·प्रकाशक:
केशर पिणु कोटातळे
मॅजेस्टिक बुक सॉल
गिरगार, मुबई ४
प्रथमावृति:
श्रीकृष्णजन्माष्टमी
१५ ऑगस्ट १९६८
--
लेखनकाल
१३-१०-६६ ते २७-१०-६६
मित पाच रुपये
सर्वाधिकार सुरक्षित
4-
मुद्रक
चिं.स. लाटकर
कल्पना मुद्रणालय
" शिव-पार्वती'
"
४६१/४ सदाशिव पेठ
टिळक रस्ता, पुणे २

·शब्दातीत स्नेहाने बांधलेले मुहद्- चित्रकार दीनानाथ दलाल यास- आनंदनिधान अशी कराती आनंदनिधान अगा कटापाराम- ·कुंजवनाची वाट मधुरकोमलकान्तपदावलिम् शृणु तदा जयदेवसरस्वतिम मालय हाच जगातील सर्वात उच पर्वत होय गगा हीच जगांतील चितम नदी होय शुक्र हीच आकाशातील सर्वात अधिक तेजस्वी चादणी होय त्याचप्रमाणे जयदेव कवी, गीतगोविंद हीच सम्कृतातील शृगारपर मावकवितांताल सर्वात मधुर कविता होय जगातील सर्व भाषात सरत हीच सर्वात अधिक मवणमधुर माषा आहे हा दावा सिद्ध झाला तर गीत गोविंद हीच जगातील मधुरतम मावकविता ठरेल निदान सस्कृत आणि सस्कृतनिष्ट माश यातील सर्वाधिक मधर मावाविता हे गीतगोविंदाचें स्थान आजवर अाधित आहे भविष्यातसुद्धा या स्थानाला धका चमण्याचा समव कमीच आहे निमालयापक्षां अधिक उच पर्वत निमाण होण्याची जी शक्यता तीच गीतगोविंदापेक्षा अधिक मधुर याव्य निर्माण होण्याची शक्यता पान्याची सर्वमान्य व्याख्या अद्याप ठरलेली नसली तरी रसाळ वाक्य ते काव्य ही व्याख्या रसिकमान्य आहे गीतगोविंद जी अग मान्यता पावलेले आह तिच्या वारणातील सर्वात प्रमुख शरण त्याची अत्युत्कट अशी रसवत्ता होय टपोर द्राक्षात ओधवावा तसा गीतगोविंदात रम ओभवले आहे शिवाय मथुर आणि रसवाही माषा, ललितगेमल अशी शब्दयोजना अनिशय सुगम अशी गयता मनाला नाचविणारी तालबद्धता, रमणीय अलवारांचा सच आणि विषयाची सर्वांगीण अशी अगभूत गेडी याचहि रसायन विमरे प्रमाणे गीतगोनिदान साधलेले आहे जयदेवाने जणू कविता लिीि नारी ·ती त्याला स्मुरली जणू कृष्णाची मुरलीच जयदेवाच्या पगंगुलीचे रूप घेऊन ही मापुरी माली. तीहि देणुगीताप्रमाणे गीतम्प घेऊन आकारली. अनेकांगी सौदर्यमाधुरीचा गीतगोविंदाच्या ओळीओळीतून पुष्ट होत जाणारा अविरत प्रवाह पाहिला की ईश्वरी साक्षात्कार हैं प्रतिमेचे रूप मनोमन पटल्यावाचून राहात नाही. गधारणाचे प्रणयमीलन म्हणजे जिवाशिवाची एकता अशी र श्रद्धा असणा-या मनिपधाचे उपासनात म्हणून गीतगोविंदाची मुळांत रचना झाली असे म्हटले जाते पण या पंथीय प्रतिष्ठेच्या कानून गीतगोविंद विश्वमान्यनेंत झेपावले आहे ते शृगारगीत म्हणूनच. मुळांत गीतगोविंदाच्या प्रस्तावनेत म्बुद्द जयदेवदि हरीचे स्मरण हा काव्यरचनेमागील उद्देश मरुट कीत असला तरी ते स्मरण तो कामविरासांतील फ्लेच्या अनुरोधाने करणार आहे हेहि अमदिग्धपणे सागत आहे. कामिनीचें रिलास वर्णन करपात आणि त्या वर्णनाचा रसास्वाद घेपयांत कोणतेहि अन्य नाही अशी त्या कविराजाची धारणा आहे. एठाया काव्यात रसिकाना शृगारमाची अनुभूती मिळाली तर भक्तिगीताच्या तुलनेने त्याच्या शुचितेत उणीव येते अथवा त्याची प्रतिष्ठा खालावते असे नाही. रतिभावना हीच अशुचि असा वेडा विचार मनात नसल्यास ती प्रतिष्टा खालावणार नाही, आणि ती भावना अशुचि आहे हा विचार कुटल्याहि निरामय चित्तात रुजप्सर नाही एकरूप अनताला स्वत-चंच दर्शन अनेकांत प्याने असे वाटले तेव्हा त्यानेच रतिमावना निर्मिली सुजन हैं ईश्वरी सामर्थ्याचेच दर्शन आहे. रतिभावना ही सृजनाची गगोत्री आहे. ती नसेल तर गगेचा हा प्रवाहच थावेल निसर्गशुचि अशी ही भावना स्वार्थाच्या चिखलानें गदलली नसेल तोवर ती अशचि असूच शकणार नाही, आणि कोणत्याहि कलास्तीच्या श्रेष्ठतेला कमीपणा आणणार नाही. रतिमावनेला आत्मप्रकटीकरणाचे, आत्मार्पणाचे साधन अमें न मानता जे आत्मभोगाचे साधन मानतात, त्याच्या मनात रतिभावनेच्या दर्शनाने सोच उत्पन्न होतो रतिमोग आणि रतिदान यांत महदतर आहे. किल्मिष काही असेल तर ते रतिभोगांत आहे. रतिदानांत सृष्टीचे सातत्य राखणारे सारे मागन्य आहे. दानमगला स्त्रीच्या ठायीं सृजनाचे अधिप्रान आहे ते उगाच नाही आमप्रक्यकरणाची आणि ·गनदानाची प्रेरणा म्हणून जेव्हा रनिमावनेची अनुभूति होईल तेव्हा ती सुचिम्पाच अमेल आप निचे दर्शन मगल टंगेल सीताराम, राधारण, उमासदर, मायानम, जीवशिव यांची रनिमावना हो आमार्पणाची आहे आणि म्हणून मगल आहे. गीतगोविंदात याच मगल रतिमापनेचा कलाविलग वर्णिलेला आहे. समतातील शूगारावर सांकेतिक्तेचा आरोप केला जातो हा आरोप अमारतीय दृष्टिकोणाचा घोतक आहे. वस्तुत ही समिनिम्ना हे त्या शृगागर्चे सामर्थ्य अमने ससम्त नायर कधीहि नापिरेच्या बदनाचे बन घेणार नाही. तो नेमी बदनकमलाचे वन घेणार. बदनाएंवी बदन- यमलाचे गुबन घेतल्याने त्याचा सारा आस्वादच बदलतो वदन है सुदर अमा, सुगधी मते, कोमल अमते, शीतल अमते, मृदुल असते, नितळ असनें, सुखस्पर्शी असते आणि मवादाप्रमाणं गोड आस्वादाचे असते हे अर्थ कमनची उपमा देतांना येतातच, पण त्या सर्वांआधी येऊन त्या सर्वांना पुस्न उरतो तो अर्थ म्हणजे वदन : पूजनीय आणि पवित्र असन. भाग्नीय मस्कृतीत काल में सर्वश्रेष्ठ पविततेचे आद्य प्रतीक आहे. त्यामुळे या चुवनांत केवळ आस्वादाचीच छ्या न राहता, पूजेची, आदराची, समर्पणाची व्य मिमळते आणि मग सस्कृत चुवन बनते खो सस्कृत नारक आणि नायिका प्रणयाची कोणतीहि क्रीडा केवळ त्याच्यातच एक्ट्यान करणार नाहीत. कमल, अमृत, चद्र इत्यादि देवभावी सामाग्री तेथे उपस्थित अमणारच गाणारे कोक्लि, गुजणारे भ्रमर, दोलणाऱ्या फुललेले कुज याच्या रूपाने निसर्गमत्ता या प्रणयावर नजर ठेवणार प्रणयक्रीडा ही आरमी आणि अती नव्या मृजनाचे साधन आहे याचे विस्मरणं न व्हावे म्हणून नव्या किसलयाचीच सन्या तिथे असणार दुसऱ्याच्या मुखामाठी आमदान हेच ज्यांचे जीवन अशा पुलाचे आस्तरण तिच्यावर असणार जिच्या आज्ञापुढे मानवी सत्ता असमर्थ अशी दैवी शक्ति मदनाच्या रूपाने आपले अमोघ अमे बाण सोडून प्रणयाची प्रेरणा देत अपणार. त्यामुळे ही प्रणयवीडा क्धी नुमती लैंगिक अशी उरत नाही हे तर झालेच, पण ती लौकिक आणि भौतिवहिन उरता अलौकिक आणि आमिक होते कमल आणि चद्र ही चावून चोथा झालेली अर्थशून्य प्रती लता, ·नव्हेत. अंकारामागे जसें यीच्या तपस्येचे सामर्थ्य असते तसे या प्रतीकामागे युगायुगाच्या सस्वाराचे सामर्थ्य आहे. ती प्रतीकें जातील तर तो अर्थहि जाईल. सस्कृतांतील शृगार समजावून घेण्यासाठी ही प्रतीती अतरात विंबली पाहिजे. भारतीय सस्कार नसलेल्या दृष्टीतुन या शृगाराचा यथार्थ कळणार नाही. Edwin Arnold में गीतगोविंदाचे भाषांतर केले तेव्हा त्यातील शेवटचा सर्ग गाळला का? तर पाचात्य वाचकांना तो कळणार नाही म्हणून. वस्तुत• शेवटचा सर्ग तेच गीतगोविंद आहे. त्यांतील समर्पण कळणार नाही तर गीतगोविंदच कळणार नाही. या सर्गाशिवाय गीतगोदि म्हणजे गमाशिवाय रामायण होय. गीतगोविंदांतील आनद उचावत उचारत जयदेवार्ने ब्रह्मानंदाच्या तोडीला नेलेला आहे तो शेवटच्या रागात. कुठल्याहि आनदाची पगोरी ही नमानदच असते. समर्पणात परिणत झालेल्या रतिमुसाचा आनद हा वेथल - आनदाशी तुल्य अमें उपनिपर्दे मानतात ते उगाच नाही. मीपणाचा विसर पाडण्याचे सामर्थ्य या आनदांत असते लहानशा टेकडीवर उभे राहताच मन प्रसन्न होते. पण गोगशवरावर उभे राहिले की, याच प्रसमतेची पराकोटी होऊन साक्षात्कार होतो. प्रसन्नता महानतेत उदात्त होत होत तेव्हां मानद बनते. हे सामर्थ्य नुसत्या नयनानदातच असते असे नाही. नाक, कान, खचा, रसना ही सारीच इद्रिये अशा आनदाची प्रचीती देऊ शकतात. रसानदाचा आस्वाद घेणारे सर्वश्रेष्ठ साइदिय में मन ते तर अर्थातच या उंचीवर जाऊ शकते. अर्थात् हे मुळींच मोपें नाहीं गौर्गशकर चटून आण्याइतकेच ते कठीण आहे. गीतगोविंदाच्या साहाय्याने इथवर जाणे शक्य होत हीच गीतगोविंदाची आणि जयदेवाची थोग्वी. ही थोरवी अमुकच एका कारणाने गीतगोविंदारा लामली अमें सांगणे फ्टीण आहे समर्पणात परिणत होणारा शृगार हे त्याचे एक कारण आहेच. पण जणू हे इतरेंच पुरणार नाही म्हणून माषची अठित अशी ललिता माधुरी आणि मानसुगम अशी गेयता यांचीहि अजोड जोड त्याला लामलेली आहे एस्दा सुरू झालेला गरीचा प्रवाह प्रतिक्षणी सचिन आणि महत्तेत बिम्तागवा तगा निविदांतील नेय ग्ल्यिाचा प्रमाद आहे. त्याच्या ·शब्दाशब्दातून रम आणि अर्थ याप्रमाणेच ताल, सूर, नृत्य आणि संगीत ओथालेली आहेत. अस्मानात झेपावणारा एखादा सूर एक्ला की चित्त आमात तगर्ते पण तो सूर सपला की, ते खाडि येते पहिल्या मुगची मोहिनी विरावयाच्या आतच त्याहन वर नेणारा दुसरा सूर यावा आणि ही पपरा चरत चदत जावी तेव्हा माशालाराचा आनद देणारी उची गाठली जाते गीनगोविंदा, अमें झालेले आहे. प्रत्येर पुरचा शब्द मागय्याहून मधुर अमा त्याच्या माधुर्यचा ओघ । गेयता तर अशा ओतप्रोत पी काव्य न गातां नुमत वाचणे अशक्यच ! अर्थ न कळला तरी माधुरीची तालबद्धता मनाची पकड घेते, तर त्या तालावर गीतरूपानं जिभेवर नाचू लागतात, आणि मा गुरीचा ताल व सुरांचे सगीत यांचा हात धरून उत्कर समर्पणा- घडे नाचत चाललेला रसराज शृगार शेव- नामरूपांच्या उपाधीतून ओढन काटुन चित्ताला कैवल्यानदाच्या साम्रा यात घेऊन जातो गौनगोविंदाची ही कैवयमाधुरी मगठीनून ययार्थपण जाणून घेता येईल अशी अपेक्षा कुणीहि करू नये संस्कृत मापैची म्हणून जी मादये आहेत ती मराठीत येऊ शकणार नाहीत तो नाद, तो ताल, त संगीत मगटींत येणे शक्य नाहीं शृगार रसाचा आविष्कार ज्या पातळीवर आणि “या प्रतिटने सस्कृत भाषा आणि तिचे वाचक यांना पेलता येतो, त्याच पातळीवर त्याच प्रतिष्ठेन तो तोलण्याचे सामर्थ्य मराठी भाषा आणि तिचे वाचक यांना नाही घनजक्नांचे सरस्त वर्णन मस्त वाचक निरसरोवरण काबू शक्ती परतु एकमेकाना रगडणान्या नितबार्ने मगठी वर्णन वाचतांना मराठी वाचकाला बागल्यासारखें होतं जयदेवाची शब्दरचना अनिशय चपखल आहे ज्या शब्दाने सस्कृतांत जी अर्थलग प्रकट होते ती तशीच मराठीत येऊ शकेल असें नाही ' है मदना, तू मनाला नास का देतोस?' असे विचारताना जयदेव मदनाला 'मनसिज' म्हणतो त्यामुळे ज्या मनात जम घेता त्यालाच त्रास देण ही कृतनतेची अर्थग आपोआप प्रकट होते मराठीत 'मनमिज है सबोधन बोजड होईल 'रे मनात जम घेणाया' हे भाषांतर आदर होईल आणि मनोज म्हटले तर मदनाऐवजी चुणी मिनेनट आठवल माझ्या छातीवर तुझे स्तन ठेव' असे म्हणताना जयदेव 'स्तनकलश' .

·शब्द वापरतो करश तीर्थजलाने भरलेले असन्यान अर्धाला उदापता येतेच, पण भरलेले कलश उलटे केल्यावर त्यातून पाणी वाहन विरहाचा अभि विझेल अशी अर्यध्या प्रस्ट होते. मराठीत मात्र कलशाची आठवण होतांच पाविन्य आणि पूर्णता यांची आठवण होण्याऐवनी पक्त आकार पुढे येतो आणि अतिशय अर्थहानी होते सात अथावरील सस्कृत टीका या मूळ ग्रथाइतक्याच रसपूर्ण आणि अर्थपूर्ण असतात. मराटीला अशा टीका आशय आणि व्यवहार या दृष्टीने पेल शरणार नाहीत. तरीहि मला शक्य झाले ते प्रयत्न मी केलेले आहेत हे माषांतर शब्दश आणि व्याकरणश नाही. कर्तरीचे धर्मणि कां व अस्तिवाश्याचें नास्तिवाक्य का असा गहजब कुणी करू नये हे भाषांतर मावश आहे मूळ काव्यान प्रक्ट होणारा मात्र भाषातर्रात आणण्याचा शक्य तो प्रयल केलेला आहे मी मूळ आधार म्हणून निर्णयसागर प्रत पुढे ठेवलेली आहे कुमनृपति या टीकाकाराला समत असलेली सहिता निर्णयसागराला समत होती अमें दिसतें सपादकांनी पुढील सहिता विचारात घेतल्या असाव्या (१) शरमिश्राची टीका असलेली रसमजरी प्रत. (२) वनमाल भट्टाची टीका असलेली सजीवनी प्रत (३) नारायणमत्राची टीका असलेली पदद्योतनिका प्रन (४) टीकाराराचे नाव नसलेली वालबोधिनी प्रत. (५) गोपालाची टीका असलेली दीपिया प्रत. (६) कुमनृपतीची टीका असलेली रमिकरिया प्रत. (७) Christianus Lassen प्रत या सातहि प्रतीतील पाठभेद निर्णयसागराने दिले आहेत त्यांतील मला रुचले ते मी स्वीकारले आहेत. डॉक्टर श्रीरसडे पानी सुशोगोद लिहिताना गीतगोविंदाच्या पुढील आवृत्या पाहिल्या अस दिसत (१) चेतोदरदेवात मराठी मापातरासहित (२) वसतविहारस्त मराठी भाषांतरासहित (३) अनततनयरत मराठी मापातरासहित. (४) मखारामस्त मराठी मापातरासहित ·(५) हर्षदराय भवात गुजराधी मार्गतरामहित. या इतक्या बारा मुळांवरुन गिद्ध झालेया सहितांतील दहाव्या अष्टपीत पन पांच गीतिस आढळतात. अष्टपदी या शन्दावरून आणि इतर अपांच्या रचनेवरून या आठ हल्यान. पापुलर प्रशासनने सगोत प्रकाशित पेलेली जी George Keyt यांची आकृति आहे तीहि पापेच गीनिकांचं मातिर देते. इतक्या तेरा प्रतींचा पुरावा हा निर्णायच. परंतु बनारमला प्रसिद्ध झालेली विश्वेश्वरप्रमाद द्विवेदी यांची प्रत नतर तपासून पाहतो त्यांत दहाच्या अष्टपदीत आठ गीतिका सापडल्या स्यानतर अनततनयांची एक प्रत सांपडली तांतहि या गीतिका याच जाग्यावर आहेत. अनततनयाची मला मिळालेली प्रत शरमिशच्या प्रतीवरुन आधारलेली दिसते दर धोखडे यांना मिव्यलेली अनततनयाँची मन अथवा निर्णयमागराची शारमिथ त, यांत त्या गीतिस अमान्या की नमान्या व अगल्यास त्याचे काय केले ते शोधण्याचा जास्त प्रयन मों केला नाही. मला स्वत ला त्या गोतिया दोन प्रतीत मिव्यल्याने मी या आवृति त्यांचा खाकार केलेला आहे कनळ वनमालभिट्टाच्या मातील पाठभेद म्हणून निर्णयसागराने दिलेला “ साधूनां स्वत एव " (पृष्ट १३४) हा श्लोरहि मी घेतलेला आहे वरील सर्व प्रीपेक्षा प्रस्तुत शत त्यामुळे अधिक सर्वसभाहक झालेली आहे. सर्वसम्राहक हा शब्द मुदाम वापरलेला आहे. चिकित्मक दृष्टीन हा स्वीकार केलेला नाही. चोवीसहि अष्टपचा निश्चितपणे जयदेवाच्या आहेत गीतगोविंदाबद्दल म्हणून मी जे याही वर लिहिले आहे त या अष्टपद्याबद्दल आहे. इतर लोकांना ते लागू आहे अमें म्हणता येणार नाही. हे ओक कदाचित् प्रक्षिप्त असण्याचा सभव आहे. हे शेवहि राधामाधराच्या शृगाराविषयी असले तरी त्यांनी अष्टपद्याचे सौंदर्य बाढण्याऐवजी त्यांच्या ओघात व्यत्यय येतो आधीच्या अष्टपदीतील विषयाची द्विसनि तर उमाप ठिकाणी आहेच, पण काही ठिकाणी अर्थ- हानिकर असा विरोधही आहे. अर्थसुगमता, रचनामाधुरी या गुणांचा गौरव अष्टपद्याप्रमाणे शेवात नाही. अष्टपद्याचा अर्थ गाला गातां कळतो असना माषा येत नसली तरीहि माधुरी जाणवते, तडीनता येऊ शकते उलटपा ·स्रोत अनर ठिकागों अन्ययायाशा झापट करावी लागते. एकच कचि वेगवेगळ्या पाठी एकाच विषयावर पमी-अधिक तोलाची रचना करू शकतो हे खरे. स्वत.च्या पतीचे चोखदळ सपाटन करण्याची आजच्यामारसी चिकिमा जयदेवकाळी नसावी हेहि खरे. तरीहि सारीच रचना जयदेवाची नसावी या शकेचा उल्लेख करावयाचा तो तिला पुष्टी देणारा प्रवाद प्रचलित आहे म्हणूनच, जयदेवाचे गीतगोविंद लोकमान्य झाले ही गोष्ट त्याच्या आश्रयदात्या राजाला रुचली नाही. त्याने हि राधाकृष्ण- शृगारावर एक काव्य रचले. पण जयदेव तो जयदेव आणि राजा तो राजा. त्यांचे काव्य प्रतिष्ठा पावना. अतरांतील ओलाव्याशिवाय रचलेल्या त्या काव्यास मान्यता मिळेना. शेवटी त्याने आपल्या काव्यातील अश जय- देनाच्या काव्यांत घुमडले. सरत कवींच्या बाबतीतील सारेच प्रवाद चिंतनीय असतात असें नाही. तरीहि हा प्रवाद चिंतनीय ठगवा. सर्ग, प्रबध, अष्टपथा व शोक यांच्या परस्परनिबद्ध अनुक्रमाबाबतही मला एकवाक्यता आढळून आली नाही. या प्रतीतील शोकांचा अनुक्रम मूळचाच असला तरी अक्क्रम मी दिलेला आहे. जयदेव नावाचे तीन कवि मारतात होऊन गेले. एक प्रसनराधवकार, दुसरा चद्रालोक्सार आणि तिसरा गोतगोविंदवार. यांत गीतगोविंदकार जयदेवच विख्यातीर्ति झाला.गीतगोविंदाची गुणश्रेष्ठता सर्वमान्य आहे. देशी परदेशी विद्वानांनी त्यावर स्तुतिसमनाचा वर्षाव केलेला आहे. देशी परदेशी भाषात त्याची अनेक भाषातरेंहि झालेली आहेत. इतकी थोडी कविता लिहन इतकी विपुल वीर्ति मिळविण्याचे भाग्य जगांत खरोखर दुर्मिळ आहे. मगठीतहि गीतगोविंदाची पांचतरी भाषांतरे आहेत प्रस्तुत आवृत्तीतील भाषांतराचे वैशिष्टय आणि आवश्यकता तीतील नुसते पहिल्या शोकाचें भाषांतर इतर आवृत्तींतील माषातराशी ताइन पाहिले तरी पटू शकेल. गीतगोविंदकार जयदेव बाराव्या शतकांत बगालचा राजा लक्ष्मणसिंह याच्या राजमौत होऊन गेला आपले मातापिता, मूळगांव, पत्नी आणि समकालीन कवि यांचा उल्लेख त्याने गीतगोविंदातच केलेला आहे. जयदेव हा मोठा रवि तसाच ईश्वरमत होता. मक्तचरित्र वर्णन करणाया अर्थातून त्याचे विस्तृत चरित आदतें. पण तें चमत्कारपूर्ण दतस्थांनी भरलेले असून ·त्याला काडीचाहि एतिहासिक आधार नाही. गीतगोविंद हेंच त्याचे विश्वमनीय चरित्र आहे आणि ते सागत आहे की, जयदेव ा जगांतील सर्वाधिक मधुर भावसान्याचा निर्माता असा महात्रि आहे. जयदेवाला साच्या मधुर कनत्वाची जाणीव आहे व अमिमानहि आई, ते साहजिकच होय. स्तनमइलाचा बौल म्यगविता मिरविणार नाही तर काय तुजा मिरलिणार ? प्रमाद, मापूर्य आणि ओज है कान्याचे तीन गुण होन. मोठमोभ्य कविमनायनाहि ईश्वरपेने यानला एखादाच गुण प्राप्त झाला तर व्हावयाचा. यालिदामाचा प्रसाद, मारवीचें ओज, बाणाची माधुरी यामुळेच त्याची काव्ये उत्कर्ष पावली आहेत. जयदेव हाच अमा परममाग्यवान रवि की त्याला प्रसाद आणि माधुर्य है दोन गुण मम्मो कपन वश झालेले आहेत. त्यामुळे त्याच्या काव्याला जी मदिर माधुरी प्राप्त झाली आहे ती कोणी वर्णावा ? ती त्याची सार्नेच जाणून घ्यावयास हवी. मोहळांतून येबाबाने गळणा-या मर्चे आकठ पान केल्यावर जी तृप्ति वारते ती कोग व ल । चादण्या रात्री अगावर बालमुलांचा वर्षाव झाला म्हणजे येणत्या अनुभूनीतील सौगध पोण शन्दबद्ध करीलमध्यरानीच्या नीव एकांतांत मागगच्या ओहोटीची मर्म ऐक्न जाणवणारी आनता कोण वर्णन करूं शकेल ? नोच्या पहिल्याच सांगीण स्पर्शाने उत्तम होणाऱ्या पुलकोत पुललेला आमोद कोण शब्दमाकार करील? विजेच्या वेगाने सळमळणारा जातिवन रसरशीत नाग अगावरून गेला तर उठणा-या मीनीच्या रोमांचाचे चित्र कोण ग्गा शकेल ? साक्षात्कारत होगा या फेवला. नदाचा प्रयय कोण दुमयम आयन देईल ? जो हे कर शरेल त्यानेच गीतगोविदाची गोटी यधार्यपणे वर्णिण्याचा प्रयत्न करावा. इतरांनी शब्दचिन्दाच्या अतरात शिम्न मधुमशिनमाण ती गोडी आपणच चावास हवी. अमो, राधा कृष्णाची वाट पाहात आहे. जयदेव म्हगो की जेन्ही राधा कृयाजवळ जाते तेव्हा त्यांच्यामध्ये उभे राहावयास राजेसाच लाज वाटते. मी बजेपेक्षादि नितेज होऊन त्यांच्या मधे ओंग नव्हे. म्हणून मी आता या बुजवनाच्या वासून दूर होतो. पतु जाता जाना एक्श गोष्टीचा उग रग मी कर्तव्य आहे. मन गुम्नुल्य ज्येष्ट रनिर स्नेही ·श्री. गो. नी. दाण्डेकर यांना हे भाषांतर मुद्रणाम जाण्यापूर्वी वाचण्याचा अनुग्रह माझ्यावर केला. त्याचप्रमाण ज्याचा पाठिंबा नसेल तर माझी सम्कृताशी चालणारी धडपड केवळ निराधार होईल, ते माझे परमसुहृद् प्राध्यापक डॉक्टर केशव पांडरग जोग यानी माझ्या स्नेहापोटी या प्रथावर आमूलाग्र नजर टाकली. आज वर्षानुवर्षे डॉक्र जोगाचा मला धीर आहे. त्याना रुचणार नाही यामुळेच त्याचा उद्देख माझ्या पूर्वीच्या प्रथात झालेल्या नव्हता. पण यापुढे त्यांचा निर्देश न करणे कृतघ्नपणाचे ठरेल. अर्थात् मी त्याचे आभार मानणार नाही. त्याच्या न पिटणान्या म्यांत मला जन्मभर मोठ्या आनदाने राहानयाचे आहे. बी १७/४ पोस्टल कॉलनी आनद साधले मुबई २९ कृष्णजयनी, १५-८-६८ ·सामोद दामोदर सर्ग पहिला : (आनदी कृष्ण) प्रबंध पहिला मेमेंदुरमम्यरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमै- नत भीररयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय ॥ इत्थं नन्दनिदेशतश्चल्तियो' प्रत्यध्वजद्रुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहः केलय.॥१॥ मेधै मेदुरम् अम्बरम् वन-भुन श्यामा तमाल-द्रुमे नक्तम् भीर अय त्वम् एव तद् इमम् राचे गृहम् प्रापय ॥ इत्यम् नन्द-निदेशत चटितयो प्रति-अध्य-कुन-झुमम् राधा-माधययो जयन्ति यमुना-कृले रह केल्य ॥१॥ गोपगन नद राधेला म्हणाला, 'राधे, अत करणांत प्रीतीच्या हुरहुरीला मग्न आपणारे मघ आफ्यशांत दारत आहेत ही वनभुमी लनांचे कुज आणि बांच्या जाच्या यांच्या वस्तेमुळे प्रणयरमगा आहे थेवी पारवी आणि मुगधी मोहर यानी मायमावनेग सहकार देणाऱ्या निळ्या तमाल- वृक्षाच्या रायर्यामुळे ही मनो नीलभूगर बनत आहे प्रपसमा असा रात्रीचा एमन्त समर आहे. हा जगमाया कृष्ण मदनाच्या शरांनी व्याकुळ झाला आहे याप्या विश्वविजयी यात समानद आण्याइत रनिक्लेनल चानुय केवळ तुझ्याचपला आहे पून तूच अन्ना या प्रयोचित पापं आणि प्रायपुग्न स्थली फुगल्य गृहस्थाशनाने सुखपमा निळसून दे. नद सजा होता गुरुजन हेता गचा पिता होता लाप्दा देशांत वैधता होती, माटा होती, अर्शर्वाद होता त्या अनेचे लन पयमाटी या शरण पुरनान ली नवनात यमुनेमा परित्र उयपम्न वाटहरी वागदपा सांया ·२ गीतगोविंद मुळे ते वन शीतल आणि सुगधित झालेले होते. त्या सुगवित एकान्तात राधाणांच्या प्रणयलीला गया या लीला सदाविजयी आहेत. वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा पद्मावतीचरणचारणचक्रवर्ती ॥ श्रीवासुदेवरतिकेलिकथासमेत- मेतं करोति जयदेवकविः प्रवन्धम् ॥२॥ वार-देवता-चरित-चित्रित-चित्त-सद्मा पद्मावती-चरण-चारण-चक्रवर्ती । श्री-बासुदेव-रति-कैलि-कथा-समेतम् एतम् करोति जयदेव-कत्रि. प्रबन्धम् ॥२॥ शूगारकलामपर राधा आणि वासुदेव पृण यांच्या प्रणयलीलाचे वर्णन करणाग हा प्रवध जयदेवकवि रचित आहे. प्रसाद, माधुर्य इत्यादी जे साहित्यलक्ष्मी सरस्वतीचे गुण, त्यांनी जयदेवाचे अन करण ओतप्रोत भरलेले आहे. चरणचपला अशी लक्ष्मी चक्रवती सग्रादाला वश होते जगदेवाची गृहलाम्मी पनानी आपया पापग्याने जपदेवाचें घर धन्य पर्गन अगत्याने जयदेवही पनवतीच आहे. (जगदेवाला लक्ष्मी आणि सरस्वती वस होत्याच, पा सानी जीवनप्रतिमा पभारती हीही त्याची रमूर्ति होती त्यामुळे तो कवींचा चमवी होता!) यदि हरिस्मरणे सरसं मनो यदि विलासकलासु फुनहलम् । मधुरकोमलकान्तपदावली शृणु तदा जयदेवसरस्वतीम् ॥३॥ यदि हरि-स्मरणे सरसम् मनो यदि पिटास-पालामु युतहटम् । मपुर-योमर यान्त पद-आपटीम् शृणु नहा जयरेन मरवीर ॥३॥ जर नाम गाया पानांत गोटी यात ओल, जा पामिनी निगा- र पर परवानगी उमर अगर तर मुग जपली पर परिक्षामा पापामार मापन गार गली हिपनि म मानकारियल, ·सर्ग पहिला ३ वाच. पल्लवयत्युमापतिघर संदर्भशुद्धिं गिरा जानीते जयदेव एव शरण श्लाघ्यो दुरूहगते. ॥ शृद्भारोत्तरसत्यमेयरचनेराचार्यगोवर्द्धन स्पर्धी कोऽपि न विश्रुत श्रुतिधरो धोयी कविक्ष्मापति ॥४॥ पाच पल्पयति उमापतिवर सदर्भ शुद्धिम् गिराम् जानीते जयदेव एस शरण श्लाघ्य दुरुह-द्रुते ॥ शृङ्गार-उत्तर-सत्-प्रमेय-रचनै आचार्य-गोवर्द्धन । स्पर्धी क अपि न रिश्रुत श्रुतिधर धोयी कति क्षमा-पति ।। ४ ।। उमापतिधर पनि नुसती भाषा पुलनितो शरण कवि केवळ झापट कान्य करण्या यावत स्तुतिपात्र आहे शुगाररसमरित काव्य करण्याचाच मान असेल तर गोवर्धनाचार्याशी चुणी स्पर्धा करू शकत नाहीं श्रुतिघर कवि मोटा विख्यात आहे धोयी कत्रि कविरान मानला जातो परंतु सर्वांगसुदर अशी कविता एकय जयदेवच लिहू शकतो (उमापतिधर, शरण गोवर्धन, श्रुतिधर, घोयी आणि जयदेव सहा कवि वगालचा राजा लमणसेन याच्या राजमौत होते यातील गोवर्धनाचायांची आर्यासप्तशती विशेष प्रसिद्ध आहे हाल क्वीच्या गाथासप्तशताचे अनुकरण करून त्याने हे शृगारिक काव्य लिहिले आहे यात रस व प्रसाद कमी असून पापिय अधिा आहे या सात आपण अछ अमें जयदेव म्हणतो ते पाच्या सहका याना न रचलें तरी स्वासिद्ध आणि रमिक मान्य आहे ) अष्टपदी पहिली राग-मालवगाड ताल-रूपा जय जगदीश हरे ॥ध्रु०॥ है जगदीशा, कृष्णा, तुझा विजय असो ॥२०॥ प्रलयपयोधिजले धृतवानसि येदम् । विहितवहिनचरितमसेदम् ॥ केशव धृतमीनशरीर। जय जगदीश हरे।।

·गीतगोनिंद
प्रलय-पयोधि-जले धृतवान् असि वेदम् ।
विहित-बहिन-चरित्रम् अखेदम् ॥
केशर धृत-मीन-शरीर । जय जगदीश हरे ॥१॥
सागराच्या जलात प्रलय होतो तेव्हा तू माशाचे रूप घेतोस. जणू सजीव नौकाच
अमात्री तसा पराक्रम सहज प्रकट करतोस आणि वेदाना आधार देतोस. हे मत्स्यरूप
जगदीशा तुझा विजय असो
(अज्ञानाच्या महान् सागरात विश्व धडपडत असता ईश्वरानेच वेद प्रस्ट करून
ज्ञानाला आग्म करून दिला दशावतारांतील मत्स्य-अताराची ही प्रार्थना.)
क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे।
धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे।
केशव धृतकच्छपरूप।
जय जगदीश हरे ॥२॥
क्षिति. अति-विपुलतरे तर तिष्ठति पृष्ठे ।
धरणि-धरण-किण-चक्र-गरिठे।
केशर धृत-कच्छप-रूप । जय जगदीश हरे ॥२॥
हे केशवा, कासवाचं रूप तूच घेतलेलें आहेस या प्रचड मदर पर्वताला तू आपल्या
अतिविशाल पाठीवर सादरले आहेस. समुद्रमथनाच्या वेळी पिरणा-या या पर्वतामुळे तुझ्या
पाटीवर पदलेला चक्रासर गोल घट्टा तुझ्या गौरवात मर पाडीत आहे हे धर्मरूप
केशमा, तुझा विजय असो
(समुद्रमथनांत देवदानांनी मदर पर्वताची सी केली होती ती बुडू लागली तेव्हा
परमेश्वराने कामनाचे रूप घेऊन तिला आधार दिला. घुसळताना गोल पिरणान्या सीमुळे
परमेश्वराच्या पाठीवर गोल घटा पडलेला आहे )
वसति दशनशिसरे धरणी तव लग्ना।
शशिनि फलकस्लेव निमग्ना ॥
केराय धृतसूकररूप।
जय जगदीश हरे ॥३॥

·मर्ग पहिला
५
वसति दशन-शिखरे धरणी तब लग्ना ।
शशिनि कलक-कला व निमग्ना ॥
केशव धृत-सूकर-रूप । जय जगदीश हरे ॥३॥
हे जगदीशा, वराहाचे म्प तूच धारण केलेले आहेस. चद्रावर कलकाची कला शोभावी
तशी तुझ्या विशाल दांतांच्या शिखरावर ही पृथ्वी शोमत आहे. हे वगम्प केशवा, तुझा
विजय अमो.
(वरील दुमरी गीतिका आणि ही गीतिका यानी ईश्वराचे विराट रूप वर्णिले आहे.
एवढी मोठी पृथ्वी अथवा एवा मोय मदर पति या गोष्टी पमेश्वराच्या दांतांवरील
मातीच्या कणाप्रमाणे अथवा शुङ्गक वजनाच्या खीप्रमाणे आहेत.)
तय करकमलवरे नखमद्भुतटग
दलितहिरण्यकशिपुतनुभृशम् ॥
केशव धृतनरहरिरूप।
जय जगदीश हरे ॥४॥
तर कर-कमल-बरे नखम् अद्भुत-गृह्नम् ।
दटिन-हिरण्यकशिपु-तनु-मृद्गम् ।।
केशन भृन-नरहरि-रूप । जय जगदीश हरे ॥ ४ ॥
चाहरि, तूच ननिहाचे स्प धारण केले आहेस. तुझ्या करकमान्यवर अचन सामर्थ्य-
शानी अमें टॉक्दार नख आहे. हे नम्न दिरण्याशिच्या उढगचे विवरण कीन आहे. है
मिटम्प पेशवा, तुझा जय असो.
(कमल है कोमल असते. मुगा टणक असतो. इथे कमलच मुग्धाचे विदारा करते ही
ईमरी लीलय.)
छलयसि विक्रमणे यलिमद्भुतवामन ।
पदनसनीरजनितजनपावन ।
फेशव धृतवामनरूप।
जय जगदीश हरे॥५॥

·गीतगोविंद
उल्यसि रिक्रमणे बालम् अद्भुत-बामन ।
पद-नख नौर-जनित-जन-पारन ।
केशर धृत-सामन-रूप । जय जगदीश हरे ॥५॥
केशा, बरामनाचे रूप तूच धारण केलेले आहेस अद्भुत पाकम करन तू
बळिराजारा उक्चीत आहेस जगाला पावन करणारी ही गगानदी तुझ्या पावलाच्या
नखापासून उत्पन होत आहे.
(वामनाचे पाऊल वाटले तेव्हा त्याच्या नसाच्या आघाताने ब्रह्माड फुटले आणि
त्यातून पाण्याचा प्रवाह उसकला जणू ब्रह्मदेवान त्याच्या अगट्यावर अर्घ्य दिलें सीच
गगा नदी होय )
क्षत्रियरुधिरमये जगदपगतपापं ।
स्नपयसि पयसि शमितभयतापम् ॥
केशव धृतभृगुपतिरूप।
जय जगदीश हरे॥६॥
क्षनिय-रधिर-मये जगत् अपगत-पापम् ।
स्नपयसि पयसि शमित-भर तापम् ॥
केगर धृत भृगुपति-रूप । जय जगदीश हरे ॥६॥
देशवा, या परशुरामाच्या रुपात मला तूच दिसत आहस मदाय दडधान्याच्या रतान
तू पृथ्वीला स्नान घालीत आहेम विश्वातील सारे पाप नाहीसे होत आहे सृष्टीचे कष्ट
सपत आहेत परशुरामरूप केशवा, तुझा जय अमो
(रेणुकेंचा अपमान करणाऱ्या दहुकेशहाचा परशरामान नि पात केला त्यांच्या रक्ताने
कुडे मम्न रेणुकेला अर्घ्य दिले तीच कुड आता कुरक्षेत्र म्हणून गोळासली जानात सात
स्नान केल्यान पानाचा नाश होतो)
वित्तरसि दिक्षु रणे दिक्पतिकमनीयम् ।
दशमुसमालिपलिं रमणीयम् ॥
केशव धृतरघुपतिरूप।
जय जगदीश हरे ॥७॥

