·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·गयाथाहादिपद्धतिः।
कलिकाता प्रवर्णमेण्ट संस्कृतविद्यामन्दिराध्यापक
श्री तारानाथ तर्कवाचस्पति भट्टाचार्य
বিলিনা।
कलिकाताराजधान्याम्।
वि. पि. एम्स् यन्ते मुद्रिता

·No text on this page.

·गयात्राहादिपद्धतिः
अशेष सन्तापनिवारणाय वेदैकगव्यं जगदेकवचम् ।
गदाधरं तं पुरुषार्थ हेतुं स्मरामि संसारपयोधिसेतुम् ॥१॥
पुवादिभिः कृतं यस्यां बाई अड्डासमन्वितम् ।
पित्ताधुवारफलदं तां गयां मनसा भजे ॥ २ ॥
विस्थलीसेतुमालोक्य आवकल्यादिपवतीः ।
दृष्ट्वा च तन्यते यत्नाङ्गयात्रावादियड्वतिः ॥ ३ ॥
श्रावादिसन्त्रान् वेदेश्य उद्धृत्य व्याख्ययान्वितान् ।
कृत्वैधा मुद्रिता यन्त्र श्रीतारानाथशम्मणा ॥ ४ ॥
प्रमाणं प्रायशो नोक्तं मूलग्रन्थे हि तत् स्थितम् ।
प्रयोगमात्रमुद्दिष्टं सुबोधाय नृणां मया ॥ ५ ॥

·उपक्रमणिका। तत्तद्वचन- इह खलु संसारे समर्थानामास्तिकानामतिगम्भीरपुर- पार्थदावगाहनाय तीर्थान्येव परमसाधनानि । यानि समवलम्ब्याकृतबुवयोऽप्यनायासेनैव क्रमश: परमपद- मा नुवन्ति । तानि च तोवानि नानाविधानि नानाकर्मसु नानाफलदायकानि। तेषां च मध्ये गङ्गादौ स्नाने, कुरुक्षेत्रादौ दाने, प्रभासादौ यागे, वारणस्थादौ मस्गो, प्रयागादौ मुण्डने, गयादौ च श्राद्दे फलाधिक्यं स्मयते । तनगयातीर्थवादादिमाहात्म्य प्रतिपादकानि वचनजातानि नानापुराणेभ्यः समुद्धृत्य पूर्व प्रदर्शितानि । प्रामाण्यात् गतानुगतिकन्यायाहा प्रायशः सर्वेषामेव समर्थानामास्तिकानां गयात्राद्धादौ प्रत्तिः समुलभ्यते। किन्तु तत्वत्यावान्तरतीर्थस्थानेषु कर्त्तव्यत्राद्धतर्पणादि- पड़तेः प्राचीनायाः सत्या अपि क्रमशो लुप्तप्रायतया विशृङ्खलतादर्शनेन च तदुज्जोवनाय, तस्याश्च पड़ते: दुष्माप्यत्वेन सर्वत्र प्रचाराय मुद्राकरणेन च विदुषां तत् कम्मसमवेतमन्त्रार्थज्ञापनपूर्वकमियं पद्दतिर्वितन्यते ।" अस्याश्च बोधेन तत्तत्कर्मानुष्ठानज्ञानं सुलभ तज्ञानाच तत्त्र तत्र कर्मसु प्रवृत्तिः सूपपादा भवेत् ।

·ग्रन्यारम्भः। तबादौ गयात्रावादिना पित्रादेवाराभिधानेनादौ निर्णय: बाइपदार्थो निरूप्यते। सम्बोधनपदोपनीतान् पित्रादीन् चतुर्थवन्तपदेनोद्दिश्य पुत्त्रादिभिर्मन्त्रद्वारा अवयान्नादेर्दानं बाड्वम् अर्थतन्मनुः श्रावशब्द कर्म प्रोवाचेति श्राद्धविवेकटतापस्तम्बवचनेन श्राद्ध शब्दस्य कम- मामान्यवचनतावगमात् सस्कृतं व्यञ्जनाक्यं च पयोदधिष्टतान्वितम् । अवया दोयते यस्मात्तेन श्राइं निगद्य ते इति घाइतत्त्वधृतपुलस्त्यवचनेन अड्डाहतुकदानरूपकर्म विशे- बस्य श्राइपदार्थतावगमाच्च । श्राइमिति शब्दो वाचको यस्य तत्कम्मत्यर्थ इति श्राइविवेकः। तस्मिंश्च कर्मणि यागादाविन्द्रादीनामिव पित्रादेवतात्वं तदु- हेशेन मन्त्रद्वारा द्रव्यत्यागात् । तथा च यागादौ मन्त्राता इन्द्रादयः शक्तिमात्रेण तत्तत्स्थले आविर्भता यजमानत्यक्तद्रव्यदर्शनेन टप्यन्तस्त घामभीष्टफलं यथा साधयन्ति तथा बाहेपि मन्नाहूताः पित्वादयः समागता;

·४ गयाश्राद्धादिपतिः। पुत्वादित्य नद्रव्यभोगेन टप्यन्तो विशिष्टफलप्रदा इत्येव कल्पनीयम् । किन्तु सर्बो हि लोकः सफले कर्मण्य व प्रवर्तते नाफले ॥ तत्र यज्ञादौ यथा देवानां फलदाट- त्वमेवं श्रावदेवानां पिनादीनां फलदाटत्वे सम्भवत्येव बाइस्य सफलत्वं भवेत्तदेव नोपपद्यते। तथाहि इन्द्रा- टयो हि देवाश्चेतना विशिष्टज्ञानक्रियाशक्तिमन्तो मन्त्र- मानाहूताः शक्तिविशेषेण यज्ञदेशे आविर्भवितुं शक्न - वन्ति आविर्भूय च यज्ञदत्तद्रव्यदर्शनमात्रेण टप्यन्तो विशिष्टफलदानाय समर्थाः। नैवं पित्रादयो भवितु- मईन्ति ! ते हि स्वखकर्मानुसारेण नानायोनिगततया अतिविप्रकृष्टदेशस्थिताः विशिष्टशक्तिरहिताश्च कथ मन्त्रमाबाहूताः आवदेशे आगच्छेयुः । कुतो न दृश्येयुः देवानामिव तेषामतीन्द्रियवाभावात् दर्शनमात्रेण टप्रभावाच। भोजनेनैव तेषां टप्ति- सम्भवाच्च भोजनमन्तरेण कथं प्येयुः । कुतो वा फलं दद्युः। पश्खादिगता वा कुतो विशिष्ट- फलप्रदाः स्युः। अपरञ्च इह दत्तस्य चान्नादेरचेतनतया नेट पुरुषाभावेनान्यत्न गमनासम्भवः । घाइदत्तद्रव्यस्य यथापूर्वम स्वस्थानान्न भोक्तदेशगमनमित्यनुमीयते । एव- मिह दन्तेनान्नेनान्यत्र स्थितानां भोगस्तु नैव सम्भवी पानीयब्राह्मणेन श्रावान्नस्य भोजनान्न पित्रादिप्ति- सम्भवः भोगलतयोः सामानाधिकरण्यनियमात् । किञ्च त्रागता वा अटप्ताश्च ·गयाश्राद्धादिपतिः। ५ hupuTHI त्रयो नगतानामतान्धसां मानुषयोगेनान्नेन कथ प्तिः कथं वा पायोनिगतानां टणाहारयोग्यानां तेन तिः। तेषां पवादिभावमापेदुषां फलदाटत्वासम्भवस्तु विशिष्टशक्त रभावात् सर्वानुभवसिद्धः। एतेन यथा गोषु प्रनष्टो वै वत्मो विन्दति मातरम् । रचं वाइन्न मुद्दिष्टं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् । नामगोत्रं पितृणान्तु प्रामकं हव्यकव्ययोः । नाममन्वैस्तथो शो भवान्तरगतानपि । प्राचिनः प्रोणयन्त्ये ते तदाहारत्वमागता इति । देवो यदि पिता जातः शुभकर्मानुसारतः । बामा नमस्तं भूत्वा देवत्व ऽप्यनुगच्छति । दैत्यत्व भोयरूपेण पशुत्व च टणं भवेत् । बाहानं वायुरूपेण नागत्वेऽप्यनुगच्छति । पानं भवति यक्षत्व स्टभ्रत्वे च तथामिघम् । दनुजव तथा मांसं प्रेतत्व रुधिरोदकम् । माजुचव उन्नपानादि नानाभोगरसं तथेति च इमाद्रिाहकल्पादिवतमार्कण्डेयवचनरिह दत्तात्रादेष मन्त्र शत्या विप्रकष्टदेशनयनं पिट प्राप्तयोनियोग्यासता- दरूपेण परिणामच कल्पयते इत्यपि न विचारचाक अवेतनानामपि मन्त्राणां चेतनधर्मकल्पनापि तदेव नाधोयनो स्थात् यदि दत्तानादेरिह यथायू-भव- 'स्वतिर्न स्यात् स्यात्र पूर्वरूपान्यथाभावः । तथा च एत्र- ·६ गयाश्चाद्धादिपद्धतिः। कम्मण मादिवचनानां स्तुत्यर्थवादपरताया अग्रे दर्शयिष्य- माणत्वान्नाधिककल्पना । किञ्च पात्रब्राझणेन भोगादिना विनष्टस्य वस्तुनः कथं स्थानान्तरनयनं कथं वा तत्तदाहारतारूपेण परिणाम: धर्मिणि सत्येव स्थानान्तरगमनादिसम्भवो न विनष्टस्यात श्रावस्य कथं प्रयोजनवत्त्व मित्येवं स्थिते । उच्यते। ब्राह्मणादिसम्प्रदानक्रियाया इव बाड्व- ण एव स्वजन्य पुण्यद्वारा विशिष्टफलजनकता तत्र च कालान्तरभावितत्तत्फलदानाय तत्कम साक्षिण: परमे- प्रवरस्यैव तत्साधनत्वम् । अतएव भगवद्गीतायाम् यो यो यां यां तनु भक्त: अहयाचितुमिच्छति । तस्य तस्याचला अहां तामेव विदधाम्यहम् । स तया अड्डया युक्तस्तस्याराधनमोहते। लभते च तत: कामान् मयैव विहितान् हि तान इति भक्तानां तत्तदिष्टोत्यादनस्य खककत्वं भगवतोक्तम् ! युक्तञ्चैतत् श्रुतिस्मृत्योरीश्वरातुज्ञाखरूपतया तत्तदर्थानु- ठानेन तदाज्ञाप्रतिपालने ईश्वरस्य सम्माननारूपा टप्ति- स्ततश्चाभीष्टलाभः। तथैवोक्त गीतायाम् खेखे कम्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । खकर्मनिरतः सिहि यथा विन्दति तच्छृणु। यतो प्रवृत्तिभूतानां येन सर्वमिदं ततम् । खकम्मणा तमभ्यर्थ सिडिविन्दति मानव इति। 1 3 ·गयाचाहादिपद्धतिः। सकर्मणा) खस्ववर्णात्रमविहितकानुष्ठानेन, तम् ) परमेश्वरम् ( अभ्यचत्र ) तदाज्ञाप्रतिपालनेन सम्मान्य तत्सम्माननेन च तत्कृतां (सिविम ) तर- दभीष्टसिद्धिं (लभते। इति तदर्थः । अस्मिन् पक्षे च पिता- दोनां बाहान्नादेर्वा न स्थानान्तरगमनकल्पना । बा देवदत्तादिशब्दस्य यथा न केवलं देहमावं, न वा जोवमानमर्थः किन्तु तत्तदेहाभिमानी जीव एवार्थः । तथा पिनादिशब्दस्य लत्पादकदेहाभिमानी केवल जोवोऽपि नार्थ: किन्तु बसुरुद्रादित्यदेवाधिष्ठितताशजोर अथ s एवार्थ: । वसवः पितरो जेया रुद्रा जेयाः पितामहाः । प्रपितामहाश्चादित्या: अतिरेषा सनातनी। प्रेतानुद्दिश्य यत् कर्म क्रियते मानुषैरिह । तुष्यन्ति देवतास्त न न प्रेताः पितरः स्मृताः इति वाकल्पधृतदेवलवचने पित्रादिपदानां पारिभा- घिकत्वोक्तेः। (प्रेता:) सताः (न पितरः) न केवला: पिट- पदाभिधेयाः किन्तु तदधिष्ठितवसव एव पिटपदाभि- धेयास्त एव तुष्यन्तीत्यर्थः । अतएव बाड्वकाले पित्तादीना तेन तेन रूपेण ध्येयताऽभिधास्थमानोपपद्यते । एवञ्च बस्वादिदेवानामिन्द्रादिवत् विशिष्टशक्तिज्ञानसम्पन्नतया मन्वमानावाहने यागादाविन्दादिवदागमन सम्भवाच्च त्यक्तद्रव्यदर्शनमात्रेण प्तिः, ·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। न वै देवा अनन्ति पिबन्ति एतदेवामृतं दृष्ट्वा टप्यन्तीति छान्दोग्यवाक्यात् । अतएव भगवडोतायाम् सह यज्ञाः प्रजा: सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविस्यध्वमेव वोऽस्विष्टकामधुक् देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाभपथेति । प्रजाकृतयज्ञेन टप्तानां देवानां यजमानफलदाटत्वम् प्रजाः प्रति प्रजापतिवचनत्वेनोक्तम् । अनेन ( यजेन ) ( देवान् ) (भावयत) (तर्पयत ) (ते) च यज्ञतर्पिता देवाः (व: ) युष्मान् ( भावयन्तु ) तर्पयन्त्वित्यर्थः । यज्ञपदञ्च कर्म मात्रोपलक्षणम् । एवञ्च यथा काचित् गर्भिणी सुहृदा दत्तं दोहदं भुञ्जाना स्वयं टप्यति खाश्रयं गर्भञ्च तर्पयन्ती दोहददातारमप्युपकरोति तथा वखा- दयोऽपि श्राद्यान्नदर्शनमालटताः खाधिष्ठितपित्त्रादिपुरु- मान् तर्पयन्तः श्रापकर्तुरपीष्टदातारो भवन्ति । प्रायुक्त- वचनजातेष्वपि मन्त सत्यान्नादेशान्तरनयनकथनमपि स्ववकर्मानुसारेण पवादिभावापन्नपित्रादीनां तदुप- भोगयोग्यान्नादितुल्यटप्तिर्वखादिकता तद्दिने भवतीत्ये- तत्परत्ववाहप्रशंसापरत्वयोः कल्पने न तद्वैयर्थन् । च काश्यादिमरणेन पित्रादीनां मुक्तत्वम् तत्र वस्खादि- मावस्यैव तिन विशिष्टस्य, विशेषणस्थासत्त्वे विशेष्य- खैव विशिष्ट कार्यकारित्वात् कुण्डलविशिष्टस्य नरस्थ यत्र ·गयाथाद्वादिपद्धतिः। है कुण्डलापगमेऽपि मनुष्यकर्मकारित्वाव्याहतिवत् । तथा च त एव टप्ता विशिष्टफलं दद्युरिति सिहा आवस्यार्थ- वत्त्वोपपत्तिः। एवं श्रावस्य सफलत्वे समर्थिते तत्फलविशेषा: श्राव- कल्यादौ दर्शिता अभिधीयन्ते। तत्रैव व्यासः श्राद्दात् परतरं नास्ति श्रेयस्करमुदाहृतम् । तन्मात् सर्वप्रयत्नेन बाई काहिचक्षणः । देवलोऽपि । अरोगी प्रकृतिस्थश्च चिरायुः पुत्रपौत्रवान् । अर्थवानर्थभोजी च श्रावकारी भवेदिह । परत्व च परां तुष्टिं लोकांच विविधान् शुभान् । बाहकत् समवानोति यशश्च विपुलं नर इति । मार्कण्डेयः। पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । पिण्डसम्बन्धिनो ह्येते विज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः । लेपसंबन्धिनश्चान्ये पितामहपितामहात्। प्रत्युक्तास्त्रयस्तेषां यजमानश्च सप्तमः । तथान्य पूर्वजाः खर्गे ये चान्ये नरकौकसः । ये च तिर्यकत्वमापना ये च भूतादिसंस्थिताः । तान् सर्वान् यजमानो वै श्राद्धं कुर्वन् यथाविधि ! समाप्याययते तान् स येन येन शृणुष्व तत् । अन्नविक्षेपणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि ।

·१० गयानाद्धादिपद्धतिः। तेन टप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः । यदम्बु स्नानवस्त्रोत्यभूमौ पतति पुत्त्रक !। तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां टप्तिः प्रजायते । यास्तु गन्धादिकणिका: पतन्ति धरणीतले। ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वं कुले गताः । उद्भुतेषु च पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं तेषां ये तिर्थक्त्वं कुले गताः। ये चादन्ताः कुले बालाः क्रियाऽयोग्यास्वसंस्कृताः। विपन्नास्त तु विकिरसंमार्जनजलाशिनः । भुक्तानाचमनं यच्च जलं यदनिसेचने । ब्राह्मणानां तथैवान्ये तेन टप्तिं प्रयान्ति वै। तेनानेककुले तत्र तत्तद्योन्यन्तरं गताः । प्रयान्त्याप्यायनं वत्म ! सम्यक् बावक्रियावताम् ॥ यथा गोष्वित्यादि ( ५ .) पूर्ववत् । एवं श्रावस्य फलविशेषे स्थिते इदानीम् गयात्राद्ध- फलं किंनिष्ठमिति, विवेच्यते। “यन्नाम्ना पातयेत् पिण्ड"- मित्यादिवचनजातात् पुत्वादिकृतत्राद्दात् तदुद्देश्य- पिवादिगतं नरकनित्तिब्रह्मलोकवाप्तवादिफलमव- गम्यते तच नोपपद्यते। तथा हि सर्बो हि लोकःखेष्ट- माधने कर्मणि प्रवर्तते तत्प्रत्त्या च तत्तदिष्टसाधनं वस्तु साधयति इत्येवं नियमे स्थिते वैदिककर्मण्यपि तथैव स्वाभीष्टफलवत्येव प्रत्तिचिता नान्यगामिफले ।

·गयानाहादिपद्धतिः। जैमिनीयन्यायात्। एवं शास्त्रदेशितं फलमनुष्ठातवैव कर्मभिर्जन्यते "शास्त्रीयं फलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणत्वादिति" अन्यकर्तृकक्रिययाऽन्यदीय-- फलजननेतिप्रसङ्गः स्यात् । ततश्च • पुत्लादिक्कत थाहात् कथं पित्वादेरुड्वारादिसम्भवः तस्य श्रावाद्यकर्तृत्वात् इत्येवं प्राप्त उच्यते। यस्मिन जाते एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव सः इत्यादिवेदवचनात् जैमिनीयन्यायस्य जातेध्यादिभिन्न- विषयत्व यथा कल्पते । तथा च पित्वादिकतजाते- ध्यादिहारा अन्नाशनादिसंस्कारद्वारा च यथा तना- कर्तीपि पुत्चे फलमुत्पद्यते एवं गयादिश्रावक रुद्देश्य स्थाकत्र्तरपि उद्दारादिफलसम्बन्धः नानापुराणवचन- बलादपि सम्भवति फलसंयोगवनोदिते न स्वादशेषभूतत्वादिति जैमिनीयन्यायान्तरेण विधिविशेषेणैव फलविशेष सम्बन्ध इत्युक्तत्वात् । तथा च प्रागुतातिप्रसङ्गस्य शास्त्रातिरिक्तविषयत्वमिति कल्पयते "नास्ति वचन साति- इति न्यायात् “ वाचनिकेऽर्थे न्यायानवतारा"- दिति न्यायाच्च। तत्र वचनाच्चोभयगतफलसाधनताऽवगता जातेयादिवत् । तच्च फलं पुण्यविशेषतज्जन्यनरकाद्युड्वारो वेत्यन्य- देतत् । मीमांसादावेवैतद्विवेचितमित्युपरम्य ते । काश्यादि " भार ·गयाशावादिपद्धतिः। तपिटकगयात्रावस्य तु कर्तवाकरणनिबन्धनप्रत्य- आयपरिहारमानं मति कामे विशिष्टसन्तानच्च फलम् गयायां पिण्डदानेन पितृणामकृणो भवेत् इत्यादिवचने प्रितृणापाकरणस्थावश्यकतया तद- करणे प्रत्यवायबोधनात् गयाभिगमनं कत्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति । शोचन्ति पितरस्तस्य तथा तस्थ परिश्रम इति कूर्मपुराणी येन समर्थस्य गयाऽकरणे स्थाजन्मतोक्तः जीवतोर्वाक्यकरणात् प्रत्यब्दं भूरिभोजनात् । गयायां पिण्डदानाच्च त्रिभिः पुत्वस्य पुत्वता। इत्यादिवचने गयात्रादिकरणेनैव पुत्लकार्वकारि- तया पुत्वत्वसिद्धयक्त च। तेन गयाबाई नित्यमत एव यथाशक्ति अनुष्ठेयं "नित्ये यथा शकुयादिति” न्यायात् । तथापि सत्करणमेव नित्यं तावतैव शास्त्रार्थसिद्धेः सकत्कृते कृतः शास्त्रार्थ इति" न्यायात् आत्ति- बोधकवीभाद्यभावाच जन्मतिथ्यादिवन्न पुनःकरणावश्य- तु फलाधिक्यं “यो भूय आरभते तस्य फले विशेष" इति न्यायात् सगयाभिगमनं सवपिण्डप्रपातनम् इत्यादिवाक्यमप्याद्यस्वावश्यकत्वार्थ न तु द्वितीयादे- निरासार्थमपि, परिसंख्यापत्तेः । तत्रापि प्रथमयात्रायां येषा प्रेतत्वनिवारणार्थ प्रेतशिलायां पिण्डदानभाण्ड- कना। पुनः करणे ·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। । स्फोटने कते तत्र हितीययातायां तेषां ते न काय इत्येव विशेषः। प्रथमयावानन्तरसतानान्तु द्वितीययावायां ते अपि कार्थे। अन्यत् सर्व सर्जाखपि याबासु समानम् । तस्मादमुक्त पित्रादौ नरकोदारादि यथायथं फलं मुक्त तु तस्मिन् पुत्वादेः प्रत्यवायाभावः सत्वाञ्च कामनायां विशिष्ट सन्तानादि पुत्वादिगतं फलं भवतीति सिद्धम् । अवेदं विविच्यते। प्रागुक्त पुराणादिवचनेषु गया- श्रावस्य पित्राद्युडारः प्रत्यवायपरिहारः पुत्वावाप्रिय फलत्वेन श्रूयते तन गयात्राइप्रत्तौ किं प्रयोजक किम- कैकमुभयं वा वितयं वेति सन्देहे त्रितयस्यैव प्रयोजकी तत्व कामनाभेदादेकस्य मुख्यफलताऽपरयोहरता प्रास- ङ्गिकता वा तथाच यदा पित्राद्युद्धराार्थिना गयाबाई क्रियते तदा तदेव मुख्य फलं तत्परत्तौ प्रयोजक प्रत्य- वायपरिहारः पुत्वोत्पत्तिश्च तत्र प्रासङ्गिको अन्यार्थ- दीपस्यानुद्देश्यप्रकाशनवत् । यदा तु पुत्वार्थिना तदनु- ठीयते तदा पुत्त्रोत्पत्तिरेव मुख्य फलं पित्वाद्युहारस्तु तव हारमित्येव सिद्वान्तः । एवं पित्वादुगड्वारस्थ फलत्वे स्थितेऽधुना तले विचार्यते। उड्वारो नाम वा पेक्षयोत्कष्ट स्थानादि- नयनं तच्च प्रकते नारकीयदेहविगमानन्तरं देवादिदेव प्राप्तिरूपं तच्चन सम्भवति नारकीयादि देहादेः खस- । २ ·गयाश्रादादिपद्धतिः। कर्मणारब्बतया कारणसत्त्वे विगमासम्भवात् तत् कर्मणां च भोगेनैव नाश्यत्वात् नाभुक्तक्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपीति इत्याद्यागमात् । ततश्च तद्देहनाशः स्वारम्भककम्म- नाश एव नान्यथा । बथाच गयात्राहादिना लाथमुहार- सम्भवः। प्रारब्बकम्मणाश्च भोगादेव क्षये सति गयाश्राद्देनो- 'द्वारो जननीय इति कल्पनापि न युक्ता भोगादेव मक्षये कल्पेत्र गयााववैफल्यापत्तेः । इत्येवं स्थिते उच्यते कर्मविपाकोक्तदानादिना प्रारब्धकर्मक्षय- द्वारा यथा रोगनाशकल्पना तथा प्रकतेऽपि गयाश्राद्धा- दिना प्रारब्धक्षयनाशहारैव उद्दारकल्पना नाभुक्ती क्षीयते” इत्यादिवाक्यस्य तु बलवदाचनिकप्रतिबन्धकाभाव एव प्रत्तेः प्रकते च बलवद्वाक्यस्यैव प्रतिबन्धकस्य सत्त्वेना- प्रत्तेः “न हि वचनस्यातिभार इति” न्यायात् तथा च गयाश्रावस्यैव प्रारब्धक्षयजनकपुण्यविशेषजनकता कर्म विपाकोक्तदानादिवदेव कल्पते इति न कश्चि- विरोधः। किञ्च भोगादेव प्रारब्धकर्म क्षयादनन्तरमुवार- कल्पनेऽपि न गयाश्राववैफल्यं पापविशेषैरेकैकयोनिष्व ने- कात्तिश्रवणात् फलोन्वाखानामितरेषामनारब्धफलानां कर्मणाञ्च गयात्रावनाभ्यता भविष्यतीति । :

·मयाचाहादिपद्धतिः।
१५
असति च नारकीयाङ्गाद्यारम्भ के पापे उद्दारस्य
ब्रह्मलोकावाप्तिरूपतैव। खकानुसारेण तल्लोकप्राप्तेरपि
पूर्व वृत्तत्वे तु पुत्वनिष्ठः प्रत्यवायपरिहार एव फलं
मुक्तपित्त्रादौ तथाकल्पनस्य पूर्वमुक्तत्वात् तथैवात्र
कल्पनौचित्यात् ।
अथ गयााड्वाधिकारिणः । तत्र पुत्रपौत्रप्रपौत्ता
एव प्रधानाधिकारिणः। तद्भिन्नाः सर्वेऽपि गौणाधि-
कारिणः। तथा
पुत्त्रेषु विद्यमानेषु नान्यो वै कारयेत् खाद
इत्यादिवचनेन पुत्वसत्त्वेऽन्यकर्तृकश्रावस्य निषेधेऽपि
गयायां तस्य प्रतिप्रसवः,
आत्मजो वाऽन्यजो वापि गयाकूपे यदा तदा ।
य वाम्बा पातयेत् पिण्डं तं नयेद् ब्रह्म शाश्वतमिति
वायवीयवचनात्
सवर्णा ज्ञातयो मित्रबान्धवाः सुहृदस्तथा।
तेऽपि भूयो गयां गत्वा पिण्डं दविधानत इति
स्मृतिरत्नावलीवाक्याञ्च । तथा चात्र सम्बन्धिमात्रा-
णामधिकारः। यो यदीयधनं यथा कथञ्चिद्ग्ट हाति
मोऽसवर्णोऽपि तदीयगयाश्राधिकारी, "प्रेतः कञ्चिदि-
शुद्यार्थ"मिचादि वायवीयवचनेऽसवर्णवणिग्दत्तपिण्डेन
तोहारस्य कीर्तनात्
पुत्त्रो वा बन्धुपुत्वा वा मित्रं वा स्वजनोऽपि वा !

