·No text on this page.

·No. 5.]
THE
VIZIANAGRAM SANSKRIT SERIES
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
ARTHUR VENIS M. A. Oxon.
PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
THE
PANCHAPADIKAVIVARANA
OF
PRAKASATMAN
WITH EXTRACTS FROM THE
TATTVADIPANA AND BHAVAPRAKASIKA
EDITED BY
RAMASASTRI BHAGAVATACHARYA,
A88ISTANT PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BPNARES.
PART II.
SANSKRIT TEXT.
PRINTED, PUBLISHED AND SOLD BI
E. J. LAZARUS & Co., BENARES.
MAY BL HAD FROM GANESH DAS AND CO, CHOWK, BENARES;
JAYESTHARAM MUKUNDJI AND CO, BOMBAY
OTTO HARRASSOWITZ AND M. SPIRGATIS LEIPZIG:
LUZAC AND CO., LONDON.
1892

·No text on this page.

·पञ्चपादिकाविवरणम्। श्रीप्रकाशात्मयतिविरचितम् । -*-* विवरणतत्त्वदीपनविवरणभावप्रकाशिकाभ्यां व्याख्या- नाभ्यां सङ्कलितया टिप्पण्या सहितम् । -0-0-0-0-0-0- काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालायामध्यापकेन श्रीरामशास्त्रिभागवताचार्येण संशोधितम् । me- काश्याम् । ई. ने. लाजरसकम्पन्याख्यन स्वमुद्रालये मुद्रितम् । संवत् १९४८।

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥ ॥ भूमिका ॥ पञ्चपादिकाधिवरणाभिधोऽयं निबन्धोऽनन्यानुभवपूज्यपादशिष्य: पर- महंसपरिव्राजकाचार्यः प्रकाशानुभवापरनामधेय ब्रह्ममीमांसाशास्त्रस्य सार- भूतानांश्चतुःसूचीव्याख्यान एव प्रतिपादद्धिः श्रीप्रकाशात्मयतिभिः२) प्रणीतः । सत्स्वप्यनेकेषु पञ्चपादिकाव्याख्यानेषु३ अमुमेव निबन्धमुत्तमत्वे- नावधार्य वेदान्तिनः स्वनिबन्धेषु ४) प्रमाणयन्ति ॥ सोऽयं निबन्धोत्तमः पठनपाठनादिषु विरलप्रचारत्वेन तथा विलुपा यदाधुनिका निबन्धेषु "भाष्यटीकाधिवरणं" "पञ्चपादिकाविवरण" वेति दृष्टा किमिदं विवरणं नाम वेदान्तयन्येष्वेव वान्यत्र वेति विकल्पयन्तीति वेदा- न्तरत्नमज्जषामिव निगढं सम्पाद्य प्रकाशयितुं प्रवृत्ताः सम्पादकमहाशयाः ॥ यतयः स्वीयनिबन्थेषु स्वदेशकालादिकं प्रायो नेव निरूपितषन्त इति भगवतः श्रीप्रकाशात्मयते: देशकाला सम्यङ् न ज्ञायते तथाप्यनुमीयते यद्विद्यारण्यसमयात्५) पूर्व तस्य स्थितिरासीदिति। यतो माधवाचार्येण सर्व दर्शनसंयहान्ते प्रतिज्ञातं खलु "इतः परं सर्वदर्शनशिरोमणिभूतं शाङ्करदर्शन- (१) वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयवेदान्तपुस्तकेषु ४ संख्यकपुस्तके । "श्रीपर- महंसपरिवाजकाचार्यानन्दानन्यानुभवपूज्यपादशिष्य प्रकाशानुभवभगवतः कृती पञ्चपादिकाविध- रो" इति ॥ (२) विवरणारम्भे । प्रकाशात्मा यतिः सम्यक् प्राप्तविट्याशुशुत्सया । यथाश्रुतं यथाशक्ति व्याख्यास्ये पञ्चपादिकाम् ॥ तत्त्वदीपनेऽप्येवमेव ॥ (३) अमलानन्दरुतं पञ्चपादिकादर्पणं विद्यासागरकता पञ्चपादिकाटीका च । एक तव्याख्यानपुस्तकमुक्तपाठशालायां वर्तते किन्वादान्तहीनत्वान्न निश्चितं भवति किं तदिति ॥ (४) गोविन्दानन्दो भाष्यरत्नप्रभायां “तदुक्तं प्रकाशात्मश्रीचरणैः" एशियाटिक्सोसाइटी- मुद्रितपुस्तके ३ ए. द्रष्टव्यम् ॥ अप्पयदीक्षिता अपि सिद्धान्तलेशसंग्रहे । "स्वप्रपञ्चविपरीतप्रमात्रादिज्ञानसाधनस्यान्तः- करणस्येत्यादिपञ्चपादिकाविवरणग्रन्येनापि तथा प्रतिपादनात्" अस्यां श्रेण्यां मुद्रिते पुस्तके ६७ पृ. द्रष्टव्यम्। (५) तल्लिखितताम्रपत्रे १३१३ शककालः। आनन्दाप्रमसंस्कृतसीरीज २ संख्या द्रष्टव्या ।

·२ भूमिका । मन्यत्र लिखितमित्यत्रोपेक्षितमिति" । ततः परमसो संन्यस्तो विद्यारण्य- योगीत्याख्यया प्रसिद्धो विवरणप्रमेयसंग्रहाख्यं निबन्धं विनिरमादिति । पञ्चपादिकाविवरणस्य प्रसन्नगम्भीरतया सुबोधार्थमखण्डानुभूतिशिष्याख- गजानन्दमुनिकृतविवरणतत्त्वदीपनग्रन्थात् जगन्नाथाश्रमपूज्यपादशिष्यनृसिंहा- श्रमकृतविवरणभावप्रकाशिकायन्याच्च क्वाचित्को लध्वी टिप्पण्यपि सङ्कलिता॥ अनयोर्निबन्धयोः पूर्वपरभावचिन्तायां भावप्रकाशिकायन्थे “ऽयमे- वार्थस्तत्त्वदीपनकृतामभिप्रेत: इत्युपलब्ध्या भावप्रकाशिकाकर्तुर्नृसिंहान- मस्य समयात् (१) पूर्व तत्त्वदीपनमासीदिति सिद्धम् । किन्तु तत्त्वदीपनं कस्मात् परमिति विचारे विवरणप्रमेयसंग्रहेणार्थतः साम्यादनमितं भवति यदेकं दृष्ट्वा एकस्य निर्माणं तत्र च तत्त्वदीपने विद्यारण्यादाचीनानामाचार्याणामनु- ल्लेखात विवरणप्रमेयसंग्रहे तत्त्वदीपनप्रदर्शितानां भास्करादीनां मतानां चाल्ले- खदर्शनात् तत्त्वदीपने तच तत्र निष्कृष्टार्थ “इति प्रमेय"मित्याकरण दर्शित इति तत्त्वदीपनग्रन्याद्विवरणप्रमेयसंग्रहः संग्रहत्वान्नवीन इति कथनं तु साहसमिवाभातीति तत्पूर्वपरभावे प्रमाणं मृग्यमेव ॥ अस्य पुस्तकस्य संशोधनार्थ पञ्चादर्शपुस्तकानि सम्पादितानि । तप पुस्तकत्रयं वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपुस्तकालयात् तोभयं परिशोधितं देवाक्षरं वाराणसेयं तकं वैक्रमसंवत्सरे १६२५ लिखितम् । तृतीयं तालपत्रस्थं वङ्गाक्षरं प्राचीनत्वादुष्पठमिति तत्रत्यपुस्तकालयाध्यक्षस्य पं० विन्ध्येश्वरीप्रसादशर्मणः साहाय्येन तस्माटुपयोगः सम्पादितः । अन्यच्चो- तपाठशालाप्रधानाध्यक्षाणां पुस्तकं तत् प्राया वर्षाणां पञ्चशत्याः प्राचीन जीर्ण पाठभेदे क्वचिद् दर्शनमेवाईति । अपरं महामहोपाध्यायपण्डितनीगङ्गा- धरशास्त्रिभिः प्रदत्तं १८२२ संवत्सरे लिखितं परिशुद्धम् ॥ तत्त्वदीपनपुस्तकं भावप्रकाशिकापुस्तकं च वाराणसीस्थविद्वद्वर- पण्डितश्रीविभवरामशर्मभिः प्रदत्तं प्राचीनं परिशोधितं च ययाः प्रारम्भपरि- समामिवाक्यानि प्रदर्श्यन्ते ॥ यथा । (१) तत्कततत्वविवेकस्य समाप्तिः वैक्रमीय १६०४ वर्षे पुरुषोत्तमपुरे जाता।

·mm भूमिका । तत्त्वदीपनम् यदबोधसमुद्भूतं यद्बोधात् प्रविलीयते । नामरूपात्मकं विश्वं तस्मै पूर्णात्मने नमः ॥ १ ॥ जटाजूटं बिभ्रत् क्वचिदपरभागे भृतकच- स्तथैकस्मिन् भागे भसितमपरचापघुसृणः । फणीन्द्रं कस्मिंश्चिन्मणिगणधरोऽन्यच भगवान् गिरीश: श्रेयो नः प्रदिशतु शिवामिश्रितवपुः ॥ २ ॥ दिक्कलंकषकीर्तिफेनविशदप्रोद्दामविद्याजल. भ्राम्यद्वाड्मयतुङ्गभङ्गविलसत्तीर्थप्रभेदास्पदम् । धादिवातकथाप्रसङ्गविसरत्तकाश्मसारोज्ज्वल वन्दे सर्वमुनीन्द्रसेव्यमनिशं श्रीबोधपृथ्वीधरम् ॥ ३ ॥ वादिवारणसन्दोहप्रभज्जनविशारदम् । श्रीमदानन्दशैलाङ्कपञ्चास्यं सततं भजे ॥ ४ ॥ विमलमदजलीघद्योतमानोरुगण्ड- स्थलनिकटनिकुञ्जभ्राजमानालिमाल: । जयति पृथुलकण्ठाबद्धमालेन्द्रनीला- वलिरिव सुरसिद्धाराधिता विघ्नराजः ॥ ५ ॥ आधारपङ्केरुहमध्यसंस्था मृणालसूत्राकृतिरप्रमेया । शीर्षादिभेदस्थितसर्ववर्णा जिहागणे नृत्यतु वागजस्रम् ॥ ६ ॥ नानाविधनिबन्धाङ्कप्रसूनरसमादरात् । निबन्धमधु संगृह्य क्रियते तत्त्वदीपनम् ॥ ७ ॥ पञ्चपादिकां व्याचिख्यासुर्यन्यकरणयोग्यतार्थ परां देवता(२) प्रार्थयते आद्यश्लोकेन । यमेवेष वृणुते तेन लभ्य इतीश्वराधीनत्वं विद्याया लक्ष्यते (१) विलसत्-पा. संस्कृतपाठशालीयपुः । (२) परदेवतां-पा. सं• पुः।

·४ भूमिका । विदुषश्च ग्रन्थकरणाधिकारात् परदेवमाप्रार्थनमुचितम् । अषाधरयोजना। सते नम इति सम्बन्ध:(१) ॥ समाग्निवाक्यम् । ज्ञाने सत्यपि प्रमातृत्वादिकं दृष्टमित्याशङ्का तात्पर्यमाह । अद्विती- येति । सकलशास्त्र व्यवस्थासिद्धार्थ सोपाधिकं निरुपाधिकं च रूपमनूदित. मिति द्रष्टव्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याखण्डानुभूतिपूज्यपादशिष्येणा- खण्डानन्दमुनिना विरचिते विवरणतत्त्वदीपने समन्वयसूच(२) समाप्तम् । समान नवमवर्णकम् ॥ भावप्रकाशिका यत्सत्त्वचेतन्यसुखानुलिप्नं विश्वं हितं सत् स्फुरतीव भाति । स मां निरस्ताखिलभेद आत्मा पायादबोधाद्विपदो नृसिंहः ॥ १ ॥ श्रीमद्गरूपदद्वन्द्वमवतात्मप्रसिद्धये । हृदये सदयं भूयानिगूढात्माजनं परम् ॥ २ ॥ श्रीमद्गुरुकृपालेशाद्वैतब्रह्मगोचरे । क्वचित् क्वचिद्विवरणे गूढो भावः प्रकाश्यते ॥ ३ ॥ निर्विशेषब्रह्मप्रतिपादकग्रन्यकरगाव तत्पतिपत्तिं विनायोगात् तस्या- श्च यमेवैशं (ष) वृणुते तेन लभ्य इत्यादि शाआ (स्त्रा)त् परमात्म- प्रसादाधीनत्वातीतेर्विषयप्रयोजने दर्शयन् परमात्मानं नमस्करोति । पालन इति ॥ नवमवर्णके। प्रस्तोष्यमाणवर्मकस्यानन्तरवर्णकादपुनरुतमर्थमाह । लोके पदा- नामित्यादिना । अच च ग्रन्थकारस्याशयाऽतिस्पष्ट इति न किञ्चिल्लिख्यते ॥ (१) सम्बन्ध-इति नास्ति सं• पुः । (२) चतुर्थसूत्रम्-पा• सं• पुः ।

·भूमिका । अहं कियान क्वाक्षमनःश्रुतीनां विहारदूरं परमात्मतत्त्वम् । अहो गुरुणां चरणारविन्दप्रसादमाजां सुलभं समस्तम् ॥ कृतिरियमनवद्या नेव वासीन्न जाने मम हृदयनिविष्टो यस्तमादूरचारी । हितमहितमथान्यत्कारयन्मां य ास्ते नरमृगधपुरीशो दृगभिरेनां पुनातु ॥ यदि च विकृतिरचाल्पीयसी भूयसी वा कियदपि मम नेनः संस्तवा वा गुणेन । अपि तु भवत एता किं ग्रहग्रस्तलाके नरमृगवपुषस्ते यच वेदाः प्रमाणम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीजगन्नाथाश्रमपूज्यपादशिष्यत्री- मन्नृसिंहाश्रममुनिविरचितायां पञ्चपादिकाविवरणभावमकाशिकायां समन्व- यसूचविचारः समानः । समाता विवरणटिप्पणी ॥ वाराणसीस्थराजकीयसं- विन्ध्येश्वरीप्रसादशर्मा स्कृतपाठशालायाम् द्विवेदोपाख्यः ।

·No text on this page.

·अथ शुद्धिपत्रम् । एष्ठे पडो अशुद्ध १६ ९० दर्शनाचाप्य दर्शनात् नाप्य १७ १६ ऽविदयासम्भवति ऽविटया सम्भवति १८ २२ प्रमाणमेवहि प्रमाणमेव हि २० १३ कथा- कथा २० १५ वाद इति । वाद इति २१ है रजतमाय रजतमयं २१ १४ ज्ञानेपिसंसर्ग ज्ञानेपि संसर्ग २६ १६ स्मरामा स्मरामी ७ दोषो पहिते दोषोपहिते २७ १६ दायमानेषु दीयमानेषु ६ ख्यात्यन्तरा ख्यात्यन्तर ८ कथम् । कथम् २८ ९२ हितापि वहितापि २६ २८ संयोगादिदं मात्र सयोगादिदमात्र ३० १५ ज्ञानोत्तरी নানান। ५ पारेक्ष्य पारोक्ष्य कल्पनीयं कल्पनीयम् ३९ १७ मायास्वाप्रय माया स्वाप्रय ३१२८ अनयो || अनयो ३२ ७ मायायां मायायाम ३३ १७ दन्यदाप्रवृत्ति वन्यदा प्रवृत्ति ३४ १७ परत्रपरा परत्र परा ३४२९ परत्रपरा परत्र परा ३४ २३ चैत्यन्य चैतन्य ३४ २६ परत्रपरा परत्र पर ८ विशिष विशेष ४० ४ बाधापेक्षा बाधापेक्षया ४० १६ दृष्टुर्दोषः द्रष्टुर्दोषः ४१ १३ प्रदापादा प्रदीपादी ४२ २४ प्रसिद्ध प्रसिद्धि ४३ २२ विरोधात् विरोधात ४५ ६ प्रतिविम्ब* নিষি ४६ २६ मीमांसक मीमांसकं ४८ १६ भासिस्व ५८ २० किं किं- ४८ २९ पि शब्टी पिशब्दा एण्ठे पडी अशुद्रम शुद्रम् ४८ २४ भास एवावभास भास एवा सवा ५० १० विम्बपुरत्व बिम्बपुरस्त्व ५.१ १८ त्यात्मनात्म त्यात्मानात्म ५३ १६ तन्त्रता न स्यात् तन्त्रता स्यात ५३ २१ चारादित्या चारादादित्या ५४ ६ ष्टापूर्व ष्टा पूर्व પૂ૫ ट्रष्ट्र ५८ २४ मतीतर मतोततर ५८ २५ त व নীয় ५६ ६ मयः पिगड मयापियर मुखस्याऽथात्र सुखस्याप्यात्र ६० हेडिंग प्रतिविम्ब অনিন্সিল ६० २५ श्राडो देना प्राडो दाना ६१ १८ निन्द निद ६१ २४ अनिन्द प्रनिद ६४ २१ प्रात प्रति ६५ हेडिंग प्रतिविम्बत्वा प्रतिबिम्बत्यो ६५ ७ सर्वज्ञाता নরনা ६६ ११ निर्विकल्य निर्विकल्यः ६७ ९७ परिहार परिहारा ६ चैतन्यमपि चैतन्य चैतन्य ७२ ११६ परिचिचे परिच्छिन्ने ७२ २२ प्रदीपप्रभा प्रदीपप्रभ ७४ ५ मपहयत मण्हूयत ७४ १४ प्राकारमेक त्र्याकारमेक ७४ २२ न स्यात् । ७५ १४ रितिरे নি ३ प्रभाववत प्रभावत ७ संसारास्था संसारावस्था- ७७ १८ त्मप्रय त्माप्रय ७७ १६ संविदत्तर संविदन्तर ७८ १३ मित्युनु मित्यनु ७८ २२ सत्कर्तुः सत्कर्तुः ७८ २२ कत्त्वे कर्तृत्व ८० १.७ कारणनि कारणानि न स्यात् . भासि स्व * एवमपि विम्बस्थाने 'बिम्ब रति बोध्यम् ।

·शुद्धिपत्रम् । एण्ठे पडो अशुद्धम् पष्ठे पती अशुद्धम ८० १७ विष्यत्र ८१ १७ शक्ती ८२९२ सहकारि सव्य ८३ १४ नाप ८२ २३ त्यान्ते । ८३ २६ महदेतात्स ४ गमात्म ८४ १५ तत्वेनेयं ८६ १० निरवयस्य ८७हेडिंग ज्ञानान ७ कइया है भावात्। १४५ ८७ ८७ २५ विद्यावि २ संपति ८९ १६ क्षणा १० १३ विपि १० २० द्विविवेको ११ १६ शरारा २४ ५ मार्चपत्त्या १४ ११ नैकान्ति १५ २१ कर्नुभो २५ २६ विविरोधा ६२१ पेक्ष इत्याह १०४ १. कारिया २०४ पारोक्ष्य १०८ १६ विशिष्टानन्य १९० २४ कत: २ दान्य ११२ १८ ज्ञानकर्म ११२ २६ गम्यत शुखम নির शको सहकारिसध्य नापि त्पदान्ते महदेतत्सि. गमान्म तत्वे नेये निरवयवस्य ज्ञाननि कावाया भावात् विटयाव संप्रति नाणा ध्वपि द्विवेको शरीरा ना पत्त्या उनैकान्ति. कभी विरोधा पेक्षेत्याह कारण परोक्ष्य নিখিছান্ত कृतः। दीन्य ज्ञानकर्म- गम्यते ष्ठेयं तीतिकर्तव्यः विधिः सिद्धान्ती देयता विधि इति प्रत्यक्षादीना परोक्ष विधे काय्यस्य दृष्ट कल्पने साधनत्वात् नकारः १२५ २४ पादप पादाय १२७ २३ किचो विवो १२८ १६ नुपपत्तेः। नुपपत्तेः १२६ ८ प्रताय प्रतीय ६ विवक्षादर्शिता विवक्षा दर्शिता १३२ २५ लाके लोके २ च्चाभय च्चाभयं १३४ २ सन्यममस्य १३५ २३ ऽभिधायते ऽभिधीयते १३६ २२ विधाय विधाय १३६ २३ घातानिधि छाताढिष्टि १३८ १९ प्रयणा प्रवणा १४० १६ पाठे पीठे १४१ २० देतदाह देसदाह १४९ २३ प्रयोजायत प्रयोजयित १४२ २५ संस्कार्याह संस्कार्यहि १४४ १ मुपाठायते मुयादीयते १४४ १० प्रतिपादिक प्रतिपादक ३ धापन ऽध्यापन १ पायत्वपी फायत्वपी ९४५ ९९ संपत्ति संपत्ति करियाः १४६ ११ दधिकार दधिकारि १४६ २० निवर्तयितु निर्वर्तयितुं १५६२६ घयापाय ध्यापर्याय १४७ ४ सत्युपप सस्युप ५ किंतूग किंतूपग- स्यैव १४६ १ वोपनीयी वोपनी १५२ ४ फलभारू फलभोक्त १५१ २४ समा सामर्थ्या १५२ १५ नुखपत्त नुपपत्ते १५२ १८ ऽप्यस्ती- ऽप्यभ्यस्ती १५२ १६ दर्शनाभ्यस दर्शनाच १५३ ७ भावात् दध भावादव- १५३ ८ फलपेक्ष फलापेक्ष १५३ १६ विधि विधि १५४ १५४ २७. कार्याप कायोप १५५ १४ जिज्ञासाया: जिज्ञासया १५५ २४ न्यायस्वेन ऽन्यार्थत्वन ८ पक्षेति पेक्षति " परिशेषपरिशेषात् परिशेषात् १५६ १२ नोत्तरेत्तर নানান 6 .डयं ११६ २६ तीति कर्तव्य ६ विधः ७ सिद्धान्ता १९७ २१ देयताविधि ११८ १३ रसि । ११८२८ प्रत्यक्षादाना " पराक्षा ११९ १५ विधेः। ११६ २२ काग्रस्त ११६ २५ व्दष्ट १२० १४ कल्य्यने १२२ ८ साधनस्वात्। વરસ ४ न कारः ·एष्ठे पट्टी अशुद्धम् पृष्ठे पती अशुद्धम् क्रमकारि न्यसेत्याद शुद्धिपचम् । शुजम् शुद्धम १५६ १४ प्रामाणा प्रमाणा १८७ १८ वटकैः वैदिक १५७ १४ संस्कार संस्कारा १८६४ कल्पक स्पर्क १५७ १६ चत्वारिश चत्वारिंश ૧૬૧ १ साद सादि १५८ १६ मरणता करपाता १६३ १५ चैतेन्य चैतन्य " नेति कर्त नेतिकर्त १९४२२ क्रमकरि १५८ २३ मात्रत्वा मात्रा- १६५ २२ प्रदापा प्रदीपा १५८ २४ रुदेशात्वा कटेश्यत्वा १६६ २७ अपक्षन्त अपेक्षन्त १५६ २४ तदुक्तार्थ तदुक्तार्था ७ गात् मान गात्मान १६० १७ न्यान्य: २०० २५ घटाकामिति घटाकामिति । ૧૧ ४ प्रगावता प्रवगाता २०२ ६ नैवताव नैताव १६२ ६ न्यसेत्याद २०२ २८ यते येते १६२ १० विहित्वा विहितत्वा २०३ २४ कर्तृत्वभावे कर्नत्वाभावे १६२ १४ कल्मषस्या कल्मषस्य २०४ १७ प्राक्तनः प्राक्तनः १६४ १० विधानत् विधानात् २०५ ४ धिकारण धिकरणा १६४ १४ नान्यदेव नान्यदेव २०७ ८ व्याघ्री व्याघोs १६४ १७ धमें धर्मः २०८ १४ प्रशान्त प्रक्रान्त १६४ १८ तद्भर्मणां तरद्रमाणां २०६ २३ सर्वज्ञाता सर्वज्ञात १६६ १८ ऽनुपि निरूपि २१० ६ परिभाव परिभाव १६७ १९ वृत्तव्यां वृत्तां २१२ २० श्राहास्स्वि पाहास्थि १६८ १६ सस्त्वि सत्स्वि २१४ ७ वाना मपि वानामपि १७० २४ इत्यतः इति । श्रतः २१५ १० कार्यत्वात्सि कार्यत्वासि १७१ २ च्चातुर्मस्या चातुर्मास्या २१५ १६ एखाद्या एव या ताव तव २१६ २६ स्वत्वं द्धस्वत्वं २७१ २७ तस्य तस्या २१७ १३ द्वि शिष्ट द्विशिष्ट ३ प्रधान्येन प्राधान्येन २१६ ७ दात्र द्वि दानाद्वि १७५ १६ केनारम्भः । क्रियते केनारम्भः क्रियते २१६ २४ रित्यतर्थ रित्यर्थ ७ जिज्ञासा निज्ञासा २२० २३ प्रति प्रति ९ व्यर्यास्वति व्यमस्त्विति २२० २८ मुद्रयो परि मुद्रयोपरि १७७ २५ वस्तुकर्म वस्तु कर्म २२० २६ मुद्रयो परि मुद्रयोपरि १७६ ३ न्याया विष न्यायविष स्पटिक स्फटिक ४ सम्भावाना सम्भावना २२१ १४ सामाऱ्या सामर्या ५८१ १० विसरोधिषु विरोधिषु २२९ २३ कर्त्तव्यता ब्रह्मा कर्तव्यताब्रह्मा १८५ १५ प्रयोगान्तरेष्व प्रयोगान्तरेष्य २२२२२ तथा- तथा १८२ १७ ममुखेन नमुखेन २२२ २६ नेका- नक- १८४ ८ समाऱ्या सामर्थ्या २२३ २६ सहिष्णु धर्म सहिष्णुधर्म १८४ २१ तत्रोपय तत्रोपप २२४ १९ ताह तर्हि १८५ १६ ऽनुगम्यते । ऽनुगम्यते " पैरुषे पौरुषे १८५ २३ वार्थनु वार्थानु २२६ १६ किमिति त ५ निर्णात লিখনি २२७ ३ लभ्योप लभ्योप- " जिज्ञास्य जिज्ञास्य. २२८ ११ सर्व सर्व- २२ रूपानर्ण रूपनिर्ण वेदस्य २५ प्राणि प्रामाणि २६१ ३१ कत्वानिश्च कत्वनिश्च २६ जिज्ञासा जिज्ञासा २७४ ५ प्रामाणा प्रमाणा ४ समाधत्त समाधत्ते २३४ १७ कशीति कशीति इति किमिति त.

·४ . पृष्ठे पती अशुद्धम् २३४ २६ किचित्क्रल्य २३५ २४ पकम २३६ ११ विषविषय २४० ४ नावहति २४० ५ सर्वप्रामा २४० १९ प्रामाणा २४० २१ चैत्यन्य २४१ ६ व्युत्पित्तुः २४२ १६ नन्वेवमपि । २४२ २२ व्याव २४३ १० अपिचा २४३ २४ नवत २४४ २६ श्चेतरा २४५३० प्रयम २४६२० मानेष्ठ २४६ २५ विलाया २४७ ८ स्वार्थ २४७ २९ नैयौगिक २४६ ११ त्सजीती २४६ १६ । तदपि २५० है प्रति पाद २५१ २६ लोकि २५३ १४ गतविमु २५३ १६ तम ३५४ २५४ १० त्युपसना २५४ १२ परिणाम २५५ १४ पुन रा २५५ २३ मुक्त्युपायेग २५६ १६ मुच्यते। २५६ १६ श्यनृषि २५७ २१ प्रहा २५८ ११ इति । शुद्धिपत्रम् । शुद्धम | पृष्ठे पनी अशुद्धम २५८ २२ मित्यत किचित्कल्प २५ १३ तत्रावस्या पक्रम २५६ १८ स्थान्यत्म विषय २५६ २५ ऽशाशि नावहन्तिा २६० ५ पृथक्रि- सर्वप्रमा २६० २२ श्चेतित्यु प्रमाणा २६० २४ पतिपाद च्चैतन्य २६० २५ वस्तु प्रति व्युत्पत्तुः २६२२३ न च स नन्धेवमपि २६२ २७ नुपायि व्यावृत्तं २६२ ३० ऽवचित्र अपिच २६३ २९ नन्तरर्भू नवगत २६४ २ प्राकाशा प्रचेतरेतरा २६४३० भन्नाभिचे अष्टम २६६ २४ बाणा सानेष्ट २६६ २६ स्ताद्भाव वेलायां २६७ २७ रेवत्य स्वार्थ- २६८ २० माऽऽमा मेयोगिक प्रतीकालम्ब समाती २६६ रस्य रायस्य सदपि २६६ १६ गायत्री शा प्रतिपाद २६६२५ फल प्राप्तिः इलाकि २७० १ संकल्यै गतम् विमु २७० १० चेदुत् क्रा रीतम ५ इत्यादि प ननु २७६ २४ दर्थतिति त्युपासना २७७ ३ साय परिमाया २७७ १८ तस्माद- पुनरा २७७ २२ द्वितीयो मुक्तयुपयोगः २७८ २१ सामञ्जस मुच्यते २७८ २८ शोधतं श्यवृषि २८० ३ सम्बधा प्रही ३ सम्ब इति शुद्धम मित्यत: तत्रावस्था स्यान्यात्म शांशि पृथक्रि श्चेत्यु प्रतिपाद वस्तुप्रति न च सा नुयायि ऽवच्छिन्न मन्तरभू प्रकाशो भिन्नाभिने ब्रह्मणो स्तभाव रेवेत्ये द्रमा प्रतीकालम्ब- ऽरण्यस्य गायत्रीशा फल प्राप्तिः सकल्यै चेदुत्का इत्यादिप दर्थति सामर्थ्य तस्माद द्वितीया समास शोधित सम्बन्ध " है नुन ·वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्त्रम् । पृष्ठे पता ४५। १ ... १२। १३ ४३।३ ... ४२।८ . २१ । १० . २१ । १८ ... . २१ । ३ . २०।२९ १० । २६ ४० ।३ ... २२।३ अज्ञानं चित्स्वरूपमात्रसम्बन्धि तत्र जीवब्रह्मव्यवहारभेदं प्रवर्तर्यात अज्ञानपदार्थविषये भेदाभेदवादिमतखण्डनम् अज्ञानपदार्थस्य ज्ञानाभावमिथ्याज्ञानवासनानात्मकत्वोक्तिः अज्ञानपदार्थस्य भावभूतत्वे प्रत्यक्षमनुमानमापत्तिश्च प्रमाणम् अज्ञानपदार्थस्य भावभूतत्वे युक्तिः अज्ञानस्य ज्ञानाश्रयत्वापपादनम् अज्ञाने प्रमाणदानम् अध्यस्तरजतज्ञानस्यापरोक्षत्वोपपत्तिः अध्यस्तरजतमुत्तरज्ञानबाध्यम् अध्यस्तरजतस्य स्मर्यमाणसदृशत्वम् अध्यासभाष्यजिज्ञासासूत्रप्रसङ्गनिरूपणम् अध्यासभाष्यावान्तरार्थविभागः अध्यासलक्षणवाक्यशेषपूरणादि अध्यासलक्षणवाक्यस्थपटकत्य प्रदर्शनम् अध्यासलक्षणवाक्यस्थपटकत्यविवरणम् अध्यासलक्षणवाक्यस्यार्थान्तरप्रदर्शनम् अध्यासलक्षणसंभावनापरभाष्याक्षेपः अध्यासलक्षणातिरेकेणाध्याससंभावनादर्शनाचित्यम् अध्यासलक्षणे तिव्याप्तिशङ्का अध्यासलक्षणे ऽतिव्याप्तिशङ्कापरिहारः अध्यासलक्षणे ऽव्याप्तिशङ्कानिरासा अध्यासवादे शून्यतावाद्विशेषप्रदर्शनम् अध्यासविषयकविविधाक्षेपः अध्यासविषये ऽख्यातिवादखण्डनम् अध्यासविषये ऽख्यातिवादोपन्यासः अध्यासविषये नानोदाहरणदानतात्पर्यम् अध्याससम्बन्धिविशेषविषयविचारः अध्यासादिक्रमनियमविवक्षोक्तिः अध्यासो धर्मायामिव धर्मिणामपि अनात्मवस्तुष्यज्ञानकतावरणाभावोक्तिः अनुभवः प्रमाणफलं न तु हानादि अन्तःकरणविषयकविचार: अभिव्यतयादिविचारः १८।२१ १६ । ५ ३५ । २४ ... ३४।४ ६।१० २३ । ७,२६ । ५ . २२ । ११ ४० । २४ ४।२२ १३।६ १३ । १६ ... ५० । १२ ... ५८।१७, १४ । २ ७१ । १० ·:: ४४।४ ... ४५। ७ ४५। २० ::: ... . ५५ । १० ५२।१ :: ५४।३ ... ७६।६ ... २ वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्रम् । पृष्ठे पड़ी अर्थक्रियाकारित्वं वस्तूनां न सत्त्वं किन्तु स्वाभाविकम् ८०। १६ अवियानिमित्तक एव भेदाध्यासः अविद्याश्रयविचारः अविद्याप्रयोऽन्तःकरणमितिमतखण्डनम् अहङ्कारकार्यस्वरूपविचारः ६१।६ अहङ्कारतदुपादाननिमित्तस्वरूप प्रमाणकार्यसुषुप्त्यनवभासप्रदर्शनम् अहङ्कारस्य व्यतिरिक्तात्मविषयकस्वविचारः ४७। १० अहड्वाराध्यासो निरुपाधिक: अहङ्कारानुभवतत्स्मृत्युपपादनम् अहङ्कारो नेदमंशः अहमितिप्रत्ययोऽध्यासः १८।१ प्राकाशस्य प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वमतानि C६ । १७ मात्मन एव स्वयंप्रकाशत्वं न सुखादेः १६१ प्रात्मनः स्थायित्वस्थापनम् प्रात्मनः स्वयंज्योतिष्ठाप्रतिष्ठापनम् ४१ । १,५३।६ पात्मनः स्वयंप्रकाशतया उपरोक्षत्वम् ८५ । २९ प्रात्मनि प्रत्यभिज्ञोपपादनम् श्रात्मनि मीमांसकाभ्यनुज्ञोपदर्शनम् ६१ । १८ आत्मनि शरीरादेः सादृश्याभावे ऽपि यथा ऽध्यासस्तथा कल्पनीयम् १० । १२ अात्मनि स्वयंप्रकाशे ऽपि मननादिसहकारेणैव महावाक्यस्याऽपरोक्ष्यप्रयोजकत्वम् १०३ । ७ प्रात्मनो ज्ञानविषयत्वोपपादनम् ७६ । १५ प्रात्मन्याज्ञानकतमावरणम् १५ । ७ आत्मन्याध्यासस्य नैसर्गिकत्वोक्तियुक्तिः श्रात्मन्याध्यासासंभवशङ्कासमाधयः श्रात्मन्यानात्माध्यासस्य कारणजन्यत्वेनाध्यासस्वोपदर्शनम् ४।१४ आत्माध्यासविषयकदृष्टान्तकृत्योपपादनम् प्रात्मा प्रत्यक्ष प्रतीतिसिद्धः ४६ । १ আলা নুষিমন্তরাষমাষ: प्रात्माऽहङ्कारयोर्व्यतिरिक्तत्वसाधनम् ૫૨ ૧૦ बाहेतिपरोक्तिवचनप्रयोजनम् इद रजतमितिज्ञानस्यात्मख्यातित्वनिराकरणम् दं रजतमितिज्ञानस्यान्यथाख्यातित्वनिराकरणम् रदं रजतमितिज्ञाने निर्वचनीयख्यातेरेव निर्दुष्टत्वम् ३०।४ इद रजमितिज्ञाने द्वात्मकत्वनिराकरणम् ३१।४ उपासनविधिशेषतया न ब्रह्मणि वेठान्तसमन्वयः किन्तु स्वतः एकदेश्युक्तशास्त्रारम्भप्रकारं पूर्वपक्षी निराकरोति ११३ । १ कर्तकरणसंबन्धशोधनम् ८८।१२ कामादयोऽन्तःकरणास्य धर्मा नात्मनः १०।१७ ४०।१५ ५० । ५ :: २४५। २० : :

·वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्रम् । पृष्ठे पडो ७८ । ५ ८३।१४ ८२।१५ ६६।९ ७१ । २० ६७।१० १७५ । १६ २७०।१० . ... २६४ । . ... १०५ । १०,२८३ । २३ . . ६७। ५ . ८।१८ . ६५।२३ १७४ । १४ क्षणिकत्वानुमानप्रत्यनुमानम् क्षणिकनित्ययोः सहकारिसंनिधानक्रमस्या विशेषादविशिष्टं कारणत्वम् क्षणिकवस्तुकारणतावादिमते ऽन्वययतिरेकग्रहासंभवप्रदर्शनम् चैतन्यस्य कर्तृत्वाट्यहिङ्कारोपाधिका चैतन्यस्य प्रमातृत्वकर्तृत्वादिविचारः चैतन्यस्य विषयप्रकाशकत्वविचारः जगज्जन्मादिहेतुत्वेन प्राप्तस्य ब्रह्मणि सप्रपञ्चत्वस्य निषेधवाक्ये/धः जिज्ञासासूत्रवाक्यार्थकथनम् जिज्ञासासूत्रे अतःशब्दार्थविचारस जिज्ञासामूत्रे अथशब्दार्थविचारः जिज्ञासासूत्रे जिज्ञासाशब्दार्थविचार: जीवतत्त्वनिरूपणम् जीवन्मुक्तिविषयकविचारः जीवब्रह्मविभागोऽविटयातन्त्रः जीवब्रह्मविभागोपपादनम् नीवस्य ब्रह्मप्रतिबिम्बत्वोपपादनम् नीवस्य सप्रपञ्चत्वाभासे ऽपि निष्पपञ्चत्वम् जीवस्यावच्छेदवाद दोषोपदर्शनम् ज्ञानपदार्थविचारः ज्ञानेच्छोपपत्तिः ... टीकारम्भावतारणम् लमसो भावत्वसाधनमभावत्वनिरसनञ्च तर्कतापि तत्त्वज्ञानादेव मोक्षः दर्पणमुखप्रतिबिम्बादिदृष्टान्तविधारः दोपविवेक द्रष्टरि दृश्यावभासस्याविद्याध्यासत्वे शास्त्रीयविषयप्रयोजनसिद्धिः नर्थविचारः निरधिष्ठानाध्यासयुक्तिनिरासः निर्विशेषवस्तुज्ञानस्य कर्मविधिष्वनावश्यकत्वम् पदार्थानां फलानुपधानकाले ऽपि सत्त्वम् पूर्वमीमांसाशास्त्रनिरूपणीयार्थसङ्ग्रहः (प्रसङ्गतः) प्रकाशमानस्यापि चैतन्यस्यावियाविषयत्वविचार: মাসয়া प्रत्यभिनयात्मा विषयतया सिध्यति न त्वायतया प्रत्यभिजया चैतन्यैक्योपदर्शनम् प्रत्यभिज्ञालक्षणम् प्रपञ्चबाधा रजतादिबाविलक्षणः प्रमाणानामविटावद्विषयत्वम् १७४ । ७ ... ८।१६ ... . . . CE I२५ १८।१४ 201२३ . . . I ७७।२४ ११०।१० ४६।१४ ६४।२९ ७३.१७ ७५।२२ ६।१४ ·४ वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्रम् । पृष्ठे पङ्की १०१ ।२४ . ३७ । २२ ३३ । १४ ३९।१४ c૫ ? ૧૫ ७३।१२, । ८४ । ११ . १८१ । २ ८६ । ७६ ५।२४ ३. २०४। २६२।१३ प्रमातृत्वादिव्यवस्था प्रामाण्याऽप्रामाण्ययोस्स्वतस्त्वपरतस्त्वविषयकविचार ... बन्धस्याऽविख्यात्मकत्वादध्यासः सूत्रव्याख्यानतः माइ निरूपणीय एव बाधलक्षणम् बाधस्य सावधिकत्वसाधनम् बाधस्याऽप्रसिद्धिशङ्का बाध्यमानस्य रजतस्य कालान्तरगतत्वनिरासः बाध्यमानस्य रजतस्य देशान्तरगतत्वनिरास: बाह्यानेकोपाधिनिमित्तश्चैतन्ये शारीरत्वक्षेत्रज्ञत्वादिव्यपदेशः बौद्धस्वमतसंकरपरिहारः ब्रह्मजिज्ञासापदे समासविचार: ब्रह्मजिज्ञासायां विषयप्रयोजनसंबन्धाक्षणः ब्रह्मजिज्ञासायां विषयप्रयोजनसंबन्धाक्षेपपरिहारः ब्रह्मज्ञानस्य बाध्यत्वाबाध्यत्वविषयकविवेकः ब्रह्मज्ञानाविलासानाटयऽज्ञाननिवृत्तिर्ब्रह्मानन्दावाप्तिश्च ब्रह्मज्ञाने विधिविषयतानिराकरणम् ब्रह्मणो लक्षणापलक्षणे ब्रह्मणि वेदान्ताः पर्यवसायिनो न त्वभिधायिनः ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयप्रतिपादनम् ब्रह्मणो वेदोपादानतया सर्वज्ञत्वम् ब्रह्मतो जीवस्य भेदाभेदनिराकरणम् ब्रह्मात्मताज्ञानस्य कर्तृत्वादिनिषेधत्वमर्थसिद्धम् ब्रह्ममीमांसाशास्त्रस्य पूर्वमीमांसातो विशेषकर्तव्यता ब्रह्मविचारस्य मोक्षोपयिकत्वान्मुमुक्षोस्तत्र प्रवृत्ति. ब्रह्मविचारे किमानन्तर्यमयशब्दावगम्यम् ब्रह्मविचारे साधनचतुष्टयानन्तर्यमथशब्दावगम्यम् ब्रह्म वेदैकसमधिगम्यम् मङ्गलाचरणम् मङ्गलाचरण विषयविचारः मन नदिध्यासनयोः प्रवणाङ्गतापपादनम् मायाविटायोरकत्वप्रतिपादनम् मायाविटायोरेकत्वे ग्रन्थान्तरसंवाददानम् मुक्तिविषयकभेदाभेदवाटापवाटः सोकव्यवहारस्याविचारपूर्वकत्वम् वर्णकम् -१ वर्णकम् -२ वर्णकम् -३ वर्शकम् -४ . २२४ । १,२३१ । १ २५६ । २९ . . १६।१७ १०७ । १३४ । ५ ... . ૧૮૭ ૧૫ ... २३१ । १६ ७।१४ १०४ । ६ ३२ । १० २८५ । १२ १० । १० १०६ ...

·वर्णक्रमानुसारिमचीपत्रम् । पृष्ठे पड्डी २२३ - . २१२ ३४५ . १०७।६ ८।१० . ... २२४ । १४ २२६। . २८० । २० । २५ । २८६।२२ १११ । १२९ । २१ वर्णकम् -५ धर्णकम् -६ वर्णकम् वर्णकम् - वर्णकम् - विधिविषयविचार: विरोधपदार्थनिरूपणम् वेदानां पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वविचारः ... वेदानां प्रामाण्याप्रामाण्यविचारः वेदानामर्थबोधकत्वोपपादनम् वेदान्तानां निर्विशेषवस्तुपर्यवसायित्वम् शरीरादयोऽध्यस्ताः पदार्थाः शरीरादेरहंप्रत्ययवस्वेऽपि युष्मदर्थत्वयुक्तिः शाब्दबोधोपयोगिशब्दार्थसम्बन्धनिरूपणम् शास्त्रतात्पर्याोपसंहारः शास्त्रारम्भविषयकः पूर्वपक्षः शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तनयः शुद्धचितोऽधिष्ठानत्वोपणादनम् शुक्तिरजतस्य मिथ्यात्वं बासिद्धम् प्रवणमननादिविधिविचार: श्रुतार्थे मननादेरसंभावनाविपरीतभावनानिवृत्तये उपयोगः सगुणब्रह्मोपासनानामुपासनान्तराणाञ्च चित्तशुद्रार्थत्वम् स प्रपञ्चश्रुतिनिषेधश्रुत्योर्मध्ये निषेधश्रुतेः प्राबल्यम् संवेदनादेः प्रमाणत्वं न स्वाभिमतम् सहकारिविशेषसविधानसापेक्षकारणात्कार्यविशेषजन्म सांसारिकसर्ववस्तुनोऽविट्यात्मकत्वम्, तस्याश्च ज्ञाननिय॑त्वम् सिद्धान्त्येकदेशिमतदूषणाय शास्त्रारम्भविषये पूर्वपक्षः सौषुप्तसुखपरामर्शविषयविवेचनम् ... सौषुप्ताज्ञानसुखानुभवायपादनम् स्थायिनोऽर्थक्रियाकारिताविचारः स्फटिकजवाकुसुमप्रतिबिम्बविचारः स्मरणाभिमानखण्डनम् स्वामार्थान्तीनशङ्कासमाधी स्वोक्ताध्यासलक्षणे संवादिवानान्तरमतप्रदर्शनम् ६८।१२ ... ४ । ५ १०१ । २ ८८।२ ૫૧ ૧૫ :: ८१ । १ ८७।४ १११।८ :: ७८ । १२ . ६०।६ ... २४ । १२ CG

·No text on this page.

·पञ्चपादिकाविवरणम् । 800 पालने विमलसत्त्ववृत्तये जन्मकर्मणि रजोजुषे लये । तामसाय जगतः पराकृतद्वैतजालवपुषे नमः सते ॥ १ ॥ यस्याः प्रसादमवलम्ब्य जगद्गुरूणामप्यस्खलबहुगुणाः प्रसरन्ति वाचः । सा वेदशास्त्रपरिनिर्मितवन्धदेहा भूयात्समग्रवरदैव सरस्वती नः ॥ २ ॥ विघ्नाभितापमभिहत्य मदीयकृत्यबीजं प्रवृद्धमदनुग्रहवर्षपातेः । सम्प्रार्थितः सिततरोपि गणेशमेघः सिञ्चनऽभीष्टफलमश्रयत्वामोधम् ॥३॥ श्यामाऽपि श्रुतिकमलावबोधरागः शान्तः सन्नयति तमो विनाशमन्तः । नीरूपं प्रथयति योपि गोसहस्रेस्तं व्यासं नमत जगत्त्य ऽपूर्वभानुम् ॥ ४ ॥ उद्धृत्त्य वेदपयसः कमलामिवाब्धेरालिङ्गिताखिलजगत्प्रभवैकमर्तिम् । विद्यामशेषजगतां सुखदाम ऽदाद्यस्तं शङ्करं विमलभाष्यकृतं नमामि ॥ ५॥ वन्दे तमात्मसम्बद्धस्फुरद्ब्रह्मावबोधतः । अर्थतापि न नाम्नैव यो ऽनन्यानुभवो गुरुः ॥ ६ ॥ प्रकाशात्मा यतिः सम्यक् प्रामविद्याशुशुत्सया । यथाश्रुतं यथाशक्ति व्याख्यास्ये पञ्चपादिकाम् ॥ ७ ॥ विदितसकलवेद्यन्न प्रशंसन्ति लोके ग्रथितमपि महद्भिः किं पुनर्मादृशेन । इति विफलसमे ऽस्मिन् वाग्व्यये ऽहं प्रवृत्तः स्वमतिविमलतायै क्षन्तुमर्हन्ति सन्तः ॥ ८ ॥ प्रारिप्सितग्रन्थस्याविनेन परिसमाप्तिप्रचयगमनाभ्यां शिष्टाचारपरिपा- लनाय चाभिलषितदेवतापूजानमस्कारः कर्त्तव्यः शास्त्रार्थश्च तत्त्वम्पदार्थ- विवेकोपायलभ्यः प्रत्यगब्रह्मणारेकत्वलक्षणः सङ्केपतो दर्शनीयः कृत्स्नस्य भाष्यस्य तच तात्पर्य्यकथनायेति तदुभयं श्रुत्त्याभ्यां सवेपतो दर्शयति अनाद्यानन्दकूटस्थ * ज्ञानानन्तसदात्मने । अभूतद्वतजालाय साक्षिणे ब्रह्मणे * ज्ञानानन्देति ३ पु.।

·२ ग्रन्थारम्भः नम इति । कृत्स्नस्य भाष्यस्य ब्रह्मात्मकत्वे तात्पर्य्यमत्र दर्शितमुत्तरत्र विभ- ज्यतात्पर्य्यदर्शनात् । अव देवतागुरु *विषया फूजानमस्काराद्युपबृंहिता भिक्ति- बेक्तुरुक्तप्रयोजनसम्पादिन्यपि श्रोतृणामपि विद्याङ्गभावं प्रतिपद्यत इति ३ वासनःकायप्रणिधानेगुरूनभिपूजयति नमः श्रुतिशिरःपद्वषण्डमार्तण्डमर्तय इत्यादिभिस्त्रिभिः श्लोकः । यत्कार्यमुद्दिश्य मङ्गलाचरणं सम्पादितं सन्नि- दिशति पदादिवृन्तभारणेति । ननु नेदं भाष्ये व्याख्यानपदवीमुपारोढुमर्हति भाष्यलक्षणाभावात् । सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यः सूत्रानुकारिभिः । स्वप- दानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुरिति हि भाष्यलक्षणं वदन्ति । सचाथातो ब्रह्मजिज्ञासेतिसूत्रे अनुवादपरिहाराय शास्त्रे पुरुषप्रवृत्तिसिद्धये च कर्तव्येतिपदमध्याहर्तव्यम् । तत्र जिज्ञासापदेनान्तीसं विचारमुपलक्ष्या- नुष्ठानयोग्यतया साधनचतुष्टयसम्पन्नस्य ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य इति सूत्रवाक्यस्य श्रोतो ऽर्थः सम्पद्यते । अर्थादधिकारिविशेषणमोक्षसाधनं ब्रह्मज्ञानमिति सिध्यति । सन्निधानाच्च वेदान्तवाक्यविचार इति श्रुत्याभ्यां साधनचतुष्टयसम्पन्नस्य मोक्षसाधनब्रह्मज्ञानाय वेदान्तवाक्यविचारः कर्तव्य इति सूत्रवाक्यस्य तात्पर्येण प्रतिपाद्योऽर्थो ऽवगतः । तदं भाष्यं न सूत्रार्थकलामपि प्रतिषादयत्यतो न व्याख्यानाहमित्येतं शङ्कितं दोषं परि- हरन् भाष्यखण्डस्य सूत्रेणार्थादुपात्तविषयप्रयोजनप्रतिपादने तात्पर्य दर्श- यति युष्मदस्मत्त्प्रत्ययगोचरयोरित्याद्यहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तं भाष्यमस्यानर्थहेतोः प्रहाणायाऽऽत्मकत्वविद्याप्रति- पत्तये सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त इत्यनेन भाष्येण पर्यवस्यच्छास्त्रस्य विषयः ११४ प्रयोजनं चार्थात् प्रथमसूण सूचिते इति प्रतिपादयतीति । तत्र नैसर्गिकोयं लोकव्यवहार इत्यन्तं भाष्यमिति ग्रन्यः शास्त्रविषयं प्रयोजनं च प्रतिपाद- यतीत्युत्तरेण सम्बध्यते । ननु कथं भाष्यद्वयमेव विषयप्रयोजने प्रतिपाद- यति। शास्त्रारम्भनिमित्तविषयप्रयोजनसिद्धिहेतारध्यासस्योपस्थापकत्वादिति ब्रमः । हेतुवचनं हि प्रतिज्ञातार्थमेव साधयति । तथाहि । एतच्छास्त्रमारम्भ- विषयपूजेति ३ पु.। + उपबंहिता नाम वर्द्धिता परिपूर्णा संयुक्तति यावत् । सूत्रानुसारिभिरिति क्वचित् पाठः । ६ अन्तर्नीतमिति पुः त्रयेऽप्यस्ति, तथापि अन्तर्णोतेति तु न्याय्यं स्यात् । - * ·३ जिज्ञासासूचप्रसङ्गनिरूपणम् । णीयं सम्भावितविषयप्रयोजनत्वात्कृष्याद्यारम्भवत् । शास्त्रं च सम्भावित- विषयप्रयोजनम् अविद्यात्मकबन्धप्रत्यनीकत्वात् जाग्रवाधवदिति । तदेवं * शास्त्रस्यारम्भनिमित्तविषयप्रयोजनवत्वप्रत्यनीकस्यः बन्धस्याविद्यात्मकत्वं निर्दिशदाष्यद्वयं विषयप्रयोजने प्रतिपादयतीति । ननु बन्धस्याविद्यात्म- कत्वलक्षणो हेतुरसिद्धः कथमसिद्धमसिद्धेन साध्यत' इत्यत आह । सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्त इत्यनेन भाष्येण पर्यवस्यदिति विषयादिसिद्धिहेतोर- १ १३ ध्यासस्य सिद्धिहेतुभूतानि लक्षणसम्भावनासद्भावप्रमाणानि प्रलिपादयता भाष्येण सह लक्षणादिभिः स्वार्थमध्यासं साधयित्वा विषयप्रयोजने साध- यतीत्यर्थः । अत एव व्यवधानाव्यवधानाभ्यां विषयादेः साधकत्वादेत- दन्तमनेन पर्यवस्यदिति भाष्यस्य विभागेने यादनं कृतम् । ननु तर्हि सर्व- लोकप्रत्यक्ष इत्यनेन पर्यवस्यदिति वक्तव्यम् । सत्यम् । अस्यानर्थहेतेोरिति भाष्यस्य विषयप्रयोजनयोर्वेदान्तवाक्यसम्बन्धकथनद्वारेण विचारशास्त्रसम्ब- न्धप्रतिपादनपरत्वात् । विचारशास्त्रीयविषयप्रयोजनसाधने सव्यवधानत्व- साम्येन पूर्वभाध्येय सहोपादानं कृतम् । नन्वेवमप्यसूत्रसम्बन्धिनी विषय- प्रयोजने किमिति प्रतिपाद्यते इत्यत आह विषयः प्रयोजनं चाात्प्रथ- " सूत्रेण सूचिते इतीति । इतिशब्दो हेतो यस्मात्प्रथमसूणाात्सूचिते तस्मा- त्प्रतिपादयतीति ॥ कः पुनरस्य सूचस्य प्रसङ्ग इति । उच्यते । नित्येनैवाध्ययन- विधिना ऽधीतस्वाध्यायो वेदान्तवाक्येष्वापातदर्शनेनेदमवगच्छति । आत्म- नस्तु कामाय सर्व प्रियमित्युपक्रमात्सर्वताविरक्तस्यात्मप्रेमारात्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातमेतावदरे खल्बमृतत्वमित्त्युपसंहारादमृतत्वसाधनमात्म- दर्शनं द्रष्टव्य इत्यनूद्य तादयन मनननिदिध्यासनाम्यां फलोपकार्यडाभ्यां सह श्रवणं नामाऽङ्गि विधीयत इति । स च तत्र कियद्विशेषणपर्यन्तो ऽधिकारी किम्प्रमाणकश्च को वा सो वेदान्तवाक्यविचारो ऽन्यतः प्राप्ता ऽप्राप्नो वा कथं चात्मज्ञानं मोक्षसाधनं किम्प्रमाणकं च तत्किं वा तदात्म- तत्त्वे किम्प्रमाणकं चेति जिज्ञासते । तं च जिज्ञासु पुरुषार्थकाममुपलभ- १४ • शास्त्रारम्भेसि र पु. ५ । प्रसिफ्टोसे-इति १,२ पुः । इतिशष्टो नास्ति ३ गुः ।

·४ श्रोतव्यमन्तव्यादिविधिविषयकविचारः । मानो भगवान् बादरायणः साधनचतुष्टयसम्पन्नस्य मोक्षसाधनब्रह्मज्ञानाय वेदान्तवाक्यविचारं विदधतो विधेरपेक्षिताधिकारिविषयफलानुबन्धचयमाग- मिकमपि न्यायेन निर्णतुं सूचयामासा ऽथातो ब्रह्मजिज्ञासेति । * श्रुति- सूत्रयोरैकरूप्यावगमात् । मनननिदिध्यासनयोश्च श्रवणाङ्गत्वमुत्तरत्र वक्ष्यामः । ननु श्रोतव्य इति विधिोक्षसाधनब्रह्मात्मज्ञानाय वेदान्त- वाक्यविचारं साधनचतुष्टयसम्पन्नस्य विधातुं न शक्नोति श्रवणादीनां विष- यावगमं प्रत्यन्वयव्यतिरेकसिद्धसाधनत्वात्। नचावघातादिवदुभयार्थता सम्भ- वति । दृष्टादृष्टप्रकारद्वयसाध्यापूर्ववदिहादृष्टसाध्यस्याभावादात्मावगमस्य दृष्टा- पायमाचसाध्यत्वादिति । नैतत्सारम् । आत्मतत्त्वापरोक्ष्यस्य सर्वादृष्टसा- ध्यत्वस्य + वक्ष्यमाणत्वादवघातादिव दुभयार्थतया विधानोपपत्तेः । ननु विधिपरत्वे वेदान्तानां तनिष्ठतया ब्रह्मस्वरूपस्यासिद्धादिदोषप्रसङ्गानास्ति प्रवणादिविधानमिति भाष्यकारैरेव दर्शितम् । सत्यम् । ज्ञानविधिस्तच निरा- कृतो न श्रवणादिविधिस्तचोक्तदोषप्रसङ्गाभावात् । कथम् । दर्शनविधाने हि ब्रह्मा || कर्मतया गुणभूतं प्रसज्यते । ब्रह्मदर्शनमुद्दिश्य विचारविधाने तु स्वप्रधानफलभूतदर्शनविशेषणतया ब्रह्मापि स्वप्रधानं भवति नतु गुणभूत- मिति वेदान्तब्रह्मणि स्वप्रधाने प्रतिपाद्यमाने तदर्शनाय श्रवणादिविधानं पा नैव विरुध्यते । नन्वेवमप्युपक्रमापसंहाराभ्यामेकस्मिन्नात्मप्रतिपादनपरे वाक्ये कथमवान्तरवाक्यः श्रवणादिविधानं कल्य्यत ** इति । अबान्तर- वाक्यभेदेन विविदिषन्तीति यज्ञादीनां ज्ञानसंयोगविधानवदुपरि हि देवेभ्य इत्युपरिधारणविधानवन्मलबद्वाससो व्रतकलापविधानबच्चात ब्रमः । अथवा । तस्माट् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्येत्यादिवाक्यं श्रवणादिविधायकमस्तु तस्य तत्परत्वात् । सूचकारेण च वक्ष्यमाणत्वात् । सर्वथा तावन्मनननिदिध्यास- - मुमुक्षोर्ब्रह्मज्ञानाय विचारकर्त्तव्यताप्रतिपादकत्वेन तयोस्तुल्यत्वादिति भावः ।-भाव- प्रकाशिका । + तत्त्वापरोक्षस्येति २ पु.। + सर्वापेक्षा च तदर्शनादिति मूत्रे । ६ न च नियमापूर्वस्योपयोगाभावः कल्मषनिवृत्तेस्तत्साध्यत्वात् । न च यज्ञादिनेव सा सिद्धति वाच्यम्, जिज्ञासाप्रतिबन्धककल्मषनिवृत्तेस्तत्साध्यत्वे ऽपि ब्रह्मनिर्णयप्रतिबन्धकनिव- तेरेतत्साध्यत्वादिति सन्यासापूर्ववत्तस्यार्थवत्त्वादिति भावः इति भावप्रकाशिका । || ज्ञानस्यति शेष:-भावः । पा विनैव रुध्यत इति पाठे १ पुस्तके सत्यपि नैव विरुध्यत इति युक्तः पाठः, न विरुध्यत इति तु २,३ पुः। •* इत्यावान्सरेति १ पाठः।

·५ १५ अध्यासादिक्रमनियमविवक्षोक्तिः । नाभ्यामङ्गमताभ्यां सह अषणविधानमस्त्येवा ऽतस्तदपेक्षितानुवन्धत्रय- * निर्णयाय + सूत्रमारब्धम् । कर्तव्ये चाधिकारिणा मोक्षसाधन ब्रह्म- ज्ञानाय वेदान्तवाक्यविचारे प्रथमसूत्रेण प्रतिपादिते स च कर्तव्या विचारो जन्मादिसूत्रमारभ्य प्रवर्तिष्यत इति तच विध्यपेक्षितेष्वधिकारिविषय- फलानुबन्धेषु विषयफलयो || रुपपादनाय बन्धस्य मिथ्यात्वमत्र वर्ण्यत इति सूत्रसङ्गतमेवेदं भाष्यं व्याख्येयमिति ॥ ननु यद्यर्थाद्विषयप्रयोजने सूचित तर्हि भाष्यकारेण सूत्रस्य तत्र व्यापारं दर्शियित्वा ऽऽक्षेपसमाधानपूर्वकं साक्षादेव प्रतिपादनीये ना विषयप्र- योजने अन्यथा सूचकारभाष्यकारयोस्तच तात्पर्याभावप्रसङ्गादिति । तबाह एतच्च तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासितव्यमित्यादिभाष्ये स्पष्टतरं भाष्यकारणोक्तमिति । १ प्रतिपादयिष्याम इत्यध्याहारः। प्रथमग्रन्थोक्तमेवार्थमाक्षेपसमाधानपूर्वकमति- तरां स्पष्टीकत्तुं चादयति अचाह यद्येवमिति । नन्वस्यानर्थहेतोरिति भाष्यव- त्पूर्वभाष्यमपि विषयादिकमेव प्रतिपादयति कुतस्तत्र पर्यनुयोग इति नेत्याह अहं मनुष्य इति देहेन्द्रियादिष्वित्यादिनाच विचारकर्तव्यताविषयप्रयोज- नाध्यासानामुत्तरोत्तरण ** पूर्वपूर्वस्य साध्यत्वस्य सूत्रेणैव सूचितत्वादध्या- ससाधनद्वारेण विषयप्रयोजने साधयित्वा विचारकर्तव्यता साधनीयेति क्रम- नियम विवक्षनाह उच्यत इत्यारभ्य वक्ष्यति चैतदित्यतः प्राक्तनेन ग्रन्थेन । २ ११ ननु + ब्रह्मज्ञानप्रयोजनां विचारकर्तव्यतां । सूचयता सूत्रेण कथं बन्धान वृत्तिर्विचारविज्ञानयोः प्रयोजनत्वेन सूचितेति । तचाह । ब्रह्मज्ञानं हि सूत्रितमनर्थहेतुनिबर्हणमिति । विचारसाध्यज्ञानस्य प्रयोजनमाकाइन्विचार- विधिरधिकारिविशेषणं मोक्षं प्रयोजनत्वेन प्रमिमीते इत्यर्थः । नन्वनों नरकपातादिलक्षणो ऽन्य एव शरीरादिप्रतिभासस्य च मिथ्यात्वं साध्यत इति कि केन सङ्गतमिति नेत्याह अनर्थश्च प्रमातृताप्रमुखं कर्तृत्वभोक्तृत्व- १ २२ * विनिर्णयायेति २ पुः । + न्यायसूत्रमिति २ पु.। + अधिकारिणः-इति २ पुः । ब्रह्मात्मज्ञानायेति २ पुः । । उपादानायेति १,३ पुः । पा विषयप्रयोजने ऽन्यथेति १,२ पुस्तके सत्यपि विषय प्रयोजने अन्यथेति ३ पुस्तकपाठो पूर्वपूर्वसाध्यत्वस्येति २ पु । tf ब्रह्मज्ञानप्रयोजनमिति १,२ पुः । 41 सूत्रयता-इति २ पुः । ** युक्तः।

·। बन्धस्याऽविद्यात्मकत्वादध्यासस्य प्रानिरूपणीयताक्तिः । मिति । निवर्ततां तर्हि ज्ञानेन वस्तुभूतमेव प्रमाकृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वमिति १ नेत्याह तद्यदि वस्तुकृतमिति । तथाहि । चित्रावयविनि नीलविशिष्टद्रव्यज्ञानं स्वविषयं का स्वविषयसमवेतं वा रसादिकं विरोधिनं वा पीतिमादिगुणं न निवर्तयति स्वविषयानवबोध एव केबलस्तेन निवर्त्यते । स्वाश्मयगतं वस्तु ज्ञानेन निवर्तत इति केन घटादिज्ञानेनात्मगतधर्माधर्मादिगुणानिवृत्तेः । न चाश्रयविषयोभयसम्बन्धि वस्तु ज्ञानेन निवर्तते आत्मनः शरीरविषयज्ञानेन देहात्मसम्बन्धाद्यनिवृत्तेरिति । ननु न दृष्टसामर्थ्यात् ज्ञानाद्वन्धनिवृत्तिर्येना- विद्यात्मत्वं वयेत कित्वागम ण्व ज्ञानाद्वन्धनिवृत्तिं श्रावयति । ननु श्रुतो- पपत्त्यर्थमेव बन्धस्यावि* द्यात्मत्वं वर्णनीयमेव । यथाग्नेयादीनां + पाणां या- गानामधिकारापूर्वविषयतया पर्वकरणभावे श्रुतेपि कालान्तरभाविप्रधाना- पज़साधनत्वोपपत्त्यथै क्रमभावियागकर्मजन्यानि मध्यवर्तीन्यवान्तराप- वाणि कल्प्यन्ते । यथा वा श्रुतस्यैव स्वर्गसाधनत्वस्योपपत्तये पूर्व कल्प्यते तद्वत् । ननु तत्र क्षणिकानां कर्मणां कालान्तरवर्तिफलसाधनत्वा- भावव्याग्निनियमाल्लोके वेदेपि स्वापूर्वसि टी मध्ये पूर्वाणि कल्प्यन्ते श्रुतोपपत्तय इति । तोहापि व्याग्निनियतिरस्तीत्याह यतो ज्ञानमज्ञा- स्यैव निवर्त्तकमिति । अतः सूत्रस्यैव बन्धस्याविद्यात्मकत्वे व्यापारा- सवार्थविचारकर्तव्यतोपपत्यर्थप्रयोजनसाधनायाध्यासो वर्णनीय तद्यदीत्यादिना सूत्रार्थोपपत्त्युपयोगितयेत्यन्तेन ग्रन्थेन । ननु सूत्रेण प्रथमप्र- तिपन्नं प्रतिपाद्यमर्थमुल्लङ्घ्य किमिति चरमप्रतिपन्नमार्थिकार्थमेव भाष्यकार: प्रथमं वर्णयतीति तबाह सकलतन्त्रोपोद्घात इति प्रतिपाद्यमर्थ बुद्धा संगृह्य प्रागेव तदर्थमान्तरवर्णनमुपोट्यातः प्रतिपाद्यं बहिरेव प्रतिज्ञाय पश्चात्तत्सिविस्तूपवर्णनं प्रतिपादनमिति विभागः तन्त्रमिति तन्त्राओं ब्रह्मात्मैकत्वमुच्यते । ननु भवतु प्रयोजनसिद्धिहेतुरध्यासः कथं तन्त्रार्थ- सिद्धिहेतुरित्याशय तत्कथनाय तन्त्रार्थ प्रथमं कथयति तथाचास्य शास्त्र- ५ स्येति ऐदम्पर्य प्रतिपादितमित्युत्तरेण सम्बन्धः । तदेवेदम्पयं दर्शयति सुखेक- * अविख्यात्मकत्वमिति २,३ पु । अग्नेयादिषण्णामिति प्रायः सर्वत्र । सिद्धाविति २ पु । अपूर्वान्तराणीति २ पुः। इत्याह ।

