ २ ३ के सू १ १ ३ १५ बु २ २५ . २० . . .
लघुपाराशरी। ॥ सूर्य की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं सू चं वृ श 10) शु . . . ६ १५ १० . २७ २४ २८ १० . ३० ० ० . ३० ३० ॥ मङ्गल को महादशा में मङ्गल को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ बृ के शु रा श बु चं . . ૨૨ १६ २३ १२ ३४ ३ ४६ mr ३ ३० . ३० ३० ३० ० ॥ राहु को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ शु श के बु AN चं मं १ १ १ २ ० १ २६ १ १ २६ २३ २२ ३ १८ २२ २० २४ سه . ३० mr ॥ गुरू की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर । के शु fol श सू मं बु १ . १ . ० १ १४ १६ २० ० ३ ३ ४८ १७ २६ १६ ૨૮ १२ ३६ ॥ शनि को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। बु के सू चं मं श बू ० ૨ १ ૨ १ ० १ ३ ६ २३ ६ १६ ३ २३ २६ २३ १६. ५७ १५ १६ १२ ३१ ३० ३० ३० o संस्कृत-भाषा-टीकाद्वयसंवलिता। ॥ बुध को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ बु के चं मं रा बृ १ . १ १ २६ १७ २६ २० २३ ७ ३४ ४६ ५१ ४५ ४६ ३६ ३० ० ० ॥ केतु को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। मं चं बू श 1. fom ० . ८ २४ १२ २२ १६ ૨૨ ४ ३ AM ४६ ३० . . ० ० ० ३ . ॥ शुक्र को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं चं रा बृ बु २ १ २ २ १ . २४ २६ २ २४ . ३० २१ २६ ६ ३० ३० ।। सूर्य की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं सू चं श के बु ० . ६ १ १८ १६ १६ १७ २१ २१ ५४ ४८ ५७ ५१ 0 ॥ चन्द्रमा को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं त बु के शु सू ० १ . १ १७ १२ १ २८ ३ २६ ५ १२ १५. ३० . १५ ३० १४ ४ मं १ २६ ४२ ३ ० 4. tov ४ ६ ० ० लघुपाराशरी। ॥ राहु की महादशा में राहु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ रा बृ के शु सू चं ५ १ १ २ २५ ६ २६ १२ १८ ४८ ३६ ४२ ॥ बृहस्पति की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। श बु के शु सू ३ १ २ १ २५ १६ २ २४ १३ १२ १२ ४८ २४ २४ १२ २४ ॥ शनि को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के चं ५ १ २ १ १२ २५ २६ રૂ २७ २१ ५१ ३० ॥ बुध को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। सू मं ។ २ २३ १५ १६ २३ ३३ ३३ ॥ केतु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के शु मं बृ श वृ <al १६ ४८ १८ म. ग श • KA १ MFE4 २५ ३ ३ ૨૧ .00 R १ १ ૨૨ ३ २६ २ ३ १ २२ २६ ५४ ३ ४२ ૨૪ ।। शुक्र की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर । चं मं बृ श सू बु ६ १ ३ ५ ૨ ३ २४ 0 ३ १२ २४ २१ ३ . .
संस्कृत-भाषा-टीकाद्वयसंवलिता। ॥ सूर्य की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ चं मं रा वृ शु १ १ १ १ २४ १२ . ५४ च १ ३ २७ २७ १८ १८ १३ २१ १५ ३६ १२ १८ ॥ चन्द्रमा की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। मं बृ २ ३ २ १ १ २१ २५ १६ १ ३० ३० ३० ॥ मङ्गल को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ बृ के १ १ १ २ २६ २० ૨૨ २३ २२ ३ ૪૨ २४ ३३ . म. सू बु १ . १ ८ १ २२ ३ ३ ॥ बृहस्पति की महादशा में बृहस्पति की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के मं चं for m ३ १ ४ २ ३ १२ १ १८ १४ ८ १४ २५ ૨૪ ३ १२ ४८ ४८ २४ ॥ शनि की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ बु के शु चं १ ५ १ २ १ ६ ૨ १५ १६ २३ १२ ૨૨ वृ १६ २४ २४ २०पा० १ 0 ३६ लघुपाराशरी। ॥ बुध की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ सू शु रा बू في سي و १ १ २ १ ३ १८ १६ २ ६ . ४८ ३६ २४ ४८ ॥ केतु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। के सू मं वृ श बु १ ० १६ २६ १६ २८ २० ४८ . ३६ २४ ४८ १२ ३६ ॥ शुक्र की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ सू मं बृ बु के १ १ १८ لا عر ام २६ ८ २६ . । सूर्य की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं पू d. रा बृ 13) के शु १ . १ १ १ २४ ८ ६५ १८ २४ . ४८ ४८ ४८ ॥ चन्द्रमा की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं बृ बु के श ० 4 १ २ २ २ २० १ २८ १२ ૨૮ २४ . . ॥ मङ्गल की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। म बृ के श १ २३ toy 9 W १७ १ २६ १८ ३६. ३० २४ १६ २८ १४ ४८ १६ ४८ १७ 4. मं १ 40 १२ २० संस्कृत-भाषा-टीकाद्यसंवलिता। ॥ राहु को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ श बु के सू ૨ ३ १ ६ २५ १६ २४ १३ ३६ १२ ४८ २४ ॥ शनि को महादशा में शनि को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के चं बु सू मं २ ६ १ ३ २ ५ २१ ३ ३ १२ २८ २७ है २५ १० ३० ३० ॥ बुध को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के शु सू मं चं बृ वृ २४ ० . २४ ० ३०. < 64 ५ ។ १ २६ २५ २६ ६ १७ ११ १८ ३ २५ १२ ४५ १६ ० २७ ३० ० ३० . . ३० ॥ केतु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। चं मं बृ बु के शु ૨ १ ० २ ३ १० २६ २३ २३ २६ ३ २३ ६ १६ १६ ५७ १२ ५१ AU O . ३० । शुक्र को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर । चं मं सू श शु ६ बृ ५ ६ 냈 ३ २७ ६ २१ २ ३० . ३० . .
लघुपाराशरी। । सूर्य की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ d. 4. बृ बु के . १ १ १ १ १६ २७ ६ २८ . १६ २१ २४ १८ ३० १८ ६ २७ ॥ चन्द्रमा को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं रा बृ के चं by सू शु ३ १ १ २ २ ३ २ १ १७ . ५ २८ ३० AW २५ १६ २० ३ १५ ३० १५ १५ । मङ्गल की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। रा श के शु १ २ २ २६ २३ ३ २६ २३ मं I बु चं १ १ २३ ६ १६ ३ ३ . ३ . ० . ॥ राहु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ बु के सू में ५ ५ १ ५. १ २ ३ १६ १२ २५ २६ २१ २१ २५ २६ ४८ २७ . १८ ३० ५१ ॥ गुरु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के बृ मं 262 ४ २ १ २ १ १ ६ २ १५ १६ २४ २४ २३ १२. २३ १२ ३६ १२ संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। ॥ बुध को महादशा में बु के 44 बुध को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। सू चं मं बृ १ २ १ ३ १३ १२ २० २५ २१ १५ ३ १ १७ २ २० २४ १६ ४६ ३० ३० . . m . ॥ केतु को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं बृ श के चं शु ។ ० . ។ १ . १७ २६ २० २३ २६ ३१ ३४ ३६ ४६ ५१ ४५ ४६ ३० . ० ३० ० ॥शुक्र को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं चं श बृ १ २ ५ ५ ३ १६ ११ २६ २५ २४ ३० ३० . ॥ सूर्य की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के मं श १ १ . १ . . १७ २१ १५ २७ १८ २५ ३० ५१ ૨૧ । चन्द्रमा को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं रा के श बृ बु २ २ ૨ २६ १६ ८ २० १२ २६ ४५ ४५ चं २ १ ० २५ २६ . ४५ लघुपाराशरी। ॥ मङ्गल को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के शु मं fa सू चं १ १ १ . ។ ० २३ १७ २६ २६ १७ २६ २० ४६ me ३१ ३ ३० ५१ ४६ ३० ४५ . ३० ॥ राहु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के 4 बृ मं K64 ४ १ m Nd. १ १७ २ २५ १० २३ ३ १५ १६ २३ ४२ २४ २१ ३ ॥ गुरु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर । श शु सू मं tos m७ बु ३ १ २ ४८ . १ ६ २५ १० ८ १२. ४८ ॥ शनि की भन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। बु के चं मं ५ १ २ २४ श बृ ५ १ ४ १७ १८ २० २६ २५ ६ ३ २५ ३० १६ ३ २१ १२ ३ ३० . D . ॥ केतु को महादशा में केतु की मन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ मं शु चं श By . १२ १६ ३० २१ ३ ३ ३६ ४६ .
संस्कृत-भाषा-टीकाव्यसंवलिता। ।। शुक्र की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। चं शु म रा १ ५ २ ३ १ २६ २ ६ बु १ २६ १० २१ २४ २४ . ० ३० ॥ सूर्य को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ चं मं स . ( . ० २१ १८ ४८ १८ १६ १७ ३० २१ ५७ ५१ । चन्द्रमा की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ बृ श के बु शु सू 0 0 o १ १ १ ३ १२ २८ २६ ३० 0 १५ ३० ।। मङ्गल की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। 4. रा के शु सू de . Am M. त्या ८ २३ ८ २४ १२ ३४ ३ ३ ६ ४६ ३४ ३ . . ० . ३० ॥ राहु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ बु के शु सू बृ मं १ १ २६ २६ ૨ ३ २३ २२ १ ૨૨ २४ २४ m ३० ३ ॥ गुरु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के बृ चं १ . १ १ २६ २३ १६ १६ २८ १६ २० ४ ४८ १२ ३६ ४८ O २४ २२ बु १ चं ० २ ३ लघुपाराशरी। ॥शनि को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। के शु मं २ २६ २३ ६ १६ ३ २३ १६ १५ १६ ३० ३० ॥ बुध की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के चं बृ १ AM - २९ १० १२ ३. ० ० . बु मं व . ។ . १ १ १ २६ १७ २६ २० ४६ १७ २६ ३४ २३ ३३ my ५१ ३६ ३० . ३ . ३. ॥शुक्र की महादशा में शुक्र को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ सू चं वृ बु के ३ २ ६ २० ६ ६ ५ . ॥ रवि की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ सू चं रा बृ श बु १ १ २ २१ १ ૨૭ २१ २१ . . . चं ॥ चन्द्रमा की मन्तदेशा में प्रत्यन्तर ॥ श बु के १ ३ ३ २ ૨૯ शु १ १ ३ २ . .
२३ संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। ।। मङ्गल की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। रा बु के शु २ मं श चं सू २ १ १ . १ ३ ૨૬ २६ २१ २४ ३० . ३ ।। राहु को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के मं चं रा बृ बु که عر ५ ५ २ ६ १ ३ २ २४ २१ ० २४ ३ . . ॥ बृहस्पति की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ बु के सू मं बृ ५ ។ 04 २ २६ २४ क . श बु वृ २१ २ ॥ शनि को अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के सू चं मं ५ २ ६ १ ३ २ १० २७ ६ ३० ३० । वुध की मन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ।। शु सू रा १ १ २ १ ५ २६ २५ २६ ३ . मं . दय tou to wat و عر مه وه २४ २ . . ॥ केतु की अन्तर्दशा में प्रत्यन्तर ॥ के बृ श बु १ . २५ २४ ३ ६ १ २६ ३० . -- - लघुपाराशरी। अथास्मिन् शास्त्रेऽन्यशास्त्रतोविशेषतामाह- बुधैर्भावादयः सर्वे ज्ञेयाः सामान्यशास्त्रतः। एतच्छास्त्रानुसारेण संज्ञां ब्रूमो विशेषतः ॥ ४ ॥ -बुधैः सर्वे भावादयः सामान्यशास्त्रतः ज्ञेयाः, एच्छास्त्रा- नुसारेण विशेषतः संज्ञां ब्रमः ॥ ४ ॥ सु-बुधैरिति । बुधैः पण्डितैः, सर्वे भावादयः तन्वादयो व्ययान्ताः, आदिशब्देन राशयास्वस्वामिकाः, ग्रहाः स्फुटाः, गृहादिषड्वर्गाः, त्रिकोण केन्द्रादि. संज्ञाः सहेतवः, इत्यादयः सर्वे पदार्थाः, सामान्यशास्त्रतः माननीयान्यग्रन्थेभ्यः, शेयाः ज्ञातव्याः, एतच्छास्त्रानुसारेण एतस्य पराशरस्य शास्त्रस्य मतेन, विशे- षतः संज्ञां अन्यशास्त्राद्विशिष्टां संज्ञां ब्रूमः कथयामः ।। ४ ।। भाषा-पण्डितों को लग्न से लेकर व्यय भावतक द्वादश भाव, स्वामी सहित राशि, ग्रहस्पष्ट,गृहादिषड्वर्ग, त्रिकोण केन्द्र इत्यादि सब माननीय ग्रन्थों से जानना, इस शास्त्र के अनुसार विशेष जानने योग्य हम कहते हैं ॥ ४ ॥ अथ प्रसङ्गात्तन्वादिद्वादशभावसंज्ञामाह- कल्पोदयाद्यतनुजन्मविलग्नहोरा वागर्थभुक्तिनयनस्वकुटुम्बभानि । दुश्चियविक्रयसहोदरवीर्यधैर्यकर्णास्तृतीयभवनस्य भवन्ति संज्ञाः ॥ पातालवृद्धिहिबुकक्षिातमातृविद्यायानाम्बुगेहसुखबन्धुचतुष्टयानि । धीदेवराजपितृनन्दनपश्चकानि रोगानशस्त्रभयषष्ठरिपुक्षतानि ॥ जामित्रकामगमनानिकलत्रसम्पत् धुनास्तसप्तमगृहाणि वदन्ति चार्याः । रन्ध्रायुरष्टरणमृत्युविनाशनानि धर्मो गुरुः शुभतपोनवभाग्यमानि ॥ व्यापारमेषूरणमध्यमानं ज्ञानञ्च राज्यास्पदकर्मसंज्ञाः । एकादशोपान्त्यभवायलामा सिफव्ययद्वादशकान्त्यमानि ॥ भाषा-कल्प, उदय, आद्य, तनु, जन्म, लग्न और होरा ये लग्न की, पाक, अर्थ, भुक्ति, नयन, स्व और कुटुम्ब ये धन भाव की, दुश्विभ्य, विक्रय, सहोदर,वीर्य, कर्ण और धैर्य ये तृतीय भाव की, पाताल, वृद्धि, हिबुक, क्षिति, माता, विद्या, पान, अम्बु, गेह, सुख और बन्धु ये चतुर्थ भाव की, धी, देव, राज्य, पिता, और नादन, ये पञ्चम भाव की, रोग, मङ्ग, शक, भय, षष्ठ, रिपु, और क्षत ये षष्ठ भाव की, यन, .
- . । संस्कृत-भाषा-टोकावयसंवलिता। और अस्त सप्तम गृह को, रन्ध्र, आयु, मष्ट, रण, मृत्यु और विनाश अष्टम भाव की, धर्म, गुरु, शुभ, तप, और नव, ये नवम भाव को, व्यापार, मेषूरण, मध्य, मान, ज्ञान, राज्य, स्पद और कर्म ये दशम भाव की, एकादश, उपान्त्य, भव, आय, और लाभ ये एकादश भाव की, रिफि, व्यय, द्वादश और अन्त्य ये बारहवें भाव की संज्ञायें हैं। अथ रव्यादीनामुदयप्रकारमाह- रव्यारराहुमन्दाश्च पृष्ठेनोहान्ति सर्वदा । शिरसा शुक्रचन्द्रज्ञा जीवस्तूभयतो ब्रजेत् ॥ भाषा-रवि, मङ्गल, राहु और शनि पृष्ठ से उदय लेते हैं। शुक्र, चन्द्रमा और बुध शीर्षसे उदय लेते हैं। बृहस्पति शाप पृष्ठ दोनों से उदय लेते हैं। अथकालनरस्यात्मादिविभागमाह- आत्मारविः शोतकरस्तु चेतः सत्त्वं धराजः शशिजोऽथ वाणी। ज्ञानं सुखं चन्द्रगुरुर्मदश्च शुक्रः शनिः कालनरस्य दुःखम् ॥ आत्मादयो गगनगैलिभिर्बलवत्तरा। दुर्बलैदुर्बला ज्ञेया विपरीतः शनिः स्मृतः ॥ राजा रविः शशधरश्च बुधः कुमारः सेनापतिः क्षितिसुतः सचिवौ सितेज्यौ । भृत्यस्तथा तरणिजः सबला ग्रहाश्व कुर्वन्ति जन्मसमये निजमेव रूपम् ।। भाषा-कालपुरुष का सूर्य आत्मा, चन्द्रमा मन,मङ्गल सत्त्व,बुधबाणी, वृहस्पति ज्ञान, और सुख, शुक्र वीर्य, और शनि दुःख है। जन्मसमयमें जिसके रव्यादि ग्रह बल. वान् हो तो उस मनुष्यका आस्मा इस्यादि क्रमशे बलवान होता है। जैसे सूर्य बल- वान होतो मनुष्य का मारमा बलवान होता है, एवं भौमादि को भी जानना चाहिये। तथा यदि सूर्यादिग्रह निर्बल होतो आत्मा इत्यादि निर्बल होता है। शनि का फल उलटा होता है, जैसे शनि निबंल होतो सुख और सबल होतो दुःख करता है। रवि और चन्द्रमा राजा, बुध राजकुमार, मङ्गल सेनापति, वृहस्पति और शुक्र ये दोनों मन्त्री और शनि भृत्य है। जन्म समय में जो ग्रह बलवान् हो वह अपने सहश रूपको, बनाता है। अथ राश्याधिपानाह- सिंहस्याधिपतिः सूर्यः कर्कस्याधिपतिः शशो। मेषवृश्चिकयोभौंमो बुधो मिथुनकन्ययोः ।। जीवो मीनधनुःस्वामी शुक्रो वृषतुलाधिपः । प्रारधिपतिः प्रोक्तः शानिर्मकाकुम्भयोः ॥ - - २६ लघुपाराशरी। भाषा-सिंह का रवि, कर्क का चन्द्रमा, मेष और वृश्चिक का मङ्गल, मिथुन और कन्याका बुध, मोन और धनुका वृहस्पति, वृष कुम्भका शनि स्वामी होता है। अब यहाँ शंका होती है कि रवि और चन्द्रमा ग्रहों में प्रधान होकर भी एक २ राशि के स्वामी हुए, पर अन्य ग्रह अप्रधान होकर भी दो दो राशियों के स्वामी और तुलाका शुक्र, मकर और A क्यों हुए। - अन्न युक्तिः- कण्ठीरवं विक्रमिणं विलोक्य स्वीयं पदं तत्र चकार सूर्यः । मैत्र्या तदासन्नतया कुलीरे निज बबन्ध्रालयमेणलक्षमा ॥ अन्ये ग्रहा गृहथियाचिषया क्रमेण शीतांशुतिग्ममहसोः सधनं समीयुः। प्राप्तक्रमेण ददतुर्भवनानि तौ तु ताराग्रहाद्विभवनास्तत एव जाताः ॥ - अथ राशिसंज्ञां दिग्विभागचाह- इंस्त्रो राऽक्रूरौ चरस्थिरद्विस्वभावसंज्ञाश्च । अजवृषमिथुनकुलीराः पञ्चमनवमः सहेन्द्राधाः ॥ भाषा-मेष आदि राशियों की पुरुष स्त्री, कूर अक्रूर, चर स्थिर दिस्वभाव जमशे संज्ञा होती है। यथा मेष की पुरुष वृष की स्त्री मिथुन की पुरुष कर्क की स्त्री इत्यादि । तथा मेष की ऋर वृष की अक्रूर मिथुन की कर कर्क की अक्रूर इत्यादि । एवं मेष की चर वृष की स्थिर मिथुन की द्विस्वभाव कर्क की चर सिंह की स्थिर कन्या की द्विस्वभाव इत्यादि संज्ञा होती है। मेष वृष मिथुन कर्क ये राशियां अपने पाचव और नव राशि के साथ पूर्वादि दिशाओं के स्वामी होती हैं । अर्थात् मेष सिह धनु पूर्वदिशा का वृष कन्या मकर दक्षिण दिशा का मिथुन तुला कुम्भ पश्चिम दिशा का और कर्क वृश्चिक मीन उत्तर दिशा का स्वामी हैं। अथ मीनादीनां सलिलादिविशेषसंज्ञामाह- मीनालिकर्कटमृगाः सलिलाभिधानाः तोयाश्रया घटवधूयुगगोपसंज्ञाः । निस्तोयभूतलचराः क्रियचापतौलिकण्ठोस्वाश्च बहवः प्रवदन्ति सन्तः ॥
२७: स्फुटार्थ राशीनां संज्ञाचक्रम् । सौ म्य - च संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। मेष वृष । मिथुन कर्क सिंह | कन्या तुल वृश्चिक धनु मकर कुम्भ मीन क्रूर सौम्य र सौम्य | क्रूर सौम्य क्रूर सौम्य क्रूर । सौम्य कर सौम्य पुरुष स्त्री पुरुष स्त्री पुरुष स्त्री पुरुष स्त्री पुरुष स्त्री पुरुष स्त्री चर स्थिर द्विस्व. चर स्थिर द्विस्व. चर स्थिर द्विस्व. चर स्थिर द्विस्व. पृष्ठो. | पृष्ठो शीर्षो. पृष्ठो. शीर्षो. शीर्षो. शीर्षो. शीर्षो. पृष्ठो. पृष्ठो. शीर्षो. उभयो रात्रि. रात्रि रात्रि. रात्रि. दिन दिन दिन दिन | रात्रि. रात्रि. दिन : रात्रि क्षत्री. ब्राह्म. वैश्य शूद्र क्षत्री. शूद वैश्य ब्राह्म. क्षत्री. शूद्र वैश्य ब्राह्म. अनि पृथ्वी वायु जल अनि पृथ्वी वायु जल. अमि पृथ्वी वायु जल निर्ज. जला. जला. कौट निर्ज. जला. निर्ज. कीट निर्ज. वन खनिज उद्भिज प्राणिज खनिज उद्भिज प्राणिज खनिज उद्भिन प्राणिजखनिज उद्भिज प्राणिज अथ प्रसङ्गात्सूर्यादिभ्यः फल विशेषचिन्तामाह- पूर्यादात्मपितृप्रभावनिरुजाशक्तिश्रियश्चिन्तयेत् चेतोबुद्धिनृपप्रसादजननीसम्पत्करश्चन्द्रमाः । सत्त्वं रोगगुणानुजावनिसुतज्ञातीर्धरासूनुना विद्याबन्धुविवेकमातुलसुहृत्वकर्म कृद्धोधनः ॥ प्रज्ञानित्यशरीरपुष्टितनयज्ञानानि वागीश्वरात पत्नीवाहनभूषणानि मदनव्यापारसौख्यं भृगोः। जला.जल.
लघुपाराशरी। -- ne आयुर्जीवनमृत्युकारणविपत्सम्पत्प्रदाता शनिः सगैब पितामहं तु शिखिना मातामहं चिन्तयेत् ॥ अथ रव्यादीनां स्थिरत्वादिमाह- रविः स्थिरः शीतकरश्चरः स्यादुनः कुजश्चन्द्रसुतस्तुमिश्रः । मृदुः सुरेज्यो भृगुजोल श्च शनिः सुतीक्ष्णः कथितो मुनीन्द्रः ॥ क्रमाच्च रागद्विशरीरभानामुपान्त्यधर्मस्मरगास्तदीशाः । खरेशमादिस्थितराशिनाथावतीव वाधाकरखेचराः स्युः ॥ ततो ग्रहाणां कारकमाह- 'घुमणिरमरमन्त्री भूसुतः सोमसौम्यौ गुरुरिनतनयारौ भार्गवोभानुपुत्रः । दिनकरदिविजेज्यौ जीवभानुज्ञमन्दाः सुरगुरुरिनसूनुः कारकाः स्युर्विलग्नात् ॥ स्थानविशेषे शुभाशुभफल माह- कामावनीनन्दनराशियाताः सितेन्दुपुत्रामरवन्धमानाः । अरिष्टदास्तेऽखिलजातकेषु सदाष्टमस्थः शनिरिष्टदः स्यात् ॥ अथेतरग्रहयोगे ग्रहाणां विशेषफलदायित्वमाह- अण मन्दः शनिना महीसुतः कुजेन जीवो गुरुणा निशाकरः । सोमेन शुक्रोऽसरमन्त्रिणा बुधो बुधेन चन्द्रः खलु धर्द्धते सदा ॥ भाषा-सूर्य से शनि, शनि से मङ्गल, मङ्गल से बृहस्पति, बृहस्पति से चन्द्रमा चन्द्रमा से शुक्र, शुक्र से बुध, और बुध से चन्द्रमा बढ़ते हैं। मांत् सूर्य से शनि का दोष नाश होता है । इसी तरह सब ग्रह एक दूसरे के दोष को नाश कहते हैं। अथ दोषापहरणमाह- राहुदोषं बुधो हन्यादुभयोस्तु शनैश्वरः । त्रयाणां भूमिजो हन्ति चतुर्णो दानवार्चितः॥ पञ्चानां देवमन्त्री च षण्णां दोषं तु चन्द्रमाः । सप्तदोष रविहन्याद्विशेषादुत्तरायने । भाषा-राहुजन्य जो कुछ दोष होता है उसको बुध नाश करता है। राहु और बुंध इन दोनों के दोष को शनि नाश करता है। राहु, वुध, और शनि इन तीनों के दोष को मङ्गल नाश करता है। राहु, बुध, शनि, मङ्गल और शुक्र इन पांचों के दोष का गुरु नाश करता है। राहु, बुध, शनि, मङ्गल, शुक्र और गुरु इन छ ग्रहों के दाष को चन्द्रमा नाश करता है। राहु, बुध, शनि, मङ्गल, शुक्र, गुरु और चन्द्रमा इन सात ग्रहों के दोष को विशेष कर उतरायण में रवि नाश करता है।
. . .. संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंलिता। २४ स्थानविशेषे स्थितिक्रमविशेषे ग्रहाणां विफलत्वमाह समानुरिन्दुः शशिनश्चतुर्थो गुरुः सुते भूमिगतः कुटुम्बे। भृगुः सपस्ने रविजः कलन्ने विलनतस्ते विफला भवन्ति । भाषा-रवि से युत चन्द्र निष्फल होता है। बुध लग्न से चतुर्थ स्थान में, गुरु पञ्चम में, मङ्गल दूसरे में, शुक्र छठे में, शनि सप्तम स्थान में विफल होता है। अर्थात् कुछ फल नहीं देता है। अथ ग्रहाणां स्वरूपमाह- मानुयुगात्प्राङ्कितदेहरक्तश्यामान्वितः पिङ्गालनेत्रकान्तिः । पित्तात्मकोऽयं समगात्रयष्टिः प्रतापयुक सत्त्वगुणोऽल्परोमाः ॥ सञ्चारयुक् सङ्कुचिताथवाक्यः स्वल्पप्रदोदैविकबुद्धियुक्तः । चन्द्रः सितांगः समगात्रयष्टिर्वागमी परिध्यङ्गविवेकयुक्तः ॥ कचित्कृशः शीतलवाक्ययुक्तः सत्त्वाश्रयो वातकफानिलात्मा। कोपाग्निनेत्रः सितरक्तगात्रः पित्तात्मकश्चञ्चलबुद्धियुक्तः ॥ कृशाङ्गयुक्तामसबुद्धियुक्तो भौमः प्रतापी रतिकेलिलोलः । दूर्वादलाभः शशिजोऽतिविद्वान् रजोगुणः सूनृतवाक्यजालः ॥ हास्यप्रियः पित्तकफानिलात्मा सद्यः प्रतापी ननु पुंश्चलश्च । बृहस्पतिस्तुन्दिलगात्रयष्टिः कफात्मकः श्रेष्ठमतिः सुविद्वान् । सत्त्वाश्रयः सर्वगुणाभिरामः पिङ्गाक्षमूर्द्धन्यकचाभिरामः । सुलोचनश्चास्फुजिदात्तकामः सुखी बली सुन्दरकान्तिपूर्णः ॥ आनीलवर्णाङ्कितरोमयुक्तो रजोगुणः सर्वगुणामिरामः । जालमस्तु मन्दः कृशदीर्षगात्रः पिनेक्षणः करकथाभिरामः ॥ स्थूलद्विजस्तामसबुद्धियुक्तो वातात्मको वाकठिनस्तु निन्द्यः । बलेन निश्चित्य वदेद्ग्रहाणां तत्प्राश्निके जन्मनि तद्गुणांस्तु ॥ भाषा-सूर्य-चतुरस्त्रशरीर, रक्तश्यामवर्ण, नेत्रकान्तिपीतवर्ण पित्तात्मक, समान शरीर, प्रतापी, सत्त्वगुणवान् , अल्पकेश, घूमनेवाला, वाक्य का अर्थ संकोच युक्त थोड़ा देने वाला और देवी बुदि युक्त है। चन्द्रमा-श्वेतवर्ण, समारीर, बोलने में चतुर, गोलाकार भङ्ग, विवेकी, कहीं या काहीस्थूब ठहे वाक्य बोलने वाला, सत्त्वगुणी, कफवायुप्रकृति । .