·२६ गयाश्राद्धादिपद्धतिः। ऋणिको वाथवा दद्यात् इयोः स्वर्गस्तदा तयोरिति वह्निपुराणीयाच्च। तथान्यत्र कविशेषविषयनिषेधोऽपि गयायां न प्रवर्तते न पुत्त्रेभ्यः पिता दद्यान्नानुजेभ्यस्तदाग्रजः । न पत्नैव तु पतियात् बुद्धिमान् सुसमाहितः । इति च सामान्यतो निषिध्य तेऽपि यान्ति दिवं सर्वे पिण्डे दत्ते इति श्रुतिः । अतस्तेभ्योऽत्र यत्नेन पिण्डं दद्यात् समाहित इति । स्मृतिरत्नावल्यां गयायां प्रतिप्रसवात् बौधायनेनापि पिना श्राइंन कर्त्तव्यं पुत्वाणान्तु कदाचन । भ्रात्राग्रजेन वा कार्य भ्रातृणां न कनीयसाम् । अतिनेहेन कायं वा सपिण्डीकरणं विना । गयायामविशेषेण ज्यायानपि समाचरेदिति सामान्यतो निषिध्य गयायां प्रतिप्रसवात् । पूर्ववचने अनेति गयायामित्यर्थः । अथ गयात्राड्डानधिकारिणः । जीवपिटको जीव- न्माटकच गयात्राहे सर्वथानधिकारी। जीवत् पिटको मृतमातृ कस्तु यदि प्रसङ्गेन गयां प्राप्नोति तदा अन्व- टकाबाञ्चमिक मातु पार्वणमेव कुर्य्यात् । आन्वष्टक्यं गयाप्राप्तौ सत्यां यच्च क्षयाइनि । मातुः श्राद्धं सुतः कुर्यात् पितर्यपि च जीवतीति ·गयामाहादिपद्धतिः। मैवारणीय परिशिष्टवाक्यात् । अत्र प्राप्तावित्युक्त्या प्रासङ्गिकगमनं सूचितम् गयां प्रसङ्गतो गत्वा मातृाई समाचरेदिति त्रिस्थलीसेतुकृतवचने प्रसङ्गत इति पदस्य स्पष्टोपा- दानस्वरसात्। तेन जीवत्तिकस्य गयामुद्दिश्य गमने न माटाइकरणम् । मातृवाइञ्चान्वष्टकाबासाहच- र्थात् पार्वणमेव कार्यमिति त्रिस्थलीसेतुप्रभृतयः । अन्ये तु जीवन्मातृको स्तमातृको वा जीवत्मितृ कोऽपि पार्बण विधिना पितामहादीनां गयाबाई कुर्थात् जीवे पितरि वै पुत्रः श्रावकायं विवर्जयेत् । येषां वापि पिता दद्यात्तेषामेके प्रचक्षते इति हारीतवचनोत्तरार्दैन जीवत्तिकपार्वणस्य विधा- नेन गयायामपि तत् प्रत्तेरित्याहुः । नान्यतरपक्षग्रहणे शरणम् । संन्यासिनस्तु सर्वकर्मपरित्यागितया गयाबाहेनधि- कारिणः। तथापि तत्व विष्णुपदादिवावस्थानेषु दण्ड- मात्रस्पर्शनं प्रणवोपासनादिवत् बैराचरणीयं न तु श्राव- तर्पणादि। दण्डं प्रदर्शयेभिक्षुर्गयां गत्वा न पिण्डदः । दण्डं स्पृष्ट्वा विष्णुपदे पितृभिः सह मुच्यते । इति वायवीयात् स्पृष्ट्वा स्पर्शयित्वेत्यर्थः । पुत्ववत्याः याचार एवा- ·१८ गयानाडादिपद्धतिः। स्त्रिया नाधिकार इति गौड़ेकदेशिनामाचारः स तु मलाभावाचादरणीयः। अथ गयात्राहकाल: । न तत्र कालशुद्धापेक्षा गयायां सबकालेषु पिण्ड दद्यात् विचक्षणः । अधिमासे जन्मदिने अस्ते च गुरुशुक्रयोः । न त्यक्तव्यं गयाबाई सिंहस्थे च सहस्पताविति बायवीयात्। अत्न सयंकालेष्विवपक्रमात् अस्ते इत्या- दुयक्तिस्तु सर्वसमयाशुट्विप्रयोजकनिमित्तमात्रोपलक्ष- मार्था न तु राधादिपर्युप्रदशकालग्रहमायति योध्य सर्वत्र तीर्थादौ रात्रवादिकालस्य पर्युप्रदततया रघु- नन्दनादिभिः स्वीकारात् । संक्रान्त्यादौ तु फलातिशयः गयाबाई प्रकुर्वीत संक्रान्त्यादौ विशेषतः। काले वापरपक्षेवा चतुर्थ्यादितिथिष्वपीति वत्रिपुराणीयात् मकरे वर्तमानेक ग्रहण चन्द्रसूर्ययोः । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु गयायां पिण्डपातनमिति स्मृतिरत्नावलीवाक्याच्च। तथान्येऽपि निषिदकाला गयायां प्रतिप्रसूताः । यथा विवाहव्रतचूड़ासु वर्षमई तदर्द्धकम् । पिण्डदानं मृदा सानं न कुर्यात्तिलतर्पणमिति कार्णाजिनिवचनेन, ·गयाश्राहादिपद्धतिः। ११ विमात्र तथान्यत्र पिण्डदाननिराक्रिया। कृता गर्गादिभिम बैसिमेकन्तु कर्मिणामिति समुतिसंग्रहवाक्येन, च विबाहादेकहें वर्षादिकान्त- पर्यन्तं पिण्डदानस्य निषेधेऽपि महालये गयात्राद्दे मातापित्रोताहनि । कृतोंडाहोऽपि कुर्वीत पिण्डनिवपणं सुत इति, पित्रोः क्षयाहे यज्ञे च पितृ यज्ञे महालये। गयायां पिण्डदानस्य न कदाचिन्निराक्रियेति च त्रिस्थलोमेतधृतस्मृति संग्रहवाक्यात् तत्प्रतिप्रसवः । तथा तत्र तिलतर्पणनिषेधाभावोऽपि उपरागे व्यतीपाते गयायामथ पणि । आदित्यादिनिषेधेऽपि कर्तव्यं तिलतर्पणमिति स्मृतिदर्पणधुतसंग्रहवाक्यात् । अथ गयाश्रावे निषिद्द्वकालः । तीर्थश्राडं गयाबाई श्राइमन्यच्च पैतृकम् । अब्दमध्ये न कुर्वीत महागुरुनिपातने । इति गारुडात् प्रमोतमहागुरुकस्य वर्षमात्रं गया- श्राई निषिहम् । तत्रायं विशेष: दृववादिनिमित्तक- सपिण्डीकरणे तु कर्तुं शक्यत एवं अस्थिक्षेपं गयात्राई बाइञ्चापरपक्षिकम् । अब्दमध्ये न कुर्चीत सपिण्डीकरण विना।

·३० गयाश्राद्धादिपद्धतिः। इति गारुड़वाक्यान्तरात् । अत्राप्यपरोविशेष: यदि पित भक्तिमान् तदाब्दमध्येऽपि गयाबाई कर्तुं शक्नोति अस्थिक्षेपं गयाबाई श्राद्ध चापरपक्षिकम् । प्रथमान्दऽपि कुर्वीत यदि स्थाशक्तिमान् सुतः इति त्रिस्थलीसेतुधृतवचनात् । अत्र भक्तिः प्रीति- रिति बहवः । अनेतु अब्दमध्ये प्रेतस्य देवतात्वयोग्यता- सिद्धये देवतासंस्कारकमेकं पार्वणं कर्तव्यं तदेव भक्ति- पदाभिधेयं तच कृत्वा गयात्राव कुर्यादित्याहुः । भन्या वर्षमध्ये गयाधावकरणे तु दृष्ट्वाविव मासिकादीन्यपकृष्य कार्वाणीति बोध्यम् । अत्रेयं सम्प्रदायानुसारिणी व्यवस्था अकृतसपिण्ड- नस्य प्रथमाब्दे गयाबाई नैव कार्य कृतसपिण्डनस्थापि सति सम्भवे प्रथमान्द नैव कार्यमितेरव मुख्यः पक्षः । प्रसङ्गतो गयाप्राप्तौ पुनरागमनाद्य सम्भावनायान्तु भक्त्या, मतान्तरोक्तं श्राद्धं कृत्वा वा प्रथमाब्दऽपि तत् नितात्वादिति । महापातकिनामपि वर्षमात्र गयाबाई न कार्यम् क्रियते पतितानां च गते संवत्सरे कचित् । देशधर्मप्रमाणत्वाइयाकूपे खबन्धुभिरिति ब्राह्मात् कूपग्रहणं गयास्थतीर्थमात्रोपलक्षणम् । पतितानामिति याव(मरणटतानामुपलक्षणार्थ ते च विस्तरभयानात्र लिखिताः । युक्तञ्चैतत् मिताक्षरायां कार्थ

·गयानाडादिपद्धतिः।
२१
यते।
यावदुनिमित्तटतानां संवत्मराटूई मेव नारायणबलि-
विधानपूर्वकं श्राद्धकरणस्योक्ततया गयात्राइस्थापि तत्-
स्थानीयत्वन तत् काले एक करणौचितपात् ।
अतएव तद्धृतषत्रिंशन्मतीयबाक्यम्
गोब्राह्मणस्तानाञ्च पतितानां तथैव च ।
अई संवत्मरात् कार्य सर्वमेवौड़ देहिकमिति ।
अत्र सर्वमिति सर्व शब्दखरसात् नारायणबलेरिव
गयात्राहादेरपि वर्षोत्तरमेव कर्तव्यता ना/गिति प्रती-
अतएव तहचनव्याख्यायां मिताक्षराक्ता नारा-
यणबलिं कृत्वौ देहिकं कार्यमितुनक्तम्।
एवञ्जात्मघातिनाम् "नास्ति किञ्चिङ्गयां विने"तुक्ति-
रपि वर्षोत्तरमेव तत्कर्तव्यता वेति बोध्यम् ।
अथ कर्तृविशेषे गयाश्राइविशेषः । तत्र
पितृणां दत्तमक्षयमिति,
पिण्ड दद्याच्च पित्रादेरिति,
च वायवीयात् पित्रादित्रयाणामुद्दे श्यता।
पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहादयः
इतुक्तः, गयासुपक्रस्य
मातामहानामप्येवं श्रुतिरेषा सनातनोति ।
पाझष्टिखण्डवचनाच्च, मातामहादीनामप्युद्द श्यते-
तेर पड्दैवतं पावणमिति गौड़ीयाः ।
अन्वष्टकायां हौ च गयायाच हताहनि !

·"२२ गयानाडादिपतिः। अन मातुः पृथक्वाड्वमन्यत्र पतिना सह इति वायग्निपुराणोक्तेः नान्दोमुखेऽन्वष्टकायां गयायाञ्च स्ताहनि । पितामह्यादिभिः साई मातुः प्राज्ञ समाचरेत इति शातातपोक्तेश्च मातादीनामप्युद्दे श्यता तेन नव- दैवत्यम् । तत्राप्ययं विशेषः। नान्दीमुखे यजुर्वेदिना- मेव नवदैवतपार्वणस्य विधानेन तत्माहचर्य्यात् तहेदिना- मेव नवदैवत्यमिति । पिनादि नवदैवं वा तथा हादशदैवतम् । वह्निपुराणीयात् मातामह्यादित्रिकसहितं नव दैवत- मिति द्वादशदैवतं वा । तत्र वाशब्दशवस्मात् विकल्प एव गम्यते स च देशभेदादिना व्यवस्थितः । पिटव्या- दीनान्तु एकोद्दिष्टमेव तदशक्तौ पिण्डदानमात्र कार्यम् । तत्पत्नीनामपि पृथगेवैकोद्दिष्टादि कार्यम् न योषियः पृथग्दद्यात् इत्यादिना पृथग्दाननिषेधेऽपि खगोत्र परगोत्र वा दम्पत्योः पिण्डपातनम् । अष्टथक् निष्फलं बाई पिण्डञ्चादकतर्पणम् इति वायवीये गयामुपक्रम्य सहदाननिषेधेन तत्पति- प्रसवात् इतिश्रीतारानाथतर्कवाचस्पतिविरचितायां गया श्राद्धपद्धती प्रयोजनानुबन्धादिसमर्थन प्रकरणं सम्पूर्णम् ।

·गयाश्राद्धादिपतिः। २३ अथ गयायात्राप्रयोगः । यात्रादिनात् प्राक् तृतीय दिने एकभक्त हविष्यभोजनब्रह्मचर्यादिनियमं विधाय तदुत्तरदिने कृतप्रातःस्नानादिनित्यक्रियः देशकालौ संकीर्त्य करिष्यमाणगयायात्राङ्गतयोपवासं करिष्ये इति संकल्पयोपोष्य च तत्परदिने स्नानादिनित्यकर्म कृत्वा पूजोपकरणं संपाद्यासने लपविश्याचस्य प्राणाना- यम्य देशकालो देशकालौ संकीर्त्य करिष्यमाणगयावाना निर्विघ्नपरिसमाप्तपथ गणेशसहितेष्टदेवताया यथाशक्ति पूजनमहं करिष्ये इति संकल्पर यथाविभवं भक्त्या गणेशं वेष्टदेवताञ्च पूजयेत्। ततो दक्षिणामभिलष्य दत्त्वा वृतप्रधानं बाई कुर्य्यात्। तच्च पार्वणमाभ्युदयिक वा कुलाचारानुसारेणानुठेयम्। एतदपि गयायामिव षड्दैवतं नवदैवतं हादशदैवतं वेत्यत्वापि कुलाचार एव तच्च शुद्रेण सर्वथैवामान्वेन द्विवदेव काव्यं पक्षानपावणे तेषानधिकारात् । द्विजैस्तु साग्निकैः पक्कानिरग्निभिस्वीमावैरेव दर्शवत् नान्दीमुखवटा कार्यत्रम्। स्त्रीभिस्तु किञ्चिच्छाई नैव कार्यमिति विशेषः। अथ सर्वश्राइप्रतिपार्वणश्रावप्रयोगः । तत्र श्राद्ध- दिनात् पबेधुर्वज्जितदन्तकाष्ठः श्रावभूमिं पाकसत्त्वे पाकभूमिं च विविक्तां कृत्वा गोमयेनोपलिप्य दृषदुप- लोटूखलमुषलकण्डनशिलापेषणयन्त्रभोजनपात्री प्रभ व्यवस्थापकः।

·गयाश्राद्धादिपडतिः। तीनि शुचीनि विधाय नूतनम्माण्डानि ताम्नभाण्डानि वा पाक पात्राणि समाहृत्य श्राड्वादिषु उपयोच्यमाणान- शेषान् पदार्थान समाहृत्य कृतवस्त्रादिशौचः सर्वस्मिन् परिजने भुक्तवत्यसतुपासादिवतान्तरे निरामिषमेक- वारं भत्ता प्रथमरात्रे पात्रीयब्राह्मणानिमन्त्र येत्। तत् प्रकारस्वधुना पात्रीयब्राह्मणालाभेन तथाननुष्ठाना- नाभिधीयते कुशमय ब्रह्मपझे तु तदभाव एव । अथ परदिने वर्जितदन्तधावनानुलेपनादिः कृत- शौचनाननित्यक्रियः गोमयो पलिते सर्वत्र सङ्कीर्णतिले सन्निहित शुचिबन्धुज्ञाति सुहृत् सवर्णाहतसलिलक्षालित- निखिलोपकरण दूरोमारितबीभत्ममत्मरिभूतशूद्रशूद्रा- पतिपतितपाषण्ड-पण्डकाण-कुष्ठिनणहवित्रिरजखला- वैरिणोसंकोर्णजातिकुञ्जवासनहीनातिरिकाङ्गपशुविड्- वराइखरकरभकरटकुकुटखनकुल विड़ालनीलकषायवा- ससि महानसे नानाविधानि शालितण्डुलादीनि हवि- व्यान्नानि सचेलं स्नातः सपत्नीको यजमानः स्वयं वा पक्तमारभेत। अत्र बोभत्सादयो न केवलं पाकस्थानाद- पसारणीयाः। किन्तु थाइदेशादप्यपसारणीयाः। प्रमादादपि तैरालोकितानि पकादोनि श्राद्धानहत्वेन त्याज्यानि । पाकान्तरासम्भवे तु गौरसर्षपकृष्ण तिलैरव कोयंग प्रशस्त सत्तिकाभस्म हिरण्यदर्भसंसृष्टैजलैः शुद्ध- बत्यादिभियन्तैश्च प्रोक्षणं विदध्यात् । शुद्धवत्यादयस्तु

·गयाथाद्धादिपइतिः।
२५
शुहत्योऽय
ऽथ कुष्माण्डाः पावमान्यस्तरममा: '१)।
एताभिः प्रोक्षणं कुर्यात् सूर्यादीनाञ्च दशै येत्" इति
श्रावकल्पोक्ता बोध्याः। एतासामन्यतमया प्रोक्षणं
कामियाचारः । गौड़ानान्तु सज्जलप्रोक्षणमात्राचारः।
अथ वज्र्यानि।
अतियुक्तोग्रलवणं पिरमं चाध्यमहतम् ।
राजसं तामसं चैव विगुष्कं परिलवितम् ।
पासनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च ।
अमेध्यादागतैः स्पृष्टं प्रत्यक्षलवणीकतम् ।
हिखिवं परिदग्धञ्च तथैवाग्रावलेहितम् ।
शर्कराजतुपायाणश्म अकेशाप्रपनम् ।
वाग्भावन दुष्टच दुष्टैरुपहृतं तथा ।
वाससा चापधतञ्च यद् तादि नखुच्यनम् ।
एकेज पाणिमा दत्तं पाणिना परिवेषितम् ।
यदयहृयमेतानि वजानि श्रावकर्मणि ।
सधानपयोपदधितऋष्टताते ।
विका व स्नेहपान क्रोतमन्नं विवर्जयेत् ।
फलेजुयटकामधानाऋगरपायमस् ।
।
1१। शुद्धव यः एहो विन्द्रमित्यादिमन्नत्रयम् । (ऋ० ८ मः ८४
सू० । दुपारायः यहेवा इत्यादयः अग्य वच्यन्ते । पावनान्यः खादिष्ट.
येत्याटिहिन्वन्तील नष्टषष्टि नायिकाः | तबध्ये अष्टपझाशनम्
तराममिलादि चतुण्यम् । मट० ६ ग० ५८ रु० १,२,३, ४ म० ।
३

·गयाश्राद्धादिपतिः। हपकानि सक्तूच च सुजा पर्युषितं त्यजेदिति। श्राइकल्पोलानि बोध्यानि। (अतिशुक्तम्) चिरावस्था- नाज्जातरसगन्धान्तरम् । कट्वाललवणात्युष्णबीक्षा- क्षविदाह्यब्वम् (राजसम्। उच्छिष्टाशुचिपूतिविरसमन्नम् (तामसम् )। उपरिगत्या लवितम् ( परिलवितम् )। पाकोत्तरं दत्तलवणम् (प्रत्यक्षलवणम्)। विपकमन्नम् (हि.सिनस् )। यज्जातीयमन्नं व्यञ्जनं वा यत्प्रकारेण पायं तावत: पाकस्य हिरादत्तौ द्वि:स्विन्वं तेन प्रकारा- सारेण जलतादिस्यां विधा पक भाकादि न हिस्विन्त्रम्। (पाणिना) दयादिशून्येन पाशिना । अथ पठमुहर्त्तवयम्। नद्यादौ नित्यस्नानादिक विधाय वाचा, ख्यसुदकमाहृत्य शुचिशुक्षवासाः मनि- हितबकणच्छागे प्रोपित पे शुचौ विविक्त गोमयो- पलिप्त बाइदेशे उत्तरतः समूलान् सकदुपमूलच्छिन्नान् दर्भान् यवकणतिलाक्षामधुगन्धामधूपाच्छादनानि खड्न- ङ्गाधर्षपालाश जलपात्रच कृष्णाजिनोपरि संस्थाध्य ने मालक बन्लादीन्यासनालि कलोपानकमण्डलुभोजन- पात्वाणि चौमं स्तूलं चेति सम्भारानानीय तदुत्तरतः पक्क- द्रव्याणि स्थापयेत् । अथापराहे कुतरादौ वा कर्त्ता आवदेशात् पश्चिमतो गोमयगोमूत्वाभ्यां विदहमात्रदोषविस्तारसुदक्लवमेकं चतुरखं मण्डलं विधाय ततो दक्षिणतो दक्षिण लवं चतु ·गयाथाद्धादिपद्धतिः। ২৩ ईस्तदोषविस्तारमपरं चतुरस्रं कुर्यात् । अथ यज्ञोप- वोती उत्तरमण्डले सयवकुसुमौ प्रागग्रौ हौ हौ कुशी विन्यस्य मण्डलमभ्यर्च्य तत्र ब्राह्मण पीठौ विन्यसेत् । अथैतयोः पीठयोः प्रामुखौ वैश्वदैविकार्थों द्वौ हिजो कुशमयौ हिजौ वा प्रदक्षिणं ममुपवेश्य "पुरूरवावः- संज्ञका विश्वे देवा इदं कः पाद्य"मित्युत्ता पाढयो सकुश- कुसुमय जलमञ्चलिना पादप्रक्षालनार्थ दद्यात् । गौड़ास्तु पुरूर बोमाद्रवमौ इत्येवं पठन्ति । ततो वास्तु पविणुगङ्गापूजनं विधाय परक्षेत्रे तन्मुल्यं दद्यात् तद्भवामिपितृन् वाभ्यीयेत् । तीर्थादौ तु न कोऽपि भूस्खामीति न तत् कुर्यादिति विशेषः । ततः सहस्रशोत्यस्य नारायणपुरुष ऋषिरनुष्टुम् छन्दो नारायणो देवता देवब्राझणपूजने विनियोग इति स्मृत्वा । ओं सहस्त्रशीर्षा पुरुषः सहस्त्राक्षः सहसपात् (१) । ( 1 ) सहस्रशोर्षा बहुमस्तकः अव्यक्तादिभितश्चेतनः सर्व प्राणि- समष्टिरूपः सर्वप्राणिनां यानि शिरांक्षि तान्येव तस्यापि, तस्य सर्व- देहान्त पातित्वात् । सहसाक्षः बड़नेवः सहस्रपात् बहुचरण: अक्षि- पादशब्दश्च सर्वज्ञानकर्मन्द्रियोवलक्षकः। स पुरुषोभूमि बहाण्ड सर्वतः अङ्घ मस्तिर्यक् च स्मृत्वा व्याश्य दशाङ्गुलं नाभेरिति शेषः अत्यतिष्ठत् अतिक्रम्य हृदि स्थितः । सामवेदे कटग्वे दे च सर्वतः स्मृत्वे त्यान विश्वतो वृत्त्येति पाठः । तत्ताइदिभिस्तथैव पायम् ।