·मङ्गलाचरणासवावनिरूपणम् । तानेत्यादिना । अयमर्थः । ब्रह्मात्मैकत्वे वेदान्ताः पर्यवस्यन्तीति यदिदं वेदा- २ तशास्त्रस्येदंपर्य तत सचभाष्याभ्यां प्रतिपादितमिति । तन्त्रार्थ प्रदर्श्य तस्या- ध्याससिद्धाधीनतया ऽध्यासस्य प्रथमवर्णनीयतां दर्शयति तच्चाहं कता सुखी दुःखीति । ननु शास्त्रमेव प्रत्यक्षाभिमतमपि बन्धमाभासीकृत्य ब्रह्मा- त्मकत्वं प्रतिपादयिष्यति किं पृथगध्यासवर्णनेनेति । तचाह तावज्जरगवादि- वाक्यवदिति । ननु शास्त्रार्थसिद्धिरध्यासपराधीना चेत्स एव तयध्यासः सूत्रकारण मुखतो वर्णनीयः तस्य प्राधान्यादन्यथा तातात्पर्यप्रसङ्कादिति । तबाह बक्ष्यति चेतदिति । तद्युपायातत्वात्प्रथममेवाध्यासविषयं सू प्रणेतव्यमिति चोदति । यद्येवमिति । अर्थनिर्णयप्रधानत्वाद्वादकथालक्ष- णायां * प्रतिपादनप्रक्रियायां प्रवृत्तः सूचकारो नापोद्घातप्रक्रियायामिति परि- हरति मैवमर्थविशेषोपपत्तेरिति । तर्हि भाष्यकारेणापि यथासूचक्रममेव प्रवर्तितव्यं नतु सूत्रक्रममतिलüयेति । तबाह भाष्यकारस्स्विति । सुखप्रतिपत्त्यर्थं प्रवृत्त्यङ्गभावायेत्यर्थः । एवमपि न व्याख्यमिदं भाष्य शास्त्रादौ मङ्गलाचरणाभावात् । विनापसंसृष्टतया शास्त्रार्थे ऽप्रतिपत्त्य- न्यथाप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिसम्भवात् शिष्टाचारपरिपालनहीनतया चानाप्रप्र- गीतत्वप्रसङ्गादिति चोदयति ननु ग्रन्थकरणादिकार्यारम्भ इति । ननु शिष्टानां निष्ठीवनादिप्रवृत्तिः किमन्येनानुसरणीयेति नेत्याह शिष्टाचारश्च नः प्रमाणमिति. आचारो धर्म इत्येवानुष्ठीयमानं फर्म प्रमाणं कर्तव्यमित्यर्थः । ननु प्रयोजनाभावात् किं मङ्गलाचरणेनेति नेत्याह प्रसिद्धं च मङ्गलाचरण + स्येति । नन्वत्र विघ्न एव म्भत्वादिति नेत्याह महति चेति । ननु सम्भावनामाचान्न प्रवृत्तिर्वि- प्रशान्तये किन्तु निश्चयादित्यवाह प्रसिद्धं चेति । ननु लोकप्रसिद्धि- निर्मला न विघ्ननिश्चयहेतुरित्यत आह विज्ञायते चेति । उपसंहरति तत्कथमिति । सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्गलम् । येषां हृदिस्था भगवान्मङ्गलायतनं हरिरितिस्मृतेः शिष्टाचारप्रतिपालनाय विघ्नोपशान्तये च विशिष्टदेवतातत्त्वानुस्मरणलक्षणं मङ्गलाचरणं कृतमित्याहाशेच्यत इति । ३ * समासो ऽस्ति २ पुः। + मद्गलाचरणत्वस्येति १ पु.। नास्त्यल्पार- १ ·विरोधनिरूपणम् । तमसो भावत्वसाधनमभावत्वनिरसनञ्च । ३ १ किं तत्र प्रमाणमित्यत आह युष्मदस्मदित्यादीति इत्यन्तमेवभाष्यं प्रमाण- मित्यर्थः मङ्गलाचरणमिति वा । कथमिदं विशिष्टदेवतानुस्मरणं गमय- यतीति । तवाहास्य चायमर्थ इति । ननु नेह विशुद्धात्मतत्त्वदेवतानुस्मयते किन्त्वध्यासाभावो वर्यत इति । सत्यम् । तादर्सेन तत्त्वमप्यनुस्मर्यत इत्याह तत्कथंचनेति । नन्वन्यपरत्वाद्वेषतानुस्मृतिरविवक्षिता न कार्य- करीति । नेत्याह । तदन्यपरादेवेति । अन्यार्थमपि देवतानुस्मरणं स्वभा- वादेव विघ्नोपप्लवं धक्ष्यति धमार्थ इव वहिस्तृणादिकमित्यभिप्रायः । व्याख्ये- यत्वं प्रतिपादितमुपसंहरति तस्मादिति । अन्यार्थप्रवृत्तेन युष्मदस्मदित्यादि- पदद्वयमायाख्यातम् उत्तरपदं व्याख्यातुं भाध्यमा * ददाति विषयविषय- णोरित्यादिना तत्र द्विविधा विरोधा द्विविधा चेतरेतरभावानुपपत्तिः । कथम् । द्वयोः पदार्थयारेकदेशकालावस्थानसामोभावः पदार्थधमा विरोधः । तन्निमित्तो ऽवस्थानलक्षणका भाव इतरेतरभावानुपपत्तिरित्येकस्कन्धः । अपरस्तु पदार्थयारितरेतरात्मतासामाभावः पदार्थधी विरोधः । तन्निमित्त इतरेतरात्मतालक्षण | कार्याभावानुपपत्तिरित्यतो द्वैविध्यात्पच्छति कोयं विरोध इत्यादिना । तत्र प्रथमं पदं दूषयति तावदित्यादिना सहा- वस्थान मुक्तमित्यन्तेन ग्रन्थेन । तच तमःप्रकाशशब्दाभ्यां छायातप- शीतोष्णग्रहणमङ्गीकृत्य तचापि सहावस्थान || मुक्तं वेदितव्यम् । इदानी १४ द्वितीयं पक्षमवलम्बते उच्यते परस्परात्मतालक्षणो विरोध इत्यादिना । ननु तमो नामा ऽऽलोकाभाषमामिति केचिद्रूपदर्शनाभावमाचमित्यन्ये तत्कथं दृग्दृश्ययोर्भावरूपयोरिदं दृष्टान्तत्वेना गा दियत इति । उच्यते। उपचया- पचयाद्यवस्थाभेदविशेषविशिष्टं रूपवत्तया चोपलभ्यमानं तमः कथं द्वयी- मभावविधामासीदेत् । बहलालोकविततेपि देशे निमीलितनयनस्य गोल- कान्तरवर्तितमोदर्शनमन्धकारोपलब्धिः पिहितकर्णपुटस्यान्तरशब्टोपलब्धि- वन्न विरुध्यते । आलोकविनाशितस्य च तमसः पुनर्मलकारणादेव झटिति महाविद्युदादिजन्मवज्जन्म सिद्धयति । ननु रूपवतो द्रव्यस्य स्पर्शवत्त्वनियमा- * सर्वेष्वेव पुस्तकेषु श्राददातीति पाठः, भाष्यं व्याख्यातु प्रतीकग्रहणमास्यविहरणं विना- अनुपपन्नमित्यास्यविहरणस्य विवक्षितत्वान्नात्मनेपदमिति द्रष्टव्यमिति भावप्रकाशिका च । + कार्याभावो ऽनुपपत्तिरिति २ पुः । * यदि तावदिति २,३ पुः। ६ उक्तं वेदितव्यमित्यन्तेनेति २ पु । || उक्तमिति द्रष्टव्यम् इति २ युः । का उपाढीयत इति २ युः।

·M अध्यासविषयकविविधाक्षेपः । तद्रहितं तमः कथं रूपवद् द्रव्यम * वगम्येत । नैष दोषः । वायोरन्यत्र स्पर्श- बद्रव्यस्य रूपवत्त्वनियमपि रूपरहितस्य स्पर्शवतो वायोरभ्युपगमात्तव- दर्शननियमादेव स्पर्शहीनस्य रूपवत्तमसः सिद्धेः । धूमस्य च रूपवतश्चक्षुः प्रदेशादन्यत्र स्पर्शानुपलब्धिः तद्वत्सर्वस्पर्शहीनं तमः किं न स्यात् । सवि- तृकिरण, विततेपि देशे प्रदीपालोकजन्मविनाशयोः प्रागभावप्रध्वंसाभावेतरे- तराभावेषु तमोबुझदर्शनानालोकाभाषमात्र तमः । सालोकाभावश्चेत्सवा- लोकासन्निधाने तर्हि न निवर्तत । बहलान्धकारसंवृतापवरकान्तरवस्थित- स्यापि बहीरूपदर्शनेन सहापवरकान्तस्तमोदर्शनान्न रूपदर्शनाभावमाचं तम इत्यलमतिप्रसङ्गेन । ननु दृग्दृश्ययोरितरेतराभावानुपपत्तिस्तयोविभ्रमनिमित्तं तादात्म्याव- भासं न निरुणद्धि । शुक्तिकारजतयोरपि हि तादात्म्यहीनयोरेव विभ्रमनिमि- तमेकाधिकरण्यमवभासते तद्वदिहापि स्यादिति चादयति कथमिति । सत्य- ३ १६ मिदमंशमात्रस्याधिष्ठानस्य रजतस्य चाध्यस्यमानस्य क्वचित्तादात्म्यमस्त्येव । ततश्चाधिष्ठानसामान्यांशस्याध्यस्यमानविशेषांशस्य च क्वचित्सामान्यविशेष- भावेन वा गुणगुणिभावेन वा समानाधिकृतस्यान्यचान्यतरांशवतः पदार्थस्य दर्शनादन्यतरांशागासो विभ्रमो दृष्टः तद्वदिहाधिष्ठानस्य चिताध्यस्यमानस्य चानात्मनो नास्तीत्याह स्वतस्तावद्विषयिणश्चिदेकरसत्वान्न युष्मदंशसम्भव इत्यादिना । अयमाशयः । द्रष्टुरचिदंशः स्वाभाषिको वा स्यादागन्तुको वेति । न स्वाभाविक इत्याह स्वत इति । चेत्यं हि जडं चैतन्यस्य कर्मकारकतया- वभासते । तत्कथमेकस्यां क्रियायां कर्वपरीतस्थानगतं कर्मकारकमात्मा स्यादित्यभिप्राय: । आगन्तुकश्चेत्सहेतुरहेतुर्वा । निहतुश्चेत्तचाह अपरिणामि- त्वादिति । नहि निरवयवं वस्तु स्वतः सावयवाकारेण परिणममानं दृष्टमित्य- भिप्रायः । न सहेतुरित्याह निरज्जनत्वादिति। नहि निरवयवमाकाशं हेतूपरा- गात्परिणममानं दृष्टमित्यर्थः । तर्हानात्मैवाधिष्ठानमात्मांशात्मकं क्वचि- दृष्टमिति । नेत्याह विषयस्यापीति । समत्वादित्ययमर्थः । यथा द्रष्टुईष्टन्तरं न प्रत्यक्षगोचरो ऽनुमेयमेव तत् एवं विषयो ऽपि स्यादिति । परतापि १८ * अवगम्यते-इति १, ३ पु.। * संवतेऽपीति २ पु.। + सर्व स्पर्शहीनमिति १ पु० । ६ रजतस्याध्यस्यमानस्य चेति २ पु.।

·१० शरीरादैरहंप्रत्ययवत्त्वे युष्मदर्थत्वयुक्तिः । कार्यविशेषात्कारणविशेषकल्पनम् । नानात्मनश्चिदाकारपरिणामो जडोपादानस्यापि कार्यस्य जडत्वात् । सह्यात्मचैतन्यमेवानात्मा स्वांशत्वेन स्वीकरोतीति चेत् तह चितेरप्रति संक्रमत्वादिति । तस्मात्क्वचिदपि तादात्म्यादर्शनादन्यचान्यतरांशदर्शने नान्यतरांशाध्यासो नो * पपद्यत इति । तद्धम्मीणाम + पि सुतरामित्या- रभ्याभाव एवाध्यासस्य युक्त इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । नन्वहङ्कारादिषु शरीरान्तेष्वहमित्येव प्रत्ययो नत्विदमिति कथमेषां युष्मत्प्रत्ययगोचरत्वमिति तचाह तठूलनि भासिततयेति । तस्यात्मप्रत्य- यगोचरस्य चैतन्यस्य बलेन निर्भास्यत्वादहड्तारादेः प्रतिभासतो युष्मदर्थत्वा- भावेप्यपरोक्षतयावभास्यत्वेन लक्षणेन युष्मदर्थभावो युज्यत इत्यर्थः । अपृ- ४ थक्वेपि चैतन्यात्पृथगिवावभासन्त इति । अन्तःकरणवृत्त्यपाधी नानेवाव- भासन्त इत्यर्थः । भूयोवयवसामान्यसादृश्याभावादात्मनि कर्तृत्वादेरहद्धाराद्युपाधिनि- मित्तभ्रमत्वेपि शरीराद्यध्यासस्य सोपाधिकभ्रमत्वाभावाद द्रष्टर्यहङ्कारादिशरी- रान्तपदार्थाध्यासस्या ऽसम्भवं प्राप्यमङ्गीकरोति यद्यप्येवमिति । निरुपाधिक भ्रमकार्यदर्शनमेव गुणावयवसामान्याभार्वोप केतकीगन्धसदृशः सर्पगन्ध इतिवत्सादृश्यं वा शङ्खपीतिमादाविव कारणान्तरं वा कल्पयतीत्याह तथा- पोत्यादिना एवमध्यासस्यापीत्यभिप्राय इत्यन्तेन ग्रन्थेन । नैसर्गिक- शब्दार्थमाह प्रत्यक्चैत्यन्यसत्तामात्रानुबन्धीति । कथम् । आत्मनि कर्तृत्व- भोक्तृत्वदोषसंयोग एवाध्यासः । तत्रभोक्तृत्वाध्यासः कर्तृत्वाध्यासमपेक्षते अकभीगाभावात् कर्तृत्वं च रागद्वेषसंयोगाध्यासमपेक्षते तद्रहितस्य कर्तृ- त्वाभावात् दोषसंयोगश्च भोक्तृत्वमपेक्षते अनुपभुक्ते ऽतज्जातीये वा रागा- द्यनुपपत्तेः । एवं बीजाङ्कुरवद्धतुपरम्परया ऽनादित्वादध्यासस्य नैसर्गिकत्व- मिति । लोकव्यवहारशब्दोध्यासाभिधायीति दर्शयति लोक इति मनुष्योह- ११ मित्यादिना । व्यवहारोभिज्ञाभिवदनमुपादानमर्थक्रियेति चतुर्विधः अतो मनुष्योहमिति ज्ञानाभिधाने व्यवहारशब्दमहंत इति भावः । अन्यस्यान्यात्मतावभासो ऽविद्येत्युक्ते शुकः पट इत्यादिप्रत्ययाना- * नैवोपपटाते-इति २ पु.। + निर्भासितोति १ पु.। $ ग्रन्थेनेति नास्ति २ पुः । " + अपिकारो नास्ति २ पु ।

·૨૧ अध्यासलक्षणपदकृत्यप्रदर्शनम् । मविद्यात्वप्रसङ्गो मा भूदिति सत्यस्य वस्तुनो मिथ्यावस्तुसम्भेदावभासो ऽवि- येति स्वसिद्धान्तमङ्गीकृत्य सत्यानृते मिथुनीकृत्येत्युक्तं तयाचष्टे सत्यमनिदं- ४ १३ चैतन्यमित्यादिना । ननु क्वाप्रत्ययोपादानादर्थतः क्रियाभेदः * पूर्वापरभाव- श्चाङ्गीकर्तव्यः । तत्कथमध्यासमिथुनीकरणलोकव्यवहाराणामेकार्थत्वमिति। नेत्याह अथ्यस्य मिथुनीकृत्येत्यादिना । ननु क्रिमिति स्वरूपमाचपर्यवसानम् । क्रियाभेद एव. काप्रत्ययसामर्थ्यादुपादीयतामिति नेत्याह उपसंहारे चेति । नहि पदमाश्वग्रीभयादाक्याथा नैसर्गिकत्वगुणविशिष्टा विशेष्यपदार्थाध्यास उपक्रमोपसंहारयोर्भतु. युक्त इत्यभिप्रायः । किं तर्हि वाप्रत्ययावलम्बनमिति । प्रतिपत्तितः क्रियाभेदपूर्धापरीभावावित्याह अतश्चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमिति । सयपदेशमाचमुपचारमात्रमित्यर्थः । कथमेकोप्यध्यासोन्योन्यात्मता सत्या- नृते अहमिदं ममेदमिति च विशेषणभेदाद्विशिष्टों ऽध्यासः परोपाधी भि- द्यते विशिष्टाश्च प्रत्ययाः क्रमेणं कतुर्भवन्तीति प्रतिपत्तितः पूर्वापरीभावं विशेषणभेदाच्च विशिष्ठक्रियाभेदं चाङ्गीकृत्य वाप्रत्यय इति। ताज्ञानमित्युक्ते ज्ञानाभानमाचमुक्तं स्यात् मिथ्येत्युक्ते भ्रान्तिज्ञानमिति स्यात् तदुभयव्यावृत्त्यर्थ निरुच्य पदार्थो दर्शयति । मिथ्या, च तदक्षानं चेत्यादिना । ननु कथं मिथ्याज्ञानमध्यासस्योपादानम् । तस्मिन्सत्यध्यासस्योदया- दसति चानुदयादिति बमः । नन्वध्यासस्य प्रतिबन्धकं तत्त्वज्ञानं. तदभावश्चा- ज्ञानमिति प्रतिबन्धकाभावविषयतया ऽज्ञानस्याध्यासेनान्वयव्यतिरेकावन्यथा- सिद्धा। नैतत्सारम् । पुष्कलकारणे हि सति कार्यात्यादविरोधि प्रतिबन्धकम् । नचाध्यासपुष्कलकारणे सति तत्त्वज्ञानं कार्यप्रतिबन्धकतया ज्ञायते किंत्वसत्ये- वाध्यासकारणे तत्त्वज्ञानोदयः । तस्मानाज्ञानान्वयव्यतिरको प्रतिबन्धकाभाव- विषयो। तथापि विरोधिसंसर्गाभाव इति चेन्न । कार्यस्य कारणपेक्षा हि प्रथममुत्य- द्यते न विरोधिसंसर्गाभावापेक्षा। तस्मात्प्रथमापेक्षितकारणकृमिमेवान्वयव्यति- रेको न्यायसहितो कुवाते। ननु कृनं विषयेन्द्रियादिदोषः कारणमिति। सत्यम् । निमित्तं तु तत् उपादानापेक्षायामज्ञानमनुप्रविशति ।.सर्व च कार्य सोपादानं ६ १९ । पूर्वायरीभाव इति २ पु.। + सत्यानतेहमिदमित्येवं पुस्तकत्रये पि पाठः। + विशिष्टार्थप्रत्ययाश्च क्रमेणेति २ पु-। S भावेतिनास्ति पुः ।

·१२ भावभूताज्ञाने प्रमाणोपन्यासः । तत्र प्रथमतः प्रत्यक्षम् । भावकार्यत्वात् घटादिवत् इत्यनुमानात् । क्रियागुणादेरपि सानयस्यवोत्पत्तेस- त्पद्यमानानयस्यैवोपादानत्वात् । नन्वात्मान्तःकरणं वा भ्रान्तिज्ञानोपादानं भविष्यति न । आत्मनो ऽपरिणामित्वात् अन्तःकरणस्य चेन्द्रियसंयोगादिसापे- तत्वात् मिथ्याथै च प्रत्ययमावविपरिवर्तिनि तदयोगात अधिष्ठानज्ञानेनान्य- थासिद्धत्वाच्च तदन्वयव्यतिरेकयारन्तःकरणस्य जड़त्वादज्ञातृत्वात् आत्मनो ऽभ्रान्तत्वग्रसङ्गाच्च । तस्मान्मिथ्यार्थतज्ज्ञानात्मकं मिथ्याभूतमध्यासमुपादान- कारणसापेक्षं प्रत्यनाश्रयस्थानतया काचादिनिमित्तकारणेषु भिद्यमानेषु मिथ्या- भूतस्यैव सर्वकार्यस्वभावानुकूलस्य सर्वत्रानुगमादज्ञानस्यात्माश्रयतया भ्रान्ति- ज्ञानानयकोटिनिक्षिप्रत्वाच्च मिथ्याज्ञानमेवाध्यासोपादानं नात्मान्तःकरणका- चादिदोषा इति सूक्तम् । आत्मानयाध्यासस्य शुक्तिकासंस! विभ्रम इति वक्ष्यते । एकस्यैवाध्यासस्य नैसर्गिकत्वं नैमित्तिकत्वं च विरुद्धमिति चोदयति ४ २२ कथं पुनरिति । तत्र प्रथमं तावदध्यासप्रवाहजन्मनोपादानकारणरूपेण नैसर्गिकत्वं कार्यव्यक्तिरूपेण नैमित्तिकत्वमित्यविरोध दर्शयितुमात्मनि भावरूपमज्ञानं २३ साधयति अवश्यमेषा ऽविद्या शक्तिरिति । अवश्यमिति एषेति च प्रमाण- माह । प्रत्यक्षं तावदहमज्ञो मामन्यं च न जानामीत्यपरोक्षावभासद- र्शनात् । ननु ज्ञानाभावविषयो ऽयमवभासः । न । अपरोक्षावभासत्वादहं सुखी- तिवत् अभावस्य च षष्ठप्रमाणगोचरत्वात् । प्रत्यक्षाभाववादिनोपि नात्मनि वि- ज्ञानाभावावगमः सम्भवति । मयि ज्ञानं नास्तीतिप्रतिपत्तावात्मनि धर्मिणि प्रतियोगिनि चार्थेवगते तत्र ज्ञानसद्भावात् ज्ञानाभावप्रतिपत्त्ययोगादनवगते ऽपि धयादी सुतरामभाषानवगमात्षष्ठप्रमाणगोचरे फललिङ्गाभावानुमेयेपि ज्ञानाभावे आत्मादाववगते ऽनवगते ऽप्यात्मनि ज्ञानाभावप्रतिपत्त्ययोगात् । इह च त्वटुक्तमर्थ संख्यां वा शास्त्रार्थ वा न जानामीति विषयव्यावृत्तमज्ञा- मनुभूय तच्छवणादौ प्रवर्तते । भावरूपाज्ञानप्रत्यक्षवादे तु सत्यप्याश्रयप्रति- योगिज्ञाने ज्ञानाभावस्येव भावान्तरस्यापि नानुपपत्तिनियन्तुं शक्यते । न- चानयप्रतियोगिज्ञानभूतमपि साक्षिचैत्यन्यं भावान्तरस्याज्ञानस्य निवर्तकं तस्य ज्ञानविषयप्रतिभासत्वात् । नहि स्वज्ञानेनैव स्वयं निवर्तते । नन्व- ज्ञानस्य व्यावतको विषयः कथं सातिचैतन्येनावभास्यते प्रमाणायत्तत्वा- " ·१३ ४ २४ अनुमानमापत्तिश्च । द्विषयसिद्धेरिति । उच्यते। सर्व वस्तु ज्ञाततया वाऽज्ञाततया वा साक्षिचै- तन्यस्य विषय एव । तत्र ज्ञाततया विषयः प्रमाणव्यवधानमपेक्षते अन्यस्तु सामान्याकारण विशेषाकारेण वा ऽज्ञानव्यावर्तकतया सदा भासत इत्युपपत्ति- सहितमज्ञानप्रत्यक्षं भावरूपमेवात्मन्यज्ञानं गमयतीति सिद्धम् । अनुमा- नमपि विवादगोचरापन्नं प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वविषयावरणस्व- निवयस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकं भवितुमर्हत्य ऽप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वादन्ध- कारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावदिति । ततश्च ज्ञानेन समानाश्रयविषयं भावरूप- मज्ञानं सिद्धम् । शक्तिरित्यात्मपरतन्त्रतया ऽऽत्मनः सर्वकार्योपादानत्वस्य नि* वाढत्वमाह। तत्स्वरूपमात्मतत्त्वं तत्सत्तामाानुबन्धिनीत्यर्थः । किंच। अापत्तिरपि भावरूपाज्ञानसनावे प्रमाणमित्याह अन्यथामिथ्यार्थावभासानुप- पत्तेरिति । विशुद्धब्रह्मात्मनि शुक्तिकायां चाहङ्काररजताध्यासस्यार्थज्ञानात्म- कस्य मिथ्याभूतस्य मिथ्याभूतमेव किंचिदुपादानमन्वेषणीयम् । सत्योपादानत्वे कार्यस्य कारणस्वभावतया ऽध्यासस्यापि सत्यत्वप्रसङ्गात् । तस्यापि मिथ्योपादा- नस्य सादित्वे तथाविधोपादानान्तरकल्पनाप्रसङ्गादनाद्येव तन्मिथ्योपादान- मिति कल्पनीयम् । यच्चानादि स्वयंमिथ्या मिथ्योपादानमात्मसम्बन्धि च तद- ज्ञानमिति मिथ्याध्यास एव तथाविधाज्ञानोपादानं कारणमन्तरेणानुपप- द्यमानस्सत्कल्पयतीत्युक्तम् । ननु येन तस्यातिशय उत्पद्यते स तस्य विषयः । नचाज्ञानेनात्म- न्यावरणातिशयजन्म प्रमाणाभावादानुपपत्तेश्च । न तावदवगते नीलार्थे तचावरणकृत्यमवगन्तुं शक्यते अनवगते तु नतराम् । नन्ववगते सति पूर्वमा + वृतमित्यवगम्यताम् । न । धारावाहिकविज्ञानगम्यर्थे पूर्वम- घगतस्यापि पश्चादवगमदर्शनात् । नन्विदानीमेवावगतत्वं पूर्वमनव- गतिं साधयति । न । पूर्वानवगतिमविज्ञायेदानीमेवावगतमित्यवधार- णायोगात् । ननु पूर्वापरप्रत्यभिज्ञायां मध्ये ऽनवगतिरवगम्यत इति । न प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिमध्ये ऽनवगतिं साधयति । धारावाहिकप्यात्मनि सदावगते निर्वोढुत्वमाहेति प्रथमपुस्तके ऽस्ति, निबौद्रुत्वमाहेति २ पु. तल्लेखकाज्ञानजन्यम् । + न सुतरामिति १,३ पु । + श्रावतमिति १ पु. द्वयेऽपि ।

·अनात्मवस्तुष्यज्ञानकृतावरणाभावोक्तिः । तदर्शनात् । मध्ये ज्ञानस्मृत्यभावादनवगतिरवगम्यते इति चेन्न । अवगतेपि स्मृतिनियमाभावात् । तथापि विषयानवगतिः प्रतीयत इति चेत्सत्यं विषयः सह साक्षिचैतन्ये अज्ञानाध्यासात्प्रतिभासः । नचाध्यस्तस्यावरणमस्ति विचद्रा- दिवत्प्रमाणगम्यत्वाभावात् । तस्मानास्त्यनात्मन्यावरणे प्रमाणम् । नच स्वय- मेव प्रकाशहीनस्य जडस्यावरणार्थोपि सम्भवति। तस्मादतिशयाभावान्नाज्ञान- विषयो ऽनात्मेति । तवाह सा च न जडेषु वस्तुषु लत्स्वरूपावभासं प्रतिब- धातीति । किंत्वन्यदेवानात्मन्यतिशयकार्य कृत्वा तद्विषयमज्ञानमिति वक्ष्यत इत्यभिप्रायः । तत्र हेतु: प्रमाणवेकल्यादेवेति । अथवा चैतन्यप्रकाशन जडानां नित्यबदन्वयानित्यवत्प्रकाशे प्राग्ने सम्भवत्येवानात्मस्वावरणकृत्य- मित्याशड्याह प्रमाणवैकल्यादेवेति । अनात्मप्रमाणस्य चैतन्यस्य वैकल्या- दावरणादेव विषयानवगतिसिद्धेर्न विषये पृथगावरणं कल्पनीयमित्यर्थः । इतश्च नाऽनात्मन्यमवरणमित्याह रजतप्रतिभासादिति । यद्यात्माश्रयमज्ञान- मनात्मावरणं स्यात्तदावरणविनाशमन्तरेण विषयावभासायोगाद्विषयज्ञाने- नात्मज्ञानं निवर्तत । अतः सत्यामेवात्मन्यऽविद्यायां चिष्वपि कालेषु विषय- स्वरूपप्रतिभासदर्शनान्नाऽनात्मावरणमज्ञानमिति भावः । ननु शुक्तिकाविषयमज्ञानमन्यदेव तज्ज्ञानात्तनिवर्तते ऽन्यच्चात्मविषय- मज्ञानमात्मनि दृश्यमानमिति । तन्न । आत्मानयमात्मविषयं चाज्ञानमन्तरे- णानात्मसु प्रतिविषयं भावरूपाज्ञानसद्धावे प्रमाणाभावाद्विषयाग्रहणस्य प्रमाणवै- कल्यादप्युपपत्तेः । * किञ्च तीतिशयमज्ञानजन्यमाश्रित्य बाह्याध्यात्मिकेषु ५ १ वस्तुष्वित्यनात्मविषयमज्ञानं दर्शितमिात तदाह अतस्तव रूपान्तरावभासहे. तुरेव । केवलम् । नन्वचाप्यनुपपत्तिः समाना। कथम् । शुक्तिकाज्ञानं हि रूपा- न्तरावभासं निवर्तयत्तदुपादानमज्ञानमपि निवर्तयतीति ते मतम् । तत्र कथं शुक्तिकाज्ञानात्सहाज्ञानेनाध्यासे निवर्त्यमाने पुनरात्मन्यज्ञानं दृश्येत । अतः प्रतिविषयमज्ञानभेदो ऽध्यासस्याज्ञानानुपादानत्वं वोपादाननिवृत्तिमन्तरेणा ध्यासनिवत्तिर्वा समाश्रयणीयेति । उच्यते । अस्मिन्पक्षे शुक्तिकादिज्ञाने रज- ताद्यध्यासानां स्वकारणे प्रविलयमाचं क्रियते || मुसलप्रहारेणेव घटस्य । * किञ्चेति १, २ पुः । + हेतुरेवेतीति ३ पु• केवलमिति तु नास्ति। निवर्यन्त इति २, ३ पुः । ६ उपादेयनिवृत्तिर्वति अधिकं ३ पुः । || मुशलेति १ पुः । मुषलति ३ पुः । ।

·आत्मनि त्वज्ञानकृतावरणस्यावश्यकत्वकथनम् । १३ अथवा । मूल्यज्ञानस्यवावस्थाभेदाः रजतायुपादानानि शुक्तिकादिज्ञानस्सहा- ध्यासेन निवर्तन्त इति कल्प्यताम् । कथं पुनलौके सहाज्ञानेनाध्यासस्य तत्त्वज्ञानानिवृत्तरप्रतिपत्तो ब्रह्मज्ञानात्सहाज्ञानेनाध्यासस्य निवृत्तिदृष्टद्वा- रेण कल्य्यत इति । नैष दोषः । तत्त्वावभासविरोधिनो ऽग्रहणमिथ्या- ज्ञानादेस्तत्त्वज्ञानेन निवृत्तिदर्शनादिहापि तत्वावभासविरोधितयेव भाव- रूपाज्ञानादेः कल्प्यमानत्वात्तस्य ब्रह्मज्ञानानिवृत्तरुपपत्तेः । नचावरणपक्षा- क्तदोषप्रसङ्गः । विषयव्यावृत्तरूपान्तरस्य भ्रान्तिज्ञानेनावगमात् । नन्वेव- मात्मन्यपि अज्ञाननिमित्तमावरणकृत्यं नास्ति । कथम् । न तावदावरणं प्रकाशविलोपः स्वरूपस्यानपायात् । नापि सत एव प्रकाशस्य कार्यप्रतिबन्धः । ज्ञानस्य विषयावभासात्मनोदितस्य स्वकार्ये प्रतिबन्धप्रतीक्योरभावात् । तस्मान्नैवात्मन्यपि भावरूपमज्ञानमनुपयोगादिति तबाह प्रत्यगात्मनि तु ५ २ चितिस्वभावत्वात्स्वयंप्रकाशमान इत्यादिना तस्यानवभास इत्यन्तन ग्रन्थेन । अयमर्थः । अस्ति प्रकाशत इत्याद्यभिज्ञादिव्यवहारपुष्कलकारणे सति नास्ति न प्रकाशते चेति यायमात्मतत्त्वालम्बनो व्यवहार: वरूपेण केन चिदात्मन्यावरणमन्तरेण नोपपद्यते सति पुष्कलकारणे ऽसति चावरणे सन्निहिते घटे प्रकाशत इत्यादिव्यवहारदर्शनात् । अतो नास्ति ब्रह्म न प्रकाशते चेति व्यवहारो ऽन्यथानुपपत्त्या भावरूपमज्ञानं गमयतीत्यर्थी- पत्तिरनुमानं वा समुदायार्थः । तत्सिद्धार्थमात्मनि प्रकाशत इत्यादिव्यवहारं प्रति पुष्कलकारणतां दर्शयति चितिस्वभावत्वादिति । किं तावरणमिति तबाह ब्रह्मस्वरूपानवभासस्येति । नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारालम्ब- नयोग्यत्वस्य व्यवहारकार्यदर्शनादेव कल्प्यमानस्येत्यर्थः । नचाधिष्ठानप्रति- बन्धमन्तरेण तव विपर्ययकार्यमुपपद्यते ऽविद्यासम्बन्धादेवावरणस्यानि- सूपिताकारता च युक्तेति भावः । ननु प्रमाणवैकल्यादेवाचाप्यग्रहणमिति । नेत्याह अनन्यनिमित्तत्वादिति । अतोऽनवभासात्युष्कलकारणे सति परिशेषा- दिदमायातमित्याह तद्गतनैसर्गिकसिद्धाऽविद्याशक्तिप्रतिबन्धादेवतस्यानवभास इति । मूर्तद्रव्यान्तरस्यासम्भवादिति भावः । अतः कार्यदर्शनोन्नेयमावरण- ३ सभा- ३ * स्वभावरूपेणेति १ पु.।

·५ " ५ अज्ञानस्य ज्ञानाभावमिथ्याज्ञानतज्जन्यसंस्कारातिरिक्तत्वोक्तिः । कृत्यं विपर्ययं चात्मनि कुर्वाणमज्ञानं भावरूपमेवोभयकारणत्वान्यथानुपपत्त्या कल्य्यत इत्याह । अतः सा प्रत्यकचितीति । नन्वग्रहणमिथ्याज्ञानतत्संस्कारभ्यो ऽन्यदज्ञानं नाम न पश्यामः । त एव च जीवस्य स्वयंप्रकाशमानमपि ब्रह्मस्वरूपावभासं प्रतिबदन्तीति । नेत्याह सुषुप्रादौ चेति । तचाप्यविद्याशक्तिः संस्कारशेषं तिष्ठति न संस्कारादय एवाज्ञानमित्यर्थः । कथम् । न तावत्सुषुप्रादौ स्वयम्प्रकाशब्रह्मस्वरूपानवभासः पुरुषान्तरसंवेदनषद द्रष्टुभिन्नत्वादिति शक्यं धक्तुम एकत्वश्रुतेः । नापि मिथ्या- ज्ञानप्रतिबन्धात तच तस्याभावात् । नापि तत्संस्कारप्रतिबन्धाभ्रान्तिः संस्काराणां तत्त्वावभासप्रतिबन्धकत्वाभावात् सत्स्वपि रजतभ्रमसंस्कारेषु शुक्तिकावबोधदर्शनान्नाप्यग्रहणप्रतिबन्धात् । स्वरूपग्रहणस्य नित्यत्वात्स्वयं- प्रकाशमाने संवेदने तद्विषयकादाचित्काग्रहणस्याप्रतिबन्धकत्वात् । नापि कर्मणा स्वरूपावभासविरोधिता सर्वदाऽणुमावस्यापि चैतन्यस्यानवभासप्रस- ङ्गात् । अज्ञानेपि तुल्यमिति चेन्न । तस्य स्वविषयचैतन्यावभासं प्रत्यप्रतिबन्ध- कत्वात् । नचाज्ञानस्येव कर्मणां नित्यवत्साक्षिचैतन्येनावभास्यता येन तदवभासकतया साक्षिचैतन्यमप्रतिबद्धं प्रकाशेत । नच काणि स्वाश्रयाव- भासविरोधीनीति प्रमाणमस्ति । संस्कारत्वाच्च कर्मणां भ्रान्तिसंस्कारवद- प्रतिबन्धकता । तस्मात्सुषुग्नादौ स्वरूपानवभासव्यवहारो ऽग्रहणमिथ्याज्ञान- तत्संस्कारकर्मभ्यो ऽन्यदेव किंचित्प्रतिबन्धकमज्ञानं कल्पयतीत्यर्थः । ननु द्रव्यान्तरमेव प्रतिबन्धकं कल्प्यतां किमज्ञानकल्पनयेति नेतत् । ब्रह्मज्ञानात्म- तिबन्धनिवृत्तिमन्तरेण स्वविषयावभासायोगात् ज्ञाननिवर्त्यस्य चाज्ञानत्वात् । अच कश्चिद्धेदाभेदाभ्यां सर्वसंकरवादी वेदान्तार्थगनसम्प्रदायहीना दुर्जनरमणीयां वाचं जल्पति । न किलाग्रहणमिथ्याज्ञानतत्संस्कारेभ्यो ऽन्यत् सकलसंसारबीजभूतमवस्थाच्येप्यनपाय्याऽऽसंसारविमोचाट्टगडायमा- नमज्ञानं नामास्ति किंतु भ्रान्तिज्ञानमग्रहणं चाज्ञानमिति । अयं प्रष्टव्यः केयं भ्रान्तिरिति । अहंकारादिशरीरपर्यन्ते ऽनात्मनि आत्मबुद्धिरिति चेत् । अहो विस्मरणशीलता सर्वचसङ्कीर्णचेतसः । खण्डो गौरित्यादि- भेदाभेदप्रत्ययं प्रमाणमुपपयादयन्नाहं मनुष्य इतिप्रत्ययं भेदाभेदविषयं ·अविद्याया मिथ्याक्षानतद्वासनान्तभाववादनिरासः । किमित्युपेक्षसे । नाहं मनुष्यो ब्रह्मास्मीतिप्रत्ययसामादिति चेत् । तन्न । नायं खण्डो गौः किं तु मुण्डा गौरितिप्रत्ययेपि खण्डमुण्डाभ्यां गोत्वस्याऽभेदवत शरीरब्रह्मभ्यां जीवस्याभेदप्रत्ययस्यापि प्रामाण्योपपत्तेः । इदंरजतवद् भ्रान्ति- रिति चेत् न । खण्डो गौरित्यचापि तथात्वप्रसङ्गात् । नायं खण्डा गौः किंतु मुण्ड इति व्यत्यन्तरे खण्डस्य गोत्वोपाधी निषेधप्रत्ययसामर्थ्यात्तच व्यव- हारानुच्छेदात् प्रामाण्यमिति चेत् । तदहं मनुष्य इत्यचापि तुल्यम् मोक्षाव स्थायामपि सर्वात्मत्वात्तव सर्वशरीरेन्द्रियाद्यभिमानव्यवहारानुच्छेदात् । जाति- व्यक्तिगुणगुणिकार्यकारणविशिष्ट स्वरूपांशांशिसबन्धा यत्र विद्यन्ते तत्र भेदा- भेदौ न शरीरात्मनास्तेषामभावादिति चेत् तहि * शरीरशरीरिसम्बन्धोपि गुयागुण्यादिवढेदाभेदनिमित्तं किं न स्यात् अन्यथा सर्वसङ्करवादितया चप- णकशिष्यता चिरकालसमुपार्जिता बाध्येत । अस्ति च चेतनस्वरूपशरीरयाः कार्यकारणभावश्चेतनस्वरूपांशस्य ब्रह्मत्वात् अतो न ते भ्रान्तिरस्ति । किंच। भ्रान्तिज्ञानमन्तःकरणपरिणामश्चेत्तदात्माश्रयाऽविद्या नस्यात्। अन्तःकरणपरिणाम एवात्मनि अध्यस्त इति चेत्तथाप्यन्यथाख्यातिवादिनः संसर्गस्य शून्यत्वादात्माविद्यासम्बन्धो न स्यात् । न चात्मपरिणामो भ्रान्तिः अपरिणामित्वात् । न चाऽज्ञानगुणस्य द्रव्यस्य पुनानगुणान्तराकारेण परि- णामः सम्भवति अवान्तरजातीयस्यकस्मिन् द्रव्ये गुणद्वयस्य युगपत्समवाया- योगात् । नहि पटे शौनयं युगपत्समवैति । तस्मादनादिसिद्धमिथ्याज्ञाना- नभ्युपगमे न काचित्सर्वसङ्करवादिनो ऽविद्यासम्भवति अनादिमिथ्याज्ञान- सम्बन्धोऽप्यात्मनि अज्ञानवत्काल्पनिकत्वादाकाशकापर्यवदात्मनः कूटस्थतां न विहन्तीत्यलमतिविस्तरेण । अत्र च प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तयो ऽनादिभाव- रूपाज्ञाने प्रमाणत्वेनोपन्यस्ताः । तवंभूतेन कारणरूपेण कार्यरूपेण च नैमित्तिकत्वनैसर्गिकत्वे न विरुद्धे इत्युपसंहरति । अतो नैसर्गिकोप्यहङ्कार । इति अन्योन्यधमांश्चेत्यादिरध्यासस्वरूपं दर्शयतीत्यन्तो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । निष्कलङ्कचैतन्यकताने निरंशानन्दकरसे ऽज्ञानादिसाक्षिण्यनादिसिद्धे- प्यज्ञानाध्यासे कादाचित्कमध्यासमाश्रित्याह अहमिति तावत्प्रथमोध्यास इति । १२ * शरीरिसम्बन्धोऽपीति ३ युः । + क्षणिकेति २ पुः । + किनेति २, ३ पु नास्ति । $ सिद्धेति २ पु. नास्ति ।

·१८ अहमितिप्रत्ययस्याध्यासत्वोक्तिः । शरीरस्य घटादेश्चाध्यस्तत्वोक्तिः । भन्विदं रजतमितिवदध्यासे द्वैरूप्यमहमित्यचापि वक्तव्यम् अहमिति चैकरूपे- ५ १३ णावभासते अतो नाध्यास इति चोदयति नन्वहमिति निरंशचेतन्यमाचमिति । यथा द्वैरूप्येणाध्याससम्भवस्तथा वक्ष्यत इत्याह यथाध्यस्तांशान्तीव इति । नन्वन्तःकरणेन्द्रियाणामात्मनः पृथक्सत्त्वोपलब्ध्यभावादध्यस्ततयैव सिद्धेरा- त्मतत्त्वावबोधेन च स्वरूपता विलयश्रवणात्स्वरूपेण संसृष्टरूपेण चात्मन्य. ध्यस्ततया सिद्धिरस्तु शरीरं पुनरिन्द्रियरिदंबुद्धिगृहीतत्वात्केवलसाक्षिवेद्यत्वा- भावादुत्क्रान्तप्यात्मनि पृथगुपलब्धभूतेषु लयप्रवणाच्च नाध्यस्ततया सिद्धमिति चोदयनि नन्विदमित्यहंकर्तुरिति । शरीरव्यतिरिक्तं ममबुद्धिगृहीतं सुतरामन- ध्यस्तमित्याह ममेदमिति चेति । शरीरादिपदार्थस्वरूपस्य मिथ्याकल्पितकर्तृ- भोक्तप्रमातृदोषसंयुक्तात्मार्थतयैव कार्यतया भोग्यतया प्रमेयतया द्वेष्यतया च तादर्सेनैव सृष्टत्वात्स्वरूपेणापि मिथ्यात्वं स्वमदृष्टान्तेनानुमातुं शक्यत इत्याह उच्यते यदैवाहकर्तेत्यादिना । दाष्टान्तिकं दर्शयति । एवमहकर्तृत्व- प्रमुख इति । द्रष्टरि दृश्यावभासस्याविद्याध्यासत्वे शास्त्रीविषयप्रयोजनसिद्धिः फलिष्यतीत्याह अतस्तादृगब्रह्मात्मानुभवपर्यन्तादिति । तादृगब्रह्मात्मानु- भवो बन्धनिवृत्तिश्चापपद्यत इत्यर्थः । विषयप्रयोजनसिद्धौ किमायातमिति शास्त्रारम्भकर्त्तव्यता सिद्धत्याह तदर्थविषयवेदान्तमीमांसारम्भ इति । ते एव ब्रह्मात्मानुभवबन्धनिवृत्ती अर्थः प्रयोजनं विषयश्च यस्य वेदान्तमीमांसा- रम्भस्येति विग्रहः । सर्बलोकप्रत्यक्ष इत्यन्तस्योत्तरभाष्यस्य तात्पर्यमाह । आह कायमिति । इदानी विभज्यावान्तरतात्पर्य कथयति तचापीति । लक्षणसम्भावना* परभाष्यमाक्षिपति । यद्येवमिति । किमिति लक्षण- सम्भावने नापेक्ष्यते । इति तचाह नह्यनिजातरूपमिति। प्रमाणमेवहि प्रमेयम- न्यस्यान्यात्मनावमासमध्यासं व्यवस्थापयत् स्वदेशकालोपाधी सम्भावितस्पं सर्वतोव्यावृत्तासाधारणरूपञ्च व्यवस्थापयति किं पृथग्लक्षणसम्भावनोपन्यासेने- त्यर्थः । नन्वनुमानादिप्रमाणनिक्षासेषु वस्तुमाचेषु विशेषलक्षणसम्भावने पृथग- ३ पेक्ष्यत्वे इत्यत आह दुःसंपादमिति । विशेषत इत्यसाधारणाकारण व्यावृत्त- १ + नापेक्ष्यते-ति १ पुः। + TEER काकारल्यालयति ९ पु.।

·३ लक्षणातिरकेशाध्याससम्भावनाप्रदर्शनाचित्यम् । सयेत्यर्थः । तत्र द्रष्टुरन्यस्य दृश्येनान्यात्मनावभासो विद्यत इत्येतावति प्रमाणं कत्यते न तस्याविद्याभ्रान्त्यध्यासमिथ्यात्वे अतस्तत्प्रमाणेन, न सिध्य- तीति परिहरति उच्यते न देहेन्द्रियादिष्वित्यादिना । नन्वन्यस्यान्यात्मनावभासप्रमाणेनेकतन्मिथ्यात्वमपि सिध्यति प्रम- यक्यादिति चादयति तत्कस्य हेतोरिति । नानुभवादेवेति परिहरति लोक इति । ननु प्रमाणे सति किमित्यनुभवाभावः प्रमाणभेदादित्याह बाधे सतीति। बाधानुपपत्तिर्मिथ्यात्वे प्रमाणं प्रत्यक्षानुमानव्यवहारानुपपत्त्यागमा आत्मन्य- नात्मावभासे प्रमाणमिति भावः । नन्विहापि बाथनिमित्तमितरेतरविवेकम- न्तरेणान्यस्यान्यात्मतावभासायमित्यवमन्तुं न शक्यते अन्यथा स्वस्यैव स्वेना- त्मनावभासः किं न स्यादिति नेत्याह नेह स विद्यत इति । यौक्तिकज्ञानादिना परोनविवेकमाश्रित्य परस्परात्मतावभासनिश्चयो. ऽघरोतबाधस्य भ्रान्ति- प्रतिभासोच्छेदिनोऽभावान्न स्पष्टो मिथ्यात्वाध्यवसाय इति भावः । अतो ऽविद्यात्वस्पष्टीकरणाय लक्षणमेव वक्तव्यमित्याह तस्मादध्यासस्येति । तर्हि लक्षणप्रमाणाभ्यामेव वस्तुनिर्णयसिद्धेः प्रमाणेनेवासम्भावनानिराकरणास- म्भावना पृथत वक्तव्येति चादयति नन्वेवमपीति । सत्यपि प्रमाण- सामर्थ्य प्रत्यक्षावभासमपि असम्भाव्यमानतया निराकृतमनुभूयत इत्यनुभव- मेवावलम्ब्य परिहरति सत्यमेवमिति । ओत्पातिक इति अदृष्टव्यतिरिक्त कारणशन्य इत्यर्थः। ननु प्रमाणेनेव क्वचिदसम्भावना तिरसक्रियते यथाकाशगमने पक्षिणां क्वचिदसम्भावनया प्रतिभासो ऽपरोक्षापि निरस्यते यथा सवितृशु- ध्यादौ तात्मन्यात्मावभासः कं पक्षमवलम्बतामित्यसम्भावनापक्षमेवेति विशेषं दर्शयति एवमविषयेऽसङ्ग इति । अधिष्ठानस्याध्यस्यमानेन सहेक- ज्ञानविषयत्वं वक्तव्यम् तदभावानाध्याससम्भव इत्याह अविषय इति । द्रष्टुर्व्यतिरिक्तस्य कृत्स्वस्य कार्यकारणसंघातस्याध्यासात्मकत्वेन द्रष्टयेष काचादिवदोषानुषङ्गो वक्तव्यः तदभावान्नाध्याससम्भव इत्याह 'असङ्ग " इति । अधिष्ठानस्याध्यस्यमानेन गुणावयवसादृश्यं वक्तव्यम् तदभावाना- १४ नन्वन्यस्यात्मतावभासेति २ पुः। + असङ्गत इति १.पु.

·१४ २० अाहेतिपरोक्तिकथनप्रयोजनप्रदर्शनम् । अध्यासलक्षणवाक्यपूरणादि । ध्याससम्भव इत्याह केनचिदपि गुणादिनेति । अधिष्ठानयाथात्म्याव- भासो ऽध्यासविरोधी तनावाच्च ना * ध्याससम्भव इत्याह निष्कलङ्कचैतन्य- तयेति । नन्वात्मन्यविषयादिरूपे ऽनवगते नासम्भावानाबुद्धिः अवगते तु नाध्यास एव तिष्ठति कुतो ऽसम्भवनाबुद्धिरिति । नेतत्सारम् । आत्मन्य- विषयादिरूपे परोक्षावभासो ऽसम्भावनाबुद्धिहेतुः अपरोक्षावभासोध्यासस्य निवर्तक इत्युक्तत्वात् । उपसंहरति तन्मा शङ्कीति । तदुच्यते । तत् त्रितयं लक्षणं सम्भावना प्रमाणं क्रमेणोच्यत इत्यर्थः । अनन्तरभाष्यस्य तात्पर्यमाह श्राह कोयमिति । तन्त्रेणेति । युगपदर्थद्वयविवक्षयेत्यर्थः । उभयस्य चेह सम्भवादिति । लक्षणप्रश्नस्य सम्भावनाक्षेपस्य च सम्भवादित्यर्थः । उभय- मव विवक्षितं चेत्सम्भावनैव प्रथमं किन्न प्रदीत इत्यवाह तथापीति । स्वरूपमाख्यायेति प्राथम्ये हेतुः । नन्वाहेति परोक्तिकथनं किमर्थमिति । अर्थनिर्णयप्रधानत्वाद्वादकथा- शास्त्रम् तत्र प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रही वाद इति । वादिप्रतिवादिभ्यां गुरुशिष्याभ्यां वा पक्ष- प्रतिपक्षपरिग्रहेण क्रियमाणार्थनिर्णयावसाना वादकथाच प्रवृत्तेति दयितुं परोक्तिकथनमित्याह तत्रैवम्भते विषय इत्यादिना । तेनाक्षिामाक्षेपरूप- मप्यभिप्रायमनेन पृष्टमेवेति मत्वा प्रत्युक्तं पुनरसावाक्षेपरूपेण विवृणाती- त्याक्षेपमवतार्येति व्याख्येयम् । ननु शास्त्रेषु जल्पवितण्डाभिप्रायेणापि परोक्तिरस्तीति नेत्याह सर्ववविध इति । ननु लक्षणवाक्ये लक्ष्याभिधायिनः पदस्याभावात्साकाचं वचनमन- र्थकमित्याशय वाक्यं पूरयति प्रश्नवाक्यस्थितमिति । ननु परस्य परात्मना ऽवभासाध्यास इति वक्ष्यति तत्र कथमेकेनैव परशब्देन लक्षणं पूर्यत इत्य- चाह तत्र परचेत्युक्त इति । उत्तरो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । ननु घजादीनां भावे २६ विधानात्कथं कर्मपरतया स्मृतिशब्दो व्युत्पाद्यत इति तचाह असंज्ञायाम- * संभवशब्दो नास्ति ३ पु.। + सम्भावादिति १ पु.। + तत्राह सज्ञायामपीति । कर्वव्यतिरिक्तकारकेषु संज्ञायामपि प्रयोगो भवतीति ९ पु. शोधन पश्चात्कल्पितम् ।

·२१ स्मर्यमाणसदृशत्वोक्तिः । शुक्तिकृप्यसंविदोऽपरोक्षत्वोपपत्तिः । पीति । कर्तृव्यतिरिक्तकारकेषु * संज्ञायामिवाऽसजायामपि प्रयोगो भवत्य- कर्तरि च कारके संज्ञायामितिसूत्रादित्यर्थः । ननु स्मयते चेद्रूपशब्दः कि मर्थमस्मर्यमाणे वस्तुन्युपमासमासार्थ इत्याह स्मर्यमाणरूपमिवेति । ननु किमुपमासमासेन स्मर्यत एवेदं रजतमिति ७ १ नेत्याह न पुनः स्मर्यत एवेति । ननु चक्षुरादिप्रमाणाभावात्यरिशेषात्स्मृतिरिति नेत्याह स्पष्टं पुरोवस्थितत्वावभासनादिति । यथान्यचेदं रजतमऽयं घट इत्या- दावितरेतरसंसृष्टी सामान्यविशेषावपरोक्षाववभासते तथेहापि प्रतिभासः । नहि परमार्थेदरजतसंबेदनाकारावभासन्यनतामन्तरेण संसर्गसंविदंशाभावः शक्यते वक्तुम् । अर्थाभावे कथमपरोक्षा संविदिति चेत् न । यथासंविदवभासाधीनत्वा- दर्थसत्तानिश्चयस्य । नार्थसत्तानिश्चयाधीनः संवित्सत्तानिश्चयः अर्थस- तानिश्चयस्यापि निश्चयान्तराधीनत्वप्रसङ्गात् । ननु नेदं रजसमित्युत्तर- संवेदनादाभावोपि निश्चितः । न । तचापि पूर्वसंवेदनेन सद्भावविषयेण विरोधात् । इदंरजताभावसंवेदनानामविवेककल्पनयोत्तरज्ञानेपिसंसर्गसं. विदभावः किं न स्यात् व्यवहारसंवादज्ञानादुत्तरज्ञाने संसर्गसंषित्सद्भावश्चेत् न अर्थक्रियासंवादज्ञानादर्थसंवित्सद्भावनिश्चय इति वदतः संवित्प्रत्यक्षत्व- ६ वादहानात् । अर्थक्रियासविदोपि संविदन्तराधीनसद्धावनिश्चयप्रसङ्गात् । ननु सम्प्रतिपन्ना भावः । न । यथाप्रतिभासमेव मिथ्यारजतस्योत्तर- ज्ञानेन निरसनयोग्यस्योपगमात् लौकिकपरमार्थदृष्टरजतप्रतियोगिकाभावविषय- त्वाजते चैकाल्याभावमानस्येति संषिद्वयानुरोधेन व्यवस्थासिटुरन्यतर- संविदपहूवायोगात् तथाचोभयसंविद्विषयानुभवो नास्त्यच रजतं मिथ्येव रजत- मभादिति । नन्वपरोक्षशुक्तिकाज्ञानाविवेकाद्जतमपरोक्षतया प्रतिभासत इति नेत्याह स्पष्टमिति । केयं स्पष्टता नाम । विवेकज्ञानसमयेप्यतावन्तं कालमिदं " रजतमिति अभादिति संसृष्टावभासत्वेन प्रत्यभिज्ञायोग्यता । अन्यथा तद्रज- तमेतावन्तं कालमितो ऽविविक्तमिति प्रतीयात अथ वा तज्ज्ञानात्तच प्रवृत्ति- सज्ञायामिवासज्ञायामपीति ३ पुस्तके शोधनेन रूतम् । + किमर्थ इत्यस्मर्यमाणे-इति २ पु । + सम्बेदनाभाव इति २ पुः । त्वप्रत्ययोनास्ति २ पुः ।

·अध्यासलक्षणस्यार्थान्तरम् । अध्यासविषयेऽख्यातिवादः । रिति पदार्थाशज्ञानतत्प्रवृत्त्योर्नियमात इहापिसंसर्गप्रवृत्तिनिमित्ततासंसर्गज्ञानस्य स्पष्टतेति पूर्वदृष्टावभास इति स्पष्टार्थः । यदा ज्ञानविशिष्टार्थ एवाध्यासस्तदा स्मर्यमाणसदृशोन्यात्मनावभा- 9 ३ स्यमानो ऽन्यो ऽर्थो ऽध्यास इत्येवंलक्षणपरतया वाक्यं योजितम् । यदा युनर- र्थविशिष्टं ज्ञानमेवाध्यासः तदा स्मृतिसमानान्यस्यान्यात्मनावभासाध्यास इत्येवंलक्षणपरतयापि तदेव वाक्यं योजयितुं शक्यत इत्याह यतार्थादिति । अर्थाद्वाक्यसामादित्यर्थः । कथमित्यादिः स्पष्टार्थः । ननु न स्मृतिश्चेद् भ्रान्तिः प्रत्यक्षज्ञानवत् न पूर्वानुभवजन्यत्वमित्याशय सम्प्रयोगमावजन्य- ज्ञानादन्येषां सर्वेषामविशिष्टं पूर्वप्रमाणजन्यत्वमन्वयव्यतिरेकसामादित्याह नह्यसम्प्रयुक्तावभासिन इति । ननु संस्कारजन्यत्वमुपगतं चेदन्यसम्प्रयुक्त चक्षुषि यदनन्तरमन्य- विषयं ज्ञानमुत्पद्यते सा स्मृतिरेव तयवधानेन तु यज्ज्ञानमुत्पद्यते तदनु- मानादि प्रमाणमिति प्रमाणस्मृतिद्वैराश्यमेव विज्ञानस्य न तृतीयं मिथ्याज्ञानं नामास्तीति अख्यातिवादी प्रत्यवतिष्ठत * इत्याह + अपर आहेत्यादिना । ननु स्मृतिश्चेद्गवादिस्मृतिवत्स्वार्थ गृह्यमाणाद्विविध्य स्मरामीति दर्शयेदि- त्यत आह प्रमोषस्त्विति । ननु शुक्तिकासम्प्रयोगे सादृश्याद्रजतं किमिति समर्यते अतिसादृश्याच्छुक्तिकान्तरमेव स्मर्यतामिति नेत्याज इन्द्रियादीना- मिति । ननु मा भूत् स्मृतेः प्रमोषात्स्वार्थविवेकता ग्रहणं तु स्वार्थ स्मर्य- माणाद्विवेचयेदिति नेत्याह सम्प्रयुक्तस्य चेति । ननु स्मृतिग्रहणयोर्योग- पद्याभावात्क्रमवर्तित्वे पूर्वज्ञानं व्यवधानान्न प्रवृत्तिहेतुः । नच सामान्यमात्र- ज्ञानाद्विशेषमात्रज्ञानाद्वा प्रवृत्तिरित्यत आह तेन दर्शनस्मरणयोर्निरन्तरो- त्पन्नयोरिति । निरन्तरोत्पत्तिरेव प्रवृत्तिहेतुरित्यर्थः । नन्विदं रजतमित्य- भादिति संसर्गप्रत्ययः प्रत्यभिज्ञायत इति नेत्याह अनुत्पन्न स्वैकत्वाव- भास इति । जन्मान्तरानुभूतं न स्मयत इतिभाध्यक्चनादस्मर्यमाणत्वाच्च बालस्य १४ तिक्तस्मृतिः कथमिति चादयति नन्वनास्वादिततिक्तरसस्यति । जन्मान्त- * इत्याहेत्येतावन्मात्र नास्ति २,३ घुः । + अपरमाहेत्यादिनेतीति ३ पुः । * जन्मान्तरानुभूते-इति २ पुः ।

·२ 9 १५ १८ अख्यातिवादखण्डनम् । रानुभूततिक्तस्मृतिः कल्प्यत इत्याह उच्यत इति । जन्मान्तरानुभवस्योप कारितामाह अन्यथा * ननुभूतत्व एवेति । किमिति तर्हि जन्मातरानुभूतं किञ्चिदेव स्मयते न सर्वमिति दोषबलादित्याह तस्मात् पित्तमेवेति । किमिति तर्हि दोष एव जन्मान्तरानुभूतं सर्व न स्मारयतीत्यत आह कार्य- गम्यत्वादिति । नन्वतत्त्वे तत्त्वज्ञानमिति शास्त्रकारेणैव दर्शितः संसर्गभ्रम इति नेत्याह एतेनान्यसम्प्रयोग इति । वक्तव्ये च पूर्ववादिनाप्यविवेके संस- " गज्ञानकल्पनागौरवादऽख्यातिरेव युक्तेति भावः । उच्यते । केयमख्यातिरिति । न तावत् ख्यात्यभावमा अनभ्युप- गमादतिप्रसङ्गाच्च । अन्यार्थिनो ऽन्यत्र प्रवृत्तिहेतु नमिति चेत् । यत्र तर्हि न प्रवृत्तिझटिति बाघश्च तत्र कथं भ्रान्तिः । अथाविविक्तानेकपदार्थज्ञानम् तीदमिति रजतमिति चापुनरुक्तशब्दद्वयस्मृतिहेतुतया विविक्तावभासनान्न तस्य सामान्यविशेषयोरविवेकभ्रमः सम्भवति । नच भेदावमर्शनैकत्वज्ञान- मनभ्युपगच्छतः सामान्यविशेषयोरविवेकः सम्भवति विविक्ताकारद्वयावभास- नात् । इतरेतराभावभेदद्वित्वादिसयाविशिष्टज्ञानं विवेक इति चेत् गामानय दण्डेनेति मोदण्डयोस्सत्कारकत्वयोश्चाविवेकभ्रमः स्यात् । तचाप्यानुषङ्गिक- भेदादिज्ञानमस्तीति चेत् इदमिति रजतमिति चेहाप्यपुनरुक्तशब्दानुषक्ता- कारद्वयावभासे द्वित्वाद्यवभासो विद्यत एव अन्यथा सामान्याकाराद्विशेषा- कारस्य विवेकानवभासादिदमित्येव स्यात् + रजतमित्येव स्यात् नेदं रजत- मिति । किञ्च । प्रतीयमानाकारयानाविवेको ऽपुनरुक्तप्रतिभासादप्रतीयमाना- काराविवेको न भ्रमो ऽतिप्रसङ्गात् । तस्मान्नाविवेको भ्रमः । किञ्च । खण्डो गौरित्यादिप्रत्ययाश्चाविविक्तानेकपदार्थविषया विभ्रमाः प्रसज्येरन् । नच ग्रहणस्मरणाविवेक एव भ्रमः अहं मनुष्य इति गृह्यमाणा- विवेकस्य भ्रमत्वात् । सामान्यविशेषादौ ससर्गज्ञानमेवास्तीति चेत् । तथाप्य- विविक्तानेकपदार्थज्ञानाद् भ्रमत्वमपि स्यात् । नच तच संसर्गप्रत्ययापि ऐक्यस्य तदालम्बनस्याभावात् । गुणगुण्यादिसम्बन्ध एवालम्बनमिति चेत् न । प्रत्यभिज्ञाया ऐक्यालम्बनत्वात् । इहापि सादृश्यसम्बन्ध एवेदं रजत- । अननुभूतत्वेति-इति २ पुः । + रजतमिति वास्यादिति २, ३ पुः ।

·9 स्मरणाभिमानखयडनम् । पूर्वानुभवसम्भेदाभावोक्तिः । मितिसंसर्गप्रत्ययालम्बनं स्यात् । अस्ति च सामान्यविशेषादीनामिदंरजतयो- शिव विवेकप्रत्ययो घटस्य शौनयमितिविवेकाभ्युपगमात् । किञ्च । ग्रहणमेव स्मर्यमाणात्स्वार्थ किं न विविञ्च्यात् । विशेषदर्शनाभावादिति चेत् । यदि गृहीतमात्रस्य रजतानेदोस्ति तदा भेदोपीक्षितो विशेषो धाकारः प्रति- योग्याकारो वा नान्य इति गृहीत एव भेदाकारो विविक्तः प्रतीयेत । अथ धर्मिप्रतियोग्याकारे गृहीते ऽपीतरेतरापेक्षया तृतीयमेव ज्ञानं भेदं ग्राह- यतीति । तहि सर्वपदार्थज्ञानानां भेदग्रहणात्मागविवक्तत्वाद् भ्रमत्वप्रसङ्गः । अथ न गृहीतमात्रस्य रजताद्धेदः । तइँक्यमेवेति संसर्गज्ञानस्य सालम्बन- तासिद्धिः । किञ्च । स्मृतिवी गवयादिस्मृतिवद्गृह्यमाणात्स्वार्थ किमिति म विविज- २० च्यात् । स्मरणाभिमानप्रमोषादिति चेत्तचाह कोयं स्मरणाभिमान इति । न तावत् स्मृतिरेव । तस्याः प्रमोघे ज्ञानस्यवाभावप्रसङ्गात् । स्मृतेरन्यश्चेत् कथ- मन्यस्य प्रमोषे परिपूर्णमुत्पन्नं ज्ञानं स्वकार्यमर्थविवेकं न कुर्यात् । न चान्यः स्मरणाभिमानो दृश्यत इति भाषः । ननु पूर्वानुभवतद्धेशकालानामन्यतमेन स इत्याकारण वा स्मर्यमाणस्य सम्भेदः स्मरणाभिमान इति नेत्याह न तावज्ज्ञानानुविद्धतया ग्रहणमिति। सोयमिति प्रत्यभिज्ञाभ्रमे हि सर्वषामेवेषां स इत्याकारस्य पूर्वानुभवदेशकालानां च स्मरामीतिपर्यन्तानां सम्भे. दावगमेपि गृह्यमाणेनाविवेकदर्शनादिति भावः । नच पूर्वानुभवसम्भेदः २१ स्मर्यमाणे सम्भवतीत्याह नातिवृत्तस्येति । अर्थस्मृतिसंस्कारस्य जनक यत्पूर्वविज्ञानं तत्स्व्यंग्राह्यविशेषणतया स्वेनैव न विषयीक्रियते अर्थमाचवि- षयत्वात्पर्वज्ञानस्य । नहि पूर्वज्ञानेनाविषयीकृते विषये तत्संस्कारजन्या स्मृतिः समुत्पद्यते । तस्मादर्थमाचविषयज्ञानजन्या स्मृतिरर्थमात्रमेव विषयीकरोति न पूर्वज्ञानेनाविषयीकृतं ज्ञानमपि अन्यथा नीलज्ञानात्पीतेपि स्मृतिः स्यात् । ननु स्मर्यमाणे पूर्वानुभवसम्भेदः स्वानुभवसिद्धः । सत्यम् । यत्यानु- भवसमयेऽथावभासलिङ्गजन्यमर्थज्ञानसद्धावविषयमनुमानज्ञानमुत्पन्न तदनु- मानज्ञानसंस्कार * जनिता स्मृतिः अनुभवसम्भिन्नमर्थं गमयति मलज्ञानेना- - * जनितस्मतिरिति ३ पुः ।

·२५ शाब्दबोधोपयोगिशब्दार्थसम्बन्धनिरूपणम् । प्यर्थज्ञानविषयेणं विशिष्टार्थविषयीकरणात् । यस्मादर्थस्मृतिसमनन्तरमनुभव- विशिष्टार्थस्मृत्यन्तरजननादर्थस्मृतिरेवानुभवसम्भिन्नेति विभ्रमः तस्माच्छुद्धमे- वार्थमित्युपसंहरति शुद्धमिति । पूर्वमानेन यावन्माचं वस्तुमा वा ज्ञानसम्भिन्नं ७ वा व* स्तु विषयीकृतं तावन्माचमेवावभासयति न स्वमूलज्ञानसम्भिन्नमि- स * त्यर्थः । नन्वर्थस्मृतिर्वा + ज्ञानसम्भिन्नविषयं स्मृत्यन्तरं वेत्यत्र को विवेक इति तचोदाहरणमाह तथाच पदात्यदार्थस्मृताविति । वाक्यार्थप्रत्ययवि-" वक्षया यावदन्त्यपदोच्चारणपरिसमानिस्तावत् क्रमेयोच्चार्यमाणेषु पदेष्वेअकस्मा- त्पदादेककार्थविषयाणि ज्ञानान्युत्पद्यन्ते ताश्च सम्बन्धिशब्ददर्शनात्सम्बन्ध्य- न्तरार्थविषयाः स्मृतय इत्यभिहितान्वयवादिनामन्विताभिधान वादिनां च संमतम् । ननु को ऽसौ शब्दस्यार्थेन सम्बन्धो यतः शब्दस्य दर्शनादर्थे स्मृतिसत्पद्येत । || अर्थबुद्धिजननसामर्थ्यलक्षण इति चेत् । किं स्मृतिजन- नसामर्थ्यलक्षणो ऽन्यो वा । प नचान्यः । पदानां पदार्थाशेषु स्मृतिव्यतिरि- क्तकार्यान्तराभावात् । न च स्मृतिजननसामर्थ्यसम्बन्धादेव स्मृतिजन्म अन्यत्र सादृश्यादिसम्बन्धान्तरे सत्यन्यतर * दर्शने ऽन्यतरस्मिन् स्मृतिदर्शनात् । तस्मान्न शब्दादर्थ स्मृतिरिति । उच्यते । सम्बन्धज्ञानसंस्कारः शब्ददर्श- नं चाच स्मृतिहेतुः नार्थेन सम्बन्धविशिष्टशब्दज्ञानम् येन विशिष्टे स्मृतिसा- मर्थ्यव्यवस्थापनाद्विशेषणीभूतं सम्बन्धान्तरमिध्येत सम्बन्धविशिष्ठान्यतर- दर्शनाच्चान्यतरस्मृतो सम्बन्धविशेषणत्वेनान्यतरस्यापि स्मृतिविषयस्य प्रागेव बुद्धता स्यात् । सादृश्यादिमूलसम्बन्धानां बुद्धिसामर्थ्यलक्षणत्वाभावात् । सामर्थ्यसम्बन्धादर्थान्तरत्वं न विरुध्यते । बुद्धिसामर्थ्यसम्बन्धाद् बुद्धि- * वस्तुमात्रं चेति ३ पुः । + ज्ञानसम्भिनविषयेति २ पुः। + वादिनामपीति ३ पुः । ६ अर्थेन शब्ठस्य सम्बन्धइति ३ पुः । ॥ अज्ञातसम्बन्धाच्छब्दात्स्मत्युत्पत्तावव्युत्पन्नस्यापि ततो ऽर्थस्मरण प्रसङ्गः, शक्तिज्ञानं च स्मृतिरूपकार्यज्ञानाधीनमित्यन्योन्याश्रयः-इति भावः । पदस्य स्मारकत्वं भवतां संमतं चेति चशब्दार्थ इति तत्त्व० । * तरप्रत्ययो नास्ति ३ पुः । + शब्दस्य शक्तिरेवार्थे सम्बन्धः, तस्यां च संगतिग्रहणकाले ज्ञातायां समयान्तरे शब्ददर्श- नात्तस्यार्थे शक्तिरूपसंस्कारोवोधे सति ततोर्थे स्मृतिर्भवतीति नोक्तान्योन्याश्रय इति परिहरति उच्यत इत्यादिति भावः ।

