·Approved by the authorities for use in schools in Bengal (both
Eastern and Western) Bombay, and Santiniketan.
HENCHUFOMPILED
OR
A SANSKRIT READER
SPECIALLY WRITTEN FOR YOUNG BOYS
BY
3
PANDIT VIDHUSHEKHARA SHASTRI
OF SANTINIKETAN, BOLPUR.
Fourth Edition
CALCUTTA
DAS GUPTA & CO.
PUBLISHERS, BOOKSELLERS & PRINTERS
54/3, College Street.
.
1932

·PUBLISHED BY
KSHITISH CHANDRA DAS GUPTA
54/3, COLLEGE STREET,
CALCUTTA
"योऽन्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां
सजीवयत्यखिलशक्तिधरः स्वधाना ।
अन्यांश्च इस्तचरणश्रवपत्वगादीन्
प्राणान्, नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥"
श्रीमद्भागवतम् ।
PRINTED BY
HARI CHARAN RAKSHIT
AT THE BHARAT MIHIR PRESS
25, ROY BAGAN STREIT,
CALCUTTA

·PREFACE. The following pages were originally meant for the students in Santinikniketana, Bolpur. The boys gave them a glad reception and expressed their fond anxiety: to see them in print Partly to please my pupils and partly to do a service to the country at large, I now take leave to present them to the public in the hope that they will not be denied the generous encouragement they deserve. I have attempted, in the course of the book, to offer, as far as possible, a picture of the apa as practised in ancient India, which was rightly believed to be essential to happiness here and hereafter, and I have spared no pains to describe, so far as space has permitted, the true character of an only dwelling in a peaceful JA with his family and his students. Liberty has also been taken to quote simple sentences, embodying the high ideals of a watt or a dix and also of human life in the main, from various ancient works which will, I believe, diffuse the sacred aroma of antiquity over whatever I have written in defence of the eternal prin. ciples of purity and right-mindedness. The lessons of the book have been given in the form of dialogues, and the author has made every effort to write as idiomatically and with as much ease and grace as he can command. Should the educated public pronounce his undertaking successful, he will think himself more than amply rewarded. I need hardly say, that the present volume is a Reader and not a Grammatical treatise. But I am ·ii happy to say, the lessons have been so framed and arranged that even a beginner in grammar may derive much help from them. The subjects treated of in the book will, I am confident, meet the requirements of the fourth and the third classes of an H. E. School. A few poems of pleasent meteres, intended for recitation, have been given towards the end of the work. Experience tells me that they will afford high and sincere satisfaction to the boys. With a few exceptions, as noted in the proper place, all the poems are from my own pen, and almost all of them originally appeared in the fannstafam, a Sanskrit monthly edited by myself and my learned friend Professor Rāmāvatāra Pandeya, Sāhityacharya, M. A. sometime ago. I have much pleasure to inform the public that the poem entitled hitautfaħt owes its authorship to Prof. Pandeya. The verses with the headings of tapet and at are anonymous but old. They are the best specimens of their class, and are inserted in the book that the teachers may present their pupils with a few more of the kind from their wide and extensive reading. I can not conclude this preface without offering my hearty thanks to my learned friend Pandita Haricharana Vandyopadhyāya, Kāvyavinoda of our Säntiniketan Agrama, for the kind help he has rendered me by looking through the proofs, and also by giving many valuable suggestions. CALCUTTA, VIDHUSHEKHARA BUIATTACHARYA, July 25, 1912,

·CONTENTS
३
प्रथमः प्रपाठकः
अक्रियापदानि वाक्यानि, प्रथमा (क)
Sentences without Verbs, First Case-ending. (A)
द्वितीयः प्रपाठकः
अक्रियापदानि वाक्यानि, प्रथमा (ख)
Sentences without Verbs, First Case-ending, (B)
हतीयः प्रपाठकः
धातवः-खादयः चुरादयश्च, लट्, दितीया
Roots of the First and Tenth Conjugations
Present Tense, Second Case-ending
चतुर्थः प्रपाठकः
धातवः-दिवाईयः, तुदादयश्च, लोट्, तोया
Roots of the Fonrth and Sixth Conjugations,
The Imperative Mood, Third Case-ending. :."
पञ्चमः प्रपाठक:
धातवः-खादय: तनादयश्च, विधिलिङ, चतुर्थों
Roots of the Fifth and Eighth Conjugations,
The Potential Mood, Fourth Case-ending
५
१२
षष्ठः प्रपाठक:
धातवः-मादयः, लङ, पञ्चमी
Roots of the Ninth Conjugation, Past Tense
( Imperfect ), Fifth Case-ending
२५

·सप्तमः प्रपाठकः
धातवः-अदादयः, टट्, षष्ठी सप्तमी च
Roots of the Second Conjugation, Future
Tense, Sixth and Seventh Case-endings
२६
अष्टमः प्रपाठक:
धातवः-कादयः धादयश्च, का, ल्यप्
Roots of the Third and Seventh Conjugations,
Indeclinable Past Participles or Gerunds
my
नवमः प्रपाठक:
तुम, शट, शानच
The Infinitive Mood and Present Participles
४१
दशमः प्रपाठकः
णिच
The Causal ...
४४
...
एकादशः प्रपाठक:
भावकर्मप्रक्रिया
Impersonals and Passives
हादशः प्रपाठक:
निष्ठाप्रत्ययः
Past Participles
त्रयोदशः प्रपाठकः
४६
शबप्रत्ययः
Potential Passive Participles

·vi . चतुर्दश: प्रपाठकः विविधम् (क) Miscellany (A) पञ्चदशः प्रपाठक: ५४ विविधम् (ख) Miscellany (B) षोड़शः प्रपाठक: विविधम 'ग) Miscellany (C) ... - ... ६६ परिशिष्टम् श्लोकाः ... ७२ ... ७३ प्रभातम उद्बोधनम् भारती प्रदोषः निदाघः प्राहट भारतगीतिका ... ... ७२ ... ... ... ... ७४ चातकः ... ... ७७ भ्रमर ·ABBREVIATIONS adj. m. Masculine Adjective Feminine . Neuter ind. Indeclinable pro. Pronoun '... kri. ad. . bhu. Su. आत्मनेपद अदादि वादि चुरादि दिवादि हादि ऋग्रादि. परमेपद खादि মাহি तुदादि उभयपद ... tan. chu. div. tud. ... hu. AMREND-

·संस्कृतसन्दर्भः
प्रथमः प्रपाठकः
-:००
-
प्रक्रियापदानि वाक्यानि
प्रथमा
(क)
SENTENCES WITHOUT VERBS
FIRST CASE-ENDING.
(A)
शब्दाः
यशक्य adj. impracticable.
स्टगयथ । म्टग ma wild beast,
अस्य Pro. its.
TET 11. m. a herd; a herd of
af ind. like, as.
wild beasts. [ expire.
ga adv. therefore.
त्रियमाण adj. one about to
तथा हि ind. for, for instance. म्लानं adj. faded.
दारुण adj. painful. [tion. वत्स adj, or m. dear, child.
दावानल m. a forest-conflagra. शोभन adj. good. [respects.
निदाघ n. the summer season. सर्वथा ind. entirely, in all
प्रखर adj. very sharp, very सुदुःसह adj. very unbearable.
hot.
स्तब्ध adj. motionless.
प्रचण्ड adi. fierce.
स्फुलिङ्ग m. a spark of fire.

·संस्कृतसन्दर्भः
।
वत्स चन्द्रसेन, प्रचण्डोऽयं निदाघः । तथाहि सदुःसहो
दिवसः। मध्यगगनस्थितो भगवान् दिनकरः। अग्नि-
स्फुलिङ्गा इव प्रखरा प्रस्य किरणाः। दग्धीमूतव पृथिवी।
अग्निमया इव पन्थानः । अङ्गारा इव धूलयः । दुष्करोऽत्र
यदक्षेपः । निश्चलो मारुतः । स्तबा दिशः । स्थिराः
पादपाः। नीरवा विहङ्गमाः। चवला: पशवः । गृहो.
मुखाः कषीवलाः।
शुष्कच पक्षमयश्च जलाशयः । मृतव
नियमाणश्च मौनसमूहः। म्लानमुद्यानम्। मलिनानि
कुसुमानि। विलौनानि मधूनि। प्रस्थिताश्च मधुकराः ।
दृषितश्चातकः। शुष्कोऽस्य कण्ठः। नीरसा जिहा।
अन्धीमूतमिव नयनम् । दुबली पक्षौ। शिथिलमङ्गम् ।
चञ्चलाः प्राणाः । दुर्लभं जलम् । भदृश्यो मेघः । मृत्युरिव
उपस्थितोऽस्य ।
सहीती दावानलः ।
दग्धा वनभूमिः। भौतानि च
धावितानि च मृगयूथानि।
तद वत्स चन्द्र सेन, सर्वथा दारुणोऽयं निदाघदिवसः ।
अशक्यमिदानौं बहिर्गमनं ।
सद सहमध्यावस्थानमेव
मोभनम् ।

·fedta: 9017:
अक्रियापदानि वाक्यानि
प्रथमा
SENTENCES WITHOUT VERBS
FIRST CASE-ENDING.
(B)
शब्दाः
1977 ind. always, conti eastern mountain or rising
nually.
ready to rise.
mufua adj. improper. side. 37 adj. awakened.
ta: ind, on the other gea adj. brightened.
gafa f. downfall.
pia: ind. on one side.
qaya adj. a m. the va ind, used to emphasiz
western mountain behind an idea.
which the sun is suppos- F#7 n. a white waterlily.
ed to set, 3 adj. a n. a lotus.
one about to do some স্কুলম্বৱ adj. স্কুল , wart, -
thing; ready to retire to ing, Hart adj. making
the western mountain. continuous sound, con! -
l ind. implying surprise. nuously warbling.
strata adj. eu m the g ind, but.

·8 संस्कृतसन्दर्भः दिगङ्गन 1. दिश f. a quarter. बालातपm. बाल adj. not fullof the sky,अङ्गन n. a court grown, aq m. sunshine ; yard ; a quarter of the morning sunshine. sky like a court-yard. fahratt f. night. ननु ind. a particle of interro- शिशिर n. dew. gation. ध्यामल adi.green. fara adj. engaged. समुन्नति f. rise, prosperity. नैसर्गिक adj. natural. सम्पन्न adj. prosperous. परिहरणीय adj. that which सुरभि adj. fragrant. should be abandoned. स्थिति /. settledrule. प्रभातप्राया adj. about to हन्त ind. implying joy or dawn. sorrow, oh! alas ! . हन्त प्रभातप्राया विभावरी। अस्तोन्मुखो निशाकरः, दिनकरस्तु उदयोन्मुखः । मलिनं पश्चिमं दिगङ्गन, उज्ज्वलं तु पूर्वम् । म्नानानीव कुमुदानि, उत्फुल्लानीव तु. कुवलयानि । एकतो विषादः, अपरतस्तु प्रसादः । एकतो दुःखं, अपरतस्तु सुखम् । एकस्यावनतिः, अपरस्य तु समुन्नतिः। एको विपन्नः, अपरस्तु सम्पन्नः । सोऽयं नैसर्गिकी स्थितिः । न हि गगनमनिशं मेघाच्छन्नं, सूर्यसमुज्ज्वलं वा । अहो रमणीयोऽयं समयः । . उबुधाः कूजनमुखरा विहङ्गमाः। विकसितानि सुरभीणि कुसुमानि । शिशिर- सुन्दराणि श्यामलानि दूर्वाक्षेत्राणि। धीरसञ्चारी सुरभि-

·हितीयः प्रपाठकः
शीतलः समीरणः। लोहितो मधुरो बालातपः । उद्भासि-
तानि दिगन्तराणि । नवीनमिव च सर्व भुवनम् ।
ब्रह्मव्रत, अनुचितमिदानों शयनम् । परिहरणीयमिदम् ।
ननु क्षुद्रा मधुकरा अपीदानी स्वकर्मनिरताः। वयं तु
तत् सर्वथैव अनुचितमिदं, सर्वथैब अनुचितम् ।
मानवाः।
तृतीयः प्रपाठकः
::०:-
धातवः- स्वादयः, चुरादयश्च
लर,
द्वितीया
ROOTS OF THE FIRST AND TENTH
CONJUGATIONS
PRESENT TENSE
SECOND CASE-ENDING
धातवः
(क)
स्वादयः
अट. to wander, with परि
गम (गच्छp. togo ; with अव
about, to wander about. to know ; with उत् to go
TP. to warble.
up.
क्रीड़,p. to play.
गु... to hum.
are p. to eat.
गैर. to sing ; to sing a song.
खेल . to play.
घा (जिम ). to smell.

·संस्कृतसन्दर्भः FT p. to walk ; to practise ; | restrain ; with eq intensiwith off to serve. fies the meaning. op. to walk; to go. P. to shine; with a Tot p. to give up. conveys the same idea. SU (981) p. to see. Ę P. to smile, to laugh. Eta n. to run ; with eng to 4. to carry ; with off to run after, to follow. abandon ; with 84 to dessp. to meditate on. troy. [to invite. 7. p. to be glad. u. to call out, with ant qon. to cook. a p. to say, to tell. 93 p. to read. ea a. to be, to exist, 90 P. to fall. f u. to go to, to take shelp. to be, to become ; with ter, to have recourse to; go to feel, to enjoy ; with with ont gives the same y to be possible. meaning. WaP. to walk. ha a. to serve ; to enjoy. 34 ( 17€) p. to check, to (fax) p. to stand ; to stay. चुरादयः fe p. to tell. gft p. to fill. of p. to read ; to discuss. ufa p. to eat. TFT D. to hold. try po to make; to compose. arfort p. to protect. Atfart po to look at ; with 1 for p. to adore. gives the same meaning ·anta: 49104 unfo p. to practise repeatediy; to contemplate ; with any gives the same meaning, शब्दाः a ind, before. uraraq m. a householder. farg m. a guest. Frum. a householder. a ind, here. ga: ind. then, thence. nga n. or adj. falsehood, catfa f. a row of trees. false words ; untrue. ao m. the science of Logic. 70pro another, araq ind. first, now; with efa ind. also, too ; intro correlative ataa so long as. duces a question. ते Pro. तव) याप्रमपद . बाश्रम m. a दर्शन n. appearance: hermitage, qe n. a place ; For adj. abstruse. a hermitage with its sur soia adj. a wicked person. rounding grounds: TAHTS m. religious feeling. El m. a holy teacher va adj. certain. who invests a boy with HTTY adj. innocent. the sacred thread and fat adj. free from anxiinstructs him in the ar, etc. ety or fear ; undisturbed. a; ind, here. a74 ind. certainly. gatet ind. or. न:Pro. असाकम (man life. morą ind. somehow. goue m. the object of hu- Tom: n. a mouthful. Sfatua n. a reply. #fua pro. some. a adj. much, many..