·सन पहिला
७
वितरसि दिक्षु रणे दिक्पति-कमनीयम् ।
दश-मुख-में
-मौलि-वालिम् रमणीयम ॥
केशन धृत-रघुपति-रूप । जय जगदीश हरे ॥७॥
केटावा, हा रामाचा अवतार दूच घेतला आहेस रावणाच्या शिरकमलांचा रम्य बनी तू
युद्धात दशदिशांना विबुरत आहेस. इद्रासारखे मोठे दिक्पालमुद्धा या वर्गने सतुष्ट होत
आहेत. रामरूप केशवा, तुशा जय असो.
(दिशांचे अधिपनि देव रावणाच्या बदीत होते. रामाने रावणाच्या दा शिराची आहुति
दा दिशात विसरून त्या अधिपतींना आनद दिला )
वहसि वपुपि विशदे यसनं जलदामं ।
हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम् ॥
केशव धृतहलधररूप।
जय जगदीश हरे ॥८॥
वहसि वपुषि विगदे यसनम् जलद-आभम् ।
हल-हति-भीति-निलित-यमुना-आभम् ॥
केशन धृत-हलधर-रूप । जय जगदीश हरे ॥८॥
वामहि तूच. तुझ्या गौरवर्ण देशवर न नलवर्ग वम पन्धिान केले आहेम जा तू
तुझ्या नांगगन तिला मारशील म्हान मिग्न निव्ये यमुना नदीच तुला मिठी माग्न
यमरी आहे. पनामम्प येवा, तुश जय असो
(क्यमाला अवतार मानण्याची पद्धति नाही, पतु है स्तोत्र पाल रदेशून
गयाने त्याना सचर आणि माउ बलगम याला यति तार मानले आहे. याम
एकदा मप सिस्न गोश मेस्त असतो त्याने यमुल टावरण शेलाविले. ते
पमुन्न त्याचा मान घिसार केला त्यामुलें गगन पानाने अफ्र नागर
पनच्या गब्बान अइपविग आग निग ओहन जवळ घेतलें अची कथा आहे.)
निन्दसि यारिघरहह श्रुतिजानं ।
सयदृदयदर्शितपशुधातम् ।
फेराव धृतशरीर।
जय जगदीश हरे ॥९॥

·गीनगोविंद
निन्दसि यज्ञ-विधेः अहह श्रुति-जातम् ।
सदय-हृदय-दर्शित-पशु-धातम् ॥
केशव धृत-बुद्ध-शरीर । जय जगदीश हरे ॥९॥
केशवा, गौतम बुद्धाच्या रूपातही मला तूच दिसत आहेस. यात दिसणाऱ्या
पशुघानामुळे तुझे हृदय द्रवले आहे आणि तु त्या हिंसर वेदमनांची निंदा करीत आहेस.
हे बुद्रूप केशवा, तुझा जय असो.
(गौतमबुद्धानें वेदांची निंदा केली आहे. केवळ हिंसेला पाठिंबा देणार्य वेदवचनें
आहेत त्यांचीच युद्धाने केलेली निंदा जयदेवाला मान्य आहे.)
म्लेंच्छनिवहनिधने कलयसि करवालम् ।
धूमकेतुमिव किमपि करालम् ।।
केशव धृतकल्किशरीर।
जय जगदीश हरे ॥१०॥
म्लच्छ-निवह-निधने कलयसि करवालम् ।
धूमकेतुम् इव किम् अपि करालम् ॥
केशन धृत-कल्कि-शरीर । जय जगदीश हरे ॥१०॥
कल्लीच्या रूपातही मला तूच दिसत आहेस. शत्रुसमूहाचा विवस करण्यासाठी धूमकेतू-
गरसे दिसणारे आपले भयानक सङ्ग तू परजीत आहेस. हे कल्लीरूप केशवा, तुझा
ग्य असो
(धूमकेतुमध्य धूम आणि तेज याचे दर्शन होते खड्गाची निळी झाक हा धूर होय.
पाची धार हे त्याचे तेज होय धूमकेनु हा मम्टाची सूचना देतो सूराचे खड्गहि शबर
मिटपरपरा आणते )
श्रीजयदेवकवेरिदमुदितमुदारं ।
शृणु सुखदं शुभदं भवसारम् ।।
केशव धृतदविधरूप।
जय जगटीश हरे ॥११॥

·मर्ग पहिला - or श्रीजयदेव कोः इदम् उदितम् उदारम् | शृणु सुखदम् गुभदम् भवसारम् ।। केशव धृत-दशविध-रूप । जय जगदीश हरे ॥११॥ बैशा, हे दहा अवतार तुझेच आहेत. तुझा विजय असो. मला जयदेवाला पुरलेली ही गीनगोविंद करिता तू ऐक. ही परिता उदाग्पणे अर्थ उधळणारी आहे. माझा आशय कव्यवयाम देवा, तुला मुळीच नास होणार नाही. मी हियांत गोड शब्द योजलेले आहेत. ही ऐकून तुझ्या कानाला आनंद शेईल ही कविता तुझ्या मगल रूपाचे दर्शन घडविणारी आहे. तूच निर्माण केलेल्या या सृष्टीचे सार जी प्रीति निन औथालेली आहे. देवा, ही तुझ्या चरणी समर्पित आहे. ही तुला मान्य अयो. पहिली अष्टपदी ममात (अष्टपदीत आठ पदे हवीत. परंतु अपनार दहा अमन्याने प्रयेसच्या सुनीमाटी एक एक पद आणि शेवटी प्रार्थना, म्हणून इथे आग पदें अथमा गीतिग आहेत ) वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुदिभ्रते दैत्यान दारयते याल छलयते क्षणक्षयं कुर्वते ॥ पौलस्त्यं जयते हलं कलयते फारुण्यमातन्यते म्लेंच्छान्मूच्र्छयते दशारतिहते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥ ५॥ वेदान् उद्धरते जगत् निवहते भूगोलम् उद्विभ्रते देन्यान् दारयते बलिम् छन्दयते क्षत्र-क्षयम् कुर्वते। पाटल्यम् जयने हलम् काटयते कारण्यम् आनन्यते म्लन्ठान मयते दश-आकृति-कृते पृाय तुभ्यम् नमः ॥५॥ पमा, त्याचा उद्धार फेयम - मग पांगय आपार दिन्प्रग 1 पृथ्वीय अपमा दानावर यान ग. तू देशांचा वध फेल्यम तू पा पाग. न मदांधाया निपत केन्दगन माय जि. नाम पेलरम. मचा र संया या पिनास के प्रग. हे गागर तुच होत. मी नुम्ममा लो. मागमान

·१०
गीतगोविंद
प्रबंध दुसरा
अष्टपदी दुसरी
राग-गुजरी ताल-प्रतिमठ
जय जय देव हरे ॥ध्रु०॥
हे देवा, हे श्रीहरी, तुझा जय असो, जय असो
श्रितकमलाकुचमण्डलधृतकुण्डल ए।
कलितललितवनमाल जय जय देव हरे ॥१॥
श्रित-कमला-कुच-मण्डलधृत-कुण्डल ए!
कलित-ललित-वन-माल जय जय देव हरे॥१॥
है बुलधर देवा, लक्ष्मीचे तुझ्यावर प्रेम असत्याने तिने तुला तिच्या हृदयांत स्थान
दिले आहे. त्यामुळे तुला तिच्या विशाल रतनमहलाचा आधार आहे. चरणांपर्यंत लावणारी
वनपुप्पाची माला तुझ्या कठांत आहे. तुझा विजय अगो.
दिनमणिमण्डलमण्डन भवखण्डन ए ।
मुनिजनमानसहंस जय जय देव हरे ॥२॥
दिन-मणि-मण्डल-मण्डन भर-खण्टन ए।
मुनि-जन-मानस-हंस जय जय देव हरे ॥२॥
देवा, या सूर्यमालाची तू शोमा आहेस. तू ससारतापावर उतारा आहेस. मुनिजनाच्या
मनात निजाम करणारा तू राजास आहेस. तुझा विजय असो
कालियविषधरगलन जनरसन ए।
यदुकुलनलिनदिनेश जय जय देय हरे॥३॥
कालिय-निप-घर-गजन जन-रजन ए
यदु-कुल-नलिन-दिन-ईश जय जय देव हरे॥३॥

·मर्ग पहिला
विषारी कालिप्यारा दइ कम्न तू लोकांना आनद देतोस सूर्य कमलवने फुलवितो, तसे
तू यदुवल आनदित करतोस तुझा विजय अमो
मधुमुरनरकविनाशन गरुडासन ए।
सुरकुलकलिनिदान जय जय देव हरे॥४॥
मधु-मुर-नरक-विनाशन गरुड-आसन ए।
सुर-कुल-केलि-निदान जय जय देव हरे॥ ४ ॥
तू गरडावर बसून प्रयास करतोस मा, मुर, नरक अशा राक्षसाचा तू नाश करतोम,
तुझ्या कृपेमुळेच देव त्याच्या लीला मोकळेपणाने करू शकतात तुना जय अमो
अमलकमलदललोचन भवमोचन ए ।
त्रिभुवनभवन निधान जय जय देव हरे॥५॥
अ-मर-कमल-दल-लोचन भर-मोचन ए।
नि-भुवन-भान-निधान जय जय देव हरे ॥५॥
हे मोक्षदायक देवा, तुझ नेत्र निष्कल्प कमलाच्या पाकळीप्रमाण सुदर आरेत तु ही
विभुवनें व्यापून राग्लेिला आहेस तुझा जय असो
जनकसुतारतभूपण जितदूषण ए।
समरशमितदशकण्ठ जय जय देर हरे ॥६॥
जनक-सुता कृत-भूषण जित-दूपण ए
समर शमित-दश-काण्ठ जय जय देव हरे ॥६॥
देवा, जनकाचा कन्या सीता हिचे प्रमाधन त् करीत आहेस तू युद्धात दूषण
रापसाचा पगमा करीत आहेस युद्धांत रावणाला तु जिग्रीन आहेस तुझा जनमो
अभिनवजलधरसुन्दर धृतमन्दर ए।
श्रीमुसचन्द्रचोर जय जय देव हरे ॥७॥
अभिनन-जल-धर-सुन्दर धृत-मन्दर ए।
श्री-मुख-चन्द्र-चोर जय जय देव हरे ॥७॥

·- गीतगोविंद कृष्णा, आशांत नुक्याच उगवलेल्या निळसर टगाप्रमाणे तूं सुदर आहेस. तू मंदर ताचा आधार आहेस. लक्ष्मीच्या चंद्राप्रमाणे सुदर अशा मुखावर लोभावलेला तू चकोर हेिस. तुझा जय असो. वचरणे प्रणता वयमिति भावय ए। रु कुशलं प्रणतेषु जय जय देव हरे ॥८॥ तव चरणे प्रणताः ययम् इति भावय ए। कुरु कुशलम् प्रणतेषु जय जय देव हरे ॥ ८॥ देवा, आम्ही तुझ्या चरणांपुढे नत आहोंन है तू ओळख. तूं आम्हां शरणागताचे कल्याण कर. श्रीजयदेवकवेरिदं कुरते मुदम् ।। मङ्गलमुज्ज्वलगीतं जय जय देव हरे ॥९॥ श्रीजयदेव-कवेः इदम् कुरुते मुदम् ए। मङ्गलम् उज्ज्वल-गीतम् जय जय देव हरे ॥९॥ जयदेवरवाने लिहिलेले हैं मगल आणि उचल अगे गीतगोविंद याव्य तुला मान्य अगो. तुला चो. दुसरी अष्टपदी ममान प्रापयोधरतटीपरिरम्मलग्नकाश्मीरमुद्रितमुरो मधुसूदनस्य ॥ कानुरागमिय रोलदनहखेदस्वेदाम्युपूरमनुपूरयतु प्रियं यः ॥१०॥ पमा-पयोपर-तटी-परिरम्भ लग्न- काम्मीर-मुहिनम् उर मधुसूदनस्य । व्यक्त-अनुगगम् लत्-अनाद- रवेद-अम्बु-पूरम् अनुपूरयनु प्रियम् यः ॥१०॥ कमानी रियाल गरे. सा समानी मान मनाने याम्पत भिजन t. मलाणा की तीन उपाय पर गत आहे. लाभार ·सर्ग पहिरा १३ आलिंगनांत गरमलेल्या कमलेच्या उन स्तनाच्या तांवर त्यापिलेले कयूम रणाच्या घामामुळे मिजून ओले होत आहे व त्याचा टमा यमाच्या उरावर उमटत आहे. जगू हा कृष्ण माशा आहे, यावर माझ स्वामित्व आहे,' हैं इतर स्त्रियांना पच्या म्हणूनच वमलेने आपल्या अतुल सुंदर स्तनांची विशिष्ट मुशच मृणाच्या उरावर उठविली आहे. त्या मुद्रेनें शोभिवंत दिसणारे हे वक्षस्थल आपले कल्याण क्रो प्रबंध दुसरा समात प्रबंध तिसरा वसन्ते यासन्तीकुसुमसुकुमारीरघयवै- धमन्तीं कान्तारे यहुविहितरणानुसरणम् । अमन्दं कन्दर्पज्वरजनितचिन्ताकुलतया चलद्वाधा राधां सरसमिदमूचे सहचरी ॥१॥ वसन्ते यासन्ती-कुसुम-सुकुमारैः अवयव भ्रमन्तीम् कान्तारे बहु-विहित-कृष्ण-अनुसरणम् ॥ अमन्दम् कन्दर्प-चर-जनित-चिन्ता-आकुलतया चलत्-बाधाम् राधाम् सरसम् इदम् ऊचे सहचरी ॥१॥ बसन ऋतु आहे वासतिर सुमनें फुललेली आहेत या सुमनासारखेच सुकुमार अवयव अमलेली राधा वनात भ्रमण करीत आहे कृष्णामावून वनांत असे किरावयाचे तिचे व्रतच आहे. आताही तिची कृष्णाविषयीची ओट उपाहून आली आहे. कृष्ण कुठे दिमैल अशा. चिंतेने ती व्याकुळ झाली आहे. तेव्हा तिची सहचरी तिला गोड वाणीने म्हणत आहे. अष्टपदी तिसरी राग-वमत : ताल-स्पर विहरति हरिरिह सरसवसन्ते ॥ नृत्यति युवतिजनेन समं सखि विरहिजनस्य दुरन्ते ॥ भ०॥

·गीतगोविंद
.
विहरति हरिः इह सरस-बसन्ते
नृत्यति युवति-जनेन समम् सखि विरहिजनस्य दुरन्ते ॥ध्रु.॥
हे सखे, सौंदर्याने रसरसलेला हा वसत ऋतु कृष्णाच्या विरहामुळे तुला दु खदायक
होत आहे राधे, फण इथेच विहार करीत आहे. तरुणींचा मेळा भोवती घेऊन तो या
कुजनांत नाचत आहे
ललितलवगलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे।
मधुकरनिकरकरम्यितकोकिलजितकुञ्जकुटीरे ॥१॥
ललित-बह-लता-परिशीलन-कोमल-मलय-समीरे ।
मधुकर-निकर-करम्बित कोकिट-कृजित कुञ्ज-कुटीरे ॥१॥
लवमाया मनोहर चेरीवरून वाहात आलेल्या गधरोमल असा मलपवायु इथे पाहात
आहे. भुग्यांच्या समुदायाचा गुजाय आणि कोक्लिकुहगीत यांनी या वनांतील प्रत्येक
स्नानुज आणि वनगृहा फुजयुजत आहे.
उन्मदमदनमनोरथपथिकवधूजनजनितविलापे॥
अलिकुलसंगुलफुसुमसमूहनिराकुलयकुलकलापे ॥२॥
उन्मद-मदन-मनोरथ पथिक-वधू-जन-जनित-मिलापे॥
अलि-कुल-सकुल-कुसुम-समृह-निराकुर-बफुट-कलापे ॥२॥
ज्यांचे पति प्रवागोत आहेत का पुत्वाच्या वामनेला या यमतामुळे अनावर उपाळा
जाग आहे पनि जाळ नाही याची वेदना अगा होऊन त्या रिन्प्रप परीत आहेत.
मदनाप्या शचे जग मातंच अमे वाला पुरानी माग आहेत. त्या पृटाप्या
गंगावेगीवर भुगचे समृह नावन आहेत.
मृगमदसौरभरभसरशंवदनबदलमालतमाले ॥
युपजनहदयविदारणमनसिननसगचिरिंगुफजाले ॥३॥
मृग-मद-मीरम-रमम-यशपद-नर-नर-माट-तमारे ।।
गुम-जन-दृश्य-विवरण मनमिज-मप-रचि किंशुरु-जाले ॥३॥

·सर्ग पहिला -
तमालपृक्षाना नवी कोवळी पालवी फुटलेली आहे. कस्तुरीच्या गधाचा आभास
निर्मिणारा परिमळ त्या पालवीतून उसळत आहे पलाशवृक्ष बहरले आहेत त्याची आक्या-
सारखी राल फुलें पाहून कामी जनाच्या हृदयाला जखमा करणा-या मदनाच्या नखाची
आठवण येत आहे.
मदनमहीपतिकनकदण्डरचिकेशरपुसुमविकासे॥
मिलितशिलीमुसपाटलिपटलकृतस्मरतूणविलासे ॥४॥
मदन मही-पति-कनक-दण्ड-रचि-केशर-कुसुम निकासे।
मिलित-शिलीमुख पाटलि-पटल-कृत-स्मर तूण-विलासे ॥४॥
नागकेसराची पुलें पुललेली आहेत त्याचे लाच पिवळे देठ मदनराजाच्या हातातील
सुवर्णदडाप्रमाणे शोभत आहेत उडिणीच्या विक्सलेल्या पुलाच्या कोषात काळेनिळे भुग
दाटीवाटीने शिरले आहेत त्यामुळे ता पुलें वाणानी गच्च भरलेल्या मदनाच्या मात्याप्रमाणे
दिसत आहेत
विगलितलजितजगदवलोकनतरुणकरणतहासे।
चिरहिनिरन्ततकुन्तमुखारतिकेतकिदन्तुरिताशे ॥५॥
विगलित लज्जित जगत्-अबलोकन-तरण करुण-कृत हासे ।
चिरहि निकृन्तन कुत्त-मुग्व-आकृति केतकि-दन्तुरित आशे ॥५॥
रसरशीत वमोगरे पुललेले आहेत स्वत च्या पराक्रमामुळे प्रेमविव्हल आणि व्याकुळ
होऊन राजलेल्या प्रेमिकांच्या जगताकडे पाहून ते हसत आहेत दिशादिशात केतकी
उमलल्या आहेत त्याच्या पात्याचे दाते विरहीजनांच्या हृदयाला चिरणाऱ्या करसतीप्रमाणे
दिसत आहेत
माधविकापरिमलललिते नवमालतिजातिसुगन्धौ ।।
मुनिमनसामपि मोहनकारिणि तरणाकारणयन्धौ ॥६॥
माधरिका-परिमऊ-ललिते नर-मालति-जाति-सुगन्या ।
मुनि-मनसाम् अपि मोहन-कारिणि तरुण-अकारण वधा॥६॥

·गीतगोविंद
माधवीलता, नवमटिका, जाई यांच्या परिमलाने दशदिशा गधवती झाल्या आहेत. प्रेमी
जनांच्या वृत्तींना बहर आणण्यासाठी नि स्पृहपणे कष्ट करणारा त्याचा मिन हा वसत
सयमात गुतणान्या मुनिजनानासुद्धा प्रणयाची भूल पडारी असा मदभरा झाला आहे.
स्फुरदतिमुक्तलतापरिरम्भणमुकुलितपुलकितचूते ॥
वृन्दावनविपिने परिसरपरिगतयमुनाजलपूते ॥७॥
स्फुरत्-अतिमुक्त-लता-परिरम्भण-मुकुलित-पुलकित-चूते ।।
वृन्दावन-विपिने परिसर-परिगत-यमुना-जल-पूते ॥ ७॥
वान्याला भिऊन थरथरणारी माधवीची बैल आपसुरुच आम्रतकच्या आश्रयाला जाऊन
त्याच्या मिठीत शिरलेली आहे. त्यामुळे तो आम्रवृक्ष रोमांचित झाला असून त्याच्या
सांगावर मजिन्यांचा कांटा पुलला आहे.
या वृदावनाच्या परिसरापर्यंत यमुनेचें जल येऊन मिडले आहे. त्यामुळे हे वन पावन
झाले आहे (आता या वनांत वसतबहार आहे आणि कृष्ण तेथे प्रणयविहार करीत आहे.)
श्रीजयदेवभणितमिदमुद्यतु हरिचरणस्मृतिसारम् ॥
सरसवसन्तसमयवनवर्णनमनुगतमदनविकारम् ।। ८॥
श्रीजयदेव-भणितम् इदम् उदयतु हरि-चरण-स्मृति-सारम् ।।
सरस-वसन्त-समय-यन-वर्णनम् अनुगत-मदन-विकारम् ॥ ८॥
जयदेवस्वी गीतगोविंद याव्य आता उदयाला येत आहे. श्रीहरीच्या पुण्य चरणांच
स्मरण है या पाव्याचे सार आहे वमतरतून बहरलेल्या गुजयनाचे आणि त्यामुळे राधा-
प्रणांच्या मनान उत्पन्न झालेल्या प्रणयमानाचे स्माळ वर्णन यांत आहे.
तिसरी अष्टपदी समाप्त
दरविदलितमलीयलिचञ्चत्पराग-
प्रगटिनपटासर्यासयन् फाननानि ।।
दह दि ददति चेतः फेनीगन्धयन्धुः
प्रसरदरामयाणप्राणयहन्धमा ॥२॥

·सन परिता - ७ दर-विदलित-मट्टी-वलि-चञ्चत्-पराग- प्रकटित-पट-वासै वासयन् काननानि । इह हि दहति चेत. केतकी-गन्य-बन्धु प्रसरत्-असम-बाण-प्राणपत् गन्यवाह. ॥२॥ जाईच्या कळ्या अभ्या उमलल्या आहेत त्यापन गधपराग निसरत आहेत बारा या पगगाचे सुगधी शेले विणून त्यानी कुजरनाला वेढीत आहे केवड्याच्या क्णसाचा गध चार वाहून त्याची वौति पसरविगारा हा वारा त्या क्णमाचा मित्र आहे मदनाचा हा जा दुसरा प्राण आहे. पण गच्या कोमलतेशी अमे नाजूक व्यवहार करणारा हाच वारा विटीजनाच्या बाबतीत मात्र अतिशय कर होऊन त्याचे चित्त जाळीत आहे उन्मीलन्मधुगन्धलुब्धमधुपयाधूतचूतार क्रीडकोकिलकाकलीग्लग्लैरुदीर्णकर्णज्वरा.॥ नीयन्ते पथिकै कथं कथमपि ध्यानावधानक्षण- प्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासैरमी वासराः॥३॥ उन्मीलत-मधु-गन्य-ब्ध-मधुप-व्याधूत-चूत-अमुर- क्रीडत्-कोपिल-काली-कलकले उद्गीर्ण-कर्ण-ज्वरा ॥ नीयन्ते पथिकै कथम् कथम् अपि त्यान-अधान-क्षण- प्राप्त-प्राणसमा-समागम-रस-उठासे अमी वासरा ॥३॥ मधाच्या गोडीने भारावलेल पुष्पगध उधळत आहेत मधावर लाह असणारे भुगे या गधाने वजन आम्रमजिरावर शेपावत आहेत या आभ्रमजिन्याच्या धुदीत खेळापारे चोरीळ तरल क्लाद करीत आहेत त्या करटवान विरहीजनाचे कान व्यथित होत आहेत आपल्या कातापासून दूर असलेले हे वरही पाधस्थ आपया ध्यानचक्षु पुढे आपल्या प्राणप्रियाची आरति क्ल्यून त्याच्याशी कल्पनने सपाद करीत आहेत आणि त्या क्षणिक भ्रमात प्राप्त होणाऱ्या अनुभुतींच्या उमामाच्या जोरावर हे वगन स्तूचे दिवस कमेमे कटाने पार पादीत आहेत प्रबध तिसरा समाप्त २

·गीतगोविंद
प्रबंध चवथा
अनेकनारीपरिरम्भसम्भ्रमस्फुरन्मनोहारिविलासलालसम् ।
मुरारिमारादुपदर्शयन्त्यसौ मखी समक्षं पुनराह राधिकाम् ॥ १ ॥
अनेक नारी-परिरम्भ-संभ्रम-स्फुरत्-मनोहारि बिलास-लालसम् ।
मुरारिम् आरात् उपदर्शयन्ती असौ सखी समक्षम् पुनः आह राधिकाम् ॥१॥
पृष्ण अनेर तरणींना आलिंगन देत आहे. त्यामुळे नाना प्रकारच्या रनिविलासांची ओढ
त्याच्या मनात स्पृरत आहे. सखीनं राधेला त्या कृष्णाच्या जवळ नेऊन त्याचे दर्शन
घरिलें आहे आणि ती साध्या समक्षच राधेला म्हणत आहे.
अष्टपदी चवथी
गुग-रामी : ताल-रूपर
हरिरिह मुग्धवधूनिकरे।
विलासिनि विलसति केलिपरे ॥ध्रु०॥
हरि. इह मुग्ध-वधू-निकरे।
विलासिनि ग्लिसति केलि-परे ॥ध्रु०॥
है विगगिनी, हा इथं मुग्ध पोटीचा समुदाय रनिकली कगाराम उगु झाला आहे
आणि मग त्यांच्यावर निविग्रम करीत .
चन्दनयर्चिननीलमलेबरपीनरमायनमाली ।
फेलिचलन्मणिकुण्डलमण्डितगण्डयुगः स्मितशाली ॥३॥

·मर्ग पदिला त्याच्या हालचालीवोबर डुलत आहेत त्यांतून निघालेले नानाम्गी प्रमशविरण याच्या गालावर पडल्यामुळे ते गल मोठे सुशोभित दिमत आहेत हा स्मितहास्य करीत आहे पीनपयोधरभारभरेण हरिं परिरभ्य सरागम् ।। गोपवधरनुगायति काचिदुदञ्चितपञ्चमरागम् ॥२॥ पीन पयोधर-भार-भरेण हरिम् परिरभ्य सरागम् | गोप वधू अनुगायति साचित् उदञ्चित-पञ्चमरागम् ॥२॥ ही गोपी पाग हा प्रणयभावाने पुललेली आहे आपल्या उच स्तनाचा मार कृष्णावर टास्न दिने त्याला आलिंगन दिले आहे प्रीतिभावान उमख झालेल कृष्ण गान आहे आणि ही गोपी पचमम्वरात त्याच्यामारून सूर धरीत आहे कापि विलासविलोलविलोचनसेलनजनितमनोजम् ॥ ध्यायति मुग्धवर्धरधिक मधुसूदनवदनसरोजम् ॥ ३ ॥ का अपि रिलास पिलोल-विलोचन-खेटन-जनित-मनोजम् ।। ध्यायति मुग्य-धू अधिकम् मधुसूदन वदन-सरोजम् ॥ ३ ॥ ही दुमरी मुग्धा गोपा पाहा प्रणयाच्या ओढीनें तरल झालेल्या नैनाचे कटाक्ष ही सारखे कृष्णारडे टाकीत आहे नयनाच्या या पाठशिवणीमुळे कृष्णाच्या मनातही प्रणयमावना पुलली आहे आणि सामळ कमलासाररस्या सुदर दिसणान्या त्याच्या मुखारडे ती अधिक अधिक ओढीने पाहात आहे कापि कपोलतले मिलितारपितु किमपि श्रुतिमूले । चार चुचुम्ब नितम्बवती दयित पुलकैरनुकूले ॥४॥ का अपि कपोल-तले मिलिता आ-पितुम् किम् अपि श्रुति मूले ॥ चारु चुचुम्ब नितम्बरती दयितम् पुलकै अनुपले ॥४॥ लदार नितव असलेली हा प्राय गोपा पाग बांहीतरी गुपित तुझ्या कानात सामने म्हणून ती आपर ओंठ त्याच्या गालाजवळ नेत आहे ते ओंठ जवळ आल्यामुळे कृष्णाच्या गालावर रोमाच पुलत आदत आणि ही गोपी त्याच्या गालांचा गोड मुका मो- चतुराईने सया कामात आह

·गीतगोविंद
केलिकलाकुतुकेन च काचिदमुं यमुनाजलकले ॥
मञ्जुलवजुलकुलगतं विचकर्प करेण दुकृले ॥५॥
केलि-कला-कुतुफेन च काचित् अमुम् यमुना-जल-कूले ।
मञ्जुल-वञ्जुल-कुञ्ज-गतम् विचकर्प करेण दुकूले ॥५॥
ही गोपी प्रणयनीडा करावयास उत्कंठित झाली आहे. बाल वृक्षाच्या रमणीय कुजात
असलेल्या रणाच्या वनाची निरी हाताने धम्न ती त्याला यमुनाजलाकडे ओढीत आहे.
करतलतालतरलवलयावलिकलितकलखनवंशे ।
रासरसे सह नृत्यपरा हरिणा युवतिः प्रशशंसे ॥६॥
कर-तल-ताल-तरल-वलय-आवलि-कलित-कल-स्वन-वंशे।
रास-रसे सह नृत्यपरा हरिणा युवतिः प्रशशंसे ॥६॥
ही युवनी कृष्णासह रामनन्य करीत आहे. तो मुरली वाजवीत आहे. ती टाळ्या वाजवून
ताल धरीत आहे. त्यामुळे हालणार्ग तिची काण मिणरिणत असून तीही मुरलीगादनाला
साथ देत आहेत. त्यामुळे कृष्ण तिची प्रशमा यगत आहे.
दिलप्यति कामपि चुम्यति कामपि कामपि रमयति रामाम् ।।
पश्यति सस्मितचास्तगमपरामनुगच्छति यामाम् ॥७॥
लिष्यति काम् अपि चुम्बति काम् अपि काम् अपि रमयति रामाम् ॥
पश्यति सस्मित-चारुतराम् अपराम् अनुगच्छति यामाम् ॥ ७॥
हा हा इथे एकाने गुबन घंन आहे. दुगन्या कुणा एथेला आलिंगन देत आहे.
दिगन्याच सदचा राहमाग सुधत आहे. इथे गोड हगणाचा रियार पागत आहे
आणि तिथे त्या वामग्रेवनेच्या मागन एसन्तान जात आहे.
श्रीजयदेवरवैरिदमदनफैशायलिग्हम्यम् ।।
वृन्दावनविपिने ललितं वितनोतु गुमानि याम्यम् ॥८॥
श्री-जयंस को इदम् अदभुत-केमा-केटि-रहस्यात् ।
-न-विपिन दितम् निनो गुभानि याम्पम् ॥ ८ ॥

·सर्ग पहिला - गेपी अनेक आहेत. एकच कृष्ण अनेक म्घेश्न त्याच्याशी खेळत आहे. त्यामुळे ही मायकेली मोटी अद्भुत आहे. जयदेवरवि त्सा केरीचे रस्य आपल्या या गीतांत गात आहे. वृदापनातील ही प्रणालील मोठी मनोर आणि यशदापिनी आहे. निचे वर्णन पग्णारे हे गीत क्ल्यावर टो. चवी अटपट्टी समात विश्वेषामनुरञ्जनेन जनयनानन्दमिन्दीवर- श्रेणीश्यामलकोमलैरुपनयन्न रनहोत्सवम् ।। खच्छन्दं ब्रजसुन्दरीमिरमितः प्रत्यङ्गमालिङ्गितः शृङ्गारः ससि मूर्तिमानिव मधौ मुग्धो हरिः क्रीडति ॥२॥ विश्वेषाम् अनुरञ्जनेन जनयन् आनन्दम् इन्दीवर- श्रेणी-श्यामल-कोमले उपनयन् अझै अनद्ग-उत्सवम् ॥ स्वच्छन्दम् ब्रज-सुन्दरीमि अभित प्रति-अङ्गम् आलिङ्गित. शृङ्गार ससि मूर्तिमान् इव मा मुग्धो हरि क्रीडति ।।२।। राधे, माजा गोपीला कृष्णाचा जो जो अवयव मिटाला आहे त्याला त्याला तिन स्वच्छदपणे अगदी गाढ आलिंगन दिलेले आहे निच्या कमलाच्या समुदायामना तो श्यामल आणि कोमल कृष्ण शोमन आहे त्याच्या गानाचा स्पर्श, त्याचे कटाक्ष, हास्य यामुळे गोपींच्या मनांन मदनमावाला मरत येन आहे तो मोवीच्या वनिताविश्वाचे अनुग्जन कम्न आनद उत्पन्न करीत आहे मी, या वमन नून हा वष्य मूर्तिमन शृगार वनला आहे आणि विहार करीत आहे अद्योत्सगवसद्भुजङ्गकवललेशादिवेशाचल प्रालयलयनेच्छयाऽनुसरति श्रीसण्डीलानिलः ।। किञ्च स्निग्धरसालमौलिमुकुलान्यालोक्य होदया- दुन्मीलन्ति कुहः कुहरिति कलोत्तालाः पिकानां गिरः ॥३॥ अद्य उत्सह-वसत्-भुजङ्ग कार-क्लेशात इस ईशाच प्रालेय पूजन-इच्छया अनुमति श्रीखण्ट-दौल अनिल ॥

·२२ - गीतगोविंद किं च स्निग्ध रसाल-मौलि मुकुल्गानि आलोक्य हर्ष उदयात उमीलन्ति कुहु कुहू इति कल-उत्ताला पिकानाम् गिर ॥३॥ राधे, मय्याचराच्या अंगावर गधवडे महामप फिरत आहेत त्याच्या प्रत्यारांनी वटी झालेग हा मल्यनायु थड रिमतुषारांन स्नान करण्याच्या ओटीने हिमालयाने जान आहे त्याच्या उबदार आणि चदनगधी लरी इथे हेटारत आहेत रमाळ आम्रवृक्षाच्या मनिसा मनिन्यांची कळी कळी उमलत आहे ती पाहून कोकिळाना हर्ष झाला आहे आणि त्यांच्या मुखांतून वुवुडू अशी मपुर हाय उच स्वरांत उमरत आहे रासोहासभरेण विभ्रमभृतामाभीरनामभ्रुवा मभ्यणे परिरभ्य निर्भरमुर प्रेमान्धया राधया॥ साधु त्यढदन सुधामयमिति ध्यादृत्य गीतस्तुति व्याजादुगटचुम्बितस्मितमनोहारी हरि पातु च ॥४॥ रास-उहास भरेण विभ्रम भृताम् आभीर-वामभ्रुवाम् अभ्यनु परिरभ्य निर्भरम् उर प्रेम अधया राधया ।। सासु त्वत-यदनम् मुधामयम् रति व्याहृत्य गीत रतुति ज्याजात उद्भर चुम्बित स्मित मनोहारी हरि पानु ॥४॥ गनींनी यचा एन गया प्रमय्याळ होत आहे रागांत अ आत्याने गोपी मोदमान आउन राधा सा गप्पा मार गिर जाऊन त्याण दिया गर अनि दन आर सरिता राग अमृतागागा भोग मान निपने ननु मुग अमर र में महान आह जर पाय मारनेर पीक कामिगन F TET आठयचे का पन आ गगन या rity गोरी तु पान अनशन मिल परन सालिमले माग मनाfat ITI आग प्रपोमागमाम पारागार ·अक्लेश केशव सर्ग दुसरा : (क्लेश हरण करणारा केशव) प्रबंध पांचवा विहरति धने राधा साधारणप्रणये हरी विगलितनिजोत्कपटिीविशेन गतान्यतः॥ कचिदपि लताकुले गुञ्जन्मधुव्रतमण्डली. मुसरशिखरे लीना दीनाऽप्युवाच रहः सीम् ।। १॥ विहरति वने राधा साधारण-प्रणये हरौ विगलित-निज-उकर्यात् ईर्ष्या-वशेन गता अन्यत ।। कचित् अपि लना-कुले गुञ्जत्-मधुनत-मण्डली- मुखर-शिखरे लीना दीना अपि उवाच रह सखीम् ॥ १॥ वण मगळ्याच गोपीशी मममानाने प्रणयकीडा करीत आहे त्यामुळे मीच त्याची लाटकी हा राधेचा अमिमान गळून जात आहे. तिची ा वळारत आहे आणि मसराच्या झटक्याने तेथून निसून ती दुसन्या कुजात जात आहे परंतु याहि कुजातील लता फुरलेल्या आहेत त्याच्या फुलाफुलातून मध चुनीत मुंगे गुगारत करीत आहेत. त्यामुळे गधेश्या प्रणयमावनेला अधिश्च उसळी येत आहे आणि दीन होऊन आपल्या सम्झौला ती आपल्या मनांतील गुपित एरातात सागत आहे ताल-स्प अष्टपदी पांचवी राग-गुर्नग रासे हरिमिह विहितविलासं स्मरति मनो मम कृतपरिहासम् ॥ध्रु०॥

·२४
S
गीतगोविंद
रासे हरिम् इह रिहित-विलासम् ।
स्मरति मनः मम कृत-परिहासम् ॥ध्रु०॥
सखे, मला कृष्णाची आठवण येते ग. इथेच रासक्रीडा रोळतांना त्याने आपली विलास.
निपुणता मला दाखविली होती. इथेच त्याने माझ्याशी हास्यविनोद केला होता.
सञ्चरदधरसुधामधुरध्वनिमुखरितमोहनवंशम् ।
चलितगञ्चलचञ्चलमौलिकपोलविलोलवतंसम् ॥१॥
सञ्चरत्-अधर-सुधा-मधुर-ध्वनि-मुखरित-मोहन-वंशम् ।
चलित-दृक्-अञ्चल-चञ्चल-मौलि-कपोल-विलोल-वतंसम् ॥१॥
इथेच त्याने आपली वेशू वाजवून मला मोहिनी घातली होती. वेशृत तो वर ओतीन
होता तेव्हा त्याचे ओंठ थरथरत होते. त्यांच्यावरील अमृताची गोडी त्या स्वरांवर उधळत
होती. चचल नयनांच्या कोपऱ्यातून तो माझ्याशी बोलत होता. मुरलीच्या स्वराच्या तालावर
त्याचे मरतक हलत होते. कानान टोलणान्या विलोल युइलामुळे त्याचे गाल सुदर
दिमत होने
चन्द्रकचान्मयूरशिखण्टकमण्डलबलयितकेशम् ।
प्रचुरपुरन्दरधनुरनुरअितमेदुरमुदिरमुवेशम् ॥२॥
चन्द्रक-चारु-मयूर-शिखण्टक-माटाल-बलयित-केयम् ।
प्रचुर-पुरन्दर-धनु -अनुरञ्जित-मेदुर-मुदिर-सुवेगम् ॥ २ ॥
मोगणाएदागविगी पिनांची मुरागस गोल रचना त्याने त्याच्या वेगामोती की
होती पाभ्यान ओयला नित्य मेघ अनाउनुगानी प्रयच वही बेटा जाग आगि
मिनार दिगाम तगा ने टिमन मेरा
गोएकदम्पनितम्यवनीमुपचुभ्यनलम्भितलोभम ।
पन्धुजीपमधुगधरपटयमुहासिनम्मिनशोभम् ॥३॥
गोर-मादम्य-निती-मुन-चुम्बन-स्टम्भिव-लोभम् ।
माधुर-मथुर-अधर-पत्यम्-उमित-म्मित-शोभा ॥३॥

·मन मरा २५ गोपसमुदायाच्या निनवाती पानांची घुबन घेऊन घेऊन त्याची अभिलाषा उजम्ली होती. दुपारतीच्या पुलायमाणे लालचुटुद असणा-या त्याच्या अधरोनच्या सुदर पाळीवर स्मितहास्याची शोमा पुलली होती. विपुलपुलकभुजपल्लययलयितवल्लययुयतिसहस्रम् । फरचरणोरसि मणिगणभूपणकिरणविभिातमित्रम् ॥४॥ पिपुल-पुलक-मुज-पल्ल-बलायत-बय-युपति-सहस्रम् । कर-चरण-उरमि मणि-गण-भूपण-किरण-विभिन्न-तमिस्रम् ।। ४ ।। त्याचे हात रोमाचानी पुलले होते. अनेक गोप्युपतींना त्याने मिठी मारलेली होती. त्याच्या हातात, पायात आणि गळ्यान ग्नाचे अमार होते. त्यातून निघणारे प्रसाशकिरण रानीचा आधार चिरीत होते. जलदपटलचलदिन्दुविनिन्दकचन्दनतिलकललाटम् । पीनपयोधरपरिसरमर्दननिर्दयहृदयकपाटम् ॥५॥ जलद-पटल-चलत्-इन्दु-निनिन्दक-चन्दन-तिलक-ललाटम् । पीन-पयोधर-परिसर-मर्दन-निर्दय-हृदय-कपाटम् ॥५॥ मंघाच्या पालांनी वष्टिलेला चद्र मुदर दिसतो पण कृष्णाच्या सतेज निळ्या विस्तीर्ग ललगवरील शुभ्रधवल चदनाचा गोल टिळा या चद्राहूनहि अधिक सुदर दिसत होता उच स्तनामुळे शोमणाऱ्या गोपीच्या पक्षाचे तो आपल्या बलान चालीवर निर्दयपणे मर्दन करीत होना मणिमयमकरमनोहरकुण्डलमण्डितगण्डमुदारम् । पीतवसनमनुगतमुनिमनुनसुरासुरवरपरिवारम् ॥ ६ ॥ मगिमय-मकर-मनोहर-कुण्डल-मण्डित-गण्डम् उदारम् । पनि-वसनम् अनुगत-मुनि-मनुज-सुर-असुर-वर-परिवारम् ॥६॥ त्या राजस पुरषमुदराचे गाल त्याच्याच कानातील माशाच्या आगच्या सुदर रन- कुडलानी सुशोभित झाले होते. ऋषिमुनी, सामान्य माणमे, देव आणि दानव या सर्वांना प्रिय असणान्या कृष्णाने तेव्हां पीनावर धारण केलेला होता

·२६
गीतगोविंद
विशदकदम्वतले मिलितं कलिकलुपभयं शमयन्तम् ।
मामपि किमपि तरङ्गदनगदशा मनसा रमयन्तम् ॥ ७॥
विशद-कदम्ब-तले मिलितम् कलि-कलप-भयम् शमयन्तम् ।
माम् अपि किम् अपि तरङ्गत्-अनङ्ग-दृशा मनसा रमयन्तम् ॥ ७ ॥
आमच्या नेहमीच्या ठरलेल्या याच विशाल कदवाच्या छायेत तो मला भेटला होता.
आधी मी त्याच्याशी प्रीतीचा कलह केला होता त्यामुळे त्याची माझ्याविषयीची ओढ
कलुपित झाली असेल अशी भीति मला वाटत होती. आपल्या चतुरमधुर अनुनयाने तो ती
भीति नाहीशी करीत होता. याचे वर्णनही करता येणार नाही अशा प्रीतिमरल्या नयनानी
तेव्हा अगदी मनापासून माझ्याशी साद तुळपीत होता अजून त्याची मला आठवग
होत आहे.
श्रीजयदेवभणितमतिमुन्दरमोहनमधुरिपुरूपम्।
हरिचरणस्मरणं प्रति संप्रति पुण्यवतामनुरूपम् ॥ ८॥
श्री-जयदेव-भणितम् अतिसुन्दर-मोहन-मधु-रिपु-रूपम्।
हरि-चरण-स्मरणम् प्रति संप्रति पुण्यताम् अनुपम् ॥ ८॥
मधु राक्षगाचा वध करणाया गणाने गधेग मोहिनी घालणारे अगत गदर रूप
जयदेवाने इथे गाइलें आहे. जे पुण्यान अमतील त्यांना हाणाया चरणांचं म्मरण या
कलियुगातही अनायामें एम्न देण्यास हे गीन योग्य आहे
पाचवी अष्टादी समान
पाचपा मप ममात
प्रबंध सहापा
गणपति गुणमाम भामं भ्रमादपि नेहते
यहति च परिनोरं दो पिमुञ्चति दूरतः।
गुरतिषु चलतणे कृष्णे विदारिणि मां विना
मनी घाम पामं करोति फगेमि फिम ॥१॥

·सर्ग दुसरा २७ गणयति गुण-ग्रामम् भामम् भ्रमात् अपि न ईहते वहति च परितोपम् दोषम् विमुञ्चति दूरतः ॥ युवतिषु चलत्-तृष्णे कृष्णे विहारिणि माम् विना पुनः अपि मनो वामम् कामम् करोति करोमि किम् ।। १ ।। हा कृष्ण मला सोडून विहार करीत असतो. इतर खियांविषयींची याची अभिलाषा बाढतच आहे. पण माझे मन रिती वेडे पाहा. तें कृष्णाचे सादर्यादि गुण तेरडेच पाहते. चचलनेमाग्से त्याचे दोर आहेत त्याडे दुम्न पाउ रिक्तेिं. त्याच्याविषयी सारखी आपुलकी धरते. स्वप्रातमुद्धा त्याच्यावर राग करीत नाही . एकागी प्रेम करणा-या या मनाला मी आता करू की काय आवरू तरी तमें? राग-मालव: अष्टपदी सहावी ताल-एक्ताल सखि हे केशिमथनमुदार रमय मया सह मदनमनोरथभावितया सविकारम् ॥ध्रु०॥ सखि हे केशि-मथनम् उदारम् रमय मया सह मदन-मनोरथ-भावितया सर्विकारम् ।। ध्रु० ।। सखी, मी आता इच्छापूर्तीच्या ओढीने व्याकुळ झाले आहे केशी दैत्याचा वध करणारा तो उदार कृष्ण माझ्याशी प्रीतीचे खेळ खेळेल असे काहीतरी आता कर ना 1 तू त्याची माझी भेट घडविशील- निभृतनिकुञ्जगृहं गतया निशि रहसि निलीय वसन्तम् । चकितविलोकितसकलदिशारतिरभसभरेण हसन्तम् ॥ १॥ निभृत-निकुञ्ज-गृहम् गतया निशि रहसि निलीय वसन्तम् । चकित-विलोक्ति-सकल-दिशा रति-रभस-भरेण हसन्तम् ॥ १।। तेव्हा रान अमेल तू मागितलेल्या आडोशाच्या रतापुजान मी गलेली असेन. मादक वसत मनाला भूल पाडीत अमेल. कृष्ण तिथे येईल. मग मी घाबरल्यामा करून चोहीकडे पाहीन. नो प्रीतिभराने उतावीळ होऊन आमा मिनहास्य करील.