·अख्यातिषाद्युक्तस्मरणाभिमानखण्डनम् । नौत्पद्यत इति च स्ववचनविरोधः । तस्मात्पदेभ्यः पदार्थमाचेषु बुद्धि- सामर्थ्यसम्बन्धात स्मृतय इति सिद्धम् । कुतः पुनस्तच ज्ञानसम्भेदाभाव २३ इति तबाह ज्ञानस्यापीति । शब्दसामर्थ्यविषयतया सम्बन्धित्वेन स्मृतिविषयत्वे ज्ञानस्यापि शब्दार्थत्वप्रसङ्गादिति । तथेष्ठभभागविषयेत्यादिः स्पष्टार्थः । ननु स्मृतिज्ञानस्य चिकोणत्वादिवत्स्वगतः कश्चिद्विशेषो दृश्यते ८ १ स स्मरणाभिमान इति नेत्याह नापि स्वगतो ज्ञानस्येति । ननु नित्या- नुमयेऽपि * लिङ्गविशेषाद्धेतुविशेषानुमानं युक्तमिति । कोऽसौ लिङ्गविशेषः । न तावद्वाह्यविशेष इत्याह नापि ग्राह्यविशेषनिमित्त इति । अस्तु तर्हि फल- विशेषो लिङ्गविशेष इति नेत्याह नापि फलविशेषनिमित्त इति । ननु स्मरा- मीत्यनुभवः स्मरणाभिमान इत्यत आह यः पुनः क्वचित्कदाचिदिति । यदि स्मृतिस्मार्यस्मर्तृविषयशब्दचयानुषक्तो ऽनुभवविशेषस्तत स्मरामीति यदि वा चितयविषयमनुमानचानान्तरमेतत् उभयथापि ग्रहणादिचितयात स्मरणादिचितयस्य प्रागेव भेदावगममन्तरेण ग्रहणादित्रितयशब्दव्यतिरिक्त- स्मरणादिशब्दानुस्मरणं ग्रहणानुमानव्यतिरेकेण स्मरणानुमानं च न सम्भ- वति विशिष्ठाभिधेयावगमनिमित्तत्वाद् विशिष्ठशब्दानुस्मरणस्य विशिष्टा- वगमानुमानस्य चेति प्रागेव स्मरामात्यनुभवाट्दहणस्मरणयोर्भेदो वक्तव्य इति भावः । ननु स्मृत्यनुभवयोरर्थमात्रविषयत्वे को भेद इत्यत आह । तस्मादिति । कारणविशेषादेवेत्यर्थः । कथं वा तव स्मृतेजानानुमानस्य चार्थविशिष्टज्ञानविषयत्वे समाने विभागावगमः । कारणभेदादिति चेदिहापि तत्समानम् । स इत्याकारण स्मृति नानुमानाद्विद्यत इति चेत्कोयं स इत्याकारः । परोक्षदेशकाल- विशिष्टतेति चेदनुमानादिष्वपि प्रसङ्गः । पूर्वानुभवसंभिन्नतेति चेत् । ज्ञाना- नुमाने पौरुषेयवाक्यजन्यज्ञाने च प्रसङ्गः । तस्मात्संस्कारजन्यत्वं स इत्या- ११ कार इति । अस्तु त_हापि तथाविधैव स्मृतिरिति नेत्याह || नचेहेति । सुरभिधूमविशेषस्याऽगरुजदहनानुमापकत्ववद्वाविशेषस्य व्यापकविशेषानुमापकत्व- मित्यर्थ इति तत्त्व। + विशेषइतीति ३ पुः। + प्रागेवेत्यत्र स्मरामीत्यनुभवादितिशेषः-तत्त्व० । ६ नयास्तीरे प्रसूनानि सन्तीत्यादिवाक्यानदीतीरप्रसूनविषयज्ञानसत्ता बोध्यते ततश्च स्वजनकज्ञानसं भिन्नविषयत्वस्य तत्रापि भावाच भेद इत्यर्थः-इति तत्त्व० । || न चेतीति २ पुः ।

·૧૨ इदं रजतमितिज्ञानस्यान्यथाख्यातित्वनिराकरणम् । नच स्वप्ने ऽह नीलमिति गृह्यमाणाविवेकः । स्मर्यमाणानामऽन्योन्याविवेके परोक्षमेव सर्वमवभासते । अतो न प्रमाणस्मृतिद्वराश्यमेव * ज्ञानस्य किन्तु तृतीयं भ्रान्तिज्ञानमपीत्युपसंहरति अतो नान्यसंप्रयोग इति । न चेत् स्मृतिः ८ किं तीदं रजतमिति । नन्वन्यथाख्यातिरेषा । तथाहि । शुक्तिकासंप्रयोगे दोषो । पहित- मिन्द्रियं देशान्तरादिगतं रजतम, भिगृह्णाति । तच्च स्वदेशाद्यवस्थित दोषो पहितेन्द्रियेण गृह्यमाणं शुक्तिकात्मना गृह्यते । नन्वननुभतमपि यत्किञ्चिदपि दोषोपहितमिन्द्रियं किमिति न गृह्णाति । सादृश्यादिदोषसाम- •दिति वदामः । तस्माद्वहणात्मकमन्यथाज्ञानमिति । उच्यते । केयमन्यथाख्यातिः । अन्याकारं ज्ञानमन्यालम्बनं वा वस्तुनो वस्त्वन्तरात्मनावभासो वा अन्यथा परिणते वस्तुनि ज्ञानं वा । न तावत्प्रथमः कल्प इत्याह नन्वेवं सति वैपरीत्यमिति । कुतो वैपरीत्य- मित्यत आह नैतत्संविदनुसारिणामिति । सर्वत्र यदाकारं संवेदन तदेवालम्बनमितिनियमे रजताकारसंवेदनविरुद्धं शुक्तिकालम्बनत्वमि- त्यर्थः । ननु न संविदाकारतालम्बनता सर्वच किन्तु संवित्प्रयुक्तव्यवहार- विषयेति चोदयति ननु शुक्तः स्वरूपेणापीति । इदं तावदयुक्तम् । नहि व्याघ्रसपादिचानाट्टण्डादिष्वादीयमानेषु व्याघ्रादिज्ञानस्य दण्डाद्यालम्बनम् । नच द्रव्यगुणादिज्ञानप्रयुक्त्या' द्रव्यगु- णादिष्वादायमानेषु द्रव्यादीनामन्योन्यज्ञानालम्बनत्वं प्रसिद्धम् । तस्मात तदाकार एवालम्बनमिति नान्याकारं ज्ञानमन्यालम्बनमन्यथाख्यातिरिति बहिरेवोपसंहर्तव्यम् । अस्तु तर्हि वस्तुनो वस्त्वन्तरात्मनाऽवभास इति तबाहाथ तथारूपावभासनमिति । न तावदत्यन्तभेदवादिनां संसर्गः पर- मार्थः ततश्चानिर्वचनीयानभ्युपगमाच्छून्य एव संसर्गः प्रकाशेत । एवं खण्डो गौरित्यादिसंसर्गप्रत्ययाः सर्व एव विभ्रमाः प्रसज्येरनिति बहिरेवैकः पक्षः प्रतिवक्तव्यः । " १६ उपहतमिति २, ३ पुः। * विज्ञानस्येति २ पु.। + अभिस्थाने अपिः २ पुः।

·२८ २ इदं रजतमित्यादावात्मख्यातिनिराकरणम् । ८ १९ अथ भेदाभेदवादी संसर्गसत्यतां बयात्तचाह यदि पारमार्थिकमिति । खण्डो गौरित्यादिवत्सर्वस्य भेदाभेदान्न क्वचिदपि भ्रान्तिबाधी सर्वत्र वा तो स्यातामित्यर्थः । अस्तु त_न्यथापरिणते वस्तुनि ख्यातिरन्यथाख्याति- रिति तबाह अथ शुक्तरेवेति । शुक्तेः परिणामनिराकरणग्रन्थः स्पष्टार्थः । अथ पुनर्दुष्टकारणजन्यायाः प्रतीतेरित्यादिना ऽन्यथाख्यातावेव परिणा- मप्रकारभेदो निराक्रियते ख्यात्यन्तरानिराकरणं वा । कथम् । अचाहात्मख्या- तिवादी बुद्धरेव रजताकारो न बहिरिति । कुतः । संप्रयोगव्यतिरेकेणापरो- क्षत्वाद् बुद्धिवत् । कथम् । विज्ञानस्य रजताकारः प्राप्तः । संस्कारसामा- दिति वदामः । तथाहि । यस्यां ज्ञानसन्तती यदा कदाचित्यवं रजतज्ञान- मुत्पन्नं तदेव संस्कार उच्यते । नच विज्ञानजन्यो ऽन्येषामिव स्थायी क्षणिको वा ऽन्यः कश्चिदस्य संस्कारो विद्यते विज्ञानमाचवादात् । स चानेकज्ञानव्य- हितोपि कदाचित्सजातीयं रजतज्ञानान्तरमुत्पादयति शालिबीजमिवानेका- कुरादिकार्यव्यवधानेन पुनः सजातीयबीजान्तर * निमित्तमिति । अथवा सज्जन्यज्ञानसन्तान एव संस्कारः स च तथाविधज्ञानान्तरादित्यनादिवास- नाप्रापितं रजतं बुद्ध्याकारो बहिर्वदवभासत इति । सि वक्तव्यः किं तद्रजतं जायते न वेति । नचेज्जायमानस्वरूपं न स्यादाकाशवत् । जायते चेत् नार्थादर्थान्तराभावात् । अथ ज्ञानादेव दुष्टका- रणजन्याद्रजतोत्याद इति । तदाह अथ पुनर्दुष्टकारणजन्यायाः प्रतीतेरेव रजतोत्पाद तीति । जनकप्रतीते रजतात्पर्वकालत्वादतद्विषयत्वात्प्रतीत्य- न्तरस्यादुष्टकारणस्य तद्विषयत्वे सर्वप्रतीतिविषयत्वप्रसङ्गात् । दुष्टकारणप्रती- तेश्च रजतजन्यतया तदालम्बनत्वे रजतस्यार्थक्रियावत्तया सत्त्वप्रसङ्गात् । अतज्जन्यत्वे तद्विषयत्वाभावादप्रतीतमेव रजतं स्यादिति भावः । अन्यथा- ख्यातिं निराकृत्या ऽख्यातिवादी स्वपक्षमुपसंहरति तदेवं पारिशेष्यादिति । ६ अख्यातिदूषणामप्युक्तमनुस्मारयति ननु स्मृतेरिति । ननु न स्मृति पि ग्रहणं चेदालौकिकमिदं ज्ञानं कथमिति चोदयति " * बीजान्तरमित्यथवेति २, ३ पुः । + स च वक्तव्य इति ३ पुः । + नचेज्जायते जायमानज्ञामस्वरूपमिति २ पुः, नज्जायमानज्ञानेति ३ पुः ।

·२६ . १० तस्मिन्नेव विषये विविधशङ्कासमाधयः । का तर्हि गतिरिति । + कि सामय्यं पृच्छसि किंवा ज्ञानमथ विषयमिति । यदि सामग्र्यं तवाह नेन्द्रियज्ञानादित्यादिना। नन्विन्द्रियसंस्कारौ चेत्सामग्री सम्यक्ज्ञानमेवेदं स्यात् स्मृतिग्रहणवदिति चादयति कथमेतदिति । दोषसह- कृतत्वात् तृतीयमिदं सामग्र्यमित्याह । उच्यते कारणदोष इति । ननु दोषः प्राप्तकार्यस्य प्रतिबन्धको नाधिक्ये हेतुरिति तबाह कार्यगम्यत्वादिति । नचानादेः कार्यानुदयस्य हेतुदोषः । कृत्याभावात् । किन्तु व्याध्यादिवद्विपर्य- यकायहेतुर्दोष इति । ननु दोषः संस्कारोवोधकृच्चन्न || सामय्यामन्तर्भवतीति । न तृतीयमिदं सामग्र्यमिति तचाहातः संस्कारटुष्टकारणसंवलितेति । अथ ज्ञानस्यैक्यं चोद्यते तबाह सा चैकमेव ज्ञानमिति । नन्विदमा संप्रयोगादन्तःकरणपरिणामज्ञानमेकमुत्पद्यते न तद्र- जतं तत्ससर्ग वा विषयीकर्तुमीष्टे । मिथ्यावस्तुनि देशान्तरादिगते वा संप्र- योगानुपपत्तश्चक्षुसन्मीलनान्वयव्यतिरेकयोरधिष्ठानज्ञानोपक्षयादन्यथासिद्धेः । नापि संस्काराद्रजतांशावगमः स्मृत्यनभ्युपगमात् । नापि दोषः स्वयमेव कस्य चिज्ज्ञानस्य हेतुर्दृष्टः ज्ञानकारणानामेव कार्यविशेषनिमित्तत्वात् । अतोन रजततत्सम्भिन्नशुक्तिविषयमेकं ज्ञानं समस्ति । किं त्वविद्यैव** दोषनिमित्तकारणापेक्षया रजताकारण सातिचैतन्यस्य रजतावच्छेदज्ञानाभा- साकारण च परिणममाना स्वकार्येणं सह साक्षिचैतन्यस्य विषयभावं प्रतिप- द्यत इति ते मतम् । तत्र कथमेकज्ञानत्वमिति तबाह । एकफलमिति । विषयावच्छिन्नं हि फलमवभासते न ज्ञानावच्छिन्नम् । विषयश्च सत्यमिथ्या- वस्तुनोरन्योन्यात्मतयैकतामापन्नस्तेनैकविषयावच्छिन्नफलैकत्वोपाधी सत्यमि- थ्याज्ञानद्वयमप्येकमित्युपर्यत इति भावः । अथ विषयः कथमिति तदाह तस्य चेति । कुतो रजतस्य जमिथ्यात्वमित्यत आह तेन मिथ्यालम्बन- " * का पुनर्गतिरिति २ पु. । + किं करणव्युत्पत्त्या सामग्री पृच्छरते उत भावव्युत्पत्त्या ज्ञानमाहो कर्मव्युत्पत्या विषय इति विकल्पार्थः-इति तत्त्व० । + सामग्रीमिति ३ पुः। ६ नाधिकहेतुरिति १ पुः । || उद्बोधकन्नेति ३ पुः । || दुष्टलोचनपुरोवर्तिद्रव्यसंयोगादिदं मात्रविषयं ज्ञानमुत्पढ्यते तदा चेदमाकाराच्छि- बावियाक्षोभः संजायते सा च चक्षुषा सदृशसंदर्शनरागसमुद्बुद्धसंस्कारसध्रीचीना रूप्याकारेण परिणमतइत्यर्थ इति तत्त्व० । - एकज्ञानमिति १ पुः । ++ मिथ्याज्ञानवमिति १ पुः । . बाह्य- ·३० इदं रजतमित्यच ज्ञानद्वयनिराकरणम् । मिति । भावाभावज्ञानयोमिथ्यात्वप्रसिद्धाभावादिदं ज्ञानसमवायमिथ्यात्वम- निर्वचनीयार्थतामेव गमयतीत्यर्थः । संप्रयुक्तेर्थे संप्रयोगो निरपेक्षा ज्ञानकारणं संस्कारश्च पूर्वानुभूतस्मृती निरपेक्षः ततश्च निरपेक्षकारणद्वयजन्यत्वात् * ज्ञानद्वयमेव निरन्तरोत्पन्नमि- है १८ त्यख्यातिवादी चादयति भिन्नजातीयज्ञान इति । ज्ञानभेदे हि निरन्तरोत्य- तावपि न प्रवृत्तिकार्योदयः सम्भवति तच यथा वर्णज्ञानेषु क्रमवर्तिषु ज्ञानका- योदयान्यथानुपपत्त्या पूर्वपूर्ववर्णसंस्कारसहितमन्त्यवर्णज्ञानमेव हेतुत्वेन कल्प्यते कारणयोगपद्याय तथा प्रवृत्तिकार्यानुपपत्तिरेव ज्ञानक्यं कल्पयति किं कारणभेदेनेति परिहरति नेष + दोष इति । ननु कारणभेदात्कार्यभेदोप्यनु- मीयत इति नेत्युदाहरणमाह दृश्यते हीति । ननु तचापि कारणभेदात ज्ञानभेद इति नेत्याह उभयचापीति । ननु लिङ्गदर्शनं व्याग्निस्मृतिश्च लिङ्ग ज्ञानकारणं न संस्कार इति नेत्याह । संस्कारानुबोध इति । ज्ञानद्वयायोग- पद्याभावादित्यर्थः । तस्मादित्युपसंहरति ॥ ननु प्रत्यभिज्ञायां संप्रयोगः पूर्वानुभूतस्मृतिश्च कारणं ज्ञानद्वययोगपद्यप्रसङ्गाभावान्न संस्कार इति तचाहा- १० १ यमेव न्याय इति । ज्ञानाज्ज्ञानोत्तरोत्पत्ती व्याप्याद्यभावात्संस्कार एव कार- णमित्यर्थः । ननु प्रमाणान्तरेष्वयं निरपेक्षकारणसमाहारः नाभिज्ञाप्रत्यक्ष अभिज्ञाप्रत्यक्षं च रजतज्ञानमिति तचाह तथा भिन्नजातीयज्ञानहेतुम्य इति । ननु यच संस्कारः प्रमाणकारणेन संबध्यते तत्र स्मृतिगर्भप्रमाणज्ञानमेव दृष्टं न तथेदं रजतज्ञानमिति तचाह तत्र लैङ्गिकज्ञान इत्यादिना । किञ्च। ज्ञानद्वयपतेऽख्यातावपरोक्षावभासिनः स्मर्यमाणत्वेसर्वच प्रति- पन्नापाधी विषयसत्त्वाभावेन्यथाख्याता प्रतिपन्नस्य संसर्गस्य शून्यत्वे पुरोदे- शप्रतिपन्नस्य रजतस्य देशान्तरसत्त्वे चात्मख्यातो बहिरवभासस्यान्तरत्वे- ४ चानुभवविरोधः स्यान्न तथास्मत्यक्ष इत्याहेवं च सति नानुभवविरोध इति । ननु तवाप्यस्तीति प्रतिपन्नस्यानिर्वचनीयत्वे ऽनुभवविरोधः समानः । तन्न । इदन्तासंसर्गवद्जतस्य शुक्तिकासत्तासंसर्गीयमवभासते न रजतस्यापरसत्त्वम् * ज्ञानद्वयमेतनिरन्तरेति २ पुः । + नैषेतीति २ घुः। + चेदं रजतमिति ज्ञानमितीति ३ पु.। देशान्सरत्वे चेति २ पु.।

·३१ अनिर्वचनीयख्यातेर्निदोषत्वोक्तिः । मायाऽविद्ययोरेकत्वोक्तिः । अथवा विविधं सत्त्वं परमार्थसत्त्वं ब्रह्मणः अर्थक्रियासामथ्र्यसत्त्वं मायोपा- थिकमाकाशादेः अविद्योपाधिकसत्त्वं रजतादेरिति परमार्थसत्त्वापेक्षया नि- र्वचनीयमिति नानुभवविरोधः यथानुभवमर्थसत्त्वाभ्युपगमात् । यस्मात् भ्रान्तित्वव्यवहारः सदसज्ज्ञानयोरनुपपन्नो यतश्च पक्षा- न्तरेष्वनुभवविरोधो यतश्च ज्ञानद्वय * पारेक्ष्यस्मृतित्वस्मरणाभिमानप्रमोषत- तुत्वविवेकत्तन्निमित्तप्रवृत्तयो जन्मान्तरानुभतस्मृतिश्चेत्यप्रतिपन्नमपूर्व बहु । कल्पनीयमख्यातावन्यथाख्याती चान्यच प्रतिपन्नस्यान्यत्र सत्त्वमिन्द्रियस्य च जन्मान्तरानुभूतदेशकालव्यवहितार्थवाहित्त्वं दोषस्य च तथाविधादृष्ट- सामर्थ्य , संसर्गस्य च शून्यस्य प्रत्यक्षतेति प्रमाणविरुद्धं बहु कल्पनीयं अतः सर्वदोषपरिहाराय यथाप्रतिपन्नस्य मिथ्यात्वं नामकः स्वभावो नास्ति रजतं मिथ्येव रजतमभादित्यनुभवसिद्धः समाश्रयणीयो ऽविद्योपादानकल्पनाया- श्चान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वादित्याहाता मायामयमिति । सत्यस्य वस्तुनो मि. १० ५ थ्यावस्तुसंभेदोवभासमानो मायामिथ्याऽनिर्वचनीयख्यातिरध्यास एवायमि- त्यर्थः । अच केचिदाहुः । अतो ऽविद्यामयमिति वक्तव्यं न मायामयमिति विभ्रमाणां तत्त्वज्ञाननिराकार्यतया ऽविद्यात्मकत्वान्मायाविद्ययोर्भेदात् । त- थाहि मायास्वानयमव्यामोहयन्ती कर्तुरिच्छामनुवर्तते न तथा ऽविद्या । प्रसिद्धश्च मायाऽविद्ययाभदा लौकिकानां नहि मायाविनिर्मितहस्त्यश्वरथादा. वविद्याशब्दं प्रयुज्जत इति । उच्यते । लक्षणभेदाल्लोकव्यवहारसामोद्वा || तयोर्भेदः कथ्यते । न तावल्लक्षणभेदादनिर्वचनीयतया तत्त्वावभासप्रतिबन्धविपर्ययावभासलक्षणस्या- विशेषात् । ननु मन्त्रौषधादिसत्यवस्त्वेव माया नानिर्वचनीया । न । परिदृश्य- मानमिथ्यावस्तुन्येव मायाशब्दप्रयोगात्। पार्श्वस्थस्य मन्त्रौषधाद्यपरिज्ञानात्तच मायाशब्दप्रयोगाभावाच्च मन्त्रादेश्च काचादिवन्निमित्तकारणत्वादध्यासोपादा- नाविद्यालृप्तिवत्कादाचित्कमायोपादानानिर्वचनीयानादिवस्तुकल्पना मा। तत्र च * परोक्षेति ३ पु.। । अत्र प्रतिपत्रस्येति २ पुः । अनयोरिति २ पुः। + कल्प्यमिति २ पुः । $ संसर्गस्य शून्यस्य च प्रत्यक्षतेति १, २ पुः कल्पनादिति २ पु.।

·३२ मायाऽविद्ययोरभेदे ग्रन्थान्तरसंवादप्रदर्शनम् । * मायां तु प्रकृतिमिति श्रुती प्रकृती मायाशब्दप्रयोगात् प्रकृतिभूतयोमायावि- द्ययोस्त+द्विकारयोश्चाध्यासमाययोर्लक्षणाभेदादेकत्वमवगम्यते । ननु स्वाश्रयव्यामोहाव्यामोहहेतुत्वाभ्यां लक्षणभेदो दर्शितः । यद्या- अयो द्रष्टा व्यामुह्यत्येव पार्श्वस्थो मायां पश्यन् । अथ की न तस्य माया- वित्वायामोहाभावः । किन्तु बाधनिश्चयप्रतिकारज्ञानाभ्याम् । अन्यथा पा- वस्थवत्कापि व्यामुह्येदेव । अथेच्छया कर्तुं शक्यते माया न तथा ऽवि- येति । न तदपि मन्त्रोषधादौ निमित्तकारणे कर्तुः स्वातन्त्र्यान्न मायायां अविद्यायामपि अङ्गुल्यवष्टम्भादिना द्विचटकेशोण्ड्रकादिभ्रमा मन्त्रीषधादिनिषे- वणात्स्वप्नभ्रमास्तत्त्वज्ञानप्यनुवृत्तप्रतिभासाश्च कर्तुरिच्छया निष्पाद्यन्ते । नच शास्त्रव्यवहारान्मायाविद्याभेदः । तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभा- वाद्यश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरित्यादिश्रुतो सम्यक् ज्ञाननिवाविद्यायां मा- याशब्दप्रयोगात् । तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन् निर्देशिते । योगी माया- ममेयाय तस्मै विद्यात्मने नम इत्यादिस्मृती मायाविद्ययाः सामानाधिकर- ण्येन तत्त्वज्ञानेन तर्तव्यत्वाभिधानात् । मायामाचं तु काय॑नानभिव्यक्त- स्वरूपत्वादितिसूचे सूचकारेण स्वप्ने मायाशब्दप्रयोगात् । भाष्यकारेणं चावि- द्या माया ऽविद्यात्मिका मायाशक्तिरिति तत्र तत्र निर्देशात् । टीकाकारण चा- विद्यामायाऽक्षरम् इत्युक्तत्वात् । ब्रह्मसिद्धिकारेण चैवमेवेयमविद्या माया मि- थ्याप्रत्यय इत्युक्तत्वात् । तस्माल्लक्षणेक्यादृद्धव्यवहारे चैकत्वावगमादेकस्मि- न्नपि वस्तुनि विक्षेपप्राधान्येन मायाऽऽच्छादनप्राधान्येनाविद्येति व्यवहारभेदः । इच्छाधीनत्वतद्वपरीत्येन वा व्यवहारभेद इति युक्तं मायामयमिति ॥ अस्तु तर्हि प्रतिपन्नोपाधावेव यथाप्रतिपत्ति परमार्थसत्त्वम् कल्पनागौर- १० ६ वादिदोषपरिहारादिति नेत्याह अथ पुनरिति । ननु + कारणदोषवतामेव तदृश्यमिति नेत्याह यतो नहीति । तदभावे न तचेति, सर्वच परमार्थरजत ८ इत्यर्थः । आत्माश्रयाविद्यात्मकत्वेपि सर्वेरेव गृह्यतेति नेत्याह मायामाचत्वे इति । प्रसिद्धमायावदिति भावः । इदमाकारावच्छिन्नसाक्षिचैतन्यसमाश्रितस्य मायान्तु प्रकृतिं विटान्मायिनं तु महेश्वरमिति श्रुताविति ३ पु० । + तदितिपदं नास्ति २ पुः । * करणेति ३ पु०। 8 सर्वपरमार्थेति १, २ पु० ।

·१२ बाधसिद्धं शुक्तिरजतस्य मिथ्यात्वम् । बाधस्याऽप्रसिद्धिशङ्का । ३३ रजतस्य शुक्तिकासंभेदोप्यविद्यात्मक इति सुखादिवदनन्यवेद्यत्वमिति भावः । ज्ञानस्यैव भ्रान्तित्वप्रसिद्धानुपपत्तिः कल्पनालाघवानुभवाभ्यामनुगृ- हीता मिथ्यार्थज्ञानतां गमयतीत्युक्तम् इदानी बाधकप्रत्यक्षं स्वयमेव रज- तस्य मिथ्यात्वं प्रतिपादयतीत्याह किञ्च नेदं रजतमिति । .१० ननु प्रतिपन्नोपाधी रजतादेरभावं बाधा बोधयति न तस्य मिथ्या- त्वमिति चोदयति कथमिति । प्रतिपन्नोपाधावभावप्रतियोगित्वमेव मिथ्यात्वं नाम तच्च बाधकज्ञाने रजतं प्रतिपन्नोपाधावभावप्रतियोगितयावभासत इति प्रत्यक्षमित्याह तेन हि तस्येति । बाधकज्ञानसिद्धस्य प्रतिपन्नोपाधावभाव- प्रतियोगित्वलक्षणस्य मिथ्यात्वस्य पुनः स्वशब्देन परामर्शाच्च बाधविषयो मिथ्यात्वमित्याह नेदं रजतं मिथ्येवेति । ननु देशकालान्तरबुद्धिषु सत्त्वा- दपि रजतस्यैवं बाधः संपत्स्यत इति नेत्याह नच तत्केन चिद्रूपेणेति । " नेदं रजतं किन्तु तद्रजतं बुद्धिति स्यात्परामशी न मिथ्येवेति स्मृतिग्रहणा- विवेकत्त्वाद्वयादाविवेत्यभिप्रायः । ननु कोयं बाधा नाम। * अन्यार्थिनो ऽन्यत्र प्रवृत्तिनिरोधः तहि यत्र रजतादौ परिव्राजकादेः प्रवृत्तेरेवानुदयः तत्र बाधप्रसिद्धिन्न स्यात् प्रसिद्धश्च तचापि बाधः । न प्रवृत्तिविच्छेदो बाधः किन्तु प्रवृत्तियोग्यताविच्छेदश्चेत् न । पुनरपि तव रजताविवेकादन्यदाप्रवृत्तिदर्शनात् योग्यताऽबिच्छेदात उदक- ज्ञानाच्च प्रवर्तमानस्य सर्पचारादिदर्शनेन प्रवृत्तिनिरोधे सादिज्ञानादुदकज्ञा- नस्य बाधप्रसिद्धिः स्यात् । अविविक्ततया प्रतिपन्नस्य विवेको बाध इति चेत न । सर्वपदार्थेषु प्रथममविविक्ततया प्रतिपन्नेषु पश्चादितरेतरापेक्षया भेदज्ञानं सर्वच बाधः स्यात् । नच पदार्थज्ञानमेव भेदज्ञानम् गृहीतमावस्य सति भेदे ऽविवेकाभावप्रसङ्गादित्युक्तम् । अन्यात्मना प्रतिपन्नस्यतरेतराभावप्रतिपत्तिबाध इति चेत् । शुक्लो घट इति प्रतिपद्य घटस्य शौनयं न द्रव्यं गुण इति ज्ञानं सर्वच बाधः स्यात् न तथा प्रसिद्धिरस्ति । समानौ च सर्वच भेदाभेदावि- त्यैक्यं प्रतिपद्य भेदप्रतिपत्तिः सर्वच बाधः स्यात् । न च ज्ञानस्य प्रध्वंसो बाधः स्वयं क्षणिकत्वात् अर्थस्य च संविद्विषयस्यान्यस्य वा ज्ञानेन प्रध्वंसायोगात बाथस्य च लोकप्रसिद्धत्वात् । तस्मान्न बाधं पश्यामः । * यट्यन्यति २ पु.।

·३४ बाधलक्षणम् । अध्यासलक्षणेऽव्यानिशङ्कानिरासौ । उच्यते । अज्ञानस्य स्वकार्येण वर्तमानेन प्रविलीनेन वा सह ज्ञानेन निवृत्तिर्बाधः तथाविधानवबोधनिवृत्ती बांधप्रसिद्धेरिति ॥ स्मृतिरूपशब्देन कारणचितयजन्यत्वमुक्तम् । तत्र कारणचितयजन्यो ऽन्यस्यान्यात्मतावभासो* १० १३ लक्षणं तदिदं लक्ष्यं न व्यामोतीति चोदयति ननु न व्यापकमिति । कथं लक्षणांशस्याभाव इति तचाह न हि स्वग्नशोकादाविति । संप्रयोगस्य कार- णांशस्याधिष्ठानांशस्य + चाऽभावादित्यर्थः । कस्तर्हि स्वग्न इति तदाहात एवेति । तत्र वासनाजन्यस्मृतिमाचत्वे भ्रान्तिप्रसिद्धिर्गवयादिस्मृतिवन्न स्या- दिति परिहरति न तावत्स्मृतित्वमिति । ननु कारणचितयाभावान्न ज्ञाना- न्तरमपीत्याह ननु स्मृतिरूपत्वमपि नेति । कारणचितयजन्यत्वमन्यस्यान्यात्मनावभासं च सम्पादयामीत्याह अचाच्यत इति । सम्प्रयोगाभावादपरोक्षावभासित्वाद् ग्रहणस्मृतिमात्रत्वे प्रत्युक्ते तृतीयमिदं विज्ञानं स्वयमेवोक्ताध्यासलक्षणं गमयितुं समर्थमिति वदितुं प्रकारान्तरं पर्युदस्यति उक्तमेतदिति । स्वप्नप्रपञ्चविपरीतप्रमाादिवि- ज्ञानसाधनस्यान्तःकरणस्य निद्रादिदोषपूर्वानुभवसंस्कारसहितस्य संप्रतिप- नकारणचितयत्वाद्युक्तं स्मृतिरूपं भ्रान्तिज्ञानमित्याह तदिह निद्रादिदोषोप- मुतमिति । कथं परचपरावभास इति तदाह तस्य चेति । निद्रादिदोषसंस्कारोप- मृतेनान्तःकरणेन मिथ्याध्यासनिमित्तकारणेनावच्छिन्नचैतन्यस्थाऽविद्याशक्तिः पुष्कलनिमित्तकारणसंसादध्यासं प्रति पुष्कलकारणता मापद्यमाना मिथ्या- थोलम्बनाकारण विवर्त्तत इति चैतन्यमेव स्वाविद्यया विवर्तते अतः सत्यस्य वस्तुनो मिथ्यावस्तुसंभेदावभासलक्षणः परचपरावभासो विद्यत इति भावः । तथा जागरणेपि बाह्याधिष्ठानांशसंसृष्टान्तःकरणावच्छिन्नतया बाह्याधिष्ठान- संसृष्टचैत्यन्यस्थाविद्याशक्तिबर्बाह्याधिष्ठानसंसृष्टरजताद्याकारण विवर्तत इति शुक्तिकाद्यवच्छिन्नं चैतन्यं रजताद्यालम्बनमिति बाह्यालम्बनं रजतादि कथ्यते । सर्वच तु चैतन्यमेव साक्षाद्वान्यावच्छिन्नतया वा विभ्रमालम्बनमिति युक्तः परचपरावभास इत्यर्थः । १९ • श्रात्मानावभास इति २ पुः। + आपढामानमिध्याति १ पु० । + चस्थाने वाकारः १ पुः ।

·३५ स्वानार्थान्तभानशङ्कासमाधी । उक्ताध्यासलक्षणेऽतिव्यानिशङ्का । आकाशवत्सर्वविषयोपरक्ततया सर्वचावभासमानमात्मानमनादृत्याह- मित्येवावच्छिन्नमात्मानमुपादाय चादयति नन्वेवं सत्यन्तरेवेति । आत्मेवा- १० २० धिष्ठानं चेदिदं रजतमितिवदहं नीलमित्येव स्वप्नप्रपञ्चो भायादित्यर्थः । निष्कृष्टाहङ्कारं चैतन्यमाचमात्मानमादाय + चेत्यस्य च चित्सामानाधिकर- ण्यावभासं सर्वचाङ्गीकृत्य परिहरति को वा ब्रूत इति । पुनरप्यहङ्कारावच्छि- नमात्मनमादाय चादयति ननु विच्छिन्नदेश इति । इदमिति पृथक्तये- त्यर्थः । पृथक्कावभासोऽप्यन्तरेवेत्याह ननु देशोऽपीति । अनवच्छिन्नचैतन्य- संस्कृष्टतयैव भेदावभासोपीति भावः । अहङ्कारावच्छिन्नमादायाहं भेद इत्यपि प्रतीयादित्याह अयमपीति । निगढाभिसन्धिरेव पूर्वमुत्तरमुकेशनी सर्वतो विप्रसृतचैतन्यं सर्वात्मना प्रकाशमानमात्मानं स्पष्टीकुर्वन्नाह नैष दोषो ज.गरणेपीति । प्रातिभासिकभेदमन्तरेण प्रमाणता न मिद्यत इत्यर्थः । नन्व- हमवच्छिन्नचैतन्यादन्यान्येव विषयगतचैतन्यानि किं न स्युरित्यत आह अन्यथा जडस्येति । स्वयं चैतन्यहीना विषया आत्मावगतिप्रकाशेनापि न न ११ ३ संसृज्यन्ते चेन्मयावगता इति सम्बन्धावभासो न स्यादित्यर्थः । सर्वच चैतन्यावगुण्ठनेपि अहमिदमिति चात्मानात्मानौ विभक्ताविति प्रतिभासः कथमिति तबाह यः पुनरिति । ननु चैतन्यमेव सर्वचान्तर्बहिर्भ- दादिरूपेणावभासते चेत्कथन्तस्याखण्डाद्वितीयतेति । चेत्यभेदोपरागनिमि- तभेदमन्तरेण स्वरूपभेदानवगमादित्याह तस्य च निरंशस्येति । निरंशद्र- व्यस्याणुत्वमनन्तत्वं वा स्यान्मध्यमपरिणाम चेदं चैतन्यं सर्वचावभासते नच निरंशं मध्यमपरिमाणमिति । परोपाधिपरिमाणं चैतन्यमित्यर्थः । जाग- रणेप्येवं किमुक्तव्यं स्वप्नस्य चेतन्याधिष्ठानत्वमित्यर्थः । केवलस्य मनसो बहिःप्रत्यक्षसाधनत्वाभाबादथवेत्यङ्गीकरणवादः । || अव्याग्निः परिदृता इदानी मिथ्याध्यासभ्रान्त्यविद्याप्रसिद्धाभावेप्यन्यस्या- न्यावभासा विद्यत इतिलक्षणस्यासिव्यानिमाह कथं तर्हि नामादिष्विति । ,, * निष्कृष्टः ए यक्कृतः अहङ्कारो यस्मात्तत्तथोक्तम् इति तत्त्व । + अनच्छिन्नात्मगततयाऽपि प्रतिभासाभावमाशङ्कय घटः स्फुरति पटः स्फुरतीति चित्स- मानाधिकृततया प्रतीतिरस्तीत्याह चेत्यस्येतीति तत्त्व० । + भेदावभासोप्यहङ्कारेति १ पुः । विप्रसतमिति २, ३ पुः । || अव्याप्ति परिहत्येदानीमिति २ पु० ।

·११ ३६ अतिव्याप्तिपरिहारः । स्वोक्ताध्यासलक्षणे संवादिवाद्यन्तरमतप्रदर्शनम् । भन्यस्यान्या *त्मताज्ञानम+ ध्यासलक्षणमियं त्वन्यस्यान्यच मानसी क्रियेत्य- ६ तिव्याप्निं परिहरति सत्यमत एव चोदनावशादिति । ननु ज्ञानमेव तत्र विधीयत इति नेत्याह नहि ज्ञानमिति । विधिजन्यपुरुषेच्छाप्रयत्ननिरपेक्ष- मेव सर्वच शानस्य पुष्कलकारणम् अनिच्छतोप्यनिष्टज्ञानदर्शनात् अतो विधानान्मानसी क्रियेति भावः । ननु स्मृतिज्ञानमित्यारभ्य तं केचिदित्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । मन्वध्यासे वादिविप्रतिपत्तिदर्शनान्नकरूपेण लक्षणं व्यवस्थापयितुं शक्यत इत्याशणाधिष्ठानाध्यस्यमानयोः स्वरूपतत्त्वदेशकाल विशिषष्वेव वादिना विप्रतिपत्तिरन्यस्यान्यात्मतावभासमाचे लक्षणे न विप्रतिपत्तिः । तच्च लक्षणं लोकिकसामान्यविशेषादिसंसर्गप्रत्ययानां भ्रमत्वप्राप्तिपरिहाराय । सत्यस्य मिथ्यावस्तुसम्भेदावभास इति बलादापसतीत्यङ्गीकृत्य मतान्तराण्युपन्यस्यति तं केचिदित्यादिना । प्रथमस्त्वात्मख्यात्यन्यथाख्यातिविशेषयाः द्वितीयस्त्व- ख्यातेः तृतीयस्तु शुक्तेः स्वाभावरजतात्मना ख्यातिरिति शून्यख्यात्यन्य- थाख्यातिविशेषयोरुपन्यासः । कल्पनामित्यस्य व्याख्या अविद्यमानस्यैवावभा- समानतामिति । यल्लक्षणमवादिष्मेति पूर्वलक्षणशब्देन यच्छब्दस्य सम्बन्धः । अख्यातिवादिनापि मानसं संसर्गज्ञानं संसाभिमानी वा वक्तव्य इत्यभि- ५ प्रायः । ननु स्मृतिरूपतया कारणचितयजन्यत्वमुपेक्षितमिति नेत्याह पूर्व- दृष्टत्वेति । नन्वविद्यादिदोषपर्वभ्रमसंस्काराभ्यामेव पदार्थमाचतानानि जायमा- नानि || विभ्रमाः । न सत्यं वस्तु तत्संप्रयोगादि प्रमाणकारणं पा चापेक्षते विभ्रम इति परचेतिपदमविवक्षितमिति शून्यवादी मन्यते तबाह स्मृतिरूपः पूर्वदृष्टावभास इति । न पदार्थमात्रज्ञानं विभ्रमः शून्यज्ञानस्यापि तथात्व- प्रसङ्गात किन्त्वन्यचान्यज्ञानम् ततश्चाविभ्रमेपि पदार्थज्ञाने लक्षणव्यालेनि- - रूपपत्तिकत्वमिति । कथं निरूपपत्तिकोयमित्यादिग्रन्थः स्पष्टार्थः । ननु १२ * आत्मना ज्ञानमिति २ पुः । + अध्यासस्यति २ पुः। + विशिष्टेष्वेवेति १ पु० । ६ लक्षणे इति नास्ति १, ३ पु०, विभम इति १, पु० । २ पु० विधमा इति पश्चाछोधितम् । वापेक्षते इति २ पु० ।

·निरधिष्ठानाध्यासयुक्तिनिरासः । बाधस्य स.वधिकत्वसाधनम् । संविद्रजतयोरितरतराधिष्ठानत्वेन साधिष्ठाने भ्रमे सम्भवति न तृतीयस्य सत्यवस्तुनो ऽधिष्ठानत्वकल्पना युक्तेति चादयति ननु रजते संविदिति । १२ ११ मन्वध्यस्यमानव्यतिरेकेणाधिष्ठानस्य सिद्धिर्वक्तव्या तरतरेतराधिष्ठानत्वे सती- तरेतरापेक्षसिद्धित्वादसमज्जसं स्यादिति तगह बीजाङ्करादिवदिति । न बीजाङ्करादिष्वितरेतराश्रयता किन्तु कारणपरम्परया ऽनवस्थेति परिहरति । नैतत्सारमिति । नन्विहापि कारणपरम्परेति नेत्याह * इह पुनर्यस्यामिति । नन्विहापि तर्हि रजते संवित् रजतं पूर्वस्यां संविदि सा च स्वविषये स च + पूर्वसंविदीति परम्परामेव कल्पयामीति चेत् । यदि तावत्यर्वपूर्वमुत्तरो- तरस्यान्वितत्वेनाधिष्ठानं स्यात्ततः पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन्नध्यासे युगपदवस्थानात् क्षणिकत्वहानिः । ननु बीजाङ्करादावन्योन्योपादानत्वेपि न युगपदवस्थानं दृश्यत इति तत्राह बोजाङ्करादिष्वपीति । अभिमतबस्सुसिद्धिः अन्वयिकारणत्वसिद्धिरित्यर्थः । अनन्वितेषु बीजादिष्वन्वयिकारणाकाङ्क्षाया अनिवृत्तत्वादित्यर्थः । अतो ऽन्वयिद्रव्यमेव तचाप्युपादानं बीजादेरन्य न्यनि- निमित्ततेति भावः । इहापि तर्हि पूर्वस्योत्तरं प्रत्यनन्वितत्वेनैवाध्यासनिमि- तता बीजादिवदिति नेत्याह कुत इदमेवमिति पर्यनुयोगे दृष्टत्वादेवमिति । अयं भावः । बीजाङ्कुरयोः कार्यकारणभावस्य दृष्टत्वाददृष्टेपि तयोरेष कार्यका- रणपरम्परा दृष्टपरम्परात्वान्नानवस्थादोषमावहति संविद्रजतयोरधिष्ठानाधि- ष्ठेयतया निमित्तनैमित्तकभावस्य प्रथममेव कल्प्यत्वात्तयोरेव पूर्वपूर्वनिमित्तने- मित्तिकभावकल्पना त्वन्धपरम्परैव स्यादिति । दृष्टपरम्परामेव दर्शयति दृष्ट- त्वादेवमिति । तचैव दूरं वेति नानवस्थादोषमतिवर्तत इत्यन्धपरम्परामेवे- त्यर्थः । याकारावभासत्वात्सर्वभ्रमाणां परच परावभास एव भ्रम इत्युक्तं भ्रान्तिज्ञानप्रतिपन्नविषयेथे भ्रान्त्यंशाभावविशिष्ठांशान्तरज्ञानस्य बाधकत्वाच्च साधिष्ठानो भ्रम इत्याहापि च न क्वचिदिति । नन्वनुमानाप्रवचनाभ्यां सपा- भावमाचमपि कदाचिद्गम्यते न तदभावविशिष्टमंशान्तरमिति तचाह यचाप्य- १८ * इहेति नास्ति २ पुः । + पूर्वस्यां संविदीति २ पु. । + भान्त्यंशान्तराभावेति २ पुः।

·३८ शून्यतावादादध्यासवादे विशेषप्रदर्शनम् । बाध्यमानरजतस्य देशान्तरगतत्वनिरासः । नुमानादिति । तत्र प्यभावविशिष्टं वस्तुमाचं गृह्यते विशेषाकाङ्क्षादर्शनादिति भावः । ननु प्रधानं नास्तीत्यादौ न तदभावविशिष्टं वस्त्वन्तरं गृह्यते तेषा- १२ २० मन्यचानध्यस्तत्वादिति तबाह प्रधानादिष्वपीति। अथवा * सर्वभ्रमावभासेषु च साक्षिचैतन्यस्यालम्बनस्य विद्यमानत्वाच्छङ्ग्यमाननिरधिष्ठाननिरवधिकभ्रम- बाधेपि साक्ष्येवाधिष्ठानमधिश्च विद्यत इत्याह अथवा सर्वलोकसाक्षिकमिति। नन्वर्थबाधया ज्ञानस्यापि बाधात भ्रमबाथे तदवभासिसाक्षिचैतन्य- मपि बाध्येतेति तराह तदाधे तदनुषङ्ग एवेति । अधिष्ठानत्वेनापि परिशे- षादिति भावः । अत इत्युपसंहारः । तदेव प्रपञ्चयति तेन तन्मात्रस्येति । साधिष्ठानभ्रमसाधनप्रसङ्गेनाध्यस्तस्यापि शून्यतां निराचष्टे नाप्यध्यस्तमप्य- सदिति । प्रत्यक्षता रजतमिति विशेषप्रतिभासायोगप्रसङ्गादिति भावः । प्रतिभासमात्रनिराकरणे शून्यं न भासत इतिवाक्यस्याबोधकत्वप्रसङ्गात् । १३ १ ननु अध्यस्तं सर्व शून्यमेवेति तेपि मतमिति चोदयति नन्वति । शून्याया- वृत्तिरपि भ्रमस्य कथितैवेत्ाह क एवमाहेति । सयावृत्तिमाचं भ्रमस्यासत्त्वं नाम न शून्यत्वम् निषेधप्रतियोगित्वादिति भावः । ननु भ्रमस्य स्वकाले ऽनिर्वचनीयत्वोष बाधादूध्वं शून्यत्वमविशिष्टमिति शङ्कते अथ पुनरिति । सर्ववादिना सर्व वस्तु स्वकाले वर्तमानमपि विनाशादूचं शून्यमेवेति सम्म- तमता न दोष इत्याह काममिति । ननु भवतु नाम सर्वस्य वस्तुनो विनाशादूवं शून्यता न विभ्रम- गृहीतं वस्तु बाधादूर्ध्व शून्यं भवति किन्तु देशान्तरादिगतमिति चेत तत्र किं बाधकज्ञानमेव रजतादेर्देशान्तरे सत्त्वं गमयति + किंवेह बाधानुप- पत्तिरिति न तावदाधकज्ञानमित्याह तथाच बाधकज्ञानमिति । नेदं रजतं किन्तु देशकालान्तरे बुद्धो वेत्यनवगमादिति भावः । यावदभिधानसामर्थ्य हि वाक्यमर्थ प्रतिपादयति देशान्तरवर्तित्वं त्वनभिहितं न वाक्यार्थ इत्यर्थः । एवं सति प्रतिपन्नस्य वस्तुनो ऽवाभावो ऽन्यत्र सत्त्वमन्तरेणानुप- ७ पन्न इत्यापत्या वाक्यं गमयिष्यतीति नेत्याह नाथीपत्त्येति । अन्यथाख्याती " * सर्वधर्मावभासेविति २ पुः । + किचेहेत २ पुः। * तुशब्दो नास्ति २ पु ।

·३६ । बाध्यमानरजतस्य कालान्तरगतत्वनिरासः । निषिद्धस्य संसर्गस्यात्मख्यातो बहिष्ट्रस्य वान्यच सत्त्वमन्तरेण निषेधदर्शना- दख्यातावपि ऋत्विग्विच्छेदे सर्वस्वदानकर्तव्यताबुद्धावृत्विविच्छेदान्तरनिमि- त्ता* ऽदक्षिणयागसमाग्निविज्ञानबाधितायां न सर्वस्वदानकर्तव्यता तत्र प्रतिपन्नान्यत्र सतीति कल्य्यते। प्रवृत्तिरेव तत्र निरुध्यत इति चेन्न। प्रवृत्तिनिरोधो न बाध इत्युक्तत्वात् । यागादिषु च प्रवर्त्तमानस्य राजचोरादिप्रतिबन्धनिश्च- यात्प्रवृत्तिनिरोधेपि यागादिबुद्धौ बाधप्रसिद्धाभावात्सत्यां चाबाधितकर्तव्यता- बुद्धौ यदाकदाचित्प्रवृत्तिसिद्धेः । किञ्च । लोकेपि प्रतिपन्नोपाधावेव यस्य निषेधस्तस्य निषेधोपाधिस- जातीयोपाध्यन्तरे सत्त्वं न कल्य्यत इत्याह इह भग्नघटाभाववदिति । यथा १३ प्रतिपन्नदेशे निषिद्धस्य घटस्य न देशान्तरे सत्त्वमेवं प्रतिपन्न देशकालबस्तुस- वापायौ निषिद्धस्य न प्रतियोगित्वेनाप्रतिपन्नसोपाधी सत्त्वसिद्धिरित्यर्थः । ननु कथं सर्वच शून्यस्य प्रतिपत्तिरिति तचाह तन्मात्रेणापि तत्सिद्धिरिति । अवानिर्बचनीयमिथ्यावस्तुसद्भावमात्रेणापि तस्याः प्रतीतेः सिद्धिरित्यर्थः । ननु तहि पूर्व रजतमभूदिदानी नेसि घटबत्कालभेदेन निषेधः स्थात्। न लोकिकपरमार्थरजतस्याचकालत्रयेपि शून्यत्वात्तदपेक्षया निरुपाधिक- निषेधसिद्धेः । निरुपाधिकनिषेधसामर्थ्याच्च प्रतिपन्नं मिथ्यारजतमिति बाधा- नन्तरं परामृश्यते मिथ्यैव रजतमभादिति । अन्यथा कालभेदे सत्यरजत- मेव स्थानायं सर्प इत्यभावमावविषया हि प्रत्यक्षप्रतिपत्तिर्न देशान्तरे सर्प- सत्वं गमयति किमु वक्तव्यं रज्जुरियमित्यधिष्ठाने पर्यवसिता प्रतीतिन कल्पय- तीति दर्शयति यापि सर्पबाधपूर्वक इति । तदेवमित्याद्युपसंहारः । यद्येवं परचेत्यादिः स्पष्टार्थः । सत्यं विस्पष्टार्थमित्यस्यायमर्थः । स्मृतिरूपशब्देन किं संस्कारज-" न्यत्त्वं पूर्वानुभवसम्भेदो वा स्मृत्या सादृश्यं भ्रान्तेरभिधीयते इति विशये संस्कारजन्यत्वमेवेति स्पष्टीकरणाथै पूर्वदृष्ट्रस्यावभासो न दर्शनस्येत्युक्तमिति । पूर्वदृष्टसजातोयस्यत्ययो निर्वचनीयरजताभ्युपगमाभ्रान्तिश्चेत्सत्यस्य वस्तुनो मिथ्यावस्तुसम्भेदावभासोऽन्यथातिप्रसङ्गादित्याद्या या युक्तिरभिहिता लोकानु- १६ * प्रदक्षिणायागेति १, ३ पुः ।

·४० १३ १४ अध्यासलक्षणवाक्यस्थपदकृत्यविवरणम् । १६ भवसिद्धत्वादध्यासस्य तथापि युक्त्या न प्रयोजनमित्याह तथाच लोके उनुभव इत्यादिना । ननु शुक्तिका रजतवदिति च वचनं न भ्रान्त्यपेक्षयोपपद्यते इदं रजतमित्येवावभासनात् । नच बाधापेक्षा तत्र वत्करणाभावादिति चोदयति ननु न शुक्तिकेति । बाधकज्ञानापेक्षया शुक्तिका रजतमवभासत इति लक्षणप्रद- शनं बाधकज्ञानविषयतया वा तत्सामर्थ्येन वा सिद्धस्याध्यासस्य मिथ्यात्वस्य लक्ष्यस्य वच्छब्देन अभिधानमिति लक्ष्यलक्षणसङ्गतिरनेन वाक्येन तत्र प्रद- मंत इत्याह उच्यते शुक्तिकाग्रहणमिति । ननु मिथ्या रजतमिति विशेष- णादन्यत्र सत्यरजतं वक्तव्यमिति नेत्याह मिथ्यात्वमपि रजतस्येति । स्वरू- पपरं विशेषणं नान्यव्यावृत्तिपरमित्यर्थः । ननु रजतस्य मिथ्यात्वे तद्धर्मत्वा- दिदन्ताया अपि मिथ्यात्वात्सर्वमिथ्यात्वेन निरधिष्ठानताप्रसङ्ग इति नेत्याह तचासंप्रयुक्तत्वादिति । कथं तस्यासम्प्रयुक्तस्य रजतस्य परोक्षतेत्यत आहा- १ उपरोक्षावभासस्त्विति । उदाहरणद्वयस्य तात्पर्यमाह तत्र शक्तिकोदाहरणेनेत्यादिना अस्म- दर्थ अहमिति प्रतिभास इत्यर्थः । प्रतिभासता युष्मदर्थत्वाभापि चिदवभा- स्यत्वं नाम युष्मदर्थलक्षणामस्तीत्याह तदवभास्यत्वेनेति अद्वितीय चेतन्यप्र- काशात्मनि ट्रष्यहङ्कारादिसड्डातस्याध्यस्तत्वादध्यस्यमानव्यतिरिक्तमधिष्ठा- नमध्यासाधिष्ठानयाथात्म्यविषयप्रमाणज्ञानं द्रष्टा चेति चितयमात्मेति वक्तव्यं ततश्चाधिष्ठानगतो दोषो * दृष्टदोषः प्रमाकरणदोषो वा सर्व दोषजातमात्म- न्येवेति वक्तव्यं तदभावाच्चैतन्यस्याध्यासविषयज्ञानस्याजन्यत्वात्कारणचितय- जन्यविज्ञानस्यात्मन्यनात्माध्यासे सम्भवात् अगृहीतविशेषस्य सामान्यग्रह- णस्याधिष्ठानत्वनिमित्तस्यात्मन्यसम्भवाच्च परचेत्ययोगान्नाव्यासलक्षणं बहिस- क्तमप्यात्मनि सम्भवतीति चोदयति ननु बहिरर्थ इत्यादिनाच्यत इत्यतः प्राक्तनेन ग्रन्थेन । नन्विहापि बहिरर्थवदगृहीतविशेषत्वमर्थत्वसामान्यादनु- मीयतामिति नेत्याह नत्विह कारणान्तरायत्तेति । ननु स्वभावावभासेपि १० संवेदनवदगृहीतविशेषांशोपि स्यादिति नेत्याह निरंशस्येति । मध्यमपरिमा- णनिराकरणादणुरनन्तो वात्मा निरंश इति । द्रष्ट्रदोष इति २ पुः। + करणगतदोषोवेति २, पु. । - ·४१ आत्मनस्स्वयंज्यातिष्ठप्रतिष्ठापनम् । ननु निरंशोप्याकाशादिवन्न कातनावभासत इति तचाह स्वयंज्यो- १४ १० तिष इति । यावत्सत्त्वमवभासभावादित्यर्थः । कुतः । अचायं पुरुषः स्वयंज्योति- रात्मैवास्य ज्योतिरित्यादिश्रुतेः । ननु ज्योतिरिति प्रकाशगुणमा नाभिधीयते आत्मनो गुणत्वप्रसङ्गात अतः प्रकाशगुणवद् द्रव्यं ज्योतिरिति जन्यज्ञाने- नापि प्रकाशेनात्मा प्रकाशगुण इति ज्योतिरात्मेति न विरुध्यते । नेतत्सा- रम् । सर्वभावानामन्यनिमित्तप्रकाशसंसर्गित्वादात्मन्यपि तत्प्रसङ्गनिराकर- णाय स्वयंज्योतिरितिविशेषणोपपत्तेः आत्मैवास्य ज्योतिरिति चैवकारात् । ननु कारकान्तरानपेक्षतया स्वयमेव स्वात्मनि ज्ञानं जनयतीति स्वयमिति विशेषणं किं न स्यात् । न । ज्योतिष्ठस्यैव * विशेष्यत्वात्कारकत्वस्य विशे- ध्यतया ऽप्रतिभासात् । किञ्च । ज्ञानजन्मप्रयुक्तत्वात् कारकापेक्षायास्तदभावे ऽपेक्षैव नास्ती- ति । ननु ज्ञानप्रयुक्तं जन्मापि विद्यते। न । प्रकाशगुणत्वप्रयुक्तमेव द्रव्यजन्म व्यतिरेके ह्यद्रव्योपाधी जन्माभावस्य प्रदापादौ दृष्टत्वादचापि ज्येतिःशब्दा- दात्मनि प्रकाशगुणस्य जन्माभावनिश्चयात् । न चान्तःकरणेपि प्रकाशगुणोदयो ज्ञानपरिणामः स्वभावत एव प्रकाशगुणवद्र्व्यस्यान्तःकरणस्यैव विशेषपरि- णामस्य ज्ञानत्वाभ्युगमात् । नच ज्ञानमपि क्वचिज्जन्मवदृष्टम् । दृष्टमन्तःकरण इति चेन्न ज्ञातुरर्थप्रकाशस्य ज्ञानत्वात्तस्य चात्माश्रयत्वादन्तःकरणपरिणामे ज्ञानत्वोपचारात् । नच ज्ञानमात्मानयं द्रव्यमिति युक्तम् तस्यैव प्रकाशगुण- त्वेना | ऽऽत्मना ज्योतिष्ट्रहानात् । जडप्रकाशगुणो नजन्यश्चित्प्रकाशगुणा जन्य इति चेत् न । प्रकाशत्वप्रयुक्तत्वात्स्वद्रव्योपाधी जन्माभावस्य दर्पणादौ विद्य- मानप्रकाशस्यैव तिरोधाननिराकरणं क्रियते प्रदीपादिषु तु द्रव्यमेव जायते न प्रकाशगुणः । प्रज्ञानघनशब्दाच्च चैतन्यज्गतिरात्मा न जडज्योतिरिति गम्यते विज्ञानमानन्दं प्रज्ञानमानन्दं ब्रह्मत्यादिवचनाच्च ज्ञानमिति ज्ञात- त्वमुच्यते न भावार्थ इति चेन्न । भावार्थे प्रसिद्धविरोधात् शब्दस्य । किञ्च । प्रतिक्षणं प्रकाशगुणकल्पनाद्वरमेकस्यैव गुणस्य स्थायित्वकल्पनम् । आत्मनि प्रकाशगुणाव्यतिरेकाभावाच्च नागन्तुकत्वे प्रमाणमिति । * विशेष्यत्वात्तत्र कारकत्वस्येति २ पुः । + प्रात्मनः स्वयज्योतिष्ट्वेति ३ पु० । * अानन्दमिति पुनास्ति २ पुः । ६ भावार्थ इति । पुः । + ·४२ १४ १० अज्ञाने प्रमायाप्रदर्शनम् । नन्याऽऽत्मन्यगृह्यमाणविशेषत्वमनुभवसिद्धमिति चोदयति ननु ब्रह्म स्वरूपमिति । वहि शुक्तिझायामिव ब्रह्मण्येवानवभासविपर्ययो स्यातां न जीव इत्याह न तदनवभासनादिति । ननु कार्यकारणभावहीनयोव्ययोः सामानाधिकरण्यमेकद्रव्यनिळू सायं देवदत्त इतिवदाता द्रव्यैकत्वाज् जीव- गतावेवानवभासविपर्ययाविति* चोदयति ननु न ब्रह्मणान्य इति। यहि ज्ञान- प्रकाशविरोधादाश्रयविषयभेदाभावाच्च नाज्ञानता ब्रह्ममं इत्याह एवं तीति । सचाद्वितीयाधिष्ठानब्रह्मा मनि प्रमाणस्य चेतन्यस्याविद्याकारणदोषसंसर्ग प्रथम दर्शयति उच्यते विद्यत एवेति । प्रत्यक्षानुमानार्थापत्ति प्रदर्शिताऽज्ञानस्य '१५ श्रुतितदर्थापत्तिभ्यां प्रदर्शनं क्रियते श्रुतिस्ताबदिति । सुषुग्ने मिथ्याज्ञानाभाव.त्त- संस्कारस्य चाऽप्रतिबन्धकत्वात् कादाचित्कयहणाभावस्य च स्वतःसिद्ध- ग्रहणविरोधित्वाभावात्स्वरूपचेतन्येनेव ब्रह्मस्वरूपावभासे प्राप्ने तदवभासन- तिबन्धनिमित्तमनृतं दर्शयति अनृतेन हि प्रत्यढाः व इमे सत्याः कामा अनृतापिधाना इति । ततश्च मिथ्याज्ञानतत्संस्काराग्रहखकम्मभ्या व्यतिरि- तमनवभासनिमित्तमनृतं मिथ्यावस्तु सिद्धम् । अनीशया शोचति मुह्यमान इति स्वभावसिद्धेश्वरस्यानीश्वरत्वं सद्भावाप्रतिषतिरेष वस्तुनो ऽनपायात्तत- श्वेश्वरभावाप्रतिपत्तेः शोकस्य च निमित्वं मोहं दर्शयति । आदिशब्दान्न तं विदाथ य इमा जजानान्यत् । युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या- चासुतृप उक्थशासश्चरन्तीति । नीहारं तमोऽज्ञानमित्यनान्तरम् तेन प्रावृतत्वमेव जीवानां ब्रह्मापरिचाने जल्प्यत्वाद्यध्यासे च निमित्तं दर्शयति । सथा ऽविद्यायामन्तरे वर्तमाना नान्यच्छ्रेयो || वेदयन्त इति श्रेयोरूपब्रह्मा- परिज्ञाने क्रियाकारकाद्यध्यासे च निमित्तभूतामविद्यां दर्शयन्तीत्याद्याः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्तीत्याद्याः स्मृतयोपि द्रष्टव्याः । अापत्तिरपि ब्रह्मचानाद्वन्धनिवृत्तिः श्रूयमाया ब्रह्मणि प्रागनवबोधो- ऽध्याससम्बन्धहेतुरस्तीति कल्पयतीति फलश्रुत्यनुपपत्तिरथवा द्रष्टव्य इत्या- दिदर्शनविधानानुपपत्तिा प्रागनवगममन्तरेणेति जीवस्य ब्रह्मस्वरूपानवभा- * मादयतीति १ पु.। + प्रदर्शितस्याज्ञानस्येति २ पु.। वाप्रतिबन्धकत्वादिति २, २ पुः । युष्माकमनन्तरं बभूति ३ पु० । प्रमूठा पतीति २ पु. उपकल्पितम् । ॥ घेदयन्ते ·४३ १४ २१ प्रधानस्य ज्ञामाश्रयत्वोपपादनम् । सनिमित्तं जीवाप्रयाध्याससम्बन्धहेतुरज्ञानदोषो विद्यत इत्युक्तम् । श्रच च साक्षिवेद्यस्याज्ञानस्य प्रमाणेरभावव्यावृत्तिः प्रदीत इति न तस्य प्रमाणवे. द्यत्वप्रसङ्ग इति । तत्र चोदयति ननु न जीवो ब्रह्मणो ऽन्य इति । किमय जीवब्रह्मणोरकत्वात्पर्यनुयुज्यते । किमेकत्वादाश्रयविषयभेदानुपपत्तिः किं या चित्स्वभावस्याविद्याश्रयत्वविरोधी ब्रह्मणो वा सर्वचत्वादिहानिरिति । न तावदज्ञानमात्रयविषयभेदापदं किन्त्वेकस्मिन्नेव वस्तुन्याश्रयत्वमावरण- अति कृत्यद्वयं सम्पादयति स्वाश्रयाफ्वरकप्रदेशे कृत्यद्वयसम्पादितमोक्द- प्रक्रियात्मकत्वादावरणत्वाच्च । नहि तमो वस्तुद्वयापेक्षमवभासते अज्ञानमिति चद्वयापेक्षज्ञानपर्युदासेनाभिधानात् द्वयसापेक्षबदबभासते। यथास्थितिरगमन- शब्देनाभिधीयमाना कस्य किंविषयमगमनमिति कर्मसापेक्षवद्वाति तद्वत्त- मोवच्च स्वाश्रयाकरणमज्ञानं स्वाश्रयेकत्वेन न विरुध्यते । नापि स्वाश्रयचित्प्र- काशेन विरुध्यते ऽज्ञानम् स्वावभासकेन संवेदनेन चित्प्रकाशेनाज्ञानस्यावि- रुद्धत्वात् । साक्षिचेतन्यस्य चाहानाषभासकत्यादतो न चिदानयत्वविरोधः। किञ्च । जन्यज्ञानेनात्मन्यवस्थाचये स्वभासमान एक स्वपरविषय- ज्ञानाश्रयत्वं * सवरेवापगन्तव्यमिति नायभासमाने, अज्ञानाप्रयत्वविरोधः । नच प्रकाशमात्रमज्ञानविरोधि स्वजाने ऽभावात् । नच स्वयम्प्रकाशमाने ज्ञानसंसर्गविरोधः क्वचिदृष्टः विषयाणां परप्रकाश्यानामेव तत्संसर्गविरोधात् । संवेदनस्यात्मस्वरूपत्वादेव तदाश्रयाज्ञानोपगमान तदुदाहरणम् । अथ ब्रह्म- णः सर्वज्ञत्वविरोधादैक्ये सति नाज्ञानमुपपद्यत इति न जीवाश्रयल्वोपग- मात् । नन्वैक्यमुक्तम् । सत्यम् । सत्यप्येक्ये प्रतिविम्बात्मन्यध्यस्तश्यामत्वा- देविम्बोदर्शनात् अक्दातलायाश्चाविरोधदर्शनादेवं सर्वतत्वाविद्याश्रयत्व- योः सत्यप्यस्ये विरोधात् । तस्मानज्यमविद्या प्रयत्वेन विरुध्यते कित्ववि- द्यामेवोपपादयतीत्याह बढमत एवार्थादिति । एक्ये स्वयंप्रकाशत्वे सर्वजत्वे च सत्येवानवभासदर्शनादाच्छादिका विद्या कल्प्यते अन्यथा भेदजाअकिंचि- ज्जत्वे ग्रहणाभावमाश्मेव स्यात् ततश्च तमोनृतनीहाराज्ञानावृतत्वादिशब्दा अनवभासाध्यासनिमित्तभावरूपाज्ञानप्रतिपादका बाध्यरनिति । * सर्वेरेवोपमन्तव्यमिति १ पु० । + सर्वस्वरोधादेको इति १ पु० ॥

·४४ १५ भेदाध्यासस्याविद्यानिमित्तकत्वनिरूपणम् । नन्येकद्रव्यत्वे सति जीवब्रह्मविभागः किंनिबन्धनो यतः सर्वसत्वा- विद्याश्रयत्वे व्यवस्थाप्यते इत्यन्तःकरणावच्छेदात्कश्चिनेदं वक्ति अन्य- स्वतिरेकात् अपरस्तु स्वभावादेवाशांशिभावात् । तत् सर्व व्यावर्त्तयति अतो १ ऽनादिसिद्धाविद्यावच्छिन्नेति । आत्मावरणमात्माज्ञानमेव जीवब्रह्मविभागा- याध्यासोपादानं यता ऽतो जीवावच्छेदनिमित्तमज्ञानमित्यवच्छेदस्यापि प्राति- भासिकाध्यासस्य तदुपादानत्वात् सत्यतानिरवयवस्य द्वैधीभावायोगात्कर्तृत्व- भोक्तृत्वदोषसंयोगानां बीजाङ्करवदनादिप्रवाहस्य दर्शितत्वात्तदुपादानमप्य- ज्ञानमनादीत्याह अनादिसिद्धति । अनादिजीवविभागाध्यासप्रवाहस्याना- द्यऽविद्यैव कारणं नान्तःकरणादीत्याह अविद्यावच्छिन्नेति । नचान्तःकरणमवच्छेदकमर्थता विदारणाभावादवच्छेदस्य विभ्रममाव- त्वादज्ञानस्यैव तदुपादानत्वादन्तःकरणस्य च सम्यग्ज्ञाननि * रस्यतया- ऽविद्याध्यासत्वात स्वकारणावच्छिन्नस्यैवावच्छेदकत्वसंभवात् । सत्यत्वेपि सादेरनाद्यवच्छेदोपाधित्वाभावात्सुषुप्रादौ चान्तःकरणाभाषादनवच्छेदप्रस- ङ्गात् । तदापि सूक्ष्मावस्थमन्तःकरणमवच्छेदकमिति चेत् । किं तावन्निरवयव- त्वापत्तिः सूक्ष्मता सावयवस्यावयवाभावे स्वरूपनाशात् । अथा वयवापचय- माचं सूक्ष्पता। न। अवस्थितावयविना अकार्यत्वप्रसङ्गात् । कारणात्मना स्थिति- रिति चेत् । किं कारणमेव + स्थितमित्यर्थः कार्यमपीति वा । पूर्वस्मिन्नन्त:- करणाभावात् । उत्तरस्मिन् स्थित्यवस्थातो न विशेषः । तस्मात्कार्यसंस्का- रविशिष्टशक्तिमत्कारणावस्थानमेव सूक्ष्मतापत्तिः अता नान्तःकरणमवच्छेद- कमस्ति । तस्मात् कृयाविद्यासामादेव जीवब्रह्मविभागसिद्धौ नातिरेकक- ल्पनावकाशः । जीवस्य ब्रह्मण्यविद्येत्यविद्यापूर्वमेव विभागमपेक्षत इति चेत् । न । कस्य कस्मादतिरेक इत्यतिरेकस्यापि विभागपुरःसरत्वप्रतीतः । यथा भेदाधीनापि धर्मिप्रतियोगिभावो भेदेनोपरज्यते । कस्य कस्माद इत्येवमतिरेकाधीनोपि जीवब्रह्मभावस्तस्मिन्नुपरज्यते । जीवाद् ब्रह्मणोतिरेक इति चेदविद्यायामपि तुल्यमेतत् निरंशत्वान्नांशांशिभावेन भेदः संभवति । तस्मादविद्येव भेदाध्यासनिमित्तमिति । * निरस्यतयेति पाठस्य सर्वत्र सत्यापि निरास्पतति तु युक्तं मन्यामहे । + अवयवाणायमात्रमिति २, ३ पु० । + अवशब्दाधिक ३ पु० ।