- - - . m ३० लघुपाराशरी। मङ्गल-कोप से रकनेन, श्वेतरक्त (पाटल ) रङ्ग, पित्तात्मक, चञ्चलबुद्धियुक, कृश, तामसबुद्धियुक्त, प्रतापी, और काम के लिये अति चञ्चल । बुध-दूर्वा श्याम, अतिविद्वान् , रजोगुणी, सत्यवादी, हास्यप्रिय, पित्त कफ वायुप्रकृति, तत्काल प्रताप वाला ओर व्यभिचारी। बृहस्पति-बड़ा पेट वाला, कफारमक, श्रेष्टबुद्धिवाला, अच्छा विद्वान् , सत्वगुणी, सम्पूर्ण गुणों को जानने वाला, शिर केश और नेन पीले और प्रसन्न । शुक्र-सुन्दरनेत्रवाला, पूर्णकाम, सुखी, बलवान् , सुन्दरकान्ति, समृद्धिपूर्ण, नीलरङ्ग से चिह्नित, बहुत रोम, रजोगुणी, सम्पूर्ण गुण जानने वाला। शनि-दुष्टस्वभाव, झूठफरेव वाला, कृश, लम्बाशरीर, पीले नेत्र वाला, ऋरस्व. भाव, कुटिलकेश से सुन्दर, मोटे दांत वाला, तामसबुद्धि युक्त, वातात्मक, कठोरवाणी बोलने वाला, निन्दा के योग्य । ग्रहों के बल का निश्चय करके जो बलाधिक ग्रह हो उसके गुण को प्रश्न और जन्म में कहना चाहिए। अथ ग्रहाणां पीडाकरणप्रकारमाह- सदाग्निरोगज्वरवृद्धिदीपनक्षयातिसारादिकरोगसङ्कुलैः। नृपालदेवावनिदेवकिकरैः करोति चित्तव्यसनं दिवाकरः ॥ पाण्दुदोषजलदोषकामला पोनसादिरमणीकृतामयः । कालिकासुरसुवासिनीगणैराकुलं च कुरुते तु चन्द्रमाः ॥ पित्तवातकफशस्त्रपावकन्थिरुगबणदरिद्रजामयः । वीरशैवगणभैरवादिभिर्भीतिमाशु कुरुते धरासुतः ॥ गुह्योदरादृश्यशमीरकुष्ठमन्दाग्निशुलग्रहणीरुगायः बुधादिविष्णुप्रियदासभू तैरतीव दुःखं शशिजः करोति ॥ आचार्यदेवगुरुभूसुरशापदोषैः शोकं च गुलमरुजमिन्द्रगुरुः करोति । कान्ताविकानिछेहरुगासुराद्यैः स्वेष्टाङ्गनाजनकृतैर्भयमामरेज्यः ॥ दारिद्रयदोषनिजकमपिशाचचौ क्लेश कति रविजः सह सन्धिरोगः। कण्डूवसूरिरिपुकृत्रिमकमरोगैः साचारहीनलघुजातिगणैश्च केतुः ॥ करोत्यपस्मारवसूरिजुक्षुक कृमिप्रेतपिशाचभूतैः । उद्वन्धनेनाचिकुष्ठरोगैविधुन्तुदश्चातिभयं नराणाम् ॥ आयन्तमध्यभवनोपगता नभोगाश्चादित्यभूमितनयो शनिधीतसमी खोवासुरेन्द्रसचिरौ फलदाः क्रमेण शुन्नांशुजः सकलकाकफलप्रदा स्यात् । ..
संस्कृत-भाषा-टीकास्यसंवलिता। ३१ । अथैतच्छास्त्रे दृष्टौ विशेषमाह- पश्यन्ति सप्तमं सर्वे शनिजीवकुजाः पुनः। विशेषतश्च त्रिदशत्रिकोणचतुरष्टमान् ॥ ५॥ म०-सर्वे सप्तमं पश्यन्ति, पुनः शनिजीवकुजाः त्रिदशत्रिकोण चतुरष्टमान विशेषतः पश्यन्ति ॥५॥ सु०-पश्यन्तीति । सर्वे रव्यादयो प्रहाः, सप्तमं पश्यन्ति स्वाधिष्ठित. स्थानात् सप्तमं स्थानं तत्रस्थं खेटं चावलोकयन्ति, पुनः शनिजीवकुजाः सौरिगुरु- भौमाः, क्रमेण क्रमशच, त्रिदशत्रिकोणचतुरष्टमान् पश्यन्ति । तद्यथा शनिस्त्रिदशं तृतीयं दशमं पूर्ण हशा पश्यति । जीवः त्रिकोणं पञ्चमं नवमं पूर्णदृशावलोकयति। कुजबतुर्थाष्टमं पूर्णशा पश्यति । नन्वयं विशेषतः संज्ञा बम इति महत्यारभट्या को विशेषोऽभिहितः, सर्वजा- तकपुस्तकेष्वीश्या एव दृष्टरुकत्वात् सामान्यशास्त्रादेव तज्ज्ञानं शक्यमिति चेन्न । अन्यजातकपुस्तकेषु पादार्धपादोनादिदृष्टे रक्तस्वादत्र केवलं पूर्णदृष्टरेव प्रह- णात् तद्वैलक्षण्येन विशेषावबोधनात्तज्ज्ञानस्य सामान्यशास्त्रतोऽनभ्युपगमात् । अथ पूर्वरेतेषां ग्रहाणां पूर्णावलोकने विशेषत्वे कारणं कल्पितम्, यथा स्व- स्थानात्सप्तमस्थानं जायास्थानं तद्रक्षणं सर्वेषामावश्यकम् । उक्तञ्च- स्वा प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च । स्वं च धर्म प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति ॥ अतः सर्वे प्रहाः सप्तमस्थानं पूर्णदृशा पश्यन्ति, एवञ्च तृतीयं पराक्रमस्थानं दशमं राज्यस्थानञ्चास्ति, अनयो रक्षणं भृत्यकार्य मुख्यम् अतो भृत्यग्रहः शनि. स्तृतीयं दशमं च पूर्णहशा पश्यति । पश्चमं विद्यास्थानं नवमं धर्मस्थानं विद्याशिक्षणं धर्मशिक्षणं च गुरोर्मुख्यं कर्म तेन गुरुः नवमं च पूर्णदृशावलोकयति । चतुर्थे सुखस्थानं अष्टमं श्रायुस्थानम् अनयोः परिरक्षणं सेनानायकस्य मुख्य कर्म, अतः सेनानायको भौमः चतुरष्टमं पूर्णदृशावलोकयति ॥ ५ ॥ भाषा-सूर्यादिसमस्तग्रह सप्तमस्थान को पूर्णदृष्टि से देखते हैं। फिर विशेष करके क्रमसे तृतीय दशम कोशनि, नक्षम पञ्चम कोबृहस्पति, और चतुर्थ अष्टम भवन को मङ्गल पूर्णदृष्टि से देखते हैं । इस ग्रन्थ में पूर्णदृष्टि ही प्रधान है पाद दृष्टि नहीं ॥५॥ ३ल.
लघुपाराशरी। - अन्न वराहमिहिर एवमाह- पूर्ण पश्यति रविजस्तृतीयदशमे त्रिकोणमपि जीवः । चतुरखं भूमिसुतः सितार्कबुधहिमकराः कलत्रं च ॥ स्पष्टम् । तत्रैव सामान्यमाह- दशमतृतीये नवपञ्चमे चतुर्थाष्टमे कलत्रं च । पश्यन्ति पादवृद्धया फलानि चैवं प्रयच्छन्ति ॥ भाषा-ग्रह जहां पर स्थित रहता है, वहां से दशम और तृतीय स्थान को एक चरण की दृष्टि से, नवम और पबमस्थान को दो चरण की रष्टि से चतुर्थं और अष्टम गृहको तीन चरण की दृष्टि से और सप्तमस्थान को पूर्ण दृष्टि से देखता है। और फख भी इसी तरह देता है। अर्थात् जो ग्रह एकचरण की रष्टि से देखता है वह चतुर्थोश फळ को देता है । जो दो चरण की दृष्टि से देखता है वह भाधा फल देता है। जो तीन चरण की दृष्टि से देखता है वह पादोन फल देता है। जो पूर्ण दृष्टि से देखता है वह पूर्ण फल देता है। एवमन्यत्राप्याह- पादेक्षणं भवति सोदरमानराश्योर त्रिकोणयुगलेऽखिलखेचराणाम् । पादोनदृष्टिनिवयश्चतुरनयुग्मे सम्पूर्णहरबलमनगृहे वदन्ति ॥ स्पष्टम् । तत्र विशेष:- शनिरतिबलशाली पाददृग्वीर्ययोगे सुरकुलपतिमन्त्री कोणदृष्टौ शुभः स्यात् । त्रितयवरणदृष्टया भुकुमार: समर्थः सकलगगनवासाः सलमे हरबलान्याः ॥ अथ ग्रहाणामूर्ध्वदृष्टयादिमाह- अथोर्ध्वदृष्टी दिननाथभौमौ दृष्टिः कटाक्षेण कवीन्दुसुन्वोः। शशांकगुर्वाः समभागदृष्टिरधोक्षिपास्वहिनायशन्योः॥ मथ तात्कालिकशुभाशुभत्वविचारे त्रिकोणाधिपतीनां शुभत्वं त्रि- पडायाधिपतीनामशुभत्वं चाह- सर्वे त्रिकोणनेतारो ग्रहाः शुभफलमदाः। पतयस्त्रिषडायानां यदि पापफळप्रदाः॥६॥ प्र-त्रिकोण नेतारा सर्व ग्रहाः शुभफलप्रदाः भवन्ति। यदि विषहायानां पतयस्तदा पापफलप्रदाः भवन्ति ॥६॥ - - - संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। सु०-सर्व इति । त्रिकोणनेतारःपञ्चमनवमाधीशाः, सर्वे प्रहाः शुभा श्र- शुभाश्व, शुभफलप्रदा भवन्ति । प्रहा इत्यनेनैव सिद्धे शुभपापग्रहभेदेन फलस्य पुरतो वक्ष्यमाणत्वादत्र सर्व इति । तेन सर्वे स्वभावतःशुभाः पापा ग्रहास्त्रिको- णस्वामिनश्चेत् शुभफलप्रदा भवन्तीति फलितोऽर्थः। यदि त्रिषड़ायानां तृतीयषष्ठकादशानां पतयः स्युस्तदा पापफलप्रदा भवन्ति । एतेन त्रिकोणं शुभस्थानमशुभश्च त्रिषडायस्थानमिति ॥ ६ ॥ भाषा-त्रिकोण ( ९,१) के स्वामी शुभफलदायक होते हैं। और विषडाय (३, ६, ११) भवनों के स्वामी अशुभफल देते हैं। अर्थात् त्रिकोण शुभ स्थान है, और त्रिषडाय अशुभ स्थान है ॥६॥ अथापरं विशेषमाह- न दिशन्ति शुभं नृणां सौम्याः केन्द्राधिपा यदि । क्रूराश्वेदशुभं ह्येते प्रबलाश्चोत्तरोत्तरम् ॥ ७॥ १०-सौम्याः यदि केन्द्राधिपाः तर्हि नृणां शुभंन दिन्ति । चेत् क्रूरा केन्द्राधिपाः तर्हि अशुभं न दिशन्तिा हि एते उत्तरोत्तरं प्रबला॥७॥ सु०-न दिशन्तीति । सौम्याः स्वाभाविकशुभप्रहाः पूर्णचन्द्रबुधगुरु शुकाः, यदि चेत् , केन्द्राधिपाः लमचतुर्थसप्तमदशमराशिपतयः स्युस्तदा नृणां मनुष्याणां, शुभं शुभफलं, न दिशान्ति न प्रयच्छन्ति । शुभमहा अपि केन्द्रा- धिपतित्वेन निमित्तेन अशुभफलमेषदिशन्तीत्यर्थः । चेद्यदि क्रूराः स्वाभाविकपा. पग्रहाः सूर्यभौमशनया, केन्द्राधिपाः केन्द्रपतयस्युस्तदा अशुभम् अशुभफलं न दिशन्ति । अशुभप्रहा अपि केन्द्राधिपतित्वेन निमित्तेन शुभं दिशन्तीत्यर्थः। अथैषां बलाबलमाह, हि निश्चयेन एते त्रिकोणपतयस्त्रिषडायपतयः केन्द्रपतयम उत्तरोत्तरं प्रबलाः बलबन्तो भवन्ति । अर्थात् पश्चमेशानवमेशः प्रबलः, तथा तृतीयेशात् षष्ठेशः प्रबलः, षष्ठेशादेकादशेशम, एवं लग्नेशाचतुर्थेशचतुर्थेशात्स- प्तमेशः सप्तमेशाद्दशमेशः प्रबल इति । अप्रेतदुक्तं भवति यो ग्रह उक्तरीत्या बल. वांस्तस्यैव फलं वाच्यं नान्यस्येति ॥ ७॥ भाषा-जो शुभग्रह पूर्णचन्द्र बुध बृहस्पति और शुक्र केन्द्र (१०) भवर्गों के अधिपति हों तो मनुष्यों को शुभ फल नहीं देते हैं। और यदि क्रूर ग्रह- सूर्य मङ्गल और शनि केन्द्रभवनों के स्वामी हो तो अशुभ फल नहीं देते हैं, अर्थात शुभग्रह के समान फल देते हैं ये उत्तरोत्तर क्रम से बली हैं। जैसे पञ्चमेश से नव- - लघुपाराशरी। मेश बली है। और तृतीयेश से षष्ठेश षष्ठेश से एकादशेश बली है। और लग्नेश से चतुर्थश, चतुर्थेश से सप्तमेश, सप्तमेश से दशमेश बली है। इस तरह जो ग्रह बलवान हो उसी का फल कहना ॥ ७ ॥ अथ सम्बन्धवशाग्रहाणां शुभाशुभफलपदत्वमाह लग्नाद्व्ययद्वितीयेशौ परेषां साहचर्यतः । स्थानान्तरानुगुण्येन भवतः फलदायको ॥८॥ अ०-लग्नात् व्ययद्वितीयेशौ परेषां साहचर्य्यतः स्थानान्तरानुगु. ण्येन फलदायको भवतः॥८॥ सु०-लग्नाद्वधयेति । लग्नात् जन्मलयात् , व्यद्वितीयेशौ द्वादशद्वि. तीयराशिस्वामिनौ, परेषां अन्येषां ग्रहाणां, साहचर्यतः सहचरस्य भावः साह- चर्य तस्मात् साहचर्यतः सहावस्थानात् , तथा स्थानान्तरानुगुण्येन अन्यत्स्थानं स्थानान्तरं तस्यानुगुण्यं सादृश्य तेन फलदायको भवतः। अौतदुकं भवति-शुभ- अहसाहचर्ये सति द्वितीयद्वादशेशयोः शुभफलत्वं अशुभग्रहसाहचर्ये चाशुभ. फलप्रदत्वमिति । इदं शुभाशुभफलप्रदत्वं यस्मिन्भावे तावुमौ तिष्ठतस्तद्भावद्वारीख ददत इत्याह-स्थानान्तरानुगुण्येनेति । मित्रादि स्थानस्थत्वेमित्रादिद्वारा शुभफल- प्रदत्वं शत्रुभावस्थत्वे शत्रुद्वारैवाशुभफलप्रदस्वमित्यर्थः ॥ ८ ॥ भाषा-लनसे द्वादशेश और द्वितीयेश अन्यग्रहों के साहचर्य से जिस स्थान में बैठे हों उस स्थान के अनुसार फल देते हैं। जैसे मित्र गृह में बैठे होतो मित्र द्वारा शत्रु भवन में बैठे हों तो शव द्वारा शुभाशुभ फल को देते हैं॥८॥ अथाष्टमेशस्य शुभाशुभत्वमाह- भाग्यव्ययाधिपत्येन रन्धेशो न शुभप्रदः । स एव शुभसन्धाता लग्नाधीशोऽपि चेत्स्वयम् ॥ ४ ॥ अ-भाग्यव्ययाधिपत्येन रन्धेशः शुभप्रदो न भवति, स एक. स्वयं लग्नाधीशः अपि चेत् तदा शुभसन्धाता भवति ॥ ६ ॥ सु-भाग्यव्ययाधिपत्येनेति । भाग्यव्ययाधिपत्येन भाग्यानवमादप- यो द्वादशः अर्थीदष्टमस्थानं तस्य आधिपत्यं स्वामित्वं तेन हेतुना रन्धेशोऽष्टमभ- वनाधीशः शुभप्रदो न भवति । स एव अष्टमेश एव स्वयं, लग्नाधीशो लग्नस्वामी, अपि निश्चयेन, चेयदि तदा शुभसंधाता शुभस्यैव कारको भवतीति ॥६॥ .
- संस्कृत-भाषा-टीकाद्वयसंवलिता। भाषा-भाग्यस्थान से द्वादशस्थान के स्वामी होने के कारण अष्टमेश शुभ फल को नहीं देता है। पर वही अष्टमेश यदि लग्न का स्वामी हो तो शुभ फल को देता है॥३॥ अथ केन्द्रेशत्वमशुभं सौम्यग्रहाणामुक्तं तत्र गुरुशुक्रयोविशेषमाह- केन्द्राधिपत्यदोषस्तु बलवान् गुरुशुक्रयोः । मारकत्वेऽपि च तयोमारकस्थानसंस्थितिः॥ १०॥ म०-गुरुशुक्रयोः केन्द्राधिपत्यदोषः तु बलवान, मपि च तयोः मारकस्थानस्थितिः मारकत्वे बलवती ॥ १० ॥ -केन्द्राधिपत्येति । गुरुशुक्रयोः केन्द्राधिपत्यदोषः लमचतुर्थस- समदशमेशत्वप्रयुक्तो दोषः (न दिशन्ति शुभं नृणामित्यादिना प्रतिपादितदोषः) बलवान् बलिष्ठो भवति । अत्र विशेषमाह-अपि निश्चयेन च, तयोः पूर्वोक्तयोः गुरुशुक्रयोः, मारकस्थानसंस्थितिः लगात्सप्तम द्वितीयस्थानसंस्थितिः "द्वितीयं सप्तमस्थानं मारकस्थानमुच्यत इति" मारकत्वे बलवती भवति । अर्थादन्यापेक्ष- या तो बलवन्ती मारकमहाविति ॥ १० ॥ भाषा-बृहस्पति और शुक्र का केन्द्रा (१।४।१०) धिपत्यजन्यदोष प्रबल है। यहां विशेष यह है कि अगर केन्द्रस्वामी होकर गुरु, शुक्र मारकस्थान (२७) में पड़े तो दूसरों की अपेक्षा से प्रबल मारकेश होते हैं ॥ १० ॥ अथ सूर्यचन्द्रयोरटमेशत्वदोषे विशेषमाह- बुधस्तदनु चन्द्रोऽपि भवेत्तदनु तद्विधः । न रन्ध्रेशत्वदोषस्तु सूर्याचन्द्रमसोर्भवेत् ॥ ११ ॥ अ-तदनु वुधः तद्विधो भवेत् , तदनु चन्द्रोऽपि भवेत् , स. र्याचन्द्रमसोः तु रन्ध्रेशत्वदोषो न भवेदिति ॥ ११ ॥ सु०-बुध इति । तदनु गुरुशुक्रयोरनन्तरं, बुधः तद्विधः भवेत् केन्द्रेश. त्वदोषवान् भवेत्, गुरुशुक्रयोरपेक्षयाऽल्पानिष्टकरो भवेदित्यर्थः। तदनु बुधादन्तरं, चन्द्रः चन्द्रमास्तद्विधः अल्पानिष्टकरो भवेदिति । 'मारकस्थानसंस्थितिदोषोऽपि गुरुशुक्रयोरपेक्षया बुधस्याल्यानिष्टकरस्तस्मादपि न्यूनदोषकरश्चन्द्रस्य । सूर्या चन्द्रमसोः सूर्यचन्द्रयोः, रन्धेशत्वदोषः लग्नादष्टमेशत्वदोषः । (भाग्यव्यया धिपत्येन रन्धेशोनेत्यादिना प्रतिपादितः ) न भवेत् ॥ ११॥ . mom D लघुपाराशरी। भाषा-बृहस्पति और शुक्र की अपेक्षा बुध केन्द्रका स्वामी होतो अल्पदोषवाला ।बुध से चन्द्रमा अल्प दोष वाला है। मारकस्थान स्थितिजन्य दोष भी इसी प्रकार जानना, सूर्य और चन्द्रमा यदि अष्टमेश हो तो अष्टमेश जन्य दोष नहीं होता है॥५॥ अथ पापग्रहाणां केन्द्राधिपतित्वेन शुभकारित्वं यदुक्तं तत्र विशेषमाह- कुजस्य कर्मनेतृत्वप्रयुक्ता शुभकारिता । त्रिकोणस्यापि नेतृत्वे न कर्मेशत्वमात्रतः ॥ १२ ॥ अ०-कुजस्य कर्मनेतृत्वप्रयुका शुभकारिता त्रिकोणस्य अपि ने तृत्वे (सति ) भवति कर्मेशत्वमात्रतो न ॥ १२ ॥ सु०-कुजस्येति । कुजस्य कुत्सित जन्म जायते यस्मादसौ कुजः पापस्तस्य पापग्रहस्य, कर्मनेतृत्वप्रयुक्ता केन्द्रेशत्वप्रयुक्ता "न दिन्ति शुभं नृणामित्यादौ प्रतिपादिता" या शुभकारिता शुभकारिस्पं, सा त्रिकोणस्य अ. पि निश्चयेन, नेतृत्वे आधिपत्ये शेया, कर्मेशत्वमात्रतः केन्द्राधिपत्यमात्रतो न शेया, त्रिकोणेशत्वाभावे केवलंकर्मनेतृत्वमात्रेण न शुभ कारित्वमित्यर्थः ॥ १२ ॥ भाषा-पापग्रह केन्द्रेश होने से शुभफल दायक जो कहा गया है। वह त्रिको- गेश हो तो जानना, केवल केन्द्रेश होने से शुभफल दायक नहीं होता है ॥ १२ ॥ मथ राहुकेत्वोः शुभाशुभत्वमाह- यद्यद्भावगतौ वापि यद्यद्भावेशसंयुतौ । तत्तत्फलानि प्रबलौ प्रदिशेतां तमोग्रहौ ॥ १३ ॥ अ०-प्रबलौ तमोग्रहौ यत् यत् भावगतो मपि यत् यत् भावेश- संयुतौ वा स्यातां तत् तत् फलानि अपि प्रदिशेताम् ॥ १३ ॥ मु०-यद्यदिति । प्रबलौ बलवन्तो, तमोग्रही राहुकेतू, यद्यद्भाव- गतौ यस्मिन् यस्मिन् भावे स्थिती, अपि निश्रयेन, वा अथवा, यद्यद्भावेश. संयुक्तौ येन येन भावेशेन संयुतौ स्याता, तत्तत्फलानि तानि तानि शुभाशुभफ- लानि प्रदिशेताम् ॥ १३ ॥ भाषा-प्रबल राहु और केतु जिस भाव में पड़े हो अथवा जिस भावेश के साथ वैठे हो उसी के अनुसार शुभाशुभ फल देते हैं ॥ ३ ॥ इति संज्ञाध्यायः प्रथमः ।
संस्कृत-भाषा-टीकाद्यसंवलिता। - - अथ योगाध्यायः। तत्र सामान्ययोगानाह- केन्द्रत्रिकोणपतयः सम्बन्धेन परस्परम् । इतरैरप्रसक्ताश्चेद्विशेषफलदायकाः॥ १ ॥ अ-केन्द्रत्रिकोणपतयः चेत् इतरैः अप्रसक्ताः ताह परस्पर सम्बन्धेन विशेषफलदायकाः भवन्ति ।। १ ।। सु०-केन्द्र त्रिकोणपतय इति । केन्द्र त्रिकोणपतयः केन्द्राणि प्रथमचतुर्थ सप्तमदशमस्थानानि, त्रिकोणे नवमपञ्चमस्थाने तत्पतय इति केन्द्रत्रिकोणपतयः, चेद्यदि इतरः केन्द्रत्रिकोणातिरिक्तस्थानाधिपः त्रिषडायाधीशै रित्यर्थः। श्रप्रसक्ताः सम्बन्धरहिताः स्युस्तहि, परस्परं मिथः, सम्बन्धेन विशेषफलदायकाः भाग्ययोग. कारो भवन्ति ॥ १ ॥ भाषा-केन्द्र (१, ४, ७, १०) त्रिकोण (९,१) के स्वामी निषडाय (३, ६, ११) के स्वामी से यदि सम्बन्ध न करे तो परस्पर सम्बन्ध होने से विशेषफल दायक होते हैं॥१॥ अथ अन्यान्तरे चतु विधसम्बन्धानाह- व्यत्यस्ताश्रयसम्बन्धश्चान्योन्यालोकसम्भवः । एकस्य राशौ संस्थित्या तदीशालोकनादपि ॥ सहवासाच्च सम्बन्धा इत्येतेस्युश्चतुर्विधाः । अत्रापि पूर्वपूर्वाः स्युः सम्बन्धा बलवत्तराः ॥ भाषा-सम्बन्ध चारप्रकार से होते हैं। दोनों परस्पर स्थान में हों (१), पर- स्पर एक दूसरे को देखता हो (२) एक दूसरे के स्थान में हो दूसरा उसको देखता हो (३), दोनों एक स्थान में हों(४), ये क्रम से प्रबल होते हैं। जैसे पहला सम्बन्ध से दूसरा, दूसरे से तीसरा, तीसरे से चौथा प्रबल होता है। अतः सबसे प्रबल सम्बन्ध चौथा है। मथ केन्द्रविकोणेशयोर्दोषयुक्तत्वेन न योगहानिरित्याह- केन्द्र त्रिकोणनेतारौ दोषयुक्तावपि स्वयम् । सम्बन्धमात्राद्वलिनौ भवेतां योगकारको ॥२॥ -- - ३८ लघुपाराशरी। अ०-केन्द्रत्रिकोणनेतारौ स्वयं दोषयुक्तो भपि सम्बन्धमात्रा दलिनो सन्तौ योगकारको भवेताम् ॥ २ ॥ सु०-केन्द्रत्रिकोणनेताराविति । केन्द्र त्रिकोणनेतारौ केन्द्रत्रिकोणस्वा- मिनौ, स्वयं दोषयुक्तौ नीचवास्तगतत्वादिदोषयुक्तौ, अपि निश्चयेन, सम्बन्ध. मात्रात् अष्टसु सम्बन्धेषु कस्माच्चिदपि सम्बन्धात् , बलिनी योगकारको भाग्य. योगकारको भवेताम् । अत्र केन्द्रत्रिकोणेशयोः सम्बन्धवशादष्टौ योगाभवन्ति । तद्यथा-लग्नेशपञ्चमेशयोः सम्बन्धादेको योगः, चतुर्थेशपश्चमेशयोः सम्बन्धा- चतुर्थः, लग्नेशनवमाधिपयोः सम्बन्धात्पञ्चमः, चतुर्थेशनवमाधिपयों: सम्बन्धात्षष्ठः, सतमेशनवमाधियोः सम्बन्धात्सप्तमः, दशमेशनवमाधिपयोः सम्बन्धादष्टम इति ॥ २ ॥ भाषा-केन्द्रेश और त्रिकोणेश आप दोष से युक्त हो तो भी सम्बन्ध मात्र से बली होते हैं, और भाग्य भोगकारक होते हैं ॥ २॥ , - भथ ग्राह्यसम्बन्धानाह- निवसेतां व्यत्ययेन तावुभौ धर्मकर्मणोः । एकत्रान्यतरोवापि वसेञ्चद्योगकारको ॥ ६ ॥ श्र०-उभौ ता व्यत्ययेन धर्मकर्मणोः निवसेता एकत्र वाऽन्यतर: अपि चेत् तदा योगकारको भवेताम् ॥ ३॥ सु०-निवसेतामिति । उभी द्वौ, तो केन्द्र त्रिकोणाधीशौ, व्यत्ययेन वैरीत्येन, धर्मकर्मणोंः केन्द्रत्रिकोणयोः निव सेतोमर्थात् केन्द्रेशस्त्रिकोणे त्रिकोणेशः केन्द्रे तिष्ठेत्तदायमेकः सम्बन्धः । एकत्र एक स्थान एव, निवसेतां भदुभौ केन्द्र वा त्रिकोणे वर्तमानौ स्यातां तदायं द्वितीयः सम्बन्धः । वाऽन्यतरः तयोर्मध्ये कश्चिदेकः अन्यस्य राशौ स्थितः, अर्थात् केन्द्रशस्त्रिकोणे वा त्रिकोणेशः केन्द्र वसेच्चेत्तदायं तृतीयः सम्बन्धः स्यात् । पूर्वोक्तत्रयाणां सम्धन्धानां कस्यचिदेकस्य सत्त्वे तो केन्द्रत्रिकोणाधोयौ योगकारको भवेताम् । अत्र सम्बन्धस्वरूपावलोनेनैव प्रथमसम्बन्धाद्वितीयस्तस्मात्त तीयो न्यून इति ज्ञायते ॥ ३ ॥ 'भाषा-केन्देश त्रिकोण में और त्रिकोणेश केन्द्र में हो तो पहला सम्बन्ध, केन्द्रेश और त्रिकोणेश दोनों केन्द्र में वा त्रिकोण में हो तो दूसरा सम्बन्ध, केवल संस्कृत-भाषा-टीकाद्वयसंवलिता। केन्द्रेश त्रिकोण में वा त्रिकोणेश केन्द्र में हो तो तोसरा सम्बन्ध होता है। इसमें प्रथम सम्बन्ध से द्वितीय सम्बन्ध और द्वितीय सम्बन्ध से तृतीय सम्बन्धस्यून है। अतः तीसरा सम्बन्ध सबसे न्यून है ॥३॥ अथ योगेषूत्कृष्टतामाह- त्रिकोणाधिपयोर्मध्ये सम्बन्धो येन केनचित् । बलिनः केन्द्रनाथस्य भवेद्यदि सुयोगकृत् ॥ ४ ॥ म०-त्रिकोणाधिपयोः मध्ये येन केनचित् यदि बलिनः केन्द्र नाथस्य सम्बन्धो भवेत् तदा स सुयोगकृत् भवति ॥ ४॥ सु०-त्रिकोणाधिपयोरिति । त्रिकोणाधिपयोः पञ्चमनवमाधिपयोर्म- ये, येन केनचित् पञ्चमाधिपेन नवमाधिपेन वा, यदि चेत्, बलिनः बलवतः, केन्द्रनाथस्य केन्द्राधिपस्य, सम्बन्धो भवेत्तदा, स सम्बन्धः, सुयोगकृत् उत्कृष्ट- योगकारको भवेत् ॥ ४ ॥ भाषा-पञ्चमेश वा नवमेश में से किसी एक से यदि बली केन्द्रेश का सम्बन्ध हो तो उत्कृष्ट योग कारक होता है ॥ ४ ॥ अथ योगानां फलसमयमाह- दशस्वपि भवेद्योगः प्रायशो योगकारिणोः । दशाद्वयीमध्यगतस्तदयुक्शुभकारिणाम् ॥ ५ ॥ अ०-प्रायशः योगकारिणोः दशादयीमध्यगता तयुक् शुभका. रिणां दशासु मपि योगः भवेत् ॥ ५॥ सु०-दशास्वपोति । प्रायशः बाहुल्येन, योगकारिणोः योगकारकग्रहयोः दशाद्वयीमध्यगतः दशाद्वयसमाहारो दशाद्वयौ तन्मध्यगतः एकस्य दशाऽन्य - स्यान्तर्दशा तन्मध्यगतः, तदयुकशुभकारिणां योगकारकग्रहसम्बन्धवर्जिताना शुभग्रहाणां, दशाप्रत्यन्तर्दशासु, अपि निश्च येन, योगः शुभातिर्भवेत् ॥ ५ ॥ भाषा-विशेष करके योगकारी ग्रह की दशा में उसके सम्बन्धी ग्रह की अन्तर्दशा में इन दोनों से सम्बन्ध रहित शुभ ग्रह की प्रत्यन्तदशा में शमफल प्राति होती है ॥२॥ अथ पापग्रहाणां सम्बन्धेन योगफलसमयमाह- योगकारकसम्बन्धात्पापिनोऽपि ग्रहाः स्वतः ।
. संस्कृत-भाषा-टीकाद्वयसंवलिता। केन्द्रेश त्रिकोण में वा त्रिकोणेश केन्द्र में हो तो तोसरा सम्बन्ध होता है। इसमें प्रथम सम्बन्ध से द्वितीय सम्बन्ध और द्वितीय सम्बन्ध से तृतीय सम्बन्धम्यून है। अतः तीसरा सम्बन्ध सबसे न्यून है ॥ ३ ॥ अथ योगेषूत्कृष्टतामाह- त्रिकोणाधिपयोर्मध्ये सम्बन्धो येन केनचित् । बलिनः केन्द्रनाथस्य भवेद्यदि सुयोगकृत् ॥ ४ ॥ म०-त्रिकोणाधिपयोः मध्ये येन केनचित् यदि बलिनः केन्द्र नाथस्य सम्बन्धो भवेत् तदा स सुयोगकृत् भवति ॥ ४॥ सु०-त्रिकोणाधिपयोरिति । त्रिकोणाधिपयोः पञ्चमनवमाधिपयोर्म- ये, येन केनचित् पञ्चमाधिपेन नवमाधिपेन वा, यदि चेत्, बलिनः बलवतः, केन्द्रनाथस्य केन्द्राधिपस्य, सम्बन्धो भवेत्तदा, स सम्बन्धः, सुयोगकृत् उत्कृष्ट- योगकारको भवेत् ॥ ४॥ भाषा-पञ्चमेश वा नवमेश में से किसी एक से यदि बली केन्द्रेश का सम्बन्ध हो तो उत्कृष्ट योग कारक होता है॥४॥ अथ योगानां फलसमयमाह- दशस्वपि भवेद्योगः प्रायशो योगकारिणोः। दशाद्वयीमध्यगतस्तदयुक्शुभकारिणाम् ॥५॥ अ०-प्रायशः योगकारिणोः दशादयीमध्यगता तयुक् शुभका. रिणां दशासुमपि योगः भवेत् ॥ ५॥ सु०-दशास्वपोति । प्रायशः बाहुल्येन, योगकारिणोः योगकारकग्रहयोः दशाद्वयीमध्यगतः दशाद्वयसमाहारो दशाद्वयौ तन्मध्यगतः एकस्य दशाऽन्य. स्यान्तर्दशा तन्मध्यगतः, तदयुक्शुभकारिणां योगकारकग्रहसम्बन्धवर्जिताना शुभग्रहाणां, दशाप्रत्यन्तर्दशासु, अपि निश्चयेन, योगः शुभाप्तिर्भवेत् ॥ ५ ॥ भाषा-विशेष करके योगकारी ग्रह की दशा में उसके सम्बन्धी ग्रह की अन्तर्दशा में इन दोनों से सम्बन्ध रहित शुम ग्रह की प्रत्यन्तदशा में शुमफळ प्राधि होती है ॥२॥ अथ पापग्रहाण सम्बन्धेन योगफलसमयमाह- योगकारकसम्बन्धात्पापिनोऽपि ग्रहा: स्वतः।
No text on this page.