·૨૮
गीतगोविंद
प्रथमसमागमलजितया पटुचाटुशतैरनुकूलम् ।
मृदुमधुरस्मितभापितया शिथिलीरुतजघन दुकूलम् ॥२॥
प्रथम-समागम-लज्जितया पटु-चाटु-शतै अनुकूलम् ।
मृदु-मधुर-स्मिन-भाषितया शिथिलीकृत-जघन-दुकूलम् ॥ २॥
जणू पहिलीच भेट आहे अशा तने मग मी लाजेन आणि तो चातुर्याने गोड गोड
वोठून माझं मन वळवील. मग मी गोड हसून लाडे गटे बोलेन आणि तो माझ्या उटी-
पोटावरचे रेशमी वस्त्र हल सेल वरील
किसलयशयननिवेशितया चिरमुरसि ममैव शयानम् ।
कृतपरिरम्भणचुम्बनया परिरभ्य कृताधरपानम् ॥३॥
रिसग्य-शयन-निवेशितया चिरम् उरसि मम एष शयानम् ।
कृत-परिरम्भण-चुम्बनया परिरभ्य कृत-अधर-पानम् ।।३।।
शोवळ्या कोवळ्या पालवीच्या शयनावर मग मी आयी होईन. माझ्याच छातीवर मग
तो झोपेल मी त्याला मिठी घालीन त्याचा मुस घेईन. तोहि प्रतिगादान मा शालिंगन
देऊन माझ्या अधगचा आस्वाद घेईल
अलसनिमीलिनलोचनया पुलकावलिललितकपोलम् ।
श्रमजलसिक्तकलेपरया बरमदनमदादतिलोलम् ॥४॥
अग्स-निर्माटित-लोचनया पुर-आपलि-लग्नि-यापोलम् ।
भ्रम-नर-मित करेग्या वर-मटन-मदात अति गेटम ॥४॥
तृमीन नाटगातून मग मी मिरीन. त्याच गाल मुगाया गेमाचांनी पुनील
माश अग अग घामान भिन्न लिं अगर मनीय र पापा तो निराय
(दर दिगेट
पोफिलफटरवरनिनया जिनमनमिजातन्त्रविचारम् ।
प्रयमुमायुलयुन्तलया नरलिगित नन्ननमारम ॥५॥

·सर्ग ठुमरा २९ कोकिल-कल-रव-कूजितया जित-मनसिज-तन्त्र-विचारम् | श्लय-कुसुम-आकुल-कुन्तलया नख-लिसित-धन-स्तन-भारम् ॥ ५॥ मी मग पोस्ळेिमारखी गोड आवाजान कुजबुजेन. त्यामुळे आपण प्रीतीच्या तनात यशस्वी झाली अमा अमिमान त्याला वाटेल. त्याने माझ्या विशाल स्तनावर सगळीकडे नसांच्या गुणा केलेल्या असतील. माझ्या केसांची गाठ सरलेली असेल. त्यातील पुलें खाली ओघळलेली असतील. चरणरणितमणिनूपुरया परिपूरितमुरतवितानम् । मुखरविश्वइलमेसलया सकचप्रहचुम्यनदानम् ॥६॥ चरण-रणित-मणि-नूपुरया परिपूरित-सुरत-चितानम् । मुखर-विशृङ्खल-मेखलया स-कच-ग्रह-चुम्बन-दानम् ।। ६ ॥ त्याची रतिनीटा आनदाच्या उचीन आम्द होईल, आनदाचे जामाश भरून टारील. माझ्या पायांतील पुगत लोंबणार्ग म्ने आनदाचें गीत गातील. मग एकतेच्या धुदीत मी पुरुषाची भूमिय धेन तेव्हा पुरांचा आवाज थावेल आणि माझ्या कीवरील मेखला माणू लागेल. सभ्रमाच्या मर्गत ती तुट्न माडेल आणि माझे ग पाहन तो माझ मुरा खाली ओटील आणि मला गुरन देईल. रतिमुखसमयरसालसया दरमुकुलितनयनसरोजम् । निःसहनिपतिततनुलतया मधुम्मसनमुदितमनोजम् ॥७॥ रति-सुख-ममय-रस-अलमया दर-मुकुलित-नयन-मरोजम् | नि.सह-निपतित-तनु-सनया मधुमृदनम् उदित-मनोजन ॥ ७॥ मुसाया उन्करनेचा क्षण आल्यामुळे मग मी जगातून जाईन तो आनदानें अपये नगनगमले अर्थवः मिटर, न गोगा। इनमें अनावर मन मामाने मी मुना आना- सारसी शानावर कोरलेन आणि माशी ती अनन्या पाट्न लाया मनांन पुहा परिया- पागुन वासनेचा उदर शालेय पोल. प्रेमाचे अने मेळ अमान होतील अगा गोगत् नहान आाना!

·- गीतगोविंद श्रीजयदेवभणितमिदमतिशयमधुरिपुनिधुवनशीलम् । सुसमुत्कण्ठितराधिकया कथित वितनोतु सलीलम् ॥ ८॥ श्री-जयदेव भणितम् इदम् अतिशय-मधु-रिपु निधुरन-शीलम् । सुखम् उत्कण्ठित-राधिफया कथितम् नितनोतु सलिलम् ॥ ८ ॥ रतिसत्रासाठी उत्पठित झालेल्या राधेनें रतिनीडा करण्याच्या कृष्णाच्या रीतीच वर्णन इथे केलेलें आहे जयदेवाने त्या प्रीतीच्या रीतीचे गाइलेल हे गीत रसिराचे कल्याण करो त्यांना आनद देवो सहानी अष्टपदी समाप्त हस्तनस्तविलासवंामनृजुभूगल्लिमद्वल्ली- वृन्दोन्सारिगन्तपीक्षितमतिस्दागण्डस्थलम् ॥ मामुहीक्ष्य विलजितं स्मितनुधामुग्धाननं फानने गोविन्द ब्रजसुन्दरीगणवृतं पदयामि हुप्यामि च ॥॥ हस्त-सस्त-पिलास वशम् अनृजु-भ्र-अटिमत्-बहनी- वृन्द-उन्सारि दृक्-अन्त-वीक्षितम् अति-स्वेद-आई-गण्ड-स्थलम् । माम् उद्वीक्ष्य मिरजितम् स्मित-सुधा-मुग्ध-आननम् कानने गोविन्दम् ब्रज-सुन्दरी गण-वृतम् पश्यामि दृप्यामि च ॥२॥ गरा, गुदर गोपी या वळी याच्यागावर जास्त तो मित नि ध लि गोपी डाग परताना पुन्यामह परटा गऱ्यामुळे तो गोंधळे त्याच्या हातातील यम् गहना र गोपी वारा दोन्यानी त्याणारा पक्ष यस्ती तो दोळे ययान त्यांना दूर र माझ्या मन ने न्याया यपान्यवर दादम्न पाम सरल चांग कानाना पाटा यार ना सजर गमा यामागारी न तो गोड हगर या हगम्यान तो दम्पति हागागागा शेन दिगा आणि त्याने तग न डालें दाने । नगन रालोर मनोरम्नययनयिकाशीफलतिया- कामपामारोपपनपनाप प्यथयति ।

·सग दुमरा - ३१ अपि भ्राम्यद्भुङ्गीरणितरमणीया न मुकुल- प्रसूतिश्चतानां सपि शिखरिणीयं सुखयति ॥ ३॥ दुरालोकः स्लोक-स्तवक-नविका-अशोक-लतिका- विकाम. कासार-उपवन-पवनः अपि व्यथयति ॥ अपि भ्राम्यत्-मृङ्गी-रणित-रमणीया न मुकुल- प्रमतिः चूतानाम् सखि शिखरिणी इयम् सुखयति ॥ ३ ॥ मम्बे, वान्यावर हेलावणाऱ्या या अशोकाच्या डाळीचर कोवळ्या फुलाचा गुच्छ पुल्न आहे. त्याकडे मला पाहवत नाही. जलाशयावम्न धडगार वायुलहरी येत आहेत. त्यादि मला तापदायक होत आहेत आन्याच्या टायच्या शिसुगशिरारावर मोहोगच्या कळ्या उमलल्या आहेत. त्यांवर गुजारव करीन | इकडून तिरडे हिंडत आहेत. त्यांचंहि दर्शन मला कृष्ण जवळ नसल्याने सुखदायर होन नाहीं साकृतस्मितमाकुलाकुलगलद्धम्मिलमुल्लासिन. ध्रुवल्लीकमलीकदर्शितभुजामूलोहस्तस्तनम् । गोपीनां निभृतं निरीक्ष्य ललिता काञ्चिचिरं चिन्तय- सन्तर्मुग्धमनोहरं हरतु या क्लेशं नवः केशवः॥४॥ स-आकृत-स्मितम् आकुल-आकुल-गलत-धम्मिलम् उहामित भ्रू-बट्टीकम् अलीक-दर्शित-मुजा-मूल-ऊर्ध-हस्त-स्तनम् ॥ गोपीनाम् निभृतम् निरीक्ष्य टन्टिनाम् का चित चिरम् चिन्तयन् । अन्न-मुग्य-मनोहरम् हलु व क्लेशम् नर कार ॥ ४ ॥ (गा रोशीत गर्गच्या वर्गाचा आश गांद परि देन आहे,) गया गोपी अमियाने पुतलेया नयनांनी मावई पागत आहेत. उन्नमित मारल्या दोब्यांना त्या पर प्रीतीचे बोल हेरन आत ब्यााल प्रासना सम्वाद घनाना सपा या विमत आन पनिर हा तुटून पुल ओपन आहेत. फेग गांगायतांनी हात वर केले आहेत, जापा कम्ग अनिम्न चिन् दिगन मान्यभन पान ला मुदामन अंगे 11 अरेन नाशि नियर

·गीनगोविंद
पाडणान्या या गोष्टी एकांतात पाडूनही कृष्णाचें मन चळत नाही हे पाहननि तो एकनिष्ट
पणे रलितसदरा अशा राधेचेच सतत चिंतन करीत आहे जणू आताच ना सग्राम
घडत आहे अम भामविणारी मोहिनी या कृष्णाच्या सहवासात आह हा कृष्ण आपले
कल्याण करा
राहावा प्रबंध समाप्त
दुसरा सग समाप्त

·सर्ग तिसरा : मुग्ध मधुसूदन प्रबंध सातवा फंसारिरपि संसारवासनावदहलाम् । राधामाधाय हृदये तत्याज ब्रजसुन्दरीः॥१॥ कम-अरि अपि मसार-पासना-बद्ध-शृङ्खलाम् । राधाम् आधाय हृदये तन्याज ब्रज-सुन्दरी. ॥१॥ लोखडाच्या सांसटीने अतूट बांधलं असावे तसे याचे मनसुद्धा जीवनातील आनदाच्या प्रगाट ओरीन राधेशी बांधलेले होते. त्याला राधेची आटवा होताच त्याने इतर सुदर गोपीचा त्याग केल्या इतस्ततस्तामनुसृत्य राधिका- मनायाणवणमिनमानसः। कृतानुतापः स कलिन्दनन्दिनी. तटान्तकुले निषसाद माधवः ॥२॥ इतनत ताम् अनुश्त्य राधिकाम् अनङ्ग-याण-मग-विन-मानस । कृत-अनुताप स कलिन्द-नन्दिनी नट-अन्त-कुछ निपसाद माधर ॥२॥ गधेची उपेक्षा केन्यारा साय पशटाप वय. मदनाच्या पचनी जराम त्याप्त रदपनि म स्याटी. राधेय शोधा यमुनपा सीतील कुञ्जन तो इतुम्ता तिर मगर ती कुटी दिगेना मन तो अतिशय मपित हय तोकेर न्य

·३४.
गीतगोवीद
अष्टपदी सातवी
राग-गुर्जरी : ताल-प्रतिमठ
हरिहरि हतादरतया गता सा कुपितेव ॥ध्रु०॥
हरि हारे हत-आदरतया गता सा पिता इव ॥ध्रु०॥
-हाय हाय ! मी तिचा योग्य मान ठेवला नाही म्हणून ती रागावली आणि तशीच
निघून गेली.
मामियं चलिता विलोक्य वृतं वधूनिचयेन ।
सापराधतया मयापि न वारिताऽतिभयेन ॥१॥
माम् इय चलिता विलोक्य वृतम् वधू-निचयेन ।
स-अपराधतया मया अपि न वारिता अति-भयेन ॥१॥
गोपींचा मेळा माझ्याभोवनी जमलेला तिन पाहिला आणि ती निघून गेली. अपगध
माशाच होता. त्यामुळे मला अतिशय भीती वाटली आणि मी तिला अनिले नाही.
किं करिष्यति कि यदिप्यति सा चिरं विरहेण ।
किं जनेन धनेन किं मम जीवितेन गृहेण ॥२॥
किम् करिप्यति किम् वटिप्यति सा चिरम् विरहेण ।
किम् जनेन धनेन किम् मम जीवितेन गृहेण ॥२॥
ती विग्हाने व्याकुळ झाली अगेल आफ्या मनाच गान्त्वन ती को दर्गत अमेर
माइगाविषयी आपणा सम्पारडे ती काय बोल्न अंगेल गपाच गगानी तर मा धन
माझा परियार, मानें घर, बिहुना माझं जीवित यांचा मय पार उपयोग आहे ?
चिन्तयामि नदाननं कुटिल रोपभरेण ।
गोणपद्ममियोपरि भ्रमताफुलं भ्रमरेण ॥३॥
निन्नयामि तद् आननम् कुटिल भुर-भरेण ।
गोग-पगमा उपरि भमता आफुलम् भ्रमरेण ॥ ३ ॥

·सर्ग तिमरा सनापामुळे लस्मगप्रमाणे लालमटक झालेले तिचे वदन मला इथे दिसन आहे. रागार्ने सालींवर होऊन थरथरणाऱ्या निच्या भुवया मला इथे जाणवत आहेत. दुष्ट अमर कमलान्य छळत अमावा तसे या भुवयाचें नर्तन तिच्या बदनाला शिणवीत आहे. तामहं हृदि संगतामनिशं भृशं रमयामि । किं बनेऽनुसरामि तामिह किं वृथा विलपामि ॥४॥ ताम् अहम् हृदि मंगताम् अनिशम् भृशम् रमयामि | किम् बने अनुसरामि ताम् इह किम् वृथा निठयामि ॥ ४ ॥ इथें नुसता विलाप करून काय लाम आहे ? माझ्या जिवाची सखी ती लाडकी जिकडे गेली तिरडे मी आता तिच्यामातून जाणार आहे. यापुढे केवळ तिच्याच महवामात मी मनमानेमा विलास करणार आहे. तन्धि सिन्नमसूयया हृदयं तयाकलयामि । तन्न वेनि फुतो गतासि न तेन तेऽनुनयामि ॥५॥ तन्वि खिन्नम् अमूयया हृदयम् तर आफलयामि । तत् न बेमि कुत गता असि न तेन ते अनुनयामि ॥ ५॥ लाइके, मन्मरामुळे तुझे अत करण विन झाले आहे हे मला कळले, पण तू गेली आहेम तरी कुटे । ते कळल्याशिवाय मी तुझ्याजवळ येऊ तरी कसा? तुमा अनुनय करू तरी छमा दृश्यसे पुरतो गतागतमेव मे विदधासि । किं पुरेख ससंभ्रम परिरम्भणं न ददासि ॥६॥ दृश्यमे पुरत गत-आगनम् एव मे विदधासि । किम् पुरा इस स-सम्भ्रमम् परिरम्भगन् न ददामि ॥ ६॥ मम्बे, तू ही इथे. ती तिथे अशी मना गासी दिसत आहेम आणि जाट जावे तर तो आमास ठग्न आहे तू कुठे सपने आइन ती माझ्यासमोर प्रकट का होत नाहीस मग अनच्या अनावर ओदीने आफ्या मिति वां पर नि नाम:

·गीतगोविंद क्षम्यतामपरं कदापि तवेशं न करोमि । देहि सुन्दरि दर्शनं मम मन्मथेन दुनोमि ॥ ७॥ क्षम्यताम् अपरम् कदापि तप ईदृशम् न करोमि | देहि सुन्दरि दर्शनम् मम मन्मथेन दुनोमि ॥ ७॥ सुदरी, क्षमा कर मला क्षमा कर. मी पुन्हा म्हणून तुझा अमा अपराध कधी करणार नाही. मला आता दर्शन दे ना! मी तुझ्या असय विरहाने जळत आहे. वर्णितं जयदेवकेन हरेरिद प्रणतेन । किन्दुविल्वसमुद्रसम्भवरोहिणीरमणेन ॥८॥ वर्णितम् जयदेवकेन हरेः इदम् प्रणतेन । किन्दुविन्च-समुद्र-सम्भा-रोहिणी-रमणेन ॥ ८॥ श्रीकृष्णाच्या चरणी शरण असणान्या जयदेव क्वीने हे गीत गाइलें आहे रोहिणीचा लाडा चद्र जसा समुद्रातून उदय पारा तमा पद्मावतीचा लाडका जयदेव विदुबिल्ल या विशाल गांवांत जन्माला आला आहे. सातपी अष्टपदी समाप्त हृदि विसलताहारो नायं भुजगमनायकः कुवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलद्युतिः । मलयजरजो ने भस्म प्रियारहिते मयि प्रहर न हरभ्रान्त्यानन सुधा किमु धावसि ॥३॥ हदि निसटता-हार. न अपम् भुजङ्गम-नायकः । युवलप-दल-श्रेणी कण्टे न सा गरल-द्युतिः ॥ मयज-रज न इदम् भरम प्रिया-रहिने मयि प्रदर न हर-भान्त्या अनः कुधा रिमु धामसि ॥ ३ ॥ प्रिपा अन्यामुळे आधीन मी हसल मान्य आहे. दुस्यामात्या योगने समाम मममममी पगा मागाग्या शिटल जीगर हूँ आम्मा पानीगर ,

·सर्ग तिसरा
३७
तुला मी शार आहे असे वाग्ले काय ? अरे, मी कृष्ण आहे माझ्या गळ्यात आहे तो
कागच्या देठाचा हार मांच्या राजाच्या वेदा नव्हे माझ्या कटावर आहे तो निव्या
कमव्यच्या पाकळ्याचा लेप तो काही हलाहल विशाचा डाग नव्हे माझ्या सर्वागी तुला
दिमतो तो चदनाचा लेप आहे चितामस्माचा भव्य मग मय शकर समजून उगाच
माझ्याशी बर का करीत आन्म।
पाणो मा कुर चूतसायकममुं मा चापमारोपय
क्रीडानिर्जितविश्वमूञ्छितजनाघातेन किं पौरपम् ।
तस्था एव मृगीदृशो मनसिजप्रेवत्क्टाक्षाशुग-
श्रेणीजर्जरितं मनागपि मनो नाद्यापि सन्धुक्षते ॥४॥
पाणी मा कुरु चूत-सायकम् अमुम् मा चापम् आरोपय
कीडा-निर्जित-विश्व-मूर्छित-जन-आघातेन किम् पोरुपम् ॥
तस्या एस मृगी-दृश मनसिन-प्रेहत्-कटाक्ष-आगुग-
श्रेणी-जजरितम् मनाग् अपि मन न अद्य अपि सन्धुक्षते ॥ ४ ॥
है मदना, तू मनात जन्म घेतोस मग मनालाच घटणे तुला शोमते का? आम्र-
मजिरीचा तो चाण तू हातात घेऊ नकोम घनत्यम तरी माझ्यावर माण्यामार्य तो धनुयावर
चटवू नकोस चालना चालना महज विश्व जिंक्पाग महावार तू आधींच मूछिन पडलेल्या
मायामाग्रन्यावर प्रहार करण्यात तुल्य वाय मोठेपणा आह? अरे, राधेच्या इणिीच्या दोच्या-
सारख्या टोच्यांतून मालेल। कटाक्षत्राणांचा जी मालिका माझ्यावर कोमळी आहे तिने
मामें मन कधींच जर्जर झाले आहे ते अजून मुळीच सावरलेलें नारी
भूपल्लवं धनुरपाङ्गतरङ्गितानि
याणा गुण. श्रवणपालिरिति स्मरेण ।
तस्यामनगजयजङ्गमदेवताया-
मस्त्राणि निर्जितजगन्ति किमर्पितानि ॥५॥
भ्र-पटरम् धनु अपाङ्ग-तरङ्गिनानि
याणा गुण श्राग-पाटि इति स्नेरण ॥
तस्याम् अनन-जय-जङ्गम-देवतायाम्
असागि निर्नित-जगन्ति किम् अर्पितानि ॥५॥

·गीतगोविंद . राधेच्या भुपया धनु यासारख्या गोल आहेत तिचे कटाक्ष बाणाप्रमाणे हृदयात शिरणारे आहेत. तिच्या कानाची पाळी धनुष्याच्या दोरोप्रमाणे आहे. मदनाने आपली जग जिंगणारी सारी अन्ने जणू काय या चालत्याबोलत्या प्रेमदेवतेलाच समर्पण केली आहेत. भ्रूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथां श्यामात्मा कुटिलः करोतु कवरीभारोऽपि मारोधमम् । मोहं तावदयं च तन्धि तनुतां विम्बाधरो गगवान् सवृत्तः स्तनमण्डलस्तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति ॥६॥ भू-चापे निहित कटाक्ष-विशिख निर्मातु मर्म-व्यथाम् श्याम-आत्मा कुटिल करोतु कबरी-भार. अपि मार-उद्यमम् ।। मोह तावत् अयम् च तन्धि तनुताम् बिम्ब-अधरः रागवान् सद्वृत्त. स्तन-मण्डल तर कथम् प्राणैः मम क्रीडति ॥६॥ राधे, तुझ्या नयनांच्या धनु यावरून सुग्णारे काक्षांचे बाण माझ्या मर्मावर आघात करीत आहेत क्रोत माणच ते. ते दुसरे काय करणार ? हा तुझा निळसर पुरळा केशकलाप माझी विषयवासना चेतवीत आहे. चेतगो. यारण जो स्वत च कुटिल (पुरख्य) आहे, तो वासनाच चेतविणार हा तुशा लाल लाल अधरोष्ठ माझ्या मनात मोह उत्पन्न करीत आहे. बगे जो स्वत च मोहक आहे तो दुसऱ्यांना मोह पाडावयाचाच. पतु रेटीन वर्तुळोत विकसलेले हे तुझ स्तनमडळ माझ्या माणांशी खेळ खेळत आहे त्याचे मात्र मला नवल वाटते कारण नियमांनी रेखिलेल्या रिंगणात जीवनवियस करणारे लोक सहन असतात ते दुगन्याच्या प्राणांशी खेळत नाहीत तानि स्पर्शसुखानि ते च तरलाः स्निग्धा इशोर्विभ्रमा- स्तद्वत्थाम्युजसौरभं स च सुधास्यन्दी गिरा यतिमा। सा विम्याधरमाधुरीति विषयासक्रेऽपि मन्मानस तस्यां लग्नसमाधि हन्त निरहव्याधिः कथं यति ॥७॥ तानि स्पर्श-सुपानि ते च तरला स्निग्या दृशो विभ्रमा. तत् यात्र-अनुज-सौरभम् स च सुधा-स्यन्दी गिराम् यनिमा मा पिम्ब-अपर-माधुरी इति पिपय-आसो अपि मत्-मानसम् तस्याम् लग्न-समाधि हन्त विरह-व्याधि. कयम् पर्वते ||७|| ·सर्ग तिमरा ३९ मनोमन माझे सर्वांग राधेच्या स्पर्शाचे तेच मुस्न अनुमवीत आहे. माझे डोळे तिच्या प्रेममन्या तग्ल नयनाचे नेच विनम पाहात आहेत. माझें नाक तिच्या मुखकमलाचा तोच सुगय घेत आहे. माझे कान तिच्या सुधामपुर अशा वाणीची तीच वोक्ति ऐस्त आहेत. माझी जीम तिच्या विद्याधराची तीच माधुरी मेवन कर्गत आहे. मनोमन माझी तिच्या टायी समाधि लागलेली आहे. समाधीमधे कमन्याहि जाणिवा नमाच्या. मग माझी समाधि लागली असूनहि मला या माझ्या विरहाच्या व्यथा का बरे जाणवन आहेत ? तिर्यकण्ठविलोलमौलितरलोत्तंसस्य वंशोच्चरद् दीप्तिस्यानस्तावधानललनालझेन संलक्षिताः॥ संमुग्धे मधुसूदनस्य मधुरे राधामुखेन्दो सुधा- सारे कन्दलिताश्चिरं ददतु वः क्षेमं कटाक्षोर्मयः॥८॥ तिर्यक् कण्ठ-निलोल-मौलि-तरल-उत्तंसस्य वंश-उच्चरत् दीप्ति-स्थान-कृत-अवधान-टलना-लक्षः न संलक्षिता.। मंमुग्धे मधुसूदनस्य मधुरे राधा मुख-इन्दौ सुधा- सारे कन्दलिताः चिरम् दद्तु व क्षेमम् कटाक्ष-कर्मय ॥८॥ (या येति सान्तींची प्रार्थना आहे.) कृष्ण मुरली वाजवीत आहे त्याची मान किंचित् वाम्लेली आहे. त्याचा विगट किंचित् कललेला आहे. त्याच्या पानातील कुडले हुलत आहेत याच्या मौवनी अनेक गोपी आहेत पण त्या गोपीचं चित्त वेगूच्या वादनातील रमाळ तेजोगतेकडे एकाग्र झाले आहे. कृष्ण पाय करीत आहे इकडे त्यांचे अवधान नाही. अशी मधि मागून तो कृष्ण राधेच्या सुधा- मागरामाग्ग्या मधुरदर्शी अशा मुग्ध वदनचद्राकडे एरव पाहात आहे या त्याच्या एकटक राशीचे कटाक्ष आपलें कल्याण क्गेत साता प्रषध समाप्त सर्गतिमा समाव

·सर्ग चवथा : स्निग्ध मधुसूदन
.
प्रबंध आठवा
यमुनातीरवानीरनिकुञ्ज मन्दमास्थितम् ।
माह प्रेमभरोद्धान्तं माधवं राधिकासखी ॥१॥
यमुना-तीर-नानीर-निकले मन्दम् आस्थितम् ।
प्राह प्रेम-भर-उद्भ्रान्तम् माधयम् राधिका-सखी ॥१॥
राधेविषयींची ओढ कृष्णाला अनावर झाली ती जवळ नमत्याने तो अतिशय निम्त्याही
झाला यमुनातीरावरील वैतांच्या कुजात तो मलूल बसून राहिरा अशा वय त्याच्या
नवळ येऊन राधेची सनी त्याला म्हणाली,
अष्टपदी आठवी
राग - कर्नाटकी, ताल – एकताल
सा विरहे तब दीना
माधन मनसिजविशिसभयादिय भावनया त्वयि लीना ॥ध्रु०॥
साचिरहे तर दीना
माधन मनमिज-विशिष-भयात् इन भाग्नया न्वयि लीना ॥ १० ॥
माधा, राधा तुझ्या विरामुळे अन्दी यापुढी आर मदनाच्या पागनी सी
जा काय पाय आहे आणि नुगण आम आहे
निन्दनि चन्दनमिन्दुविग्णनुपिन्दति रहेरमधीरम्।
प्यालनियमिनेन गरलमिय पलयति मलयममीरम् ॥१॥

·मग चवथा ४१ निन्दति चन्दनम् इन्दुफिरणम् अनुविन्दति खेदम् अभीरम् । व्याल-निलय मिलनेन गरलम् इर कलयति मलय-समीरम् ॥१॥ तू जवळ नाहींग म्हणून तिला चदनाचा स्पर्शहि म्चत मार्ग चद्राचे किण निला अतिशय दुख देत आहेत मलयपर्वतावरून वाहणान्या सुसर वायुन्हींचा स्पर्शहि तिला कष्ट देत आहे जणू काय त्या वायुलहरी मलयपर्वतावर गणान्या महानागाच्या विद्यातून हिंडन आल्यामुळे विषमयच झाल्या आहेत अमें तिला वारत आहे. अविरलनिपतितमदनशरादिय भयवनायविशालम् । स्वहृदयमर्मणि वर्म करोति सजलनलिनीदलजालम् ॥२॥ अविरल निपतित-मदन-रात् इस भवत्-अननाय-निशालम् । स्व-हृदय मर्मगि वर्म करोति स-जल-नलिनी-दल-जालम् ॥ २॥ कमा, तिच्या हृदयात तू मरून राम्लिा आहेस आना त्या हृदयावर मदनशराचा सनन वर्षाव होन आहे ते बा" तिच्या हृदयांत शिरतील आणि तुला व्रण करतील शून तुझं मरक्षण करण्यासाठी तिने कमलिनीच्या ओल्या पानांचा साक्षर कोर आपल्या हृदयाच्या विशाट दुर्गावर रचिलेला आहे कुसुमविशिसशरतल्पमनल्पविलासरलाकमनीयम् । प्रतमिन तर परिरम्भसुसाय करोति कुसुमशयनीयम् ॥ ३॥ कुसुम-विशिय-शर-तल्पम् अनल्प-विलास-का-कमनीयम् । व्रतम् र तर परिरम्भ सुग्वाय गेति कुसुम शयनीयम् ॥ ३॥ जिच्यावर नाना ताहच कामविलग करता येतील अशी गमणीय पुपश्या निन रचिली आह पुपमा मदनाच्या मार्गप्रमाग तो शय्या निला आता तुरा देत आहे पान अचानक आल्यम नर शय्येवापून अनये या हेन नुम्या मयामागाटी करवराची तपार्याच म्हणून ती नेग मोर्शत आहे, पहति च चलितरिलोचनजलधरमाननकमलमुदारम् । विधुमिर विक्टयिधन्तुददन्तदलनगल्तिामृतधारम् ॥ ४॥.

·४२ गीतगोविंद वहति च चलित-विलोचन-जलधरम् आनन-कमलम् उदारम् । विधुम् इव विकट-विधुतुद-दन्त-दलन-गलित-अमृत-धारम् ॥ ४ ॥ अनी डबडबयामुळे तिचे विशाल, चचल, निळे डोळे जलमस्या निळ्या मेघांप्रमाणे दिसत आहेत. तिच्या सुंदर वदनरमलावर या नातील दुःखाची अयाच पसरली आहे. मधेच तिच्या गालावरून राळकन अश्रुधारा वाहतात, तेव्हा वाटत आहे की, शोररूपी राहच्या क्राल दादा तिच्या वदनचंद्राला आमीत आहेत, ते हा त्या चातून अमृताची धाराच ओघळत आहे. विलिखति रहसि फुरङ्गमदेन भवन्तमसमशरभूतम् । प्रणमति मकरमधो विनिधाय करे च शरं नवचूतम् ॥५॥ विलिखति रहसि कुरङ्ग-मदेन भवन्तम् असम-शर-भूतम् । प्रणमति मकरम् अध: विनिधाय करें च शरम् नव-चूतम् ॥ ५॥ एकान्तांत ती तुझे स्मरण करीत आहे. आर्यण, वशीकरण, उन्मादन, दापण आणि शोषण अशा पांच पायऱ्यानी तू तिचे रतिमुख पुरवितोस. म्हणून सूर्यक्मल, अशोक, आम्र- मजिरी, मोगरा आणि नीलकमल या पांच पुष्पवाणांनी हृदयाचा वेध घेणान्या मदनाच्या रूपात तू तिला दिसत आहेस. कस्तुरीने ती तुझें चित्र रेखाटीत आहे. तेव्हा मदनाच्या वेषानच ती तुला रगवीत आहे. तुझ्या हातांत तो आम्रनंजरीचा शर देत आहे, तुझ्या आसनाखाली मगराचे चित्र रगवीत आहे आणि तुला बदन करीत आहे. प्रतिपदमिदमपि निगदति माधव तव चरणे पतिताहम् । त्वयि विमुखे मयि सपदि सुधानिधिरपि तनुते तनुदाहम् ॥ ६॥ प्रतिपदम् इदम् अपि निगदति माधव तब चरणे पतिता अहम् । त्वयि विमुखे मयि सपदि सुधा-निधि अपि तनुते तनु-दाहम् ॥६॥ 'हे माधवा, मी तुला शरण आहे रे ! तुझ्या सहवासात अमृतासारखे मुखद वारणारे हे चांदणेसुद्वा तू जवळ नसल्याने अधिकाधिक दाहक होत आहे.' अश तुझी प्रार्थना ती पारलोपारली करीत आहे.