·४५ अविद्याश्रयविचारः । अन्तःकरणस्याऽविद्याश्रयत्वखण्डनम् । नन्वविद्या किंसंबन्धिनी भेदनिमित्तम् । ननु दर्पणादिद्रव्यं वा कि- संबन्धि विम्बभेदनिमित्तम् । मुखमात्रसंबन्धीति चेत् इहापि चेत्स्वरूपमा- चसंबन्ध्यऽज्ञानं तत्र जीवब्रह्मव्यवहारभेदं प्रवर्त्तयति । कथं पुनः स्वरूप- माघसंबन्धिनो ऽज्ञानस्य ब्रह्मस्वरूपं परिहृत्य जीवविभागेकपक्षपातिता दर्प- याघटादेर्मुखाकाशभेदे हेतुतया मुखादिसंसर्गिणोपि बिम्बाकाशी परिहत्य प्रतिविम्बघटाकाशादिपक्षपातित्ववदिति वदामः । ननु किमाश्रयेयमविद्या । न तावदन्तःकरणविशिष्टस्वरूपाश्रया प्रमा- णाभावात् । नन्वहमज्ञ इति प्रतिभास एव विशिष्टाश्रयत्वे प्रमाण नाहमनु- भवामीत्यनुभवस्यापि चैतन्यप्रकाशस्य विशिष्टाश्रयत्वप्रसङ्गात् । ननु यथा अयो दहतीति दग्धृत्वायसोरेकाग्निसंबन्धात्परस्परसंबन्धावभासः तथानु- भवान्तःकरणयोरकात्मसंबन्धात्तथावभासो नान्तःकरणस्यानुभवाअयत्वादिति चेत् एवमज्ञानान्तःकरणयारेकात्मसंबन्धादहमज्ञ इत्यवभासो नान्तःकरण- स्याज्ञानसंबन्धादिति तुल्यम् । प्रतीतेरन्ययासिद्धौ परस्परसंबन्धकल्पना- योगादात्मनि अविद्यासंबन्धस्य सुषुपि संप्रतिपन्नत्वाच्च । अथ स्वरूपमा- चाश्रयत्वानुपपतेर्विशिष्टाश्रयत्वं कल्य्यत इति चेत् । न । विशिष्टेपि स्वस्- पसंबन्धस्य विद्यमानत्वाज्जडस्य चाज्ञानाअयत्वे भ्रान्तिसम्यगज्ञानयारपि तदाश्रयत्वप्रसङ्गात् । ननु स्वरूपेपि ब्रह्मण्यनुपपत्तिस्तुल्या । सत्यम् । अनु- पपन्नद्वयाश्रयत्वकल्पनाद्वरं संप्रतिपन्नस्वरूपाश्रयत्वापादानम् मोक्षावस्थास- बन्धिन एव संबन्धाश्रयत्वात् । अत्र कश्चिदन्तःकरणस्येवाज्ञानमिति जल्पति । स वक्तव्यः कि*. मात्मा सर्वज्ञः किंचिज्ज्ञा वेति । किंचिज्जत्वे कदाचित्किंचिन्न जानातीति विषयानवबोधस्त्वयैवात्मनो दर्शितः । अथाग्रहणमिथ्याज्ञानयोरात्माश्रय- त्वेपि भावरूपाज्ञानमन्तःकरणाश्रयमिति । किं तत् । ज्ञानादन्यच्चेदाज्ञानम् काचकामलादीनामप्यज्ञानत्वान्न विवादः । अथ ज्ञानविरोधीति । न । भिन्नाश्रययोजानाज्ञानयोरेकविषययोरपि विरोधित्वादर्शनात । करणाश्रयम- ज्ञानं काश्रयज्ञानेन विरुध्यत इति चेत् । न । प्रमाणाभावात् । पुरुषा- * किमात्मा सदा सर्वज्ञ इति १ पु० ।

·४६ १५ प्रकाशमानस्यापि चेतन्यस्याऽविद्याविषयत्वविचारः । न्तरसुषुमो च तदीयेनान्तःकरणेन लीयमानेन करणभूतेन सन्निमित्तकमांनु- मानेपि सदीयान्तःकरणाचाननिवृत्यदर्शनात भ्रान्तिनिमित्तदोषत्वात्काचा- दिवत्करणाश्रयमज्ञानमिति चेन्न चक्षुरादावपि प्रसङ्गात् । सादित्वात्तेषाम- नाद्यज्ञानाश्रयत्वानुपपत्तिरिति चेत् अन्तःकरणेपि तुल्यम् । सत्कार्यवादान- यणान्न साद्यन्तःकरणमिति चेत् । चक्षुरादावपि तुल्यम् । अतो न सद- नाद्यज्ञानाश्रयमिति । अनृतनीहारादिशब्दश्च प्राणज्ञानानामग्रहणवतां चेत- नानामेवावृतत्वाभिधानानान्तःकरणानयमज्ञानं किंतु चेतन्याश्रय * मित्यलम- १ तिविस्तरण । तदेतदाह अविद्यावच्छिन्नानन्तजीवेति । न्याय: प्रदर्शितः । श्रुतिस्तु अन्यद् युष्माकमन्तरं बभूव नोहारण प्रावृता इति व्यवधायकमज्ञानं दर्शयति । विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्य- सिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करष्यतीति स्मृतिः । ननु ब्रह्मव्यतिरिक्तमनादिवस्तु नास्तीति सवाह सथाच स्मृतिरिति । अत इत्युपसंहारः स्पष्टार्थः । स्वयंप्रकाशस्याविद्याश्रयत्वमुपपन्नमित्युक्तमिदानी प्रकाशमानस्यावि- द्याविषयभावो नोपपद्यत इत्याक्षिपति ननु प्रमाणविरोध इति । ननु त्वटु- क्तमथ न जानामीति प्रतिभासमानमेवाज्ञानस्य व्यावर्त्तकमवभासते । ननु सच विशेषाकारस्यानवगतस्य व्यावर्तकता।न। अनवभासमानस्य व्यावर्तक तया प्रतिभासानुपपत्तेः । नन्ववभासमानस्यापि तड्यावर्तकत्वमनुपपन्नमेव । न । अज्ञानसंबन्धस्य प्रतिभासमारशरीरत्वादनुपपत्तरलङ्कारत्वात्प्रतिभासस्तु विद्यत एव तच कथं प्रतीयमानस्याविद्याविषयत्वानुपपत्तिरित्याक्षिपति किं तत्प्रमाणमिति । निरंशस्येति परिहारः । संविदभेदो उपरोक्षप्रकाशमानता नाम । शरीरावेदश्च स्वयंज्योतिषात्मप्रकाशेनाभिन्नस्ततन्त्रो वापरोक्ष एव तथापि न प्रकाशत इति । सिद्धान्ती परिहरति ननु भोक्तुरिति । ननु न भोक्तत्यादिः स्पष्टार्थः । पदार्थज्ञानमेव भेदज्ञानमतोहमित्यात्मपदार्थज्ञानमेव भेदेपि प्रत्य- क्षमिति मीमांसकमन्यश्चोदयति कथं पुनर्भोक्तति । संसाध्यासो हि भेदा- १३ नषगमनिमित्तमिति सर्वत्र व्यासमिति परिहरति मनुष्योहमितीति । पदार्थ- * इत्यलमतिप्रसङ्गेनेति : पु० । + इति परिहरति सिद्धान्तीति । पु० । । " ·४० अहङ्कारस्य व्यतिरिक्तात्मविषयकत्वविचारः । प्रत्यक्षेणेव भेदेपि प्रत्यक्षे सामानाधिकरण्यं गोणावभास इति चोदयित्वा परिहरति ननु गौण इत्यादिना । आह गौणवादी नन्विहमिति यदीति । १५१३ । १५ ननु प्रत्यक्षावमासं बाधित्वा उगमानुमानाभ्यामेव व्यतिरको गृह्यतामिति नेत्याहागमानुमानयोरपीति । ननु मिथ्यात्वात्प्रत्यक्षावभासस्य द्विचन्द्राव- भासस्येव ताभ्यामेव बाध इति चादयति मिथ्यात्वात्तस्यति । यचावि- चारपुरःसरमेव प्रत्यक्षावभासमप्यनुमानादिना झटिति बाधितमुच्छिन्नव्यहारं भवति तच तथा भवतु यच पुनर्विचारपदवीमुपासूढयोचानयोर्बलाबलचि- न्सया बाधनिश्चयः तत्र नानुमानादिना प्रत्यक्षस्य मिथ्यान्वसिद्धिरिति मत्वाह कुतस्त_त्यादिना उच्यत इत्यतः प्राक्तनेन ग्रन्थेन । स्पष्टार्थो ग्रन्थः । किमर्थता व्यतिरिक्तात्मविषयो ऽहड्तार उच्यते किं वा प्रतिभासतः । अर्थतश्चेत्तवाह यद्यपि* देहादिव्यतिरिक्तति । व्यतिरेकप्रतिभास एव अध्यासविरोधितया सामानाधिकरण्यस्य गौणत्वमावहति नत्वर्थमाचमिति भावः । ननु सामान्येन गृहीतस्य विशेषाग्रहणादन्यसंसर्गावभासो भवति आत्मा तु विशेषरूपेण गृहीतः कथं तबाध्यासः तबाह | दृश्यते हीति । अथ प्रतिभासत एवाहप्रत्ययो विविक्तात्मविषय इति शङ्कते अथ पुनरेका- १६ १ न्तत इति । परिहरति । ततस्तद्भाव इति । योक्तिकज्ञानसहकृतेनाहंप्रत्यये- नात्मनि विविक्त प्रतिपन्ने पुनः सामानाधिकरण्यं गौणमेव सत्सामान्यात्पूर्व- मपि गोणमेवेत्यभिप्रेत्याह जिज्ञासोत्तरकालं तौति । विचारेणापि नाहं- प्रत्ययस्य व्यतिरिक्तात्मविषयत्वमापादितं किं तु सर्वदा स्वरूपमावविषयोहं- प्रत्ययो यौक्तिकवानलब्धस्तु व्यतिरेको ऽतस्तस्याननुसंधाने पूर्ववदध्यास एवेति परिहरति न युक्त इति । तथापि नाध्यास इति चौद्यम् अनुभववि- रोध इति परिहारः । अकारस्य व्यतिरेकेपि हूस्वादेव्यतिरेकादध्यास इति चोदयति नन्वनुभव इति । अन्यतरव्यतिरेके द्वयोरकत्वाद्वेदस्यतरेतरव्य- तिरेकः सिद्धातीत्याह तन्नेति । ननु महदेतदित्यादिवोद्यपरिहारो स्पष्टो । " १० * देहव्यतिरिक्त इति १ पु० + दृश्यते चेतीति २ पु० मुलसंमतः । + ततस्तत्सद्भाव इति ३ पु० मूलसंमतः। 8 ननु महदेतदिन्द्रजालमितीति ३ पु० ।

·आत्मन्यनात्मज्ञानस्य कारणजन्यत्वेनाध्यासत्वोपदर्शनम् । किं च विवेकानन्तरमध्यासोहंप्रत्ययमात्रेण विरुध्यत इत्युच्यते किंवा १६ १२ यौक्तिकज्ञानेन । न तावदहंप्रत्ययमात्रणेत्याह तथाह्ययंप्रत्ययस्येत्यादि *- ना । ननु पूर्वमावविषयोपि युक्तिज्ञानसन्निधानायतिरिक्तविषयोहंप्रत्यय इति नेत्याह अता युक्त्या विषयविवेचनपीति । नहि प्रत्यक्षज्ञानं ज्ञानान्तरसन्निधा- नात्स्वविषयादधिकविषयं भवतीति भावः । विचारजन्यज्ञानस्याननुसंधाना- दनुसंधानेपि परोक्षत्वान्नापरोक्षाध्यासः प्रागवस्थातो भिद्यत इत्युपसंहरति अतो न्यायत इति । ननु प्रत्यक्ष देहात्मैक्याध्यासे किमक्यप्रत्ययमपबाध्यव्यतिरेके प्रमा- णमुक्तमित्युच्यते युक्तिसहितागमानुमानाहंप्रत्यौद्धिचन्द्रबाधयेकत्वषट्यति- रेकः सिध्यतीत्युक्तं भवति तदेवं स्वयंज्यातिष इति दृष्टान्तानुवादेन दाठी- न्तिककथनपरो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । स्वयंप्रकाशत्वेप्यविद्ययाऽगृह्यमाणविशेष- त्वादात्मनोधिष्ठानयोग्यत्वकथनेन परचपरावभास इति लक्षणांशो दर्शितः । कारणचितयेप्यद्वितीयात्मावभासिचेतन्यप्रमाणतद्गताविद्याकारणदोषा लब्धा संस्कारमिदानी लम्भयत्यनादित्वाच्चेति । नन्वध्यस्यमानाधिष्ठानविषयं का- रणविजयजन्यमेकमेव ज्ञानं वक्तव्यं तदभावानाध्यास इत्याशड्याह पृथग्भा- तृविषयानुभवफलाभावादिति । आत्मचैतन्यमेवात्मानात्मसंभेदावभासिस्व- रूपेणाजन्यत्वेपि विशिष्टविषयोपरक्ताकारेण जन्यते भ्रान्तित्वाच्च विषयविष- यिणारेकस्मिन् प्रत्यये संभेदावभासः संभवतीति कारणचितयजन्यमात्मन्य- नात्मावभासिज्ञानमध्यासः सिद्ध इति । कथं पुनरित्यादिभाष्यस्य तात्पर्यमाह कोयमध्यासो नामेति । किं वृत्तस्येति + पृष्टमेवानेनाऽऽक्षिामपि मयेत्युभयवकारापि शब्दो प्रयोक्तव्यो । अध्यस्यमानेन समानेन्द्रियविज्ञानविषयत्वमेवाधिष्ठानस्य दृष्टम् इह तदभा- वानाध्याससंभव इत्याक्षेपग्रन्थार्थः । तत्रैकस्मिन्विज्ञाने द्वयोः संभिन्नतयाव- भास एवावभास एवायेक्ष्यते विषयतयावभास इति विशेषणायोगादिति मन्वानः १७ २ ननु महदेतदिन्द्रजालमित्यादिचोटोति २ पु० । + इत्यादीति ३ पु०। + पृष्टमेवाक्षिप्तमपीति १ पु० ।

·प्रत्यक्षप्रतीतिसिद्धत्वमात्मनः । परिहरति न तावदयमेकान्तेनाविषय इति । अस्मत्प्रत्ययशब्दनात्मविषयं ज्ञान- १७ मुक्तमिति मन्वानश्चादयति ननु विषयिण इति । एकस्यां प्रत्यक्षदर्शनक्रिया- यामेकस्येव कर्तृस्थाने सदैव तद्विपरीतकर्मकारकस्थाने चावस्थानमनुपपन्न- मिति भावः अस्तु ताशाभ्यां तद्भाव इति नेत्याह तत्कथमेकस्येति । तत्र सर्वतो विप्रसृतस्य सवितृप्रकाशस्याकाशे विशेषाभिव्यक्तिनिमित्तदर्पणादिव- दात्मचैतन्यस्य सविकल्पकतया स्फुटीकरणव्यवहारनिमित्तं भास्वरद्रव्य- मात्मन्यध्यस्तमन्तःकरणमस्मत्प्रत्यय इत्याहा* स्मत्प्रत्ययाभिमितोहङ्कार इति । नन्विदं रजतमितिवदध्यस्तत्वे ऽहमिति द्वरुप्यावभासो वक्तव्य इत्यत आह स चेदमनिदमिति । अयो दहतीति दग्धृत्वविशिष्टस्याग्नेरय- सश्च द्वैरूप्यावभासवदहमुपल भे इत्युपलब्धृत्वविशिष्टस्यात्मनो ऽन्तःकर- णस्य चास्त्येव द्वरुप्यावभासो ऽसाधारणक्रियापरक्तमात्मादिद्रव्यमेव वस्त्व- न्तरविशिष्ठमवभासत इति भावः । दुःखिप्रेमास्पदरूपेण परिणामितदागमा- पायारूपेणाहङ्कारविषयादिष्वनुस्यप्तचेतन्यरूपेणाहमिति च ध्यावृत्तरूपेण च सर्वलोकसाक्षिकं द्वरूप्यमित्याह सर्वलोकसाक्षिक इति । ननु विषयसंविद आश्रय आत्मा तचाहं जानामीति संविदाश्रयत्वेना- वभासमानाहङ्कारः कथमिदमंशः स्यादिति चोदयति ननु किमत्र वदितव्य- " मिति । नन्वयो दहतीत्यादावयःपिण्डादिवदाकर्तृत्वेपि दर्शनक्रियानयको- टिनिक्षिणतया ऽहङ्कारस्यावभासः सम्भवतीति पूर्ववादिनं सिद्धान्ती चोद- यति कथमिति । अय:पिण्डव्यतिरेकेण वह दहनक्रियानयत्वदर्शनवदह- ङ्कारयतिरेकेणात्मनां ज्ञानक्रियाऽदर्शनादहम एवात्मत्वमित्युत्तरेण ग्रन्येन प्रतिपादयति । तत्र साड्यास्त्वचिदात्मन्यन्तःकरणे चिदाकारप्रतिविम्बावभासः - थाविधविम्बान्तरपुरःसरः प्रतिविम्बत्वान्मुखप्रतिविम्बवदिति विम्बभूतमा- त्मानमनुमिमते । नैयायिकवैशेषिकाश्चेच्छादयो गुणाः पृथिव्यादिमहाभूत- द्रव्यव्यतिरिक्तस्यैव विशेषगुणास्तेष्वदृष्टत्वे सत्येकेन्द्रियग्राह्यतया विशेषगुण- त्वात् भूतचतुष्टये ऽदृष्टगन्धवद्विकालमनसां विशेषगुणहीनत्वात्परिशेषादि- * अस्मत्प्रत्ययत्वाभिमत इति ३ पुः । । उपलम्भे-इति पु. त्रयेऽपि पाठः। दहनादिनियोति ३ पुः । तथाविधविम्बपुरस्सर इति २ पुः । १५ ·स्वरूपसिद्धप्रत्यक्षरूपस्वयंप्रकाशताऽऽत्मनः । च्छादिगुणवद् द्रव्यमन्यदेवात्मत्यनुमिमते । तथा संवेदनेषु विषयाकारत- विम्बावभासः तथाविधविम्बसन्निधानपुरःसरो ऽतस्मिन् तदवभासत्वाद् दर्पणस्फटिकादिगतमुखरक्तत्वादिवदिति नित्यानुमेया विषया इति सोचा- १७ १६ न्तिकाः कल्पयन्ति । तान्प्रत्याह प्रमातृप्रमेयप्रमितयस्तावदपरोक्षा इति । यदि सामगदयः प्रत्यक्षसिद्धस्यैवात्मनोनुमानानि स्पष्टीकरणार्थीनीति मन्येरन् तदा न कश्चिद्विरोध: । यदि नित्यानुमेयमात्मानमिच्छेयुः तदा विषयवदहमित्यपरोक्षावभासविरोधः । सौचान्तिकस्यापि यदि विषयानुमा- नज्ञाने साक्षाद्विषया एवावभासेरन् प्रत्यक्षेप्यवभासतां कस्तचापराधः इत्य- नुमानज्ञाने विषयस्यघावभासनादनकान्तिको हेतुः । न चेदनुमानज्ञानेपि विम्ब- भूतविषयाषभासः प्रतिज्ञातार्थस्य विम्बपुरत्वस्याप्रतिभासनात् अनुमानानुदय एव स्यात् अपरोक्षव्यवहारयोग्यविषयावभासविरुद्धं चानुमानमिति अच विज्ञानवादिनस्तु विज्ञानाभेदनिमित्त एव विषयस्यापरोक्षावभास इत्याहुः । तन्निराकरोति प्रमेयं कर्मत्वेनापरोक्षमिति । इदं पश्यामीत्यनुभ- वात् । नच विज्ञानाभेदादेवा * परोक्ष्यमवभासते बहिष्ट्रस्यापि रजतादेरापरो- क्ष्यात् । तदपि + विज्ञानमिति चेन्न रजतवद्वाधाभावप्रसङ्गात् । तस्मादव्य- वधानेन संविटुपाधिता ऽपरोक्षता विषयस्येति । तवात्मात्ममनःसंयोगजन्यप्रत्यक्षणापरोक्ष इति वार्तिककारन्याय- वैशेषिकानुसारिणः कल्पयन्ति । प्रमितिस्त्वात्मनि संयुक्तसमवायनिमित्तचाना- न्तरादपरोक्षेति न्यायवैशेषिको । प्रमेयगता प्रमितिः संयुक्ततादात्म्याज्जाना- न्तरेणापरोक्षति वार्तिककारीयाः । तान्प्रत्याह प्रमातृप्रमिती पुनरपरोते एव केवलमिति । न तावदात्मविषयं । प्रत्यक्ष ज्ञानान्तरं मनोजन्यमिति प्रमाणमस्ति। सति मनसि आत्मदर्शनादसति सुषुप्ने चादर्शनादन्वयव्यतिरको प्रमाणमिति चेत् न। विषयानुभवेनेवान्यथासिद्धत्वात् | विषयानुभवसम्बन्धादेव विषयवदा- स्मसिद्धावात्मनि ज्ञानान्तरं परिकल्प्य मनसोन्वयव्यतिरेककल्पनायोगात् त- स्माद्विषयत्वमन्तरेणात्माऽपरोक्ष एव । * अपरोक्षमिति २ पुः। + विशब्दो नास्ति २ पु.। अपरोक्ष एवेति १ पुः । ६ ज्ञानान्तरं प्रत्यक्षमिति ३ पुः । । अन्यथासिद्धिस्वादिति १ पुः ।

·प्रमाणफलमनुभवः । संवेदनादेः प्रमाणत्वाभावोक्तिः । नच संयुक्तसमवायादात्मनि विषये वानुभवस्य ज्ञानान्तरविषयतया परीक्षता । प्रत्यक्षस्य वर्तमानविषयापेक्षत्वेन युगपत्फलद्वयावस्थानप्रसङ्गात् । संयुक्तसम्बन्धादनुभवावभासे तद्गतपरिमाण * रसादीनां तेनैव ज्ञानेनापरोक्षता- प्रसङ्गात् अनुभवस्य च स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकादर्शनाच्च ज्ञानान्तरागम्य- तासिद्धिः । नचान्त्यव्यापाराद्विषयानुभवजन्म सम्भवति सर्वगतस्य कुठारा- दिवत् परिस्पन्दाभावात् परिणामफलस्य च घटादिवत् क्रियेकाश्रयत्वात्सं- विदाश्रयत्वे विषयस्येव चेतनत्वप्रसङ्गात् । नच तज्जननव्यापारवत्त्वादात्म- नश्चेतनता मनादीनामपि प्रसङ्गात् विषयानयत्वे चानुभवस्य मयेदं वि- दितमिति सम्बन्धावभासः स्वात्मनि ज्ञानक्रियानुमानं च न स्यादनुभवस्या- त्मसम्बन्धाभावात् । तस्माद् द्वयोर्न कर्मतया ऽपरोक्षता । ननूभयोः स्वयम्प्रकाशत्वकल्पना न युक्ता अन्यतरस्य स्वयम्प्रकाशत्वे आत्मैव स्वयंप्रकाश इति चेन्नत्याह प्रमितिरनुभव इति । अथवा। हानोपादा- १७ १७ नापेक्षाः प्रमाणफलमिति केचित्तवाह प्रमितिरनुभव इति । नहि हानादीनां इतरेतरव्यभिचारिणां मानफलता युक्ता ऽव्यभिचारिण्यनुभवे सतीत्यर्थः । ननु संवेदनमेवार्थसारूप्येण प्रमाणं प्रमीयते ऽनेनेति व्युत्पत्तरोपल- ब्ध्यात्मना तदेव प्रमाणफलमिति सुगतमतानुसारिणस्तयावर्त्तयति प्रमाणं त्विति । प्रमाणं तु प्रमातृव्यापारश्चतुष्टयसन्निष्कर्ष एवेति प्राभाकराः । नन्व- हमिदं जानामीत्यात्मनात्मविषयावनुभवा भेदेन प्रत्यक्षसिद्धाविति नेत्याह तचाहमिदं जानामीति । ननु यदवभासते तज्ज्ञानकर्मतयैवावभासते इति विषयेषु नियमा- दात्माप्यवभासते चेत्कर्मतयेव || नाश्रयमावतयेति चोदयति ननु नायं विष- यानुभवनिमित्त इति । ननु प्रत्यक्षज्ञानस्य विषयजन्यत्वात्कारकतापि विष- " यस्य वक्तव्या तत्र कथमेकस्यां क्रियायामेकस्यैव कर्तृत्वेन विरुद्धरूपद्वया- न्वयः कर्तुश्च गुणभावात्कर्मणश्च प्राधान्यादेकस्य रूपवये वैरूप्यप्रसङ्गश्चेति २१ * रसादीनां च तेनैवेति २ पु । + ज्ञानान्तरागम्यतासिद्धेर्नचात्मध्यापाराद्विषषेऽनुभवफलजन्मेति २ पुः । * प्रभाकराः इति ३ पुः। नन्विदमहं जानामीति ३ पुः । || माश्रयतया चोदयतीति १ पु., नाश्यतयेति चोठयतीति २ पुः ।

·५२ आत्माहङ्कारयोर्यतिरिक्तत्वसाधनम् । १७ २२ सचाह तस्मिंश्च द्रव्यरूपत्वेनेति । तच सामान्यांशस्यात्मानात्मसाधारण्या- दात्मत्वायोगात् । विशेषांशस्य निरंशत्वान्न कर्तृकर्मव्यवस्थेति परिहरति नचेतद्युक्तमिति । निरवयवस्य युगपत्कार्यद्वयपरिणामायोगाच्चेत्याह अपरि- णामित्वादिति । किञ्च । ग्राहकरूपस्यापि विषयतया सिद्धिरस्ति। वा नवा । नचेत्स्वयं- १८ १ प्रकाशत्वसंविदाश्रयत्वसियोरनभ्युपगमादासिद्धिप्रसङ्गः । कर्मतया सिद्धि- श्चेत्तवाह प्रमेयस्य चेति । तस्मात्संविद्वलादेव चितयसिद्धो संविदाप्रय- पक्षपातितया ऽहमः सिद्धेदमंशोहडार इत्युपसंहरति तस्मान्नीलादिक्षा- नफलमिति । अहङ्कारस्यात्मव्यतिरिक्तत्वं साधयितुमात्मनः स्वयंप्रकाशत्वसाध- नाय विकल्पयति तदं भवानिति । उत सोपि अनुभवापीत्यर्थः । तचात्मा ५ चित्स्वभावो ऽनुभवो जड़प्रकाश इति पक्षा नोपपद्यते इत्याह तच न ताव- दिति । नन्वप्रकाशमानमेव प्रमाणफलं चक्षुरादिवद्विषयमवभासयेदिति कुता विश्वस्यानवभासो न विषयप्रकाशजननेन चक्षुषः प्रकाशकत्वा वात्संविद्वलक्ष- ण्यात् संवेदनं तु स्वयंप्रकाश एव न प्रकाशान्तरहेतुःअतश्चक्षुरादिवलक्षण्या- त्प्रदीपवदवभासमान एवानुभवार्थ प्रकाशयति न च प्रदीपालोकस्यार्थानुभव- जननेनैव चक्षुरादिवदर्थस्य प्रकाशकता किन्तु पृथगेव । तथाहि । ज्ञानप्रका- श्यत्वादक्षानविरोधिनो ऽन्यदेवालोकप्रकाश्यत्वं तमोविरोधितया प्रसिद्धम् तदव्यवधानेन आलोकेन क्रियते न तदुभयं करोति चक्षुरज्ञानत्वादनालोक- त्वाच्च । तस्मादनुभवः सजातीयप्रकाशान्तरनिरपेक्षः प्रकाशमान एव विषये प्रकाशादिव्यवहारनिमित्तं भवितुमर्हत्यव्यवधानेन विषये प्रकाशादिव्यवहार- निमित्तत्वात्प्रदीपालोकवत् । नच चक्षुषा सजातीयप्रकाशेन प्रदीपस्यालोकेनेव घटस्य प्रकाश्यता स्वयमेव प्रकाशगुणत्वात् । तद्विषयज्ञानप्रकाशं जनयति चक्ष- रिति चेत्तथापि विजातीयज्ञानेनैव प्रदीपस्य प्रकाश्यतेति न सजातीयालोका- पेक्षा । तस्माद्यवहितप्रदीपस्येवानुभवस्याप्यप्रकाशमानत्वे प्रदीपप्रकाश्यस्येव विश्वस्यानवभाप्रसङ्ग इति । * नैतयुक्तमिति २ पुः । । वाशब्दो नास्ति २ पुः । + प्रमाति नास्ति २ .

·५३ १८ ६ आत्मनःस्वयंप्रकाशस्वरूपत्वम् । ननु प्रमातृचैतन्यमेव जडानुभवबलादात्मानं विषयं चावभासयतीति चोदयति मैवम् प्रमाता चेतन इति । तत्र यदि चेतन्यस्य विषयोपराग- हेतुरनुभवः पराभ्यपगतबुद्धिपरिणामवदिष्यते तद्युज्यते चिदात्मप्रकाशस्य तु जडानुभषाधीनता ऽनुपपन्नेत्याह तन्न स्वयंप्रकाशचैतन्यस्वभावापि सन्निति । चेतयतिक्रियापि पूर्वानुभवफलवज्जडरूपानुभवफलं चेतनस्यापि प्रदीपस्थानीय- त्वाच्चेतयतिक्रियानवस्थेति * दूषयति किञ्च प्रमाणफलेनेति । उभयचैतन्य- स्वभावपक्षे पुरुषद्वयषन्नान्योन्याधीनसिद्धिता नापि संविदात्मसम्बन्धावगम इत्याह द्वितीयेपि कल्प इति । ननु चिद्गणमपि पुरुषान्तरसंवेदनं न पुरुषान्तरस्य स्वयंप्रकाशम् तथात्मा चैतन्यगुणापि न स्वयं प्रकाशत इति शङ्कते अथ चैतन्यस्वभाव- त्वपीति । परिहरति विशेषे हेतुर्वाच्य इति । अनुभवोपि तहि न स्वयंप्रकाशः स्यात्पुरुषान्तरसंवेदनवदाव्यवधानान्नेति चेदात्मन्यपि तत्समानमिति भावः । किञ्चति स्पष्टार्थः । अस्तु तहिं जडात्मनः स्वयंप्रकाशानुभवानय- सया सिद्धिरिति नेत्याह तृतीयेपोति । अयमर्थः । संवेदनं नाम गुणो द्रव्यं कर्म वा भवति । कर्मत्वे प्रकाशत्वफलत्वयोरनुपपत्तिव्यत्वेप्यांमध्यमान- न्तपरिमाणानाम् अणुपरिमाणत्वे विषयेपि तावन्माचावभासः स्यानहि खद्यो- तप्रकाशमा संसृष्टस्य घटस्य सर्वात्मनावभासः । महापरिमाणत्वे तदाश्न- यतयात्मनापि सर्वचावभासप्रसङ्गः । मध्यमपरिमाणत्वे सावयवत्वेनावयव- परतन्त्रता न स्यात् । गुणत्वे सति आत्मैव प्रकाशगुण इति प्रदीपवदात्मा स्वयंप्रकाशः स्यात् । स च गुणः स्वाश्रयोपाधौ न जायते प्रकाशगुणत्वा- दात्मन्यव्यभिचारादित्यादिप्रकाशगुणवदित्यात्मैव स्वयंप्रकाश इति तदे- तदाह अनिच्छतोप्यात्मैव चितिप्रकाश इति । ननु मध्यमपरिमाणमेव स्वावयवाश्रयं फलमस्तु आत्मपरतन्त्रता तु घटस्येव भूतलतन्त्रतेति नेत्याह न तदतिरिक्ततथाविधफलसद्भाव इति । प्रदीपेन प्रकाशितमितिवन्मयावगतमित्यनुभवादात्मैव चित्प्रकाशः । अन्यथा 1 संस्पृष्टस्येति १ पु., मात्रसंसष्टस्येति २ पुः । * दर्शयतीति २, ३ पुः । + प्रकाशेति नास्ति २ पुः ।

·५४ प्रात्मनः स्थायिस्वरूपत्वस्थापनम् । काष्ठेन प्रकाशितमितिवदुपचारप्रसङ्गादिति भावः । प्रमाणान्तरापेक्षया पृच्छति १८ १७ कथमिति । संवेदनस्य भेदावभासशून्यत्वादनुभवाधीनसिद्धिकस्य * च विष- यवदनात्मत्वादेकः स्थाय्यात्मवानुभव इत्याह प्रमाणजन्यश्चेदनुभव इति । सामान्यविशेषभेदकल्पनागौरवादात्मक एवानुभव इत्याह सर्वानुभवानुगतं चेति । स्वगतभेदप्रतिभासशून्यतामेव प्रपञ्चयति नच नीलानुभव इति । ननु नीलसंवित्स्थितिकाले पीतसंविदो ऽभावात्स्थितिविनाशौ दृष्टो धार्मभेदं कल्पयत इति चौद्यमुद्भाव्य परिहरति नन विनष्टाविनष्ट इत्यादिना । ननु साधनसन्निधानादुत्तरसंवेदनस्य जातत्वात संविदययोगपद्यायोगात् विन- ष्टापूर्वसंविदिति चेन्नेतरेतराश्रयादित्याह + सा च जन्यत्व इति । सिद्धस्यैव संवेदनस्य विषयोपरागनिमित्तं साधनमितिकल्पनं लघीयः विषयोपरक्तसंवि- ज्जन्मसाधनत्वकल्पनादिति भावः । सत्यपि संविदां स्वगतभेदे ऽतिसादृश्यात् ज्वालायामिव परोपाधि- मन्तरेण भेदी न विभाव्यत इति सुगताः कल्पयन्ति तान्निराकरोति एतेना- तिसादृश्यादिति । किञ्च । ज्ञानान्तरगम्यत्वे भेदस्यातिसादृश्यादिन्नेष्यभेद- भ्रमजन्म स्यात्स्वयंप्रकाशस्य तु भेदः प्रकाशाभिन्न इति प्रकाशमानतेव युक्ते- १ त्याह नहि चिदात्मप्रकाशस्यति । नच यथा जीवस्येति स्पष्टार्थः । एक- त्वेन पुष्कलप्रकाशस्याप्यविद्याप्रतिबन्धे प्रमाणमुक्तम् इहत्वप्रतिबद्धपुष्कलका- रणत्वानेदप्रकाशेन भवितव्यमित्याहाभिहितं तचेति । ननु संविदः सादृश्य- प्रतिबद्धभेदावभासाः स्थायिप्रकाशबुद्धिवेद्यत्वाज्वालावदित्यनुमातुं शक्यते तबाह नहि सामान्यतोदृष्टमिति । पूर्वापरकरूपानुभवो भेदस्य च प्रकाशन भवितव्यमित्यनुभवयुक्ती । कथं पुनरात्मचेतन्यस्य नित्यस्य विषयानुभव- त्वमिति तदाह तस्माच्चित्स्वभाव एवेति । ननु स्वयंप्रकाशमानात्मचेतन्यस्य विषयानुभवत्वेपि विषयानुभवमेव ६ निमित्तीकृत्याहमितिद्रष्टऽपरामर्शदात्मवाहडारः संवृत्त इति चोदयति बाढ- मत एवेति । द्रष्टुरूपेण परामर्शस्य विषयानुभवो निमित्तम् । अन्यथा द्रष्टा- १६ * चो नास्ति ३ पु.. + चित्प्रकाशस्येति २, ३ पुः । + श्राश्रयत्वादिति ३ पु.। बत्यत्राति २, ३ पुः ।

·अहङ्कारानुभवतत्स्मृत्युपपादनम् । दिविभागशून्यश्चिन्माचावभासः स्यादिति भावः । मेवम् । सुषुनावात्मन्यव- भासमानेप्यहङ्कारस्यानवभासमानत्वादितिव्यतिरेकप्रदर्शनेन परिहरति सत्य- १८ मेवमिति । ननु विषयानुभवनिमित्तो द्रष्टरूपावभासो ऽहमुल्लेखस्तद्रहिते सुषुप्ने कथमस्य प्रसङ्ग इति चोदयति कथमिति । विषयानुभवनिमित्ता विषयावभासः स्याज्जड़त्वान्न तन्निमित्तचिदात्मपरामर्श इति परिहरति नीलानुषङ्गो यश्चैत- न्यस्येति । मनु सुषुणे द्रष्टरूपाभावे कथमहमिति तद्रूपपरामशी नेत्याह तब यदि नामेति । द्रष्टुत्वं सप्रतियोगिरूपं स चेदमहमों नात्मेवाहङ्कारः स्यादिति भावः । ननु पराव्यावृत्तं द्रष्टुरूपं भोक्तृत्वमेव कथं तत्सुषुप्पावनुभूयत इति चोदयति नन्वहमिति । नाहङ्कारस्य त्वया निष्प्रतियोगिकात्ममाचत्वाभ्युपग- मादिति परिहरति नैतत्सारमिति । ननु स्वरूपमपि विषयानुभावादेवाहमि- ति व्यज्यतां नेत्याह नैतच्छक्यमिति । ततश्च विषयोपरक्तसप्रतियोगिकस्व- भावस्याहङ्कारस्यात्मत्वं सुषुप्रावनुभवविरुद्धमिदमापत्स्यत इत्याह ततश्च विषयोपराग इति । आत्मनस्तु सर्वात्मकत्वान्न पराग्व्यावृत्तताहमुपरागादेव व्यावृत्त्यवभास इत्यर्थः । भवत्येवेत्यादिः स्पष्टार्थः । यथा पूर्वस्मिन् दिने ऽहमित्यभिमान + एवासमेवमनुभूते स्मृतिनियमाभापि स्मर्यमाणात्ममाचत्वा- दहङ्कारस्य सुषुप्रेपि स्मृतिः स्यादित्यर्थः । अहङ्कारादिप्रतिभासस्य नित्यचे- तन्यरूपस्याविनाशात्तज्जन्यसंस्कारप्रसूता स्मृतिरनुपपन्नेति चोदयति अविना- शिनः संस्काराभावादिति । परिहारो स्तनापीति । ननु सिद्धान्ते कथमहङ्कारस्मृतिस्तदवभासिसाक्षिचेतन्यस्य नित्य त्वात् । उच्यते । अहंवृत्त्यवच्छिन्नमेवान्तःकरणं चैतन्यस्य विषयभावमाप. द्यते तदृत्तिसंस्कारजन्यस्मरणावच्छिन्नमन्तःकरणं पुनः स्मृत्यनुभवावच्छेदक- मिति स्मरणोपपत्तिः । ननु सुषुमा वनुभूतसुखस्याप्याश्रयपक्षपातितयाऽह. मुल्लेखादस्त्येव सुषुप्ने ऽहमनुभव इत्याह नन्वस्त्येव सुषुप्ने ऽनुभव इति । ननु " मुखमनुभूतं चेत्तस्य विषयजन्यत्वाद्विषयानुभवनिमित्त एव तचाप्यहमुल्लेख: व्यावत्ततावभास इति २ पु. । + अभिमन्यमान एवासमिति २ उपकल्पितमस्ति । + सुषुप्तावननुभूतेति १ पुः।

·५६ सौषुप्रमुखपरामर्शविषयविवेचनम् । १९ २२॥२३ स्यात् इति नेत्याह नात्मनो ऽन्यस्येति । सत्यमस्तीत्यादिः स्पष्टार्थः । ननु सुखावमर्शस्य मुख्यसुखालम्बनत्वं परित्यज्य कथं विरोधिदुःखाभावविषयत- योपचारः कल्प्यते शाब्दे हि ज्ञाने लक्षणा स्यात् * प्रत्यक्षस्तु सुखावमी न लक्षणामहतीति चादयति कथमिति । मुख्यसुखाभावाद् दुःखाभावस्य लक्ष्यस्य संप्रतिपन्नत्वादिति परिहरति स्वगे तावदित्यादिना । ननु परामर्शसामादेव मुख्यमेव सुखं कल्प्यतामिति नेत्याह यदि पुनः सुप्रः सुखमिति विशेषत इति । विषयविशेषोपरक्ततयैवेत्यर्थः । दुःखा- १ भाव एव परामर्शविषय इत्यत्र लिङ्गमाह व्यपदेशोपीति । ननु सुखानुभव- स्यापि लिङ्गमस्ति प्रसन्नेन्द्रियत्वादीति तबाह यत्युनः सुप्नोस्थितस्येति । तद- ३ सदिति स्पष्टार्थः । उत्तरौ च चौद्यपरिहारग्रन्यो स्पष्टार्थो । तस्मान्न सुषुप्पो भोक्तृतयाप्यहमुल्लेखानुस्मयते इति । नन्वनुभूतेपि भोक्तृतयाप्यहमुल्लेखानुस्म- यते इति । नन्वनुभूतेपि न स्मृति नियमः । सत्यम् । आत्मन्यनुस्मर्यमाणे तावन्माचस्याहङ्कारस्याहमित्येव स्मृतिनियमः स्यादित्युक्तम् । ननु दुःखाभावो विद्यमानो ऽपि नानुभवितुं शक्यते प्रतियोगिस्मर- णाभावात्सम्भवति च मुख्य एव स्वरूपानन्दानुभवः । ननु तदपि सुखमविद्यावृतं न प्रकाशमर्हति । न । अनावृतसाक्षिचैतन्यसुखांशस्य प्रका- शोपपत्तः । जागरणे तहि किमिति नावभासते । ॥ भासत एव परमप्रेमा- स्पदत्वलक्षणं सुखम् तीबवायुविक्षिप्त वा प्रदीपप्रभावन्मिथ्याज्ञानविक्षिप्रतया न स्पष्ठमवभासते सुषुमौ तु** तदभावादधिकं व्यज्यत इति । ननु उत्थितस्य दुःखाभावपरामर्शी विद्यते स कथं प्रतियोगिज्ञानाभा- वादननुभूतः परामृश्यते । उच्यते । अनुभूतमेव सुखमुत्थितस्यानुस्मर्यमा- णन्तच विरोधिदुःखाभावमीपत्त्या गमयति अनुभूतं चेत्सुखं नास्ति दुःख- मिति । अतो दुःखाभावो नानुस्मयते किंतु प्रमीयत इति एवमुत्थितस्य ज्ञानाभावपरामशापि ज्ञानविरोधिनो ऽज्ञानस्यानुभूततया स्मर्यमाणस्यानुपप- त्येव प्रमीयते नानुस्मयते। * प्रत्यक्षसुखेति ३ पुः। | नियमः स्यादित्युक्तम् सत्यमिति ३ पुः । + मुख्यमेवेति १ पुः । ६ तदापीति १ पुः, ३ पुः तदापीत्युपकल्पितम् । || अवभासत एवेति २ पुः। पा प्रदीप्तटीपप्रभावदिति ३ पुः । ** सुशब्दो नास्ति ९ पुः ।

·५० सौषुप्राचानसुखानुभवोपपादनम् । ननु जागरणेप्यनुभूयमानमज्ञानं कथं ज्ञानविरोधि स्यात् । न । अव. स्थाविशेषविशिष्टस्याज्ञानस्य सुषुग्ने ऽनुभवात् तस्य च जागरणेपि घटादिक्षा- नविरोधितादर्शनात्पटावगमसमये । नन्वस्मर्यमाणत्वादेव ज्ञानानां सुषुप्ता ज्ञानाभावो * ऽनुमीयते । न । अतिवृत्तज्ञानानामपि सतामस्मर्यमाणत्वात् । प्रातर्गजाभावोपीदानीमनुस्मर्यमाणाद गजविरोधिपदार्थादर्थापत्त्या प्रमीयते न गजविषयस्मृत्यनदयमाचायभिचारित्वात् । तस्माद्विशिष्टाज्ञानसुखानुभवानु- पपत्तिगम्या ज्ञानाभावदुःखाभावाविति मन्तव्यम् । नन्वज्ञानसुखानुभवयोः साक्षिचैतन्यस्य चाविनाशिनः संस्काराभावे कथमुत्थितस्य चयाणामनुस्मरणं स्यात् । उच्यते । अज्ञानगतचैतन्याभास- जन्मोपाधित्वादज्ञानसुखसाक्षिविकल्पानुभवस्याज्ञानावस्थाभेदेन चैतन्याभा- सानां भिन्नत्वात् सविनाश | संस्कारजस्मरणमज्ञानसुखसाविचैतन्याकारम- ज्ञानविशिष्टात्माश्रयमेव सम्भाव्यते नान्तःकरणाश्रयमिति सर्वथापि सुषुमे ऽज्ञा- नसुखानुभवसम्भवात् असम्बद्धमिदं टीकाकारणोक्तमिति । सत्यम् । परम- तमाश्रित्येदमुक्तं न स्वममिति न दोषः । स्वयंप्रकाशत्वाहङ्कारभेदावुक्तावु- पसंहरति तदेवं नायं नीलादिप्रत्ययादिति । अहङ्कारभेदस्याप्युपलक्षणार्थ यस्मादात्मनोहङ्कारो भिद्यते तस्मादागम मूलभाष्यवचनमुपपन्नमित्याह तस्माद् ब्रह्मविदामिति । कश्चासावागमः । स एवाधस्तात्स एवोपरिष्टादिति भूमाख्यब्रह्मणः सर्वात्मकत्वमभिधायाथातो ऽहङ्कारादेश इति तस्यापि सर्वात्म : कत्वमुक्का || अथात आत्मादेश इत्यात्मानम् | अहङ्काराद् भेदेन निशिति । ननु जीवब्रह्मयोः सावीत्म्यव्यपदेशो यथैकत्वसिद्धार्थमेवमहड्वारस्यात्मकत्वसि- द्वार्थी व्यपदेशः स्यात् । तन्न । द्वयोः सार्वात्म्यायोगात् । तत्र युक्तं भेदेन प्रतिपन्नयोर्जीवब्रह्मणोरेकत्वसिमर्थस्तदुपदेशः अहवारस्य तु पूर्वमेवात्मेक- त्वप्रतिपत्तेः पृथगुपदेशो भेदसिद्धार्थ इति गम्यते । ब्रह्मणः परोक्षस्य प्रत्य- २० । • अनुमीयतामिति २ पुः। । संस्कारजं स्मरण मिति २ पुः । * मूलं भाष्येति २ पुः । ६ कशब्दो नास्ति २ पु.।। अथात्मादेश इति ३ पुः । । अहङ्काराभेदेनेति ३ पुः ।

·अहङ्कारादिविषयकविचारः। क्षत्वसिवये ऽहमात्मत्वमुपदिश्य पुनस्तादासेन मुख्यात्मत्वमुपदिशती- त्यर्थः । महाभूतान्यहङ्कार इति च स्मृतिः । तस्यमहङ्कारः किमुपादानः किनिमित्तः किंस्वरूपः किंप्रमाणकः किङ्कार्य: किमिति सुषुप्ने न भातीति चोदिते सति उच्यत इत्यादिपरिहारः । येयमित्याद्युपादानसङ्कीर्तनम् ! अविद्याकर्मधर्वप्रक्षेति भ्रान्तिकर्मपूर्वानुभषसं- स्कास इत्यर्थः । तस्या इति निमित्तकारणनिर्देशः । विज्ञानक्रियाक्तिद्वया- श्रय इति स्वरूप दर्शयति । * कर्तृत्वभोक्तृत्वेति कार्यप्रदर्शनं कूटस्थचेतन्य इति प्रमाणोपन्यासः । यत्सम्भेदादित्यात्मनि सर्वाऽतदारोपनिमित्तत्वं कार्या- न्तरमाह । किमिति तर्हि सुषुप्ने न स्यादित्यत ह स च सुषुप्त इति । अज्ञा- नकार्यस्लिडशरीरप्रविलयो हि सुषुपिरित्यर्थः । नन सति प्राणे क्रियात्मनि कथ- महङ्कारस्य क्रियाशक्तः प्रक्लियः । उच्यते । नाहङ्कारमाचत्वं माणस्य उच्यते किन्तु प्राणस्य पृथक्सतः पञ्चधा व्यापारहेतारहङ्कारस्य क्रियाशक्तिरस्तीत्येता- वटुच्यते मनोधीनतादर्शनात्प्राणवृत्तरिति । प्राणलक्षणक्रियाशत्यंशं वा विहाय विज्ञानशत्यंशस्य लयः कल्प्यताम् सांशत्वादन्तःकरणस्य । स्वमादिवद् दृष्टिसृष्टिमाश्रित्य वा सुषुप्रपुरुषदृष्ट्यभिप्रायेण सर्वस्य तत्र लयो दर्शितः सुषु- पप्राणशरीरादिदर्शनस्य पुरुषान्तरस्य विभ्रमत्वादिति ॥ अब सांख्या मन्यन्ते यद्यचेतनं मायाशब्दादिवाच्यम् अन्तःकरणा- द्युपादानमिष्टं स्यात् तर्हि तदहङ्कारनिर्भीसे साक्षिणि तच्छक्तित्वेन वा तदा- श्रयत्वेन वा तदधिष्ठानत्वेन वानन्तर्भूतमेव प्रधानं स्वतन्त्रमेव धर्मलक्ष- णावस्थाभेदैस्त्रिधा परिणमत इति । तत्र धर्मपरिणामो नाम महदादिकृ- त्स्नकार्यरूपेणावस्थानम् । तस्यैव च धर्मस्यातीतानागतवर्तमानलक्षणरूपाप- तिर्लक्षणपरिणामः । तथाहि । कार्यमनागतलक्षणापन्नं तत्परित्यज्य वर्त- मानलक्षणमापद्यते पुनः तत्परित्यज्यातीतलक्षणापन्नं भवति पुनस्तदेव आगामिलक्षणापन्नं भवति । अवस्थापरिणामस्त्वतीतमतीतरमतीततममना- गतमनागततरमनागततममिति त व नूतनचिरन्तनाद्यवस्थापत्तिः अतो न २० चेतनापादानेन कृत्यमिति नेत्याह नवं मन्तव्यमिति । कुत इति तदाह * कर्तृत्वभोक्तत्वैकाधार इति ३ पुः । + तदधिष्ठेयत्वेन वेति । पु. ।

·५६ अन्तःकरणविषयकविचार। तथा सत्यऽपाकृताहकृतिसंसर्ग इति । अहमिति कृतिः करणं यस्मिन्स साक्ष्यहंकृतिः । अयमाशयः । चेतनस्यानात्मसम्भेदावभासो नाख्यातिनीप्य- न्यथाख्यातिनापि चात्मख्यातिरित्युक्तम् इदानी चेतनस्यैव स्वाविद्याविवर्त- मानमिथ्याघम्तुसम्भेदावभासलक्षणानिर्वचनीयख्यात्यनभ्युपगमे चेतनाचेतन- योरत्यन्तविविक्तावभास एव स्यात् न सम्भेदावभास इति ॥ अच नैयायिका मन्यन्ते । आत्मेन्द्रियविषयेषु समवहितेषु कदाचि- द्विज्ञानोदयसामोदात्माश्रयज्ञानादिवृत्तीनां क्रमजनने * करणभतं किञ्चि- न्मनः कल्पितम् । तत्र तदतिरेकेणान्तःकरणं नाम ज्ञानसुखदुः :खेच्छाप्रय- बादिविज्ञानक्रियावृत्त्यानयमयः पिण्डवदग्नेरादर्शवन्मुखस्याऽथाचवच्चन्द्रस्या- त्मावच्छेदकतया तस्मिन्नऽतदारोपोपाधिभूतं किञ्चिन्न पश्यामः । बुद्धिरिति चेत् न । बुद्धिरुपलब्धिानमित्यनान्तरमित्यक्षपादसूचवचनात् । जानाति बुद्धिरात्मोपलभत इति चेत् न । प्रतिधात्वथै धर्मिभेदप्रसङ्गात् तस्माद्वर्णित- मन्तःकरणं नास्तीति । तचाह स च परिणामविशेष इति । अयमाशयः । बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव पाराग्रमाचो ह्यवरोपि दृष्ट इति श्रुतो परिणामगुणवत्तया द्रव्यमित्यवगता बुद्धिः । तथा. यदा पञ्चव लीयन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च नेङ्गते तत्र परमात्मानमश्नुते इति श्रुती चेष्टाश्रयत्वेन द्रव्यमित्यवगता बुद्धिस्तथा विज्ञानं यज्ञं तनुते इत्यानन्दमय- स्यात्मनः पृथगऽभिधानाद् विज्ञान बुद्धिरित्यनान्सरत्वाद् बुद्धिः क्रियाप्रय- त्वेन द्रव्यमित्यवगता । तथा विज्ञानेन वा ग्वेदं विजानाति मनसा ह्येव, पश्यतीति च करणपक्षपातिनोविज्ञानमनसारकत्वान्मनसश्च कामसङ्कल्पा- दिवृत्तिमत्त्वश्रवणादेकमन्तःकरणं विज्ञानक्रियाशक्तिमन्मनादिशब्दवाच्यं श्रुतिलिङ्गेभ्यः प्रसिद्धम् । तथा बुद्धगुणेनात्मगुणेन चैव सधीः स्वप्नो भूत्वा मं लोकं सञ्चरति विज्ञानमयो मनोमय इत्यादिश्रुतावात्माषच्छेदकतया स्वगुणा- रोपगमनागमनादिनिमित्तत्वं चावगतम् । स्था कस्मिन्वहमुत्क्रान्ते उत्क्रान्तो- भविष्यामीति श्रुतावुत्क्रान्त्याद्युपाथे: प्राणस्याप्यन्तःकरणांशत्वमवगतमयुग- पदुपाधिद्वयायोगात् । ततश्च वर्णितमन्तःकरणं श्रुतिलिङ्गसिद्धमिति नन्व, कारणभूतमिति १ पू । + चैवं झारायमात्र सरोपि दृष्ट इति २ पु.।

·- स्फटिकजपाकुसुमप्रतिविम्बविचारः । र्थवादलिङ्गानां न्यायापेक्षा विद्यते । सत्यम् । निरंशसर्वगतासङ्गस्याकाशस्येव निरूपाधैर्गमनपरिच्छेदाद्यनुपपत्तिरेव न्याय इत्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ नन्वात्मन एव विज्ञानक्रियापरिणामशक्ती किं न स्यातामिति । निर- वयषसर्वगतासङ्गस्य परिणामानुपपत्तेः परिणाम्यन्तःकरणसन्निधानाच्च प्रतिभा- सस्यान्यथासिद्धेरिति सदृष्टान्तमाह तेनान्तःकरणोपरागनिमित्तमिति । मिथ्यात्वं स्फटिकलोहित्यस्य कृप्रप्रतीतिसत्तयोः कारणाभावादिति भावः । तदुभयाभावमुत्तरग्रन्थेन साधयति । तचाख्यातिवादिनः स्फटिकगतं मिथ्या- लोहित्यमवभासते किन्तु जपाकुसुमगतमेव गृह्यमाणं स्फटिकादविविक्तमेवा- वभासत इति चोदयति कथं पुनः स्फटिक इति । नेतदित्याह यदि स्फटि- कप्रतिस्फालिता इति । ननु दोषबलादिन्द्रियस्य कुसुमसंयोगाभावान्न सन्निवेशग्रहणमिति नेत्याह नहि रूपमात्रनिष्ठ इति । संयुक्तसमवायात संयोगाद्वा गुणग्रहणे द्रव्यमपि संयुक्तमिति भावः । अन्यथाख्यातिवादी रूपमाचं प्रतिविम्बितं स्फटिकात्मना प्रतिभातीति वक्ति तन्नेत्याह नापि स्वाश्रयमिति । तर्हि स्फटिकदेशे लोहित्यं सद्रव्यमेवाविविक्तं स्फटिकात्मना वा गृह्यते इति चोदयति नन्वभिजातस्येवेति । तथाप्यन्यथाख्याता संसर्गमिथ्यात्वमित्याह तथापि स्वयमलाहित इति । अख्यातिवादिनो मत* माददाति अथ प्रभेव लोहितेति । तर्हि स्फटि- कग्रहणे संयुक्तसमवायकारणपोष्कल्यादप्रतिबद्धसंयोगाद् वा सूपग्रहणमपि स्यादित्याह शौल्यमपि तीति । विरोधिगुणया प्रभया विरोधिगुणस्यापसा- रणं प्रतिबन्धो वा कृत । इति शङ्कते प्रभयापसारितं तदिति । अपसारणे +दोषमाह स तर्हि नीरूप इति । प्रतिबन्धश्च द्रव्यस्यापि समानः गुणद्वारा विरोधिसाम्यादित्यर्थः । रूपहीनमपि द्रव्यं रुपिप्रभासंयोगाच्चाक्षुषं || स्यात् इत्याशङ्कयाह न च सृपिसंयोगादिति। तर्हि शोल्यमपसार्य लाहित्यस्योत्पन्नत्वा- २१ २ * श्राददातीत्येव पु. नयेऽपि पाठः, "प्राडो देनास्यविहरण" इत्यात्मनेपदन्तूच्चारणक्रि- यायामास्यव्यादानस्यावर्जनीयत्वान भवतीति प्रागवोचद्भावप्रकाशिका। + इत्याशङ्कत इति २ पु.। * दूषणमिति २ पुः। चो नास्ति २ पुः । || चाक्षुषमपोति ९ पुः।

·६१ अहङ्कारकार्यस्वरूपविचारः । दूपवत्तया चाक्षुषः स्फटिक इति नेत्याह न प्रभानिमित्तमिति । अभ्युपगम्य प्रभामित्यादिः स्पष्टार्थः । ततश्चापरक्ताहड्डारनिमित्तमात्मनि कर्तृत्वाद्यारो- पणमित्याह तदैवमिति । नन्वहङ्कारधर्मस्यात्मन्या * रोपमाचं क्रियते किं वा मिथ्येव धर्मान्तरमुत्पद्यते इति । पूर्वस्मिन् नायं दृष्टान्तो ऽन्यथाख्या- तिश्च स्याटुत्तरस्मिन्सत्यमिथ्याकर्तृवयाषभासः स्यात् । उच्यते । अहङ्कारस्य स्वधर्मसहितस्यैवात्मन्यध्यस्ततया मिथ्यात्वान्नान्यथाख्यातिप्रसङ्गो ऽन्यसन्नि- धानादन्यस्मिन्मिथ्याधर्मावभास इत्येतावति दृष्टान्तः । अथवा । कर्तद्वयेपि धर्मिणोरकत्वापत्त्या धर्मभेदानवभास इत्यविरोधः । ननु भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादौ हृदयग्रन्थिरात्मनि अनर्थहेतुरिति गम्यते तत्कथमहङ्कारस्योच्यते इति तचाह ततः संभिन्नोभयरूपत्वादिति । २१ १२ नन्वात्मा स्वात्मन्युपरक्ताहङ्कारस्तद्धर्मादीनावभासयेत् उपरक्तत्वसाम्यात्स्फ- टिकादिवदिति तचाह तब जड़रूपत्वादिति। जायचैतन्ये अवभासकत्वा. नवभासकत्वयोर्निमित्ते नोपरक्तत्वानुपरक्तत्वे इत्यर्थः । ननु चेतनस्याप्युप- रक्तविषयज्ञानव्यापारशून्यत्वाज्जाड्यादविशेष इति तबाह चिदूपस्य पुनरिति । अव्यवधानेन चित्संसर्ग एव प्रतिभासहेतुर्न ज्ञानव्यापार इति भावः । ननु साक्षिस्वरूपद्विज्ञानक्रियाव्यषधानमन्तरेणाहवारस्य सिद्धौ कमिदमंशतेति तबाह तेन लक्षणत इति । अर्थस्वभावत इत्यर्थः । अर्थतश्चित्स्वरूपता ऽनिन्दमंशता चैतन्यकर्मता चेदमंशतेतिन ज्ञानक्रिया || व्यवधानेनेत्यर्थः । व्यवहारतः पुनः कथंभूतस्येदमंशतेति तदाह व्यवहारतः पुनरिति । यदु- परागात् यस्याहङ्कारस्योपरागादित्यर्थः । ना तदात्मन इति । तदात्मतामहड्ता- रात्मतामापन्नस्येत्यर्थः । तयापारणाहकारव्यापारणेति । वृत्तिव्यवधानसिद्धि- रेव शरीरेन्द्रियविषयाणाम् इदमिति प्रतिभासितानामव्यवधानसिद्धिरेवानिदं- प्रतिभासितेति भावः । नन्वज्ञानव्यवहितोहङ्कारः कथमव्यवधानादिदंताव- भासाभावः स्यादित्यचाहात एवाहमिति । अनिन्दन्ताप्रतिभासादेव अज्ञान-" १८ * अारोपणमात्रमिति २ पुः। + जाडाचैतन्येत्वनवभासकत्वावभासकत्वयोरिति २ पु.। + अर्थतस्तु चिदिति २ पुः । ६ इतिशब्दो नास्ति २ पुः । ॥ व्यवधानतेत्यर्थइति २ पुः । [ तदात्मनोऽहङ्कारात्मतामापट्यमानस्येत्यर्थइति २ पुः ।

·२ दर्पणमुखप्रतिविम्बादिदृष्टान्तविचारः । माचव्यवधानादेवेत्यर्थः । नन्वर्थतो युष्मदर्थत्वे तथाप्रतिभासाभावो न युक्त इत्यवाह दृष्टश्च लक्षणत इति । ननु तत्र विमर्शपि * मृन्मयव्यवहारो न जायते इह तु विमर्श युष्मदर्थता व्यवहियते अतो नायं दृष्टान्त इत्यत आह व्युत्पन्नमत्यस्त्विति । अत एव निषुणतरमभिवीक्ष्येत्यादिः स्पष्टार्थः । यदि स्फटिकोदाहरणेनैवात्मन्यनात्माध्यासः सिद्धो न तर्हि दर्पण- जलाद्युदाहरणेन वेदान्तविहितेन कृत्यमिति तचाह यत्पुनर्दर्पणजलादिष्वि- ति । ननु प्रत्यङ्मुखताभेदावभासाभ्यां वस्त्वन्तरे विम्बात्प्रतिविम्बे प्रत्यक्ष २ कथमेकत्वप्रमाणमन्तरेण तदेव तदिति चादयति कथं पुनस्तदेव तदिति । व्यक्तिप्रत्यभिज्ञानादिति परिहरति एकस्वलक्षणत्वावगमादिति । नन्वभिज्ञायां भेदप्रतिभासः कथं प्रत्यभिज्ञया बाध्यत इति तबाह न तद्वस्त्वन्तरत्व इति । ननु व्यक्तिगतयारक्यभेदावभासयो: केन किं बाध्यमिति विशये व्यक्तिभेदस्तचोपपत्तिशून्यत्वाद्वाध्यत इत्याहापि चार्थावस्स्वन्तर इति । दर्प- णावयवा एव व्यत्यन्तराकारेण परिणता इति वाच्यम् । अन्यथा व्यत्युत्प- त्युपायाभावादिति भावः । ननु मुखलाञ्छितप्रतिमुद्रेयं न परिणाम इति नेत्याह विरुद्धपरिमाणत्वादिति । अस्तु तर्हि परिणाम इति नेत्याह तथा सतीति । ननु दृश्यते एव सर्वदा । नैवम् । दर्पणस्य तिर्यनिरीक्षणे पूर्वो- त्पन्नमुखदर्शनाभावात् । ननु निमित्तकारणापायेपि कार्यमपैति यथा वैशेषिकाणामपेक्षाबुद्धि- विनाशे द्वित्वादिविनाशो हस्तसंयोगापाये च कटविवरणापाय इति नेत्याह न खलु संवेष्ठित इति । सर्वचाग्निसंयुक्तद्रुतताम्रादाविव घुष्कलकारणेन विरु- कार्योदयादेव पूर्वकार्यविनाशः वैशेषिकाया च प्रक्रियामात्रम् । तद्वित्वा- देवस्तुसहभावित्वादिति भावः । ननु संस्कारजन्यकार्यान्तरोदयात्पर्वकार्य- १० विनाशो न निमित्तं कारणापायादिति कुन इति तचाह तथा च यावदिति । निमित्तापायमाचाच्चेद्विवरणापाय: संस्काराभावे संवेष्ठितेति भावः । इहापि नहिं पूर्वसंस्थानस्य चिरकाल संस्थानसंस्कारबलाद्विरुद्धकार्याइये प्रतिविम्बा- " मयमय इति २ पुः। + विशयो नाम संशयः, विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरमित्यादी तथादर्शनात् । * व्यत्युपायेति १ पु. व्यक्तान्तरोपायाभावादितीति ३ पु.। अपिशब्दोऽधिकः २ पु.॥

·दर्पणमुखप्रतिविम्बादिदृष्टान्तविचारः । याय इति चेत् न । उत्पन्नदर्पणमाचे चिरकालावस्थितमुखपरिणामसंस्कारपि विम्बापायमाचात्प्रतिविम्बापगमदर्शनादित्याह एवं चिरकाल इति । २२ ननु चिरकालावस्थितविकासपरिणामसंस्कारप्रचयेपि सवितृकिरणा- पाये विकासापायदर्शनवच्चिरकालावस्थितप्रतिविम्बापायोपि विम्बापाये स्या- दिति नेत्याह यः पुनः कमलमुकुलस्येति । ननु निमित्तकारणापाय एव तचापि निमित्तं न पार्थिवाद्यवयवजन्या मुकुलतेति तचाह तदुपरम इति । आदर्शेपि तर्हि मुखविपरीतकार्यपरिणामहेतुः कल्प्यतामिति नेत्याह नादर्श पुनरिति । * कारुकापेक्षं चादर्शतलजन्मेति भावः । किंच । सत्यपि विम्बसन्निधाने दर्पणद्रव्यं । मुखाकारं कत्तुं दाहच्छेदादिबहुप्रयत्नदर्शनात स्पर्शगाचरत्वाभावाच्च । अवयवव्यवधाने चाक्षुषत्वमपि न स्यादित्यभ्यु- च्चयः । तचायं प्रयोगः न दर्पणादी मुखव्यक्त्यन्तरमस्ति तज्जन्मकारणशू- न्यत्वात् || शशमस्तकविषाणवदिति । ताह शुक्तिकारजतवन्मिथ्यात्वोपपत्तेर्न मुखैकत्वमिति चोदयति अचाहेति । ननु प्रत्यभिज्ञयैकत्वमवगतमिति नेत्याह पा शुक्तिरजतस्येति । मिथ्यारजतेपि प्रत्यभिज्ञा दृश्यते मदीयमिदं रजतमितीत्यर्थः । उत्तरमाह मेवम् तच हीति । तत्र नेदं रजतमिति रजतस्वरूपमेव बाध्यते नाच रजतं किन्तु तदिदं रजतमिति देशमाचबाधया सत्यरजतेनैकतया न प्रत्यभिज्ञायते अतो रजते ऽभिज्ञाबाधात्प्रत्यभिज्ञा विभ्रम इत्यर्थः । इह तु नेदं मुखमिति न स्वरूपेण बाध्यते किंतु नाच मुखं मदीयमेवेति प्रत्यभिज्ञायते नच सा बाध्यते । व्यत्यन्तरत्वे च नात्र मुखमस्तीति न बाधः स्यादित्यर्थः । यत्युनरिति स्पष्टार्थः । ननु स्वमुखावयवानामचाक्षुषत्वात्कथं प्रत्यक्ष * प्रत्य- भिज्ञा । न । कतिपयावयवदर्शनादपि लोकवदवयविनश्चाक्षुषत्वोपपत्तेस्त- त्त्वमसिवाक्यं त्वंपदार्थबाधनिमित्तं संसारिणो विनाशमन्तरेण मोक्षानुपपत्ते- रतो नायं दृष्टान्त इति चादयति ननु तत्त्वमसिवाक्यादिति । सायं देवदत्त " २१ * कारुककर्मापेक्षमिति १ पुः । + गोचरताऽभावादिति ३ पुः । शशमस्तके विषाणवदिति ३ पुः । • प्रत्यभिज्ञानमिति २, ३ पु.। + मुखाकारे इति २ पुः । 8 दर्पणादी नेति १ पुः । | शुक्तिकारजतस्येति ३ पुः ।

·६४ २ ३ ४ दर्पणमुखप्रतिविम्बादिदृष्टान्तविचारः । इति तादात्म्यपरं न परार्थबाधपरमिति परिहरति मैवमिति । किंच शास्त्रीयोपीति स्पष्टार्थः । न वारिस्थमित्याऽऽदित्यस्य वारिस्थतापजीव्यते । अख्यातिवादी न विम्बादन्यत्वेन प्रतिविम्बं नाम दर्पणगतमवभासते किंतु विम्बमेव दर्पणा- दविविक्तं प्रकाशत इतिवदति तदनुवदति यस्तु मन्यत इति । स्पष्टप्रत्यङ्- मुखावभासं दर्पणान्तरानुप्रविष्टमिव स्वमात्मानं पुरुषान्तरवनिरीक्ष्यमाणमिवेदं यादृग्दृश्यमानं मुखं तथा नावभासत इति वदन् कथमानः स्यादित्याह तमनुभव एवेति । ननु मूर्त्तद्रव्यस्य युगपत्कास्न देशद्वयवर्तित्वं लोके न क्वचिदपि दृष्टमिति चोदयति कथं पुनः परिच्छिन्नमिति । एकमेकदेशस्थमेव मुखं भ्रमाद्भिन्नं भिन्नदेशस्थं * वावभासत इत्याह न वयमिति । किं पुनरिदमे- कस्मिन्नेकदेशवस्तुनि भेदभिन्नदेशत्वलक्षणं वस्त्विति तदाह विच्छेदस्त्विति । ननु माययापि प्रमाणविरुद्धं कथमवभासत इत्यत आह नहि मायायामिति । ननु विच्छेदावभासः कथम् । अविद्याविजृम्भितो यावतो.यापि स्पष्टम- वभासमानो वृक्षो धिोयो जले प्रतीयते नच तचाज्ञानमस्तीति । उच्यते । नच विषयावरणमज्ञानमध्यासहेतुरित्युक्तम् तत्रोपाधिकभ्रमषपाधिरेव आत्मा विद्यापरिणामे पुष्कलकारणं नचाधिष्ठान याथार्थ्यस्य ज्ञानं सोपाधिकभ्रमे- ध्वध्यासविरोधि किंतु निरुपाधिकभ्रमेष्विति द्रष्टव्यम् । ननु सोपाधिकभ्रमत्वे भेदकर्तृत्वाद्यध्यासस्य न तत्त्वज्ञानादध्यास- निवृत्तिः किंतु उपाधिमानिवृत्त्येति चोदयति ननु सत्येव विम्बकतावगम इति । || चोदितदोषं परिहर्तुमाशङ्कान्तरं प्रथमं निवर्तयति कथं जीवः प्रात- विम्बश्चत् न विम्बात्मतामवगन्तुमलं प्रतिविम्बत्वात् अक्षिपाचगतदेवदत्त- प्रतिविम्बवदित्येतन्निराचष्टे देवदत्तस्याचेतनांशस्येति अचेतनत्वप्रयुक्ता तचा- नवगतिर्न प्रतिविम्बत्वप्रयुक्ता घटादिषु तथादर्शनादिति भावः । ननु शरी- ११ रमेव चेतनमिति लोकायतस्तचाह सचेतनांशस्यैवेति । दर्पणजाडोन पाप्रति- बन्धात् स्वभावजाबादेत्यर्थः । देवदत्तप्रतिविम्बस्याचेतनत्वे हेत्वन्तरमाह * चावभासत इति ३ पुः । । अविटाया विजृम्भित इति १ पुः । । जलेषु इति २ पुः । $ याथाम्यज्ञानमिति २ पुः। || चोदितं दोषमिति २ पुः । १ प्रतिबन्धकत्वादिति ३ पुः ।