·२९ गयाश्राद्धादिपद्धतिः । २१ स भूमि सर्वतः स्मृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशल मिति ( य०३११०१म० ) मन्त्रण दैवविप्रो क्रमेण दक्षिण, वामे, च पादे तथैव जानुनोः पाण्योः, अंसयोः, शिरसि च यवपुष्पैरभ्यर्च ौं पुरूरवावःसंज्ञका विश्वे देवा एष वोऽर्ष' इति निवेद्य संभतयवकुशकुसुमगन्धोदकेन पावेण विप्रयोः पादेव दद्यात् । सामगस्तु इदमय॑मिति वदेत् । पुरूरवा द्रवःसंज्ञाधिष्ठानभता देवता यद्यप्येकैव तथाप्याचारात् बहुवचनं प्रयोज्य पूज्यत्वात् । एवं पित्ता- दिवष्यकस्मिन्नर्थे क्वचिबहुवचनं कचिदेकचननं वाचा- रात्प्रयोज्यमिति बोध्यम् । ततो दक्षिणमण्डले प्रादक्षिण्येन उदङ्मुखान् पित्वादि विप्रानुपवेश्य अमुकगोत्र ! वसुरूप! पितरमुकदेव- शर्मन् ! एतत्ते पाद्यमित्युत्बा तिलकुशकुसुमसहितं जलं पादप्रक्षालनार्थमञ्जलिना पिटद्विजपादयोर्दत्त्वा पादं प्रक्षालयेत् । प्रतीच्यास्तु पितरित्यत्व सपत्नीकास्मत्यित- रित्यादि प्रयुञ्जते । एवं सर्वत्र । ततः पितामहं रुद्ररूपं प्रपितामहमादित्यरूपं मातामहादोन वसुरुद्रादित्यरू- पान् प्रकोरीयन् पूबैवत् प्रयोगमुच्चार्य शेषद्विजानामपि पाद्यप्रदानपूर्वकं पादप्रक्षालनं कुर्यात्। पिटभ्य इत्यस्य प्रजापत्यग्निसरस्वत्यषयः पितरो देवताः पिटहिज- पूजने विनियोगः। औं पिटश्यः स्वधायिभ्यः रूथा नमः ।

·गयानावादिपद्धतिः। पितामहेभ्यः खधायिभ्यः खधा नमः । प्रपितामहेभ्यः स्वधायिभ्य: रूधा नमः । अक्षन् पितर: अमीमदन्त पितरः। अतीट पन्त पितरः पितरः शुन्धन्ताम् ( य०१८२०३६म०) इति मन्त्र ण (१) । शिरसि क्रमेण दक्षिणवामयोरंसयोस्तथैव पाण्यो: जानुनोः पादयोश्च तिलकुमुमैः पिटहिजानभ्य- येत्। नमो व इत्यस्य प्रजापतिईपिः तुरूपाः पितरो देवता मातामहहिजोपस्थाने विनियोगः । चों नमो वः पितरो रसाय (२)। नमो वः पितरः शोभाय । नमो वः पितरो जीवाय। नमो वः पितरः सधायै। (1) खधामन्वं प्रति यन्तीति तेव्यः खधायिभ्यः पिटभ्यः स्वधा अन्नमस्विति शेषः तेन्या नमोस्त। एवं पितामहेभ्य: प्रपितामहेभ्य दूचनयोरयः। पितरः अनन् भक्षितवन्तः घमेलङि रूपम् । पितरः अमीमदन्त मद मौ मादयन्ति स पितरः अतीयन्न अमर्थिताः अस्मान् तर्पयन्ति च । हे पितरः । शुद्धन्नां पवित्रीकुरुत । ३) हे प्रितरः ! वो युमाकं रसाय रसभूताय वसन्ताय नमः मध्वा- दिरहेखत्वाइसन्नस्य रसता । एक्सचेतना मन्वा व्याख्ययाः । शुष्यन्त्योषधयो यति यो गीभरूम। जीवाय जीवनाय जीवनहेतवे जलरूपाय वर्षतवे । शरदि प्रायशो. उन्नानि भवन्तीति मिट देयानहेतुत्वात् शरदः स्वधारूपता तस्यै स्वधायै ! 1 --

·गयाश्राद्धादिपद्धतिः।
२८२०
२१
)
नमो वः पितरो घोराय।
नमो वः पितरो मन्यते ।
नमो वः पितरः पितरोनमो वः। ( य०२०३२म०
इति मन्त्र ण मातामहद्दिजान् तथैवाभ्यर्थ पाद्यवत् प्रयोग
मुवा सम्मनकुशयुक्तेन पात्रणा दद्यात् । तत उपवीती
निक्षिप्तयवदर्भयोरासनयोरुपरि प्राङ्मुखौ उत्तरदिक्-
संस्था दैवविजावुपवेश्य प्राचीनावीती निक्षिप्ततिलकुशेष्वा
सनेषु प्रतीयादिक्रमेण प्राक्संस्थान् पिटभातामहादि-
द्विजान उपवेश्य च ब्राह्मण संख्यया च दीपान् स्थापयेत् ।
अथ कृताञ्जलिर्दक्षिणामुख: सव्यं जानु भूमौ पातयित्वा
पुरस्थितं गदाधरं ध्यावन् गङ्गागदाधरौ नमस्कुर्य्यात् ।
शङ्खचक्रवरं विष्णुविभुजं पीतवाससम् ।
प्रारम्भे करणां विप्र ! पुण्डरीकं स्मरेद्धरिम्
इत्युक्तः
यस्य सत्या च नामोत्या तपोयज्ञक्रियादिषु ।
न्यूनं संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम्
इत्यनेन विष्णु स्मृत्वा प्राणानायम्य पितृन नमस्कुयात्
यथा
शीताधिकतया दुःखदत्वात् घोराय हेमन्ताय । अोषधेर्दाहकत्वेन
मन्यवे क्रोधरूपाय शिशिराय ! हे पितरः! एवंभूततरूमेभ्या को
नमोऽस्तु विकिरादरातिशयार्था ।

·गयाधावादिपद्धतिः। ओं देवताभ्यः पिटभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वधायै खादायै नित्यमेव भवन्विति । इति विधा जपेत् । प्रतीच्यास्तु । नमः स्वाहायै खधायै नित्यमेव नमः खति। पठन्ति । एतच बाहानुज्ञानन्तरं गायत्रीजपादन- न्तरञ्च जयमिति रघुनन्दनादयः । ततः संकल्पं कुर्यात् । तत्व मासपक्षतिथ्यादिनिमि- त्तानामेवोलेख इति गौड़ाः। हेमादौ तु सर्वकालवत् मर्चदेशोल्लेख लक्तः। तदनुसारेणोल्लेखवाक्यमभिधीयते । धों तत्मदन पृथ्वी जम्बुद्दोपे भारतवर्षे प्रजातिक्षतेऽनु- कप्रदेशे इत्यादिनार्यावादिदेशनामानुकीर्तव अद्य त्री ब्रह्मणो द्वितीयपराधे श्वेतवराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरेऽष्टा- विंशतिमे वुगे कलावाद्यपादे इत्युक्त्वा संवत्मरायनामास पक्षतिथिनक्षत्रयोगकरणकुतपादिकालनामानि सप्तम्य- न्तान्यनुकीर्तत पित्रादिप्तिकामः अमुकगोवामुक- देवशम्भणाम् वसुरुद्रादित्यरूपाणां पित्रादीनां तथा- विधानां मातामहादीनाञ्च सदैवं पार्जशश्रादमहं करिध्ये इति। प्रकते च गयायालाङ्गभूतमिति आई विशेषणीयम् । ततः कर्मकारयिटदिजेन “धों कुरुष्व” इति प्रतिवदेदेवं सर्वत्र । ततो गायत्रीमादिस्मरणपूर्वकं जपेत् । देवताभ्य इत्यम्यवैव जपेदिल्लन्थे ।

·२३२
गयाश्राद्धादिपद्धतिः।
२१
।
ओं निहन्मि सव्वं (१) यदमेध्यमत्र
निहन्मि सर्वानपि दानवासुरान् ।
रक्षांसि यक्षाच पिशाचसंघा
हता मया यातुधानाच सर्वे ॥
इति मन्त्रण विघ्नानिहत्य वामकटि लग्नवस्त्रं वहिर्भागे
निवेश्य तिलकुशान्वितानां परिधानवस्त्रदशानां गोपनं
कुर्यात्
ओं तिला रक्षन्त्वसुराद् दर्भा रक्षन्तु राक्षसात् ।
बहिये त्रोलियं रक्षेदतिथिः सर्व रक्षकः ।
इति मन्येण तिलकुशान् हारदेश क्षिश्वा
ओं अग्निबाता:पिटगणाः प्राची रक्षन्तु मे दिशम्
इति मन्त्रेण प्राच्याम्
ओं तथा वहिधदः पान्तु याम्यां ये पितरः स्थिताः।
इति मन्त्रेण यास्याम्
श्री प्रतीचीमाज्यपास्तवत्
इत्यनेन प्रतीच्याम्
ओं उदीचीममि सोमपा:
इत्यनेनोदीच्यान
अां अधोवमपि कोणेषु हविघ्नन्तश्च सर्वत इति ।
रक्षोभूतपिशाचेभ्य तथैवासुरपोषकः ।
सर्वतश्चाधियस्तेषां यमो रक्षां करोतु मे ।
(१) यदध्यबद्भवेताच सर्व सुरदानवामया इति गौड़ा मठन्ति !

·गयाश्रद्धादियद्दतिः। ३३ वायुभूतपितृणां च टतिर्भवतु शाखती। इत्यनेन अवस्तार कोमोत्रु च सव व तिलान् विकिरेत् । ततः पावस्यंजनं भैरालोद्य यद्देवा इत्यादितिमृणां प्रजापतिई पिरनुष्टुप् छन्दः क्रमेण अग्निवायुस्या देवताःबाहद्रव्यशोधने विनियोगः ओं यदेवा देवहेडनं देवासश्चक्रमा वयम् । अग्निम्मा तस्मादेनो विश्वान्न त्वंहसः ॥ १ ॥ यदि दिवा यदि नक्कमेनांसि चकमा वयम् । वायुर्मा तस्मादेनसो विश्वान् मुञ्चत्वंहसः ॥ २॥ यदि जाग्रत् यदि स्वप्न एनांसि चकमा वयम् । सूर्यो मा तम्मादेनसो विश्वान्मवत्वंहसः ॥ ३ ॥ (१) (य० २० अ० १४, १५, १६म.) इति मन्त्र रभिमन्य दुष्टदृष्टिनिपातदूषितं पाकादिपूतं भववियुबा तेन शाहद्रव्यं प्रोक्षेत् । गौड़ास्तु सज्जलादिभिः प्रोक्षण- मेव कुन्ति। शववत्यादिभिः प्रोक्षणं पूर्व सूचितम- (१) दीव्यन्तोति देवा दीप्यमाना हे देवासः ! देवा वयं यद्देवहे. ड़नं देवानामपराधं चकमा कृतवन्तः छान्दो दीवः । अग्निस्तसादेनसः पापात् विश्व.त् विश्वस्मात् सर्वस्मात् अंहमो विनाच मा मां मुक्त पृथक् करोठ । स्यादभाव पार्षः ॥ १॥ यदि चेत् दिवा अहनि या न राबौ वयमेनांसि पापानि चक्रमा कृतवन्तः । बायुस्तखादित्यादि प्राग्वत् । (२) यदि जायत् जापति सप्तम्या लुक यदि वने रूपा- अस्थाया नेनानि वयं चकमा सूर्यस्तमादित्यादि प्राग्वत् । (३) इति कुमाण्डीसंज्ञा ऋचः

·३४
गयाथाडादिपद्धतिः।
व काले कार्य । यज्ञोपवीती पातितदक्षिणनानुः
पवित्रपाणिर्वामहस्तविधृतबहुकुश उदङ्मुखः समासीनो
दैविक, पैटकं तु दक्षिणामुख: पातितवामजानुः
प्राचीनाबीती सर्व कुर्यात् ।
ततः पुरूरवाईव:संज्ञकानां विश्वेषां देवानामि-
दमासनमस्विति जलयवसहितौ हौ कुशौ प्रथमवैश्वदैविक
हिजदक्षिणभागे विन्यसेत् । घों स्वासनमस्विति प्रति-
ब्रयात् एवमितरत्नापि। ततो दक्षप्रजापतेदुहितरि
विश्वाभिधायां, धर्माविश्वे देवाः समुत्पन्ना इति वैश्वदै-
विकीमुत्पत्तिमनुस्मरन् ग्रहीतयवकुशेन दक्षिणपाणिना
कुशहिजं स्पृष्ट्वा ओं पुरूरवाई व:संज्ञकान् विश्वान्
देवानावाइयिध्ये इति वैश्वदैविकद्दिजौ पृच्छत् ताभ्याचा-
वाहयेत्यनुज्ञातः। विश्वे देवास इत्यस्य मधुच्छन्दा
ऋषिर्गायत्री छन्दो विश्वे देवा देवता विश्वदेवावाइने
विनियोग इति स्मृत्वा
ओं विश्वे देवास भागत शृणुता म इमं हवम् ।
एदं वईिनिधीदत ( १ ) ( य० ७ अ० ३४म०) इति
जपित्वा विजाग्रे यवानुत्सृज्य कृताञ्जलि: प्रार्थ येत यथा ।
(१) हे विश्वे देवासः ! देवा यूयमागत अभयन्तं प्रति आगच्छत
आगत्य च मे भमेमं हवमाह्वानं टणुता टणु त श्रुत्वा च इदं मदीयं
बहिः • कुशमा निषीदत। व्यवहितेनाङा निषीदतेत्यस्यान्वयः ।
सिडिस्कान्दो। प्रा इदमिति छेदः ।

·गयावहादिपइतिः। ३५ विश्वे देवा इत्यस्य महोत्व ऋषिस्त्रिष्टुप् छन्दो विश्व देवा देवता विश्वदेवप्रार्थने विनियोग इति स्मृत्वा को विखे देवा: शृणुतेम इव मे ये अन्तरिक्षय उप द्यवि छ । वे अग्निजिाय उन यजत्रा घास वास्मिन् वर्हिषि मादयश्चम् (१) (य० ३३ अ. ५३ म०) इति ओं आगच्छन्तु महाभागा विखे देवा वरप्रदाः (२) ये यत्र विहिता: आहे सावधाना भवन्तु ते इति च पठेत् । दिजानेकत्वे,पि न प्रतिहिंजमावाइ- नानुत्तिरेकावःने। मव्व सान्निध्यमभगत् । ततः साग्रं प्रादेशमात्र कुशपत्यं ग्टहीत्वा पविते इत्यस्य प्रजापतिषिः पवित्रे देवते तच्छेदने विनियोग इति स्मृत्वा ) ओं पवित्र स्थो वैष्णव्यौ (३) ( य० अ० ११ म० ) इत्यनेन पवित्र छित्त्व: (३) हे विश्वे देवा! ये यूयमन्त रिछेउ स्य भवथ ये च उप समीपे पृथिव्यां द्यपि वगै ये, ये चाग्निजिता वनिमुखा उत वा अपि च यजवा यजमानत्रातारस्ते यूमिमं मे भत्क तं हवमाहानं स्टगा त श्रुत्या चास्मिन वहिषि कुथे आद्योपविश्य मादयध्वं यत। रूपचिडि स्वान्दसी। (२) बरप्रदा इत्यत्र महाबला इति बालासर्व खादौ पाठः । (३) हे पविले युवां वैष्णब्यौ विष्णुदेवताके सो भवथः । 4 ·गयानाडादिपतिः। २१ विष्णोरित्यहाादिकमनुपदवत् स्मृत्वा पविलीकरणे विनियोगः। ओं विष्णोर्मनसा पूते स्थः (१) । इत्यनेन पवित्रे पवित्वे कृत्वा प्रागग्रासादितदर्भोपरि दक्षिणाादकसंस्थयो: सौवर्णादिपालयोमध्ये प्रागने हे कुशपवित्र निधाय शन्नो देवीरियस्य ध्याथर्वण धिर्गायत्री छन्दः आपो देवता अर्वपात्रे जलदाने विनियोगः इति स्मृत्वा ओं शन्नो देवीरभोष्टय आयो भवन्तु प्रीतये । शंयोरभिसन्तु न: (२) (य० ३६ अ० १२ म०) इत्यनेन देवतीर्थन जलमयावे दत्त्वा यवोऽसोत्यस्य प्रजाप- तिषिः यमो देवतापावे यवदाने विनियोगः इति स्त्वा ओं योऽसि यक्यामद्देषो यवयारातोः (३) इति ( १ ) हे पवित्र विष्णोमनमा चन्द्रण पते पवित्र स्थो भवथः । चन्द्रमा मनसो जात इति शुत्या विष्णु मनोजातत्वेन विधोममनोरूपता तस्य च सौषधिधु रमादिदानाय सञ्चारात् पवित्रीकारकता। (२) देवीः देव्यो दीप्यमाना अमो नोऽमा कमभोष्टये अभिषका- याभीष्टाय वा पीतये पानाय च शं सुखरूमा भवन्तु शंयोः कल्याण- योगादभिसवन्तु गच्छन्तु सामवेदे तु प्रायो भवन्वित्यत्र शन्नो भवन्विति पाठस्तहेदिभिस्तथैव पायम् । (३) त्वं योऽसि स्वयमेव पृथकरः । तम्यादस्महेषः अस्माकं कवि. मशानन अरातीः सहजशत्रच यवय पृथक् असंहतान् कुरु ।

·गयाशावादिपद्धतिः। पठेत् । सामगैस्तु दिवे त्वेन्चाधिकाऽग्रे वच्च माणः मन्त्र: पाया। यवोऽसि धान्यराजोऽसि वारुणो मधुसंयुतः । निर्णोदः सर्व पापानां पवित्र ऋषिभिः स्मृत इति पुराणमन्त्रण यवान् तूष्णीं गन्ध पुष्पाक्षता- दिकं च दत्त्वा कुशान्तरेणाच्छाद्य दैवापानयोरच्छिद्र- तास्वित्युक्ते अच्छिद्रे स्वामिति विप्राण्या प्रत्युक्ते तयोः पुरतादर्घपात्र स्थापयेत् । तत उहाच विग्रहायोः पवित्र जलं पुष्यं पुष्यान्तरञ्च दत्त्वा विप्रपाणौ जल- मासिच्य सहनशीषेतवादिना (२७४०) पूर्ववत् पादादि- शिरोऽन्तं पुष्ययवैहिजो पृथगभ्यर्थ हस्तहयेनार्षपाल- मुद्दता या दिव्या इतास्य प्रजापति पिस्त्रिष्टुप् छन्द आयो देवता अर्धपात्र स्थजलदाने विनियोग इति स्मृत्वा ओं या दिव्या प्रापः पयसा संभव यी अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यजियास्ता न श्राप: शिवाः शं योना सुहवा भवन्तु (१) इतुपवार्थ (१) या आपो जलानि पयसा क्षीरेण संबभूवः सङ्गता माधुर्य- शीतलत्वादिनकीभूता इत्यर्थः । याच दिव्या दिवि वगै भवाः उत अभि अन्तरिक्ष आकाशे भवाः उत याः पार्थिवीः पार्थिव्यः पृथिव्यां भवा: हिरण्यवर्णाः रजतवर्णाः शुला इत्यर्थः । यनिया यज्ञाहौस्ता आमो नोऽस्माकं शिवाः सुखरूपा शं कल्याणरूपाः खोनाः सुखदाः सुवाः सशु आहाणहस्ते इता भवन्तु | रूपसिद्धिछान्दसी । - ४ ·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। २० यौं पुरूरवाव:सज्ञका ! विखे देवा! एष वोर्ष इति निवेद्य विप्रहस्ते पवित्वोपरि पात्रस्थं कृत्वं जलं दद्यात् । एवमन्यस्यापि। ततो हिजयोहस्ते अलमासिच्च औं पुरूरवाईव:- मंजकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य एतानि वो गन्धपुष्पधूपदीपा- च्छादनविभूषणच्छतोयानत्यादुकाकमण्डलुप्रभृतीनि नम इत्यनेन निवेद्य प्रतिद्रव्यं दद्यात् । अभावे गन्धादिपञ्चक- मात्रं दद्यात् । सर्वत्र सुगन्धोऽस्विति सुपुष्य मस्वित्यादि- क्रमेण हिजप्रतिवचनम् । एवं दैवविप्रहयाचन विधाय कृताञ्जलिः भवत्प्रसा- दाद्वैश्वदेवार्चनविधिः सम्पर्शोऽस्तु इति प्रार्थयेत । सन्पूर्ण इति प्रतिवचने सङ्कल्प सिड्विरस्विति भवन्तोऽधि- अवन्विति प्रार्थयेत । अस्तु सङ्कल्पसिद्धिरिति प्रतिवचने नमसत्य यस्य स्मृ तेवत्यादि (३०४०) प्रागुक्तं पठेत् इति दैविकासनदानादि कर्मकाण्डम् । अथ पिस्ट पक्षासनदानादि । अमुकगोत्र ! वसुरूप ! पितरमुकदेवशर्मन् ! एतन्ते दर्भासनं स्वधा इति निवे- दयेत् । छ छन्दोगैस्तु ओं ये चात्र त्वामनु यांश्च त्वमनु तस्मै ते स्वधेत्यधि- कम् प्रयोज्यमेवं सर्वबा•दिदानवाक्यान्ते योजनीयम्। .. ये जनाः अत्र श्राद्ध कर्मणि समनुगता इति शेष एवं वान् अनु- वर्तमानोऽसि त्वं तस्मै तेभ्यः ते तुभ्यञ्च स्वधा तद्देशे त्वदुद्देशे च त्यागः ।

·गयाश्राद्धादिपद्धतिः।
10
ततो हिजकरे जलं दत्त्वा मध्यभागे हिगुणीतान्
बीन् सतिलान् दर्भान बिजासनवामभागे दद्यात् । विजस्तु
खासनमस्विति प्रतिवदेत् । एवं पितामहं रुद्ररूपं प्रति-
नामहमादित्यरूपं मातामहादीन् वसुरुद्रादित्यरूपांच
नामगोबोल्लेखपूर्वकमनुकीयं तदीयद्दिजानां करेषु जलं
दत्त्वासनं प्राग्वत् दद्यात् । गौड़ास्तु पित्तादीनाम्
आसनगन्धाद्यन्नदानान्येकवाक्यप्रयोगेणाचरन्ति ।
तत: ग्टहीततिलकुशेन हस्तेन पिटहिजं स्पृष्ट्वा ओं
वसुरुद्रादित्यरूपान् पितृनाबाहयिये इति प्रश्न तेनावा-
इयेति प्रतुवक्त क्रमेण पित्राद्यधिष्ठानभूतेषु विजेषु
पित्रादीन वस्खादिरूपेण ध्यायन् उशन्त इत्यस्य शङ्ख
ऋषिरनुष्टुप् छन्दः पितरो देवताः पित्राद्यावाइने वि० ।
ौं उशन्तस्ता निधीमधुशन्तः समिधीमहि।
उशनुशत भावह पितॄन् इविषे अत्तवे (१) । ( य.
१६० ७० म०)
इति सकृनवा सामगस्तु "एत पितर इत्यादि (५३४०)
वक्ष्यमाणं जवा तेषां पुरस्तात् तिलकुशानुत्सृज्य कता-
अलिर्भ त्वा
स्थापयामः ।
(१)हे अग्ने ! उशन्तः कामयमानाः वयं त्वा त्वां निधीमहि
उशन्त एव वयं त्वा समिधीमहि सन्दीपयामः । त्वञ्च
उशन् कामयमानः सन् उशतः कामयमानान् पितुन इविने अत्तव
इविरत्तुभावह बानय । अत्तवे इत्यत्र हमर्थ तवेप्रत्ययः ।