·सर्ग चवथा
-
४३
ध्यानलयेन पुरः परिकरय भवन्तमतीय दुरापम् ।
बिलपति हसति विपीदति रोदिति चञ्चति मुञ्चति तापम् ॥७॥
ध्यान-टयेन पुरः परिकल्प्य भवन्तम् अतीव दुरापम् ।
विलपति हसति विषीदति रोदिति चञ्चति मुञ्चति तापम् ॥ ७॥
तिच्या चिंतनाची लय तुझ्यात लागली आहे. प्रत्यक्षात तुझी भेट होणे या वेळी
दुष्प्राप्य वाटत असल्याने निर्ने तुती मानसमृति पुढे उभी केली आहे. मधेच ती त्या नुझ्या
भूतीला 'जा. जिच्याकडे इतका वेळ वमला होताम तिच्याकडेच जा. मला तोंड दाखवू
नवोम ! ' असे म्हणून रडत आहे. मग कदाचिन् त् च दूर जाशील अगा भीतीने तुझा
अनुनय करण्यासाठी लाडे लाई हमत आहे. तरीहि तू प्रसन्न होत नाही म्हणून दुःखी
होत आहे. आता तुझें प्रेमच आटलें म्हणून ग्हत आहे. निदान तो दूर गेल्यावर तरी तुरा
तिची किंमत फ्लेल अशा भ्रमानें ती नुझ्या मानममनीपासून दूर जात आहे. आगि मधेच
तुझ्या क्यपनिर मिटीत शिन्न मारे कष्ट विमग्न आहे.
श्रीजयदेवमणितमिदमधिकं यदि मनसा नटनीयम् ।
हरिविरहाकुलयल्लययुवतिसवीवचनं पठनीयम् ॥ ८॥
श्री-जयदेव भणितम् इदम् अधिकम् यदि मनसा नटनीयम् ।
हरि-विग्ह-आकुल बला-युवति मग्वी-वचनम् पठनीयम् ॥ ८ ॥
जयदेवमीच्या या एमपुर काण्याचा अधिराधिक आम्वाद मनोमन पागा असरी
Pटा असेल तर या विग्हाने न्याकुळ झालेल्या राधेच्या सर्माचे हे माता पुन्हा पुन्हा
वाचावयाग .
मादयी भरपदी ममा
भावासो विपिनायते प्रियससीमालापि जालायते
तापोऽपि ध्वसितेन दारदहनन्याला कलापायते ।
सापि त्यद्विरहेण हन्त दरिणीम्पायते हा कयं
फन्दपोऽपि यमायते विरचयन्छार्दूलविक्रीडिनम् ॥ २॥

·- गीतगोविंद
आवास विपिनायते प्रिय-सखी-माला अपि जालायते
ताप अपि श्वसितेन दार-दहन जाला-कलापायते।
सा अपि त्व-चिरहेण हन्त हरिणी-रूपायते हा कथम्
कन्दर्प अपि यमायते निरचयन् शार्दूलविक्रीडितम् ॥२॥
कृष्णा, तू जवळ नाहीस म्हणून तिला तिचे घर अरण्यासारखें यारत आहे लाडक्या
मैत्रिणींचा सहवास अडचणीसारसा वाटत आहे विच्या श्वासांतून वणव्यातील आगी
सारसी धग बाहेर पडत आहे तुझ्या विरहामुळे ती एकाद्या हरिणीसारखी दीनबापुडी झारी
आहे आणि अरेरे! मदनमुद्धा एखाद्या दूर वाघासारख्या हालचाल करून यमाप्रमाणे
तिचा घास घ्यायाम सिद्ध झाला आहे
माठवा मध समाप्त
प्रबध नववा
अष्टपदी नववी
राग-देशाक ताल-एकताल
राधिका विरहे तव केशव ॥ध्रु०॥
केशवा, राधा तुझ्या विरहाने ( व्याकुळ झाली आहे )
स्तनविनिहितमपि हारमुदारम् ।
सा मनुते कृशतनुरिव भारम् ॥१॥
स्तन निनिहितम् अपि हारम् उदारम्
सा मनुते कृशतनु इन भारम् ॥१॥
तापलेल्या हृदयाला शीतलता आणण्यासाठी तिच्या सख्यांनी तिच्या स्तनावर पुष्पहार
धातले आहे पण सा शेलाटीला त्या हाराचाच मार सस्त आहे
सरसमसृणमपि मलयजपदम् ।
पश्यति विपमित्र वपुपि सराकम् ॥२॥

·मर्ग चवथा ४५ मरस-मसृणम् अपि मलयज-पकम् । पश्यति विषम् इत्र पुषि स-कम् ॥ २॥ हलक्या हातांनी उगाळलेल्या चदनाचा नितळ ओरा लेप तिच्या सख्यानी तिच्या शरीराला विरा आहे, पण तोहि तिलम जाळीत आहे म्हणून तो विषाचा ऐप अमा अशी शाम तिला येत आहे. श्वसितपयनमनुपमपरिणाहम् । मदनदहनमिव वहति सदाहम् ॥३॥ श्वसित-पपनम् अनुपम-परिणाहम् । मदन-दहनम् इस बहति सदाहम् ॥ ३॥ तिचा वास तिला चाके देणान्या मदनाच्या आगीच्या बालेपमाण वाफाळला आहे. तीजे लांब लोग सुस्कारे सोडीत आहे त्यांचे वर्णन करावयाम मला उपमाहि मुचत नाही. दिशि दिशि किरति सजलकणजालम् । नयननलिनमिर विगलितनालम् ॥ ४॥ दिशि दिशि फिरति सनल-कण-जालम् । नयन-नलिनम् इस विगलित-नालम् ॥ ४॥ दें तोडलेल्या यमलयप्रभा निची टि मल्ल झाली आहे अपनी ओयलेल्या त्या नपनांनी ती तुला चोहीकडे शोधीत आहे स्वजति न पाणितलेन कपोलम् । यालशशिनमिव सायमलोलम् ॥५॥ त्यति न पाणि-तटेन कपोलम् । बार-शशिनम् र सापम् अलोलम् ॥ ५॥ तुभारिप आता गपी नदाल अरा पिदार्गव ती साकारमान तयार माल रेतून पमलेली आई अ वन आड दडसनु नी रिर भद्रकोगनों दिसतारे ·- गीतगोविंद (पक्षांतील बालचंद्र पश्चिमेला उगवतो, तेव्हां पश्चिम क्षितिज सूर्यास्तामुळे नांगी असते. राधेचा तळहात तिच्या वदनाच्या भाराने असाच रनरंगी दिसत आहे आणि त्या रतरंगाच्या पार्श्वभूमीवर तिचे अर्धे वदन फिकट चंद्रवोरीप्रमाणे दिसत आहे.) नयनविपयमपि किसलयतल्पम् । कलयति विहितहुताशविकल्पम् ॥ ६॥ नयन-विपयम् अपि किसलय-तल्पम् कलयति विहित हुताश-विकल्पम् ॥ ६॥ योवळ्या पालवीची शय्या तिच्या डोळ्यांसमोर आहे. पण ती श्रांत अमूनही विश्रांती- साठी त्या शय्येकडे जात नाही. कारण ती शय्या तिला फुललेल्या निखायांच्या खाईप्रमाणे वाटत आहे. हरिरिति हरिरिति जपति सकामम् | विरहविहितमरणेव निकामम् ॥ ७॥ हरिः इति हरिः इति जपति स-कामम् विरह-विहित-मरण इव निकामम् ॥ ७॥ विरहामुळे आता आपले मरण अटळ आहे असे तिला वाटत आहे. तुझी ओढ अनावर होऊन ती सारसी तुझ्या नांवाचा जप करीत आहे. श्रीजयदेवभणितमिति गीतम् । सुखयतु केशवपदमुपनीतम् ॥ ८॥ श्री-जयदेव-भणितम् इति गीतम् । सुखयतु केशव-पदम् उपनीतम् ॥ ८॥ जयदेववीन गहलेले हे गीत जे केशवाच्या चरणी लीन आहेत त्याचे कन्याग करो. नापी अटपही समाप्त ·सर्ग चवधा ४७ सा रोमाञ्चति सीत्करोति विलपत्युत्कम्पते ताम्यति ध्यायत्युद्धमति प्रमीलति पतत्युद्याति मूर्च्छत्यपि । एतावत्यतनुज्वरे वरतनु वेन किं ते रसात् स्वर्वद्यप्रतिम! प्रसीदसि न चेत्त्वत्तोऽन्यथानान्तकः ॥६॥ सा रोमाञ्चति सीकारोति विलपति उत्कम्पते ताम्यति ध्यायति उद्भमति प्रमालति पतति उद्याति मूर्च्छति अपि। एतावति अ-तनु-ज्वरे वर-तनु. जीवेत न किम् ते रसात स्व:-वैध-प्रतिम! प्रसीदसि न चेत त्वत्तः अन्यथा न अन्तक ॥१॥ कृष्णा, मधेच तुझा स्पर्श झाला अशा कल्पनेने तिच्या अगावर सग्मर रोमांच फुटतात. मधेच ती सीवार टाकते. मधेच तू प्रत्यक्षात जवळ नाहींस याची जाणीव होताच स्लिप फरते. ( ती थरथर कापते, कधी निला म्लानि येते. मधेच ती तुझा जप करू लागले. मग तू तिरा सुरातीत आहेम अशा कल्पनेने ती ने मिटते. तुझ्या मिटींत म्हणून विकत होणारी ती तुझ आधार नमत्याने भूमीवर कोमटने पुन्हा कशीवशी उरते. पुन्ही मुनि होते. मदनाणा चाचा हा तिना विरार आता असाध्यमाच झाला आहे. पा अशा विकापार आफ्गा गाग्रमाच्या मागे उपाय करण्यान तु अश्विनीरमागमनाने निष्णान आहेग या प्रणय रगाची मात्रा तु नित्य प्रगर होम्न दिलीम तर ती जगणार नाही अगें नारी, पण जर या आमासमरण गेग्यावर तू प्रीतीचे उपचार न करशील तर मात्र यमाचे दर्शन प्पारामतुल्य मोहन आम्ही कुठे जावे लागणार नारी नून तिचा मृत्यू टी. स्मरातुरा देवनवैचहप त्वद्गसनामृतमाप्रसाध्याम् । विमुक्तयाधां फुरपेन राधामुपेन्द्रवनादपि दारुगोऽसि ॥२॥ म्मर-आतुगम् देवन-वेद-दुध बत-आग-सह-अमृत-मार-माभ्याम् । दिमुन-बाधान कुस् न गधाम उप-इन्द्र-यात् अपि दारण: अमि ।।२।। उपेना, न नीमा मा एस अंग गमा माग अ.दुल गिना अनार परमिक माधार एमग आई. सामन्य गेग्मन के नागापावी अभिा पटांग में संन्ट.

·गीतगोविंद ४८ कन्दर्पज्वरसञ्चराकुलतनोराश्चर्यमस्याश्चिरं चेतश्चन्दनचन्द्रमाकमलिनीचिन्तासु सन्ताम्यती । किन्तु क्षान्तिवशेन शीतलतनुं त्यामेवमेकं प्रियं ध्यायन्ती रहसि स्थिता कथमसौ क्षीणा क्षणं प्राणिति ॥३॥ कन्दर्प-ज्वर-सञ्चर-आकुल-तनोः आश्चर्यम् अस्याः चिरम् । चेतः चन्दन-चन्द्रमः-कमलिनी-चिन्तासु सन्ताम्यति ।। किन्तु क्षान्ति-घशेन शीतल-तनुम् त्वाम् एव एकम् प्रियम् । ध्यायन्ती रहसि स्थिता कथम् असो क्षीणा क्षणम् प्राणिति ॥ ३ ॥ राधा मदनाच्या बाधेनें तापून व्याकुळ झाली आहे. तिच्या तापावर उतारा म्हणून चदन, चंद्रमा, कमलिनी अशा शीतल उपचारांचे नुमते नार फादले तरी शित अधिकच जळते. परंतु या ज्वराने बेहोष झाली अगतो ती स्वतः मात्र तुझ्या शीतल नागचा जप करीत अगने. जवळजवळ मरणाधीन झालेली ती तुझ्या नावामुळेच कशीबशी जीव धम्न आहे अंगे दिगते. आम्ही इतर शीतल गोटी नार पारताच तिचा ताप वाटावा आणि तिने तुझे शीतल नाव घेताच तो ताप उतरावा हे मोटेंच आधर्य आहे. क्षणमपि विरहः पुरा न सेहे नयननिमीलनखिप्नया यया है। यमिति कथमसी रसालशासां चिरविरहेण पिलोक्य पुप्पितामाम् ॥ ४॥ क्षणम् अपि पिरहः पुरा न मेह नयन-निमीटन-गिनया यया ते सिनि कयम् अमा रमाल-गारगम् चिर-पिरहेग पिलोय पुषित-अमाम् ॥ ४॥ यामी गुमेय तुश्य गिगान शेतनपगारी पोशाक मशिगन्य नागाही विमल ओ.टामिणणामी पका अगा पा रम्य अपांग, मार पनेर अदारन fiनगर (3 minitirasat.) ।

·सर्ग चवथा Q घृष्टिव्याकुलगोकुलायनरसादुद्धृत्य गोवर्धनं राम्यितः। बाहुगापतनास्तनातु भवता थयासि फसद्विपः॥५॥ वृष्टि-व्याकुल-गोकुल-अवन-रसात् उद्धृत्य गोर्धनम् । विभ्रत् बल्लर-सुंदरीमिः अधिक-आनन्दात् चिरम् चुम्बित ।। दर्पण इव तत्-अर्पित-अधर-तटी-सिन्दूर-मुद्रा-अद्वितः बाहः गोप-तनोः ननोतु भवताम् श्रेयासि कम-द्विप ॥५॥ अतिटीने गोगल व्याकुळ झाले, तेव्हा काचा यथ करणा-या कृष्णाने आपगा माताने गोरधनपान उचल्न गोळाचे सरक्षण केले. हा त्याचा पगाम पार्न गोपीचा अनद अनावर मा. प्रतीणा भाग जाऊन त्या गोपीनी त्या वाटूची अनेस्वार दीर्घ पुजन धनती. तेव्हा गोपीच्या अधोरील राल रंगाचे टमे त्या हातावर पोहीं है उमाले. त्या टशांनी शोभनाग नाचा नो रात नुमचे कया गे नउपापचममाम लोयाममान ·सर्ग पांचवा : साकांक्षपुंडरीकाक्ष (आकाक्षायुक्त असा कमलनयन कृष्ण) ॥ प्रबंध दहावा अहमिह नियसामि याहि राधामनुनय मढ़चनेन चानयेथाः । इति मधुरिपुणा सपी नियुक्ता स्वयमिदमेत्य पुनर्जगाद राधाम् ॥१॥ अहम् इह निवसामि याहि राधाम् । अनुनय मद्वचनेन च आनयेथा. इति मधु-रिपुणा सखी नियुक्ता । स्वयम् इदम् एत्य पुनः जगाद राधाम् ॥१॥ कृष्ण राधेच्या सखीला म्हणाला, " मी इथेच बमों तू गधेरडे जा. माझ्यासाठी तिचा अनुनय पर आणि तिला प्रगत बम्न इथे घेऊन ये. तेव्हा ती मसी राधेकडे जाऊन तिला म्हणाली. अष्टपदी दहावी राग-बगी: ताल पर तव विरहे धनमाली ससि सीदति ॥धृ०॥ मो, पनमा गण नुश्शा रिहाने घ्याकुळ झालेला आहे पति मलयममीरे मदनमुपनिधाय । सुटति फुनुमनिकरे निरहिहदयदलनाय ॥१॥ यहति मध्य-मारे मदनम् उपनिधाय । स्पुटनि कुसुम-निफरे विरहि-ट्य-दटनाय ॥ १ ॥ प्रारमाय मरत आय या बागान गई शिणीजना मात्र माळ राग वगार पून. अस क्य,

·मर्ग पाचवा
दहति शिशिरमयूख मरणमनुकरोति ।
पतति मदनविशिसे पिलपति विकलतगेऽति ॥२॥
दहति शिथिर-मयूसे मरणम् अनुक्रोति ।
पतनि मदन-रिशिखे शिल्पति निमल-तर अति ॥२॥
नद्राचे शीतल रिण त्याला जाळीत आहत म्हणून तो मरणोन्मुख झाग आह अमद्य
मदन-वाणाचा वर्षाव सारा होत असल्याने अतिशय विकल मेऊन तो तुझ्यासाठी
विलाप कीन आरे
धनति मधुपसमूहे श्रवणमपिदधाति ।
मनसि फलिनचिरहे निशि निशि रजमुपयाति ॥ ३]]
घनति मधु-प-समूहे श्रवणम् अपिदधाति ।
मनसि कलित-पिरहे निशि निशि रुनम् उपयाति ॥३॥
भुग्याचा गुजाग्य ऐकवत नाही म्हणून तो हातांनी कान झाकून घेन आहे मनातील
विग् व्यथा सारस्त्री वाढतीच असल्याने तो राधीमावून रात्री तुझ्यामाटी व्यर्थेन सपबीत आहे
वमति विपिनविताने त्यजति लल्तिमपि धाम ।
लुठति धरणिशयने बहु विलपति तर नाम ॥४॥
चमति मिपिन-रिताने त्यजति सदितम् अपि धाम ।
गुठति धरणि-शयने यह विल्पति नर नाम ॥ ४ ॥
ससमोयींनी मग्लेले आपले मुदर घर मोदन देऊन न्याने उपना फुजवनात यग
मोदले गहे धगीवर येटी घेऊन नो मागी मासी गधा गधा अशी करण हॉक
तुग देत आहे
रणति पियसमुदाय प्रतिदिशमनुयाति ।
हसति मनुननिचये निजपिरहमपरपति नेति ॥५॥
रगति पिक-ममुदाये प्रति-दिशम् अनुयति।
हसन मनुन-निचपे निज-रिरहन अपने नेते ॥५॥

·गीतगोदि
कोकिळा गाऊ लागल्या म्हणजे हा तुझाच आवाज अशा भ्रमाने तो त्या आगजामागे
वणवण फिरत आहे. त्याची ही प्रेमवेडी अवस्था पाहून लोक हसू लागले की, तेवज्यापुरती
आपली स्थिति लपविण्याचा प्रयत्न करीत आहे.
स्फुरति कलरवरावे स्मरति भणितमेव ।
तव रतिसुसविभवे बहुगणयति मुगुणमतीव ॥६॥
स्फुरति कल-व-रावे स्मरति भणितम् एव ।
तब रति-सुख-विभवे बहु गणयति सु-गुणम् अतीव ॥६॥
पश्याची गुजबुज ऐकताच रनिशांतीच्या वेळी तू कुजबुज यग्तेम ती त्याला आठवत
आहे. त्यामुळे तुझ्याशी प्रोति पेटताना शृगारसुसाचें जें बहुगुणी वैमा फूलने लानी असम
ओट त्याला लागत आहे.
त्वदभिधशुभदमामं यदति नरि शुणोति ।
नमति सरसं पायुवतिपु न गतिमुपैति ॥ ७॥
त्वद-अभिध-गुभ-द-मासम् यदति नरि शृणोति ।
तमति मरसम् पर-युवतिषु न रतिम् उपनि ॥ ७ ॥
वमन आला. राधामाम (वंशाण) अ. अमे न म्हणताय तो 'राधा' या शार
पान ससम्म ऐक्त आहे. रवन. गधा या अन आहे. लसीपया Timi
मान दगया कि गोपी याप्यागानी नगा आहेत. या तो त्यापति गीर लक्ष
घाभन नगरी.
भणति फनिगपरेवाति निदायिलसिनेन ।
मनसि ग्ममविभये पग्रिदयतु मुस्तेन ॥८॥

·मर्ग पारवा - १३ पूर्व यत्र समं त्वया रतिपतंगसादिताः सिद्धय- स्तसिनेव निकुञ्जमन्मथमहातीर्थे पुनर्माधवः । ध्यायंस्त्वामनिटां जपन्नपि तवैधालापमन्त्रायली भूयत्वत्कुचकुम्भनिर्भरपरीरम्भामृतं वाञ्छति ॥२॥ पूर्वम् यत्र समम् त्वया रति-पतेः आसादिता सिद्धय तस्मिन् एव निकुञ्ज-मन्मथ-महा-तीर्थे पुनः माधवः ।। ध्यायन् त्वाम् अ-निशम् जपन् अपि तव इव आलाप मन्त्र-आवलीम् । भूयः त्वत्-कुच-कुम्भ-निर्भर-परीरम्भ अमृतम् वाञ्छति ॥ २॥ राधे, तुला तो लतामडप आठवतो ? तुझ्या सहवामात अमताना कृष्णाने याच मडपति मदनाची पूजा पूर्ण केले होती. कृष्ण त्या मडपाला मदनपूजेची आराधना सिद्धीस नेणारे तीर्थम्यानच मानीत आहे. तो तिथ बगून तुझे निम्तर प्यान करीत आहे तुझ्या नाममनाचा सारवा जप कोन आहे. कलशाप्रमाणे पुष्ट अशा तुझ्या स्तनांच्या गाद आलिंगनांतील अमृत पुन.पुन्हा मिळावं अम फल त्याला या तपांतून हवे आहे. प्रवध दहावा समाप्त प्रबंध अकरावा अष्टपदी अकरावी राव-वेदार तार-एस्ताल धीरसमीरे यमुनातीरे यसति बने यनमाली । गोपीपीतपयोधरमर्दनचञ्चलकरयुगशाली ॥ध्रु०॥ धीर-मारे यमुना-सीरे वमति यने बनमाली । गोपी-पीन-पयोधर-मर्दन-चयन-पर-युग-सा ॥ध्रु० ॥ गधे, मदमर बार बात आहे. पमुनेचात आई और आई. चमताने पर जान मन त ओ.पिन Tण वनागरा शुर एन दुर्भ

·५४
गीतगोविंद
वाट पाहात आहे. प्रियेचे डौलदार स्तन कुसकरण्यात कुशल अमणारे त्याचे अवरसळ हात
तुझ्या स्मरणाने चचल झाले असून थरथरत आहेत, व त्याचे सोंदर्य वाढवीत आहेत
रतिसुससारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेशम् ।
न कुरु नितम्बिनि गमनविलम्बनमनुसर तं हृदयेशम् ॥१॥
रति-सुख-सारे गतम् अभिसारे मदन-मनोहर-वेशम् ।
न कुरु नितम्बिनि गमन-निलम्बनम् अनुसर तम् हृदयेशम् ॥ १ ॥
रतिमुसाचे उत्तम फळ देणान्या त्या सकेत-भडपात कृष्ण वसला आहे. त्याने मदना-
सारखा सुदर शृगार केला आहे. दौलदार नितांत ओथबलेल्या तुझ्या रूपाचें तो स्मरण
करीत आहे. तू आता जाण्यास मुळीच उशीर करू नकोस. तुझ्या भरडोल पृष्ठमागाया
भारामुले तुझी पावले मद पन्तात हे खरे. पण आता थोडी वग कर. त्या प्राण-
सस्याला जाऊन सैर भेट.
नामसमेतं कृनस तं वादयते मृदु वेणुम् ।
बहुमनुतेऽतनु ते तनुसगतपवनचलितमपि रेणुम् ॥२॥
नाम-समेतम् कृत-सङ्केतम् वादयते मृदु वेणुम् ।
बद मनुते अतनु ते तनु-सङ्गात-परन-चरितम् अपि रेणुम् ॥२॥
अयन कागल, आर्त, दर्दमन्या स्वर्गत तो आफ्ी चंग वाजवीत आहे. आधीच
तुमर्यात राफेन टरा आहे त्या दुर्गन तो तुम नार त्या वावादनात गान तुला रा
मागेन आहे तुझ्या अंगावरून या दिशेने जो बाग वाशन आहे त्याने उडग्लेिग पाश
भूमिकामा त्याला अतिशय धन्य याग्न आई जो पर्याग रस्त पगेन नारी या
रपनि माया वारा या पीया या मेग्य न स्यात्य सा गाना ना
चारत आहे.
पतति पतये विगलति पत्र शादिनभयदुपयानम ।
रचयति गायनं मचरितनयनं पश्यति तय पन्यानम ॥३॥
पनि पनो पिच को शाति-भात-उपपानग ।
स्नप्तापन म-पत-गापन पक्षी नर पपानम् ॥ ३ ॥

·मर्ग पांचवा
पनी उड़न तिकटे उडायाने पाने हाट्न मळमळ झाल्य की ही तुझ्याच रेशमी
दधाची सटपल असे त्याला वारन आहे. तू आलीस, तू आलीस, अशी शुका त्याच्या
मनात येन आहे. सरमन झाली, पग व दिमलो नाहीम, तू कुठेतरी लपली तर नारीम
ना अशा विचागने चलि झालेल्या नयनानी तो चौतीकडे पाहात आहे तुझ्या येण्याच्या
रस्त्यास्दै डे पाहात असतांनाच तो तम्चे कोमल विमध्य आणि मुगधी कोमल पुलें
गाने म्पर्शशीतल अमें विसत शयन तुझ्यासारी चीन आहे.
मुसरमधी त्यज मऔर रिपुमिव केलिपु लोलम् ।
चल सपि कुआं सतिमिरपुर्व शीलय नीलनिचोलम् ॥४॥
मुखम् अवारम् त्यज मनीरम् रिपुम् इव कैलिघु टोलम् ।
चल सखि कुजम् स-निमिर-पुञ्जम् गीलय नील-निचोलम् ॥ ४॥
थांब. थाव. तुझ्या रन्लिीत आपल्या रणभुणीचा ताल धम्न महसर देगा है नुपुर
म्वतःच त्या सािठी लोटुर शयामाग्यी अधिर मान करीत आहेत. हे बोरो अंगार
प्रिया आगला पापिनीवे म होत. तू है क्यहन यक. हे जग्नागे एवविय मोहन
ठेव. जमानत मिटन जाणारे निळे मुलपुज्यत वन नेग जिय मनोरनीचा का
गावराचा आहे तिथे आता अधर दारत जमेल. चल चर. आता र कन्स.
उरसि मुरारोग्यहिनहारे धन इव तरलयलारे।
तडिदिव पीते रतिविपरीते राजसि मुरुनविपाके ॥५॥
उनि मुरारे उपहिल-हारे धनरल-बटाके।
नटित व पनि नि-विगत राजसी सु-कृत-निराके ॥५॥

·गीतगोविंद विगलितवसनं परिहतरशनं घटय जघनमपिधानम् । किसलयशयने पहजनयने निधिमिव हर्पनिदानम् ॥६॥ विगलित-वसनम् परिहत-रशनम् घटय जघनम् अपिधानम् । किसलय-शयने पङ्कज-नयने निधिम् इव हर्प-निदानम् ॥ ६॥ हे कमलनयने, पृष्णाने मैसलाच ओदन काढल्याने तेव्हां तुझे घस गळून गेले असेल. कैवल्यानदामाच्या आनंदाचे मूलघर, अतुलनीय हर्षाचा जणू निधीच अशा तुझ्या उटिपोटावर तेव्हां आच्छादनच नसेल. किमलयाच्या शयनाला तुझ्या त्या देहमोंदर्यामुळे मोठी शोभा येईल. हरिरभिमानी रजनिरिदानीमियमपि याति विरामम् । कुरु मम वचनं सत्वररचनं पूरय मधुरिपुकामम् ॥ ७ ॥ हरिः अभिमानी रजनिः इदानीम् इयम् अपि याति विरामम् । कुरु मम वचनम् स-स्वर-रचनम् पूरय मधु-रिपु-कामम् ॥ ७॥ सन्जे, ण मोठा मनस्वी आहे. तू त्याचे मन मोडलंग तर ते शाला सहन होणार नाही. ही गन पाहा. हन्टरटू गपानयारा येत आहे. आता उशीर क नोग. माझे म्हणणे ऐक. याची प्रणयेण्या पुरी कर. श्रीजयदेवे हातहरिसेवे मणति परमरमणीयम् । प्रमुदितहृदयं हरिमतिसदयं नमत सुरतकमनीयम् ॥ ८॥ श्री-जयदेवे कृत-हरि-मेवे भगति परम-रमणीयम् । प्रमुदित-हढयम हरिम अति मदयम् नमन सु-कृत-कमनीयम् ॥ ८॥ जगदा नवीन गमगेवगाठ र अनिशा रमणीय जग गीत रनिले आहे. तो गृण प्रगस- दर गं. तो जयत सदय आहे. पूष अमेर नर साप्याविषयों मनात प्रेम सम्म होने. गुदी या सयाजा. भपरापीमती समान ·मापाचा ९७ विकिरति मुहुः श्वासानाशाः पुरो मुहुरीक्षते प्रविशति मुहुः कुखं गुञ्जन मुहुर्यहु ताम्यति । रचयति मुहुः शय्यां पर्याकुलं मुहुरीक्षते मदनकटनकान्तः कान्ते प्रियस्तव वर्तते ॥ १॥ विक्रिति मुहुः श्वासान् आशाः पुरो मुहु. ईक्षते ॥ प्रनिशति मुहुः कुञ्जम् गुञ्जन् मुटु बहु ताम्यति । रचयति मुह शय्याम् पर्याकुलम् मुहु ईक्षते मदन-कदन-क्लान्त. कान्ते प्रिय तर वर्तते ॥१॥ राधे, तुआ कान्त मदनाच्या बाधेने अतिशय पीडित झाला आहे. तो पुन्हा पुन्हा निश्वास सोडीत आहे. तू कुठे दिसतेस का हे तो चारी बाजूला पाहात आहे तू दुपया वाटेने जाऊन दुजात वमन्त्री अमगील म्हणून पुन्हा पुन्हा वुजात पाहात आहे तो मधच स्वत शी बडबडत अह मधेच त्याला ग्लानि येत आहे. एकदा रचून झालेली शय्या तिच्यातील कुठली तरी पुलें मुकली, वाळली, कुठले तरी किसलय कोमाइले म्हणून तुला मुम्बकर होणार नाही अशा भीतीने पुन्हा पुन्हा रचीत आहे त्यद्वाम्येन समं समग्रमधुना तिग्मांशुरस्तगतो गोविन्दभ्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तम सान्द्रताम् । कोकाना करुणखनेन सदृशी दीर्घा मदभ्यर्थना तन्मुग्धे विफलं विलम्पनमसौ रम्योऽभिसारक्षणः || त्वत्-वाम्येन समम् समग्रम् अधुना तिग्म-अशु अस्तम् गत गोबिन्दस्य मनोरथेन च ममम् प्राप्तम् नम सान्द्रताम् । कोकानाम् करुण-स्वनेन मदर्शा दीर्घा मद्-अभ्यर्थना तत-मुग्चे रिफ्लम् दिलम्बनम् असो रम्य अभिसार-क्षण ॥२॥ राधे, तुझ्या मनातील माग असूपा आता सपनी प्रावर रिणांचा सूर्य तिच्याबरोबरच अस्ताला गेला त्याच्या मनात तुझ्याविषयींची अभिन्या दासी वियागेदर अधारि दारला जगू मीच तुझ्या विरहाने च्याउळ झालेला चश्यार आग्में वायो अशी अन विनवणी कडे चलावे म्हणून जीव तोडून मी वर्णन आहे वेडे, यासंद शीर कर ध्यर्थ आहे प्रियस्यकडे जाण्याचा म्य क्षण हाच आहे.

·गीतगोविंद
आश्लेपादनुचुम्वनादनुनखोल्लेखादनुखान्तज-
प्रोबोधादनुसम्भ्रमादनुरतारम्भादनप्रीतयोः ।
अन्याय गतयोर्धमान्मिलितयोः संभाषणैर्जानतो.
दम्पत्योर्निशि को न को न तमसि ब्रीडाविमिश्रो रसः ॥३॥
आश्लेपात् अनु-चुम्बानात् अनु-नख-उल्लेखात् अनु-स्व-अन्त-ज-
प्र-उद्बोधात अनु-सम्भ्रमात् अनु-रत-आरम्भात् अनु-प्रीतयो ।
अन्य-अर्थम् गतयोः भ्रमात् मिलितयोः संभाषणैः जानतोः
दम्पन्योः निशि का न कः न तमति ब्रीडा-विमिश्र. रसः ॥३॥
सप्टी हसून पुढे म्हणाली,
मान तू त्या ठरलेल्याच दुजांत अचूक जा चरें. कारण अधारात चोरट्या प्रेमामाठी
जमलेले प्रेमिक प्रथम एक्मरांना अधिरं आलिंगन देतात. मग एकमेकान धुबन घेतात.
मग एपमेना नखाने प्रण करतान. त्यामुळे प्रणयाची ओट अनावर होते. मोठा सक्षम
उडतो. उतावी रनिकीता गुरु होते. नियति तृप्ति लागते आणि मग तृप्तीचे ममाषण सरू
होने तेव्हा आगाज पफन कळते की, आपण दुमन्याच युणाला ती भरावयाग आली होती
आणि गोंधळाने मलन्याशीच मुखोपभोग घेतला आहे. अशा दम्पतीला मग लज्जा वारने
तेव्हा पोगमोगते रस उत्पता होत असतील योण जागे। तुला अनुमर आहे का ग?"
(गसी राधेला गूचना देत आहे. मभर आहे की जगा घोराव्यही ममीनीच
पानुगपाची गोष्ट अगावी.)
समयचकितं विन्यन्यन्ती एवं तिमिरे पथि
प्रतितम मुहः स्वित्या मन्दं पदानि विनत्यतीम् ।
कथमपि गदः प्रातामग्ननगमभिः
सुमुगि मुमगः पश्यन् म त्यामुपेतु शनार्थनाम ॥४॥
मभम-चरिनग रिन्यग्यनीय दशा निमिरे पथि
प्रति-न मुर स्पिना मन्दग पदानि दिनयताम् ।
काम अपि ए -प्रामान अनाग-नागाभि
मु-मुगि सुमग पमा म माग उपा पन-अर्थजग ॥४॥

·सर्ग पांचवा गधे, अधाच्या वाटेनं तु जाशील तेव्हां मापथपण चौफेर नजर ठेव. प्रत्येक झाडाच्या खोडाआड क्षणभर उभी राहा आणि सारे निधोंक आहे अशी खात्री करुन हसर पापलानी पुढे जा. हे समुनी, सकेताच्या स्थानी पोचावयास अडचणी आहेत हे सरें. पण तू तिथे पोगेंचशील तेव्हा भणयप्रेमाचांनी पुलोली तुझी उन्मुख अगोपागे पाहून तुआ तो माग्यवान् प्रियकर कनार्य होऊन जाईल. राधामुग्धमुखारविन्दमधुपस्त्रैलोक्यमौलिस्थली नेपथ्योचितनीलरत्नमवनीभारावतारान्तकः। स्वच्छन्दं वजसुन्दरीजनमनस्तोपप्रदोषोदयः कंसध्वंसनधूमकेतुरवतु त्वां देवकीनन्दनः॥५॥ राधा-मुग्ध-मुख-अरविन्द-मधुप त्रैलोक्य-मौलि-स्थली- नेपथ्य-उचित-नील-रत्नम् अवनी-भार-अवतार-अन्तकः । स्वच्छन्दम् ब्रज-सुन्दरी-जन-मन:-तोप-प्रदोष-उदय कंस-ध्वंसन-धूमकेतुः अवतु त्वाम् देवकी-नन्दनः ॥५॥ राधे, तुझे बदन नुकत्याच उमललेल्या कमलाप्रमाणे सुदर आहे. कृष्ण जणू काय या कमानील मध पिण्यामाठौं लोलुप झालेला भ्रमर आहे. पिलोशला जे जे काही मुकुटाप्रमाणे सिगेधार्य वाटेल त्याचेहि नूडामणीप्रमाणे भूषण ठरणाग तो नीलवर्ण माधव आहे पृथ्वीवरील पानांचा आणि काचा नाश करण्यामाठींच त्याचा जन्म आहे. गोपनिवामांतील सुदर्गना हा हवा तेवदा सतोष देणारा जणू काय तो नवोदित प्रदोषकाल आहे. क्माचा नाश करणारा नो धूमकेनु आहे. तो देवनदन पण तुजवर प्रसर असो. अकराया प्रबंध समाप्त पाचना मर्ग समात ·सोत्कंठ वैकुंट सर्ग सहावा : (उत्कंठित कृष्ण) प्रबंध बारावा अथ तां गन्तुमशक्तां चिरमनुरनां लतागृहे दृष्टा । तचरितं गोविन्दे मनसिजमन्दे सखी प्राह ॥१॥ अथ ताम् गन्तुम् अ-शक्ताम् चिरम् अनुरक्ताम् लता-गृहे दृष्ट्वा । तत्-चरितम् गोविन्दे मनसि-ज मन्दे सखी प्राह ॥१॥ राधा युजवनांन जानयास निघाली खरी, पण ती तौकरच पयली. कृष्णाला प्रेमानें मेयवयारा उतावीळ झाली असूनहि निला पाऊल उचलेना. तेव्हा तिला जवळग्याच स्ता- मापात मगदून सधी पुढे गेली आणि प्रेमातिरवाने मलूल झालेल्या गणाला गती परिस्थिति मांगत म्हणाली. अष्टपदी पारावी राग-गुणा नाथ हरे जय नाथ हरे, मीदति गधाऽवासगृहे ॥ ४०॥ नाश हरे जय नाथ हो. मीटति राधा आगसगृहे ॥ध्रु०॥ मानापा, न कि यो पर नरमसानो गया गया patr पारधी ने दुश्मगा हान आहे.

·सग मत्वा
पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम् ।
तदधरमधुरमधृनि पिबन्तम् ॥१॥
पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम् ।
तत् अधर मधुर-मधुनि पिबन्तम् ॥१॥
कृष्णा, तू तिला एकान्तात जाळ घतलले आग्म आणि तिच्या अधरोधावरील अमृत
पीत आहम असाच आभास तिरा दिशादिशातून होत आहे
त्यदभिसरणरभसेन वलन्ती ।
पतति पदानि फियन्ति चलन्ती ॥२॥
त्यत्-अभिसरण-रभसेन बटन्ती ।
पतति पदानि कियन्ति चरन्ती ॥२॥
आता तुझा सहवाम लामगार अशा अपेक्षेने तिचा धादल उडाली त्या धांदलीत ती
लावीन तुझ्याकडे येत होती पग विरहाने क्षीग पारी अम याने दमून तो थबाकी
तिला पुढे चालवना
निहितविशद विसकिसल्यवलया।
जीपति परमिट तय रतिकलया ॥ ३ ॥
रिहित विशद-विस किसल्य-वल्या ।
जीननि परम् इह तर रति-कल्या ॥३॥
तुझ्या भेरीला येताना तिन हासेन कमन्नागतील निर्मल विपातूचा शृगार केग होता
पण इथवर येणच तिला अशक्य झाल तुझ्या विग्हा ती इतक्ये धीग डाली आहे की,
अनून ती निवत कशी हाच प्रश्न अने पूर्वी तू तिग जे रतिमय दिलेम त्या वय
अनुमवलेल्या मुशामतामुन ती कशीवशी शात अभावी
मुहरवलोकितमण्डनीला।
मधुरिपुरहमिति मायनशीला ॥४॥
मुह -अवलोक्ति-मदन-नीला
मारिषु अहम इति भवन-साडा ॥४॥

·६२ गीतगोविंद तू समोर दिसत नाहीस. तुला पाहावयाचे तर आहे. अनेकदा पाहून परिचित झालेली तुझी वेषभूषापद्धति ती आटीत आहे. आपण तसाच वेष करीत आहे. आणि मीच तो कृष्ण अशा भावनेने आपलेच रूप पाहात आहे. त्वरितमुपैति न कथमभिसारम् । हरिरिति वदति सखीमनुवारम् ॥५॥ चरितम् उपैति न कथम् अमिसारम् । हरिः इति वदति सखीम् अनुवारम् ॥ ५॥ कृष्ण मन्ग भययास या संकेतस्थली लोरर का येत नाही अस ती आपल्या मग्न्यांना पुन्हा पुन्हा विचागत आहे दिलप्यति चुम्बति जलधरकल्पम् । हरिरुपगत इति तिमिरमनल्पम् ॥ ६॥ लिप्यति चुम्बति जलधर-कल्पम् । हरि उपगत इति तिमिरम् अनल्पम् ॥६॥ निच्या सत्रमावायत दारलेला अधार आकारत आहे नील्यगं अगा तूच तिरा अधार्गत दिमत आहेस तू जाळ आरेम अगा तो माग होताच ती तुल्स आलिंगन देऊ पाहात आहे. नु गुपन घेऊ पागत आहे भवति चिटम्बिनि विगलितलजा। चिलपति रोदिति यामफमना ॥७॥ भाति मिचिनि गिरित-रजा। भिटाति रोदिति यासर-मन्ना ॥७॥ दुकान नित्य आधार ओ. स्मार्ट नि गत्यागाये पर गोन दिली दुरगामी पगाराम गजानतीजादुगारो 1 अमन नाम नाम पनि ओ. पन शी.