लघुपाराशरी।
लनास्पदानगृहोग्याता बलान्विताः शोभनखेचरेन्द्राः ।
कुजार्कपुत्रौ नवमायसंस्थौ नृपो भवेत्सर्वगुणाभिरामः ॥
वर्गोत्तमांशोपगते विलग्ने चन्द्रेऽथवा चन्द्रविमुक्तखेटः ।
सुखास्पदानङ्गगृहोपयातैर्विलोकितै नवनायक: स्यात् ।
अश्विन्यामुदयस्थिते भृगुसुते सर्वग्रहैरीक्षिते ॥
जातो राजकुलाग्रजो रियुकुलध्वंसी बहुस्त्रीरतः ।
हित्वा नोचनवांशमम्वरवरैस्याद्यैः स्वभागान्वितै-
रेको लग्नगतो यदि क्षितिपतिः पञ्चादिकैर्वित्तवान् ।
शुक्रेऽरिनीचमपहाय कुटुम्बसंस्थे लग्नेश्वरे बलयुते पृथिवीपतिः स्यात् ।
चन्द्रेऽतिमित्रनिजभागगते निशायां शुक्रेक्षिते नृपतिरन्यविलोकहीने ॥
मीने मीननवांशके भृगुसुते लग्नस्थिते भूपतिः
स्वोच्चे लग्नगृहाधिपे बलयुते राजा शशांके क्षिते ।
लग्नस्वामिनि तुङ्गमन्दिरगते नीचारिमार्ग विना
केन्द्रस्थानगते नभोगवियुते जातो महीपालकः ॥
भाग्यस्थे निजतुङ्गमित्रभवने सम्पूर्णगाने विधौ
लग्नादास्पदवित्तराशिगतयोः शन्यारयोर्भूपतिः ।
चन्द्रे पूर्णकलान्विते बलयुते लग्नं विना केन्द्रगे
दृष्टे दानवमन्त्रिणा च गुरुगा राजामहीदानकृत् ॥
एकस्मिन् परमोच्चगेऽतिमुहृदा दृष्टे यदि क्षमापनि.
स्तत्तुल्यो भृगुनन्दने वलयुते लाभेऽथवा रिःफगे।
द्वित्रिव्योमचरेषु तुङ्गगृहगेष्विन्दौ कुलीरे स्थिते
लग्ने पूर्ण बलान्विते नरपतिः सर्वत्र पूज्यो भवेत् ॥
सर्वे चोपचयस्थिताः शुभखगाः पापाविलनस्थिता-
मानस्था यदि वा जितारिनिचयः रो महीपालकः ।
मानौ सप्तमगे निशाकरयुते तुङ्गादिवर्गस्थिते
सौम्यासौम्यनिरीक्षितेऽतिचपलो राजाऽथवा तत्समः ॥
चापाजसिंहभवनोदयगे धराजे मित्रेक्षिते निजबलार्जितराज्यकर्ता।
दुश्चिक्यधर्मसुतगा रविचन्द्रजीवा वीर्यान्विता यदिकुवेरसमो नृपालः॥
संस्कृत-भाषा-टीकाद्वयसंवलिता। नीचं गतो जन्मनि यो ग्रहः स्यात्तराशिनाथोऽपि तदुच्चनाथः। स चन्दलनाथदिकेन्द्रवर्ती राजा भवेद्धामिकचक्रवर्ती ॥ नीचस्थिते ग्रहनवांशपतौ त्रिकोणे केन्द्रेऽथवा चरगृहे यदि जन्मलग्ने । तद्भावपे चरगृहांशसमन्विते वा जातो महीपतिरतिप्रबलोऽथवा स्यात् ।। मानस्थानपतौ पराभवगते पारावतांशेऽथवा स्वोच्चस्वसिहन्नवांशकगते राजाधिराजी भवेत् । जीवस्य व्ययगे शनौ सहजगे लाभेऽथबा भास्करे रिफे लग्नपतौ तु निर्जरगुरावुर्वीशराजो भवेत् ॥ लग्ने नीचगृहे पुरन्दरगुरौ रन्ध्र सपापग्रहे तद्वाश्यंशसमन्विते यदि तथा राजाधिराजो मवेत् । भाग्येज्ञस्थनवांशपे तनयगे बन्धुस्थिते वा नृपो- दृष्टे वा शशिजे सुरेन्द्रगुरुणा युक्त स राजप्रियः ॥ भाग्येशेन निरीक्षिते शशिसुते केन्द्रस्थिते भूभुजाम् तुल्यत्वं समुपैति जातमनुजो लग्नस्थिते वापतौ केन्द्रे वा यदि कोणगे रविसुते मूलत्रिकोणोच्चगे लाभेशेन निरीक्षिते बलयुते भूपालतुल्यो भवेत् ॥ लग्ने शीतकरे गुरौ सुखगते कर्मस्थिते भार्गबे तुङ्गस्वर्षगते दिवाकरसुते राजाऽथवा तत्समः। अन्त्योपान्त्यविलग्नवित्तसहजव्यापारगेहेषु वा सौम्यव्योमचरेषु भूपतिसमो राजाधिराजप्रियः ॥ मन्दे चोत्तमवर्गके बलयुते नीचांशवज्य गुरौ भानौ शोभनदृष्टिभागसहिते राजप्रियस्तरसमः । राही कर्मणि लाभगे रविसते भाग्याधिपेनेक्षिते लग्नेशे यदि नीचखेचरयुते पृथ्वीशतुल्यो भवेत् ॥ नीचङ्गता द्वित्रिचतुर्म हेन्द्राः षष्टयंशके शोभनभागयुक्ताः। स्वतुङ्गाराश्यंशसमन्विते वा धारापतिर्धामिकचक्रवतीं ॥ कानात्मकर्मशुभाधिपौ मानादास्पदभाग्यपौ च सहितावन्योन्यराशिस्थितौ । शुभगृहाव्यापारधर्मेश्वरी लघुपाराशरी। अन्योन्येक्षणकेन्द्रगौ धनपतेः सम्बन्धिनौ चेद्धनी जातो यानपकायपेक्षितयुतौ बबर्थयानाधिपः ॥ षट्सु ग्रहेषूच्चगृहस्थितेषु राजाधिराजोऽखिलभूपतिः स्यात् । उच्चं गतः पञ्चभिरिन्द्रवंधे लमस्थिते सर्वजनावनीशः ॥ कुटुम्बसंस्थे रविजे चतुर्मिः स्वोच्चं गतैः सर्वमहीपतिः स्यात् । मषोदयस्थे यदि चन्द्रपुत्रे स्वोच्चं गते देवगुरौ नृपालः ॥ चन्द्रे वृषोदयगते यदि षड्भिरन्यदृष्टेऽतिबाल्यवयसि क्षितिनायकः स्यात् । राङ्गास्थितैकखचरे निजमित्रजातैरन्या समेति नरपालसमानभाग्यम् ॥ वर्गोत्तमे वा यदि पुष्करांशे शौरेन्दुदेवेन्द्रगुरौ नृपालः । कर्मस्थिते शोभनदृष्टियुक्ते सम्पूर्णगाने शशिनि क्षितीशः ॥ गुरुसितयुतचन्द्रे चापगे चन्द्रसूनौ यदि तनुगृहयाते भूमिजे कन्यकायाम् । मृगसुखभवनस्थे भानुपुत्रे नृपः स्यादतिशयबलयुक्तः सर्वभूपालपूज्य: ॥ कन्यावसानयुगचापमृगाननस्थैः सौम्येन्दुभौमगुरुभानुसतैर्नृपालः । मीनोदये शशिनि पूर्णतनौ बलाढये स्वोच्चे कुज रविसुते घटगे नरेशा॥ मृगोदयस्थे यदि भृकुमारे कुलीरगे चन्द्रमसि क्षितीशः । 'धराजपूषामरवन्धमाना मृगाजकुम्भोपगता नरेशः । कारनाधिपेतरयुते यदि पूर्णचन्द्रे शुक्रज्ञदेवगुरुदृष्टियुते च राजा । वर्गोत्तमांशसहिता गुरुशुक्रभौमाः पापान केन्द्रभवनोपगता नरेशः । शीर्षोदयेषु निखिलघुघरेषु चन्द्रे सौम्यग्रहेक्षणयुते कटके महीपः । लमाधिपे नवमगे दशमस्थिते वा लग्ने सुधाकरयुते पृथिवीपतिःस्यात्॥ चौपाई गतवान् सहस्त्रकिरणस्तत्रैव ताराधियो लग्ने भानुमतेऽतियोर्यसहिते स्वोच्चे च भनन्दनः । यो भवति क्षितेरधिपतिः सन्त्यज्य शौर्य भया- "दूदूरादेव हि तस्य यान्ति रिपवो दग्धाः प्रतापामिना । उपचयगृहसंस्थो जन्मपो यस्य चन्द्राव शुभगृहमथवाशं केन्द्रयाताश्च सौम्याः। सकलबलवियुक्ता ये च पापाभिधानाः स भवति नरनाथः शकतुल्यो क्लेन ।
संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। ४५ उच्चाभिलाषी सविता त्रिकोणे स्वः शशी जन्मनि यस्य जन्तोः । स शास्ति पृथ्वी बहुरत्नपूर्णा बृहस्पतिः कर्कटगोपगश्चेत् ।। स्वस्य त्रिकोणेरविच्चगोऽपिवा स्वराशिसंस्था रविशुक्रसोमजाः । तृतीयषष्ठाष्टमगा निशाकरात् कुर्वन्ति मोपालमिव क्षितीश्वरम् ॥ अर्कज्ञौ सुखराशिस्थौ मन्देन्दू दशमस्थितौ । कुजोदये च सजातो यदिराजा न संशयः॥ दिवाकरोदये सिंहेशुक्रांशकविवर्जिते । कन्यागते बुधे जातो नोचोपपिपृथिवीपतिः ॥ रविशशिबुधशुक्रव्योम्नि मित्रांशकस्थैर्न च रिपुभवनस्थैर्नाप्यदृश्यननीचैः । स भवति नरपुत्रो भूपतिः स्यात्प्रमाणे गजमदजलसेक सिच्यते यस्य रेणुः ॥ क्षमासुतः स्वोच्चमुपाश्रितोबली रवीन्दुवाचस्पतिभिर्निरीक्षितः । भवेवरेन्द्रो यदि कुत्सितस्तदा समस्तपृथ्वीपरिरक्षणक्षमः ॥ बुधोदये सप्तमगे बृहस्पती चन्द्रे कुलीरे सुखराशिगे मले । वियद्गते भार्गवनन्दने गृहे प्रशास्ति पृथ्वीमगदो निराकुलः ॥ प्रधानबलसंयुक्तः सम्पूर्णः शशलान्छनः । एकोऽपि कुहले जातं नराधिपमरिन्दमम्॥ देवमन्त्री कुटुम्बस्था भार्गवेण समन्वितः । करोति वसुधानार्थ निजितारातिमण्डलाम् लग्नेशे केन्द्रराशिस्थे कमेंशे वृद्धिराशिगे। भाग्येशे लाभगे जातश्विरं जीवो महीपतिः ॥ रविलुप्तकरः सौम्यः स्वस्थो मूलत्रिकोणगः । सर्वविद्याधिकोराजा नेतरेषां खचारिणाम् । मानपुत्रोदयस्थौ वा मन्दावनिसुतौ यदि । पूणेन्दौ गुरुराशिस्थे जातो राजा भविष्यति ॥ बली विलानाधिपतिश्च केन्द्रे भूपालयोगं कुरुते नराणाम् । तन्मित्रष्टे यदि नीचवंशे जातोऽपि राजा नृपवन्दितो वा। जन्माधिपः स्वोच्चगृहे मृगाकं पश्यत्यवश्यं यदि भूमिपाल । गजादिसेनातुरगादिसंधैजितारिकोटिर्जगति प्रजातः । सरन विहाय केन्द्रस्थे चन्द्रे पूर्णबलान्विते । गुरुभार्गवसंटे जातो राजा भवेन्नरः । लानेशे केन्द्रभावस्थे नीचमूढारिभ विना । नान्यग्रहयुते राजासार्वभौमो भविष्यति ॥ गुरुचन्द्रदिवानाथाः सुतविक्रमधर्मगाः । जातो यदि महोपाला कुवेरसमवित्तवान् । चापोदयस्थे बलिनि प्रभाकरे महोते कर्मगते सशीतगौ ।
४६ - लघुपाराशरी। उपान्त्यगे वा भृगुजे व्ययस्थिते सुरेन्द्रतुल्यो पातः प्रजायत ॥ विक्रमायारिंगाः पापा. जन्मपः शुभवीक्षितः । राजा भवति तेजस्वो समस्तजनवन्दितः ॥ अथ मालिकायोगानाह- लग्नदिसतगृहगा यदि शप्तखेटा जातोमहीपतिरनेकगजाश्वनाथः । वित्तादिगो निधिपतिः पितृभक्तियुक्तो धीरोग्ररूपगुणवान् नरचक्रवर्ती जातो यदा विक्रममालिकायां भूपः स शुरो धनिकचरोगी। सुखादिकाचेदहुदेशभाग्यभोगी महादानपरो महीपः ॥ पुत्राधा यदि मालिका नरपतिर्यज्वाऽथवा कीर्तिमान जातः षष्ठगृहात् क्वचिद्धनसुखप्राप्तो दरिद्रो भवेत् । कामादिर्गृहमालिका यदि बहुस्त्रीबल्लभो जायते दीर्घायुर्धनजितो नरवरः स्त्रीनिर्जितश्चाष्टमात् ॥ धर्मादिर्ग्रहमालिका गुणनिधिर्यज्वा तपस्वी विभुः कर्माद्या यदि धर्मकर्मनिरतः सम्पूजितः सज्जनः । लाभाद्राजवराङ्गानामणिपतिः सर्वक्रियादक्षको जातो रिसफगृहाद्वहुव्ययकरः सर्वत्र पूज्यो भवेत् ॥ अथ प्रसाद दरिद्रयोगानाह- भाग्येश्वरादतिबलो विधनेश्वरो वा लग्नाधिपत्रिदशनाथगुरुयदि स्यात् ।। केन्द्रावहिदिनकरस्य कराभितप्तो लाभाधिपो यदि विहीनबलो दरिद्रः ॥ लाभारिव्ययरन्ध्रपुत्रगृहगा जीवारमन्देन्दुजा- नीचस्थानगता यदा रविकरच्छनास्तदा भिक्षुकः । भाग्यस्थानगतोदिनेशततयः सौम्येतरैरीक्षितो- लग्नस्थः शशिनन्दनो रवियुतो नीचांशगो भिक्षुकः ॥ जीवशशुक्ररविनन्दनभमिनी रन्ध्रारिरिसफसुतकर्मगता यदि स्युः । संग्नेश्वरादतिबली व्ययभावनाथो नीचस्थितो रविकराभिहतो दरिद्रः । शुक्रार्यद्विजराजभूमितनया नीचस्थिता जन्मनि व्योमाये, नवमे, कलनतनये जातो दरिद्रो भवेत् । - - संस्कृत-भाषा-टीकाद्यसंवलिता। लग्ने दानवपूजितेऽमरगुरौ पुत्रे धरानन्दने लाभे रात्रिकरे तृतीयभवने नीचं गते भिक्षुकः ॥ लग्ने चरे चरनवांशगते सितेन हटे व नीचगुरुणा यदि भिक्षुकः स्यात् । जातो विनाऽमरपुरोहितलग्नराशि वे रिपुव्ययगते तु भवेद्दरिद्रः ॥ जातः स्थिरे लागतेषु पापा: केन्द्र त्रिकोणोपगताश्च सर्वे । केन्द्रावहिास्थानगताश्च सौम्या भिक्षाशनः स्यात्परयोषितश्च । चरे विलग्ने निशि सौम्यखेटास्त्रिकोणकेन्द्रोपगता न वीर्याः खलग्रहाः केन्द्रबहिःस्थिताश्चेद भिक्षाशनं नित्यमुपैति जातः ॥ पापा नीचस्थानगाः पापकर्मा सौम्या नीचस्थानगा रूढपापाः । जीवे नीचस्थानगे कर्मराशौ नीचे भौमे नन्दनस्थे तथैव ॥ नीचांशगास्तुङ्गगृहोपयाता जातस्य नीचं फलमाशु दधुः । नीचङ्गतास्तुङ्गनवांशकस्थाः सौम्यं फलं व्योमचराः प्रकुर्युः ॥ अथ दरिद्रयोगफलम् - निर्भाग्यो विकलेन्द्रियो विषमधीरात्मनिन्दितो भिक्षाशी विषमस्थितो विषमवाक् शिश्नोदरे तत्परः अन्यायार्जनतत्परस्त्वनुदिनं मात्सर्यवाक् कण्टकी नित्यं स्यात्परदारतप्तहृदयो नीचोऽधमूको जडः ॥ दरिद्रयोगे कलहः प्रियः स्यात् कुष्ठी परेषां हितहस्कृतन्धः। वाचालको भूसुरभक्तिहीनः कुदारहीनः कुनखी च जोसः॥ इत्युडुदायप्रदीपे योगाभ्यायो द्वितीयः। - - अथायुर्विचाराध्यायः। तत्रादावायु स्थानं मारकस्थानं चाह- अष्टम ह्यायुषः स्थानमष्टमादष्टमं च यत् । तयोरपि व्ययस्थानं मारकस्थानमुच्यते ॥१॥ म०-अष्टमं हिआयुषः स्थानम् , अष्टमात अष्टमं च यत् अपि आयुषः स्थानमुच्यते । तयोरपि व्ययस्थानं मारकस्थानम् उच्यते ॥१॥ ४ल०
No text on this page.
संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। ४३ मारकस्थाने, गताः प्राप्ताः, तेन मारकस्वामिना, संयुताः अन्विताः, ये पापिनः पापप्रहाः, तेषां दशाविपाकेषु नृणां निधनं भवेत् । तेषां मारकस्थानस्थिताना मारकेशेन संयुतानांपापग्रहाणाम्, असम्भवे साक्षाद् व्ययाधीशदशासु साक्षाद्व्यया. धीशा लग्नतो व्ययस्थानाधीशास्तेषां दशासु, अपि निश्चयेन, निवनं भवेत् ॥२,३॥ भाषा-मारकेश की दशा अन्तर्दशा समय में आयुर्दाय के अन्त समय उपस्थित होने पर मनुष्य की मृत्यु होती है। इसके असम्भव होने पर मारक -स्थान में स्थित वा मारकेश से युक्त जो पाप ग्रह हों उनकी दशा अन्तर्दशा में मनुष्य का मरण होता है। इसके असम्भव हो तो जन्मलग्न से बारहवें स्थानके पतिकी दशादि में मरण होता है ॥ २,३ ॥ अथ पूर्वोक्तासम्भवे निर्णयमाह- अलामे पुनरेतेषां सम्बन्धेन व्ययेशितुः । क्वचिच्छुभानां च दशा ह्यष्टमेशदशासु च ॥ ४॥ अ०-पुनः एतेषाम् अलामे (सति) व्ययेशितुः सम्बन्धेन क्यनि- च्च अष्टमेशदशामुहि (निधनं भवेत)॥४॥ सु०-अलाभ इति । पुनः भूयः, एतेषां पूर्वोकानां योगानाम् , अलामे श्रप्राप्ते, व्ययेशितुः द्वादशेशस्य, सम्बन्धेन सम्बन्धचतुष्टयेन, क्वचित् कुत्रचित् , शुभाना शुभग्रहाणां, दशा पाकः, मृत्युदा भवेत् । कचिच्च अष्टमेशदशासु जन्म- लग्नादष्टमभवनाधीशदशासु, हि निश्चयेन, मनुष्याणां निधनं भवेत् ॥ ४ ॥ भाषा-यदि पूर्वोक्त ग्रहों की दशा न मीलती हो तो व्ययेश के सम्बन्धी शुभ ग्रहों की दशा मरण को देती है। इसका भी असम्भव हो तो मष्ट पेश की दशा में मृत्यु होती है ॥४॥ अथ पूर्वोक्तासम्भवे पुनर्निर्णयमाह- केवलानां च पापानां दशासु निधनं क्वचित् । कल्पनीयं बुधैर्नृणां मारकाणामादर्शने ॥ ५ ॥ १०-(पूर्वोक्तानामखिलानां) मारकाणाम् मदर्शने ( सति ) केव- -लानां पापानां दशासु च क्वचित् बुधैः नृणां निधनं कल्पनोयम् ॥ ५ ॥ सु०-केवलानामिति । पूर्वोक्तानामखिलानां मारकाणां मारकयोगानाम् , अदर्शने अलाभे, सति, केवलानां मारकसम्बन्धेनापि रहितानां, पापानां पाप- - लघुपाराशरी। सु०-श्रथायुर्दायाध्यायो व्याख्यायते-अष्टममिति । अष्टमं जन्मलग्ना- दष्टमस्थानं, हि निश्चयेन, श्रायुषस्थानम् । यच्च अष्टमादष्टमं स्थानं जन्मलग्ना. तृतीयस्थानं, तदपि श्रायुषः स्थानम् उच्यते कथ्यते, तयोरपि श्रायुःस्थानयोरष्ट- मतृतीययोरपि, व्ययस्थानं पृथक् पृथक् तयोर्व्ययस्थानम् अष्टमस्य व्ययस्थानं सप्तमं, तृतीयस्य व्ययस्थानम् द्वितीयम्, अतः जन्मलग्नात्सप्तमं द्वितीयं च स्यानं, मारकस्थानम् उच्यते निगद्यते ॥ १॥. भाषा-जन्मलग्न से अष्टम स्थान निश्चय करके मायुः स्थान है। और अष्टम से अष्टम-तीसरा स्थान भी मायुः स्थान है। इन दोनों से द्वादश स्थान अर्थात् सप्तम और दूसरा स्थान मारक स्थान कहलाते हैं ॥१॥ अथ सप्तमापेक्षया द्वितीयस्य बलवत्वमाह- तत्राप्याद्यव्ययस्थानाद्वितीयं बलवत्तरम् ॥ १३ ॥ म०-तत्र अपि आयव्ययस्थानात् द्वितीयं बलवत्तरं भवति ॥१॥ सु०-तत्रापीति । तत्र सप्तमद्वितीययोर्मध्ये, अपि निश्चयेन, श्राद्यव्यय- स्थानात् सप्तमस्थानात्, द्वितीयं मारकस्थानं अर्थाज्जन्मल माद्वितीयं स्थानं, बल- वत्तरम् अतिशयेन बलवत् भवतीति शेषः ॥ १३ ॥ भाषा-इन दोनों मारकस्थान में सक्षम से द्वितीय प्रबल मारक स्थान होता है ॥१३॥ अथ मारकनिर्णयमाह- तदीशितुस्तत्र गताः पापिनस्तेन संयुताः ॥२॥ तेषां दशाविपाकेषु सम्भवे निधनं नृणाम् । तेषामसम्भवे साक्षाव्ययाधीशदशास्वपि ॥ ३ ॥ म-तत् ईशितुः दशाविपाकेषु सम्भवे (सति ) नृणां निधन (भवेत् ), (तदसम्भवे ) तत्रगताः तेन संयुक्ताः (ये) पापिनः तेषां दशाविपाकेषु सम्भवे (सति ) नृणां निधनं (भवेत् ), तेषाम् असम्भवे साक्षात् ब्ययाधोशदशासु अपि निधनं (भवेत् ) ॥ २, ३॥ मु०-तदीशितुरिति । तत् तस्य पूर्वप्रतिपादितमारकस्थानदयस्य, इशितः स्वामिनः, दशाविपाकेषु दशान्तर्दशादिरूपकालेषु, सम्भवे आयुर्दायाव- सानसमयप्राप्ते सति नृणां मानवानां, निधनं मरणं भवेत् तदसम्भवे तत्र तस्मिन् संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। ४६ - मारकस्थाने, गताः प्राप्ताः, तेन मारकस्वामिना, संयुताः अन्विताः, ये पापिनः पापग्रहाः, तेषां दशाविपाकेषु नृणां निधनं भवेत् । तेषां मारकस्थानस्थिताना मारकेशेन संयुतानांपापग्रहाणाम्, असम्भवे साक्षाद् व्ययाधीशदशासु साक्षाव्यया. घीशा लग्नतो व्ययस्थानाधीशास्तेषां दशासु, अपि निश्चयेन, निधनं भवेत् ॥२,३।। भाषा-मारकेश की दशा अन्तर्दशा समय में आयुर्दाय के अन्त समय उपस्थित होने पर मनुष्य की मृत्यु होती है। इसके असम्भव होने पर मारक स्थान में स्थित वा मारकेश से युक्त जो पाप ग्रह हों उनकी दशा अन्तर्दशा में मनुष्य का मरण होता है । इसके असम्भव हो तो जन्म लग्न से बारहवें स्थानके पतिकी दशादि में मरण होता है ॥२३॥ अथ पूर्वोकासम्भवे निर्णयमाह- अलाभे पुनरेतेषां सम्बन्धेन व्ययेशितुः । क्वचिच्छुभानां च दशा ह्यष्टमेशदशासु च ॥ ४ ॥ अ०-पुनः एतेषाम् अलामे (सति) व्ययेशितुः सम्बन्धेन वनि- च्च अष्टमेशदशामुहि (निधनं भवेत)॥४॥ सु०-अलाभ इति । पुनः भूयः, एतेषां पूर्वोकानां योगानाम् , अलाभे अप्राप्ते, व्ययेशितुः द्वादशेशस्य, सम्बन्धेन सम्बन्धचतुष्टयेन, कचित् कुत्रचित् , शुभाना शुभग्रहाणां, दश पाकः, मृत्युदा भवेत् । क्वचिच्च अष्टमेशदशासु जन्म- लग्नादष्टमभवनाधीशदशासु, हि निश्चयेन, मनुष्याणां निधनं भवेत् ॥ ४ ॥ भाषा-यदि पूर्वोक्त ग्रहों की दशा न मीलती हो तो व्ययेश के सम्बन्धी शुभ ग्रहों की दशा मरण को देती है। इसका मी असम्भव हो तो मष्टपेश की दशा में मृत्यु होती है ॥४॥ अथ पूर्वोक्तासम्भवे पुनर्निर्णयमाह- केवलानां च पापानां दशासु निधनं क्वचित् । कल्पनीयं बुधैर्नृणां मारकाणामादर्शने ॥ ५ ॥ अ०-(पूर्वोक्तानामखिलानां) मारकाणाम् भदर्शने ( सति ) केव. लानां पापानां दशासु च क्वचित् बुधैः नृणां निधनं कल्पनोयम् ॥ ५ ॥ सु-केवलानामिति । पूर्वोक्तानामखिलानी मारकाणां मारकयोगानाम् , अदर्शने अलामे, सति, केवलानां मारकसम्बन्धेनापि रहितानां, पापानां पाप- - .
