·No text on this page.

·KWAD'S ORIENTAL SERIES
shied under the Authority of the
overnment of His Highness the
faharaja Gackwad of Baroda
GISTRAL FDITOR
B. BHATTACHARYYA, M. A.
SAMARANG ANASŪTRADHARA
YOLUME 1

·No text on this page.

·समराङ्गणसूत्रधारः
राजाधिराजश्रीभोजदेवप्रणीतः
RÂNGANASÚTRADHÂR
BY
KING BOJADEVA
।
EDITED BY
MANÂNA NÚP3 wasîya
-. GAN A PATI SASTRI,
of the Royal Aslalla Swiety of Gessi Britala w 11
Doctor of Philosophy, Univers!ty of Tobingoan
Editor of the
TIEVAN DRUN SANSKRIT SERIES.
IN TWO VOLUNES
Volume 1

·3*)
Ionimlby I. (2701017, 'northe S.11.*"* ** fragt. Triante, 30
policinity Semint ahoo Doll Canalpot Liliestien, Parade 9t*,
tball of the interament of 11.11izhaere the stabata;
liut. At the Central Library. Parsis.
Price Rs. 5 Net

·PREFACE. 1 Samaranganasútradhira is a work on architecturc.] means, literally, an architect of buman dwellings and deals wit the planning of towos and villages, building of houses, hal and palaces as well as machines of various kinds. The edition is based on the following three manuscripts: (1) The manuscript marked 7, belonging to th Central Library, Barodi, which runs up to certain portion in the 82nd adbyaya but wanting in 19 folios, and which was copied, a mentioned in the culophon, in Samvat 1594. (2) Thc manuscript narked, belonging to the sam library, which runs up to a portion in the 351 adhyaya. (3) The manuscript marked TT, whtained on line from the Bhandar at l'attan, which runs up to a portion of the 19th adhyaya but is wanting i 10 folion and which appears to be of the eamage as the firet. Thcso manuscripts are full of errors and not very legible To examine them for the press was a rery difficult task. The first 54 adligayas are now issucd ng the first volume while the remaining adlyayas are in the press and will be published before long as the recond rolumc. An exhaustive table of contents is prefixed to this voluine A perucal of which will gire an idea of all the subjects imbedded in it. The work treats of the construction of cities, places and mapsicus sith greater clearRcS8 of expression and wealth of details than any other available fork of Silke Sastry. The 3180 chapter contains riescriptions of varions kinds of machines that are not found in other Silpua worke, euch as the elephant machine (1745). wwlen birl-nichine travelling in the sky(. (54), wolen vim ini machine işing in the air (TTMATTT- Hamara), door-keeper machine (EFI*97), roldier machine (***) etc.

·ननस विस्मयकता नृत्यन्ति न परन्ति । पुत्रिका मा गजेन्द्रो पा तुरगो मोऽपि वा ॥ दलनैवतनै त्यस्तालेन हरते मनः।" "लयुदारमय महावि हदमुभियतनुं विधाय तस्य । उदरे रसपत्रमादधीत चलनाधारमधोऽस्य चाग्निपूर्णम् ॥ दप्रारुदः पूष्पस्वस्य पद्धन्द्वौचालपोझितेनानिलेन । मुमस्यान्तः पारतम्यास्य शच्या चित्रं कुर्वन्नम्बरे याति दूरम् ।। त्यमेव मुरमन्दिरदुर्व्य सञ्चलत्यलघु दापविमानम् । आदधीत विधिना चतुरोऽन्तस्तस्य पारदमृतान् दृढकुम्मान्" ।। Generalls, the language of the extant Silja forts is ingranamarical, but the present work is free from grammatical solecists and written mostly in a sweet and beautiful style. The work will prove to be of immense benefit to students of Indian architecture as well as to those wbo wish to folloin il n practice The author of the work, as mentioned in it, is Vaharaja- Ibiraja 'Sri Bhojader who is probably the site Bhoja of Dhara wbo ruled over Malma in the first part of the 11th <ntury A. D. and to whom mang important works are nscribed sich as, Sring..rajcakisa (Alankara) and Barazuatikanthi- -thararn tvyakarana). . T. Ganapati Sastri.

·विषयानुक्रमणी। विपयः पृष्ठम् . १. महासमागमनाध्यायः प्रयमः ... ... ... ... ... " २ ... " ... " ... ... " ... ... " ... मङ्गलाचरणम् शुभानामुपादानस्य, अशुभानामनुपादानस्य चावश्यकता देशपुरादीनां श्रेयःसाधनत्वकथनम् शास्त्रारम्भसमर्थनम् अन्थोपक्रमोपक्षेपः पुरा ब्रह्मसन्निधौ पृथूपद्रुताया ममेरभयप्रार्थनम् ... भूमिमनु मस्थितस्य पृथोस्तत्राविर्भावः आविर्भूतस्य तस्य ब्रह्माणं प्रति स्वोद्यमविज्ञापनम् श्रुतत्वान्तस्य ब्रह्मणः प्रतिवचनम् . पृथ्वभिप्रेतस्य स्थानादिविनिवेशनस्य विधानाय विश्वकर्माणं प्रति ब्रमणो नियोगः समाहितयोः पृथुभूम्योर्विसर्जनम् भूम्या सह पृथौ, माणि च स्वं स्वं स्थानमुपाश्रिते विश्वकर्मणो हिमाचलमभि गमनम्. २. विश्वकर्मणः पुत्रसंवादाध्यायो द्वितीयः अथ प्रशनियोगानुष्ठानाय हिमालयं गतस्य विश्वकर्मणः स्वपुत्रस्मरणम् स्मरणमात्रोपनतानां तेषां जयादीनां चतुणी मानसानां पितुः पादाभिवन्दनम् बेभ्यो ब्रमनियोगनिवेदनं, स्वसापाथै ततरस्थानादिविनिदेशनाय तेषां विधकर्मणा नियोजन च. ३. प्रश्नाध्यापस्तृतीयः- अथ जयस्य सामप्रमेयमतान् वास्त्वाश्रयानन्यांग विविपान् अर्थानधिकस्य प्रश्नः ... ३ ... " " " ... ... १ ... ... ..

·१. . " " " ... विपय: ४. महदादिसर्गाध्यायशर्यः- जयेन जिज्ञासितानामर्यानां यथासम्मवमनुक्रमेर विधर्मगोपदेशः तत्र प्रथमं महाप्रलयावस्थावर्णनम् . प्रलयावसाने ब्रमण याविर्मावः, सटापक्रमश्च .. महदहशारादीनां सृष्टिः ... महदादिभ्यः पञ्चमहाभूतानां स्वस्वगुणयुक्तानामाविर्मावः मौतिकसंगै ब्रह्मणोऽशः सृष्टाः मुरामुरादयः कारणजलाद भूभ्युदधिमहीपरनिमगाद्वीपानामुत्पचिपकारः भूमेरधो गरवादिनरकाणां सृष्टिः ज़रायुजादीनां चतुणों भूतानां सृष्टिः तत्र जरायुजानां विभागः... आग्यारण्यभेदेन पुनर्द्विधा भिन्नानां तेषां विवरणम् अण्डजस्वेदजोद्विजानां विमागादिकम् ... " ... ... " ... ... . ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... २०, २१ .. ... ५. भुवनकोशाध्यायः पञ्चमः भूपरिमितिः सप्तमु द्वीपेपु जम्बूद्वीपवर्णनम् शाकद्वीपवर्णनम् कुशक्रोधशाल्मटिगोमेदपुष्करद्वीपानां वर्णनम् लोकालोकाचलस्थितिपरिमाणादिकम् २० सूर्यादीनां स्थितिर्गतिथ... ६. सहदेवाधिकाराध्यायः षष्ठः कृतयुगे मनुष्याणामत्युत्कृष्टा स्थितिः २२ कालान्तरे क्रमशस्तस्या अपक हेतुः २३ च्युतप्रमावानां वेग तादाविकी वृत्तिः क्रमेण रागलोमादीनामुत्पत्या तेषां मिथुनीभावनायस्यानम् . तात्कालिकी टोकस्थितिः हिमानिलादिवारणाद्यर्थे वेषां गृहापेक्षा, गृहनिर्माणाय तैरुपात: प्रयमोपायध २५ ... ... ... ... " ... ... २१ ... " ...

·3 पृष्ठम् . - २५ ... ... ... ... ... ... ... ... " ... २८ ... २९ ... ... ... ... विपयः ७. वर्णाश्रमप्रविभागाध्यायः सप्तमः अथैवं दुःखामिमूतानां लोकानामनुग्रहायादिराजस्य पृथोरभिषेक: पृथं प्रति नराणां दुःखापनोदनपार्थनम् पृथुना कृतो वर्णविभागस्तद्धर्माश्च आश्रमविभागस्तद्धर्माश्च शिष्यधर्माः स्त्रीधर्माश्च सर्वेषां वृत्यर्थ खेटयामादिकल्पनम् ... ८. भूपरीक्षाध्यायोऽष्टमः- भूमेः सामान्यतो भागलादिभेदेन त्रैविध्यं, तल्लक्षणं च त्रिविधाया अपि ममेः पुनर्वालिशस्यामिन्यादिभेदेन पोडशधा विभागस्तलक्षणं च. जनपदादिनिवेशनोचिता भूमयः दुर्गनिवेशनोचिता भूमयः पुरनिवेशने प्रशस्ता मूमयः सर्ववर्णोचिता भूमिः तद्वर्णोचिता भूमयः अपरा सर्वसाधारणी भूमिः पुरादिनिवेशनेषु वर्यानां भुवां लक्षणम् कृप्यमाणायां भुवि काष्ठादिदर्शने फलम् अन्यानि भूपरीक्षणानि .. ९. इस्तलक्षणाध्यायो नमः हस्तलक्षणम् ... हस्तदण्ड निर्माणपकारः सइयगाना स्थानयेथे फलम् तासां स्थानविशेषेषु फरपारणे फलम् प्राधपादीनां त्रयाणां दस्तविशेषाणां सक्षम पुरादीना माने तेषां विनियोगमयरः ... " " ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... :::: ... ... ... " ·.. ... ३८ ... .. ... ... .. ... - ३९ ... ... " ... ... ... ... 1 ... ... " ... . ... . ... " . ११ v विषया मात्राफलादिकानां सामान्यमानानी लक्षणम् एकादीनि सद्स्यास्थानानि निमेषादीनि कालमानानि १०. पुरनिवेशाध्यायो दशमा उत्तमाधममध्यमपुराणां मानम् सर्वपुराणां सामान्यविधिः उतमादिपुरेषु कचित् कचिद् योजनीया विशेषाः तेषु महारथ्यादिविधानम् वप्रविधानम् परिखाविधानम् वो भागगतप्राकारविधानम् कपिशीर्षकस्य काण्डवारिण्याश्च प्रमाणम् अट्टाल कादिविधानम् चरिकाविधिः ... पुरद्वारप्रमाणादिकम् प्रतोत्यादिकल्पनम् जलप्रमविधानम् छिनकर्णादीनि गर्हितानि पुराणि, वनिवासफलं च पुरनिवेशादिषु शान्तिकादिविधरावश्यकता, तद्विषौ नियोज्याः स्थपत्यादयथ खेटमामादीनां प्रमाणादिकम् उत्तमादिषु राष्ट्रेषु मामसंख्या पुरेषु सुवर्गकारादीनां निवेशनस्थानम् प्रपादीनां निवेशनस्यानम् बलाध्यक्षादीनां निवेशनम्यानम् लक्ष्मीप्रदायोनिवेशनरयानादिकम् नगरारसकदेवतानां बाणाम्यन्तरममित्र म्याफ्नप्रकारादिकम् " ... V ... ... " V ... ... ... ... ... - " ... ... ... ... ... ... १२ ४३ ... ... " ... ... . ११ ... १५ ... ... ... - ... १६ ... ... .... १७-५.

·5 पृठम्.. .. ५०,५१ ... ५२ ... ... ... " H " -- विषयः ११. वास्तुत्रयविभागाध्याय एकादशा- एकाशीतिपदयात्ती देवतानां निवेशः पदभोगश्च शतपदयास्तौ तासां पदभोगः चतुष्पष्टिपदवास्तौ तासां पदभोगः सिरानयनपकारः १२. नाड्यादिसिरादिविकल्पाध्यायो द्वादशः षोडशपदवास्तौ देवतानां पदभोगः सहनपदवास्तौ तासां पदभोगः चतुष्पष्टिपदवृत्तवास्तुविधानम् शतपदवृत्तवास्तुविधानम् त्र्यनादिवास्तुपु वृत्तवास्तुगतपदविभागातिदेशः वास्तुपुरुषाकृतौ मुखाद्यवयवकरुपनवचनम् वास्तुशारीरगतानां नाहीवंशादीनां परिगणनम् ... तत्र नाडीस्वरूपप्रदर्शन, तत्पमाणं च बंशानुवंशमहावंशानां मोपमर्मणोः सन्ध्यनुसन्ध्योश्च स्वरूपप्रदर्शन ५३ ... ... ... " ५५ ... " ... " " प्रमाण च ... ... ... .. ... " ५७ ... ... ... " तवद्गृहद्रव्यैर्महावंशादीनां पीडने फलम् १३. मर्मवेधाध्यायत्रयोदशः- नगरादिषु मध्ये एकाशीतिपदेन शतपदेन च विमजनीयं वस्तु चतुष्पष्टिपदेन विभजनीयं वस्तु एकाशीविपदादिपु वास्तुपु मर्मादीनां स्थानानि द्वारभित्यादिभिर्मवेधे फलम् द्वारमध्यादिषु द्रव्यान्तर्विद्धेषु, तेवनुवंशादिनिहितेषु च फलम् येथेऽपि केयाचित् कचिद दोपाभावकयनम् १४. पुरुषागदेवतानियाट्दादिनिर्णयाध्यायचतुर्दशः- पुमाश्तेोस्तोरसदेवतादिमागः वास्तुपुरुषस्य शिरःस्थानम् ... .. . ... an - ... " ...... ... ...

·१४. ५९ ... ... ... -- " ... " ... " ... ... ... " ... " विपयः शतपदपोडशपदवास्वोः प्रकृतिः वास्तुदेवानां निघण्टुः वास्त्ववयवविहिता वर्गाः १५. राजनिवेशाध्यायः पञ्चदशः पुरे राजवेश्मनिवेशनस्थानम् दुर्गेषु तन्निवेशनस्यानम् उन्मादीनां राजवेश्मनां प्रमाणन् तेषां ज्येष्ठादिषु पुरेषु विनियोगः राजवेश्मसन्निवेशसम्बद्धा विशेषाः तत्र द्वारादिनिवेगनभ्यानम् नृपयासमामादनिवेशनम्यानम् नृपवसतियोग्याः प्रासादविशेपाः धर्माधिकरणकोटागारमहानसादीनां स्थानानि रथादीनां स्थानानि प्यन्तःपुरकीगगहामारीभवनादीनां स्थानानि मनोकवनिकास्थानम् আনাগোন্তৰাশাআনা যানাৰ भाषागारमानाकारतोः म्यानानि বৰষদৰণৰনারীরা নানান पुया, मीननाय, कानाध्यपनगानिसमंत्री, मासानानि ... ... " ... ... " ६३ ... ... " ... ... ... " ... ... " ... ... ६४ ... ... " ... ... . ... " ... " 16. १. ... ... ... gram ... " ... ... " " N . m -. ... . .: ५५ " Ja .

·7 पृष्ठम्. ... ... ... ... " " ... ... .- ... " ... ... " - .. १६ .. ... " " ... .. ... . विषयः सामन्तानां गृहस्थानम् . ... देवकुलस्थानम् ज्योतिर्विदां सेनापतेश्च गृहस्थानम् शस्त्रकर्मान्तस्थानम् ब्रह्मस्थानविनियोगः विषाणिनां स्थानान्तरप्रदर्शनादि १६. वनमवेद्याध्यायः पोडशः द्रव्यानयनाथै वनप्रस्थानाय विहितो नवराश्यादिः द्रव्यच्छेदनभेदनयनप्रवेशनकार्यारम्माणां राशयः বৃষবগম श्मशानायुद्भूतानां, बालानां वृद्धानां च वर्जनीयलायनम् .. सारद्रुमाणां वयः तत्र गृहफर्मा, पृक्षवयः पतद वयसि स्थित्तानां वृक्षाणां रक्षणम् तदर्दै ययसि रिशतेप्यपि तेषु कारक्षादीनां त्यजनीयलम्यनम् कुटुम्बिनामर्दा पक्षाः गृहकर्मण्युपादेयानामन्येषामपि वृक्षाणां सामान्यलक्षयम् गृहाथै गर्हिता वृक्षाः वृक्षप्रमाणविज्ञानम् বৃনহাবিদ্যালঘু गच्छेदनशान्तिप्रयोजकं स्वस्तिवाचनशनिदानादि वृक्षच्छेदनविधिः छिपमानानां पृक्षाणां सयादिनापि तदेयोपादेयतानिर्णयरमारः वृक्षपातादिना तम्मानम् ऐदारम्भे सरोधादीनां दर्शन फलम् गरिमाक्षित र वृशेषु फलम् लिया पातितानां वृक्षागां भागसरछेदने विधिः गोधादिनभितानां तेषां लक्षणम् मालगतेन ताद विशन गर्भपातादीनां रिशनम् ... " " .- ... . ... ... .. " ... ट ... ... .. ... ६० .. ... - " ·... ... " ७० ... ... ... " ... ... ... ... " ... ... वेपयः चन्त्वादिभितानां वृक्षाणामुपयोजने फलम् बनान्तराच्छित्वानीतानां तेषां परिग्रहप्रकारः १७. इन्द्रध्वननिरूपणाध्यायः सप्तदशः इन्द्रध्वजोत्थापनसम्बद्धा कया इन्द्रप्पजस्यावश्यकता, तद्विधानमकारोपक्रमय इन्द्रध्वजम्योत्तमाघममध्यमानि मानानि तस्य मूलाममागयोर्मानम् कुप्यस्य मानम् अमीठमूलपादादीनां मानम् इन्द्रगृहनिर्माणविधिः मान्य. समानुः, युमारीमां, कन्यकोदयादीनां च मानम् नकटस्य सूच्याच मानादिकम् সুনামে সঙ্গে খান: देनाकार नको निरनमः ... ... ७२ ... ... " ... ... ... " ... ... ... ... " ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... Hr:- हरदम IATED ७७ .. ... . " ... ७. ... Regmitiger Progrt एवं का Rifie #nirmire + 17 " ... न. 13 ·9 पृष्ठम् ८१ ... ... ... ." ... .4 " ." ८३ ... ... ... ... ... " ... ... ... ... १ ... ... ... ... ... ... " ... ... " " विपयः समुच्छ्रितस्य चक्रध्वजस्य प्राच्यादिदिगाश्रयणे फलम् अमं भिवा भूमौ प्रतिष्ठमाने तस्मिन् फलम् तस्य स्थानान्तरमशादिपु फलम् रज्जुच्छेदे फलम् इन्द्रध्वजस्य महे फलम् छत्रादीनामिन्द्रध्वजस्य वा पाते फलम् माल्यविभूपणादीनां च्युती फलम् शक्रवेशमादीनां विशरणे फलम् मृगालीलफटादीनां भने फलम् ध्यजे निर्धातादीनां पाते फलम् शकोपरि मटिकाभिर्मधुच्छत्रकरणे फलम् शकपाधै मक्षिकादीनां प्रमणे फलं शमूर्धनि श्येनादीनां सहे फरम् केतो धायसादीनां सहे फलम् वित्राटे मुराधाकाराणां यथावनिवेशने फलम् , एतेषां कुहनपतच्छेदोषादिषु फरम् चित्रपटम्य पातादिषु फरम् লীখৰ সামান্য বাসনি तदानी सृष्टिपाते फन्द्रम् उत्सवान्तिमदिवस त्यम् इन्द्रस्थानभूतस्य क्षेत्रस्य मानादिकम् এখনমান মানি प्रतिवरसरं फेनुपमाणस्य वर्धनम् ফামাবিলা নিবনযাখানি १८. नगरादिगंशाध्यायोम्यादय:- नगरपाया नगम्युक्तिस्य नगरस्य संज्ञा मासानगरकटनिगममा मशिनो रानम् SAYटमेनानीनारायदिनाना सपनम् " ... ... " ... ... ... ... ... ... . ... 1 .. ... 1 ...

·पटम् ... " ... ... विपयः गृहपर्यायाः इम्य स्वरूपनिर्देशः सोपानस्य अधिरोहणम्य .. निःण्याः काहविटाम्प मायम्य अभिगुप्याम्यम्य ... ... ... .. " .. ." .. अरलोकनम्य . .. .. " " .. हम्मवाकारम्य .. शिकाय म्य मि ... .. . .. "Ling-kaiya.in ... .. ... . " " " ५० ... + " . . + ·11 इष्टम् ... " ... " ... " " ... " " ... ... " " " . " " 'विपयः कोष्टकस्य स्वरूपनिर्देशः मितेः महानसस्य ব্লাস্কায় प्रवेशनस्य दादकत्रमस्य भरनाजिरवनाजिरा- श्रमाजिराणा, देहल्याः द्वारपक्षस्य अर्गलार्मलमूच्योः,, परिधफलिगवाक्षाणाम, तोरणस्य तद्विशेषाणो प, सिंहकर्णस्य संयमनास्यस्य, मरालपालीप्रणालीपद्वाराणा, प्राकारस्य आस्थलकारूपस्या अमेध्यभूमेः भरकरस्य परिसरस्य अहामिषस्य ॥ " " ... ... " ... ... ... " ... ... " ... ... ... ... ... " " " " .. ... " .. महारूप: अहालिकाया" ... .. ... " पारागहाय " ... जगदम्य .. ... पशधारक ..