·संस्कृतसन्दर्भः a verse प्रसन. flower. principal systems of प्रस्फुटित adj. opened. Hindu Philosophy. ब्रह्मचारिन् m. a student who TT n. a hospitable receppractises the prescribed tion ; reverence. duties and observances सदाचार m. good observance. in studying the Vedas, ete. सामन् n. of the at the house of his प्राचार्य Sāmaveda. [ merit. till he settles in life. सुरुतn. virtue or religious H3 n. or adj. good. खेच्छाचार m. waywardness. भवादृश adj. onelike yourself. हन्त भो: ind. used to imply Ayguad;greedy of honey joy, surprise. मे Pro. मम. होमगन्धा होम . offering यावत ind. see तावत् । oblation to the gods into वटु m. a boy. fire, गन्ध m. odour; odour वानप्रस्थ m. one in the third of oblations offered to the stage of his religious life. gods into fire. वेदान्त m. one of the six ब्रह्मदत्तः। धर्मरक्षितः । सखे ब्रह्मदत्त, पश्यसि इदं तद आश्रमपदम् ? कथं न पश्यामि । पश्यामि च नन्दामि च । धर्मरक्षित, के पुनरेते क्रीड़न्ति ? धर्मरक्षितः। पाश्रमवटव एते। बादत्तः । पाश्रमवटव एते। अहो प्रियमेषां दर्शनम् । अयनरमणीयो वेशः, विनयमधुरष स्वभावः । सर्वधा ·हतीयः प्रपाठकः सफलमिवेदानों मे नयनम् । हन्त कथमेते खेलन्ति । एको धावति, अपरोऽनुधावति । एकः पतति, अन्य हसन्ति । कश्चिञ्चलति, अपरस्तिष्ठति। एके भ्रमन्ति, अपरे गायन्ति । तद् मनोज्ञम्, अतिमनोज्ञं दर्शनमिदम् । धर्मरक्षित, अग्रत- स्वावद् गच्छावः । धर्मरक्षितः । जिघ्रसि ब्रह्मदत्त, कथमेष सुरभिहोम- 'गन्धः सर्वत उहच्छति ? एते हरिणशिशवो निरगाः पश्यन्ति च, धावन्ति च, क्रीड़न्ति च । एते मयूराश्चरन्ति । इमाश्चात्र होमधेनवः पर्यटन्ति । एते शूकशावकाः, अन्य चानेके विहङ्गमा: कूजन्ति । ब्रह्मदत्तः । सखे, इतोऽपीयं रमणीया उल्लसति तस्वीथिः । एतानि प्रस्फुटितानि प्रसूनानि । गुञ्जन्ति चैते मधुलोलुपा मधुकराः । धर्मरक्षितः । ब्रह्मदत्त, अवाप्यवलोकयावः। एते परिभ्रमन्ति ब्रह्मचारिणः। प्राहरन्ति चैते कुशं, पुष्यं, समिधञ्च । एते हि परिचरन्ति प्राचार्यान्, न तु दुर्जनान् ; आचरन्ति सदाचारान्, न तु खेच्छाचारान् ; परिहरन्य. विनयं, न तु विनयम् ; त्यजन्ति हिंसां, न त दयाम् ; वदन्ति सत्य, न त्वन्तम् ; संयच्छन्ति च इन्द्रियाणि, न त निरपराधान् । एते केचिद् ब्रह्मचारिणो वेदान् पठन्ति, केचित् सामानि मायन्ति, केचित् तर्कमालोचयन्ति, ·१. संस्कृतसन्दर्भः केचित् वेदान्तमनुशीलयन्ति, केचिचापरां विधा चर्च यन्ति । ब्रह्मदत्तः। एते चात्र ग्रहस्था मुनयः आगताम् अतिथीन् पूजयन्ति । अये किमेष महाभाग भावामात. यति ? किं कथयसि भगवम्, “युवाम् अतिथी, सद् ग्रहणीयोऽयं सत्कार इति ?" साधु, भगवन् साधु ! नूनं प्रभूतं नः सुक्कतं, यद् भवादृशा अप्यस्मान् आह्वयन्ति । तदिमौ गाव:। धर्मरक्षितः। अपि त्वम् अवगच्छसि ब्रह्मदत्त, यदेते ग्टहमेधिनो न तावद भक्षयन्ति, यावन् न भक्षयन्ति अतिथयः इति? ब्रह्मदत्तः। अपि सत्यमिदम् ? धर्मरक्षितः। किमसत्य कथयामि ? ब्रह्मदत्तः। अहो महानेषां धर्मभुरागः ! धर्मरक्षितः । यो जमः केवलम् पात्मार्थम् अवं पचति, निजोदरमेव पूरयति, नायम् अनकवलं खादति, पपि तु पापवावलमेव, इति हि धर्मशास्त्राणि वदन्ति । चारुतरं पवित्रता घेदम् । अथ धर्म- रचित, इमे पुनः के ? धर्मरक्षितः। एते. वानप्रस्खा: देखरलाभ तिवा, सुतिरिति वा परमः पुरुषार्थः । तदर्थमते साम्प्रतं त्वासा-

·भगवन्तम्। इतवामी
हतीयः प्रपाठकः
वासाः पुण्यमरयमात्रयन्ति, तपांसि चरन्ति, कथञ्चित
शरीरं धारयन्ति, सेवन्ते च
सन्यासिनो मुनयः, एते हि छिवनिखिलसम्बन्धा भगवन्तं
ध्यायन्ति ।
वदत्तः। भद्रं ते, सखे धर्मरक्षित, ईखर इति,
भगवान् इति च यत् त्वं कथयसि, तवायं मे प्रश्नः-
कोऽयमौखरः १ को वायं भगवान् ? कस्तं पश्यति, अनु.
भवति वा ?
धर्मरक्षितः।
ब्रह्मदत्त, प्रतिगम्भीरोऽयं ते प्रश्नः।
दुरूहमस्य प्रतिवचनम् । तथापि किञ्चित् कथयामि। कि
त्व वदसि बमदत्त, किमिदं ते वसनं स्वयमुत्पन, उताहो
वर्तते कश्चिदस्य कर्ता।
ब्रह्मदत्तः । कथं स्वयमुबबं ननु तन्तुवायोऽस्व कर्ता ।
धर्मरक्षितः।
अथ यदिदं ते कनकाङ्गुरीयक, किमिदं
खयमुत्पत्र, उताहो प्रस्थापि कश्चित् कर्ता वर्तते ?
ब्रयदत्तः। वर्तते प्रस्थापि कति प्रसिद्धमेव ।
किम् ?
धर्मरक्षितः। तत इदं भवति, यत् सर्वस्थापि कार्यस्य
कथित् कर्ता भवतीति । नैतदेवम् ?
प्रदत्तः। एवमेव, का सन्देशः ।
धर्मरचितः। अथ यदिदं जमदरूपं कार्यम्, नूनम्
ततः

·१२
"संस्कृतसन्दर्भः
अस्यापि कश्चित् कर्ता वर्तते। चिं त्व' वदसि ब्रह्मदत्त ?
ब्रह्मदत्तः । किमन्यदु वदामि । ध्रुवं वर्तत एव ।
धर्मरक्षितः। किमयं कर्ता त्ववा, अहं वा, अयं वा,
असो वा, अन्यो वा कश्चित् ?
व्रहादतः। हन्त भोः, नैतादृशः कश्चित् तस्य कर्ता
सम्भवति । न पुनरवगच्छामि क: स इति ।
धर्मरक्षितः। ब्रह्मदत्त, अयमेव ईश्वर इति वा,
वान् इति वा प्रसिद्धः। एष एव विश्वं रचयति, पालयति,
संहरति च ।
भक्ता एव चैनं पश्यन्ति ।
ब्रह्मदत्तः। साधु, सखे धर्मरक्षित, साधु ! हृदयङ्गमं
ते वचनं । चिरं स्मरणीयमिदम् ।
धर्मरक्षितः । अथ साम्प्रतं गृहमेव गच्छसि ?
ब्रह्मदत्तः। अथ किम्। त्वं पुन: ?
धर्मरक्षितः। अहमपि गच्छामि ।
.

·चतुर्थः प्रपाठकः
धातवः-दिवादयः, तुदादयश्च
लोट्, हतीया
ROOTS OF THE FOURTH AND SIXTH
CONJUGATIONS
THE IMPERATIVE MOOD
THIRD CASE-ENDING
धातवः
(क)
feates:
with 3 to
94 p. to be angry
mad,
be
p. to be angry.
mad.
gap. to be pleased; with Ep. to faint, to bee bereft
a to be pleased com of sense or wisdom.
pletely
ITE p. to be accomplished ;
25 p. to be gratified.
with yg to offend.
o p. to be proud.
P to be calm, to be quiet.
70 p. to dance.
feu p. to be accomplished.
WP. to be glad ; to be f@ Ep. to feel affection for.

·१४ BETARE: (0) same mean- तुदादयः p. to wish, gives the p. to cut. ing. fuqu. to throw. fee p. to write. fegu p. with a to direct ; forna, ( fr FT) u. to anoint. with 39 to instruct ; with fag ( fare.) u, to gain. fat to point out. fat (fay u. to sprinkle. (T) p. to ask. ET 4. to create, to make; fanp. to come together, with fa to abandon; to send. to assemble ; with 84 P. to touch. (7) gat gift chu, p. to cause to go ; jugated like fearfę class), with g to send forth. to walk. 7H ( 11 ) bhn. p. to go ; Atfachu. p. to wash off. with a, to join together a bhu. p. to speak; with U bhu. Po with a to prac ant to address, to converse. tise. € (at) bhu. D. with g fufort chu. p. to think. to be pleased, propitious ; VT () bhu. p. to blow with gfa+ant to draw near. (as a wind-instrument), to PTT (fax) bhu.e, with a produce sound by blowing. to perform. - # bhu. p. (optionally con bhu. kilka with a to bring.

·चतुर्थः प्रपाठकः १५ TOT: fafafany m. a respectable ay ind. implying certainty, guest. entreaty, inquiry. 1990 adj .new. Lough of. Wat e m. n. a m. a ग्रनम् ind. away with, enmango tree, 917 m. n. a ET m. a mirror ; fig. the bud; the bud of a mango original manuscript from tree. which a copy is taken. ou adj. old, worn out. fex adj. directed. anfaa m. an ascetic ; adj. 020 m. a festival. poor, pitiable. e ind, how, in what way. are ind. then. कदलीकाण्ड m. n. कदली f. a a n. a leaf, a small blade. plantain tree; # m. n. zfária adj. producing bad a stem, a stock; the stem result. [mental pain. of a plantain tree. Ane n. evil disposition, #idonta n. the no work, foramen m. obstinacy. a n. a number ; a num ind. implying doubt, inber of works. quiry. fem ind.implying certainty, afe: ind. outside. probability, trabidition. Ha in, a kind of tree. tenfauu m. esta . anger, A n. the vitals. e former m. excels'; an ex-mafua adj. suitable to sess of anger. a great festival.

·संस्कृतसन्दर्भः विद्यार्थिन् m. one who wants | समयवेदिन m. one who knows. learning, a student. the proper time. वेदिf. an elevated spot of सरस adi. fresh. ground. सारखतोत्सव m. the festival MATE m. infatuation. of the goddess सरखती. शाश्वत adj. eternal. सौम्य m. gentle, good. शोभोपकरण n. the materials स्याने ind. in the right place. for elegance. यथा प्राचार्यः। विजयगुप्त ! विजयगुप्त ! विजयगुप्तः । अयमहम् प्राचार्य । किमादिशत्याचार्यः । आचार्यः । वत्स विजयगुप्त, समागतः किलामाकं सारखतोत्सवः । तत् कथय आयुभन्तम् इन्द्रविजयं, सर्वे ब्रह्मचारिणः सम्मिलन्ति, तथा वं शङ्ख धम, कार्यजातमुपदिशामीति। अहो समयवेद्यस्माकं वत्स इन्द्र- विजयः, यदेष स्वयमेवेदानी शङ्क धमति । आगच्छन्त्रि च मे विद्यार्थिनः । आगच्छत आयुमन्तः, भागच्छत; उप- विशत चात्र। ब्रह्मचारिणः । आचार्य, एते वयं प्रणमामः । भाचार्यः । चिरं जीवन्तु मे वसाः, विन्दन्तु च शाश्वत कुगलम् । आयुमन्तः, समागतः सारखतोत्सवः, कााणि च बहनि। तत्सर्वमनुतिष्टत यूमिति कथयामि ।

·चतुर्थः प्रपाठकः १७ ब्रह्मचारिणः । कर्मविभागं निर्दिशन्त्वाचार्यचरणाः । प्राचार्य: । युक्तमिदम्। सौम्य चन्द्रप्रभ, त्वं तावत् सह सत्यव्रतेन निमन्त्रणपत्र रचय । सत्यकामः, चन्द्रकेतुः, सोमदत्तश्च तेनादर्शन कानिचित् पत्राणि लिखन्तु । इन्ट्र- पालितो जयसेनश्च तानि प्रेरयताम् । यशोभूतिः। आचार्य, अहं पुनः ? आचार्यः। वत्स, तवापि कथयामि । य एते आश्रम- पादपाः, यथा शालाः, शिरीषाः, मधूकाः, चूताः, वकुलाः, देवदारवश्च, जीर्णेलितैश्च पत्रैमलिनस्तेषां पत्रैमलिनस्तेषां तलदेशः, अतस्त्व सह मैत्रेयप्रभृतिभिस्तानि पत्राणि बहिर्निक्षिप। किं पृच्छसि चन्द्रचूड़, किं मे कार्यमिति ? वत्स, इदं ते कार्य निर्दिशामि। या एता अस्माकमुपवेशनवेदयः, यथा चन्द्रवेदिः; मरकतुर्वेदिः, पवेदिः, उत्सलवेदिप्रभृतयश्च, ता एव वं सह देवगुप्तेन विश्वावसुना च मार्जय, लिम्प च । एष पुण्डरीकः, वसुभद्रः, धर्मपालितः, श्रीपतिदत्तश्च उत्सव- भूमि, पन्थानं चैतं जलेन सिञ्चन्तु । अथ युष्माकं केचित् सरसानि देवदारुदलानि, केचिद् रमणीयानि खरपत्राणि, केचिद अभिनवानि सपल्लवानि चूतमुकुलानि, केचित् सदलान् कदलीकाण्डान, केचिश्च तानि तान्यपराणि शोभोप- करणानि प्राहरन्तु । प्रयन्तु ब्रह्मदत्तस्तथा सर्वमनुतिष्ठतु यथा महोत्सवोचितं अतिथिविशेषोचितं च सर्व भोज्य ·संस्कृतसन्दर्भः भवति । तदागच्छत यूयमिदानीम् भायुमन्तः, अनुतिष्ठत च यद् आदिष्टम् । अहमपि अन्यत् सवं चिन्तयानि । प्रथ सौम्य शान्तिनाथ, वत्सः पुरञ्जनः कुत्र ? अपि शाम्यत्येषः । अपि नायं पुन: कुप्यति ? शान्तिनाथः। प्रबल: खवस्य क्रोधः, तदिदानीमपि क्रुध्यत्येव, दृप्यति च । कथयति च दारुणानि वचनानि, तानि चास्माकं मर्माणि स्पृशन्ति, अथवा न केवलं स्मशन्ति, अपि तु कन्सन्त्येव । आचार्यः । हन्त क्रोधातिशयोऽस्य, येनेदानीमुत्सव- समयेऽपि तपखी विषमः । वत्स, कथय तं, यदहं ते दर्शनमिच्छामीति। शान्तिनाथः । यथादिशत्याचार्यः । एष गच्छामि। कोऽयमकको भ्राम्यति ? कथं पुरजन एव । पुरष्नम, पुरजन, इहागच्छ, अनभवन्त आचार्यचरणास्ते दर्शन- मिच्छन्ति । पुरचनः। भलम्, भलम् मिथ्याकथनेन, . नाई गच्छामि। शान्तिनाथः। भ्रातः पुरचन, नाहमवृतं कथयामि, भागच्छ, पश्य च खयमेव । पुरश्चनः । पपि सत्यमेव ! भवत, गच्छामि । भाचार्य, एषोऽई प्रणमामि ।