- लघुपाराशरी। खेटानां, दशासु च पुनः, क्वचित कुत्रचित् , बुधैः पण्डितैः, नृणां मानवानां, निधनं मरणं, कल्पनीयम् ॥ ५॥ भाषा-यदि पूर्वोक्त किसी मारक योगकी प्राप्ति न हो तो केवल पापग्रहों की दशामें ही पण्डितों को मरण कहना चाहिये॥५॥ अथ मारकत्वे शनेबिशेषमाह- मारकैः सह सम्बन्धानिहन्ता पापकृच्छनिः । अतिक्रम्येतरान् सर्वान् भवत्येव न संशयः ॥ ६॥ अ०-पापकृत् शनिः मारकः सह सम्बन्धात् इतरान् अतिक्रम्य निहन्ता एव भवति मात्र संशयो न ( कार्यः)॥६॥ मु०-मारकैरिति । पापकृत् त्रिषडायाधीशत्वप्रयुक्ताशुभलक्षणाक्रान्तत्वात् पापकर्ता, शनिः मारकैः पूर्वप्रतिपादितमारकस्थानाधिपः, सह सम्बन्धात् उक्तस- म्बन्धचतुष्टयात् , इतरान् सर्वान् मारकान् , अतिक्रम्य उल्लङध्य, निहन्ता नाश- कर्ता, एव निश्चयेन, भवति, अत्र संशयो न सन्देहो न, विधेय इति शेषः ॥६॥ भाषा-पापी शनि मारक ग्रहों के साथ सम्बन्ध करता हो तो उन सब पूर्वोक्त मारक ग्रहोंको उल्लंघन करके स्वयं मारक होता है इसमें संशय नहीं ॥६॥ अथान प्रसङ्गादायुरानयनाय विचारो विधीयते- तत्र जैमिनिसूत्रे- मायुः पितृदिनेशाभ्याम् ॥ १॥ प्रथमयोहत्तरयोर्वा दीर्घम् ॥ २ ॥ प्रथमद्वितीययोरन्त्ययोर्वा मध्यम् ॥ ३ ॥ मध्ययोराधन्तयोवा हीनम् ॥ ४ ॥ एवं चन्द्रमन्दाभ्याम् ॥ ५ ॥ पितृकालतश्च ॥६॥ मु०-पितृदिनेशाभ्यां लग्नेशाष्टमेशाभ्यां, श्रायुः श्रायुर्विचारो विधेयः॥१॥ कथं विचार्यमित्याह-प्रथमयोरिति । प्रथमयोः चरराशिस्थयोः, उत्तरयोः स्थिरद्विस्वभावराशिस्थयोः लग्नेशाष्टमेशयोः, दीर्घ दीर्घायुर्योगः स्यात् ॥ २॥ अप मध्यायुर्लक्षणमाह-प्रथमद्वितीययोरिति । प्रथमद्वितीययोः चरस्थिर- राशिस्थयोः, अन्तयोः द्विस्वभावराशिस्थयोर्वा लग्नेशाष्टमेशयो', मध्यं मध्यायु- योगः स्यात् ॥ ३॥ .
. संस्कृत-भाषा-टोकायसंवलिता। ५१ अथाल्पायुर्लक्षणमाह-मध्ययोरिति । मध्ययोः स्थिरराशिस्थयोः वा प्राद्य- स्तयोः चरद्विस्वभावराशिस्थयोस्तयोः, हीनं हीनायुर्योगो भवेत् ॥ ४॥ अथ द्वितीयप्रकारेण विचार्यते-वमिति । एवं पूर्वोक्तदिशा, मन्दचन्द्राया शनिसोमाभ्यां, श्रायुर्विचार्यम् ॥ ५ ॥ पुनस्तृतीयप्रकारेण विचार्यते । पितृकाजत इति । रितुकालतः लग्नहोराल- ग्नाभ्यां, चैवं विचार्यम् ॥ ६ ॥ भाषा-लग्नेश और अष्टमेश पर से पहले मायुदायका विचार करना चाहिये॥१॥ लग्नेश और अष्टमेश यदि चरराशिमें हो अथवा एक स्थिरमें और दूसरा द्विस्व- भाव राशिमें हो तो दीर्घायु योग होता है ॥२॥ यदि एक चरमें और दूसरा स्थिरमें अथवा दोनों द्विस्वभाव में हो तो मध्यायु योग होता है॥३॥ यदि दोनों स्थिरमें हो चा एक चरराशिमें और दूसरा द्विस्वभाव में हो तो अल्पायु योग होता है ॥४॥ इसी तरह शनि और चन्द्रमा परसे विचारना चाहिये ॥ ६ ॥ तथा लग्न और होरालान परसे भी इसी प्रकार विचार करना ॥ ६ ॥ मथ प्रसङ्गाखोरालग्नानयने मदीयपद्यम्- घटिकादिकमिष्टं यद्विगुणं पञ्चभिर्भजेत् । रब्धं स्पष्टरवौं योज्यं होरालग्नं भवेद्धि तत् ॥ भाषा-घटिकादिक इष्ट जो हो उसका दूना करके पांव का भाग देकर जो लब्धि हो उसको तात्कालिक स्पष्ट रबिमें जोड़े तो होरालग्न होता है । अत्र त्रिविधानोतायुयेषु प्रकारश्रयेण प्रकारद्वयेन समत्वे निर्णयमाह- संवादात प्रामाण्यम् ।। ७॥ सु०-संवादादिति। संवादात् प्रकारत्रयागतेन प्रकारद्वयागतेन वा आयुषः समत्वे, प्रामाण्य प्रकारत्रयागतेन प्रकारद्वयागतेन वा यदायुस्तदेव ग्राह्यम् ॥ ७ ॥ भाषा-यदि तीनों प्रकारसे वा दोनों प्रकारसे एक चालकी आयु आवे तो बही अहण करना चाहिये ॥७॥ अथ प्रकारत्रयागतानामायुयानां विसंवादे निर्णयमाह- विसंवादे पितृकालतः ॥ ८ ॥ सु०--विसंवाद इति । विसंवादे प्रकारत्रयागतायुर्दाये भिन्न भिन्ने ममा- गते सति, पितृकालतः लग्नहोरालग्नाभ्यामागतायुरेव ग्राह्यम् ॥ ८ ॥ - sms - लघुपाराशरी। भाषा-अगर तीनों प्रकारसे भिन्न भिन्न आयुर्दाय मावे तो लग्न और होरा- रमसे माया हुआ आटुदायका ग्रहण करना चाहिये ॥ ८॥ अथात्र विशेषसूत्रमाह- पितृलाभगे चन्द्रे मन्दचन्द्राभ्याम् ॥ ९ ॥ सु०--पितृलाभग इति। पितृलाभगे लग्नस्थे वा सप्तमस्थे, चन्द्रे सति, मन्दचन्द्राभ्यां शनिसोमाभ्यां, समागतायुरेव पाह्यम् । अन्यथा लमहोरालमा. भ्यामागतमेवायु ह्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ भाषा-अगर चन्द्रमा लग्न या सप्तममें हो तो शनि चन्द्रमा परसे समागमः आयु का ही ग्रहण करना चाहिए ॥९॥ एवं ग्रन्थान्तरेऽपि- आदौ लग्नाष्टमेशाभ्यां योगमेकं विचिन्तयेत् । जन्महोराविलग्नाभ्यां द्वितीय परिचिन्तयेत् ॥ तृतीयं शनिचन्द्राभ्यां चिन्तयेत्तु द्विजोत्तम ? योगत्रयेण योगाभ्यां सिद्धं यद् ग्राह्यमेव तत् ॥ योगत्रयविसंवादे लग्नहोराविलग्नतः । लग्ने वा सप्तमे चन्द्रे चिन्तयेन्मन्दचन्द्रतः ॥ अस्यार्थः प्रागेव स्फुटीकृत इति । स्फुटार्थमायुर्बोधकचक्रम्- - Mommar १ योगः २ योगः ३ योगः दीर्घायुः चरमे लमेशः चरभेऽष्टमेशः स्थिरमे लमेशः द्विस्वभावेऽष्टमेशः द्विस्वभावे लग्रेशः स्थिरभेऽष्टमेशः मध्यायुः चरमे लमेशः स्थिरभेऽष्टमेशः स्थिरमे लगेशः चरमेऽष्टमेशः द्विस्वभावे लमेश: द्विस्वभावेऽष्टमेशः N अल्पायु: चरमे लग्नेश स्थिर लग्नेशः द्विस्वभावेऽष्टमेशः स्थिरभेऽष्टमेशः द्विस्वभावे लमेशः चरभेऽष्टमेशः संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। उदाहरणम्- कस्यचिज्जन्मकुण्डलोयम्- -- ६ ७रा. १ इ . म.र. १२ - - - -- अत्र सूर्योदयादिष्टघटयादिः=१७१२६ तात्कालिकोऽकः =५।१५।४६।३१॥ घटिकादिकमिष्टं = १७१२६, द्विगुणं = ३४/५२, पञ्चभिर्भक्तं लब्धं राश्यादिकं = ७४।२४। इदं स्पष्टरवौ योजनीयं तदा जातमात्र प्रयोजनीयहोरालग्नमानम् = ००१२०॥१०॥३१॥ अथायुर्दायो विचार्यते- सत्र प्रथमं लग्नेशाष्टमेशाभ्यां विचार्य्यते- अत्र लग्नेशो गुरुः स्थिरराशौ वर्तते, अष्टमेशचन्द्रश्च द्विस्वभावराशौ तेन "प्रथमयोरुत्तरयोर्वा दीर्घम्" इति सूत्रेण दीर्घायुरायाति । अथ शनिचन्द्राभ्यां विचार्यते- अत्र शनिचन्द्र योयोरपि द्विस्वभावराशौ वर्तमानत्वात् "प्रथमद्वितीययोर- त्ययोर्वा मध्यम्" इति सत्रेण मध्यायुरायाति । अथ लग्नहोरालग्नाभ्यां विचार्य्यते- अत्र लग्नं द्विस्वभावराशौ वर्तते, होरालग्नं तु चरराशौ तेन "मध्ययोराद्य- न्तयोर्वा हीनम्" इति सूत्रेण हीनायुरायाति । एवमत्र प्रकारत्रयेण मिन्ने भिन्ने समागते आयुषि "विसंवादे पितृकालतः" इति सूत्रेण होनायुरेव प्राह्यम् । परश्चात्र लग्ने चन्द्रस्य व्यवस्थितत्वात् "पितृला- भगे चन्द्र मन्दचन्द्राम्याम्" इति सूत्रेण मन्दचन्द्राम्यामागतं मण्यमायुरेवास्य बातकस्येति।
- और लघुपाराशरी। अधायुभेदानाह- रसा ९६ गजाधेन्दुभिः १०८ शून्यमासै:१२० स्विधा दीर्घमायुः कलौ सम्प्रदिष्टम् । चतुःषष्टि ६४ बाय ७२ शोति ८० प्रमाणे. मतं मध्यमायुर्नृणां वत्सरैः स्यात् ॥ तथा द्वित्रि ३२ षड्वह्नि ३६ शून्याब्धिवष- ४० भवेदल्पमायुनराणां युगान्ते । स्पष्टम् । अथ दीर्घायुर्योगादिज्ञानाय लाघवेन कश्चिदाह- अल्पायुलंग्नपे भानोः शत्रौ, मध्ये च मध्यमम् । मित्रे लग्नेश्वरे तस्य दीर्घमायुरुदाहृतम् ॥ भाषा-लग्नेश यदि रवि का शत्रु हो तो अल्पायु सम हो तो मध्यायु मित्र हो तो दीर्घायु कहना चाहिये। अथ ग्रन्थान्तरादाकृष्यायुर्विचारः सविस्तरं विलिख्यते- आयुयमनिष्टहेतुमुदयन्योमायुरीशार्कजै- रुक्तं तत्सकलं तथापि निधनप्राप्ति प्रवक्ष्ये पुनः । अल्पायुर्व्ययगेऽथवा रिपुगते पापान्विते रन्ध्रपे लग्नेशेन युते तु तत्र दिबले जातोऽल्पजीवी नरः ॥ स्वस्थे रन्ध्रपती चिरायुरुदयच्छिद्राधिपो षष्ठगौ रिफस्थौ यदि वा समेति मनुजो जातश्विरायुर्बलम् । व्यापारोदयरन्ध्रराशिपतयः केन्द्रत्रिकोगायगा- दीर्घायुर्विबलाः सभानुतनया यधल्पमायुर्वदेत् ॥ कौशरन्ध्रतनुपा बलशालिनश्चेज्जातश्चिरायुरिननन्दनयोगहीनाः । दावप्यतीव बलिनौ यदि मध्यमायुरेको बली लघुतरायुरनायुरन्यः ॥ रन्ध्राऽधिपे पापगृहोपयाते दुस्थानगे पापयुतेऽल्पमायुः । शुभान्विते शोभनराशियुक्ते शुभेक्षिते रन्ध्रगते चिरायुः ॥ नाशस्थे तनुपेऽथवा निधनपे पापेन युक्तेक्षिते मुढे दृश्यगतेऽथवा रिपुगृहे जातोगतायुर्भवेत् । दीर्घायुनिजतुङ्गे शुमयुते केन्द्रत्रिकोणेऽथ वा
संस्कृत-भाषा-टीकाव्यसंवलिता।
५५
स्न्धे रन्ध्रपतौ चिरायुरुदयं याते विलग्नाधिपे ॥
लग्नादन्त्यगृहाधिपे बलवति स्वः चिरायुः सुखी
लग्नेशो यदि रन्ध्रपश्च बलिनौ केन्द्रस्थितौ चेत्तथा ।
आधानोदयरोशितोऽष्टमगृहान्मेषूरणं जन्मभं
शुक्रज्ञामरवन्दितेक्षितयुतं यथायुरारोग्यमाक ॥
रन्ध्रेशे रिपुरन्ध्ररिःफगृहगे तत्पाकभुक्तौ मृति
मन्दाक्रान्तगृहेशपाकसमये रन्ध्रेशभुक्तौ तथा ।
पाके रन्ध्रगृहाधिपस्य तदनुक्रान्तस्य भुक्तौ तु वा
खेटानां बलदुईलेन सकलं सश्चिन्त्य यत्तद्देत् ॥
लग्नेशे निधनारिरिफिगृहगे साहौ सकेतौ तु वा
होरारन्ध्रपसंयुतग्रहदशा जोतस्य मृत्युप्रदा ।
तत्वेटान्वितराशिनायकदशा नाशपदा देहिनां
खेटाना प्रथमागतस्य फणिनः पाकापहारे क्रमात् ॥
व्यापाररन्ध्रतनुनाथशनैश्चराणां मध्ये विधुन्तुदयुतां विबळग्रहो यः।
तत्पाकभुक्तिसमये निधनं नराणां तधुक्तविक्षकनभोगदशान्तरे वा ॥
नाशे नाशपतौ तु तद्ग्रहदशाभुक्तौ समेत्यामयं
लग्ने लग्नपतौ तु लग्नपदशाभुक्तौ शरीरातिभाक् ।
पश्चादामयनाशनं तनुसुखं मोदश्च सजायते
रन्ध्रेशे बलसंयुते तनुपतेर्दाये मृतिर्देहिनाम् ।।
जातस्य जन्मसमये विबले विलग्ने लग्नेशरन्ध्रपतिपाकमतीव कष्टम् ।
पश्चादतीव सुखमेति विननाथे वीर्यान्विते निधनपस्य मृतिर्दशायाम् ॥
देद्देशे च विनाशपे बलयुते केन्द्र त्रिकोणस्थिते
तयुक्तग्रहपाकभुक्तिसमये रोगापवादः फलम् ।
रन्ध्रेशस्तनुपश्च खेचरयुतौ केन्द्रत्रिकोणस्थिती
रन्ध्रस्थानगतस्य पाकसमये मृत्यु समेति ध्रुवम् ॥
नोचेदष्टमखेचरो यदि तनु प्राप्तेन सञ्चिन्तये-
न्मन्दे लग्नगतेऽथवाऽष्टमगते तत्पाकभुको मृतिः ।
लघुपाराशरो। रन्ध्रशोदयनायको सखचरौ युक्तग्रहो दुर्बलो. यस्तस्य द्युचरस्य पाकसमये भुक्तौ च मृत्यु वदेत् ॥ लनात्पञ्चमराशिपेन सहितव्योमाटनानां दशा तावशेषगृहगे मृत्यु दिनेशे सति । पुत्रशेन वियच्चरेण सहितस्वाद्वेन सचिन्तये. ल्लग्नेशेन युताद्वभङ्गविहृतं संक्रान्तिपूर्व दिनम् ॥ त्रिकोणे केन्द्रे वा यदि पितृतनुक्षेत्रपतयो- दशा भुक्तौ तेषामनुमरणमाहुर्मुनिगणाः । सभौमे मन्दाढथे फणियुजि तु वन्दौ निधनगे स्वपस्मारस्तस्मान्मरणमथवेन्दौ कृशतनौ ॥ चन्द्रे वित्तगतेऽथवा निधनगे जातो बहुस्वेदवान् कर्मस्थानगते कुजे बुधयुते दुर्गन्धदेहो भवेत् । पापे रन्ध्रगते तु पापसहिते रोगप्रमादाकरः सौम्यव्योमगृहेऽतिशोभनयुते जातः समोदः सुखी ॥ शीर्षोदयेषु चरभादिषु वित्तपस्य लग्नाधिपस्य भुजगस्य दशोपहारे । पृष्ठोदये सति तदीयगाणपस्य तद्वीक्षितादिसहितस्य मृति वदेद्वा ॥ पूर्वोक्तानि पद्यानि स्फुटान्येव ग्रन्थविस्तरभयान्न व्याख्यायते । अथ प्रसङ्गागौरीजातकोक्तनक्षत्रायुरानयनमाह- परमायुः प्रमाणेन गुणयेद्गतनाडिकाः । नक्षत्रस्य हरेदागं नवत्याप्तं विशोषयेत् ॥ परमा पि पुंसश्च शेषमायुः स्फुटं भवेत् । भाषा-परमायु प्रमाण (१२०) से मयात को गुणा करके उसमें नब्बे का भाग देवे जो जब्धि भावे उसको परमायुके संख्या (१२०) में घटावे शेष स्फुरायु होती है। उदाहरण-जैसे पूर्वोक्त उदाहरण में भयात २५।२६ इतना है । इसको एक जातीय किया तो घटी जातीय भयात १५२६ इतना हुआ। इसक ६० १२. से गुणाकर नम्वे का भाग दिया तो ऐसा स्वरूप हुश्रा १५२६४१२० ६.४९० - - m संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। - - १५२६४४ १५२६ १५२६ Sलब्धवर्षादिमान =३३।११।२२, इसको ६.४३ १५४३ १२० में घटाया तो स्फुट वर्षादि नक्षत्रायु ८६।००।८ इतना हुआ। इत्यायुयाध्यायस्तृतीयः । . अथ दशाफलाध्यायः। अथ दशाफलमाह- न दिशेयुग्रहाः सर्वे स्वदशासु स्वभुक्तिषु । शुभाशुभफलं नृणामात्मभावानुरूपतः ॥ १ ॥ आत्मसम्बन्धिनो ये च ये वा निजसधर्मिणः। तेषामन्तर्दशास्वेव दिशन्ति स्वदशाफलम् ॥ २ ॥ -सर्वे ग्रहाः स्वदशासु स्वभुक्तिषु मात्मभावानुरूपतः शुभाशुभफलं न दिशेयुः॥१॥ आत्मसम्बन्धिनः ये वा निजसंधर्मिणः ये च तेषां मन्तर्दशासु एव स्वदशाफलं दिशन्ति ॥२॥ सु-न दिशेयुरिति । सर्वे सकलाः, ग्रहाः सूर्यादयः, स्वदशासु षड्वादि. रूपासु, स्वमुक्तिषु स्वान्तर्दशासु, श्रात्मभावानुरूपतः आत्मनो यो भावः स्वभाव- स्तदनुरूपतस्तदनुसारतः, नृणां मनुष्याणां, शुभाशुभफलं न दिशेयुः न दद्युः, तस्य प्रहस्य यः स्वभावस्तथाफलं न दद्युस्ततोऽल्प दयुरेव स्वान्तर्दशायामन्यफलस्या. नवकाशादित्यर्थः ॥ १॥ श्रात्मसम्बन्धिनः श्रात्मनः स्वस्य सम्बन्धिनः सहावस्थानादिसम्बन्धचतुष्ट- येन समन्विताः, ये प्रहाः, निजसधर्मिणः समानोधर्मः सधर्मः सधर्म एषामस्तीति सर्मिणः निजेनात्मना समिण इति निजमधर्मिणः, ये च प्रहाः, तेषां ग्रहाणां, अन्तर्दशासु स्वदशायामेव, स्वदशाफलं दिशन्ति ॥ २ ॥ भाषा-सब ग्रह अपनी दशामें जो अपनी अन्तर्दशा उसमें अपना स्वभावानु- रूप शुभ वा अशुभ फल मनुष्योंको विशेष रूपसे नहीं देते हैं, किन्तु सामान्य रूपसे शुभ वा अशुभ फल देते हैं ॥१॥ .
लघुपाराशरी।
परञ्च जो ग्रह अपना सम्बन्धी हो अथवा सधी हो उसकी अन्तर्दशाम अपनी
दशामें दशाफल विशेष रूपसे देते हैं ॥१॥
अथात्मसम्बन्धिनां सर्मिणां च ग्रहाणामभावे फलकल्पनामाह-
इतरेषां दशानाथविरुद्धफलदायिनाम् ।
तत्तत्फलानुगुण्येन फलान्यूह्यानि सूरिभिः ॥ ३ ॥
अ०-सुरभिः दशानाथविरुद्धफलदायिनां इतरेषां तत्तत्फला-
गुण्येन फलानि ऊह्यानि ।। ३ ॥
सु०-इतरेषामिति । सूरिभिः पण्डितैः, दशानाथविरुद्धकलदायिनां
दशायाः पाकस्य यो नाथः स्वामी तस्य विरुद्धं यत्कलं तद् दशानाथविरुद्धकलं
तद्दातुं शोलं येषां ते दशानाथविरुद्धफलदायिनस्तेषां, इतरेषां स्वसम्बन्धसमान-
धर्मरहितानां ग्रहाणां, तत्तत्फलानुगुण्येन तस्य तस्य दशान्तर्दशास्वामिनोः फलानां
आनुगुण्येन अनुगुणस्य भावः। श्रानुगुण्यं गुणसाम्यं तेन, फलानि दशाफलानि,
जह्यानि प्रकल्पनीयानि । अथात्र विशेषः-ग्रहा द्विधा भवन्ति तके सम्बन्विनो-
ऽन्येऽसम्बन्धिन इति । तेऽपि षड्विधा भवन्ति । सम्बन्धिनः सर्मिणः, सम्ब-
धिनो विरुद्धधर्मिणः, सम्बन्विनोऽनु भयधर्मिणः, श्रसम्बन्विनः सधर्मिणः, असम्ब-
न्धिनोविरुदधर्मिणः, सम्बन्धिनोऽनुभयधर्मिण इति । तत्र ये सम्बन्धिनः सध-
मिणश्च सन्ति तेषां फलं सर्वथा उत्तममेव स्यात् । तेभ्यो न्यूनं फलं सम्बन्विनामनु-
भयधर्मियां, तेभ्योऽपि न्यूनं फलं सम्बन्धिना विरुद्धधर्मिणाम् । एवमग्रेऽपि फल-
मूयं कि लेखबाहुल्येनेति ॥ ३ ॥
भाषा-दशा स्वामीके सम्बन्धादिसे वर्जित इसके विरुद्ध फलदेने वाले ग्रहों
की अन्तर्दशामें दोनों फलोंके मिलानसे बुद्धिमानों को दशा फड कल्पना करना
चाहिये ॥३॥
मथात्र विशेषमाह-
स्वदशायां त्रिकोणेशभुक्को केन्द्रपतिः शुभम् ।
दिशेत्सोऽपि तथा नोचेदसम्बन्धेन पापकृत् ॥ ४ ॥
भ०-( सति सम्बन्धे ) केन्द्रपतिः स्वदशायां त्रिकोणेश-
भुक्तौ शुभं दिशेत् , सोऽपि तथा, नोचेत् असम्बन्धेन पापकृत
( भवति ) ॥४॥
५६. , - संस्कृत-भाषा-टोकाद्वयसंवलिता। सु०-स्वदशायामिति । सति सम्बन्धे, केन्द्रपतिः लनचतुर्थसप्तमदशमभवन- स्वामी, स्वदशायां निजमहादशायां, त्रिकोणेशभुक्तौ त्रिकोणपतेरन्तर्दशायां, शुभं शुभफलं दिशेत् दद्यात् । सोऽपि त्रिकोणाधीशोऽपि तथा पूर्ववत्फलं दिशेत् (अर्थात् स्वमहादशायां केन्द्राधीशान्तर्दशायां शुभं दिशेत् ), नोचेत् सम्बन्धाभावश्चेत् , तदा असम्बन्धेन सम्बन्धरहितेन, पापकृत् अशुभकृद्भवतीति शेषः॥ ४ ॥ भाषा-सम्बन्ध रहनेसे केन्द्रपति अपनी दशा और त्रिकोणेश की अन्तर्दशा में शुभ फल देता है। वैसे ही त्रिकोणेश अपनी दशामें और केन्द्राधिप की अन्त. दशामें शुभफल देता है। यदि सम्बन्ध न हो तो सम्बन्ध न होनेके कारण केन्द्रेश अपनी दशा में त्रिकोणेश की अन्तदंशामें और त्रिकोणेश अपनी दशामें केन्द्रेशकी अन्तर्दशामें पाप फलको देता है ॥ ४ ॥ अथ राजयोगारम्भकालमाह- आरम्भो राजयोगस्य भवेन्मारकभुक्तिषु । प्रथयन्ति तमारभ्य क्रमशः पापभुक्तयः ॥ ५॥ म०-मारकभुक्तिषु राजयोगस्य (यदि) प्रारम्भः ( भवेत्तदा) पापभुक्तयः तम् श्रारभ्य क्रमशः प्रथयन्ति ॥५॥ सु०-श्रारम्भ इति । मारकमुक्तिषु मारकग्रहान्तर्दशासु, राजयोगस्य प्रारम्भः प्रारम्भः, यदि भवेत्तदा,,पापभुक्तयः पापग्रहान्तर्दशाः, तं राजयोगम् प्रारभ्य, क्रमशः, प्रथयन्ति विस्तारयन्ति ॥ ५ ॥ भाषा-अगर योगकारी ग्रह की दशामें उसके सम्बन्धी मारक ग्रहको अन्तदंशामें राजयोगका प्रारम्भ हो तो पापी मारक ग्रहकी अन्तर्दशा उस राजयोग को प्रारम्भ करके धारेसे बढ़ाती है ॥ ६ ॥ तत्सम्बन्धिशुभानां च तथा पुनरसंयुजाम् । शुभानां तु समत्वेन संयोगो योगकारिणाम् ॥ ६ ॥ अ-तथा च तत्सम्बन्धिशुभानां पुनः भसंयुजां योगकारिणां शुभानां तु संयोगः समत्वेन स्यात् ॥ ६॥ सु०--तत्सम्बन्धीति । तथाच तत्सम्बन्धिशुभानां (तत्तस्य राजयोग- कारकग्रहाणां सम्बन्धिनः सहावस्थानादिसम्बन्धचतुष्टयान्यतमसम्बन्धविशिधा ये शुभग्रहास्तेषां ) राजयोगकारकसम्बन्धिशुभप्रहाणां, पुनः असंयुजां सम्ब.