·18 ... ... " ... . ... ... ... ... ... ... ... विषयः गोपुरद्वारस्य स्वरूपनिर्देशः ... उपकार्यायाः क्षौमाझ्यस्य पुरीचरणस्य उपनिष्कलस्य उद्यानस्य जलोद्यानजलवेश्मनोः, क्रीडागारम्य विहारभूमेः चैत्यस्य सभायाः गोष्ठम्य १९. चतुश्शालविधानाध्याय एकोनविंश:- एकशालादिषदशालान्तानां गृहभेदानां पृथक्पृथगेकीकृता सङ्ख्या अप्राङ्गयुक्तानां तेषां दशशाला- न्तानां पृथक्पृथगेकीकृता सङ्ख्या गृहद्वितययोगेन निप्पन्नानां गृहविशेषाणां संख्या उत्तमवर्णिनां विहितानि गृहमालादी. न्यन्यान्यष्ट वेश्मानि विप्रादिविषये चतुश्शालादीनां मानविकल्पाः वेषु शालालिन्दादीनां प्रमाणम् मुपायकोसिमयोः स्वरूपकथनादिकम् भद्रायाः संज्ञाभेदाः भवणायाः म्वरूपं फलं च मूषासङ्ख्याज्ञानोपयोगी मातारः ... चतुरशालगतानां मूषामेदानां सङ्ख्या पृषगनेचा निवेशितः संतिवितिरप्य- लिन्दादिमिर्गहानामानन्त्यकथनम् मस्वारे एकमद्रामा विवचनम् ... ... ... ... : १२ ... ... ... " ... ... ... " ... ... ... ... ... " .. +4. " ·13 पृष्ठम् ... ... " " " .. " " विषयः अष्टानामेकमद्रगृहभेदानां नामानि अष्टविगनिमेदानां द्विभद्रगृहाणां नामानि যারম্ভিলা বানান सप्ततेश्चतुर्भद्राणां नामानि परवाशनः पचभद्राणां नामानि अष्टाविंशतः पड्मद्रभेदानां नामानि अष्टानां रामभद्राणां नामानि अष्टमद्रस्य नाम पु भूषाविन्यासक्रमः रक्तानामेकमद्रादीनां सर्वेषां चतुरशालभेदानां पिण्डीकृता सहया कचित् करिद गृहविषु मृगायोमिम- योर्यसनकमादिकम् अ एकदभेदेषु मागायवादिषु भूपास्थितिः सेवा प्रत्येक फलप्रदर्शनम् द्विभद्रभेदेषु ईरादिषु मूपास्थितिः निभद्रभेदेषु ऐन्द्रादिशु पाम्धितिः चतुर्भद्रभेदेषु शतादिषु मूपास्थितिः पथभदभेदेपु कानलादिषु मूपास्थितिः पद्मभेदेपु फिमरादिषु भूपास्थितिः समभद्रभेदे मागसदिषु मूस्थितिः अगले सर्वनामदार ये मूपास्थितिः २०. निमायादिपलाध्यापो विशः भागस्योः परिभाषा दम्यायामादिभिः शाररावा आधिक्ये फरम मनमणि विभाग निकले फलम दिव: , Erria महार मानिने हिना, सच dauना, तर प " 1.५.१०७ . - ... :::::: . ..

·Te ... ... ... ... ... ... ... विपण: गुममापिने पति यानि फलम् पापकार विगालेग नियी प्रकारी यायो प्रभारी सपा चतुणी नामानि सिदादान | हिमालमेश्मना बापं पलं न सतशालेत मणिच्छन्दादीमा यसपकटनम् गृहसास्य स्वरूपं फलं न २१. द्वामप्ततिनिगाललाणाध्याय एकविंशः मुख्यानां चतुगी त्रिशालानां नामानि लक्षणं फल न अष्टादशानां हिरण्यनामदानां संशाः तस्मायामा क्षेत्रचाली पक्षामेवानां पृथक्य नामनिर्देश हिरण्यनामभेदेषु जाम्बूनदहिरण्यरुक्म हेमसंज्ञितानां लक्षणम् अवशिष्टानां कनकादीनां लक्षणम् सुक्षेत्रभेदानां नागादीनां लक्षणम् चुल्लीभेदानां मुजनमादीनां लक्षणम् पक्षनभेदानां राक्षसादीनां लक्षणम् पञ्चभद्रकस्वरूपम् २२. द्विशालगृहलक्षणाध्यायो द्वाविंशः द्विशालगृहेषु मुख्यानां पण्णां सिद्धार्थादीनां लक्षणम् तेषु प्रत्येकमेकादशधा मिन्नानां सिद्धार्थयम- सूर्यदण्डवाताख्यानां, चतुर्था भिन्नयोश्शुल्लीकाचयोश्च संज्ञाः सिद्धार्थभेदानां वसुधारादीनां, यमसूर्यभेदानां संहारादीनां च लक्षणम् दण्डगृहभेदानां प्रचण्डादीनां, वातभेदानां मरुदादीनां, चुल्लीभेदस्य रोगास्यस्य च लक्षणम् अवशिष्टानां चुलीभेदाना, काचमेदान छलादीनां च लक्षणम् ... " ... ... ... ... " ११५ ... ... ... " ... ... ... ... ... ... १२० ...

·15 पृष्ठम् - ... ... १२२ ... ... " १२३ ... " ... " .. १२४ विषयः २३. एकशाललक्षणाध्यायत्रयोविंशः- एकशालेबलिन्दप्रस्तारः पोडशानां ध्रुवाद्याख्यानामेकशालभेदानां निर्देशदि एचेव भेदेष्वलिन्दविन्यासवैचित्र्येण निप्पन्नानां रम्यनन्दश्रीघरमुदिताख्यानामन्येपा- मेकशालविशेषाणां लक्षणं फलं च शाशानामेव वर्धमानाद्याख्यानां लक्षणं फलं व पूर्वमुक्तेषु ध्रुवादिषु षोडशवेश्मनु पदारुकल्पनया रूपान्तरं प्राप्तानामन्येषां पोडशगृहभेदानां संज्ञाः एषामेव भेदानां शालापुरतो विन्यस्तैः षड्दारुमिरुत्प- नानां पोडशगृहभेदानां संज्ञाः शालामध्यविन्यस्तैः पदारुभिरेतेभ्य उत्पन्नानां षोडशगृहभेदानां संज्ञाः शालान्तविन्यस्तषड्दादिभिः प्रकारान्तरमाप- नानामपरेप पोडशवेश्मनां संज्ञाः अनन्तरोक्तेषु गृहेषु प्रत्येक चतुर्दिक्षु अलि. न्दपरिकारेण प्रसूतानां षोडशगृहाणां संज्ञाः एवं भेदाभेदेधित्तानामेकशालानामाहत्य सङ्ख्याकथन सिद्धार्थस्थितयोर्दस्तिनीमहिप्याक्ष्ययोः, दण्डगृह- स्थितयोर्गावीछगयाख्ययोथ शालयोर्गथायथं मेलनेनान संभूतानां चतुणी गृहविशेषाणा संशः फलं २४. द्वारपीउभित्तिमानाद्यभ्यायचतुर्विशः हलकाख्यानां पचदशगृहाणां संहाविशेषाः लक्षणं फलं च प्रकृताध्याय एवोपरि वक्ष्यमाणानां विषयाणां सड्महः पशानां वर्गाधिपानां स्वरूपफयनम् तत्र सामान्यतो सिस्थलिन्दपीठद्वारोच्यादीनां সমাগম भदनन्दपीटसौरभपुष्कराख्यानां चतुणों गृहविशेषाणां लक्षणं फलं च ... " ... ... - १२५ १२६ ... ... ... १२७ १२८ ·16 ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... " ... ... विपयः पृष्ट २५. समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनाध्यायः पञ्चविंशः तत्र पञ्चशालानामाहत्य सङ्या, पञ्चशालोपचिप्रकारश्च १२ अष्टानां पञ्चशालानां संज्ञाः प्रकारान्तरेण निप्पन्नानां तेषां संज्ञाः १३ विभद्रादिदशभद्रान्तानां तेषां प्रत्येकं सङ्ख्या पट्शालोत्पत्तिप्रकारः पोडगविधानां पट्शालानां संज्ञाः लक्षणं च अखिलवर्णिनां शुमानि पट्शालानि, तद्वेदाश्च राजोचितानि विंशतिः पदशालानि १३८ विभद्रादिद्वादशभद्रान्तानां पटशालानां प्रत्येक संख्या सप्तशालनिष्पत्तिः, सद्भेदाश्च राजयोग्यानि सप्तशालानि १३३,१३१ प्रकारान्तरेण निप्पन्नानि अन्यानि तादृशानि सप्तशालानि १३५ विभद्रादिचतुर्दशभद्रान्तानां सप्तशालानां प्रत्येक सहरव्या १३६ अष्टशालनिप्पादनप्रकाराः विभद्रादिपोडशभद्रान्तनामष्टशालानां प्रत्येकं सङ्ख्या नेपां नपामेकीकृता सरत्या १३८ नवशालनिप्पादनमकासः विमद्राधष्टादशभद्रान्तानां नमशालानां पृथक्पृथक् सहाव्या বয়য়ন্তনিদােলা विमद्रादिविशतिभदावानां दाशालानां थरथर सहरच्या पां सर्वेषामेकीकृता मद्रव्या १५१ चालास्दिशालान्तानां सर्वेषां वदनना मुपादनादिना निर्दियाः सास्याः २.. भापादिनिर्णयाध्यापः पतिः प्रसारकनि बसाविधिः ... १५२ " ... ... ... " ... " ... .. . - ...

·17 ... ... ... M ... ... " ... ... ... ११५ ... ... ... ... .. " ... ... ... ... " विषयः प्राच्यादिदिङ्मुखानां वेश्मनामारम्भे निषिद्धा मासाः आये परिज्ञातव्ये क्षेत्रमानसाधननियमः आयानयनप्रकार: ... पाच्यादिदिक्षुत्पत्रानामायानां यथाक्रममु. द्दिष्टा ध्वजादिसंज्ञाः, तेषां फलं च विमादीनां प्रशस्ता आयाः वचन्निवेशनानि प्रति तत्वदायानां विनियोगः तेश्वधमानां कचिददोषत्वकथनम् ज्ययानयनप्रकार: समाधिकादिभेदेन त्रिपकारस्य व्ययस्य यथा. कममुद्दिष्टाः पिशाचादिसंज्ञाः अंशकानयनप्रकारः गृहादिप्वंशकस्य मुख्यत्वव्यवस्थापनम् अशकत्रयस्य संज्ञा गृहतारास्तत्संज्ञाश्च वा मध्यमाच ताराः बयाणां नक्षत्रगणानां संज्ञास्तदन्तर्भूतानि नक्षत्राणि च भर्तुनक्षत्रगणसाम्यादिना विहिवस्य गृहस्य शुगफलमदत्वकयनम् गृहविषावश्यचिन्तनीयानि पट करणानि ध्यादिभिः शुभैस्तैर्यधोतरं शुभकरस्वकथनम् समापव्ययादिवेश्मनां पर्जनीयवकथनम् समससकादीनां गृहाणां कर्वव्यत्वोपदेशः पदकोष्टकादिराणां वर्जनीयत्वकपनम् गृहजीवितादिविज्ञानोपापादिकम् । मेर्वादीनि पद छन्दांसि सद्विन्यसनप्रकारथ तेभ्यो गृहमूपासहयादिज्ञानम् ... ... " " ... " " १९६ ... ... ... ... " ... ... ... " ... ... ... " ... " ... ... १९६,१४७ 11 ... ...

·No text on this page.

·19 . ... १५६ ... ... ... " ... " ... " . ... १५७ ... ... " ... " ... ... ... विषयः शम्यारानां विधानम् एकद्रव्यजायाः शय्यायाः श्रेष्ठत्वं, मिश्रद्रव्यज्ञाया द्विदादिश्च तस्या निन्यत्वं च शम्यादारसन्धान विधिः मध्यवणाधुपलक्षितस्य शयनासनस्य दुष्टत्वम् मुसिष्टत्वादिगुणयुक्तत्वेन तेषां निर्मिठेरावश्यकता निष्कुटादीनो पण्णां सिद्राणों सक्षणं फलं च शपनासनद्रव्यसामान्यविधिः भासनवटसौ शप्पोक्तदारूणामतिदेशः आसनासानां विधानम् तेषां दम्योपाधिकृतोचमादिता आसनालधारा: पादकास महादीनां मानम् ३०. राजवाध्यापविनः उसमादीनी राजवेश्मनां मानम् 'पृश्य जयपाररादिलक्षणम् যুগমায়ণ पीवासमासादलक्षणम् सर्वतोपद्रपासादलक्षणम् রমনাযায়াহেদ राशः कोरापनि क्षोणीविभूषगातीनि पप गृहामि সবিনদোষাণ যানসিয়াল दिवसाकारण्यासादलक्षणम् ধৎনাধাকাণ मुगनमानमासाशनम् हामीभागपातालक्षणम् पानिपासादलभणम् निमारमसाइलामम् - ... " १५९.१६० .. ... ... ... ... ... ... " ... ... . " ... ... ... ... ... 40. " ... ...

·No text on this page.

·. ... .. ... " ... ... ... १ .in . " " " ... " विषयः यादिप्रहगतिमदर्शनपर गोलभमणम् दारवस्य पुरुषस्यैकनाडिकयैक्रयोजनगमनम् तालगत्यनुसारेण नृत्यन्त्या पुत्रिक्रमा दीपे सीण- सीतेलमक्षेपः यन्त्रहस्तिनः प्रदीयमानगरिवारिपानम् ফঙ্গারা বাংলা শালাপি पुत्रिकाणां गजानो तुरगादीनां च ताल- गल्या पलनवर्तनननादीनि वापीकूपादितः क्षेत्रेषु यन्त्रेण जलानयज्ञापन- पनवैचित्र्यम् कृत्रिमाणां गजादिरूपाणां यथेच्छं निर्गमन. আনাগােবিক কথাবস্কৃতিমনামুকালামধামৰা স্ব यात्राणां घटनारीतिपानं पनि प्रत्यक- সেবা জংগদু প্রণাধি ধালাপ বাগ - प्रदाय जमतानो भूतानो पुनः स्मारणम् ... রােধিয়ানামিলিমাৰীষষম वनोदारिमन्यदयघटना परमरजादिस्वनोद्वारियवाणी सादम् मम्मररारिरिमानपटना রাখানােয় যত যােহার- नपधार दासादिपरिजनसरिना सत्यानां सरेरा पसिनाप सिवाय पीपुहर. प्रनियात्रा परना মিঃশাসনেৰীৰাধ হয় 'দ্য पनी द्वारपासकाम् मिसिरिर समानार यादी. ... १७९ ... ... ... " .. " .. ... ... ... .

·No text on this page.

·23 पृष्ठम् १९० ... " १.१ " ." " " " " विषयः ३३. अश्वमालाध्यायत्रयस्त्रिंशः- সঘাষনখান अवशालानिर्माणे निषिद्धा वृक्षाः, भूमयश्थ निषिद्धदेशशस्तच्छागनिर्माणे फलम्, निषिद्धभूमिषु तनिवेशने फलम् भगृहपरिसरे तन्निवेशने स्थाननियमाः অ্যাগিদান शालायामश्वानां स्थानकल्पना यवसस्थानकल्पना গালাগুলা पादरधनीलसरसना मालानिर्माणालिहोमादिकरणकयनम् प्रस्यूत गालासंकर विशेषाः बहनो तुरगाणामवस्थापन नियमाः अवसायनामुपकरणानां संप्रदा प्रादसाय शाला तुरगयपनाधान अधाना प्राच्यामिमुख्येन कपनम्य सर्वम- गदिनुस्वाभापना मानषियायनादिकरणे विनियमः दक्षिणाभिमुरमपामुराभिमुसार्या च शाला. पारधामनग्यानादिकम् सापागामधान दक्षिणाश्चिमामपानी समिन नाय पिपः सामाभिगुम्मन पाय list: विसं नानिमः रामानमा ने किया WRITERAT मान, पिनानि " " " ... .. .. " " ·२०० ... ... " ... F ... ... ... " २०१ २०२ ... ... ... २५. भिमागासरियाणा: मति: लिभारिप मिमिनश्याम पासना पानीपा: नन्दादिकायसः सितारेरताप देवीप्रकासनम् गन्दामविष्ठापनविषिः उपशिलान्यसनम् नन्दादीनामहराः, निवेशनायानानि च सासा प्रतिधापनमन्त्रादिकम् वैदिकाः शिलारयनमन्त्राः विधिना स्थापिताना तास पुनश्वासनादिषु फटम् ३६. पलिदानविध्यध्यायः पप्रियः- मण्डलकरणम् कलरन्यसनम् वास्तुदेवताकल्पनर " ... ... ... : ... ... ... ... २०१ ... ... ...

·25 पृष्ठम् ... ... २०४,२०५ ... ... .. " ... " .. " २०७ ... ... . ... " ... .... " विषयः अर्यनिवेदनम् विश्वकर्मणो वास्तुदेवानां व पूजाविधिः शान्तिपलिकाहाणि वास्त्वादीनि ३७. फीलकमूत्रपाताध्यायः ससत्रिंशः प्रशस्ताः कीलकवृक्षाः विषादीनां विहिताः कीलकवृक्षाः अशोकादीनां विनियोगे कचिद् विशेष: तवद्वानपिस्त्यापरो तविधिः वर्णानां कीलकप्रमाणम् तेपास्त्रविधिः फोलफरथापनप्रकारः उप कीलकस्थानपूजा येदीकल्पनम् येयां प्रामकुम्भस्थापना कीलसंस्करणम् परवापरणपूजा अमिका एलग्नपरीक्षणम् पुरोदितसविसरिफरथपत्यादीनो पूजा स्पातमम्पद बलिकर्म पोहरपला कार्या परिविशेषः নামেন বাংলায মাহনিয়ম: भूमी प्रतिविम्य दम्य परमुना दलने मात्राः हामभनि दातव्यानां शराना या दन्यमान समिम गुमानिदियोराणम् सानमनिमः मनायगर मायादित नपने परम् समिपमा पम् २०८ ... ... " ... " " २०९ 11 " " ... " .. ... " .. .NA ... " ... ...

·No text on this page.

·23 २१५ ... ... ... ... ... ... " ... " ... " ... ... २१८ २१९ ... विषयः तत्रोत्सालक्षणम् লিঙ্কাল দাগ माझणाचावासस्यानकम्पने विशेषविधिः वर्णानामुत्तमा भूमिकासंख्या तेषां गृहोर्चप्रमाणम् देवादिविषय विशेषविधिः तच नामवरा भूमिकासंख्या उत्कृय पास्तुद्वारस्य गुणाः द्वारकल्पनसम्बद्धा नियमाः रस्यादिमिद्वारवेधे फलम् भिन्न देहास्यस्य वास्तुनो लक्षणं पूर्वादिद्वाराणां निवेशनाथानानि द्वारयविहितस्थाने विनिवेशितेषु फलम् ४०. पीठमानाध्यायश्चत्वारिंशः বংশাখমালা থালাযঃ, বি- दिपु तद्विनियोगध मनुष्यवानुपीठानां सामान्यविधिः विवादित विषय पाटोमेधाः व प्रकारान्तरेण पाटविभागः ४१. परिपपाय एकात्वारिंशः विशतिपयगुणा: सविपरीतामपो भपि विधातिरिति कयनम् ... दक्षिणधिमादियमानो महिमसत्येन विर- ... " ." ... ९ २२१ ... .." " . " गुने पलिडादिपु फलम् सापशिनादिकांना पहिममान पाने " ... " " गर्माए पपनसरि सारपसरमा ... ... . .

·No text on this page.

·29 २३२ ... ... ... .. .. " .. ... ... विषयः सद मामे सति फलम् दिगुस्थिते गृहोस्यिते च तस्मिन् फलमान; इह सर्वनिमितेषु शुभाशुमानां फलाना कालनियमः वास्तुनि पुराणस्वव्यपदेशस्य कालः नवकर्मणि निष्टिते तुम्बिकादीनां मने फलम् মাস্কাৰগীঘায়ালা गृहदल्याणां भरे फलम् ... कपाटस्यार्गलापार्श्वस्य तोरणम्य वास्तुमध्यस्य सोपानस्य देदिकायाः गवाक्षस्य पत्त- ग्मस्य विनाशे फलम् गमशुदायाः कपोताल्याः स्थपनीपट्टिकाया विटरस्य तुलायाः शालाम्तम्मस्य . मशीपादेश मन्ने फलम् ... मतिमोकगायाहिन्याकाशतलकतिच्छा - सादमण्डलयलभीना भई फलम् परीने विलीने विनष्टे प प्रासादे फलम् पूक्तिषु गृहावयवे सिन्धत्यादिगुणवि. . ... . २५४ .. ... ... शिपु फलम् ... " .. ... २१५ ... ... " সানলারানী স্ব ४४. स्वपनिलपणाप्यापयतुपवारिमा বঙ্গল वास्तुशारयाटाहानि रपपतेः परिशेषाः mशिय प्रयोग पतिः भविक पोनिना PARIR दरकार पर प्रयो. माना चाः रम् . .. 1 " R- . ... " ·१३ 40 ५६. HERE Time १३१ TETrust । ... .. ... २२७ REATER NARH " TREAM २२८ २२२ ... ... ... ... METRY नापीमा मारिधिः मनानासादित परम् पिनमा तुलादाना बानुगुम्याराना हिंगने शान्तिपिणनफपना ४३. द्वाग्मफलाध्यापमिगलारिंग:- उझाना नवकविधीनां मामाविषयतिरेशः नयकर्मणि मिग्पत्यादिगुणसंगु तहिलीने न द्रव्येषु फलम् पूर्वादिपु नगरमागेपु रम्येषु सरमु राशः फलम् ... तेश्वरम्येषु तस्य फलम् देवागारपुरद्वारादिप्त्पनानि शुभाशुभानि राज एवेति कयनम् उक्तेषु स्थलविशेषेषु नवकर्मप्यूर्ववंचार्गला. दीनां मुख्यामानां भड्गे राज्ञः फलम् २३१ ... ... .. ... २३२ ... ... ... ...