·मर्ग महावा
श्रीजयदेवकोरिदमुदितम् ।
रसिकजनं तनुतामतिमुदितम् ॥ ८॥
श्री-जयदेव-कवे. इदम् उदितम् ।
रसिक-जनम् तनुताम् अति-मुदितम् ॥ ८॥
जरदेव पनीने हे गीत गाइले आहे काव्यग्माचा आस्वाद घाना घेता येतो त्याचा
आनद या गीतान वाशे
बारावी अष्टपदी समाप्त
विपुलपुलकपालिः स्फीतसीत्कारमन्त-
जनितजडितकाकु-याकुलं व्याहरन्ती ।
नर कितय विधायामन्दकन्दर्पचिन्तां
रसजलनिधिमन्ना ध्यानलग्ना मृगाक्षी ॥२॥
निपुल-पुलक-पालि स्फीत-सीकाग्म् अन्त -
जनित-जडित-काकु-व्याकुलम् व्याहरन्ती।
तर कितन विधाय अमन्द-कन्दर्प-चिन्ताम्
रस जलनिधि-मझा ध्यान-टना मृगाक्षी ।। २॥
है धर्ना, रतिलीलेंतील तुझ्या ओघवान् कुशलनेची निला माग्मी आठवण होत आहे.
ही आया तो करतो ती मृगजी त्याच ध्यानात गुग होऊन जात आहे प्रगपानांच्या
आनदरागरात ती दुनत आहे तिचे सर्वाग रोमांचांनी पुलत आहे तिच्या मुखातून सीयार
निधन आहेत आणि हह तृप्तीची अदला दाट लागचे म्हणजे विकारख्यालीची कुजबुज
लिप्या बोटातून प्रकटत आहे
अनेप्याभरणं करोति यहुशः पत्रेऽपि सञ्चारिणि
प्रात त्यां परिशदते रितनुते शय्यां चिरं ध्यायति।
इत्यायल्पविकल्पकल्पाचनासदल्पलीठाशन-
च्यासत्तापि चिना त्वया घरतनुनपा निशां नेप्यति ॥३॥

·- गीतगोवींद , अङ्गेषु आभरणम् करोति बद्दशः पत्रे अपि सञ्चारिणि प्राप्तम् त्वाम् परिशङ्कते वितनुते शय्याम् चिरम् व्यायति । इति आरकल्प-विकल्प-तल्प-रचना-सङ्कल्प-लीला-गत व्यासक्ता अपि विना त्वया वर-तनु न एपा निशाम् नेप्यति ॥ ३॥ तुझ्या डोळ्यांत भरावा म्हणून ती नाना तहानी शरीराचा शृगार करीत आहे पानांची जरा हालचाल झाली की, तू आलाय अमा मास तिला होत आहे. तो भास होताच ती किसलयाची शय्या सारखी करुन तुझ्या चिंतनात रगत आहे. तू आल्यावर मी अशी बमेन, अशी हमेन, अशी जवळ सरेन, शयनावर इथे अशी राहीन, मग तू अशी प्रीति कशील अमे शेकडो सरल्प करण्यात ती सारखी दंगलेली आहे, परंतु प्रत्यक्षात मात्र तू नाहींग ही जाणीव होताच त्या सुदरीला पन लोटणे अशक्य होत आहे. पुढील श्लोकांत मर्गाच्या शेवटचा आशीर्वाद आहे कि विधाम्यसि कृष्णभोगिभवने भाण्डीरभूमीहि भ्रातर्यासि न दृष्टिगोचरमितः सानन्दनन्दाम्पदम् । राधाया वचनं तदध्यगमुखानन्दान्तिक गोपनो गोविन्दस्य जयन्ति सायमतिथिप्राशस्त्यगर्भा गिरः॥४॥ किम् विश्राम्यसि कृष्ण-भोगि-भरने भाण्टीर-भूगीरहि भात यामि न दृष्टि-गोचरम् इत स-आनन्द-नन्द-आस्पदम् । राधाया वचनम् तत अनए-मुमत नन्द-अन्तिके गोस्त गोविन्दस्य जयन्ति सायम् अतिथि-प्राशस्य-गर्भा गिर ॥४॥ सागपालचा ममय होता है आपया पियाजार नगरेग होना एसान पर प्रवासी त्या नदमदिन I आपनदान, भाप मोरें या झाड आर पिन मी गमाटी पीपाली होती. पग्नु ते मप्र पोत,' या मापा यागनि: आहेगा। रायट जे मानक पंच पर आगोर गत आइतना पा. गांगोला ग आई तु तेथप पा अनुमान आ " ·सर्ग सहावा ६५ हा प्रवासी म्हणजे राधेचा निरोप घेऊन आलेला आपला सखा आहे, हे कृष्णाने ओळखले. त्या निरोपाचा अर्थहि त्यानं ओळखला. ती त्याचे नेहमीचे सकेतस्थल जें भाडोरवर त्या वास्नाली त्याची वाट पाहात आहे; कृष्णाच्या भोगविलासाचे शयनमदिर असा तो ववृक्ष, त्याग्खाली कोणी परसा आलाच तर राधा त्याला तिथे अष्णसाचे चीळ आहे अमें चतुर लगाने सागून भीति घालीत आहे व पळवून लावीत आहे; प्रणयसुखाला आवश्यक जमा एकान्त तिन निर्मिला आहे आणि त्याला सारे भोग मिव्यवे अशी सुविधा केली आहे. निरोपाचा हा अर्थ समजतांच कृष्णाला आनद झाला, परंतु या अर्थाचा सशय नदाला येणार नाही याची काळजी घेणे भाग होत. त्यामुळे त्याने त्या अतिथीचे मोठ्या अर्थगर्म गृट वाणीने स्वागत केले. त्या वाणीचा विजय अमो. प्रबंध चारावा समाप्त सहावा सर्ग समाप्त

·सर्ग सातवा : (सुसस्कृत कृष्ण)
नागरनारायण
प्रबंध तेरावा
अत्रान्तरे च कुलटाकुलवर्मघात
सातपातक इव स्फुटलान्छनधी ।
वृन्दायनान्तरमदीपयदंशजाले
दिन्नन्दरीबदनचन्दनविन्दुरिन्दुः॥१॥
अत्र अन्तरे च कुलटा कुल-वर्म-घात
सञ्जात पातक इन स्फुट-लाञ्छन-श्री ।।
वृन्दावन-अन्तरम् अदीपयत् अगु-जाले
दिक्-सुन्दरी-बदन-चन्दन-बिन्दु इन्दु ॥१॥
ओहो! इतक्यातच हा चद्र उगवलासदा। स्याणा पिराचे दिव वृदाग्न उजन
आहेत दिशा एखाद्या मुदर मीरमाण शोमत आई पर निया मापदेशशील पदनाया
रिक्लीप्रमाणे दिसत आहे
अरे, पण या चद्राच्या अंगावर हा दाग फारम , पर अधागंतून प्रियवगारे
जागाचा यामिनाची वार गान उजळला आहे आता त्या लान पुट T का नाम
मापिनींच्या मार्गात अडचण आग्म्याचे पप यान को आई अति नन
माया
रूपाने त्याच्या अगवा उटलें |
प्रमरति शारिरिम्ने पिदिनविरम् न माधये पिशुग ।
विचित्रविविधपिठापं मा परिनार कागे
प्रगत शश-भविश्य रितीच मोरिंग।
रिनित विधी सम मापन कार उ ॥ ॥

·सर्ग मातवा
६७
नद्राचे किंब अधिकाधिक उजळत आहे. कृष्णाला यावयास अजूनहि उशीर होत आहे.
ग्थेला त्यामुळे असा दुख होत आहे आणि ती विरहिणी उच आपाजात विलापिका
गात आहे.
अष्टपदी तेरावी
राग-मालवगौड • ताल-प्रतिमठ
यामि हे कमिह शरणं
सरसीजनवचनवञ्चिता ॥ध्रु०॥
यामि हे कम् इह शरणम्
ससी-जन-वचन-वञ्चिता ॥ध्रु०॥
कृश्ण येईल. तो तुझे मनोरथ पुरवील अशा थापा मारन मग माझ्या सख्यांना
पनिले आहे. ज्यांनी मदत करावयाची त्यांनी असे क्सपिल्यावर मी आता पुणाटा
शरण जाऊ
पवितसमयेऽपि हरिरहह न ययौ वने ।
मम विफलोतदनुरूपमपि यौवनम् ॥ १ ॥
कथित-समये अपि हरि अहह न यो वनम् ।
मम पिफलम् एतद अनुग्पम् अपि यौग्नम् ॥१॥
याव्यं येतो म्हणून मांगनति कृष्ण इथे वनात अता नारी रे' मारे शरण्य
आणि सार्य शिल आरे. माइया तारण्यागोममें मा मौदा अगा मला अभिमान.
पाणला जाकातील तारे मारे पाय उपयोगी'
यदभुगमनाय निशि गहनमपि शीलितम् ।
तेन मादय मदमममसरपीलितम ॥२॥
यत् अनुगमनाय निशिग्नम् अपि शरितम्
तेन गम दृश्यम् इदम् असन-दानम् ॥२॥

·६८
गीतगोविंद
त्याची भेट व्हावी म्हणून मी इतक्या अवेळी इतक्या अडचणी सोसून इथे आले. तो
मान याची मुळीच किंमत न करतां दूर राहिला आहे आणि मदनाच्या शरांनी माझ्या
काळजात घरे करीत आहे.
मम मरणमेव वरमिति वितथकेतना।
किमिति विपहामि विरहानलमचेतना ॥३॥
मम मरणम् एव वरम् इति वितथ-केतना।
किम् इति विपहामि विरह-अनलम् अचेतना ॥३॥
प्रियरराला न रुचणार माझं हे देहमीदर्य व्यर्थच आहे. आता मला मरण येईल तर बरे.
मी मरून अचेतन झाले म्हणजे निदान विरहागीमा ताप सहन करणे तरी मला
शस्य होईल.
मामहह विधुरयति मधुग्मधुयामिनी ।
काऽपि हरिमनुभवति कृतमुस्तकामिनी ॥४॥
माम् अहह विधुरयति मधुर-मधु-यामिनी।
का अपि हरिम् अनुभवति कृत-मुकृत-कामिनी ॥ ४ ॥
रनिम्नान माधुरी ओतण्यामार्टीच पुललेली ही मधुनिशा मला मात्र एकटीलाच विरगने
लोटावी लागत आहे. दुर्गच योगी पुण्यात् यी सवय रणाशी शूगारमुरर मोगत आहे.
अहह फलयामि पलयादिमणिभूपणम् ।
हरिविरहदइनवद्दनेन यहुदूरणम् ॥ ॥
अहह कलयागि वाटय-आदि-मणि-भूपणम् ।
हरि-पिरह-दहन-यहनेन बह-दागम् ॥५॥
स्नमाचे दार एनमेग आतुर ऊन मी 11 अगाया
पात दहा मधी भूगा याय.7 आन! पणा शिलानी माया पाया
बरमती माया पास्त आहेत.
फुमुमनुकुमारतनुमतनुशरलीदया।
प्रगपि दिन्ति मामतिविरमरिया ॥६॥

·सगै सानका
.
कुसुम-सुकुमार-तनुम् अ-तनु-शर-लीलया।
सग् अपि हदि हन्ति माम् अति-विषम-शीलया ॥६॥
ही
पुपमाला ! मी तिच्याचसारखी सुकुमार म्हणून तिला तरी माशी दया यावी ? पण
निच्या सुकुमारतेशी विसंगत असा कठोरपणा तिच्यात शिरला आहे. मदनाच्या बाणाचे
रूप घेऊन ती माशा माणच हरण करीत आहे
अहमिह निवसामि नगणितवनवेतसा ।
स्मरति मधुसूदनो मामपि न चेतसा ॥७॥
अहम् इह निवसामि न-गणित-बन-वेतसा ।
स्मरति मधु-सूदनो माम अपि न चेतसा ॥ ७॥
हे काटेरी धन, या वेताच्या आळ्या. याची तमा न धरता मी इथें येउन धावले आहे.
ण मात्र यावेळी दुसन्याच कुणाला तरी मुसवीत आहे शरीराने तो माझ्याजवळ नाहीच.
पण मनाने त्याला माझं स्मरण होत नाही.
हरिचरणशरणजयदेवफविभारती ।
वसतु हदि युवतिरिव कोमलक्लावती ॥८॥
हरि-चरण-शरण-जयदेव-कपि-भारती ।
घसतु हदि युपति दर कोमल-कल्याती॥८॥
जयदेवानी ही परिता रणाच्या चाणगायनाग बाहिती आहे मृगारालापागन नाजुक
मी अशी भिमाच्या मनात घर सम्न गनेशीररिता बमो.
नेरापी अष्टपती रामान
ततिक कामपि कामिनीमभिमृत किया फलालिमि
संखो यधुमिरन्धारिणि धनोपान्ते किमु भ्राम्पनि ।
फाल सान्तमना मनागपि पधि प्रस्थातुमेयाक्षमः
मतारतमभुरभुरलनाफुओऽपि पागतः ॥ ३ ॥

·गीतगोविंद
७०
तत् किम् काम् अपि कामिनीम् अभिसृतः किंवा कला-केलिभिः
वद्धः बन्धुभिः अन्धकारिणि वन-उपान्ते किमु भ्राम्यति ॥
कान्तः क्लान्त-मना: मनाग् अपि पथि प्रस्थातुम् एव अ-क्षमः
संकेतीकृत मञ्जु-बजुल-लता-कुले अपि यत् न आगतः ॥३॥
कृष्ण अजून आला नाही. खरेंच या तो दुसन्या तरुणीच्या संगतीत रमला आहे ?
की सवंगड्यांशी खेळण्यात रमल्यामुळे त्याला या संकेताना विसर पडला आहे ? की या
अंधारलेल्या वनातून माझ्याकडे येतांना वाट चुकून तो भलतीकडेच भटकत आहे ? की
माझ्या विरहाने व्याकुल होऊन थकल्यामुळे तो मधेच कुठेतरी वगला आहे ? त्याला इथे
यावयास अवमानच उरलेले नाही काय! असेंच अमावें. त्यामुळेच या मनोहर वेतकुंजांत
भेटण्याचा सकेत टापूनहि तो आलेला नाही.
तेरावा प्रबंध समास
प्रबंध चवदावा
अथागतां माधवमन्तरेण सखीमियं वीक्ष्य विपादमूकाम् ।
विशदमाना रमितं कयापि जनार्दनं दृश्यदेतदाह ॥१॥
अथ आगतम् माधयम् अन्तरेण सरपीम इयम् वीश्य विपाद-मूकाम् ।
विशड्कमाना मितम् कया अपि जनार्दनम् दृष्टयत् एतत् आह ॥१॥
इतक्यात मी पान आलो. तो काही न बोलता का मान पान उभी राहिली.
निध्या बरोबर मम दिसला नाही, तेव्हा तो दुसऱ्या मीशी विलग परीन अगामा
हैंच मी शंय गंधला आगी. दिला त दिगग नियाममोर घटताना दिसू लागले
अगितीपाल्य.
अष्टपदी चवदायी
गग-दमन:ताम-पताल
पापि चाला मधुरिपुषा
दिलपनि युगतिरधिरगुणा ॥ ४०॥

·गर्ग सातवा
७१
का अपि चपला मधु रिपुणा ।
ग्लिसति युवति अधिक-गुणा ॥ध्रु०॥
ही पाहा कुणीतरी चपला कृष्णाशी रतिविहार करीत आहे ती मायाहन अधिक रूपवती
आने
माझ्याहून
अधिक कलागुणी आहे
स्मरसमरोचितविरचितवेपा।
गलितकुसुमदलविलुलिसकेशा॥१॥
स्मर समर उचित विरचित चेपा ।
गल्ति युसुम-दर-निलुटित केशा ॥१॥
अभिमाया सकेनाया वळी भरजरी वजनदार वने, हिन्यामो यांचे मोजड अचार,
गनागतीची केशभूषा यांची पडचणच लायची 1 हल्कालका अधारात विरून जाणारा
निग वर आणि स्पर्शसुगम मोरया दे- हाच गार तेव्हां हवा निरि प्रीताच्या लढाईत
अथळा न आणणारी अमर्गच उचितशी यषभूषा केलेली आह पाहा या समरोत हिचे क्स
स्वर मोकळ मुग्लेल आहन त्यातील सहमर गुम्लेली पूलें साला ओपरा आहत
हरिपरिरम्मणवलितनिकारा।
फचररशोपरि तरलितहारा ॥२॥
हरि परिरम्भण परित रिकारा |
कुच सश उपार तरन्ति हारा101
पभान हिला मिगत धाममुळे ना वागनीना मरने आले आ* मुनिचा
उमन आई आगिस्सारील पुयार यापरत आई
पियर दलमररिताननगन्द्रा।
नदधापानरमसरनतन्द्रा ॥३॥
सिरभरतीय आनन पन्त्रा।
ता अपर पान-सामगान-नन्दा ॥३॥

·गीतगोविंद
केमाच्या उस्मटलेल्या बटा तिच्या चंद्रगौर मुखावर चोहींक्डे विखुरल्या आहेत. निचे
ओठ कृष्णाच्या अथराशी जडल्यामुळे अमृतपानाच्या आवेगांत तंदी लागून ती बेभान झाली
आहे.
चञ्चलकुण्डलदलितकपोला।
मुखरितरसनजघनगतिलोला ॥४॥
चञ्चल-कुण्डल-दलित-कपोला ।
मुखरित-रसन-जघन-गति-लोला ॥४॥
तिच्या पानांतील लोलक मुल्त आहेत. त्यामुळे तिचे गाल सुंदर दिगत आहेत. ती
आपला जघनभाग लोलुपपण हालवीत आहे त्यामुळे तिच्या कमरेवरील मेखला
रुणझुणत आहे.
दयितविलोकिनलजितहसिता।
बहुविधकूजितरतिरसरसिता ॥५॥
दयित-रिलोकिन-जित-हसिता ।
बहु-विध-कृजिन-रति-रस-रसिता ॥५॥
पृष्ण सारण तिच्या डोळ्यांतील भाव वाचीन आहे. त्यामुळे लाजून गोटनोड हनन
आहे. गनिम्मान पार पून गेल्यामुळे ती माशी माग्दी प्रीतीची कुजबूज करीत आहे.
पिपुलपुलकपृयुवेपथुभगा।
श्वसितनिमीलितविफसदना ॥६॥
रिपुट-पुटक-पृथु-वेपथु-भगा।
श्वमित-निमीदिन-किमत-अनया ॥६॥
दिप्या गावर गांच्यादा येवय तरी पांग पग आहे. ही आग्दाने परम
आहे. मी आहे तीना आरंग यारल्यामुळे रिचे भव मिले आरंक, हित्य भाग
स्थापज.
धमालफणभरसुभगशरीग।
परिपतितोरसि तिग्णधीरा ॥७॥

·सर्ग मानना ३ श्रम-जल कण-भर-सुभग-शरीरा । परि-पतित-उरसि रति-रण-धीरा ॥७॥ हिच्या सुदर शरीराच्या प्रेमभवून घामाचे क्ण पुरत आहेत ही रतियुद्धात मोठी पारात आहे. ही कृष्णाला जणू युद्धात पराभूत करीत आहे. थीजयदेवमणितहरिरमितम् । कलिरुनु जनयतु परिशमितम् ॥८॥ श्री-जयदेव-भणित-हरि-रमितम् । कलि-कलपम् जनयतु परिशमितम् ॥ ८॥ जयदेव पर्वन या गीतांन वृष्णाच्या रतिलोलाचे वर्णन केलेले आहे हे गीत कलियुगात उत्पन्न होणाऱ्या अनेर मनापांपासून रनिर वाचरांना मुन करणारे आहे चवदावी अष्टपही समाप्त चपदाचा प्रवध समाप्त प्रबंध पंधरावा विरहपापटुमुरारिमुखाम्मुजातिरयं तिरयन्नपि वेदनाम् । विधुरतीव तनोति मनोभुव मुहदये हदये मानव्यथाम् ॥१॥ निरह-पाण्ड-मुर-अरि-मुग्ण-अम्बुज- घुति अयम् निरयन् अपि वेदनाम् । विधु अतीव तनोनि मनो-भुष सु-हदये हदये मदन-व्यथाम् ॥९॥ मायनिंगाल झारेय पूरा जमा दिगो तथा हा प; अगति दिसत आहे यानुन हा आप न पिग्गांनी गाज जगा . ] दे अमर तो मनाना विआरे भीताप गरर पस्न बने मरया मनात मावीमा अटा फन देन पर्सन ·७४ - गीतगोविंद अष्टपदी पंधरावी राग-गुर्जरी : तान-एकताल रमते यमुनापुलिनयने विजयी मुरारिरधुना ॥ध्रु०॥ रमते यमुना-पुलिन-वने विजयी मुर-अरिः अधुना ॥ ध्रु० ॥ बियाच्या चित्तावर विजय मिळनिणारा कृष्ण आता यमुनेच्या तीरावरील कुंपनांत रतिविहार करीत आहे. समुदितमदने रमणीयदने चुम्बनवलिताधरे। मृगमदतिलकं लिपति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे ॥१॥ स-मुदित-मदने रमणी-बदने चुम्बन-बलित-अधरे । मृग-मद-निलकर लिखति स-पुटकम् मृगम् इव रजनी-करे ॥१॥ या सदगचे वदन भीतिमावनेने पुरले आहे. गुगनांत गायर देखागाटी निन आफ्ना अगर वळविला आहे. या तिपा लारावर पस्तुरीचा एकरावीत आहे. त्यामुळे रिरपा मुहावर गमानांचे ग उगळन आहेत.लिया गीर बदनापर पणाने लागि हा काळा टिळा धर पदावरील काच्या हरिमाण दिसत आहे. घनचयगचिरे रचयति चिकुरे नरलिननम्णानने । फुग्यकामुमं चपलानुपमं रतिपतिमृगानने ॥२॥ धन-नय-रचिरे रचति चिमुरे नर्गटन-नरण-आनन । पुरमर-गुसुमम् चरा-पमा र-पति-मृग-यानने ॥२॥ .

·मामातवा ७५ घटयति सुघने कुचयुगगगने मृगमदरचिन्तपिते । मगिसरममलं तारकपटलं नखपढशशिभूपिते ॥ ३॥ घट्यति सु-घने कुच-युग-गगने मृग-मड-रुचि-रूपिते। मगि सरम् अ-मठम् तारक-पटठम् नग्व-पद-आशि-भूषिते ॥ ३ ॥ रि, वरम्थळ आकाशाच्या घुमगमारणे उच, वाटोळे आणि विशाल आहे पन आयचा निकमर मग तेषड्या या गोन्या गोन्या स्तनमालांत कमी होता कस्तुरीचा रेप लयन कृष्ण इथें निळा रग मरीन आहे आतां या निळ्या आशांत तो नखांनी जीदायर गुणा कम्न चद्राची स्थापना करीत आहे आणि चद्राभोवती आता तारमा त्या म्हणून चमकदार तेजम्बी मोन्याचा हार तो त्या स्तनमडगवरील नम्युचनमोवनी रनीत आह नितनिसायले मृदु युगुले करतलनलिनीढले । मरपनालय मधुररनिचय वितरति हिमगीतले ॥५॥ तित-रिस-शकरे मृदु भुज-युगुले कर न नलिनी-दले । मरस्त-यव्यम् मधुकर-निचयम् पितरति हिम शीतले ॥ ४ ॥ हिच लाल कोवल तळवे गाल कमन्नमा गु नानूर आणि सुस्त आहत तिच्या मुजा Pat यमग्नालांनी राजार स्श कोर आहेत या मतांचा स्पर्श न्याला मिरपत्रमाणे ३"न' वारत आहे तर अशा या कामाच्या गादयान पन अमगेनीच नीम गरे भरें वाट्न निळ्या नज्ञाचा मागमा निसाय नीलानी या तो या गरधारीत आहे गतिगृहजघने रिपुलापने मनमिजयनयासने । मणिमयरमनं तोरणहसनं पिकिरति नरामने ॥ ५॥ गनि-गृह-जरने विपु-अपाने मनमिन-यनर आमने । मंगमा रसनम् तेरण हमनम् किरति रत-सामने ॥४॥ विचार विमा जम्नति - नमीकाममा गिरी मनाना Enfirगा ते -१ नि मनमानी

·७६
गीतगोविंद
हे सिंहासन धूपाने सुगधित केलें आहे मला सोडून कृष्ण हिला वश झाला ते उगाच
नाही सुगवाने उत्तेजित झाल्यावर योणता कामुक वश होणार नाही ? या गधोडाम
सिंहासनामोनी तोरणांची उणीव आहे त्यामुळेच जणू आपल्या भरदारपणानें तोरणांना
हसणारी ही ग्लरांची कृष्ण या आसनाभोवती बाधन आहे बांधतां बांधना त्याच्या
हाताचा तिच्या जघनाला स्पर्श झाल्यामुळे त्याच्या हाताला क्प सुरत आहे, आणि त्यामळे
या मेखलेचा बच नीट वसत नाहीं
चरणक्सिलये कमलानिलये नसमणिगणपूजिते ।
बहिरपरणं यावकभरण जनयति हृदि योजिते ॥६॥
चरण-फिमल्ये कमला-निल्ये नग्व-मणि-गण-पूजिते ।
बहि अपवरणम् यावर भरणम् जनयति हतियोजिते ॥६॥
आता याला पाय म्हणू ? प्रयक्ष लमी निथ राहते त्या आपल्या हृदयावरच पान
या नरमोगरीची पाने उचलून धरली आहेन ही पावलें कारच्या पालवीगार लागर
आणि रसरशीत आहेत माणसंसारख्या लाल हार नखानी तो अधिरच सदर दिगत
आहत अता हा पामुक निया पायर्यावरों आवग्ग दा परीन आई आणि अलियाणा
रमार त्या पायांवर आति चितागत आहे
रमयनि मुद्दश यामपि सुभृश गललधग्लोदरे।
विमफलमपम चिरमिा विग्सं यद सराि रिटपोदरे।।७।।
रमयति सुदृगम् काम अपि मु मगर गट-7-घर मोदरे ।
किम् अक्लम् अपमम निरम र पिरमा दम पिटर-उदरे ॥७॥
मिपा एमोती- आमनाग पन बगनाग हा पपर्य मा ri
निप्प आरनिगाव, art यान न मिग पा आ. Ite
गरगाजनी पाग गt
घरममणने एनारिगुणने मधुरिपुषाले ।
पलियुगरचिर्न न पमनु दुरित गधिनृपापयरे ॥८॥

·मर्ग सातत्रा इह रस-भगने कृत-हार-गुणने मधु-रिप-पद-मेवके । कटि-युग-रचितम् न वस्तु दुरितम् कवि-नृप-जयदेयके ॥८॥ कवींचा राजा जयदेव यान हे अल्पत रसाळ गीत रचिलेले आहे. कृष्णाच्या चरणीं शग्ण जाऊन त्याने यात त्याच्या लीला वर्णन केल्या आहेत. पलियुगानें उत्पन्न लेलेली दुखे • या गीतातील माधुरीपुढे टिकणार नाहीत. पंधरावी अष्टपदी समाप्त नायातः सखि निर्दयो यदि शउस्त्वं दूति किं दूयसे बच्चन्दं यहवल्लभः स रमते किं तत्र ते दूपणम् । पदगध मियसहमाय दयितस्यारुप्यमाणं गुणे- कण्ठाभिरादिव स्फुटदिदं चेतः म्ययं यास्यति ॥२॥ न आयातः ससि निर्दय यदि शठः त्वम् दृति किम् दूयमे स्वच्छन्दम् बह-बटमः स रमने किम् तर ते दूपणम् । पश्य अब प्रिय-सद्गामाय दयिनस्य आकृप्यमाणम् गुण उसण्टा-आति-भगत इव सुटत् इदम् चेत. स्वयम् यास्यति ॥२॥ गी, पण पेन्गे न गाम्नहि आग नारी ही सानी सबादी. हा त्याचा मेरा न् पगाराचे ते मारे प्रयत्न केटेग. अन न पा न परोग अनेक मि पामार दम्य आहन तो मन माने मिया मातीन ग मोटो ही का तुनी म भरेर साने मागी ववना के आयती मन प्याराध स्वरले आहे. पान दो बान Tी ओदशा में गया यानी पनि तिने ते पिस सामा को और जागा.पागाव ता! उठेभी वेदना अनार याने ते आता महादेवन आरोपोल भी शिगना गहवाम गायतलाधार अपन और. पंजायममा

·७८
गीतगोविंद
प्रबंध सोळावा
सखि या रमिता वनमालेना ॥ध्रु०॥
ससे, कृष्णाने या सुदरीला रनिमुप दिले
अष्टपदी सोळावी
राग-देशाक ताठ- -
अनिलतरलमुवलयनयनेन ।
तरति न सा किसलयशयनेन ॥१॥
अनिल-तरल-कुवलय-नयनेन ।
तपति न सा क्सिलय शयनेन ॥१॥
कृष्णाचे नेत्र कमलामारये सुदर आहेत वान्यान हटून यमल थरथरावे तसे कृष्णाचे हे
नयन प्रणयभावनेने थरारून चचल झाले. ती प्रणयमावना या गोपीसार्टी होती त्यामुळे
तिरा विसलयांची शय्या टोचत नाही (मला मात्र ती टोचत आहे.)
विकसितसरसिजललितमुखेन ।
स्फुटति न सा मनसिजविशिसेन ॥२॥
विकसित-सरसिज-ललित मुसेन ।
स्पुटति न सा मनमिज-निशिग्वेन ॥२॥
रणाचे वदन पूर्ण उमललेल्या मनाप्रमाणे सदर आहे या वदनाचा आरवाद nिt
मिळाल्म निग आता मदनाचे वाण छठू शस्त नाहीत (ते मला एस्तात )
अमृतमधुरमृदुतरवचनेन ।
ज्यति न सा मलयापरनेन ॥ ॥
अमृत-मधुर-मृदुतर-वचनेन।
चति न सा मग्यज-पनिन ॥३॥

·सर्ग सातमा
कृष्णाच्या प्रतिवचनांची गोडी अमृताइनहि अधिक आहे ती वचनं तिने एकिरी
आता मल्याचराचा वारा तिरा जाटू शक्त नाही (तो मला जातो)
स्थलजलरहरचिकरचरणेन ।
लुठति न सा हिमकरकिरणेन ॥४॥
स्थल-जल-रह-रचि-कर-चरणेन ।
लुठति न सा हिम-कर-किरणेन ॥४॥
कृष्णाचे हातपाय निच्या भुईकमलाप्रमाणे कोमल आणि सुखस्पर्श आहेत यांचा वेदा
निने अनुमविला आता चद्रकिरण तिला वेदना देत नाहीत (ते मला वेदना देतात )
सजलजलदसमुदयरचिरेण ।
दलति न सा हृदि चिरविरहेण ॥५॥
सजल-जल्द-समुदय-रचिरेण ।
दलति न सा हृदि चिर-निरहेण ॥५॥
रणाचे अग जलमन्या मेघाच्या समुदायाप्रमाणे सुनील आहे त्या अगाचा स्पर्श तिला
मिव्यला आता ती आर विरहाने जमत नाही (मी जळनें )
कनकनिरपरचिशुचिरसनेन ।
समिति न सा परिजनहसनेन ॥६॥
कलक-निकप रुचि-शुचि-उसनेन ।
स्वसिति न सा परिजन हसनेन ॥६॥
मोन्याच्या वर्णाशी गुशाल तुम्ना कावी असा तेजाळ पोतोदर कृष्ण नेम आहे
त्याचा पळपुरीत स्पर्श हिला बटला आता हिला सस्या हमत नाहीत शोशचे नि वाम
हिला सगर लगन नात (मला मान माग हमन आत आणि मी विरहाने व्यधित
आहे)
सक्लभुरनजनवग्तरणेन ।
वहात न सा रजमतिपत्रणेन ॥ ७॥

·गीतगोविंद
८०
सकल-भुवन-जन-वर-तरुणेन ।
वहति न सा रुजम् अति-करुणेन ॥७॥
कृष्ण पृथ्वीतील सर्वश्रेष्ठ तरुण पुरुष आहे. त्याची प्रीति तिला लाभली. त्यामुळे
अतिशय दयनीय असें विरहदु ख तिला मोसावे लागत नाही. (ते मला सोमावे लागते.)
श्रीजयदेवभणितवचनेन ।
प्रविशतु हरिरपि हृदयमनेन ॥ ८॥
श्री-जयदेव-भणित-वचनेन ।
प्रविशतु हरिः अपि हृदयम् अनेन ॥ ८॥
जयदेव कवीने हे गीत गाइले आहे. या गीतामुळे रसिराच्या हृदयांत कृष्णप्रीतीचा
उदय होवो
सोळावी अष्टपदी समास
मनोभवानन्दनचन्दनानिल प्रसीद रे दक्षिण मुञ्च यामताम् ।
क्षणं जगत्प्राण विधाय माधवं पुगे मम प्राणहरो भविष्यसि ॥१॥
मनः-भर-आनन्दन-चन्दन-अनिल प्रसीद रे दक्षिण मुच्च चामताम् ।
क्षणम् जगत्-प्राण विधाय माधयम् पुरः मम प्राण-हरः भविष्यसि ॥१॥
है मलयानिला, न चदनाच्या झाडावरुन वाहतोग, त्यामुळे सुगधी आहेग. गंधरमेनुप
मदनाला तू आनंद देनोग; तू त्याचा मित्र आहेग. पण म्हणून या विहिणीना एरण्याची
ही वाडी यार तुला धरायलाच हवी? जरा दाक्षिण्य दासा ना! हा खट्याळ तिरपणा
गोद ना! हैं तुला होत नगेल तर निदान क्षणमर यार. मग एग्दा पृणाचे दर्शन
घडू दे. जगाचेच प्राण तुझ्या हातात अगन्याने माझे प्राण धामर वाचविणे तुला कठीण
नाही. एकदा मला नाचे दर्शन घडले म्हणजे मग खुशाल माझे माग हाणा.
रिपुरिव मसीसंघामोऽयं शिखीच हिमानिलो
विपमिय मुधारदिममु दुनोति मनो गते ।
हृदयमदये तस्मिन् पुनवाटते यलात्
फुयलयटशां यामः कामो निकामनिर शः॥२॥

·सगमानवा रिपु इस मपी नगास अयम् शिखी इन हिम अनिर विषम् इन मुबा-रश्मि दूरम् दुनोनि मन गने। हृदयम् अ-दये तस्मिन् एवम् पुन बलते वात् कुवलय-दृशाम् वाम काम निकाम निरङ्कुश ॥२॥ माझ्या साया सम्या माझ्यामोंवती आरत पण त्या मामा उपहास करीत असल्यान मक्या वैरिणी झाल्या आहेतु घड वारे वाहात आग्न पण ते मला अभीप्रमाण जाळीत आत असनामार चादणे पसरले आहेत मग विनामारखें बाप्त आहे पण मला मोडून टुपगम्डे न्ला म्हणून मशी अशी अवस्था होत आहे. तरीसुद्धा माझे मन पुहो पुन्हा त्याच निर्दय क्याक्ड जोमाने ओढ घेत आहे. सरोवर बायकानें प्रेम हैं वह असते निखुवा इतीमा अनावर अमने आणि म्णूनच व्ययावर अमन गाधा विधेहि मलयानिल पञ्चवाण प्राणान् गृहाण न गृह पुनराधयिप्ये । कि ते कृतान्तभगिनि क्षमया तर?- रहानि सिञ्च मम शाम्यतु देहदाह ॥३॥ माधाम् श्चिहि मल्य-अनिल पञ्चगाण प्राणान् गृहाण न गृहम् पुन आश्रयिष्ये । किम् ते कृतान्त भगिनि क्षमया तरङ्गे अशानि सिच मम शाम्यतु देह दाह ॥३॥ हे मट यानिला देद मला आणखी वाम द पत्रण मदना, मोड तुझे बाण मोड आणि माप प्राण हरण कर उपक्षित प्रणयिनीच्या अवमानाचे ओझ घेऊन मी आता घg जागार नाग यमुने, तु यमाची बहीण नुला अशी शांत वृत्ति शोमन नाहीं तू आपल्या मावाला मन र प्रचंड लगनी उसळ आणि मला ओटून ने त्या लाचा वर्णव शायरगर त्यान तरीही माझ्या देहाची आग थड होतो पुरेसच्या शेवाचे आशीर्वचन आह प्रातनीटनिचोलमच्युतमुर समीतपीतापुर राधाराश्चक्ति विलोक्य हसति और सखीमण्डले ।

·८२ गीतगोविंद बीडाचञ्चलमञ्चलं नयनयोराधाय राधानने स्वादुस्मेरमुखोऽयमस्तु जगदानन्दाय नन्दात्मजः ॥ ४ ॥ प्रातः नील-निचोलम् अ-च्युतम् उरः संवर्वात-पीत-अंशुकम् राधायाः चकितम् विलोक्य हसति स्वैरम् सखी-मण्डले । ब्रीडा-चञ्चलम् अञ्चलम् नयनयोः आधाय राधा-आनने स्वादु-स्मेर-मुखः अयम् अस्तु जगत्-आनन्दाय नन्द-आत्मजः ॥४॥ समाळ झाली. सस्था जाग्या होऊन पाहतात तो त्याना काय दिसलें ! जे निळे वय नेमून राधा रात्री आली होती तें पांघरून कृष्ण झोपला होता. कृष्णाचा पीतांवर गधेच्या वक्षस्थलावर पसरला होता. हे पाहताच सख्या एपीकडे आश्चर्यानं थक झाल्या. दुसरीकडे त्यांना हसू आवरेना. तेव्हां कृष्ण जागा झाला आणि वस्त्रांच्या गडबडीमुळे गोंधळलेल्या राधेाडे मिस्किल नजरेने पाहू लागला. नदनंदन कृष्णाचे हास्यामुळे गोड दिसणारे ते मुखरमल जगात आनदाची वाढ करो. सौटाया प्रपंध समाप्त सातपा सर्ग समान ·विलक्षलक्ष्मीपती सर्ग आठवा : (चमत्कारिक वेषातील कृष्ण) प्रबंध सतरापा अप कथमपि यामिनी निनीय स्मरशरजङरितापि सा प्रभाते । अनुनयरचनं वदन्तम प्रगतमपि प्रियमाह साम्यसूयम् ।। १॥ अय कथम् अपि याग्निीम् निनीय म्भर-शर-जर्जरिता अपि मा प्रभाते । अनुनय-रचनम् बदन्तम् अंग्रे प्रगतम् अपि प्रियम् आद स-अन्यस्यन् ॥ १॥ ग्रमा मदनबनी जर्जर शायरोनी निधीर मोर परानंद सरसी पर समान तो आसने कर लेगी सरी- या वर नोमिदा त्या भाजल ही गाने स अपदी मारानी ·गीनगोविंद कृष्णा, जा तू. माधवा, पुरे पुरे निदान आता या थापा तरी मा. नकोस. जग, जा. तू चचल लक्ष्मीचाच नवप. रोज नवा आसरा शोधणा-या चवचाल सिराव तुम रुचाक्याच्या. ना. तू, तिकडेच जा तुझ्या यमलनयनातील व्यथा ओममून लोग उपचार करणारी जी कुणी आहे, तिच्याकडे ज्ञा, रजनिजनितगुरुजागररागारायितमलसनिमेषम् । वहति नयनमनुरागमिव स्फुटमुदितरसाभिनिवेशम् ॥१॥ रजनि-जनित-गुरु-जागर-राग-कपायितम् अलस-निमेपम् । यति नयनम् अनुरागम् डर स्फुटम् उदित-रस-अभिनिवेशम् ॥१॥ अरे झपिने जडावलेल्या तुझ्या डोळ्यांची पापणीसुद्धा तुला उचलत नाही. माझ्या विषयींचे प्रेम उन जात आहे अमा अभिनित गत आहेग. पप सारी रात्र विभाग केल्या धमाल जागरणाने तुझे डोळे तावलेले आहेत जगू तो डोळ्यांचा लाल रंग मादया प्रीतीमुळेच आलेला अमेल नाही। कज्जलमलिनविलोचनचुम्यनविरचितनीलिमरूपम् । दशनयसनमरणं तर सण तनोति ननोरनुरूपम् ॥२॥ कजस्ट-मलिन-विलोचन-चुम्बन-विरचित-नाटिम पर । दशन-यमनम् अरणम् तर वृष्ण ननोति ननो अनुपम ॥ आजार नौ अगर पाळे होतं. या निदान ओठ तरी सलहोता आ- तुझ्या अंगानुरूप पायोग आहे याजन्यने मरमा निमा दादोजना र पऊन घेऊन तो पारआटानगर an पपुरनुगदति तय समारपरनारक्षतरेमम् । मायनकलकलिनकलधीतलिपग्यि विजयरंग ·संग आठवा शिकंमाग. त्यावर सोन्याच्या अक्षरात कोरलेला हा विजयी मेनापतीचा जयलेन मोटा मन दिगत आहे. पाग ओखडे तू गनी माश्शारडे येताना करदीच्या जात अडक्लास तेव्हा झाले अगतील नाहीं । (ओग्नबाना रंग लाल. सुवर्णाचा रंग मिळा. पग्नु ते सोनं प्रेमाच्या उण चित पालन ताएरिणाम लाल दर आहे. अजन त तिम्लेल्या लार गातच आई. ओगटे गग्म ताजे आहेत.) चरणकमलगलदलक्तकसिक्तमिदं तब हृदयमुदारम् । दर्शयतीय यहिर्मदनदुमनयकिसलयपरिवारम् ॥ ४॥ चरण-काल-गन्दत-अन्लक्तर-मित्तम् इदम् ना दया उदारम। दर्शयति डा यहि मदन म-नर-किमालय परिवारम् ॥ ४॥ घरे, योग्रा: यमदीन आणि हे सातीवरचे दुसरे साल समर गीचे पाय पनीर पंन त्याला तेव्हा है निच्या तळपागावरील अतिगांचे ठगे तुझा बनीवर उनले आहेत. मन्म वारने नुश्या माशिल हदयात मागविलीया श्रीनीचा पक्ष पान आहे. न्याये है योर ला रच मी ती फोहन बाहर दोगत अमनल! पशनपदं भयदधागतं मम जनयति तसि गरम । फराति फरमधुनापि मया मह तर यपुरेतदमेदम ॥५॥ दगन-पहम् मान-अर-गता मम जनपने नाम रोदम। फारनि कारम् आना भी मयास नाउ परत अंदम् ।।-11 ·- गीनगोविंद बहिः इव मलिनतरं तब कृष्ण मनः अपि भविष्यति नूनम् । कथम् अथकञ्चयसे जनम् अनुगतम् अ-सम-शर-ज्वर-दूनम् ॥६॥ कृष्णा, तुझे अगच काळं अमें मी आजवर मानीत होते. पण तुझें अतःकरण त्याहनहि बाळे आहे. तुझ्यात मन गुतवून तुझ्यासाठी झुरता भुग्ता रानी मदनाच्या बाणांनी माझा जीव घेतला तेव्हा तुला माझी आठवण झाली नाही ती नाहींच. पण त्यात आणखी आता पोटें बोलून तू माझी वचना करीत आहेस भ्रमति भवानवलाकवलाय वनेपु किमत्र विचित्रम् । प्रथयति पूतनिकैव वधूवनियवालचरित्रम् ॥ ७॥ भ्रमति भवान् अबला-कवलाय वनेषु किम् अत्र विचित्रम् । प्रथयति पूतनिका इव वधू-वध-निर्दय-बाल-चरित्रम् ॥ ७॥ तू कृष्ण मला : तू गम आहेस यम. तुझ्यावर विश्वास टाकणाऱ्या यापुझ्या अवलांचे प्राण हरण करीत तू या वनात फिरत आहेस. आणि यांत नवल ते काय ? मुलाचे पाय पाळण्यात दिसतात एपदासा होताग तेव्हा तू पूतनेचा माण घेतलाग. बायांचा निर्दयपणे जीव घेणे हेच तर तुझ मारें चरित्र आहे. श्रीजयदेवभणितरतिवञ्चितसण्टितयुवतिनिलापम् । शृणुत सुधामधुरं चिबुधा विसुधालयतोऽपि दुगपम् ॥ ८॥ श्री-जयदेव-मणित-रति-वञ्चिन-राण्टित-युवति-रिलापम् । शृणुन सुधा मधुरम् विबुधा• विबुध-आलयतः अपि दुरापम् ॥ ८॥ जयदेवाने या गीतान पिपरगने रतीचे आभागन देऊन पगविरेगा सरिता नारिकेचा ग्रिप या ले। आइ. एम गजनाना है अमृतागार मधुर गीन या इथे भूत्यहीन ऐन प्यारे नापस पुष्पाने ते गात जाल तय त्यांना अमृत मिनल अमें काय ऐकावयाग मिळणार नाही रतरपीमादीरामा ·सर्ग आठवा ८७ तवेदं पश्यन्त्याः प्रसरदनुरागं वहिरिव प्रियापादालतच्छुरितमरुणधोतिहदयम् । ममाघ प्रयातप्रणयभरभंगेन कितव त्वदालोकः शोकादपि किमपि लजां जनयति ॥ २॥ तर इदम् पश्यन्त्या प्रसरत्-अनुरागम् बहि इन प्रिया पाद-अलक्त छरित-अरण-द्योति-हृदयम् । मम अद्य प्र-त्यात-प्रणय-भर-भगेन कितन त्वत् आलोक शोकात् अपि किम् अपि लञ्जाम् जनयति ॥ २ ॥ कृष्णा, निच्या तळपायावरील अळि याच्या लालमर बुणांनी रंगलेलें तुझ हृदय निळ्या आभाळात उगवणा या अरुणाच्या रगाप्रमाणे शोमत आहे तु आणि माझ प्रेम ही चवा पा. वरची जाहीर गोष्ट झाली त्याची मी मीनि बाळगली नाही, राज बाळगली नाही पण त्या प्रेमाच्या वचनेची ही लाल पताका तुला निर्लजपण उगवर फडकवितांना पाहून मात्र मला प्रेमनिराशेचे दुसवारण्याऐवजी माझ्या विरचनेची शरम वारत आहे पुढील संत सर्गाच्या अपेगचे अशीर्वचन आहे अन्तर्मोहनमौलिघूर्णनवलन्मन्दारपियंसन- सधार्पणदृष्टिहर्पणमहामन्त्रः कुरङ्गीशाम् ।। दृष्यहानवद्यमानदिविसदुरदु सापदा भ्रंश सरिपोर्यपोहयतु व श्रेयासि वीरवः ॥३॥ अन्त मोहन-मौरि-पूर्णन-चलन्-मन्दार विमसन स्तन्व-आसंग दृष्टि-हर्पण-महा-मन्त्र पुरङ्गी-इशाम् ॥ दृप्यत्-दाना-दयमान-दिवि-सत्-दु-रि-दुख आपदाम् भ्रश कम रिपो व्यपोहयतु व श्रेयामि पी-रा ॥३॥ पगाची मुग्ली वागत आहे निची मेरिनी गेल्या अन कागांवर पडत अहे गोतात गून त्या माना होग्नीत आहेत त्यामुळे त्यांच्या वा मुन्त असून सात गुलेली मदागी फुलं पी ओपन आरनु गिनी अहन त्यांनी टच मोग यशस्य ? मर्ने ओगळ होत आहेत त्यांचे ना हर्गन मग्न आहेत ना मुनाद