·? वत्स, किमेवं कथ- चतुर्थः प्रपाठकः प्राचार्यः । वत्स, कुशलं ते भवतु । वा पुरञ्जन, इदं पुनः पृच्छामि, कोऽयं ते व्यामोहः १ किं त्वमेवम् प्रस्थाने कुप्यसि ? किं त्वमेवम् उन्माद्यसीव ? न वं केनापि पालपसि, न केनापि क्रीडसि, न च किञ्चिद् अनुतिष्ठसि । पश्यैते सर्वे ब्रह्मचारिण आनन्देन नृत्यन्तीव । त्वमेवैक इत्थं विषमस्तिष्ठसि। न ते चित्त सन्तुष्यति । मुद्यमि ? कस्तवापराध्यति ? अहन्तु न कस्याप्यपराधं पश्यामि । नहि सर्वेऽपि ब्रह्मचारिणस्तव शत्रवः । यामि वत्स, बन्धव एव ते तव। म्रिद्यत्येव तेषां चित्तम् । आयुष्मन्, ब्रह्मचारी त्वम् । न हि ब्रह्मचारी एवं कुप्यति । तत् अलमेतेन कोपन। मुञ्चेनं शीघ्रम् । दुर्विपाकः खल्व- यम् । त्यजेदं दौमनस्यम्। पश्य चेदं सारस्वतोत्सवकार्यम् । कथय वस पुरञ्जन, कथय सत्यं, यदि न त्वं प्रसौदसि, न व सन्तुष्यसि, न च त्वं किञ्चित् पश्यसि, तर्हि कथमयं मारवतोत्सवः सिध्यतु ? कथं नु खस्तु त्वया विना उत्सवः सम्भवति । तद् विसृजेमं निवन्ध, संगच्छख च सर्वे: सुशिः। गच्छ व सौम्य शान्तिनाथ, सह पुरजनेन । कथय च सर्वान् विद्यार्थिनः यथा न कश्चित् पुरननस्या- प्रियमाचरति । प्रत्यासीदति में कार्यान्तरकाल इति पहमपि गच्छामि।

·पञ्चमः प्रपाठकः " धातवः-खादयः, तनादयश्च विधिलिङ्, चतुर्थी ROOTS OF THE FIFTH AND EIGHTH CONJUGATIONS THE POTENTIAL MOOD FOURTH CASE-ENDING --- धातवः ( क ) खादयः 4 p. to get ; with g conveys the same idea, चिu. to collect : with अव to pick up; to pluck. p. to afflict; to produce शकp. to be able. fe p. to send forth ; with g gives the same meaning. SOITOW. (ख सनादयः NEMA-- on. to do. ag u. to spread; to perform.

·पञ्चमः प्रपाठकः to ya २१ 39 qr. X zleo (824 330 अन्ये qu8 7 kandvådi, u. to envy, (E) bhu. p. ( conjugated to be jealous of, to be like the class) to hear. displeased with. (jealous of sfechu. p. to wish, to long So bhu. p. to envy ; to be for. aft chu. p. to borrow #bhu. p. to remember, to from ; to owe to. recollect. TEET: rê ind. a vocative particle, an ind. enough of, away a kind of gentle address. with. (a toy. samt ind. inevitably, 1977 tak m. n. a play.thing, certainly, et ind. whither, where, 3114 m. a market. [tion. agt ind. so ; thus, [ tion, याम ind. implies recollec. नमस् ind. a bow, a saluta- उद्यानपाल m. उद्यान n. agar Tind. implies a question. den, park, VIT a keeper ; 99€ m. a jack tree, n. a fruit a keeper of a garden. of that tree. (ceedinly. 2 m. n. a bracelet. 2774 ind. very much, exmerryp ind. some time or fuzzam. a kind of tree, n. other. [many. a flower of that tree. fuq adj, how much, how m. a good man. 9 m. 1. an ear-ring. ufa ind, good.

·२२ संस्खतसन्दर्भः प्राचार्यः। क नु खखिदानों पद्मप्रभो भवेत् ? वस, किं त्वमन करोषि, पश्य तावत् किमधुनापि पद्मप्रभो नागच्छति। पये कथमेष इहैवागच्छति। तद् वत्स, प्रलं गमनेन, कुरु त्वं यत् करोषि । पद्मप्रभः। तात नमस्त। आचार्यः । स्वस्ति ते वत्स । वत्स पद्मप्रभ, त्वमद्य सानाय नदी गच्छेः । तत्र च कृतम्रान: अम्माकम् उद्यान- पालाय कथयेः यद् आयुष्मान् कुशः शिरीषेभ्यः चम्मकेभ्यश्च सहयति। अतस्त्व तानि कुसुमानि अवचिनुयाः, प्रहिणु- याच शीघ्रम् । अहम बहनि कुसुमानि धारयामि । तदयम् अद्य यदि तानि न प्राप्नुयात, तर्हि भृशं मे कुप्येत् । अवस्व नेदं वचनम न्यथा कुर्याः । पनप्रभ, अपि शया- स्वम् ? पद्मप्रभः। कथं न शकुयाम् ? किंमत्र दुष्करम् ? प्राचार्यः । तद् गच्छ त्वं, प्रहिणु चात्रास्माकं भृत्य संवाहकं नाम । पद्मप्रभः । एषोऽहं तथा करोमि। प्राचार्यः। शृण संवाहक, त्वमद्य कियडयो मधुरम्यः फलेभ्यः, यथा पाचाय, पनसाय, नारिकलादिभ्यश्च पापणं मच्छः। तत्र च वणिजे धनपतये कथयेः, यदई मुलाय कटकाय च किञ्चित् सुवर्णमिच्छामि, तद् यथाई तत् ·पञ्चमः प्रपाठकः दिति । प्राप्रीमि, तथा त्वं कुरु इति । अन्यदपि शृणु, योऽय- मरमांक बन्धुः शोलभद्रो नाम, तस्मै कथयेः, यद् प्रद्य यदि भवान् अस्माकं ग्रहमागच्छेत, तर्हि महतो नः प्रीतिर्भवे- वत्स कुश, किं ते नयनं सजलमिव, वदनं च गम्भीरमिव पश्यामि ? कि ते अप्रियम् ? प्रां स्मरामि, स्मरामि। संवाहक संवाहक, वत्साय कुशाय किमपि क्रीडनकम् अवश्यमानयेः । इन्दुमति, त्वं पुनरत्र किं करोषि । इन्दुमती। किमन्यत् करोमि, शृणोमि कुशोऽध कि प्राप्नुयादिति । प्राचार्यः ।। ऋतं कृतं खेदेन वत्से इन्दुमति । संवाहक- स्तुभ्यमपि क्रीडमकमानयेत्। संवाहक, एवं कुर्याः । संवाहकः। यदादिशति प्रभुः । कुशः। मा मैवं तात, न प्राप्नुयात् इन्दुमती क्रीड़न- कम्। पाचार्यः। किं तवापराध्यति इन्दुमती ? कुमः। नहिनेयं किञ्चित प्राप्नुयात, अहमेव सर्व प्रामुयाम् । पाचार्यः । ईर्थसि त्वं वत्स कुश । मैवं कुरु । नहि सज्जन एवं करोति । न कश्चित् केवल स्वार्थं पश्येत्, न चान्यासी ईत, असूयेद वा। नौचोऽयमाचारः, न पुनः

·२४
संस्कृतसन्दर्भः
साधुः। अकीर्ति चायं तनोति ।
तद् वत्स कुरा,
यदि
त्वं पुनरपि कदाचिद् एवं कुर्याः, नाहं त्वया पालपयेम् ।
दुनोति मामियं ते दुर्बुधिः । तद् गच्छ साम्प्रतम् । वत्से
इन्दुमति, त्वमपि गच्छ।
षष्ठः प्रपाठकः
-:०:
धातव:-क्रयादयः
लड्,
पञ्चमी
ROOTS OF THE NINTH CONJUGATION
PAST TENSE ( Imperfect)
FIFTH CASE-ENDING
धातवः
(क)
क्ररादयः
fa p. to afflict.
यह to take.
जाu.to know.
पुष p.to nourish; to support.
q *.' to purify
प्रो. to please,
ल u. to cut, to lop...
#. to shake.

·षष्ठः प्रपाठक: २५ (ख) अन्ये दा (यच्छ) bltu. to give. । शिष div.p. to embrace. शब्दाः यवभवत् adj. revered. कुत: ind. whence. अथ ind. introduces a ques तत्रभवत् adj. revered. tion, then. विचतुर adj. three or four. अध्ष्यरमणीय adj. अध्ष्य adi| प्रतिपत्र n. a letter containindomitable, fig. unbearing reply. able रमणीय adj. plea- भवितव्यता f. destiny. unbearable still वाचिक n. a message, an oral enjoyable. communication, अनुरोध ..request fangfafea adj. known to the अन्येदा: ind. the other day. world. इत: ind. here, hence. संलाप m. discourse. कञ्चित् ind. a particle of सहसा ind. suddenly. interrogation implying ह्यर ind. yesterday. hope. sant; विष्णुरातः। अये क एष इत एवागच्छति १ जानामि बन्धुमें सोमदत्त इव। हन्त, कथं स एवायम् । महो सुप्रभाताद्य विभावरी। कञ्चित् कुशलं ते सस्ने सोमदत्त ? सोमदत्तः । इदानों कुशलं, यदहं प्रियबन्धुं त्वां पश्यामि च नियामि च ।

·२६
संस्खातसन्दर्भः
घः किल
विष्णुरातः। अथ कुत्र त्वम् अगच्छः ?
सोमदत्तः। शृणु यत्राहम् अगच्छम् ।
आचार्यचरणा आदिशन्, यथा वम सोमदत्त, रहाणेदं
पत्रं, गच्छ च नगरं कौशाम्बी नाम ।
विणुरातः । अथ कियद दूरं तबगरं युष्माकं ग्रामात् ।
सोमदत्तः। योजनवयं भवेदिति सम्भावयामि।
इदानीं तु सुलभं यानमिति दूरोऽप्ययं पन्था न कमपि
वित्राति।
विष्णुरातः।
ततः ।
सोमदत्तः। ततस्तेऽकथयन्,-जानास्येव तत्रभवान्
श्रीधराचार्यस्तत्र निवसतीति । यच्छेदं पत्र तसी, पानय
चाख प्रत्युत्तरम् ।
विष्णुरातः। विखविदितो महामहोपाध्यायः बोधरा.
तत् को नामदानौं तं न जानाति । ततस्त्वं
किमकरोः।
सोमदत्तः।
अग्रहामई तं लेखम्, . उदचलं च
कौशाम्बी प्रति, उपागच्छ च क्षणमेव सत्र ।
विषारातः। अथ कथय कथं त्वं तत्रभवन्तं श्रीधरा-
चार्यम् अपश्यः।
सोमदत्तः। सखे किं कथयामि। यत् खलु पूर्व
कर्णेनावृषवं, बदिदानी नयनेनैव पवाखोक्यम् । प्रतिमहा-
चायः।

·षष्ठः प्रपाठकः तथैवास्य मधुरः नयं श्रीधराचार्यः । तथैवास्य कञ्चित् प्रभावम् अपश्य यथार्य दर्शमेनेव पुनाति शरीरम्, धुनाति पापम्, सुनाति च प्रवृत्तिमसतीम् । संलापः यथायं सर्वस्यैव हृदयं प्रोणाति। आश्रय एवायं धर्मस्थ, मूर्ति रिव च सौजन्यस्य । स्फुरत्ययं निरन्तरं केनाप्यपृष्थरमणीयेन तेजसा, पुष्णाति च वदनमण्डले काञ्चिद् अपूर्वी श्रियम् । सखे विष्णुरात, किंबहुना, अपश्यमहं यद् द्रष्टव्यम् । विष्णुरातः। ननं सुप्रसना ते भगवती भवितव्यता, यत् त्वमौदृशं महापुरुषमपश्यः । अथ जानासि कीदृश- स्तत्ववार्थः, किचास्य महाभागस्य प्रतिवचनम् ? सोमदत्तः । कथं न जानामि । अस्माकम् पायमे किल सारखतोत्सवः । तद् यदि अत्रभवन्तः सहान्ते- वासिभिः कृपयागच्छेयुः, अतिमहती भवेवः प्रीतिरिति पत्रायः । यथा विष्णुरातः । पथ प्रतिवचनम् ? सौमदतः। एवं तेऽकथयन्,-वस सोमदत्त, सहापदं प्रतिपत्रम् । कथय चेदं वाधिकमाचार्येभ्यः, सारखतोत्सवनिमन्त्रणेन महानस्माकम प्रमोदो गौरवं च। रामश्च सवें क्यम् उत्सवदर्शनानन्दमिति । अथ तदनु- रोधात् तवेव तां रात्रिमनयम्। प्रसारच कौशाम्बो- नगरात् समीपमेएव ते एहमिति । पतस्तस्माद

·संस्कृतसन्दर्भः
अथ
समागतोऽस्मि । कथय साम्प्रतं कञ्चित् कुशलिनस्ते
सर्वे परिवाराः?
विष्णुरातः । मैवं सखे; विचतुरवर्षीयः कनिष्ठः
सोदरो मे पुरुषोत्तमो नाम अन्येद्युः सहसा कुक्कुराद भीतः
सोपानादपतत् ।
तेन भग्न इव दक्षिणो बाहुरिति पर
कष्टमनुभवत्येषः ।
अन्यत्
सर्व कुशलम् ।
सोमदत्तः।
अथायुष्मान् वासुदेव इदानी कुतो वा
किं वा पठति ?
विष्णुरातः । स इदानीं तत्रभवतः श्रीधराचार्यादेव
भतिशास्त्र पठति ।
सोमदत्तः। श्रां स्मरामि, आयुभतश्चन्द्रप्रभाद अपीदम्
अशृणवम्, तद् व्यस्मरमिति त्वां पुनरपृच्छम् ।
विष्णुरातः । तद् आगच्छ सखे सोमदत्त, अस्मद्ग्रहम् ।
सोमदत्तः। सखे, एवं भवतु। तत् तत्रैव गच्छाव ।

·सप्तमः प्रपाठकः
0.
down
धातवः -प्रदादयः
टुट्, षष्ठी सप्तमी च
ROOTS OF THE SECOND CONJUGATION
FUTURE TENSE
SIXTHI AND SEVENTH CASE-ENDINGS
धातवः
( )
प्रदादयः
37 p. to be.
ap. to cry ; to hum ; to
E p. to go; with a to
sound in general.
know ; with a to rise ; app. to say, to speak.
with 39 to go to.
fac p. to know.
El p. to sleep, with fa con mt a. to lie down.
veys the same meaning. y u. to praise.
1. to say, to tell. [ seem. a po to bathe.
HT D. to shine; with yła to 24. p. to sleep.
at p. to go ; with Et to comel P. to kill.