·29 पृष्ठम् २३२ ... ... ... " ... १. ... विषयः तदने प्रामे सति फलम् दिगस्थिते गृहोत्यिवे च तस्मिन् फळभाजः इह सर्वनिमितेषु शुमाशुमानां फलानां कालनियमः वास्तुनि पुराणत्वव्यपदेशस्य काल: नवकर्मणि निष्टिते तुम्बिकादीनां महें फलम् मामुण्डकानुपूर्वमुण्डगोधानागपायाख्यानां गृहद्रव्याणां मर फलम् फपारस्यार्गलापार्थस्य तोरणस्य वास्तुमध्यस्य सोपानस्य येदिकायाः गवाक्षस्य पदृस्त. म्भस्य पविनाश फलम् गअशुदायाः कोताल्याः स्यपनीपहिफाया विटास्य तुलायाः शालास्तम्भस्य स्त- मशीपदिय महे फलम् प्रतिमोकभजवाहिन्याकाशतलतिच्छा- सादमण्डलयलभीना भर पलम् मालीने विलीने विनष्टेप मासादे फलम् पूलिपु गृहावयन सिग्पवादिगुणवि- ... ... " ... H. ... " शिरेषु फलम् .. " -- ... ... ... " कर्णिकाम्यन्तररगोशालापादहानी फलम् ४४. स्वपनिलधणाध्यापयतुयारिमः- स्थपक्षणम् वास्तुशास्त्ररयाटामानि एपपत हरयविशेषाः মহিলথ ধী: মাথা nिg:मिन्दा PRER पवार सायको. गमसमाना दोष पति मोरपम् " .. " . ... स ·पृष्ठम् . ... ... ... २३५ २३६ ... ... .4. " ... ... ... " २३७ ... ... ... " ... " 2: विपयः शास्त्रकर्मसामध्ये विद्यमानेऽपि प्रज्ञाभावे तस्य सम्भाव्यमाना दोषाः प्रज्ञावत एष तस्य सर्वकर्मनिपक्षमवस्थापनम् सर्वेषु स्थपतिगुणेषु सरस्वपि शीलामाये कर्म- वैफल्यस्य विपरीतफलोपनमनस्य च निरूपणम् आलेल्याचप्राविधकर्मविज्ञानस्याप्यावश्यकता अष्टाशलक्षणाध्यायः पश्चचत्वारिंशः स्थापत्याष्टाजविवरणम् नृपालस्थपतेर्गुणाः अङ्गेषु सप्तमस्य यज्ञशालामानस्य प्रयोगः तत्र यज्ञशालानिवेशनविधिः यजमानकुटीप्रमाणादिकम् प्राग्वंशपरिकल्पनम् प्रक्रमनिवेशनविधिः वेदीकल्पनम् 'होमस्थानकल्पनम् यजमानस्थानकल्पनम् 'कोटिहोमलक्षहोमस्थानादि सर्वानेषु याज्ञिकामस्य प्राशस्त्यम् यज्ञभूमिमापने विहितं वास्तुपदम् अष्टमस्य राजशिविरनिदेशाध्यस्यानस्य निरूपणम् 'तत्र शिविराणामाकृतिविशेषाः शिविरद्वारसया रथ्याप्रमाणम् नरपतेः स्थानम् २३८ ... .. " ... " ... ... ... ... ... २३९ ... ... " ... ... ... ... " ... ... ... ... ... " ... ... मन्त्रिपुरोहितबलाध्यक्षान्त:- पुरभाण्डागाराणां शनानि अधानां दन्तिनां स्थानानि ... ... ..

·31 पृष्ठम् २३९ ... ... ... " ... "" " २४० ... ५. ... ... " ... ... ... ... ... ... " " ... ... विपयः "परिखाप्रमाणम् शिविरस्थानमापनोचितं वास्तुपदम् अष्टमाझेऽवशिष्टस्य दुर्गकर्मणो निरूपणमारमः... नत्र पदविधानां दुर्गाणां संशाः से परास्न दुर्गम् दुर्गस्थानविभाजनाई वास्तृपदम् हम्मंप्रमाणादिकम् रथ्योपरच्याद्वारा प्रमाणानि दुर्गेश्वरमासादानां स्थानानि दुर्गरक्षा स्याप्यानां वीराणां लक्षणम् • अन्तःपुरादीनामपि सत्र निवेगानीयवस्थनम् ४६. सारणमरगादियान्निकाध्यायः पटवारिंशः तोरणमादिषु दोषाः, तत्पशमनविविध भासा गई या प्रविष्टाः मन्नो दोपहाय- সাধ্য কৰা, মদ ও फोनमापशमनायो विधिः ४७. दालपणाध्यायः सप्तरत्तारितः चतुर्विधानां दीन : सद्विनियोगध तब पतामहालक्षमा श्रीपालना परिनीलक्षणम् " ... ... ... - ... " " ... ... . ... .. गोधामा विशेष মসিৰি मारिन्मसनविरः HITRALE दिसम् ४८. निम्पमापापनपताति:- " - .

·92 पृष्ठ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... , ... 1 ... २४७ ... विषयः गृहविघौ वा भूमयः चैत्रादिमासेषु निर्मितानां गृहाणां फलम् कीलादीनां स्थानम् तत्तदिङ्मुटेषु वेश्मसु फलम् पुरे प्रासादादीनां निवेशनस्थानम् वलितादीनि चतुर्विधानि दुष्टगृहाणि तेषां लक्षणं फलं च मूषकोत्करादिभिर्दुष्टानां मुवां वर्जनीयत्वकथनम् ताम वास्तुनिवेशने फलम् वेश्मस्वनिष्टो मुम्खायामः मानुपशालायां पालिन्दयोरावश्यकता, देवा- गारशालायां तदाभावश्च सादकास्यस्य वेश्मनो लक्षणं फलं च सगल्यादिकं मर्मदोषचतुष्टयम् हिमास्यभ्य यात्वस्य लक्षणं फलंच स्वद्वयमध्येन पर्मनो निर्वाहे फउम् मार्गदेवस्य स्वरूपं फलं व उत्पादीनां पतुनों पोगाना स्वरूपं कई च... शालामेराय वर फलं म विमोरिला व पलेर মামির সাধ্যবিও गर्भ पन्द्रावलिया निरोपः লৰাধ এবঘাষ ফাম! ল ক पपरामशः मरम् ... ... ... ... " ... ... " .. . ... ... " २५८ ... ... " . ... -- ... " ... ... " " .. ... Trria परम् परेड .

·33 पृष्ठम् ... ... ... . " ... ... .. ... विषयः चीयमानानां पारदक्षिणादिकर्णानां वहिर्गमने फलम् मलिकाकृतिमन्दिरस्य लक्षणम् तत्रायव्ययव्यवस्था संक्षिसगृहस्य लक्षणं फलं च मृदकाकृतिगृहस्य लक्षणं फलं च मृदुमध्यगृहस्य लक्षणं फलं च कर्णेषु विषमोन्नतेषु फलम् गृहमध्ये द्वारकरणनिषेधः द्वारवेघेऽनिष्टद्रव्ययोजने च फलम् नवन पुराणयोजने फलम् मिश्रजातिद्रव्योत्येषु गृहादिषु फलम् तत्तस्थानेष्वधिवास्य प्रतिष्ठितानां पुनश्चालने २५० " ... . " ... ... ... ... ... " अन्यवास्तुच्युतस्यान्यवास्तौ योजने फलम् देवदग्धेन द्रव्येण गृहकरणे फलम् सूर्यद्रुमध्वजच्छायानां गृहद्वारातिकमणे ... ... ” ... " ध्वजच्छायायाः स्वरूपनिर्देशः ... निषिद्धा गृहताराः ... निनोन्नतत्वादिदोपयुक्तस्यामतरद्वारस्य करणे ... २५१ ... " नागदत्तादीनां द्वारमध्ये निवेशनस्य, तेषां विषमस्थितेच निषेधः गृहे इतिहासाद्युक्तवृत्तान्तमतिरूपणस्य निषेधः इन्दमालतुल्यानां, मिथ्याकृताना, मीषणानां च मतिरूपणस्य निषेधः स्वयमुद्धाटन पिघाने च कुर्वतः, सशब्दस्य, पादशीतलस्य च, द्वारस्य निवेशने फलम्, अधोमुखखेन प्रत्यायाम्याननत्वेन च ... ... " ... निवेशने फलम् ·पृष्ठम् २५१ ... ... ... " .. विषयः स्तम्भद्वारस्य भित्तेश्च वैपरी येन निवेशनस्य निषेधः उपर्युपरिमिकाकल्पने, तत्र क्षणक्लप्तौ च नियमाः शालाया निम्नत्वे अलिन्दस्याधिक्ये च फलम् उपरिभूमिपु द्वारनियमाः आध्मातादिद्वाराणां निवेशने फलम् चत्वररध्यादिभिारवेधे फलम् हीनाधिकप्रमाणस्य द्वारस्य निवेशने फलम् कृशादिद्वाराणां निवेशने फलम् अन्तरादुचस्य यहिारस्य, विशश्टस्य च द्वारस्य निवेशने फलम् पट्टसन्धी द्वारमध्ये निवेशिते फलम् तुलायामुपतुलायां च द्वारि तिर्यनियेशिवायां ... .. ... " २५२ ... ... ... " ... ... .. " ... " ... " २५३ ... ... ... ... " जयन्त्यामनुबंधमनुमाप्तायां फलम् लाटिकाख्यायालायाः स्वरूपं फलं च यज्ञोपवीतिन्यान्यायास्तस्याः स्वर ... परंप ... ". ... ... ... " ... ... भारतुगया माय फलम् असिनानुमितिमेदारनाय निरः भारत सरन्याते पता भगदी गन्मारपहातमन्त्री ... देने परम् 7 ... ... gfR ने गपने च ते फउम् नाशिन्याने .... - .. Puranory: सामने Kuter PRATAR PE ... ...

·35 पृष्ठम् २५४ ... ... ... ... " ... ... ... ... २५५ .. ... " " " 1 ... ... ... " विषयः जीर्णधुणक्षतादीनां दारूणां वर्जनीयत्वकथनम् गृहकर्मणि वर्जनीया वृक्षाः द्वारेभिलिभिश्च मर्मपीडायां फलम् कायसन्धिपालादिपु मर्मस्थानस्थितेषु फलम् स्तम्मादिमिद्वारमध्ये निपीडिते फलम् बदारुकाणां द्वाराणां च मध्येषु कर्णद्रव्या- दिभिर्विद्धषु फलम् नागदन्तादिभिः शय्यावेधे फलम् गृहमध्यभागे द्वारे निवेशिते फलम् द्रव्येण महामर्मपीडायां फलम् गृहस्य शून्यतापादका दोपाः विभागपदहीनेषु वास्त्वादिपु फलम् पुरमासादवेश्मनां परिसरे वर्जनीया वृक्षाः द्रव्यायामोच्छायविस्ताराणामाधिक्ये फलम् धातितेपु पातितेषु च स्तम्भद्वारादिषु फलम् भर्तुरनिष्टफलदायिनो गृहस्य सामान्यलक्षणम् ४९. रुचकादिप्रासादलक्षणाध्याय एकोनपशाराः पुरा ब्रह्मणा सृष्टानि पश्च विमानानि तेषां विनियोगः सूर्यादीनामुपयोगायान्यान्यपि पनि विमानानि स फरुपयामासेवि वचनम् ग्रामृष्टानां वैराजादीनां पधानां विमानविशे- पाणामाकृतिः वैराजभेदानां संशाः "कैलासभेदानां संज्ञा पुरकमणिकत्रिविष्टपास्यविमानत्रयभेदानां संशः एषामुधमापममध्यमानि मानानि भए पशुविमाने राजभेदानां सक्षमपम्तायः " ... ... ... ... ... " २५७ ... ... ... ... " " " ... ... ... ... ++. " ·विषयः ४५. २५८ २५९. ... रुपकलक्षणम् कटलक्षणम् पजरलक्षणम् ... ... ... ... .. ... "" ... .. "" ... ... " २६० ... ... ... ... ... ... २६२ ... .. हटलक्षणम् { स्यलक्षणम् यूथपलक्षणम् गवर्तलक्षणम् तेएलक्षणम् स्तकलक्षणम् থাকলে मिलक्षणम् বিষনমেমযিযামিখানা নুল विमानानां लक्षणम् मिस्तिजातीयपेरयमुपायराणा सक्षम् . এমবিমানযোগ্নীলানা ভাসা বানী বিমানমান গণমা पलबन्दुभिपातान्तममन- भारपाना माना विमानानो मानम् । কুনো বা সদাগ न पुणविमानमेशन सातार | मामिलासमाम्मुन्सास्थाना सनम समिरिगाम मानमा सक्षमम् पर नम् २५० २१५ " ... ... ... 11 ... ... ... " ... ... " .1 ... ... ... . ... ... कामrt on 1. .04 " ·31 पृष्ठम् २७१ ... . ... ... ... ... ... ... 1 ... ... ... " २७३ ... ... ... " ... ... " २७४ ... ... ... विपयः निषेवकनिषेधसिंहसुप्रमाझ्यानां लक्षणम् लोचनोत्सवविमानलक्षणम् अथ दशानां त्रिविष्टपविमानभेदानां लक्षण- प्रस्ताव - तत्र वनकनन्दनराकुवामनमेखललयमहा- पद्माना लक्षणम् हंसविमानलक्षणम् व्योमचन्द्रोदयविमानयोर्लक्षणम् ५०. प्रासादशुभाशुभलक्षणाध्याय: पञ्चाश:-- शुभकराणां प्रासादानां लक्षणम् तद्विपरीत्तलक्षणेपु प्रासादेषु प्रत्येकं फलानि ५१. आयतननिवेशाध्याय एकपञ्चाश:-- उचमादिभेदेन त्रिधा भिन्नस्य नृपायतनस्य मानं विन्यासच नृपानुजीविनृपपत्तीगृहाणां देवधिष्ण्यानां च दिग्मागादिकम् मन्त्रिसेनानीपतीहारपुरोधःप्रासादानां दिग्मागादिकम् राजमातृत्वसमातुलकुमारभासादानां दिग्मा- मादिकम् . द्विजमुल्यसामन्तकुअरारोहमटपौरजनगृहाणां दिग्मामादिकम् सर्वेषां गृहाणां सामान्यविधिः इतरेषां गृहाणां भूषणादिमी राजगृहे साम्य- माधिक्यं च परिहरेदिति वचनम् भवशिष्टस्य मूभागस्य विनियोगः ५२. मासादनात्यध्यायो द्विपसारा:- बैराजविमानसामान्यविधिः राजविमानपमवाः भासादविशेषाः २७५ ... ... ... ... ... " " २७६ ... ... .. ... ... " ... ... ... ...

·२७८ .. ... " ... ... २७९ ... ... ... ... ... " ... ... " २८० ... ... ... ... " ... " १५. थाविधा अष्टी शिखरोत्तमाः प्रासादाः राजजन्मनां सर्वेषामेषां प्रासादानां सर्वकाम- फलप्रदत्वकथनम् प्वन्यजातिदूपितेषु फलम् जघन्यवास्तुद्वाराध्यायत्रिपञ्चाश:- धन्यवास्तद्वारममाणम् त्र पेद्यापिण्डादीनां मानम् पशाखाखल्वशाखातुङ्गशाखानां मानम् काया बाह्यतः क्रियमाणानां शाखानां मानम् लोदयमण्टपादीनां मानम् उत्तममध्यमयोः प्रासादयोस्तलमानम् हम्भिकादिषु हीनाधिकमानकल्पननिषेधः प्रासादद्वारमानायध्यायश्चतुष्पश्चाश:- सादद्वारमानम् द्यामानम् शाखामानम् उत्तरानमानम् रूपशाखामानम् पीठवन्धमानम् भरणमानम् कपोतमानम् रथिकामानम् द्वारभूपा कपोतादिविधानम् परिमण्डलीकरणम् पापत्रिकामानम् रसनामानम् जवामान " ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... ... ... ... " " ... ... २८१ ... ... ... " ... ... ... " ... 400 " ... " ... ... " ... ... " ... ...

·39 पृष्ठम् २८१ ... ... ... " ... ... " ... ... " २८२ ... ... ... ... ... ... " ... " ... " ... " ... " ... ... " विषय: खत्वशाखामानम् बाबशाखामानम् द्वारशाखानां सङ्ख्या शाखानां निर्गमविस्तारयोर्मानम् पिण्डोदुम्बरमानम् तलन्यासमानम् सिंहमुसमानम् त्रिविध पदपिण्डमानम् हीरमणमानम् कुम्भिकोकालकयोर्निवेशनप्रकार: उत्तरपट्टतदारयोर्मानम् तदूर्ध्वमारपरिष्करणम् सप्तानां लमानां संज्ञाः सत्र तुम्बिनीनिष्पादनप्रकार: अन्यासलमानां निष्पादनप्रकार: पथविशतिवितानानां नामामि कोलादीनां नागवन्धान्तानां सप्तानां वितानानां रूपनिर्माणप्रकारः पुष्पकादीनां विद्युन्मन्दारकान्तानां तेषां रूप- निर्माणप्रकारः दशहायोदयाः सप्त पृचच्चायोदयाः अपक्षेत्रानुसारेण करप्यानि मामानानि চামাল সন্ধিাস্তবিকল্প उत्तमादिमासादानां छायनिर्गमाः কিতাল ... ૨૮૨ २८३ ... " ... २८४ ... ... 4.. ... २८५ २८६ ... ... ... ... ... ... ... . २८७ २८८ २८८-२९० ... सुमम्।

·No text on this page.