·गीतगोविंद
म्हणजे नुसत्या गोपींच्या जीवनानदाचाच महामन आहे असे नव्हे तर उन्मत्त दानवांवट्टन
छळल्या जाणान्या देवाच्या अनाउर मनोवदनाचा शेवर करणारा हा महान् उतारा आह
स्माचा वध करणाऱ्या कृष्णाच्या मुरलीचा हा नाद तुमचेंहि कल्याण करो
मतरावा प्रवध समाप्त
आठवा सर्ग समाप्त

·सर्ग नववा : मुग्ध मुकुंद
प्रबंध अठरावा
अथ तां मन्मथखिना रतिरसभिनां विपादसम्मनाम् ।
अनुचिन्तितहरिचरितां कलहान्तरितामुवाच रहसि सखी ॥१॥
अथ ताम् मन्मथ-सिन्नाम् रलि-रम-भिन्नाम् विपाद-सम्पन्नाम् ।
अनु-चिन्तित-हरि-चारनाम् कलह-अन्तरिताम् उगाच रहसि सनी ॥१॥
राधेने प्याशी भांडण केले आहे. तो दूर निमून गेला आहे. मनोमग झाल्यामुळती
विस झाली आहे. विरहाची आर्तता आणि वचित प्रीतीचा विचार यांनी निचे चित्त मम्न
गेलेले आहे. क्षणभर प्रणयाची मावना दूर ठेवून ती पणाच्या वर्तनाचा चिार वर्गत
आहे अशा राधेची एकान्तान समजूत काल निची सखी न्या कलगन्ततिला णत आहे.
अष्टपदी अठरावी
राग-गुर्जी . तार-पनी
माधये मा कुरा मानिनि मानमये ॥ध्र०॥
मायो मा गुरु मानिनि मानग अये।
मानिनी गधे, पणावर राग धर नशेम
हरिभिसरति यद ति मधुण्यने ।
किमपरमधिसमु ससि मयते ॥१॥
हरि अभिगमति यति मथु-परने ।
रिम् अपरन् अधिर-मुग्पन सगि भरने ॥१॥

·९०
-
गीतगोविंद
सुखदायक वारा वाहात आहे कृष्ण तुला शरण येण्यासाठी तुझ्याकडे आला आहे.
जगन्माता लक्ष्मीचा पति स्वत: तुझ्यामागें यावा याहून दुसरे कोणतें सुख अधिक श्रेष्ठ आहे ?
तालफलादपि गुरुमतिसरसम् ।
किं विफलीकुरुपे कुचकलशम् ॥२॥
ताल-फलात् अपि गुरुम् अति-सरसम् ।
किम् विफलीकुरुपे कुच-कलशम् ॥२॥
राधे, ताडाच्या फळाहूनहि मोठे असणारे तुझे स्तनमडल त्या फ्लापेक्षाहि कठीण
असले तरी ते प्रीतीच्या मधुर रसाने भरलेले आहे. कृष्णाच्या स्पर्शनें या पूर्णकलशातील
रस साकार होणार आहे मग तू हा क्षण रागावून रमून का बरें पुकट घालवीत आहेम ?
कति न कथितमिदमनुपदमचिरम् ।
मा परिहर हरिमतिशयरुचिरम् ॥३॥
कति न कथितम् इदम् अनुपदम् अचिरम् ।
मा परिहर हरिम् अतिशय-रुचिरम् ॥ ३ ॥
वडे, तु शाणी आहेस मी इथे रिती वेळ तुझी अशी समजूत पाटीत आहे. आता
मसना मोड सर्व सुरसाचे आगर अगा कण दाराशी आला असता त्याला परत धाडू नयोग.
किमिति विपीदसि रोदिपि निकला।
विहसति युवतिसभा तय सकला ॥ ८॥
किम् इति रिपीदसि रोदिपि मिला
बिहमति युपनि-मभा तर सपला ॥१॥
दार्गत आलेल्या रणाला परत पाठ्यून तू आता उगाच दूरा करीन आहेग. विस्त
होऊन अधु राठीत आहेग तुझ्या ओमीणा माया तनी तुला हमन आन. प्रियकर
शा आग म्हणजे यमें वागरें । पात्यांना अबात आई तीन अजूनहि शिरय
नहींग रमून त्या नुसा उपाय पर्गत आत
मृदुनलिनी इलीनरायने ।
हरिमरलोश्य सफलय नयने ॥५॥

·मानना ९१ मृदु-नलिनी दल-शीतट-शयने । हरिम् अग्लोक्य सफल्य नयने ॥५॥ आता राग सोड कमलिनीच्या ओल्या गोच्या मरविलत पानांची शनिल शय्या तू तयार पर तुझ्या नयनांचे पारणे फेण्यामाठी आता कृष्ण केन्गनि इथे येईल त्याचे त्या शयनावर तू स्वागत पर जनयसि मनसि क्रिमिति गुरखेदम् । शृणु मम वचनम हितमेढम् ॥ ६॥ ननरसि मनमि किम् इति गुर खेदम् । शृणु मम वचनम् अन् गहत भेदम् ॥६॥ एपीनं मनातल्या मनात किती पर करावयाचा ? मी तुझ वीं वाइट केलें आया। उठ मा रमण एक हरिम्पयातु रदतु र मधुरम् । किमिति फरोपि हदयमतिविधुरम् ॥ ७॥ हार उपयतु यदनु र ममुरम् । रिम् रति वरापि हृदयम अति पिधुरम् ।। ७॥ प्रणाय जवळ येऊ दे मलई बेद दे वाग नगना जरा त्यसको मापदेन आग श्रीयद ग्भपितमतिललितम् । सुखयतु रसितन हरिररितम् ॥८॥ श्रा परम तम अनिरीलग। मुन्वयतु रि-ननारा चग्तम ॥८॥ जब हैरी मात्र हे Trयत पग परन्गानिक मग ममान ·१२ गीतगोबिद स्निग्धे यत्परूपासि यत्प्रणमति स्तन्धासि यद्रागिणि उपस्थासि यदुन्मुखे विमुखतां यातासि तस्मिन् प्रिये । तद्युक्तं विपरीतकारिणि तव श्रीखण्डचर्चाविषं शीतांगुस्तपनो हिमं हुतवहः क्रीडामुदो यातनाः॥२॥ स्निग्धे यत् परुपा असि यत् प्रणमति स्तब्धा असि यत् रागिशि द्वेष-स्था असि यत् उन्मुखे विमुग्वताम् याता असि तस्मिन् प्रिये । तत् युक्तम् विपरीत-कारिणि तव श्री-खण्ड-चर्चा-विषम् शीत-अशुः तपनः हिमम् इतरह जीडा-मुद्र. यातना ॥२॥ कृष्ण प्रेमाने मराळ झाला आहे. नु अमूयेनें बटोर झाली आहेस तो शरण येऊन प्रार्थना करीत आहे तु याही बोलताहि नाहीम. तो प्रेमाने बोधवला आहे. तू द्वेषानें खदखदत आहेग. तो समोर येत आहे. तू पाठ पिरतीत आहेत प्रियकराशी वागण्याची का ही रीत ? तू अशी विपर्गत वागत अडेस म्हणून जगदि तुला विपरीत दिमत आहे. चदनाचा लेप थड. तो तुला विसारसा दाहस कारत आहे तुला सूर्यामा उण गग्न आहे हिमकण तुल्म अभीमारचे जाळीत आहेत. रनिजीडांग्या आठवणान आनद घटापा तर तुला यातना होत आहेत तु प्रियागामामारी र तर या सायापागन तुला रायच होईल शेवगर्गगमानीचे आशीर्वचन. सान्द्रानन्दपुरन्दरादिदिपिसवृन्दैग्मन्दाग दानम्रमुफुटेन्टनीलमणिभिः मन्दगिनेन्टीयरम् । स्सन्छन्दं मकरन्दमुन्दग्गलन्मन्दारिनामे श्रीगोविन्दपदारनिन्दमनुभस्कन्दाय यन्नामा ॥३॥ मान्त-आनन्द-पुरन्दर-आदि-टिपि-सत-वृन्दै अ-गन्द-आदगन आन मजुट हन्द-नाट-मगिमि मन्दर्मित-इन्दीरम् । म्यन्टन्दन मसान्द-मुन्दर-गन-गन्दाकिनी-गेदुरम भी-गोपिन्द-पद-पमिन्टम अशुभ-मन्दाय बन्दाग ॥2॥ भर, पदन गाली ? nirals अगद, मगहर मा अगया 42741.

·सर्ग नववा
ओलागले आहेत. कमलामोग्नी उसे भुंगे नाचत अपनात तमे या कृष्णाच्या चरणामावर्ती
आनदाने त्याला शरण आलेल्या इद्र वगैरे देवाच्या मस्तरावरील मुकुरीतल्या इद्रमण्याचे
निळे रिण नाचत आहेत. हे चरणमठ आमच्या कमाणाची निर्मिती वगेत
अठरारा प्रबंध समात
नामा मर्गसमाप्त

·सर्ग दहावा : चतुर चतुर्भुज प्रबंध एकोणिसावा अथान्तरे मरणरोपवशामसीम. निःश्वासनिःसहमुखी मुमुखीमुपेत्य । सवीडमीक्षितससीयदनां दिनान्ते सानन्दगद्गदपदं हरिरिन्युवाच ॥ १॥ अथ अन्तरे मसृण-रोप-यशाम् अ-सीम- नि:-श्वास-निः-सह-मुसीम् सु-मुखीम् उपेत्य । स-बीडम् ईक्षिन-सम्वी-बदनाम् दिन-भन्ते स-आनन्द-गद्गद-पदम् हरिः इति उवाच ॥१॥ म्हणता म्हणता सूर्यास्ताचा समय झाला आहे. सखीने सारठी समजूत केल्यामुळे आता गधेचा शेष किचित् मवाळ झाला आहे. विरहाने सतत निघालेल्या उष्ण निश्वासांनी निचे ओठ मुरलेले आहेत निचा अनुनय पुन्हा करण्यामाटी कण तिच्याजवळ आलेला आहे. लाजन्या अपेक्षेनें आता राधेचे टोले मप्सीडे वळत आहेत. पृथ्ण जवळ येउन राधेला म्हणत आहे. अष्टपदी एकोणिसावी राग-देशवगडी ताल-अस्ताल प्रिये चारीले मुश मयि मानमनिदानम् । मपदि मदनानलो दहति मम मानसं देदि मुसकमलमधुपानम् ॥ध्रु०॥

·सर्ग दहावा
प्रिये चारु-शीले
मुञ्च मयि मानम् अ-निठानम् ।
सपदि मदन-अनल दहति मम मानसम्
देहि मुग्व-कमल-मधु-पानम् ॥ २० ॥
मिरे, सुशीले, माझ्यावाचा हा अगरण राम आता सोड ना ! तुझी पर हालचाल
सुदर अगने म्हणून तुला चारशीला म्हणतात ते शोमते हा अमुदा राग तुला शोमत नाही.
मदनाची बाधा माझ्या मनाला जाळीत आहे तुझ्या ओंटांनील गोड मध हेच त्याच्यावर
औषध आहे. मग ते पिट दे
वदसि यदि किञ्चिदपि दन्तरचिौमुदी
हरति दर तिमिग्मतिघोरम् ।
एफुग्धरसीधये तर यदनचन्द्रमा
रोचयति लोचनयकोरम् ॥१॥
वदसि यदि किञ्चित अपि दन्त-रुचि-यौमुदी
हरति दर-निमिरम् अति-धोरम् ।
स्पुरत-अपर-सीर तर बटन-चन्द्रमा
रोचति लोचन-चकोरम् ।।१॥
असी गप्प कार का मोल के बाद बोगाचे नातील तर गयेष्ठ
शेर बोलताना ओंड दिया शालेका दानापा आउने चांदणे ओपरेट. त्यामुळे
पाशा भोग्नीचा गिसेना घोर अधर आदम अल नुश्न यदना अमृतपर
औगामी 'जन चांदण्याच्या दर्शनाने सकोग गो स्या
अपमानने माझे पित
सत्यमेयाति यदि मुरति मयि होपिनी
दहिगरनपरतारगतम् ।
घटय भुजपन्य जनप ग्दपण्डनं
येन या भपति मुगतानम् ॥२॥

·गीतगोविंद सत्यम् एव असि यदि सु-दति मयि कोपिनी देहि खर-नखर-शर-घातम् ॥ घटय मुज-बन्धनम् जनय रद-खण्डनम् येन वा भवति सुख-जातम् ॥२ तु खरेच वा माझ्यावर रागावली आहेस. मग उशीर का? अपराधी मी हा तुझ्यापुढें शरणागत आहे. मला दड वर ना. बाणांसारख्या कटोर नखांना तू मला गेच, या तुझ्या भुजानी मला बांधून यक. तुझ्या दातानी मला चाव. जो जो दड करामासे वाटेल तो तो तू कर. कुटूनहि तु सुखी झालीस यी पुरे. त्वमसि मम भूपणं त्वमसि मम जीवन स्वमसि मम भवजलधिरत्नम् । भवनु भवतीह मयि सततमनुरोधिनी तन मम हृदयमतियत्नम् ॥ ३॥ बम् असि मम भूपणम् त्वम् असि मम जीवनम् त्वम् असि मम भव-जलधि-रत्नम् । भवतु भवती इह मयि सततम् अनुरोधिनी तन मम हृदयम् अति-यनम् ॥३॥ राधे, माझे नातनच नू आहम तू दूर असल्यामुळे मी मृतवत् आहे. तू माझा अनंगर आहेस. तुझ्याशिवाय मी निस्तेज आहे. न या समारसागरांत माझ्या हाताग महामाग्याने लागलेले रन आहेस. ए३ तू माझ्यास मनन अनुरस्न अमावीम यासाटींच माझं दय मन्त कामावाम होने नीलनलिनाममपि तन्यि तय लोचन रियति फोफनदरूपम्। कुसुमशरयाणमायेन यदि रअयसि कृष्णमिदमेतदनुरूपम् ॥४॥ नाउ नदिन आभम अपि नन्धि ता लोचनम् धारपति कोक्नद-पम् ।

·सन दहागा
१७
दुसुम-शर-बाण-भावेन यदि रञ्जयसि
कृष्णम् इदम् एतत् अनुरपम् ॥४॥
सुदरी, तुझे नेत्र नेहमी निव्या कमलांप्रमाण शोभन असतात. ते या वेळी रागाने राल
कमलामाररो दिमत आहेत. यातून कटाक्षाचे मदनबाण माझ्यावर मारून हूं मला पण
केलेम तर माझ्या अंगातून रतहि निघल. आणि मुळात तुझ्या डोळ्याप्रमाणेच निळा
असलेला मी आat ते दिमत आहेत तमा लाल होईन. खरे म्हणजे रताने लाल होण्या-
ऐवजी प्रीतीन लाल दाने अशी माओ इच्छा, पण जाऊ दे. कुहनदि माझेच रूप तुझ्या
डोळ्यात दिसावं अशी माझी ओर आहे. न् गगाने लाल झाली आहेस त्यामुळे मी रताने
लाल झाला तर ते शोभूनच दिसेल. असा दड तु मला पर ना.
स्फुरतु कुचकुम्भयोरुपरि मणिमसरी
रजयतु तव हृदयदेशम् ।
रसतु रशनापि तव जघनघनमण्डले
घोपयतु मन्मथनिदेशम् ॥ ५॥
स्पुनतु कुच-कुम्भयो उपरि मणि-मञ्जरी
रञ्जयनु तव हृदय-देशम् ।
रस्तु रशना अपि तब जघन-घन-मण्डले
घोषयतु मन्मथ-निदेशम् ॥ ५॥
तू अशी अचल का? तुझ्या स्तनकलशावरील मोयाची माळ स्थिर आहे ती थरथरू
लागली की, तुझें वक्षस्थळ अधिक शोमत तशीच तुझ्या पुर निनबमडलावर्गल काची ती
जेव्हा आपल्या रणयुणणान्या श्ब्दात 'चल ये' अशी मदनदेवाची आज्ञा बोलत असते
तेव्हाच सुदा दिसते तिला आता बोलती र ना.
स्थलकमलगञ्जनं मम हृदयरअनं
जनितरतिरडपरभागम् ।
भण मरणवाणि करवाणि चरणद्वयं
सरसलसदलक्तकरागम् ॥६॥

·९८ गीतगोरिद स्थल-कमल-गञ्जनम् मम हृदय-रञ्जनम् जनित-रति-रङ्ग परभागम् ।। भण मसृण-वाणि करवाणि चरण-द्वयम् सरस लसत्-अलक्तफ-रागम् ॥६॥ मजुभाषिणी, तुझे हे चरण भुईकमळाप्रमाणे कोमल आहेत. हे माझ्या हृदयावर असनात तेव्हाच ते शोभून दिसते प्रीतीच्या गहिया रगाची शोमा तेव्हाच पगशेतीला जाते. तु मुमते हो म्हण मी हे तुझे चरण रसलशीत ओव्या अहिल्याने रंगविनों. स्मरगरलखण्डनं मम शिरसि मण्डनं घेहि पदपल्लवमुदारम् । ज्वलति मयि दारणो मदनकदानानलो हरतु तदुपाहितविकारम् ॥ ७॥ स्मर-गरल-खण्डनम् मम शिरसि मण्डनम् धेहि पद-पटवम् उदारम् । चलति मयि दारण. मदन-कटन-अनल हरतु तत उपाहित-विकारम् ॥ ७ ॥ मदनाचे विष माझ्या गांगांत भिनन माझ्या डोक्यात चढले आहे तमा पिाचा उतारा जागणारी गाडी आहेम गारुदी सापाच मग्नर आपल्या पिगरी टासन त्यावर ताबा मिरविती नृहि तुझे र सुदर पाल गाड्या मनसेन चदन्या मदनापावर ख. म्हणजे माने मस्नर ज मूर्याप्रमाग नापरल्या दारण मदनवायेन मनात मालेले आहे ते तुइया शीनल चरणमाया मार्गन आर वी जग शनोईल इति चटुलचाटुपटुयार मुग्वैरिणो राधिकामधि वचनजातम् । जयति जयदेवझविभारती भूषितं मानिनीजनजनितशातम ॥८॥ इति चदुर लाद-पद-चार मुर-बरिण गधिमा अधिवचन-जालम।

·मर्ग दहावा
जयति जयदेव-कनि-भारती-भृषितम्
मानिनी-जन-जनित भातम् ॥ ८॥
साहित्यदेवतेचा अल्गारच अमें है सुदर गीत जयदेव करि गान आहे कृष्ण प्रीतीने
भरलेल्या कोमल सुरात मनोवेधर अशी चतुर अनुनयत्रचनें राधेला ऐकवीत आहे त्या
मानिनीचे अत करण कृष्णाच्या या गीतामुळ सुखारत आणि पामत आहे हे गीत
सदाविजयी आहे.
एकोणिसावी अष्टपदी समाप्त
परिहर कृतात शहां त्वया सततं धन-
स्तनजयनयाऽऽक्रान्ते स्वान्ते परानवकाशिनि ।
विशति वितनोरन्यो धन्यो न कोऽपि ममान्तरं
स्तनमरपरीरम्भारम्भे विधेहि विधेयताम् ।।२॥
परिहर कृत-आतङ्के-शङ्काम् त्वया सततम् धन-
स्तन-जघनया आकान्ते स्वान्ते पर-अनवाशिनि ।
विशति वितनो अन्य धन्य न क अपि मम अन्तरम्
स्तन-भर-परीरम्भ-आरम्मे विधेहि विधेयताम् ॥२॥
है कुपिते, माझ्या हृदयात दुसरी कोणी की लपली आह ही शकाच तू सोड तूच
विचार कर तुझे है मरीव स्तन आणि टाशीच नितत्र माझ्या टीचमर हृदयात दागवारीने
घुसऱ्यावर तिथे दुमन्य क्शाला म्हणून लपावयास जागा राहाल काय ? मदनाची गोष्ट वेगळी
त्याला देहच नाहा म्हणून जागा लागत नाही तो तेवढा तुझ्यामह माझ्या हृदयात राहतो
आणि तुझ्या सहवासान धन्य होतो त्याशिवाय दुसरीच कुणा भाग्यवती माझ्या हृदयान
आहे ही शका सोड राग सोड तुदया या मग्दार स्तनाचे ओझ, वाहण्यासाठी माझ्या
हृदयावर ठेत्र मी नुन्या आशाक्ति भारवाहक आह याचा तू आलिंगन देउन जानी कम्न ध
मुग्धे निधेहि मयि निर्दयदन्तदंश
दोनल्लिरन्धनिविडस्तनपीडनानि ।
चंण्डि त्वमेव मुदमञ्चय पञ्चयाण
चण्डालकाण्डदलनादसवः प्रयान्ति ॥ ३॥

·१००
गीतगोविंद
मुग्धे विदेहि मयि निर्दय-दन्त-दश-
दो -बल्लि-बन्ध-निविड-स्तन-पीडनानि ॥
चण्डि त्वम् एव मुदम् अञ्चय पञ्च-नाण
चण्डाल-काण्ड-दलनात् असर प्रयान्ति ॥३॥
वडे, तुरा तुझच हिताहित कळत नाहीसे दिसते मी अपराधी अमेन तर हा इथ तुला
शरण आहेना ? मग मला दड कर माझ्या ओठाचे निर्दय चाव घे मला या करानी बांधून
टाक मरा या स्तनांच्या वजनाखारी उरड त्यांनीच टोचून मला व्रण कर आता उशीर
करू नकोस या चांडाळ मदनाच्या वाणांच्या वदनांनी माझे प्राण जात आहेत मी
याच्याशी सग्राम करावयास समर्थ नाहीं दद करून का होईना तू मला आपला म्हण तू
रणचडी आहेस माझा रसीपार करून ते माझ्या साहाय्यास आलीस मग याचे पाय
चालणार आहे ? तूच याच निर्दाळण करन मला वाचव आणि तुझ्या जयानदाचा
उद्घोष कर
शशिमुखि तव भाति भंगुरभूर्युवजनमोहकरालकालसी।
तदुदितभयभञ्जनाय यूना त्वधरसीधुसुधैव सिद्धमन्त्र ॥४॥
शशि-मुसि तर भाति भगुर-भ्रू युर जन-मोह-कराल-कार-सपी ।
तत् उदित-भय भजनाय यूनाम् त्वत्-अधर-सीधु-सुधा इरसिद्ध-मन्त्र ॥४॥
पदमुना, तू रागावू नकोम बरें पुहा सांगनों रागावल्यावर तुझी ही भुटी तागते
लेगसी मादयामारग्या मिचाया प्रणयी तरणांना आपल्या विधान गुग परणारी महामानक
पालमर्पिणी उग्ने एपदा तिच्या दशाने प्रागमय उपर झाले की, मग मात्र तुझ्या
ओटीपील अमृत पिणे हा एएच उतारा त्यावर उपयोगी पडतो तू गगरीस, गला स्या
भनागिरीचा दशमरा, म्हज मा मात्र मला नाइलाज म्हणून प्राणाक्षणमारी तुश्या
ओटाच अमृन प्यारेंच साल में आधी गोन टक्ती
व्यथयति वृथा मौन नन्यि प्रपश्य पञ्चम
तरणि मधुरालापम्ताप विनोदय दृष्टिमि ।
सुमुसि विमुगीभाष तारहिमञ्च न यचय
म्ययमतिरायग्निग्धो मुग्धे प्रियोऽइमुपस्थित ॥५॥

·सर्ग दहावा व्यथयति वृथा मौनम् तन्वि प्रपञ्चय पञ्चमम् तरणि मधुर-आलापेः तापम् विनोदय दृष्टिमिः । सु-मुग्वि विमुखीभावम् तावत् विमुञ्च न वञ्चय स्वयम् अतिशय-स्निग्धः मुग्धे प्रियः अहम् उपस्थित ॥५॥ राधे, प्रमान हो. तुटी है अपारण मौन मला व्यथा देत आहे. तुझ्या गोड पचम स्वगर्ने गाइलेल्या गीताचे मधुरस्वर मला एक्व. सुदरी, माझ्याकडे प्रेमाने भरलेल्या दृष्टीने पाहा आणि माझ्या मदनमतापाला विरगुळ्य आण. तू समुखी आहेस तूच विमुख न्हाने हैं बरें का ? अशी पाठ रितू नकोस. मी तुझा लाडका कृष्ण प्रेमाने दीन होऊन तुझ्यासमोर उभा आहे. लाडके, आता मला दूर लेट्न माझी वचना का नकोम. यन्धूकातिवान्धवोऽयमधरः स्निग्धो मधूकच्छवि- गण्डश्चण्डि चकास्ति नीलनलिनधीमोचनं लोचनम् । नासाऽभ्येति तिलप्रसूनपढवीं कुन्दाभदन्ति प्रिये प्रायस्त्वन्मुखसेवया विजयते विश्वं स पुप्पायुधः॥६॥ बन्धूक-द्युति-वान्धव अयम् अधरः स्निग्ध मधूक-छवि गण्ट, चण्डि चकास्ति नील-नलिन-श्री-मोचनम् लोचनम् । नासा अभ्येति तिल-प्रसून-पदवीम् कुन्द-आभ-दन्ति प्रिये प्रायः त्वत्-मुख-सेवया विजयत विश्वम् स पुष्प-आयुध ॥६॥ हे रागिणी, रागानं पुरलेला तुझा हा अधरोष्ठ दुपारीच्या पुलाप्रमाणे लालभडक दिसत आहे. तुझे गात मोहाच्या फुलाप्रमाणे मोहर आहेत. तुझे नेत्र निळ्या प्रकाशाची शोमा उधळणाऱ्या कमलाना मागे सारीत आहेत पाटन्या तिळाच्या लावर फुलाप्रमाण तुझ नाक मरळ आणि रेखीव आहे तुझ्या दानांत कुदफळ्याचे तेज आहे. प्रिये, तुझ्या मुखावरील या पुष्पमैन्याने मला पार जिंकून यक्ले आहे. या फुलांचा पराक्रम पाहूनच मदनाने जग जिंकण्यामाठी पुलांची आयुधे निवडली असावी दृशौ तव मदालसे बदनमिन्दुमत्यास्पदम् गतिर्जनमनोरमा विजितरम्भमूरुद्वयम् । रतिस्तय फलावती रुचिरचिनलेसे भ्रुत्री . अहो विधयौवतं वहसि तन्वि पृथ्वीगता ॥

·१०२ गीतगोविंद दृशा तर मदालसे वदनम् इन्दुमति आस्पदम् गति जन मनोरमा गिजित-रम्भम् ऊरु द्वयम् । रति तर कापती रुचिर चित्र लेखे भ्रुवों अहो निनुध यौरतम् वहसि तन्वि पृथ्वी-गता ॥७॥ राधे, तू पृथ्वीवर राहात अमलीस तरी स्वर्गातील देवयुवतींचा सारा सौंदर्यसभार इथे तुझ्यांत एकवटला आहे प्रीतीच्या उमादाने जड झालेले तुझे डोळ मदालसा अप्सरेच्या डोळ्यांप्रमाणे आहत चद्रामारख सुदर दिसणारे तुझ वदन इदुमती अप्सरेच्या बदनसौंदर्याला राजविणारे आहे लोकांच्या डोळ्यांत ठसणारी आणि मनात रमणारी तुझी मुल गति मनोरमा या देवांगनेच्या गतीप्रमाणे आहे माजलेल्या केळीसारख्या दिमणान्या तुझ्या मांच्या रमा या अप्सरेच्या माश्यांप्रमाणे आहेत प्रम करण्याची तुझी रीत फरारती या रतिकलाचतुर आवाशमनितेच्या रीतीमारखी आहे तुझ्या रेखीव चितामारख्या सदर भुया विना या स्वांगनेच्या भुवयांसारग्न्या आहेत एका एका सौंदर्यगाने विग्न्यात भालेल्या या देवांगनांचे ते ते गुण एकट्या तुझ्यात एक्लाले आहत ( यापुढे सगांती आशीर्वचन आहे ) समीति तनुता हरि कुवलयापीडेन सार्धं रणे राधापीनपयोधरस्मरणरत्युम्मेन सम्मेदवान् । यत्र सिधति मीलति क्षणमय क्षिप्ते द्विपे तत्क्षणात् यामोहेन जित जित जितमभूक्मन्य कोलाहल' ॥८॥ स प्रीतिम् तनुताम् हार कुवग्य-आपाडेन माग रणे रामा-पीन पयोधर-स्मरण हत् कुम्भेन सम्मेदवान् । यत्र विचति मीति क्षणम् अथ शिमे द्विपे तत-क्षगात व्यामोहेन जितम् नितम् तिम् अभृत यमस्य कोगहर ॥ ८॥ कमाने कृष्णामा यदानी नया कन्यादा त म पिठामाजागा पंडी पर पान अन्य प] तो का पान १ मीन म्याग ना गमा लागलिया IIT पहालय : या पान नगमाचा ग ·सन दहावा D १०३ 'जिंक्लि ' अमे ओरडला परतु राधेचे स्तन दिमतांच सांवर झेप घेऊन त्याचे मर्दन करण्याची प्रथाला सवय असल्याने तो त्याच स्तनांसारख्या दिसणाऱ्या हत्तीच्या गड- स्थलावर आगैरण कम्न गेला आणि त्याने हत्तीचे मर्दन करून त्याला भूमीवर पाडले हे इतक्या झपट माले की, कोण जिरले योग हरले याचे भान विसम्न यस पुन्हा 'जिक्लेिं, जिकिलें । अमें दोनदा ओरडला आणि विजयाचा मोटा कोलगदल उडाला. राधेच्या प्रीतीने महान पराक्रम करणारा तो पण तुमच्या जीवनात प्रीतीचे साम्राज्य पुलको एकोणिसावर प्रमथ समाप्त दहावा मर्ग समा ·सर्ग अकरावा : सामोद दामोदर प्रबंध विसावा सु-चिरमनुनयेन प्रीणयित्वा मृगाक्षी गतवति कृतवेशे केराये कुक्षशय्याम् । रचितरुचिरभूपां दृष्टिमोपे प्रदोये स्फुरति निरवसादां कापि राधां जगाद ॥१॥ सु-चिरम् अनुनयेन प्रीणयित्वा मृग-अक्षीम् गतवति कृत-वेगे केशव कुञ्ज-शय्याम् । रचित-रुचिर-भूपाम् दृष्टि-मोपे प्र-दोपे स्पुरति नि -अवसादाम् का अपि राधाम् जगाद ॥९॥ प्रदोषकाल पुढारला. दृष्टीला विफल परणारा अधार दारत चालला. कितीतरी वेळ गोड अनुनय केल्यावर राधा प्रसभ झाली हे पाहन कृष्णाने सुदर वेषभूषा केली आणि तो सता- कुलातील पुपशय्येकडे गेला. कृष्ण आपला पहमान करीत नाही या खोट्या कल्पनेमुळे राधेला वारणारा खेद आता सपा आहे व मनोहर असार आगि वषभूषा धारण यम्न ती प्रणालीलेला उन्मुख होत आहे हे तिच्या सखीने पाहिले आणि ती गंपला म्हणाली. अष्टपदी विसावी राग-बसत , ताल पर . मुग्धे मधुमथनमनुगतम् अनुमर राधिक ॥ध्रु०॥

·मर्ग अक्गना
मुग्चे मधु-मथनम् अनु-गतम्
अनुसर राधिके ]] 700
राधिके, कृष्ण तुला शरण आला. वेडे, आता उशीर न करता तू त्याच्याकडे जा.
विरचितचाटुवचनरचनं चरणे रचितप्रणिपातम् ।
सम्प्रति मन्जुलवन्जुलसीमनि केलिशयनमनुयातम् ॥ १॥
विरचित-चाटु-वचन-रचनम् चरणे रचित-प्रणिपातम् ।
सम्प्रति मञ्जुल-बजुल-सीमनि केलि-शयनम् अनुयातम् ॥
गोड गोड बोलून न्याने तुला सतुष्ट रेलें. तुझ्या चरणांवर त्याने लोटागण घातले. तो
आता वेनांच्या मनोर कुजात प्रणयतीलेगाठी रचिलेल्या शयनावर जाऊन तुझी वाट
॥
पाहाा आहे
घनजवनस्तनभारभरे दरमन्थरचरणविहारम् ।
मुसरितमणिमञ्जीरमुपैहि विधेहि मराल विस्तारम् ॥२॥
घन-जघन-स्तन-भार-भरे दर-मन्थर-चरण-रिहारम् ।
मुखरित-मणि-मञ्जीरम् उपैहि विधेहि मराल-विकारम् ।।२।।
राधे, तुझा मरदार पार्श्वभाग राजहमीप्रमाणे डोलदार आहे. त्यांत आणखी दारलेल्या
स्तनांच्या भाराची भर पडली आहे. तुझ्या चरणांची गतिहि राजहसीच्या गतीप्रमाणे टुमक्ती
आणि मदमथर झाली आहे या गतीच्या नालावर तुझ्या कांचीनील सुवर्णाच्या घटिका
राजहसीच्याच कलरत्राप्रमाण रुणझुणत आहेत. गधे, जा. आता 'णाला भेट कमलाच्या
ताटव्यांत रतिसुस भोगण्याचे सुगधी भाग्यहि राजहसीच्याच वांवाला येत ते भाग्य तू
क्मलाच्या शय्येवर कृष्णाच्या महासात आपलेम कर
शृणु रमणीयतरं तरुणीजनमोहनमधुरिपुरायम् ।
कुसुमशगसनशासनयन्दिनि पिकनिकरे भज भावम् ॥ ३॥
शृणु रमणीयतरम् तरुण-जन-मोहन-मधु-रिपु-रावम् ।
कुसुम-शर-आसन-शासन-बन्दिनि पिक-निकरे भज भावम् ॥ ३ ॥

·- गीतगोविंद अनिल तरल- तरणांच्या चित्ताला भूल पाडणारा हा मुकुदाच्या मुलीचा मादक मपुर नाद ऐक येत आहे तो ऐस पुलाचे धनुष्य वापरणा या मदनाच्या आज्ञचे दिवान असणारे कोकिलांचे समुदाय गोड आगजात तुरा हांका देत आहेत त्या ऐक अनिलतरलकिसलयनिकरण करेण लतानिकुरम्यम् । प्रेरणमिर करभोर करोति गति प्रति मुञ्च विलम्बम् ॥४॥ -क्सिल्य-निफरेण करेण रता निकुरम्बम् । प्रेरणम् इन करभ-ऊरु करोति गतिम् प्रति मुञ्च लिम्बम् ॥ ४॥ चलींचे कोवळे शेंडे वाऱ्यावर तग्ल हेल्याचे खात आहेत असे तुला दिसते पण ते हेलकाव खात नसून तुला चल, चल, लोकर चल, अशी प्रग्णा देत आहेत तुझ्या मांड्या हत्तीच्या पिगच्या सांप्रमाणे भग्दार अमन्यान तुरा सकिर लौकर चालता येत नाही हे खरे. पण तरीहि तू जगरीवर चाल उशीर करू नकोस सुरितमनगतरवशादिन चितहरिपरिरम्भम् । पृन्छ मनोहरहारविमलजलधारममु पुचकुम्भम् ॥ ५॥ सुरितम् अनन्ग-तरङ्ग रशात् इव मृचित हरि-परिरम्भम् । पृच्छ मनोहर हार-विमर जलपारम् अमुम् कुच उम्भम् ॥ ५ ॥ तुझ्या स्तनाच्या प्रारम्न साती रोग हा मोन्यांचा हार पल्शया मुसांतन गोर थेबांनी सू जाणान्या गगच्या धारेप्रमाण शेमत आह तुदा मनात पीनामा सय नाचत जाइत त्यांच्या धडानी ह स्ननाश चमन आत याच तागार हा हारहि यस्थत आई ही थरथरणजे गणाध्या आगामी आग्निाती मचना दणाग मरन आर की नाही हे तृ त्या थरथरणान्या स्तनानाच शिवार अधिगतमपिलमसीमिरिद तर पुरपि रतिरणरजम् । चण्डि गणि रशनारवाडिण्डिममभिमर सग्समर जम ॥६॥ अपिगार अनिमामि दा नर पु अपि रनि-रण मनम् । चण्टि गिननानामपि अभिमर मरमग अग्लम ॥६|| गर्ग, निर + गमन का आदना माग गया। HTTH मान मादा मनापा

·मर्ग अगवा
-
१०.
प्रगपाच्या युद्धाला मुमन्ज केले आहे. आता तू प्रणयरणांत चण्डीप्रमाण विजयी होगा
आहेस. रणदुंदुमांच्या तालावर चालन सेनापति रणात उटी घेतो तशी न या मरमणान्य
मेखलेच्या आवाजाच्या तालावर चालत शय्यारणांत नि सोच स्माशीन प्रवेश क्र.
स्मरशरमुभगनखेन सखीमवलम्न्य करेण सलीलम् ।
चलवलयकणितैरवयोधय हरिमपि निजगतिगीलम् ॥ ७॥
स्मर-शर-सुभग-नखेन सीम् अवलम्ब्य करेण स-लीलम् ।
चल-बलय-कणिते अवबोधय हरिम् अपि निज-गति-शीलम् ॥७॥
मदनयुद्धात पराक्रम करणारी टोक्दार सुदर नखे अमलेला तुझा हात हलच माझ्या
साधावर ठेव. माझा आधार घेऊन लोरर लोपर चल. लतामडपाच्या दारात पोहोंचनांच
हात अशा कौशल्याने खाली घे की, त्यातील कंकणे हालून त्याचा आवाज होईल आणि तू
दागपयन येऊन पोहोचलीम है कृष्णाला न मागता कळेल.
श्रीजयदेवमणितमधरीकृतहारमुदासितयामम् ।
हरिविनिहितमनसामधितिष्ठतु कण्ठतटीमविगमम् ॥८॥
श्रीजयदेव-भणितम् अपरीकृत-हारम् उदासित-बामम् ।
हरि-विनिहित-मनसाम् अधितिष्टतु कण्ठ-नटीम् अविरामम् ॥ ८॥
जयदेव रवीने हे गीत गाइलेले आहे. वेचीच शब्दाच्या योजनेमुळे ते मोत्यांच्या
हाराहून अधिक रचनामधुर झाले आई रमिसना याच्याच स्माची गोडी लागल्यामुळे
सदर वामलोचना मियांकडे कोणी पारात नाही म्हणून त्या उदास झाल्या आहेत याचे
मन कृष्णाच्या गुणगायनात गोलें आहे त्याच्या पटान हे गीन मता वो
विमावी अष्टपदी ममाप्त
सा मां द्रक्ष्यति वक्ष्यति प्रियकथां प्रत्यङ्गमालिनः
प्रीतिं यायति म्यते सखि समागत्येति चिन्ताकुलः ।
स त्वां पश्यति येपते पुलकयत्यानन्दति विधति
प्रन्युद्गच्छति मूर्च्छति स्थिरतमः पुखे निकुओ पियः ॥२॥

·गीतगोविद सा माम् द्रक्ष्यति वक्ष्यति प्रिय-कथाम् प्रत्यङ्गम् आलिङ्गनैः प्रीतिम् यास्यति रंस्यते सखि समागत्य इति चिन्ता-आकुलः । स त्वाम् पश्यति वेपते पुलकति आनन्दति स्विद्यति प्रति-उद्गच्छति मूर्छति स्थिरतमः पुञ्ज निकुञ्ज प्रिय ॥२॥ आता ती येईल. ती माझ्यारडे पाहील. ती माझ्याशी प्रीतीच्या गोष्टी बोलेल. मला वांगाने आलिंगन देऊन ती प्रणय फुलवील. ती माझ्याशी रतिलीला करील. अशा चिंतनाने ग्ण अधीर झाला आहे. तू दिमलीस असा भ्रम त्याला क्षणोक्षणी होत आहे तो धरथरत हेि. रोमाचाचे शहारे त्याच्या अगावर पुटत आहेत. प्रणयलीला पुरती झाल्याच्या भासानं तो निदित होत आहे. श्रमाच्या भामाने त्याला घाम फुटत आहे. कृतज्ञतेने तुला धन्यवाद न तुला पोचविण्यासाठी तो निघत आहे आणि मग इतका वेळ या अधान्या रताकुजांत पण एकटेच होतो याची जाणीव त्याला होऊन तो मूरित पडत आहे क्ष्णोनिक्षिपञ्जनं श्रवणयोस्तापिच्छगुच्छावलि भि श्यामसरोजदामकुचयोः कस्तूरिकापत्रकम् । तानामभिसारसंभ्रमजुपां विष्वङ् निकुओ ससि बान्तं नीलनिचोलचार मुशां प्रत्यगमालिगति ॥३॥ अक्षणो निक्षिपत् अञ्जनम् श्रणयो तापिच्छ-गुच्छ-आलिम् मुनि श्याम-मरोज-दाम कुचयो करतरिका-परकम् । धूर्नानाम अभिसार-संभ्रम-जुपाम् विघड निकुञ्ज मरित्र घान्तम नील-निचोट-चार मु-दृशाम् प्रति-अङ्गम् आरिाति ॥३॥ राधे, संरच गव्य था. अगदी मटर उमग आई आणि एमादी गोट राहिली हसून फा भवान बन्न पारावयाचार चलान मिया धोया मामाटी जगतांना लगग म्न गताना यद मायनान निळ्या वयाच्या रुपान आगमत म्याग अधार हा नयनाची अाचा अरनी सोन न्याणा सांगाय अगिन विम्यापनात यहन परतो. लांचा अयुग बगेर तर तोन पुग यग्नो स्यांगा सोन्यानल पाजल तो। ती सध्या या निम्या यमगची मान्य होवोतो पाया कानात न मिया मार मार गुण तोच बनतो त्यामानां मिया गया परिनतो.