-
६०
लघुपाराशरी।
घहीनानां, योगकारिणां योगसम्पादयितृणां, शुभानां शुभग्रहाणां, तु संयोगः
दशान्तर्दशासंयोगः, समत्वेन समभावेन ( नात्यपकर्षेण नात्युत्कर्षेण इति ),
पलं प्रथयन्तीति पूर्वश्लोकेन सम्बन्धः । अत्रायमाशयः-योगकारकप्रहाणा महा-
दशासु तत्सम्बन्धिशुभप्रहाणामन्तर्दशासु तथा योगकारकग्रहाणां महादशासु
तदसम्बन्धिशुभप्रहान्तर्दशासु मध्यमरूपेण फलं लभ्यत इति ॥ ६ ॥
भाषा-योगकारी ग्रहोंके दशामे, तरसम्बन्धी शुभ ग्रहों की अन्तर्दशा में,
और योगकारी ग्रहोंके दशामें उनके असम्बन्धी ग्रहोंके अन्तर्दशो में मध्यम रूपसे
'कल होता है॥६॥
अथाव विशेषमाह--
शुभस्यास्य प्रसक्तस्य दशायां योगकारकाः।
समुक्तिषु प्रयच्छन्ति कुत्रचिद्योगजं फलम् ॥ ७ ॥
अ०--प्रसक्तस्य अस्य शुभस्य दायां योगकारकाः (ग्रहाः)
स्वभुक्तिषु कुत्रचित् योगजं फलं प्रयच्छन्ति ॥७।।
सु०--शुभस्यास्येति । प्रसक्तस्य सम्बन्धविशिष्टस्य अस्य योगकारकस्य,
शुभस्य शुभमहस्य, दशायां महादशायां, योगकारकाः योगकारकप्रहाः, स्वभुतिषु
निजान्तर्दशासु, कुत्रचित् कदाचित्, योगजं राजयोगसमुद्भवं, फलं, प्रयच्छन्ति
ददति ॥ ७॥
भाषा-योगकारी ग्रह आत्मसम्बन्धी शुभग्रह की महादशामें अपनी अन्तर्दशा
में कहीं कहीं योगज शुभ फल देते हैं। .॥
अथ राहुकेत्वोर्विषये विशेषमाह--
तमोग्रही शुभारूढावसम्बन्धेन केनचित् ।
अन्तर्दशानुसारेण भवेता योगकारकौ ॥ ८ ॥
भ०--तमोप्रहौ शुभारूढी (स्यातां तदा) केनचित् भसम्बन्धेन
अन्तर्दशानुसारेण योगकारको भवेताम् ॥ ८ ॥
सु०--तमोग्रहाविति । तमोप्रही राहुकेतू , शुभारूढौ शुभस्थानं गतो,
त्रिकोणस्थितौ ) स्यातां, तदा, केनचित् योगकारकप्रदेण, असम्बन्धेन सम्बन्ध-
रहितेन, अन्तर्दशानुसारेण योगकारिमहादशायां निजान्तर्दशायां योगकारको
-योगफलदायको, भवेताम् ॥ ८॥
- संस्कृत-भाषा-टीकाद्वयसंवलिता। भाषा-अगर राहु केतु त्रिकोणमें स्थित हो तो किसी ग्रहसे सम्बन्ध न होने पर भी योगकारी ग्रहकी दशामें अपनी अन्तर्दशामें शुभ फलको देते है ॥ ८॥ इति दशाफला यायचतुर्थः। अथ मिश्रकाध्यायः । अथ पापानां दशेशानां भुक्तिविशेषमाह- पापा यदि दशानाथा शुभानां तदसंयुजाम् । भुक्तयः पापफलदास्तत्संयुक् शुभभुक्तयः ॥ १ ॥ भवन्ति मिश्रफलदा भुक्तयो योगकारिणाम् । अत्यन्तपापफलदा भवन्ति तदसंयुजाम् ॥ २ ॥ म०-यदि दशानाथाः पापाः स्युस्तदा तदसंयुजां शुभानां भुक्त- यः पापफलदाः भवन्ति, तत्संयुकशुभभुक्तयः मिश्रफलदाः भवन्ति, तदसंयुजां योगकारिणां भुक्तयस्तु अत्यन्तपापफलदाः भवन्ति ॥ सु०-पापा इति । यदि दशानाथाः दशेश्वराः, पापा अशुभग्रहाः स्यु. स्तदा, तदसंयुजां दशाधिपसम्बन्धरहितानां, शुभानां शुभग्रहाणां, भुक्तयः अन्तर्दशाः, पापफलदाः अनिष्टफलप्रदाः, भवन्ति । तत्संयुकशुभभुक्तयः दशा- विपसम्बन्धिशुभग्रहान्तर्दशाः, मिश्रफलदा मिश्रं शुभाशुभं फलं ददतीति मिश्र- फलदा भवन्ति, तथा तदसंयुजां तत्सम्बन्धरहितानां योगकारिणां भुक्तयः अन्त- दशाः अत्यन्तपापफलदाः अतिशयेनानिष्टफलप्रदाः भवन्ति ॥ १-२॥ भाषा-यदि महादशाके स्वामी पापग्रह हो तो उससे नहीं सम्बन्ध करने वाले शुभ ग्रहकी अन्तर्दशा पाप फलको ही देती है। और उसके सम्बन्धी शुभग्रहकी अन्तर्दशा शुभाशुभ दोनों फल देती है। और पापी दशानाथके असम्बन्धी योग- कारक ग्रहोंकी अन्तर्दशा मतिशय पाप फल देती है ॥ १-२॥ मथ मारकस्य भुक्तिवशान्मारकत्वमाह- सत्यपि स्वेन सम्बन्धे न हीन्त शुभमुक्तिषु । हन्ति सत्यप्यसम्बन्धे मारकः पापभुक्तिषु ॥३॥ - 3 se लघुपाराशरी। म०--मारकः स्वेन सम्बन्धे सति अपि शुभभुक्तिषु न हन्ति । सति अपि सम्बन्धे पापभुक्तिषु हन्ति ॥ ३ ॥ सु०---सत्यपोति । मारको मारकग्रहः, स्वेन श्रात्मना, सम्बन्धे सत्यपि, शुभभुत्तिषु शुभग्रहान्तर्दशासु, न हन्ति न मारयति । सत्यपि असम्बन्धे सम्ब. न्धाभावे, पापभुक्तिषु पापान्तर्दशासु, हन्ति मारयति ॥ ३ ॥ भाषा-अपना सम्बन्ध हो तो भी मारकग्रह शुभ ग्रहोंकी अन्तर्दशाओं में नहीं मारता है। यदि अपनो सम्बन्धन भी हो पर पापग्रहों की अन्तर्दशा हो तो मारक ग्रह मारता है॥३॥ अथ शनिभार्गवयोर्भुक्तिव्यत्ययेन शुभाशुभफलप्रदवाह- परस्परदशायां स्वभुक्तौ सूर्यजभार्गवौ ! व्यत्ययेन विशेषण प्रदिशेतां शुभाशुभम् ॥ ४ ॥ म०-सूर्यजभार्गवौ परस्परदशायां स्वभुक्तौ व्यत्ययेन विशेषेण शुभाशुभं प्रदिशेताम् ॥४॥ सु०--परस्परेति । सूर्यजभार्गवौ शनिशुक्रौ, परस्परदशायां परस्परस्य महादशायां, (शुक्रदशायां शनिः, शनिदशायो शुक्रः ) स्वभुक्तौ स्वान्तर्दशायां, व्यत्ययेन वैपरीत्येन, (शुक्रफलं शनिः, शनिफलं शुक इति), विशेषेण शुभाशुभं शुभमशुभश्च फलं, प्रदिशेताम् प्रयच्छेताम् ॥ ४ ॥ भाषा-शनि और शुक्र परस्पर दशा में अपनी अपनी अन्तर्दशा आनेपर शुभ और अशुभ फलको व्यत्ययसे विशेष रूपसे देते हैं । अर्थात् शनिकी महादशामें शुक्र अपनी अन्तर्दशा मानेपर शनिकाही विशेष रूपसे अशुभ फल देता है। इसी प्रकार शुक्रकी महादशामें शनिकी अपनी अन्तर्दशा आनेपर शुक्रका शुभ अशुभ फल विशेष रूपसे देता है ॥ ४॥ अथ प्रसङ्गाद् ग्रन्थान्तराच्छुभदा दशामाह- स्वद्वादशांशके लग्ने नाथे वा स्वहकाणगे। तस्य भुक्तिं शुमामाहुर्मुनयः कालचिन्तकाः ॥ स्वत्रिशांशेऽथवा मित्र त्रिशांशे वा स्थितो यदि । तस्य भुक्तिः शुमा प्रोक्ता कालविद्भिर्मनीषिभिः ॥ मित्रक्षेत्रे स्वांशस्थे मित्रस्य द्विरसांशके । तस्य भुक्तिः शुभा प्रोक्ता कालविनिर्मनीषिभिः॥ - ६३ संस्कृत-भाषा-टीकाव्यसंवलिता। बुद्धिक्षेत्रनवांशस्थे पुत्रस्य द्विरसांशके । मित्रद्रेष्काणगे वापि तस्य भुक्तिः शुभावहा ॥ तयोः राशिनवांशस्थे धर्मस्य द्विरसांशके। गुरुद्रेष्काणगे वापि तस्य भुक्तिः शुभावहा ॥ सुखराशिनवांशस्थे वाहनद्विरसांशके । सुखद्द्रेष्काणगे वापि तस्य भुक्तिः शुभावहा ॥ विल्सनाथस्थितमांशनाथे मित्रांशगे मित्रखगेन दृष्टे । सुहृद्रेष्काणस्थनवांशके वा तदास्य भुक्ति शुभदां वदन्ति ॥ अथ दुःखदां दशामाह- षष्टाष्टमव्ययेशानां दशाकष्टप्रदायिनी । एषा भुक्तिहि कष्टा स्यान्मारकस्य दशा यदि ।। मारकेशेन षष्ठेशे युक्त लग्नाधिपे यदि । तस्य भुक्तौ ज्वरप्राप्ति प्राहुः कालविदो जनाः ॥ सरोगे सशरीरेशश्चन्द्रषड्वर्गगो यदि । जलदोषस्तस्य भुक्तौ स्यादजीर्णो न संशयः ॥ षष्ठेशयुतलग्नेशो बुधषड्वगंगो यदि । तस्य भुक्तौ भवेद्वायुर्वातो का देहजाडयकृत् ॥ सारिनाथविलग्नेशो गुरुषड्वर्गगो यदि । तस्य भुक्तौ भवेद्रोगः पीडा वा ब्राह्मणेन तु । नक्षत्रेशो बिलग्नेशो भृगुषड्वर्गगो यदि । तस्य भुक्तौ भवेत्पीडा रोगः स्त्रीसङ्गमेन च ॥ सरोगे सविलग्नेश: शनिषड्वर्गगो यदि । तस्य भुक्तौ भवेद्वातः सनिपातोऽथवा नृणाम् ॥ हग्नेशरोगेशकयोभवेन्मारकभुक्तिषु । मृत्यौ स्थितैः सहिकमन्दकेतुभिर्मनो हि काश्वासविषुचिकाभिः । रोगो नराणामथ तस्य भुक्तौ भवेद्यदा मारकसंयुतिश्च ॥ केन्द्राधीश्वरकोणनायकदशाश्चान्तर्दशाः शोभनाः । सामान्याश्च धनत्रिकामभवनाधीशग्रहाणां दशाः । ५०
लघुपाराशरी।
-
षडाष्टव्ययभावनायकदशाः कष्टा भवेयुः सदा ।
नेतुर्लग्नमवेक्ष्य तत्तदधिपात्तत्तदशामुक्तिषु ॥ स्पष्टम् ।
मन्त्र विशेषमाह-
शीर्षोदयगतः खेटः पाकादौ फलदो भवेत् ।
पृष्ठोदयस्थः पाकान्ते सदा चोभयराशिगः।
अथ विख्यातिकारकराजयोगमाह-
कर्मलग्नाधिनतारावन्योन्याश्रयसांस्थती।
राजयोगाविति प्रोक्तं विख्यातो विजयी भवेत् ॥ ५ ॥
म०-कर्मलग्नाधिनेतारौ अन्योन्याश्रयसंस्थितौ (यदि तदा)
राजयोगौ इति प्रोक्तं, (तथा सति जातः) विख्यातो विजयी भवेत् ॥५॥
मु०-कर्मलग्नाधोति । कर्मलमाधिनेतारौ लमदशमाधीशो, अन्योन्याभ-
यसंस्थितौ अन्योन्यस्य परसरस्य प्राश्रयः स्थानं तत्र संस्थिती, कर्मेशो लमस्थाने,
लग्नेशा कर्मस्थाने स्थितो यदि स्यात्तदा तौ राजयोगौ राजयोगकारको स्त।
अस्मिन् योगे जातः विख्यातः विशिष्टख्यातिमान् , विजयो संग्रामविवादादिषु
विजयशाली भवेदिति ॥ ५॥
भाषा- दशम स्थान का स्वामी और लग्न का स्वामी दोनों परसर स्थान में
संस्थित हो तो राजयोग होता है, इसमें उत्पन्न होने वाला विख्यात और विजयी
होता है॥२॥
अथ राजयोगान्तरमाह-
धर्मलग्नाधिनेवाराचन्योन्याश्रयसस्थितौ ।
राजयोगाविति प्रोक्तं विख्यातो विजयी भवेत् ॥ ६ ॥
म०-धर्मलग्नाधिनेतारी भन्योन्याश्रय संस्थितो (यदि तदा)
राजयोगो इति प्रोक्तं, (तथा सति जातः) विख्यातः विजयी (च)
भिवेत् ॥६॥
मु०-धर्मतमाधोति। धर्मलग्नाधिनेतारौ नवमेशलग्नेशौ, अन्योन्याभव.
संस्थितौ (धर्मशः कर्मस्याने कर्मशो धर्मस्थान इति) वा उभौ मिलित्वैकत्र संस्थौ
यदि स्याता, तदा तौ राजयोगकारकाविति प्रोकं शास्त्रे प्रतिपादितम्, अस्मिन्
योगेऽपि जातः विख्यातो विजसी भवेदिति ॥ ६ ॥
- संस्कृत-भाषा-टीकाद्वयसंघलिता। भाषा-धर्मश और लानेश परस्पर स्थानमें हो अर्थात नवमेश कानमें और लानेश नवम भवन में हो तो राजयोग होता है। इसमें उत्पन्न मनुष्य विश्वात और विजयपाने वाला होता है॥६॥ अथैवमन्येऽपि योगा ग्रन्थान्तरादाकृष्य लिख्यन्ते- समाधीशेऽर्थगेचेद्धनभवनपतौ लग्नयातेऽर्थवान्स्यात् । बुद्ध्याचारप्रवीण: परमसुकृतकृत्सारभृमोगशीलः ॥ भ्रातृस्थानेऽगनाथे सहजभवनपे लग्नयातेऽल्पशक्तिः । सद्वन्धू राजपूज्यः कुलजनसुखदो मातृपक्षेण युक्तः ॥ भाषा-अगर धनभावमें लग्नेश और लममें धनमाव का स्वामी हो तो धन- बान्, बुद्धिमान् , आचारमें प्रवीण, श्रेष्ठपुण्य करने वाला, बलवान् और भोग करने वाला होता है। अगर तृतीय भाव में लग्नेश और तृतीयेश लग्नमें हो तो थोदाबक, श्रेष्ठ बन्धुओं से युक्त, राजपूज्य, कुलजन को सुख देने वाला और मातृपक्षसे युक होता है। तुयेंशे लग्नयाते तदनु तनुपतौ तुर्यगे स्यात् क्षमावान् ताताज्ञाराजकार्यप्रगुणमतियुतः सद्गुरुः स्वीयपक्षः । लग्नस्थे सनुनाथे तनुजपदगते लमनाथे मनस्वी विद्यालङ्कारयुक्तो निजकुलविदितो ज्ञानवान्मानसक्तः ॥ भाषा-अगर लग्नेश चतुर्थभवनमें लग्नमें चतुर्थेश हो तो क्षमावान, पिता की आज्ञा करने वाला, राजकार्यमे निपुण बुद्धिवाला, सज्जन गुरुवाला और अपने पक्षसे युक्त होता है। यदि पञ्चमभावमें लग्नेश और लग्नमें पञ्चमेश हो तो मनस्वी, विद्यारूप भूषणसे युक्त, अपने कुलमें विख्यात, ज्ञानवान् और अभिमानी होता है। षष्ठेशे लमयाते तदनु तनुपतौ षष्ठगे व्याधिहीनः नित्यं द्रोहादिसक्तो वपुषिसबलवान् द्रव्यवान् संग्रही स्यात् । मूर्तीशे कामयाते मदनसदनपे मूर्तिगे तातसेवी लोलस्वान्तोंगनायां भवति हि मनुजः सेवक शालकस्य॥ भाषा-यदि षष्ठभावमें लग्नेश और षष्ठेश लग्नमें हो तो व्याधिहीन, सर्वदा विरोध करने वाला, धनवान और संग्रह करने वाला होता है। यदि लानेश सक्षम भावमें और सप्तमेश कानमें हो तो पिताकी सेवा करने वाला, बीमें चचल चित्त चाला और साले का सेवक होता है। है लघुपाराशरी। अङ्शे रन्ध्रयाते निधनगृहपतावङ्गगे धूतबुद्धिः शुरश्चौर्यादिसक्तो निधनपदमियाद्भपतेलोंकतो वा । देहाधीशे शुभस्थे शुभभवनपतौ देहसंस्थे विदेशी धर्मासक्तो नितान्तं सुरगुरुभजने तत्परो राजमान्यः । भाषा-अष्टमस्थानमें लग्नेश और लग्नमें अष्टमेश होतो जातक जूआ खेलने वाला, शूर, चोरी आदिके काम करने वाला, राजासे वा लोगों से मृत्यु पानेवाला होता है। अगर लग्नेश नवम स्थानमें और नवमेश लग्नमें हो तो विदेश में रहनेवाला, धर्म में आसक्त, देवता और गुरुकी सेवा करने में आसक्त और राजमान्य होता है। कर्मस्थे लग्ननाथे गगनभवनपे लग्नगे भूपतिः स्यात् ख्यातो लामे च रूपे गुरुभजनरतो लोलुपो द्रव्यनाथः । लाभेशे लग्नयाते तनुभवनपतौ लाभसंस्थे सुकर्मा दीर्घायुः क्षोणिनाथः शुभविभवयुतः कोविदो मानवः स्यात् ॥ भाषा-अगर दशमभवनमें लग्नेश और लग्नमें दशमेश होतो राजा, काम और रूपमें प्रसिद्ध, गुरुको सेवामे रत, लोलुप और द्रव्याधीश होता है। अगर लानमें एकादशेश और एकादशमें लग्नेश हो तो सुकर्म करने वाला, दीर्घायु, राजा, सुन्दर सम्पत्ति से युक्त और पण्डित मनुष्य हाता है। लग्नेशे रिफियाते व्ययसदनपतौ लग्नगे सर्वशत्रु- बुद्धया हीनो नितान्तं कृपणतरमतिव्यनाशी विलोलः । इत्थं तातादिकानामपि जनुषि तथा खेचराणां हि योगा- द्वाच्यं होरागमस्तदनु तनुपयुगभार्गवे राजपूज्यः ॥ भाषा-यदि बारहवे स्थानमें लग्नेश और लग्नमें द्वादशेश हो तो सब जनोंका शत्रु, बुद्धिसे हीन, अत्यन्त कृपण बुद्धि वाला, द्रव्य का नाश करने वाला, और चञ्चल, होता है। इसी प्रकार जन्मसमयमें ग्रहोंके योगोंसे जातकके पिता माता इत्यादिके. द्वारा शानजको फलादेश करना चाहिये । सुविदित “दरभङ्गाल्ये प्रान्ते पत्रालये "बहेड़ा" ख्थे । "अरिसो" नाम्ना ख्यात नगरं मृदेवावलिसंवलितम् ।। अकरोत्तत्र निवासी श्रीमद् "बलदेवशर्मणस्तनयः । श्री "मच्युतादिनन्दः पाराशर्यर्थटीकनं द्विविधम् ॥ इत्युडुदायप्रदीपः समासः। -- श्रीगणेशाय नमः। अथ मध्यपाराशरी - . तत्र प्रथमः परिच्छेदः। अथ मङ्गलाचरणम्- पराशरमुनि नत्वा तस्य होरां निरीक्ष्य च । वक्ष्येऽप्युडदशामार्ग पूर्वशास्त्रानुसारतः ॥ १ ॥ अथ टीकाकर्तृमङ्गलाचरणम्- वन्दामहे सुकमलासनवर्तमानां वाग्देवताममलवाग्विभवप्रदात्रीम् । वृन्दारकादिपरिवन्धपदारविन्दा श्रीशारदामविरतं भुवनैकसाराम् ॥ भाषा-पराशरमुनिको नमस्कार करके उनका किया हुआ फलित शास्त्रको देखकर प्राचीन शास्त्रके अनुसार नक्षत्रदशाके मार्गको मैं कहता हूं ॥१॥ मथ प्रहाणां राशोनां च कर्तव्यतामाह- आदित्यप्रमुखाः खेटास्तथा मेषादिराशयः। लोकस्यैवोपकारत्वं कर्तुमर्हन्ति सर्वदा ॥२॥ भाषा-व्यादिग्रह और मेषादि राशि सदा लोगों के उपकार करने के लिये हैं ॥१॥ अथ धनस्थानं सुखस्थानञ्चाह- प्रथमं नवमं चैव धनमित्युच्यते बुधैः । चतुर्थ दशमं प्रोक्तं सुखमेव मनीषिभिः ॥३॥ भाषा-पण्डित लोग प्रथम और नवम स्थानको धन स्थान कहते हैं। तथा चतुर्ष और दशम स्थानको सुख कहते हैं ॥ ३ ॥ 9 २ मध्यपाराशरी। A - अथायुःस्थानं मारकस्थानञ्चाह- अष्टमं द्यायुषः स्थानमष्टमादष्टमं च यत् । तयोरपि व्ययस्थानं मारकस्थानमुच्यते ॥ ४ ॥ भाषा-व्याख्यात हो है।॥ ४ ॥ अत्र विशेषमाह- चन्द्रभानू विना सर्वे मारका मारकाधिपाः । षष्ठाष्टमव्ययेशास्तु राहुकेतू तथैव च ॥ ५ ॥ भाषा-चन्द्रमा और सूर्यको छोड़कर बाकी सब ग्रह मारक स्थान (२,७) के स्वामी होनेसे मारक होते हैं। षष्ठेश, अष्टमेश, व्ययेश भी मारक होते हैं। तथा राहु और केतु मारक होते हैं ॥ ५ ॥ मथ खरदेष्काणपं वैनाशिकाधिपञ्चाह- आधन्तपौ च विज्ञेयो चन्द्राक्रान्ताद्ग्रहौ नृणाम् । खरद्रेष्काणपश्चैव तथा वैनाशिकाधिपः ॥ ६ ॥ भाषा-चन्द्रमा जिस राशिमें बैठे हो उस राशिसे प्रथम और द्वादश इन दोनों स्थानोंका स्वामी क्रमसे खरद्रेष्काणपति और वैनाशिकाधिप होता है। यथा चन्द्रमा जिस स्थानमें हो उसका स्वामी खस्द्रेष्काणपति और चन्द्रमासे बारहवे स्वानका स्वामी नाशिकाधिप होता है। इसका प्रयोजन ागे पड़ेगा ॥ ६ ॥ अथ मारके पुनविशेषमाह- विपत्ताराप्रत्यरीशौ वधभेशस्तथैव च । मारका जातके प्रोक्ताः कालविद्भिर्मनीषिमिः ॥ ७ ॥ भाषा-विपत् ताराके स्वामी, प्रत्यरि का स्वामी और वध ताराका स्वामी को जातकमें कालको जानने वाले विद्वानोंने मारक कहा है ॥ ७ ॥ अथ राजयोगप्रस्तावनामाह- अथापरं प्रवक्ष्यामि राजयोगादिसम्भवम् । ग्रहाणां स्थानभेदेन राशिदृष्टिवशात्फलम् ॥ ८॥ -
भाषारीकासंवलिता।
३
भाषा-इसके बाद ग्रहों के राशिवश से और दृष्टि के वश से जो राज
योगादिक, उसके फल को कहते हैं ॥८॥
अथ जन्मकालिककर्तव्यतामाह-
जन्मकाले तु सम्प्राप्ते लग्नं निश्चित्य पण्डितैः।
तस्मिन्काले खेचराणां चारं निश्चित्य योजयेत् ॥९॥
भाषा-पहले जन्मकाल में विद्वानों को लग्नका निश्चय करना चाहिए ।
और उस काल में प्रहों के सञ्चार का निभय करके रखना चाहिए ॥६॥
अथ पूर्वमायुःपरीक्षैव कार्येत्यत्र कारणमाह-
पूर्वमायुः परीक्ष्येत पश्चाल्लक्षणमेव च ।
नोचेतु लक्षणज्ञाने ह्यायाशो व्यर्थमाप्नुयात् ॥१०॥
भाषा-पहले आयुर्दाय का निश्चय करके जातकों का लक्षण की परीक्षा
करना चाहिए । नहीं तो लक्षणशान में प्रयास करना व्यर्थ हो जायगा । क्योंकि
जिसको श्रायुर्दाय नहीं हैं, उसको लक्षणशान करने से क्या लाभ ॥ १० ॥
-
तत शाह-
-
पुनस्तन्वादयो भावाः स्थाप्यास्तेषां शुभाशुभम् ।
लामं तृतीयं रन्ध्रश्च शत्रुस्थानं व्ययं तथा ॥ ११॥
एषां योगेन यो भावस्तन्नाशं प्राप्नुयाद् ध्रुवम् ।
भाषा-फिर तन्वादि बारह भावों का श्रानयन करके स्थापन करे। अब
उन भावों का शुभाशुभ कहते हैं । एगारहवे भाव, तृतीय भाव, आठवे भाव,
रिपु भाव, व्यय भाव, इन भावों के सम्बन्ध में जो भाव पडे वे सब निश्चय
करके नाश को प्राप्त होते हैं ॥ ११॥
चत्वारो राशयो भद्राः केन्द्रकोणशुभावहाः ॥ ११ ॥
तेषां संयोगमात्रेण ह्यशुभोऽपि शुभो भवेत् ।
भाषा-शुभ करने वाले केन्द्र (४, १०) कोण (६, ५) ये चारो भाव
जिस चारराशियों में स्थित होवे वे चारो राशियों कल्याणदेने वाली होती हैं।॥१२॥