·30 गयानाडादिपद्धतिः। आयान्तु न इत्यस्य शङ्ख धिस्त्रिष्टुप् छन्दः पितरो देवतास्तत्प्रार्थने विनियोग इति सूत्वा । नों आयान्तु नः पितरः सोन्यासोऽग्निष्वात्ताः पथि- भिर्देवयानैः। अस्मिन् यज्ञे स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु ते ऽवन्वस्मान् (१)। (य० १६ अ०५८ म०) इति सक- ज्जपेत् । एवं मातामहपऽपि ततः पित्रादिविप्राग्रतः समूलं साग्रं कुशपत्रइयं दक्षि- रणाग्रं भूमौ स्थापयित्वा तस्योपरि मूले पितुः, मध्ये पिता- महस्य, अग्रे प्रपितामहस्य, खड्गरजतादिनिर्मितमर्षपात्र निधाय प्रत्येकं प्राग्वत् ओं पवित्र स्थो वैषा व्याविति पठित्वा नखव्यतिरेकेण पवित्र छित्त्वा प्राग्वत् ओं विष्णो- मैनसापूते स्थ इत्यनेन साग्रे कुशपत्वयात्मक पवित्र अतेव पूते कृत्वा दक्षिणाने स्थापयित्वा प्रत्येकं पठितेन शन्नो देवीरित्यादिना ( ३६४० ) तेषु पात्रेषु जलं दत्त्वा तिलान् ग्टहीत्वाादिकं स्मृत्वा अयं मन्त्रः पाद्यः । ( 2 ) अग्निवात्ताः अग्निना खत्ताः श्रौतयज्ञादिभिस्तृप्ते नामिना नर्पिता इत्यर्थः सौम्यासः सोम्याः सोमपानार्हाः नोऽस्माकं पितरः, देवः मह यान्ति पितरो येषु तैर्देवयानः पथिभिमागैः आयान्तु आग- छन्त, आगताच ते पितरः अस्मिन् यज्ञे खधया अन्नेन मादयन्नस्तृप्यन्तो- उस्मान अधिब्रुवन्तु अधिकान वदन्तु तदाक्ये न सर्वथाधिका भवेमेत्यर्थः अमान् अवन्तु पालयन्तु।

·गयाश्राद्धादिपतिः। तिलोऽसीत्यस्य प्रजापति घिरनुष्टुप् छन्दोस्तिलो देवता पिटपावे तिलदाने विनियोग इति स्मृत्वा । ओं तिलोऽसि सोमदैवत्यो गोषवो देवनिर्मित:। प्रत्नमद्भिः एतः वक्षया पितृन लोकान् प्रीणादि न स्वाहा (१)। इति प्रतेवकमुच्चार्य तेष तिलान्, तूषणों दूर्वागन्ध- पुष्पाक्षनादिकं, च दत्त्वा कुशान्तरेणाच्छादयेत् । एवं पितामहादीनामपि। ततः त्रों अच्छिद्राणि अर्धपात्राणि सन्विति प्रश्न ओं सन्त्वच्छिद्राणीति द्विजप्रतुरतौ कुशा- च्छादनमुत्मार्थ पाणिहयेन धृत्वा अमुकगोत्र ! वसुरूप : पितरमुकदेवशर्मन् ! एष तेऽर्षः स्वधेति निवेद्य विजाग्रे भूमौ निधाय द्विजहस्ते जलासिक्त पवित्रे, जलं, पुष्प पुष्मान्तरं च दत्त्वा पिटभ्यः स्वधायिभ्यः (२८, २८४० ) इत्यनेन द्विजं पुष्यतिलैरन्यापानं वामहस्तेनादाय दक्षिणहस्त नाच्छाद्य या दिव्या इति (३७८० ) मन्त्रान्ते पुनर्नामगोत्री- लेखन पर्वकं पिने दद्यात् । एवं पितामहादियां .. { १ ) गोषवः दातः स्वर्गप्रसवकारो देवनिर्मितः विनिर्मितः सोमदैवत्यस्ति लोऽसि भवसि । त्वचार्जितः एकः सिक्तः सन् नोऽस्माकं मितृत् लोकान मिटपितामहार्दन स्वधया स्वधाकारेण खधादत्तानेन वा अन्न चिरकानं प्रीणाहि प्रीतान कर स्वाहेति तिल त्यामः गोमर इत्यत्र गोसव इति गौड़ाः पठन्ति ।

·गयाथाडादिपतिः।
क्रमेण दद्यात् ।
यो
सामगास्तु अध्यं खधेति वाफ्यान्ते ये
निठे चावेत्यादि पठित्वा दद्युरिति विशेषः ।
एवं मातामहादीनाममि । तद्दिप्रार्चने तु नमो वः
पितर इत्यादि मन्त्रः प्राग्वत् (२८४० ) पाय इत्येव
भेदः। अन्यत् सर्व समानम् । एकैकार्यदानानन्तरञ्च
जलस्पर्शः। अर्घजलदाने च किञ्चिदवशिष्ट क्षरत् जलं
स्थापयेत् । तज्जलसहितञ्चार्धपात्र यथास्थानं स्थाय येत्
ततः पितामहादिपावसंखवं पिटपाले संभ त्य प्राङ्मुखो
यज्ञोपवीती यजमानः ख्यमन्यो वा
ओं आपः शिवा इत्यस्य प्रजापति घिर्गायत्री छन्द
आपो देवता अभिषेके विनियोग इति स्मृत्वा
ओं आपः शिवाः शिवतमा: शान्ता, शान्ततमास्तथा।
तात कृण्वन्तु भेषजम् (१) ।
इत्यनेनाभिषिञ्चेत् । ततः प्राचीनावीती विजप्रदे-
शादुत्तरतः किञ्चिद्दरे निःसञ्चारप्रदेश
ओं शुन्धन्तां लोकाः पिल्लवदना
इत्यनेन जलैरन्युच्च
ओं पिट पदनमसीति
दक्षिणा ग्रान् दर्भानास्तीय
ओं पिल्टभ्यः स्थानमसीति ।
।
(11 ता आपस्ते तव यजमानस्य भेषजमारोग्यं कण्वन्तु कुर्वन्तु

·गयाश्राद्धादिपतिः। ४३ पिवर्षापानमुत्तानं कृत्वा दक्षिणानिधाय तदुपरि प्रपितामहपालं न्युजीकृत्य स्थापयित्वा दक्षिणायकुश- पत्नत्रयेण संच्छाद्य गन्ध पुष्पैरर्च येत् । तच्च पात्र भूमावेव नुवजीकर्तव्यं न पीठादेरुपरि. नयास्थितञ्चा श्राइसमाप्ते!त्तानीकुर्यात् नान्यत्र नयेत् नापि स्पृशेत् । ततो विजहते जलं दत्त्वा गन्धादिकं कृत्वा अमुक- गोत्र ! वसुरूप! पितरमुकदेव शर्मन् ! एतानि ते गन्ध पुष्य धूपदीपाच्छादनादीनि खधेति वाक्य मुञ्चार्थ गन्ध पुष्य धूपदीपवस्त्र च्छतोपानकमण्डलुप्रतीनि पितुरात्मनश्च प्रियाणि वति यथाविभवं दद्यात् । गौड़ास्तु तन्त्रण पित्रादिभ्यः एक वाक्य प्रयोगेणैव दयादिति वदन्ति । एवं मातामहादिभ्योऽपि तत्तद्र्व्याणि दद्यात् । अस. म्भवे गन्धादिपञ्चकमालदानम् । एष ते गन्ध इत्यादिना प्रचेकद्रव्यदानान्ते जलस्पर्शः । सुगन्धोऽस्तु, सुपुष्य- मस्वित्यादिक्रमेण च प्रतिवचनम् । गौड़ास्तु देवे आसनदानानन्तरमावाहनं ततः पैवे आसनदानावाहने, मातामहादीनामपि तथैवाचरन्ति । एवं दैवाघेदानानन्तरमेव पित्राद्यर्धदानमेवं गन्धादि- दानान्यपि तत्क्रमेणैवाचरन्ति । रपक्षात्रयणे मुलम्। प्रतीथास्तु, सर्बत्र दानवाक्यान्त इदं पिन न ममेति वाक्यं प्रयुञ्जते । अनाचार एवान्यत- ·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। समाप्य तत्र ने ती एवं पिटपक्षस्य मातामइपक्षस्य च गन्धादिदानं कृताञ्जलिर्भूत्वा भवत्प्रसादात् पैटकम नं संपूर्ण मस्तु इति पैटकादिविजान् प्रार्थ येत । संपूर्णमिति हिजप्रतुवक्तौ सङ्कल्पसिड्रिस्विति भवन्तो ऽधिब्रुवन्विति वदेत् । अस्तु संकल्पसिद्धिरिति हिज- प्रवक्तौ यस्य स्मृतेप्रत्यादि (३०४०) प्रागुक्तं पठेत् । इति पित्राद्यासनार्घगन्धादिदानकर्मकाण्डम् । ततः ओं भोजनपावं पातयिष्य इतुरत ओं पात- येति प्रतिवचने हिजाग्रेषु भोजनपानाधारस्थानेषु तण्डुल पिष्टरेखाभिः चतुरखाणि मण्डलानि कुर्यात् । दैवे ऐशानीमारभ्य पूर्बाग्रे हे मण्डले, पैत्र तु मारभ्य दक्षिणापाणि घडूमण्डलानि कार्याणि । तन च दैवे स्वर्णमयादीनि, मैले राजतादीनि, असम्भवे कद- लोत्वङ्मयानि सर्वत्र पात्राणि स्थापयेत् । अपहता इत्यस्य प्रजापतिषि: असुरा देवता रक्षोनिवारणे वि०॥ ओं अपहता असुरा रक्षांसि वेदिषदः (य०२ मा २८) (१) इत्यनेन दैवे यवान्, पैसे पात्रे च तिलान्, विकीर्य जलमुपस्पृशेत् । ततः एकस्मिन् पाल सतिलकुशे तयुतमोदनं निधाय सकुशपालान्तरेण पिधाय पाणिभ्यामुद्धृत्य ओं अम्ली (1) वेद्यां सीदन्तीति वेदिषदोऽसुराः रक्षांसि च वेदीसकाशाद- पाहता अपगताः स्युरिति शेषः ।

·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। ४५ w- करिष्ये इति एच्छेत् ओं कुरुष्वेति प्रत्यक्ते अग्नये इत्या- दिकयोः प्रजापति धि: विश्व देवा देवता अग्नी करण होमे विनियोग इति स्मृत्वा ों अग्नये क व्यवाहनाय साहा, बों सोमाय पिटमते स्वाहा, (य.२ अ० २८ मा (१) नेवताभ्यां सामगस्तु ओं स्वाहा अग्नये कव्यवाहनाय, अों स्वाहा सोमाय पिटमते इतेवताभ्यां हे आहुती विग्रहस्ते जले वा सकुशेन दक्षिण- पाणिना पिटतीर्थन दत्त्वा तूष्णीं बिजुङयात् । हुत- शेषं पित्वादिद्विजपान यु त्रिवारं दद्यात् । एवं माता- महादिपात्रेष्वपि । शेष पिण्डा) स्थापयेत् । दैवे तु अन्यदेवान्न दद्यादिति हेमाद्रिः। इतशेषादेव वारद्वयं दद्यादिति हलायुधादयः । यथाचारं समाचरेत् । तती- ऽग्नौ हुतं सुद्धतमस्तु इतुते सुजतमस्विति प्रतुतिः । ततो देवद्विजपानमधोमुखेन पैटकपानन्तूत्तानेन स्वस्तिकाकृतिना हस्तद्दयेन धृत्वा पृथिवीत्यस्य प्रजापति पिरन्तं देवता तत्या वसं- स्कारे विनियोग इति ममत्वा (१) कवयः क्रान्तदर्शिनः पितरस्ताम्वन्धि कव्यं तबाहनाय तत्याप- काय कर्तरि ल्युः। अग्नये स्वाहा तस्मै हवित्तनित्यर्थः। पिटमान पिटयुक्त स्तस्मै सोमाय तन्नामकाय देवाय स्वाहा सङ्गतमस्तु ।

·गयाथादादिपद्दतिः। । ओं पृथिवी ते पात्रं द्याः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे असते असतं जुहोमि स्वाहा ( १) इति मन्त्र सर्वत्र जपेत् । ततो देवादिक्रमेणान्नव्यञ्जनादिकं सर्वप्रकार- मन्न सौवर्णादिदव्वळ अभावे पर्णेन कुशेन वा दक्षिण- पाणिना यजमान: रूयं पत्नया वा परिवेषयेत् । ततो देवे ओं विष्णो इव्यमिदं रक्षस्व (२) इति, चैत्र तु श्री विष्णो कव्यमिदं रक्षस्खेति विप्रदक्षिणाङ्गुष्ठं कुशविप्रे तु वाङ्गठम्, इदं विष्णुरित्यस्य मेधातिथि घिर्गायत्री छन्दो विष्णुदेवतानरक्षणे विनियोग इति स्मृत्वा । ओं इदं विष्णुविचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढ़- मस्य पांसुले (३) (य० ४ १० १५ म०) इत्यनेनान्नोपरि निवेशयेत् (१) हे इतावशेष ! विश्वाधारोऽपि ष्टथिवी ते तव पावमाधारः द्यौः सर्वव्यापकाकाशश्च ते तव पिधानमतोऽग्निरूपस्य ब्रावणस्य अमृते अविनष्टे अन्यभक्षणाद्यदूषिते असतं इत शेषं त्वां जुहोमि तरी स्वाहा इदमन्तं दत्तमित्यर्थः । ( ३ ) "अङ्गुष्ठमात्रो विष्णुरसुराविहन्तीति” स्मृतेरङ्गुष्ठमावतया ध्यातव्यस्य विष्णोकिटेऽसुराद्रक्षणप्रार्थनम् । (३) विष्णु ापकोऽपि त्रिविक्रमावतारी भूत्वा इदं विश्वं विच- क्रमे विविधं क्रान्तवान् । तदेवाह बेधा पदं निदधे भूमावेकमन्तरिच्छे द्वितीयं दिव रहतीयमिति क्रमादग्निवायुसूर्यरूपेण विधावस्थानात् व्याप्तवानित्यर्थः । पासवो भम्यादयः एव लोकाः पातल्या यति अस्त्यर्य लच् प्रत्ययः । तस्मिन् पासुले अस्य विष्णोः पदे समूदमन्नभूतं विश्वमिति शेषः। ..

·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। ४ एवं प्रतेकपात्र कुर्यात् । ततो दैवे यवोऽसीत्यनेन यवान्, पैत्रे तिलोऽमीत्यनेन तिनांच अपहता इत्यादिना दद्यात् । मामगास्तु यवदाने ओं यवोऽसि यक्याम्मदहेषोऽरातीहिवे त्वाऽन्तरि- लाय त्वा पृथिव्यै त्वा शुन्धन्तां लोका: (१) पिटषदनाः पिटपदनमसीति अधिकं पठन्त्येवमन्यत्रापि ! ततः सन्यावहव्याटि स्मृत्वा सप्राणवां गायत्रौं जवा ब्राह्मणेभ्यो जलं दत्वा वे कुशत्रयमादाय ो पूरूरताव: संजका ! विश्व देवा! एतदन्न मोपकरणं सयवगङ्गोदकं वो नम इतुरत्मजेन् । तीर्थयात्राबाई तु स्तस्यैव प्राधान्येन अवाप्रपस्करमस्तिमिदं कृतं वो नम इति वदेत् । इत्यमनमुत्पन्य प्रनेत्र द्रव्याणि दर्शयेत् यथा इदमन्न इमा गङ्गाया आर एतानि हवींषि एतानि उपकर- णानियथासुखं नाग्यतौ वदतमिति वदेत् । ततो ब्राह्म- णाभ्यां जलगण्ड्यं दद्यात्। तत: चैत्रविप्रेषु जलं दत्त्वा सप्रणवां गायित्री जवा मे टकमादाय अमुकगोत्र ! वसुरूप! पितरमुकदेवशमन्नेतत्ते सोधकरण मन्नं सनिल- गङ्गोदकं तुभ्यं खधा इति प्रतेवक द्रव्यदर्शनं तीर्थबाद्दे तु १) लोकाः दिवे सय मिट निवारदानाय अन्तरिक्षाय तद्यानाय पृथिव्यै तत् प्राप्तत्र त्या त्वां शुन्धन्तरं शोधयन्तु त्वं पिटषदनं पित्रा- धारोऽसि त्वदाधारे तेषामुपास्यत्वात् तब पिटषट्नत्वमन्यत् व्याख्यातम् ।

·गयाश्राद्दादिपद्धतिः। । तस्य प्रधानतयोल्लेखः। एवं पितामहादिविप्रेभ्योऽप्यन्न- मुत्सृजेत् । तत्र पिटपितामहादीनेकवाक्येनैवोल्लिख्य दद्यादिति गौड़ाः। सर्वत्र मधुसूक्त पठित्वा मधु मधु मधु इति त्रिर्वदेत् । तत्रादौ तत्म तस्यादिकं स्मरेद्यथा। मधुबाता इतपादि टचस्य गौतम ऋषिर्गायत्रीछन्दो विश्व देवा देवता अन्ने मधुटताभ्यञ्जने विनियोग इति। ओं मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीन्न: सन्वोषधीः (१) । मधु नक्तमुतोषसो मधुमत् पार्थिवं रजः। मधु द्यौरस्तु नः पिता (२)। ओं मधु- मानो वनस्पतिम धुमां अस्तु सूर्यः । माध्वीवो भवन्तु नः (३) ( १ ) ( य०१३ अ० २७, २८, २६ म० ) इति मधुसूक्तम् ततः सतिलकुशकुसुमं जलमादाय ये चेहेतौस्य (१) वाताः ऋतं यजमयन्तीति तस्मै ऋतायते यजमानाय मधु मध- मन्तः सन्तु । सिन्धवो नद्यः यजमानाय मधु क्षरन्ति क्षरन्तु । श्रोषधी. रोषध्योऽपि नोऽस्माकं माध्वी मधुयुक्ताः सन्तु | १ | नोऽस्माकं नहं रावि मधु मधुमत् मधुररसोपेतमानन्दकरमस्तु । उत अपि च उघसो दिवसा अपि मधुमन्नः सन्तु । पार्थिव रजः पृथियोलोको भाटभूतो मधुमदस्तु तथा पित्रा पिटलोकोद्यौद्युलोको मधु मधुमत्यस्तु । ३ । नोऽस्माकं वनस्पतिरश्वत्यादिमधुमान् रसवान् यज्ञसाधनीभूतोऽस्तु सूर्यः मधुमान् सन्तापरहित्यलक्षणसुखदोऽस्तु । गावः सूर्यरश्मयः कर्म- साधनतया माध्वी धुयुता नोऽस्माकं भवन्तु । ३ ।

·गयाश्राद्धादिपतिः। प्रजापतरविसरखता ऋषयस्विष्टप् छन्दः पितरो देव- तास्तत्प्रार्थने विनियोग इति स्मृत्वा ओं ये चेह पितरो ये नेह यांच विन या रचन प्रविन। न्वं वेत्थ यति ते जातवेदः स्वधाभिर्यज्ञं सुक्कतं जुषस्व (१ ( य०१६ अ० ६७ क०)। इत्यभिपूज्य पिटयः स्वाधायिभ्य इतवादिना (२८४०) प्रागुतेन जलं दत्त्वा पित्रादिदिजान् प्रति “यथासुखं जुषध्वमिति" ब्रुवन प्रणा- मेत् । अनन्तरम् पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । टप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् । मातामहस्तृप्तिमुपैतु मेऽद्य तथा पिता तस्य पिता च तस्य । विखे च देवाः परमां प्रयान्तु टप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधाना इति औ यज्ञेवरो इव्यसमस्तकव्य भोक्ताव्यायामा हरिरीश्वरोऽत्व । ।। वे पितर इह लोके वर्तन्ते ये च इह न, यांश्च पितॄन् वयं मि जानीमः उ पाटयूरणे ! यांच न प्रविन । हे जातवेदः ! ते पितरो यति यान्त वर्तन्ते तान् त्ववेत्य जानाति । किञ्च धाभिः पिरणा- अन्नः सकतं त्व जुषख सेवख । एघ च मन्त्रः सामगेन न पयने । ५.