·॥श्रीः।। श्रीगणेशाय नमः । महाराजाधिराजश्रीमानदेवाविरचित समराङगणमूत्रधारापरनामधेयं वास्तुशास्त्रम् । महाममागमनो नाम प्रथमोऽध्यायः । देवः स पातु भुवनत्रयमुत्रधार- म्यां वालचन्द्रालिकादिनन्टकोटिः । एतन् 'समग्रमपि कारणमन्तरण काम्यादमृत्रिनमध्यनः येन विश्वम् ॥ १ ॥ मुग्रं धनानि दिन सन्नतिः सर्वदा नृणाम् । विधायेषां तु मंमिट्य सर्व स्थान्भलक्षणम् ॥ २ ॥ गग निन्दिनलमा(?)नदेतेषां विधानकर । अतः परपुपादेग (यद) भवन्टभलक्षणम् ॥ ३ ॥ दंगः पुरं निवामम समा वेदमासनानि । यादीगरम्पयनगरदेशकरं मतम् ॥ ४॥ গোগ্য ন ন বাগান। समारोपण कृपया गायनीने ॥५॥ किन ररपरraarti tirsaniii MमरेनमRAMARTHRITE: HTTriraram iti ammar WAR RATit: Tanterani * REE

·HTTrire
PriyaTirar ruritus||
मगन
मराnिtinent |
पान TATE
मानो मामा नाcil
riftiiraniheri TI
भारी प्रधान प्रगना ||
नगान निगम्भीगा font
गणगान गानों निगदिनम् ॥ १० ॥
सगामिनाना नानांकनः ।
गामिनानि न भूतानि गनिने मम ॥ ११ ॥
गप्पिस लिमपटानिद मानिनी ।
गमी गपि पापा नामायामा किलाना || १२ ।।
प्परनानि धनुषा नारा गाल पलागिना ।
दोग्यकामाऽमनां निग्मन्नगम महीम् ॥१३॥
गयकापि प्रशान्येपा नन मामेर पनि।
अपश्यन्यन्यतयाणमदुग्पा लामुपस्थिना । १४ ॥
अस्यां वर्णाश्रमस्थानविभागम विस्यने ।
इयं च दुर्गमानेकोणीघरकुलारुला ॥ १५ ॥
विधास्येऽस्यां कयं लेनदिति में गङ्कितं मनः ।
पृथुनेत्यय विज्ञप्तो भगवानन्जसम्भवः ॥ १६ ॥
उवाच बोधयन्नेनं कृत्वा भूमिं च निर्भयाम् ।
इयं मही महीपाल! विधिवत् पालिता सती ।। १७ ।।
सस्यैरुपा(ध?य)निप्पनस्तव भोग्या भविष्यति ।
यच ते स्यादभिप्रेतं स्थानादिविनिवेशनम् ॥ १८ ॥

·विश्वकर्मणः पुत्रसंवादो दितीयोऽध्यायः । तदप त्रिदशाचार्यः सर्वसिद्धिप्रवर्तकः । 'गुतः प्रभासस्य विभोः स्वसीयश्च बृहस्पतेः ॥ १९ ॥ विश्वातिशायिधीः सर्व विश्वकर्मा करिष्यति । राजनसी महेन्द्रस्य विदवावमरावतीम् ।। २० ॥ अन्या अप्यमुना रम्याः पुर्यो लोकभृतां कृताः। वया क्षेत्रीकृतां मूर्ति दृष्ट्या साद्रिद्रुमामसौ ॥ २१ ॥ सन्निवेशान् पुरग्रामनगराणां विधास्यति । तद् गच्छ वत्स ! लोकानामितस्त्वं हितकाम्यया ॥ २२ ॥ भयोज्झिता वमप्युर्वि! पृथाः प्रियकरी भव । काले स्मृतः स्मृतः पुण्यो राज्ञः प्रियचिकीर्पया ॥ २३ ॥ त्वमप्यखिलमयतद् विश्वकर्म(न्) करिष्यसि । इत्युक्त्वा गमनमुपेयुपि मजेशे स्त्रं स्थानं क्षितिभुजि चाश्रिते मुदायाम् । मालेगावनिभृतमाजगाम खेलसिद्धस्त्रीपरिगतमाशु विश्वकर्मा ॥ २४ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे "महासमागमनो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ अथ विश्वकर्मणः पुत्रसंवादो नाम द्वितीयोऽध्यायः । अथ पृष्ठे हिमगिरेः शशाश्शुचिरोचिपि । सिद्धामरवधूभुक्तमणिम गुहाएहे ॥ १ ॥ "विस्तीर्णासनमासीनं सर्वज्ञमय संस्मृताः । आययुर्विश्वकर्माणं चत्वारो मानसाः सुनाः ॥ २॥ जयो विजयसिद्धार्थी चतुर्थश्चापराजितः । तमुपागम्य शिरसा नेमुः पाञ्जलयो मुनिम् ॥ ३ ॥ १. 'श्रुतप्रभावश्च विभो प्रीतये ते वृहस्पतिः', २. 'मुराणामपि चान्येषां पु', ३. 'ताप्य', ४. 'विश्वकर्मा करिष्यति' के पादः । ५. पृथियाख्यानां पात्रसंवन्धा, (1) ख पादः।

·'वास्तु ब्रमा स(पर्या?रानी)दा विश्वमप्यसिलं तथा ॥ ४ ॥ धम्यं कर्म तदा श्रेष्टयप्राप्त्य लोकायनानि च . व्यवस्थाप्य चकार लोकपाल श्रीस्य) कल्पनाम् ॥ ५॥ अहमप्यमुना विश्वनायनाम्युजजनगना । लोकानां सन्नियासार्थमादिष्टोऽस्मि स्वयम्भुवा ॥ ६ ॥ रम्याणि नगरीधानसभास्थानान्यथा मया । मुरासुरोरगादीनां निर्मितान्यात्मबुद्धितः ।। ७ ॥ गत्वोवी चैन्यनृपर्वत्साः! प्रियचिकीर्पया। नगरपामखेटादीन् करिष्यामि पृथक पृथक् ॥ ८॥ कार्ये त्वमुष्मिन् सकले मम विश्वसृजार्पिते । सम्यरसाहायकैर्भाव्यं भवद्भिरिति नः स्थितम् ।। ९ ॥ यतस्त्रिभुवनालोकपद्योतस्यान्जिनीपतेः । सहायतां तमश्छेदे कलयन्ति मरीचयः ॥ १० ॥ स्वयं करिष्येऽहमयो निवासाय पृथोः पुरीम् । विचित्रनगरग्रामखेटीमतिमनोहराम् ॥ ११ ॥ भवन्तः पुनरागत्य चत्वारोऽपि चतुर्दिशम् । तांस्तान निवेशान् कुर्वन्तु पृधाजनकृताश्रयान् ॥ १२ ॥ अन्तरवध्यपायाधिशलानां सरितां तथा । विधातव्यानि दुर्गाणि नृपाणां भयशान्तये ॥ १३ ॥ वर्णप्रकृतिवेश्मानि संस्थानानि च लक्ष्मभिः ।. विधेयानि प्रतिग्राम मनिपूः प्रतिपत्तनम् ॥ १४ ॥ १. 'वास्तुबा सदा विधं व्याप्नोति सकलं जगत् ', २. 'सानातिमनोहगन् । ३. 'णि संजातभय' ख. पाटः। थैन्यश्वे: वेनमूनोग्नेः थोरित्यर्थः । .पाटः।

·पस्तृतीयोऽध्यायः तानित्यमात्मतनपानभिधाय सम्पक सारार्थभूतमपरिस्फुटतोज्झितं च । 'स्थानापितोरुभरनितचित्तवृत्ति- स्तूष्णीं प्रभासतनयो नयविजगाम ॥ १५ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाग्नि वास्तुशास्त्रे "विश्वकर्मणः पुत्रसंवादो नाम द्वितीयोऽध्यायः ।। - अथ प्रश्नो नाम तृतीयोऽध्यायः । अथ तेषु जयो नाम वाक्यं तद् विश्वकर्मणः । श्रुत्वा कृताञ्जलिः प्राह स्निग्धगम्भीरया गिरा।॥ १॥ ज्ञानकानिधिरप्यस्मान् यत् सहायतया किल । कृणोपि तेन न वयमारमानं बहुमन्महे ॥ २॥ तदिदानी हितार्थे नः प्रजानामपि च प्रभो !! अप्रमेयमभावस्त्रं सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥ ३ ॥ पूर्वमेकार्णवे जाते जगति प्रलयं गते । महाभूतामरपुरीज्यौतिपां कथमुद्भवः ॥ ४ ॥ किमाकारा किमाधारा किंममाणा च मेदिनी। विस्तृतिः परिधिश्वास्या बाहुल्यमपि कीदृशम् ॥ ५ ॥ उच्छ्रायव्यासदीर्घत्वः कः केऽस्या कुलभूभृतः । कति ख्यातानि वर्षाणि दीपा नयोऽश्ययस्तथा ॥६॥ का सूर्येन्दुग्रह दिगतयश्च पृथक्पृथक् । भूमेरुपरि कि चषामन्योन्यं मोक्तमन्तरम् ॥ ७ ॥ 1. 'स्थानार्पणातिशयनि', २. 'जयविजयसिद्धार्यापराजितमुतागमनो नाम' का पाठः । ३. 'प्रभोःख. पाठः। इतनी मौनमित्यर्थः ।

·. Irriti irit गनिम ममगा | मोके भूना-भागतम् ॥ ८॥ सुगममाभिः पापानी गायनमः । प.प्रादिमाग प्रांगना कम || गरिमापतिमा मानना कामः क फर्म मनिमीननादायमः ॥१०॥ समति मागवणमादिभिः । काः माना निनिताः काम गणाषिभूषणः ॥ ११ ॥ कार्य फन गिनन भनिगगनम् । किं फलं गुमिनिटगिन समिनिष्ट न कि पुनः ।। १२ ।। फनिपका पदुगंर्गकपा मः । फिमग्रपुरगंम्माननिय पिच निन्दिनम् ॥ १३ ॥ फभावानुक्रमविधिः प्रमाणम्पपादिनः । मामारगोपुगहालपरिग्यापमर्म न॥ १४ ॥ तमननिर्गमदारमतात्यहालकादिभिः । फदिमः प्रविभागय रथ्याचलग्यमभिः ॥१५॥ भूमिममाणसंस्थानं सीमा क्षेत्रदिवपथः । नगरपामखेटानां निवेगाः स्युः पृथक्पृथक् ॥ १६॥ । पुरस्याभ्यन्तरे पूर्व कर्दव्यावययक्रमः । कस्मिन् स्थाने कथं कार्य मकवननिवेशनम् ॥१७॥ मतिसंवत्सरं तस्य नियुक्तस्य कयं पुनः। हिताय नृपलोकानां विधातव्यो महोत्सवः ॥१८॥ गृहेषु केषु केपन कासु कागु ककुप्मु च । भागाद्यान्तरः कः कः कार्याः काः काश्च देवताः ॥ १९ ॥ कः कर्यानपरीवारवर्णरूपविभूषणैः ।। कार्याः कः कैः सुरा वखवयोवेपायुधध्वजः ॥२०॥ भूक, ग. पाठः।

·प्रमाणमितिसंस्थानसमयानाच्छ्यलक्ष्मभिः । प्रासादाः कस्य के वा म्युः सुरराजदिनानिषु ॥ २१ ॥ प्राकारपरिग्यागुप्तं पुरे म्याद गोपुरं क च । ई युग्ममध्याम्खुवेदमानि क च म्युः क महानसम् ।। २२ ॥ গglাগুয়ানমাৱামায়নগন। व्यायामनृत्तसङ्गीतम्नानधारागृहादिभिः ॥ २३ ॥ भय्यावासगृहप्रेक्षामादहः पृथक । क्रीडाटोलाश्रयारिष्यहान्नःपुरवमभिः ।। २४ ॥ विटभ्रमनिहकक्षासंगमनादिभिः । अशोकवनिकाभिश्व लनागण्डपवेरमभिः ॥ २५ ॥ चापीभिदागिरिभिधिवाभिः पुष्पवीथिभिः । एतविपरन्यत्र विचित्रविपिनाश्रयः ।। २६ ।। मानान्माननियायामव्याकृतिविनिर्मितः । निकलननिगः म्पाट गळां भागाधिनः कथम् ।। २७ ॥ पुरोधासन्यभूथष्ठदेवचिन्तकमन्त्रिणाम् । कं कर भागं प्राप्य म्युनिशा नृपश्मनः ॥२८॥ पुरै म्युर्दिछ भागेषु पदभागेषु के च। विमरामन्यविदहशद्वानमरजः समम् ॥ २० ॥ तथा कृपिनुलानियालाप गोपनीविनः । हिमाश्रिनाथ पुम्पा निवेश्याः म्युः रथं स २ ॥३०॥ निवाः कीदनाथषां कियनो वा भवन्ति । अस्पन्न कनवा करांकः पशजलरः ॥३१॥ शियमा शनिद्रव्यागराशनि कानि ना। तुरंपार पां पाप कीरगनुकरः ३२ ॥ गुमनं मनानियम नमान CLE:म:। --- ·भनन्ते योगमन्योन्यं कानि द्रव्याणि कः सह । कानि योगं न गच्छन्ति का कः क्व वसेत् पुमान ।। ३३ ।। इष्टकाकर्म कि चष्टं कीर्तिता कतिधा च भूः । परिकर्मक्रमस्तासां बद्दयम्युपवनश्च कः ॥ ३४ ॥ गुरुवर्णिध्वजोशितमृत्यप्रतिमा(?) पुराम् । वृक्षाः के के प्रशस्ताः स्युहाथै के च गर्हिताः ॥ ३५ ॥ नच्छेदस्रावसंभूतं शब्ददिक्पातगर्भनम् । विज्ञायते कथं कर्तृकारकादिशुभाशुभम् ॥ ३६ ॥ प्रमाणं तक्षणन्छेदैः 'शोधितानां कथं भवेत् । आहृत्य स्थापनं पूर्व दारूणां स्थानके क्व च ॥ ३७॥ सामान्यतोऽग्विलानां काः काश्च जातेर्विशेषतः । प्रशस्तैर्लक्ष्मभिर्युक्ता भूमयः परिकीर्तिताः ॥ ३८ ॥ शल्योद्धारविधिः कीदृक् कीदृशं भूमिकर्म च । दिग्ग्रहः मूत्रणं चाधिवासनं च कथं भवेत् ॥ ३९ ॥ प्रमाणं मूलपादस्य शिलान्यासे च को विधिः । विभज्यते कथं वेश्म शालालिन्दविभाजनैः ॥ ४० ॥ मानानि कानि भित्तीनां पीठानामुन्द्रयाच के । कथं तानि विकल्प्यानि वर्णानां मेखलादिभिः ॥ ४१ ॥ समस्तकानां स्तम्भानां द्वारस्तम्भासनः सह । नागचीपुपधानानां समं फण्यविनिर्गमः ॥ ४२ ॥ जयन्तीगङ्ग्रहतुलाकार्याणां यास्तुनोऽपि च । की फलकानां च प्रमाणं परिकीर्तितम् ॥ ४३ ॥ बमानान् सर्ववर्णानां नलागलायाम्तु फीडशाः । का गवाक्षकपीतालिपदिकानालकक्रियाः ॥ ४४ ॥ म्घृणा 'निमृष्टिकोन्मका मृगान्पोल्युपनुलाम्तया । सान्नामाणिशिरावंगा: प्रिमाणाः प्रकीनिनाः ॥ ४५ ॥ 1. 'मानिना' म. ग, पाटः .. मियाम', . निधि 'म. पार:

·मभस्तृतीयोऽध्यायः छायोदयाः कियन्तः स्युत्तच्छायमच का। व्याणां खण्डवृत्तानां लुपानां च क्रियाः कथम् !! ४६ ॥ सीमालिन्दशिर(स्त्वा स्वा)सां कीदृशी चावलम्बना । कनिप्रकाराः मासादशिरसां च विकल्पनाः ॥ ४७ ॥ यच्चान्यदेवमादि स्यात् मासादभवनादिपु । 'द्रव्यकाप्टकलासहि प्रमाणं तस्य कीदृशम् ।। ४८ ॥ शालालिन्दग्नमाणानि चतुःशालेपु धागम् । ज्यायोमध्ययवीयस्तु भूपाभिः काठकल्पना ॥ ४९।। . एकद्वित्रिचतु शालान्येषां संयोगतोपि च । कथं कति च येम्मानि कल्प्यन्ते भविभागशः ॥ ५० ॥ कथं च पोडशचतुःपष्टवकागीतयः शतम् । संविभागाः पदानां स्युः कथमत्रामरस्थितिः ॥ ५१ ।। आयो नवपदो वास्तुरन्त्यः साहखिकः कथम् । अनमत्याभागेपु केयु केपु क तस्थुपः ।। ५२ ।। कथमेने मुराः सर्वे वास्तोरस्य व्यवस्थिताः । एतद्वंगतिरं धनुःकुक्षिन्मूर्थमर्मसु ।। ५३ ।। जायेत पीडा द्रव्येषु सन्निविष्टेप कस्य का। वास्त्वारम्भागेषु पावायां स्थापनेषु च ॥ ५४॥ दूनस्सननिमित्तायः कथं यं शुभाशुभम् । दाकियागु चित्रेषु नधा लेप्यक्रियागु य ! ५५।। याज्यं कि किमयोज्यं च किं. भूपभवनादिषु । इस्तस्य लक्षणं मानगंज्ञा च जायने फयम् ॥ ५६ ॥ कि व्यवमिलक्ष्म स्थान किं च नियुक्तलक्षणम् । अनुक्रमेण वर्णानां पलिफर्म र कीरगम् ।। ५७ ।। धियं विपिना फेन भरने च मरेशनम् । पनिने महटिन नाणेप्नु रामनिटने ।। ५८.॥ १.''4.2:. NE', ' माय. पाट ·निमपानामनगमागमा मानन्धीकगंभूनां प्रपिम्पदामगि । ५० ।। नाया कि फलं पुत्र प्रागनिनन की विधि । इत्येवमादिकमनं कविध निभान वमोपगं न गायगंभृतं न । अस्मारनपफरणानिनिगनियोग्यानुपागि गाम्नानुक्रमगा।६०॥ २ Ramai RATATUTE माय प्रशाध्यायम्ननीयः ॥ अथ महदादिनर्गचतुर्थोऽध्यायः । जयस्येति गमाफर्ण विश्वकर्मा च न वचः। जगाद गर्जदम्भोदध्वनिगम्भीरया गिग ॥१॥ साधु वत्स! त्वया सम्यक प्रज्ञयातिविशुद्धया । प्रश्नोऽयमीरितो वास्तुविद्याजवनभास्करः ॥ २॥ स वं निधाय प्रश्नानां समुदायममुं मृदि । वदतो मेध्यधानेन शृणु यद् ब्रह्मणोदितम् ॥ ३ ॥ इदमासीद् युगान्ताग्निप्लुएं संवर्तकादिभिः । समुत्सृजद्भिरम्भांसि विश्वमेकार्णवीकृतम् ॥ ४ ॥ तमोभूते ततस्तस्मिन् भोगिपर्यवमाश्रितः । हरिः सुप्वाप सलिले कृत्वोदरमतं जगत् ॥ ५ ॥ अथास्य नाभावम्भोजमभूत् तस्मिन्नजायत । सर्वज्ञानाश्रयः श्रीमांश्चतुर्वक्त्रः सुरेश्वरः ॥ ६ ॥ स कदाचिद् दधचेतः प्रजासृष्टिं प्रति प्रभुः। महान्तमरजन् तत्र पूर्व विश्वस्य हेतवे ॥ ७ ॥ ..

·मदनादिसपश्चनुरोऽध्यायः विधानमनस्मान्मनाऽभून् साचिकादनः । गनमादपि नामाणि तन्मात्राणि च नामसान् ॥ ८॥ तेभ्यः पञ्च महाभूतान्पाविरासननुकमान ! व्यांमादीनि धरान्नानि 4 मयुनानि तगुणः ॥९॥ अरांतरभावश्च मम्यगपामर्शच्यने । आदी पी नायनादापनामां व पाय ॥१०॥ नम्पाप्ययस्मान् पानम्ननः यमरकामदम् । भूनादिम्य नियन् मोऽपि पाना परिवाग्नि ॥ ११ ॥ महान विरानि व्यतः ध्यनमल्यनारं पुनः । ग्राहयग्राहकभावन प्यनो भूनगमुनयः ॥ १२ ॥ শাখামাখি শাখা । বিয়া। पहाभूनानि मगुणानगेनं गा नरः प्रभुः ।। १३ ।। मनः पुनामा गगें भौनिक गम्यगादया। गुगगुगन् गगवान् यारामि पनगान ॥ १४ ॥ 'नागान मनीनगरमा मनग्गा गपनी ननन् । भाँद गा (पीपी) गाना गानभ्रमनाया ॥१५॥ আমা: নাম্বণসম্মান। इन्द्रिगगन पश्योभन मागपशाम् ।। १६ ।। মনে নামিয়েলাে বিঃ। गुग्न्तगानिदान दिलयमालिनाम् ॥ १० ॥ भामाशनिभ्नो भागी मनोमगांभाः । सिमापन समागिनी मदिमाग १८ ॥ नितिगामी पर: । गानिगादारितम् ॥११॥ .. ' rrrr. ! ! :)' स... 7:1

·सम्योपरिणादम्भाधमः शिवः ॥ २० ॥
विष्णोः (गन्या भागालाल परोऽनन्नागिनो भाम् ।
न न गायनमा प्रगाम्गिमिः ॥ २१ ।।
नीन नानिलः नत्र नवागांउमान ।
महाम्माची निगहाना विधिमाधाडमासः ॥ २२॥
गा गयापूरवगं ने नत्र नवाइयोऽभवन् ।
निशाललार्धगनिधर्मवद विननाथ नः ॥ २३ ॥
मैलः कालीरव स्थानवागिना ने नेप्पियम् ।
यदि गताद्रिनिःप्यन्दर्भूभृतां प्रविभागना ॥ २४ ॥
निम्नगाभूत् ननोऽम्भाधः कान्ता निम्नानुसारिणी ।
मदिन्पन्नेषु जलविपर्यन्तपु विनिमयुः ॥ २५ ॥
अम्भासि यत्र यत्रासंस्त द्वीपाश्चित्ररूपिणः ।
सनिम्नगाम्युधिद्वीपा विभक्ताखिलभूधरा ॥ २६ ॥
व्यक्ता बभूव कृनवं भूगिर्भूतानि विभ्रती ।
स चक्रे गरवादीनां निरयाणामधः क्षितेः ॥ २७ ।।
स्वकर्मफलभुपत्यथं स्थानं दुष्कृतकर्मणाम् |
जरायुजाण्डनोद्भिजस्वेदजैः सह स प्रभुः ॥ २८ ॥
चतुर्धेत्यंसृजल्लोके भूतग्रामं चराचरम् ।
द्वेधा जरायुजास्तत्र मनुष्याः पशवस्तथा ॥ २९ ।।
ग्राम्याः सप्ताभवंस्तेपु सप्तारण्यकृतालयाः।
पुमान् गौस्तुरगच्छागों मेपो वेगसरः खरः ।। ३० ॥
ग्रामवासकनिरताः सौते परिकीर्तिताः ।
'सिंहद्विपोष्ट्रमहिपा शरभो गययः कपिः ॥ ३१ ॥

·. भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः । अरण्यगोचरा जीवाः सप्तते वत्स! निर्मिताः। धर्माधर्मविवेकित्वाच्छ्यान् ग्राम्येपु पूरुपः ॥३२॥ अरण्यचारिपु श्रेष्ठः सिंहः शौर्यवलादिभिः । सुपर्णा भुजगाः कीटाः येऽपि च स्युः पिपीलिकाः ॥ ३३ ॥ चतुर्धेत्यण्डजन्मानो जन्मिनस्ते प्रकीर्तिताः । 'वेद (केपीकेश)समुद्भूताः कृमियूकादिजन्तवः ॥ ३४ ॥ सर्वेऽपि स्वेदजन्मानस्ते प्रजापतिना कृताः । उद्भिजाः पञ्चधा भू(त्वा त्था) निर्दिष्टाः स्थावराश्च ते ॥ ३५॥ । द्रुमा वल्ल्यश्च गुल्माश्च वंशाः सतृणजातयः । छनान्तःकरणत्वं च स्वस्थानास्पागितापि च ।। ३६ ॥ छिनप्ररोहिता चपां वैशेषिकगुणत्रयम् । गायत्री भूतसंह(पां? पा) चतुर्विंशतिपर्विका ।। ३७ ।। ज्ञानां पुरुपः पुण्यां भवति स्वर्गभाजनम् । भुवनभूजलवहिमरुद्रियत्प्रमुख एप भवस्तव कीर्तितः । बसुमतीपरिमाणविनिश्चयं कथयतः शृणु सम्प्रति वत्स! में ॥३८॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणावधारापरनाम्नि वास्तुशारने महदादिस(गा? गा)ध्यायश्चतुर्थः ॥ अथ भुवनकोशः पञ्चमोध्यायः। अथा यथाकर्म भूमेः कृत्स्नायाः कथयामि ते । विमम्मपरिधी वत्स! बाहुल्यमपि च फुटम् ॥ १॥ विष्कम्भोऽस्याः समुद्दिष्टो दशयोजनकोटयः । लक्षाग्यपि च मेदिन्यास्तदेकानविंशतिः। विष्कम्भत्रिगुणों यावद् विष्कम्भांगश्व पञ्चमः ॥२॥ सकोस (1), २. 2 स. ग. पाठः ।

·मदिनमा पापातासमानना यानिमः। द्रागिरकोटगः पक्षिागि पर्मिः शिनः ॥३॥ अगानि गरमाणि गांजनानां प्रतीभितः । गोननाना गरमाणि मिलिगोदयम् ॥ ४ ॥ पनि वानगम्याः शिनगननादिनम् । गतुणां मलिलादीनां भूनामनोऽपि न ॥५॥ उगगनामुनींनी मानं गनगुणं पितुः । नोपाटि भिनंयं भृशानद नमालिनी ॥ ६ ॥ पात्रम्याग्पात्र श्रीगण्यन्यान्यपि कमान । प्रमाणमिदनगर शिन्यादीनां नवोदिनम् ॥ ७॥ दीपांदीनां तु पाचोधिनियंगः पुनमन्यने । दीपानामम्बुधीनां च सप्तानामपि मध्यगः ॥८॥ जम्वृद्धीपो भवंद वृत्तः सहमनविस्तृतः । हिमाद्रिमकटाख्यो निषधी नीलसंविनः ॥ ९॥ श्वेतः शृङ्गी च पडमी भवन्यस्मिन् कुलाचलाः । एतस्मादुत्तरेणादस्तुपाराङ्कितर्गखलात् ॥ १० ॥ पूर्वापरायताः सर्वेऽप्यद्रयो यावदम्बुधि । अन्तरा नीलनिपधौ जम्बूद्वीपस्य नाभिगः ॥ ११ ॥ वृत्तः पुण्यजनाकीर्णः श्रीमान् गेरमहाचलः । उदग्याम्यायते मेरोः प्राग्भागे माल्यवान् गिरिः ॥ १२ ॥ सेवितः सिद्धनारीभिरानीलनिपधायतः । सुमेरोः पश्चिमेनादिर्गन्धर्वकुलसकुलः ॥ १३ ।। माल्यवत्सदृशायामो महीभृद् गन्धमादनः । पर्वतावुभयान्तस्थौ हिमवान् शृङ्गयांस्नथा ।। १४ ॥ १. 'वर', २. 'हरि', ३. 'पानीपु पायोनिवे' ख, ग. पाठः । ४. 'समवि' क. पाठः। .

·भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः १५ योजनानां सहस्र दे' साथै स्यादुच्छ्यस्तयोः । श्वेतश्व हेमकुदश्वेत्यन्तयोः पृथिवीधर ॥ १५ ॥ योजनानां सहस्रार्धमेकैकस्योच्छ्यस्तयोः । निपधाचलनीलाद्रिमाल्यवद्गन्धमादनाः ॥ १६ ॥ सहस्रयोजनोन्द्रायाचत्वारोऽमी पृथक्पृथक् । एतेष्टायपि शैलेन्द्राः सहसदयविस्तृताः ॥ १७ ॥ उपाश्चापि चिलनाः सह मरुणा । मेरोः समुच्छ्योऽशीतिः सहस्राणि चतुर्युता ।। १८ ।। पोडशायः सहस्राणि द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतिः । जम्यूतरुहान मध्ये सुमेरोपियस्य च ॥ १९ ॥ दीपस्यामुप्य ययोगाजम्बूद्वीप इति श्रुतिः । गृहहिमशिलानः सर्वतो हिमवानयम् ।। २० । महान्तो निवसन्यत्र पिशाचा यक्षराक्षसाः। टेममयमकूट इत्यवनीवरः ॥ २१ ॥ यं सर्वतो निपेवन्ते सदा चारणगुद्यकाः । तरुणार्कप्रभाजालप्रतिमो निपधाचलः ॥ २२ ॥ निवसन्ति सुखं तत्र शेपवासुक्तिक्षकाः । हेमाजकर्णिकाकारः गुमैर्मणिकन्दरः ॥ २३ ॥ अनामराः सासरसस्त्रयस्त्रिंगद् वसन्ति ते । बड्यनदः शिखरलो नीलमहीधरः ॥ २४ ॥ कलयन्ति तपोनित्या यत्र ब्रह्मर्पयः स्थितिम् । घेतः स काशनःशृगगनोलिसिभितः ।। २५ ॥ दोर्दशालिनां यत्र निवासविदशदिपाम् । महानीलमयो रहिपिच्छायो बहिर्गान् ॥ २६ ॥ १. 'दे देसाः उन्' रा. ग. पाठः १२. '', ३. 'तता नि', Y. "स्थिता:' - क. पाट:।

·पितृणामालयः शृगरुखिनः धृतवान् गिरिः। हिमाचलस्य याम्येन क्षाराधिकृतमन्यतः ॥ २७ ।। वर्ष स्याद भारतं नाम प्रथमं कार्मुकाकृति । तुपारनिलयस्या हेमकूटाचलस्य च ॥ २८ ॥ मध्ये किंपुरुषं नाम द्वितीय वर्षगीरितम् । अन्तरे हेमकूटस्य निपधस्य च भूभृतः ॥ २९ ॥ हरिवर्पमिति प्रोक्तं तृतीयं वर्षमुत्तमम् । निपधाचलनीलादिमाल्यवद्न्यभूभृताम् ॥ ३० ॥ चतुर्णा मध्यगं वर्ष तुर्यमस्मिन्निलाटतम् । उत्तरे नीलशैलस्य याम्ये च श्वेतभूभृतः ॥ ३१ ॥ पश्चमं वर्पमत्यर्थरम्यं रम्यकसंज्ञितम् । धेतशृङ्गवतोः शैलराजयोरनयोरिह ॥ ३२ ।। मध्ये पष्ठं हिरण्यांशुरम्यं हैरण्यकालयम् । अस्योत्तरे शृङ्गवतो याम्ये च क्षारवारिधेः ॥ ३३ ॥ कुरुवाभिधं वर्षमुत्तरेण प्रचक्षते । अन्तरा नीलनिपर्धा प्राग्भागे माल्यवद्विरेः ।। ३४ ।। भद्राश्चमटम वर्ष प्राक्समुद्रान्तमीरितम् । गन्धमादनशैलस्य प्रत्यक्ग्राक् चापराम्बुधैः ॥ ३५ ॥ नवमं वर्षमाचार्याः केतुमालं प्रचक्षते । इति प्रोक्तानि यणि नवामूनि मया तव ।। ३६ ।। साम्प्रतं पुनरेतेपां प्रमाणमवधारय । प्रमाणेन सहसागि चतुर्विंशयतुर्दिशम् ॥ ३७ ।। योजनानामिहेन्छन्ति चतुरश्रमिलारनम् । प्रारमत्यामागो व तस्योदम्याम्पनः ममे ॥ ३८ ॥ 'मापन'म.ग, पाट:

·एकत्रिंशत्सहस्राणि किश्चित् माक्प्रत्यगायते । यान्युक्तानि पडन्यानि वयिभ्यांवराणि ते ॥ ३९ ॥ तेषां नवसहस्राणि प्रत्येकं विस्तृतिर्मता । चर्षे किम्पुरुषे नार्यो नराश्च प्लक्षभोजनाः ॥ ४० ॥ जीवन्त्ययुतमन्दानां जात्यजाम्बूनदविषः । इरिवर्षे नरा नार्यो वसन्तीक्षुरसाशिनः ॥ ४१ ॥ सायुतं च सहस्त्रं ते जीवन्ति रजतत्विपः । इलाहते नराः पमरागभासोद्गतास्तथा ।। ४२ ॥ जम्बूफलरसाहाराः सपादायुक्तजीविनः । नास्मिन् मेरुतदच्छन्ने तारकार्येन्दुरश्मयः ॥ ४३ ॥ स्वागमभाभिः किन्वत्र कृतोदयोता वसन्त्यमी । फैरवोदरसच्छाया भद्रा साहना नराः ॥ १४ ॥ नीलाम्रकफलाहारा भवन्त्यत्रायुतायुपः । दलत्कुवलयश्यामाः केतुमाले शरीरिणः ॥ ४५ ॥ शारदामयुतं नेपामायुः पनसभोजिनाम् । श्वेताभो रम्यक रम्ये न्यग्रोधफलभुग जनः ।। ४६ ।। हरिवर्प इव प्रोक्तमेतस्मिन् मानमायुपः । श्यामविपः स्त्रियो वर्षे पुमांसच हिरण्यके ।। ४७ ।। जीवन्त्ययुतमन्दानां सर्वेऽपि लकुचाशिनः । कुरुप्वभीष्टदैवृक्षनर्जीवन्ति स्रीयुत्ता नराः ॥ ४८ ॥ सपादमयुतं देवगर्भमा गौरकान्तयः । पुण्यकर्मा वसत्येषु वर्षेषु निखिलो जनः ।। ४९ ।। शोकन्याधिनरातकमहोन्मुक्तः सदामुग्वी। वनः कीर्णानि सर्वाणि कुमुमस्तयकानतः ॥ ५० ॥ उद्भिजाद्भिनदीभिथ तस्तस्तुच पादपः । उदञ्चहीचिमालेन लारणेनाभिना चाहिः ।। ५१ ।। ते तव । } ·पशिगमनाने नदीपा गयासिनः । द्वादशानिधार मग भूमि: पिताः ॥ ५२ ॥ प्रयगा दिगि दिगिमारागिगिनापलाः । मनार पलार नानापान दक्षिण ।। ५३ ।। नादायी वगहाणः सोमकामा पनि । उदगभाग पिन द्रोणकङ्कगन्दा पनि प्रयः ॥ ५४॥ धूमको इन्दभिधर माईकनि पूर्णतः । सहम गांजनाना ने दीर्यास्तस्यायमुनिनाः ॥ ५५ ॥ ममाम्नमम्भाधी विस्तृनाम पराधराः । जुमा गर्न मुरः गृहपाहिलीटविहायसः ।। ५६ ।। अलिनापगः कान्नपिनिषदुपपीरुषः । दीपाः 'शाफःशमाञ्चशापल्य इनि च क्रमान् ।। ५७ ॥ गोमेदः पुप्फगल्या पडमी यावतः स्थिताः । क्षीराज्यदधिमधेपुरसस्वादम्भसोर्णवाः ।। ५८ ॥ दीपान शाकादिकानते परिवार्य स्थिताः क्रमान् । स्वीपतुल्याः सर्वे ते प्रमाणेन यथाक्रमम् ॥ ५९ ॥ अमी शाकादयों द्वीपा जम्यूद्वीपप्रमाणतः । यथारमं स्युद्धिगुणास्तथाम्भोनिधयोऽपिच ॥ ६० ॥ शाके सप्तादयस्तेपूदयो जलधरस्तथा । नारको स्वतः श्यामो राजतोऽथाम्बियकः ।।.६१ ॥ चतुःसाहसिकस्तेषां विष्कम्भो समुन्ड्रयः । तदर्थं भूप्रदेशश्च सेवितानां सुरपिभिः ॥ ६२ ॥ वृत्तानां द्वीपवत् तेषां वाह्यतोऽमून्यनुक्रमान् । वर्षाणि सन्निविष्टानि सप्त तानि ब्रवीमि ते ।। ६३ ।। जलदाख्यं कुमारं च सुकुमार मणीचकम् । कुमुमोत्तरमोदाकीमहाद्रुमवनानि च ।। ६४ ॥ १. 'तालकु', २. 'जा' स. पाठः । ३. 'जयः' ग. पाठः ।

·मुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः। कुंगे विद्रुमईमाश्या युनियानय पुष्पवान् । कुरोगयो हरिश्मामृन्मन्दरश्च कुलानमः ॥६५॥ विष्फम्मसिद्दमाणि तेषां प्रत्येकमीरितः। नदर्धमुच्छ्यस्तद्वदुच्यामधोगमः ॥ ६६ ॥ उद्भिद येशुत्रन्मनं 'सरालमय लम्बनम् । वर्ष श्रीमन प्रभाग कपिलं पत्रगामियम् ।। ६७ ।। माँ काँचोऽन्धकारश्च देवा गोविन्दवामना । द्विविदः पुण्डरीकोत्पम्मिन सप्त कलादयः ।। ६८ ॥ विष्कम्भाऽपुनमेने विकम्मा समुनयः । भयोगनिस्तदर्थ च पाण्येषां तु यावनः ।। ६ ।। दुसलान्याटवाग्य परापनमनानुगे । मुनिबन्धकाराम्ये सप्तम दुन्दीनि च ॥ ७० ॥ गिरपः शामिलिट्रीपे रतः पीनः मितम्नया । पुस्पषी दापिसामाणि प्रवक्षते ।। ७१ ॥ यंपुन्या समुदायस्तदर्थमरनी गतिः । व शान्लभ वीनभवन संस्थित ।। ७२ ॥ गोपदे त मुस्थति कुमुदनि भूभग । योजनानां पतुःपष्टिस्ती ममाणि विस्तृता ।। ७३ ।। समापी पिनरागार मद पाणोगनिः । पारिरहनामाग्य मध्य पर्पमुदाग्निम् ॥ ७९ ॥ अम्पादिः पुमा पानगांगपंडितः । पापनों पपमेनस्य महारानति ग्मतम् ।। ७५ ॥ शिनाश गहमानिनो शातं । सरममप मुगिरमिरितः ॥ ७६।। বাগনাস নাম। मुंगसाना गोपिनाम निकिताः ॥७॥ Tren, irren.It'Frer:r...

·पीrinाग गागा गंगपनी नमः । मानती गुगा भान नया गाम्युगी विमा || ७.10 धर्मगसाधमनागु गमाग्मना। नया लोकाना ग मारमृगः पिताः ॥ ७९ ॥ लोकालोकागला नादलिलार द्विगुणी वरिः । म्वाददाधिपमाणान म विनागर रिगुणाऽपिग ।। ८० ॥ समुगिनीसी निगुनं निपुनार्धमधा गनः । पा कांगा' प्रनिहि निगुनानि नया नर ॥ ८ ॥ तग नियुनाया मेरुमध्यान नदनरम् । समुन्गसितंदहास्निग्मांशीः फिरणरयम् ॥ ८२ ।। तत्समेन र भूम्गनायनः परतः पुनः । भानान्यावरणान्युयो यस्य॑नानि स्थितान्ययः ॥ ८३॥ वायतोऽपिच भूम्युध्वं निविष्टानि नयानय! । इति पत्स! तर मोक्तः सन्निवेगाऽखिलः शितः ॥ ८४ ॥ स्थिति गतिं च कथयाम्यादीनामतःपरम् । सूर्येन्दुधिष्ण्यासितभीमाकिंत्रिदशार्चिताः ॥ ८५ ॥ सप्तर्पयो ध्रुवश्चेति भूमरूय क्रमात् स्थिताः । चत्वारि द्वे तथा भूमेरूर्ध्वमा मूर्यनन्दनान् ॥ ८६ ॥ पडेवमन्तराणि स्युः सहस्राणां शतं शतम् । ग्रहान्तराणि यान्यन्यान्यवशिष्टान्पनुक्रमात् ।। ८७ ।। तानि चत्वार्यपि वै वे लक्ष प्रोक्तानि मानतः । धरित्रीवयोर्मध्ये योजनानां चतुर्दश ॥ ८८ ॥ नियुतानि समुत्सेधस्त्रैलोक्यस्य मर्कान्तिः । एकाथ द्वे चतस्रोऽष्टावन्तरं कोटयः क्रमात् ।। ।। ८९ ।। महोजनस्तपःसत्यलोकानामुपरि ध्रुवा ये स्थिताः सत्यलोकोर्ध्वमधस्तादण्डकपरात् ॥ ९० ॥ एका कोर्भिवेत् तेपां पञ्चाशनियुतान्विता । "अथावरणयोगोऽस्य विहितः (सीप)मजन्मना ॥ ९१ ॥ 1 ·११ भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः । यथैवाधस्तथा तिर्यक् तथैवोर्ध्वमपि क्रमात् । वहेऽन्दाः मवई मूर्यः स्थितः शीतांशुरुद्वहे ।। ९२ ।। संवहस्थानि नक्षत्राण्यावहस्थाः पुनर्ग्रहाः । सप्तर्पयः परिवह ध्रुवथापि परावहे ॥ ९३ ॥ प्रदक्षिणममी सप्त मरुतो भ्रमयन्त्यमून् । मेधीभूतः स्थिती मध्ये सुमेरुक्ष्माभृति ध्रुवः ॥ ९४ ॥ समस्तमपि तदद्धं ज्योतिश्चक्रं भ्रमत्यदः । सप्ताधेनकचक्रेण रथेन रथिनां वरः ॥ ९५ ॥ तेजोमयेन सततं भ्राम्यति ज्योतिषां पतिः । केतुमाले (रजन्यधनजन्नूर्व) करोत्यस्तं कुरुष्वपि ।। ९६ ।। मध्यन्दिनं च भद्राव(टनास्तं ग)च्छन् भारते रविः । रसाधिपक्षसङ्ख्यानि योजनानि निमेषतः ॥ ९७ ।। सप्तविंशतिका चाष्टी भागान् सर्पत्यहपतिः । योजनान्य(विनंदर्नु ? धिनन्दत) गुणसङ्ख्यानि काष्ठया ॥९८॥ नवांशकचतुष्कं च कामत्यहिमदीधितिः । पथग्निवसुखेन्द्रमासङ्ख्यातान्यजिनीपतिः ॥ ९९ ॥ योजनस्य विभागं च मयाति कलयैकया। वियंत्खव्योमभूताश्विगुणपावकसमयया ॥ १०० ।। योजनान्युष्णकिरणो मुहूर्तेन प्रसर्पति । राज्यहेण सहस्राणि पञ्चाशन्नवकोटयः ॥ १०१॥ लक्षाणि सप्तनवतिर्गतिः स्यात् तिग्मरोचिपः । मध्पेन पुष्करद्वीपस्पार्को गत्यानया प्रजन् ॥ १०२ ॥ नमस्तलेन पुनरप्युदयादुदयं श्रयेत् । इत्य गतिरियं सम्पर तिग्मभानोनिरूपिता ॥ १०३ ॥ गति चन्द्रग्रहाणां भोगं चादि विभावयेत् । मोकं तवेत्सहोरात्रममाणमधुनानः ॥ १० ॥ एतादिलोकदर्य स. ग. मातृकयोनास्ति ।

·परापासवादीन उपरहाराय कपन ॥ १०४।। इति निगदिन एप डीपीलापपीना- मानिवलपर कामत: मग्निवंशः। गनिरपि दिनभः फॉगिंना विषयान पुनरिह युगधर्म कीर्गमानं निर्वाध ॥ १०५ ॥ पनि महाराजाधिरामीमाजरानी ARIETITUTIPाम याताये भुसनफांगाध्यागः पक्षमः॥ अथ सहदेवाधिकारः पष्ठोऽध्यायः। .. अथ माफथितादस्माद् भूतसर्गादनन्तरम् । मनासीदमरः सार्धमियं पूर्णजनाकुला ॥ १ ॥ शोकव्याधिजरातकविमुक्तासिदशा इव । पुराभवन् कृतयुगे पुमांसः स्थिरयवनाः ॥ २ ॥ ते निकुञ्जपु शैलानां नदीषु च सरस्मु च । बनेषु च विचित्रे' चिक्रीड्दैवतैः सह ॥ ३ ॥ हेलया ते समुत्पत्य कदाचिदमरः सह । निरर्गला: समासाद्य स्वविचेरुः सुरा इव ॥ ४ ॥ चित्राम्बराहताः सर्वे नानाभरणशालिनः ।। विमानाकृतयस्तेपामासन् कल्पद्रुमा द्रुमाः ॥ ५ ॥ मनोज्ञाभिः सह खीभिर्विचित्रामर(णात्रिीणश्रियः । कल्पद्रुमेष्वकार्दुस्ते वासं क्रीडां च तेष्वथ ॥ ६ ॥ क्षुतुड्दुःखोज्झिताः सर्वे वभूवुरयुतायुपः । रत्नावदातदेहास्ते कदाचिद् भूरसाशिनः ॥ ७॥.. रतिमायास्तदासंस्ते स्वेच्छाहारविहारिणः । स्वीकारविग्रहच्छेदविशदीकृतचेतसः ॥ ८॥ 7 .