मध्यपाराशरी। - : श्रथ केन्द्रसंख्यां तच्छुभत्वञ्चाह- केन्द्राश्चतस्रो विख्याता मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः ॥ १३ ॥ तेषां मध्ये तु शुभदौं कर्मवन्धू विशेषतः। भाषा-तत्त्वदर्शी मुनि लोग चार स्थानों ( १, ४, ७, १०) का नाम केन्द्र कहते हैं। उन चारों में (१०, ४) ये दोनों अधिक शुभफल दायक हैं ॥ १३ ॥ अथ योगविभागमाह- अथ योगविभागन्तु वच्मि पूर्वानुसारतः ॥ १४ ॥ पश्यन्ति सप्तमं सर्वे शनिजीवकुजाः पुनः । विशेषतश्च त्रिदशत्रिकोणचतुरष्टमान् ॥ १५ ॥ भाषा-इसका अर्थ पूर्व में स्पष्ट किया गया है ॥ १४, १५ ॥ अथ लक्ष्मीस्थानं विष्णुस्थानञ्चाह- लक्ष्मीस्थानं त्रिकोणः स्याद्विष्णुस्थानं तु केन्द्रकम् । तेषां संयोगमात्रेण चक्रवर्ती नरो भवेत् ॥ १६ ॥ भाषा-त्रिकोण (६,५) लक्ष्मी जी का स्थान है, और केन्द्र (१, ४, ७, १०) विष्णु का स्थान है, इन दोनों का परस्पर सम्बन्ध होने से मनुष्य चक्रवर्ती राजा होता है ॥ १६ ॥ अथान्यराजयोगमाह- तपस्थानाधिपो मन्त्र मन्त्रनाथेऽथवा गुरौ । उमावन्योन्यसंदृष्टौ जातश्चेद्धहुराज्यभाक् ॥ १७ ॥ भाषा-तपस्थान (६) का स्वामी मन्त्र ( पश्चम ) स्थान में हो, अथवा मन्त्रेश वृहस्पति हो, नववे भाव का स्वामी और गुरु इन दोनों को परस्पर दृष्टि सम्बन्ध होतो बालक बहुत राज्य को भोग करने वाला होता है ॥ १७ ॥ मथ पुनस्तमेवाह- यत्र कुत्रापि संयुक्तौ तौ चापि समसप्तमौ । राजवंशोद्भवो बालो राजा भवति निश्चितम् ॥ १८ ॥ - भाषाटोकासंवलिता ५ - भाषा-किसी भी कुण्डली में पञ्चमेश और बृहस्पति एकट्ठा होकर सप्तम में होतो राजवंश में उत्पन्न बालक निम्बय करके राजा होता है ॥ १८॥ अथ राजयोगान्तरमाह- वाहनेशे तथा माने मानेशे वाहने गते । बुद्धिधर्माधिपाभ्यान्तु दृष्टौ चेद्वहुराज्यभाक् ॥ १९ ॥ भाषा-वाहनेश (चतुर्थेश ) मान ( नवम ) स्थान में और मानेश (नवमेश) वाहन (चतुर्थ ) स्थान में हो, पञ्चमेश और नवमेश से वे दोनों देखे जाते हों तो जातक बहुत राज्य को भोग. करने वाला होता है ॥ १६ ॥ मथ विशिष्टराजयोगमाह- मन्त्रेशकर्मेशमुखेशलपनाथास्तथा धर्मपसंयुताश्चेत् । नृपोद्भवश्चेद्रहुवारणायैः स्वतेजसा व्याप्तदिगन्तरालम्॥२०॥ भाषा-मन्त्रेश ( पञ्चमेश), कर्मेश ( दशमेश), सुखेश ( चतुर्थेश ), लमनाथ (लग्नकास्वामी ), ये सब नवमेश से श्रार संयुक्त होतो राजकुल में उत्पन्न हुआ बालक बहुत वारण (हाथी ) अश्व (घोड़ा) इत्यादि वाहनों से समन्वित होता है और अपना तेजसे देशान्तर को व्याप्त करता है ॥२०॥ पुनस्तमेवाह- सुखकर्माधिपौ चैव मन्त्रनाथेन संयुतौ । धर्मनाथेन संदृष्टौ जातश्चेबदुराज्यमा । २१॥ भाषा-सुखेश और दशमेश पञ्चमेश से संयुत होकर नवमेश से देखा जाता हो तो बालक बहुतराज्यभागी होता है ।। २१ ॥ पुनस्तमेवान्यथाह- मुतेश्वरो धर्मपसंयुतश्चेल्लग्नेश्वरेणापि युतो विलग्ने । सुखेऽयवा मानगृहेऽथवा स्याद्राज्याभिषिक्तो यदि राजवंश्यः॥२२॥ भाषा-पञ्चमेश, नवमेश और लग्नेश से युत हो कर लग्न वा चतुर्थस्थान अथवा नवम गृह में हो तो राजवंश में उत्पन्न बालक राज्याधिकारी होता है।॥२२॥ इति जरिसो निवास्यच्युतानन्दीयमध्यपाराशरोटोकायां प्रथमः परिच्छेदः । - - मध्यपाराशरी। - अथ द्वितीयः परिच्छेदः। तत्र धनयोगप्रस्तावनामाह- अथापरं प्रवक्ष्यामि धनयोग विशेषतः। ग्रहाणां स्थानभेदेन राशिदृष्टिवशात्तथा ॥१॥ भाषा-अब इसके बाद विशेष से प्रहों के स्थान भेद से और दृष्टि के वश से धन योग को कहता हूं ॥१॥ ये ये ग्रहा धर्मपबुद्धिपाभ्यां युक्ताश्च दृष्टाश्च मुखप्रदास्ते । रन्धेश्वरारिव्ययपैर्युताः स्युः शोकप्रदा मारकनायकैश्च॥२॥ भाषा-जो जो प्रह नवमेश और पञ्चमेश से युत हों या देखे जाते हो वे सब शुभप्रद होते हैं। और जो जो ग्रह अष्टमेश, षष्ठेश व्ययेश और मारकेश इन सबों से युत हो वे सब शोक देने वाले होते हैं ॥ २॥ अथ धनयोगकल्पनायां किञ्चिदाह- क्रूरसौम्यविभागेन स्वस्थानादिवशात्तथा । साहचर्याच्च योगानां धनयोगान्प्रकल्पयेत् ॥ ३ ॥ भाषा-पापग्रह और शुभग्रह के विभाग से अपने अपने स्थान के वश से योगों के सम्बन्ध से धनयोग की कल्पना करना चाहिए ॥३॥ अथ बहुद्रव्यनायकयोगानाह- धर्मस्थाने गुरुक्षेत्रे गुरुशुक्रयुते तथा । पश्चमाधिपयुक्ते वा बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ४॥ भाषा- जन्म लम से नवम स्थान गुरु के क्षेत्र (धनु, मीन ) में पड़े, वृहस्पति और शुक्र से युत हो या पञ्चमेश से युत होतो बहुत द्रव्य का नायक होता है॥४॥ पश्चमे सोमजक्षेत्र तस्मिन् सौम्ययुते यदि । लाभे सचन्द्रभौमस्तु बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ५॥ भाषा-चमस्थान सोमज (बुध) के क्षेत्र (मिथुन, कन्या) में पड़े * भाषाटीकासंवलिता। उस में शुभग्रह होवे, चन्द्रमा और मङ्गल लाभ स्थान में होवे तो बहुत द्रव्य का नायक होता है॥५॥ पञ्चमे तु मृगुक्षेत्रे तस्मिनछुक्रे ससोमजे । लाभे शनैश्चरयुते बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ६ ॥ भाषा-पञ्चमस्थान शुक्र के क्षेत्र (वृष, तुल ) में पड़े, उस में बुध, शुक्र, युत होवे, एकादशस्थान में शनि होवे तो बहुत द्रव्यका नायक होता है ॥६॥ पश्चमे तु रविक्षेत्रे तस्मिन् रवियुते यदि । लामे देवेन्द्रपूज्ये तु बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ७॥ भाषा-अगर पञ्चमस्थान रवि क्षेत्र (सिंह) में पड़े, उसमें रवि होवे,. और बृहस्पति एगारहवे भाव में होवे तो बहुत द्रव्य का नायक होता है ॥ ७ ॥ पञ्चमे तु शनिक्षेत्रे तस्मिन् सूर्यजसंयुते । लाभेश आत्मजयुते बहुद्रव्यस्य नायकः ॥ ८॥ भाषा-पञ्चमस्थान शनिक्षेत्र (मकर, कुम्भ ) में पड़े, उसमें शनि बैठा हो और शनि लाभेश से युक्त होतो बहुत द्रव्यका स्वामी होता है ॥८॥ पञ्चमे तु गुरुक्षेत्रे तस्मिन् गुरुयुते यदि । लामे सचन्द्रसौम्ये तु बहुद्रव्यस्य नायकः ॥९॥ भाषा-पञ्चमस्थान अगर गुरु के क्षेत्र (धनु, मीन ) में पड़े, उसमें गुरु बैठा हो और एगारहवे भाव में चन्द्रमा सहित बुध होतो बहुत द्रव्यका नायक होता है॥॥ पश्चम तु शिक्षेत्रे तस्मिन् शशियुते यदि । लाभे भामेन संयुक्ते बहुद्रव्यस्य नायकः ॥१०॥ भाषा-पञ्चमस्थान चन्द्रमा के क्षेत्र (कर्क ) में पड़े, उसमें चन्द्रमा हो' और एगारहवे भाव माल से युत होवे तो बहुत द्रव्य का नायक होता है |॥ १०॥ अथायुतधनान्वितयोगमाह- भानुक्षेत्रे गते लग्ने तस्मिन् भानौ युते यदि । - - मध्यपाराशरी। यदि भौमेन गुरुणा दृष्टे स्यादयुतैर्धनैः ॥ ११ ॥ भाषा-सूर्यके घर (सिंह राशी ) लम में पड़े, उसमें सूर्य बैठा हो, मङ्गल और बृहस्पति इन दोनों से देखा जाता हो तो अयुत प्रमाण ( १०००) बन (द्रव्य) से धनी होता है ॥ ११ ॥ अथ धनयशोचिंतयोगानाह- चन्द्रक्षेत्रे गते लग्ने तस्मिन् चन्द्रगते यदि । जीवभौमयुते दृष्टे जातो धनयशोर्चितः ॥ १२ ॥ भाषा-चन्द्रक्षेत्र (क) गत लम हो, उसमें चन्द्रमा बैठा हो, बृहस्पति और मङ्गल से युत हो या देखा जाता होतो नालक धन और यश से पूजित होता है ॥ १२॥ भौमक्षेत्रे गते लग्ने तस्मिन् भौमेन संयुते । गुरुचन्द्रयुते दृष्टे जातो धनयशोचिंतः ॥ १३ ॥ भाषा मङ्गल के क्षेत्र ( मेष, वृश्चिक ) लम में होवे, उस में मङ्गल होवे तथा वृहस्पति और चन्द्रमा से युक्त या देखा जाता हो तो जातक धन यश से पूजित होता है ॥ १३ ॥ बुधक्षेत्रगत लग्ने तस्मिन् सौम्ययुते यदि । गुरुचन्द्रयुते दृष्टे जातो धनयशोर्चितः ॥ १४ ॥ भाषा-बुधके घर (मिथुन, कन्या ) में लग्न हो, उस में बुध हो, और बृहसति, चन्द्रमा से युत हो या देखा जाता हो तो जातक धन यश से पूजित होता है ॥ १४ ॥ अथ धनयशोऽन्वितयोगावाह- शुक्रक्षेत्रगते लग्ने तस्मिनछुक्रेण संयुते । शनिसौम्ययुते दृष्टे जातो धनयशोऽन्वितः॥ १५ ॥ भाषा-शुक्रक्षेत्र (वृष, तुला) लग्न में हो, उस में शुक्र बैठा हो, शनि और बुध से युत हो या देखा जाता होतो जातक धन यश से युत होता है ॥ १५ ॥ - & भाषाटीकासंलिता। शनिक्षेत्रगते लग्ने तस्मिञ्च्छनियुते यदि । बुधशुक्रयुते दृष्टे जातो धनयशोऽन्वितः ॥ १६ ॥ भाषा-शनि क्षेत्र ( मकर, कुम्भ ) लम में हो, उस में शनि बैठा हो, बुध, शुक्र. से युत या देखा जाता हो तो जातक धन यश से युत होता है ॥१६॥ इति जरिसो निवास्यच्युतानन्दीयमध्यपाराशरीटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः । . अथ तृतीयः परिच्छेदः। मथ दरिद्रयोगप्रस्तावनामाह- अथापरं प्रवक्ष्यामि दारिद्रयं दुःखकारणम् । रखेटादियोगैश्च दारिद्रयं सम्भवेन्नृणाम् ॥ १ ॥ भाषा-अब इसके बाद दुःख के निदान भूत दरिद्र योग को कहता हूं। पापग्रहादि के योग से मनुष्यों को दरिद्र योग होता है ॥ १ ॥ श्रथ कष्टदायकग्रहानाह- ये ये ग्रहा धर्मपबुद्धिपाभ्यां युक्ता न दृष्टा बहुदुःखदास्ते । रन्धेश्वरारिव्ययपैर्युता ये व्ययप्रदा मारकनायकेन ॥ २ ॥ भाषा-जो जो अह नवमेश और पश्चमेश से न युत हो, न देखे जाते हो वे सब ग्रह बहुत दुःख देने वाले होते हैं । “तथा जो जो, प्रह अष्टमेश, रोगेश, व्ययेश और मारकेश से युत हों वे मृत्यु को देने वाले होते हैं ।। २ ।। अथ निधनयोगमाह- लग्नाधिपे रिष्फगते रिष्फेशे लग्नमागते । मारकेशयुते दृष्टे जातस्य निधनं वदेत् ।। ३ ।। भाषा-लग्नेश बारहवे भाव में हो, बारहवे भाव का स्वामी लग्न में हो, मारकेश (द्वितीयेश, सप्तमेश ) से युत हो या देखा जाता हो तो जातक को निधन (मरण) कहना चाहिए ॥ ३ ॥ + मध्यपाराशरी। अथ निर्धनयोगानाह- लग्नाधिपे शत्रुगृहे गते वा षष्ठेश्वरे लग्नगतेऽथवास्ते । विलग्नपे मारकनाथदृष्टे जातो भवेनिधनको मनुष्यः ॥४॥ भाषा-लग्नेश शत्रुगृह में हो, या षष्ठेश लग्न या सप्तम भवन में हो, लग्नेश मारकेश से देखा जाता हो तो जातक निर्धन होता है ॥ ४ ॥ लग्नेन्दौ केतुसंयुक्त लग्नेशे निधनं गते । मारकेशयुते दृष्टे जातः स्यानिर्धनो नरः ॥५॥ भाषा-लग्न, चन्द्रमा केतु से युक्त हो, लग्नेश अष्टम में हो मारकेश से -युत या दृष्ट हो तो जातक निर्धन होता है ॥५॥ अथ राजवंशोद्भवस्यापि निर्धनयोगमाह- षष्ठाष्टमव्ययगते लग्नेशे पापसंयुते । मारकेशयुते दृष्टे राजवंशेऽपि निर्धनः ॥ ६ ॥ भाषा-लग्नेश पापयुत होकर षष्ठ, अष्टम, व्यय इन तीनों स्थानों में से किसी स्थान में हो मारकेश से युत या देखा जाता हो तो राजवंश में उत्पन हुमा भी लड़का निधन होता है ॥ ६ ॥ अथ दरिद्रयोगमाह- विलग्ननाथे रविणा सरिष्फनाथेन युक्त यदि पापदृष्टे । मित्रात्मजे नाथयुतेऽथ दृष्टे शुभैने दृष्टे स भवदरिद्रः ॥७॥ भाषा-रवि और व्ययेश से युत लग्नेश भगर पापग्रह से देखा जाता हो, शनि लग्नेश से युत हो या देखा जाता हो और अन्य किसी भी शुभ प्रह से न देखा जाता हो तो जातक निधन होता है॥७॥ अथ निर्धनयोगमाह- मन्त्रेशो धर्मनाथश्च षष्ठे वा खे स्थितौ क्रमात् । दृष्टौ चेन्मारकेशन जात: स्यानिर्धनो नरः ॥ ८॥ भाषा-पथमेश और नवमेश क्रमसे छठे, दशवे स्थान में हो, अगर मारकेश से देखा जाता हो तो जातक निर्धन होता है ।।।। - M भाषाटोकासंलिता। ११ मथ निर्धनचनलयोगावाह- यद्भावेशे रन्ध्ररिष्फारिसंस्थे यद्भावस्था रन्ध्ररिष्फारिनाथा: पापैदृष्टा वा युतास्तस्य नाशं दुःखाकान्तो निर्धनश्वश्चलास्यात्॥९॥ भाषा-जिस भाव का स्वामी पाठवे, बारहवे और छठे स्थान में हो और अष्टमेश, व्ययेश और रोगेश जिस भाव में हो, पापग्रह से युत या दृष्ट हो उस भाव का नाश होता है, और जातक दुःख युक निधन और चञ्चल होता है।॥९॥ अथ पुनर्निर्धनयोगानाह- चन्द्राक्रान्तनवांशेशो मारकेशयुतो यदि । मारकस्थानगो वापि जातात्यानिधनो नः ॥ १० ॥ भाषा-जिसनवांश में जन्म हो उस नवांश का स्वामी चन्द्रमा से युक या मारक स्थान (७, २) में गत हो तो जातक निर्धन होता है ॥१०॥ पापग्रहे लग्नगते भाग्यकर्माधियौ विना । मारकेशयुते दृष्टे जातः स्यानिधनो नरः ॥ ११ ॥ भाषा-लग्न में रापग्रह बैठा हो पर वह पापग्रह नरमेश या दशमेश न हो और मारकेश से युत दृष्ट होतो बालक निर्धन होता है ॥ ११ ॥ विलग्नेशनवांशेशो रिष्फषष्ठाष्टगो यदि । मारकेशयुतो दृष्टो जातस्यानिधनो नरः ॥ १२ ॥ भाषा-लग्नेश मोर नवांशेश अगर बारहवे, पाठवे, या बठे स्थान में हो मारकेशसे युत हो या देखा जाता होतो जातक निधन होता॥१२ ।। मथ धननाशकमहावित्तकारकयोगावाह- धने संस्थौ च भामन्द कथितौ धननाशकौ । बुधेक्षितौ महावित्तं कुरुतस्तद्ग शनिः ॥ १३ ॥ भाषा-मनल और चन्द्रमा धन (२) स्थान में हो तो धन नाश करते हैं। यदि घनस्थान गत मङ्गल और चन्द्रमा बुध से देखे जाते हों तो बहुधन देते हैं। धनगत शनि भी बहुत धन देता है ॥ १३॥ m
१
मध्यपाराशरी।
बहुत
अथ निःस्वतायोगं महाधनयुतयोगञ्चाह-
निःस्वतां कुरुते तत्र रविनित्यं यमेक्षितः।
महाधनयुतं ख्यातं शन्यदृष्टः करोत्यसौ ॥ १४ ॥
भाषा-धन भाव गत रवि शनि से देखा जाता हो तो जातक को निर्धन
करता है। अगर धनगत रवि शनि से न देखा जाता होतो जातक को
धन से युत, विख्यात करता है ॥ १४ ॥
मथ पुननिर्धनयोगमाह-
धनभावगताः सौम्याः कुर्वन्त्येव धनं बहु ।
बुधदृष्टो गुरुस्तत्र निर्धनं कुरुते नरम् ॥ १५ ॥
भाषा-सब शुभग्रह धन भाव में बैठे हो तो जातक को बहुत धन देते
हैं। अगर धन भाव गत बृहस्पति, बुध से देखा जाता हो तो मनुष्य को
निर्धन करते हैं ॥१५॥
बुधश्चन्द्रक्षितस्तत्र सर्वस्वं हन्ति निश्चितम् ।
एतद्धि विबुधैश्चिन्त्यं बलाबलविचारतः॥ १६ ॥
भाषा-धन भाव गत बुध चन्द्रमा से देखा जाता हो तो सब घन को
नाश करता है। ग्रहों का बलाबल पहले विचार कर इन योगों का परिहत
विचार करे ॥ १६ ॥
इति नरिसो निवारयच्युतानन्दीयमध्यपागशरीटीकायां तृतीयः परिच्छेदः ।
अथ चतुर्थः परिच्छेदः।
तत्र प्रस्तावनामाह-
वक्ष्येऽहं सारमन्त्य ज्योतिशास्त्राम्बुधेस्ततः ।
दशा सौख्यप्रदा नां ग्रहाणां दृष्टियोगतः॥१॥
भाषा- अब इस के बाद ज्योति शान रूपी समुद्र से हार वस्तु को
निकाल कर मनुष्यों को ग्रहों के हलि योग से सौख्य प्रदा दया को कहता हूँ ॥१॥
भाषाटीकासंवलिता। १३ अथ सूर्यादिमहादशावर्षसङ्ख्यामाह- तनुनित्यसनादेयास्तया धान्यासटासना । नरेति संख्या विज्ञेयाः क्रमात्सूर्यादिवत्सराः ॥ २ ॥ भाषा-इस श्लोक से सूर्यादि ग्रहों की महादशा वर्ष संख्या जानने के लिये जैमिनि सूत्र के अनुसार व्यञ्जन वर्णका ही निवेश किये हैं । क, ट, प, य इत्यादि वर्ण से एकादि संख्या ग्रहण करना चाहिए । जैसे क से एक, ख से दो, ग से तीन इत्यादि झ पर्यन्त नव संख्या ग्रहण करना चाहिए। इसी तरह ट से एक, ठ से दों, ड से तीन इत्यादि ध पर्यन्त नव संख्या, प से म तक एकादि पाँच संख्या और य से ह तक एक से आठ तक संख्या ग्रहण करते हैं । यहाँ न को शून्यः और हलन्त व्यञ्जन तथा स्वर को पद्य पूरणार्थ जानना चाहिए। अतः तनु - ०६, नित्य =१०, सना= ०७, देया १८, तया -१६, धान्या= १९, सटा = १७, सना = ०७, नर=२० ये सूर्यादि प्रहों के महा. दशा वर्ष हैं ॥२॥ अथान्तईशानयनमाह- स्वदशा रामगुणिता तद्दशा गुणिता पुनः । खरामभागतो लब्धं फलं मासादिकं भवेत् ॥ ३ ॥ भाषा-अपनी दशा को तीन से गुणा कर गुणन फल को जिस प्रहकी अन्तर्दशा लानी हो उस की अन्तर्दशा से गुणा करे ३० का भाग देवे लब्धि मासादिक अन्तर्दशा होती है ॥ ३ ॥ अन्तर्दशा विनिष्कृष्य स्वदशासंगुण्य यत्नतः । युगेन विभजेल्लब्धं दिन तत्तदशाफलम् ॥ ४ ॥ स्वगुणेन हृताल्लब्धमन्तरान्तर्दशा भवेत् । एवं सूक्ष्मदर्श ज्ञात्वा तथा प्राणदशामपि ॥५॥ भाषा-पूर्व प्रकार से अन्तर्दशा को निकाल कर के दिनात्मक बनावे, उस को अपने अपने महादशा वर्ष से गुणाकर चारका भाग देवे, जो लब्धि श्रावे ६०० १४ मध्यपाराशरी - - उस में फिर ३० का भाग देने से लब्धि दिनादि अन्तरान्तर्दशा होती है। इस प्रकार से उपदशा का ज्ञान करके प्राण दशा का ज्ञान करे ॥ ४-५ ॥ अथ दशाफलप्रस्तावनामाह- आहुः शुभाशुभफलं नृणां कालविदो जनाः । एत्कृते निर्णयिते द्यायुषो निश्चयो भवेत् ॥ ६॥ भाषा-दशा के निर्णय करके काल को जान ने वाले पण्डित लोग मनुष्यों को शुभा शुभ फल को कहते हैं । और इसी निर्णय पर से आयुका भी निमय हो जाता है ॥ ६ ॥ मथ दशाफलान्याह- पञ्चमेशदशायां तु धर्मपस्य दशा तु या । अतीव शुभदा प्रोक्ता कालविद्भिर्मुनीश्वरैः ॥ ७ ॥ भाषा-पञ्चमेश की महादशा में नवमेश की अन्तर्दशा अत्यन्त शुभ देने वाली है। ऐसा काल को जान ने वाले मुनीश्वरों ने कहा है ।। ७॥ समन्त्रनाथस्य तपोधिपस्य दशा शुभा राज्यसुतपदा स्यात् । सकीर्तिनाथस्य मुखेश्वरस्य दशा तथा प्राहुरुदारचित्ताः॥८॥ भाषा-पञ्चमेश से युत नवमेश की महादशा शुभदा और राज्य, पुत्र देने वाली है । तथा पञ्चमेश से युत चतुर्थेश की दशा उसी तरह फल देती है। ऐसा उदार चित्त वाले पण्डितों ने कहा है॥८॥ पश्चमेशेन युक्तस्य ग्रहस्य शुभदा दशा। तथा धर्मपयुक्तस्य दशा परमशोभना ॥ ९ ॥ भाषा-पञ्चमाधीश से युत जो प्रह हो उस की दशा शुभ देने वाली है। इसी तरह नवमेश से युत ग्रह की दशा भी होती है ॥४॥ पापदृष्टस्य खेटस्य दशा हानिकरा मता। शुभयुक्तस्य खेटस्य दशा द्रव्यप्रदा भवेत् ॥ १०॥ भाषा-पाप ग्रह से जो प्रह देखा जाता हो उस की दशा हानि करती है। शुभमह से युक ग्रह की दशा द्रव्य को देती है ।। १.॥
भाषाटीकासंवलिता। सपञ्चमेशलग्नेशदशा राज्यप्रदायिनी । तथा धर्मपयुक्तस्य लमपस्य दशा मता ॥ ११ ॥ भाषा-पञ्चमेश से युक्त लग्नेश की दशा राज्य को देती है। और धर्मेश से युत लग्नेश की भी दशा फल भी इसी तरह पण्डितों ने स्वीकार किया है ।। ११ ॥ सपश्चमेशस्य तपोधिपस्य दशा भवेद्राध्यसुखार्थलाभदा । तथैव मानाधिपसंयुतस्य सुतेश्वरस्यापि दशा शुभा स्यात्॥१२॥ भाषा-पञ्चमेश से युत नवमेश की दशा राज्य, सुख, अर्थ लाभ को देती है। नवमेश से युत पञ्चमेश की दशा भी इसी तरह शुभ करती है ॥१२॥ पश्चमेशेन युक्तस्य मानेशस्य दशा शुभा । सुखेशसहितस्यापि धर्मेशस्य दशा शुभा ॥ १३ ॥ भाषा-पञ्चमेश से युत नवमेश की दशा शुभ है। और चतुर्थेश से सहित नवमेश की भी दशा शुभ है ।। १३ ।। तथा शुभस्थानगमानपस्य तथैव मानार्थसुखप्रदा स्यात् । दशा नृणां सौख्यकरी भवेद्धि सुखेशयुक्तस्य च मानपस्य ॥१४॥ भाषा-नवम भाव स्थित नवमेश की दशा इसी तरह मान, अर्थ और सुख को देती है । चतुर्थेश से युत नवमेश की दशा मनुष्यों को निश्रय कर के सुख देने वाली होती है ॥ १४ ॥ षष्ठस्य सप्तमस्यैको नायको मानराशिगः । दशा तस्य शुभा ज्ञेया तथा तेन युतस्य च ॥ १५ ॥ भाषा-षष्ठस्थान और सप्तम स्थान इन दोनों में से किसी एक स्थान का स्वामी नवम स्थान में हो तो उसकी दशा भी शुभ होती है। इसी तरह नवमेश से युत षष्ठेश या सप्तमेश होतो फल जानना चाहिए ॥ १५ ॥ एको द्विसप्तमस्थाननायको यदि सौख्यगः । तेन युक्तदशा ज्ञेया शुभदाऽऽहुमनीषिणः ॥ १६ ॥ भाषा-दूसरा और सप्तमस्थान में से किसी एक का स्वामी चतुर्थ भाव में .