·४८ ५० गयानाडादिपद्धतिः। तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सबै ॥ इति च कृताञ्जलिरुदाहरेत् । अथ भुञ्जानेषु विप्रेषु यज्ञोपवीती दक्षिणामुख: सम- णवां सव्याहृतिकां गायत्री त्रि: सक्दा, पवित्रसूतादीनि च पठित्वा श्रावयेत् । तानि च कृणुष्वपाज इत्यादिपञ्चम् (१)। सहस- शीषैत्यादि षोड़शन (२)। नमस्त रुद्र मन्यव इत्यादि घोड़शर्चम् ३)। इतिहासा हविःस्तोत्रादीनि च । विस्तर- भयाञ्च तान्यत्र नोइतानि | गौड़ास्तु ततः कृताञ्जलयः । अन्वहीन क्रियाहीनं विधिहीनञ्च यद्भवेत् । तत्सबमच्छिद्रमस्विति प्राी गायत्री मधुसुक्तञ्च जवा ओं योगीश्वरं याज्ञवल्कर संपूज्य मुनयोब्रुवन् । वर्णात्रमेतरा मां नो हि धर्मानशेषतः। मन्वत्रिविष्णु हारे तयाज्ञ ल्कयोशनोऽङ्गिराः । यमापस्तम्बसंवत्ता: कात्यायन इस्पती। पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगौतमौ। शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः । ११) मत्कृततुलादानादिपद्धतौ (१४५० २४० ) दृश्यम् । ३) मत्कृततुलादानादिपढ्दतौ (११४, ११५५० १,३,१४०) १३. मत्सततुलादानादिपद्धतौ । १ १५,११६५० १,३, १ष्ट ० ) १

·गयावावादिपद्धतिः।
५१.
इति याज्ञवल्कनीयम्,
तहिमोरित्यस्य मेधातिथिईपिर्गायत्री छन्दो
विणुर्देवना तदुपस्थाने विनियोग इति स्मृत्वा
ओं तद्दिषणोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः ।
दिवीव चक्षुराततम् १) ! (य० अ० म०) इति मन्त्रम्
ओं दुर्योधनो मन्यु मयो महाद्रुमः
स्कन्धः कः शकुनिम्तस्य शाखा !
दुःशामन: पुष्यफले सम्झे
मूलं राजा धृतराष्ट्रो मनोपी।
श्रों युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः
स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखा ।
माद्रीसुतौ पुष्पफले समद्दे
मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणश्च ।
इति भारतीयगाथाम्
ओं सप्त व्याधा दशाणषु मगाः कालाअरे गिरौ।
चक्रवाकाः शरद्द पे हमाः सरसि मानसे।
ते भिजाताः कुरुक्षे वे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
प्रस्थिता दूरमध्वानं य्यं तेभ्योऽवसीदत ।
(१, सूरयो विद्वांसः वेद न ज्ञाः दिवि हार्दाका निराकरणे वर
आततं व्या च नुः सूर्यमिव प्रकाशकं विष्णोस्तत् परमं पदं स्वरूप
मदा पश्यन्ति ।

·४८ ५१२ गयाश्राद्धादिपद्धतिः। इति हवि:स्तोत्रञ्च पठित्वा रुचिस्तवादिकं पठन्ति । तन विस्तरभयानोक्तम्। ततो दैवपैत्र ब्राह्मणयोमध्ये हस्तमात्रान्तरे देश नैऋत्यां कुशानास्तीर्य सतिलमुदकं निषिच्य सर्वप्रकार- मन्नमेकस्यं कृत्वा सतिलसलिलकुशं ग्टहीत्वा अओं अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन टप्यन्तु टप्ता यान्तु परां गतिम् । इति पिटतीर्थन तदन्नं विकीर्य कृताञ्जलिर्भूत्वा, ओं येषां न माना न पिता न बन्धु- जैवान्न सिविन तथान्नमस्ति । तत्तृप्तयेऽनं भुवि दत्तमेतत् प्रयान्तु लोकाय सुखाय तहत् ॥ इति पठित्वा हस्तौ प्रक्षाल्य दक्षिणश्रवणं स्पृष्ट्वाचामेत् । ततो देवादिक्रमेण ब्राह्मणेभ्यो जलं दत्त्वा गायत्री मधु- मुक्तञ्च प्रावत् जपेत् । दैवे ओं रुचितमिति प्रश्नः, ओं रुचितमिति प्रतिवचनम्। पैत्र तु ओं हप्ताः स्थ इति दिजान् पृच्छेत् । ते च औं हप्ताः स्म इति प्रति- वदेयुः । कुश विप्रेवेतनास्तीति गौड़ाः । ततः पिण्डपर्याप्तं मर्चप्रकारमन्नमेकपात्र समुहृत्य शेषमन्नमष्यस्ति किं क्रियतामिति प्रश्नः। इष्टैः सह भुज्यतामिति हिजप्रति-- वचनम्। ओं पिण्डदानमहं करिष्ये इतुक्तौ ओं कुरु- जति प्रतिवचनम्।

·गयाश्रद्धादिपद्धतिः। तत: पिण्डदानमारभमाणः हिजोच्छिष्टादुत्तरतो व्याममात्रात् परतो गोमयोपलिप्तायां भुवि निहन्मि म+मित्यादिना विघ्नानुत्मार्थ कराभ्यां धृतकुशमूलेन निह- न्मीत्यादिना अपहता इत्यादिना च नै तीमारभ्य दक्षि. णाग्रया रेखया चतुरखमण्डल मेकं कृत्वा तत्पूर्वतो द्वितीय तत्यवतश्च टीयं कुर्यात् । एवं मातामहादोनामधि मण्डललयं कुर्यात् । ततः प्रतेवकं पिण्डस्थानं तिलोदकैरभ्युच्य सतिलकुशानास्तीय देवताभ्य इति पठित्वा सतिलान् ग्टहीत्वा अायान्तु न इत्यादिना (४०४ ३५०) प्रागुक्तमन्त्र ण पितृनावाइयेत् । मामगस्तु ओं एत पितरः सोम्यामो गम्भीरेभिः पथिभिः पूर्बिणेभिः । दत्तास्मभ्यं द्रविणे ह भद्रं रयिञ्चन सर्ववीरं निय- छत (१)। ( छा० वा० २५० ३क०) इत्यनेनावाच्येत् । एवं प्रथममप्यनेनाप्यावाह- यति (२) तत्र चेमं मन्त्र उशन्त इत्यस्मात् पूर्वमेव (१) सोम्यासः सौम्याः स.मदेवताकाः पितरः गम्भीरेभिः गम्भी. रदरवगाहैः पृविणेतिः पूबैः पुगतानुसारिभिः पथिभिः मार्गः एत आगच्छत वागताचाखस्यं द्रविणे (ह प्रसिद्ध भटू कुशलं दत्त चन अपि च सर्ववीरं सवीर्य साधनं रयिं धनं बलं वा नियच्छत निधत्त। रूपसिद्धिवान्दसी। (१, एवं दैववि प्रस्यावाहनादनन्तर प्रार्थनायामपि । i ओषधया - ·४८ ५१४ गयाश्राद्धादिपद्धतिः। पठति । ततो मोटकं ग्टहीत्वा अमुकगोत्र ! वरुणरूप ! पितरमुक देवशर्मन् ! एतत्तेऽने निच्च खधनि प्रथम- रेखायां पालान्तरचुनतेन तिलोदकेन पिटस्थानमवने- निज्यात् । एवं प्रजापतिरूपं पितामह, मग्निरूपं प्रपितामहं वरुण प्रजापत्यग्निरूपांश्च मातामहादीन् गोत्रनामभ्यामुल्लिख्यावनेनिज्यात् । ततो दक्षिणाग्रान् कुशानास्तीर्थ सतिलजलैरभ्यु च्या- वनेजनक्रमेण कपित्य विल्वकुकुटाण्डामलकतुल्यान् यथा- शक्ति सर्वप्रकारकानेन पिटतीर्थन दक्षिणहस्तेन पिता- दिन्यः पिण्डान् दद्यात् । यथा अन्न ग्टहीत्वा मधुवाता इत्यादि टचं पठित्वा मोटकतिलतुलसीमधुसर्पियुक्तं कृत्वा औं अमुकगोत्र ! वरुणरूप! पितरमुकदेवशर्मन् ! एतत्ते पिण्डं स्वधेत्यभिधाय यजुर्वेदी दद्यात् । सामगबहृचौ तु मधुसूक्त पठित्वा अक्षनित्यादि मन्त्रस्य गौतम ऋषि: पङ्किग्छन्दः इन्द्रो देवता पिटयज्ञे विनियोग इति स्मत्वा ओं अक्ष नमीमदन्त ह्यवप्रिया अधूघत अस्तोषत! स्वभानवो विप्रा नविष्टया मती योज न्विन्द्र ! ते हरि १) सममदन्त सोमेन सह राजा यी कणोति ब्राह्मणत्वं राजन् ! पारया. मसि । (ऋ० १० म १७ तू २२ म०) । अयमपि सामगः पायः । (१) हे इन्द्र ! त्वया दत्तान्यनानि अक्षन् भुक्तवन्तः यजमाना भुत्वर चासीमदन्त हि हप्ता शासन् । प्रियाः वकीयास्तनूरधूषत अकम्पयन् अनन्तर स्वभानवः स्वायतदीप्तयो विमा मेधाविनः नविघ्या अविरतत

·गयाश्रद्धादिपतिः।
.৩
० म० ८२सू०२म०) इत्यग्रे पठित्वाऽभिलापवाक्यान्त
दद्याताम् । दानवाक्ये तु एप ते पिण्ड इति भेदः ।
तत्रापि मामगानां वाक्यान्ते ये चालेत्यादियोजना
प्राग्वत्।
एवं पितामहादीनामपि पूर्वोतप्रजापत्यादिरूपेण
ध्यातानां नामगोत्रोल्लेखपूर्वकं पिण्डान् दद्यात् ।
च्यास्तु गयायामेव पिण्डशब्द प्रयुञ्जते अन्यत्वान्न शब्दम् ।
ततः पिण्डान्तिके पिण्ड शेषं विकीर्य पिण्डोपरि कुशान
निधाय परिस्तरणकुशमूलेषु इस्तावघर्षणेन ओं लेपभुजः
पितरः ! प्रीयन्तामिति लेपोन्माजनं कुर्यात् ।
कुर्यात् । ततः
कृताञ्जलि वा अत्र पितर इत्यादिकस्य प्रजापतिषि,
मितरो देवताः पिण्डपिटयज्ञे विनियोग इति स्मृत्वा
यो अन पितरोमादयध्वं यथाभागमारपायध्वम् १)।
य०२१०३०॥क०) इत्य उच्चायं प्रदक्षिणं पराङ्मुखो-
मात्योदङ्मुखः पितृन् ध्यायन् प्राणानायम्य मुक्तो
जासस्तेनैव या परात्य
मती मत्या स्तुत्या अस्तोपत अस्तुवन् । हे इन्द्र ! ते हरी त्वदीया
श्री नु क्षिप्रयोज योजय । रूपसिविखान्दसी।
१) हे पितरः अस्मिन् वहिघि मादयध्वं हटा भवत। ततो
-ईषि यथाभाग खं वं भागमनतिक्रम्य अत्रषायध्व समन्नात् क.
पदाचरत । यथा उषः स्वाभर घामान्य निमत्यन्सरं करोति
तथा कुरुतेन्यः ।

·गयानाहादिपतिः। ) धों अमीमदन्त पितरो यथाभागमाषायिषत(१)। ( य० २१० ३१फ० ) इत्युत्तराईमुच्चार्य शनैरुच्छ्रस्य पूर्व- वत् (५४४०) सति लोदकं पिण्डोपरि अवनेजनं दद्यात् । यजुर्वेदी तु प्रत्यवनेनिच्च स्वधेति वदेत् । ततो नीति विमुच्य नमो वः पितरो रसायेदित्यादिभिः नमो वः पितरो मन्यवे इत्यन्तैः (७२४० २५०) प्रागुक्त- पंभिर्यजुर्भिरञ्जलिबन्धेन नमखुर्यात्। गौड़ास्तु श्रो वसन्ताय नमस्तुभ्यं ग्रीष्माय च नमो नमः । वर्षाभ्यश्च शरत्नजतवे च नमः सदा । हेमन्ताय नमस्तुभ्यं नमस्ते शिशिराय च । माससंवत्सरेभ्यश्च दिवसेभ्यो नमो नमः । इत्येव पठित्वा ऋतुरूपान् पितृन् नमवन्ति । तत ऋष्यादिकं (७२४० १५०) पूर्ववत् स्मृत्वा त्रों नमो वः पितरः! पितरो! नमोवः। सहान्नः पितरः! सतो वः पितरो! देन (य०३अ. ३२क० (२)। इत्याशिषं प्रार्थ तथैवार्थादिकं स्मृत्वा (1) यान् पितृन् प्रति, मादयध्वमित्युक्त ते पितरः अमीमदन हटाः अभवन् । यथाभागं खं खं भागमनतिक्रम्य चारधायियत समस्तात् दृषयदाचरितवन्तः । (३) हे पितरः ! एवंविधतुरूपेभ्यो वो नमः | अभ्यासादराति शयायः । हे पितरः ! नोऽमध्यं ग्टहान् भार्या पुत्रपौवादीन् दत्त । !

·गयाचाहादिपद्धतिः।
पूर७५
ओं एतद्वः पितरो! वास: (य०२०३२क.) (२)।
इतुरका सूत्रादिरूपं पिण्डाच्छादनं वासो दत्त्वा
ओं अमुकगोत्र ! वरुणरूप ! पितरमुकदेवशर्मन् ! एतत्ते
वासः स्वधा इत्यभिलप्य दद्यात् । एवं पितामहादीना-
मपि । गौड़ास्तु वस्खादिरूपतया सर्व वैव तान् ध्यायन्ति ।
तेषां शास्त्रोक्तानि ध्येयरूपाणि यथा
प्रसन्नवदनाः मौम्या वरदाः शक्तिपाण यः ।
पद्मासनस्था विभुजा वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः(वस्तूनाम्)
करे विशूलिनो वामे दक्षिण चाक्षमालिनः ।
एकादश तु ध्यातव्या रुद्रास्त्र प्रक्षेन्दुमौलयः ( रुद्रा-
नाम्)
पद्मासनस्था विभुजाः पद्मगर्भाकान्तयः ।
करादिस्कन्धपर्यन्त नालपङ्कजधारिणः ।
इन्द्राद्या द्वादशादित्यास्तेजोमण्डलमध्यगा: ( आदि-
त्यानाम् )।
नागपाशवरो रक्तभूषणो वाहिनीपतिः ।
वरुणोऽम्बुपतिः स्वर्णवर्णीमकरवाहनः ।
( वरुणस्य) (प्रजापतेस्तु)
यज्ञोपवीती हंसस्थ एकवक्वञ्चतुर्भुजः ।
हे पितरः ! सतो विद्यमानात् धनादिति शेषः देम को युभभ्यं ददाम
ददतामाकं कदाचित् धनक्षयो मा भूदित्यर्थः ।
(३ हे पितरः ! वो युभभ्य मेतहासः सूवमेव परिधानम् !

·. गयाश्राद्धादिपद्धतिः । अक्षं खुचं खुवं विनत् कुण्डिकां च प्रजापतिः ! छागस्थः साक्षसूत्रोऽग्निः सप्ताञ्चिः शक्तिधारकः । चिह्नितं चमरेणास्य करमन्यं प्रकल्प येत् । (अग्नेः) इत्येवं मतभेदेन ध्यात्वा गन्धादिभिः पूजयेत् । ततः प्रथमं पैत्रे, ततो देवे द्विजेभ्य याचमनीयं दत्त्वा ओं सुसुप्रोक्षितमस्विति आवदेशं संप्रोक्ष्य द्विजेभ्यः पवि- नान्तरं दत्त्वा ओं शिवा: आपः सन्तु इति हिजेषु जलं दयात् त्रों सन्विति द्विजप्रत्युक्तिः। ओं सौमनस्यमस्तु इति पुष्पाणि दद्यात्। श्रों अस्तु सौमनस्यम्, इति द्विजप्रयुक्तिः। ओं अक्षतं चारिष्टं चास्तु इत्यक्षतान् प्रक्षिपेत् ओं अस्वरिष्टम् इति प्रत्युक्तिः । ततो द्विजेभ्यस्तिपत्रमोट- कादिसहित तमधुयुक्तमक्षयोदकं दद्यात् । तत्र प्रथम अओं पुरूरवाव:संज्ञकानां विश्वेषां देवानामिदमक्षय्य- मस्विति वदन् दैवे दद्यात् । तत: अमुकगोत्रस्य वसुरूपस्य पितुरमुकदेव शर्मणः इदम क्षय्यमस्वित्यादि क्रमेण पिट- पितामहादीनां प्रत्येकमभिलप्य दद्यादिति हेमाद्रिः । गौड़ास्तु पैत्र एवाक्षयं दद्यान्न दैवे इति वदन्ति । सर्वत्र ओं अस्वक्ष व्यमिति प्रत्युतिः । अथ यज्ञोपवीती कताञ्जलिः प्राडा ख: पिण्डसमीपे उपविश्य घों येषा- मुद्दिष्टं तेषामक्षय्यम स्विति प्रार्थ येत ! ओं अवक्षय- मिति प्रत्युक्तिः। ओं अघोराः पितरः सन्तु इतुक्तौ .

·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। ५. । ओं सन्वघोराः पितरः इति प्रतुपक्तिः। ओ गोत्र नो बईताम् इतुपती, ओंबईतां वो गोत्रम् इति अतुक्तिः । ओं दातारो नोऽभिवहन्ताम् इनुरक्तौ ओं अभिवईन्तां वो दातारः । एवं औं वेदाच नोऽभिवईन्ताम् औं अभि- वईन्तां वो वेदाः। ओं सन्तति! भिवई ताम् । अां अभिवईता व: सन्ततिः । न अड्वा च नो मा विगमत् । औ मा विगमहः अहा। अौं बहुदेयञ्च नोऽस्तु । ओं अस्तु वो बहु देयम् । ओं अन्नञ्च नो बहु भवेत् । ओं भवत्वन्नं वो बड़। ओं अतिथींच लभेमहि । ओं लभव चातिथीन् ओं याचिनारश्च नः सन्तु । ओं सन्तु वो याचितारः। ओंमा च याचिन कञ्चन । नों मा याचव कञ्चन । अओं एताः सत्याः अाशिषः सन्तु। ओ सन्तु सत्या इतेवं प्रार्थना प्रतिवचनेभ्योऽन- न्तरं द्विजैत्तमक्ष पुष्यं ग्टहीत्वा शिरसि धारयेत् । अथ नुग्रजपात्रोपरिस्थितपवित्राण्यर्षपात्र स्थपवित्रैः सह समानीय पिण्डपश्चिमदिशि दक्षि गाग्राणि निधाय ओं खधां वाचयिष्य इति विजानाटच्छा अओं वाच्यतामिति तैरनुज्ञातः अओं वसुरू येभ्योऽमुकनामगोत्रेभ्यः पिटभ्यः वधोच्च नामित्यादिक्रमेणोक्त ओं उच्यतां खधेति हिज- प्रवक्तौ अर्जमिन्यस्य प्रजापतिकृषिविराट् छन्दः आपो देवताः पिण्डे जलसे चने विनियोग इति स्मृत्वा ओं अज्ज वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परि- ·४१६० गयानाहादिपतिः। खतम् । स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄन् (१) (य० २ अ० ३४ क० ) इतुच्चार्य सतिलमधुयुतपात्रस्थच्युतजलेन सकुशेन पिटतीर्थेन पिण्डोपरि निषिञ्चेत् । ओ खधा संपद्यता- मितुवक्तौ ओं संपद्यतां स्वधेति प्रत्यक्तौ न्युजपानमुत्तानं कुर्यात् । तत: अोत्यादि अमुकगोत्राणाम् अमुकदेव- शर्मणां वसुरु ट्रादि यरूपाणां पिटपितामहप्रपिता- महानां कतैतत्पाबण डकर्मणः प्रतिष्ठार्थमिदं रजतं दक्षिणां ब्राह्मणायाहं ददानीतुत्रजेत् । एवं माता- महादीनामपि । ततः अद्येत्यादि अमुकगोवनाम्नां वसु- रुद्रादित्यरूपाणां पिटपितामहप्रपितामहानां माता- महप्रमातामहवप्रमातामहानाञ्च कृते श्राद्धे पुरूर- वावःसंज्ञकानां विश्वषां देवानां कृतैतत्यार्बणाव- कर्मणः प्रतिष्ठार्थमिदं हिरण्यं दक्षिणां ब्राह्मणायाई ददानीत्यभिलपेत्। ततो दैवे विप्रे जलं दत्त्वा ओं विश्व देवा; प्रीयन्ताभिति भवन्तोऽधिब्रुवन्तु इति दिजान् प्रार्थ येत। ते च ओं प्रीयन्तां विश्व देवा इति प्रति- बुयुः। ततस्तूष्णीं जलपुष्पाक्षतादीनि पूर्ववत् क्रमेण । ( १ ) हे आपः ! अमृतं रोगनाशकं मृत्युनाशकं वा कोलालम् कोलो बन्धस्तहारकम् परिश्रतम् जज साहबरसं तं पयो दुग्ध वहन्तीः वहन्त्यः स्वधा मिटहविः स्वरूपाः स्थ भवथ | तद्रूपाच सय ये मम पितॄन् तर्पयत ।

·गयाश्राद्धादिपद्धतिः।
पिटहिजेषु दत्त्वा पिटभ्य इत्यादिना (२८४० ) पित्रादि-
पिण्डान नमो वः इत्यादिना (२८८०) च मातामहादि-
पिण्डांश्चास्यचन
पिता धर्म: पिता स्वर्ग:पिता हि परमं तपः ।
पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयन्ते सर्वदेवताः
इत्यनेन पितृन्न मेत् । ततः कताञ्जलिः ।
नां पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
तृप्तिमायान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले ।
मातामहखत्पिता च पिता तखापि टप्यतु ।
विजानां तर्पणाहोमात् पिण्डदानाच्च मे सदा इति
अठेत् । ततः सप्त व्याधा इत्यादि (५१८०) पठित्वा
ओ गयायां मुण्डपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्तथा ।
गयाशी वटे चैव पितृणां दत्तमक्षयम् ।
गयायां पिटरूपेण खयमेव जनार्दनः ।
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ।
शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दद्यागयाशिरे ।
उहरेत् सप्त गोत्राणि कुलञ्चैकोत्तरं शतम् इति च पठेत् !
ततः ओं इदं साङ्गं कर्म विधिवत् गयात्राहरूपमस्तु
इति पृच्छत् । ते च ओं अस्तु गयात्राद्धरूपम् इति
प्रतिवदेयुः।
अओं मन्त्रहीनं क्रियाहीनं अहाहीनं हिजोत्तमाः !!
श्राइं संपूर्णतां यातु प्रसादाभवतां मम ।
ततः

·६२ गयाश्राद्धादिपतिः। इति प्रार्थयेत सब च ओं सम्पूर्णमस्तु इति प्रति- वदेयुः। ततो इस्तहयेनैकैकं पिण्डमुद्धृत्य पाने निधाय पाणिभ्यां पानमुक्षिप्य पिण्डानवघ्रायाचम्य कर्मोप- युक्तान् कुशानग्नौ प्रक्षिप्य च स्वयं पुत्वः शिष्यः सजाति- वा द्विजभोजनभाजनानि चालयेत् नान्यः । ततः श्रावभूमि जलैरभ्युच्च दैवक्रमेण दिजेष्वपो दत्त्वा ओं खस्ति भवन्तोऽधिब्रुवन्तु । इति प्रार्थयेत। ते च प्रत्येक ओं खस्यस्तु इति प्रतिवदेयुः । अथ कुशा ग्रेण हिजं स्पृशन् वाजे बाजे इत्यस्य वसिष्ठषिस्त्रिष्टुप् छन्दोऽवतुल्याः पितरो देवताः श्राई पिटविसर्जने विनियोग इति स्मृत्वा ओं वाजेवाजेऽवत वाजिनो नो धनेषु विप्रा असता ऋतज्ञाः । अस्य मध्वः पिबत मादयव टप्ता यात पथिभिर्देव- यानैः (१) (य० अ० १८क०) इत्युत्बा (1) हे विप्रा! मेधाविनः परिदृष्टकारिणो वा अमृता अमरण- धर्माण ऋतज्ञाः सत्यज्ञा याचा वा वाजिनोऽश्वाः शीघगमनागमन- कारित्वादश्वतल्याः पितरः इत्यर्थः । वाजेवाजे प्रतिवाज सबखिन्नन्ने उपस्थिते सति धनेषु चोपस्थितेषु सत्सु नोऽमान अवत पालयत ! किञ्च अस मध्वः इदं श्राद्धानादि हविलक्षणं मधु पिबत पीत्वा च मादयध्वं हप्ता भवत | ततस्तृप्ताः सन्नो देवयानदेवाधिषितः पथिभि- निर्यात यथास्थानं गच्छत। रूपसिनिश्कान्दसी ।

·गबाश्राडादिपतिः। ओ उत्तिष्ठत पितर इत्येवमादौ पिवादीन्, तत- तथैव मातामहादीन, ततस्तेनैव मन्त्रेण ओ उत्तिष्ठत विश्वे देवा इत्युच्चार्य च देवान् विसर्जयेत् । ततोऽभि- रम्यतां क्षमध्वमित्यासनं सञ्चालयेत् आमा वाजे इत्यस्य वसिष्ठऋषिस्त्रिष्टप् छन्दः प्रजापतिर्देवता श्राई प्रद- क्षिणोकरणार्थ विनियोग इति ऋष्यादिकं स्मृत्वा ओं आ मा वाजस्य प्रसवो अगम्यादेमे द्यावा एथिवी विश्वरूपे। श्रा मा गन्तां पितरामातरा च मा सोमोऽस्तत्वेन गग्यात् (य० अ० १९क०) (१)। इत्यनेन प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कत्य च पिटभ्यो वरान प्रार्थयेत । यथा ओं दातारो नोऽभिवड्वन्तां वेदाः सन्ततिरेव च । अहा च नो बहु भवेदतिथौंच लभमहि ॥ याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कञ्चन । अन्नं प्रवईतां नित्यं दाता शतं जोवतु । (१) वाजस्यान्नस्य प्रसवः विस्तर मा माम् या जगम्यात् भाग- छतु। या इमे विश्वरूपे नानारूपे द्यावाष्टथिवी द्यावापृथीव्यौ मां प्रति जगम्याताम् अागच्छताम् । वचनव्यत्ययः । पितरामातरा पिता- माता च मा मां प्रति प्रा गन्ताम् आ गच्छताम् सोमश्चन्द्रश्चातत्वेन सझोपेतः चवथ्यथ हतीया, अमृतत्वाय वा मम देवजन्मने मा माम् श्रा गम्यात् आगच्छेत् । रूपसिद्धिछान्दनी।