·संस्कृतसन्दर्भः अन्ये 19. bhu. a. to see. TH bhu. a. to rejoice, with T9, bhu. a. to shine ; with fa p. to cease, to come to y to come to light. an end. 7 div. p. to be fatigued. Aq div. a. to consider. शव्दा: at f. mother. छ तपादक्षेप adv. with swift anfaag adj. true. foot-steps. fra adj. strung. fark ind, fie! 5% ind, here. TTH ind. indeed; by name. 7 m. aoxiety. farra adj. fixed. 397@adj. acceptable. fagie m. an outcast tribe, matag adj. younger. such as hunter, etc. A#fea adj. infatuated fafua adj. sharpened. with love, alfag adj. various. किरणकलाप m. a multitude | नेविनोदनसमय m. the time heron. for nightly entertainment. क्रौश्चमिथुन n. a pair of mo, 4°4 adj. five or six. aitant m. the friend of gfast f. glory, fame. ht, ie. the moon. HTT, ind. in parts. wait m. a handful of He m. the sun. water, water held in the 71 adj. poor, pitiable. hollows of the hands of rays.

·सप्तमः प्रपाठक:
वचस् n. a speech.
सतीर्थ m. a fellow student.
वल्कल m. n. the bark of a सन्देश m. news.
tree; a garment made of | समुच्छित adj. very high.
bark.
सरस्वती/. a speech. [ duty.
शाश्वतीः समाः, शाश्वत adj. सायम्सनहत्य . the evening
eternal ; समा f. a year ; सुटु, ind. well.
for eternal years, for all ad). that which should
time to come.
be avoided.
सोमप्रभः । आचार्य. आचार्य ।
प्राचार्यः ।
किं ब्रवीषि वत्स ।
सोमप्रभः । आचार्य, भवान् खल्वन्येधुरब्रवीद् यत्
सम्पूर्ण रामायणे यूयं तदीयानि चित्राणि विलोक यिष्यथ
इति ।
सम्पूर्णोऽस्माकं रामायणपाठः।
सदद्य वयं
तानि तानि चित्राणि द्रक्ष्यामः ।
तदत्र किं ब्रवीति
भवान् ?
प्राचार्यः। किमन्यद बयां वत्स ; नहि जन एक
धूयात, कुर्याच्चापरम्। ब्रुवन्ति हि साधवः--
मनस्यन्यद वचस्यन्यत् कर्मण्यन्यद दुरात्मनाम् ।
मनस्येकं वचस्येकं कर्मोकं महात्मनाम् ॥ इति ।
तदवेहि वस, यदहमनवम्, अवश्य तत् करिथामि ।
पयेव यूयं चित्रपटान् दृश्यथ ।

·३२ संस्कृतसन्दर्भ: अपा- सोमप्रभः। प्रियं नः प्रियम् । अथ कस्मिन् समये, कस्मिन् वा स्थाने तद् भविष्यति । आचार्यः । ननु युष्माकं नियते नैशविनोदन समय एव भविष्यति । स्थानं पुनरस्माकम् अध्यापनवेदिश्वम्पका- वती नाम। उदेष्यत्यद्य चकोरबन्धुभंगवांश्चन्द्रः । करिष्यति चायं समुज्ज्वलैः किरणकलापैस्तिमिरजालम् । अतो ब्रवीमि तदेव स्थानं चारुतरम् । सोमप्रभः। तथैवास्तु । एषोऽहं तर्हि गच्छामि, कथयामि चेमं वृत्तान्त सतीर्थेभ्यः । आचार्यः । गच्छ वत्स, एष भगवान् सहस्रकिरण: अस्ताचलशिखर प्रयाति । तत् प्राप्तोऽस्माकं सन्धयोपासन- अतः कुरुत यूयं सायन्तनकृत्यम, प्रयात चानन्तरं चम्मकावतों वेदिम्। अहमपि तथा करोमि । चन्द्र केतुः। अये कथमाचार्य इदानीमपि नोपैति ? खेतकेतुः। नन्वलम् उद्देगेन। एषोऽत्रभवान् द्रुत- पादक्षेपमागच्छति । भान्ति चैते चित्रपटा एतस्य पाणौ। प्राचार्थः । आयुष्मन्तः, अपि सर्व एव यूयं समुपागताः ? ब्रह्मचारिणः। अथ किम् ; सर्व एव वयं समुपागताः । प्राचार्यः। तदलं विलम्बेन । पश्यत यूयम्। एतत् प्रथमं चित्रं रामायणस्य । इयं स्रोतस्वती तमसा नाम । अयं भगवतो वाल्मीकेराश्रमः। एते समुच्छितास्तपोवन- समयः।

·सप्तमः प्रपाठकः
प्राचार्यः ।
सत्यकामः ।
तरवः । अवैत लिखिता नेकविधा पाश्रमपशवः ।
कचन मुनयः मानाय तमसामावान्ति, इतः केचन
खाताः प्रयान्ति, इतच कंचन स्त्रान्ति ।
इह केचिन
जलाञ्जलिना स्तुवन्ति भगवन्तं भावन्तम् ।
विश्वावसुः। अयं पुनरत्र कः ।
न वेलि वस, कोऽयमिति ?
सत्यकामः। अहं वेधि प्राचार्य, अहं वेनि।
आचार्यः। ब्रूहि तहि त्वरितम् ।
अयं भगवान् वालमीकिः ।
प्राचार्यः । अवितथमाह आयुष्मान् सत्यकामः । अथायं
को नाम।
क एतत् न वेति।
अयं भगवतो
वालोकः शिष्यो भरद्वाजः, यस्य हस्तात् सानच्छुः स
भगवान् वल्कलमग्यात् । नैतदेवम् ।
. पाचार्यः। एवमेवैतत्, एवमेवैतत् । तत् साधु वत्स,
साधु । मुटु खलु सारसि रामाधमत्तान्तस्य ।
चन्द्रकेतुः। अथ कुत्र स पापो निषादः, कुन वा सद
वराक क्रोमिथुनम् ?
बाचार्यः। मन्वितः पश्य। इदमत्र विद्यते । एष
निषाद पारोपितन धनुषा पर्यटति । एतचेह विशक्ति
कौञ्चमिथुनम् । इतोऽप्यन्यत्र पश्य । एष दुरामा तयोः
सत्यकामः ।
.
'..

·३४
संस्कृतसन्दर्भः
शते।
प्रौञ्चयोरेकं निशितेन सायकेन : हन्ति । इतः समृतः
इनश्चान्या सहचरहीना हन्त कथमतिकष्टां दशा-
मनुभवति । हन्त भोः ।
हन्त भोः। चित्रेऽप्येषा रौतीव, रोदितीव,
क्रन्दतीव चेति प्रतिभाति । अहो नास्ति दुरात्मनाम् अकार्य
नाम किञ्चित; एते हि हेयमेव उपादेयम्, उपादेयं च
हेयमेव मन्यन्ते। सर्वथा धिगतान् पापासतान् । पश्यतेह
वत्साः, पुनरपि भगवन्त वाल्मीकिम् । कथमयमशितः,
कथमस्य सर्वस्मिनप्यने क्रौञ्च शोकेन पीड़ा चानुकम्पा च
प्रकाशते । अधुनैव हि एतस्य भगवतो वदनकमलानिंगसा-
सीत् सा सरस्वती। किं नेदं सारथ यूयम् ?
ब्रह्मचारिणः । कथं न स्मरामः ।
भाचार्यः। कथय त्वचन्द्र केतो, का सा सरस्वती।
चन्द्र केतुः । मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः थाखतीः समाः ।
ततः-ततः, यत्-यत्-
विश्वावसुः। अहम्, अहम् ब्रवाणि प्राचार्य,
प्राचार्यः। त्वं वयसि ? पस्तु, ब्रूहि तहिं ।
विश्वावसुः। मानिषाद प्रितष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः
यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोशितम् ॥
चर्यः । साधु वत्स, चारतरं स्मरसि पाठस्य । अथेदं
द्वितीयं चिवम्।
वनचारिणः । भूनमियं नगरी अयोध्या नाम ?

·सप्तमः प्रपाठकः
वत्स
आचार्यः ।
प्राचार्यः ।
प्रथ किम् ; अयोध्यैवेयम् । भागशः सर्व
एवायोध्यावृत्तान्त इहास्ति । अये पुण्डरीक,
त्व
निद्रासि । त्वमपि च चन्द्रसेन स्वपिषीव । इन्द्रप्रभ,
त्वमपि शेष ? किं भो विमर्टक, कः सन्देशः ?
विमर्दकः। अम्बा ब्रवीति-सम्पन्नः पाको बह्मचारि-
णाम् ।
अतो भोजनाय आगच्छन्तु मे वत्सा इति ।
ब्रूत यूयमायुमन्तः, किं वयमिदानों
करिष्यामः, किं चित्रमेव द्रक्ष्यामः, उताहो भोजनाय
गमिष्यामः?
सोमप्रभः भगवन् कनीयसां ब्रह्मचारिणां बहव एव
काम्यन्ति। विवाण्यपि प्रभूतानि। नयेतेषाम् एकन
हाभ्यां त्रिचतुवा पञ्चषैर्वा दिवसैरन्तो भविष्यति । राविधते।
तत्रभवती अम्बा आचार्यपत्री वा कियश्चिरमपेक्षिष्यते । तत्
कथयामि इहवाद्य विरमत चित्रदर्शनं सर्व वयं क्रमेणा-
लोकयिष्यामः।
मचारिणः । मुछु वक्ति सोमप्रभः । तत् तथैवास्तु ।
भाचार्यः।
यथा वदन्ति मे वत्साः।
"

·अष्टमः प्रपाठकः
धातवः-बादय धादयश्च
बा, ल्यप्
ROOTS OF THE THIRD AND SEVENTH
CONJUGATIONS
INDECLINABLE PAST PARTICIPLES OR GERUNDS
धातवः
द्वादयः
ET 7. to give.
AT a. to measure ; with
घा. to hold.
निर् to make.
p. to fear.
I p. to leave.
27 u. to maintain, to sup हुए. to offer an oblation
port.
into the fire.
(ख)
धादयः.
छिट् 4. to cut, to tear.
घुज्.. to join.
fut u. to split. ( tect ( P.). Ty u. to obstruct.
No 4. to eat (a.), to pro.
..

·अष्टमः प्रपाठकः 9 () अन्ये ad. a. with wfu to read. 3 bhu p. to run; to melt; with a to attack. a bhu. a. to hang down ; with fa to delay. Su. 4. to solicit; with 0 + 1 to open. div. D. to hurt. 17 div. p. to be calm. for a bhu. a, to learn. TRT: आण्यधारा आज्य n. clarified) हित n. the roaring of an butter, ghee; T f. a elephant. line of descending fluid. avac n. aru, m. a bamboo #fatn. a priest who offi 989 n. a fence, an enciates at a sacrifice. closure, an enclosure made Tale adj. that by bath of bamboo. ing in which one becomes SATA m. hurry. pute. eru m, an arrow. Taft f. a sacrifice for ob a adj. little. taining a male issue. Fath adj. accursed. terum adj. belonging to faan. an oblation, gere, the god presiding stt : ind. a phrase over creation. denoting surprise, ah! प्राचार्यः। संमर्दक! समर्टक! सहसा किमयं कल- कलः । कथं वायं सम्भ्रमः १ किमेव सर्व ततो धावन्ति । कि 14

·संस्खातसन्दर्भः
प्राचार्यः।
अये एष
भोः, किं ब्रवीषि, अनिविड़ेऽपि तमसि सहसा पथि कश्चित्
हस्तिनं दृष्ट्वा, श्रुत्वा च तस्य हितं सर्वा पाश्रमगावो
भीताश्चकिताच, ततश्च काश्चिद् बन्धनदामानि छिन्दन्ति,
छित्त्वा च काश्चिद वेणुवेष्टनानि भिन्दन्ति, भित्वा च काश्विद
बहिनि:सरन्तीति ? कुन संवाहकः, विमर्दकः, श्रीदासादयो
वा ? सर्व एव भृत्यास्तत्र गच्छन्तु, गत्वा च ताः सर्वा
न्धन्तु । वत्स इन्द्रविजय, त्वमपि तत्र गत्वा पश्य यदेता
गाव: शाम्यन्ति न वेति ।
इन्द्रविजयः। यथादिशत्याचार्यः ।
कथं विलम्बत इवेन्द्र विजयः
पागच्छति । सोम्य, अपि शान्ता गावः ?
इन्द्रविजयः। अथ किम्, शान्ता एव, साम्प्रतम् ताः
सरसानि णानि भुञ्जते ।
अथ कुवेदानों में ब्रह्मचारिण: ?
सोमप्रभः। पाचार्य, सर्वे ब्रह्मचारिणथम्पकावती-
मुपेत्य भगवन्तमपेक्षन्ते ।
आचार्यः। वत्स, गच्छ त्वमग्रतः, अहमपि विमर्दक
किञ्चिदादिश्य प्रयमागत एव ।
खेतकेतुः। आर्य सोमप्रभ, किमब्रवीद पाचार्यः ।
सोमप्रभः ।
प्रत्रभवान् सत्वरमवागच्छति ।
कथमागत एव । भगवविदमासनम् ।
प्राचार्य:।