·जोवस्य ब्रह्मप्रतिविम्बत्वोपपादनम् । तथाचानुभव इति । कदाचित्तस्यापि चेतनत्वे स्वातन्त्र्यात्तच्चेष्टया विनापीदे २३ १३ चेष्टतामिति भावः । ननु देवदत्तस्यव विम्बस्य भ्रमनिवर्तकतत्त्वज्ञानानयत्वं दृष्टमेवं विम्बत्वाद् ब्रह्मण एव भ्रमनिरासितत्त्वज्ञानाश्रयत्वं स्यादिति नेत्याह यस्य हि भ्रान्तिरिति । न विम्बत्वकृतं * तत्त्वज्ञानाश्रयत्वं किंतु भ्रान्तत्व- कृतं तदप्यज्ञत्वकृतं तदपि जीवत्वनिमित्तमिति भावः । ननु जीवलक्षणप्रतिविम्बात्मतामात्मनो ब्रह्म जानीयाद्वा न वा । न चेत्सर्वज्ञाताहानिः । जानाति चेत् ब्रह्म स्वात्मन्येव संसारं पोदति नेत्याह यस्तु जानीते देवदत्त इति । देवदत्तो हि स्वात्मानमक्षिपाचे ऽल्प- त्वादिगुणमवगच्छन्नपि तत्त्वज्ञानप्रतिहतत्वान्नांनुशोचति एवं ब्रह्मापि स्वा- त्मनि जीवे प्रतिविम्बे संसारं पश्यदपि तत्त्वज्ञानित्वान्नानुशोचति । तत्त्व- वानसंसरणे चावदातश्यामत्वादिवन्नतरेतरच व्यवतिष्ठते इति भावः । नन्वकतावगमपि न तत्र विच्छेदविभ्रमो निवर्त्तते । सत्यम् । न प्रति- विम्बकृतं तत्किंतूपाधेरजानाजन्यत्वाज्ज्ञानानिवर्त्यत्वकृतमित्याह नापि ज्ञानमाचादिति । ननु जीवस्यापि तमुपाधिजाडोनास्कन्दनसम्भवात् न भ्रान्तिसम्यग्ज्ञानाश्रयत्वम् अप्रतिविम्बता च तदाश्रयत्वे स्यादिति नेत्याह जीवः पुनरिति । रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव एकथा बहुधा चैव दृश्यते " जलचन्द्रवत् अत एव चोपमा सूर्यकादिवदिति च श्रुतिस्मृतिसूचेज्जोषस्य प्रतिविम्बभावस्य दर्शितत्वात् । अमूर्तस्य चाकाशस्य साधनक्षत्रस्य जले प्रति- विम्बवदऽमर्तस्य ब्रह्मणोपि प्रतिविम्बसम्भवात् । जानुमात्रप्रमाणेपि जले दूर- विशालाकाशदर्शनात् । जलान्तराकाश एवाभ्रादिविम्बयुक्तो दृश्यत इति वक्तु- मशक्यत्वात् । तत्प्रतिविम्बत्वं चिद्रूपत्वं च शास्त्रप्रतिपन्नं प्रत्यक्षप्रतिपन्नं च न निराकत्तुं शक्यत इति भावः । ननु घटाकाशवदुपाध्यवच्छिन्ना जीवः किन्न स्यात् । न । सामा- न्यरिशेषाभ्यामपाधिभिरण्डान्ततिब्रह्मणः सर्वात्मना जीवभावेनावच्छिन्न- त्वादनवच्छिन्नस्य ब्रह्मणोऽण्डादहिरेव सदायप्रसङ्गात् । तच सर्वगतसर्वनियन्त- त्वादि ब्रह्मणो न स्यादवच्छिन्नप्रदेशेष्वनवच्छिन्नस्य द्विगुणीकृत्य वृत्त्ययोगात् । १७ * तत्त्वं ज्ञानाप्रयत्वमिति १ पुः । + नन्विति १ पु. मास्ति ।

·६६ अवच्छेदवादे दोषोपदर्शनम् । जीवब्रह्मावभागोषपादनम् । स्वरूपापेक्षया तत्सव न बहिःस्थितब्रह्मापेक्षयेति चेत् न । यो विज्ञाने तिष्ठन्नित्यादी जीवव्यतिरिक्तस्यैव ब्रह्मणेर जीवसंनिधानेन विकारान्तराव- स्थानश्रवणात् । प्रतिविम्बपक्षेतु जलगतस्वाभाविकाकाशे सत्येव प्रतिविम्बाका- शदर्शनादेकचैव द्विगुणीकृत्यवृत्युपपत्तेर्जीवावच्छेदेषु ब्रह्मणोपि नियन्तृत्वा- दिरूपेणावस्थानमुपपद्यत इति प्रतिविम्बपक्ष एव श्रेयानिति । मिथ्यातत्त्व २३ १८ ज्ञानाश्रयत्वं च तच प्रत्यक्षमित्याह । स चाहंकर्तृत्वमिति । उपाधिस्वरूप- मपि भ्रान्त्यैवावभासत इत्यर्थः । अतस्तत्त्वज्ञानेनपाधिनिवृत्तर्विच्छेदोपाय १९ इत्याह अतो युक्त इति । नन्वज्ञानं जीवावच्छेदोपाधिरिति पुरस्तादुक्तम् तत्कथमहंकारोपाधि- सा जीवस्याभिधीयत इति। नैष दोषः । चैतन्यस्यावच्छेदकविकल्पतारतम्येन व्यवहारविकल्पतारतम्यात् । तथाहि । निर्विकल्पकचेतन्यमाचकरसम् अविद्यासम्बन्धा * दोषद्विकल्पव्यवहारालम्बनं भवति सुषुग्ने । ततस्त- दुपादानान्तःकरणावच्छेदात्तदेव स्थूलतरव्यवहारालम्बनं भवति स्वप्ने । पुन- रतःकरणासंसृष्टस्थूलशरीरोपरागात् स्थूलतमं भवति जागरणे । न चोपा- धिभेदाज्जीवभेदप्रसङ्गः । पूर्वपूर्वापाध्यवच्छिन्नस्यवोत्तरोत्तरेणावच्छेदात् । निरपेक्षोपाधिभेदे हि जीवभेदः । ननु स्थूलशरीरोपादानभूतसूक्ष्मरूपसहितेन लिङ्गशरीरसंस्कारेंगापर- क्तमज्ञानं सुषुम्ने न जीवमवच्छेत्तुमर्हति । तच भ्रान्त्यभावात्तल्लक्षणत्वाच्च विभागस्य । अथ + भ्रान्त्यज्ञानमपेक्ष्यवार्थगत एव विभागः + कल्प्यते तच विभागस्य कार्यत्वे सुषुप्तिप्रलयादावभावाद् ब्रह्मण्येवाविद्यादिसायं स्यादाकार्यत्वे विभागस्यानादित्वाद । विद्यानिमित्तत्वं न स्यात् । उच्यते । ब्रह्मण्यविद्यादिसाडूर्यपरिहाराय सुषुण्यादावप्यस्त्येव जीवब्रह्मविभाग इति कल्प्यते । नन्वर्थगत एव तर्हि विभागो न विभ्रमगतः । सत्यम् । सुषु- ण्यादिगतविभागादन्यच जीवब्रह्मविभागो विभ्रममावतया विद्योपादान उच्यते । नन्वर्थगता विभागस्तहि नाविद्योपादानः अनादित्वात् अविभ्रम- * ईषत्त्वविकल्येति १ पुः। + कल्प्यतामिति २ पु.। + भान्तिज्ञानमनयेक्ष्येति ३ पुः। ६ अघियानिमित्तत्वे रति १ पुः।

·यथा- जीवब्रह्मविभागो पद्यातन्तः । अहङ्काराध्यासो निरूपाधिकः । त्वाच्च । सत्यम् । तथाप्यविद्यातन्त्रो विभागो ऽनादित्वपीति ब्रमः । हि । स्वात्माऽविद्यासम्बन्यो विद्यातन्त्रो नाविद्योपादानः । सम्बन्धजन- नात् प्राक् स्वातन्त्र्येणावस्थानानुपपत्तेरवानस्यानादित्वाच्चात्माविद्यासम्ब- न्धस्य नाविद्योपादानता। ननु जीवब्रह्माश्रयो विभागः कथमविद्यातन्त्रः स्यात् । उच्यते । अनाद्यविद्या विशिष्ठं चैतन्यमनादिजीवभावेन काल्पनिकानादिभेदस्याश्रयो न स्वरूपेण तस्यैकत्वात् अतो विशिष्टायो विभागः स्वरूपेणाप्युपरज्यमानो घि- शेषणाविद्यातन्त्र विशिष्ट इत्यविद्याकृतो विभाग उच्यते । अविद्यातन्त्राणां चानिर्वचनीयत्वमनादित्वं चाविद्यासम्बन्धवन्न विरुध्यते । लोके च दर्पण- घटादिविशिष्टयोरेक मुखाकाशयोमिथ्याभेदावभासो न स्वरूपेणेत्युपाधितन्त्रता भेदस्योच्यते । तस्मादनाद्यविद्याप्रतिविम्बकृतविभागस्यैव जीवस्य तदुत्पा- नाहंकारादिविशेषेषु स्थलप्रतिविम्बापेक्षया सर्वेषामुपाधित्वं न विरुध्यते । अत्र सर्वसङ्करमदी प्रतिविम्बस्यावस्तुत्वाभ्युपगमान्न जीव प्रतिवि- म्बमिति जल्पति । तत्र मुखचित्स्वरूपयोः प्रतिविम्बेषु नावस्तुत्वमिष्यते । भेदविपर्यासादीनामऽवस्तुत्वाभ्युपगमेपि न मुखचैतन्ययोः काचित् क्षतिः । मुखचित्स्वरूपयोश्च विम्बात्मतां प्रमिमीमहे मिथ्यांशपयुदासेन । नच मिथ्या- शस्य बन्धमोक्षा किंतु स्वरूपस्यव स्वरूपगतस्यापि सायपरिहारयोपाधिभेदो दर्शितः । तस्मात्यरसिद्धान्ताऽपरिज्ञानविलसितोऽयं सर्वसङ्करवादिनी विभ्रमः। अवस्तुत्वाभ्युपगमादिति । अहंकारोपाधिनिमित्तो जीवब्रह्मविभागो २३ १९ ऽनात्माध्यासश्च दृष्टान्तद्वयेन सिद्धः । तत्र किं रज्जुसोदाहरणेन वेदान्त- विहितेनेति चोदिते तस्य प्रयोजनमाशङ्कान्तरनिवृत्तिरित्याह ननु तच विभ्रा- म्यत इति । निरुपाधिकाध्यासपरिनिष्पन्नाहकारोपाधिकः कर्तृत्वाद्यध्यास इति कथयितुमित्यर्थः । ननु सर्वाधिष्ठानाध्यस्यमानव्यतिरिक्तोपाधिनिमित्त एवाध्यासो न निरुपाधिक इति चोदयति ननु तचापि यदि नामेति । पूर्वा- नुभवसंस्कारमानोपाधिमाघमिहापि विद्यते स्वतन्त्रोपाधिरेव निराक्रियत इति • यथा ह्यात्मेति २ पु.। + स्वरूपेणोपरज्यमानो विशेषणावियोति २ पु., स्वरूण्तोप्युपरख्यमानविशेषणेति : पु.। + मिथ्यात्वापगमइति हि मूलें मिलति पाठः।

·1 दृष्टान्तकृत्योपदर्शनम् । शुद्धचितो ऽधिष्ठानत्वोपपादनम् । परिहरति बाढमिहापीति । न पूर्वानुभवसंस्कार एव भ्रमहेतुर्न पूर्वभ्रान्ति- संस्कार इति नियमोस्तीति भावः । नन्वात्मनि सोपाधिकस्य निरुपाधिकस्य * चाध्यासस्योदाहरणचये- णेव सिद्धत्वान्न घटाकाशोदाहरणेन वेदान्तविहितेन कृत्यमस्तीत्याशक्य १ चोद्यान्तरनिराकरणेनासङ्गत्वसिद्धिः प्रयोजनमित्याह तत्र यद्यप्यनिर्वचनीय- तयेवेति । अरुणादिना स्फटिकादेर्गुणगुणित्वेन सम्भेदे योग्यस्याप्यनिर्वचनी- यतया ऽरुणादेरसम्भेदावभासः सिद्ध इत्यन्वयः । कथं पुनर्घटाकाशोदाह- रणेनासङ्गत्वसिद्धिरिति तदाह तच हीति । ननदाहरणैरेवात्मनो ऽविकारि- त्वैकत्वासद्धत्वानां सिद्धत्वान्नागमेन कृत्यमिति नेत्याह एतच्च सर्वमुदाहर- गजातमिति । प्रमाणमन्तरेणादाहरणमात्रादर्थसिद्धयोगात्प्रत्युदाहरणसम्भ- वादिति भावः । अस्मत्प्रत्ययविषयत्वादिति भाष्यमात्मन्यध्यासोपपत्त्यर्थ तचास्मत्य- त्ययस्तन्निमित्ताध्यासश्च दर्शितो विषयशब्दार्थमिदानीमाह तदेवं यद्यपीति । गोण्या वृत्त्या विषयशब्दप्रयोगे कि गुणसाम्यमिति तदाह प्रमेयस्य चेति । ननु + सविकल्पकाध्यासस्य सविकल्पकमेवाधिष्ठानं वक्तव्यम् तथादर्शनात न + निर्विकल्पकचिन्मात्रम् । तत्र कथमहकाराद्यध्यासेन , सविकल्पको- हंकाराध्यास इति चोदयति ननु व्यवहारयोग्यत्व इति । निर्विकल्पपि सवि- कल्पाध्यासदर्शनादज्ञानाध्यासेन सविकल्प पूर्वाहंकाराध्यासेन वा सविकल्पके १२ चिदवभासे सम्भवत्येवोत्तराहकाराध्यास इत्याह नाऽनादित्वेनेति । नन्वविकारिचैतन्यकतानस्य निष्कलङ्कस्वभावानन्दस्यासङ्गस्यात्मनो न प्रमातृत्वमुपपद्यते प्रमाणक्रियापरिणामाभावात् । नच प्रमातृत्वहीनस्य कर्तृत्वभोक्तृत्व सम्भवत इति प्रमातृप्रमाणप्रमेयकर्तृकर्मकार्यभोक्तृभागभक्ति- व्यसंसर्गलक्षणस्य व्यवहारस्यात्मन्यसम्भवादाहंकारस्य चाचेतनतया तदा- प्रयत्वायोगादुच्छिन्नव्यवहारमिदं जगदापद्यतेति प्राप्तम् । अथ स्वभावसिद्धचैतन्यप्रकाशेनैव विषयं प्रकाशयेत् तयविशेषात्स- वंगतत्वाच्च सर्व प्रकाशयेदित्यव्यवस्थैव । तस्माद्विकारसमर्थ एवात्मेत्यचापर * चस्थाने वाकारः १ पुः । + निर्विकल्पं चिन्मात्रमिति १, ३ पुः । + सधिकल्पाध्यासोत १, २ पुः । ६ विकल्ये - इति १, २ पुः ।

·६३ चेतन्यस्य प्रमातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वाद्युपपत्तिमतविचारः । आह न तावत्सर्वगतात्मवादिनामिदं चोद्यं सम्भवति । कथम् । यदि ताव- दात्मविषयेन्द्रियमनश्चतुष्टयसंनिकर्षादिनोत्पद्यमानं विज्ञानं क्रिया वा गुणा वा यावदात्मसमवाय्येवोत्पद्येत निरवयवे प्रदेशाश्रयत्वानुपपत्तेस्तदा युगप- त्सर्वमनद्रव्यसंयोगलक्षणत्वात्सर्वगतत्वस्य स्वाश्रयात्मसंयुक्तवस्तुनः सर्व- स्याषभासिविज्ञानं स्यात् प्रदीपादिषु क्रियाप्रकाशगुणयोः स्वायसंयुक्त वस्तु- न्यनुरूपनकाशाद्यतिशयहेतुत्वात् । अदृष्टेन क्वचिदेव विषये ज्ञानं नियम्यत इति चेत् । न । प्रदीपादिषु यावत्संयुक्तवस्त्ववभासिष्वदृष्टेन वस्तुसामर्थ्यम- तिक्रम्य नियमादर्शनात्सखदुःखाद्यनिमित्ततृणाद्युपेक्षणीयसर्वविषयावभासेन चादृष्टनियमानुपपत्तेः । जनकमेव ज्ञानं प्रकाशयति न सर्वमिति चेत् न । चक्षुरादिषु प्रकाशप्रसङ्गात् । विषयस्य निरूप्यमाणत्वाद्विषयतया जनकमिति विशेषणायोगात् प्रदीपादिषु च प्रकाशगुणस्य स्वायसंयुक्ताजनकविषयस्यापि प्रकाशकत्वदर्शनात् । क्रियारूपे विज्ञाने समानमेतदिष्वादिव्यापाराणामनु- द्दिष्टेपि विषये स्वानयसंयोगे सत्यतिशयहेतुत्वदर्शनात् । निरवयवत्वादा- त्मना न सर्वसंयोग इति चेत् । न किंचिदपि प्रकाशेत । क्रियागुणयाः स्वाश्रयमतिलठ्यान्यच संसायोगादससादसंसृष्टे चातिशयायोगात् । अथ शरीरावच्छिन्नात्मप्रदेशसमवाय्येव ज्ञानं न यावदात्मसमवायोति मतम् । तर्हि सावयवत्वमात्मनः न व्यवहितविषयावभासश्च स्यात आत्माश्रयप्रकाशस्य विषयेणासंसर्गात् न चानयातिलड्डनं क्रियादेरित्युक्तम् । नचानाश्रयात्मप्रदेशसंबन्धादवभासः सर्वस्यावभासप्रसङ्गात् । नन्वभिचार- कम्म स्वाश्रयात्मप्रदेशासंयुक्त पुरुषान्तरे ऽनर्थ जनयति तद्वदिहापि स्यात् । नेतत्सारम् । दृष्टक्रियासामयादेवादृष्टेप्युभयात्मप्रदेशसंयुक्तस्य देवतात्मना वेश्वरस्य वा हेत्वन्तरस्य वा ऽनुमीयमानत्वात् । नचात्मसंयुक्तमनःसंसृष्टे- न्द्रियसंयुक्तविषये ऽतिशय: पुरुषाअयज्ञानादुपपद्यते । विषयसंयुक्तपि वस्त्व- न्तरे प्रकाशत इतिव्यवहारातिशयप्रसङ्गात् । पूर्वभावित्वाच्च संयोगप्रवाहस्य ज्ञानवता विषयस्य वर्तमानसंयोगप्रवाहाभावादेवमणुदेह * परिमाणात्मवा- देपि तुल्यो दोषः । तस्मान्नसर्ववादिनां प्रमाणादिव्यवहारसम्भव इति । * * परिणामेति तु १ पुः ।

·अहड्वारसम्बन्धन चेतन्यस्य तथात्वम् । २४ २४ सत्यमस्मत्पक्षे तु कथंचित्सम्भवं प्रदर्शयिष्यामीत्याह तवंभूतस्याहंकर्तु- रिति । इदमंशस्यान्तःकरणस्येत्यर्थः । व्यापार इति परिणामाभिधीयते । प्रकाशस्वभावं साक्यवमन्तःकरणमदृष्टेन्द्रियादिसहकृतं ध्रुवादिविषयपर्यन्तं दीर्घप्रभाकारण परिणमते। तेजसः शीघ्राति * दूरगमनदर्शनात्परिणामद्वारेण कर्तृकर्मसम्बन्धोऽवस्थाविशेष इत्याह स च प्राप्नोतिक्रियाहित इति । स्यादन्तःकरणस्य स्वपरिणामद्वारेण विषयसंबन्धः आत्मनस्तु विषय- विशेषावभासः कथमिति तदाह तेन विषयविशेषसंबद्धमिति । सर्वचाविद्याव- ततया अनभिव्यक्तस्वभावमपि चैतन्यमन्तःकरणं येनयेनावस्थाविशेषेण विव- तते तेनतेनाकारण व्यज्यते ऽयःपिण्डेनेव चतुष्कोणत्वाद्यवस्थाविशेषमापाद्य- मानेन कृशानुरितिविषयसंसृष्टान्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यं तदाकारमवभासत इति भावः । ननु प्रमातृरूपावच्छिन्नं चैतन्यं तद्रूपेण भासतां कथं चैतन्यस्य विषयावच्छेद इति तदाह कर्मकारकमपीति । स्वव्यापाराविष्ठमिति परिणा- मसंसर्गादापन्नजायाभिभवलक्षणयोग्यत्वमुच्यते । अन्तःकरणं हि स्वस्मि- निव स्वसंसर्गिण्यपि चैतन्याभिव्यक्तियोग्यतामापादयतीति भावः । नन्ववच्छेदकभेदे चित्प्रकाशभेदात्कथं विषयावच्छिन्नानुभवस्य प्रमातृ- रूपावभाससंसर्ग: असंसर्गे वा कथं मयेदमवगतमिति प्रमातृप्रमेयसंसर्गावभा- सिसंवेदनं स्यात् अनुभवभेदात् । एकस्मिन्संबन्धावगमे पदार्थयारवभासायो- गादिति तबाह प्रधानक्रियाहितप्रमावस्थाविशेषावच्छिन्नाप रोक्षतेकरूपा- मति । एकामित्यर्थः । परिणामस्योभयसंसर्गायञ्जकाभेदेन व्यङ्गमाविच्छेद इति भावः । ननूभयत्र चैतन्याभिव्यत्यविशेष घटावच्छिन्नानुभवः प्रमाता किं वा ऽन्तःकरणावच्छिन्न इति न विशेषः स्यादिति नेत्याह ततश्चात्मना ऽन्तःकरणावस्थाविशेषोपाधिजनितो विशेष इति । प्रमातेति वाक्यशेषः । कर्तुर्हि प्रमातृता न कर्मणः । तत्रान्तःकरणस्य कर्तृत्वात्तदवच्छिन्नः प्रमाते- त्यर्थः । ननु चैतन्यस्यैकत्वे प्रमातेव फलमिति विरुद्धमापन्नमिति तचाह विषयानुभवसंशब्दितो + विषयस्थापरोक्ष्यकरसः फलमित्यन्तःकरणावच्छि- नतया प्रमाता विषयावच्छिन्नतया फलमिति भावः । + श्रापरोक्ष्यतैकम्पमिति १ पुः। • अतिदूरं गमनेति २ पुः । + विषयस्यापारोक्ष्यकास इति ३ पुः ।

·७१ अभिव्यस्यादिविचारः । चेतन्यस्य विषयप्रकाशकत्वविचारः । ननु क्रियाफलयोरन्तःकरणात्मसमवायिनोर्भिन्नाश्रयत्वं घटान्तःकर- णविषयतया च भिन्नविषयत्वमिति क्रियाफलयोरकाश्रयत्वैकविषयत्वनियमवि- रोध इति नेत्याह इति क्रियैकविषयता फलस्येति । * विषयतेत्याश्रयस्याप्यु-२४ २० पलक्षणम् अन्तःकरणात्मनारक्याध्यासेनकाश्रयत्वम् चैतन्यस्यापि घटावच्छे- दादे | कविषयत्वमिति । ननु बुद्धिस्थमर्थ पुरुषश्चेतयत इति सांख्याः । तद्विरुद्धमात्मा स्वचैतन्योपरक्तं चेतयत इति तबाह एवं चाहं कतति । प्रथम बुद्धिस्थमर्थं तदात्मतामापन्नः पश्चाच्चेतयत इत्यर्थः । उक्तं तावत्सर्वगतस्या- प्यात्मनो ऽविद्यावृतप्रकाशस्य परिच्छिन्नान्तःकरणपरिणामोपाध्यभिव्यक्त्यपे- क्षया विषयविशेष प्रति प्रमातृत्वम् । ननु केयमभिव्यक्तिः । आवरणाभिभव एव न स्वरूपातिशयः । ननू- तोपाधिः किंप्रमाणकः उक्तं ही रित्येतत्सर्व मन एवेति । धीशब्दवाच्य- ज्ञानपरिणामवन्मनो विज्ञानं बुद्धिरिति । तदेवमुपाधिवशान्नियमेपि तदज्ञा- नात् यच्चोदितं चैतन्यस्य सर्वविषयाविशेषित्वात्सर्वमस्य युगपदवभासतेति तत्परिहरति तच च प्रमातुः स्वयंज्यातिष इति । परिणामसंसृष्टकोपाधि- नियमानासंसृष्टेषु चैतन्याभिव्यक्तिरिति नैकस्य प्रमातुः सर्वविषयावभास इति भावः । ननु कर्मकारकेपि चैतन्यमभिव्यक्तं चेत् सर्वप्रमातृसाधारणतया सर्वेषामवभासतामिति नेत्याह कर्मकारकमपीति । एतत् प्रमातृचैतन्याभिन्न- " तयैवाभिव्यक्तं तद्विषयचैतन्यं न प्रमावन्तरचेतन्याभेदेनाभिव्यक्तमातो न सर्वेषामवभास्यत्वमित्यर्थः । ननु स्वयंप्रकाशमानस्य प्रदीपादिवत्स्वसंसर्म्य शेषवस्तुप्रकाशित्वे प्राप्ने कथमहंकारोपाधिनियमः कल्प्यते । न चान्तःकरणपरिणामसंसृष्टविषया- दन्यत्र चैतन्यमुपरक्तमपि न प्रकाशयतीति युक्तम् । प्रकाशसंसर्गस्यैव प्रकाश- मानताभिधानाद्विषयान्तरेषु चैतन्यस्यासंगितया नोपराग इति चेत् अन्तः- करणेपि तसंगितया नोपराग इति तदुपाधिनापि न किंचिदपि प्रकाशेत । स्यादेतत् । अन्तःकरणावच्छिन्ना हि जीवः प्रतिविम्बस्थानीयः परिच्छिन्नस्त- संसृष्टमेव विषयं प्रकाशयेद् ब्रह्म तु विम्बस्थानीयं सर्वगतत्वात्सर्वमव- २४ • विषयइति श्राश्रयस्याप्युपलक्षणमिति ३ पुः। + एकभिन्नविषयत्वमिति ३ पुः।

·9२ चैतन्यस्य विषयप्रकाशकत्वविचारः । २४ भासयिष्यति । नच ब्रह्मणि *सर्वदर्शित्वं मुखावदातत्ववत् जीवमनुगच्छति । जीवगतं वा किञ्चिजज्ञत्वं मुखश्यामत्वादिवन्न ब्रह्मानुगच्छतीति सर्वमुपपन्न- मिति । नैतत्सारम् । तथा सति विषयावच्छिन्नचैतन्यस्य ब्रह्मचैतन्यतया ऽहङ्कारावच्छिन्नजीवानुषड्डाभावात्सर्वचत्वमिव विषयावभासोपि जीवस्य न स्यात् । ननु जीवोपाधेरन्तःकरणस्य विषयस्य परस्परान्वयाटुभयावच्छिन्न- मपि चैतन्यमपि चैतन्यमन्योन्यसंसृष्टमिति युक्तो जीवस्य विषयावभास इति । नैतद्युक्तम् । तथा सति सर्वगतेन ब्रह्मणा नित्यसंसृष्टमन्तःकरणमिति तदुपाधी जीवब्रह्मचैतन्याभेदाभिव्यक्तब्रह्मसार्वज्यं जीवस्य नित्यवत्प्रकाशेत । अथ मतम् । सर्वगतमपि चैतन्यमविद्यावृतत्वात् स्वयमपि तावन्न प्रकाशेत । नच स्वयमप्रकाशमानश्चैतन्यप्रकाशः प्रदीपवत् प्रकाश्यम- वभासयितुं क्षमः । अङ्गलिमात्रेणादित्यवत् परिछिन्नेनाप्यज्ञानेन सर्वगतमपि चैतन्यं तिरोधीयते तवन्तःकरणोपरागणावरणाभिभवात्तत्रैवाभिव्यक्तम् चेत- न्यं किंचिदेव प्रकाशयतीति । तदपि न युक्तम् । कार्यभूतेनान्तःकरणेन स्वा- पादानाज्ञानाभिभवायोगात् । तस्मान्न युक्तं किंचिदज्जत्वे ऽहंकारोपाधिवर्णन- मिति । अचोच्यते । युक्त एवायमुपाधिः सर्वगतस्यापि जीवस्यासङ्गितया सर्वेणासंयोगात्प्रकाशस्य च संयुक्तवस्त्ववभासित्ववद् ब्रह्म तु सर्वोपादानतया स्वात्माभिन्नं जगदात्मानमिवावभासयति नतु जीवो ऽनुपादानत्वात् । कथ पुनः सर्ववस्तुदेशाव्यवहिततया सर्वगतस्य विषयान्तरेण्यसङ्गितयाऽसं- सृष्टस्यान्तःकरणसंसर्गिता संभवेत् । उच्यते । यथा गोत्वादयो जातिविशेषाः केसरादिमयत्यन्तरप्रदेश- संनिहिता अपि स्वभावविशेषादश्वादिव्यत्य सङ्गितया तैरनभिव्यक्ता अपि सास्नादिमत्पिण्डसङ्गितया ऽभिव्यज्यन्ते । यथा वा प्रदीपप्रभावाय्वाकाशरस- गन्धादिप्रदेशव्यापिन्यपि स्वभावविशेषात्तानि ना प्रकाशयन्ती रूपसंसर्गितया तदेव प्रकाशयति एवं चैतन्यमपि स्वभावविशेषादन्तःकरणे संसृज्यते नान्य- चेति युक्तम् । यथा च केवलेन हूिना न दाह्यमपि तृणादि अयःपिण्ड- समासूढेन दह्यते तथाऽहंकारसमारूढेनात्मना केवलेनाप्रकाश्या अपि विषयाः प्रकाश्यन्त इति युक्तमहंकारोपाधिवर्णनम् ॥ सर्वदर्शितत्वमिति १ पुः । + प्रकाशर्यात-इति ३ पु. । .

·१ प्रमातृत्वादिव्यवस्था । बोद्धस्वमतसङ्करपरिहारः । ०३ अथवा सोपाधिकत्वाज्जीवः परिच्छिन्ना न सर्वमवभासयति । जीवा- वच्छेदनिमित्तान्तःकरणपरिणामसंसर्गकृताभिव्यक्तित्वाद्विषयावछिन्नचैतन्यस्य जीवचैतन्यता च न विरुध्यते । ब्रह्माकारपरिणतान्तःकरणसंसाभावाच्च न नित्यवद् ब्रह्मणः प्रकाशप्रसङ्गः । नचान्तःकरणस्वरूपमाघसंसर्गिणोभिव्यक्ति- रङ्गीकृता तद्गतधर्मादीनामपि प्रसङ्गात् । जीवाकारावृत्तिपरिणतान्तःकर- णेन च जीवोभिव्यज्यते । अन्यथा ऽसुषुनः । अतः परिच्छिन्नत्वान सर्वविषयावभासिता। अथवा ऽज्ञानावृतःस्वयमप्रकाशमानतया विविधविषया- नानवभासयनन्तःकरणोपरागादावरणतिरोधाने तचैवा भिव्यक्तस्तसंसृ. ष्टमेव विषयमवभासयति । दृष्टं च वृश्चिकवृक्षादिकार्यस्य गोमयमृदादिकार- णस्वभावतिरोधायकत्वमिति सिद्वैवात्मनि प्रमातृत्वादिव्यवस्थेति । विषयस्य चैतन्यविवर्तत्वात्तदभिन्नमपि चैतन्यमहमवभासकरूपम- क्तम् । तापसिद्धान्तप्रसङ्गं चादयति ननु नीलादिविषयोपि चेदिति । यत्किं-२५ चित्साम्यादपसिद्धान्ते सर्बसिद्धान्तसंकरः स्यात् । अस्ति चाच महान्सिद्धा- न्तभेदः । चणिकाद्विज्ञानावेदेनार्थक्रियासामर्थ्यसत्त्वशून्यं विषयमाहुर्विज्ञा- नवादिनः । तत्त्वदर्शिनस्त्वद्वितीयात्संवेदनादभेदेपि विषयस्य भेदेनाप्यर्थक्रि- यासामर्थ्यसत्त्वं स्थायित्वं चाबाधितमस्तीति वदन्ति । तत्र कथं सिद्धान्तसं- कर इति वदितुं संवेदनक्यं दर्शयति मैवम् || परस्परव्यावृत्ताविति । अस्त्वे- करूपता प्रत्यभिज्ञानानेदोपि घटसंवित्पटसंविदित्यवभासत इति तचाह विच्छेदावभासेपीति । स्वरूपप्रत्यभिज्ञा परोपाधिविच्छेदेन न बाध्यत इति भावः । नन्वकत्वेपि संविदां विषयाभेदः किं न स्यादिति तचाह यदि स्यादिति। अनुवृत्तस्य व्यावृत्तान्नाभेदानुवृत्तत्वादाकाशघटादिवदित्यनुमानमु- क्तम् । इदानी प्रत्यक्षापि विषयसंविवेद इत्याह किंच तेरपीति । नीला- त्मकसंविदिति नीलमेवाच्यते । युगपद्विषयविषयिसविद्वयानभ्युपगमात् । प्रत्यगवभास इति । अहं संवेदनमात्रमहं नीलं पश्यामीति कर्तृकर्मतया भेदः प्रत्यक्ष इत्यर्थः । अत्र विज्ञानवादी चोदयति नैतद् द्वयोरपीति । अयं भावः ।, * अन्यथा जीवस्य सुषुरिति २ पुः । + न जीवस्य सर्वविषयेति २ पुः । + अभिव्यक्तं तत्संसृष्टेति १ पुः, अभिव्यक्ततत्संसृष्ठेति २ पुः । ६ सामीमत्वति ३ पु । || परस्पराव्यावृत्ताविति १ पुः ।

·०४ प्रत्यभिचया चैतन्यक्योपदर्शनम् । संविदोन्यच्चेन्नीलं न तत्संवेदने ऽवभासेत । भासते चेत्सर्व किमिति नाव. भासते विशेषसंबन्धाभावात् । नीलस्य संविदो जनकता विशेषसंबन्ध इति चेन्न इन्द्रियस्यापि विषयताप्रसङ्गात् । तस्मात्स्वाभाविकासाधारणाभेदसंबन्धा- देव विज्ञाने नीलमवभासत इति । सिद्धान्ती तु भेदावभासोपि प्रत्यक्षा युक्त्या ८ कथमपहूयत इत्याह कथे पुनरिदमहं जानामीति । विज्ञानवादी तु नैत- चयमेकसंवित्प्रतिभासि किंतु संवित्रयमेतत्क्रमवर्तीति परिहरति नायं तद- वभास इति । क्रमवर्तित्वे अन्यसंवित्काले अन्यन्नावभासेत इद तु चितयं युगपत्प्रत्यक्षमवावभासते ततः प्रत्यक्षविरुद्धः क्रम इत्याह सिद्धान्ती कथं पुनस्तेष्विति । आह विज्ञानवादी तद्वासनासमेतसमनन्तरप्रत्ययसमुत्थ- मिति । अहमित्यहंकल्पनापासूढं कदाचिद्विज्ञानं भवत्यनन्तरं चेदमिति * विषयविकल्पितं विज्ञानं भवति । ते एव विज्ञाने वासनासजातीयज्ञानस्य पूर्ववृत्तसजातीयज्ञानमेव वासना नान्यः संस्कार इत्युक्तम् । तच वासनाद- यसमेताज्जानामीति क्रियाविकल्पप्रत्ययात्कारणचितयानुरूपेणाहमिदं जाना- मीति विषयक्रियाहंकल्पनाविकल्पितं आकारमेकं विज्ञानमुत्पद्यत इत्याह सिद्धान्ती किं पुनरेवमिति । नहि केवलमहमिति चेदमिति वा जाना- मीति वा प्रत्यया दृष्टाः । किंतु प्रथमत एव प्रत्ययाहमिदं जानामीति कर्तृ- कम्मानुभवात्मको दृष्टः । तस्माद्यथाप्रतिभासमेवाहमिति विज्ञानादिन्नमर्थ- क्रियासमर्थ नीलवस्त्वनुमन्तव्यमिति भावः । सत्यम् नानुभावमाश्रित्य संवेद- नादभिन्नं नीलं ब्रूमः किंतु + विज्ञानेन नीलस्य प्रतिभासान्यथानुपपत्त्या । कथम् । स्थायित्वे हि विज्ञानविषययोः क्रियानिमित्तासाधारणपरस्परसंबन्धा- दसाधारणा विषयावभासः स्यात् । क्षणिकस्य त्वागन्तुकसंबन्धाभावे यदि स्वाभाविकाभेदसंबन्धोपि न स्यात् । तत्र चैतन्येनासंसृष्टस्य प्रतिभास एव न स्यात् । अतः प्रतिभासानुपपत्तिरभेदं साधयतीति विज्ञानवादी वर्ण- १३ यति क्षणविध्वंसिनः क्रियानुपपत्तेरिति । तत्र प्रत्यक्षेण विज्ञानानां क्षणि- कत्वमुच्यते किंवा ऽनुमानेन । ननु प्रत्यक्षेण तथा हि । वर्तमानाव- भासिज्ञानं स्वात्मनो ऽवर्तमानाद्यावृत्तिमपि गमयति । नीलज्ञानमिवानी- * विषयकल्पितमिति २ पुः । + विज्ञाने नीलस्येति २ पुः।

·०५ प्रत्यभिज्ञया ज्ञानस्येक्यम् । प्रत्यभिज्ञालक्षणम् । लव्यावृत्तं नीलमतो वर्तमानक्षणमाचं विज्ञानं * प्रत्यक्षमिति । न तावत्प्रत्य- क्षेण विज्ञानभेदावभास इत्याह यद्येवमहमिति संविद इति । २५ १५ ननु सत्यपि भेदावभासे अतिसादृश्यान्न स्पष्टमवभासत इति शङ्कते अथात्यन्तसादृश्यादिति । कोयमभिप्रायः । यदि तावत्संविदोन्यो भेदो ज्ञानान्तरगम्यश्च सादृश्यदोषात स्पष्टं नावभासत इत्यभिप्रायः । तदा धर्मि: प्रतियोगिसंविदोः संविदन्तराविषयत्वात् न तयोर्भेदग्रहणं स्यात् विषयत्वे वा धर्मिप्रतियोगिभेदाख्यचितयमपि भेदसंवेदने कल्पितं तदभिन्नं वा स्यात् । अथ संवित्स्वरूपमेव भेदः संवेदनमेव तत् ज्ञानमिति तथाह संविदापि चेदिति । अपि च ऐक्यप्रतिभासे सादृश्यकल्पनं प्रमाणविरुद्धं भिन्नयोरक्यभ्र- मश्च सादृश्यकल्पनायां प्रमाणं तदभावाच्च न सादृश्यसिद्धिरित्याह अपि च तद्रूपप्रतिभास इति । नन्वक्यावभासस्य व्यामोहत्वान्न सादृश्यकल्पना प्रमा- णविरुद्धा ऐक्यभ्रमश्च मिन्नेषु सादृश्यमन्तरेणानुपपन्न इत्यापत्तिमूला च सादृश्यफल्पना अतः सिद्ध सादृश्यमित्याह पूर्ववादी तटूपप्रतीतेयामाहत्वा- दिति । मेषम् ऐक्यभ्रमसादृश्यसिद्धगरितिरेतराश्रयत्वादिति परिहरति नेसरे- तराश्रयत्वादिति। नन्वैश्यप्रतिभासप्रामाण्यं न स्वतः सिट्टाति किंतु सादृश्यस्य निर्मलत्वप्रमाणविरुद्धत्वापेक्षया सादृश्यस्य च निर्मलत्वप्रमाणविरुद्धत्वमेक्यान- तिभासस्य प्रामाण्यापेक्षयेति तुल्यं तवापीतरेतराश्यत्वमिति चोदयति स्यादे- तत् अव्यामोहेपीति । ऐक्यप्रतिभासा न सादृश्याभावापेक्षः किंतु स्वत एव २६ प्रमाणमिति परिहरति नेतत्स्वारसिकमिति । ननु सादृश्यमपि स्वत एव सिद्ध- मित्याशङ्कयाह नतु सादृश्यकल्पना स्वत इति । कुतस्तर्हि सादृश्यसिद्धिरित्यत आह अप्रामाण्यपूर्विकेति । ऐक्यभ्रमो हि भिन्नेषु सादृश्यं कल्पयतीति भावः । " ननु केयं प्रत्यभिज्ञा नाम । यत्सामर्थ्यबलात्संविदैक्यं प्रतीयते पूर्वानुभवसंस्कारसहितादिदानीतनवस्तुप्रमितिकारणाज्जातमेकस्य कालद्वय- संबन्ध विषयकं प्रत्यक्षज्ञानं प्रत्यभिज्ञेति चेत् । न तात्मनि सा संभवति । कथम् । विज्ञानस्वभावस्य ह्यात्मनः स्थायित्वे स्वयंप्रकाशस्य ज्ञानान्तरा- गम्यत्वात्तद्विनाशसंस्काराभावात्स्वरूपस्य चाविनाशादविनाशिनः संस्काराभा- २ * प्रत्यक्षमित्यर्थ इति ३ पु.। + प्रत्ययो नास्ति २, ३ पु ।

·७६ आत्मनि प्रत्यभिज्ञापपादनम् । आत्मनो ज्ञानविषयत्वोपपादनम् । पात्स्वयंप्रकाशस्येदानीतनस्वरूपव्यतिरिक्तप्रमाणकारणाभावाच्च न प्रत्यभिज्ञा- कारणं तावदात्मनि संभवति । नच स्वरूपज्ञानमेव प्रत्यभिज्ञा । तस्य प्रदीपप्रभाववर्तमानप्रकाशिनः पूर्वापरपरामर्शात्मकतायोगात् । सोहमिति च विषयाकाराभ्युपगमे स इत्यहमिति * चाकारभेदेन विषयभेदाज्ज्ञानभेद- सिद्धेः । तस्मानात्मनि प्रत्यभिज्ञेति युक्त्या व्यामाहत्वसिद्धिरिति । अचोच्यते । अन्तःकरणविशिष्टे तावदात्मनि प्रत्यभिज्ञानं ब्रमः न निष्कलङ्कात्मस्वरूपमाचे तस्य मोक्षावस्थायिनः शास्त्रकगम्यत्वात् संसारास्था- यामन्तःकरणविशिष्टरूपानपायात् तस्यैव प्रत्यभिज्ञया स्थायित्वाभिधानात तत्र चान्तःकरणजन्याहूप्रत्ययाधीनत्वाद्विशिष्ठात्माभिव्यक्तेः । पूर्वकालविशिष्टात्मा- नुभवनिमित्तावृत्तिसंस्कारसहित मन्तःकरणमेवेदानींतनात्माभिव्यक्तिनिमित्त सत पूर्वापरकालविशिष्ठात्मविषयं प्रत्यभिज्ञानमुत्यादयति । ननु पूर्वापराभि- जयारविषयतयाभिव्यक्तस्यात्मनः कथं प्रत्यभिज्ञाविषयत्वमिति । नैष दोषः । यथा संवेदनस्य स्वसंविदितरूपस्यापि कालान्तरे स्वसंस्कारजनितस्मृतिवि- षयत्वं तद्वदिहाप्यभिज्ञायामविषयस्यापि प्रत्यभिज्ञाविषयत्वं न विरुध्यते । ननु स्वयंप्रकाशस्य विषयतेवानुपपन्ना । मैवम् । देशकालान्तःकरण- विशिष्टतया विषयतोपपत्तेः । यथा धर्मस्यागमैक समधिगम्यस्यापीदानी फलदानायोन्मुखीभावादिलक्षणधर्मविशिष्टतया वर्तमानफलोदयलिडादिगम्य- त्वम् तद्वत् । नन्येकस्येवात्मनः प्रत्यभिचायां कथं कर्तृकम्मतया युगपद्विरुव- रूपवयान्वयः । ननु सर्ववादिनां देहव्यतिरिक्ताद्यनुमानविषयतया कर्तृकर्म- भावः संप्रतिपन्नः । तन्न । अनुमानादौ विषयस्य कारकताऽभावात् आकार- माचतया विषयत्वात् तच कर्तृतेषात्मनो न कर्मता । प्रत्यक्षे तु पुनर्विष- यस्यापि स्वविषयज्ञानजनकतया कर्मकारकत्वात्प्राप्तवात्मनो युगपदेकस्यां क्रियायां विरुद्धरूपद्वयापत्तिरिति । उच्यते । अन्तःकरणाविशिष्टतयात्मनो मातृत्वं पूर्वापरकालविशिष्ट- तया च जेयत्वमित्युपाधिभेदादविरोध इति । सोहमिति च प्रत्यभिज्ञायाः स्वानुभवसिद्धत्वाद्यथाकथंचिनिमित्तं कल्पयितव्यम् । व्यवहाराविसंवादावा- -- * चकारख्याने वाकारी २ पु.। । अन्तष्करणेति १ पु.। + समाधिमास्यति १ पुः ।

·प्रत्यभिज्ञया विषयतयात्मा सिध्यति नाश्रयतया । न्तित्वायोगात् । नच साहमित्याकारभेदादर्थभेदेन ज्ञानभेदी युक्तः । विज्ञानं 'क्षणिकमित्याकारभेदेनार्थभेदाद्विज्ञानस्य क्षणिकताभावप्रसङ्गात् । सत्यम् । विज्ञान क्षणिकत्वादिधोपरागो विकल्पव्यवहारमाचं न सत्यतो- स्तीति चेत्तथा स्थायित्वादिव्यवहाराश्च कालादिधर्मापाधित्वाद्विज्ञाने धिक- ल्पव्यवहारा इत्यविशेषः । इयांस्तु विशेष; । सति काले स्थायित्वादिविक- ल्पप्रत्ययाः साहमित्याद्यनुभवसिद्धा व्यवहाराऽविसंवादिनार्थक्रियासामाश्च दृश्यन्ते न तथा क्षणिकत्वादिव्यवहारा इति । अत्र प्राभाकरा मन्यन्ते । नवम्प्रत्यभिज्ञायां विषयत्वेनायमात्मा सि- द्वाति कित्वानयत्वेनेति । तदयुक्तम् । पूर्वापरकालविशिष्टस्य आत्मनः क्षणमात्रवृत्तिप्रत्यभिज्ञानाप्रयत्वायोगात्तदाश्रयतया स्थायित्वसिद्धाभावात् । ननु पूर्वकालसंबेदनमिदानीमनुस्मर्यमाणं स्वाश्रयं तदानीन्तनमात्मानं साध- यति स्मृतिश्च स्वानयतयेदानीतनमात्मानं साधयतीति कालद्वयविशिष्टा- त्मसिद्धिरिति । नैतत्सारम् । स्मृतिपूर्वानुभावो हि तत्तत्कालमात्मानं साध- यतः अभिज्ञाप्रत्यक्षद्वयवदेकस्य कालद्वयसंबन्धः केन सियतीति वक्तव्यम् । पूर्वापर संविद्वयमेव साधयतीति चेत् । न । घटादिष्वभिज्ञाद्वयव्यतिरेकेण प्रत्य * भिज्ञापादनात् । किंच । न तावत्स्वयमेव संविद्वयं साधयत्येकैकस्य कालद्वयवदात्माश्रयत्वाभावात् । न च संभूय पूर्वापरसंविद्वयं तद्वन्तमात्मानं साधयत्यन्योन्यस्यान्योन्यसंविद्विशिष्टात्मश्रयत्वाभावात् अथ संविद्वयमेव पूर्वापरसंविद्याश्रयात्मक त्वविषयमंविदत्तरमुत्यादयति सिद्धं हि प्रत्य- भिज्ञानमात्मविषयम् । किंच । अनुभूतं मयेत्याप्रयविशिष्टपूर्वसंविदनुस्मृतेः स्वानुभवसिद्धत्वात्स्मर्यमाणतयैवेदानी पूर्वानुभूतात्मसिद्धिन पूर्वसंवेदनाश्य- तया तस्याऽविद्यमानस्येदानीमसाधकत्वात् । स्वयंप्रकाशमानं हि संवेदनमा- त्माश्रयं साधयति नस्मृतिविषयतया परप्रकाश्यम् अन्यथा धर्मादीनामपि परत:- सिद्धानां स्वाश्रयात्मसाधकत्वप्रसङ्गात् । तस्मात्सिद्धमात्मनि प्रत्यभिज्ञानमिति। स्यात्तानुमानात्क्षणिकत्वमिति घटादौ साधयति अथान्ते क्षयदर्श- २६ . नादिति । घटस्य विनाशान्तरपूर्वक्षणविशिष्टसत्त्वमन्त इत्युच्यते। तस्य स्वस- * प्रत्यभिज्ञोपणदनादिति प्रागभूत्तत्र प्रत्यभिज्ञापादानादिति शोधितं २ पुः । + त्वप्रत्ययो नास्ति ३ पुः ।

·७८ क्षणिकत्वानुमानप्रत्यनुमानम् । स्थायिनोऽर्थक्रियाकारिताविचारः । ताक्षणादुत्तरक्षणे विनाशो दृष्टः । तत्रान्त्यक्षणावच्छिन्नघटसत्त्वात्यर्वपूर्वक्षणा- वच्छिन्नघटसत्त्वान्याऽऽदिरित्युच्यन्ते । तान्यपि स्वसत्ताक्षणादुत्तरक्षणे विना- शव्यापानि घटसत्त्वादन्त्यक्षणावच्छिन्नघटसत्त्ववदित्यनुमानम् । ततश्च सता ऽनन्तरं विनाशात्क्षणिकत्वसिद्धिरिति । क्षणिकेष्वक्यं सादृश्यनिबन्धनमिति । तच प्रत्यनुमानमाह आदौ सत्तादर्शनादित्यादि । घटसत्तावच्छे- दका:* क्षणा उच्यन्ते । अन्त इति । विनाशावच्छेदकत्वेनाभिमता: क्षणास्त- अन्त्यक्षणाः सर्वे घटसत्तया व्याना इति साध्यते कालत्वात्सत्तावच्छेदकका- लवदिति प्रत्यनुमानम् । अभावानुभवविरुद्धमन्ते सत्तानुमानमिति चादयति क्षयानुभवेति । त_न्त्यक्षणात्यर्वक्षणावच्छिन्नघटसत्त्वानामनन्तरक्षयानुमान- मपि प्रत्यभिज्ञाविरुद्धमिति परिहरतीहापीति । क्षयानुभवो ऽभिज्ञानुमान बाधते न प्रत्यभिज्ञानुमानाट् दुर्बलेति नेत्याह नह्युभयोरिति । सर्व भावाः क्षणिका अर्थक्रियाकारित्वात् । यदक्षणिकं न तदर्थ- क्रियाकारि यथा शशविषाणमित्युनुमानान्तरं दर्शयितुं स्थायिनो अर्थक्रिया- नुपपत्तिमाह अथ मन्येत योसी स्थिरत्वाभिमत इत्यादिना । ननु स्थिर- स्येव निमित्तसंयोगादन्यथाभूतस्य क्रियापूर्वक कार्यमुत्पादयितुं सामर्थ्य न क्षणिकस्येति सिद्धान्ती चोदयति कथमयोग इति । इत्थमयोग इत्यादिः परिहारः । क्रमेणेति । अनेकानि कार्याणि सातत्येन कुर्यादित्यर्थः । एक वाऽनेकं वा कार्य सकृत्कृत्वो + परमत इत्याह योगपद्येनेति । क्रमपतं दूषयति न तावदिति । अनेकानि कार्याणि कर्तुं समर्थश्चेत्युष्कलका- रणस्य भावादेकस्यानेककार्यदर्शनाच्च सकृदेव कुर्यदिति भावः । द्वितीयं पक्षं दूषयति नापि योगपद्येनेति । अर्थक्रियाकारित्वलक्षणत्त्वात्सत्त्वस्येति भावः । अतः सकृत्कृर्तुः कालान्तरे पुनः कर्तृत्वे निमित्ताभावादकतृत्वे वा सत्त्वा- त्सकृदेव सत्त्वमित्युपसंहरति अतार्थक्रियाकारित्वादेवेति । सिद्धान्ती तु स्थायिनः सकृदेव कार्य कृत्वा तूष्णीभूतस्यापि नासत्त्व- प्राप्तिः सत्त्वस्यार्थक्रियाकारित्त्वलक्षणत्त्वाभावादित्युपपादयति अथ केयमित्या- दिना । तचाह स्वविषयज्ञानजननमिति । युक्तं बाह्यर्थीनामेतादृशं सत्त्वं • क्षणादुच्यन्ते-इति २ पु., क्षणा उच्चन्त इति उपकल्पितमास्ते ३ पुः । + उपरमत प्रति १,२ पुस्तकेष्वस्ति, उपरमतीति तु न्याय्यम् उपरमले इत्याहेत्युपकल्पितं ३ पुः ।

·E १९ फलानुपधानकालेऽपि सत्त्वम् । विज्ञानानां तु स्वविषयविज्ञानाजनकत्वाच सत्त्वलक्षणमिति दूषयति प्राप्नं २६ तर्हि सर्वासामिति । नन्वेकसन्सानज्ञानानामन्योन्यविषयवियिताभावेपि पुरुषान्तरज्ञानस्य विषयतया पुरुषान्तरज्ञानं जनकमित्यर्थक्रियालाभः संवि- दामिति नेत्याह न सन्तानान्तरेपीति । पुरुषान्तरज्ञानं प्रति पुरुषान्तरज्ञान- स्याप्रत्यक्षत्वादनुमेयत्वादिति भाषः । अनुमानज्ञानविषयत्वात्तर्हि सन्ताना- न्तरज्ञानस्य सन्तानान्तरज्ञानं जनकमिति नेत्याह अनुमानेपोति । प्रत्यक्ष- मेवार्थजन्यं नानुमानादीति ते मतमित्यर्थः । ननु सर्व संवेदनजातं सर्वज्ञ- ज्ञानस्य विषयतया जनकं भवति तस्य सर्वविषयप्रत्यक्षत्त्वादित्यत आह * न सार्वज्ञपीति । साक्षादिति । सहविज्ञानोपप्लवैरव्यवधानेन सर्वज्ञाना- परक्ततया तदभेदेनेत्यर्थः । तत्र हेतुः । संसारसंविदेकरूपत्वप्रसङ्गादिति । संषिद्विषययोरभेदोपगमात्सांसारिकजानः सोपनवेः सर्वज्ञानं दूषितं स्यादि- ति भावः । ननु सर्वोपलवापरक्तमपि तत्त्वज्ञानेन बाधितत्त्वान्न दोषमावहति । न तावत्तदेव ज्ञानं सोपनवं बाधते । प्राग्निबाधयारेकस्मिन् क्षणे ऽनुपपत्तेः । ज्ञानान्तरस्य तु न पूर्वज्ञानोपनवो विषयो येन तदनुवादेन बाधः स्याद्विषयत्वे च बाधकज्ञानेप्युपलवानामभेदः स्यात् । तर्हि विनवोपप्लवैः + सार्वजे ज्ञाने विज्ञानान्युपरज्यन्त इति नेत्याह अतद्रूपत्व इति । सर्वज्ञस्य लोकिको- पालवा नवभासनादुपदेशायोग इति भावः । अथ न स्वविषयज्ञानजननमर्थक्रिया किंतु सजातीयलक्षणान्तरोत्पाद इति चेदयति अथेति । उत्तरमाह चरमक्षणस्यासल्लक्षणत्त्वप्रसङ्ग इति । अयमर्थः । अहमिति संतानपतितानि विज्ञानानि स्थायित्त्वानुसंधानकल्प- नाभ्यां रागादिदोषैर्विषयेश्चापमुतानि पूर्वपूर्वसजातीयविषयविज्ञानलक्षणसं- स्कारेभ्य उत्तरोत्तराण्युत्पद्यन्ते । तत्र सर्वमिदं क्षणिकमिति भावनया ऽना- दित्वकल्पना निवर्तते । स्वलक्षणभावनया द्रव्यगुणशब्दकर्मविशेषणविशे- ध्यकल्पना विनश्यति । दुःखमिति भावनया रागादिदोषप्रवृत्तिसुखदुःखा- पप्लवाः क्षीयन्ते । शून्यमिति भावनया विषयोपप्लवविगमः । ततश्च भाव- नाभेदैश्चतुर्भिश्चतुर्विधसंस्कारविरोधिभिश्चतुर्विधोपनवे क्रमेण मन्दीकृते न सर्वज्ञेऽपीति २ पुः, न सर्वजज्ञाने-इति ३ पुः । + अत्र हेतुरिति ३ पुः। + ज्ञाने-इति नास्ति २ पुः । 8 अनवभासत्वादिति ३ पु.। २४ ·to नार्थक्रियाकारित्वं सत्त्वम् किन्तु स्वाभाविकम् । भावनाप्रकर्षपर्यन्तात्समनन्तरप्रत्ययात्सर्वापानवविरहिविज्ञानमुत्पद्यते। तत्सं- सारसन्तानस्यान्त्यत्वाच्चरममिति तस्य कार्यान्तराभावादासत्त्वप्रसङ्गात्क- मेण सर्वमसदेव पूर्व स्यादिति । ननु चरमक्षणापि स्वसन्तानज्ञानान्त- २६ २४ राभावेपि सर्वज्ञज्ञानं विषयतया जनयतीति नेत्याह नच * सार्वज्ञ- ज्ञानजननेति । तुल्यस्वभावयोः कार्यकारणभाव एकैकसन्तानता नाम चरमक्षणसर्वज्ञज्ञानयोर्विशुद्धतया तुल्यस्वभावयोः । कार्यकारणभावादवि- २७ १ छिन्नः संतान इति भावः । मा भूसंतानविच्छेद इति नेत्याह मुक्त्यभा- वप्रसङ्गादिति । संतानविच्छेदो हि मुक्तिरभिप्रेतेति भावः । अथ सर्वज्ञसंता- नस्य तुल्यसंतानस्य तुल्यस्वभावतया जनकत्वात्तत्संतानैक्यमेव मुक्तिरिति । तहि विषयतया जनकत्वमेव नास्तीत्याह नच संवित्संविदो विषय इति । प्रत्यक्षत्वं विषयशब्देनोच्यते पुरुषान्तरसंवेदनस्यानुमेयत्वात् । अथवा । प्रत्यक्षस्यैव संवेदनस्य देहान्तरसंबन्ध एवानुमीयत इति सर्वप्रमाणाविषयः संविदिति । अथवा संविदात्मना भेदाभावादित्ययमर्थः । संवित्संविदन्तरान्न संविदाकारण भिद्यते प्रतियोगिनो ऽसंवित्त्वप्रसङ्गादेका संवित्स्यात् । असं- विदाकारेण भेदेपि संविदेकैत्र स्यादिति न संविदां विषयविषयिभाव इति । किंचेति । अर्थक्रिया नाम कारणसत्त्वे हेतुः प्रतीतिनिमित्तं वेति विकल्प्य हेतुत्त्वे दूषणमाह स्वकारणनिष्पन्नस्येति । कार्यात्प्रागेव कारणस्य निष्पन्नत्वा- दित्यर्थः । नच निष्पन्नमप्यर्थक्रियातः पूर्वमसदिति शक्यं वक्तुम् । शशविषा- णतुल्यत्वेनाकरणत्वप्रसङ्गात् । प्रतीतिपक्षे अनवस्थादूषणमाह तच तस्या अन्यत इति । ननु कार्यमर्थक्रिया नाम ज्ञानानि च पूर्वेषामुत्तरोत्तराणि कार्याणि स्वयंसिद्धानीति न प्रतीत्यनवस्थेति चादयति ननु स्वज्ञानार्थक्रि- याया इति । तर्हि कार्यकारणभूतानां ज्ञानानां स्वयंसिद्धत्वान्नार्थक्रियास- त्तावगतिनिमित्तमित्याह न तॉर्थक्रियात इति । मा भूत्कारणभूतं ज्ञानं कार्यभतज्ञानाधीनप्रकाशं स्वयंप्रभत्वात् तथापि स्वयं स्वेनैवावभासत इति ६ स्वयमेव स्वस्यार्थक्रियेति नेत्याह नहि स्वरूपमेवेति । तस्मानार्थक्रियाका- रित्वलक्षणं सत्त्वं किंतु स्वाभाविकमिति सकृत्कार्यं कृत्वा तूष्णीभूतस्यापि स्थायिनः सत्त्वं न विरुध्यत इति । सर्वजज्ञानेति ३ पुः।

·सहकारिविशेषसन्निधानसापेक्षकारणात्कार्यविशेषजन्म । ८१ इदानी क्रमेणापि कायं कृत्वा सत्त्वं न विरुध्यत इत्याह यत्पुनः २७ क्रमेणेति । शक्तस्यापि सहकारिसन्निधानविशेषक्रमापेक्षया कार्यक्रमो युज्यत इत्याह स्थायिनोपीति । शक्तस्य सहकारिकारणापेक्षामपलपति अथ कारण- स्येति । गूढाभिसन्धिसत्तरमाह अकारणस्यापि नतरामिति । मा भूहि शक्तस्याशक्तस्य च सहकार्यपेक्षति तचाह असहकारि विखं स्यादिति । शक्तस्यैव सहकार्यपेक्षया कार्यकरत्वानुभवविरोध इति भावः । अशक्ता एव पदार्थाः सामयीलक्षणकारणात्पत्तो परस्परमपेक्षन्त इति नानुभवविरोध इत्याशङ्कते अथाकारणं कारणोत्पत्तय इति । कार्य प्रत्यऽशक्ता अपि पदार्थाः सामग्रीकारणं प्रति शक्ता पा न वेति * विकल्पयति अथ तत्कारणस्येति । उभ- यच दूषणं कारणं । चेदिति अथ नापेक्षेत्युक्तार्थम् । ननु शक्ताऽ । ननु शक्ताऽशक्तयारपेक्षा- भावे कथं । सहकार्यनुभवः कथ्यते । ननु कार्यस्याप्यसत्त्वाविशेषात्सर्वस्मा- ज्जन्म किं न स्यात् । कारणस्य वा विशेषसंबन्धहीनस्य सर्वस्य जनकता किंन स्यादित्यव्यवस्थायां कथं कार्यकारणभावमाचं त्वया व्यवस्थाप्यते । अथा- ऽन्वयव्यतिरेकसामात्कार्यकारणनियम इति । सहकारिणोपि तथेत्याह तस्माद्यथैव हेतोरिति । क तर्हि सहकार्युपयोग इति तत्र मतान्तरमुपन्यस्य पूर्ववादिनं दूषयति यस्तु मन्यते सहकारिजनितविशेष इति । यः सहकारि- णमपेक्षते स स्वात्मनि विशेषोत्पत्ती शक्ती वा न वेति विकल्य्याऽहेतुत्त्वे दूष- णमाह विशेषोत्पत्ताविति । नयशक्तं सहकारिसहस्रसन्निधानेपि किंचित्कुर्व- ष्टमित्यर्थः । हेतुत्वे दूषणमाह अथ हेतुरिति । तत्र प्रथमविशेषस्य विशेषा- न्तरापेक्षया ऽनवस्थाप्रसङ्गदोषपरिहाराय किंचिदेव सहकारिभिः कारणे विशेषो जन्यते कार्य्यजननाय । क्वचित कारणे विशेषजन्मानपेक्षमेव सहकारिभिः कायं जन्यत इत्यव्यवस्था स्वयमेव दर्शयति अथ मतं न सर्व कार्यमिति । तावत्येवाभवदुच्छूनता विशेष सत्येवेत्यर्थः । तर्हि शक्तिमता कारणेन स्वात्मन्यनुपकुर्वन्नपि सहकार्यपेक्ष्यत इति त्वयैव स्वपक्षो निरस्त इति परिहरत्यनुपकुर्वन्नपि तीति । आह साक्षात्क्षणिकवादी नानुपकुर्वन्निति । " सर्वस्य सहकारित्वप्रसङ्गादित्यर्थः । क्व तयुपकरोति तदाह स्वरूपे तु २३ * विकल्पयति इत्यथेति १ पुः। * सहकार्यानुभाव इति १ पुः। + चेदित्यादि । अथेति ३ पुः । यथान्वयेति १ पुः। १२ ·६२ वणिकवस्तुकारणलावादिमते ऽन्वयध्यतिरेकग्रहासम्भवः । १ नोपकरोतीति । कार्य हि सहकारिणा जायमानमुपक्रियत इत्यर्थः । तर्हि सणिकस्येव नित्यस्यापि कार्यस्योपकाराय सहकार्यपेक्षा न विरुथ्यत इति परिहरति नित्यापि तानाधेयातिशय इति । तदेव प्रपञ्चति * यथैव र्माणको भाव इति । सामग्रीसाध्यत्वादिति बहुकारकव्याघारसाध्यत्वादित्यर्थः । पुनश्चोपकार्यमेवोपकारकं सहकारिगमपेचते नानुपकार्य कारणमित्याशङ्कते अथ मतं क्षणिकापि नेवायेक्त इति । यदन्यसंनिधौ भवति तदक्षत इति सम्बन्धः । नित्येपि तर्हि कारणे कार्यमेव सहकारिणमपेक्ष्य क्रमेण्णा भविष्य- तीति नेत्याह नित्यस्य तु जनकस्येति । सहकारिणां कारणस्य च सर्वदा भावात्सर्वदाकार्यजननादित्यर्थः । ननु सहकारिणामपि संनिधानमपेक्षत इति नेत्याह को हेतुरिति । कारणसहकारिणोरपि सम्बन्धः कार्य चेत्सोफि कारणसहकारिभ्यां सदा भवतीति कार्यजन्म सदा भवेदित्यर्थः । ननु क्षणि- कादपि सहकारि सव्यपेक्षात्किमिति सदा कार्य न जायते विशेषवति सत्ता- क्षणे कार्यजन्माभावात् पूर्वोत्तरकालयोर्विशेषाभावादिति तगह, क्षणिक- स्तु यो जनक इति। इदमयुक्तं वर्तत इति । अयमर्थः । न तावदग्निस्वलक्षणस्यक धमस्वलक्षणं प्रति कारणत्वमवगन्तुं शक्यम् । क्षणमाचापवर्गिणोरन्वयव्य- तिरेकबुद्धिद्वयकालावस्थानायोगात् । किंत्वग्नि मसन्तानयोरन्वयव्यतिरेका- भ्यामग्निस्वलक्षणानि धमस्वलक्षणानां कारणानीति सामान्योपाधी प्रमात- व्यम् । तचाग्निस्वलक्षणानां विशेषाभावादगारगतादप्यग्निस्वलक्षणाद् धूम- जन्म किं न स्यात् । काष्ठस्वलक्षणाभावादिति चेत् न । तस्यापि स्वसंताने विद्यमानत्वात् । अग्निकाष्ठस्वलक्षणसंसर्गापेक्षा विद्यत इति चेन्न । संतान- द्वयनित्यत्वे तन्निमित्तसंनिधानस्यापि सदा प्रसङ्गात् । तत्राप्यन्यापेक्षति चेदिहापि || नित्येऽपि सहकारिसंनिधानस्य कदाचिद्धावान्नित्यवत्कार्यजनन- प्रसङ्गो न युक्तो वर्तत इति । ननु सहकारिसन्निधानादेव कार्योदयनियमेपि धूमकाष्ठसन्तानयानोपकार्योपकारकसम्बन्ध इत्याह किमायुक्तमिति । परि हरति सति नियम इति । सहकारिणां कार्यणान्वयव्यतिरेकनियमपि नोप- १० तथैवेति क्वचित् । + पुनश्चोपकार्य कार्यमेवेति २, ३ पुः । * क्षणिकास्तु-दति १, २ पुः। 8 काष्ठलक्षणेति १ पुः। ॥ अपिशब्दो नास्ति २ पुः ।

·૧૧ क्षणिकत्वे सहकारिक्रमस्याविशेषो नित्येऽपि तथा । कार्योपकारकसम्बन्ध इत्युक्तिर्विरुवेत्यर्थः । नन्वन्वयव्यतिरेकनियमस्योप- कार्योपकसम्बन्धव्याप्तिः क्व दृष्टेति दृष्टा कार्यकारणयोरित्याह तथाहि यः २२ कश्चिदिति । उपकार्योपकारकसम्बन्धाभावे जलधमयोरिवान्वयव्यतिरेकनि- यमानुपपत्तेरिति भावः । ननु ययोरेवाग्निधमस्वलक्षणयोः कार्यकारणभावो दृष्टस्तवान्वय- व्यतिरेकनियमो नाग्निधमसंतानयोः येनाविशेषात्सर्ववहिस्वलक्षणेषु धम- स्वलक्षणकारणेषु काठसंयोगासंयोगाभ्यां धमभावाभावदर्शनेन सहकारिका- रणेष्वन्वयव्यतिरेकनियमो ऽपेक्षालक्षणोपकार्योपकारकसम्बन्धश्च स्यात तस्मान्न कार्यकारणस्वलक्षणादन्यत्र सामान्योपाधी कार्यकारणयोग्यताप्राग्नि- रिति तबाह एवं हि कार्यकारणभावसिद्धिरि * त्यादिना । सामान्यो- पाधौ हि व्यवहारो दृश्यत इति भावः । अस्तु सामान्योपाधी जन्यजनक- योग्यतानियमस्ततः किमिति तचाह तत्र न + यदि क्षणिकं कारणमिति । तदेव साधयति तथाहि हेतुपरम्पराप्रतिबन्धादिति । कारणस्य स्वयंशक्ति- त्वादित्यर्थः । नाप कायं सहकारिणमपेक्षते इति । कारणादेव जनना- दित्यर्थः । ननु घहिस्वलक्षणाद्धमजन्मनि काष्ठसंसर्गस्यापि संनिधानात्तदपि सहकारि कल्प्यत इति । तन्न । प्रागपि हि कृशानुस्वलक्षणस्य धमजनन- योग्यस्य काष्ठसंसर्गाभावात्तदहेतुत्वलक्षणस्य व्यतिरेकस्य दर्शनमन्तरेणान्व- यमाचान्न सहकारित्वसिद्धिरित्याह काकतालीयमुच्यत इति । तहि मा भूत्सहकार्यपेक्षेति कारणमपि मा भूदित्याह तथाच कार्यकारणव्यवहारा इति । तस्मात्क्षणिकनित्ययाः सहकारिसन्निधानक्रमस्याविशेषात्कारणत्वम- विशिष्टमित्युपसंहरति तस्मात्क्षणिकस्यापीति । अयमर्थः । यथैकस्मादग्नि- स्वलक्षणात्समानदेशे बहिरूपरिणामो ऽधस्तादस्म पुरुषे विधानमिति सहकारिभेदादृशभेदेनैकस्मादनेकानि कार्याण्युत्पद्यन्ते । तथैकस्मात्कारणा- त्कालभेदेन सहकारिभेदात्कार्यभेदा इति । तस्मात्सत्यपि विषयाभेदे ऽहंसंवेदनस्य तथाप्रतिभासमद्वितीया - संवेदनाट्नेदेनाप्यर्थक्रियासमर्थतया || ऽवस्थायित्वमस्तीति महदेतात्सद्धान्त- * इत्यादीति ३ पुः । + न यदक्षणिकमिति १ पु. तत्र यदि नेति ३ पु । * विषयभेदे-इति १ पुः । 8 संवेटनादिति नास्ति १ पुः । || अवशब्दो नास्ति २ पुः। ।