·६६४ गयाथाडादिपद्धतिः। येभ्यः सङ्कल्पिता हिजास्त घामक्षया टतिरस्तु । पिटवरप्रसादोऽस्तु । इत्युक्तौ विप्राः ओं एवं सर्व- ञ्चास्तु इति वदेयुः । ततः ओं आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः । इति पठेत्। ततो द्विजान् परिचय ओं अद्य मे सफलं जन्म भवत्यादाभिवन्दनात् । अद्य मे वंशजाः सर्वे याता वोऽनुग्रहाद्दिवम् । पनशाकादिदानेन क्लोशिता यूयमीदृशम् । तं क्लेशमिह सञ्जातं विस्मृत्य क्षन्तुमर्हथ इति क्षमयित्वा विमान विसर्जयेत ततः पानवान्नं विप्रसात् कृत्वा पिण्डं जलादौ क्षिपेत् । ततो देवताभ्य इति विर्जपेत् । ततः अद्यत्यादि कतैत- त्यावणवाड्मच्छिद्रमस्तिति वाक्ये कश्चिद्दिप्रः ओं अच्छिद्र- मस्तु इति प्रतिवदेत् । ततः विप्रश्थिमुन्दुच्य स्वखशाखीयं शान्त्यादिकं पठेत् । तच्च विस्तरभयान्त्रोक्तम् मत्कृततुला- दानादिपवतौ तु तदृष्टव्यम् । ततः कर्म वैगुण्यसमाधा- नार्थ संकल्पय यस्य स्मृत्येत्यादिना (३०४०) विष्णु स्मरेत् । ततः कर्मफलमीश्वरेऽपयेत् । ततः आवशेषं भुञ्जीत । प्रकृतस्याभ्युदयिकरूपतया कर्त्तव्यत्वे जवो दर्भा वसुसत्यौ विश्वे देवाः पित्त्रादिशब्दात् पूर्व नान्दीमुखेतिशब्दस्य, खधाशब्दमपहाय नमःशब्दस्य, देवताभ्य इति मन्त्र ·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। ६५ स्वधायै इत्यपहाय पुष्टय इति पदस्थ, च प्रयोगः । सप्तव्याधा इत्यादिमन्त्राभावः। टप्तिप्रश्नप्रतिवाक्ये न स्तः। अामान्नबावकरणे तु तत्प्रक्षालनम्। यजुर्वेदिना वित्राइवत्कर्तव्यतायां माटपक्षोऽधिकः कार्थः। शूदै- यजुर्वेदिविधानानुसारेणैव पार्वणमाभ्युदयिकं वा विधे- यम् तत्र वेदमन्त्रः कर्म कारयिटविगैरेव पायः शूद्रेण तु तत्स्थले नमःशब्द एव पठनीयः पौराणिकमन्त्रा वाक्यानि च प्रणवस्खधाशब्दौ विहाय पायान्यन्यत् समानम्। इति पार्वणश्राद्धविधानम् । ततो यथाशक्ति वस्त्रालङ्कारगोभूहिरण्यादिभिस्त्यव- राणां विप्राणां पूजनं विधाय यात्रासंकल्यं कुर्यात् । यथा अद्येत्यादिना देशकालौ सङ्की समस्तपितृणां सशसु गोत्रेषु चैकोत्तरशत पुरुषाणां दशपूर्व दशापरख- वंश्यानाञ्च पदे पदे स्वर्गारोहणसिद्धये नरकोद्दारपूर्वक- शाश्वतब्रह्मभावप्राप्तये च गयात्राड्वादिकरणाय गया- यावामहं करिये इति । ततः काषायादिवस्त्रपरिधान रूपं कार्पटीवेषं विधाय आवशेषं तमादाय ज्योतिषोक्त- यात्रासमये ग्रामान्निर्गत्य तं ग्राम प्रदक्षिणीकृत्य क्रोशा- भ्यन्तरस्थं ग्रामान्तरमासाद्य श्रावशेषटतेन पारयेत् ।

·६३६६ गयाश्राद्धादिपद्धतिः। । उत्तरदिने पूर्वाह्ने यात्रामुइतलाभे एवं क्रमः। पूर्व- रावे शेषराने वा मुहूर्तसत्त्वे तु तहिने उपवास विधाय ज्योति:शास्त्रोक्तरीत्या कचित् फलवस्त्रादिक प्रस्थापनं कृत्वा प्रातः बाबादिकं विधाय निर्गत्य तत्मा- स्थानिक ग्टहीत्वा ग्राम प्रदक्षिणीकृत्य ग्रामान्तरे पारयेदिति विशेषः। ततो द्वितीयदिने तमपि ग्राम प्रदक्षिणीकत्य प्रातःस्नानसन्यादि नित्यं कर्म समाप्य प्रतिग्रहनिवृत्त्यादिनियमवानामध्यानं गच्छेत् । प्रतिग्रहनित्त्यादि नियमो यथा यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमन्नुते ॥ प्रतिग्रहादुपात्तः संतुष्टो येन केनचित् । अहङ्कारविमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते। अकल्कको गिरारम्भो लधाहारो जितेन्द्रियः। विमुक्तः सर्वसङ्गे, म तीर्थशासन ते ॥ अत्रद्दधानः पापामा नालियोऽच्छिन्नसंशयः ॥ हेतुनिश्च पञ्चे से न तीर्थफलभागिन इति (अकल्कका) दशरहित: : रवं भावाभावनियमं विधाय गच्छेत् । ततो मध्यागमा नद्यादिक नवगाह्य माध्या- झिक सन्ध्यादिकं विधाय पाकानुष्ठानपूर्बकं पञ्चया भोजनादिकं विधाय सायं सन्ध्यामुपास्य तत्रैव तिष्ठेत् । नतस्कृतोयदिनेऽपि तथैव सर्वं कुर्यात् । एवं प्रतिदिन- ·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। ६७.६ मातीर्थप्राप्ति गच्छेत्। मागें यदि वाराणसी पुनःपुना शोणो वा प्राप्यते तदा तत्र वच्यमाणविधानेन स्नान- तर्पणे विधाय श्राद्धं कुर्यात् । तत्र पुन:पुनाबाई ओं अस्मत् कुले मृता ये च आगच्छन्तु पुनःपुना- मिति पठेत्। अथ गयाप्राप्तिदिनकत्यम् । यदि यानारूढ़ः सोपानको वा गच्छेत् तदा गयाप्राप्तिदिने पादचारेण यावत् गन्तुं शक्यते तावतः स्थानात् यानोपानही परि- त्यज्य गच्छत् तीर्थे दृष्टिगोचरतां गते यथाभमिपरागो गाने लगति तथाऽष्टाङ्गम् “पयां कराभ्यां जानुभ्यां शिरसा चोरसा तथा । मनसा वचसा दृष्या प्रणामोऽष्टाङ्ग उच्यते'। इतुक्तलक्षणम् प्रणम्य शिरोऽवगुण्ठनशस्त्रमाल्य कञ्चकादिकं परित्यज्य तीर्थ गच्छत्। ततस्तीर्थ संप्राप्त उद्धृतोदकेन तीर्थदूरे पादौ पाणी च प्रक्षाल्याचा- मेत् । तत: अों गयातीर्थाय नम इति गन्धपुष्पादिभि- रण्यचा यथाशक्ति हिरण्यवस्त्रोद्यौपढौकनिक स्थापयेत्। ततः फलवां स्वतःसिद्ध खातोत्पादितं वा तीर्थजलं प्रण- वेनालोड्याङ्गवस्त्राण्येकीकत्य सचेलं स्नानं कुर्यात् । तथा खात्वा च जलाहिरागत्य दक्षिणे पागो पवित्र वाने कुशांश्च धृत्वाचम्य प्राणानायस्य देशकालौ संकीर्त्य समस्तपिटलोकानां विष्णुलोकावाप्तये प्रात्मनश्च भुति-

·६२५८
गयानाद्वादिपद्धतिः।
मुक्तिप्राप्तये तीर्थप्राप्तिनिमित्तं स्नानमहं करिष्ये इति
संकल्प
ओं नमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दण्डिने ।
रुद्राय चापहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः।
सरस्वती च सावित्री वेदमाता गरीयसी।
सन्निधानीभवत्वत्र तीर्थपापप्रणाशिनी इति
मन्त्राभ्याम्
औं सागरखननिर्घोष! दण्डहस्तासुरान्तक !।
जगत्सष्टः ! जगदर्दिन्नमामि त्वां सुरेश्वर!!
तीक्षा दंष्ट्र ! महाकाय ! कल्पान्तदहनोपम !!
भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुमहसीति
मन्त्राभ्यां च लिङ्गोक्तदेवतानां प्रणामप्रार्थने कुर्यात्
ततः
अों फल्ातीथ विष्णुजले करोमि लानमादृतः ।
पितृणां विष्णु लोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिवय इति
मन्त्र पठित्वा वैधनानं कुर्यात् । यथा ऋतञ्च
सत्यञ्चत्याद्यन्ताघमर्षणसूक्तेन(१)निराहतेन जलाभिमन्त्रणं
तोयावर्तनरूपं तीर्थपरिकल्पनं तेनैव त्रिरात्तेनाचमनं
तेनैव लिरातन माज्जनञ्च कृत्वा जलमध्ये तत्मतं त्रि-
जैपित्वा निरादत्त न तेन स्नानं कुर्यात् ।
( १ ) द्रुपदादिव सुसुचान इत्यादिकम् ऋतञ्च सत्यजेत्यादिकञ्च
खून सन्ध्यापडत्युक्तादिस्मरणपूर्वकं माद्यम् ।

·गयाश्राद्दादिपद्धतिः। ! शुद्रादिस्तु अश्वक्रान्ते ! रथक्रान्ते ! विष्णुकान्ते ! वसुन्धरे !। मृत्तिके ! हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् । प्रारुह्य मम गात्राणि सर्वपापं प्रमोचय । इति मन्त्रण सर्वगात्रेषु स्मृत्तिकां दद्यात् । ततो नाभिमानजले औं नमो नारायणायेति मन्त्रण चतुर्हस्त चतुरखं तीर्थ कल्पयित्वा ओं विष्णुपादप्रसूतासि पापं मे हर जागवीति मन्त्र पठित्वा जलमध्ये ओं नमो नारायणायेति मन्त्र सप्त वारान् जपित्वा तेन मन्त्रण शिरसि सप्ता- ञ्जलीन्दद्यात् । ततः पूर्वोक्तविधिना त्रिः सकृदा जले मज्जेत् । अत्र च पद्मपुराणोयनाने सर्वाधिकारः। एवं स्नात्वा धौतवस्त्रे परिधाय गोपीचन्दनगङ्गारत्ति- कादिभिरूईपुण्ड भस्मना त्रिपुण्डं च विधाय माध्या- निकसन्यां कृत्वा देशकालौ सङ्कीर्त्य समस्तपितॄणामस- गतीनां सङ्गतिप्राप्तये सगतीनाञ्च शाश्वतब्रह्मलोकादि- प्राप्तये तीर्थप्राप्तिनिमित्तं नित्यं च तर्पणं तन्त्र णाई करिष्ये इति सङ्कल्पय ब्रह्मादीन् तर्पयेत् । अथ सामान्यतर्पणविधिरभिधीयते। तत्र प्राङ्मुखः कुशहस्त आचम्य उपवीती यवेन सह पूर्वाग्रान् कुशान् दक्षिणहस्तेन ग्टहीत्वा विखे देवास इत्यादि ( ३४ ४०) पूर्ववत् देवानावाह्य विश्वे देवा इत्यादिना ( ३५ ४० ) ·गयाश्राद्धादिपतिः। प्रार्थं च ओं देवा ! आगच्छत इत्यनेन देवानावाह्य ब्रह्मादीन् तर्पयेत् । यथा ओं ब्रह्मा टप्यतु ओं विष्णस्त, ओं विष्णस्त, प्यतु ओं रुद्र- स्त प्यतु ओं प्रजापतिस्त,प्यतु इति प्रत्येकमञ्जलिं दत्त्वा जलं सिञ्चेदनेन मन्त्रण ओं देवा यक्षास्तथा नागा गन्धर्वाभरसोऽसुराः । क्रराः सर्पाः सुपर्णाश्च तरवो जम्भगाः खगाः । विद्याधरा जलाधारास्तथैवाकाशगामिनः । नीराहाराश्च ये जीवा' पापे धर्मे रताश्च ये । तेषामाण्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया । इत्येवं देवतर्पग कुर्यात् । सामवेदी तु टप्यता- मित्येव क्रियापदे अात्मनेपदं प्रयुञ्चीत। ततो निवीती उदङ्मुख उत्तराग्रकुशेन प्रजापतितीर्थन यवेन सममञ्ज- लिना जलं सिञ्चेदनेन मन्त्र ण । ओं सनकश्च सनन्दश्च टतीयञ्च सनातनः । कपिलश्चासूरिश्चैव वोढुः पशिखस्तथा । सचे ते दृप्तिमायान्तु महत्त नाम्बुना सदा। ततः प्राङ्मुख उपवीती पूर्वाग्रसयवकुशत्रयेण देव- तोर्थन मरीयादोंमर्पयेत् । ओं मरीचित प्यतु ओं अनिस्त, प्यतु ओं अङ्गिरा- स्त,प्यतु ओं पुलत्यस्त प्यतु ओं पुलहस्त, प्यतु एवं क्रतुः प्रचेताः वसिष्ठः नारदः। ततः प्राचीनावीती यथा

·गयानाद्वादिपद्धतिः।
७१५
यथा
।
वयं
दक्षिणामुख: पिटतीर्थगतभग्नकुशेन तिलोदक चन्दने-
नाग्निवाजादोन तर्पयेत् ।
ओं अम्निष्वात्ताः पितरस्तृप्यन्तु
एवं सोस्याः इविनन्तः उपाः सुकालिन: वईि-
घदः आज्यपाः । एषु सर्वत्र क्रियापदमुवा अचलि-
दद्यात् । ततः चतुई शभ्यो यमेभ्यः प्रतेक तिलो-
दकाचलित्रयं दद्यात् । अथवा
ओं यमाय धर्मराजाय सत्यवे चान्तकाय च ।
वैवखताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ।
औडुम्बराय दनाय नीलाय परमेष्ठिने ।
कोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः।
इति मन्त्रणाञ्जलित्वयं दद्यात्। ततस्तिलान् ग्टहीत्वा
। इतुरका उशन्त इत्यादिना (३८४०)
प्राग्वत् पितृनावाह्य सामवेदो तु एत पितरः (५३४०)
इत्यादिना चावाह्य बड्वाञ्जलि: अायान्तु नः (४० ४०)
इत्यादिना प्रार्थयेन।
इस्व सामान्यावाहन प्रार्थने
पितृनावाहविथे।
कृत्वा तपणे
ओं आगच्छन्तु मे पितर इमं टलन्त्वपोऽनलिमिति
विशेषावाहनप्रार्थने कुर्यात्। तीर्थे तु आवाहन
नास्तीति विशेषः। ततो वामहस्तस्थतिलान् दक्षिणाङ्गुष्ठ
तर्जनीभ्यामादाय तर्पणीयजले दत्त्वा वस्खादिरूपेण
(५७४०) पितृन ध्यायन्

·७२ गयानाडादपद्धातः। अर्जमित्यादि ( ५६ ४० ) मन्त्र पठित्वा अमुक- गोत्र! पितरमुकदेवशम्मन्नेतत् सतिलोदकं तुभ्य खधेति वाक्यमभिधाय अञ्जलित्रयं दद्यात् । सामवेदीतु अमुकगोत्रः पिता अमुकदेवशर्मा एतत् सतिलोदकं तस्मै स्वधेति वाक्यमभिदध्यात् । प्रतीच्यास्तु अमुकगोवाः अस्मत् पितरः अमुकदेवशमाण एतत् सतिलोदकं टप्यध्वं खधा नम इति वाक्यान्ते पितॄन प्रीणयामीति वदन्ति । एवं पितामहप्रपितामहमातामहप्रमातामहद्दप्रमाता- महानां प्रतेवकम् ऊज्ज वहन्तीरिति मन्त्रपाठपूर्वक वाक्यमुब्बा प्रतेवकं जलाञ्जलित्रयं दद्यात् । ततो मातुस्तर्पणं कुर्थात् । यथा अर्जमिति मन्त्रान्ते अमु- कगोले ! मातरमुकीदेवि! एतत् सतिलोदकं तुभ्यं वधा इति वाक्यलयेणाञ्जलित्रयं दद्यात् । सामवेदी तु अमु- कगोत्रा माता अमुकी देवी एतत् सतिलोदकं तस्यै खधेति वाक्यं वदेत् । ततो माटसपत्नीपितामही- तत्मपत्नीप्रपितामहीतत्मपत्नीमातामहीतत्मपत्नीप्रमाता- महोतत्मपत्नीवप्रमातामहीतत्मपत्नीनां गोत्रसम्बन्ध- नामानुबल्लिख्य सर्वासामेकैकाञ्जलिना तर्पणं कुर्यात् । पितामहीप्रपितामहील्यान्त्वञ्जलित्रयमिति गौड़ाः । ततो निजपत्नीगुरुगुरुपत्नीपिटव्यतत्पनीमातुल- मातुलानीघाटवाटपत्नी पिटमाटष्वरतत्पतिदु- हिटजामाट-श्वशुरखपुत्लतत्मत्नी पौत्रदौहित्र बान्धव- ·गयाथाडादिपतिः। . मित्रादीनां गोत्रसम्बन्धनामानुबल्लिख्य स्त्रीणां पुरुषा- णाञ्चकाञ्जलिना तर्पणं कुर्यात् । ततः सर्वतर्पणावशेषे भग्नकुशेन पिटतीर्थेन तिलोदकाञ्चलिलयम् ओं येऽबान्धवा बान्धवा वा येऽन्यजन्मनि बान्धवाः । ते टप्तिमखिला यान्तु ये चास्मत्तोयकाशिणः । इति मन्त्रण बान्धवादिभ्यो दद्यात् । पद्मपुराणोता- तपणे तु विष्णु पुराणोक्तविशेषदेवतर्पणं न कर्त्तव्यं पद्म- पुराणे तदत्रवणात् किन्तु सामान्यतो देवादिजन्तु- पन्तितर्पणमेव देवतर्पणसमये कार्य यथा ओं देवासुरास्तथा नागा यक्षा गन्धर्वराक्षसाः । पिशाचा गुह्यकाः सिद्दाः कूष्माण्डास्तरवः खगाः । जले चरा भमिचरा वायाहाराश्च जन्तवः । टप्तिमेतेन यान्त्वाशु महत्तनाम्बुना सदा इति । एवं सर्वतर्पणशेषेच ओं नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । तेषामाप्यायनायैतद्दीयते सलिलं मयेति । ओं येऽबान्धवा बान्धवा इत्यादि प्रागुक्तम् । ओं यत्न कचन संस्थानां हुत्तृष्णोपहतात्मनाम् । इदमक्षय्यमे वास्तु मया दत्त तिलोदकमिति च विभिमन्त्ररेकोऽञ्जलि य इति । एतावत पर शक्ती तु! स्तम्बपर्यन्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् । मया दत्त न तोयेन टप्तिं यात परां गतिमिति ओं आब्रह्म ·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। मन्त्रण नीन् जलाञ्जलोन दद्यात् । अथ वा ओं ब्रह्म स्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपिटमानवाः । टप्यन्तु पितरः सबै माटमातामहादयः । अतीतकुलकोटीनां सप्तहोपनिवासिनाम् । आ ब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकमिति लोकदयात्मकेन मन्त्रण सतिलान् बीन् जलाञ्जलीन् दद्यात्। अत्र सन्ध्यायदानवत् प्रत्यञ्जलि मन्वात्ति- रिति बहवः । सकदेव मन्त्र पठन् त्नीनचलीन्दद्यादिति केचित् । इत्येवं तर्पणं समाप्य जलादुत्तीर्य ओं ये चास्माकं कुले जाता अपुला गोलिमोहता:। ते टप्यन्तु मया दत्त दस्खनिष्पीड़नोदकम् । इति पठित्वा स्नानवस्त्रं निष्पोद्य तत्तद्देशेन जलं भूमौ त्यजेत् । इति तर्पणविधिः । इत्य तर्पणं विधाय विष्णु षोड़शभिः पञ्चभिर्वोप- चारैः संपूज्य गयाख्यमहातीर्थप्रातिनिमित्तकं कुलाचा- रानुसारेण पिट पक्ष-मातामहपक्ष-माटपक्ष-मातामही पक्ष-पावणं पोत-त्रिपक्ष-पार्वण-प्रथमोक्त-विपक्ष, पार्वणान्यतमपार्वणपिटव्याघकोद्दिष्टसमुदायात्मकं श्राइ- मन्नेनामेन हेन्ना वा ब्राह्मणेषु कुशवटुघु वा यथासम्भवं पूर्वोक्त-खाव-विधानानुसारेणार्घवाहनादिनिषिव वज. कुर्यात् । अथ तीर्थत्राङ्के वजनीयानि। अर्घदानम्, आवा- ·गवाधाङ्गादिपतिः। इन, विसर्जनं, हिजाङ्गठस्थान्ने निवेशनं, टप्तिपन्न, विकिरदानं, दिग्बन्ध, दृष्टिदोषकतापविलताशोधना) शुद्धवत्यादिमन्त्रजपम्, अग्नौकरणं, पातालम्भनपूर्वक पृथिवी ते इत्यादि (४६४०) मन्त्रजपं, मुञ्जानेषु विप्रेष देवताभ्य इत्यादिमन्त्रजपं च वर्जयेत् । गयात्रा पिण्डदाने एतत्ते पिण्डं रूधा नम इति अन्यत्नानं स्वधा नम इति ब्रूयादिति प्रतीच्याः। सामवेदी तु एष ते पिण्ड: ये चात्र त्वेति पठेत्। यजुर्वेदी तु एतत्ते पिण्डं स्वधेति विशेषः। अत्र तीर्थवाढ पुरूरवाईवःसंज्ञका विश्वे देवा इति विस्थलोसेतुः । अत्र पिण्डदानद्रव्याणि तु आग्नेये पायमेनाज्ययुक्तेन सक्तुना चरुणा तथा। पिण्डदानं तण्डुसैच गोधूमैतिवमिश्रितैरिति, देवीपुराणे च सक्तभिः पिण्डदानञ्च संयावै: पायसेन च । कर्तव्यस्षिभिः प्रोक्तं पिण्याकेन गुड़ेन वा ! इत्युक्तानि वेदितव्यानि । अत्र शा। देशकालौ सङ्घीयं सप्तसु गोत्रेषु (ग० मा० ८०४० १५५० ) एकोत्तरशत (ग० मा०८०४०१८५०) कुलोत्पन्नानामसङ्गतीनां स्वर्गतये सगतीनाञ्च विष्णुलोक प्राप्तये गयाख्यमहातीर्थप्राप्तिनिमित्तकममुकामुकनाम- गोवाणां पित्रादीनां पार्वणं, पिटव्यादीनामेकोद्दिष्ट-

·58 ७६
गयाचाहादिपतिः।
विधिकञ्च बाई कुशविप्रेष्वहं करिष्ये इत्येवं सङ्कल्प
कुर्यात् । तत्रादौ पिनादित्राट्वं ततो मात्रादित्राईततो
मातामहीनां ततो मातामह्यादीनामित्येव क्रमे विशेषः ।
असायमण्यन्यो विशेषः । अपहता (४४४० ) इत्यादिना
लेखां कृत्वाऽवनेजनजलं दत्त्वा कुशानातीय पित्रादीनां
क्रमेण पिण्डान् दत्त्वा कुलादिसम्बन्धिनः
अस्मत् कुले सता ये च गतिर्येषां न विद्यते।
आवाइयिष्ये तान् सर्वान् दर्भष्टछे तिलोदकैः ।
मातामहकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते ।
आवाहयिष्ये तान् सर्वान् दर्भटष्ठे तिलोदकैः ।
बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते ।
आवाहयिष्ये तान् सर्वान् दर्भष्टष्ठे तिलोदकैः ।
इति विभिभन्दै रावाह्य प्रायुक्ताभ्याम्
आ ब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपिटमानवाः ।
टप्यन्तु पितरः सबै माटमातामहादयः ॥
अतीतकुलकोटीनां सप्तद्दीपनिवासिनाम् ।
श्रा ब्रह्ममुगनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकम् ॥
इति द्वाभ्यां तेभ्यः कुशेषु तिलोदकं दत्त्वा
ओं अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्यवां न विद्यते ।
तेषामुद्धरणार्थाय इस पिण्डं ददाम्यहम् ॥ १ ॥
मातामहकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते।
तेषामुदणार्थाय इमं पिण्ड ददाम्यहम् ॥ २ ॥