१६ मध्यपाराशरी। होकर जिस से युक्त हो उस ग्रह की दशा शुभ देने वाली है। ऐसा महर्षियों ने कहा है ॥ १६ ॥ षष्ठाष्टमव्ययाधीशाः पञ्चमाधिपसंयुताः। तेषां दशा च शुभदा प्रोच्यते कालवित्तमैः ॥ १७ ॥ भाषा-षष्ठेश, अष्टमेश और व्ययेश यदि पञ्चमेश से युत हो तो उन की दशा काल को जान ने वाले पण्डितों ने शुभ कही है ॥ १७ ॥ सुखेशो मानभावस्थो मानेश: सुखराशिगः । तयार्दशां शुमामाहुज्यौतिश्शास्त्रविदो जनाः ॥ १८ ॥ भाषा-चतुर्थेश दशम भाव में, दशमेश सुखभाव में हो तो इन दोनों की दशा ज्योतिःशास्त्र को जान ने वाले पण्डित लोग शुभ कहते हैं ।। १८ ॥ सुखेशमानशमुतेशधर्मपा एकत्र युक्ता यदि यत्र कुत्र । तेषां दशा राज्यफलप्रदास्तैर्युक्तग्रहाणामपिदृग्युतैर्वा ॥ १९ ॥ भाषा-चतुर्थेश, दशमेश, पञ्चमेश और नवमेश जहां कहीं सब एक साय वैठे हों तो इन सब ग्रहों की दशा राज्यफल को देती है। और इन चारो प्रहों से युक्त या देखे जाते जो ग्रह हों उनकी दशा भी शुभ है ।। १६ ।। वाहनस्थानसंयुक्तमन्त्रनाथदशा शुभा । सुखराशिस्थकर्मेशदशा राज्यप्रदायिनी ॥ २०॥ भाषा-पञ्चमेश चतुर्थभाव में हो तो उसकी दशा शुभ है । और दशमेश चतुर्थभाव में हो तो उसकी दशा राज्य को देती है ॥ २० ॥ ताभ्यां युक्तस्य खेटस्य दृष्टियुक्तस्य चैतयोः। राज्यप्रदां दशामाहुर्विद्वांसो देवचिन्तकाः ॥ २१ ॥ भाषा-कर्मश और मन्त्रेश इन दोनों से जो प्रह युत और जो ग्रह देखा जाता हो उन दोनों की दशा राज्य देने वाली है । ऐसा देव को जानने वाले पण्डितों ने कहा है ॥ २१ ॥ कर्मस्थानस्यबुद्धीशदशा सम्पत्करी भवेत् ।
भाषाटोकासंवलिता। मानस्थिततपोधाशदशा राज्यप्रदायिनी ॥ २२ ॥ भाषा-दशम भाव में स्थित पञ्चमेश की दशा सम्पत्ति को करती है। दशम भावस्थित नवमेश की दशा राज्य को देती हैं ॥ २२ ॥ इति जरिसो निवास्यच्युतानन्दविरचितायां मभ्यगराशरीटोकायां चतुर्थः परिच्छेदः। - अथ पञ्चमपरिच्छेदः। अथ पञ्चविधां दशामाह- अथ वक्ष्ये खगेन्द्राणां भुक्तिं पञ्चविधामहम् । दशा चान्तर्दशा चैव ततोऽपि विदशा तथा ॥१॥ भाषा-स्पष्टम् ॥ १॥ अथ दशाशुभाशुभत्वमाह- सूक्ष्मभुक्तिः प्राणदशा एवं पञ्चदशाः स्मृताः! लग्नेशे स्वनवांशस्थे तस्य भुक्तिः शुभावहा ॥ २ ॥ स्वद्वादशांश के लग्ननाथे वा स्वहकाणगे । तस्य भुक्तिः शुभामाहुः यवनाः काळवित्तमाः ।। ३ ।। भाषा-लग्नेश अपने नवांश में स्थित हो तो उसकी दशा शुभ करने वाली होती है। लग्नेश अपने द्वादशांश में या अपने द्रेष्काण में होतो. काल के जानने वाले यवन लोग उसकी दशा शुभ दायिनी कहते हैं ।। २-३ ॥ अथ पुनस्तदेवाह- स्वत्रिंशांशे तथा मित्रत्रिंशांशेऽवस्थितो यदि । तस्य भुक्तिः शुभा प्रोक्ता कालविद्भिर्मुनीश्वरैः ।। ४ ॥ मित्रक्षेत्रनवांशस्थे मित्रस्य द्विरसांशके । तस्य मुक्तिः शुभा प्रोक्ता कालविद्भिर्मुनीश्वरः ॥ ५॥ भाषा-जो ग्रह मित्र के घर, मित्र के नवांश, या मित्र के द्वादशांश में RAM
१६
मध्यपाराशरी।
स्थित हो उसकी दशा शुभ है, यह काल के जानने वाले मुनीश्वर लोग कहते हैं॥५॥
बुद्धिक्षेत्रनवांशस्थे पुत्रस्य द्विरसांशके ।
मित्रद्रेष्काणगे वापि तस्य भुक्तिः शुभावहा ॥ ६॥
भाषा-पञ्चमभाव में या पञ्चम भाव के नवांश में या पञ्चम भाव के
द्वादशांश में या मित्र के द्रेष्काण में गत जो प्रह उसकी दशा शुभ देने वाली
होती है ॥ ६ ॥
तपोराशिनवांशस्थे धर्मस्य द्विरसांशके ।
गुरुद्रेष्काणगे वापि तस्य भुक्तिः शुभावहा ॥ ७ ॥
भाषा-नवमराशि के नवांश में, या नवम भाव के द्वादशांश में या
बृहस्पति के द्रेष्काण में जो प्रह हो उसकी दशा शुभ करने वाली होती है ॥७॥
सुखराशिनवांशस्थे वाहनद्विरसांशके।
सुखद्रेष्काणगे वापि तस्य भुक्तिः शुभावहा ॥८॥
भाषा-चतुर्थराशि के नवांश में या चतुर्थ भाव के द्वादशांश में या सुख-
भाव के द्रेष्काण में जो ग्रह हो उसकी दशा शुभ होती है ॥ ८॥
विलमनाथस्थितभांशनाथे मित्रांशके मित्रग्रहेण दृष्टे ।
सुहृद्दकाणस्य नवांशके वा तदास्य भुक्तिः शुभदां वदन्ति ॥९॥
भाषा-लग्नेश जिस राशि में बैठा हो उसके स्वामी के नवांश में या मित्र
के नवांश में हो, मित्र प्रह से देखा जाता हो या मित्र के ट्रेकाण पति के नवांश
में जो प्रह बैठा हो उसकी दशा शुभ होती है ॥६॥
अथ कष्टप्रद दशामाह-
अथ वक्ष्ये विशेषेण दशा कष्टप्रदा नृणाम् ।
षष्ठाष्टमव्ययेशानां दशा कष्टप्रदायिनी ॥१०॥
भाषा-अब इसके बाद कष्ट देने वाली दशा को कहता हूं। षष्ठेश, अष्ट-
श, और व्ययेश इनकी दशा कष्ट देने वाली होती हैं ॥ १० ॥
भाषाटोकासंलिता। १६ - - अथ ज्वरप्राप्तिदशामाह- मारकेशेन षष्ठेशे युक्ते लग्नाधिपे तथा । तस्य भुक्तौ ज्वरप्राप्तिः प्राहुः कालविदो जनाः ॥ ११ ॥ भाषा-मारकेश से युक्त षष्ठेश की दशा में ज्वर होता है। ऐसा कालज्ञों ने कहा है ॥ ११॥ अथाजीर्णजलदोषमरणदशामाह- सरोगेशः शारीरेशश्चन्द्रषड्वर्गगो यदि । जलदोषः तस्य भुक्तौ स्यादजीर्णो न संशयः ॥ १२ ॥ भाषा-षष्ठेश से युत लग्नेश चन्द्रमा के षडवर्ग में गत हो तो उसकी दशा में जल दोष और अजीर्ण होता है। इसमें संशय नहीं ॥१२॥ अथ वातदोषकारकदशामाह- षष्ठेशयुक्तलग्नेशो बुधषड्वर्गगो यदि । तस्य भुक्तौ भवेद्वायुः वातो वा देहजाडयकृत् ॥ १३ ॥ भाषा-षष्ठेश से युक्त लग्नेश बुध के षड्वर्ग में गत हों तो उस की दशा में वायु का प्रकोप होता है, या देह को दुर्बल करने वाला वातरोग होता है ॥१३॥ अथ ब्राह्मणेन पीडाकरणदशामाह- सारिनाथविलग्नेशो गुरुषड्वर्गगो यदि । तस्य भुक्तौ भवेद्रोगः पीडा वा ब्राह्मणेन तु ॥ १४ ॥ भाषा-अगर षष्ठेश से युत लग्नेश बृहस्पति के षड्वर्ग में हो तो उसकी दशा में रोगी और ब्राह्मणों से पीडा होती है ॥ १४ ॥ अथ स्त्रीगमनेन रोगकरणदशामाह सषष्ठेशो बिलग्नेशो मृगुषड्वर्गगो यदि । तस्य भुक्तौ भवेत् पीडा रोगः स्त्रीसङ्गमेन च ॥ १५ ॥ भाषा-अगर षष्ठेश से युत लग्नेश शुक्र के षड्वर्ग में गत हो तो उसकी दिशा में पीडा, और स्त्री के सङ्गम से रोग होता है ॥ १५ ॥ - -
-
२१
मध्यपाराशरी।
अथ सन्निरातकरणदशामाह-
सरोगेशो विलग्नेशः शनिषड्वर्गगो यदि
तस्य भुक्तौ भवेद्वातः सन्निपातोऽथवा नृणाम् ॥ १६ ॥
भाषा-अगर षष्ठेश से समन्वित लग्नेश शनि के षड्वर्ग में गत हो तो
उसकी दशा में वात रोग और सन्निपात मनुष्यों को होता है ।। १६ ।।
अथ शस्त्रघातादिकारकदशामाह-
लग्नेशरोगेशकयोभवेन्मारकभुक्तिषु ।
तदा ज्ञेयं महत्कष्टं शस्त्रघातादिकं भयम् ॥ १७ ॥
भाषा-लग्नेश और रोगेश की महादशा में मारकेश की अन्तर्दशा में
बड़े भारी कष्ट और शस्त्रघातादिक का भय होता है ।। १७ ॥
श्रथ रोगकरणदशामाह-
मृतौ स्थिताः सैंहिककेतुमन्दमहीसुताः स्वासविसूचिकाभिः ।
रोगो नराणामथ तस्य भुक्तौ भवेद्यदा मारकसंयुतिश्चेत् ॥ १८ ॥
भाषा-अष्टम भाव में राहु, केतु, शनि और मङ्गल स्थित हों तो उनकी
महादशा में मारकेश की अन्तर्दशा में स्वास, विसूचिका रोग होता है ॥ १८ ॥
अथ पुनर्दशाफलप्रस्तावनामाह-
एवं भ्रात्रादिभावानां नायको यत्र संस्थितः ।
तत्तषड्वर्गयोगेन तत्तद्भावफलं वदेत् ॥ १९ ॥
भाषा-इसी तरह भ्रात्रादिभावों का स्वामी जिस भाव में स्थित हो उस
भावके पतिके षड्वर्ग योग से उस भाव का फल कहना ॥ १६ ॥
अथ मृत्युकृदशामाह-
लग्नेशरोगनाथौ च निधनेशेन संयुतौ ।
मारकेशयुतौ क्रूरौ रोगनाथांशपौ यदा ॥ २० ॥
तस्य मुक्तौ विजानीयाद्वयथा शस्त्रेण वा नृणाम् ।
शुभयोगेन बाधा स्यात्यापयोगेन मृत्युकृत् ॥ २१ ॥
भाषाटोकासंवलिता। - भाषा-नापी लग्नेश और षष्ठेश, अष्टमेश से युत हो, या मारकेश से युत हो, या षष्ठेश के नवांश में हो तो उसके दशा में मनुष्यों को शस्त्र से व्यथा कहना चाहिए। अगर शुभप्रह से युत हो तो कुछ भय नहीं। पापग्रह के योग होने से मृत्यु होती है ॥ २०-२१ ॥ जीवाशनीववर्गेशान्मूलांशान्मूलवर्गतः । रोगादीन्प्रवदेत्तत्र तेषां भुक्तिवशात्फलम् ॥ २२ ॥ भाषा-स्पष्ट है ॥ २२ ॥ अथ जम्बुकभौतितो वधकरणदशामाह- विलग्ननाथस्य नवांशनाथो रन्ध्रशस्वस्थानपदृष्टियुक्तौ । मेषस्य षड्वर्गगतौ यदा तो भुक्तौ तयोर्जम्बुकभीतितो वधः॥२३॥ भाषा-लग्नेश का जो नवांश हो उसके स्वामी अष्टमेश और जिस स्थान में बैठा हो उसके जो स्वामी इन दोनों से देखा जाता हो और मेष के षड्वर्ग में गत हो तो इन दोनों के दशामें सियार का भय होता है ॥ २३ ॥ ओजवर्गगतो तो चेद्वयाघ्राझीति वदेन्नृणाम् । युग्मवर्गगतौ तौ चेत्कपिना नात्र संशयः ॥ २४ ॥ भाषा-अगर वे दोनों विषमराशिके वर्ग में गत हों तो व्याघ्र से भय कह- जा। यदि समराशि के वर्ग में गत हो तो वानर से भय कहना चाहिए ॥ २४ ।। श्रथान्यामपि भयदां दशामाह- कुलीरवर्गगतौ चेद्रासभाद्भयमादिशेत् । सिंहवर्गगतौ तौ चेद्भुक्तौ स्याद्वयाघ्रजं भयम् ॥ २५ ॥ भाषा-अगर वे दोनों कर्क के षस्वर्ग में गत हो तो उनके दशा में गदहे से भय होता है। सिंह के वर्ग में गत हों तो उनके दशा में वाघ से भय होता है २५ अलिवर्गगतौ भुक्तो गयोः सारङ्गजं भयम् । अथ कार्मुकवर्गस्थौ भुक्तौ स्यादश्वजं भयम् ॥ २६ ॥ भाषा-वृधिक के वर्ग में हों तो उनकी दशा में मृगा से भय होता है । के वर्ग में हो तो उन की दशा में घोड़े से भय होता है ।। २६ ॥
२२ मध्यपाराशरी। । कन्यावर्गगतौ तौ चेल्लूकाद्भयमादिशेत् । वणिग्वर्गगतौ तौ चेद्भुक्तौ तेषां मृगाद्भयम् ॥ २७ ॥ भाषा-कन्या के वर्ग मे गत हों तो भालू से भय होता है । तुला राशि के वर्ग में हो तो उनकी दशा में मृगा से भय होता है ॥ २७ ॥ मृगवर्गगतौ भुक्तो तयोः कण्टकजं भयम् । मीनवर्गगतौ भुक्तो मेषाश्वग्रहज भयम् ॥ २८ ॥ भाषा-मकर के वर्ग में गत हों तो कांटे से भय होता है। अगर वे दोनों मीन के वर्ग में गत हो तो मेढा, घोडा और ग्रह इन से उत्पन्न भय होता है ॥२८॥ कुम्भवर्गगतौ तौ चेद्गोलाङ्ग्लान्महद्भयम् । एवं देहादिभावानां षड्वर्गगतिभिः फलम् ॥ २९ ॥ भाषा-कुम्भ के वर्ग मे गत हों तो गोलाङ्गल से भय होता है। इस तरह लग्नादि भावों का षडवर्ग की गति से फल जानना ॥ २६ ॥ अथ वृषघाताम्मरणादा दशामाह- लग्नेश्वरो रन्ध्रपतिश्च युक्तौ वृषे वृषांश वृषभटकाणे । स्थिती भवतां यदि वा वृषेण घातात्तयो मरणं हि भुक्तौ ॥३०॥ भाषा-लग्नेश और अष्टमेश दोनों एक स्थान स्थित होकर वृष राशि में या उसके नवांश में या उसके हकाण में स्थित हों तो उनकी दशा में वृष ( वरद ) से मनुष्य की मृत्यु होती है ॥ ३० ॥ वृषे युग्मांशगौ तौ चेद् व्याघ्रस्याघात भयम् । वृषे काशगौ तौ चेद्धनुराद्यैः कल्पयेद्भयम् ॥ ३१ ॥ भाषा-वे दोनों वृष में स्थित होकर मिथुन के नवांश में हो तो उनकी दशा में बाघ के पाघात जन्य भय होता है। अगर वृष राशि में बैठकर कांश में गत हो तो उनकी दशा में धनुष श्रादि से भय कहना ॥ ३१॥ कन्यांशगौ तौ चेत् कपिना नात्र संशयः। वृषे तुलांशगौ तौ चेद् व्याघ्रव्याघाततो मतिः ॥ ३२ ॥ . .
भाषाटोकासंवलिता। २३ भाषा-यदि वृष में बैठकर कन्या के नवांश में हो तो उनकी दशा में वानर के आघात से भय कहना, मगर वृष राशि में बैठकर तुला में हो तो बाफ से भय कहना ॥ ३२॥ वृषे कौशिगौ तौ चेदश्वात्पीडा प्रजायते । वृषे मृगांशगौ तौ चेन्माहिषेण मृतिभवेत् ॥ ३३ ॥ भाषा-अगर वृष राशि में स्थित होकर धनु के नवांश में हों तो उनकी दशा में घोड़े से भय कहना। यदि वृष राशि में स्थित होकर मकर के नवांश में गत हो तो उनकी दशा में महिष से भय कहना ॥ ३३ ॥ वृषे कुम्मांशगौ तौ चेद् गोलाङ्ग्लान्मृतिर्भवेत् । वृषे मीनांशगौ तौ चेत्तयोर्मुक्तो मृगाद्भयम् ॥ ३४ ॥ भाषा- यदि वृष राशि में स्थित होकर कुम्भ के नवांश में हो तो उनकी दशा में गोलाङ्गूल रोग से मरण कहना । अगर वृष राशि में स्थित होकर मीन के नवांश में हो तो उनकी दशा में हरिण से भय कहना चाहिए ॥ ३४ ॥ एवं सञ्चिन्त्य मतिमान् पित्रादीनां मृतिं वदेत् ॥ ३४ ॥ भाषा-इस तरह निश्चय करके पितामाता इत्यादि का मरण कहना चाहिये३४३ अथ सर्पान्मरणयोगमाह- शरीरनाथो मरणाधिपेन युक्तो मृगेन्द्रे तु मृगाधिपांशाः। तयोर्विपाके भयमाखुना मृति सात्तदा प्राहुरुदारचित्ताः ॥३॥ भाषा-लग्नेश अष्टमेश से युत सिंह राशि में हो या मकर के स्वामी के नवांश में हो तो उन दोनों (लग्नेश और मष्टमेश ) की दशा में मूस से भय और सर्प से मरण शास्त्रज्ञ उदार चित्त वाले ज्योतिषियों कोकहना चाहिए ॥३५।। अथ कप्यादिभिर्मरणयोगमाह- सिंहे कन्यांशगौ तौ चेत्कपिना च तदा मृतिः । मृगराजे तुलांशस्थौ तयोर्भुक्तौ मृति वदेत् ॥ ३६ ॥ भाषा-लग्नेश और अष्टमेश सिंह राशि में होकर कन्या के नवांश में - मध्यपाराशरी। गत हों तो उसकी दशा में वानर से मरण कहना चाहिए। अगर सिह में बैठकर तुल के नवांश में गत हो तो उनकी दशा में किसी विशेष कारण से मरण कहना चाहिए ॥ ३६॥ अल्यंशगौ मृगेन्द्रे च तयोर्दाये सरीसृपात् । चापांशगौ यदा सिंहे तद्वर्षे श्वान्मृति वदेत् ।। ३७ ॥ भाषा-अगर सिंह में बैठकर वृश्चिक के नवांश में हो तो उनकी दशा में साँप से मरण कहना चाहिए। जब वे दोनों सिंह में बैठकर धन के नवांश में गत हों तो उस वर्ष में कुत्ते से मरण कहना चाहिए ॥ ३७ ।। मृगांशगौ मृगेन्द्रे च तयोर्दाये ज्वरान्मृतिः । कुम्भांशकगतौ तौ चेन्मृगराजे नृपाद्भयम् ॥ ३८ ॥ भाषा-सिंह में बैठकर मकर के नवांश में वे दोनों बैठे हों तो उनकी दशा में गदहे से मरण कहना चाहिए। अगर सिंह में बैठा हुआ वे दोनों कुम्भ के नवांश में हों तो उनकी दशा में राजा से भय कहना चाहिए ॥ ३८ ॥ मीनांशकगतौ सिंहे सारङ्गाद्भयमेतयोः । सिंहे मेषांशगौ तौ चेद्गोमायोद्भयमादिशेत् ॥ ३९ ॥ भाषा-अगर सिह में बैठकर मौनांश में गत हों तो सारङ्ग (हाथी) (सारङ्गः पुंसि हरिणे चातके च मताज इति मेदिनी ) से भय कहना चाहिये। अगर सिंह में बैठकर मेष के नवांश में गत हों तो गोमायु (सियार ) (स्त्रियां शिवा भूरिमायगोमायुमृगधूर्तका इत्यमरः ) से भय कहना चाहिए ॥ ३६ ॥ वृषांशगौ च सूर्य तयोर्दाये शुना मृतिः। युग्मांशगौ तौ सिंहे च गोलाङ्गलाद्भयं तयोः ॥ ४०॥ भाषा-अगर सूर्य के राशि (सिह) में बैठकर वे दोनों वृष के नवांश में हो तो उनकी दशा में कुत्ते के काटने से मरण कहना चाहिए। अगर सिंह में बैठकर मिथुन के नवांश में हों तो उनकी दशा में गोलागून से भय कहना चाहिए ॥४॥ कौशगौ तौ सिंहे. तु अग्निदाहान्मतिं गृहे ।
भाषाटीकासंघलिता। २५ m - एवं भ्रात्रादिभावानां तत्तद्भुक्तौ मृति वदेत् ॥४१॥ भाषा-अगर सिंह में बैठकर कर्क के नवांश में गत हों तो उनकी दशा में घर में अग्निदाह से मरण कहना चाहिए। इस तरह भाई भादि भावेश के दशा में भाई आदि का मरण कहना चाहिए ।। ४१ ।। अथ पुनर्वाजिकृतमरणयोगमाह- देहाधिपो मृत्युपसंयुतश्च चापांशगौ कार्मुकराशिगौ चेत् । दाये तयोर्वाजिकृतं च मृत्यु बदन्ति तत्कालविदो महान्तः॥४२॥ भाषा-लग्नेश, अष्टमेश से युत होकर धनु राशि में स्थित होकर धनु के नवांश में.गत हों तो उनकी दशा में घोड़े से मरण कहना चाहिये । यह काल को जानने वाले बड़े लोग कहते हैं ॥ ४२ ॥ . अथ धनुराशिस्थमकरादिनवांशगतयोस्तयोर्दशाफलमाह- चापे मृगांशगौ तौ चेत्सारङ्गाद्भयमादिशेत् । हये कुम्भांशगौ तौ चेद्वराहाद्भयमादिशेत् ।। ४३ ॥ भाषा-लग्नेश और अष्टमेश धनुराशि में स्थित होकर मकर के नवांश में हो तो उनकी दशा में सारङ्ग (हाथी) से भय कहना चाहिए। अगर वे दोनों धनु राशि में बैठकर कुम्भ के नवांश में हों वो उसकी दशा में वराह (सूगर ), से भय कहना चाहिए ।। ४३ ॥ हये मीनांशगौ तौ चेत्याके नक्राद्धयं भवेत् । मेषांशगौ तौ चापे. तु तयोर्दाये चतुष्पदात् ॥ ४४ ॥ भाषा-अगर धनु राशि में स्थित होकर मीन के नवांश में हों तो उनकी दशा में नक ( गोह, नाक ) से भय कहना चाहिए। अगर धनु राशि में स्थित होकर मेष के नवांश में स्थित हों तो उनकी दशामें चतुष्पद (घोड़ा, बैल, गदहा, हाथी इत्यादि) से भय कहना चाहिए ॥ ४४ ॥ हये वृषांशगौ तौ चेद्रासभाद्भयमादिशेत् । युग्मांशगौ तु चापे तु वानराद्भयमादिशेत् ॥ ४५ ॥ - मध्यपाराशरी। : चापे *2 भाषा-अगर धनु में स्थित होकर वृष के नवांश में गत हों तो उनकी दशा में गदहे से भय कहना चाहिए। अगर धनु में स्थित होकर मिथुन के नवांश में बैठा हों तो उन की दशा में बन्दर से भय कहना चाहिए ॥ ४५ ॥ कांशगौ हयाङ्गे तु चाखुना भयमेतयोः । सिंहांशगौ हयाङ्गे तु जम्बुकाद्भयमादिशेत् ।। ४६ ॥ भाषा-अगर धनु राशि में बैठकर कर्क के नवांश में गत हों तो उन की दशा में मूसा से भय कहना चाहिए। अगर धनुराशि में स्थित होकर सिंह के नवांश में गत हों तो उनकी दशा में सियार से भय कहना चाहिए ॥ ४६ ॥ कन्यांशगौ तु तु गोलागृलाद्भयं वदेत् । तुलांशगौ हयाङ्गे तु उष्ट्रान्मरणमेतयोः ॥ ४७ ॥ भाषा-अगर वे दोनों धनु राशि में स्थित होकर कन्या के नवांश में गत हों तो गोलाङ्गुल से भय कहना चाहिए। अगर धनु में स्थित होकर तुला के नवांश में गत हों तो उनकी दशा में ऊँट से भय कहना चाहिर ।। ४७ ॥ अल्यंशगो हयाने तु तयोर्दाये सरीसृपात् । एवं भ्रात्रादिभावानां फलमाहुर्मनीषिणः ॥ ४८ ॥ भाषा-अगर धनु में स्थित होकर पश्चिक के नवांश में स्थित हो तो उनकी दशा में सर्प आदि से भय होता है। इस तरह भाई आदि भावेश वध से विद्वानों ने फल कहा है ॥ ४८ ॥ अथ मकरराशिस्थमकरादिनवाशगतयोस्तयोः फलमाह- विलग्नपो नैधननायकश्च मृगे मृगांशावगतौ च युक्तौ । प्रीतिर्भवेदाशु तयोहि मुक्ती विवाहहेतु: प्रवदन्ति सन्तः ।।४९॥ भाषा-लग्नेश और अष्टमेश मकर राशि में गत होकर मकर के नवाथ में गत हों तो उनकी दशा में शीघ्र विवाह के वास्ते प्रीति होती है, ऐसा विद्वानों ने कहा है ॥ ४६॥ कुम्भाशगी मुगाङ्गे च मल्लकाद्भयमादिशेत् । wise
भाषाटोकासंलिता।
२७
षांशगौ मृगाङ्गे च सारङ्गाद्भयमेतयोः ॥ ५० ॥
भाषा-अगर मकर राशि में बैठकर कुम्भ के नवांश में हों तो उनकी
दशा में भालू से भय कहना चाहिए। अगर मकर राशि में स्थित होकर मोन
के नवांश में स्थित हों तो उनकी दशा में सारङ्ग (हाथी ) से भय कहना
चाहिये ॥ ५० ॥
मेषांशगौ मगाङ्गे तु जलाद्भयविनिर्दिशेत् ।
वृषांशगौ मृगास्ये तु वनाद्भयविनिर्दिशेत् ॥ ५१ ।।
भाषा-अगर मकर में स्थित होकर मेष के नवांश में स्थित हों तो उनकी
दशा में जल से भय कहना चाहिए। अगर मकर में स्थित होकर वृष के नवांश ।
में स्थित हों तो वज्र से भय कहना चाहिए ।। ५१ ॥
युग्मांशगौ मृगाङ्गे तु हरिणान्मृतिरेतयोः ।
कौशगौ मृगास्ये तो तयोर्दीये मृतिर्गजात् ॥ ५२ ॥
भाषा-अगर मकर राशि में स्थित होकर :मिथुन के नवांश में स्थित हों
तो उनकी दशा में हरिण से मरण कहना चाहिए। अगर मकर राशि में स्थित
होकर कर्क के नवांश में स्थित हों तो उनकी दशा में हाथी से मरण कहना
चाहिए ॥ ५२॥
सिंहांशगौ मृगाङ्गे तु महापातक भयम् ।
कन्यांशगौ मृगाङ्गे तु वानराद्भयमादिशेत् ॥ ५३ ॥
भाषा-अगर मकर में बैठकर सिंह के नवांश में गत हों तो महापातक का
भय कहना चाहिए। अगर मकर में स्थित होकर कन्या के नवांश में स्थित हों
तो उनकी दशा में वानर से भय कहना चाहिए ॥ ५३ ॥
तुलांशगौ मृगास्ये तु नकुलान्मृतिरेतयोः ।
वृश्चिकांशगौ मृगास्ये तु मार्जारान्मृतिरादिशेव ॥ ५४ ॥
भाषा-अगर मकर में स्थित होकर तुल के नवांश में स्थित हों तो उनकी
दशामें नकुल ( सपनौर) से भय कहना चाहिए। अगर मकर राशि में स्थित
होकर वृश्चिक के नवांश में स्थित हों तो बिल्ली से भय कहना चाहिए ॥ ५४॥
२८
मध्यपाराशरी।
धन्वंशगौ मृगास्पे तु रासभायमादिशेत् ।
एवं निश्चित्य मतिमान् पित्रादीनां फलं वदेत् ।। ५५ ॥
भाषा-अगर मकर राशि में स्थित होकर धनु के नवांश में गत्त हो तो
गदहे से भय कहना चाहिए। इस तरह निश्चय करके पिता, माता, भाई इत्यादि
का फल कहना चाहिए ।। ५५ ॥
इति जरिसो निवास्यच्युतानन्दशर्मविरचितायां मध्यपाराशरी-
टीकायां पञ्चमः परिच्छेदः ।
-
अथ षष्ठ परिच्छेदः।
अथ ग्रहाणां जातिभेदात्फलकथनार्थप्रस्तावनामाह-
अथ वक्ष्ये खगेन्द्राणां जातिभेदात्फलागमम् ।
बालानां बोधनार्थाय सारं संगृह्य शास्त्रतः॥१॥
भाषा-अब इसके अनन्तर शास्त्रों से सार निकाल कर बालकों के शान
के लिये ग्रहों के जाति भेद से फल कहता हूँ ॥१॥
अथ ग्रहागां जातिभेदानाह-
वित्री देवेष्यभृगुजौ क्षत्रियो रविभूमिजौ।
वैश्यौ निशाकरबुधौ शनिः शूद्रस्तमोऽन्त्यजः ॥ २ ॥
भाषा-इसका अर्थ लघुपाराशरी में स्पष्ट किया गया है ॥२॥
अथ राशीनां विप्रादिविभागमाह-
मीनादयः क्रमादेते विप्रक्षत्रविशोऽघ्रिजाः ।
एतेषां दृष्टियोगाभ्यां फलमाहुर्मनीषिणः ॥ ३ ॥
भाषा-मीन से लेकर क्रम से बारह राशियां ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शर,
होते है। जैसे मीन ब्राह्मण, मेष क्षत्री, वृष वैश्य, मिथुन शूद, फिर कर्क ब्राह्मण
सिंह बत्री इत्यादि इन राशियों के दृष्टि और योग से पण्डितों ने फल कहा है ॥३॥
भाषाटोकासंवलिता। अथ कारकप्रहानाह-- n सूर्यो गुरुः कुजः सोमो गुरुजश्च सितः शनिः। गुरुश्चन्द्रेज्यमन्दाश्च क्रमशो भावकारकाः ॥४॥ भाषा-रवि, गुरु, मङ्गल, सोम, बृहस्पति, बुध, शुक्र, शनि बृहस्पति, सोम, बृहस्पति, और शनि क्रमसे तन्वादि भाव कारक होते हैं । अथ मतान्तरेण तानेवाह- पिता रविर्मातृकरः शशाडो भ्राता बुधार्की भृगुनन्दनश्च । भौमा सुतो मित्रग्रहो रविः स्याच्छत्रुग्रहो राहुशनैश्चरौ स्तः ॥५॥ भाषा-रवि पितृकारक, चन्द्रमा मातृकारक, बुध शनि और शुक भ्रातू कारक, माल पुत्र कारक, रवि मित्र कारक और शत्रुग्रह राहु और शनैश्वर होते हैं ॥५॥ अथ प्रकारान्तरेण तानेवाह- पिता रवि मातृकरः शशाङ्को भ्राता कुजो मातुलवर्गसौम्यः । पुत्रो गुरुर्भार्गवकामिनीशो मित्रो रवी राहुशनी च पात् ॥ ६ ॥ भाषा-स्पष्ट है।॥ ६ ॥ श्रथ सहायकप्रहानाह- शनिभौमौ पितृक्षेत्रे पक्षा जीवज्ञभार्गवाः । मातुर्भावे तु राजानौ रविचन्द्रमसौ स्मृतौ ।। ७ ।। भूमनुनायको ज्ञेयो बुधः सूनुः प्रकीर्तितः । सचिवौ भृगुजीवी च दृष्टियोगफलं पृथक् ॥ ८॥ भाषा-शनि और मजल पितृ भाव में सहायक होते हैं। मातृभाव में वृहस्पति, बुध और शुक्र सहायक होते हैं। रवि, चन्द्रमा राजा, माल नायक, बुध कुमार, बृहस्पति और शुक्र मन्त्री हैं। इन सब ग्रहों के दृष्टि योग से अलग। २ फल होता है ।। ७-८ ॥ अथ स्थानविशेषे पितृकारकमाह- शनि च मेषे पितरमाहुः कालविदोजनाः। । - स०
३०
मध्यपाराशरी।
प्रहाणां फलदातृत्वं तत्तत्पाके विनिर्दिशेत् ॥ ९॥
भाषा-मेष राशि गत शनि हो तो पितृ कारक होता है। प्रहों को फल
देने की शक्ति उनकी दशा में होती है ॥६॥
यद्धावेशो यस्य षवर्गसंस्थस्तत्तत्पाके द्रव्यलाभो नराणाम् ।
यत्तद्रव्यं तस्य खेटस्य विन्द्यात्तत्तद्रव्यं तस्य पाके वदन्ति ॥१०॥
भाषा-जो भावेश जिस प्रह के षड्वर्ग में स्थित हो उसके दशामें मनुष्यों
को द्रव्य लाभ होता है। किस ग्रह के दशा में किस द्रव्य की प्राप्ति होनी चाहिए,
इसके लिये कहते है कि जिस ग्रह का जो द्रव्य है उस द्रव्य की प्राप्ति कहना
चाहिए ॥ १० ॥
अथ पाकेशस्य प्रहाणां नाशगतत्देन फलमाह-
पाकेयो भास्करांशस्थे भूपान्मानं विनिर्दिशेत् ।
अथवा पितृवर्गाद्वा चन्द्रांशान्मातृवर्गतः ॥ ११ ॥
भाषा-दशा के स्वामी रवि के नवांश में स्थित हो तो राजा से मान होता
है, अथवा पिता के सम्बन्धी जनों से मान होता है। चन्द्रमा के नवांश में स्थित
हो तो मातु वर्ग से सम्मान होता ।। है ११ ॥
कुजांधात्पुत्रवर्गेण नायकाद्वा फलं वदेत् ।
सौम्यांशाद् भ्रातृवर्गेण राजपुत्रेण वा फलम् ॥ १२ ॥
भाषा-अगर दशा के स्वामी मङ्गल के नवांश में स्थित हो तो पुत्रवर्ग से
अथवा सेना नायक से सम्मान होता है। बुध के नवांश में स्थित हो तो भ्रातः
वर्ग से अथवा राजपुत्र से सम्मान होता है।॥ १२ ॥
गुर्वेशे मातृवर्गोशत्सचिवाद्वा फलं वदत् ।
शुक्रांशान्मातवर्गेण स्त्रीवर्गाद्वाफलं वदेत् ॥ १३ ॥
भाषा-अगर दशा के स्वामी बृहस्पति के नवांश में स्थित होती मातृवर्ग
या मन्त्री के द्वारा फल कहना चाहिए । शुक्र के नवांश में स्थित हो तो मातृवर्ग
या ची वर्ग के द्वारा फल कहना चाहिए ॥ १३॥
भाषाटोकासंचलिता।
३१
शन्यंशाच्छूद्रवर्गेण प्रेष्यवर्गात्फलं तथा ।
राहोः फलं शूदवर्गात्कचिदाहुर्मनीषिणः ॥ १४ ॥
भाषा-अगर दशा के स्वामी शनि के नवांश में स्थित हो तो शूद्र वर्ग से
या भृत्य वर्ग से सम्मान होता है । किसी किसी का मत है कि राहु के नवांश में
स्थित दशा के स्वामी शूद वर्ग से फल को देता है ॥ १४ ॥
पाके फलं पैतृक नभवेच्छनिभौमयोः ।
पाके जीवज्ञशुक्राणां मातुलाद् मृत्यवर्गतः ॥ १५ ॥
भाषा-शनि और मङ्गल के दशा में पिता सम्बन्धी फल नहीं होता है।
बृहस्पति और शुक्र के दशामें मातुल तथा भृत्यवर्ग से फल नहीं होता है यह
किसी का मत हे॥ १५॥
दशाविपाके सुरपूजितस्य ब्रह्मत्वता ब्राह्मणजातिमूलात् ।
अंशानुरूपं फळमाहुराः पादे दशायाश्च वदन्ति धीराः ॥१६॥
भाषा-वृहस्पति के दशा में ब्रह्मत्व से अथवा ब्राह्मण जाति के कारण
अंशानुरूप फल को देते हैं । अर्थात् पहला नवांश ( ३।२०) में रहे तो थोड़ा
‘फल, उस से ज्यादा दूसरा नवांश ( ६।४० ) में एवं ३० अंश से रहे तो पूरा
फल देते है ॥ १६ ॥
इति जरिसो निवास्यच्युतानन्दशर्मविरचितायां मध्यपारा-
शरीटीकायां षष्ठः परिच्छेदः ।
-
अथ सप्तमः परिच्छेदः।
अथ विंशोत्तरीदशाक्रममाह-
फलानि नक्षत्रदशा प्रकारेण विवृण्महे ।
दशा विंशोत्तरी चात्र ग्राद्या नाष्टोत्तरी मता ॥ १ ॥
कृत्तिकालंगणस्तत्र यावजन्मःगं तथा ।
नवभिश्च हरेद्भागं शेषं तु स्वदशा भवेत् ॥ २ ॥
३२ मध्यपाराशरी। .. - रवी रसो विधोः पक्तिभौमे सप्त विधुन्तुदे । अष्टादशः सुराचार्य षोडशैकोनविंशतिः ॥३॥ शनी सप्तदशः सौम्ये केतौ सप्त प्रकीर्तितः । नखाः शुक्रस्य विज्ञेया विंशोत्तरशतं मतम् ॥ ४ ॥ भाषा-ये सब श्लोक स्पष्ट हैं। अथान्तर्दशानयनमाह- रव्यादीनां दशा गुण्या त्रिभिः स्वस्वदशाहता। घसाधन्तर्दशामानं विंशोत्तरशतात्मके ॥ ५ ॥ भाषा-स्पष्ट है। अथ मेषगौ समुद्भवबालकस्य मारकवि वारे विशेषमाह- मन्दसौम्यसिताः पापाः शुभौ गुरुदिवाकरौ । न शुभं योगमात्रेण प्रभवेच्छनिजीवयोः ॥ ६ ॥ परतन्त्रस्य जीवस्य पापकर्मापि निश्चितम् । कविः साक्षानिहन्तास्यान्मारकत्वेन लक्षितः ॥ ७॥ मन्दादयो न हन्तारो भवेयुः पापिनो ग्रहाः । शुभाशुभफलान्येवं ज्ञातव्यानि क्रियोद्भवे ॥८॥ भाषा-शनि, बुध और शुक्र पाप ग्रह हैं। बृहस्पति और रवि शुभ प्रह है । अगर बृहस्पति के साथ शनि बैठा हो तो बृहस्पति में भी शुभत्व नहीं रहवा है, क्योंकि परतन्त्र होकर वहस्पति पाप करने वाला होता है, यह निश्रित है। अगर शुक्र मारकेश होतो स्वयं शुक्र मारने वाला होता है। शनि आदि पापी अह मारते नही है, जिसको मेषराशि में जन्म है, उसको यह फल होता है।७८) अथ वृषोद्भवे विशेषमाह- जीवशुक्रेन्दवः पापा: शुभौ शनिशशीसुतौ। राजयोगकरः साक्षादेक एव रखेः सुतः॥९॥ .