·८४ बौद्धस्वमतविशेषोपदर्शनेन सिद्धान्तसांकर्यपरिहारोपसंहारः । ८२ २१ बैलक्षण्यमस्तीत्युपसंहरति तदेवमहङ्कर्तुः सदैकरूपावगमादिति । यत्किञ्चि- त्साम्येन च सिद्धान्तसाङ्कर्ये मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणप्रामाण्यानभ्युपगमा- देवतास्वर्गवरमोक्षानभ्युपगमात्क्षणिकप्रमाणसंबन्धस्य क्षणिकस्यैव सत्त्वा- भ्युपगमाल्लोकायतबौद्धांशद्वयपरिणतः प्राभाकरो भेदाभेदाभ्युपगमात्मन्त्रा- द्यप्रमाण्याच्च लोकायततपणकांशद्वयपरिणतो वार्तिककारः । यस्तु कश्चित क्षपणकपादावनतशिरोविम्बस्तत्त्वदर्शनतनिष्ठपरमहसंप्रद्वषतीबवायुविक्षिप्तवि- वेकविज्ञानलवः स्वपरपक्षगुणदोषविभागदूरीकृतविज्ञानो भेदाभेदाभ्यां बन्ध- मोक्षादिसङ्करमिव कुर्वन् दुर्जेनरमणीयां वाचं जल्पति सुगतविज्ञानवादस- मानो ऽयं वेदान्तवाद इति स सम्प्रदायनवणपरिचयशून्यतया दर्शनवि- वेकमनवबुद्धामानो नापवाद्यः किन्तु शोचनीय इत्युपेक्षणीयो विद्धिः । ननु विज्ञाने प्रपञ्चस्य कल्पितत्वं तव तस्य च तुल्यम् । सत्यम् । विज्ञाने * प्रतिभास्यमानत्वं च तव तस्य च तुल्यमिति विज्ञानवादस्त्व- दीयं दर्शनं किं न स्यात् । सत्यपि प्रतिभास्यत्वे सत्यमिथ्याविभागो ऽस्तीति चेत् । इहापि सत्यपि मिथ्यात्वे अर्थक्रिया समर्थसत्त्वासत्त्वविभागोस्त्येव । कल्पितत्वेनेयं विभागसिद्धिरिति चेत् । प्रतिभास्यत्वेपि न सत्यमिथ्यावि- भागसिद्धिः । दृश्यते विभाग इति चेत् । तदेव विभागदर्शनं मम किं न स्यात् । घटादेमिथ्यात्वमप्रसिद्धमिति चेत् न । प्रतिभास्यसत्यत्व- स्याप्यसिद्धत्वाच्छुक्तिरजतघटयोरर्थक्रियाभावाभावसत्त्वासत्त्वविभागदर्शनाच्च । दृश्यते च माया प्रीतिद्वेषादिकारणम् भूयते च देवासुरसंग्रामादिषु मायाविनि- मितशस्त्रभेदानां दाहच्छेदभेदादिहेतुत्वमित्यलमतिप्रसङ्गेन । ननु विषयस्यापि चेतन्यव्यज्जकतया परोक्षत्वे ऽनुमानादिष्वपि तथा २४ स्यान्न तथा दृश्यत इति चादयति ननु नानुमेयादिष्विति । अन्तःकरणपरि- णामसंसर्गकृतयोग्यत्वापत्त्या विषयस्य चैतन्यं प्रति व्यञ्जकत्वं तदनुमेयादि- ध्यवर्तमानत्वसम्भवात्तेषु वर्तमानधर्मद्वयोत्पत्त्ययोगान्नापरोक्षतेति परिहरति नानुमेयादिष्वपरोक्षत्वमिति । अव्यापृतत्वादिति । कारकत्वव्यञ्जकत्व- धर्मद्वयानुपपत्तेरित्यर्थः । नहि विनष्ट घटे ऽग्निसंयोगाल्लाहित्यमुत्पद्यते । प्रतिसमानत्वमिति ३ पु.। + सामर्थेति १ पुः। श्रव्यावृत्तत्वादिति पुः।

·૧ प्रत्यक्षपरोक्षव्यवस्था । बाह्यानेकोपाधिनिमित्तः पुरुषे शारीरक्षेत्रज्ञत्वादिव्यपदेशः । ८५ नन्वतीतानागताकारण वृष्ट्यादेर्वर्तमानत्वमपि दृश्यते । न । वृष्टेयुगपदती- तत्ववर्तमानत्वायोगात्। अतीतताधर्मस्यापि वर्तमानकालो घटादेरिव नान्व. यितया ऽवच्छेदकः किन्तु प्रतियोगिनयेति घटादिवन्न वर्तमानतासिद्धिः । किंच । अतीताकारण वर्तमानस्य नेदानींतनक्रियागुणाश्रयत्वमतीताकारतया वर्तमानस्य घटस्य वर्तमानलाहित्यगमनानयत्वादर्शनात् अतो नानुमेयादिषु काकरत्वव्यञ्जकत्वे युक्ते । प्रत्यक्षे पुनरिन्द्रियसंयोगस्य गुणस्य गुणिव्यापारम- न्तरेणाऽव्यापाराद्युक्तो विषयस्य सामग्यन्तीव इति । कथं तर्हि विषयव्या- पाराभावे ऽनुमेयादिषु विषयाकारता विज्ञानस्यति । तदाह लिङ्गादीनामेवेति । २६ नन्वतीते वर्तमानविषयत्वजन्मवत्कारकत्वमपि स्यादिति नेत्याह प्रमेयस्य चेति । विषयत्वं नामानुमेयेषु सुषुप्तिव्यावृत्तिः । सा चाभाव * स्तहम्मा न भवति । विज्ञानाकारतापि न विषयव्यापारः किंतु ज्ञानस्यवेति नातीतेथे क्रियाकारित्वम् । जानातेश्चानुमेयादिषु फलापेक्षया सकर्मकत्वं न कर्मकार- कापेक्षयेति । सकर्मकत्वे च प्रत्यक्षवदपरोनतापि स्यादिति ॥ अर्थमुपवण्यैदानीमस्मत्प्रत्ययविषयत्वादिति भाष्यं योजयति तदेव- महंकारग्रन्थिरिति । ननु शारीरः क्षेत्रज्ञ इत्यादिबहुविधोपाधिसंसृष्टमात्मानं वर्णयति श्रुतिस्तत्र कथमहंकारस्येवोपाधितेति चोदिते अहंकारतत्संस्कारो- परक्ताज्ञानोपाधिकस्यैवात्मनोऽवस्थात्रयपि बाह्यबहुविधोपाध्यन्तरनिमित्तायं व्यपदेश इत्याह स पुनरेवंभूतो जाग्रत्स्वप्नयोरिति । गतागतमाचरन्नित्ये- नेकोपाध्युपराग उच्यते । सविकल्पके ऽधिष्ठाने सविकल्पाध्यास + इति वदतो ऽस्मत्प्रत्ययविषयत्वादिति परिहार उक्तः इदानी निर्विकल्पकेपि सविकल्पा- ध्यासः संभवतीत्याह किंच न केवलमिति । ननु नित्यानुमेय आत्मा कथ- मपरोक्षतया सिद्ध इति नेत्याह नह्यात्मन्यप्रसिद्ध इति । स्वपरयोर्मयेदं " विदितमिति कर्तृकर्मसंबन्धावगमशून्यत्वाविशेषात् । अनुभवनिमित्तज्ञाना- यत्वमन्यतरस्य विशेष इति चेत् न । आत्मपदार्थानुभवाभावे संबन्धावगमा- योगादनुभवसंबन्धाभावाऽविशेषे ऽन्यतरानयज्ञानानुमानायोगादिति भावः । अस्तु तर्हि विषयानुभवानयतया सिद्धिरिति नेत्याह नच संवेद्याज्ञानेनेति । १३ * तद्वर्तमानं भवतीति १ पुः । + इतिवादत इति १ पुः।

·८६ स्वयंप्रकाशतया उपरोक्षत्वमात्मनः । आकाशस्याप्रत्यक्षप्रत्यक्षत्वमतानि । ननु संवित्स्वोपाधिं साधयति न कर्मकारकमिति । न तावदाश्रयत्व- मुपाधिः विषये ऽभावात् । आश्रयविषयत्वमुपाधिरिति चेत् । किं विषयत्वं नाम । संवित्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यत्वमिति चेन्न । आत्मापि तर्हि विषयः स्यात् । आश्रयव्यतिरिक्तत्वे सति संवियावर्तकत्वमिति चेच्चक्षुषोपि प्रसङ्गः । न चा- श्रयव्यतिरिक्तत्वे सति तत्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यो विषयः । संवित्तदायसंबन्ध- स्यापि विषयत्वप्रसङ्गात् । नच संबन्धो नास्ति न वक्तुम् । तस्मात्संप्रयोका- दिवस्त्वेवावभास्यत इत्यस्तु तात्मविषयज्ञानान्तरादिति नेत्याह नच २९ १४ ज्ञानान्तरेणेति । कुतः तच्च ज्ञानान्तरं विषयानुभवसमकालं वा भिन्नकालं वा। विभिन्नकालत्वे दूषणमाह भिन्नकालत्व इति । एककालत्वमिति चेतवाह नोककालमिति । निरवयस्य युगपदेकदेशे वा भिन्नदेशे वा परिणामद्वया- योगादित्यर्थः । एकस्य युगपत्सामस्त्येन परिस्पन्दवयमनुपपन्नं परिणामस्तु संभवतीत्याह मा भूदिति । परिणामद्वयमपि कार्नेन युगपन्न संभवतीत्याह मेवमिति । यौवनस्थाविरयोः कृत्स्नशरीरवर्तित्वादिति । नच भागेन परि- णामो निरवयवत्वादिति भाव.। तस्मादिति परिशेषात्स्वयंप्रकाशतया ऽपरोन- त्वोपसंहारः । अध्यस्यमानेनैकेन्द्रियग्राह्यत्वमधिष्ठानस्य वक्तव्यं नापरोक्षतामा- घेण कृत्यमित्याशङ्काकाशदृष्टान्त इति भाष्यतात्पर्यमाह ननु न क्वचिदिति अच शब्दस्य बाह्यकेन्द्रियग्राह्यत्वाद्गन्धवद् द्रव्यव्यतिरेकेणोपलब्धः संभवाद्विशेषगुणत्वे वक्तव्ये स्पादिगुणचतुष्टयसहवृत्तित्वाभावाबाह्येन्द्रिय- ग्राह्यत्वादिकालमनसां विशेषगुणशून्यत्वाद्भूतचतुष्टयात्मदिगादिव्यतिरिक्तद्र- व्यस्यैव विशेषगुणः शब्दः तद्गुणश्चाकाश इति वैशेषिकादयो ऽनुमि- मते । + बौद्धलोकायताश्चानुपलब्धिलिङ्गकं मूर्तद्रव्याभावमात्रमाकाशमनु- मिमते । प्राभाकराणां त्वस्त्येवाकाशानुपलब्धिलिङ्गो मूर्तद्रव्याभावमाचत्वा- ट्दा वान्तरस्यैव चाभावत्वात् । क्षपणकवार्तिककारीयास्तु चाक्षुषमाकाश- मिच्छन्ति । तथा सति स्पर्शित्वमपि स्यात् । अस्त्विति चेन्न । रुपस्पर्शवत्येव द्रव्ये चक्षुरादिप्रवृत्तिनियमात् । चक्षुःप्रसारणस्य चाकाशानुमानलिङ्गदर्शनेन्य- २४ थासिद्धत्वात् । तस्मादप्रत्यक्षेपि ह्याकाश इत्युक्तम् । अथवेति साक्षिवेद्यतया न च भोगेनेति २, ३ पु.। + बोद्धलोकायताश्चेति ३ पु.। + भावान्तरस्य चाभावत्वादिति ३ पुः । 8. अथ चेति ९ पुः। " ·सर्वस्याविद्यात्मकत्वं तस्याश्च ज्ञानानवर्त्यत्वम् । मनामावगम्यतया वा अपरोक्ष इत्यर्थः । इन्द्रनीलमिव नीलमित्यर्थः । एवमविरुद्ध इत्यादिः स्पष्टार्थः । प्रतिपन्नोपाधी निरस्यमानमर्थमविद्यान्वय-३० व्यतिरेकाभ्यामविद्यां मन्यन्त इत्यर्थः । न केवलमविद्यान्वयव्यतिरेकसामोदविद्योपादानतया ऽविद्यात्वं किंतु विद्याविपरीतत्वाच्चत्याह तद्विवेकनेति । नन्वविद्यामुपवर्ण्य तस्याज्ञा- ननिवर्त्यत्वप्रदर्शनेनाध्यासनिवृत्तिसिद्धेः किमध्यासोपवर्णनेनेति चादयति यद्ये- वमध्यास इति प्रक्रम्येति । पुरुषाकाङ्या ऽनर्थनिवृत्तिविषयत्वादनर्थस्य- वाविद्यात्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वं वक्तव्यमिति परिहरति नैतत्सारमिति । अन. र्थस्यैवाविद्यात्मकत्वे तदाश्रये विषये वा वस्तुतस्सन्निमित्तगुणदोषाभावात् । ज्ञानेन सर्वानर्थनिवृत्तिः फलिष्यति तत्फलवचनमुत्तरभाष्यमित्याह तदेत- दाह यत्र यदध्यास इति । अविद्याध्यासविषयत्वप्रयुक्तस्तावद्गणदोषाभावः सिद्धः अधाध्यासपरिणामितयाश्रयत्वप्रयुक्तदोषगुणाभावः कथ्यते । कथम् अनाद्यविद्याध्यासस्य नित्यचैतन्यावभासत्वान्न तबाध्यासपरिणामः । कादाचि- त्काध्यासपरिणामस्याविद्योपादानत्वादविद्यासंभेदादात्मानयत्वादसिद्धिरिति। प्रतिज्ञेति । सूचकारस्य ज्ञानेन बन्धनिवृत्तेरा * त्सूत्रणमुच्यते । वृत्तसंकीर्तनपूर्वकमुत्तरभाष्यस्य तात्पर्यमाह एवं तावद्युष्मदस्मदि- त्यादिनेति । प्रमातृप्रमाणप्रमेयकर्तृकर्मकार्यभोक्तृभागभाग्यस्वलक्षणस्य व्यव- हारचयस्य शरीरेन्द्रियादिष्वहंममाध्यासपुरःसरत्वं प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षोप- न्यासः कृतः । ननु विधिप्रतिषेधपराणि शास्त्राणीत्येव वक्तव्यम् तन्नि- कृत्वात्सकलशास्त्रस्य किमिदं मोक्षपराणीति तचाह मोक्षपरत्वं चेति । कथं पुनरित्यादिभाष्यस्याध्यासोपादानं व्यवहारचितयमित्यच प्रमाणान्तरप्रश्नवि- षयत्वं दर्शयति बाढमुक्तलक्षणाविद्येति । आदिना कथं पुनरित्याक्षेपार्थ दर्शयति ३१ ३ प्रमातारमाश्रयन्तीति । अविद्याध्यासपरिनिष्पन्नाहंकारात्मसंपिण्डितोपादान- त्वे प्रमाणानां प्रामाण्यमेव न सिद्धातीत्यस्मिन्नर्थे भाष्यं योजयति अथवा कथमविद्याविद्विषयाणीति । अविद्याघदुपादानत्वे का प्रामाण्यानुपपत्तिरिति त- दाह अविद्यावद्विषयत्व इति।उच्यते देहेन्द्रियादिष्वित्यादिपरिहारभाष्यम-" ६ * सूत्रमुच्यते इति १ पुः। । मतुनास्ति २ पुः।

·३१ प्रमाणानामविद्यावद्विषयत्वम् । कर्तृकरणसम्बन्धशोधनम् । वतारयति वस्तुसंग्रहवाक्यमस्येव प्रपञ्च इति । व्यवहारचितयमध्यासोपादान- मित्यवार्थापत्तिव्यतिरेक्यनुमानप्रदर्शनाय * यच यचाध्यासाभावः संपतिपन्नस्तत्र व्यवहाराभावो दृष्ट इति व्यतिरेकव्याप्निं भाष्यार्थ दर्शयति नहि देहेन्द्रिया- दिष्विति । देहादिशब्दार्थ विभागेनाध्यासं च कथयति यतो देहे ऽहमभि- मान इत्यादिना । प्रमाणान्तरप्रदर्शनाय व्यवहारचयमूलाध्यासे प्रत्यक्षमुक्तमनु- वदति सर्वो हि मनुष्योऽहमिति । अत्रायं प्रयोगः देवदत्तस्य जायत्स्वनकाली तस्यैव कर्तुः करणभूतदेहेन्द्रियादिष्वहंममाध्यासपुरःसरप्रमातृत्वादिव्यषहा- रवन्तो तस्येव सुषुनिकालादन्यकालत्वात । य: कालस्तथाविधव्यवहारवान्न भवति न स तस्यैव सुषुनिकालादन्यकालो यथा तस्यैव सुषुनिकाल इति । व्यवहारचितयं वा दर्शिताध्यासोपादानमन्तरेणानुपपन्नमध्यासाभावे व्यवहा- रादर्शनात्मषप्त इत्यापत्तिः । ननु कर्तृकरणयाः संबन्धमा व्यवहारे ऽपेक्ष्यते न तादात्म्यसं- बन्ध इति तत्र परिशेषानुमानार्थीपत्तिसिद्धये संबन्धान्तराणि व्यावर्त्तयति न तावत्स्वस्वामिसंबन्ध इति । आह न स्वत्वेन संबन्धेनेति । सुषुपि तस्य भावादित्यभ्युच्चयः । इच्छानुविधायित्वमेव व्यवहारनिमित्तं तदभा- वात्सुषुने व्यवहारविपर्यय इति चादयति अपर आहात्मेच्छानुविधायित्व- मिति । अस्त्विच्छामात्रेण विनियोज्यविनियोजकसंबन्धस्ततः किमिति तबाह तत आत्मन इति । नन्वेतत्संबन्धमूलो व्यवहार इति किमत्र प्रमाणमित्यत आह तथाचोत्तिष्ठामीति । ननु भृत्यादयोपि सदिच्छानुविधायिनस्तच्छरीरे- णापि व्यवहारः स्यादिति नेत्याह न च भृत्यादिषु तदस्तीति । उच्यते । यदीच्छानुविधानयोग्यतामाचं संबन्धः सुषुपि तदस्तीति तचापि व्यवहारः स्यात् । अथेच्छयानुविधीयमानत्वं संबन्धः अर्थान्तरे तदभावात्प्रमातृत्वादि- व्यवहारो न स्यात् अथ दृश्यते अयं संबन्धो व्यवहारमूलमिति नेत्याह नैतत्संविदि बहुमानवतो युक्तमिति। नच गौणत्वं मुख्यानुभवविरोधादित्याह गोणीत्यादिना । इच्छाप्यध्यासमूलवेत्याह अपि चेच्छापि परिणामविशेष इति अन्तःकरणाध्यासमूलैवेच्छेति प्रत्यक्षमाह तथा चानुभव इति । नचात्मा- १ नात्मनाः संयोगसमवायौ व्यवहारनिमित्तम् सुषुग्नपि भावात् । भोक्तृभाग्यान्वय- * पत्रपदं संकदेव १, ३ पुः।

·Y ब्रह्मज्ञानस्य बाध्यत्वाऽबाध्यत्वविषयको विवेकः । स्वकम्मारभ्यत्वस्वेन्द्रियाधिष्ठेयत्वादीनां भोगाद्यध्याससापेक्षत्वाद्भत्यादिशरोरे च भावात् । अव्यवधानेन भोग्यत्वं मूलसंबन्ध इति चेत् । यदि भोगयोग्यता संबन्धः । सुषुप्तप्यस्ति । यद्यव्यवधानेन भुज्यमानसंबन्धः । तन्नात्मनः सर्वशरीरदेशकालाव्यवधाने सत्यचेव भोगान्वयस्य मूलसंबन्धान्वेषणा । तस्मा- द्यत्किंचिदेतत्संबन्धान्तरम् । अतः परिशेषादीपत्त्यनुमानाभ्यामध्यास एव व्यवहारमूलं सिद्ध इत्युपसंहरति अतः स्वयमसङ्गस्यापीति । ननु सर्वशरीरसंनिधानाविशेषे सति आत्मनः कथमस्मिन्नेव शरीरे- ऽध्यासनियम इति । अनादिस्तावदविद्याध्यासस्तत्परिणामत्वाल्लिङ्गशरीरे तत्का>भूतसूक्षमशरीरारब्धत्वात्तत्संश्लेषावा स्थलशरीरेध्यासनियमो न विस- ध्यते । ननु प्रमातेव व्यवहाराप्रयो नाध्यास इति न प्रमातृत्वमेवाध्या- सपरिनिष्पन्नमित्याह तेन यद्यपीति । यत्त्वध्यासपरिनिष्पन्नाहंकारात्मसंपि- गिडतोपादानत्वे कारणदोषादप्रामाण्यं प्रमाणानामिति । तत्र यदि प्रति- पन्नापाधो केनापि प्रमाणेनाबाध्यत्वलक्षणतत्त्वावेदनप्रामाण्यं हानिरुच्यते तदङ्गीकृतमेव । अथा * गमेन परमार्थसत्यत्वांशे बाध्यमानेपि व्यवहारस- मर्थवस्त्वङ्गता प्रामाण्यहानिरुच्यते न तच बाधाभावादित्याह तथा निरपे- क्षणामिति । विधिमुखोपदर्शितमिति । व्यवहाराङ्गतायां प्रत्यक्षेणाध्यासमूल- तायां प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तिभिः प्रदर्शितमुभयमित्यर्थः । अर्थक्रियासमर्थ- त्वाच्च शब्दादिप्रत्यक्षाणामविद्यानिवृत्तिब्रह्मावगतिलक्षणार्थक्रियाहेतुत्वं मिथ्या- स्वेपि शब्दादीनां न विरुध्यते । नन्वर्थक्रियासंवादात्प्रामाण्यप्रसङ्गः । न । ज्ञानादेवार्थतथात्ववादी- वगमादेवार्थक्रियासामर्थ्यनिश्चयात् अन्यथा तवापि तथास्वज्ञानात्प्रामाण्य. प्रसङ्गः । ननु ब्रह्मज्ञानस्याप्यध्यासोपादानत्वान्मिथ्यात्वमापन्नम् । यदि ताव- स्वरूपमिथ्यात्वमुच्यते अङ्गीकृतमेव तत् । अर्थविषयमिथ्यात्वन्न ब्रह्मणि भावात् । प्रपञ्चस्यापि बाधादेव मिथ्यात्वं नाध्यासोपादानज्ञानगम्यत्वात् । ननु दुष्टकारणजन्यस्य विषयतापि मिथ्यात्वं दृष्टमिति नेत्याह दोषस्त्वा. " गन्तुक इति । प्रमाणकारणेषु सत्सु पश्चाद्भवन् दोषो दोष इत्युच्यते * अथानुगमेनेति ३ पुः।

·80 ३२ दोषविवेकः । लोकव्यवहारस्याऽविचारपूर्वकत्वम् । स आगन्तुक इत्युक्तः । प्रमाणकारणत्वेनैव यो दोषो व्यवतिष्ठते स न दोषः कारणत्वादविद्याध्यासस्तु चैतन्यस्याद्वितीयावभासं प्रत्येव दोषो न द्वैतावभासं प्रति तस्य कारणत्वाद्यथा काचादि: * चक्षुरादिदोषस्तथा- विधपापादृष्टादयमनुमापर्यस्तच प्रमाणत्वान्न दोषस्तददित्यर्थः । चैतन्यदा- षत्वादेव तत्प्रकाश्याव्यवहार्य्यब्रह्मविपरीतं व्यवहारयोग्यं वस्तु प्रदर्श- यति । दोषत्वं चाविद्यायाश्चैतन्यस्य तथावभासविरोधितयान्यथाप्रति- भासनिमित्तत्वात् । कथमागन्तुके दोषबुद्धिन नेसर्गिक इत्येतावन्माचे ८ दृष्टान्तमाह नच सर्वसाधारण इति । ननु भाध्यकारेण दोषमात्रमेव विषय- तोपि ज्ञानमिथ्यात्वे हेतुरुक्त इति नेत्याह अनैसर्गिकं च दोषमिति । नन्वविवेकिव्यवहारोध्यासमलो भविष्यति न विवेकिव्यवहार इति नेत्याह इतश्चैतदेवं पश्खादिभिश्चेति । पश्वादिदृष्टान्तेऽध्यासमूलतां व्यव- हारस्य दर्शयति तथा च पश्वादय इति । अध्यासानुमाने हेतुभूतव्यवहारस्य विवेकिष्विपि पक्षधर्मतामाह तदैकरूपयोगक्षेमा इति। तच हेतुदर्शनात हेतुम- न्तमध्यासमनुमिमीते अतस्तदेकरूपकार्यदर्शनादिति । पश्वादिदृष्टान्तप्राध्या- ससद्भावे प्रमाणं चोदयति ननु पश्वादीनामिति । पदार्थद्वयदर्शने सति प्रत्यक्षा- नुमानागमै दाप्रतिपत्तावध्यासः परिशिष्यत इत्याह प्रौढमतिभ्य इति । स्वा- भाविकप्रत्यक्षेण विवेकदर्शने दोषमाह एवमेवेति । नन्वनुमानागमविचारहीना- नामप्यदृष्टाथै व्यवहारदर्शनात्प्रत्यक्षेणैव विवेको गृह्यते इति चोदयति ननु गोपालाङ्गनादय इति । न प्रत्यक्षेण विवेकग्रहः किन्त्वाप्रवचनादित्याह न तदभिज्ञव्यवहार इति । प्रत्यक्षश्चेद्विविवेको विशेषतः प्रत्यगात्मानं प्रतिपद्ये- १ रन्नित्याह तथा च ते पृष्टा इति । अतो निगमनवाक्यमुपपन्नमित्याह तस्मा- द्युक्तमुक्तमिति । तस्य व्यवहारस्य काल एव कालो यस्याध्यासस्य सोध्यास- स्तत्कालः स च पश्वादिभिर्विवक्रिनामपि समान इति । एवं तावत्प्रत्यक्षादीनीत्युक्तानुवादः । न तेनानध्यस्तात्मभावेनेति भाष्य पूर्व न व्याख्यातं तदनुवादग्रन्थे व्याचष्टे तयमाशङ्का । भवत्वध्यासस्य व्यव- हारनिमित्तता तथापि रजतादिवन्निमित्तकारणमेवाध्यासो व्यवहारस्य आत्मैव ३३ ३ चक्षुरादिदोषोऽघि संस्थाविधापापेति २ पुः । । पश्वादिदृष्टान्ताध्यास इति १ पुः ।

·५ निर्विशेषवस्तुज्ञानस्य कर्मविधिष्वनावश्यकता। आत्मनिमीमांसकाभ्यनुज्ञा । ३१ केबलस्सूपादानमिति तचाह न तेनानध्यस्तात्मभावेनासङ्गस्येति । अयमर्थः । ३३ रजताद्यध्यासानां व्यवहाराश्रयकोटिनिक्षिणत्वाभावात्तदन्तरेण चात्मनि प्रमा- तृत्वादिव्यवहारदर्शनानिमित्तकारणतेव युक्ता । इह तु पुनराश्नयकोटिनिक्षि- प्रत्वात्केवलात्मनि सुषुग्ने व्यवहारादर्शनादुपादानकारणस्याभ्यर्हितत्वादन्वय- व्यतिरेकवतो ऽध्यासस्योपादानकारणत्वमेव व्यवहारं प्रति कल्पयितुं युक्त- मिति । शास्त्रं पुनरित्युत्तरभाष्यस्याशङ्का तस्यापीति । तात्पर्य भिधानम् शास्त्री- येत्विति । अदृष्टार्थप्रवृत्ती व्यतिरेकज्ञानमभ्यनुजानाति अभ्यनुज्ञामाक्षिपति ननु फलनयमिकेति । फलचोदना तावत् पश्वादीनामस्मिन्नेव जन्मनि लब्धं शक्यत्वात्तज्जन्यसुखस्य च स्वर्गस्य पश्वादिचोदनाफलत्वाभावात ज्योतिष्ठा- मादिफलत्वोपपत्तेर्निरतिशयप्रीतरप्यचैव सम्भवान्न देहान्तरसम्बन्धिनमात्मा- नमापादयति । नैयमिकनैमित्तिकचोदना तु सुतराम फलशून्यत्वात् फलवत्त्वे वा दृष्टेनेवोपभातुं शक्यत्वात् । प्रायश्चित्तस्य तु दोषनिबर्हणफलत्वात् । दोष- फलस्यास्मिजन्मनि भातुं शक्यत्वात् । जन्मान्तरस्य * चैतादृशत्वात् फला- दर्शने च कारीगदिवदङ्गवैकल्य प्रतिबद्धतया सहकार्यभावकल्पनापपत्तर्म- न्त्रौषधादिसिद्धेनानेनापि शरीरेण स्वादिभोगसम्भवान्न देहव्यतिरेकज्ञानोप- योग इति। तत्र देवताधिकरणन्यायेन मन्त्रादिप्रामाण्याद्विशिष्ठदेशकालशरा- रादिभार्य स्वर्गादिफलमङ्गीकृत्येदमुक्तमिति परिहरति सत्यमेवं तथापीति । ननु मन्त्रादिसमन्वयप्रामाण्यमनपेक्ष्यैव चोदनाभिरेव व्यतिरिक्तात्मा- पेक्ष्यते कर्ममात्रनिर्णयप्रवृत्तेन भाष्यकारणात्मनो निरूपितत्त्वादिति तचाह तथाच विधिवृत्तेति । विधिभिरेवापेक्षितश्चेत्सूत्रेणापि भवितव्यमित्यर्थः । नन्वनपेक्षितस्याऽसूचितस्य च भाष्यकारेण प्रतिपादनमयुक्तमित्याक्षिपति तत्क- स्य हेतोरिति । तत्प्रमाणं बादरायणम्या नपेक्षत्वादितिसूचावयवेन मन्त्रादि- प्रामाण्यद्वारेण परम्परया सूचित एवात्मेति परिहरति धर्मजिज्ञासेति कार्या- र्थविचारं प्रतिज्ञायेति । एवं सूचार्थपरम्परया भूतेप्यर्थे प्रामाण्यमानित्य भाष्य- कारेणात्मविचारः कृतः न चोदनासामर्थ्यमाश्रित्येति कथमवगम्यत इति तचाह तथा चोदना हि भूतमिति । तर्हि चोदनापेक्षितत्वात्समन्वयोप्यचैव + प्रतिबन्धतयेति १ पु, प्रतिबद्धतपःसहेति ३ पुः । + अनपेक्षित्वादिति १ पुः । १८ * चस्थाने वाकारः २ पु ।

·६२ . १ पूर्वमीमांसातो ब्रह्ममीमांसाशास्त्रस्य विशेषकर्तव्यता । ३३ २० वर्णनीय इति नेत्याह स च स्वरूपावगम इति । ननु धर्मे प्रयतमानेनाप्य- पेक्षितत्वात्कर्तव्य एवात्मविचार इति नेत्याह उपयोगाभावादिति । नहि धर्ममाचं व्यतिरिक्तात्मानमपेक्षते किन्तु फलमपेक्षते फले च न प्रयतते जेमिनिरित्यर्थः । ननु फलमप्यपेक्षते चेत्तचापि प्रयत्नो युक्त इति न अन्यथा- सिद्धत्वादित्याह भगवांस्तु पुनरिति । ननु ब्रह्मैव तत्र विचारितं न चोद- नाफलमिति तचाह तच च देहान्तरोपभोग्य इति । तच्च सर्वमिति स्पष्टार्थः । ननु समन्वयसामर्थ्यादेव व्यतिरिक्तात्मसिद्धेरात्मविचारः पिष्टपे- षणमिति नेत्याह तसिद्धिश्चेति । ननु प्रमाणान्तरयोग्यस्य तदभावविरो- ३४ धयो: शब्दस्याप्रामाण्यानात्मसिद्धिरिति तचाह अतस्तत्सिद्धौ पराक्रान्तवां- स्तेनेति । विरोधपरिहारफलेन विचारणेत्यर्थः । सत्यम् विनापि तेन सिध्येदित्यादिनक्तिमर्थ संक्षेपतो दर्शयत्यस्ति तु तदिति । भूतेथै प्रामाण्यम् स्वादावित्यर्थः । न तेन विनेति । व्यतिरिक्तात्मना विनेत्यर्थः । ननु सूचकारभाष्यकाराम्यां देवताधिकरणे मुखत एव देवतादिषु मन्त्रादिप्रामाण्यं नास्तीत्युक्तं तत्कथं सूचावयवसामाात्प्रामाण्यमनुमतमिति मन्यते । नेष दोषः । तत्र देवताया विग्रहवत्त्वे सन्निपत्योपकारकत्वप्रसङ्गाद्योम्यानुपलब्धि- विरोधात् कर्मणि विरोधप्रसङ्गाभिप्रायेणोक्तत्वात न प्रामाण्याभिप्रायेण अर्थवा- दलिङ्गानामपि तत्र तत्र द्वादशलक्षण्यां प्रमाणत्वनोदाहियमाणत्वादिति । तथापि न वेदान्तवेद्यमित्यादिभाष्यव्याख्यानं * स्पष्टार्थम् । तत्राशनायाद्यती- तमित्यादिना कर्षन्वयाधिकारान्वयभाकन्वयाः क्रमेण निरस्यन्ते । प्राक् चे- त्यादिभाष्यव्याख्यानं तत्त्वमसीतिवाक्यार्थावगमादित्यादि । कथं पुनर्व्यतिरेकचानेनाध्यासस्य सहवृत्तिः । परोवापरोक्षविभागाच्च- न्द्रद्वित्वज्ञानवदऽविरोध इति केचित् । सूक्ष्मशरीरस्यात्माऽविद्याकार्यत्वा- कार्यकारणयोभंदाभेदभावात स्थूलशरीरस्यान्यय:पिण्डवत्समशरीरेण संश्ले- षाढ़ेदज्ञानेप्यध्यास इत्यपरे । सर्वथापि यावदपरोक्षज्ञानमध्यासो न निवर्तत इति भावः । तस्मादित्यध्यासप्रमाणेोपसंहारः । नच केवलं प्रत्यक्षानुमाना- थोपत्तिभिरेवाध्याससिद्धिः किन्त्वागमोपि विधेबाद्धारमधिकारिणं ब्राह्मणादि- १३ * स्पष्टार्थः-इति १ प.। + कार्यान्वयेत्यस्य म्याने कर्चन्छ येति प. कल्पितम ।

·१४ अध्यासो धर्माणामिव धर्मिणामपि । कामादयोऽन्तःकरणस्य धर्मा नात्मनः ।६३ शब्दरनुवदंश्चेतनाचेतनयारक्यावभासं दर्शयतीत्याह तदेव दर्शयति तथा- ३४ होति । यो ज्ोगामयावी उज्ज्वलामयवानित्यर्थः । वृत्तसङ्कीर्तनपूर्वकमध्यासो नामेति लक्षणभाष्यमवतारयति एवमध्याससद्भावम्प्रसाध्येत्यादिना । किमिति पुनरचोक्तलक्षणानुवाद इति* तदाह कस्य युष्मदर्थस्येति । भाष्यं योजयति कस्मिन्नऽयुष्मदर्थ इत्यादिना । आत्मानात्मनोरितरेतराध्यासं पुरस्कृत्येत्या- दिना प्रत्यक्षतो दर्शितस्याध्यासस्य विभज्यप्रदर्शनायोत्तरं भाष्यमित्याह तदाह तद्यथा पुचभायर्यादिष्वित्यादि । तथाऽन्तःकरणधमानित्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । अचात्तरोतराध्यासविशिष्ट पर्वपूर्वाध्यास इति कथयितुमात्मन्यध्य- स्यतीत्यात्मशब्दार्थमाह अस्मदर्थश्चाहंप्रत्ययिसम्भिन्न इति । ननु शरीरमप्य ३५ १० ध्यस्यते न धा एवेत्यत आह थर्मिणापीति । ग्रहणमित्यध्याहारः । धर्म- शब्दस्तहि किमिति गृहीत इत्यत आह धर्मशब्दस्त्विति । शास्त्रीयव्यवहार- मूलत्वेन प्राधान्याच्च धर्माध्यासस्य प्राधान्येन ग्रहणमित्याह तन्निमित्तश्चेति । नन्वन्तःकरणधमाः कामादयो दण्ड्यादिवत्सम्बन्धितया ऽवगमाना- ध्यासमहन्तीति नेत्याह तथान्तःकरणधा कामादीनिति । तथाहि । सत्यन्तःकरणे भावादसति च सुषुप्ने तेषामभावादन्तःकरणधाः कामादयः सम्बन्धितया ऽध्यस्यन्ते न तादात्म्यनेति भावः । नन्वात्मसमवायिनामेव कामादीनामन्तःकरणस्य वा ऽन्वयव्यतिरेको करणविषयतया ऽन्यथासिद्धौ । न। कार्यस्य कारणपरतन्त्रतानियमात्करणनियमाभावात् करणकल्पनादुपा- दानकल्पनस्या भ्यहिंतत्त्वाच्चक्षुरादिकरणान्तरभावाच्च । नन्वहं कामीत्यादि- प्रत्यक्षप्रत्ययादात्माप्युपादानान्तरमस्तीति चेत् । न । दण्डादिवत्सम्बन्धि- प्रत्ययादुपादानत्वे तादात्म्यादहं काम इति स्यात् । तस्मान्यायसहकृतान्व- यव्यतिरेकावन्तःकरणस्यैव कामाद्युपादानत्वं कल्पयत इति भावः । अन्तः- करणमित्यहंप्रत्ययिन इत्यादिः स्पष्टार्थः । अशेषस्वप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्मनीतिपदवयं व्याचष्टे स्वशब्देनाह- कारयन्यिरित्यादिना। साक्षिशब्दार्थमाह । असङ्गतया ऽविकारित्वेनेत्यादिना। ,, कथं पुनः सर्वान्तरस्यात्मनः प्रत्यगज्जनमिति देहादिषु || विप्रसृतचैतन्यस्य तत्राहेति ३ पुः। + कामादीनितीति-इति ३ पुः । अभिहितत्वादिति १ पु., २ पुः च तत्स्थानेऽभ्यर्हितत्वादिति शोधितम् । अशेषत्व प्रचारैति ३ पु.। । विप्रसूतचैतन्यस्येति ३ पुः । २१ ·६४ अन्तःकरणविषयकविचारः । ३५ २२ चित्तसमाधानविषये ऽन्तरनुप्रवेशभ्रमापेक्षयेत्याह स एव देहादिष्विदन्तयेति। ननु न साक्षिवेद्यमन्तःकरणं किन्त्वात्मेन्द्रियविषयेषु समवहितेषु ज्ञानोत्पा- दक्रमसामर्थ्यगम्यमिति। न । अथासिद्धत्वात् आत्मन एव क्रमज्ञानजननसाम- र्थ्यकल्पनया * न्यथासिद्धः क्रमज्ञानोत्यादः द्रव्यान्तरक्रमसामर्थ्यकल्पनागी- रवाच्च वरं प्रसिद्धस्यैवात्मनः क्रमसामर्थ्यकल्पनालाघवम् । ननु नार्थपत्त्या मनः कल्पयामि येनान्यथासिद्धिः स्यात किन्त्वनुमानेन । तथाहि । आत्मनः सर्वविषयसन्निधाने क्रमकार्पोत्पादः कर्तुः क्रमकारिसाधारणकारणापेक्षः सन्नि- हितबहुविषयस्य कर्तुः कर्मकार्योत्पादत्वात्सन्निहितबहुच्छेद्यस्य देवदत्तस्य कुठारसापेक्ष क्रिमच्छेदनवदिति । नैतत्सारम् । मनसः प्रतीन्द्रियसंयोगव्या- पारे क्रमवर्तिनि साधारण - कारणान्तरशून्ये ऽनैकान्तिकत्वात्फलस्य च वृक्षात्यततः क्रमवर्तिन्याऽऽकाशसंयोगे कुठारादिव्यापार नैकान्तिकत्वादिन्द्रि- याणां प्रतिविषयसंयोगव्यापारे || चानैकान्तिकत्वाच्च । अथ मतम् । विज्ञाना- दिविशेषगुणजन्म स्वाश्रये द्रव्यान्तरसंयोगलक्षणाऽसमवायिकारणापेक्षम् । नित्यद्रव्यविशेषगुयाणा जन्यत्वात् अग्निसंयोगजन्यपरमाणुगतपाकजलाहित्य- वदित्यनुमानम् । यत्तद् द्रव्यान्तरं तन्मन इति। नैतत् । शरीरेन्द्रियसंयोगस्य सिद्धत्वाद् द्रव्यान्तरसंयोगेनुमानायोगात्स्वप्नस्मृत्यादिजानेष्वपि शरीरादिसंयो- गानपायाट् द्रव्यान्तरसंयोगकल्पनानुपपत्तेः । तस्मानानुमानार्थापत्ती मनसि प्रमाणम् । आगमाच्च प्रागेव मनः सिद्धम् । नचन्द्रियकत्वमणुपरिमाणे परमाणु- पदयोग्यत्वादनन्तपरिमाणे मनसि युगपत्संयोगाद्युगपज्ज्ञान* जन्मप्रसङ्गात मध्यमपरिमाणे च मनसि स्वप्नावस्थायामिन्द्रियाभावेपि मनोदर्शनान्मम मना ऽन्यत्र गतमित्यनुभवाच्च साक्षिवेद्यमेव मन इति । तं च प्रत्यगात्मानमित्यात्मनोन्तःकरणादिष्वध्यासो दर्शितः तदयु- तम् इतरेतराध्यासे द्वयोरध्यस्यमानत्वान्मिथ्यात्वापातात द्वयोरप्यधिष्ठानत्वे २४ द्वयोर्विशेषावभासो न स्यादिति तवाह यदि युष्मदर्थस्यैवेति । अयमर्थः । एक- तराध्यासे अन्यतरस्य सामान्यावभासो ऽन्यतरस्यैव विशेषावभासश्च स्यात् । * अन्यथासिद्धक्रमज्ञानेति ३ पुः। चस्थाने वाकारः १ पुः । पा गुणजन्मत्वादिति १ पुः । + क्रमभेदनदिति १ पुः । + करणेति ३ पु.। || अनैकान्तिकत्वाच्चेति ३ पु. नास्ति । * जन्मेति नास्ति ३ पु.।

·अध्यासगतविशेषविषयकविचारः । अच चिज्जडरूपेण द्वयोर्विशेषावभासो द्वयोरितरेतराध्यासं गमयति। अध्यासे विशेषावभासस्याध्यस्यमानताप्रयुक्तत्वात् । नच द्वयोरपि मिथ्यात्वापातः । चेतनस्याचेतने स्वरूपाध्यासाभावात संसृष्टतयैवाध्यासात् । नच विशेषावभा- सादधिष्ठानत्वविरोधो ऽधिष्ठानधर्मतया विशेषस्याप्रतीतेः अधिष्ठानान्तरध- र्मतया प्रतीतेरिति । ग्रन्थस्तु स्पष्टार्थः । ननु द्वयोः सामान्यविशेषात्मनावभा- समानयोनाध्यासः सम्भवति । सामानाधिकरण्यमस्ति चेत् गौणमिति नेत्याह नाच विवदितव्यमिति । ननु विशेषावभासे ऽध्यासविरोध उक्तो नेत्याह नहि ३६ दृष्टे ऽनुपपन्नमिति । तद्विपर्ययेणान्तःकरणादिवित्यादिशब्दो विरुद्ध इत्याह नन्वन्तःकरण एव प्रत्यगात्मन इति । अन्तःकरणविशिष्टस्यैव बहिरध्यास इति कुत इति तचाह अत एव तद्विपर्ययेणेति । ननु तस्मिन भाष्ये विशि- ष्टस्यैवाध्यासः कथमुक्त इति धर्मग्रहणसामर्थ्यादित्याह अन्यथा चैतन्यमात्रै- करसस्येति । यद्यपि चैतन्यस्य विषये ऽध्यासेन्तःकरणमुपाधिस्तथापि चैत- न्यमेव विषयावच्छिन्नं प्रकाश: तेनान्तःकरणमिति प्रतिभासाभिप्रायेणोक्तमि. त्याह सत्यमाह भवानिति । तस्यैव विषयस्यात्मानं प्रति कार्यकरत्वमापा- येत्यर्थः । ननु बहिरप्यहङ्कारस्य चैतन्यवत्सम्बन्धो ऽवभासते ऽहं मनुष्य इत्यादावित्यत आह अत एव बुद्धयादिष्विति । चिन्माचावगमादेव सर्वपदा- थैष्वात्मत्वविभ्रम इत्यर्थः । अन्यथाहकारस्य चैतन्याव्यतिरेकात्स एवात्मेति प्रतिपत्तिः स्यादिति । ननूपन्यासकाले नैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इत्या- रभ्य कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तन इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । अत्र सांख्यव्य- तिरिक्ताः सर्वे वादिनः स्वत एव कर्तृत्वभोक्तृत्वशक्तिमतः प्रवृत्तिमात्रनिमि- तमध्यास इति वदन्ति तान्निराकरोति तेन कर्तुभातुश्चेति । सर्वलोकप्रत्यक्ष इत्यादिः स्पष्टार्थः । अस्यानर्थहेतोरिति भाष्यस्य वृत्तसङ्कीर्तनपूर्वकं तात्य- र्यमाह एवं तावत्सूत्रेणार्थादुपातयोरिति । ३० नन्वनर्थस्य प्रहाणायेति वक्तव्यं न हेतोः प्रहाणायेत्यत आह हेतोः प्रहाण्या हीति । प्रयोजनभाष्यमाक्षिपति नन्वनर्थहेतुरथ्यासो ऽनादिरिति । ननु शास्त्रप्रामाण्यान्निवर्ततामिति न प्रत्यक्षविविरोधादित्याह तथाहि मनुष्य- " त्वादीति । नहि सादित्वमनादित्वं वा विनाशाविनाशयानिमित्तं किन्तु बिरो- ५ ·६६ ३७ ब्रह्मज्ञानात्सविलासाऽनाद्यज्ञाननिवृत्तिब्रह्मानन्दावाग्निश्च । १० धिसन्निपातासन्निपाताविति परिहरति नायं दोष इति । लोके ताव * दनादिः प्रागभावो निवर्तते । सुगतानां तत्त्वपरिभावनाप्रकर्षणानादिवासनासन्तानानां निवृत्तिरिटा नैयायिकादीनामप्यनादिमिथ्याज्ञानप्रवाहः परमाणुश्यामता च निवर्तते । सांख्यानामप्यविवेको निवर्त्तते विवेकेन । मीमांसकादीनामिदानी- तनधर्मतत्त्वज्ञानप्रागभावोऽनादिनिवर्तते । अनादिभावरूपमात्मवन्न निवर्तत इति चेत् न अनिर्वचनीयत्वादज्ञानस्य अनादिन्न निवर्तत इति सामान्यव्याप्तिः ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तिरिति विशेषव्याग्निरतः सैव बलवती । ननु स्वोपादानग- तोत्तरावस्था विनाशस्तब कथमनान्निरुपादानस्य विनाशः । न स्वाश्रयगतो- सरावस्थेत्येतावत्वादन्यथागुश्यामत्वादीनामनिवृत्तिप्रसङ्गात् । अभाववैलक्ष- ण्यादात्मवदज्ञानस्याऽनिवृत्तिरिति चेन्न सलक्षण्यात्यागभाववन्निवृत्तिः किं न स्यात् । कस्तर्हि निर्णयः । ज्ञानाज्ञानकृतो विशेषान्वय इत्युक्तम् । यत्तु व्यति- रेकज्ञाने ऽप्यध्यासो न निवर्तत इति तबाह तत्त्वमसिवाक्यादिति । ननु व्यतिरेकब्रह्मात्मज्ञानयोरध्यासनिवृत्तौ को विशेष इति तचाह तद्धि ब्रह्मणा- ऽवच्छिद्येति । नच व्यतिरेकानवबोधनिमित्तः संसारः किन्तु ब्रह्मानबोधनि- मित्त इति श्रुतितदापत्तिभ्यां दर्शितम् अतस्तत्त्वज्ञानान्निवर्तत इति भावः । ननु ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकं कथमध्यासस्य निवृत्तिरिति तचाह ततः कार- शनिवृत्ताविति। नन्वहंप्रत्ययो ऽप्यर्थतस्तथाभूतब्रह्मविषय एव स किमित्य- ज्ञानं न निवर्तयतीति ब्रह्मात्मतानवभासकत्वादित्याह अहंप्रत्ययः पुन- रिति । ननु विचाराद्विवेकज्ञानान्तरमुत्पन्नं निवर्तयेदिति न प्रमाणज्ञानत्वादि- त्याह नापि ज्ञानान्तरमिति । ननु नानर्थनिवृत्तिः शास्त्रस्य प्रयोजनं किंतु निर- तिशयब्रह्मानन्दावापिरिति पुनः प्रयोजनभाष्यमाक्षिपति ननु निरतिशयानन्दं ब्रह्म श्रूयत इति । यथा शास्त्रजन्यब्रह्मविद्याफलमानन्दावाप्तिस्तथा ऽनर्थनि- वृत्तिरपि श्रुता तच कथं प्रयोजनापेक्ष इत्याह ननु चानर्थस्यापीति। तहि कृत्स्नस्य २१ फलस्य संकीर्तनं कर्त्तव्यं न फलांशस्येति चादयति उभयं तहीति । न प्रयो- जनत्वेन वक्तव्यानन्दावाग्निर्विषयत्वनिर्देशसामादेव पुरुषाकाड्या प्रयोजन- त्वसिद्धेः श्रुत्याभ्यां प्रयोजनसम्पर्णतासिद्धिर्विषयनिर्देशलाभश्चेति युक्तो ऽयं - " * अनादिप्रामभाव इति समासः पुः। + निरतिशयमानन्द ब्रह्मेति ३ पु.।

·जगज्जन्मादिहेतुत्वेन प्राप्स्य ब्रह्मणि सप्रपञ्चत्वस्य निषेधवाक्येबर्बाधः । १० व्यपदेश इत्याह न वक्तव्यमित्यादिना । ननु ब्रह्मात्मैव विषयो भवत्वान. ३७ २२ न्दावाग्निस्तु पृथक प्रयोजनत्वेन निर्दिश्यतामिति नेत्याह* नच सा विषया- दहिरिति । ब्रह्मात्मतेवानन्दप्रापिरित्यर्थः । नन्वनर्थनिवृत्तेरपि फलवचनवि- षयत्वात्सापि शास्त्रविषय इति नेत्याह समूलानर्थहानिरिति । ब्रह्मात्मेक- त्वमेव शास्त्रविषयः फलं त्वर्थसिद्धमिति भावः । सहि ब्रह्मात्मैकत्वशा- स्त्रविषय एवानर्थनिवृत्तिन्न फलवचनविषय इत्याह अनर्थहेतुप्रहाणमपि तीति । ननु तत्त्वमसिवाक्ये ऽप्यनर्थनिवृत्तिर्विषयतया नावगम्यत इति तबाह यतः सर्वेषु वेदान्तेष्विति । घाश्यार्थस्य भावरूपत्वेपि ब्रह्मपदार्थस्या- नाभावविशिष्टतयैव प्रतिपादनात्सोपि विषय इत्यर्थः । ननु न पदार्थप्रतिपादकं वाक्यमस्ति किन्त्वैक्यप्रतिपादकमेवेत्याशङ्कयाह तद्यथा सदेव सोम्येदमित्यादि समयदेकं वाक्यमिति । अयमर्थः । अलोकि- कत्वाद् ब्रह्मपदार्थ प्रतिपाद्य तादात्म्यवाक्येनेकवाक्यमिति । ब्रह्मणि + निष्ण- पञ्चे शास्त्रविषये जीवगतानर्थनिवृत्तिः कथं शास्त्रविषय इत्याशङ्कयाह तथा सति तादृशेन तत्पदार्थेनेति । एवमपि स्वाभाविकनिष्प्रपञ्चता शास्त्रविषयो ऽविद्या- सत्कार्यनिरासस्तु निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मतावगतिसामर्थ्यलभ्यो न शास्त्रविषयो ऽवि- द्यातत्कार्यप्रतिभासाभावस्य तत्प्रतिभासविरोधादेव शास्त्रेण प्रतिपादयितुमश- क्यत्वादिति परिहरति यद्येवं ब्रह्मात्मावगतिनान्तरीयकमिति । ननु यथा ३८ प्रातिभासिकाऽविद्यातत्का>विरोधान्न तदभावविशिष्टो वाक्यार्थः प्रतिपत्तं शक्यते तथा ब्रह्मणि प्रपञ्चावभासविरोधान्निष्प्रपञ्चं ब्रह्मात्मत्वेन नावेदयतुं शक्यमस्थलादिवाक्यरिति । उच्यते। न तावत्प्रत्यक्षादिसिद्धा ब्रह्मणि प्रपञ्चः । तस्य तदगोचरत्वात् । नच प्रपञ्चसिद्धिमाचेण ब्रह्मसम्बन्धावगमः कारणमा- । नन्विदं सर्व यदयमात्मेत्यादिसप्रपञ्चवाक्येब्रह्मणि प्रतिभासते प्रपञ्चः । सत्यम् । तेषां ब्रह्मणः सर्वोपादानकारणत्वसामर्थ्यसि- दुसार्वात्म्यानुवादेन निषेध्यसमर्पकतया निषेधकवाक्यरेकवाक्यतयाऽन्वया- निष्प्रपञ्चविरोधित्वाभावात् । नच सर्वोपादानतया सर्वात्मभावे सिद्धे सप्रपञ्च- वाक्यः सर्वात्मता प्रतिपादयितुं शक्यते । नच निषेधवाक्यनिषेध्याकाङ्गि- चकल्पकत्वात्तस्य • न विषयादिति ३ पु.। + निःप्रपञ्चेति प्रायोत्र १ पुः । + प्रतिभासिकेति १ पुः ।

·६८ सप्रपञ्चनिषेधश्रुत्यानिषेधश्रुतेः प्राबल्यम् । जीवस्य सप्रपञ्चत्वाभासेऽपि निष्प्रपञ्चत्वम् । तसमर्पणेनेकवाक्यतासंभवे वाक्यभेदं कृत्वा स्वातन्त्र्येण प्रयोजनवन्निष्प्रपञ्च- विरुद्धं सप्रपञ्चं प्रयोजनशून्यं च प्रमातुं शक्यम् । दृष्टश्च सुषुप्ने चेतनस्य नि- ष्प्रपञ्चता पुरुषार्थ इति । श्रुतिश्चाशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् निचाय्य तं मृत्यु- मुखात्प्रमुच्यत इति । दृष्टा च चेतनस्य सप्रपञ्चता निर्थकरीति । नच तत्र प्रयते फलम् । अतो निषेधैरेकवाक्यता युक्ता। नच निषेध्यप्रपञ्चानुवादप्रतिभासो निष्प्रपञ्चमिति * बाधते तादादनुवादस्य । नन्वप्राप्नं प्रपञ्चं ब्रह्मणि सप्रपञ्च- वाक्यः प्रापय्य पुनस्तनिषेधानर्थक एव प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वर- मिति न्यायात् । उच्यते । अद्वितीयब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थं सर्वजगदुपादानत्वप्रतिपा- दनसामदेिव प्राप्तस्य ब्रह्मणि प्रपञ्चस्याद्वितीयपुरुषार्थसिद्धार्थमनद्य निषेधो युज्यते । ननु तर्हि सर्वोपादानत्वसामादेव सप्रपञ्चताप्रमितिः प्राप्ता । न । श्रुतमामयप्राप्तस्य सप्रपञ्चत्वस्य साक्षान्निषेधश्रुतिविरोधे दौर्बल्यात् । न साह सर्वोपादानतया सप्रपञ्चताप्राप्तिः । न । यावदाधं श्रुतोपादानत्वसामादेव शुक्तिकारजतादिषत्सप्रपञ्चताप्रतिभासात् । प्रतिपन्नमेष तु बलवत्प्रमाणेन बाध्यते नाप्रतिपन्नम् नापि प्रमितम् । नचोपासनाप्रकरणपठितसप्रपञ्चवाक्ये ब्रह्म तथा प्रमीयते । अन्यपराणां तत्परवाक्यविरोधादारोपितरूपेणाप्युपासना- संभवात् । सृष्टिवाक्यरद्वितीयब्रह्मप्रतिपत्तये निषेध्यप्रापिपरैः प्राप्रत्वाच्च । तस्मानिष्प्रपञ्चब्रह्मात्मप्रमिता शाब्दी वा लोकिको वा प्रमितिन विरुध्यते । ननु जीवोपि वाक्यार्थप्रमितिविषयः तस्मिन्प्रपञ्चे प्रत्यक्षावगते कथं निष्प्र. पञ्चवाश्यार्थप्रमितिरिति । उच्यते । न तावदनुमानादिगम्यः कर्तृत्वादिप्रपञ्चः अपरोक्षत्वात् । नापि चक्षुरादिगम्यः प्रत्यगात्मनो बाहन्द्रियाविषयत्वात् । मानसप्रत्यक्ष गम्य इति चेत् । किं तत्र प्रमाणम् । सत्येव मनसि आत्मनि बन्धोपलब्धः असति च सुषुप्रे ऽनुपलब्धेरन्वयव्यतिरको प्रमाणमिति चेत् न । अन्यथासिद्धत्वात् । आत्मनि कर्तृत्वादिप्रपञ्चसत्ताकारणतयाप्यन्वयव्यति- रकोपपत्तेः । सुषुप्ने कर्तृत्वाद्यनवभासः किं मनसो ऽभावात्किं वा स्वयमभावा- दिति संदिग्धव्यतिरेकत्वात् । प्रतीतिः करणमप्यपेक्षत इति चेत् न । आत्मचेतन्येनेवाव्यवधानात्प्रतिभासोपपत्तेः । ननु कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषसु- • बाधेत-दति ३ पुः। + गम्य इति नास्ति १, ३ पुः ।

·६६ आत्मन एव स्वयंप्रकाशत्वं न सुखादेः । रजतादिबाधविलक्षणत्वं प्रपञ्चबाधस्य । खदुःखादयोप्यात्मनि स्वयंप्रकाशा इति बोद्धप्राभाकराः कल्पयन्ति । नेत- द्युक्तम् । तेषां द्रव्यत्वे * बहुप्रकाशगुणकल्पनया तद्विशिष्ठात्मप्रकाशकल्प- नादात्मन एवेकं प्रकाशगुणं परिकल्प्य तदन्वयादितरेषां प्रकाशकल्पनाया लघीयस्त्वात् । तेषां गुणत्वे सति गुणस्य गुणान्तराभावान्न स्वयंप्र- काशता । त एव प्रकाशगुणा इति चेत् न । प्रकाशगुणस्य स्वाश्रया. पाधावादित्यादाविवानुत्पत्तेः । बन्धस्य स्वसत्तायां प्रतीतिव्यतिरेकाभावोपि न स्वयंप्रकाशमानतां कल्पयति नित्यात्मप्रकाशसंसर्गादपि तदुपपत्तेः । नच कृमकारणाभापि बन्धापरोक्ष्ये प्रमाणकारणान्तरं कल्पयितुं युक्तम् । निष्प्रप- चागमविरोधात् इन्द्रो मायाभिरिति मिथ्याकारणान्तरकृतेश्च । तस्मादज्ञानादि- सत्यमिथ्यावस्तुसाधारणेन साक्षिमाचेण वेद्यत्वात्प्रपञ्चस्य सत्यतो निष्प्रपञ्च- ब्रह्मात्मप्रमितिः सप्रपञ्चप्रमित्या न बाध्यते । तस्मात् अविद्यातत्का-प्रपञ्च- प्रतिभासाभावस्य तद्विरोधादेव ब्रह्मात्मविशेषणत्वेन प्रमातुमशक्यत्वाद् ब्र- हात्मावगतिनान्तरीयकतया प्रातिभासिकबन्धनिवृत्तिरिति सूक्तम् । नन्वननिवृत्ति शास्त्रविषयश्चेत् कथं विषयावगतिसामर्थ्यल- भ्येति । तच किमनर्थनिरासः पर्यनुयुज्यते तन्निरासप्रतिभासो वा । यदि निरासस्तचाह युक्तञ्चेतदिति । तत्त्वावभासविरोधित्वादविद्यातत्कार्यत्वा- च्चेति भावः । ननु नेदं रजतमिति विज्ञानं तत्र रजतमिति विपर्यासं निव- तयति इह तु अहं ब्रह्मास्मीति | विज्ञानं वस्तुस्वरूपनिष्ठं न प्रपञ्चनिषेधवि- षयं तच कथं विपर्यासनिरास इति चोदयति ननु च नजादेर्निरासकृत इति । ३८ तत्र द्वे ज्ञाने विपर्यासविरोधिनी विरोधिशुक्तिकादिभाषान्तरात्मज्ञानमध्य- स्तवस्तुतत्त्वाभावज्ञानं च । तचाध्यस्ततत्त्वाभावज्ञानेनाध्यासनिरासे नजा- द्यपेक्षा न विरोधिभावान्तरजाने इति परिहरति नेदं रजतमिति यति । ब्रह्मणि तु विरोधिभावान्तरज्ञानादध्यासनिवृत्तिरित्याह इह पुर्विज्ञानमेव तादृशमिति । ननु सा हि व्यापारः स्वविषयमेव साधयति न नान्तरीय- कमर्थान्तरम् अतो विपर्यासनिरासविषयो ज्ञानव्यापारो वक्तव्यो न भावान्तर- विषय इति नेति दृष्टान्तमाह तुलोन्नमनव्यापार इवेति । अन्यविषयव्या- १२ १५ • बहुषु प्रकाशेसि २ पु.। ज्ञानमिति ३ पुः।

·१०० ब्रह्मात्मताजानस्य कर्तृत्वादिनिषेधत्वमर्थसिद्धम् । ३८ १६ पारादन्यविषयस्य नान्तरीयकसिद्धि साध्यति तथा[न्नमनव्यापार इति । ननु व्यापार एवोभयविषय इत्युभयं विषयतयैव 'सिध्यति नान्यतरन्नान्तरी- यकमिति नेत्याह नचानमनकारकस्येति । भवतु शुक्तिब्रह्मात्मज्ञानाभ्यां रजतबन्धयोनान्तरीयको निरासः । निरासप्रतिपत्तिस्तु कथमिति । सापि नान्तरीयकत्याह तदेवं विपर्यासगृ- होते वस्तुनीति । एवमिति यथा निरासस्तथा तत्प्रतिपत्तिरपीत्यर्थः । अभि- नयेन दर्शयति नाहं कर्ता ब्रह्माऽहमिति चा* त्क्रमेण सम्बन्धः । ब्रह्माऽह- मिति वाक्यार्थबोधे ऽहं ब्रह्मैव चेन्नाहं कतति नान्तरीयकबोधः । नेदं रजत- मित्यचाप्येषैव योजना । ननु वाक्यमेव अर्थ किं न स्यादिति नेत्याह तस्माच्छुक्तिकेयमित्येव निराकामिति । अनुवाद इति वाक्यार्थज्ञाननान्त- रीयकसिद्धस्य अनुवाद इत्यर्थः । अर्थान्तरज्ञानेनार्थान्तरज्ञानस्य नान्तरीय- प्रतिभासे दृष्टान्तमाह अत एवाऽख्यातपदस्येति । वाक्यार्थभूतक्रियावाचकत्वा- दाख्यातस्य वाक्यत्वम् । क्रियाज्ञानसामादेव सर्वसाधनानां विकल्पन क्रियान्वयप्रतिपत्तो पदान्तराण्यन्यतमनियमार्थानि नित्यवदन्वयप्रतिपत्ताव- नुवादमुखेनान्यनिवृत्त्यानीत्यर्थः । संभवति च नित्यवदन्वयप्रतिपत्तिरेकस्य बहुसाधनतोपपत्तेः । तथाचाहुर्यजतिचोदनेत्यादि । उदाहरणान्तरं श्रुतार्था- पत्त्येवार्थन्तरप्रतिपत्तो । कथं द्रव्यदेवतयोयोगश्रुत्यन्यथानुपपत्तिगम्यतया यजत्यर्थतेत्याशङ्कयाह कथं क्रियामाचवाचिन इति । ननु यत्र विपर्यास. गृहीतस्य वस्तुनो विरोधिभावान्तरात्मविषयं वाक्यं विपर्यास निवर्तति तत्र विपर्यासनिरासप्रतिपादने वाक्यस्य सामाभावान्नान्तरीयकं निरास- ज्ञानमस्तु । यत्र पुनः प्रत्यक्षं बाधकं तत्र विपर्यासनिरासविशिष्ठभावान्तर- ज्ञानमेव बाधकम् न तत्र विपर्यासनिरासस्य नान्तरीयज्ञानमिहाप्यपरोक्ष- ज्ञानाद्वन्धनिवृत्तरुभयविषयमेव ज्ञानं नान्यतरस्य नान्तरीयकतेत्याशङ्कशाह प्रत्यक्षबाधस्यापीति । न तावदनुपलब्धिगम्यो रजताभावः । पुरोदेशे दृश्य- मानत्वात् अथ संप्रयोग गम्य इति नेत्याह असंप्रयुक्तविषयत्वादिति । रजत- ३६ ३ तदभावो न संप्रयोगयोग्यावित्यर्थः । तदेवमशाब्दमित्युपसंहारः स्पष्टार्थः । * इति व्युत्क्रमेणेति २ पुः, इति युत्क्रमेणेति, ३ पुः । + गम्य इत्यस्य स्थाने जन्य इति १ पुः तदर्थरूपेण जन्य इति लिखितमस्ति २ पुः ।