·गयावासादिपतिः। बन्धु वर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। तेषामुहरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ३ ॥ अजातदन्ता ये केचिद्ये च गर्भ प्रपीड़िताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४ ॥ अग्निदग्धाश्च ये केचिनाग्निदग्धास्तथा परे । विद्युचौरहता ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ५ ॥ दावदाहे मृता ये च सिंहव्याघ्रताश्च ये। दंष्ट्रिभिः पृङ्गिभिर्वापि तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥६॥ उद्दन्धनसता ये च विषशस्त्रहताच ये । प्रात्मामघातिनो ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥७॥ अरण्ये वर्मनि वने क्षुधया टष्णया हताः । भूतप्रेतपिशाचाद्यै स्तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ८॥ रौरवे चान्धतामिसे कालसूत्रे च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ६ ॥ असिपत्वक्ने घोरे कुम्भीपाके च ये गताः। तेषामुहरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ १० ॥ पशुयोनिगता ये च पक्षिकोटसरीसपाः । अथ वा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥११॥ अनेकयातनासंस्था: प्रेतलोके च ये गताः । तेवामुहरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् (१) ॥१२॥ १) अनेकयातनासंस्था ये नीता यमशासने । तेषामुद्धरणार्थाय दूर्म पिण्डं ददास्यहम् ॥ इति वा पाठान्तरम् ·७० ४८ गयाथाद्वादिपद्धतिः। नरकेषु समस्त षु यातनासु च वे स्थिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्ड ददाम्यहम् ॥ १३ ॥ जात्यन्तरसहस्खेषु वमन्तः खेन कर्मणा। मानुष्यं दुर्लभं येषां तेषां पिण्डं ददाम्यहम् ॥ १४ ॥ दिव्यन्तरीक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः । मृता असंहता ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥१५॥ ये केचित् प्रेतरूपेण वर्तन्ते पितरो मम । ते सबै टप्तिमायान्तु पिण्डनानेन सर्वदा ॥ १६ ॥ येऽबान्धवा बान्धवा वा येऽन्यजन्मनि बान्धवाः । तेषां पिण्डो मया दत्तो यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥१७॥ पिटवंशेहता ये च माटवंशे तथैव च । गुरुखशुरबन्धूनां ये चान्येऽबान्धवा मृताः। ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्वदारविवर्जिताः । क्रियालोपगताश्चैव जात्यन्धाः पङ्गवस्तथा । विरूपा बामगर्भाश्च जाताजाताः कुले मम । तेषां पिण्डो मया दत्तो वक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥१३॥ आब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभा मदीयाः । वंशवये ये मम दासभूता भृत्यास्तथैवाश्रितसेवकाच । मित्राणि सव्व पशवश्च रक्षा दृष्टा बडष्टाश्च कृतोपकाराः।

·गयाश्राद्दादिपतिः। ७६. जन्मान्तरे ये मम सङ्गताश्च तेभ्यः खधा पिण्डमहं ददामि ॥ १६ ॥ इति अनविंशतिमन्त्र रूनविंशतिपिण्डान् प्रादक्षि. ख्येन पुरुषभ्यः, तैरेव मन्त्रैः स्त्रीलिङ्गतया समूहितैश्च स्त्रीभ्यो दद्यादिति एवं सर्वत्र । तदशक्तौ तु रेखाकरणादिपिण्डप्रवाहणान्तं पिण्ड- दानमात्रमेव सर्वत्र कार्यम् । तद्यथा विष्णुपूजनं, जलपालपूरणं, जलाभिमन्वणं, प्राणायामः, पुण्डरी- काक्षस्मरणं, द्रव्यप्रोक्षणं, तिलावकिरणम्, (अपसव्यम्) ओं गयायै नमः औं गदाधराय नम इति तयोर्नमा स्कारः। अञ्जलिं बवा देवताभ्य इति त्रिजपः । देश- कालयोः संकीर्तनान्ते समस्तपितृणामसङ्गतीनां सङ्गति- प्राप्तये, सगतीनाञ्च शाश्वतविष्णुलोकावाप्तये गयाख्यती- र्थप्राप्तिनिमित्तकं पिण्डदानमानमहं करिष्य इति सं- कल्पः, नीविबन्धनम्, अपहता इति लेखाकरणम्, अव- नेजनं, कुशास्तरणम्, पिलादीनां सर्वेषां पिण्डदानम्, पूर्वोक्तोनविंशतिमन्न रूनविंशतिपिण्डदानम्, पितर: ( ५५ १० १३ प०) इति जपः। उदगावर्तनम्, अमीमदन्तति (५६ ४० १ प०) जपः । प्रत्यवनेजन नीविविखंसनम्, नमो वः (१२४ ४० प८) इति पड़- अलिकरणम्, प्रतिभिण्डं सूखदानम् ( १३०४० १६ प०) उक्तन आजमित्यनेनापोनिषेकः, गन्वादिभिः पिण्डपूज- अत्र ·गयानाडादिपद्धतिः। ७-४Ca नम्, स्वधावाचन, दानसाङ्गतायें दक्षिणासंकल्पः, पिण्डोवरणम्, (सव्यम्), पिण्डावप्राणम्, तीर्थप्राप्ति- निमित्तं पिण्डदानं परिपूर्णमस्विति प्रार्थनम्, पिण्डानां तीर्थजल एव प्रक्षेपः, यस्य स्मृतेवति ( ७४ ४० ७ प० ) विष्णु स्मरणञ्च । एतानि च श्राद्धपडतुरत दिशा कार्याणि । एवं प्रत्येक पिण्डदानाशक्तौ एक पिण्डं दद्यात् । तद्यथा। अवनेजनान्तपूर्ववत् कृत्वा । श्री पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही। मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः । तेषां पिण्डो मया दत्तो वक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ एक पिण्ड दत्त्वा प्रकृतपिण्डदानशेष समापयेत् । इति प्रथमदिन कृत्यम् अथ हितोयदिनकृत्यम् । फल्गुतीर्थ प्रातःस्नानादि कत्वा गयावायव्यदिशि स्थितं प्रेतपर्वतं गत्वा तन्मूलसं- लग्न ईशानकोणस्थिते ब्रह्मकुण्डे पितृणां खम्भावित प्रेतत्वनाशपूर्वकशाश्वतब्रह्मलोकप्राप्तये स्नानतर्पणे विधाय पूर्वोत तीर्थबाई पिण्डदानमात्रं वा कार्यम् । तलायं विशेषः श्राद्धार्थ जलमादाय प्रेतपर्वतमारुह्य सुवर्ण- रेखाशितशिलासन्निधौ गत्वा पादशौचादिकं विधाय पितृन ध्यायन् कव्यवालोनलः सोमो यमश्चैवाईमा तथा ।

·गयाश्राद्दादिपद्धतिः। ८९ अग्निष्पत्ता बहिषदः सोमपा: पिटदेवताः। आगच्छन्तु महाभागा युष्माभीरक्षितास्वथ । मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः । तेषां पिण्डप्रदानाय अागतोऽस्मि गयामिमाम् । ते सबै टप्तिमायान्तु श्राइनानेन शाश्वतीम् ॥ इति मन्त्रण पितृनावाहयेत् । ततो गायत्त्रया गोमत्रम्, "गन्वहारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरौं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्” (१) इति गोमयम्, "आप्यायख समेतु ते विश्वतः सोम कृष्णम् । भवा वाजस्य संगथे"२) इति दुग्धम्, "दधिक्रावणोऽकारि जिष्णोरवस्य वाजिनः । (१) आनन्दकईमचिक्लीता ऋषयोऽनुष्टुप् छन्दः श्रीर्देवता गोमय- शोधने विनियोगः । गन्धद्दारा सबसौरभात्रयां दुराधर्षी दुरभिभवां नित्यपुष्टां सततहृष्टां करोषिणीम् गोमयाधिष्ठाटदेवी सर्वभूतानामोश्वरी तां प्रसिद्धां त्रियमिहामिन् कर्मणि उपतये आह्वयामि । ( लच्ची सू०४म०) (२) गौतम ऋषिर्गायत्री छन्दः सोमो देवता दुग्धशोधने विनि. योगः । हे सोम! त्वमाप्यायस्व वईख ते तव वृष्णं वीयं विश्वतः सर्वतः समेत सङ्गच्छतां वाहशस्त्वं वाजखानस्य सङ्गथे सङ्गन्मने साभव अन्नप्रदो भवेत्यर्थः । रूपसिद्धिकान्दसी ( ऋ० १० १० १० १६म० )।

·दर
गयाश्राद्धादिपद्धतिः।
सुरभि नो मुखा करत् प्रण आयूंषि तारिषत्” १)
इति दधि,
"तेजोऽसि शुक्रमस्थतमसि धाम नामासि
प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजनम्” (२) इति
घृतञ्च संशोध्य भावपर्याप्त स्थानं तैः शोधयेत् ।
ततः पूर्ववत् अन्नदानान्तं समाय पिण्डदानसमये-
अपि तथैव कव्यवालो नल इत्यादिना ८०४०)आवाहनम् ।
मित्रादि पिण्ड दानान्ते त्वयं विशेषः ।
( १ ) वामदेवात्मजदधिक्रावा ऋषिरनुष्टुप छन्दोऽयो देवता दधि-
शोधने विनियोगः । दधाति धारयतीति दधिः सन् क्रामतीति दधिक्रावा
तस्य जिष्णोर्जयशीलस्य वजति गच्छतीति वाजी तस्याश्वस संस्कारायेति
श्रेषः अकारिष कृतवन्तः वयमध्वर्वादयः अश्लीलवचनमिचि शेषः (वचन.
व्यत्ययः)। तादृशालीलभाषणेन दुर्गन्धीनि नोऽस्माकं मुखा मुखानि
सुरभि सुरभोणि करत् करोत यज्ञ इति शेषः । नोऽस्माकमायूंषि वाल्य.
यौवनवाईकानि प्रतारिषत् प्रतारयत वईयत । रूपतिविश्वान्दसी
( य० १३०० ३५क० )
(२) प्रजापत्यविमरखत्य ऋषय आज्यं देवता तशोधने विनि.
योगः । हे आज्य ! त्वं देहकान्तिहेतुत्वात् तेजोऽसि स्निग्धरूपत्वात्
शुक्रं दीप्तिमदसि वहुदिनावस्थानेऽप्योदनवत् पर्युषितदोषाभावात् अमृत
विनाशरहितमसि धीयते स्थाप्यते देवः चित्तत्तिरवेति धाम स्थानमसि
सर्वाणि भूतान्यात्मानं प्रति मामयतीति नाम, आज्यं दृष्ट्वा सबऽप्यतु
जमन्तीति भावः। देवानां प्रियमिष्टमनभिभूतमसारतादोषपरिहारेण
अतिरस्कृतं देवा दूज्यन्तेऽनेनेति देवयजनं यज्ञसाधनमसि ब्रत ईदृश
त्व
ग्टलामीति शेषः
..
ve

·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। ३ पिता पितामहाचैव तथैव प्रपितामहः । इत्यादिना(८०४०)मन्त्र ण तिलाज्यदधिमधुजलयुतस्य मुष्टिमात्रस्य सत्कृतस्याक्षय्यपिण्डस्यैकस्यावश्यदानम् । ततस्तद्दक्षिणत: प्रादक्षिण्येनानेककुशास्सरणान्ते पूर्ववत् ( ७६, ७६ ४० ) आवाहनतिलोदक दानपूर्व कोनविंशति पिण्डदानम् । तद्दक्षिणतञ्च स्त्रीलिङ्गतया पूर्वोक्त रेवो- हितमन्त्र रावाहन-तिलोदक-पिण्डदानानि प्रादक्षिण्य न क्रमेण कुर्यात् । पुत्त्रकामश्चेत् तदा ओं “यो मे प्रजां नाशयति जीवो नश्यति वा स्वयम् । तस्य काश्यपगोत्रस्य वायुरूपस्य देहिनः । प्रेतस्योड्वारविधये तस्मै पिण्डं ददाम्यहम् ॥ १ ॥ अ यो मे प्रज नाशयति जीवो नश्यति वा स्वयम् । तस्य प्रेतस्य दत्तोऽन पिण्डोऽयमुपतिष्ठताम् ॥ २ ॥ ओं यो मे प्रजां नाशयति जीवो नश्यति वा खयम् । विष्ण रूपः स लभतां तां या पिण्डार्पणाहुतिः ॥३॥ ओं तस्य काश्यपगोत्रस्य वायुरूप्रस्थ देहिनः । अयं पिण्डोमया दत्तो यः पीड़ांकुरु ते ममेति ॥४॥ ओं इमं तिलमयं पिण्डं मधुसर्पिः समन्वितम् । ददामि तस्मै प्रेताय य: पीड़ां कुरुते ममेति" च मन्त्रः चतुरः पिण्डान् दद्यात् । प्रतिपिण्डञ्च अत्र पितर इति (५५ष्ट० ) जप;। ततः बाइशेषं पूर्ववत् ·१८४ गयाश्राद्धादिपइतिः। समापयेत् । इत्व ब्राह्मणविसज्जनान्तं कर्म कृत्वाचस्य प्राखो भूत्वा ओं साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा। मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता । अागतोऽस्मि गयां देव ! पितृकार्य गदाधर! । त्वमेव साक्षी भगवन्नऋणोऽहमुणत्रयात् ॥ साक्षितया ब्रह्मादीन कल्पयित्वा श्रावयेत् । एवं प्रेतपर्वते श्राई पिण्डदानमात्रं वा कृत्वा पित्रादिगत- प्रेतत्वविमुक्तिखगतप्रेतत्वाभावकाम: प्रेतपर्वते तिलमि- श्रितसक्नुनिक्षेपं तिलमित्रजलाञ्जलिदानं च करिष्ये इति संकल्प अओं ये केचित् प्रेतरूपेण वर्तन्त पितरो मम । ते सव्व तृप्तिमायान्तु सक्तभिखिलमित्रितैः ॥ दक्षिणामुख: तिलमिश्रसक्तन् निवा अओं अाब्रह्म स्तवपर्यन्तं यत् किञ्चित् सचराचरम् । मया दत्त न तोयेन तृप्तिमायान्तु सर्वश: ॥ इति मन्त्रण तिलसंयुतजलाञ्जलीन् दद्यात् । इति प्रेतपर्व तकृत्यम् । ततः प्रेतपर्वतादवरुह्य महानदीपश्चिमतीरस्थां गयो- त्तरस्यां प्रेतशिलां गत्वा पादशौचादि कृत्वा संकल्प काव्यवाल इत्यादिना (८०४०) प्रेतपर्वत प्रकरणदर्शितेन मन्त्रेण (७६४०) पितॄनावाह्य तदुद्देशेन आई पिण्डदान- ॥

·गयानाहादिपद्धतिः। ८५ मात्र वायथाशक्ति कुर्यात् । तत्व पञ्चगव्यहारा शोषितस्था- नप्रक्षालनादिसाक्षिश्रावणान्तं (८१,८४४०) कत्वा संकल्पर प्रेतशिलायां समाचारादेव नवभाण्डस्फोटनं कुर्यात् । अथ प्रेतशिलाधाप्रभासाद्रिसङ्गतायां महानद्यां रामतीर्थत्वेन प्रसिद्दे प्रभासहदे देशकालादिकीर्तनान्ते जन्मान्तरक्तदुष्कृतविनाशकामो रामतीर्थे स्नानमई करिये इति सङ्कल्पर प्रशतनानमन्वान्ते जन्मान्तरगतं साग्रं यन्मया दुष्कृतं कृतम् । तत्सर्व विलयं यातु रामतीर्थाभिषेचनादिति मन्त्रण स्नानं विधाय पितॄन् सन्तयं स्वस्य विष्णु- लोकप्राप्तिकाम: पितृणाञ्च प्रेतत्व विमुक्तिपूर्वकपिटपद- प्राप्तिकामो रामतीर्थ श्राद्धं, पिण्डदानमाबमक्षयपिण्ड- दानमात्र वा करिष्ये इति सङ्कल्पर कव्यवाल इत्याद्यावाहनादि साक्षित्रावणान्तं (८०,८४४०) कुर्यात् । ततः स्वगत पापनाशकामः "रामराम ! महाबाहो देवानामभयङ्कर !! त्वां नमाम्यत्र देवेश! मम नश्यतु पातकमिति" मन्त्रण रामं नत्वा प्रेतलोकेशञ्च प्रण मेत् । নানাবিন্ধান্ধিলঘালামাল "आपखमसि देवेश ! ज्योतिषां पतिरेव च। पापं नाशय देवेश ! मनोवाक्कायकम् जमिति" मन्त्रण प्रार्थ 6. .

·८६ गयाश्राद्धादिपद्धतिः। यमराजधर्मराजौ निश्चलार्थ हि संस्थितौ । ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पितॄणां भुक्तिमुक्तये । इति मन्त्रण एष कुशतिलजलमिश्रितो बलियमराज- धर्मराजाभ्यां नम इत्युत्बा यमबलि दत्त्वा दौ वानौ श्यामश्ववलौ वैवखतकुलोद्भवौ। ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि रक्षतां पथि सर्वदा ॥ मन्त्रण एष बलियमराजधर्मराजानुचराभ्यां श्वभ्यां नम् इति स्वबलिं दद्यात् । तच्च प्रभासाद्रिदक्षिणदिगवस्थित- प्रेतशिलाजघनस्थलगतपर्वते यमबलिवद्दद्यात् । राजधर्मराजबलिदानञ्च नित्यमकरणे गयात्रावानर्थक्य श्रवणात्। इति द्वितीयदिनकृत्यम् । अथ टतीयदिनकृत्यम् । फला तीर्थ प्रातःस्नानादिकं कृत्वा उत्तरमानसं गत्वा दर्भपाणिस्तीर्थोदकेनाचम्य शिरस्यभ्युच्य देशकालकीर्त- नान्ते आत्म शुद्धिसूर्यलोका दिप्राप्तिपिटमुक्तिकाम उत्तर मानसे स्नानं करिष्ये इति सङ्कल्पय प्रकृतस्नानमन्त्रान्ते उत्तरे मानसे स्नानं करोग्यात्मविशुद्धये। सूर्य लोकादिसंसिद्धिसिद्धये पितृमुक्तये ॥ इति मन्त्रण लायात् । ततस्तर्पणान्ते आब्रह्म स्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपिटमानवाः । टप्यन्तु पितरः सव्व माटमातामहादयः ॥ अतीतकुलकोटीनां सप्तहीपनिवासिनाम् ।