·अष्टमः प्रपाठक:
प्राचार्यः। उपविशत
वसा:,
उपविशत । सोमप्रभ,
अपाणु त्वमिम चित्रपटं ग्रहीत्वा । पश्यत आयुमन्तः, इयं
पुण्यावगाहा स्रोतखती सरयू म । इयमस्यास्तटेअयोध्या।
स्वयं मनुः किलेतां नगरों मिरमिमौतेति वदन्ति । इदं
समुलतं सुशोभनं च राजभवनम् । एष महाराजो दशरथः ।
इयमस्यान पुत्रेष्टिः।
एष भगवान् वसिष्ठः । अयमपि
भगवान् ऋष्यशृङ्गः । एते चापरे ऋत्विजः । पश्यत पश्यत,
एषां कश्चिद् आज्यधारा जुहोति, कश्चिद देवेभ्यो हविर्दधाति,
कश्चिद् ददाति, दत्वा च कश्चिदन्यद हविर्बिभर्ति। अयं
प्राजापत्यः पुरुषो दिव्यपायसपूर्ण पात्रं कराभ्यां धृत्वा होमा-
नलान् निर्गच्छति । अयश्चात्र निर्गत्य महाराजाय दशरथाय
तत् पायसपाले ददाति । इयं महिषी कौशल्या, इयं
कैकेयी, इयं च सुमित्रा। अहो कधं प्रसन्ना एता भुवा
पायसम् ।
विश्वावसुः। एतत् पुनरत्र किम् ?
आचार्यः। हायं कुमाराणां जन्मोत्सवकृत्तान्तः ।
जानासि वम विश्वावसो, के के ते कुमाराः ।
विखावसुः । किं न जानामि ? रामो, भरतः, लक्षण:
धनव।
पाचार्यः । ब्रूहि त्वं चन्द्र केसो, एषु कतमः कसमस्या
मरिष्याः पुत्रः।

·पाचायः । संतसहम:- चन्द्रकेतुः । देव्याः कौरख्यायाः कुमारी रामः, देव्याः कैकेय्याः कुमारो भरतः, देव्याः सुमित्रायाच इमारौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ। तत् किं नाहं वैनि ? पाचायः। वैसि वत्स वेसि, साधु खलु वेसि । प्रथा पश्यत यूयमेषां बाल्पहत्तान्तम् । .एसे कुमाराः कुलमुत- महसिष्ठात् वेदं शास्त्रान्तराणि चाधीयते, इतच स्व- बनकादेव धनुर्विद्या शिचन्ते । ननु पश्यत पश्यत कयमेत धनुरादाय लव विध्वन्ति । इन्द्रप्रभः । इह पुनरीष कः ? प्राचार्यः। एष महर्षिविश्वामित्रो महाराज दशरथ समारी रामलक्ष्मणी याचते । स्मरसि सत्यकाम, किमभिलष्य महर्षिः कुमारावयाचतेति सत्यकामः । राक्षसा मम यज्ञमुपद्रवन्ति, तत् कुमारी सान् हनिष्यत इति । प्राचार्यः। एष महर्षिनंगपद मिर्गत्य कुमाराभ्यां चलति । हो ही भोः ! विश्वावसो, सत्यकाम, पश्यसमिमा हाचौं ताटका नाम विश्वावसुः । अहो हताशायाः भीषणं विकटं च कपम्। सस्थाकाम, प्रपि विमेषित्वम् । तत् किं न पश्यसि । सत्यकामः। बो बिभेति, को वा न पश्यति । किन्तु

·नवमः प्रपाठक
४१
यथा वा तथा वा भवतु, यदियमतिभैरवा, न मे सत्र
स्तोकोऽपि संशयः ।
प्राचार्यः। प्रवेष रामो धनुर्दधाति, युनति च तब
निशितान् सायकान् । इयं च दुईता प्राणान जहाति ।
सोमप्रभः । प्रामोतु पापीयसी परिणामं खदुष्कृतस्य ।
प्राचार्यः
:। आयुष्मन्तः, न जाने कुतोऽपि क्लान्तिमिव
किञ्चिदनुभवामीति ब्रवीमि प्रद्यात्रैवास्तु विराम इति ।
ब्रह्मचारिण:। यथा कथयन्त्याचार्यपादाः ।
HamaddurinDRAdida,
नबमः प्रपाठकः
-०:-
--
तुम्, शट, शान
THE INFINITIVE MOOD
AND
PRESENT PARTICIPLES
धातवः
.
रे dhu. a. to see ; with अप पर bhu. p. . with परि to
to wait for ; with परि+अव serve, to attend upon.
to take care or inspect;
whera to simile
with y fa to await.

·४२ संस्कृतसन्दर्भ: शब्दाः SO एतावत् adj. so much, many. कृते ind.. for, on account of. ofruat f. attandence. परिणत adj. ripe. सत्कार m. a hospitable reception. [ smiling. सयमान adj. one who is --- चन्द्रहासः। सखे विष्णुरात, कुत्र वा किं वा कर्तु त्वमेवं द्रुतमिव गच्छसि ? विष्णुरातः । चन्द्रहास, न त्व जानामि यदस्माक. माश्चम द्रष्टुं सम्प्रत्येव कश्चिम् महानतिथिः समायातः ? चन्द्रहासः । इदानौं खलु वन्मुखा जानामि । विष्णुरातः। प्राचार्यादेशात् तस्यैव महाभागस्य यथो- चितं सत्कारं विधातुं गच्छामि । वं पुनरिह किं कुर्वन् तिष्ठसि । न तावत् किञ्चित् करोमि । पपि त्वस्माकं हारीतनाम्नः शुकथावकस्य कृते परिणतं दाडिम. फलं संग्रहीतुमिच्छन् पद्मप्रभमपेक्षमाणस्तिष्ठामि, सोऽपि सह मया गन्तुमिच्छति । विष्णुरातः। तत् सखे तिष्ठ खम्, महन्तु तमेव महा- भार्ग परिचरितुं व्रजामि । चन्द्रहासः।

·नवमः प्रपाठक:
४३
चन्द्रहासः। वयस्य पद्मप्रभ, किमर्थोऽयं ते एतावान्
कालातिपातः?
पमप्रभः। चन्द्रहास, विजयसेनो मामित प्रागच्छन्त
दृष्ट्वा, श्रुत्वा च मदागमनप्रयोजनं हसबकथयत्-इदानीं
खलु यूयं दाडिममानेतं गच्छथ ? ननु पश्यत गत्वा हारीतो
दाडिमबोजानि भुञ्जानः कथं सानन्द कूजति । सम्प्रत्येव
देवव्रत आश्रमतरुवीथिषु खेलंश्च धावंश्च सहसैव सुपरिणतं
दाडिममेकमवलोक्य स्मयमानः समानयत् । तदलं तदर्थ
गमनेन युष्माकम् ।
एष पुनराचार्यः समागतस्यातिथेः
स्वयमेव सवीं परिचयीं पर्यवेक्षमाणो मामवदत्, यथा वत्स
विजयसेन, महचनात् कथय गत्वा सर्वान् मे अन्तेवासिनी
यत् समागतोऽयं
महाभागोऽनतिविलम्बितमेव युष्मान
विलोकयितुं गच्छति । अतः सर्वे यूयं चन्द्रमणिवेदिकायां
वर्तमानाः प्रतीक्षध्वमस्मानिति ।
विशुरातः। तत् किं विलम्बेन, एहि सखे पचप्रभ,
तत्रैव गच्छाव ।
?"
पचप्रभः । वक्षस्य, तथा करवाव ।

·दशमः प्रपाठकः
णि
THE CAUSAL
धातवः
बुध
div, a, to understand. ar bhu. a. to carry.
सद bhu. a. to rejoice. go bhu. a. to be, to exist.
शब्दा:
उदन्त m. news.
ful; a mouthful of young
बाधित.adj. sick.
grass.
alf HiT 1. a load of rice. राशि m. a heap.
ध्यकवलn.n.शष्यn. young ह्यम् ind. yesterday.
grass, कवलm.n. a mouth.
पाचार्यः। वत्स सोमप्रभ, प्रः किल अतिथिविशेषा-
गमनात् नाहं रामायणचित्र दर्शयितुं प्राभवम्,
पुनयुष्मान् तद् दर्शयिथामि बोधयिष्यामि च सर्व
वृत्तान्तम्।
सोमप्रभः। नूनमियं वार्ता सर्वान् न: प्रमोदयिष्यति ।
प्रथाच कसमस्यां वेदिकायाम् प्राचार्यचरणानाम् पासनं
स्थापयिष्यामि ?

·दशमः प्रपाठकः
४५
प्राचार्यः ।
वत्स श्रीवेदिकायामेव स्थापय ।
सोमप्रभः।
भगवन्, एषोऽहं ब्रह्मचारिणस्तद विज्ञा-
पयामि, गमयामि च तान् तां वेदिम, स्थापयित्वा च तत्रा-
सनम् प्राचार्यचरणान तमुदम्त निवेदयिष्यामि, ततो गमि-
थन्ति भवन्तः ।
प्राचार्यः। आयुष्मन्, तथा कुरु । भद्र विमर्दक,
अपि त्वं समस्माकं व्याधितं नवीनं गोवत्स नन्दनं नाम शा-
कुवलमभोजयः, सलिलञ्च पपाययः ?
विमर्दकः । अथ किम्, अभोजयं तमहं शष्पकवलम्,
अपाययं च सलिलम् । सुखमेष साम्प्रतं वर्तते ।
प्राचार्यः । प्रियं मे विमर्दक, प्रियम् । भद्र, धर्म
तावद् व्रीहिभारं संवाहकन सुहृदो मे श्रीपतिशमणो गई
वाहय, अन्य वा कमपि भृत्यमेतत् कारय। संमर्दकेन च
शुष्काणामेतेषां यानां राशिं कारय । कथं प्रत्यागच्छति
मोमप्रभः ? वत्स सोमप्रभ, अपि सर्वे सङ्गता यूयं तत्र ।
सोमप्रभः। एवमिदम्, सर्व एव तत्र भवन्तमपेक्षन्ते ।
प्राचार्यः । तहि रहाणमं चित्रपटं, तत्रैव गच्छामः ।

·एकादशः प्रपाठकः
::
--
भावकर्मप्रक्रिया:
IMPERSONALS AND PASSIVES.
धातवः
a tan. u. with सत् to respect. | भास् bhu. a. to shine ; with
to receive hospitably.
सम्+उत् to shine inten.
fwy ind. u. to throw. sely,
गल्म bhe. a. with प्र to be स्टम् div. u. to forgive.
bold or proud.
लोक bhu. a. लोकि chur.P.
fry ad. . to smear; with with a to see.
सम् to doubt.
सद bhu. p. with वि to be
Flq div. a. to shine.
sorrowful.
धाव bhu. u. to run.
शब्दाः
कतिचित् adj. some, several. feel adj. divine
जुम्भकाख n. a kind of fabu- | वाम् ind. certainly; oh
lous weapon which makes
yes,
an enemy yawn.
प्राचार्यः। अहो सर्वेऽपि मे विद्यार्थिनः समुत्सुका
दृश्यन्ते ।
तद दृश्यतामिदं युभाभिः ।

·एकादशः प्रपाठक:
४७
सत्यकामः।
अत्र खलु
विश्वावसुः । अथ किमेतदत्र वर्तते?
प्राचार्यः। किं न त्वयेदं ज्ञायते ? ननु स्मयतां तावत् ।
किं वम सत्यकाम, अपि बुध्यते त्वयेदम् ?
बादम्, बुध्यत एवेद मया ।
भगवता विश्वामित्रेण रामचन्द्राय दिव्यान्यस्त्राणि प्रदीयन्ते ।
इह चैतानि समुभाससे जृम्भकास्त्राणि ।
प्राचार्यः । इहापीदमवलोक्यतामायुष्मद्भिः । अयं दुरात्मा
निशाचरो मारीचो नाम, अयं च दुईत्तः सुबाहुः। अहो
भीषणत्वमेतयो रूपस्य ।
हन्त चित्रेऽपि कथं दीप्यत इव
नयनाभ्याम्।
पश्यात्र रामेण निशिताः शराः क्षिप्यन्ते,
इह च प्राणभयात् द्रुतं धाव्यते पापीयसा मारीचेन ।
विश्वावसुः । इहाप्येष भियते दुरात्मा सुबाहुः, अन्येऽपि
च कतिचिद राक्षसाः ।
इन्द्रविजयः। विलोक्यतामत, एष सलक्ष्मणो रामो
राक्षसवधानन्दितैः सिद्धाश्रमवासिभिमुनिभिः कथं सल्कियते।
प्राचार्यः ।
इहापि दृश्यतां वत्सः । अयं मिथिला-
इदममज्यत शिवशरासनं रामेण |
कथं सर्वे विमितेः स्थीयते ।
विश्वावसुः। काभिः पुनरताभिः कन्यकाभिभूयते ।
सत्यकामः॥ हन्त भोः, न किञ्चिद् स्मर्यते विश्वा-
दृष्ट्वा चेदः
वसुना।

·४९ कथय सत्यकामः। संस्थतसन्दर्भ प्राचार्य वत्स विश्वावसी, नैवं त्वां सत्यकामः कथ- यितुमईति, तदुच्यतां त्वया काः खल्वेताः कन्यका भवन्तीति। विश्वावसुः। प्राचार्य, स्मरामोव सर्वम, क्षणमपेक्ष्यता सर्वेः, न केनापि कथ्थताम्, एषोऽहमेव कथयामि । इयं सौता, इयं माण्डवी, इयमूर्मिला, इयमपि श्रुतकोतिः । नैतदेवम् ? प्राचार्य: । एवमेवायुभान एवमेव । त्वमिदानों सत्यकाम, प्रामु खलु राजकुमारीषु कतमा नाम केन नाम राजकुमारण पर्यणीयतेति । एष कथथामि-रामचन्द्रेण सीता, भरतेन माण्डवी शत्रुघ्नेनोर्मिला-। विश्वावसुः । अति हि नाम प्रगलामे त्वं सत्यकाम, सुष्टु खलु कथ्यते त्वया अमिला किल शत्रुघ्न न पर्यणीयतेति । ननु तर्हि कुमारो लमाणः श्रुतकीर्ति पर्यणयदिति कथयिष्यसि ? सत्यकामः । को नाम मूढ़ एवं कथयिष्यति, कथयति ननु मृषतामिदमेक स्खलितम्। को नाम जनो न सखलति । ब्रवीमि-लक्ष्मण जर्मिला पर्यणयत, शत प्रश्च श्रुतकीर्तिम् । प्राचार्यः। . किं भद्र संवाहक, किं कथयसि ? संवाहकः। खामिन्, स खलु गोवत्सो नन्दनो नाम वा।

·हादशः प्रपाठकः
व्याधित इव दृश्यते, जीविष्यत्येष न वेति सन्दियतेऽस्माभिः ।
तद् भवानपि तावदेनं द्रष्टुमहतीति निवेदयामि ।
प्राचार्यः। भद्र, गच्छ त्वं तत्र, एषोऽहमपि गच्छामि।
आयुष्मन्तः, सहसा प्रतिबध्यतेऽद्य युष्माकं चित्रदर्शनमिति
विषौदामि, का गतिः, अन्येद्यः पुनः सर्व दर्शयिष्यामि ।
हादशः प्रपाठकः
-
::-
निष्ठाप्रत्ययः
PAST PARTICIPLES
.
धातवः
4 bhu. p. to be fulfilled.
वृध Blert, a. to grow ; to
thrive.
र bhu. p. to go 3 with प्र to
spread ; with अनु to follow.
स्था bhu. p. with u a. togo.
शब्दा:
या: ind. implying anger.
आचन्द्र सूर्य adv. as long as
the sun and the moon
करणतर adj. very pathetic.
0181 f.a quarter of the sky
a limit ; पराकाष्ठा the last
Ilmit.
exist.