·५ श्रुतार्थे मननादेरसम्भावनाविपरीतभावनानिवर्तकत्वेनोपयोगः । १०१ ननु ब्रह्मविद्याफलमनर्थहेतुनिरासो न वेदान्तारम्भफलम् तत्र कथं प्रहाणाय वेदान्ता इत्याशङ्काह चतुर्थीप्रयोगोपीति । उपादानं वेदान्तारम्भ ३९ इत्यर्थः । तर्हि ब्रह्मविद्याफलत्वान्न शास्त्रस्यानर्थनिरासः प्रयोजनम् न परम्परयापि पुरुषाकाक्षितप्रयोजनत्वोपपत्तेरित्याह प्रयोजनत्वं चेति । विद्याप्रतिपत्तय इति प्रतिपत्तिशब्दमाक्षिपति नहि विद्या गवादिवदिति । ज्ञानं हि वस्तुत: प्रतीतितश्च ज्ञातुमत्पत्त्येवाप्रमेवेत्यर्थः । तत्र प्रत्यक्षा- न्तरेषु स्वविषयेण सहापरोक्षावभासाविद्या भवति आपिशब्देन च विष- येण सहापरोक्ष्यनिश्चयो विवक्ष्यते तदिह न संभवतीत्याह सत्यमेवमन्य- चेति । अत्र विद्येति शक्तितात्पर्यविचारसहकृताच्छब्दाद्यत् प्रमाणज्ञान- मुत्पद्यते तदभिधीयते । तस्य प्रतिष्ठा स्वविषयेण सहापरोक्ष्यमिति । तवासंभवानेति चित्तस्य ब्रह्मात्मपरिभावनाप्रच्यनिमित्ततदेकाग्रवृत्ययोग्य- तोच्यते । विपरीतभावनेति शरीराद्यध्या ससंस्कारप्रचयः । नन्वपरोक्षावभा- सनिमित्तप्रमाणगृहीते वस्तुनि नोभयविचित्तदोषादपरोक्षनिश्चयाभावद- शनमस्तीति तचाह तथा च लोके ऽस्मिन्देशे काल इति । यथा दूरदेशवर्तिन्यामरीचफलादौ तथाविधवस्तुदर्शनसंस्कारशून्यतया विपरीत- संस्कारवत्तया च प्रत्यक्षदृष्टेपि न निश्चिनोति । असंभावितविशेषांऽशा- परोक्षनिश्चयो नोत्पद्यत इत्यर्थः । ननु प्रमाणादनिश्चीयमानः कथं तर्क- प्रत्ययान्निश्चीयत इति तचाह अत एव प्रमाणानामिति । प्रसिद्धव सह- कारिसंपत्तो फलसिद्धिरित्यर्थः । ननु तर्कस्यापि प्रमाणत्वे कथं प्रमाण- द्वयादर्थनिश्चयो भवति अप्रमाणत्त्वे नतरामिति मन्वान आह अथ कोय- मिति । अप्रमाणमपि तर्कः सहकार्येव प्रत्ययविशेषत्वादित्याह प्रमाण-" शक्तिविषयतदिति । तेषां तत्त्वं तदित्युच्यते । प्रमाणादितत्त्वे संभवासंभव- प्रत्ययस्तो न निश्चयरूप इत्यर्थः । . १६ तचेदं निरूपितं प्रथमे तन्त्रे । ज्ञानानां प्रामाण्यमप्रामाण्यं च स्वत इति केचित् । उभयमपि परत इत्यन्ये । प्रामाण्यं परतो ऽप्रामाण्यं स्वत इत्यपरे । अप्रामाण्यं परतः स्वतः प्रामाण्यमिति वेदवादिनः । तच न तावज्ज्ञानानां प्रामाण्यमप्रामाण्यं च स्वत इति युज्यते विरोधात् । ननु व्यक्तिभेदेन ·૧૦ર प्रमाण्याऽप्रामाण्ययोस्स्वतस्त्वपरतस्त्वविचारः । व्यवस्था । सत्यमर्थतस्तथैव । प्रतीतितस्तु* प्रमाणाप्रमाणप्रतिभासाविशे- षात्कस्य किमित्यनवगमाझ्यवहाराभावप्रसङ्गात् । नच मूर्तीमतविभागवत्प्र- माणाऽप्रमाणविभागः प्रत्यक्षतो ऽवभासते । अर्थतस्तु व्यक्तिभेदेन व्यव- स्थीयते । नाप्युभयं परतः । प्रमाणाप्रमाणविभागहीनस्य ज्ञानस्य स्वरूपान- वगमात् । नापि प्रामाण्यमर्थपरिच्छेदसामर्थ्य कारणगुणज्ञानात्परतो ऽवग-. म्यते । अनवस्थापातात् । नापि ज्ञानकरणव्यतिरिक्तात्कारणात्प्रामाण्यं जन्यते । क्षणमाचापर्गिणि ज्ञाने तदयोगात् । प्रतिभासतो भ्रान्तिसम्यग्ज्ञा. नयोर्विशेषाभावे चक्षुरादिगुणजन्यत्वावगमात्याक् प्रामाण्यनिश्चयाभावायव. हाराभावप्रसङ्गात् । प्रामाण्यनिमित्तचक्षुरादिगुणज्ञानस्यापि गुणान्तरजन्य- त्वावगममन्तरेण गुणनिश्चयनिमित्तत्वायोगात् । प्रतिभासतो भ्रान्तरविशे- पात स्वतो गुणजन्यत्वानिश्चयात् । ज्ञानस्य गुणान्वयव्यतिरेकयोश्च मामा- एयप्रतिबन्धकदोषाभावविषयतया न्यथासिद्धत्वात् । दोषनिवृत्तिव्यतिरेके- णेन्द्रियादिषु गुणादर्शनाच्चान्यतोपि प्रामाण्यस्य ज्ञानेन सह जन्माभावः । अर्थक्रियासंवादज्ञानात्प्रामाण्यनिश्चयेपि तुल्यो ऽनवस्थादिदोषः । साधन- ज्ञानानामेवार्थक्रियासंवादात्प्रामाण्यम् न फलज्ञानानाम् अर्थक्रियान्तराभा वात् अतो नानवस्थेति चेत् । तद्वदेव साधनज्ञानानामपि तत् स्वत एव स्यात् । अन्यथा प्रवृत्तस्यार्थक्रियातः प्रामाण्यं प्रामाण्याच्च प्रवृत्तिरितीतरे- तराश्यं स्यात् । न च प्रामाण्यनिश्चयाय प्रवृत्तिः असंदिग्धार्थत्वाज्ज्ञाना- नाम् । रूपकपरीक्षादौ प्रत्ययचतुष्टयाट् दृश्यते ऽर्थनिश्चय इति चेत् न । प्रथमज्ञानस्यैव संशयादिप्रतिबन्धनिरासित्वादुत्तरज्ञानानाम् । तस्माज्ज्ञा- नोत्पत्तिमाचप्रयुक्तार्थव्यवहारदर्शनात् प्रतीतितो ऽर्थतश्च स्वत एवार्थनि- श्चयः प्रामाण्यम अप्रामाण्यजन्म दोषसहितात्कारणात् तत्प्रतीतिबाधादिति परत एवाप्रामाण्यं युक्तम् । नचाप्रामाण्यस्य परतो जन्म संभवति प्रामा- एयप्रागभावत्वादिति चेत् न । ज्ञानसंशयमिथ्यात्वानामप्रामाण्यानां भाव- रूपत्वात् । ननु स्वतः प्रमाणस्य कथं परतो ऽप्रामाण्यं स्वभावविरोधादिति चेत् । दोषप्रतिबन्धबलादग्नेरिव शैत्यस्पर्श न विरुध्यते । स्वतःप्रामाण्या- • प्रमाण्याऽपामाययप्रतिभाति ३ पुः। + अन्यथासिद्धित्वादिति ९ पु.।

·१७ स्वयंप्रकाशेऽपि मननादिसहकारेणेव महावाक्यस्याऽपारोक्ष्यप्रयोजकत्वम् । १०३ देव च यावदोषावगमं ज्ञानादेव व्यवहारदर्शनम् । तस्मात्प्रामाण्यतत्प्रती- त्योर्गुणतज्ज्ञानान्तराद्यनपेक्षमेव ज्ञानं स्वतः सत्तयैव निश्चयव्यवहारनि- मित्तमिति स्थापितं तदेतद्विरुध्यते तर्कप्रत्ययापेक्षया ज्ञानस्य स्वविषयं प्रति निश्चार्यकत्व इति चोदयति नन्वेवं तर्कसापेक्षं स्वमर्थमिति । परिह-३६ रति न स्यात्स्वमहिम्नेवेत्यादिना । प्रमाणादेवार्थीपरोक्ष्यनिश्चये तत्पति- बन्धविगमे तर्कस्योपयोगानार्थनिर्णयहेतुतेत्युक्तम् । नन्वेवं बहिरर्थे प्रमाणप्रतिबन्धसंभवात्तद्विगमाय भवतु तोपकारो न तथात्मनि स्वयंप्रकाशे प्रतिबन्धाभावादिति तचाह तथा च तत्त्वमसि- वाक्ये त्वम्पदार्थ इति असंभावयन्नित्या * परोक्ष्याभाव उच्यते विपरीतमिति च+पारोक्ष्यमुच्यते । अचायमाशयः । लोके तावद्विषयस्यापरोक्षता संविद- भेदाद्वा विषयस्याव्यवधानतया स्वसंविज्जनकत्वाद्वा प्रमाणकारणेन्द्रियसंप्र- युक्तत्वाद्वा भवति उक्तकारणंचयहीने ऽनुमेयादा परोक्षतादर्शनात् । तत्र ब्रह्मण एव सर्वसंविटुपादानत्वाद्ब्रह्माकारशब्दप्रमाणजन्यसंवेदनेपि तदभि- बतया वा तज्जनकतया वा ब्रह्मापि प्रथममेवापरोक्षतयावभासते । तच्च चित्तस्यातिसूक्ष्मे ऽनेकाग्रतादोषाद्विपर्ययसंस्कारदोषाच्च प्रतिबद्धं भ्रान्त्या परोक्षपदवभासते । तचापरोवज्ञानमुद्दिश्य यक्षादीनां शमादीनां निदिध्या- सनादीनां च विधानसामाद्यज्ञादिनिबर्हितकल्मषप्रतिबन्धं शमादिनि- रुद्धविपरीतप्रवृत्तिदोष मननसंदर्शितप्रमेयादिसंभाषनागुणप्रदीपोज्ज्वलितम. तिसूक्ष्मतरब्रह्मात्मविषयनिदिध्यासनप्रचयपरिनिर्मिततदेकारवृत्तिगुणं चेन्द्रिय पारोक्ष्यविभ्रमनिमित्तप्रतिबन्धनिरासेन शब्दादेवापरोतनिश्चयनिमित्तं भव. तीति गम्यते । लोके चातिसूक्ष्मवस्तुनिर्धारणे चित्तकाय्यविशेषापेक्षया दर्श- नात्तर्कशब्देन चाचेतादृशं सर्वप्रतिबन्धनिरासि चित्तदर्पणमुच्यते । योक्ति- कासंभावनाविपरीतभावनानिरासितकाणां प्रथमचानेन्तर्भूतत्वात् । एवं च सं त्वोपनिषदमिति तद्धितप्रत्ययेन ब्रह्मागतिहेतुत्वं शब्दस्य दर्शितमुपपन्नं भवति अपरोक्षावगतेरेव सम्यगवगतित्वादिति । अन्यन्मतम् न प्रथमोत्पन्नं शाब्दज्ञानमेव प्रतिबन्धविगमापेक्षया उपरोक्षावभासं भवति किंतु शब्द • सत्वपरोक्षनिश्चयाभाव इति । पुः । + पारोमिति ३ पुः ।

·१०४ मनननिदिध्यासनयोः अषणाइतापपादनम् । एव प्रथमं ब्रह्मणि परोक्षज्ञानमुत्याद्य पुनर्णितचित्तदर्पणसहकारिकारिणापे- क्षया द्वितीयमपरोक्षज्ञानमुत्पादयति । शब्दादीनां तद्धितप्रत्ययादिना ऽपरो- क्षज्ञाने विनियोगसामर्थ्यात् । यथा संप्रयोगो ऽभिवामुत्पाद्य पुनः पूर्वानुभव- संस्कारापेक्षया प्रत्यभिज्ञामुत्पादयति तद्वत् । नच स्वयम्प्रकाशे ब्रह्मणि परोक्षज्ञानं विभ्रमः । स्वयम्प्रकाशेपि पुरुषान्तरसंवेदने परोक्षानुमानदर्शना- दिति । सर्वथाप्यापारोक्ष्यस्य प्रयवान्तरलभ्यत्वाद्युक्तं पृथक्प्रतिपत्तिशब्दग्रह- णमित्याह ततः प्राग्विद्योदितापीति । कैः पुनः सहकारिभिः शब्दप्रमाणा- २३ दापरोक्ष्यं लभ्यत इति तचाह अवाप्तिप्रकारश्च वेदान्तष्वेव निर्दिष्ट इति । ननु मनननिदिध्यासनयोः कथं श्रवणं प्रत्यङ्गतावगमः यावता ब्रह्मण्येव शक्तितात्पर्यविशिष्ठवेदान्तशब्दावधारणाच्छ्रवण शब्दाभिधेयादात्मन्यषबुद्धे पश्चान्मननमर्थसंभावनोपपत्तिप-लोचनाद्वारा जनिता ब्रह्मणि प्रत्ययावृत्ति- रुत्पद्यते । ततश्च प्रमाणयुक्तिसंभावनाभ्यां परिनिश्चितेपि विषये तदेकाकार चित्तसमाधानं निदिध्यासनमुत्पद्यते । तदेवं निदिध्यासनस्वरूपोपकारितया श्रवणमननयोस्तदङ्गभावे ऽवगते न युज्यते श्रवणाङ्गसा मनननिदिध्यासन- योरिति । अवोच्यते । यस्मिन्यते शक्तितात्पर्यविशिष्टशब्दावधारणं प्रथम ब्रह्मणि परोवञ्चानमुत्पाद्य मनननिदिध्यासनसंस्कारविशिष्टान्तःकरणापेक्षया परोक्षज्ञानमुत्पादयति तब ब्रह्मणि परोक्षज्ञानस्य निदिध्यासनोपकारितया तदङ्गत्वेपि तात्पर्यविशिष्टशब्दावधारणादपरोक्षचानोत्पत्तो मनननिदिध्यासने श्रवणस्य फलोपकार्याइतामश्नवाते । नन्वपरोक्षफलोदयेपि निदिध्यासनाङ्ग- तेवश्रवणमननयोः किन स्यात् चयाणामपि सन्निपत्योपकाराविशेषात् । दर्शपा- र्णमासवत्समप्रधानता वा किं * न स्यादिति । उच्यते । विशिष्ठशब्दावधा- रणं प्रमेयावगमं प्रत्यव्यवधानेन कारणं भवति । प्रमाणस्य प्रमेयावगमं प्रत्यव्यवधानात् । मनननिदिध्यासने तु चित्तस्य प्रत्यगात्मप्रवण + तासं- स्कारपरिनिष्पन्नतदेकामवृत्तिकायेद्वारेण ब्रह्मानुभवहेतुतां प्रतिपद्यते इति फलं प्रत्यव्यवहितस्य करणस्य विशिष्टशब्दावधारणस्य व्यवहिते मनननि- दिध्यासने तदङ्गे अङ्गीक्रियेते । यदा तु पुनः शब्दादेव प्रथममपरोचानुभव- * नशब्दः १ पु. नास्ति। + तलप्रत्ययो नास्ति .पु.।"

·-- ३९ २५ जीवन्मुक्तिविषयकविचारः। १०५ फलं विज्ञानमुत्पन्नं भ्रान्तिविक्षेपसंस्कारखचित्ता* न्तःकरणदोषादर्थोपि परो. क्षानुभवफलतया विभ्रान्त्या ऽवतिष्ठते । तदा मनननिदिध्यासने चित्तगतवि- क्षेपादिदोषप्रतिबन्धनिरासेनापरोक्षफलप्रतिष्ठाहेतुतया प्रमाणस्य फलोपकार्य. मिति न विरुध्यते । नच शब्दकरणमन्तरेण निदिध्यासनादेवापरोक्षानु- भवफलजन्म संभवति । तस्य प्रामाण्यासिद्धेः । शब्दावगतब्रह्मात्मविषय- त्वादपरोक्षस्य तद्द्वारेण प्रामाण्यनिश्चय इति चेत् । नैवम् । उत्पन्नस्य हि वि- ज्ञानस्य प्रमाणान्तराधीनविषयसद्धावनिश्चयाधीनप्रामाण्यकल्पनाद्वरं स्वस्यव कृतप्रमाणजन्यत्वकल्पनम् । अन्यथा परतःप्रामाण्यादितरच स्वत:प्रमा- ण्यात् । तस्माद्युक्तं श्रवणस्य फलोपकार्यङ्गता मनननिदिध्यासनयोरिति । ननु ब्रह्मापरोक्षज्ञानमपि नानर्थनिवृत्तिनिमित्तम् सत्यपि तस्मिन्संसा- रानुवृत्तिदर्शनात् अन्यथा सद्य एव शरीरपातः स्यादिति चादयति नन्वात्म- कत्वविद्यापतिपत्तिरिति । ननु व्यतिरेकज्ञानात्तत्त्वज्ञानस्य विशेषो दर्शितः । सत्यम् फलतो न विशेष इत्याह तथाहि जीवस्येति । नैतद्युक्तम् तत्त्वाप- रोक्षात्समूलाध्यासनिवृत्तेरन्वयव्यतिरेकशास्त्रसिद्धत्वादित्याह भवतु तचावि- द्याया इति । नन्वध्यासविरोधिव्यतिरेकावगमात्तत्त्वावबोधो ऽध्यासविरु- छोपि तन्नापनयतीत्यनुमीयतामिति नेत्याह नहि जीवस्येति । अन- वबोधविरुद्धं तत्त्वज्ञानं न व्यतिरेकज्ञानमित्यर्थः । सशरीरेन्द्रियस्यवा- परोक्षावगमात् तर्हि सद्य एव शरीरपातः स्यादिति चादयति ननु ब्रह्म- ४० ज्ञानादिति। तत्त्वज्ञानादविद्यानिरोधेपि पुनरनुवृत्तियुज्यत इत्याह न संस्का- रादिति । तदेव प्रपञ्चयति तथाहीति । ननु क्रियाज्ञानयोरेव संस्कारः सम्भ- वति नाचानतत्कार्ययोः । न । गन्धादिसंस्कारदर्शनात् । प्रलयावस्थायां सर्व- कार्यसंस्कारोपगमात । सर्वच विनाशमाचप्रयुक्तसंस्कारजन्मानुमानात् । अवि- द्यातत्कार्यस्य भ्रान्तिज्ञानात्मकत्वात् । अज्ञानादौ च साक्षिचेतन्यावच्छेद- कज्ञानाभासोपगमात्संस्कारसिद्धः । ननु संस्कारात स्मृतिमाचहेतोः कथमप- रोनद्वतावभासः स्यात् । अविद्यावत्संस्कारस्यापि चैतन्यदोषत्वादिति वदामः । अपरोक्षावभासकारणगता दोषो ऽपरोक्षभ्रमहेतुरिति सिद्धत्वात् आत्ममा- ६ * अन्तष्करणेति १ पु. प्रायोऽत्र सर्वत्र भवति । १४ ·सगुणब्रह्मापासनानामुपासनान्तराणां च चित्तशुद्धार्थत्वम् । पस्येवाविद्याश्रयत्ववत्संस्काराश्रयत्वोपपत्तश्च * अविद्यासंस्कारव्यतिरिक्तका- याणामेवाविद्योपादानत्वात् । आत्मनो मिथ्याभूतसंस्कारोपादानत्वाभावे- प्याप्रयोपाधित्वस्याविद्योपाधित्ववदविरोधात् । तत्त्वज्ञानानुसंधानादेव क्रमेण संस्कारनिवृत्तेः कंचित्कालमवस्थायेव विदेहमुक्तिन विरुध्यते । अवि- द्यालेशो वा तमोलेशवत्संस्कारशब्देनाभिधीयत इति निरवद्यम् । ४० ११ ननु न सर्वे वेदान्ता इति स्पष्टार्थः । तत्र निर्विशेषब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थेषु वेदान्तेषु सगुणब्रह्मोपासनानां तावत्प्रामाजिकत्वं दर्शयति सत्यमुपासनाफर्म त्विति । ननु निर्विशेष चेद् ब्रह्म प्रतिपाद्यम् तस्य कथं सगुणोपासनालम्बनं सप्रपञ्चं ब्रह्माङ्गभूतं स्यात् येनाग्नित्य विधानमुच्यत इति अध्यारोपापवाद- न्यायमभिप्रेत्याह तच्चापाकृताशेषप्रपञ्चमिति । निराक्रियमाणे प्रपञ्चे कथ- मुपासनाविधानं निराकरणप्रत्ययविरोधादिति तबाह अस्यां चावस्थायामिति । नन्वाश्रित्य विधाने गोदोहनवदधिकृताधिकारतापि स्यादिति मुमुक्षोरेवापा- सनास्वप्यधिकारः स्यादिति । उच्यते । अपां प्रणयनस्य प्रकृततयोद्देश्य- त्वान्न गोदोहनविधिनानुष्ठयतया सिद्धिः अतः प्राप्नोद्देश्यत्वात्प्रणयनस्य स्व- तन्त्रपशुकामिनो प्राप्नत्वात्प्राप्रप्रणयनस्य दर्शपर्णिमासाधिकारिण एव पशुका- मस्य गोदाहनेप्यधिकारो दर्शितः । सप्रपञ्चब्रह्मप्रतिपत्तिश्चानीयमाणा मुमु- चोरमुमुक्षोश्च शब्दादविशेषेण प्राप्नति तदाश्रित्य विधानं मुमुक्षणामप्युपप- द्यत इति न मुमुक्ष्वधिकारकल्पना किन्त्वाश्रित्य विधानमाचमिति निरव- द्यम् । अतो महातात्पर्य्यप्रक्रमा ब्रह्मपर इत्युपसंहरति तस्मात्तदर्थोपजी- वित्वादिति । नन्वब्रह्मोपासनान्यपीत्यादेरयमर्थः । सानाद्वा परम्परया वाऽन्तः- करणशुद्धिद्वारेण वा ब्रह्मात्मकत्वावगतिपराः सर्वे वेदान्ता इति वेदा- न्तविषयप्रयोजनयोरेव विचारशास्त्रस्याऽपि विषयप्रयोजनत्वमिति कथयि- तुमाह यथाचायमर्थ इति । भाष्यस्य तात्पर्य्यमाह प्रतिज्ञातेर्थ इति । शरीरेत्यादिः स्पष्टार्थः । वेदान्तानां शारीरकत्वेऽपि विचारस्य कथं शारीर- २५ कत्वमिति तदाह तदिह वेदान्तानामिति । ननु विचारकर्त्तव्यतामा * अविद्यासंस्काराव्यतिरिक्तकार्याणामिति १ पुः।

·१०० ॐ ब्रह्मविचारस्य मोक्षापयिकत्वेन मुमुक्षास्तत्र प्रवृत्तिः । सूत्रार्थः । तत्र विषयप्रयोजनयोरसूचितयोरुपादानं वेदान्ततद्विचारसं- बन्धितया नोपपद्यत इत्याशङ्कामपनुद्य वृत्तसङ्कीर्तनपूर्वकमुत्तरभाष्यस्य तात्पर्य्यमाह मुमुक्षुत्वे सत्यनन्तरमित्यादिना । कथं ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षः ४० २७ प्रयोजनमर्थसिद्धमिति तदाह पुरुषार्थकामनेति । प्रवृत्तिरिति प्रवृत्तिवि- षयेष्टसाधनता ऽभिधीयते । सैव हि विधिरिति वक्ष्यामः । यस्मिन्धात्वर्थे प्रवृत्तिहितसाधनता लिडादिपदैरुपदिश्यतेस धात्वर्थः सामान्येन हितसाधनो ऽधिकारिविशेषणेन * फलविशेषेण सामर्थ्यात्सम्ब- ध्यते । सामान्यप्रतीतेर्विशेषपर्यवसानमन्तरेणानुपपत्तेः । अतश्च विचारो हि सामान्येन हितसाधनतयावगम्यमानः स्वसामर्थ्यसिद्धज्ञानद्वारेणाधिकारिवि- शेषणमोक्षविशेषफले पर्य्यवस्यतीत्यर्थः । ननु च पुरुषार्थकामिनो यच नियोग उपदिश्यते तत्र नियोगो धात्वर्थस्य पुरुषार्थसाधनत्वं कल्पयति । ततश्च विधीयमानो विचारो नियोगसामान्मोक्षसाधनमिति कल्प्यतां किमिष्टसा- घनत्वविधिसामर्थ्यकल्पनयेति । नैतत्सारम् अनुपपत्त्यभावात् । तथाहि । नियोगस्वरूपं तावन्न फलधात्वर्थसंबन्धमन्तरेणानुपपन्नम् अनामनियोगे नेव- मिके वाऽदर्शनात् । प्रवर्तकत्वमनुपपन्नमिति चेत् । यदि फलकामनापि नियो- गेन प्रवृत्तावपेक्ष्यते सैव तर्हि प्रवृत्तिहेतुः न नियोगः । प्रत्यक्षादिषु तस्याः प्रवर्तने स्वातन्त्र्यदर्शनात् । अथ नापेक्ष्यते कामः । तर्हि फलकामनामनपेक्ष्य बलवदनिलसलिलाघनुद्यमान इव पुरुषे नियोगेन प्रवर्त्यमाने न फलसंबन्ध- कल्पनावकाशः सलिलादिनोदनेपि प्रसङ्गात् । ननु फलकामिनो नियोगः प्रमी- यमाणो ऽनुपपन्नः फलसंबन्धमन्तरेण अन्यथाफलकामिनियोगो न स्यात् । कोयमभिप्रायः । यदि तावत् फलकामना नियोगाधिकारिविशेषां न स्यात् फलधात्वर्थसंबन्धमन्तरणेति । तन्न । जीवनादीनामसाध्यानामप्यधिकारिवि- शेषणत्वदर्शनात्।साध्यस्य विशेषणत्वमनुपपन्नमिति चेत् न तावदनेनसाध्यत्वं सिद्धवत्कर्तुं शक्यते । स्वरूपेण साध्यत्त्वं चेत न अविवक्षितत्वात्। तथाहि । अधिकारिविशेषव्यावृत्तिमाचप्रयोजनतया विशेषणपरेण शब्दन साध्यता न विवक्ष्यते नादपि साध्यत्वविवक्षा । तत्र प्रमाणस्याद्याप्यदर्शनात् । कामनव च सिद्धस्वरूपा ऽधिकारिविशेषणम् । स्वर्गस्य तड्यावर्तकत्वात् । * फलविशेषणेन सामर्थ्यादिति . पु.। प्रवर्तकद्वयमिति १ पुः ।

·विधिविषयकविचारः । किञ्च । अन्यसाध्यस्यापि व्यापारान्तरे ऽधिकारिविशेषणत्वं दृश्यते अध्येतुकामो * भक्ष्यं चरेत्यरस्त्रीकामः प्रायश्चित्तं कुर्यात् + ग्रामकामा भुङ्क्वे. त्यादौ । नचाधिकारिविशेषणत्वमपि स्वर्गकामनायाः संभवति अयोगाऽन्य. योगव्यवच्छेदासंभवात् । तथाहि । स्वर्गकामपदं दर्श पौर्णमासनियोगस्य पुरुषेणासंयोगं न व्यवच्छिनत्ति । नित्यविधिनैव पुरुषान्वयस्य सिद्धत्वात् । नापि नियोगस्यास्वर्गकामसंबन्धव्यवच्छेदार्थ विशेषणम् । अचापि दर्शपौर्णमासनि- त्यविधिसंबन्धविरोधात् । नच नित्यकाम्यनियोगभेदः । साङ्गदर्शपौर्णमास- नियोगस्याविशिष्ठत्वात् । अधिकारिमात्रभेदात् । तस्मादण्डी प्रेषानन्वाहेतिव- द्विशेषणस्वर्गपरमिदं वचनं न विशिष्टपुरुषपरमिति फलवचनमेतत्स्वर्गकामप- दमर्थात्स्वर्गकामाधिकारी भवति । फलवचनं च साधनवचनेनान्विताभिधा- नमहतीति न नियोगाभिधानावकाशः । ततश्चेष्टसाधनमेव लिङादिशब्दार्थों विधिरिति । अन्ये मन्यन्ते विषयनियोज्यव्यावृत्त नियोगे ऽभिधीयमाने विषयनि- योज्ययोरन्वयः सामदिवगम्यते। अन्यथा ऽधिकारिणा विषयेण कर्तृकमा- नन्वयेनाननुष्ठीयमाने विषये नियोगस्य निवृत्त्ययोगात् । ततश्चाधिकारिणा धात्वों ऽन्वीयमानस्तद्विशेषणेन स्वर्गेणाप्यन्वेति । विशिष्टानन्वयस्य विशे- षणेनाप्यन्वयात् । तत्रान्वयो गुणप्रधानभावादृते नोपपद्यत इति स्वर्गप्राधा- न्येन कर्मगुणभावेनेति संपत्स्यते साध्यसाधनसंबन्ध इति । नैतत्सारम् । जीवनगृहदाहादिविशेषणेनापि यागस्यान्वयप्रसङ्गात् । को दोष इति चेत् । जीवनादेद्धात्वर्थ प्रत्यङ्गत्वेनान्वये विकृतावतिदेश: प्राम- यात् । तत्र यावज्जीवं सौर्य चळं निर्बपेदिति स्यात् । प्राधान्येनान्वये जीवना- देरपि कर्मसाध्यत्वं स्यात् । तस्मात्स्वर्गकामपदं फलविशेषपरतया सामान्येन प्रेय:साधनविध्यभिधायिना लिडादिपदेनान्विताभिधानं करोति। ननु शाब्दे फ- लविशेषान्वये सामान्येन प्रेयःसाधनत्वाऽपर्यवसानसामथ्याद्विशेषान्वय इत्यु- क्तमयुक्तम् । नैष दोषः । विशेषसाकाङ्गश्रेयःसामान्यसाधनत्वविधिसामा- स्वर्गकामपदं फलविशेषपरं || कल्प्यते विध्याकाङ्क्षानिबन्धनत्वात्पदान्तरतात्य- • 'भैक्षमिति चित् । + ग्रामकाम भुइवेति २ पु., ग्रामकामो भुवेति ३ पुः। । संभवति संयोगान्येति पु.। $ पूर्णमामेति । पु.। . कल्यतइति. १. पुः ।

·वर्णकार्थोपसंहारः । १० र्यस्य ।ततश्च विधिसामात्फलसंबन्ध इत्युक्तम् । ननु तिङ्कृतद्धितसमास- रनभिहित इति विशेषणात् लिङा यागस्य करणताभिधाने ज्योतिष्टोमेनेति तृतीया नोपपद्यत इति। न । यागज्येतिष्ठामसामान्यविशेषप्रकृत्यर्थभेदोपरक्त- करणत्वभेदांदादोष इत्यलमतिप्रसङ्गेन । विषयसिद्धिः कथमिति तदाह तथा सति कुत इति । तदेवमि- ४१ त्याधुक्तानुकीर्तनम् । प्रथमं तावदिति भाष्यस्य तात्पर्यकथनम् । ननु विषयः समन्वयलक्षणेनेव गम्यते प्रयोजनं च चतुर्थाध्यायेनैव * प्रमीयते तत्र किमिति विषयप्रयोजने प्रथमसूत्रेण + सूचिते इति तदाह । शास्त्रस्या- दिरयमिति नन्वेकस्य सूचवाक्यस्यानेकार्थत्वमयुक्तमिति । तशहू मूत्र चेतदिति । ताथशब्द इत्यादिपदव्याख्यानभाष्यस्य वृत्तसङ्कीर्तनपूर्वक तात्पर्यमाह एवं सत्रस्यादित्वेनेति ॥ ॥ति प्रथमवर्णकं समाप्तम् ॥ - * प्रतीयत इति ३ पु.। + सूत्रिते इति २ पुः। श्रीमत्परमहंसपरिवाजकानन्यानुभवपूज्यपादशिष्यस्वप्रकाशानुभवभगवतः कती पञ्चपा- दिकाविधरणे प्रथमवर्णकं समाप्तमिति ३ पु.।

·११० प्रसङ्गतः पूर्वमीमांसार्थजातसंग्रहः । तोक्तस्तावद्विचारविधेः फलानुबन्धो व्यवहितविषयब्रह्मात्मतानु- बन्धश्चेदानीमव्यवहितविचारविषयानुबन्धमन्यत एवामानानुष्ठानं दर्शय- ४२ १ तुं प्रथममाक्षिपति सिद्धव ननु ब्रह्मजिज्ञासेति । वेदान्तानामर्थनिर्णया- पॅक्षितो न्यायकलापो ऽथाती धर्मजिज्ञासेत्यादिसूत्रः सूचित इत्यर्थः । ननु विधिवाक्यार्थनिर्णयस्तच प्रवृत्त इत्याशङ्कयाह सकलवेदार्थस्य विचारितत्वा- दिति । वेदस्य कार्यमाचपरत्वादित्यर्थः । ननु वेदान्ततात्पर्याद ब्रह्मावमम्यते न कार्यमनवगम्यं च न वाक्यप्रमेयमिति तचाह ब्रह्मज्ञानस्य चेति । ननु क्रियाविधिकलापो निरूपिता ज्ञानविधिनिरूपणायेदमारभ्यत इति नेत्याह ३ अतः सिद्धेवेति । उत्पत्तिविनियोगप्रयोगाधिकाराणां विध्यपेक्षितरूपाणां क्रि- याप्रतिपत्त्यारविशेषेण निरूपितत्वादित्यर्थः । ननु यथा प्रथमे ऽध्याये वेदस्य प्रामाण्यं निरूपितम् । द्वितीये कत्पित्तिविधिभेदः । तृतीये विहितानाम- ङ्गाङ्गिभावो निरूपितः । चतुर्थे ऋतुपुरुषार्थप्रयुक्तानुष्ठेयपरिमाणम् । पञ्चमे अनुष्ठानक्रमः । षष्ठे विध्यपेक्षितोधिकारनिर्णय इति पूर्वषट्केन प्रकृतिविध्य- पेक्षितो विचारः कृतः समयाङ्गसंयुक्तो विधिः प्रकृतिर्विकलाङ्गसंयुक्तो विकृ- तिरित्युच्यते । तच सामेन प्रकृत्युपदिष्टानामङ्गानां विकृतावतिदेशो निर्णी- त: । अष्टमे स्वाग्नेयोष्ठाकपाल इत्यादिप्रकृत्युपदिष्टानामङ्गनां सौर्य चळं निर्वदित्यादिविकृती द्रव्यदेवतादिसामान्यद्वारेण विशेषातिदेशो निरूपि- तः । नवमे तु प्रकृत्युपदिष्टमन्त्रसामसंस्कारकर्मणां विकृतावतिदिष्टानां प्रकृतिविकृत्योर्द्रव्यदेवताभेदे सति प्रकृतिगतद्रव्यादिशब्दं विहाय विकृति गतद्रव्यादिशब्दाध्याहारलक्षण अहो दर्शितः । यथाग्नये जुटमिति मन्त्र- स्य विकृती मर्याय जुष्टमिति पदप्रक्षेपः । दशमे तु विकृतावतिदिष्टानामङ्गानां प्रकृतो सावकाशानां विकृतिगतविशेषाङ्गोपदेशादिना बाधो दर्शितः । यथा प्रकृतर्विकृतावतिदेशप्राप्तानां बहिषां शरमयं बर्हिरितिविकृती विशेषोपदे- शेन बाधः । एकादशे त्वनेकशेषिविधिप्रयुक्तस्य शेषस्य सकृदनुष्ठानादेव सर्वशेषिणामुपकारसाम्यं तन्त्रं नामात । यथाग्नेयो ऽष्टाकपाल उपांशुयाज- मन्तरा यजत्यग्नीषोमीयमेकादशकपालमिति च पार्णमासकर्मचयनयुक्तस्य * विकता साबकाशानामिति २ पु., प्रकता साधकानामिति धितं ९ पुः ।

·૧૧૧ ३ सिद्धान्त्येकदेशिदूषणायशास्त्रारम्भे पूर्वपक्षः । प्रयाजादेः सकृदनुष्ठानादेव शेषिचयोपकार इति । द्वादशे त्वेकशेषिप्रयुक्तस्य शेषानुष्ठानस्याप्रयोजकसामर्थ्ययुक्तशेष्यन्तरप्युपकारः प्रसङ्गो नाम दर्शितः । यथा पशुविधिप्रयुक्तानामङ्गानां पशुपुरोडाशेप्युपकारः । तदेवं प्रत्यायमा- शङ्कान्तरनिराकरणेन विद्धवंशभेदो निरूपितः । तथा प्रतिपत्तव्यस्य ब्रह्मणः प्रत्यक्षादिभिरसिद्धत्वात्प्रतिपत्तिविध्ययोगाशङ्कायां तन्निराकरणायेदमारभ्यत इति । सशहाभ्यधिकाशङ्काऽभावादिति । यूपाहवनीयादिवट् ब्रह्मणः सिद्धि- ४२ रसिद्धो वारोपितरूपेोवोपासनसिद्धिरित्यर्थः ॥ अत्र पूर्ववादी सिद्धान्त्येकदेशीयान् दूषयितुं वेदान्तानां + विधि- नितृत्वमङ्गीकृत्येव + याभ्यधिकाशङ्का तन्निराकरणायैव तेषामारम्भप्रकार दर्शयति अव केचिदिति । ननु क्वचिदेव विधिश्रवणेपि तदाकाङ्कितानुब- न्धसमर्पणेन व्यवहितमपि वेदान्तवाक्यजातं तदेकवाक्यतया संबवाते किं सर्वच विधिश्नवणेनेत्याशगाह यापि विधिः श्रयत इति । तचापि विधे. रनुपपत्तिरिति भावः ॥ ननु भावकर्मणार्विहितानामपि कृत्यप्रत्ययानां कृत्याश्चेति विधी स्मरणात्तव्यप्रत्ययेन ज्ञानं विधीयत इति तबाह तत्र यद्यपि कृत्या इति । तथापीह विधिर्न सम्भवतीत्यर्थः । ननु गन्तव्य- मिति गमनविधानवज्ञानं विधीयताम् । सत्यम् । युक्तं भावविषये तव्यप्रत्यये विधानमित्याह यो भावाभिधायोति । भाव इति धात्वर्थमात्र मुच्यते । तत्प्राधान्येन स्वतन्त्रफलाय विधातुं शक्यत इत्यर्थः । ननु कर्मा- भिधायितव्यप्रत्ययादपि धात्वर्थविषयो विधिरवगम्यते स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इति तचाह यत्र पुनः कर्म प्राधान्यनोच्यत इति । तत्रापि स्वतन्त्रफलाय वा कर्मपा विधीयते किंवा कर्मकारकगतफलायेति । न तावत्स्वतन्त्रफलाये- त्याह तत्र द्रव्ये गुणभूतामिति । अथ कर्मकारकसमवायिफलाय विधिः ताह द्रव्यपरत्व इति । नन्वात्मनि विहितक्रियासामादज्ञानाधर्मादिम ** लाप- कर्षः संस्कारः स्यादिति नेत्याह संस्कृतश्चेति ॥ तच सक्तूज्जुहोतीति ऋतु-" प्रकरणे श्रवणात्क्रत्वङ्गता सक्तुहोमस्य स्यावगता । तबाङ्गानि च द्विविधानि अर्थ. १२ * वास्थाने चकारः १, ३ पु । + विधिनिष्कर्षत्वमिति शोधितं २ पुः । * याधिकाशङ्का दर्शिता तनिराकरणायेति ११ः। भावइत्यस्य स्थाने शेष इति १ पुः । ॥ तथापीह तु विधिरिति १ पुः । पा विधीयतामिति ३ पु.। ** मलापकर्षसंस्कारः स्यादिति ३ पु.।

·૧૧ર शास्त्रारम्भविषयकः पूर्वपक्षः । कर्माणि संस्कारकर्माणि च । ऋतूपकारकाण्यनानित्य स्वातन्त्र्येण विहितानि प्रयाजादान्यर्थकर्माणि ब्रीह्यादिकारकगुणभूतानि संस्कारकर्माणि तावत्सक्नुहोमस्यार्थकर्मता सक्तुद्रव्यस्य गुणभूतत्वात्प्रोक्षणादिवत् । संस्कारकर्म च द्विविधम् विनियुक्तसंस्कारो यथा ब्रीहिभिर्यजेतेति विनियुक्तंनीहीनुदृिश्य प्रोक्षणादिसंस्कारः । कश्चिद्विनियोक्ष्यमाणसंस्कारो यथाऽऽहवनीये जुहोतीति विनियोक्ष्यमाणस्याधानेन संस्कारः । संस्कृतस्य विनियोग इत्यर्थः । तत्र होमेन भस्मीकृतानां सक्तनामुभयथापि क्रतो विनियोगाभावात वैयायो- गाच्च संस्कारकर्मत्वं परित्यज्य सक्तनिति प्राधान्यं च विहाय सक्तुभिरिति गुणभावेन कर्मप्राधान्यमुपादायार्थकर्मता निरूपिता यथा । तथात्मानमिति साध्यतया प्राधान्यं विहायात्मनोपासीतेति गुणत्वोपगमेन स्वतन्त्रफलायो- ४२ १३ पासनं प्राधान्येन विधीयतामिति शङ्कते अथ पुनर्विपरीत इति । तच यथा होमप्राधान्येपि सकर्मकत्वाद्धातोः सक्तव एव कर्मकारकतया भस्मीक्रियन्ते एवमवगमस्यापि सकर्मकत्वादर्थतः काभावेन विधानमिति परिहरति तचापि न ज्ञायत इति । शब्दतः करणत्वेप्यर्थतः कर्मतात्मन एवेत्याशङ्कते अथ ज्ञायत इति । तहि कर्मकारकत्वे सत्यात्मनि कश्चिदतिशया वक्तव्यस्त- दभावानिष्कर्माकं विज्ञामं न विधातुं शक्यत इत्याह एवं तर्हि तदेवायात- मिति । नन्ववभास्यतया ऽवापिरात्मनि विधेयक्रियाफलमिति नेत्याह तच्च कृतकरणमनर्थकमिति । नित्यचेतन्येन प्रतीतितो ऽवानत्वान्न ज्ञानकर्म तेत्यर्थः । * अपरे पुनरित्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । अविद्याधर्मादिनि- वृत्तिः संस्कारो न च संस्कृतस्यान्यच विनियोगाकाङ्क्षा स्वयंपुरुषार्थत्वादपुरुषा- र्थसंस्कारस्य च नियोगापेक्षत्वात्तदर्थमारभ्यत इति पृथगारम्भवादिनो मतम् । अपरे पुनरेवमारभन्त इत्यादेरयमर्थः । प्रतिपत्तिविध्यपेक्षितो ऽपि चतुर्विधा न्यायः प्रथमतन्ने निरूपितः । तत्र तद्विषयस्य ब्रह्मणो निरूप- णाय शास्त्रमारब्धव्यम् । तच्च न संभवति ब्रह्मणि प्रामाणाभावादिति । ४३ ३ अचोच्यत इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । अधिकारनियोगविषयतयेति । अयमर्थः । ज्ञानस्य फलसम्बन्धो ऽवगम्यत तत्फलकामिना तदनुष्ठयं निया- पच्चानुष्ठानमिति फलकामिनियोगविषयतया ऽवगमादिति भावः । * इत्यर्थ इत्यनन्तरम् अविनाधर्मादि ३ पुस्तके अस्ति, मध्यपाठस्तु नास्ति ।

·૧૧૨ एकदेश्युक्तशास्त्रारम्भप्रकार निराकरोति पूर्वपक्षी । अनोच्यत इत्यादिनारम्भद्वयं पूर्ववादी निराचष्टे । यदि लोके कृत्य- ४३ प्रत्ययो न नियोगं गमयतीति शङ्कते तन्नास्तीत्याह तत्स्वयमेवेति । वेदे तबाह प्रसिद्धं चैतदिति। अतः प्रथमसूत्रेणाध्ययनविधिमङ्गीकुर्वतां गत एवायं विचार इत्यर्थः । ननु चतुर्विधस्येत्यादिरुक्तार्थः । करणत्वेपि चात्मन एव कर्मकारकत्वे स्वतोऽपरोक्षतया नित्यसिद्धस्य विधेयक्रियाजन्यप्रतिभासा- योगादकर्मत्वान्निष्कर्मकं ज्ञानं न विधातुं शक्यमित्युक्तमित्याह तदपि नेति । आत्मनि चतुर्विधफलाभावादकर्मत्वेपि कर्तृसमवायिमोक्षफलाय तदवभासिज्ञा- नसन्ताननियमविधिः स्यात् यथा हिरण्यं बिभृयादिति पक्षे प्राप्स्य निय- मविधिरभ्युदयफलस्तद्वदित्याह सिद्धस्यैवेति । नन्ववस्थाचयपि ज्ञानसन्ता- नाविच्छेदान्न नियमविधिरित्याह ननु + न विधानतोपोति । तॉनात्मप्रति- भासनिवृत्तये परिसड्ढाविधिरदृष्टार्थः स्यादित्याह एवं तौति । अतो गतार्थ- त्वान्नाधिकाशङ्कति भावः । सत्यपि ज्ञानविधाने प्रयोजनाभावान्न शास्त्रा- रम्भ इत्याह यत्पुनरात्मज्ञानादित्यादि । नचानर्थनिवृत्ती स्वयमहेतुरपि ज्ञानसन्तानो विधानादन] निवर्तयति विशेषाभावादित्यर्थः । तहलाकि- कात्मतत्त्वज्ञानमविद्यादिदोषनिवृत्तिफलं विधीयतामित्याशङ्कते अथ पुनरहंप्र- त्ययावसेयादिति । न अत्यन्तमसिद्धमुद्दिश्य विधानानुपपत्तरित्याह तदसत विधिह_ति । यथा सामान्यप्रसिद्धं यागमुद्दिश्य पूर्वानुभूतयागव्यक्तिसदृशं व्य- त्यन्तरं बुद्धिस्यमेव विधीयते एवमलौकिकात्म ज्ञानं सामान्यतः प्रसिद्ध- मुद्दिश्य पूर्वानुभूतचानव्यक्तिसदृशं व्यक्त्यन्तरं बुद्धावाकलय्य तत्कर्मव्यतया विधेयमित्यर्थः । ननु ज्ञानसामान्यस्य लोके सिद्धत्त्वात्तद्देशेन विधाने तयक्तित्वेनालाकिकात्मज्ञानं कर्त्तव्यतया प्रतीयतामिति नेत्याह तद्यदि , नाम चानमिति । तादृगात्मज्ञानस्य ज्ञानसामान्यव्यक्तित्वेनाप्रसिद्धत्वात्तादृशं ज्ञानं कर्तव्यतया बुद्धावारोपयितुं न शक्यमित्यर्थः । अथ तादृगात्मज्ञानं सिद्धम् किं स्वात्मनि पुरुषान्तरे वा । पुरुषान्तरे चेत् अन्यस्याधिकारिणस्तद- प्रतिपत्तेर्न तादृशं व्यत्यन्तरं कर्तव्यतया बुद्धावारोपयितुं शक्यम् । अथ १८ इत्यादिनेति १ पुः। • अथवेदमिति १ पुः । $ तत्वेत्यधिकं ३ पुः । # नकारो नास्ति १ पु । || नशब्दो नास्ति १ पु.। १५ ·११४ एकदेश्युक्तशास्त्रारम्भप्रकारं निराकरोति पूर्वपक्षी । ४३ २० स्वात्मनि तबाह किं विधिनेति । यदपि मतान्तरमित्यादिरतार्थः । तद्वि- चाराय ब्रह्मविचाराय शास्त्रारम्भ इत्यर्थः । अपरं मतमिति स एष प्रतिपत्तिविधिवादी स्वपक्षमुपपादयति । सत्यम् । कार्य परादपि बेदाट् ब्रह्मयोपि प्रतिपत्तयुक्तः प्रतिपतिविधिरित्याह * ननु तावन्माच इति । ननु विरुद्धमिदम् अर्थान्तरपराच्छब्दादर्थान्तरप्रति- पत्तिरिति सचाह तस्मिन्सतीति । विधिप्रमाणाद्विधिसंसृष्टतयान्यपि पदार्था- स्सदपेक्षिताः प्रमीयन्त इत्यर्थः । यथा रूपविषयस्य चक्षुषस्तत्संसर्गि सर्व विषय इति दृष्टान्तमाह यथा रूपे सतीति । ननु द्रष्टव्य इत्यादिना नाप- रोक्षधानं विधेयम् सुखसंवेदनतया स्वादिवत्पुरुषार्थस्याविधेयत्वात् । नापि शाब्दज्ञानम् तच विधेरश्रवणादिति चादयति कथमिति । अस्ति शाब्दज्ञाने विधानमित्याह उच्यत इति । नन्विदं वाक्यमात्मनो ऽनात्मरूपताविधानपरम् तो ऽपुरुषार्थत्वान्न विधेयमिति नेत्याह न तावत्सर्वरूपतेति । प्रति- पत्रमुद्दिश्याप्रतिपन्नात्मरूपस्यैव विधानादित्यर्थः । दूषयान्तरमाह यदि सर्व- रूपतात्मन इति । किं तर्हि विधीयत इत्यत आह अतः सर्वस्येति । नेति- नेत्यादिवाक्यपालोचनयाप्यनात्मोपमर्दैनात्मैव विधेय इत्याह अनात्मस्वरू- पघिलयनेनेति । नन्वात्मनो ऽद्वितीयत्वप्रतिपादनपरमिदं वाक्यम् न तत्र ज्ञाने वस्तुनि वा विधिरवगम्यत इत्याह नन्वच विधिर्न श्रा भूयत इति । पूषा प्रपिष्ठभाग इत्यादाविव कल्य्यतामित्याह कल्प्यतां तीति । किं प्रतीते विध्यर्थ इत्यादेरयमर्थः । कालचयानवमृष्टे ऽनुष्ठानयोग्ये कर्मणि शब्दसा- मर्थ्यत्प्रतिपन्ने । तदन्यथानुपपत्त्या च कर्त्तव्यरूपे नियोगे ऽवगते विधायक- पदार्थे पश्चाद्विधिविधायकपदं कल्प्यते किंवा एवंविधार्थे ऽप्रतिपन्ने ऽन- नुष्ठेये वस्तुमाचे च प्रतिपन्ने विधिपदं कल्य्यत इति । प्रतीते चेत्नमितये ऽनु- ४४ र बादाय वा पदं कल्प्यते नानुषादेन प्रयोजनम् । प्रमितये चेत्तवाह प्रतीते कल्प- नावेयर्थ्यमिति । प्रतिपादकतया लिङादिपदकल्पनावैयर्थ्यमित्यर्थः । अननुष्ठ- यवस्तुप्रतिपत्तो विधिकल्पनाहेत्वभाषान्न तच पदादनुष्ठयप्रतिपत्तिरित्याह है 1 * नतु तावन्मात्र इतीति २ पुः। + तदप्यर्थानुपपत्त्येति २ पु. + किचविधे] इति २ पुः । ६ अननुष्ठेयवस्तुमाने च प्रतिपत्र इति १ पुः, अननुष्ठेये वस्तुमात्रस्वप्रतिपये इति २ पु.।

·१० एकदेशु क्त शास्त्रारम्भप्रकारं निराकरोति पूर्वपक्षी । ૧૧૭ प्रथाप्रतीत इति । अर्थवादसंसर्गेष्वपि कल्पनाप्रसङ्गादिति भावः । ननु ४४ विकल्पदूषणयोः सर्वचाविशेषान्न क्वचिदपि विधिकल्पनमिति मन्वानश्चाद- यति नन्वश्रयमाण इति । तत्र द्रव्यदेवतासबन्धः कालत्रयानवमृष्टः प्रमी- यमाणः स्वाविनाभूतं यागं गमयति यागश्च * स्वाविनाभूतनियोगमिति श्रुत- सामर्थ्यादेव विध्यर्थः प्रतिपन्नः । तत्र व्यवहारमात्राय पूषोदेशेन पिटद्रव्य- त्यागः कर्तव्य इत्युपहियते न तिथेह श्रुतसामाद्विध्यर्थः प्रतिपत्र इत्याह सत्यम् युक्तं तचेति । नन्विहापि श्रुतस्यात्मन: सामर्थ्यान्नियोगः प्रतिपन्न इत्याह नन्विहाप्यात्मपदमिति । न यागनियोगयोनियोगप्रतिपत्ता- रमन्तरेणानुपपत्तिवत्प्रतिपन्नियोगमन्तरेणानुपपत्त्यभावादित्याह नैसत्सारम् नियोगो होति । ननु यः कश्चिद्वेदे संसर्गः प्रतिपन्नः स साक्षात्परम्परया वा नियोगसंसृष्ट एव वायु क्षेपिष्ठत्यादावपि परम्परया विधिसंसर्गाभ्यु- पगमात् तच सर्वस्यात्मस्वभावताप्यविनाभावाद्विधिमुपस्थापयतीति तबाह अथापि भवतु नामेति । भावार्थविषयत्वान्नियोगस्य नासा भूतसंसर्गविषय इति भावः । एवं तहि भावार्थोपि विधिविषयः संसर्गमात्रणाविनाभूत इति सोपि कल्प्यतामित्याह धातुनेव सह कल्प्यत इति सर्वधात्वर्थदोषविवक्षया पृच्छति कोसाविति । प्रथमं सर्वधात्वर्थसामान्यातिलड्ने कारणाभावात कृतिधातुमुपस्थापयति यदि तावत्कर्तव्यमिति तच दूषणमाह तचानात्म- स्वभावतेति । प्रपञ्चविलयनेनेव ह्यात्मदर्शनमिति भावः । दूषणान्तरमाह इतिकर्तव्यता || चेति । शमादयस्तु ज्ञानेतिकर्तव्यं न प्रपञ्चविलयनेति- कर्तव्यमित्यर्थः । धात्वन्तरमाह अथेति । दूषयत्येवमपीति । नहि योषिदा- दिष्वग्न्यादिभावेन ज्ञायमानेषु योषिदादिभावो निवर्तते विधेयबुद्धेरप्रामाणि- कत्वादिति भावः । उभयथापि धात्वर्थविधी दूषणान्तरमाह अशक्यार्थोप- देशश्चेति । ननु योषिदग्न्यादिषु मानसी क्रिया ज्ञानं तु विधीयमानमना- त्मानं निवर्तयतीति तबाह नहि वस्तु वस्त्वन्तरात्मनेति । तर्हि पुरुषस्व- ४५ रूपप्रविलयनेन स्थाणुनिश्चयप्रमाणवदानात्म का प्रविलयेनात्मनो निश्चायक १ . + यति २ पुः। + नकारो नास्ति १ पुः। स्वाविनाभूतं नियोगमिति ३ पु.। $ भावार्थः विषयत्वादिति १, २ पुः । || चकारस्थाने वाकारः १ पु.। था प्रविलयनेनेति । पुः ।

·११६ ४५ सकदेश्युक्त शास्त्रारम्भप्रकारं निराकरोति पर्वपक्षी । १ प्रमाणज्ञानमन्यतःप्राप्रमनद्य विधिमाचमट्याहियत इत्याह एवं तर्हि ज्ञातव्य इत्यादिना । तहिं विधिवाक्यार्थ * मितिव्यतिरेकेण ब्रह्मसंवेदनस्या- न्यतः प्रापस्यानुवादो वक्तव्य नच प्रमाणान्तरमस्तीत्याह कुतः प्राप्तरिति । ननु विधायकपदव्यतिरिक्तभ्यो वेदान्ताभिधानेभ्य इत्याह अभिधानत इति । तर्हि विधिनिमित्तप्रतिपत्तिमनपेक्ष्याभिधानप्रमाणादेव ब्रह्मसंवेदने सिद्ध न वि. धिना कृत्यमित्याह एवं तर्हि विधानमनर्थकमिति। ननु निष्यनेपि संवेदने पुन- स्तादृशं व्यत्यन्तरं चोद्यते इत्याह पुनःकर्त्तव्यतयेति । ननु किं तेन कार्य पूर्वणेव प्रयोजनसिद्धेरिति तबाह यथा मन्त्रेष्विति । अयमर्थः । मन्त्राः स्वाध्यायविधिनैवोपात्ता गृहीतपदपदार्थसम्बन्धस्य स्वार्थे प्रत्ययमुत्याद्य व्यवस्थिता: स्वार्थस्याननुष्ठेयत्वाद ब्राह्मणवाक्यश्च प्रमितत्त्वात्प्रवृत्तिनिवृत्ति प्रयोजनशून्या व्यवतिष्ठन्ते । तचन्द्रमा गाईपत्यं बहिर्दवसदन दामि इमाम- गृभ्यन् + रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्त इत्यादिश्रुतिलिङ्गवाक्यादिभित्रों- ह्यादिवत्कीङ्गभावेन विनियुक्ताः प्रधानापूर्वनिवृत्तिद्वारण प्रयोजनवन्तो मन्त्रा इत्युच्यन्ते । तत्र मन्त्राः केनोपकारेणापूर्वसिद्धरुपकुर्वन्तीति वीक्षाया- मध्ययनषिधेरर्थज्ञानार्थत्वादृष्टोपकारे सत्यऽदृष्टकल्पनानुपपत्तेस्तष्वनुष्ठानकाले प्रतिपत्त्यपेक्षस्य दृष्यदेवतादेः प्रतिपत्तिमुत्याद्य तद्वारेणापूर्वस्योपकुर्वन्तीति कल्प्यते । ततश्च मन्त्ररेवानुस्मृत्यानुष्ठाने ऽपूर्वसिद्धिर्न ब्राह्मणवाक्यरिति गम्यते । तत्र प्रयोगविधिरङ्गैरपूर्वोपकारं कारयन्मन्त्रैरर्थज्ञानं कारयतीति । तत्र यथा प्रयोगवचनो मन्त्रैः प्रथमोत्पन्नज्ञानातिरिक्तमपूर्वोपकारि ज्ञानान्त- रमनुष्ठापयति एवं ब्रह्मसंवेदनमपरमनुष्ठीयते मोक्षफलायेति । ननु युक्तं तत्र स्वार्थे प्रत्ययमुत्याद्य निवृत्तानां मन्त्राणां श्रुत्यादिविनियोगसामर्थ्यात्प्रयो- गवचनेन ज्ञानस्य पुनःकर्तव्यत्वम् नचात्मज्ञाने प्रयोगवचनो ऽस्तोत्याह प्रयोगवचनस्तत्र विधायक इति । इहापि तहि स सम्पाद्यत इत्याह ५ पूर्ववादी इहापि प्रयोगवचनो विधायक इति । कथम् । वेदान्तवाक्यरात्मज्ञानं कुर्यादिति वेदान्तशब्दकरणविशिष्टोत्यत्तिविधिस्तावदध्याहृतः सोमेन यजे- लेतिवत् । स च विधिः कथं ज्ञानं कर्तव्यमितीति कर्तव्यताभेदमीक्षमाणः अमितीति पुः। * रसनामिति दन्त्यघटितः ३ पु.। अग्रभ्यं रशनामिति १ पुः ।

·११० एकदेश्युक्तशास्त्रारम्भप्रकारं निराकरोति पर्वपक्षी। प्रकरणपठित * शमादिविधीन फलवदात्मज्ञानविधिसन्निहितानितिकर्तव्यता- त्वेन विनियोजयन्विनियोगविधिः सम्पद्यते । पुनश्च साले कर्मणि नियो. ज्यमधिकारिणं ममेदं कर्त्तव्यमिति प्रतिपत्तारमाकाइन्नर्थवादगतं मोक्षं राषि- सचन्यायेनोपसंहृत्य मोक्षकामो वेदान्तवाक्यकरणः शमादीतिकर्तव्यतानु- गृहीतेरात्मज्ञानं कुर्यादिति स एव विनियोगविधिरधिकारविधिः सम्पद्यते । पुनः स एव साङ्गं तत्त्वज्ञानम+धिकारिणमनुष्ठापयन्प्रयोगविधः सम्पद्यत इति । पुनश्च सिद्धान्तो मन्त्रभ्यो वेदान्तानां वैलक्षण्यमाह ननु मन्त्र- ४५ ष्यिति । प्रत्ययपरत्वमिति । अपूर्वोपकारिप्रत्ययमाचे मन्त्राणां तात्पर्य नार्थ- तथात्व इत्यर्थः । तच वेदान्तानां स्वार्थविधिपरत्वं प्रयोजनवदज्ञाताविग- न्तृत्वादिति । तच विधेयप्रत्ययसमर्पणेन विधिपरत्वमज्ञातार्थपरत्वं चोभयं न विरुद्धमित्याह अन्यार्थमपि प्रकृतमिति । ननु स्थायिपदार्थानां क्रमेण वा युगपद्वा ऽनेकानि कार्याणि सम्भवति । शब्दस्य तु तात्पर्यात्सकृत्कार्य- हेताः कथमुभयपरत्वमिति तचाह यथा वा पदार्थानामिति । सिद्धान्ती ब्रह्मण्याऽऽभिधानिकप्रथमप्रत्ययोपगमेनेव पुरुषार्थसिद्धेर्न मन्त्रेष्विव विधि- शेषतया द्वितीयप्रत्ययायोत्पत्तिविनियोगाधिकारप्रयोगविधिकल्पन मपेक्ष्यत इति दर्शयितुं मन्त्रेभ्यो वेलक्षण्यमाह तदेतदनिरूपितमिवेति । विधिविष- यसमर्पणेन विधिप्रमितिशेषस्य योषिदग्न्यादिवाक्यस्य तज्जन्यज्ञानस्य वा प्रमेयपरत्वादर्शनादिति वाक्यशेषः । ननु तच लौकिकप्रमाणगम्यत्वात्प्रमेयस्य तत्परत्वाभावः इह तु विधिब्रह्मणोरलोकिकत्वादुभयपरत्वं स्यादिति नेत्याह न युगपदुभयमिति । ज्ञानं प्रति ब्रह्मणः प्रमेयतया प्राधान्यम् विधेयज्ञान- विशेषणतया गुणभावः प्रमेयत्वादुपादेयताविधिं प्रत्युद्देश्यता प्रमेयत्वा- द्विधेयता विधानायानुवाद्यता || चेति ब्रह्मणः स्वज्ञानस्य विधिविषयतया तत्प्रमितिशेषत्वे पाच प्राधान्योपादेयत्वप्रमेयत्वानितद्विरुद्धगुणत्वोद्देश्यत्वानु- वाद्यत्वानि चेकस्यां शब्दजन्यप्रमिता प्रसज्यन्ते तदिदं वेरूप्यम् । ननु प्रथम- " * शमादीन्फलवदिति ३ पु । + अधिकारिणा अनुष्ठापयनिति पूर्वमभूस्, तत्स्थाने अधिकारिणमनुष्ठापनिति शोधितं ३ पुः। + अपेक्षत इति १ पुः। 8 तत्रेति नास्ति २ पुः। | चकारस्थाने बाकारः २ पुः । | सकाजातस्याऽप्राधान्येति १ पुः ।

·११८ एकदेश्युक्तशास्त्रारम्भप्रकार निराकरोति पूर्वपक्षी । ज्ञानमर्थपरं द्वितीयज्ञानं विधिविषयतया तत्परमित्यविरोधः किं न स्यात् । न । शब्दस्योभयपरत्वाभावे तज्जन्यज्ञानस्यासकृजनितस्याप्युभयपरत्वानुप- पत्तः । ननु वैरूप्यप्रसङ्गो न दोषमाघहति अन्यथागुणकर्मविधानानुपपत्तेरिति ४५ १६ चादयति नन्वेवं सति गुणकर्मणामिति । क्रत्वङ्गभूतकारकसंस्काराानि कर्माणि । तत्र क्रियाजन्यातिशयविशिष्टमेव कर्मकारकं कारकविभत्यभिधेय- मित्यङ्गीकृत्य वैकृप्यमुच्यते । व्रीहीणां तावत्प्रमाणान्तरसिद्धत्वात्कारकत्वा- च्चानुवाद्यत्वगुणत्वोद्देश्यत्वानि सिद्धानि विधेयप्रोक्षणजन्यातिशयवत्तया सा. ध्यत्वादुपादेयत्वप्राधान्यविधेयत्वानि विभक्तिसामर्थ्यात्प्रतीयन्त इत्येकस्यां प्रमितो गुणकर्मसु वेरुप्यमिति । तत्र न क्रियाजन्यातिशयो वैभक्तिकः किन्तु तदर्थक्रियाधिध्यनुपपत्तिगम्यः । अत: शाब्दबाने गुणास्वादृश्यत्वानु- वाद्यत्वान्येव प्रतीयन्ते । प्राधान्यप्रमेयत्वापादेयत्वानि त्वापत्तिप्रमित्यन्तरे ऽवभासन्त इति । ज्ञानभेदान्न वैरूप्यदोष इति परिहरति न निराकृतं स्यादिति । इहापि तर्हि ब्रह्मज्ञानविधेयज्ञानयोर्भेदाद्विरुद्धचिकस्य व्यवस्थ- यावभास इति नेत्याह यच पुनः प्रमाणान्तरादिति । नन्विहापि ज्ञानद्वय- मेवेष्यतां कस्तहि सामग्रीभेदः । नचेकसामग्रीजन्यज्ञानसहस्रस्यापि प्रमेयभेदः सम्भवति । अस्तु तर्हि विधायकपदव्यतिरिक्तपदसमुदायस्य पृथगव ब्रह्म- स्वरूपं प्रतिपाद्य पुनस्तदनुवादज्ञानं जनयित्वा तस्य विधिविषयत्वसमर्पणेन पुनर्विधायकपदेन पदैकवाक्यतेति नेत्याह न स एव समन्वय इति । ननु तहि विधिपदेन यानि पदैकवाक्यभूतानि तयतिरिक्तपदानां पृथगन्वयेन ब्रह्मप्रतिपत्तिशेषतेत्याशङ्कते अथार्थवादपदानामिवेति । एवं तर्हि न ब्रह्मा- वाक्यस्य विधिवाक्यशेषता नाप्यर्थवादतेत्याह तदसत युक्तमर्थवादपदा- नीति । नन्विहापि भूतार्थत्वादर्थवादजन्यज्ञानवद्विधिशेषतेति नेत्याह इह पुनरपरामृष्ट इति । प्रयोजनपर्यन्तत्वाय विधिशेषता न भूतत्वनिमित्तेति भावः । यद्यपि शाब्दज्ञानादग्रहणं निवर्तते तथापि मिथ्याज्ञानतत्संस्कारा- विद्यानिवृत्तिरपरोक्षानुभवात् तस्य च शाब्दबानादनुत्पद्यमानफलस्य सिद्धये ज्ञानं विधीयत इत्याशङ्कते अथ पुनः शाब्दज्ञानादिति । तर्हि विधीयमा- ८ नज्ञानस्य व्रीह्यादिवत्करणकारकं वक्तव्यम् तन्न सम्भवतीत्याह किं तज्ज्ञा- नमिति । ननु प्रत्यक्षादानामपरोक्षाचानसाधनत्वं प्रसिद्धमिति । न । पूर्व- ·११६ एकदेश्युक्त शास्त्रारम्भप्रकारं निराकरोति पूर्वपक्षी । ज्ञानवदातत्फलत्वप्रसङ्गादित्याह शाब्दं चेति । ननु विधीयमानं शाब्दं ४६ सानमिति । किं तज्ज्ञान विधीयमानतया परोक्षफलं प्राथमिकज्ञानं तत्स- न्तानो वा । न तावत्प्राथमिकमित्याह तदयुक्तं यत्तावदिति । उभयपरत्वे धैरूप्यस्य दर्शितत्वादिति वाक्यशेषः । ननु प्रथमज्ञानेना ऽवगते ब्रह्मणि तदुदेशेन प्रत्ययसन्तानो विधीयतां तत्संस्कारप्रचयादपरोक्षसिद्धेरिति शङ्कते अथ पुनस्सदेव ज्ञानमिति । किमुपासनविधिसामादिदमवगतं किं वा- त्मन्येवात्मानं पश्यदितिदर्शनविधानसामादिति । न तावदुपासने विधि: श्रूयते आत्मेत्येवोपासीत आत्मानमेव लोकमुपासीत तमेव धीरो विचा- येत्यादेः स्वभावसिद्धप्रत्ययोपादानेनालाकिकात्मविषयप्रतिपादनपरत्वास राव. कारविशेषणप्रवणात वाक्यस्य विशेषणपरत्वात् उभयप्रतिपादने वाक्यभेदात निदिध्यासितव्य इति चात्मप्रतिपादनपरे * वास्यभेदाभावाय स्तुतिपरत्वात् । अथ दर्शनविधिसामादिति नेत्याहू तत्कथं लभ्यते उपास्तिध्यायत्यो- रिति । ननु ज्ञानस्य सर्वत्र प्रवाहेणाविनाभावाज्ज्ञानविधानेन सन्तान- विधिलक्ष्यत इति नेत्याह नापि ज्ञानेनैवेति । अथापि कथञ्चिदुपासनवि- धानं कल्प्येत निदिध्यासनविधेः । तथाप्यपरोक्षफलस्याहेतुत्वादुपासनस्य न शाब्दज्ञानाद्विशेष इत्याह नाप्यभ्यासादिति । अभ्यासस्याप्रमाणत्वाद्वि. षयस्यासम्प्रयुक्तत्वाच्च न वस्त्वापरोक्ष्यमभ्यासात्किन्तु मिथ्यापरोक्ष्यमित्यर्थः । ननु ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान इति ध्यानमपरोक्षफलं श्रूयते । सत्यम् । एकत्र चित्तस्य समवधानता तदेकाय्यनिमित्तं भवति । तदेका- यचेतसा सहकारिणा शब्द एवोपनिषदमिति तद्धितप्रत्ययसामादपरोक्ष- ज्ञानमुत्पादयति ध्यायमानो ज्ञानप्रसादेन पश्यतीति वाक्यस्यान्वयात चित्त- कायस्य सूक्ष्मवस्तुदर्शननिमित्तत्वात् दृष्टेनेवोपकारसिद्धावऽदृष्टकल्पनायो- गात् । आपरोक्ष्यकामस्योपासनायां स्वयंप्रवृत्तरदृष्टार्थत्वाच्च निदिध्यासनवि- धानस्येत्युक्तं तदेतदाह नापि अयत इति । दृष्टसामानुपादत्वाद्वाक्यस्य विधिर्न श्रयत इत्यर्थः । नन्वकाय्यद्वारेणापरोक्ष्यनिमित्तत्वादृष्टद्वारेणापि प्रवर्ततामिति चादयति ननु किमत्र श्रवणेनेति । परिहारयन्यः स्पष्टार्थः । ,, अतो ज्ञानद्वयाभावादेकस्य ज्ञानस्योभयार्थतायोगान्न ब्रह्मज्ञानं विधेयमिति * वाको-दति अधिकं ३ पुः। १७ ·१२० एकदेश्युक्तशास्त्रारम्भप्रकारं निराकरोति पूर्वपक्षी। ४६ १८ भावः । यत्पुनरिति स्पष्टार्थः । न स्थायिवस्तुदृष्टान्तेन तात्पर्य्यसापेक्षशब्द- व्यापारनिर्णय इत्याह युक्तं तचेति । ननु समिधा यजति * तनूनपातं यजति इडो यजति बहिर्यजति स्वाहाकारं यजतीति पञ्च वाक्यानि पञ्च पदार्थान्विधाय तेषां क्रममपि विदधति । अतः शब्दस्यैव वेयर्थ्यमित्युक्त. मनुवदति यदपीदमुक्तमिति । पदार्था एव शब्दगम्याः क्रमस्त्वापत्तिगम्यो न शब्दगम्य इति परिहरति यत्तावत्प्रत्येकमिति । ये तावदित्यर्थः । तेषामेव न क्रमस्य विधानमित्यध्याहारः । किं पदार्थेभ्यो ऽर्थान्तरभूतस्य क्रमस्य वाक्यः प्रतिपादनमुच्यते किं वा पदार्थमावस्येव क्रमस्य प्रतिपाद- नमिति । न तावदुत्तरः कल्प इत्याह नापि ते क्रमशब्दाभिधेया इति । ननु विहितमङ्गं भवति अङ्गं च प्रयुड़े प्रयोगविधिः । अतः प्रयोगवचनप्रयोज्य- त्वात् क्रमस्यापि विधेयत्वे वाक्येभ्य एवापदार्थस्यापि क्रमस्य विधिरेष्ठव्य इति नेत्याह प्रयोगवचनापीति । विहितस्यैव प्रयोज्यत्वात्पदार्थानामेव विहितत्वादित्यर्थः । अन्यथा विहिते प्रयोगविधिः प्रयोगविधी च विधि- कल्प्यनेतीतरतराश्नयात् । ननु पदाथा एव क्रमः तस्मात्पदार्थान्प्रयुञ्जानः क्रममपि प्रयुङ्ग इति नेत्याह न ते क्रम इत्युक्तमिति । अपर आह । न क्रमो नाम कश्चिदस्ति एककस्मिन् पदार्थे ऽदर्शनात अनेकपदार्थाश्रयत्वे पदा- र्थयोगपद्यात्क्रमायोगात् अयोगपद्ये चोभयाश्रयधर्मायोगादिति तचाह न च क्रमो नामेति । ननु संयोगवटुभया प्रयत्वे पदार्थयोगपद्यमित्युक्तम् तचाह सच क्रमो नाम वस्तुभत इति । क्रमत्वादेव न योगपद्यापेक्षेति भावः । ननु देशकालवस्तूपाधिपरामर्शमन्तरेण क्रमो न दृश्यत इति तदाह तवेति । नन्वनुष्ठेयपदार्थानामनिष्पन्नस्वभावत्वान्न देशकालवस्तुक्रम इति तबाह स्मृतिविज्ञानमेवेति । पाठक्रम एव स्मर्यमाणो ऽनुष्ठेयपदार्थषपरज्यत इत्यर्थः । सर्वथेत्युपसंहारः । ननु क्रमस्य विधायकं वक्तव्यम् । न । क्रम- स्याविधेयत्वात् । किंत्वनुष्ठेयविशेषणतया प्रमीयते क्रमः न विधीयते ऽन- नुष्ठयत्वात् । केन तर्हि प्रमीयते । एकस्यानेकपदार्थप्रयोगानुपपत्त्येत्याह ६ तच्चकत्वात्कर्तुरिति । सन्निहितं चेति । अर्थक्रमाभावे पाठक्रम इत्यर्थः । * तनूमपाते यजति-दति १ पु. + तत्र वेति । पु.। + रडां यनसीति क्वचित्पाठः। $ प्रतीयत इति ३ पु.।

·૧૧ शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तनयः । तस्मात्सर्वच प्रमाणद्वयेनेव प्रमेयद्वयसिद्धिरिति प्रकरणार्थः । न तथेह ज्ञान- ४७ द्वयमित्यारभ्य वेदो गमयतीति पर्यन्तः स्पष्टार्थः । प्रतिषस्तुसंप्रयोगं निरपेक्ष- मेव प्रमाणं चक्षुर्न तथा प्रतिपदार्थ प्रमाणं शब्दः किन्तु यच तात्पर्य तत्र सम्भयैव प्रमाणमित्याह युक्तं तच यद्यदवबोधयतीति । नन्वाभिधानिकमा- स्मतत्त्वज्ञानं प्रमेयपरमेव मा भूत किन्तु विधिविषयतया विधायकपदज- न्यविधिमितिविषयत्वेन विधिशेष इत्याह मा भूदिति । कथं तर्हि ब्रह्मा- स्मसिद्धिरिति तचाह तस्मिन्विहितादिति । ननु कस्यानुपपत्त्या तत्त्व- सिद्धिरिति तदाह सविषयत्वादिति । अवगमविध्यन्यथानुपपत्त्यवेत्यर्थः । परिहरति एवमप्यविवक्षितार्थ इति । एकस्मिन्विषये *प्रथमप्रतिपत्तिरप्रमाणम् । तस्मिन्नेव द्वितीयज्ञानं प्रमाणमिति श्रुतिश्च न प्रमाणं श्रुत्यापत्तिश्च प्रमा- +यामित्यादि विरुद्धमित्यर्थः । किञ्चावगमविधानानुपपत्तिनावगम्यस्य वस्तुत्वं गमयतीत्याह नच नियोगत इति । ननु ज्ञानस्य स्वतःप्रामाण्यात्तथा- भूतार्थतेव युक्ता अन्यथा ऽऽरोपितज्ञानस्य विधी प्रयोजनाभावादिति तचाह भवन्ति हि परिकल्पितविषया इति । आभिधानिकप्रत्ययस्य विधि- संसात्यागपि स्वतःप्रामाण्यं किं न स्यादिति भावः । ननु विधेयज्ञानस्यापि स्वविषयमितिरेव दृष्टं फलम् तत्परित्यज्यारोपितविषयत्वेऽदृष्टकल्पना स्या- दिति तचाह एतदेवाच युक्तमिति । सकलप्रमाणविरोधेन दृष्टकल्पनाददृष्टक- ल्पनमेव युक्तमित्यर्थः । तस्मात्कार्यनिष्ठे वेद इति अनारम्भवादी || सिद्धान्तक- देशीयदूषणामुपसंहरति । ननु वेदान्तानां धर्मब्रह्मविषयत्वाभाबे ऽध्ययनविध्यु- पात्तानामानर्थक्यं स्यादिति नेत्याह एवं च सत्य ऽयमात्मा ब्रह्मेत्यादिना ।" तचात्मनो वेदान्तसङ्कीर्तितसमस्तगुणविशिष्टस्योपासनोत्पत्तिविधी शमादीतिकर्तव्योपसंहारेण विनियोगविधी मोक्षकामनियोज्यसम्बन्धितया चाधिकारविधी साङ्गे कर्मण्यधिकारिणोनुष्ठापकतया च प्रयोगविधी वेदान्ताः पर्यवस्यन्ति तच्च सर्व निरूपितमिति । अत्र किं शब्दानां कार्यान्वितस्वार्थी- वबोधसामा पात्सर्वा वेदः कार्यपरतया निरूपित इत्युच्यते किं वा मूत्र- काराद्यभियुक्तवचनसामादिति । न तावत्प्रथमः कल्पः समन्वय सूत्रे तस्य * विषयोपि प्रथमेति १ पुः । + इत्यादीत्यस्य स्थाने इत्याहेति १ पुः । + संभवन्ति हीति पु.। ६ स्वविषयत्वप्रमितीति १ पु । || सिद्धान्त्येकदेशीति ९ पुः । ॥ सर्वावेद इति नास्ति १ पुः । ** कल्प रति नास्ति १ पु.। । २३ . .