·गयांश्रादादिपद्धतिः। ८७ आ ब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकम् ॥ इत्यनेनैकोचलिदयः । ततः पितॄणामक्षयटप्तिकाम उत्तरमानसे आई पिण्डदानमात्रं वा करिष्ये इति सङ्कल्पर कव्यवाल(८०,८४४०)इत्यादिनावाहनादिसाक्षि- श्रावणान्तं कृत्वा पितृणां सूर्यलोकनयनकाम उत्तरार्कस्य प्रणामं गन्धादिभिः पूजनं च करिष्ये इति सङ्कल्पा ओं नमो भगवते भत्त्रं सोमभौमत्ररूपिणे । जीवभार्गवसौरेयराडकेतुस्वरूपिणे ॥ इति मन्त्रण उत्तरार्कस्य नतिपूजने कुर्यात् । ततो मौनेन दक्षिणमानसं गत्वा तदन्तर्गते उत्तरभागस्थे उदीचीनामतीर्थे अात्मविशुद्विसूर्य लोकादिप्राप्तिब्रह्मह- त्यादिपापसमूहनाशकामः पिटमुक्तिकामो वोदीचीतीर्थ स्वानमहं करिष्ये इति सङ्कल्पत्र प्रकृतस्तानमन्त्रान्त ब्रह्महत्यादिपापौघयातनाया विमुक्तये । दिवाकर! करोमीह स्नानं दक्षिणमानसे। नमामि सूर्य तृप्तपथं पितॄणां तारणाय च । पुत्त्रपौत्रधनैश्वर्यायायुरारोग्यदृष्ट्वये ॥ इति मन्त्रेण दक्षिणमानसे स्नात्वा पितृन् सन्तर्य पिल्ट मुक्तिकाम उदीचीतीर्थं आई पिण्डदानं वा करिष्ये इति सङ्कल्पत्र कव्यवाल (८०,८४८०) इत्यावाहनादिसाक्षित्राव- णान्तं कुर्यात् । ततो दक्षिणमानसान्तर्गत एव मध्यभागस्थे कनखल तीर्थे पूर्वोक्त कामनया सङ्कल्पान्ते पूर्वोतमन्त्र- ·गयानादादिमइतिः ततः तीर्थं द्वारा स्नात्वा तर्पणं बाई पिण्डदानमा वा कार्यम् । ततस्तदन्तर्गत एव दक्षिणभागस्थे दक्षिणमानसे पूर्वोक्त- काम नयैव पूर्ववदेव सर्व कार्यम् । ततः पिटगतटप्ति- तरणस्वगत पुत्रपौत्रधनैश्वायुरारोग्यविकामनया "नमामि सूयं टप्तवथं पितॄणां तारणाय च । पुत्त्रपौत्रधनैश्वर्यायायुरारोग्यवये" ॥ इति मन्त्रण मौनेन दक्षिणार्कस्य नतिः पूजनं च कार्यम् । मौनेन पूजनीयत्वादयमेव मोनार्कः । कव्यवाल (८०, ८४४० ) इत्यादिकं पूब्बोक्तं मन्त्रमर्काग्रे पठेदिति नारायणपद्दतौ स्थितम् । ततो गदाधरपूर्वदेशे सर्व तीर्थोत्तमं फला गत्वा पितृणां विष्णुलोकप्राप्तये आत्मनश्च भुक्तिमुक्ति- सिद्धये फल्गुतीर्थे खानं करिष्य इति संकल्प खानीयमकतमन्त्रान्त फला तीर्थे विष्णुजले करोमि स्नानमाहृतः । पितृणां विष्णुलोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धय इति मन्त्र ण स्नात्वा तर्पणं कुर्थात् । ततः पितृणां मोक्ष- प्राप्तिकामः फल्ग्वां बाई करिष इति संकल्पर पूर्वव- देव बाई पिण्डदानमात्र वा कुर्यात् । ततः औं नमः शिवाय देवाय ईशानपुरषाय च । अघोरवामदेवाय सद्योजाताय शम्भवे । इति मन्त्रण मधुखवादक्षिणकूलस्थस्य पितामहेश्वरस्य ·गयानाडादिपद्धतिः। ८९ तीर्थ स्नानम् । प्रणामपूजने। ततो गदाधरपूजाङ्गतया पुनः फला- ततः पिटभिः साईमात्मनो वैष्णव- पदनयनकामनया गदाधरस्य दर्शनं, प्रणामः पञ्चायतैः चपनम्। ओं नमो वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च । प्रदुयन्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे इति मन्त्र गण पुष्प वस्त्राद्यलङ्कारादिभिर्यथाशक्ति पूजनञ्च कार्यम् । इदञ्च गदाधरपूजनं नित्यमकरणे गयात्रावा- नर्थक्यश्रवणात्। अत्र पञ्चतीर्थनानानां पिटब्रह्मलोक- नयनं वा फलम् । इति टतीयदिनकृत्यम् । अध चतुर्थ दिनकृत्यम् । तत्त्र फल्ग्वां स्नानादि प्रातःकत्य कृत्वा धारण्य गत्वा सर्वपापविशुद्धिकामो मतङ्गवाप्यां नानं करिष्य इति सङ्कल्पर तत्र मतक- वाप्यां स्नानं तर्पणञ्च कुर्यात् । ततः पिबुहारकामनया तपर्वतवत श्राई पिण्डदानमात्र वा कार्यम् । ततो मतङ्गवापुरत्तरकूलथं मतङ्गेशं दृष्ट्वा प्रणम्य "प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश्च साक्षिणः । मयागत्य मतङ्गेऽस्मिन् पितृणां निष्कतिः क तेति" मन्त्रः पाद्यः। ततो ब्रह्मतीर्थसंज्ञकं ब्रह्मकूपं गत्वा मित्रुवार कामनया जानतर्पणवाड्वानि पूर्ववत् कार्याणि ! ततो ब्रह्मकूपयूपयोमध्ये पिटतारण कामनया प्रेतपर्व ·गयानाडादिपतिः। तवत् बाई पिण्डदानमात्र वा कार्यम् । ततो धर्मास्य धम्मश्वरस्य च प्रणामः । ततो महाबोधितरोरध; स्वस्थ वर्गलोकप्राप्तिकामनया प्रतपर्वतवत् बाई पिण्डदान- मा वा कार्यम् । चलद्दलाय रक्षाय सबंदा स्थितिहेतवे। बोधिसत्वाय यज्ञाय अश्वत्थाय नमो नमः ।। एकादशोऽसि रुद्राणां वसूनां पावकस्तथा। नारायणोऽसि देवानां रक्षराजोऽसि पिप्पल ! ॥ अश्वत्थ ! यत्सात्वयि रक्षराज ! नारायणस्तिष्ठति सर्व कालम् । अत: शुभव सततं तरूणां धन्योऽसि दुःस्वभविनाशनोऽसि ॥ अश्वत्यरूपिणं देवं शङ्खचक्रभदाधरम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं वृक्षरूपधरं हरिम् ॥ इति मन्त्रण विष्णु प्रण मेत् । ब्रह्मकूपस्तु मतङ्गवाया- माग्नेयकोण आसीत् अधुनावटमावतया तस्य स्थितेन तब मानसम्भवः । इति चतुर्थदिनकृत्यम् । अथ पञ्चमदिनकत्यम् । तत्र फल्ग्वां प्रातःस्नानादि नित्यं कर्म कृत्वा ब्रह्मसरो गत्वा ऋणत्रयविमुक्तिकाम: करिबमाणतर्यण श्राइपिण्डदानोपयोग्यात्म-शुद्धिकामञ्च ब्रह्मसरसि स्नानं करिष्य इति सङ्कल्प प्रकृतस्नानमन्वा मन्वान्त औ बानं करोमि तीर्थेऽस्मिन्नृणत्रयविमुक्तये । - ·गयानाडादिपद्धतिः। ११ थाहाय पिण्डदानाय तर्पणायात्मशुद्दये । इति मन्त्रण नानं तर्पणञ्च कुयात्। ततः पितृणां ब्रह्मलोकनयनकामनया ब्रह्मसरसि ब्रह्मयपसमीपे श्राई पितृतारणकामनया ब्रह्मकूपयूपयोर्मध्ये च त्राई पिण्ड- दानमालं वा कार्यम् । ततः पितृणां मोक्षप्राप्तिकामो ब्रह्मयूपकल्पिताचक्षसेचनमई करिष्वे इति सङ्कल्पा ओं आध ब्रह्मसरोभूतं सर्वदेवमयं तरुम् । विष्ण,रूयं प्रसिञ्चामि पितॄणाश्च विमुक्तय इति मन्त्रात्त्या ब्रह्मसरःसम्भूतानुच्छिष्टोदकेन कुशयुतेन गोप्रचारसमीपस्थानानानासिञ्चेत् । ततो वाजपेयफल- प्राप्तिकामनया ब्रह्मयूपप्रदक्षिणां करिष्ये इति सङ्कल्प ब्रह्मयपप्रदक्षिणा कार्या। औं नमो ब्रह्मणोऽजाय जगज्जन्मादिकारिणे । भक्तानाञ्च पितृणाञ्च तारणाय नमो नम इति मन्त्रेण पितृणां ब्रह्मपुरनयनकामनया ब्रह्मसरोवाय- व्यकोणस्थस्य ब्रह्मणो नतिः पूजा च कार्या । पिटमुक्तये यमबलिदानं करिष्ये इति सङ्कल्पर ओं यमराजधर्म राजौ निश्चलाई स्थिरीकृतौ । ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पितृणां मुक्ति हेतवे । হল লিসাক্ষৰজা বুলি যা যক্ষ্মী- पवीतिना प्राचीनावीतिना वा सकुशोदकेन भक्तादिना नाच्या बलिदानम्। ततः ततः ·१२ गयाश्राद्धादिपद्धतिः। "ौ खानौ श्यामधवलौ वैवखतकुलोद्भवौ। ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि स्यातामेतावहिंसको" एष बलिः श्वभ्यां नम इति स्वभ्यां बलिदानम् । ओं ऐन्द्रवारुणवायव्या याम्या वै नै तास्तथा । वायसा: प्रतिग्ट हन्तु भमौ पिण्डं मयोतिमिति मन्त्रेण काकेभ्यो बलिदानम्। ततो ब्रह्मसरस्येव काक- बलिदाननिमित्ताशुचितापरिहाराय पुनस्तष्णीं खानम् । इति पञ्चमदिनकृत्यम् । अथ षष्ठदिनकत्यम्। तत्ल दशलक्षाश्वमेधजन्यफल- कामः फल्गुतीर्थ स्नानं करिष्य इति सङ्कल्पर प्रकृत- खानमन्वान्ते फल्गुतीर्थे इत्यादि (८८४०) मन्त्रेण खात्या ततणं कृत्वा पदेषु श्राद्धानि कुर्थात् । तत्र यद्यपि ब्रह्मा-विष्णु-रुद्र-कश्यपपदानामन्यतमपदे प्रारम्भसमाप्ती कायें। मध्येषु त्वनियम एव तथापि वायुपुराणपाउ- कममनुसृत्य क्रमेण श्राहानुप्रच्चन्त । अद्यत्यादि अात्मनः सर्व पापनाशकामो विष्णुपद- दर्शनं करिष्य इति सधल्पत्र अन विष्णुपदं दिव्यं दर्शनात पापनाशनम् । स्पर्शनात् पजनाञ्चैव पितृणां मुक्ति हेतवे इति मन्त्रण विष्ण पदस्य दर्शनम्, पिटविमुक्तिकामो विष्णु- पूजनं करिष्य इति सङ्कल्पा पञ्चोपचारैर्वि कुर्यात्। ततः सम्बन्धविशेषमनाहत्व आत्मीयकुलसहस- মুসল ·गयानाडादिपद्धतिः। समुद्दारपूर्व कविष्णुलोकनयनकामो विष्णुपदे आई करिष्ये इति सङ्कल्प कव्यवाल ८०,८४४०)इत्याद्यावाह- नादि साक्षित्रावणान्तं कुर्यात् । अवार्थ भेदः पञ्चगव्य- प्रक्षालनानन्तरं घोड़शभिः पञ्चभिर्वोपचारैः विष्ण पुरुषसूक्तेन ( १ ) तत्विष्णोः परमं पदमित्यनेन वा विष्णु पूजयेत् एवं रुद्रादिपदेष्वपि तत्तन्मन्त्र ण तत्त- हे वतानां पूजनमधिकमिति। तत्र रुद्रपदे श्राद्धे आत्म- सहितकुल शतस्य शिवपुरनयनम् । ब्रह्मपदे कुलशत . समुहारपूर्वकब्रह्मलोकनयनम् । दक्षिणाग्निपदे खस्य वाजपेययागफलम् । गाईपत्यपदे स्वस्थ अश्वमेधयज्ञ- आवहनीयपदे स्वस्थ राजसूययज्ञफलम् । सभ्याग्निपदे स्वस्थ ज्योतिष्टोमफलम् । श्रावसथ्याग्निपदे खस्य सोमलोकप्राप्तिः। सूर्यपदे पञ्चशतकुलानां सूर्व- पुरनयनम् । कार्तिकेयपदे पितॄणां शिवलोकनयनम् । इन्द्रपदे पितृणामिन्द्रलोकप्राशिः । अगख्यपदे पितृणां ब्रह्मलोकनयनम् । चन्द्रगणे शक्रौञ्चमातङ्गपदेषु पितृणां ब्रह्मपुरनयनम् । कश्यपपदे पितृणां ब्रह्मपुरनयनम् । इति सप्तदशम पदेषु तत्तत्फलोद्द शेन वाट्वानि कार्याणि तत्तद्देवानां पूजा च कार्थ्या। तन्मध्ये विष्णुरुब्रह्मकश्यप- पदेषु बाइकत्तुरपि मुक्तिरिति विशेषः । ततः पद फलम्। । {8) मत्कृततुलादानादिपद्धती ११ १५,११६ष्ट. १,३, १,५०) ·गयांनाडादिपद्धतिः। शिलाया मेवोत्तरभागस्थायां गजकर्णिकायां पितृणां खर्गनयनकामनया शुद्धोदकेन पिटतर्पणं पूर्व विधानेन कार्ययम् । ततः पितृणां तारणार्थ पदशिलोत्तरभागस्थ- मार्गसमीपस्थानां कनकेश्वरकेदारेश्वरनारसिंहवाम- नानां पञ्चभिरुपचारैः पूजा कार्या। सन्नवासिभिस्तु गयां गत्वा विष्णुपदे दण्डस्पर्शनमात्र कार्यत्रम् । इति षष्ठदिनकृत्यम् । अथ सप्तदिनत्यम् । तत्र फल्गुतीर्थ खानादि प्रातःकृत्यं कृत्वा गदालोलं तीर्थं गत्वा आत्मनः शुद्धये अक्षयस्वर्गप्राप्तये च गदालोले स्नानं करिष्य इति सङ्कल्पत्र गदालोलमिति ख्यातं सर्वेषामुत्तमोत्तमम् ॥ गदालोले महातीर्थ गदाप्रक्षालनावरेः । स्नानं करोमि तीर्थेऽस्मिन्नक्षत्र पदमानुयाम् । इति मन्त्रण गदालोले स्नानतर्पण कृत्वा पिटटप्तिब्रह्म- लोकावाप्तिकामः बाई पिण्डनमात्रं वा करिष्ये इति सङ्कल्प पूर्ववत् साध्यानुसारेण बाई पिण्डदानमात्र वा कुर्य्यात् । ततोऽक्षयवटे गत्वा पितृणां ब्रह्मलोकप्राप्ति- कामोऽक्षयवटच्छायायां बाई करिष्ये इति संकल्पत्र अन्नेनैव श्राद्ध पूर्ववत् कृत्वा ब्रह्मकल्पितविप्रभोजन कुर्यात् । ततः एकार्णवे वटस्याग्रे यः शेते योगनिद्रया। बालरूपधरस्तस्मै नमस्ते योगशायिने ।

·गयाश्राद्धादिपद्धतिः। इति मन्त्रणाक्षयवटप्रणामं कृत्वा पितृ णामक्षयब्रह्मलोक प्राप्तिकामनया संसारक्षशस्त्राय सर्वपापक्षयाय च । अक्षयाय ब्रह्मदात्रे नमोऽक्षयवटाय ते । इति मन्त्रण अक्षयवटेश्वरप्रणामपूजने च कार्थे । ततः प्रपितामहरूपगदाधरपूजने तत्प्रणामौ च कार्यो इति सप्तमदिनकृत्यम् । अथानियतदिनकृत्यानि । पूर्वदिने उपोय्य पराहे प्रातर्गयास्थगायत्रीसंमुखस्थं गायत्रीतीथं गत्वा तत्कूले ब्राह्मण्याविच्छेदकामनया सङ्कल्पत्र प्रातः सन्धधावन्दन- श्राहानि कार्याणि । अन्य दिने उद्यन्तनामपर्वतस्थिते सावित्नयाः पुरोगते समुदिततीर्थे कुलशतस्वर्गनयन- कामनया सङ्कल्पर मध्यासन्धयोपासनातर्पणवाहानि कार्याणि। एवमेव सरस्वत्याः पुरतः प्राच्या सरखत्यां साया कुलसहसमुक्तिकामनया सङ्कल्पर स्नानसार्य- सन्धयोपासनात्रावानि कार्याणि | धर्मशिलायां, लेलिहाने, भरतात्रमे, मुण्डष्टष्ठे, गदाधर- समीपे, आकाशगङ्गायां, गिरिकर्णमुखे च कुलशतब्रह्म- लोकनयनकामनया बाई पिण्डदानमात्रं वा कार्यम् । वैतरण्यामेकविंशतिकुलोवारण कामनया नानतर्पण- श्राद्धानि कार्याणि । यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी! a ·१६ गयानाडादिपडतिः। तामहं तत्र्तुमिच्छामि कृष्णां गां प्रददन्विमाम् ॥ इति मन्त्रण तत्र गोदानं कार्थम् । देवनद्यां (वैतर- याम्), गोपचारे, वृतकूल्यायां, मधुकूल्यायां, गदालोले, कोटितीर्थ, रुक्मिणीकुण्डे च पिटवर्गकामनया श्राद्ध पिण्डदानमात्र वा कार्यम् । पिटतारणकामनया मार्कण्डेयेश्वरं कोटीश्वरं च प्रणमेत् । पितामहसन्नि- हितपारिजातवनस्थपाण्डुशिलायां पितृणामक्षयटप्ति- कामनया श्रापिण्डदानमावं वा कार्यम् । इतकूल्या मधुकूल्यादेविकामहानदी ( सरस्वती) चेति चतखो यत्र पाण्डुशिलया मिलिताः सा मधुसवा तस्यां खानतर्पणे अश्वमेधफलके, बाई च कुलसहखस्य नरकाद्युडारपूर्वक- विष्णु पुरनयनफलकम् । दशाश्वमेधे, इंसतीर्थं च पिता- महाद्दक्षिणस्यां नहानद्याम्, उद्यन्तपर्वतसमीपस्थे मख- कुण्डे च मुक्तिकामनया क्षानं पिटटप्तिकामनया तर्पण- श्राद्धे काय । सङ्गमे तारकेश्वरप्रणामे पिटवर्गः ! अखमेधफलकामनया गयाकूपे पाड्वम् । अत्व पतित- दुम्बरणादिस्तानामपि स्वर्गकामनया वर्षोंत्तरं आ कार्यम् । पिटसन्तारणकामनया भरमकूपे भस्मना खानम् । गयाग्राममध्यस्थ सुषुण्णायां महाकालीसमीपे एकविंशकुलस्वर्गकाम कामनया बाहम् । ग्टध्रवटोत्तरभाग वसिष्ठतीर्थे लात्वा वसिष्ठेश्वरनमनम् अश्वमेधफलकाम नया कार्यम् । धेनुकारण्यजलाशये स्नात्वा कामधेनु' ·गयानाडादिपतिः। प्रणम्य पिटब्रह्मलोकनयनकामनया कामधेनुपदे श्राई कार्थम् । कर्दमाले, गयानाभौ, मुण्डपृष्ठसमीपे च स्नानाद्दे, चण्डिकाफल्गुचण्डीशमङ्गलादिग्रहनतिश्च पिटवर्गकाम- नया कार्याणि । गयागजे,गयादित्य, गायनयां, गदाधर- समीपे, गयायां, गयाशिरसि चेति गकारवति स्थानषटके मुक्तिकामनया पूजापिटबाड्दादिकञ्च कार्यम्। गयायां यत्न कापि यदा कदाचिदेकविंशतिकुलोहारकामनया वृघोत्सर्गः कार्य। गयायामादिगदाधरं ध्यात्वा पितृणां कुलशतस्य नरकाद्युहारब्रह्मलोकनयनकामनया श्राह पिण्डदानं वा कार्यम् । भस्मकूटस्थितं जनाईनं नत्वा तत्समीपे वामजानु निपात्यात्मनो विष्णु लोककामनया पित्रादीनां बाई कृत्वा तञ्च षोड़शभिः पञ्चभिर्वोपचारैः संपूज्य दयोदनं नैवेद्य दत्त्वा तच्छेघेण तिलं विनां विष्णु- लोककामनया जीवत एवात्मन उद्देशन एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनाईन ! । गयाशीष त्वया देयो मह्य पिण्डो हते मयि ॥ इति मन्त्रण जनार्दनवामहस्ते पिण्डं दद्यात् । अग्नि- पुराणे तु पिण्डत्त्रयदानमुक्तमतस्तत्रत्यम् । त्रयः पिण्डा मया दत्तास्तव हस्ते जनार्दन !! परलोकगते मह्यमक्ष यमुपतिष्ठताम्" ॥ इत्येवं मन्त्र पठित्वा तत्त्रयं दद्यात् । तन्नैवेद्यदथ्योदन- शेषेणैव तथैवान्येषां जीवतामप्युद्द शेन 2 ·! गयानाद्धादिपद्धतिः। एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्त जनार्दन ! । देहि देव ! गयाशीर्षे तस्मै तस्मिन् स्ते तु तम् ॥ इति मन्त्रेण पिण्डं दद्यात् । ततः जनार्दन ! नमस्तुभ्यं नमस्ते मिटरूपिणे । पिटपते ! नमस्तुभ्यं नमस्त मुक्तिहेतवे ॥ गयायां पिटरूपेण स्वयमेव जनार्दन ! ॥ इति मन्त्रण तस्य प्रणामः । ऋण त्रयमुक्तिकामनया पुण्ड- रोकाचं दृष्ट्वा स्वर्गकामनया तस्य पूजा कार्या। तत्प्रणामे लक्ष्मोकान्त ! नमस्तेऽस्तु नमल पिढमोक्षद ! ॥ इति मन्त्रः पाद्यः। महानदीपरपारगतभरताश्रमस- निधौ महानद्यां सात्वा रामेश्वर, सीतासहितं रामञ्च राम ! राम ! महाबाहो! देवानामभयङ्कर !। त्वां नमस्येऽत्र देवेशं मम नश्यतु पातकम् ॥ इति मन्त्रण नत्वा तत्रस्थे रामपदे पिटकुल शत- सहितस्यात्मनो विष्णुपुरगमनका कामनया श्राइंभिण्डदान- मात्रं वा कार्यम्। धर्मशिलादक्षिणहस्त स्थापितकुण्ड- पर्वते पितृणां ब्रह्मपुरनयनकामनया बाई कार्यम् । धर्मशिलावामहतस्थापिते उद्यन्तपर्व ते पितृणां ब्रह्म- प्राप्तिकामनया बाई, तत्रैवोद्यन्तकुण्डे मध्याने स्नात्वा मध्याङ्गसन्थोपासनम्, खस्य कोटिजन्मावधिवनायवेदवे- दाङ्गपारगविप्रत्वकामनया तत्वत्यसावित्रीपूजा च कार्खा। अगस्यपदे खात्वा देवैः पूज्यतायाः, पित्टसहितस्यात्मनो ·गयाश्राद्धादिपइतिः। ब्रह्मलोकप्राप्तेश्च कामनया आई कार्यम् । जन्मनिवा- रणपूर्वकब्रह्मभात्रप्राप्तिकामनया ब्रह्मयोनिं प्रविश्य ततो निर्गमन कार्यरन् । गयाकुमारनतो ब्राह्मण्यलाभः । पितृणां चन्द्रलोकप्राप्तिकामनया सोमकुण्ड सानतर्पण- आहानि कार्यवाणिः ऋण मोक्षकामनया यमोऽसि यमदूतोऽसि वायत्तेऽसि महाबल ! । सप्तजन्मकृतं पापं बलिं भुबा विनाशय ॥ इति मन्त्रेण काकशिलायां काकबलिदानम् । स्वर्गप्राप्ति- मूकब्रह्मलोकगमनकामनया. वर्ग-हारेशस्य प्रणामः । पिटनिध्यापतार्थं व्योमगङ्गायां श्राद्धम् । धम्मशिला- दक्षिणहत्तगते भमकूटाद्रौ स्व प्राप्तिकामनया तनत्य- भस्मना स्नानम् । अक्षयवटममीपे वटेश्वरः, प्रपितामहश्च तदने रुक्मिणीकुण्डं, तत्मश्चिमतः कपिला नदी, तत्तीरे कपिलेश्वरश्चैते पूज्याः, कपिलायां सोमामायोगे स्वर्ग- कामनया स्नानवा कायें। स्वर्गकामनया माहेश्वरी- कुण्डे, रुक्मिणीकुण्डे च खानाचे कार्यत्र । स्त्रीभिः सौभाग्यकामनया माहेश्वरीकुण्डसमीपे मङ्गलागौरी पूज्या। धर्मशिलादक्षिणपादस्थापितप्रेतकूटाद्रौ पिट- मुक्तिकामनया बाई कार्ययम् । तत्वत्य एव प्रेतकुण्डे पितॄणां प्रेतत्वमुक्तिकामनया वाड्दादि कार्यत्रम् । पितृणां ब्रह्मपुरप्राप्तिकामनया वैकुण्ठस्थ हैमकूटपर्बते गयायां लौहदण्डतया ख्याते गिरौ श्राद्ध कार्यत्रम् । धर्मशिला- ·१०० गयाचाहादिपद्धति दक्षिणपादस्थग्टभ्रकूटगिरौ शिवपुरप्राप्तिकामनया र खरदर्शनम् । खर्गकामनया तत्रत्य म्ध्रवटप्रणामः । पिटलोकप्राप्तिकामनया तत्रत्यायां ध्रगुड़ायां प्राइम् । तत्रत्यायां माहेश्वरीधारायां च पिटवर्गकामनया बाडम् । ब्रह्मलोकप्राप्तिकामनया मलक्षेत्रसरसि स्नानम् । खस्य शिवत्वकामनया ऋणमोक्षेश्वरपापमोक्षवरदर्शन कार्यत्रम् । धर्मशिलायां उदरस्थादिपालस्थितस्य गज- रूपिविन शस्थ निजमुक्तिपिटशिवर प्राप्तिकामनया दर्शनं कार्ययम् । स्वर्गकामनया नात्वा गायत्रीगयादित्ययो- दर्शन कार्यत्रम् । पिटतारणकामनया तत्मवत स्थब्रह्म- दर्शनम् । पितृ ब्रह्मपुरचाप्तिकामनया गयानाभौ बाइम्। पापनाशकामनया मुण्डष्टष्ठाद्रौ रवेः इन्द्रादेश्च दर्शनम् । क्रौञ्चपादाद्रिगतजलाशये पितृमातामहश्व शुरकुलानां खर्गकामनया बाई कार्ययम् । एतानि तीर्थानि प्रायशो वायुपुराणोक्तानि अग्निपुराणे तु स्वर्गद्वार सोमकुण्डवा- युतीर्थाकाशगङ्गाकपिलाकादम्बिनीगयाकोटि तीर्थाग्नि- धारासुषुमणापुष्करिणी-कपिलेश्वरमार्कण्डयेश्वरमुण्ड- पृष्ठस्यदेवीक्षेत्रपालबलभद्रसुभद्रापुरुषोत्तममाधवमहाका लीहादशादित्यकपर्दिविनायक-कार्तिकेय-सोमनाथाद्यष्ट- लिङ्गादीनि तीर्थान्युक्तानि तेषु च फलविशेषं तत एवा- गम्य तत्तत्कामनया खानतर्पणभावदर्शनपूजानतिप्रभ- तीनि कार्याणि। ततो गयाप्रदक्षिणा कार्या।

·गयाचाहादिपद्धतिः।
ततो वित्तानुसारेण गदाधरं संपूज्य ब्रह्मकतेन
गदाधरं कलिगतकल्मषापई
गयागतं विदितगुणं गुणातिगम् ।
गुहागतं गिरिवरगेहगोपित
सुरार्चितं वरदमहं नमामि तम् ॥ १ ॥
शुभत्रियं त्रिदशगणादिसुत्रियं
यशःश्रियं दितिभयदारणश्रियम् ।
कलागतं कलिमलमर्दनश्रियं
दृढ़ाढ़ परिढ़गाढ़शक्तिभिः ॥
विदेहकं करणकलाविवज्जितं
वियन्मरुहिमकरवारिभूषितम्।
गदाधरं ध्वनिमुखवज्जितं परं
नमाम्यहं परममनादिदेवकम् ॥२॥
युग्मकम् ।
मनोगतं मतिगतिवर्जितं त्वज
शमात्मकं श्रुतिशिरसि स्थितं बुधम् ।
चिदात्मकं कलिगतकारणातिगं
गदाधरं हृदयगतं नमाम्यहम् ॥ ३ ॥
'इत्यनेन, रुकतेन च
अव्यक्तरूपो यो देवो मुण्डपृष्ठाद्रिरूपवत् ।
फल्गुतीर्थादिरूपेण तं नमामि गदाधरम् ॥९॥
व्यक्तरूपो हि यो देवो जनाई नखरूपतः ।
मुण्डपृष्ठे स्वयं ह्यस्ति तं नमामि गदाधरम् ॥२॥

·गयावादादिपद्धतिः। १०२ शिलायां ब्रह्मरूपिण्यां स्थितं ब्रह्मादिभिः सुरैः। पूजितं सत्कृतं देवैस्तं नमामि गदाधरम् ॥ ३ ॥ महादेवञ्च जगतो व्यक्तस्यैकं हि कारणम् । अव्यक्तज्ञानरूपं तं नमाम्यादिगदाधरम् ॥ ४ ॥ यं च दृष्ट्वा तथा स्पृष्ट्वा पूजयित्वा प्रणम्य च । श्राबादौ ब्रह्मलोकाप्तिस्तं नमामि गदाधरम् ॥ ५ ॥ देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहकारवजितम् । जाग्रत्व भविनिमुक्तं नमाम्यादिगदाधरम् ॥ ६ ॥ नित्यानित्यविनिर्मुक्तं सामान्यानन्दवज्जितम् । तुरीयं ज्योतिरात्मानं तं नमामि गदाधरम् ॥ ७ ॥ इत्यनेन स्तवेन स्तुवीत । ततः आगतोऽस्मि गयां देव ! पिटकार्यत्र गदाधर ! त्वमेव साक्षी भगवन्नवृणोऽहमणत्रयात् ॥ इति प्रार्थना। एवं गयायानां कृत्वा स्वग्टहमागत्य कृताया गया- यात्रायाः परिपूरणाय गणेशखेष्टदेवानां पूजां विधाय अबोपस्करं वृतप्रधानं षड्दैवतं नवदैवतं हादश दैवतं वा बाई कुलाचारानुसारेण कार्यत्रम् । ततः ब्राह्मणभो- जनं कृत्वा दक्षिणा देया। ततः इष्टैः सह भोजनमिति ओं तत्सत् । श्रीगदाधरः प्रीयताम् জুৰি স্বীকারনামজবানিৰিবিৰা নাজাখিনি।

·No text on this page.