·। - सहदेवाधिकारः षष्ठोऽध्यायः । नास्मिन्नर्कस्तपत्युग्रं न वाति अवलोऽनिलः । नीहारच्छेदसुन्दयों निशाः पूर्णेन्दुभूपणाः ॥९॥ मिनस्निग्धाञ्जनश्यामाः सतडिन्मन्द्रनिस्वनाः । अचण्डाशनपश्वासन कवरीकान्तयो घनाः ॥ १० ॥ माधरिपकवधूदष्टमाकन्दमुकुराकुराः आसन् सदापुष्पफलाभोगा येषां वनालयाः ॥११॥ एकोऽयजन्मा वर्णोऽस्मिन् वेदोऽभूदेक एव च । ऋतुर्वसन्त एवंकः कुसुमायुधवान्धवः ॥ १२ ॥ रूपश्रुतसुखैश्वर्यभाजस्ते निखिला अपि । समत्वान्नाभवत् तेषामुत्तमाममध्यता ।। १३ ॥ न खेटनगरग्रामपुरक्षेत्रखलादिकम् । न देशमशककल्यान्यं वा न ग्रहादि च ॥ १४ ॥ कल्पगुमाप्तभोगानां न चैपां प्रभुरप्यभूत् । पुरास्मिन् भारते व तेषां निवसतामिति ॥ १५॥' जगाम सुबहुः कालः सुरः सार्ध सुर(त्रिश्रि)याम् । अज्ञाततत्मभावानां सहसंवाससंभवा ॥१६॥ अषामभवद् दैवादवज्ञा दिशान् प्रति । अपूज्यमानास्ते पूज्याः सर्वेऽप्यखिलवेदिनः ॥ १७ ॥ आदाय तत्कल्पतरु निपेतुर्या दिवौकसः दिवंगमनशक्तिव दिव्यो भारश्च तद्वतः ।। १८॥ सरसः परमो भूमौ भूरसश्च न्यवर्तन । स्मृत्वा कल्पदुमांस्तांस्तान् क्रीडास्ताच सुरैः सह ॥ १९ ॥ व्यलपन बहुधात्पर्धपनकृतचेतसः । -सतो विलपतां भूरि स्वरमाहारहेतवे ।। २० ॥ माणयाणार्थमतेपामभूतु पर्पटफो भुवि । भूरसेनैव ते ते कुर्वाणाः प्राणरक्षणम् ॥ २१ ॥ 'नक स.पा ·. बिना कल्पद्रुम समन्पवृक्षेषु चक्रिरे । अर्थपां पश्यतामेव कदाचिद् भाग्यसंक्षयात् ॥ २२ ॥ विपर्ययाच कालस्य भूमेः पर्पटकोऽप्यगात् । ततः पर्पदके नष्टे तुपशूककणोज्झिताः ॥ २३ ॥ अकृष्टपच्या मेदिन्यामंभवम् शालितण्डुलाः । शाल्योदनेन तेनाथ सुस्वादुव्यञ्जनेन ते ॥ २४ ॥ परमां तृप्तिमासेदुः परितोपात्तचेतसः । तन्नाशशङ्कया शालितण्डुलानां द्रुमप्वधः ॥ २५ ।। ते व्यधुर्महतो राशीस्तरक्षेत्राणि च चक्रिरे । अनायत ततो लोभो मात्सर्येापुरस्सरः ॥ २६ ॥ तत्र तत्र शनैश्चक्रे पदन्यासं च मन्मथः । द्वन्द्वमाप्त्या ततस्तेषां विभ्रतामुत्तमां गतिम् ॥ २७ ॥ धैर्यध्वंसादभूत् स्त्रीपु भृशं रागतुरङ्गमः । दारक्षेत्रनिमित्तानि भूयास्येपामनन्तरम् ॥ २८ ॥ परिने शैकमूलानि द्वन्द्वान्यासन् पृथक्पृथस् । ततः स्वरकृप्तमर्यादोच्छेदिप्येष्वनितात्मसु ।। २९ ।। अविनीतेप्वभाग्येषु स शालिस्तुपतामगात् । प्रदरजसा तेषां सा पुण्यश्लोकता गता ॥ ३० ॥ मलप्रतिरभवत् तुपान्योपसेवया । तुषधान्य ततो नष्टे परिभुवन च सञ्चये ॥ ३१ ॥ पीरवल्कलयमाणां फन्दमूलफलाशिनाम् । स्तरः कालपर्यामान पद यमन्तादयोऽभवन् ॥ ३२ ॥ ननस्तेपामभूद् दोपरांगांफालं पुः । मनय कामकोरपादन्याम्पादिपितम् ॥ ३३ ।। आधिदरकमुष्णाम्पगीतादिननिर्न मान् । आपिमासिकमायामी संध्यालमृगादिनम् ॥ ३४ ॥ 1.स्वत: यातिपसि.ग.पाः। २. 'यांसायिक पाठः।

·वर्गाश्रमपविभागः सप्तमोऽध्यायः । इत्यं दुःखलयातस्ते व्यवायाधभिगुप्तये । हिमनीदारीताम्बुवातायापच्छिदेऽपिच ॥ ३४ ॥. अजातमीतयो वृक्षैः कुष्टिमानि गृहाणि (तेच)। . व्यधुदिछत्वाश्मभिक्षानन्यान् दुःखार्तचेतसः ॥ ३५ ॥ स्मृत्वा कल्पद्रुमाकारांस्तद्रूपाणि गृहाणि ते एकद्वित्रिचतुःसप्तदशशालानि चक्रिरे ।। ३६ ॥ श(दा? पप्राकारपरिखपाच्छन्नेषु तणादिभिः ।. हृष्टास्तेवनयन् कालमाप्पु गृहमेधिनः ।। ३७ ॥ इत्यमीपु. गृहिणो गृहेषु ते शीतवातनलतापनाशिपु । हर्पसंगलितमानसाचिरं सनिरस्तविपदोवसन् मुखम् ॥ ३८ ॥ इति महाराजाधिराजनीभोजदेवविरचिते रामराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्र सहदेवाधिकारो नाम पष्ठोऽध्यायः ॥ अथ वर्णाश्रमप्रविभागः सप्तमोऽध्यायः। अयामरगणः सार्थमाजगाम पितामहः । दुःखच्छेदाप पानामादाय नृपतिं पृथुम् ॥ १ ॥ स नागने मभुवोऽसौ मरुनापित्र चासत्रः । दण्डधारी व दुष्टानां ममारे लोकपालय ॥२॥ मतापनापितारांतिसिंहः सिंहपराक्रमः । पुप्माकमाधिपत्येसारभिपित्तो पपा पृथः ॥ ३॥ रसात् सर्वतिष्टानामुच्छेना दृष्टयनमाम् ।। तितो भीतिहर्ना व भविष्णलेप पोनृपः॥४॥ .. 'गमानाने 'तपाः। ९. 'निस कि पारः।

·भनातिनाति माया गया कानीमा नामांगिनी ॥५॥ हामिग नाममा मनम् । भवासन दिसापान यागाम नः प्रभो ॥ ६॥ कल्पमामायकान मानिननमः। पगाणानिमान पानि पिनापन! ॥ ७ ॥ मी मुम्माननान गा भर गुप्पमापताम् । दायानगपरिणामि कगिणे न गुमानिनः ॥ ८ ॥ मनः ग ग वर्णानाश्रमांध अमानपन् । तेग वेदनिग्नाः म्यागाग. मंगनेन्द्रियाः ॥ ९ ॥ मूरयमावदानाम ग्राहाणाम्नम्मरम्नदा । यजनाध्यपने दानं पाननाध्यापनार्थिताः ॥१०॥ धाम्पा विमुन्यात्यांची स्तुल्याः क्षयश्ययोः । ये तु शूरा महोत्साहाः गारण्या रक्षणक्षमाः ।। ११ ।। दृढव्यायतहाथ क्षत्रियाम्न हाभवन् । विक्रमी लोकसंरक्षाविभागी व्यसमायिता ॥ १२॥ एतेपामयमप्युक्तो धर्मः शुभफलोदयः । निसनिपुणं येषां रतिपिनार्गनं पनि ॥ १३ ॥ श्रद्धादाक्ष्यदयाव(न्ता ? ता) वैश्यांस्नानकरोदसौ । चिकित्सा ऋपियाणिज्ये स्थापत्यं पशुपोपणम् ॥ १४ ॥ वैश्यस्य कथितो धर्मस्तद्वत् कर्म च वैगसम् । नातिमानभृतो नातिशुचयः पिशुनाथ ये ॥ १५॥ ते शुद्रजातयो जाता नातिधर्मरताच ये । फलारम्भोपजीवित्वं शिल्पिता पशुपोपणम् ।। १६ ।। वर्णत्रितयशुश्रूपा धर्मस्तेपामुदाहृतः । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थस्तथा यतिः ।। १७॥ 'गो', २. 'शुचय' ख, ग, पाम। .

·इत्याश्रमाः पृथर नेन चत्वारः पविभाजिताः ।
गुरु थपणं भई व्रतपर्यानिकर्म च ॥ १८ ॥
स्वाध्यायथाभिपेकय धर्मोऽयं ब्रह्मचारिणः ।
पूनान्यनिधिदेवानां स्वयत्या जीवनं दमः ॥ १९ ॥
असमानपिंगोत्रेषु विवाह अनुगामिना ।
परस्य स्त्रीपु यमुल्यं परानुग्रहीलता ।। २० ।।
विनिवृतिरकार्यभ्यो धर्मोऽयं गृहिणां कृनः ।
देवतानिथिसत्कारी ब्रह्मवयं बने स्थितिः ॥ २१ ॥
वल्काजिननाचारधारणं जपनं भुवि ।
उपोपतदेहरानं नियमम्नया ॥ २२ ॥
आहारोएपश्च धर्मोज्यं वनवामिए ।
वैराग्यामिन्द्रियनपथिन्लान्यागः प्रशान्तना ।। २३ ।।
आकिश्चन्यमनारम्भी परिधर्मः सदा स्मनः ।
क्षमत्वं गुरंधीनत्वं शारं म्वाध्यायनित्यना ॥ २५ ॥
विशुदिळपदारेषु शिष्ययोऽयमारितः ।
शुचिलं वात्मनःकापः पनिशुभपणं सपा ।। २५ ।।
पूननं पनिपूग्यानां सीधयः गारमेर र ।
एवं पर्णाश्रमान, सम्या कृत्वा यांनङ्ग्यात् ।। २६ ॥
विभन्य नेपा चन्मन में ने धर्माः प्रनिताः ।
एगि कर्माणि पनपी पथरिय गीगवान् ॥ २७ ॥
सपर्यावस्थिताना लो भारि नारदप गुरम् ।
स एना म्धिनिमार माराटनपद रिकाम्पति ।। २८ ।।
मायार पसान इनः पारागनुमापनम् ।
पुनाना पांगु माप माना IN E11
गंटरप्रामानि विधामानि पुगांग !
अपना मानो मार ॥३०॥

·नि गामापाग पुगि सुविक्रमः ।
गगगन गाभा नापानी नेन मंदिनी ॥ ३१॥
पिनिगोगादा गम्गानि गरें ।
पानिमाग्नन गटान गग्निामनांग ॥ ३२ ॥
समेत गाशा पुगटीना निमक्तमः ।
सेन गीगाणं पायागंणानिधि ॥ ३३ ।।
गमगा क्रिया प्राणी भगागमागमे ।
इगली निगदिगः प्रथमो गृपाग
धर्मेण सामपिनापरणभेदाः ।
प्रोक्ताः कपियनिकगं पिन दनिनम्न
फान गण गण देशाविभागभूमिम् ॥ ३४ ॥
महागणाविभीमोरच गमरानपानपारारनाम्न यास्तुमाने
गर्णाश्रमप्रविभागो नाम सप्तमोभ्यायः ॥
अथ भूमिपरीक्षा नामाष्टमोऽध्यायः ।
देशाथ देशभूम्यश्च समासात् तव सम्प्रति ।
तत्सङ्ख्या तद्विभागाच प्रोच्यन्तेऽवहितः शृणु ॥ १॥
देशः स्याजागलानूपसाधारणतया त्रिधा ।
त्रिविधस्याप्यर्थतस्य यथावल्लक्ष्म कथ्यते ॥ २ ॥
दूराम्युरिरिणप्रायो एस्वकण्टकिपादपः ।
रूक्षोप्णचण्डपवनः कृष्णमृत् तेषु जामलः ॥ ३॥
निम्नो भूरिजलः स्निग्धो बहुमत्स्यामिपो हिमः ।
स्यादनूपः सरित्यायः स्निग्धोच्छ्रितवहुद्रुमः ॥ ४ ॥
यः पुन तिशीतोष्णः स्याद् देशद्वयलक्षणः ।
स साधारण-इत्युक्तो देशो देशविशारदैः॥५॥

·भूमिपरीक्षा नामाएमोध्यायः ।
जाशलादिषु देगेपु त्रि(पुण्योप्याय) स्वलक्षणः ।
युक्ताः पोडग विनया भूमयः प्रतिभागनः ॥ ६॥
शालिस्वामिनी भाग्या सीतागांवररक्षिणी।
अपाश्रयवती फान्ना खनिमल्यात्मधारिणी ॥७॥
पणियमसाधिना द्रव्यसम्पन्नामिययातिनी ।
आणीपुरुषा गुपयसापन्ना देवपाइका ॥ ८ ॥
धान्पा लिवनोपना मुरक्षा चनि पोडश।
भुवः संहाभिराशि लक्ष्मासापय फध्यते ॥ ९॥
भूभुना यानिशेनापि शक्यने या प्रशासितुम् ।
या च मानना सा स्थान वालिगस्वामिनी क्षितिः ॥ १० ॥
विनरन्त्यधिक यस्या मागमोगादिशान् फरान् ।
नरा भूरिश्रियः सात्र भोग्यनि तितिरुच्यते ॥ ११ ॥
पस्या नदाय नाम गिरिमध्ये या यदिः ।
विभक्तक्षेपसीमा सा सीनागाररधिणी ॥ १२॥
सरिददिपनायेण प्रामाद् यस्पा विशेजनः ।
जनापाप्रपयोपित्लादपाश्रयवतीनि सा ॥ १३ ॥
धनोपयनवन्यदिमरिरममनोहरा ।
दीनो रमपन्या या मा कालनि फीनिंता ।। १४ ॥
यम्या मर जायन्ते कलयानादिधातरः ।
सरणानि च भूयामि माः सनियतीनि ताम् ॥ १५॥
पायनं नानुएन मोनागनादिमिः।
सीकाश्रया या च मा स्यात् भूगलपारिणी ॥ १६ ।।
বিন্যার বাঘাবাঃ
मणिमातिन्युना मा भूपिमहाना ॥ १७ ॥
मारामादिरीनागन्दनागनः ।
परापर पना सरनानि ।। १८ ॥
पा मारदा रिमामालरिरमः।
पोग पानि परिवाणि पार भूमादिनी ॥ १९॥

·नन्दिनी गाया | भू गाधनीमनुनि निशाननः ॥ २० ॥ पन्त्रीमाथि गम्गा गामन पुनः । मनोगामामामामन्ना भूगमनाः ॥ २१ ॥ जीपनि प्रियी गयो नीदानमाहिनामिभिः । गा देनमानपत्याग्नीधिनारदाम् ॥ २२ ॥ निषपने भिर गया मानान्गुप्तापगन्नतः । रुपानुपहनशेपा पागा मा पागमामिनी ॥ २३ ॥ पर्यन्नपदगो गरमा गाम्निानाधिता। मा निरनवन्गुनी भूशनः सन्यापिनी २४ ॥ दुष्प्रभृप्पर या नित्यं विषमन्नाहरातिभिः । निगमादिरारिदगुप्ता सा गुग्छनि भूः स्मृता ॥ २५॥ पोडशेत्युदिना भूम्गः प्रतिगागाद् गयावयम् । अन्या जनपदादीनां प्रमः सम्मिश्रलक्षणाः ।। २६ ।। पातुस्पन्दोहसन्युनगुन्मद्रुमलनाटतः । उत्साहिताः पृथगिलः समन्तादवनापरः ॥ २० ॥ तीर्यावतारफान्ताभिः स्यादुनीयाभिराटताः । नदीभिः पुलिनप्रान्तर्विचित्रद्रुमशालिभिः ॥ २८ ॥ फोकिलालापसुभगर्मधुमत्तालिशालिभिः । विचित्रफलपुप्पान्यः काननरुपशोभिताः ।। २९ ॥ दलत्कुवलयश्रेणीश्वणन्मधुपहारिभिः । सरसीदेवखातार्भूपिताः प्राज्यवारिभिः ।। ३० ॥ समैः सुगन्धिभिः स्वादुशीतः कान्तरमगुरैः । क्षेत्ररक्षतसीमान्तैः सस्यनिष्पादिभिटताः॥ ३१ ॥ निष्कण्टकारमवल्मीकः प्रभूतयवसेन्धनः । विभक्तक्षेत्रसीमान्तर्गोचरैरुपशोभिताः ॥३२॥ १. पूरपेति विभीत' ख. ग, पाठः । २. 'नान्विता' ग. पाठः । . in , ·गले नृणममुद्राणापन्न यमुनराः । प्रगगनं गमागमनाभीनलवारयः ॥ ३३ ॥ दुगमनामकृप्या पानथानमाश्रयानिताः । गंगम्मानिन. पनय पनि गाः ॥ ३४ ॥ गागुणयुनागु म विनिगन् । माम्यानं नमपटान मंटग्रामगति ॥ ३५ ॥ पुना मामिलामा माग्नु प्रायः । पतमः पातिता धन्या भूमयां गलतः ।। ३६ ॥ गगाला इंगे शानियालाः । गमती गिरिडगारनिभान ॥ ३७॥ पनीयमानं गामगि हानने। गरंगमार्ग भूमरगति पारिता ॥ ३८ ॥ पानीपत पदमारमा । पारगा माला पनिी ॥ ३९ ॥ farm गाना गुसरा प्राधिनगनयाः । पदमा निसि मारवगः ॥४॥ गंगानाशारदामनः । समिदास पामराः ॥१॥ चाहानापानमा । writyा नारा १२॥ सापालामा गुमा माना । THE ti । Prem ! irrior ·गायगोपीग्दश्मिनाम्यगामार | रापानगन्धा मदिगपाची भगदागः ॥ ४६॥ शालिपिष्टमगन पानगन्य मा नया । प्रमग्नाग्निलवर्णानामीरगन्या गुन्ग ॥ १७॥ सिता स्काय पीना कणा र मान्मही । विप्रादीनां हि वर्णानां समापया हिना ॥४८॥ स्वादः पाया निका र फगुफा गंगनुममान् । वर्णानां सादतः गम्ता गगां मधुगणना ॥ ४९ ॥ गर्मागम हिमम्पर्धा गा म्यादुष्णा हिमागमे । मारप्युष्णहिमस्पर्शा सा प्रगम्ना वगुन्धग ॥ ५० ॥ मृदम्बालकीरेणुदुन्दुभीना रामा धनी । दिपा(म्दाप्य यायि)ममम्बाना नि स्यु मयः शुभाः ।। ५१ ॥ इदानीमभशस्तानां भुवां लक्ष्माभिध्महे । पुरादिसनिवेशार्थ परित्याग्या भवन्ति याः ॥ ५२ ।। भस्मानारकपालास्थितुपकेगविपाश्मभिः । मूपकोत्करवल्मीफगराभिय निर्भरा ।। ५३ ॥ रुक्षा प्ररोहिणी निम्ना भङ्गुरा मुपिरोपरा । वामावर्तजलास्राविण्यसारा विपमोन्नता !! ५४ ॥ कटुकण्टकिनिःसारगुष्कनिष्फलपादपा । क्रव्यात्पक्षिसेमाकीर्णा कृमिकीटवती च या ॥ ५५ ॥ सुकृतान्यपि भोज्यानभक्ष्यपानानि तत्क्षणात् । यस्यां विनाशमायान्ति सह तूर्यादिनिस्वनः ।। ५६ ॥ सरित् पूर्ववहा यस्यां पुरायं तामपि त्यजेत् । बहुनापि यतस्तत्र कालेनायाति सा पुनः ।। ५७ ॥ वसासमजविण्मत्रमलको(थोश)पतत्रिणाम् । समगन्धा त्यजेदुवीं तैलस्य च शवस्य च ॥ ५८ ॥ पणा चेति क्र,' २. 'मृगाको 'स, गः पाठः । .