·१२२ ४८ २ शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तनयः । निराकरिष्यमाणत्वात् । अभियुक्तवचनसामर्थ्याच्चत्तवाह स्यादेतदेवं यदि सर्व एव वेदार्थ इति । ननु धर्मस्येवोपक्रान्तत्वेपि * प्रासङ्गिकत्वेनेदं ब्रह्म निरूपितमिति नेत्याह विचारितश्चेति । कथमवगम्यते न वेदार्थोपाधी विचारः प्रवृत्त इति सूत्रभाष्यवार्तिककारवचनसामादित्याह यावता ३ कार्यनिष्ठ एवेति । अचायमाशयः । अथातो धर्मजिज्ञासा धर्ममीमांसाशास्त्र विषयः । सत्किमारम्भणीयं न वेति विचारः । नारम्भणीयमिति पूर्वः पतः विचार्य्यमा- णार्थनिर्णये प्रत्यक्षादीना मसाधनत्वात् । आम्नायस्य चाध्ययनविधिना ऽदृ- ष्टार्थतया विनियोगात् तदर्थमध्ययनविधिः अदृष्टार्थो दृष्टार्थो वेति विचार्य्यते। प्रसाधने विधेरयोगाददृष्टनियमा विधिरदृष्टार्थ इति प्राप्तम् । ननु स्वाध्यायो ऽध्ययनक्रियाकर्मतया ऽवगम्यमानः संस्कार्यो वाऽऽप्यो वेति दृष्टसम्भवे कथ. मदृष्टार्थता सम्भवेत्। न । संस्कृतस्य क्रत्वन्तरे विनियोजकप्रमाणाभावात् । अवाप्तस्य च निष्फलत्वात् । नन्ववानादाम्नायात्फलवदर्थावबोधे दृष्टफले नाऽदृष्टं कल्पयितुं शक्यते । न । दृष्टफलसाधने || ऽन्यत एव प्रवृत्तर्विधिवैयर्थ्य- प्रसङ्गात् । ननु कर्मकारकप्रधानस्याध्ययनस्य कथं स्वतन्त्रादृष्टफलत्वं कल्प्येत नकर्मकारकस्य वैफल्यात्सक्तुन्यायेन स्वाध्यायेनाधीयोतेति वैपरीत्यकल्पनात्। ननु न श्रूयते फलमध्ययनस्यार्थवादेपि । तन्न । जपाध्ययनफलस्य घृतकुल्या- देरध्ययनत्वसामान्येन प्रथमाध्ययनेप्यतिदिश्य राचिसचन्यायेन घृतकुल्यादि- कामः स्वाध्यायेनाधीयोतेति फलविपरिणामात् । संस्कारकर्मत्वाभावाच्च न फलश्रुतेरर्थवादता । नन्वदृष्टार्थत्वेपि स्वाभाविकस्यार्थावबोधसामर्थ्यस्य का हानिः । न । विषनिहरणादिकार्यान्तरे विनियुक्तानां मन्त्राणामर्थविवक्षा- प्रतिबन्धदर्शनात् । तस्मादाम्नायस्यार्थविवक्षाभावात्प्रत्यक्षाद्यविषयत्वात्प्रमा- णानुग्राहकत्वाच्च विचारस्य निरालम्बनो धर्मविचारो नारब्धव्य इति प्राप्तम् । आरम्भणीय एवायं विचार इति सिद्धान्तः । तस्य स्वाध्यायाध्ययनविधि. प्रमितकर्नध्यत्वात् । प्रासङ्गिकत्वेनैव ब्रह्मणि पिमिति १ पु.। + विरिति १ पुः। नशब्दो नास्ति १ पु.। + असायकत्वादिति पु.। || सपोधित...।

·शास्त्रारम्भावषयकः सिद्धान्तनयः । १२३ ननु निरालम्बनत्वमुक्तम् । न । आम्नायस्यालम्बनत्वात् । नन्वदृ- ष्टार्थो ऽसौ दर्शितः । न । अध्ययनस्य कर्मकारकप्रधानत्वात्स्वतन्त्रादृष्टार्थ- त्वायोगात् । ननु कर्मकारके न किञ्चित्प्रयोजनमस्ति इत्युक्तम् । न । उभ- यस्याप्युपपत्तः । अध्ययनेन दृष्टद्वारणा ऽऽप्यते * साङ्गाध्ययनविधिसामर्थ्यात् संस्क्रियते च स्वाध्याय इति । ननु संस्कृतस्य विनियोगाभाव उक्तः । न । क्रतुविध्युपादानप्रमाणादेव विनियोगसिद्धेः । क्रतुविधिर्हि म्वविषयावबोध- माकाङ्क्षमाणस्तस्य जनकतया संस्कृतं स्वाध्यायमुपादत्ते । ननूपादानप्रमाणं ज्ञानस्य जनकतया स्वाध्यायमात्रमादत्ते न संस्कारमिति । सत्यम् । अध्यय- भविधिसामादेव संस्कृतस्वाध्यायजन्यविशिष्टज्ञानवतेवानुष्ठितो यागो पूर्व जनयतीति कल्यते । अतः स्वाध्यायविधिसामर्थ्यमीक्षमाणः क्रतु- विधिः स्वविषयज्ञानजनकतया संस्कृतस्वाध्यायमुपादत्ते । ननु स्वतन्त्रादृष्टं कल्प्यतामित्युक्तम् । न । दृष्टार्थाचरस्वीकरणतज्जन्यज्ञानादिसमवाय्यदृष्ट- सम्पत्तो श्रुतविरोधेन कारकवपरीत्यमादाय स्वतन्त्रादृष्टकल्पनानुपपत्तेः आधा- नवद ऽनङ्गस्याप्यध्ययनस्य ऋतूपकारित्वं न विरुध्यते । ननु तव्यप्रत्ययेन प्रकृत्योपरक्तमपूर्वमेव स्वतन्त्रमभिधीयते । तचापूर्वाभिधानेपि भिन्नपदो- पात्तप्रकृत्योपरत्तापूर्वाभिधानाद्वरमेकपदोपात्तकर्मकारकगतापूर्वाभिधानम् । भावार्थजन्यमपूर्व न द्रव्यादिजन्यमित्येतावत् समवायस्तु यच क्वापि संभ- वति । अदृष्टार्थतया च स्वाध्यायस्यार्थविवक्षाऽभावेध्ययनविधिधाक्यस्याप्य. थैविवक्षाभावात् अदृष्टार्थतया ऽध्ययनविधानमेव न स्यात् । तस्मात्सा- डाध्ययनविधिप्रयुक्तादृष्टस्य स्वसमवायितया ऽक्षरयहणार्थावबोधक्रतुप्रवृत्त्या- दिदृष्टफलसापेक्षत्वात स्वाध्यायस्य स्वभावनिमित्तार्थावबोधप्रतिबन्धकताभा- वाद्विवक्षितार्थमानाय मवलम्ब्य धर्मविचारः कर्त्तव्य इति । तदेवमर्थवि. वनाधर्मविचारावसरप्रदर्शनपरे शास्त्रारम्भे न सर्ववेदार्थविचारसिद्धिरिति प्रारभ्यमाणविचारो धर्मविषयो न वेदार्थमाचविषय इत्युपपादयति || तथाहि ४८ शास्त्रारम्भ इति । ननु वेदवाक्यानि विचारयेदित्यादिभाष्य पा लिङ्गावेदार्थमाचविचारा- * साहाध्यायाध्ययनेति १ पुः । + संस्कयविनीति १ पुः । * कल्प्यमिति ३ पुः । बालम्ध्येति २ पुः। || तथा च शास्त्रेति १, ३ पुः । लिङ्गादित्यस्य स्थाने लिखनादित्युपकल्पितम् २ पुः । ४ ·१२४ ४८ शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तमयः । रम्भो ऽवगम्यत इति शङ्कते कथमिति। * सामान्यसिद्धिविशेषविप्रतिपत्त्योभी- ध्यकारण धर्मे प्रदर्शितत्वात्स एव + विचार्यत इत्याह धो नाम कश्चि. साधयितुरिति । एवं विषयविप्रतिपत्ती दर्शयित्वा धर्मविषय एव पूर्वपक्षप्राप्ति दर्शयतीत्याह तचाग्निहोचादिलक्षण एवेति । न कारः पूर्वपरयोः संब- ११ ध्यते । एवमाशङ्कित इत्यतः प्राक्तना ग्रन्थस्स्पष्टार्थः । एवमाङ्किते शास्त्रारम्भे सिद्धान्तसूर्य तत्प्रतिपाद्यार्थकथनेनावतार- यति धर्माय वेदवाक्यानीति ।। यस्याम्नायस्यार्थविवता तस्यैव विचारावसर- श्चेति तदर्थविक्ता विचाराधसरौ । विषक्षाविचारावसरधर्मविचारात्सूत्रार्थान् सूत्रयोजनया दर्शयति वेदमधीत्यानन्तरमिति । ततः किमायातमित्यत आह एवं स्थित इति । किं तत्र विवक्षितं गम्यत इति तदाह किंतु धातिरिक्त इति। अयमर्थः । वेदस्यार्थविवक्षाप्रदर्शनेन वेदार्थविचारः कर्त्तव्य इति वक्तव्य धर्मग्रहणं कुर्बमा भत्सर्ववेदार्थविचारप्रतिज्ञा कित्येकदेशविचारो ऽयमिति मन्यते सूत्रकार इति गम्यते । नन्वयातःशब्दाभ्यां स्वाध्यायस्य पूर्वनिर्वृत्त. तया **विचारहेतुल्वमुच्यते । स्वाध्यायो हि स्वार्थविचारहेतुर्भवति न धर्म- विचारहेतुः अतो ऽथातःशब्दविरोधान्न धर्मविचारः प्रतिज्ञातुं शक्यत इति चादयति तत्कथं यत्ताबदिदमिति । सामान्यविशेषाभ्यां विचार्यमाणप्र- धामाभिधायिधर्मपदग्रहणसामर्थ्यात्तस्यैव विप्रतिपत्त्या पुरुषार्थसाधनतया च 6 जिज्ञासितस्वात् । प्रामाण्यप्रतिपादनात्यग्वेदार्थे सामान्यप्रतिपत्तिविशेषवि- प्रतिपत्तिषुरुषार्थसाधनत्वादीनामनवममाज्जिज्ञासितत्वायोगाद् धर्म एव विचा- यंत इत्याह उच्यते धर्मा नामेत्यादिना । || तत्र धर्मे जिज्ञासायोग्यत्वप्रदर्श- नेन वेदाथै तदभावं विवक्षति लोकप्रवादादिति । मनु धर्मविचारे स्वाध्या. यस्य पूर्वनिर्वृत्ततया हेतुत्वमर्थविवक्षायाः प्रदर्शनं चानुषयोगीत्युक्तम् । सत्यम् । अग्निहोचादेरपि धर्मस्कन्धत्वाका माद्देवगत्या च धर्मत्वादुपयोग इत्याह अग्निहोत्रादिरपि वेदार्थ इति । यत इति विप्रतिपत्तिस्कन्धत्वादित्यर्थः । * सामान्य प्रसिद्धीति १ पुः । + विचार्य इत्याहेति १ पु.। # नकारस्तु पूर्वापरयोरिति । ग्रन्ध इति २ पुः। । तस्येति १ पुः। ** विचारहेतुरुच्यत इति १ पुः । ++ तस्याने मन्विति इति पुः । * तस्य चेलि १ । 88 जिज्ञासितत्वाग्राममययेति १ पुत्र धर्म-इति ९ पु.। पापा धर्मस्कन्धस्वादेवगत्येति पु.। | वक्तव्यमिति १, २ पुः ।

·१२५ १ शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तनयः । तेन विवक्षितोऽसौ स्वाध्याय इति प्रदर्शनीयमित्यर्थः । ननु पुरुषार्थत्वाच्चे- दुर्मविचारो ऽध्ययनेनैव तत्सिद्धेः किं धर्मविचारणेति नेत्याह नचाध्यय- नमाचादिति। अतो नाऽथातःशब्दविरोध इत्याह अतोऽध्ययनानन्तरमिति । किंच धर्म शब्दस्य प्रधानत्वादथात:शब्दविरोधेपि धर्मविचार एव युक्त इत्याह इति वदितुं धर्मग्रहणं युक्तमिति । पुरुषा हि धर्ममेव जिज्ञासन्ते न वेदार्थम् तस्यापि धर्मत्वप्रयुक्तत्वादुपादानस्येत्याह यतो न वेदाथैति । सामान्यग्रहणविशेषविप्रतिपत्तिपुरुषार्थसाधनत्वधर्मशब्दग्रहणैर्द्धर्मविचारपरं प्रथमसूत्रमित्युक्तम् द्वितीयमपि सूचं तथैवेत्याह यत्पुनद्धर्मस्येति । धर्मल- ४८ क्षणपरं सूत्रमात्प्रमाणप्रतिज्ञेति प्राभाकराः + मुखतः प्रमाणप्रतिज्ञा ऽर्थाद्धर्म- लक्षणत्व मिति वार्तिककारीयाः । सर्वथाप्युभयं विवक्षितमिति । तत्र वेदग्रहणे प्राप्ने सर्वो वेदो धर्मविषयो मा भूदिति चोदनामग्रहीदिति गम्यत इत्याह तनूनमिति । ननु चोदनाग्रहणं हे सर्ववेदस्य धर्म प्रामाण्यपरिहाराय न भवति किंत्वन्यदेव प्रयोजनमित्याह ननु चोदनाग्रहणस्येति । ४६ अयमर्थः । लिङादिशब्दव्यापारः पुरुषप्रवृत्तिलक्षणार्थभावनालक्षणभा- व्यनिष्ठः स्वज्ञानकरणकः स्तुतिनिन्दार्थवादादिज्ञानेतिकर्तव्यताको लिङादिश- ब्देनाख्यातत्व || सामान्यादर्थभावनापाभिधायिनापि लिविशेषेणाभिधीयमानः शब्दभावनेति कथ्यते । शब्द, एव वा प्रदर्शितांशत्रयविशिष्टः शब्दभावना शब्दगुणों वा । सर्वत्र हि करणमितिकर्तव्यतानुगृहीतं भाव्यमितिद्वारेणेव भावनां प्रति करणं भवति तत्र शब्दभावनाविषयं ज्ञानं लिङादिशब्दजन्यं प्रवर्तकज्ञानत्वात् । स्तुत्यादिज्ञानानुगृहीतं पुरुषप्रवृत्ति**निवृत्तिहेतुरिति मा- व्यनिर्वृत्तिद्वारेण शब्दभावनां प्रति करण मुच्यते । सा च शब्दभावना पुरुषप्र- वृत्तिमुत्यादयन्ती तस्याः पुरुषार्थविषयत्वमन्तरेण चोत्यादयितुं क्षमते अपुरु- पाथै पुरुषस्याप्रवृत्तेः । ततश्चादनाप्रयुक्तपुरुषप्रवृत्तेः समानपदोपात्तम पुरुषार्थ धात्वर्थ भाव्यं विहाय पुरूषविशेषणमपि स्वर्गादिकं भाव्यत्वेनोपादय धात्वर्थ- करणिका प्रयाजादीतिकर्तव्यताका स्वर्गादिभाव्यनिष्ठा पुरुषप्रवृत्तिरर्थभावना संपद्यते । तदेवंविधार्थभावनानिष्पत्तये शब्दभावनायाः प्रवर्तकत्वद्योतनाय चोदनाग्रहणमिति । * शब्दशब्दो नास्ति १ घु.। + सुखतः-इति कृतं घुः । त्वप्रत्ययो नास्ति ३ पु. ६ सर्वस्य वेदस्येति १ पुः । || सामान्याकथं भावेति १ पुः । । विधायिनाऽपोति २ पुः। ** निवत्तीति नास्ति के घुः। + करणमित्युच्यत-इति २ पुः।

·४९ शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तनयः । नेतत्सारम् अध्ययनविधिरित्यादिपरिहारः । तस्यायमर्थः । स्वाध्या- योध्येतव्य इति तव्यप्रत्ययव्यापारः शब्दभावनाऽध्ययने पुरुषप्रवृत्तिलक्षणार्थ- भावनाभाव्यनिष्ठा स्वविषयप्रवर्तकज्ञानकरणिका ऽध्ययनफलार्थवादादिविज्ञाने- तिकर्तव्यताका भवति । सा च * पुरुषप्रवृत्तिलक्षणामर्थभावनामध्ययनकरणिकां स्वाध्यायभाव्यनिष्ठां प्राङ्गखत्वादीतिकर्तव्यताकामुत्यादयति । सा च भाव्यस्य स्वाध्यायस्य फलद्विज्ञानजनननिमित्तत्वमन्तरेणार्थभावनामुत्पादयितुमसमा स्वाध्यायगतलिङादिशब्दाभिधेयक्रतुभावनानां स्वादिविषयत्वं परम्परया क- ल्पयतीत्यध्ययनविधिसामादेव वेदस्य विशिष्ठफलविषयभावनानां प्रतिपा- दकत्वं सिद्धम् । अतो वेदग्रहणेनेव भावनानां धात्वर्थ विहाय स्वर्गाद्यालम्ब- नत्वं सिध्यतीति । अपिच चोदनायहणे वेदान्तानामान्तर पिरत्वाशङ्का स्यात ७ तन्निवृत्तये वेदग्रहणमेव युक्तमित्याह अपिच वेदग्रहणमेवेति । संदेहान्तरमाह चोदनाग्रहणे हीति । ननु वेदाध्ययनानन्तरं धर्मविचारं प्रतिज्ञाय चोदनाल- क्षण इति ब्रुवन्वैदिकचोदनामेव ब्रवीति । न तच विशेषाभावात् । अनेन च सूत्रण तथापि सर्वचादनानन्तयं किं न स्यात् । प्रकारान्तरेण वैदिकचोदना- नियममाह अथ वेदाधिकरण इति। लक्षणसूचे प्राप्नं वेदग्रहणं विहायान्यच कुर्वन्न बुद्धिपूर्वकारी स्यादिति परिहरति सोयमाभाणक इति । अतो वेदान्तानां धर्मपरत्वपर्युदासाय चोदनाग्रहणमित्याह ततश्चादनाग्रहणादिति । तस्मा- त्सचभाष्यवार्तिककाराभिप्रायेण ब्रह्मपरत्वमेव न धर्मपरत्वमित्याह तदेवं सूत्र- कार इति। ननु तेषामेव कृत्स्नस्य वेदस्य धर्मे विनियोजकं वचनमस्तीत्याह ननु दृष्टो हि तस्यार्थ इति। सत्यम् । धर्मचोदनासूत्रप्रक्रमसामर्थ्यादुत्तरं सामा- न्यवचनं प्रकृतविशेष उपसंहियत इत्याह सत्यम् तत्प्रक्रमबलादिति। सामान्येन परिहारमभिधाय प्रत्येकमाह अपिच दृष्टा हीति । नन्वाम्नायशब्देन सकलवे- दस्य धर्मावबोधे विनियोगः स्पष्ट इति चादयति कथमिति । न विनियोगका- त्यपरं भाष्यं कित्वाम्नायस्यार्थसद्धावपरम् यथा रूपं प्रत्यश्वमित्युक्ते न सर्व- प्रत्यक्षस्य रूपे विनियोगः किंतु रूपस्य प्रत्यक्षान्वयमाचं कथ्यते तद्वदिति परिहरति वेदाध्ययनानन्तरमित्यादिना । अयोगव्यवच्छेद इति । वेदस्य * पुरुषप्रवृत्तिलक्षणाऽर्थभावना भाव्यनिष्ठा स्वविषयभावनाऽध्ययनकरणिका स्वाध्यायभा- व्यनिष्ठा प्रामुखस्वादीसिकर्तव्यताकामुत्पादयतीति ५ पु.। + परस्वशति १ पु.। । लक्षणसूत्रेणेलि ९ पुः। पूर्वेति नाति ९ पुः। - ·१२० १ शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तनयः । कर्मावबोधेनासंबन्धं निराकृत्य संबन्धः प्रतिपाद्यत इति । नान्ययोगव्यव- च्छेद इति वेदस्यार्थान्तरसंबन्यो नास्तीति नाभिधीयत इत्यर्थः । ननु कर्मशब्दः प्रमेयमाचपरतया धर्मब्रह्मणारविशिष्ठः किं न स्यादिति नेत्याह कर्मशब्देन चेति । क्रियायां विषयमाचे च प्रसिद्धस्य शब्दस्य कुतः क्रिया- परत्वमिति प्रकरणादित्याह यतस्तदवबोध इति । तस्मादित्युपसंहारः । यत्पुनरित्युक्तानुवादः । आनर्थक्यशब्टेनाभिधेयाभाव: प्रयोजनाभावो वा *भिधीयते न तावदभिधेयाभाव इत्याह तच यद्यानर्थक्यमाभाव इत्या-५० दिना । अथेति निष्प्रयोजनत्वमनूद्य दूषणमाह भवतु सो ऽरोदीदिति । ननु तेषामपि पूषा प्रपिष्टभाग इत्यादिसंसर्गेष्विव प्रयोजनं + कल्प्यतामिति नेत्याह एकवाक्यत्वादिति । नन्वधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेदुपरि हि देवेभ्य इत्यु- परिधारणस्य पूर्वेणेकवाक्यस्य विधानवत्सप्रयोजनो विधि: कल्प्यतामिति नेत्याह कल्पयितुं चाशक्यत्वादिति । वेदान्तवाक्यान्यपि तर्हि प्रयोजनशून्य- सया क्रियार्थानीति नेत्याह यानि पुनरपास्ताशेषाशिवमिति । अतः सूत्र क्रियाप्रकरणपठितवाक्यविषयमित्याह अतः स्वयमपुरुषार्थत्वादिति । क्रिया- प्रकरणपठितानामेव प्रयोजनशून्यानां स्तावकत्वेन क्रियान्वयो दर्शिता न वेदान्तानामित्यत्र लिङ्गमाह तथाच तद्विधान्येवेति। न वेदान्तवाक्यं किंचि- " दप्यर्थवादाधिकरणे क्रियाशेषत्वेनोदाहृतमस्तीत्यर्थः । यदपि केचिदिति प्राभाकराणां शास्त्रारम्भप्रकारं दर्शयति । अयमाशयः । अध्ययनविधिर्हि विचारं विदधाति । स च स्वाध्यायस्य फलपर्य्यन्ततामाकाङ्कन वेदार्थविचारमेव विदध्यान्न धर्मविचारमिति । ननु सामान्यप्रतिपत्तिविशेषवि. प्रतिपत्तिभ्यां जिज्ञासितार्थो विचारमर्हति न तथा वेदार्थ इति तचाह किं तर्हि अधीतवेदस्येति । उद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्र पशुकाममुद्दिश्य यागो विधी- यते यागविधानं चोद्दिश्य पशुकामाधिकारः । किंचोभयमिति । तथा सन्चे यज- माना एवत्विज इति यजमानानुद्दिश्य ऋत्विग्भावो विधीयते किंवलिंज उद्दिश्य यजमानभावो विधीयत इत्यादिवचनव्यक्तिसंशयाद्विचार इति । अथातो धर्मजिज्ञासा। वेदार्थविचारो विषयः स कर्तव्यो वा न वेति || विचारः । * विधीयते-पति पु. + कल्यतामिति १,२।। नशब्दो नास्ति १ पुः । ६ वाशब्दो मास्ति । पुः। ॥ विचारे नेतीति तावदिति १ पुः ।

·१२८ । शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तनयः । नेति तावत्प्राप्यम् । आलम्बनप्रमाणाभावात् । नन्वाम्नायालम्बना विचारः स्यात् । न । अध्यापनविधिशेषतयाम्नायस्य * स्वार्थविवक्षाभावात् । कथम् । अध्ययनं तावदध्यापनविधिप्रयुक्तानुष्ठानत्वात्तच्छेषतामश्नुते । स्वाध्यायोप्य- ध्ययननिर्वृत्तिद्वारेणाध्यापन + निर्वृत्तिपरो विषनिहरणादिवास्यवन्न स्वार्थविव- तामहंतीति के चित् । अन्ये तु स्वाध्यायविधिवाज्ये तव्यप्रत्ययेनापूर्वस्य प्रतिपादनात्तदङ्गता तावत्स्वाध्यायस्याधिगता । तत्र विहिताध्ययनस्य प्रयो- जकत्वादध्यापनविधेः प्रथमावगतामपूर्वाङ्गतामनपाकृत्यैवाध्ययनेनाध्यापन निर्वत्यंत इति ततश्चापूर्वाङ्गत्वादविवक्षितार्थत्वाद्विचारानारम्भः प्राप्तः । तभारम्भणीया विचारः । स्वाध्यायस्य विवक्षितार्थत्वात् । नन्वध्यापनविधि- शेषः स्वाध्याय इत्युक्तम् । न । प्रयुक्तिमात्रेणाङ्गत्वानुपपत्तेः । नयाधानमुत्त- रक्रतुप्रयुक्तिमाचात् तदङ्गं भवति । ननु लिङ्गसंख्याप्रयाजादयः क्रतुविधिप्रयु- तानुष्ठानास्तदङ्गतामश्नुवते न प्रकरणादिपिनियोग प्रमाणसामादङ्गभावः । तदङ्गत्वाच्च तत्प्रयुक्तानुष्ठेयता । न तथेह विनियोगे प्रमाणमस्ति । नव प्रयुक्ति- मागदङ्गतेति विशेषः । अतः स्वातन्त्र्याद्विवतितार्थः स्वाध्याय इति । यत्त्व ध्ययनापूर्वाङ्गतेति तचाप्यपूर्वस्य प्रयोजनाकाङ्कायां दृष्टे सत्यऽदृष्टकल्प- नानुपपत्तेः । स्वाध्यायसामर्थ्यजन्यं प्रयोजनवद्विज्ञानं फलत्वेन कल्प्यते । ननु न नेयोगिक तत् किंतु दृष्टसामर्थ्यजन्यं फलविज्ञानम् । सत्यम् । नेयो- गिकफलस्यैव विज्ञानस्यानुष्ठानाङ्गतया पूर्वीपकारः कल्प्यते । अथवा ऽर्थे ता- त्पय्यं विज्ञानस्य नेयोगिकफलत्वाधीनमिति कल्प्यते । लौकिकतात्पर्य्यनि- मित्तविवक्षाद्यभावात् । तदेवं विवक्षितार्थत्वाच्छास्त्र || मारम्भणीयमिति । तत्र वेदार्थविचारारम्भेपि न वेदान्तानाङ्गतार्थत्वमिति परिहरति १३ तचापि न निखिलवेदार्थेति । वेदार्थोपाधिविचारेपि धर्मग्रहणसामर्थ्यात्तदेकदेशो विचारित इति भावः । ननु कृत्स्नाध्ययनविधिप्रयुक्तो विचारः कथमेकदेशधि षयः स्यादिति चादयति तत्कथमिति । परिहरति तथा सत्य ऽथात इति प्रति- वाक्याध्ययनविचरं विधिव्यापारभेदात्प्रयोजन पाभेदवशादेकदेशविचारपि न विधिप्रयोज्यत्वविरोधः यथा चक्षुषा रूपं पश्येदिति विधिप्रयुक्त्या रूपैकदे- • स्वार्थविवक्षायोगात् अध्ययनमिति १ पु. + निवृत्तिविषयनिहरणेति १ पु.। प्रमाणेति नास्ति १ पु.। ६ अध्यापनेति पुः । || भारम्भयनियमेनेति १ पुः । भेदेति नास्ति'९ पुः । ५० , ·૧રક शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तनयः । शनीलदर्शनेपि तत्प्रयुक्तिन विरुध्यते तद्वदित्यर्थः । अन्यथा विध्यनुसारेण कृत्स्त्रवेदार्थविचारविवक्षायां धर्मग्रहणं न स्यादित्याह यतो न धर्म इति ५० १४ कृत्वति । धर्मग्रहणस्य न वेदार्थकदेशविचारपर्युदासः प्रयोजनम् किंतु वेदा- र्थस्य पुरुषार्थतासिद्धिः प्रयोजनमिति शङ्कते सत्यम् तथापि शास्त्रकाराणा- मिति। परिहरति एवं तहीति । धर्मशब्दस्य हि* वेदार्थ प्रयोगनिमित्तं वक्त- व्यम्। न तावठिः चेत्यवन्दनादावपि प्रयोगविप्रतिपत्तेः । अथान्वयव्यतिरे- कसिद्धः श्रेयःसाधनाभिधायी धर्मशब्दः। तथाभूतत्वावेदार्थस्यापि धर्मशब्दः तच प्रवर्तत इति । एवं तर्हि स्वाध्यायपाठादेव ब्रह्मणः प्रतायमानस्य धर्मशब्दाभिधेयत्वाभावाच्छ्योरूपत्वात्तस्यार्थात्पर्युदस्तत्वाद्धर्म इत्येवं कृ- त्वा विचारो युक्तः । अन्यथा ऽऽपातप्रतिपन्नधर्मब्रह्मसंग्रहज्ञापनाय वेदार्थ- जिज्ञासेति वक्तव्यमिति भावः । नानुष्ठयनेयःसाधनवदननुष्ठेययोरूपमपि ब्रह्मपदान्वयमाचादेव विचारात्प्राइ प्रतीयत इति शक्यं वक्तुम् । लक्षणसूत्रमपि धर्मविषयं न वेदार्थविषयमित्याह तथाचोत्तरमपीति । लक्षणं हि लक्ष्यस्या- न्यप्रसङ्गविभ्रमनिरासपरम् तत्र च धर्म एव चेत्यवन्दनादौ प्रसक्ततया विप्रति- पन्नो न वेदार्थः । अतो लक्षणस्य कृतार्थत्वाय धर्म || एव लक्ष्यत इत्याह धर्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरासपरमिति । ननु वेदार्थेपि विप्रतिपत्तयः सन्ति किमर्थवादलक्षणो वेदार्थः किं वा चोदनालक्षण इति तन्निरासाय लक्षणमु- च्यत इति तचाह इतरथा वेदार्थविप्रतिपत्ताविति । मन्त्रादिषु कार्यस्याप्रती- तेर्यन यत्प्रतीयते स तस्यार्थ इतिनियमान्नवं विप्रतिपत्तिरिति भावः । ननु धर्मग्रहणेऽप्यर्थवादलक्षणत्वं निराकृत्य चोदनालक्षणत्वं वेदार्थस्य किन्न सि- ध्यतीत्यत आह यतो न धर्मग्रहणे सतीति। वेदार्थविप्रतिपत्तिनिराकरणप्रति- भासाभावाद्धर्मविप्रतिपत्तिनिरासप्रतिभासादप्रतिपन्नवेदार्थविप्रतिपत्तिनिरासन- हणायोगादित्यर्थः । अथ धर्मशब्दस्य वेदार्थे प्रयोगात् तद्विप्रतिपत्तिनिरास एव विवक्ष्यतामिति चोदयति कथमिति । तत्र न तावदूढिमाश्रित्य धर्मश- " २१ * वेदार्थप्रयोगे निमित्तमिति १ पु० । + व्यतिरेकाभ्यां सिद्ध इति १ पु० ॥ || लक्षित इत्याति १ पु०॥ + न तावभूरि-इति १ पु०। $ धर्मशब्द इति नास्ति ९ पु० ।

·१३० शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तनयः । ब्दस्य वेदार्थ प्रयोग इत्युक्तम् । नापि लक्षणया * अभिधेयादन्यस्य लक्ष्यत्वेन वेदार्थस्याधर्मत्वप्रसङ्गात् । इदानी | स्वार्थप्रक्षेपेण वा तच प्रवृत्तिः शब्दमावस्य वा संजासंज्ञिसम्बन्धपरतयोपयोग इति शिष्यते । तत्र न तावत्स्वार्थप्रक्षेपणे- ५० २१ त्याह यत्तावच्चोदनालक्षणो योऽर्थ इति। चादनालक्षणस्य धर्मत्वेऽभिधीयमाने धर्मस्य वा चोदनालक्षणत्वे वेदार्थस्त्वतावानिति न निर्णीतं भवति । चोदना- धर्मशब्दयोदतदर्थाभिधायित्वाभावात् । यथा यच्चाक्षुषं तद्पमित्युक्ते न सर्वस्य प्रत्यक्षस्य रुपमर्थ इत्युक्तं भवति तद्वदिति भावः । चोदना लक्षणेर्थे धर्मसंज्ञाविधिपरत्वं सूत्रस्य निराकरोति अथ पुनरित्यादिना । अङ्गीकृत्य दूषणमाह अथापि कथञ्चिदिति । अयं भावः । चोदना- लक्षणस्य वेदार्थत्वे ऽर्थशब्दस्य वैययं स्यात् । श्येनादीनामपि चोदनाल- खुणत्वावदार्थत्वाच्च तयावृत्त्यनुपपत्तेः । अचादनालक्षणत्वे वेदार्थत्वे च ताभ्यामेव श्यनादिनिवृत्तरर्थशब्दस्य वैययं स्यात् । लक्षणवाक्ये ऽनुवाद- माचानुपपत्तेश्च प्रमाणप्रतिज्ञायामप्यर्थशब्दस्य वैयर्थ्यं स्यात् । धर्मविचारपने श्येनादेः प्रतिषेधचोदनाविषयस्यानर्थत्वेनाधर्मत्वसिद्धिः प्रयोजनमिति। तथा चोदनाशब्दोपि कृत्स्नवेदलक्षणापरो वक्तव्यः । कथम् । चोदनाव्यतिरिक्तोपि वेदभागोस्ति । वा न वा । अस्ति चेत् चोदनालक्षणार्थ: चादनार्थ इति || लक्ष्य- लक्षणयोरक्यमेव स्यात् । अस्ति चेत्सो ऽप्यर्थवान्वेदभागो निरर्थको वा । अर्थवांश्चेत्कथं चोदनाप्रमेयो ऽचोदनाभागस्यार्थः स्यात् । अर्थशून्यश्चेत चोदनाव्यतिरिक्तो वेदभागः कथं तर्हि चोदना ऽर्थानर्थवनागद्वयसमुदाय- वेदार्थः स्यात् । तस्माच्चोदनाशब्दः कृत्स्नवेदपा लक्षणापर इतिचोदनालक्षणो ५१ १ वेदार्थ इति वाक्ये शब्दद्वयदूषणमभिप्रेत्य अथापि कथंचिदित्युक्तम् । तथा सति वेदस्य प्रामाण्यादर्थवत्त्वनिश्चये विचारात्प्रागेव संजाते किं वेदार्थश्चा- * गहाशब्देन किं जहल्लक्षणा विवक्षिता उताजहल्लक्षणा नाटा इत्याह-अभिधेयादिति. गढ़ापदलक्ष्यस्य तीरस्य गङ्गात्वाभाववज्जहल्लक्षणायां धर्मपदेन लक्ष्यमाणस्य वेदार्थस्य धर्मत्वं हीयेतेत्यर्थः-इति तत्त्व०। + स्वार्थप्रक्षेपेण अजहल्लक्षणयेत्यर्थ इति तत्त्व० । + एवं गुरुमतेऽर्थशब्दवैयर्थ्यमभिधाय दोषान्तरं समुच्चिनोति तथेति-इति तत्त्व० । वाशब्दो नास्ति ३ पु०। लक्ष्यलक्षणयोरेक्यमित्यस्यायमर्थः, धर्मशब्दाभिहितवेदार्थशब्देन चोदनालक्षणोऽर्थी निर्दि- श्यते चोदनालक्षण इत्यत्र स एव निर्दिकत इति लक्ष्यलक्षणयोरक्यं स्यादिति-इति तत्व०. पा लक्षणपर इति २ पु०।

·शास्त्रारम्भविषयकः सिद्धान्तनयः । दनालक्षणः किं वाऽर्थवादादिलक्षण इति विशये नार्थवादादिलक्षणः किंतु चोदनालक्षणा वेदार्थ इति निर्णयपरं सूत्रं स्यात् तच्चानुपपन्नम् निश्चित- त्वादर्थवत्त्वस्येत्याह तथा सति चोदनालक्षण इति । ननु प्रथमसूचे स्वाध्याय- ५१ २ स्यार्थविवक्षायाः प्रदर्शितत्वादर्थवत्त्वनिश्चयात्तदुद्दिश्य लक्षणविधानं युक्तम् । न अनिश्चिते प्रामाण्यऽर्थविवक्षाऽयोगात् । तच चाध्ययनविधिप्रयुक्ता- प्रामाण्यमाचनिराकरणेनार्थविवक्षादर्शिता न तु पौरुषेयत्वप्रमाणान्तरयोग्यवि- षयत्वादिनिमित्ताप्रामाण्यं तत्र निराकृत्य प्रामाण्यं व्यवस्थापितम् । तस्मा- दर्थवत्त्वानिश्चयावेदार्थश्चादनालक्षण इति नियन्तुं न शक्यते । अथू प्रथम- सूचसामादेवार्थवत्त्वमङ्गीकृत्य लक्षणविधानमिति तचाह तथानन्तरं प्रामा ण्यप्रतिपादनं न युज्यतेति । ननु तस्येव दृढीकरणाय पुनःप्रतिपादनम् । न । अर्थवत्त्वे निश्चिते दृढीकरणप्रयोजनाभावात् । अनिश्चिते च लक्षण त्यभावात् । ननु वेदप्रामाण्यस्यापि वेदार्थत्वादेव प्रतिपादनं न वेदस्यार्थव- त्वनिश्चयायेति । न वेदप्रामाण्यस्यापि वेदार्थत्वे सिद्धे वस्तुनि प्रामाण्यप्र- सङ्गात् । भाष्यकारश्च द्वितीयाध्यायमारभमाणो वृत्तं प्रमाणलक्षणमिति प्रथमाध्यायेन वेदस्य प्रामाण्यमेव साधितं दर्शयति तन्न युज्यते वेदस्याय- स्वनिश्चयपूर्व विचारे ऽतो धर्म प्रमाणप्रतिञ्चैव लक्षणं का द्वितीयमाणा क्रिय- त इत्याह वृत्तं प्रमाणलक्षणमिति चैति । किंच । अस्मिन्नेव सूचे मन्तार्थवादयो- धर्म प्रामाण्यनिराकरणा दर्थवादाधिकरणमनपेक्षितं स्यादित्याह मन्त्रार्थका- देषु विति।स्ताक्कत्वेनान्वयप्रकारप्रतिपादनार्थमधिकरणमिति चेत् न । अश्वेष धर्म प्रामाण्यनिराकरणाद्धर्मस्य प्रतिपादकतया तत्र पूर्वपक्षानुदयात् । उपसं- हरति अतः पूर्वोक्तन न्यायेन कार्यनिष्ठ एव वेदभागो विचार्यतया प्रक्रान्तो विचारितश्च न वस्तुनिष्ठ इति अतो वस्तुतत्त्वनिष्ठं वेदभामं विचारयितुमि- दमारभ्यते । अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति ॥ ॥ इति द्वितीयं वर्णकं समाप्तम् ।। निश्चयपूर्वविचारे-इति १ पुः। । अामायस्य क्रियार्थत्वादिति सूत्रम् । + वास्थाने चकारः १ पुः। ६ अथातो ब्रमजिनाति सूत्रं तु प्रतीके न गृहीतं १ पुः ।

·५२ १३२ ब्रह्मजिज्ञासासूपघटकाथशब्दस्यार्थविचारो जिज्ञासाशब्दस्य च । तत्र लोके ऽथशब्दस्य चत्वारो ऽर्था वृद्धव्यवहार प्रयोगसामर्थ्या- त्यसिद्धाः आनन्तर्यामधिकारो मङ्गलाचरणं प्रकृतादादर्थान्तरत्वं च । तत्र इतरपर्युदासेनानन्तर्यमथशब्देनोपादीयत इत्यस्मिन्नर्थ सति चानन्तार्थत्व १ इत्यतः प्राक्तनभाष्यस्य तात्पर्य्यमाह तचाथशब्द आनन्तगर्थ इत्यादिना । कथम् । जिज्ञासाशब्दस्यावयवार्थनार्थवत्त्वे सतीच्छायाः कर्त्तव्यतया प्रारम्भानुप- पत्तेः । प्रत्यधिकरणं चाप्रतिपाद्यत्वान्नाधिकारार्थोथशब्दः ब्रह्मज्ञानेच्छाया मङ्ग लाचरणार्थत्वस्य प्रसिद्धतरत्वात् । अप्रसिद्धत्वेपि प्रशंसापरतया ऽर्थवादत्वप्र- सङ्गात सूचस्य न मङ्गलाचरणार्थता । रच्छायाश्च कुतश्चित्प्रकृतादादा- न्तरभावस्य प्रसिद्धतरत्वान्नाभिधानेन कृत्यमिति अथशब्दस्य न तदर्थतेति । नन्विच्छायाः कुतश्चिदानन्तर्यमपि प्रसिद्धम् । सत्यम् । हेतुफलभावेनानन्त- यस्य विवक्षितत्वात् आनन्ताभिधानमुखेन पूर्वप्रकृतपुष्कलकारणमथशब्दे- नावद्योत्यते। ननु ब्रह्मज्ञाने प्रवृत्तिपर्यन्तेच्छोदयसामर्थ्यादेव पुष्कलकारणमनु- मीयते किमथशब्देन । सत्यम् । इच्छोदयप्रभृतीष्यमाणज्ञानोदयपर्यन्तस्य कार्यस्य पुष्कलकारणतया पूर्वप्रवृत्तस्य शास्त्रीयस्याधिकारिविशेषणस्य प्रतिप- त्तिपरत्वादथशब्दस्य नदोषः । तत्प्रतिपत्तिश्चेष्यमाणज्ञाने प्रवृत्तिपर्यन्तच्छो- दयद्वारेण प्रवृत्त्यङ्गभावं भजत इति तेनानन्तर्याभिधानमुखेन प्रवृत्तिनिमित्त- विशिष्टेच्छोदयप्रभृतेजानोदयपर्यन्तस्य कार्यस्य पुष्कलकारणतया पूर्वनिवृत्त- साधनचतुष्टयावद्योतनायानन्सयो ऽथशब्ट इति सूक्तम् । ननु जिज्ञासाशब्दस्य विचारे फूढस्य कथमवयवार्थनार्थवत्त्व मादीयते रूढिहि योगमपहरतीतिन्यायादित्याक्षिपति अयं तु जिज्ञासाशब्दो विचार- १७ वचन इत्यारभ्योच्यत इत्यतः प्राक्तनेन । ग्रन्थः स्पष्टार्थः । उच्यते नायं जिजासाशब्दस्य इत्यादिः परिहारः । अयमाशयः । चत्वारः शब्दप्रवृत्ति- प्रकाराः । तत्र रूढिः यथा वृद्धव्यवहारे ऽभिधानाभिधेयव्यतिरिक्तमनपेत्येव प्रयोगसामात् अखण्डाभिधानसम्बन्धः । योगः समासादिनेकपद्यमापन्नस्य - * अत्र लाके इति ३ पुः। + तत्प्रतिपत्तिरिति, यदिदं पूर्ववृत्तं पुष्कलकारणं तस्य शास्त्रीयत्वज्ञानाभावे निःसन्दि- ग्धा प्रवृत्तिर्न स्यात् शास्त्रपर्युदस्तत्वशङ्काया अपि संभवात् तस्माच्छास्त्रीयाधिकारिविशेषणसमर्प- यार्थत्वमथशब्दस्येत्यर्थ इति तत्त्व० । + उपादीयत इति १ पु.। $ प्राक्तनो यन्यः स्पष्टार्थः इति । पु. ।

·जिज्ञासाशब्दार्थविचारः । शब्दस्य स्वावयवगतानेकाभिधानशक्तिद्वारेण विशिष्टार्थाभिधानम् । एत- चाभयं मुख्यं वृत्तिरित्युच्यते । गौणः स्वाभिधेयादर्थादर्थान्तरे * लक्षणया वृत्तिरिति । तत्रकस्यैव शब्दस्यान्तरे सूढस्यार्थान्तरे च योगवृत्तिसम्भवे सूठियोगमपहरतीतिन्यायेन योगं परित्यज्य रुठिस्पादीयते । रूठियोग- मुख्यवृत्तिसम्भवे गौणः परित्यज्यते । तचेकस्मिन्नर्थ शब्दस्य योगवृत्ति- सम्भवे तव तस्यैव शब्दस्य शत्यन्तरकल्पनानिमित्तकार्यन्तराभावात् । ननु पङ्कजशब्दादिषु योगरूढिरिति वृत्त्यन्तरम् वा कल्प्यत इति । न । तत्रापि योगवृत्त्येवार्थप्रतिपत्तेः । ननूत्पलादिवस्त्वन्तरम् विहाय पङ्कज- शब्दाज्झटिति तामरसे प्रतिपत्तिदर्शनाच्छत्यन्तरमेव कल्पनीयम् । न । प्रयोगबाहुल्यादपि सामर्थ्याविशेषे प्रथमप्रतिपत्तिदर्शनात् । यथा नवस्व- ऽर्थेषु शस्य विशेषेपि गोशब्दात्सास्नादिमदाकृतो प्रयोगबाहुल्यादेव प्रथमप्र- तिपत्तिः । तस्मात कृमसामर्थ्यादेव प्रयोगप्रतिपत्तिसम्भवे न शत्यन्तरकल्पने- त्याह नायं जिज्ञासाशब्द इति । कथमित्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । ५२ १७ नन्ववयवार्थसंसर्ग एव योगवृत्त्याऽपि शब्देन प्रतिपाद्यते विचारस्तु न जिज्ञासाशब्दावयवार्थः । कथं तदवगमस्य कृमसामयनेवान्यथासिद्धिरिति चोदयति कथमन्यथासिद्धत्वमिति । स्वयमवयवार्थत्वाभावप्यवयवार्थसंसा- विनाभावादपि तल्लक्षणया प्रयोगप्रत्ययोपपत्तो न शक्त्यन्तरकल्पना ऽनन्यथा- सिद्धकार्याभावादिति परिहरति अन्तीतविचारार्थत्वादिति। ननु चानमामि- ष्यमाणं कथं विचारणाऽविनाभूतमिति तदाह तथाहीति । किं तत्र प्रमाण- मिति तदाह एवं प्रयोगप्रत्यययोरिति । ज्ञानं खल्विष्यमाणं विषयेण सहाव- " गमिष्यते अनवगतविषयेच्छायोगात् । ततश्च प्रतिपन्ने वस्तुनि ज्ञानमिष्य- माणं संदिग्धे निश्चयफलं वा परोक्षे ऽपरोक्षफलं वेष्यते । तच्चाभयं प्रमाणादि- विचारप्रयत्नसाध्यमिति प्रतिपन्ने वस्तुनि विशिष्टज्ञानमिष्यमाणं प्रमाणादिवि- चारमविनाभावेन गमयतीति विचारसाध्यज्ञाने प्रयोगप्रत्ययावित्यर्थः । ननु नेच्छामाचं सूत्रण प्रतिपाद्यते प्रयोजनाभावात्किंत्विष्यमाणज्ञानप्रदर्शनमुखेन २२ * गुणलक्षणयेति ३ पुः। + रूढिश्च योगश्चेति रूढियोगी, तावेव मुख्यपत्ती तयोः संभव इति वियह इति तत्त्व।

·१३४ ब्रह्मविचार किमानन्सर्यमधशब्दावगम्यम् । तत्साधनं विचार मन्तीतमुपलक्ष्य स एव तात्पर्येण प्रतिपाद्यते अतो विचा- रजानब्रह्मणामन्यममस्य तात्पर्येण प्रतिपाद्यस्यारम्भायाऽथशब्द इति चो- ५३ १ दयति नन्वेवमपि कुत एतदिति । तदेव प्रपञ्चति अन्तर्णीतं विचारमा श्रित्येति । अर्थलक्षणेन प्राधान्यनान्तीतं विचारमाश्रित्येति सम्बन्धः । अतस्त्रयाणामन्यतमस्याधिक्रियमाणत्वमङ्गीकृत्येति योजना। तत्राथशब्देना- नन्तर्याभिधानमुखेन शास्त्रीयसाधनचतुष्टयसंपन्नाधिकारिविशेषस्य न्यायत:- समर्पणाभावे विचारारम्भार्थत्वे च कर्त्तव्यतया विधीयमानो विचारो निरधि- कारोऽननुष्ठेयः स्यादिति परिहरति उच्यते शास्त्रास्यानारम्भप्रसङ्गादिति। ननु विचारविधिरव विश्वजिन्यायेना में अधिकारिविशेष कल्पयित्वा प्रवृत्तिपर्यन्तो भविष्यति किमथशब्देनेति। ननु कर्तव्यतया विगतो विचारोपि प्रारम्भमा- गुमति किं ६ विचारप्रारम्भाथैनाथशब्देन । ननु विधिसामर्थ्याटुभयप्नाप्नो क- स्तत्र निर्णयः विध्यपेक्षितोपाधित्वादानन्सयाभिधानमुखेनाधिकारिसमर्पणमेव युक्तमित्याह अधिकारार्थत्वे ह्यप्रयोजनमिति । प्रवृत्तिद्वारेण । प्रयोजनपर्यन्त. ताशून्यमित्यर्थः । ननु मोक्षकामः कल्प्यते । न । प्रसज्यप्रतिषेधप्रसङ्गात् । तथाहि । कर्तव्य इत्युक्ते ऽविशेषात्सर्वाधिकारप्रतिपत्तौ तदनुपपत्त्या विशिष्टा- धिकारः कल्पनीयः ततो वरं शब्देनैव विशिष्ठाधिकारिसमर्पणमिति भावः । ननु रात्रिसचन्यायेनार्थवादगतमेव मोक्षं ब्रह्मज्ञानं वा प्रयोजनं साध्यत्वेन परिणमय्य मोक्षकामो ब्रह्मज्ञानकामो वा विचारयेदिति विधिप्रतिपत्तिसमये- ७ ऽधिकारिविशिष्टविधिप्रतिपत्तेन प्रसज्यप्रतिषेध इति चादयति ननु ब्रह्मज्ञानं प्रयोजनमिति । तत्रदं वक्तव्यम् किं सर्वेषां फलकामितया सर्वाधिकारं शास्त्रमु- च्यते किंवा विशिष्टाधिकारमिति । विशिष्टाधिकारत्वे विधिप्रतिपत्त्यधीनत्वा- दर्थवादसामर्थ्यलभ्याधिकारिकल्पनायाः प्रसज्यप्रतिषेधव्यापारगौरवं तदवस्थ- मेव । अतोथशब्देन श्रोतव्यादिविधिप्रकरणपठितसाधनचतुष्टयसम्पन्नाधिका- रिप्रतिपत्तिपूर्वके विचारविध्यवगमे नासा दोष इत्यथशब्देन श्रोतविशेषाधि- कारिसमर्पणमेव युक्तमिति । अथ सर्वाधिकार शास्त्रमिति न प्रसज्यप्रति- * अन्तलमिति १ पु. प्रायः। अवगते विचारेऽपीति शोधितं १ पु. ॥ चयापर्वन्तताशयमिति घ.। + अधिकारविशेषमिति २, ३ पु.। $ विचारे प्राति १ पु.।

·. २१ ब्रह्मविचारे किमानन्तर्यमथशब्दावगम्यम् । १३५ षेधः नापि विशेषाधिकारिसमर्पणे शब्दापेक्षेति । तत्र वक्तव्यम् । किं फलतः सर्वाधिकार शास्त्र किंवा विधितः । न तावत्फलतः सर्वेषां * फलार्थिताऽभा- वादित्याह न ब्रह्मज्ञाने ऽर्थित्वानुपपत्तेरिति । मा भूद् ब्रह्मज्ञानार्थितेत्यतः ५३ प्राक्तनो ग्रन्थः स्पष्टार्थः ॥ नन्वध्ययनविधेस्त्रवर्णिकाधिकारत्वात्तत्प्रयुक्तत्वाच्च विचारस्य विधित एव सर्वाधिकार शास्त्रमिति चोदयति मा भूद् ब्रह्मज्ञानार्थितेति । ननु विधिर्नाम स्वविषयस्य तदुपकारकस्य वा ऽनुष्ठाननिमित्तं भवति । नच विचारो ऽध्ययनविधेर्विषयस्तदुपकारको वा तत्कथमध्ययनविधिविधेयो विचार इति तचाह स्वाध्यायाध्ययनस्यार्थावबोधफलत्वादिति । अयमाशयः। दृष्टफलस्याध्ययनविधेर्याषदर्थावबोधफलं व्यापाराद्विचारमपि फलनिष्पत्तये अध्ययनविधिरनुष्ठापयतीति । ननु विषयतदुपकारिव्यतिरिक्तस्य व्यापा- रस्य फलनिष्पत्त्यपेक्षया विधिप्रयुक्तानुष्ठयत्वं क्व दृश्यते । अवघातादिष्विति चेत् । न । विधेयावघातस्यैव फलपर्यन्तमावर्त्यमानत्वात् विचारस्तु स्वत- न्त्रमेव भावार्थान्तरं कथं विधीयत इति वक्तव्यम् । नेष दोषः । श्रावृत्ति- गुणस्याविहितस्य विहितानुपकारकस्य च विधेः फलपर्य्यन्ततानुपपत्त्या विधे- यत्वकल्पनवद्विचारस्यापि तदुपपत्तिरिति । तत्र किं विचारसाध्यज्ञानमर्थनि- श्चयफलमध्ययनस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धं दृष्टफलम् किं वा तदुद्देशेन विधाना- दधिकारिविशेषणतया शास्त्रीयं फलम् किं वा विधेः प्रयोजनपय॑न्ततासाम- मुलभ्यं फलमिति । न तावद् दृष्टं फलम् । अध्ययनमाधादावृत्तिगुणकादप्यर्थ- निश्चयानुदयात् आपातदर्शनस्य च विचारानपेक्षत्वात् । अतो नार्थनिश्चय- दृष्टफला ऽध्ययनक्रिया स्यादिति । ननु तव्यप्रत्ययेन स्वव्यापारः शब्दभावना- विधिरूपतया ऽभिधायते सा च शब्दभावनाध्ययनकरणिकामर्थभावनां निष्पादयन्ती फलवदर्थावबोधं पुरुषार्थमर्थभावनाभाव्यत्वेन कल्पयति अपुरु- पार्थे पुरुषप्रवृत्त्ययोगात् । ततश्च भाव्यान्तरलाभात्समानपदोपात्तमध्ययन भावनायाः करणतामापन्नं भाव्यस्यार्थावबोधस्य निर्वतकतया करणं भवति। कुठारादीनामपि क्रियाभाव्यद्वैधीभावनिर्वर्तनद्वारेण छिदिभावनाकरणत्व- * फलार्थित्वाभावादिति १ पुः।

·१३६ ब्रह्मविचार किमानन्तर्यमथशब्दाक्गम्यम् । दर्शनात् । अतो ऽध्ययनविधेः प्रवर्तकत्वान्यथानुपत्त्येवार्थभावनाकरण- स्याध्ययनस्यार्थावबोधः फलमिति सिद्धम् अन्यथासमानपदोपात्तस्याध्ययन- स्यैव भाव्यतया स्वाध्यायावानरपि विधिफलत्वाभावप्रसङ्गादित्यत आह सा ५३ २३ ह्यधीयमानावाप्निफलत्वादक्षरग्रहणान्तति । अयमाशयः । तव्यप्रत्ययेन भावनाकर्मकारके ऽभिधीयमाने स्वाध्याये स्वावाप्निफले च न भाव्यान्तरं कल्पनीयम् भावनाकर्माभिधायिशब्दविरोधादिति । ननु न भाव्यमाघेणं पुरु- षप्रवृत्तिर्विधिना जन्यते किन्तु पुरुषार्थभाव्यापेक्षयेव ततश्च शब्दविरोधेऽपि भावनानिष्पत्तये ऽर्थावबोधो भाव्य इति शङ्कते अथाक्षरग्रहणं *निष्प्रयोजन मिति । परिहरति भवतु तर्हि सक्तूनां गतिरिति । अयमाशयः । अर्थनिर्णयस्याध्ययनमाचादनिष्पत्तेः श्रयमाणस्य स्वाध्यायस्य चाफलत्वा- दृध्ययनमात्रस्य चाप्रयोजनतया भाव्यत्वायोगात्स्वाध्यायाध्ययनेन स्वर्ग भावयेदिति कल्प्यत इति ॥ ननु व्याकरणस्याप्यङ्गत्वात साङ्गादध्ययनाद्विधीयमानादनि- श्चयो दृष्टफलतया जायते तस्य च विरोधपरिहाराय विचारः प्रयुज्यते अतो दृष्ट सत्यऽदृष्टकल्पना न न्याय्येति चादयति तदपि न अक्षरेभ्यः प्रयोजनवदिति । परिहरति न तर्हि निष्प्रयोजनानीति । अयमा- णस्वाध्यायलक्षणात्कर्मण एवाध्ययनभावनया भाव्यमानात्फलवदर्थावबो- धसिद्धः पश्यन्नादीनां प्रयोजनं प्रति परम्परया साधनानामपि भाव्य- त्वदर्शनाच्छ्यमाणस्वाध्यायावाग्निपर्यन्त एव विधिव्यापार इति भावः । नन्वक्षरग्रहणपर्यन्ते विधिव्यापार फलवदीवबोधस्य निर्निमित्तता स्यादिति ५४ ४ तबाह फलप्रयुक्त एवार्थावबोध इति । अयमाशयः । लौकिकानवाक्यानां विधिमन्तरेणापि फलवदर्थावबोधकत्वदर्शनात्साङ्गाच्च कर्मणा विधायमाना- दवघातानिविषादृष्टजन्मनियमान्न विधिफलमावबोधः किंतु स्वीकृतस्वा- ध्यायमारजन्यं फलमिति । विधेस्तु दृष्टसमवाय्यदृष्टमेव किंचित्फलमिति दृष्टफलाविरोधेनादृष्टसिद्धो न तद्विरोधिस्वतन्त्रादृष्टं कल्पयितुं युक्तमिति । किंच । फलवदर्थावबोधफले ऽध्ययनविधी यस्य यस्मिन्कर्मण्यधिकारस्तस्य • निःप्रयोजनेति १, २ पुः। + भाव्यमानत्वादिति ३ पुः । + साहाध्ययनादिति । पुः ।

·४ ब्रह्मविचारे किमानन्तयेमथशब्दावगम्यम् । सद्वाक्याध्ययनमेव स्यात् न वाक्यान्तराध्ययनम् तत्र प्रवृत्त्यादिफलाभा- बादिति न कृत्स्त्रवेदाध्ययनसिद्धिरित्याह अपिच अक्षरग्रहणान्तो विधिरिति । ५४ ननु कृत्स्नस्वाध्यायाध्ययनस्य नित्यतया विधेयत्वेपि सकलस्वाध्यायावाप्रि- समवेतस्यादृष्टस्यानधिकृतकर्मवाक्यगतस्यार्थावबोधानुष्ठानादिद्वारेण कथमपू- बैसिद्धिहेतुतेति । नेष दोषः । प्रायश्चित्तजपाद्यपूर्वापकारित्वोपपत्तेः । नन्व- ध्ययनादक्षरावाप्नेः को विशेषः । अस्त्यत्र विशेषः । स्वाधीनोच्चारणक्षमत्वं नामाक्षरधर्मो ऽवाप्तिः तदर्थो वाङ्मनसव्यापारो ऽध्ययनमिति ॥ नन्वधिकारिविशेषणमर्थावबोधमुद्दिश्याध्ययनं विधातव्यम् निरधिका- रविधानायोगात् अर्थावबोधमुदृिश्यैव च विहितशब्दोच्चारये सति वाक्यता- त्यर्यसिद्धेरावबोधमुद्दिश्य रागप्रयुक्तशब्दोच्चारणे लोके तात्पर्यदर्शनादिति चोदयति ननु चाश्रयमाणाधिकारोऽध्ययनविधिरिति । अधिक्रियते ऽस्मिन्क. मण्यनेनेत्यधिकारो विधिपुरुषसंबन्धनिमित्तं जीवनकामादिरुच्यते । ननु वि- खजिन्यायेनाधिकारी कल्प्यताम् अथवा वाजसनेयिनां ब्रह्मचर्यामागामित्या- दिनोपनयनस्य प्रकृतत्वादुपनीतो ऽधिकारीति प्रकरणप्रमाणेन कल्प्यतामिति नेत्याह दृष्श्चाक्षरग्रहणे ऽर्थावबोधः स कल्पनामधिकारस्य * निरुन्धन्नित्या. दिना भवतु नामाध्ययनेनार्थावबोधं भावयेदावबोधकाम इति विधि; तथापि विचारणार्थावबोधं भावयेदिति विचार प्रवृत्तिरध्ययनविधिना न विधीयत इति तबाह दृणाधिकारेषु प्रत्यक्ष इति । तत्र किमर्थसामोदेवाध्ययनस्या- थावबोधः साक्षाद्वा परम्परया वा फलमित्युच्यते किं वार्थावबोधकाममुद्दिश्य विधानत इत्यभिप्रेत्याह । अत्राच्यत इति प्रथमः कल्पोऽङ्गीकृत इत्याह भवेदध्यनविधेरिति । द्वितीयः पक्षो ऽनुपपन्न इत्याह नाधिकारहेतुतेति । " अध्ययनात्यागर्थावबोधस्याप्रतिपन्नस्य कामनायोगानार्थावबोधकाममुद्दिश्य विधानमित्यर्थः । ननु कथमावबोधस्या ऽप्रतिपत्तिरध्ययनात्प्राग्वेदार्थस्या :प्र. तिपत्तेः + विशेषणापरिज्ञाने तद्विशिष्ठावबोधानवगमात् । ननु वेदस्य वाक्य- प्रमाणत्वादानवचनवदर्थो विद्यत इत्यर्थसद्भावमाचमनुमानेनावगम्यते। न । अर्थवत्त्वज्ञानमावस्यानुमानसिद्धत्वात्तज्ज्ञानकामनाऽयोगात अग्निहोत्रादिवि- * नियन्निति र पुः । + नाहीतविशेषणाधिशिष्टबुद्धिरितिन्यायादित्यर्थः-इति तत्त्व । * वेदस्यापोति । ३ पुः ।

·१३८ ५४ P- ब्रह्मविचार किमानन्तर्यमयशब्दावगम्यम् । शिष्टवाक्यार्थानामप्रतिपन्नतया तद्विशिष्टज्ञानकामनाऽयोगात् । उपदेशत एवा- ग्निहोचादिवाक्यार्थविशेषाः प्रतिपन्ना इति चेत् । तर्हि वाक्यार्थविशेषज्ञाना- नामपि सिद्धत्वान्न तत्र कामना सम्भवेत् । अथोपदेशिकज्ञानस्याप्रमाणत्वा- निर्णयज्ञानं काम्यत इति चेत् । अप्रामाण्ये निश्चिते न तच निर्णयज्ञानका- मना अर्थस्य विभ्रममावत्वात् । औपदेशिकज्ञानस्य सन्दिग्धे प्रामाण्यविचार- स्येवावसरो नाध्ययनस्य । किंच । सर्ववाक्गर्थज्ञानानां युगपदेकबुद्धोद्देशना- सम्भवात्सामान्यनोद्दिश्य शब्दोच्चारणायामर्थमात्रज्ञाने शब्दस्य तात्पर्यप्रस- ङ्गादग्निहोचादिविशेषज्ञाने तात्पर्य्याभावाद्वाक्यशत्यनुसारेण विशिष्टार्थे तात्य- र्यकल्पनायार्थज्ञानमुद्विश्याध्ययनविधेस्सात्यानिमित्तत्वप्रसङ्गात् । तस्माद्वि- १४ शेषज्ञानानां प्रागसिद्धत्वान्न तत्काममुद्दिश्य विधानमित्याह प्राक् चाधिकार- अनेन प्रयोजनमिति । किंचोद्दिश्यविधानेपि नाध्ययनमाचादृष्टफलतया ऽर्थावबोधसिद्धेरदर्शनादित्याह अता न विधेरिति । नन्वर्थावबोधमुद्दिश्य शब्दोच्चारायां तात्या लेक दृश्यते । न तावच्छोतरूवाराणासात्पर्य नमित्तम् लोके तदभावात् । न* वतुरुच्चारणा वेदे ऽपौरुषेये तात्पर्याभावप्र- उङ्गात । तस्मात्स्वभावत एवार्थप्रतिपादनसमर्थस्य शब्दस्य पुरुषसम्बन्धकृ- सदोषपरिहारायार्थज्ञानमुद्दिश्य शब्दोच्चारणापेक्ष्यते तात्पर्यमपि शब्दधर्म एव षड्विधलिङ्गगम्यो न पुरुषधर्म इति वक्ष्यते ॥ इदानीमध्ययनविधेनित्याधिकारता प्रतिपादयितुमधिकारिविशेषणा. भावादनध्ययनमेवेत्यध्ययनप्रवृत्तिमाक्षिपति यद्येवमधिकाराश्रयणादिति । तच विधिहि स्वविषये प्रवर्तकतया प्रतिपन्नस्तदन्यथानुपपत्त्या ममायं नियोग इति प्रतिपद्य प्रवृत्तिसमर्थमधिकारिणं कल्पयति । यदा तु पुनर्विधिविषयस्य निमित्तान्तरादनुष्ठानं सम्पद्यते तदा विधेः प्रवर्तकत्वं प्रतिबध्यते । प्रतिब- प्रवर्तकभावश्च विधिः प्रवृत्तिसिद्धये न स्वामिनमधिकारिणं कल्पयित्वा प्रवर्तयति। तत्राध्ययनविधिरपि स्वविषयस्याध्ययनविधिप्रयुक्तानुष्ठानत्वात्स्वयं प्रतिबद्धप्रवर्तकभावो नाधिकारं कल्पयित्वा प्रवर्तयतीति प्राभाकरा: प्रत्यक तिष्ठन्त इत्याह अच केचिदाहुरिति । नन्वष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत तमध्याय- नतु वक्तुरच्चारणे-इति । पुः।