·संस्कससन्दर्मः
.
शतदारपरिग्रह adj. married. #fent f. the principal queen.
दारपरिग्रह m. marriage. वज्रसारमय adj. made of
agfeq m. an ascetic ; adj. the essential part of a
poor, pitiable.
thunderbolt.
दिया ind. fortunately. विश्वम्भर m. one who holds
दुवृत्त adj. wicked.
or maintains the universe.
यावn. worthy to receive uer adj. one with a
gifts.
weak body. [ parts.
वाध्यपरिप्लत adj. flooded or महसघा ind. in a thousard,
overwhelmed with tears. नघा f. a daughter-in-law.
आचार्यः। दिष्ट्या न मृतस्तपस्वी नन्दकः । महत्यस्य
विपत्तिर्गता। नूनं प्रसन्नो भगवान् विश्वम्भरः, अन्यथा प्रायो
गतवन्त एवास्य प्राणाः । प्रतिविषमा
खलत्पन्ना
मे चिन्ता।
भवतु, सुखमेष साम्प्रतं वर्धताम् । वम इन्द्र विजय, प्राप्ताद्य
तिथिः प्रतिपद् नाम, तदद्य अनध्याय इति कथयामि ब्रूहि
मवचनात् स्वसतीर्थेभ्यो यदधुनैव वः शिष्टानि चित्राणि
दर्शयिष्यामीति सर्वे
यूयमागन्तुमर्हथ इति ।
इन्द्र विजयः । यदादिशन्याचार्थचरणाः । ब्रह्मचारिणस्तु
इदमेव कामयमाना देवदारुद्रुमान्तराले तिष्ठन्ति । विश्वावसु-
रस्माकं पश्चादेवासीत् । स तु श्रुत्वैव भवदादेशं द्रुतं धावित:
सर्वानाइय होतफुललोचन एष पुरत पागच्छति ।
प्राचार्यः। अहो चपलतापौयं वक्षस्य प्रीति में

·हादशः प्रपाठक: ५१ आचार्य:। • HARMIND समुत्यादयति । आगच्छत आयुष्मन्तः, आगच्छत । अपि सर्वैर्युष्माभिः समुपस्थितम् ? विजयसेनः । अथ किम, सर्व एव समुपस्थिता वयम् । वत्स सोमदत्त, प्रसारयेमं चित्रपटम् । पश्यत वत्सा: पश्यत । एते कृतदारपरिग्रहा रामादय- श्चत्वारो भ्रातरः समागतवन्तोऽयोध्याम् । एता रघुकुल- महिष्यी नववधूरादाय परां प्रीतिमधिप्रतवत्यः । इहायं महाराजो दशरथः पालेभ्यो दानानि प्रयच्छति । पुत्रांश्व पुत्रवधश्वाधिगतवतः फलितमिदानीमेत म्य मनोरथेन । अन्यदपि दृश्यतां योमद्भिः, हन्त कथं प्रवत्तमन रमणीयेन महोत्सवेन । सत्यकामः । मन्ये, अयं पुनरत्र राज्याभिषेकवृत्तान्तो लिखितः । आचार्यः । एवमिदम्, क: सन्देहः । विश्वावसुः । इयं दुत्ता मन्थरा । सत्यकामः । धिक् पापीयसीम्। अहो स्वभावानुरूपं रूपमस्याः । बियख हताशे, नियस्व । आचार्य: । सौम्य सत्यकाम, महत् सौभाग्यं मन्थरायाः, यस्यास्त्वमोदृशान् खस्तिवादान् उच्चारयसि । अथवा नेताहशस्य जनस्य भाग्यमन्यथा मवति । यथा वा भवतु। दृश्यतां तावत् । इयं कैकेयी। एष रामनिर्वासनशोककातरः ·५२ संस्कृतसन्दर्भः शय्यामधिशयितो महाराजः । एषा विवमूला कदलीव धूल्यवलुठिना महिषी कौसल्या । एतौ कुसारौ रामलक्ष्मणौ, सेयं राजपुत्री राजनुषा सीता च वनं प्रतिष्ठन्ते । इमे स्निग्धाः पौरा जानपदाश्च ताननुसृतवन्तः । ब्रह्मचारिणः । अहो करुणतरोऽयमयोध्यावृत्तान्तः ! पाः पाप मन्थरे, कथं सहस्रधा न दौणं ते जिह्वया । पापीयसि कैकेयि, नूनं पाषाणमयमिव वचसारमयमिव च ते हृदयं निर्मितं विधात्रा । पाचन्द्र सूर्य किलायं ते जनापवादः। आचार्यः । श्रायुमन्तः, पश्यत तावत् प्रकृति कैकेय्याः पुत्रस्य कुमारस्य भरतस्य । अहो महान् भेदो जनन्याः पुत्रस्य। एष चित्रकूटमाश्रितो रामः । अयं तत्पदतल- पतितः शोणंदेहो वाष्पपरिप्लुतो भरतः । एष भरतो रामपादुकां मूर्धनि गृहीत्वा प्रतिनिवृत्तो नन्दिग्राभमुपा- गतः, अत्र च तां पादुकां प्रतिनिधिमिव रामस्य सिंहासने स्थापयित्वा राज्य परिपालयति । अहो माहामंत्र भरतस्य । सर्वथा जितं . जितमेतस्य भ्रासौहार्दैन । निर्मलम्- प्रतिनिमलं चरित्रमेतस्य । नैतादृशोऽपरः कश्चिद् भूतो भविष्यति वा। आयुष्मन्तः, अलमिदानी चित्रान्तरद रदर्शनेन, दृष्टा स्वत्वस्माभिः परा काठा द्रष्टव्यानाम् । न च चित्र- करणाद्यापि प्रदत्ताः परे चित्रपटाः । तदिहेवाद्य विरम्यताम् ।

·त्रयोदशः प्रपाठकः - :: कृत्यप्रत्यय: POTENTIAL PASSIVE PARTICIPLES धातवः इघ tud. or div. p. with अनु ज्ञा kri. with अनु allow. शुध div. to become dry. to secrch for. शब्दाः पलाश wood. अनुष्य adj. that which पालाश adj. made of the should be performed. अन्वेश्य adj. that which मेखला . a belt. should be searched for, मौन adj. made of सञ्ज, a उपकरण n. meterial. [colour. kind of grass. कषाय m. a kind of red शिर adj. remaining. कालोप m. delay. स्वस् ind. to-morrow. निमय adj. that which ought | समिध f. wood for the sacred to be made. fire. सोमदत्तः । श्वः किलायुष्मतो ब्रह्मव्रतस्थोपनयनम् । अनुज्ञातं चेदमाचार्येण । सदस्माकं संग्राधानि सर्वाण्युप- करणानि। कुतो नु खखिदानों विजयसेनो भवेत् । न हि ·५४ संस्कृतसन्दर्भ: तं विना शक्यमस्माभिः किमपि कर्तुम् । तदन्वेष्टव्योऽयम् । गच्छ त्वं विष्णुरात, पश्य च कुनायम् । विजयसेनः। सखे सोमदत्त, न केनापि कुत्रापि गन्तव्यम्, एषोऽहममागतः । मनु पृच्छामि किं में कार्य- मापतितम् ? किं वा मयेदानों कर्तव्यम् ? सोमदत्तः । मन्ये न किञ्चिज्जानासीव सखे विजयसेन । ननु खः किलायुष्मती ब्रह्मव्रतस्योपनयनम्, अतः समा- हरणीयान्युपकरणानीति ब्रवीमि । विजयसेनः। एतावदेव ? तद् अलमावेगेन। सर्व विधेय व्यवस्थाप्य च मया । बहवः खलु भवामो वयम् । पश्यत एव सर्व सम्पत्यते । एषोऽहं निर्दिशामि केन कि करणीयमिति । सत्यकाम, ननु त्वया, त्वया च विश्वावसो, उभाभ्यामपि प्रचुराणि पुष्पाणि चेतव्यानि । त्वया सोम- प्रभ, समिध आहर्तव्याः । त्वया तु भद्रसेन, समानतव्याः कुशाः। ब्राह्मणकुमार श्रायुष्मान् ब्रह्मवत इति पालाशो दण्डः कार्यः। तत् सखे विजयगुप्त, संग्राह्य स्तवायं दण्डः । त्वया तु धर्मरक्षित, कार्पासं वस्त्र कषायेण रञ्जयित्वा प्रसारणीयमातपे यथेदं त्वरितमेव शुष्यति । मेखला पुनः कस्य निर्मातव्या ? भवतु, अयं चन्द्र केतुर्विद्यते । नातः चन्द्रकेतो, जानास्येव यथा ब्राणेन ब्रह्मचारिणा मौञ्जी मेखला धारणीयेति । अतस्त्वया चन्द्रहासेन सह सैव

·५५
चतुर्दशः प्रपाठकः
निर्मेया। यानि पुनरपराणि करणीयानि, तानि सर्वाणि
इन्द्रविजयादिभिः शिष्टैरस्माभिरेव सम्पाद्यानि ।
कालपेण, गच्छत यूयं, अनुतिष्ठत च यदनुष्ठेयम् ।
तत् लतं
चतुर्दशः प्रपाठकः
विविधम्
(क)
give up.
MISCELLANY
(A)
दा ( यच्छ.) bhu. k. to give. वप bhu. p. to sow seed.
घा hu. u. with वि to make; arachu. p. to abandon ; to
to prescribe.
शब्दाः
अग्लास्नु adj. one who does
अहरह: adv.
every day.
not become languid. प्राचार्याधीन adj. subject to
अझनn. black pigment used the याचार्य.
to paint the eye-lashes. उपदेश्य adj one who must
अनसयु adj. not envious.
be advised.
अप्रतिलोमयत् adj. not anta. उपनीत adj. a youth led to
gonising ; not displeasing. the प्राचार्य and it vested
यभ्यञ्जन n. smearing the with the sacred thread.
body with oily substance. उपानह f. a shoe.
ग्रन्ट त adj. eternal. .
ऐहिक adj. secular, worldly .

·संस्कातसन्दर्भः as गन्ध m. a perfume. speaks as much is दान्त adi. one who has subnecessary. dued his इन्द्रिय alfan. instrumental music. यतनीय adj. that by which वेदवाद n. a saying of the one is led to downfall. ata n. origin, source. शान्त adj. one who has मन्तय adj. that which should restrained his mind. be thought over. शुचि adj. pure. यथार्थ adj. true. संयत adj. one who has regonfafy adv. duly. strained his passions. यावदर्थभाषिन adj. one who श्रीमत् adj. modest. आचार्यः । वत्स, ब्रह्मव्रत, उपनौतोऽसि त्वं साम्प्रतम् । तद् उपदेष्टव्योऽसि । ब्रह्मवतः । उपदिशतु मामाचार्यः । आचार्यः। वत्स, ब्रह्मचर्य नाम महत्तमं पवित्रतमं च व्रतम् । मूलमिदमैधिकस्य पारलौकिकस्य च सर्वस्यापि श्रेयसः, बीजमिदं सर्वस्यापि यथार्थस्याभ्युदयस्य । वत्स, शिशुरसि साम्प्रतम्, न शक्ष्यसि तत्वमस्य सम्यगवबोहुम् । तथापि किञ्चित् कथयामि । अस्ति खलु वेदवादः- "ब्रह्म ह वै मृत्यवे प्रजाः प्रायच्छत् । अस्मै ब्रह्मचारिण- मेव न प्रायच्छत् ।" * शतपथब्रामणम, ११.१.६.१। गोपथब्रामणेऽप्येवम् (पूर्व. २.८)- "ब्रा ह वै प्रना मृत्यवे सम्प्रयच्छत् ब्रह्मचारिणमेव न सम्प्रददौ ।

·चतुर्दशः प्रपाठक: ईश्वरः किल ब्रह्मचारिणं विना सर्वेषामेव जनानां मृत्यु विहितवान् इति ह्यस्य वाक्यस्यार्थः। देवाः किल ब्रह्म- चर्येण तपमा मृत्युमपहतवन्त इत्यपि श्रूयते वैदिक- वचनेषु । * वत्स, नेदमन्यथा मन्तव्यम् । मोऽप्ययं जन: अमृतं भगवन्तमौख रमधिगम्य नन्वमृत एव भवतीति ज्ञास्यसि यथाकालम् । ब्रह्मचर्यव्रते तमौत बीजमुप्यते । तद् वन्स ब्रह्मवत, नियमन त्वयेद पालनीयम् । भगवन्, यथा कथयसि तथा करिष्यामि । आचार्यः। साधु वत्स, साधु । शनैः शने: सवं कथयि- ष्यामि, शिक्षयिष्यामि च । अद्य तु ब्रह्मचारी कोहशो भवेदिति किञ्चित् कथयामि :- "आचार्याधौन: स्यात् । अन्यत्र पतनीयेभ्यः । हितकारी गुरोः । अप्रतिलोमयन् वाचा । : अदिवास्वापी।" ब्रहावतः । - * "अाच येण तपसा देवा मृत्युमपानत"-अथर्ववेदसंहिता, ११. २. ११.२० । + पतनीयेभ्यः पतनसाधनेभ्य: सुरापानादिभ्यः कर्मभ्यः अन्यत्रः अन्येषु कर्मम ब्रहाचारी प्राचार्याधीनः स्यात्, न तु पतमीयेषु कर्मसु इत्यर्थः । + वाक्ये न आचार्यस्य प्रातिकूल्यम् अकुर्वत् वर्तेत इत्यर्थः । न तथा वाक्यमुचारयेत् येन पाचार्य: प्रतिकूलो भवेदिति भावः । $ पापस्तम्बधमसूत्रम्, १. १. ९, १९, २०, २४ ९७।