·m মুনিয়া কানাগুণী:বা:। सदव धूम्रवर्णा या मिश्रपर्णायया पही। विषणी क्षवर्णा वा सान स्वादिष्टदायिनी ।। ५९ ।। नितालपणा चापि भूमि पेदला भवन् । तां लोकविद्वपकरी त्यनेन पुरनिवेशने ॥ ६० ॥ या रुसम्परगती सदाणा हिमाषण । अनिष्टगुवरंपर्मा या स्यात् नामपि सल्ल्पनन् । ६१ ॥ मानसरसाना या निरनिम्पना । भिनभाण्डममध्यनिनापिच नेप्यने ।। ६२ ॥ इनि गन्गादिभिभूमिः यथितयं शुभाशुमा । लेन कृप्यमाणार्या भूमी फाई समुदने ॥१३॥ विवाद मयं यहिभरमिष्टकायां धनागमम् । पापाणेषु तु कल्याणं कुलमध्यमपम्धिषु ॥ ६४ ॥ सरीसृपण गर्ने ननभ्यो मयमादिगन् । अनूपरा पानणा गस्ता सिन्धाचरा ॥६५॥ मागीमानहरा गला का दर्पणादरा । शुभेगन्युपोषितः मातः शुचिः गुरमगमरः ॥ ६६ ॥ सनि विमान पारपित्या पामुदवान् ममर्च । फरममाणं पूरीत सात नभूमिमध्यगम् ।। ६७ ।। সসালমােল সৰু নয়ন্তপূর্ণ। गाभिमाका भूः अंधा मध्याप ममपा ॥ ६॥ मणिपात् भोगी हीना माना न मा गणाम् । सन्यमाने पदासी मन्नहोत्राियने ।। ६९ ॥ पपिरामादि महानिधेपरी रिति । गापि माय भूमिका TANTR10. ॥ पगारगारमामालिशाः मृगरिबानमा नापन म ।। ७१|| ... -- ·. सागिदागमभा पाना : गामि मामात्र महीण म्यान नना हानांना ।। ७२ ॥ खान गिगादिमा-गानि गागा निमितानिन । गार्णानि न शुष्णनि गा नाणंटा मह ॥ ७३ ॥ पानगांदरमभृति दिनु प्रमालगीत ना। दीपान गायो नि तिन नद्रणवदा हिमा || ७४ ।। गर्व कीनिंनाः काम्यमानः पुगभूमपः । वर्यटग्रामवंटानामना पर म्मना दिनाः ॥ ७ ॥ पणिनां वर्णधानां न मिचिगणां च सर्वदा । मासादयनबाटानागंना एएटा भुगः ॥ ७६ ॥ इत्येवमादिभिर्भाग य?माः ) शुभलक्ष्मपुका भूभ्यः शुभा निगदिना नगरादिनाः । आभ्यः परेण बहुधा परिकल्प्यमानं घूमस्त्रिया स्थितनापि फरम्य मानम् ।। ७७ ।। इति महाराजाधिरामीभोनदेयविरचिने समरामपभारारनाम्नि यालुशाम्ने भूमिपरीक्षा नामाष्टमोऽध्यायः ॥ अथ हस्तलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः । हेतुः समस्तवास्तूनामाधारः सर्वकर्मणाम् । मानोन्मानविभागादिनिर्णयकनियन्धनम् ॥ १ ॥ परिभ्युदयविस्ताराणां स्युरमी यतः । ज्येष्टमध्याधमा भेदा यं च ज्ञात्वा न मुद्यति ॥२॥ इदानीं तस्य हस्तस्य सम्यङ् निश्चयसंयुतम् । कथ्यते विविधस्यापि लक्षणं शास्त्रदर्शितम् ।। ३ ॥ रेण्वष्टकेन वालाग्रं लिक्षा स्यादष्टभिस्तु तैः। भवेद् यूकाष्टभिस्ताभिर्यवमध्यं तदष्टकान् ॥४॥ 1. 'दागतेभ्यः स्यात्', २. "विधि' ख, ग, पार।

·इस्नुलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः। अष्टाभिः सप्तमिः पदभिरहगुलानि यादरः। ज्येष्टमध्यफनिष्ठानि नाशिनिः करः ॥ ५॥ सोन्टभिः पर्षभियुक्तः कारः कार्यो विनानना । फरमाय ननुःपा पं प्याद् मनामहगुल: १६ ॥ नाग्रे परेवाः गुम्निमः पुषकभूषिताः । पास्त्रगुलोपामु पुष्पाणि विदधीत न ॥ ७ ॥ अवार्य मध्यनः कार्यदेश पचममगुलम् । मध्य त्रिपाष्टमं कार्य चतुर्मा द्वादन ननः ॥ ८ ॥ रम्न मारगुलमानेन विषयाइगुन मिप्यने । नन् गायं द्विगुणं चापि चाइल्यं त नर्थनः ॥ ९ ॥ पथितः परभेटायमदगुलानां विभेदनः । नस्य निर्माणदामगि देवनाथ पनामहे ।। १० । सदिगजननशादि क्षणं ही मनोरमम् । गारवग मवेदिष्टं दार हप्तासम्पन ॥११॥ মশিষ্ট গু নির্মাণ নিশূনি না। अरटं फोटगानं दार रस्नाय नेप्यने ।। १२ ।। शिपियस्याप्पयनस्य पांगमामु देवनाः । मापावारम्परिया: भमंग ना रमिताः ॥१३॥ # পা মচমা শিমা না থাষামু । पापनाधितो रो रिणाने नगलनिः ॥ १४ ॥ ন্যাশা থানা গঠিবঃ। भारत यमो मान पावतारः ॥१५॥ N mistriciers.garh in REETTETTE ...। neri Mer, tra, Fiti to marriers Immun to tarikersi ·विद्धश्च द्रव्यमध्यैश्च देवताभिश्च 'पीडिते । प्रत्येकं त्रिदशस्थाने यथोक्तं फलमादिशेत् ॥ १६ ।। शिरोतिरनलप्लोपो मरणं स्थपतेर्वधः । अतिसारो मरुद्रयाधियभ्रंशो भयं नृपात् ॥ १७ ॥ कुलपीडा च महती कर्तृकारकयोरिति । यथाक्रममी दोपा ब्रह्मादीनां निपीडनात् ॥ १८ ॥ ब्रह्मानलकयोमध्ये यदा हस्तं तु धारयेत् । कर्मस्वधिगतस्तेषां पुत्रलाभो भविष्यति ॥ १९ ॥ कर्मणः सुष्टुनिष्पत्ति( स्तिष्टतेभोगीस्थपतेर्भाग्य )मक्षयम् । ब्रह्मा यमस्तयोर्मध्ये यदा हस्तं तु धारयेत् ॥ २० ॥ फर्ता सशिल्पिकव(अन)चिरेण विनश्यति । विश्वानलकयोर्मध्ये हस्तमूत्रं यदा धृतम् ॥ २१ ॥ सु(ख)कर्मणि मध्यान्तं निप्पन्ने पुरद्धिता । यमजलदयोर्मध्ये मध्यमं च विनिदिशेत् ।। २२ ।। परनो विश्वकर्मा चोभयोर्मध्ये च धारंणम् । यदा तु तत्र कर्मान्तं शुभं तत्सर्वकामदम् ॥ २३ ॥ नीरधनदयोर्मध्ये मध्यमं च विनिर्दिशेत् । एषां मध्ये यदा वत्महस्तं तत्र यदा धृतम् (?) ॥ २४ ॥ अनाराष्टिभयं लोके देशभको न संशयः । रुद्रपयनपोर्मध्ये रुचिहस्तं तु धारयेत् ॥ २५ ॥ तव लक्ष्मीवतस्तस्य कार्यसिद्धिर्न संशयः । विष्णुधनदयोर्मध्ये यदा पाणिकरांयतः ॥ २६ ॥ विविधास्तव भागाध भनापन्त नरस्य हि । ज्येष्ठादीनामर्थनषां संशाभेदा विधीयते ॥ २७ ।। यप गेन भवेद् द्रव्यं मयं तदपि फीत्यने । पयाष्टकाद्गुलैः परमः प्रकर्षणायनः किल ॥ २८ ॥ परः २. कि.म.पा. कार', ४. 'मुमतिमा निमपन्', ५. ..मलं गई ,, 'राम.ग. पाठः1 ८. सरावण संभोरा, ·१७ हस्तलक्षणं नाम नयमोऽध्यायः ।। ज्येष्ठो हस्तः स विद्वद्भिः प्रोक्तः प्राशयसंशितः । यः पुनः कल्पितः सप्तयवक्लप्सरिहाइगुलैः ॥ २९ ॥ तज्ज्ञैः स मध्यपो हस्तः साधारण इति स्मृतः। मात्रेत्यल्पं यतः प्रोक्तं हस्तश्च पाय उच्यते ॥३०॥ तेन मात्राशयः स स्यादस्तो यः पड्यवालः । विभागापामविस्ताराः खेदप्रामपुरादिषु ।। ३१ ।। मासादवेश्मपरिखाद्वाररथ्यासभादिपु ! मार्गाश्च निर्गमा(यो)पा सीमक्षेत्रान्तराणि च ॥ ३२ ॥ वनोपवनभागाच देशान्तरविभक्तयः । योजनकोशगव्यूतिप्रमाणमपि चाध्यनः ॥ ३३॥ प्राशयेन प्रणातव्याः खातऋकचराशयः । तलोच्छ्यान मूलपादान् जलोद्देशानधः क्षितेः ॥ ३४॥ तथा दोलाम्युशस्त्रादि पातमानविनिर्णयम् । शैलसातनिकेतानि सुरुङ्गामानमान्तरम् ॥ ३५ ॥ साधारणेन वाव्यध्वमानं च परिकल्पयेत् । आपुधानि धनुर्दण्डान् पानं शयनमासनम् ।। ३६ ॥ प्रमाणं कृपयापीनां गनानां वाजिनां गाम् । अरचक्षुपन्त्राणि पुगपहलानि च ॥ ३७॥ शिलघुपस्करायवनातीधानि पानि च । सीपोपकरणपटयानादिकं च यत् ॥ ३८ ॥ नेल्वदण्डस्तिथा मात्राशयहस्तेन मापयेत् । भेदप्रयान्वितमपि प्रोक्तं इस्तस्य लक्षणम् ॥ ३९ ॥ संज्ञाभेदाध्य सामान्यमानानां प्रतिपाद्यते । स्यादेकमदगुलं मात्रा कला मोक्तागुलद्वयम् ॥ ४०॥ पर्व पोष्पगुलान्याहुमुष्टिः सायनुराला । नलं स्यात् पश्चमिः पभिः करपादागुलर्भरेन् । ४१ ॥ 1. 'तमाननि', २. 'तनितान'.ग. पारः। ३. 'धा घमा' क. पाठः । ४. 'पीतयेत्' स. ग. पाठः । ५. 'भार'. ।

·. . पुरे गए बिना गोरगरिसती । मणमादीनन नी मान कनीयाग ।। १३ ।। पुरम्माननी का प्रयामागी समाग। गगमार्गगुणोली प्रमाणन व नदिनी ॥ १५ ॥ मारप्रत्यगायनाः मादा मागी इनाग्निाः । याम्पोरगताम्नादन मयमागाः ॥ १५ ॥ पष्टामार्गप्रमाणेन पण्टापागम्य वापरः । समानी गममुर्ग स्थापयन् नदियानिमित् ।। १६ ।। मारध्याप्रमाणे न भूमे पायानाः | पाससातान्तरः सा वियपं परिग्याप्रयम् ॥ १७ ॥ खातीत्पादोज्झिने कार्य गव्यंशनार्धनापि या ! प्पा स्यादपेण मृलनस्ताव तन् ॥ १८ ॥ कुर्याद् वर्ष स्वभूभागे परिखोल्पानया मृदा । सोत्स गजपृष्ठं या गोत्रीयपदताडितम् ॥ १९ ॥ खातोत्तमदा वनिर्माणाधिकया ततः । भूमदेशान् पुरा निम्नानापूर्य समतां नयेत् ॥ २० ॥ एवं संशोध्य परिखात्रितयं परितोऽयमभिः। विधेयमिष्टकाभिर्वा सम्पग्वद्धतलं स्थिरम् ।। २१ ।। सिरावारिभिरापूर्ण पूर्ण वागामिनाम्भसा । विचित्रान्जमनोहारि । ससंग्राहाम्युनिर्गमम् ॥ २२ ॥ सर्वपार्थेप्यर्थतस्य गन्धान्धमधुपामनान् । मुमनोविटपारामान कुर्याद वासान् समुत्सकान् ॥ २३ ॥ वाह्यभागं पुनस्तस्य विद्ध्यात् सर्वतोदिशम् । द्रुममूलैलताजालः कण्टकैरपि संवृतम् ।। २४ ॥ १. 'नवत्' ख. पाटः । २. 'व्यासः 'ख. ग. पाठः। ३. 'गोपीय' क. पाठः। ४. 'तलस्थितम् ' ख, ग पाठः । ५. 'द्वादशकच्छकार' (1) क. पाठः। * गोत्रीयपदताडितं गोत्रा गोसमूहः तदीयैः पदेस्तादितं महतम् । 'एमाई साम्युनिर्गमम् । इति पादा पायः । -1 ·४१ पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः । वमोर्धभागर्ग मध्ये स्थूलोपलंशिलाचितम् । कुर्यात् प्राकारमुद्दामं यद्वा पवेष्टकामयम् ।। २५ ॥ ज्यापान कर दशभिर्दशभिर्मध्यमः स्थितः । कनीयानष्टभिर्हस्तैर्विस्तारः स्यात् त्रिथैत्यसौ ॥ २६ ॥ उच्छायः सप्तदशभिः करायान् प्रशस्यते । मध्यमः पञ्चदशभित्रयोदशभिरन्तिमः ॥ २७ ॥ अब न सप्तदशकान्न त्रयोदाकादधः । प्राकारोच्छ्यपिच्छन्ति नापि युग्मकरोन्मित्तम् ।। २८ ॥ हस्तहस्तेऽङ्गुलद्वन्द्वमायतः सम्यगुच्छ्यात् । यस्य वा द्वादशकरा मूले भवति विस्तृतिः ॥ २९ ॥ चतु(रसोईस्तो)च्छ्रितिस्तस्य शिरः स्याद् दशविस्तृतम् । हस्तीचं कपिशीर्ष स्याद् द्विहस्ता काण्डवारिणी ॥ ३० ॥ कार्याः कर्णार्थितारकर्णान्तस्यश्च संयुताः । प्राकारेष्ट्रालकास्तस्मिन् दिक्षुदिक्षु चतुर्दिशम् ॥ ३१ ॥ विभीमाचरिकोखं च प्राकारोरड्रायविस्तृतीन् । नदर्थ निर्गमान् कुर्यात् ससालाहालकानय ॥ ३२ ॥ शतं शतं स्याद्धस्तानां मिथचाहालकान्तरम् । इत्यं पुरमगम्यं स्यात् पत्य वरयदन्तिनाम् ॥ ३३ ॥ चरिफा संचरद्वारा सुखारोहां सवेदिकाम् । ससोपानां सनिदा कुर्यात् सकपिशीर्पफाम् ।। ३४ ।। राजमार्गमहारथ्यासंश्रितानि चतुर्दिशम् । प्रीणि त्रीणि विधेयानि पुरे द्वाराणि तद्विदा ॥ ३५॥ राजमार्गमहादारचतुष्कं विस्तरामव । अष्टौ सप्त फरानोा द्विगुणं विरोज्झितम् (१) ।। ३६ ॥ महारथ्याश्रयं द्वारं सद पदपश्चचतुष्करम् । उस्ट्रयान् सार्थसाधकहस्तीनं विस्तरेण तव ।। ३७ ॥ 1. येउः 'फ. पाठः । २. 'रान् सात्,' ३. 'स्वर', v. 'पोरिउन्' रु.ग. पाता ·। कुर्यात् मनोलीः राषु गहाहारेप्नयो दृढाः । दृढार्गलायेन्द्रकीलाः कयाम्परिघान्विताः ॥ ३८ ॥ राजमार्गसगां शाला स्थान प्रलोलीविनिर्गमा । तदर्थ कोष्ठकान्तः स्याद व्यासोथ्यर्थ तयोः स्मृतः ।। ३९ ॥ चतुरश्रागिति न्यस्य प्रगोली बदनायताम् । व्यासवस्व्यंशविन्यस्नमाा भूपाद्वयान्विताम् ॥ ४० ।। अन्तभित्ती चतुद्वारं माहारण सम्गितम् । विकल्पकोष्टकान्तेषु दालभिस्तद विभूपयेत् ।। ४१ ॥ द्वारे चाभयतःशाल डे है द्वारे च मुपयोः । ते कार्ये सम्मुसे यासार दिक द्विगुणाच्छ्रिते ।। ४२ ॥ (पीत)दारुम्पयोः पगः पयकोच्चितम् । सद्वन् कायां द्वितीगा भूपोदगोचिड़ता ॥ ४३ ।। वहिरविनिर्मुक्तां पूर्ववन् तां प्रकल्पयेत् । पुरःसंरोधनसहेगवाक्ष ग्रनो युनाम् ॥ ४४ ॥ तलं तनी महाद्वारस्याये यदा तनीयकम् । रोधनद्वारयुगHरांयुकं गम्मिमम् ।। ४५ ॥ सन्न्यस्तस्तम्भवगन्यदर्भ म्यापकल्पयेत् । व्यालगालगतान्गगशत्रपन्नादिभियुतम् ॥ ४६ ।। वृद्धिगाभाभिगुल्यय पुरा परिकल्पयन् । इद्वाराणि निमगलामिः मतारिभिः ॥४७॥ पनान्या दक्षिणाद मागादा वामनी गनः । याद द्वितीय महामंडः फागा यदिः स्थितः ॥४८॥ द्वितीया वागभाना तुनिया कार्यः म्यादा नमानात मामलस्य पामतः ॥ १९॥ एनपोरनगन पनाग गनिमाम् । पतंगं स्मादि लम् ॥ ५० ॥ . .. ..., ''मोन' स ... प स . ., . AVAT' ' ·पुरनिवेश दशमोऽध्यायः दृष्ट्या दृष्ट्वोपभोगार्हान् सरिद्विारिजलागवान् । पक्षद्वाराणि कुर्वीत स्वच्छया वजनन च ॥५१॥ गलभ्रमान् पुरे कुर्याच्छिन्नाटानगेटिनान् । द्विकरान् करमालान् या साम्भसोमान् प्रदक्षिणान् ।। ५२ ।। छिन्नकण विकर्ण च पनपीडन तथा । वर्तुलं व्यगनाकारं चातानिय च यत् ।। ५३ ॥ शकटद्विसमं यत्र विस्तागद द्विगुणायनम् । चिदिरुस्थं सर्पचक्र च न परनिन्दिनं भवेत् ।। ५४ ।। छिन्नकणे वसल्लोकः पुरे नम्कलो भयम् । व्याधिभ्या वापरेभ्यो वा प्रामातीनि विनिर्दिनन् ।। ५५ ॥ विदिष्टस्वामिता सर्वलोकगमानपत्यता । जायते स्वल्पायुप्यं विसर्गपुरवानिनाम् ॥ ५६ ॥ स्वीजयं विपरोगांथ भटांग विविधांगथा। जनो वसनवामोति चानिय पूरे ॥ ५७ ।। अनन्ति प्राणिनो नाशं शुपारिपरिपीटिनाः । निवसन्नः सदा मुचीमाना पुरे ॥ ५८ ॥ स्वामिना सह हीयन्त सर्वतः राशयोज्झिवाः । स्वल्पायुपश्च जायन्न जना समाश्रयाः ।। ५ ।। असत्यवादिनः स्वल्पायुगः पानपीडिताः । जनाः स्युचलचिनाय नगरे व्यगनाता ॥ ६ ॥ दुचरित्रामनायुक्तस्राधा कानगरः । चापाकारे पुर लोको नियमन भागि भूपम् ।। ६१ !! रोगोमानलस्तनभयं नत्र प्रमापते। शरटहिसमाकारं पुरं दिपिनियते ॥ १२ ॥ आरम्मासिदिदं चित्रमा अनिसान पाराणां स्वामिनय स्वाद मागिन् । ६३ । 1. स्तराद् दिगुभान (1) फ .।

·१. 'मः' स.ग. पाट:1२. 'मः'चा 'मात्'ख,पाठ: ३.दंत' पुर्यान मनोली गा| हमागानाधाकि ॥ ३८॥ राजमार्गगमा माला गिनिगंगा । राय का मामला पनी मनः ॥ ३ ॥ तुग्यामिनि सम्मानपानाम् । ध्यागमनमरिना मारमान्विनाम् ॥ ४ ॥ अन्नभिंगा नदी माग गम्गितम् । नियन्यताएका-gal.1 विमान || ४१ ॥ द्वार गमगतामा नमः । ने कार्य राम्मु साना द्विगुगोजिने ॥ ४२ ॥ (पान)दामृपयाः प: । -जिनम् । तद्वन् काया द्वितीया का पालना ॥ ४३ ॥ वहिद्वारविनिमुतां पृषयन प्रकल्पयन् । पुरःसंगेधनसहगवाक्षेमता युगाम् ॥ १४ ॥ तलं ततो गहादारस्या बदया नीयकम् । रोधनद्वारयुग्हर्म्यसंयुक्तं गपरिक्रमग ॥ ४५ !! सन्न्यस्तम्तम्भवेद्यन्यदृश्य नस्योरकल्पयन् । व्यालजालशतगसशस्त्रयन्नादिभियुतम् ॥ ४६ ॥ वृदिशाभाभिगुप्त्यर्थ पुरस्म परिकल्पयेत् । वृहद्वाराणि परिणतिलाभिः प्रतोलिभिः ॥ ४७ ।। प्रतोल्या दक्षिणाद भागादुच्छिनो चामती गतः । यावद् द्वितीयं तस्याश्चमेकः कायों बहिः स्थितः ॥ ४८॥ द्वितीयो वामभाना तु निमत्यास्य वेष्टतः । कार्यः स्याहा बदुत्यानात् प्राकारसास्य वासवः ॥ ४९ ॥ एतयोरन्तरालं च राजमागेण सन्धिनम् । कर्तव्यं स्यादिवं तु वानद्वारकापुत्तमम् ॥ ५० ॥ ख. पाठः । ४. 'न्ते यद् दास. ग. प. , ६. 'यसपा.' र, पाइः । .