भाषाटीकासंघलिता। - भाषा-बृहस्पति, शुक्र और चन्द्रमा पाप ग्रह हैं, शनि और बुध शुभग्रह है। केवल एक शनि राजयोग कारक होता है ॥६॥ जीवादयो ग्रहाः पापाः सन्ति मारकलक्षणाः। बुधैस्तत्र फलान्येवं ज्ञेयानि वृषजन्मनः ॥ १० १०॥ भाषा-जीवादि प्रह (बृहस्पति, शुक्र, चन्द्रमा ) मारक ग्रह होते हैं । इस तरह वृष राशि में उत्पन्न बालक का फल पण्डितों को जानना चाहिए ॥१०॥ अथ मिथुनोद्भवस्य विशेषतामाह- भौम वारुणाः पापा एक एव कविः शुभः । शनश्चरेण जीवस्प योगो मेषभवो यथा ॥ ११ ॥ भाषा-मङ्गल, बृहस्पति, रवि पाप ग्रह हैं । केवल एक शुक्र शुभ ग्रह है। मेष राशि के लिये जैसे शनि से युत बृहस्पति पापग्रह माना गया है, वैसे यहां पर भी जानना, केवल बृहस्पति पाप नहीं ॥ ११ ॥ नार्य शशी निहन्ता स्यात्कारयेत्पापनिष्फलम् । ज्ञातव्यानि द्वन्द्वजस्य फलान्येतानि नारीभिः ॥ १२ ॥ भाषा-चन्द्रमा पाप ग्रह होकर भी कारक नहीं होता है, केवल निष्कला पाप को कराता है। इस तरह मिथुन में उत्पन्न का फल जानना ॥ १२ ॥ अथ कुलीरसम्भवस्य विशेषमाह- भार्गवन्दुसुतौ पापो भूसुताङ्गिरसौ शुभौ । एक एव भवेत्साक्षाद् भूसुतो योगकारकः ॥ १३ ॥ भाषा-शुक और बुध पाप ग्रह है। मङ्गल और बृहस्पति शुभ ग्रह है। कैवल एव मङ्गल योग कारक होता है ॥१३॥ निहन्ता कविरन्ये तु पापिनो मारकायाः। कुलीरसम्भवस्यैवं फलान्यूद्यानि सरिभिः ॥१४॥ भाषा-शुक्र मारक होता है । और जो पाप ग्रह हैं वे भी मारक होते हैं कर्क राशि में उत्पन्न का यह फल जानना ॥ १४ ॥ -
मध्यपाराशरी ।
-
-
अथ सिंहोद्भवस्य फलमाह-
रौहिणेयसितौ पापो कुजजीवौ शुभावहौ ।
प्रमवेद्योगमात्रेण न शुभं कुजशुक्रयोः ॥ १५ ॥
भाषा-रोहिणेय (बुध) और शुक्र पाप ग्रह है। मङ्गल और बृहस्पति
शुभ प्रह है । अगर शुक्र मङ्गल से युत हो तो शुभ कारक नहीं होता है ॥१५॥
घ्नन्ति सौम्यादयः पापा मारकत्वेन लक्षिताः।
एवं फलानि वेद्यानि सिंहजस्य मनीषिभिः॥ १६ ॥
भाषा-अगर मारक बुधादि पाप ग्रह हो तो मारक होते हैं। सिंह राशि
में उत्पन्न बालक का फल पण्डितों को इस तरह जानना चाहिए ॥ १६ ॥
अथ कन्योद्भवस्य फलान्याह-
कुजजीवेन्दवः पापा एक एव भृगुः शुभः ।
भार्गवेन्द्रसुतावेव भवेतां योगकारको ॥ १७ ॥
भाषा-माल, बृहस्पति और चन्द्रमा पाप ग्रह हैं । केवल एक शुक शुभ
मह है। शुक्र और बुध निश्चय करके योग कारक होते हैं ॥१७॥
न हन्ता कविरन्ये तु मारकास्ते कुजादयः ।
प्रतीक्ष्येत फलान्येवं कन्याराशिभवस्य हि ॥ १८ ॥
भाषा-शुक्र मारक नहीं होता है। अन्य कुजादि पाप ग्रह मारक होते
हैं। कन्या राशि में उत्पन्न बालक का फल की इस तरह प्रतीक्षा करना चाहिए॥१८॥
अथ तुलोद्रयस्य फलान्याह-
जीवाभूमताः पापाः शनैश्चरबुधौ शुभौ ।
भवेतां राजयोगस्य कारको चन्द्रचन्द्रजौ ॥ १९ ॥
भाषा-वृहस्पति, रवि और माल पाप ग्रह है। शनि और बुध शुभ है।
न्द्रिमा और बुध राजयोग कारक होते हैं ॥१६॥
कुजो न हन्ता जीवाद्याः परे मारकलक्षणाः ।
निहन्तारः फलान्येवं ज्ञातव्यानि तुलाभुवः ॥ २० ॥
भाषाटीकासंवलिता। ३५ भाषा-माल मारक नहीं होते हैं। और जीवादि पापग्रह मारक होते हैं। इस तरह तुला राशि में उत्पन्न बालक का फल जानना ॥ २० ॥ अथ वृश्चिकजन्मनः फलमाह- सौम्यभौमसिताः पापाः शुभी गुरुनिशाकरौ । सूर्य चन्द्रमसावेव भवेतां योगकारको ॥ २१ ॥ भाषा-बुध, माल और शुक्र पाप. प्रह है, वृहस्पति और चन्द्रमा शुभ अह हैं । और सूर्य, चन्द्रमा राजयोगकारक होते हैं ॥ २१ ॥ जीवो न हन्ता सौम्याद्याः परे मारकलक्षणाः । तत्तत्फलानि विज्ञेयान्येवं वृश्चिकजन्मनः ।। २२ ॥ भाषा-वृहस्पति मारक नहीं होता, अन्य सौम्यादि पापग्रह मारक होते हैं। इस तरह वृद्धिकोत्पन्न बालक का फल जानना ।। १२॥ अथ धनुर्जन्यफलमाह- एक एव कविः पापः शुभौ भौमदिवाकरौ । योगी भास्करसौम्याभ्यां न तु हन्तांशुमत्सुतः ॥ २३॥ भाषा-केवल एक शुक पाप ग्रह है। माल और सूर्य शुभ हैं। सूर्य और बुध राजयोग कारक होते हैं । अंशुमत्सुत (शनि ) मारक नहीं होता ॥२३॥ घ्नन्ति शुक्रादया पापा मारकत्वेन लक्षिताः। ज्ञातव्यानि फलान्येवं धनुषश्च मनीषिभिः ॥ २४ ॥ भाषा-शुक श्रादि के पाप ग्रह मारक होते हैं, इस तरह धनु का फल पण्डितों को जानना चाहिए ॥ २४ ॥ कुजजीवेन्दवः पापाः शुभौ भार्गवचन्द्रजौ । स्वयं चैव न इन्ता स्यान्मन्दो भौमादयः परे ॥ २५ ॥ तळक्षणा निहन्तारः कविरेकः सुयोगकृत् । ज्ञातव्यानि फलान्येवं बुधैश्च मृगजन्मनः ॥ २६ ॥ भाषा-मङ्गल, गुरु और चन्द्रमा पाप ग्रह है। शुक्र और बुध शुभ ग्रह मध्यपाराशरी। हैं। स्व शनि मारक नहीं होता। अन्य भौमादि पाप प्रह तल्लक्षण (मारक के लक्षण ) होने से मारक होते हैं। केवल एक शुक्र योग कारक होता है। इस तरह मकर राशि का फल जानना ॥ २५-२६ ॥ श्रथ कुम्भजन्मनः फलमाह-- जीवचन्द्रकुजाः पापा एको दैत्यगुरुः शुभः । राजयोगकरो भौमः कविरेव बृहस्पतिः ॥ २७॥ न हन्ता नन्ति भौमाद्या मारकत्वेन लक्षिताः। एवमेव फलान्यूह्यान्येवं हि घटजन्मनः ॥ २८॥ भाषा-बृहस्पति, चन्द्रमा और मङ्गल पापग्रह हैं। केवल एक दैत्यगुरू (शुक्र ) शुभ है । मङ्गल और शुक्र राजयोग कारक हैं। बृहस्पति मारक नहीं होता, भौमादि पाप ग्रह (माल, चन्द्रमा, बृहस्पति) मारकेश होने से मारक होते हैं। इस तरह कुम्भ राशि का फल जानना चाहिए ॥ २७-२८ ॥ अथ मीनजन्मनः फूलमाह- मन्दशुक्रांशुमत्सौम्याः पापा भौमविधू शुभौ । महीसुतगुरू योगकारको नैव भूसुतः ॥ २९ ॥ मारको मारकाभिज्ञो मन्दसौ नन्ति पापिनौ । इत्यूह्यानि बुधैस्तत्र फलानि झपजन्मनः ॥ ३० ॥ भाषा-शनि, शुक्र, रवि और बुध पापग्रह हैं। माल और चन्द्रमा शुभ प्रह है। माल और वृहस्पति योगकारक होते हैं। मारक लक्षण लक्षित भी माल मारक नहीं होता। पापी शनि और बुध मारक लक्षण लक्षित होने से मारक होते हैं। इस तरह मीन का फल जानना || २६-३०॥ श्रथ मारकविचारेऽस्य शास्त्रस्य विशेषतामाह- एतच्छास्त्रानुसारेण मारकाभिर्दिशेद् बुधः । चन्द्रसूयौँ विना सर्वे मारका: परिकीर्तिताः ॥ ३१॥ स्वदशायां स्वभुक्तौ च नराणां निधनं नहि । - - भाषाटीकासंघलिता। क्वचिद भुक्तौ समिच्छन्ति स्वभुक्तौ न कदाचन ॥३२॥ भाषा-पण्डित को इस शास्त्र के अनुसार मारक का निश्चय करना चाहिए। चन्द्रमा और मङ्गल को छोड़ कर सब मारक होते हैं। मारक अपनी दशा में नहीं मारता। किन्तु अपनी दशा में किसी अन्य के अन्तर्दशा में मारता है। अपनी अन्तर्दशा में नहीं ॥ ३१-३२॥ इति जरिसो निवास्यच्युतानन्दशर्मविरचितायां मध्यपाराशरीटीकायर्या सप्तमः परिच्छेदः। m - अथाष्टमः परिच्छेदः। अथ लग्नाकि विचिन्त्यमित्याह- लनाच्चिन्त्यं मूर्तिकीर्तिसाङ्गोपाङ्गनिरूपणम् । स्थितिस्वरूपसम्पत्तिर्जन्मलग्नगतं फलम् ॥ १॥ भाषा-लम से रङ्ग का साङ्गोपाङ्ग निरूपण, कीति का साङ्गोपाङ्ग निरूपण,.. स्थिति, स्वरूप, सम्पत्ति और जन्मलमगत फल का विचार करना चाहिए ॥१॥ अथ घनस्थानात्किं विचिन्त्यमित्याह- धनं सुखं च मुक्तिं च सत्यं च बहुवक्ताम् । सव्यनेत्राल्पहारश्च धनस्थानाद्विचिन्तयेत् ॥ २ ॥ भाषा-धन, सुख, भोगविशेष, सत्य, बहुत बोलना, दक्षिण नेत्रादि का इसरे स्थान से विचार करना चाहिए ॥ २ ॥ अथ भ्रातृस्थाने विचारणीयमाह- भ्रातृकण्ठौ विक्रमश्च क्षुधाभरणपात्रताम् । भातृस्थानफलं सर्व तत्तन्नाम फलं दिशेत् ॥ ३ ॥ भाषा-तीसरे से भाई, कण्ठ, विक्रम, तुधा, भूषण, पात्रता, भ्रातृस्थान वन्य पब फल का विचार करना चाहिए ॥३॥ - - मध्यपाराशरी। - - अथ बन्धुस्थाने विचारणीयमाह- बन्धुवाहनमातुश्च सिंहासनसुखगृहाः। मित्रबाहुरिदं सर्व बन्धुस्थानाद्विचिन्तयेत् ॥ ४॥ भाषा-बन्धु, बाहन, माता, राज्यसुख, गृह, मित्र, बाहु ये सब चौथे भाव से विचारना चाहिए ॥ ४॥ अथ पञ्चमभावाद्विचारणीयमाह-- पुत्रो बुद्धिश्च मित्रं च देवताभक्तिरुत्तमा । हृदयं मातुलश्चैव सुतस्थानाद्विचिन्तयेत् ॥ ५॥ भाषा-पञ्चमस्थान से पुत्र, बुद्धि, मित्र, देवता भक्ति, हृदय, मावल इनका विचार करना चाहिए ॥५॥ अथ षष्ठाद्विचारणीयमाह- रिपुज्ञातिबकं रोगमुदरं शत्रुरेव च । षष्ठस्थानमिदं नाम तत्तनामफलं दिशेत् ॥ ६॥ भाषा-रिपु, शाति, बल, रोग, उदर, शत्रु, ये सब षष्ठस्थान के नाम है इसलिये इन सबका इससे चिन्तना करना चाहिये ।। ६ ।। अथ सप्तमादष्टमाञ्च विचारणीयभाह- कलत्रभोगग्छत्रं च दन्तनाभिश्च रोगवान् । एदं सङ्करके चैव आयुस्थानाद्विचिन्तयेत् ॥ ७ ॥ भाषा-सप्तम से स्त्रीसम्बन्धि भोग, छत्र, दन्त, नाभी, रोग, इन सबोका विचार करना चाहिये । गुह्यस्थान, जीवन, मरण इन का अटम भाव से विचार करना चाहिए ॥ ७॥ अथ नवमस्थानादशमाच्चविचारणीयमाह-- भाग्यं तीर्थ च.धर्म च पितृस्थानमिति क्रमात् । मानराज्यत्यागकीर्तिः कर्मव्यापारमेव च ॥८॥ भाषा-नवमभाव से भाग्य, तीर्थ, धर्म, पिता, गुरु इत्यादि का विचार - - भाषाटीकासंवलिता। करना। मान, राज्य, दान, कीर्ति, कर्म, व्यापार इत्यादि का दशम भाव से विचार करना ॥ ८॥ अथ लाभावादशाच विचारणीयमाह- लामं च ज्येष्ठभ्रातारं कर्णजनुमिति क्रमात् । रिष्फव्ययं पितृधनं वादयोषादिनामच ॥ ९॥ भाषा-लाभ, ज्येष्ठ भाई, कर्ण जन्धादि का लाभस्थान से विचार करना। व्ययस्थान से व्यय, पितृधन, वादविवाद, योषादि का नाम, इनका विचार करना) अथ सजलनिर्जलराशीनाह- कुंभकर्कटगोमीनमकरालितुलाधराः । सजला राशयः प्रोक्ता निर्जलाः शेषराशयः ॥१०॥ भाषा-कुभ, कर्क, वृष, मीन, मकर, वृश्धिक, और तुल ये सजल राशि हैं। शेष (भेष, मिथुन, सिंह कन्या, धन) ये सब निर्जल हैं ॥१०॥ अथ प्रहविभागमाह- रविभौमार्कजाः शुक्राः सजलो चन्द्रभार्गवौ। बुधवाचस्पती ज्ञेयो सजलौ जलराशिगौ ॥ ११ ॥ भाषा-रवि, मङ्गल, शनि ये शुक्र (अभिग्रह ) हैं। चन्द्रमा और शुक्र सजलग्रह है। बुध और गुरु जल राशि में होने से सजल होते हैं ॥११॥ सुविदित "दरभङ्गा ख्ये प्रान्ते पत्रालये "बहेड़ा खये। "जरिसो' नाम्ना ख्यातं नगरं भूदेवावलिसंवलितम् ॥ अकरोत्तत्र निवासी श्रीमद् "बलदेव" शर्मणस्तनयः । "श्री अच्युतादिनन्दः पाराशर्यर्थटीकनं हिन्द्याम् ।। समाप्तेयं मध्यमा पाराशरी। 4.HMMMITHALIVIN MAdi. IIMHERaymedia1 m ARTHANRN Printed at the Vidya Vilas Press, Banares, City.
- परिचयः आसीद्विदेहविषयेऽखिललोकदक्षः। श्रीकश्यपान्वयभबोऽतिविशुद्धकर्मा । झोपाह"देवन" इति प्रथितो हि नाम्ना । भूमौ समैर्नरवरैरनिशं सुपूज्यः॥१॥ पुत्रेवनेकविधिकौशलगुम्फितेषु तस्य त्रयः समभवन्सुतरां सुयोग्याः । तत्रानुजो निखिललोकनितान्तशान्तः स्वच्छाशयो द्विजवरो “जयदत्त" संशः ॥२॥ तस्याभवत्सुतकदम्बकसर्वयोग्य. श्चास्म पितामहपिता किल “भाइनाथ"। जातो विशुद्धगुणवर्यपितामहो मे "गोसाँइ" संश इह शान्तगुणैकमूर्तिः ॥ ३ ॥ तस्याभवन्निखिललोकहितैकदक्षा पुत्रा विवेकनिपुणा ह्यतिशान्तकान्ताः । पञ्चानवधगुणसंवलितास्त्वमीषु सर्वानुजो ममपिता “बलदेव" नामा ॥४॥ भूमौ सुरेन्द्र इव सर्वनरैः प्रतीक्ष्यः शान्तः सदा प्रचुरदैवविदाप्रगण्यः। कारुण्यपूतहदद्यः परिपन्थिहीनः श्रामर्षलोभरहितोऽतिविनोतवेषः ॥ ५॥ तत्तनया विविधधियः सप्तमिता लोकलोचनानन्दाः । ज्येष्ठस्तेषु मुहृदयः श्रीमान् "रघुवंश" नामास्ति ॥६॥ सर्व गृहभारंह्या-दायामुष्मै पिता गतः स्वर्गम् । चसुपञ्चनागचन्द्रे (१८५८) शाकेऽतियो नभः शुचौ चन्द्रे ॥ ७ ॥ तस्यानुजोऽल्पधिषणोऽयमच्युतानन्दनामाहम् । नेत्रारिनागचन्द्रे ( १८६२) शाकेऽङ्कनियो मधोः शुचौ चन्द्रे ॥८॥ बोधं गुरुभ्य प्राप्य "श्रोगेनालाल" संशभ्यः । काश्यामकार्षमस्य प्रन्थस्य मनोहरी टोकाम् ।। ६ ॥
No text on this page.
जातकपारिजातः(सचित्रः) सोपपत्तिक-सुधाशालिनी' “विमला' संस्कृत-हिन्दीटीकादयोपेतः। हमारे योग्य सम्पादक ने उपर्युक्त टीकाओं से ग्रन्थ के परीक्षोपयोगी सभी विषयों को स्पष्ट करके अपनी अद्भुत कल्पना द्वारा नवीन २ उपपत्ति संकेत तथा नाना प्रकार के चक्र एवं चित्र देकर सभी मार्मिक गूढ विषयों को स्पष्ट कर दिया है । परीक्षा में यही संस्करण विशेष रूप से लाभदायक सिद्ध हुआ है। अभिनव द्वितीय सुलभ संस्करण १०) उत्तम संस्करण १२) मुहूर्तचिन्तामणिः-मणिप्रभा टीका पोयूषधारा तथा प्रमितातरा के अपेक्षित अंशों से परिपूर्ण- मणिप्रभा विस्तृत-भाषाटीका , वक्तव्य ( नोट्स) सहितः इस संस्करण में ग्रन्थ के प्रत्येक मर्मस्थलों को शुद्ध हिन्दी भाषा में इस तरह व्यक्त किया गया है कि जिसे देख कर सर्व साधारण भी ग्रन्थ के अभिप्राय को भली भांति समझ सकेंगे। प्रत्येक श्लोकों के अन्वय के बाद शुद्ध हिन्दी में उनके अर्थ, उपपत्ति, उदाहरण तथा और भी विशेष उल्लेख किये गये हैं । यह कहना अत्युक्ति नहीं होगा कि इस संस्करणमें पीयूषधारा' और 'प्रमिताक्षरा' के अपेक्षित आवश्यक अंशोका भी यथा स्थान सन्निवेश कर दिया गया है । [ ह. १८५] ३) मुहूर्तमार्तण्डः :-मार्तण्डप्रकाशिका 'टीका सान्वय-मार्तण्डप्रकाशिका-व्याख्योपपत्ति-भाषोदाहरण विभूषितः । यह अति सरल परीक्षोपयोगी संस्करण विद्यार्थियों के लिये प्रकाशित किया गया है। जिन विषयों को पढ़ लेने पर भी छात्र यथार्थ ज्ञान से विमुख रहते थे वे सब स्थल व्याख्या उदाहरण आदि से स्पष्ट कर दिए गए हैं जो आज तक किसी भी अन्य संस्करण में नहीं छपे हैं। [ का. १४६] ३) वास्तुरत्नावली सोदाहरण-सुबोधिनी संस्कृत हिन्दी टीकाद्वय सहिता। यह संस्करण परीक्षार्थी विद्यार्थियों के लाभ के हेतु सरल संस्कृत हिन्दी टोका तथा उदाहरणों से सुशोभित कर प्रकाशित किया गया है। मेरा र विश्वास है कि इस टीका को एकबार भी अवलोकन करने से विद्याथी परीक्षा में उत्तम रूप से सफलता प्राप्त कर सकते है २॥) प्राशिस्थानम-चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.