·मर्ग अस्रावा काश्मीरगौरवपुपामभिसारिकाणा- मायद्धरेसमभितो मणिमरीभिः । पतत्तमालदलनीलतमं तमिस्त्रं तप्रेमहेमनिरुयोपलतां तनोति ॥४॥ काश्मीर-गौर-वपुपाम् अभिसारिकाणाम् आबद्ध-रेवम् अमित मणि-मञ्जरीमि ।। पतत तमाल-दल-नीट-तमम् तमिवम् तत्-प्रेम-हेम-निरूप-उपटताम् तनोति ॥४॥ अधात चोहीर प्रशारगरा चमस्त आरेन है तुझ्या मनाचा अगल हिगाव अलग होत. या माया रेपी येरगमागमा ततायेत अगनीच्या मुदी आहेत. या मायाजणी अभिगार घरपामारी गोधीत आहेत. अधार निम्ता समालपपाच्या गगाना ग्ला आहे तो नुश्गानि माया प्रेमाचा वेग पाहण्या- माटी त्याग गोरीचा दगड लाात आहे. त्यानेच या गामा मलिना मार पाण्याची मधि दिले आहे. आणि या माया ये हाताशी मात अननना न नुम्य या पर आहेच नुसावल तापामा ती दमोरी गरे चिमापापभमान प्रयंध एतपिसापा धागयलीतग्लयाशनशक्षिदामा केपणमनिपुतिदीपिनम्म । द्वारे निरनिटपस्य हरि निरीक्ष्य प्राशयीमय मार्ग निमगार गधाम् ॥ १॥ -अ-मर-यमन-याम-दाम- गर-पानी-मोरगा। बारे निरनिगा ·गीतगोविंद - हळूहळू रावा आणि सखी लतामडपाच्या दाराशी आल्या. राधेच्या कठांतल्या हारातील कौस्तुभमणि, नितनावरील रत्नखचित सुवर्ण मेखला, पायर्यातील स्नजडित नृपुर, परातील लवकणे, दडातील हियामाणकाच्या वांकी याच्या प्रकाशाच्या झळाळीने लतामडपाचे दार उजळले. त्या दारांत राधेची वाट पाहात कृष्ण उमा होता. त्याच्या दृष्टीला दृष्टि मिडचि शालीन राधा विनीत ल-जेने पुलली. तेव्हा तिला तिची सखी म्हणाली, अष्टपदी एकविसावी राग-बगडी: ताल रूपर प्रविश गधे माधवसमीपमिह ॥ ध्रु०॥ प्रनिश राये माधव समीपम् इह ||ध्रु०॥ राधे, आत प्रवेश पर. माधवाजवळ जा. मजुतरकुञ्जतलकेलिसदने । विलस रतिरभसहसितवदने ॥१॥ मञ्ज-तर-कुञ्ज-तट-केलि-सदने । पिलम रति-रभम-हसित-वदने ॥१॥ एनिमन्माच्या अपेक्षित आनदाणा ग तुझ्या मालविर पुरन आहेत रनिरागागार्य योनिरल्या या मनोहर स्नाजाच्या भूमीवर अधारेन्या गिध्य एनावर आता चामह गतिविगम कर नवमयदनोकदलशयनमारे। विदम मुचयनशनरलहारे ॥२॥ नर-भारत-अशोरन्दट-शयन-मारे । विष्य सुच-यारा-नरल-हारे ॥२॥ नसा का गला रे अशेषमा नरना। माया कामा नानदा या परत निधन thi

·सगै अपरावा
कुमुमचयरचितशुचिरासगेटे।
विलस कुसुमसुकुमारदेहे ॥३॥
कुसुम-चय-रचित-शुचि-यास-गेहे ।
ग्लिस कुसुम-सु-कुमार-देहे ॥३॥
तुनी तनु कुसमामारली मुकुमार आहे. प्रीतीच्या या पवित्र मदिगंतसुद्धा तुझ्या तनूला
मुखद जाव्या अशा पुलाच्या पायघज्या घातल्या आहेत. तुझ्या कोमल तनूला कष्ट होतील
अशी शमा न घेता न इथें विशुद्ध प्रीतीचे विगस अनुभव.
मृदुचलमलयपवनसुरभिशीते ।
विलस मदनशरनिकरभीते ॥४॥
मृदु-चल-मलय-पवन सुरभि-गीते।
बिटस मदन-शर-निकर-भीते ॥ ४ ॥
मदनाच्या तापाला तू आता का भितेम? इथं मलयाचलावर्गल मद वायुलहन वाहात
आहेत त्यांनी हा प्रीनिमटप सुगधिन आणि शोनल झाला आहे तुझ्या साया तापांवर
उतारा देणारे विलास तू इथं कर
चिततवहुवल्लिनवपल्लययने ।
बिलस चिरमलसपीननधनं ॥४॥
चितत-बहु-हि-नर-पटव-घने ।
ग्लिस चिरम अलम-पीन-जयनं ॥५॥
नुशे पुष्ट नितन रतीच्या जोडीने आणि अभिमागच्या शिन जडारले आहेत या
प्रेममदनात कोमल वेगच्या शेवया पालवीची दार, मऊ, उच गया आहे त्या शारेवर
या निनाना विमावून तू आता गतिविगग कर
मधुमिलितमधुपकुलकलितरावे।
विलम मदनरभमरमभावे ॥ ६ ॥

·११२
- गीतगोविंद
मधु-मिलित-मधुप-कुल-कलित-रावे।
विलस मदन-रभस-रस-भावे ॥६॥
तुझ्या अत.करणात प्रीतिभावनेच्या रसाला उधाण आलं आहे. मध पिऊन मत्त झालेले
भुगे या कुजांत गुजारव करीत आहेत. याच्या गुजनाच्या तालावर तु प्रणयविलासाचे
गुजन कर.
मधुतरलपिकनिकरनिनदमुखरे ।
विलस दशनरुचिरुचिरशिखरे ॥७॥
मधु-तरल-पिक-निकर-निनद-मुखरे ।
विलस दशन-रुचि-रुचिर-शिखरे ॥७॥
कोकिळाच्या अतिशय मधुर अमा पुगीताने हा मडप निनादन आहे. कुदपळगाप्रमाण
सुदर जशा दातांनी शोभणा-या तुझ्या बदनातन तमैच मधुर सीवाररत नाहीत तु इथं
प्रीतीचे ग्ग उधळ
विहितपन्नावतीमुखसमाजे ।
भगति जयदेवफविराजराजे ॥ ८॥
निहित-पमारती-सुख-समाजे।
भणति जयदेव-कवि-राज-राजे ॥८॥
धमलमुगी अशा गधेप्या मुसविलरामाचें है गति जगदेव विराज गात आहे. या
गीताने जगदेवाची पनी पमावती हिया जीवनात एग यमव पुरविलं आहे.
एपविमापी अपडी समान
त्यां चित्तेन चिों पहरायमतिश्रान्तो भृशं तापितः
कन्दर्पण च पातुमिच्छति मुधामम्याधविम्याधाम् ।
अम्गदं तदल्दुर क्षणमिद भक्षेपलक्ष्मीरय.
क्रीता दासायोपसेयितपदाम्भोजे पुनः मम्भ्रमः ॥२॥

·सर्ग अपरावा त्वाम् चित्तन चिरम् बह्न अयम् अति-श्रान्तः भृशम् तापिनः कंदर्पण च पातुम् इच्छति सुधा-सम्बाध-बिम्ब-अधरम् । अस्य अट्कम् तत् अलङ्कुरु क्षणम् इह भू-क्षेप-लक्ष्मी-लव- कीत दास इन उपसेवित पद-अम्भोजे कुत सम्भ्रम ॥२॥ राधे, वजनाने भारावलेले तुझे पुष्ट अवयव, तुझ्या अगावर आहेत खरे. पण त्यांचे सरें ओझे आपल्या चित्तात सदाचे वाडून हा कृष्ण अतिशय दमलेला आहे. दमलेला असतानाच याच्यावर वाण मारून मारून मदन याला व्याकूळ करीत आहे तुझ्या सुदर ओंटावरील थोस अमृत पिऊन या व्याधींनून उतारा पावावा अशी त्याची इच्छा आहे. खरे म्हणजे तुझ्या नेनाच्या कटाक्षातील थोट्याशा सोदर्याचे मोल देऊन नू या दासाला तुझ्या चरणाची सेवा करण्यामार्टी विस्त घेतलेले आहे. हा दासद असल्याने याच्या मोडीचें आसन ते आता तुझ्याच मालकीचे आहे. तू आना त्या आमनानर चमून क्षणभर ती माडी शोमव. आणि तुझाच भार वाहन थालेल्या या दामाला तकवा येण्यामाठौं थोडम अवगमृत त्याला दे. आता विचार आणि समम क्शाला हवा । एकविमाया प्रबंध समाप्त प्रबंध पाविसापा सा ससाध्यसमानन्दं गोविन्दै लोललोचना । सिमाना मन्जुमजीरं प्रविवेश निवेशनम् ॥ १॥ मा म-माचस-स-आनन्दम् गोविन्दे लोल-लोचना । सिञ्जाना मजु-मन्जीरम् प्रविवेश निशनम् ॥१॥ गंधवे नर गाविदायर जलो होते सरांना आमद ऐन चित् मानि-किनिन् आनदाने, विचित्र मामाने -ििचन मनाने निन ल्या लनाम-पान या रसमा पाउन उचलते. तेही तिच्या पायातील नपुर मशागन निनादले.

·- गीतगोविंद अष्टपदी बाविसावी राग-वराडी ' ताल-रूपक . हरिमेकरसं चिरमभिलपितविलासम् । सा ददर्श गुरुहर्पयशंवद- घदनमनगनिवासम् ॥२०॥ हरिम् एक रसम् चिरम् अभिलपित-रिलामम् ॥ सा ददर्श गुरु-हर्प-शपद- वदनम् अनङ्ग-निनामम् ॥ध्रु० ॥ कृष्णाला एक राधेचाच ध्याम लागलेला. राधेलाहि एरा कृष्णाचीच प्रीति वास्त असतेटरी परस्परांशी रतिविलास घडावा ही त्यांची स्तिी काळची अभिलाषा राधा ओढीन आंत आलेली दिसताच आनद्रातिशयान कृष्णाचं वदन प्रभु झाले गधेला तो मूर्तिमत मदनासारया सुदर दिमला राधावदनविलोग्नविकसितविविधविकारविभङ्गम् । जलनिधिमिर विधुमण्डलदर्शनतरलिततुद्गतरङ्गम् ॥१॥ राधा-बदन-रिलोकन-रिमसित-पिरिय-विकार-निभाम् । जट-निपिम् इस विधु-माटर-दर्शन-तरठित-तुग-तरगम् ।। १ ।। मालाच्या दशनान मारगणा हृदयात गम उन्मगार आणि ते त्याच्या मागर उच उच सनी उसपर तम मानत होकार सुशिाया गया ल जाग्नि पदनाप्पा दनान रणया मनात नाना सारणा उमंगत विकगित होगा भागविहार उपनाम अगितममम्मर राध्या नयनांत तदन। हारममलतरनारमुरसि दधनं पग्लिन्यिनरम । गुटनरपेनस्टम्पयाग्निमिय यमुनाजलाम् ॥ 01 ·सन अकरावा हारम् अमल-तर-तारम् उरसि दधतम् परिलम्बित-दूरम् । स्फुटनर-पेन-कदम्ब करम्बितम् इव यमुना-जल-पूरम् ॥२॥ अतिशय निर्मळ अन मौक्तिमाचा गुटभ्यापर्यत पोहोचणाग हार त्याने कटात घातलेला होता. सांगी उसळणान्या शुभ्रधवल पेमाच्या लाटानी निळ्या यमुनेचा पूर सुदर दिमावा तमा मनात प्रेमाचा पूर आलेला निळा कृष्ण त्या धवल हागने शोमत होना श्यामलमृदुलकलेवरमण्डनमधिगतगौरदुकूलम् । नीलनलिनमिव पीतपरागपटलभरवलयितमूलम् ॥ ३ ॥ श्यामल-मृदुल-कलेवर-मण्डनम् अधिपन-गौर-दुकूलम् । नील-नलिनम् इव पीत-पराग-पटल-भर-बलयित-मूलम् ।। ३ ।। त्याची श्यामल आणि कोनल तनु रेशमाच्या मुलायम स्पर्शाच्या पिवळ्या वसात बदल्यामुळे शोमत होती. सायशाली सूर्यविकामी कमलें मलूल होतांना त्याच्या पिवच्या पगगाच्या राशी ओधन्याव्या आणि त्या जलपृष्ठावर तम्गत तग्गत नुकत्याच उमलणाऱ्या चद्रविकासी नीलकमलाच्या देठाभोवती पर धन जमा व्हाव्या तमा तो कृष्ण सुदर दिसत होता. अणू गोपीच्या जीवनांत प्रणयाचा सगध ओनगरे कृष्णाच्या चित्रातील सारे भावरण आता एक्सध झाले होते आणि त्यातून राधेविषयीच्या प्रणयभावाचं नीलक्मल त्याच्या एदयात प्रल डवरलें होने. तरलहगञ्चलचलनमनोहरवदनजनितरतिरागम् । स्फुटकमलोदरखेलितपञ्जनयुगमिय शरदि तडागम् ॥ ४॥ तरल-दृक्-अञ्चल-चटन-मनोहर-बदन जनित-गति-रागम् । सुट-कमट-उदर-सेलिन-खञ्जन-युगम् इय शगर्दै तटागम् ॥ ४॥ कृष्णाचे मनेज सामल वदन स्वच्छ निळमर जान अवाग मनग्या शन्तील मगेवरापमाणे दिसत होते त्याचे निळमर डोळे त्या गौवगील नवोदित कमल्याप्रमाणे सोभत होते. त्याच्या पापा यमलाच्या पारामारग्या दिमन होत्या आणि त्यांच्या परे म मन्दाया मायामोवीच्या पराग सिगमार रिमत होते. त्यामुळे त्याच्या तरल बन्यांना पानाच कमलांत मायगर्नन करणान्या वजीर ( राजबा) पयांचा माग

·गीतगोविंद
होत होता. राधेच्या दर्शनाचा मव पिऊन हे पक्षी उन्मत्त झालेले होते आणि थयथया
नृत्य करीत होते. ते कटाक्षनृत्य पाहून राधेची प्रणयभावना उनू आली
घदनकमलपरिशीलनमीलितमिहिरसमकुण्डलशोभम् ।
स्मितरचिरुचिरसमुल्लसिताधरपल्लवकृतरतिलोभम् ॥ ५॥
वदन-कमल-परिशीलन-मीलित-मिहिर-सम-कुण्डल-गोभम् ।
स्मित-रुचि-रुचिर-समुद्रसित-अधर-पल्लव-कृत-रति-लोभम् ॥५॥
कृष्णाच्या बदनाचा सह्यास घडावा म्हणून सूर्यमडलांनी हि यांचे रूप घेतलेलें होते
आणि कुडले वतून ती त्याच्या कानात लावत होती. प्रियतमेच्या स्वागतासाठी स्मितहास्य
करताना किंचित विलग झालेल्या त्याच्या अधरोष्टाचा रसरमित ओलेपणा आणि चचल थरथर
पाहन त्या ओठाच्या आरसादाना लाभ जापणास घाना अशी अभिलाषा राधेच्या
चितांत उगली.
शशिकिरणच्छुरितोदरजलघरसुन्दरकुसुमसुकेशम् ।
तिमिरोदितविधुमण्डलनिमलमलयजतिलकनिवेशम् ॥ ६॥
शशि-किरण-हरित-उदर-जल-धर-सुन्दर-कुसुम-सुकेशम् ।
तिमिर-उदित-विधु-मण्टल-निर्मट-मठ्य-ज-निलक-निशम् ॥६॥
Tणाने त्याच्या विपुल निच्या वेगात पुलाच्या माग गुपलेल्या होया. टगांमागे
उगवणा-या चहाचे रिण न्या रगामधील पटीतून बाहेर याव तशा त्या पुटगाला शोमत
होत्या त्यान आपल्या विशाल लागा रावल अन धाल चंदनाचा पाटोळा रिया
अधान्या निळ्या गतीन दिशेणा विशाल मालपदेशपर नुक्याच उगाया पौणिमेणा
परित वागेल्या नननिर्मल चाबियाप्रमाणे शोमत होता.
पिपुलपुलकभरदन्तुरितं रतिकेलिफलाभिरपीरम् ।
मणिगणफिरणसमासमुज्ज्वलभूषणमुभगशरीरम् ॥ ७ ॥
पिपुट-पुटर-मर-दन्तुरितम् रति-दि-याामि अर्धारम।
ममि-गा-णि-मगर-गगुलर भूपण-सुमग-गरम् ॥७॥

·सर्ग असावा साच्या अंगावरील अरमान माना ग्ने होती. त्याच्या समुदायांतून प्रविण उसळन शेते. त्यांच्या उजव्यामुळे त्यांचे मुदर शरीर झटाउन होने त्याच्या सर्वांगावर रोमांचाचा काय फुलला होता. राधेशी मोटा कामातेने रतिपिलाम करावयाम तो आता अधीर झाला होता है त्या रोमाचामुळे पर होन होने श्रीजयदेवभणितविभवद्विगुणीकृतभूपणभारम् । प्रणमत द्वदि प्रणिधाय हरि सुचिरं मुझनोदयसारम् ॥ ८॥ श्री-जयदेव-भणित-विभव-द्विगुणीत-भूपण-भारम् । प्रणमन हदि प्रणिराय हरिम् सु-चिरम् सुकृत-उदय-सारम् ॥ ८॥ जादेवाने हे अतिशय सदर गीत गाइलें आहे. आधीच कृष्ण सुदर त्यात त्याचे अश्याहि सुदर पण जयदेवाच्या या गीतामुळे त्या सौंदर्याची प्रचीति दुप्पट झाली आहे. कृष्णाचें हैं दर्शन पूर्व पुण्याच्या पराप्रमाणे मनोडर आहे रमिकांनी हे दर्शन चिरकाल हृदयात धारण कराव वाविसावी अष्टपदी समात अतिक्रम्यापाई श्रवणपथपर्यन्तगमन- प्रयालेनेवाणोस्तरलतरतारं पतितयोः । इदानीं राधाया. प्रियतमसमालोकसमये पपात खेदाम्बुप्रसर इव हचिनिकरः ॥२॥ अतिक्रम्य अपाङ्गम् श्रपण-पथ-पर्यन्त-गमन- प्रयासेन इन अक्ष्णो तरलतर-तारम् पतितयो । इदानीम् रामाया प्रियतम-समालोक-समये पपान स्वेद-अम्बु-प्रसर इव हर्ष-अश्रु-निकर ॥२॥ अतिशय लाडक्या अशा प्रियतमाच्या समागमाचा समय आना जवळ आला होता राधेच्या भावनाना अनावर पूर आला आणि तिच्या नयनातून एकाएकी आनदादा पर वाह लामा जणू त्या नयनातील बाहुल्या गाटा एक्दमच सगळ्यरटुन पाहून घेण्या- माटी वेगानें किस लागल्या अणू ते डोळे माया कृष्णाग एक्दम आपणात सामावून ·गीतगो. घेण्याच्या खटाटोपांत त्याच्या मर्यादा ओलाइन कानांपर्यंत जाऊ लागले. यामुळे ते श्रम आणि त्यांतून श्रमजलाचाच महापूर अश्रूच्या रूपाने बाहेर उसळला, भजन्त्यास्तल्पान्तं शतकपटकण्डूतिपिहित. स्मितं याते गेहाद पहिरवहितालीपरिजने । प्रियास्यं पश्यन्त्याः स्मरशरवशाकृततुभगं सलज्जा लज्जापि व्यगमदिव दूरं मृगहशः ॥३॥ भजन्त्याः तल्प-अन्तम् कृत-कपट-काति-पिहित- स्मितम् याते गेहात् वहिः अवहित आली-परिजने । प्रिय-आस्यम् पश्यन्त्याः स्मर-बार-बश-आकृत-सुभगम् सलज्जा लज्जा अपि व्यगमत् इव दूरम् मृगाः ॥३॥ राधा जाऊन शयनाच्या कडेला धमली. प्रेमविहारासाटी आतुर झालेल्या कृष्णाच्या नयनातील आजवी आवाहन ती पाट लागली. तिच्या मन्या सावध आणि चतुर होगा. आता समय आरा हे त्यांनी ओळखलें. गधेच्या या उताविळीमुळे त्यांना पूर्वीचा निचा ममना आठवून हसू येऊ लागले. पण मोन्या चातुराईने न साजणारा यान यानविण्याच्या मित्राने त्यांनी यानात बोटे घातली आणि आपले माय लपान त्या बाहेर गेल्या. गधा आणि रण या टोपात आता आपरीच अडचण आहे हे निच्या तजेष्णा गानांत आले आणि प्रणयमीलनात अथळा आणणा-या आपया निर्ल जपणाची लाज बाट्न ती लाज राधेला सोहन मेली. या पृटील तीन ग्रेति ममताचे पाशीनन आहे जयश्रीयिन्यम्तैर्महित इव मन्दारकुसुमैः म्वयं सिन्दुरेण द्विपरणमुदा मुद्रिन ड्य । भुजापीटीडाहतबलयापीयरिणः प्रकीर्णाग्यिन्दुर्जयति भुजदण्डो मुजितः ॥ ४॥ जप-धी-विन्यान मारत व मन्दार-युगुम म्यपम् मिन्देज द्विप-रग-गुदा मुनि ।

·सर्ग असावा भुज-आपीट-क्रीडा-हत-कुवलय-आपीड-करिण: प्रकीर्ण-असृक्-विन्दुः जयति भुज-दण्डः मुर-जितः ॥४॥ कृष्णार कुबलरापीड हत्ती चालून आला तेव्हा प्रणाने नुसत्या आपल्या भुजदंडाने स्याला ठार मारले. त्या वेळी हत्तीच्या मस्तकातून रताचे शिंतोडे उडाले आणि त्यांनी रणाचा तो हात रंगून गेला. तेव्हा असे वाटले की, कृष्णामारस्या उमद्या शनची रणात गाठ पडली म्हणून कुवलयापीवाला वाटलेला रणानद मागा झाला व त्याने सिंदूर उघडून कणाची पूजा वली. स्वतः जयदेवतेने मदार सुमनाची उधळण कम्न गौरविल्याप्रमाणे तो हात दिमन होता. मुगरीचा तो भुजदंड विजयी असो. सानन्दं नन्दमनुर्दिशतु मितपरं सम्मदं मन्दमन्दम् राधामाधाय बाहोर्विवरमनु दृढ़ पीडयन्त्रीतियोगात् । तुझी तम्या उरोजावतनु बरतनोनिर्गती मा स्म भूताम् पृष्ठं निर्भिध तस्मादहिरिति वलितनीयमालोकयन्वः ॥५॥ सानन्दम् नन्द-मनु दिशतु मित-परम् सम्मदम् मन्द-मन्दम राधाम आधाय बाहोः विवरम् अनु हटम् पौडयन प्रीतियोगात् । तुगौ तस्याः उरोजी अ-तनु वर-तनो नि -गती मा स्म भूताम् पृष्ठ निर्भिद्य तस्मात् वहि इति वलित-ग्रीवम् आलोकयन् च ||५|| आनदित डालेला नदनदन रण सुमार गधेला अतिशय हटवारपणे आपल्या बादच्या मिटरगान घेत आहे. पग्नु त्याची हवाना तक्षणी प्रीतीया ओवीत बुडून जात आहे. सामुळे तिला वेदना होतील अशा क्टो पणे तो निला आपया नीर्स आवळ्येत आहे. ज्यान बार वे नोच आग्दाड झान्य, ज्याने कुम्वास तोच युगारू लागला, तेन आना या एउमार जसले रक्षण योग करणार अश वारजन निया हदयांतील उपवर पोसलेले गधेचे रणर स्तन याच्या प्रतिकागमा चावत आहेत. मग माम दोन आ का, त्यांचे माले न्यापी अनी पेनम्न पार्टीतून बाहेर येत आत. हा माग सग तर नाना अशरिमयाने तो मान यन मागे पागत आहे. अभिगमनल वेदन- एना अन्य अमर पिभोग हा पग रनिकांच्या निर्गत मन्याने अगर निस उपस मगे.

·१२० - गीतगोविंद सौन्दर्यकनिधेरनहललनालावण्यलीलाजुयो राधाया हृदि पल्लले मनसिजकीकरङ्गस्थले। रस्योरोजमरोजरोलनरसित्वादात्मनः ख्यापयन् ध्यातुर्मानसराजहंसनिभतां देयान्मुकंदो मुदान् ॥६॥ सौन्दर्य-एक-निधे अनङ्ग-टलना-लावण्य-लीला-जुप. राधाया. हृदि पन्चले मनसिज-क्रीडा-एकनङ्ग-स्थले । रम्य-उरोज-सरोज-खेलन-रसिवात् आमनः ख्यापयन् ध्यातुः मानम-राज-हस-निभताम् देयान् मुकुल्ल मुदान् ॥ ६ ॥ राधा ही जणू सौढयांचा एकमेव साटान आहे. मदनाची पनी रती हिच्या लीलाललिन गादीलादि गधने जिरिलें आहे. या राधेचे विशाल वक्षस्थल म्हणजे जणू मदनाने आपल्या नीडा खेळण्यागा निवटलेला विस्तृत अमा परमेवाद्वितीय ग्गमन आई सरोवरागारम्या विशाल अा या वक्षप्रदेशावर उमलेल्या स्तनयमांधी संरम्यान या पार गून गेलेल्या आहे गधेप्रमाणे जे त्याचे एस ध्यान कप्तान त्यार मनाया पक्षम्म राजहंगा- प्रमाणे विदा करण हीच आपणालय मर्माधिक प्रिय गोप आहे अंगनो या नननालगाने पार पर्गन आहे हा रण मुम्दा माना आनददायी रंगे. मामाचा प्रससमात अपामगममात ·सर्ग वारावा : सुप्रीतपीतावर प्रवध तेविसावा गनपति मखीन्दे मन्दनपामरनिर्भर स्मरशरवशाकृतस्फीतस्मितस्तपिताधराम् । सासमनसं दृष्ट्वा राधां मुहुर्नरपल्लव प्रसनशयने निक्षिताक्षीमुनाच हरि. प्रियाम् ॥ १ ॥ गतवति मी वृन्द मन्द-जपा-भर-निर्भर स्मर-गर-यश आकृत पीत स्मित स्नपित-अधराम् । मरम-मनमम् या रामाम् मुह नर-पन्य प्रसर शयने निक्षिम अझीम् उपाच हार प्रियाम् ||१|| गन्यांचा ममुदाय निमून मला राधच्या मनाम रजचा मार ओमग्ला आनि प्रायाचा बहर पुरग वागनाशननून लान्या अभिनर प्राभ्यांन तिचा अधोस मान निधारा पोवळ्या फुलापानांच्या गरना ती मूरपण सामा मासा पार राग तिनी वामना आ पाग गय है अवगन काला अपना निमय मायामाना अष्टपदी तेविमारी सा-पिमा नास्टार क्षणमा गुना नागययामनुगनमनुमा मागरिक ॥ध्रु० ॥ भन्न नगर नुन अनुगर र ॥

·१२२
गीतगोविंद
हे प्रणयविव्हल सुदर्ग, मी नारायण तुला शरण आलो आहे. आता तू क्षणभरतरी
माझी हो
किसलयशयनतले कुरु कामिनि चरणन लिनविनिवेशम् ।
तव पदपल्लववैरिपराभवमिदमनुभवतु सुवेशम् ॥ १॥
किसलय-गयन-तले कुरु कामिनि चरण-नलिन-विनिवेशम् ।
तव पद-पटव-वैरि-पराभवम् इदम् अनुभवतु सुवेशम् ॥ १ ॥
हे प्रणयोमुके, तुझे चरण कमलिनीसारखे कोमल आहेत. तू याना पुलांच्या या कोमल
शय्येवर ठेव. याची शय्या बनविली आहे ते हे वृक्षांकुर तुझ्या पायाच्या कोवळेपणाशी
स्पर्धा करतात. म्हणून ते या पायांचे प्रतिस्पर्धीच आहेत त्याना खाली घालून त्यांचा
पराभव करण्याचे सुरस तुझ्या या मृणालोमल पारलांना लाभू दे.
करकमलेन करोमि चरणमहमागमिताऽसि विदूरम् ।
क्षणमुपकुरु शयनोपरि मामिव नूपुरमनुगतिशूरम् ॥२॥
कर-कमलेन करोमि चरण-महम् आगमिता असि निदरम् ।
क्षणम् उपकुरु अयन-उपरि माम् इन नूपुरम् अनुगनि-भूरम् ॥२॥
राधे, तू माझ्यागाठी इतस्या दूर अलीग. तुझे पाय अमले असतील. ये. मी माझ्या
नाना हानांनी तुझी चरणमेवा करतो. तुझ्या पायाचे दाग म्यून है नपर नुरमा योवर
जातात. त्यांना तू तुझ्या पायांना मिटी मार देंग. मी तुझ्या पायांनी मेया
पहानी महान वाटेल तो पगबग पम्न गार अश्यले दुर गरमाग तुझ्या चरणाचा दागच
आहे. या मनावर भगून तुझ्या पायांना मिठी मारण्याचे या न माग्य मगद.
पदनमुधानिधिगलितममृतमिर ग्वय यचनमनुएलम ।
चिहमियापनयामि पयोधररोधकमुरसि दुशलम् ॥ ३ ॥

·मर्ग वागवा - १२३ हैं रेशमी वय त्याच्या प्रमरणात अथव्य वर्गत आहे आपगातील विरह याता या वधानच उरला आहे मी आता त बध आणि आपणातील विरह एक्दमच दूर क णार आद प्रियपरिरम्भणरभसवलितमिन पुलकितमतिदुरपापम् । मदुरसि कुचरल विनिवेशय शोपय मनसिजतापम् ॥ ४॥ प्रिय परिरम्भग-रभस-पलितम् इन पुटकिलम् अति दु अपापम् ।। मत्-उरसि कुच-कदशम् निनिवेशय शोषय मनसिज-तापम् ॥ ४ ॥ नुश्या ययस्थाचे ओझग्ने दर्शनसद्वा मग कधीतरी मोया कष्टानच झाले तर घडनें रोमांचांनी फूललल्या अवस्थतील त्याचे हे दर्शन मोउ वधक आहे लाडक्या मिर्गत शिण्यामारों कोणी उगळी घ्यावा तमे हे तुझे स्तन उमारीन उमलत असताना दिसत आरेत गधे, आता दूर का? माझ्या उरांत आगमडला आहे तुपा उगवर भरलेल कुम आरन आग परलेली दिमत अगतांनाहि तिच्यावर अलगम उपने न पा है मार होर न कर नाम तुपा स्तनांचे म माझ्या छातीवर उपडे कम्न तृगना ही आग विझर अधरनुधारसमुपनय भामिनि जीरय मृनमित्र दासम् । त्वयि निनिहितमननं विरहानलदग्धरपुपमगिलासम् ॥ ५॥ अपर-सुधा-रसम् उपनय भामिनि जीपय मृतम् इव दामम् । त्वयि रिनिहित-गनसम् चिन्ह-अनट-नन्ध पुपम् अपिगमा ।।५।।

·गीतगो. १२६ वामा) रतिकेलिसकुलरणारम्भे तया साहस प्राय कान्तजयाय किश्चिदुपरि प्रारम्भि यत्सम्भ्रमात् । निप्पन्दा जघनस्थली शिथिलिता दोबल्लिरुत्कम्पितं वक्षो मीलितमक्षि पौरुपरसः स्त्रीणां कुतः सिध्यति ॥४॥ वाम-अङ्गे रति-केलि-सङ्कुल-रण-आरम्भे तया साहस- प्रायम् कान्त-जयाय किञ्चित् उपरि प्रारम्भि यत् सम्भ्रमात् । निप्पन्दा जघन-स्थली शिथिलिता दो:-वल्लिः उत्कम्पितम् वक्ष. मीलितम् अक्षि पौरुप-रसः स्त्रीणाम् कुतः सिध्यति ॥ ४ ॥ प्रीतियुद्धाला आग्भ झाला तेव्हा त्या हानघाईच्या मभ्रमात रणावर आपण विजय मिळवाना असं साहरा राधेला सुचले. तेव्हा ती कृष्णाच्या डाव्या अंगाला होती ती है साइग सुचाच एक्दम वरचट झाली. पण तिच्या शैर्याचा हा आवेश लीवग्न गपला. हातांत जोर उरला नाही म्हणून ते शिथिल झाले. शरीराची हालचाल भावये. उर धपाटू लागले आणि डोळे. शमान मिटले. वायया त्या बायकाच. त्यांनी पुरुषाचे मोठे गोग आपले म्हणून त्यांना पुरांचा पगलम थोडाच साम्य होणार आहे ? तस्याः पाटलपाणिजांकिनमुरो निद्राकपाये हशी निधूतोऽधरशोणिमा विटुलितनम्नस्रजो भूधंजाः । काञ्चीदामदग्दलथाञ्चलमिति प्रातर्निसातर्दशो- रेभिःकामशरस्नदद्भुतगहो पत्युमनः कीलितम् ॥ ५ ॥ तम्या पाटद-पागिज-अरितम् उरः निठा-यारा दशी निर्धन अघर-शोणिमा रिलित-गस्त-गज गूध-जन । काशी-दाम- दाम-आरम् इतिः प्रात निगाने शो ली काग-दौर तत आवम् अहो प्यु मन यति ॥५॥ पाभा जी. freeमार ENTREMगा Patan. माया पिरमार th our Part 3 MER ·मगचगवा १२७ नेन्याकडे पाहात होता. आगि एमाएका मोठा चमचार झा न. कमल, आम्रननिरी, मानग अग मदनांच्या बागांनी जमा पराक्रम केला तसाच पगाम राधेया उरावर्गल नसाया जा, तिच्या नजैनील लाली, निचा विकट ओउ, तिचा मैल फैशममार आणि तिचे रेलवल वय या पाच वागांनी केला. आणि याच मन पुन्हा प्रगावामन्न व्याकूळ गले. सामान्य मयि स्वयम्बरपरां क्षीरोदमोदरे शंक सुन्दरि कालकुटमपियन्मूढो मृडानीपतिः । न्यं पूर्वकथाभिरन्यमनमो विक्षिप्य वामाञ्चलं रयायाः स्तनकोग्कोपरि लसनेत्री हरिः पातु यः ॥६॥ त्वाम् अ-प्राप्य मयि स्वयं-वर-पगम् क्षीर-उद-तीर-उदरे शके सुन्दार काटमुटम् अपित मूट मृडानी-पतिः । त्यम् पूर्व-कथाभिः अन्य-मनमा पिक्षिय वाम-अञ्चटम राधायाः स्तन-कोरबा-उपरि लमत-नेत्र हरि पातु व ॥६॥ नंतर गप राधेला म्हणाला, “मीचें रूप घेऊन तू धीरगनगनून बाप आलीग वार येनगन स्वत प्या मनानच বর্গ বিং কাবা দিব বু না ক া নৃ নিষ্প নারীণ এ গান गने गति हतारेने त्या देशाने राइल पिऊन यार म मा वारन " अन्य न्या आदरणीय कारागा गधा त्यांना मी तिचे मन को तेज बोरना मोना हाच शान तिचा पदर दर केय मी तिच्या पाया योरा शमी दी जमिनीतो पर नुमरमा को गटोटः रापास्तालिनमलक स्टलोली कपोली पश दाधरीः कुचस्लाम्बा हारिता द्वारयरिः। पक्षी पाशिनात म्तनजनपदं पाणिनात्याय सया सनी मत्रपामा नपि पिलपिता मुग्धशान्निभिनोति ॥ GR देश-पाश तता र सान्दोटी को रस्ता देय अ-धी. पुन-बनाना हरिला ।