·संस्कृतसन्दर्भः
"उत्सवनाघः । *
शान्तः।
दृढ़धति:
अग्लासुः ।
अक्रोधनः ।
है अनसूयुः।"
"सत्यवादी।
गीमान् ।
'अनहङ्कारः।
नृत्यगीतवादिनगन्धमाल्योपानच्छत्रधारणाजनाभ्यवनः
वर्जी।" ॥
परिवर्जनीयं च ब्रह्मचारिणा मद्यपानं, मांसमोजनं,
उच्छिष्टभोजनं, प्राणिहिंसा, अश्लीलवचनं च । । ।
न च किञ्चित् ब्रह्मचारी तथा कुर्यात् येनास्य शारीर
मानसं च तेजो वा शक्तिर्वा विनश्येत् ।
।
* उत्सना विनष्टा साधा शोभा विलासी यस्य सः, विलासरहित इत्यर्थः
+ "लब्ध नष्टे मृत वा धृताधिवास्थितः स्यात् न वृष्येत् न च विषौदेत्"-टोका ।
+ "उत्साहसम्पत्रः।-टीका।
$ आपस्तम्बधर्मसूत्रम् १. १. ३. १७, २२-२४ ।
|| बौधायनधर्मसूवम, १. २. २१ - २५ ।
T"मधुमासाञ्जमोच्छिष्टप्राणिहिंसाधौलपरिवर्जनम्" -विसंहिता, २८. ११ ।

·पञ्चदशः प्रपाठक:
अहरहब्रह्मचारी शुचिः संयतश्च शुचौ देश उपविश्य
उभयोः सन्धयोर्यथाविधि ईश्वरोपासनां कुर्यात् ।
इहैवाद्य विरम्यताम् । तद् गच्छ वत्स साम्प्रतम्, कथय
चान्येभ्यो ब्रह्मचारिभ्यो यदागच्छत यूयं पाठाय ।
पञ्चदशः प्रपाठकः
विविधम्
(ख)
MISCELLANY
(B)
धातवः
कौति chu. to utter, to praise.| यम् ( यच्छ ) bhu. p. with उत्
कृत् tud. p. to cut.
to raise.
fat ndmadhatu u. to delay. HET, bhu. p.with 1 to
ज्ञा kri.u. with a to dis scratch.
regard.
छस्
bhu, with a to deride ;
त्वर ble. a. to hurry.
to laugh.
मन् div. a. with यव to des. bhu. u. with परि to
pise, to disregard.
abandon..

·संस्कृतसन्दर्भः शब्दाः able person. fayt m. a very respect fata m. suppression. atau adj. dependent. a pia adj. permitted. attatę m. blame. 437* m. a family. praoi n. sin, crime. syaraq adj. one who sees. fgarga n. or adj, that which अाचारसेविन् adj. one who is pleasing and good. practises observances. 6 pp. understood. उपवीत. the sacred thread Hat f. friendship. worn by the first three fanzia m. a reverse. classes of the Hindus. faha m. wealth. BET adj, visited by cala 91 99f. Jgt induseless, mities or infested by wild perf. movement; useless beasts. (to live. movement of body. foreitrag adj. one wishing cafea adj. one who un- जौर्णमलावदासस् adj. जीर्ण adj. necessarily crushes a clod. tattered, waq adj. un mag adj. desirous of serclean, age n. a cloth, ving ; obedient. clothes ; one wearing tat- sa n. holy learoing or tered and unclean clothes. learning in general. aurea adj. one who un- FAG m. brief, necessarily tears grass. atea adj. being in distress. a n, gambling UTH adj. easy to under- 797 adj, destructive. stand.

·पञ्चदशः प्रपाठकः होन adj. low. होनाधिका adj. one with a defective or a redunadnt सघोर adj. very terrific. खिग्ध adj. loving, friendly. खाध्यायविरोधिन् adj. खाध्याय m. sacred study, विरोधिन् adj. obstructive ; obstructive to sacred study. limb. आचार्यः । स खल प्राचार्यः । त्वया । -- वत्स सत्यकामः, किं चिरयति विखावसुः ? सत्यकामः। अहमपि तदेव चिन्तयामि । पुस्तकमानेतुमगच्छत् । किमहं तं द्रष्टुं गमिष्यामि ? अथवा कृतं गमनेन, एष स धावत्रागच्छति । वत्स विश्वावसो, किञ्चिद् विलम्बितमिव तत् त्वर्यताम्, अवधीयतां च सर्वेः :- "त्रयः षुरुषस्यातिगुरवी भवन्ति । माता, पिता, आचार्यश्च । तेषां नित्यमेव शुश्रूषुणा भवितव्यम् । यत् ते ब्रूयुस्तत् कुर्यात् । तेषां प्रियहितमाचरेत् । न तैरननुज्ञातः किञ्चिदपि कुर्यात् ।" * आयुष्मन्त:, अपि बुद्धमिदं सर्वम् ? ब्रह्मचारिणः। सुगममिदम् । तत्सर्वमेव बुद्धम् । आचार्यः । विमा संहिता, ३१. १६ । .

·संस्कृत सन्दर्भ:
प्राचार्यः।
-
म
-
भद्रं वः, ततः परं पठाम:-
"अथ पुरुषस्य कायक्रोधलोभाख्यं रिपुत्रयं सुधोरं भवति ।
तेनायमाकान्तः ( सर्वेष्वेव पातकेषु ) प्रवर्तते ।" *
अत एव तत्वविदो वदन्ति-
"विविधं नरकस्येदं हार नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत् ॥” ।
नेदं विस्मरणीयं श्रीमद्भिः। तदिदानों शृणोमि तावत्,
पठ्यतां यत् पूर्वमेव पठितं युष्माभिः ।
ब्रह्मचारिणः। एते पठामः-
"अथ न कञ्चनावमन्येत ।
न च होनाधिकाङ्गान् मूर्खान् होनान् अवहसेत् ।
न होनान् सेवेत ।
खाध्यायविरोधि कर्म न कुर्यात् ।
वयोऽनुरूपं वेषं कुर्यात् ।
श्रुतस्याभिजनस्य धनस्य देशस्य च ।
नौहतः।
नित्यं शास्त्राद्यवेक्षी स्यात् ।
सति विभवे न जीर्णमलवडासा: स्यात् ।
न भुवमालिखेत्।
।'
. विषामंहिता, २३.१.१।
t
१३. भगवदगीता, १५० २१॥

·पचदशः प्रपाठक:
न लोटमर्दी स्यात् ।
न ढणच्छेदी स्यात् ।
न दन्तै खलोमानि किन्धात् ।
द्यूतं वर्जयेत् ।
वस्त्रोपानहमाल्योपवीतान्यन्यधुतानि न धारयेत् ।
नाधार्मिकजनाकोणे ( स्थाने निवसेत् )।
न संवमेद वैद्यहीने।
नोपसृष्टे ।
महथाचेष्टां कुर्यात् ।
नाश्लीलं कीर्तयेत् ।
नानृतम् ।
नाप्रियम् ।
न कञ्जन मर्मणि स्पृशेत् ।
नात्मानमवजानीयाद् दीर्घमायुर्जिजीविषुः ।
चिरं सन्धोपासने कुयात् ।
परस्य दगड नोद्यच्छेत् ।
गास्यं शासनार्थं ताड़येत् ।
देवब्राह्मणशास्त्रमहात्मनां परीवादं परिहरेत् ।
धर्मविरुदी चार्थकामी।
एवमाचारमेवी स्यात् ।" *
meme--
. द्रष्टव्या--विसंहिता, ०१.१-पर।

·संस्कृतसन्दर्भ: कस्य शास्त्रस्याद्य - प्राचार्यः । विरम्यताम् । गच्छत थूयम् । वम धर्मरक्षित, साम्प्रतं युष्माकमेवावसरः, तदागच्छत । वः पाठः? धर्मरलितः । भगवन्, धर्मशास्त्रस्य । पाचार्यः । एवमस्तु । पठन्तु मे वत्सा:- "न सीदवपि धर्मेण मनोऽधर्मे निवेशयेत् । अधार्मिकाणां पापानामाशु पश्यन् विपर्ययम् ॥ नाधर्मचरितो लोके सद्यः फलति गौरिव । शनैरावर्तमानस्तु कर्तुमूलानि कन्तति । यदि नात्मनि पुत्त्रेषु, न चेत् पुत्रेषु नतृषु । न त्वेव तु कृतोऽधर्म: कर्तुर्भवति निष्फलः ॥" * अन्यञ्चायुष्मन्त:- "यद् यत् परवशं कर्म तत्तद् यत्नेन वर्जयेत् । यद् यदात्मवशं तु स्यात् तत्तत् सेवेत यत्नतः ॥ सर्व परवशं दुःखं, सर्वमात्मवशं सुखम् । एतद् विद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥" इदच मन्तव्यं स्मर्तव्यं चानुदिनम् - "सन्तोष परमास्थाय सुखार्थों संयतो भवेत् । सन्तोषमूलं हि सुखं दुःखमूलं विपर्ययः ॥” | - F- मनु. ४. १७१-१७४ । -- मनु. ४. १५२-१६० । + मनु ४. १२॥

·पञ्चदशः प्रपाठक: ६५ - नहि कश्चित् सुखं सुखमिति धावन् सुखमधिगच्छति । यदि सन्तोषो न स्यात्, न स्यात् तस्य लेशोऽपि सुखस्य । अत: सुखार्थी अवश्य सन्तोषं सेवेत, आश्रयेच्च संयमम् । संयमो नाम कामस्य अत्यधिकाकाङ्क्षायाः तृष्णायाः संयम, निरोधः । अथ इन्द्र विजय, युष्माकमद्य किं स्यात् । इन्द्रविजयः । अद्यास्माकं यजुर्वेदसंहितायाः पाठः । आचार्यः। एवं भवतु । श्रूयतामयं मन्त्रः- "-मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षन्ताम् । मित्रस्याहं चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे। मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहै।" * यथा कश्चिद् बन्धुः स्वकीयं बन्धं स्निग्धेन चक्षुषा समोक्षते सम्यक् पश्यति, एवमेव सर्वाणि भूतानि 'मा' मां 'मित्रस्य' बन्धोः चक्षुषा 'समीक्षन्ताम्' सम्यक पश्यन्तु। अहमपि सर्वाणि भूतानि 'समीक्षे' सम्यक् पश्यामि । अत इत्थ वयमन्योन्य मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहै। सर्वाणि भूतानि मम मित्राणि भवन्तु, अहमपि सर्वेषां भूतानां मित्र भवानि । महती मे विश्वमैत्रो जायतामिति भावार्थः । विचारयत चायुष्मन्तः, कियान् गम्भीरः, कियान् मधुरश्चाय- मित्रस्य चक्षुषा तथा च নিয়ন * शुक्ल यजुर्वेद-पाजसनेविसंहिता, ३६. १८ ।

·संस्कृतसन्दर्भः मर्थः । आयुमन्तः, मध्यगगमारूढ़ः सूर्यः, तत् कथयामि, इहे वाद्य विरम्यतामस्माभिरिति । षोड़शः प्रपाठकः -- :::- विविधम् (ग) MISCELLANY धातवः ह गम् bhu. p. with अनु to उपास्य adj.that which ought follow. to be regarded. प्रच्छ tud. . with या a. to गोष्ठी f. an assembly, genebid adieu. [ from. rally of friends. [ course. मद div p. with g to swerve प्रसङ्ग m. a topic of dis. द div.p. to burst asunder. माटदेव adj. one who regards शाम् ad. p. with अनु to his mother as a god. admonish. क्षन्तय adj. one who ought अतिथि देव aij. one who re to be pardoned. gards a guest as a god. giaaa m. misconduct. अनवा atj. blameless. fazea adj. one who regards ग्राचार्य देव adj. one who his father as a god. regards his प्राचार्य as भूति) prosperity. fayt adj. troubled, afflicted. a god.

·षोड़शः प्रपाठक: fafga adj. disagreeable ; n. course of studies in the offence. Acharya's house a Brahma- ममावर्तन 1. ceremony charin returns home, which being performed | सुचरित n. good conduct. after his finishing the a आचार्यः । W-Maralam वत्स इन्द्रविजय, अपोह समागताः सर्वे ब्रह्मचारिण: ? इन्द्रविजयः। भगवन्, एवमिदम् ; समागता वयं मई एव । आचार्यः । तदलं कालातिपातेन । सोम्य विजयसेन, अधोतं त्वया यदध्येतत्यमत्र, पालितं च सम्यग् अस्वलितं ब्रह्मचर्यम् । तद् वत्स समागतोऽद्य ते समावर्तन लः । गार्हस्थ्यामप्रवेशाय लयाद्य आचार्यकुलं विहाय गृहं प्रति गन्तव्यम् । वत्स, अतिदुर्भरो भारो माईस्थ्याश्रमस्य । किञ्चित् पुनरनुशासितुमिच्छामि । विजयसेनः । आचार्यः । वत्स त्वमितो रटहं प्राप्य- "सत्यं वद। अतः अनुशास्तु मामाचार्यः । - धर्म चर । वाध्यायान् मा प्रमदः । सचान प्रमदितव्यम् ।

·६
संस्कृतसन्दमः
धर्मान्न प्रमदितव्यम् ।
भूत्यै न प्रमदितव्यम् ।
मालदेवो भव ।
पिटदेवो भव ।
आचार्यदेवो भव ।
अतिथिदेवो भव ।
यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि, नो
इतराणि ।
यान्यस्माकं सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि, नो
इतराणि ।
श्रया देयम् ।
अश्रद्धयाऽदयम् ।
एष आदेशः।
एष उपदेशः ।
एतदनुशासनम् ।” *
विजयसेनः । यथादिशति, यथोपदिशति, यथा चानु-
शास्त्या चार्यः ।
प्राचार्यः। सर्वथा स्वस्ति ते भवतु । वत्स विजयसेन,
अलं विषादेन। नन्विदानों गुरुतरं कृत्यमापतितं ते रहे।
* लैत्तिरीयोपनिषत्, १. ११ ।

·षोड़शः प्रपाठकः वत्स, तहाच्छ तत्र प्रीतेन मनसा । गत्वा च दीर्घवियोगविधुरयोः पित्रोमहान्तं नयनोत्सवमुत्पादय । विजयसेनः । भगवन्, कथमहमत्र एतावन्तं कालमेवं सुखेन यापयित्वा इतो दूरतरमिदानों गमिष्यामि । आचार्यपत्नी। तात विजयसेन, किं करिष्यसि, ननु धर्म एवायं लोकस्य । अन्यञ्च अवश्य द्रष्टव्यौ त्वयेदानी मातापितरौ, पालनीयं च व्रतं गृहस्थस्य । तद् ब्रवीमि न त्वयेवं व्याकुलेन भवितव्यम् । गच्छ राहं, वईय चानन्दं जनन्या जनकस्य च । विजयसेनः । भगवन्, अम्ब, वन्देऽहं वां चरणकमलानि । भगिनि इन्दुमति, भ्रातः कुश, स्मरणीयोऽस्मि कथाप्रसङ्गे । दीर्यतीव मे हृदयं युष्माकं वियोगशङ्कया। नातरो ब्रह्मचारिणः, नूनम् इयन्तं कालं स्थितेन मया कृतं स्यात् किञ्चिद् विप्रियम्, तदिदानों मृष्यतां भवद्भिः कृपयेति प्रार्थये । सत्यकामः । आर्य विजयसेन, नन्वहमेव ने बहुशो विप्रियमाचरम् । तदधना क्षन्तव्योऽस्मि । विजयसेनः । भ्रातः, न त्वया किञ्चित् कृतम् । अतो न तत्र किमपि चिन्तयितव्यम् । ब्रह्मचारिणः । सखे विजयसेन, यदि किमपि विप्रिये स्यात् तर्हि वयमेव तस्य कर्तारः । न खलु विजय-

·संस्कृतसन्दर्भः
सेनः कस्थापि विप्रियं जानाति । सत् चम्यतामस्वाक
दुनियः ।
विजयसेनः। भ्रातरः, मन्वलम् अलम् इदानीं तत्-
कथया । न खलु युष्माभिस्तथा किञ्चिदाचरितम् । एष
कथयामि ननु स्मर्तव्योऽयं बन्धुजम: गोष्ठीकथाप्रसङ्गे । अन्यच्च
मातरः, द्रष्टयो युभाभिस्तपखी नन्दको, हारीतश्च ।
तदिदानीम् आपृच्छे वः सर्वान्, अनुज्ञायतां में समा-
वनम् ।
सर्वे
सर्वथा शुभं ते भवतु ।
आचार्यः ।
वत्स, अतिक्रामति गमनवेला, तत्
किश्चित् त्वरितुमर्हसि ।
विजयसेनः । भगवन्,
ऐवं
भवतु।
प्राचार्यः। शिवास्ते पन्थानः। एते वयमपि त्वां
मदीं वेत्रवतौं यावदनुगच्छामः ।
-

·परिशिष्टम
श्लोकाः
प्राहलये
For Recitation
प्रभातम्
उदयति मिहिरो विदलिततिमिरो
भुवनं कथमभिरामम् ।
प्रचरति चतुरो
मधुकरनिकरो
गुञ्जति कथमविरामम् ॥ १ ॥
विकसति कमलं विलसति सलिलं
पवनो वहति सलीलन् ।
दिशि दिशि धावति कूजति नृत्यति
खगकुलमतिशयलोलम् ॥ २ ॥
शिरसि तरूणां
रविकिरणानां
खेलति रुचिररुणाभा ।
उपरि दलानां
हिमकणिकानां
कापि हृदयहरशोभा ॥ ३ ॥
प्रसरति मगने
नरपतिभवमे
दुन्दुभिदमदमनादः।
भज परमेणं
पठ सनिवेशं
भवतादनुपममोदः ॥ ४ ॥

·૭૨ संस्कृतसन्दर्भः उद्बोधनम् पूर्वगगन- मुद्यदरुण- नूतनकररञ्जितम् । जीर्णतिमिर- जालरुचिर- मम्बुदलववर्जितम् ॥ १ ॥ त्यजत कमल- कोमलतल- तल्पशयनसेवनम् । जाग्रत मनु जाग्रत लय- मेतु नयनमुद्रणम् ॥ २ ॥ शृणुन मुरजः मन्द्रनिनद- मम्बरपथमुत्थितम् । पश्यत पुर .उद्यमबल- वैभवगुणमङ्गतम् ॥३॥ व्रजत, वहत कृत्यनिवह- भारमुपरि निर्भरम् । निज- कर्मसरणि- माश्रयत च सत्वरम् ॥ ४ ॥ गायत शशि- शेखरजय. मङ्गलमयगीतिकाम् । नातरह मधुमुमधुर- मम्बरतलपूरिकाम् ॥ ५॥ गत,

·परिशिष्टम्
EY
लसतु विमल-
शान्तिसलिल-
शान्तसकलविनवम्।
भुवनविदित-
भारतमुत-
वृन्दममितवैभवम् ॥ ६ ॥
-and-
भारती
भारति धारय धारय वादय
वादय मधुरसमधुरा वीणाम् । ध्रुषपदम्
श्रवणं तोषय
हृदयं मोहय
तपय भारतभुवमतिदीनाम् ।
जनय जनानां
सरसनवौनां
मतिमिह कामपि कुशल निदानाम् ॥ १ ॥
अतिशयविमल
तव पदकमल'
भगवति, विलसतु मनसि निकामम् ।
जननि, सकरु
ननु तव नयनं
तिरयतु मानसमलमविरामम् ॥ २ ॥
गायतु भुवनं
तव महिमानं
सडितमानिन्दितससितमुदारम् ।
অসমৰ
मजतु च चरणं
यातु च निर्मलमोदमपारम् ॥ ३ ॥

·संस्कृतसन्दर्भः प्रदोषः प्रकाश्य ममार्ट क्षणं प्रपौड़यञ्जगज्जनम् । सदूरमस्तपर्वत रविः प्रयाप्ति साम्प्रतम् ॥ १ ॥ न तस्य सा HAI ন নামী সমা न शक्तिरस्ति वा तथा संमस्तमेव हा हृया ॥ २ ॥ शनैः शनैः प्रसपंति रिपुस्तमो जगत् प्रति । कियश्चिरं नु सम्पत्ति स्थितो भवेद दिवापतिः ॥ ३ ॥ निदाघः भातरकर- कातरतर- चातक ह रोदिति । दावपतित- भीतकलभसन्ततिः ॥ १ ॥ रौति करुण- मातहरिण एष चुलितलोचनम् । धावति व

·परिशिष्टम्
वारिदवर,
वारि वितर
जीवतुं जननीवनम् ॥ २ ॥
प्राहट
वियदिदमविरतम म्बुदमाला-
पूरितमभिसञ्चरति च चपला ।
निपतति नियतमियं जलधारा
मसूणसमुज्ज्वलरजताकारा॥१॥
अभिनवधनरसपानविलोल
श्चातकचय इह चरति सलीलः ।
नववलदागमविगतविवादं
नदति सुखं शिखिमिथुममपीदम् ॥ २ ॥
दर्दुरगण वृह कर्णकठोरं
नर्दति याति च मोदमपारम् ।
विमलसलिलकतकौतुकलिः
स्फुरति सरमि.मधुर मीमालिः ॥ ३ ॥
विकसितमुरुचिरसरसकदम्ब:
सौरभतोषितजननिकुरम्बः ।
शैत्यसरीतिततमगारोरः
प्रवकृति समय वह समीरः ॥ ४ ॥

·७६ संस्कृतसन्दर्भः ध्वनितगगनतलगिरिवरविवरो गर्जति गुरुत्रमम्बुदनिकरः । सचकितमतिशयकतचीत्कार । चञ्चलमपि शिशुकुलमिह धौरम् ॥ ५ ॥ भरतगीतिका अल भारतीया, मतानां विभेदै- रल देशभेदेन वैरेण चालम् । अयं भाख तो धर्म एको धरायां न सम्भाव्यते धर्मतत्त्वेषु भेदः ॥ १ ॥ दया भूतसो, मतिर्देवदेवे, चतुर्वर्गचिन्ता, विरोधाद विरामः । मनःकायवाक्शोधने व बुधि : परं धर्मतत्त्व विरोधोऽत्र केषाम् ॥ २ ॥ नराः सर्व एकैकमोणं भजन्ते स ईशः परं नामभेदेन भिवः । समुशासितो धर्म एतेन चैको विचिन्त्येति को वर्ततां भेदवादे ॥ ३ ॥ कलिङ्गाङ्गवङ्गान्धकद्राविडादौ- नुपाधीन् विहायेक्वमालम्बा भूयः ।

·परिशिष्टम् अये भारतीयाः पुरेवात्मरूपं लभध्वं, यशश्चन्द्र शुभं तनुध्वम् ॥ ४ ॥ पाण्डेय श्रीरामावतारस्य । चातक: वातैर्विधूनय, विभीषय भोमनादैः, सचूर्णय त्वमथवा करकाभिघातैः । त्ववारिबिन्दुपरिपालितजोवितस्य नान्या गतिर्भवति वारिद, चातकस्य ॥ १ ॥ गर्जसि मेघ, न यच्छसि तोयं, 'चातकपक्षी व्याकुलितोऽयं । देवादिह यदि दक्षिणवातः, क ख का कच जलपात: ॥ २ ॥ नदेभ्योऽपि देभ्योऽपि पिबन्यन्ये वयः पयः । चातकस्य तु जीमूत, भवानेवावलम्बनम् ॥ ३ ॥ नभसि निरवलम्बे सौदता दीर्घकाल स्वदभिमुखनिविष्टोत्तानचञ्चूपटेन । जलधर, जलधारा दूरतस्तावदास्तां ध्वनिरपि मधुरस्ते न श्रुतश्चातकेन ॥ ४ ॥ कस्यापि।

·संस्खातसन्दर्भः नमर रात्रिर्गमिष्यति, भविष्यति सुप्रभातम्, भाखानुदेष्यति, हसिथति पद्मनाम् ।। इत्येव चिन्तयति कोषगते विरफे हा हन्त हन्त नलिनी गज उज्जहार ॥ १ ॥ कस्यापि । धर्म चरत माऽधर्म, सत्यं वदत नानृतम् । दीर्घ पश्यत मा इखं, पर पश्यत माऽपरम् ॥ वसिष्ठस्य । श्रूयतां धर्मसर्वस्व श्रुत्वा च हृदि धार्यताम् । आत्मनः प्रतिकूलानि न परषां समाचरेत् ॥ व्यासस्य । सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः । सर्व भद्राणि पश्यन्तु, मा कश्चिद दुःखभाग् भवेत् । कस्यापि। 1 ·OPINIONS. Pandita T. GANAPATI SHASTRI, Late Principal, Govt. Sanskrit College, Curator, The Department for the Publication of Sanskrit MSS., Trivandram : भवत्प्रणीत "संस्कृतसन्दर्भम्" आमूलाग्रम् अवाचयम् । तव पदानि तावदप्ति- ललितानि यथास्थानमसलदुपयुक्तानि च सन्नन्सीव खयमारीढु बालानां चित्तम् । सरससंपादङ्गिविशेषयोगाल लीलाप्रायविषयसौभाग्याच्च चेतोहरा उपलालममिव बालानामारभभाणा अर्थोपन्यासा: खात्मनि सखी गुरावीश्वरे लोकव्यवहारषु च केचित् सतौं धियं चर्चा चानायासं ग्राहयितु शान्ति, संभाषणवासमां च तेषामुत्पादयितुम्। सोऽयमभिनवप्रस्थामो वः संस्कृतसन्दर्भो 'बाललालमशिक्षा' इति, मन्ये, व्यपदेशमहति । इद चामिमि यदेवश्चातायः क्रमगुरुभिः पञ्चावरैः संस्कृतसन्द : शिक्षामिणिः काचिद वश्यं रचयितव्या ययैक या हिन्दुवाला: संस्कृतभाषा सत्पथीभयव्युत्पत्तिभूमिकामक्लेशमासादयेयुः । Pandita AppA SHASTRI RASHIVADEKARA, VIDYAVACHASPATI, MAHOPADESHAKA, Editor,' Sanskritachandrikā" and "Sunritavälini,' Puons : *** अपनीत इव क्षण मानसो मे तापो नयनसरणिमापतितेन विमारित. विषयान्तरेण सर्वतोऽपि बलादिव समाकर्षता हृदय भवदीयेन "संस्कृतसन्दर्भण।" अहो रामणोयकमस्य । यत्सत्यं प्रतिक्षानव समाखादयदस्य सौरस्य माति सौहित्योन्मुखत्वमेतदन्तःकरणम, भूयोभूयस्तु स्पयत्येतस्याखादाय । लधन्यपि प्रसन्नानि प्रस्यन्द मानानौव मधुरिमाणं नतंय नीव मे चेतः संस्कतसन्दर्भवाक्यानि । अव चाक्ति प्रत्युक्तिभन्या समपनिबद्धा सुग्रहा चावश्यमुपकरिष्यति छावाणां नौतिः। एतं च प्रबन्धमारचितवता समुत्सारितमिदानीं प्रियबन्धुना कियताप्यंशेन संस्कृतपाठपुतक- दारिट्रा बाखामाम्। महौदृशमपरं मनोरम प्रबन्ध पश्याम इति । Pandita R. V. KRISHNAMACHARIAR, ABHINAVA-BHATTA: BANA,Shabdatarkalamkaravidyabhushana, Tirruvadi, Tanjore :-- अनमा सुधारित श्रीमतां मूर्तिमान् प्रसादः शब्दार्थ सुकुमार: “संस्कत सन्दर्भो" तो मया। बालानामादितो व्युत्पत्तिमाधातुं प्रीरिकया सदाचार' दुड़माल·i गयितु चैतत्समः, किमुत एतदधिकः ग्रन्थो न केवलं नास्ति, पर तु नो अस्यते gaia # setara fata: 1 PANDITA VANAMALI CHAKRAVARTY, VEDANTATIRTHA, MA. Professor, Cotton College, Gauhati, in the Modern Review, November, 1912 : It is a First Sanskrit Reader especially written and compiled for young boys. The author is a weil known Sanskrit and Pali Scholar, and this little book shows that he has devoted a good deal of time and attention to the subject of Sanskrit teaching, The Reader is excellent from all points of view, and may be safely placed in the hands of the beginners of Sanskrit. Paudita NILKAMAL BHATTACHARYA, M. A. Professor of Sanskrit, Central Hindu College. Sanskrit Sandarbh by PANDIT VIDHUSHEKIARA SASTRI, is a nicely written reading book for young learners of Sanskrit. The lessons are suitably arranged and the book furnishes a graphic picture of ancient pupilage, which will impress the young mind most salubriously. This is, in fact, the kind of books we need for our boys at the present day. Mr. M. P. OKA. Sanskrit lutor. N. E. School, Poona City. har* is an excellent little book admirably adapted to the requirements of those for whom it is intended. As. regards the style in which it is written and the matter it contains, I may only say that nothing is left to be desired.. I have great pleasure in recommending it to my pupils and will be very glad to see it sanctioned by the Educational Department for use in secondary schools in this Presidency.

·No text on this page.