·- गीतगोविंद शशि-मुखि मुखरय मणि-मटाना-गुणम् अनुगुण-कण्ठ-निदानम्। मम श्रुति-युगुले पिक-ख-विकले शमय चिरात् अवसादम् ॥ ६ ॥ चरमुरी राधिके, तू मदननृत्य करतेन तेव्हा तुझ्या कमरेवरील मेखला रुणमुणते. तिचा आवाज तुझ्या कण्ठस्वराप्रमाणेच श्रुतिमधुर असतो. बोरिलांचा कलरव ऐकून एकन माई भाग आता फार वेळ शिणलेले आहेत त्याची वंदना उणावण्यामाठी तू आता माझ्याबरोबर मदननृत्य कर आणि मेसलेचा मणिराव निनादित कर. मामतिविफलरुण विफलीशतमबलोकितुमधुनंदम् । लजिनमिव नयनं तब विरमति सृजसि वृथा रतिसेदम् ।।७।। माम् अति-रिफल-रुपा विकलीकृतम् अवलोकितुम् अधुना इदम् । लन्तिम इस नयनम् तब विरगति सृजसि वृधा रति-खेदम् ॥ ७ ॥ राधे, तू माझ्यावर भरण रागाइलोस. त्यामुळ माझी ही अशी विकल दशा झाली. आना तुला नी वघवत नाही असे दिसते. माझ्याकडे वळगारी तुझी नजर तुझ्या या अपणाची तिला लाज वाटते म्हणूनच पुन्हा पुन्हा दुर वळा आहे. मी झाले गेलें पिमली. हि पिया आणि हा गोच सोडून दे, पारण त्याच्यामुळे कुणालाच पुरा न होता या क्षी जी रनिलीला आपणासमोर आहे. निर्यात सदाचे ग अकारण मिसळन आदिन. श्रीजयदेववैरिदमनुपदनिगदितमधुरिपुमोदम् । जनयतु रसिकजनेषु मनोरमरतिरसभात्रविनोदम् ॥८॥ श्री-जयदेव-यावे. दम् अनुपद-निगदित-मधु-रिपु-मोढग। जनयतु रमिग-जनेषु मनो-रम-पति-रस-भार-पिनोदम् ॥ ८॥ उपदेशानं गाया अतिम मानाग्या शब्दाशब्दांतून या काल्या आमटाने यन आहे नाव अनि मयुर अंग प्रनमा या गत वालि आहेत मन रमिरजनीश यात अन्द्र निर्माण ग. प्रत्युतः पुटकारेण निविदाम्पे निरोणन मोटातविलोपितधासुधारने कथालिभिः ।

·सर्ग बारावा
O
१२५
आनन्दाधिगमेन मन्मथक्लायुद्धेऽपि यम्मिनभू
दुद्भूतः स तयोर्वभूव सुरतारम्भः प्रियंभावुकः ॥ ॥
प्रत्यूह. पुलक-अरेण निविट-आश्लेषे निमेषेण च
कीटा-आकृत-विलोकिने अवर-सुपा-पाने कथा-केलिभिः ।
आनन्द-अपिगमेन मन्मथ-कला-युद्धे अपि यस्मिन् अभूत्
उदभूतः स तयो बा मुरत-आरम्भ प्रिय-भावुक ॥२॥
नतर मारविश अशा त्या प्रेमिराणा प्रीतिलाना आग्म झाला प्रणयाचें हैं ममर
मजे रतिकेतील क्लाची सोयच होती या क्योयचे स्वरूप आनदमय होने या
आनदीत अंगांना अंग भिडगै तेल्हा मधे फन गेमांचाचीच अहिली शीला दृष्टि
मिसरी नैन मधे गड पन निमिपासाठी मिरणाच्या पापण्यामुळेच पडला अमताचे पान
करण्यासाठी जसलेले ओउ केरळ गुजगोटी करण्यामारीच बिगाले
दोा संयमितः पयोधरभरेणापीडित गणिजे
राविद्धो दशनैःक्षताधरपुटः श्रोणीतटेनाहतः ।
हस्तेनानमिनः कचेऽधरमधुस्यन्देन सम्मोहितः
फान्तः कामपि तृप्तिमापतददो कामस्य धामा गतिः ॥३॥
दोन्याम् मंयमित पयोमर-भरेण आपीटिन पाणि-ज
आविन दाने श्न-अपर-पुट श्रोतटेन आहन ।
हस्तेन आनमित कचे अपर-मधु-स्यन्देन मम्मोहित
पान्त यान अप तृमिम् आपतत अदोकानम्य यामा गले ॥३॥

·१२६ गीनगोविद चामाङ्गे रतिमेलिसकुलरणारम्भे तया साहस- प्राय फान्तजयाय किश्चिदुपरि प्रारम्मि यत्सम्भ्रमात् । निप्पन्दा जघनस्थली शिधिलिता दोपल्लिगकम्पितं वक्षो मीलितमक्षि पौरुपरसः स्त्रीणां कुतः सिध्यति ॥ ४॥ वाम-अङ्गे रति-केलि-सङ्कुल-रण-आरम्भे तया साहस- प्रायम् कान्त-जयाय किञ्चित् उपरि प्रारम्भि यत् सम्भ्रमात् । निप्पन्दा जघन-स्थली शिथिलिता दो:-वल्लि. उत्कम्पितम् वक्षः मीलितम् अक्षि पौरुप-रस' स्त्रीणाम् कुतः सिध्यति ॥ ४ ॥ प्रीतियुद्धाला आरभ झाला तेव्हा त्या हातघाईच्या मभ्रमांत कृष्णावर आपण विनय मिळवावा असे साहम राधेला सुचले. तेव्हा ती कृष्णाच्या डाव्या अंगाला होती ती हे साहस सुचताच एक्दम वरचढ झाली. पण तिच्या शौर्याचा हा आवेश लोकरच सपला. हातात जोर उरला नाही म्हणून ते शिथिल झाले. शरीराची हालचाल थांबली. उर धपापू लागले आणि डोळे श्रमाने मिटले. वायका त्या बायकाच. त्यांनी पुरुपाचे मोठे सोंग आणले म्हणून त्याना पुरुषांचा पराक्रम थोडाच साध्य होणार आहे ? तस्याः पाटलपाणिजांकितमुरो निद्राकपाये दृशौ निर्धूतोऽधरशोणिमा विलुलितस्रस्तस्रजो मूर्धजाः । काञ्चीदामदरश्लथाञ्चलमिति प्रातर्निखातैर्दशो- रेभिःकामशरैस्तदद्भुतमहो पत्युर्मन कीलितम् ॥५॥ तस्या पाटल-पाणिज-अकितम् उर. निद्रा-कपाये दृशौ निर्धूत अधर-शोणिमा विलुलित-स्रस्त-सजः मूर्ध-जा । काञ्ची-दाम-दर-श्लथ-अञ्चलम् इति प्रात: निखाते दृशो एभि काम-शर तत् अद्भुतम् अहो पत्यु मन कीलितम् ॥५॥ पहाट झाली. राधा जिंकली गेली होती. तिच्या वक्षमागावर कृष्णाच्या कमलरांच्या नखाच्या गुणा होत्या. रानभराच्या जागरणाने तिची दृष्टि लाल लाल झाली होती. ओठा- वरील लाली धुतल्यासारखी पिक्ट झाली होती विस्करलेल्या केमांतील मारे पुष्पहार ओवरले होते. बंधन रिले झाले असल्याने कटिवनाची मेखला खाली घमरली होती. कृष्ण ·सर्ग वागवा - १२७ तिच्यारडे पाहात होता. आणि एमएकी मोठा चमत्कार झाग. क्मल, आम्रमनिर्ग, मोगग अशा मदनांच्या वाणांनी जमा पगनम केला तमाच पगम राधेच्या उरावरील नखांच्या गुगुणा, तिच्या नजरतील राली, तिचा किस्ट ओठ, तिचा मेल केशसभा आणि तिचे रिलायरलें यय या पान यागांनी केग. आणि कृष्णाचं मन पुन्हा प्रणयत्रामन्न ब्याळ माल . नाममाप्य मयि स्वयम्बरपरां क्षीरोदतीोदरे शंके मुन्दरि कालकुटमपिवन्मूढो मृडानीपतिः । इतसं पूर्वकथामिरन्यमनमो विक्षिप्य वामाञ्चलं गधायाः स्तनकोरकोपरि लसतो हरि. पातु वः॥६॥ त्वाम् अ-प्राप्य मयि स्वय-वर-पराम् क्षीर-उद-तीर-उदरे शके सुन्दार कालकुटम् अपिबत् मूट मृटानी-पतिः । इत्थम् पूर्व-कथाभिः अन्य-मनमा विक्षिप्य वाम-अञ्चम् राधाया स्तन-कोरक-उपरि लसत-नेन हारे पातु व ॥६॥ नंतर गप्पा राधे म्हणाला, “मीन रूप धम्न तू धीरगानगनून बाहर गलीग वार यताच स्वत प्या मनानप माझ्या विवाह परपराचा निर्णय न घाट पराग सम्बो न मिन्टन नारीग अग पाइनन भगाने आणि हतारेने त्या वेग शायन हगल पिऊन गाल अगे मग बातें " अरा जया आटागीय पद त्रागा ने गधा त्यति गरी शिनि मान एफ. ते मला ना हरनन मिना पर दूर फेम मी मानना पज्योर अरज:पिरी गेण तुमनच्या प्यालोकः परापारास्तालिनमक स्वेदलोनी कपोग गरा दयाधरी पुनकालागि हारिना हारपटिः। पाधी पाशिनासा ननजघनपद पापिनालाच मय पश्यन्ती मना सातदपि पिटुरिता गुग्धशान्लिाधनोति ॥in को मेमा-पानमा अमेटोगका गदा मरी पुन- नारी | ·१२८ गीतगोविंद काश्ची काश्चित गत-आशा स्तन-जघन-पदम् पाणिना आच्छाच मद्य पश्यन्ती स-जपा सा नत अपि नि-दुटिता मुग्ध-कान्ति धिनोति ॥७॥ गधेच्या वणीची वीग उगली होती ग वा-यावर मुरमुर उडत होते. गाल घामानं भिडलेले होते अगराग पितळरा होता ओठावरचा शृगार पगला होता पोळी अगेनोर्यत थोडेनरी एदर दिमणारे मोयाचे हार आता उपन्या पडलेल्या म्ननाच्या शोभेपुढे निम्तेज दिगत होते वयच जाग्यावर नमन्यान मानसरयाचे तरी काय अशा सभ्रमाने यांची हताश गर्ग होती आपले वक्षस्थल आणि उटीपोट आतांनीच क्मनग मारण्याचा प्रयत्न लज्जाभाननग्रा राधा करीत होती आपल्या प्रमाधनविरहित मूळ रूपाकडे तिचें चित्त लागलेले दोन पाणि ला मुग्धरिगेल स्यम्पति ती कृष्णाला अधिक प्रिय बात होती. ईपन्मीलितदृष्टिमुग्धचिलमत्मीत्कारधारावशात् अन्यक्ताकुलकेलिकाकुविकसद्दन्तांशुधौताधरम । शान्तस्तब्धपयोधरं भृशपरिप्वङ्गात्कुरङ्गीदृशो हर्षोत्कर्षविमुक्तनिःसहतनोर्धन्यो धयत्याननम् ॥ ८॥ ईपत मीलित-दृष्टि-मुग्ध-विलसत-सीत्कार-धारावशात् अव्यक्त-आकुल-केटि-कानु-निफसत्-दन्त-अशु-चौत-अधरम् । शान्त-स्तव्य-पयोधरम् भग-परिप्वगात् कुरङ्गी-दृश हर्ष उत्कर्म-निमुक्त-नि सह-तनो धन्य धयति आननम् ॥ ८॥ राधेचे नयन तृप्तीच्या माधीत किंचित् मिटलेले होते अनागस हास्य तिच्या चेहऱ्यावर विलसत होत मुखाची पावती देणारे मी कार आणि रनिकेसरीचा कळम भूषविणारी आकुल कुजबुज करताना तिच्या दाताची मगल प्रभा प्रकाशत होती आणि तिचा ओठ त्या प्रभेच्या सोंदर्यात न्हाऊन निघत होता पुन्हा पुन्हा आलिंगनात पुरटलेले पयोधर आता शांत होने त्याची थरथर सपली होती उत्का हांच्या अमझ अनुभूतीतून याच क्षणी मोकळी झालेली असल्यान तिची तन् या वळा दुसग क्म हि स्पनी सहन करू शस्त नव्हती या आनंदाच्या अनुभूतीवर तिला नेउन धन्य झालेला पृष्ण तिच्या बदनाची इवली इचरी चुबनें घेत होना ·सर्ग बारावा १२९ इति च सहसा प्रीत सुरतान्ते मानितातिसिन्नाझी। राधा जगाद सादरमिदमानन्देन गोविन्दम् ॥९॥ इति च सहसा प्रीतम् सु-रत-अन्ते मानित अति-खिन-अङ्गी। रारा जगाद सादरम् इदम् आनन्देन गोविन्दम् ॥९॥ अशा प्रारें प्रणपनीडा पूर्ण झाली राधेची अंगे अगदी गळून गेला होनी निच्या शिणलेल्या कायेचा कृष्ण हल्डवार प्रीनीने सन्मान करीत होता त्याच्या या कोवळ्या समजुतदारपणामुळ राधेचे मन एराएकी तिच्या लाडक्या गोविंदाविषयी आदगन मम्न आले आणि तो आनदाने त्याच्याशी मोट् लागरी तेविमाया प्रव समाप्त प्रबंध चोविसावा भथ निर्गतबाधा सा राधा स्वाधीनभर्तृका । निजगाद रतिक्लान्तं कान्त मण्डनवाञ्छया ॥१॥ अथ निर्गत नागा सा राधा स्वाधीनभर्तृता । निजगाद रति-रलान्नम् कान्तम् मण्डन-पाच्या ॥१॥ राधेची सारी प्रणयव्यथा आना सपलेली होना प्रणयांतील आपल्या कौशल्यान पतीला तम कान निन त्याला आपल्या मीन आणलेलें होने प्रीतीच्या अनदान मागवलेला तिचा प्रियर तिच्या कुशीतच होता त्याच्यारहन आफ्न शृपर कम्न प्यावा अशी भग राधेच्या मनान वळाली आग ती भ्यालणाली अष्टपदी चोगिमारी पा-मामी ताल-पनि निजगाद मा यदुनन्दने नीडति हृदयानन्दन ॥ ध्रु०॥ निमगार म्ग यद-नन्दने नीति हृदय-आनन्दन ॥ध्रु० ॥

·१२८ गीतगोविंद काञ्ची काञ्चित् गत-आशा लन-जघन-पदम् पाणिना आच्छाद्य सद्यः पश्यन्ती स-जपा सा तत् अपि त्रि-लुलिता मुग्ध-कान्ति धिनोति |७|| राधेच्या वेणीची वीग उमाली होती केस वा यावर भुरभुर उडत होते. गाल घामाने भिजलेले होते अगराग वितळला होता ओटावरचा शृगार फराटला होता. चोळी असेतोपर्यंत थोडेतरी सुदर दिसणारे मोन्याचे हार जाना उघड्या पडलेल्या स्तनाच्या शोभेपुढे निम्तेज दिसत होते वयच जाग्यावर नसल्याने मारावयाचे तरी काय अशा सभ्रमाने काची हताश झाली होती आपले वक्षस्थल आणि उटीपोट हातानींच कमेवम झारण्याचा प्रयत्न लज्जाभाग्नमा सबा करीत होती आपल्या प्रमाधनविरहित मूळ रूपाकडे तिचे चित लागलेलें होत. जाणि सा मुग्धविलोल सम्पनि ती कृष्णाला अधिक प्रिय वाटत होती. ईपन्मीलिनधिमुग्धविल मत्सीन्कारधारावशात् अव्यक्ताकुलकेलिकाकुविकसद्दन्नांशुधौताधरम् । शान्तस्तन्धपयोधा भृशपरिप्वहान्कुरङ्गीहशो होत्कर्षविमुक्तनिःमहतनोर्धन्यो धयत्याननम् ॥ ८॥ पत-मीलित-दृष्टि-मुग्ध-विलसत-सी कार-धारावगात् अव्यक-आकुल-केटि-कानु-विकसत्-दन्त-अंशु-धौन-अधरम् । शान्त-स्तब्ध-पयोधरम मृग-परिष्वद्गात् कुरङ्गी-दृश. हर्ष-उन्कर्प-विमुक्त-नि सह-ननी धन्य धयति आननम् ॥ ८॥ राधेचे नयन नातीच्या माधीन मिचिन मिरलेले होते अनागम हास्य निया चेह-यावर मित होन सुखाची पावती देणारे मीयार आणि निरीचा कदम भूपिणारी गाल कुजबूज करतांना निच्या दातांची मनल प्रमा प्रकाशन होती आणि तिचा ओठ त्या प्रमेया सौदात न्हाऊन निघत होता. पुन्हा पुन्हा आलिंगगनांत गुरलेले पयोधर आ शनि होते. त्यांची यग्यर सफ्टी होती. उनका या गा अनमृतींनून याच गोष्टी झालेली अग याने निनी ता या व्ये दुगग यमगरि स्पर्श गान र सरन नी. या आनदाथा अनुभूतीपर निगनेन धन्य मालेगण निप्या पदनाची वर सुचने भा होता.

·सर्ग बारावा प्राणसख्या, करपाश माझ्या कंशपाशंत गुतविलेम तेव्हा त्या करांना या पानांनीच आधार दिला. या पानांची अता तू पूजा का त्यांच्या पाठीत त् आतां सवर्णकुडले घाल. भ्रमरचयं रचयन्तमुपरि रुचिरं मुचिरं मम सम्मुसे। जितकमले विमले परिकर्मय नर्मजनकमलकं मुसे ॥४॥ भ्रमर-चयम् रचयन्तम् उपरि रचिरम् मुचिरम् मम सम्मुखे । जित-कमले विमले परिकर्मय नर्म-जनकम् अलकम् मुखे ॥ ४ ॥ आपल्या प्रणयानदात या केसानी सहसर दिला त्यांनी आनदात महि घातली. तू आता याची सुदर वंगी गुफ माझें मुखमिल आपल्या विमल सौंदर्यान कमलाचाहि पगमा करत अमें तू म्हणतोम या सौदर्यात मलार्मोवती ओळीनें वमलेल्या भ्रमरांच्या मौंदर्याची उणीव आहे. तू केमाची सदर रचना केलीम की ती वेणी भ्रमगच्या महिरपीमारखी या बदनाला शोभा देईल. मृगमदरमवलित ललितं कुरु तिलक्मलिकरजनीकरे । विहितक्लङ्ककलं कमलानन विधमितभ्रमशीकरे ॥ ५॥ मृग-मद-रम-वन्दितम् ललितम् कुरु तिलकम् अलिक रजनी-करे । विहित-कलड्व कलम् कमल-आनन-विश्रमित-श्रम-शीकरे ॥५॥ कमलानना, माझ्या लगगवर आलेले रतिरांतीचे धर्मविंदु आता जिराले आहेत. त आता चादण्यात भिजलेल्या चद्राप्रमाणे शोभत आहे फन या चद्रावर क्लवशोमा नेवढी उणी आहे. यूँ तुझ्या हातानी कस्तुरीचा रस बना आणि माझ्या ललागवर रेखीव सुदर निस लाव. मम रुचिरे चिकुरे करु मानद मनसिजध्वजचामरे । रतिगलिते ललिते कुसुमानि शिखण्डिशिखण्डक्टामरे ॥६॥ मम रुचिरे चिकुरे कुरु मान-द मनसि-ज-घन-चामरे । रति-गलिते ललिते कुसुमानि शिखण्टि-शिग्वण्टक-दामरे ॥६॥ प्रीतीने माझा बहुमान करणान्या माझ्या जीवा, माझे हे मदर केम म्हणजे सिंहासनावर अमलल्या मदनामाची वज-पाच आहेत या मातील मान पाइन मोनाहि ·गीतगोविंद प्रणयपूर्तीच्या नतर सहजच घडणारे चाळ पळणा-या प्राणप्रिय अशा यदुनदन कृष्णाला राधा म्हणाली. कुरु यदुनन्दन चन्दनशिशिरतरेण करेण पयोधरे मृगमदपत्रकमत्र मनोभवमङ्गलकलशसहोदरे ॥१॥ कुरु यदु-नन्दन चन्दन-शिशिर-तरेण करेण पयोधरे । मृग-मद-परकम् अत्र मनोभव-मङ्गल-कलश-सहोदरे ॥१॥ पणा, तुझ्या हाताचा स्पर्श चदनाच्या स्पर्शाहनहि अधिर शीतल आहे. माझे स्तन मदनाच्या पूजेत मादलेल्या मगर कलशांप्रमाणे आहेत. प्रणयरणात आपण आनदाच्या यशावर चदलों ने या क्लशानी महमागची कृपा केली म्हणूनच आना या क्लशाची ना तू तुझ्या हाताने कर तू तुझ्या हातांनी यन्तुरी याला आणि पूजेच्या कलशामों. शुभरर अशा आम्रपानी माडणी अमन तशी पत्र माझ्या स्तनावर त्या वस्तुरीन चितार. अलिकुलगक्षनसान रतिनायकसायकमोचने । स्वदधरचुम्बनलम्बितकजलमुज्ज्यलय प्रियलोचन ॥२॥ अलि-कुल-गान-सजनकम् रति-नायक-मायक-मोचने । चत्-अधर-चुम्बन-टम्बिन-क-जलम् उमट्य प्रिय-लोचने ॥२॥ प्रणयाच्या रणति रतिपति मदनाचे वाण सोडण्याचे काम माझ्या या नयनांनी केले. नू अपने घेता तेव्हा यानील मार काजळ पुगले गेलेले आहे. न Saf तुझ्या हाताना माझ्या बोच्यात काजळ घाल नुध्या श्रीनिपूर्ण गनी ते पाजळ घाले की ते अधिक उचर रिगल लिन पाइन नमर्गनारियाणा दार पाया गानी सान वाटेल नयन कुर नरहपिलासनिरोधारे थतिमगरले। मनलिम्पाशविलामधरे गुभयर निवेगय पुण्डले ॥६॥ नयन-कुना-नरम-रिटाम-निगेर-करे श्रुति-मण्डले । मनाम-ज-पाश-पिटाम-धरे शुभ-अप निशय दुगडले ॥३॥ सपासात मारा मारा नयनात हा मानविग्नाराम माया माननीय मगंदा पालय माया गोगार्थ गाने बदन जाम नाना - तुझे ·सर्ग बागवा कपाश माझ्या केशपाशांत गुंतविलेम तेव्हा त्या राना या पानांनीच आधार दिला. या वानांची आता तू पूजा कर त्यांच्या पाळीत तूं आता सुवर्णतुडले घाल. भ्रमरचयं रचयन्तमुपरि रचिरं सुचिरं मम सम्मुखे । जितकमले विमले परिकर्मय नर्मजनकमलकं मुखे ॥४॥ भ्रमर-चयम् रचयन्तम् उपरि रचिरम् सुचिरम् मम सम्मुखे । जित-कमले विमले परिकर्मय नर्म-जनकम् अलकम् मुखे ॥ ४ ॥ प्राणसख्या, आपल्या प्रणयानात या केसानी सहरार दिला त्यानी आनदांत मरदि घातली. तू आता याची सुदर वेणी गुफ माझे मुग्वस्मत आपल्या विमत सौंदर्यान यमलाचाहि पगभव वन अमं तु म्हणतोम. या सौदर्यान मार्मोवती ओळीने वसलेल्या भ्रमराच्या सौंदर्याची उणीव आहे. तु केमाची मदर रचना केलीस की ती वणी प्रमगच्या महिरपीसारखी या बदनाला शोमा देईल. मृगमदरसवलितं ललितं कुर तिलक्मलिकरजनीकरे । विहितक्लङ्ककलं कमलानन विश्रमितश्रमशीकरे ॥५॥ मृग-मद-रम-वलितम् ललितम् कुरु निलकम् अलिक रजनी-करे । विहित-कलक-कलम् कमल-आनन-विश्रमित-श्रम-शीकरे ॥५॥ कमलानना, माझ्या लगवर आलेले रतियांतीचे धर्मचिंद आना जिगले आहेत. त आता चादण्यात भिजलेल्या नद्राप्रमाणे शोभन आहे पन या चद्रावर क्लक्शोभा तेन्टी उणी आहे तु तुझ्या हातानी वस्तुरीचा रम बनव आणि माझ्या लागवर वीर सुदर निर लाव. मम रचिरे चिकुरे कुरु मानद मनसिजध्यजबामरे । रतिगलिते ललिते कुसुमानि शिखण्टिशिवण्डामरे ॥६॥ मम रचिरे चिकुरे कुरु मान-द मनसि-ज-ध्वन-चामरे । रति-गलिते ललिते कुसुमानि शिखण्डि-शिग्वण्टक-टामरे ॥ ६॥ प्रोनीन माझा बहुमान करणाया माझ्या जीवा, माझ हे सुदर फेम म्हणजे मिहामनावर बमलेगा मदनराजाची प्रज-चामरेच आहेत या कमांतील गच्छदा पाट्न मोनाहि ·१३२ गीतगोविंद त्याच्या पिसा-गावरील ग्गसगतीची लाज वाटत आहे. प्रीतियुद्धात यांचा शृगार गळाला आहे तू यात आता पुलाची ललितमनोहर रचना कर. सरसघने जघने मम शम्बरदारणवारणकन्दरे । मणिरशनावसनाभरणानि गुभाशय वासय सुन्दरे ॥७॥ सरस-धने जघने मम शम्बर-दारण-वारण-कन्दरे । मणि-रशना-बसन-आभरणानि शुभ-आशय वासय सुन्दरे ॥ ७ ॥ हे मारा, मदनाने शवरामुगचा वध केल्यावर त्याला विश्राती घ्यावीम वारले. पतातील घनदाट, दुर्गम आणि निविड दरीत गजराज विश्रांतीला जावा तमा मदन माझ्या विस्तृत आणि प्रीतिरसाने रसरसलेल्या उदरमलांत विश्रांतीसाठी प्रवेशला. तू स्नसनित मेखला, व आणि भूपणे यांनी माझा हा दर करिप्रोत मुभूषित कर. श्रीजयदेवयचसि शुभद हृदयं सदयं फुरु मण्डने । हरिचरणस्मरणामृतनिर्मितकलिपलुपज्वरखण्डने ॥ ८॥ श्री-जयदेव-वचसि शुभदे हृदयम् म-दयम् कुरु मण्टने । हरि-चरण-स्मरण-अमृत-निर्मित-कलि-अलप-वर-वाटने ॥८॥ जगदा पीन श्रीहर्गणा चरणांचे अमृतामा गुणगान या गीतांत केले आहे. कलियुगातील टोपातून उपम होणागा कष्टांना विगम पाहून आनद देण्यास हे गीत गमर्भ आहे. मियानी गाया गाडीचा आरपाट रट्यार हृदयाने गणि मदयीन यावा. चापरितापी अष्टपही समाप्त रचय कुचयो पत्रं चित्रं फुल्य पोलयो घंटय जघने काची मुग्धप्रजाकयरीभरम् । फलय वलयनेणी पाणी पदे फुल नपुग विति निगदिनः प्रीतः पीताम्यरोपि नयाऽकरोन् ॥२॥ रचय कुचयोः परम निगम का कोटयो घटय जपने यासीन मुन्म-मन-यारी-भरग]

·मग बारात्रा
कथ्य वलय-श्रेणीम् पाणी पदे कुरु नूपुरा
इति निगदित प्रीत पीत-अम्बर अपि तथा अकरोत् ॥ २॥
"
था, माझ्या स्तनांवर मुदर आरति रगत्र माझ्या गालावर मुदर देल्गुदी बाद
माझ्या परिप्रदेशावर वधाची गाठ बाध माझ्या केसाची वेणी घालून त्यात उमल्ल्या
फूलांची माल घाल मादा करात कण चव पायांत रत्नखचित नूपुर बांध " असे
राक्ष कणारा म्हणाली तिच्या पोर्तन मनुष्ट झालेल्या प्णाने तें तें मार तमें तसें फैले
पर्यवीरुतनागनायकफणाश्रेणीमणीनां गणे
सट्नान्तप्रतिविम्पसङ्कलनया विभ्रद्विभुर्विक्रियाम् ।
पादाम्भोरहधारिवारिधिसुतामणां दिक्षु. शते
कायन्यूहमिनाचरनुपचिताकृतो हरि पातु घ ॥३॥
पर्यङ्कीकृत-नाग-नायक-फणा-श्रेणी-मगीनाम् गणे
सक्रान्त-प्रतिविम्ब-सङ्कलनया विभ्रत पिमु निक्रियाम् ।
पाद-अम्भ -रह-धारि-चारित्रि-सुताम् अक्ष्णाम् दिक्षु गर्ने
काय-व्यहम् इव आचरन् उपचित-आस्त हारे पातु च ॥ ३ ॥
आपले पाय मादीवर घेऊन पुरणा-या लक्ष्मीचे दर्शन दोन डोळ्यांनी घेन मगवताचें
समाधान होईना म्हणून त्याने महसपणाच्या नागनायकाला आपला पाक बनविले
त्यामुले त्या नागाच्या पणांतील हजार रत्नमण्यांन त्या भगवताच प्रतिविध पमरले मग
सा महस पनिर्षिाच्या दोन सहर दोश्यांनी तो लक्ष्मीने मांदर्य पाद लागग आणि
तेव्हा अनेक दानुनी दिगगाया तिच्या अनामी मादर्यदर्शनानें तो मदनमोदित झारा
तो भगवान गण तुमचें इल्याण वगे.
यद्गान्धर्षफलामु पौशलमनुध्यानश्च यहाण
यन्तारवियेकात्यरचनावाव्येषु लालायितम् ।
तत्सर्य जयदेवपण्डितकर हक्तानात्मनः
सानन्दा. परिशोधयन्तु सुधियः श्रीगीनगारिन्दनः ॥४॥

·गीतगोविंद
यत् गान्धर्व-कलासु कौगलम् अनुध्यानम् च यत् वैष्णवम्
यत् शृङ्गार-विवेक-तत्त्व-रचना-काव्येषु लीलायितम् ।
तत् सर्वम् जयदेव-पण्डित-कवेः कृष्ण-एक-तान-आत्मनः
स-आनन्दाः परिशोधयन्तु सु-धिय. श्री-गीत-गोविन्दतः ॥ ४ ॥
रणचरणी एकात्म झालेल्या जयदेवक्वीन हैं काव्य रचिलेलें आहे. नृत्य गीत
इत्यादि गधर्वमुलभ ललितालातील कुशलना, प्णाविषयी नितात प्रीति आणि आदर,
आणि काव्यामधे शृंगाररमाच्या गाम्याचे वर्णन कौशल्याने करण्याचे रचनासामर्थ्य हे सारे
गुण जयदेवांत एकवरले आहेत. जे विदग्ध रमिक आहेत त्यानी या मत्र सौंदर्याचा शोध
या पायांत ध्यावा.
साधूनां स्वत एव संमतिरिह स्यादेव भक्त्यार्थिनाम्
आलोच्य प्रथनधमं च विदुपामस्मिन्मवेदादरः ॥
ये केचित्परकृत्युपश्रुतिपरास्तानर्थये मतिम्
भूयो वीक्ष्य बदन्त्यपद्यमिह चेत्सा वामना स्थास्यति । ५॥
साधूनाम् स्वत एव मंमति इह स्यात् एय भक्ति-अर्थिनाम्
आलोच्य प्रथन-श्रमम् च विदुपाम् अस्मिन् भोत आटर. ।
ये केचित् पर-कृति-उपश्रुति-परा तान् अर्थये मत-कृतिम
भय वीक्ष्य यदन्नु अ-वद्यम् इह चेत् मा वासना स्थास्यति ॥५॥
जे भनियुन. ग-जन आहेत त्यांना पाय आपोआपच सात मईल, जे विद्वान
आहेन ने या प्रथाच्या रचनेत ओनले परिश्रम पाडून त्याविषयी आदर बाय्य लागतील.
दुगा ऐएन एनाधा गोटीविषयी मन बनविण्याची ज्यांना गवय अपने त्यांना मा
अशी प्रार्थना आहे की, त्यांनी हा प्रय पतः पुन्हा पुनो पाहाग अणि तो पाइनहि त्याग
गगानी गनी इस पायमच गरिी नर मग याग मुशार पद म्हात.
श्रीमोजदेवप्रभवस्य गमादेयाग्नुनथीजयदेवकम्य ।
पगशरादिप्रियवर्गकण्टे धीगीनगोचिन्दफयिन्यमन्तु ॥ ६ ॥

·माबागवा १३५ श्री भोनदर प्रभास्य रामादेवी सुन-श्री नयनरस्य । परागार आदि प्रिय वर्ग कण्ठे श्री गातगोरे द नविचम् अस्तु ।।६।। श्रामाजदव भाण रामादवी याचा लावा पुत्र जयदव यानें हैं गत विंद काव्य चिलें . नयदाच 7 पगशगदि रमिास्ना आन त्याच्या कठात है कान्य सदव निवाम को साध्वी माधीचिन्ता न भवति भवत शरे कर्कशासि द्राक्षे द्रक्ष्यन्ति के त्याममृतमृतमसि क्षीर नीर रसस्ते । मारन्द नन्द कान्ताधर धर न तुला गच्छ यन्छन्ति भार यावन्छगारसार शुभमिर जयदेवस्य वैदग्ध्यराव ॥७॥ माची माचीक-चिता न भाति भवत गाकरे क्लेशा असि द्वारा प्रत्यति के त्वाम् जमृत मृतम् असि क्षार नार रस त । मारन्द बन्द कान्ता अधर धर न तुलाम् गच्छ यच्छन्ति भावम् यारत शुमार मारम् शुभम् इस नययस्य पदग्य वाच ॥७॥ दवावा, ह विदग्ध में गोवद काव्य गारमान्या मापुन मगरले पून तिशय रसाळ अमें आर श्रीगच्या गुरुवातनान मलेट न है पतिशय वल्गणार आहे हे नावर अग्निवान आ तोवर ह मधा माग आ- मा को साउन टारील अनी काळजी करण्याचे तुला कारण नाPT मासरे तुझ्या नावातच जिथ स्कश स्वर आ तोवर तुम गेलाची मारा दागच्या गेनी तुलना योटन र राणा नोविंद असताना आमामा तुग कोहि फिट नाग डाच मिऊ नयम अमृता गोविंदा तुमी विचारणार ना। न नु मर्गात समा आग क्षमाग नुपांत तानाविंदाइतमा रस कुठ आह । र, तुम्पनील गमगन नुगर्ने पाच आह ह आम्रम्रा नम्वर गाविंद भा' तोवर कुरितुमा म पार नाम सम्पन्न अरवल अमृत सोविया तुम तुरता र नारी वृतचि ग माहन न मन मानल तिर जा इत्य कलिनतानिहत्य यमुनारले मम गधया होमारलिमा निमाररियुगे वीभ्रम ग्भ्रिति ।

·१३४
गीतगोविंद
यत् गान्धर्व-कलासु कौशलम् अनुध्यानम् च यत् वैष्णवम्
यत् शृङ्गार-विवेक-तत्त्व-रचना-काव्येषु लीलायितम् ।
तत् सर्वम् जयदेव-पण्डित-कवेः कृष्ण-एक-तान-आत्मन
स-आनन्दा परिशोधयन्तु सु-धिय श्री-गीत-गोविन्दत. ॥ ४ ॥
कृष्णवरणी एकाम झालेल्या जयदेवकवीने हे काव्य रचिलेलें आहे नृत्य गीत
इत्यादि गधर्वसुलभ ललितकलांतील कुशलता, कृष्णाविषयी नितात प्रीति आणि आदर,
आणि काव्यामधे शृगाररमाच्या गाभ्याचे वर्णन कौशल्याने करण्याचे रचनासामर्थ्य हे मारे
गुण जयदेवात एकाग्ले आहेत. जे विदग्ध रमिक आहेत त्यांनी या सर्व सौंदर्याचा शोध
या काव्यांत घ्यावा
साधूनां स्वत एव संमतिरिह स्यादेव भक्त्यार्थिनाम्
आलोच्य ग्रथनश्चमं च विदुपामस्मिन्भवेदादरः ॥
ये केचित्परकृत्युपश्रुतिपरास्तानर्थये मत्कृतिम्
भूयो वीक्ष्य बदन्त्ववद्यमिह चेत्सा बामना स्याम्यति । ५॥
साधूनाम् स्वत एव ममति इह स्यात् एव भक्ति-अर्थिनाम्
आलोच्य प्रयन-श्रमम् च पिदुपाम् अस्मिन् भवेत् आदर ।
ये केचित् पर-कृति-उपश्रुति-परा नान् अर्थये मत-कृतिम्
भय वीत्य वदन्तु अ-वद्यम इह चेत् मा बासना स्थाम्यति ॥ ५ ॥
जे मनियन सज्जन आहेत त्यांना हे वाग्य आपोआपच मगन होईल जे विद्वान
आहेत ते या प्रथाच्या रचनंत ओतलेले परिश्रम पाहून त्याविषयी आदर वान्थ्य रागनील
दुसन्यांचे पान एनाद्या गोटीविषयी मत बनविण्याची त्यांना माय अपने त्यांना मारी
अशी प्रार्थना आहे की, त्यांनी हा प्रय स्वत पुन्हा पुन्हा पाहावा आणि तो पाहूनहि त्रास
शुद्र म्हणण्याची त्यांची इरसा यायमच गहिली तर मग त्याग गुगल शुद्र म्हणा.
श्रीभोजदेवप्रभवस्य गमादेवीसुनश्रीजयदेयकम्य ।
पराशरादिप्रियवर्गकण्ठे धीगीतगोविन्दपवित्यमस्तु ॥ ६॥

·मबागका श्री मोनदेन प्रभास्य रामादेवी मुत श्री जयदेवरस्य । पराशर आदि प्रिय वर्ग काटे था गातगोरिद-नियम् अस्तु ॥६॥ श्रीमोदय आणि समादेवा याचा राडा पुन पदव याने ई गातगोविंद काव्य चिरे हि जादवाद जे पगुमादि रमिररनरी आहेत त्यांच्या कठात है वाध्य सदेव निवाम को साची माचीचिन्ता न भवति भवत्त शर्करे सर्वदासि दाने द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृतमृतमसि शीर नीर रसस्ते । मापन्द प्रन्द कान्ताधर धरन तुला गच्छ यन्छन्ति भाष पान गारसार शुममिव जयदेवस्य दग्ध्यवाय ॥७॥ मान्य माघीक-चिता न भवति भवन शर्करे कशा असि द्राक्षे त्यति ये त्वाम् अमृत मृतम् असि क्षार नीर रस ते। मन्द मन्द कान्ता अधर घर न तुलाम् गच्छ यच्छन्ति भाषम् यारत शृगार मरम् शुभम् इस जयदेवस्य पंदाय वाच ॥७॥ परस्त्रीचे हे विदग्ध अ गोतगोट काथ्य शृगाररमाच्या माधुरीन माललें, म्हणून शाळ अमें आ. श्रीराच्या गुणवानमार्ने मसले एणून हे अतिशय कल्याणकर सर है अंतर अनि आ' तावा ह मया, मी गड आ मग कोणीतरी धाऊन यसन असी माजी वणरा, तुला वारण ना- सासरे तुश्मा नावातच जिथे परंश सर नोंदर नुमा गेजी मशागण्याच्या गेग तुलना वोटन ? अरे द्राया, । ৰীৰিৰ অমনি সাদা কাগরি দি"Tং না उगच मिऊ नयेस अमृता गोविया तुन्य कोण विचारणार ना इग्न तु मन्यात जमा आहम धारमा नुदान नी मानगोविनतका रस र आह । क्षेत्रग तुस्यांतील रस म्हणजे तुमच आहे अस तु मुभाकर गातोविंद आहे तोवर तुझा मनार या अंगवील अमृना, गानाधिशाच्या गोशी तुआमुद्धा दुग्गा सपनाही गमतीच गत मेहन त् आता मन मान्ल तिरडे जा यतिनीहिर यमुनारले समगधया हामानमितिकारियुगे वणीभ्रम निम्नति ।

·गीतगोविंद तत्राल्हादिकुचप्रयागफलयोर्लिप्सावतोहस्तयोः व्यापाराः पुरुषोत्तमस्य ददतु स्कीनां मुदां संपदम् ॥ ८॥ इत्थम् केलि-तती. विन्य यमुना-कूले ममम् राधया तत् रोम-आवलि-मौक्तिक-आवलि-युगे वेणी-भ्रमम् बिभ्रति । तत्र आल्हादि-कुच-प्रयाग-फलयो लिप्सावत. हस्तयो. व्यापारा. पुरुष-उत्तमस्य ददतु स्फीताम् मुदाम् मपदम् ॥ ८॥ अशा प्रसरे कृष्णाने गमनच्या तीगार नानाप्रकारचे पिलाम केले गधेच्या नामीतून घर सरकरेली निळ्या लवेची पाहीन अणू यमुना आणि तिचा गळ्यांतून साली उतरलेली मोत्यांची शुभ्र माला हीच जणू गगा. यामुळे त्यांचा सगम झाला त्या स्तनांतळीच्या खळला प्रयागतीर्थाचे स्वरूप प्राप्त झाले. प्रयागाची तीर्थयाना केली की टन पुण्यपळ ठेपलेलेच त्याचप्रमाणे या शृगाराच्या प्रयार्गतीर्थाची फळेच अमे स्तन या तीर्थक्षेत्रात उगवले ही आनददायी पुण्यपले हातांत यावी म्हणूनच कृष्णाच्या हाताची हालचाल घडते त्या पुरुषोत्तम कृष्णाच्या हातांची ही हालचाल विपुल आनदमपदा उत्पन को चोदिमावा प्रबंध समाप्त