·पुरनिया दशमोऽध्यायः । दृष्टा हप्तोपभोगार्दान मागरिकलान्यान् । पक्षद्वाराणि कुबान चंन्डया पर न च ।। ५१॥ गल्भ्रमान पर कुर्यान्जिमादानकादिनान । द्विकरान करमावान या नाम्भमांगिन प्रदक्षिगान ।। ५२ ।। छिन्नकण विकर्ण यो नया । चतुन घ्यजनाफा चाचपन ॥ ५३ ॥ शफटद्विममं यश चिम्लागः द्विगुगायनम् । विदिकम्थं मरिच पनि भन ।। ५४ ॥ छिनमण यमाका नकदमा ध्याधिभ्यो चान्यांना मोति हिदिगन ॥ ५॥ विदिष्टम्नामिना गवारगर । जायने म्पल्पमापुर रियासत काय ॥ १६ ॥ ग्रीजपं विपगंगाध भटांध किया। जनी धगयामानि मा ५७ ।। मनन्ति प्राणिनी नायं शुमारिपरिपाटिलाः । नियगन्ना मटा गीगार पुरे । ५८ ।। नामिना गायनी : मोतिनाः । वल्यापम मापने ... अगत्यादिनः मन्यादा पानादिलाः । जनाः म्युभचिनाय नानाgi || ६० ॥ हरियानागनाराय: पागली. पण नमः। भारदिनमा ६. || भागमानिiri...। मोगामिन । - .

·परराक्रम्य मुख्यन नन पुरं वलमाटिमिः। द्विगुणायनसंन्यानं यद् विद् विनिवेश्यने ।। ६४ ॥ जनवयोनिदाइश मीकतानि मयानि च। पुरं भवति दिङ्मुह न च नियोगमनि नन् ॥ ६५॥. गुम्रानिलपिगावामिभूनयक्षमयादिनाः । स्वपीडिताच नश्यन्ति भुनाकुटिले जनाः ॥ ६६ ॥ पुराणामप्रगस्तानि संस्थानानीदृगानि यत् । एकस्मिन्नपि नेनपां न पुरं विनिवेशयन् ॥ ६७ ॥ संस्थानमकमप्यपां प्रमादात् क्रियते यदि । तदा राष्ट्र निपीड्येत क्षुदद्विपीतिमृत्युमिः ।। ६८ ॥ शासनः स्थपतिस्तस्मात प्रयत्नपरया पिया । यथावत् कथितं चारु नगरं विनिवेशयेत् ।। ६९ ॥ वैदीनिवेशयात्रायां देवागाराभिचारयोः । नदीकर्मणि मंत्रे च शान्ति कुर्याच्छमेषु च ॥ ७० ॥ यो पुरनिवेशे च स्थापने प्रयतः सुधीः । फुर्यान् नयाभ्युदयिकं यद्वान्यदपि किश्चन ।। ७१ ।। पुरे मीनिकरं शश्वदनायुष्यमाष्टिकम् । कृतममपतः फर्म नृपतिनं च जायते ॥ ७२ ॥ विदितं यदशासनयंग निरीक्षणः कृतम् । छनमप्रतर्पण नदगम्तं फलोज्झितम् ॥ ७ ॥ शारामः स्थपनियोनिविदा नात् पुरोधसा । अषिष्टितः पुरे कर्म विदध्यापछान्ति च ॥ ७ ॥ पुरोहिलाई नदुपाद दयान्माहार्तिकः स्थिर्रम् । पपतिष पनि दशाद गोनपेदिति भान्तिकम् ।। ७५ ॥ मदा मम्मिन पूरे गान्नियंग ममम्यिनाः गुराः। पूरापन गर्न परिधरस्थापिनम्नपा ॥ ७६ ॥ 1. arth... 'म. ग, पाट. 'न'. 11. ज. पा... पाद: सम्पन.ग. पात्र .

·पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः । .१५ चतुःप्रकार स्थापत्यमष्टधा च चिकित्सितम् । धनुर्वेदश्च सप्ताको ज्योतिष कमलालयात् ।। ७७ ।। सामान्यलक्षणोत्पातनिमित्तानि च सर्वशः। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्यजन्त्येते न तत् पुरम् ।। ७८ ॥ नगरस्य विभागोऽयं यथावत् समुदीरितः । खेटं तदर्थविष्कम्भमाहुमि तदर्धतः ॥ ७९ ॥ योजनेन पुरात् खेटं खेटाद ग्रामं प्रचक्षते । गव्यतिपरिमाणेन ग्रामाद ग्राम प्रचक्षते ॥ ८॥ द्विकोशाद् विषये सीमा तदर्थेन पुरस्य सा । खेटके पुरसीमा ग्रामे खेटार्धतः स्मृता ॥ ८१ ॥ त्रिंशद्धपि विष्कम्भः पुरे दिग्वबंसु स्मृतः । विशतिः खेटके मार्गो ग्रामे दश च दर्शितः ।। ८२ ।। नव ग्रामसहस्राणि नरतिस्थान) प्रचक्षते । चतुःपष्टिमपि सामान ज्यायो राष्ट्र विदुधाः ॥ ८३ ॥ देशा च सहस्राणि ग्रामाणां त्रिशती तथा । ग्रामाश्चतुरशीतिश्च मध्यमं राष्ट्रमीरितम् ।। ८४ ॥ सहस्रमेकं नामाणां तद्वच शतपश्चकम् । यूना च ग्रामपञ्चाशत् कनीयो राष्ट्रमुच्यते ॥ ८५ ।। अध्यर्धसङ्ख्ययतेपा ज्येष्ठमध्यकनीयसाम् । विधाय नवर्धक विभजेद् विधिवत् सुधीः ॥ ८६ ॥ राष्ट्रप्वेवं विमक्तेषु ययामागं विधानवित् । निवेशयेत् पुराण्येषु सप्त सप्त यथार्गमम् ॥ ८७ ।। विभागच प्रमाणं च लक्षणं चादिमस्य यत् । जातिवर्णाश्विासच यथावत् नदिहोच्यते ॥ ८८॥ सुवर्णकारानाग्नेय्यां तथा वन्युपनीविनः । निवेशव कर्मकरानन्यानपि विधानविन ।। ८९ ॥ 1. 'तत्र प्रा', २, 'दश दे च', ३. 'न्यूनार मा ' ख, ग पाठः । ४. 'क्रम' क.पाठ:

·वैश्यानामक्षधूर्तानां चक्रिकाणां च दक्षिण । नटानां नर्तकानां च गृहाणि विनिवेशयेत् ॥ ९० ।। निवेशयेत् साकरिकान् मे(यी?पी)कागन् मृगच्छिदः । कैवान् नैतागायां दमनाधिकृतांस्तथा ।। ९१ ।। रथेषु कौशलं येषां येषां स्यादायुधेषु च । वारुण्यां दिशि तान् सर्वान् पुरस्य विनिवेशयेत् ॥ ९२ ॥ कर्मस्वधिकृता ये च ये चापि परिकर्मिणः । शौण्डिका ये च तान् सर्वान् वायोटिगि निवेशयेत् ।। ९३ ॥ यतीनामाश्रयान् ब्रह्मवत्सानां च तथा सभाम् । प्रपाश्च पुण्यशालाश्च कुर्याद दिशि धनशितुः ।। ९४ ॥ घृतविक्रयिणो ये च फलविक्रयिणश्च ये । निवेशिताः प्रशस्यन्ते पुरस्येशानदिग्गताः ॥ ९५ ॥ पूर्वभागे बलाध्यक्षान् राज्ञो मुख्यास्तथा बले । निवेशयेत् तथामेय्यां वलं नानाविधं सुधीः ॥ ९६ ॥ श्रेष्ठिनो दक्षिणाशायां तथा देशमहत्तरान् । याम्येकदारान् (१) कुर्वीत तथा ककुभि निनः ।। ९७ ॥ कोशपालमहामावादशिकान् कास्कानपि । नियामकांश्च कुर्वीत सलिलाधिपतदिशि ।। ९८ ॥ पायोः ककुभि कुर्वीत दण्डनाथान् सनायकान् । पुरोहितज्योतिपिकानुत्तरम्यां नियंगर्यन् ।। ९९ ॥ विप्राः साम्यो दिशो भागे क्षत्रियाः गादिग्गनाः । वैश्यशुदास्तु कर्तव्या दक्षिणापरयोः क्रमान् ॥ १० ॥ निधया वणिनो वद्या मुग्ध्यामापि चतुर्दिनम् । गतार्द विपण म्थापीत पलानि च ॥ १०१ ॥ नगरम्य यहिः प्रारयां नितम्यान विनिगरीन् । स्पशानानि नया नसान याम्यायां म्यपनिः गुधीः ।। १०२।। 1.4' का ·४७ ४ पुरनियशो दशमोऽध्यायः। सर्वतोदिशमुद्दिष्टो विभागो नगरे यथा । तथा ग्रामेपु खेटेपु सेनायाच निवेशने ॥१०॥ नगराभिमुखी कायों संपूर्ण महोदयो । द्वारे द्वारे सौम्याधुखो लक्षीर्वश्रवणौ शुभौ ॥ १०४॥ राष्ट्र खेटमथ ग्रामं पश्यन्तेतपुरं महत् (?) । तबारोग्यार्थसंसिद्धी प्रजाविजयमादिशेत् ॥ १०५ ॥ केशवन्यवधैर्लोकाः स्युर्मिथः सूहिसकाः । ग्राम खटं पुरं गएं यदेती नैव पश्यतः ॥१०६ ॥ स्थाप्यन्ते ये यथा देवा नगरे सर्वतोदिशम् । वाद्यान्तरासु भूमीषु घूमहे तानतःपरम् ॥ १०७ ॥ चतुर्दिशं समारभ्य प्राकारपरिखान्तनः । यहिः शते शते सार्थे धनुषां द्विशतेऽपिच । १०८ ॥ धनुःशतमितेः शुद्धरनिन्यपरणीतलः । स्त्रस्वमासादयुक्तानि स्वस्थानुगगृहः सह ॥ १०९ ।। निवेशनानि कुर्वात त्रिदशानां यथाक्रमम् । नगराभिमुखं चित्रवनभाजि शुभानि च ।। ११० ॥ याम्योत्तरायतं वंशं विकल्पपुरमध्यगम् । पहिरन्तश्च कुर्वीत देवानां विनिवेशनम् ।। १११ ॥ माच्या प्रत्यङ्मुखान् पुर्यान् प्राङ्मुखांथाम्बुभूदिशि । याम्योदक्पार्चयोस्तस्य मादक्षिण्येन वंशगान् ॥ ११२॥ दक्षिणस्यां न कुर्वीत विदशानप्युदङ्मुखान् । चैत्यगान्तिसभा यक्षमात्प्रेथमयान्विता:(?) * ॥ ११३ ॥ इत्यमी कधिताः सम्या ये यथादिङ्मुखाः सुराः । दिक्षु दिक्षु बहिये स्थुस्तानिदानी प्रचक्ष्महे ॥ ११४ ॥ सहोदरौ।', २. 'अन्त्येते पु', ३. 'प्राद' स. पाठः । ४. 'समयया - कपाठः 'पश्यतस्तो पुरं च यत्' इति पदनी भाति । प्रमान्विताः' इति पनीर भाति ।

·सिनोमानी RATTI Taari firi गापागारियां पा संदगिरिपाणे felia निनः ॥ ११॥ गगंगपात भगाना गा गरम । भाका-याः frant मा म मर्ग पर ।। ११७ ।। गागा नामभि: प्रना। निन पधिपागाणा सिगार सम्म ११८॥ কগিনা যা দামাল। मनमरण पार फागागा मन्दिरम् ।। ११ ।। विमासस्कन्दगीमाना गया गाभाग पथरापण रिपातम्याः प्रागाहाः गौम्पदिग्गताः । । १२० ।। नगहरोपीशरण भिगो गईभ मन्दिरम् । पूरागरम्या कमि परियं मनोरमम् ।। १२१ ॥ नदीनामम्पपीना र सपन्नामगरस्य च । फान्तारेप्पटिश स्थानं मनमुमापतेः ॥ १२२ ॥ निश्पन्ने स्पदिग्भागेषेवं यस्मिन् गुरोधमाः सम्यक्समृदिमासाथ चिरं नन्दति तत्पुरम् ।। १२३ ॥ नगरस्य विरेऽपि फकुप्मु निखिलास्वपि । वायतीभिमुखा देवाः शस्यन्ते न पराङ्मुखाः ।। १२४ ।। क्रियते यदि भूभाग वंशेन स परामुखः । विधिमेनं तदा तस्मिस्तज्ज्ञः शास्त्रोक्तपाचरेत् ।। १२५ ॥ तद्वेपवर्णभूपाखवाहनरन्वितं मुरम् । तद्भित्ती प्रकटाकारं नगराभिमुखं लिखेत् ॥ १२६ ॥ चैककृतशमीविस्वः धीरकण्टकिभिमः । उदपानाग्न्यगारेषु स्यान दोपोऽन्तरस्थितः । ॥ १२७ ॥ . अर्चाधितेष्वयं प्रोक्तो विधिर्नालेख्यवर्तिषु । कयाः सर्वतोवक्लास्तस्माधिवगताः सुराः ॥ १२८ ।।

·. विधानं यद् यथा प्रोक्तं सुधानां पुराद् वहिः। तत् तथाभ्यन्तरेऽपि स्यात् कार्य स्वस्त्रदिगाश्रयम् ॥ १२९ ।। मध्ये पुरस्य कर्तव्यं गृहमम्भोजजन्मनः । निवेशनं तथेन्द्रस्य तथैव इलिकृष्णयोः ॥ १३० ॥ मात्यक्षगणाधीशान् शिवकान् भूतसंङ्घकान् । विनापि वेश्मभिः कुर्यात् पुरे चत्वरमार्गगान् ॥ १३१ ॥ राज्ञा वर्णाश्रमकलापण्यशिल्पोपजीविनः। स्वदिवपदस्थाः कर्तव्यास्ते देवाचेच्छता श्रियम् ॥ १३२ ॥ प्रासादे सनि भक्तीच्छाशक्तियुक्तो पदापरम् । मासादं कारयेत् पूर्व न तदा पीडयेत् सुधीः ॥ १३३ ।। भतिवेदम प्रतिग्रामं मतिदेवकुलं तथा । कुर्यात् पतिपुरं चापि न प्राङ्मानगुणाधिकम् ॥ १३४ ॥ पूर्वपासादता रुद्रसोमयोर्ब्रह्मणोऽयवा । प्रासादे विहितेऽन्यस्मिन् भवेन् पीडाग्रजन्मनाम् ।। १३५ ।। कृते धाम्न्यधिक यस्मिन् वाचस्पतेरुन । पुरोधसां भयं विद्याद् ध्रुवं ज्योतिर्विदां तथा ॥ १३६ । धनाधिपामराधीशयमानां वरुणस्य वा । भधिक विदित धान्नि भयं विद्यान्महीपतेः ॥ १३७॥ स्कन्दधाम्नाविन्यस्मिन् पिहिने तस्य वैश्मनि । सेनापतेर्बलानां च पीडा समायते ध्रुवम् ॥ १३८ । मनापतेरभ्यधिक हरेान्यत् कृतं गृहम् । फर्तुः फारयितुथ स्पार पन्चायं च विनष्टय ।। १३९ ।। गणेशपक्षफणिनामधिकोयः कृतो यदि । मासादः स्यान् नदा निलं सेनामानां पद्भयम् ।। १४०॥ सीनाम्न्यो देवतास्तासां पी पन्ने यदि यम्मभिः । मुख्यानां पुरनारीणां तदा कुर्वन्तुपदयन् ॥ १४१ ॥ 'सान्, २. 'पत' स.! -

·पूर्वामरेपु सर्वपु पीडितेष्वमगलयः ।
अन्यैस्तल्लिङ्गिनां पीडा चयर्या चत्यपीडितः ।। १४२ ॥
हीनाधिकममाणेपु दुर्निविष्टेषु धामसु ।
कर्तुः कारयितुः पीडा स्यान्न पूजा तथास्य च ॥ १४३ ।।
नैवातिसंभृतं कुर्यात् स्वल्पमल्पामरालयम् ।
पुरं चानाश्रितं कुर्याद वेधभागाश्रितं नच ॥ १४४ ॥
ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि नवपत्रिपदान्तरे ।
मुरवेश्मानि कुर्वीत दोपायापरथा पुनः ॥ १४५।।
कथितोऽयं विधिः स्वः स्वत्रिदशानां निवेशने ।
यहिर्निवेशनात् स्वेच्छं विदध्यादमरालयम् ॥ १४६ ॥
नगरेपु समग्रेपु ग्रामेषु निखिलेषु च ।
खेटकेषु च सर्वेपु सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ १४७ ॥
इत्युक्त एप नगरोपगतः सुराणां
स्वस्वमभागविहितः पदसनिवेशः ।
बूमो विभागमधुना गृहदेवतानां
सम्यक् शुभाशुभफलपविभागयुक्तम् ॥ १४८ ।।
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूनधारापरनाम्नि पालशास्ने
पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः॥
-
अथ वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः ।
.
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभक्त नवधा सतः !
मध्ये महाद्युतिम्रला विधेयो नयभिः पदैः ॥१॥ .
तस्मादनन्तरं माच्यां पदपदः कीनिनीयमा ।
आग्नेयकणे सवित्सावित्री पदिकामी ॥ २ ॥

·वास्तुत्रयविभागो नामकादशोऽध्यायः । ब्रह्मणोऽनन्तरं याम्ये विवस्वान् पट्पदाश्रितः । नत्रले पदिका कर्णे गयेन्द्रा कथिताधुभा ॥३॥ पदपदः स्यात् ततो मित्रः काष्टायां पत्युरम्मसः। कर्णेपरीतर पक्ष्मा रुद्रय पदिकायुमा ।। ४ ।। पदमिः पर्दस्ततः सौम्ये निचलः पृथिवीधरः । आपस्तयांपवत्सय पदिकावीशदिग्गनी ॥ ५॥ इत्यन्तःसंश्रया देवाः प्रोता बमो पहिःस्थितान् । अयं प्रदक्षिणं तेषां स्थानं पूर्वोनरादितः ॥ ६ ॥ अमिस्तदनु पर्नन्यो नपन्तयेन्द्र एव च । रविः सत्यो भूमनि नमम्नस्मान नतोऽनिलः ॥७॥ पूपाख्यो वितधास्यथ गृहक्षतयमारथ । गन्धों भृारानन मृगः पितृगणम्ननः ।।८।। दावारिकोऽय मुग्रीवः पुष्पदन्नी नलेपरः । भशुरः मोपनामा न पापयक्ष्मा नतः परम् ॥ ९॥ रोगो नागय मुग्यय महारः सोम एव च । परकोश्यादितिदत्यमाननि पददेवनाः ॥१०॥ पोलीयाः पितृणां च प्यायव प्रमाद पदिः । परफी प विटारी व पूतना पापराधमी ॥११॥ पदमागोनि ननामा ज्यानमेन दि फेवलम् । पदभोगमय एमो परिम्यानां नमासदाम् ॥ १२ ॥ नग्राष्ट्री दिपदार्शमा नपन्नो भून एन । दिनयो भामुग्रीगोषमायालयादितिः ।। १३ ।। एभ्यःपा परितु ने म्यः पदमनः मुगः। पानीविषद मानां तानां परमः ॥१४॥ पारधीयाने धरेदमा परिमानित । भरपदी राममोबाप्पमगम्भानम् ॥ १५॥ Timr.REP.Mrs.

·हिमगि मागे पागा ताम: भरत मा पानी गतिमा || १६॥ विसनगमा नाग तिः । भोगमिनामिना गापः ॥१७॥ गरियामापनमानानांना गुगलमाः । पकानीनिक नान ग भांगपसाराम ॥ १० ॥ भगतरिना मगम निगरिन । रोगादिनिमायामानां परि: गिनाः ॥ १९ ॥ गिनिकला गे पन्याण गुगंगमाः । अदिग्पन्ना दिदिकाग्ने गर्ष प्राफ अगाषितम् ॥ २० ॥ पतुरीने शेये पूर्णपद मानिने एभिः । पतुःपष्टिपटी गाम्नुभतुःपष्टया पदभात् ।। २१ ॥ अस्मिन् पदानि गत्यारि भुनापन्नः पितामहः । अर्यमाघाः गुगभाव द्वे द्वे मध्यगनाः पदे ॥ २२ ॥ मध्येष्टी वागतोटा ये स्थिताः कर्णषु चाष्टगु । ये देवाः सर्व एवात्र ने पदार्थभुनः स्मृताः ॥ २३ ॥ पर्जन्योऽय भृशः पूपा भृमदापारिको तया । शोपनागादितिप्रान्ताः स्युरध्यर्धपदस्पृशः २४ ॥ जयन्तादिपु वाद्येपु चरकान्तेषु कीर्तिता । प्रत्येकं पोडशस्वत्र सुरेषु द्विपदस्थितिः ॥ २५ ॥ सिरां वद्विपदावं नयेत् पितृपदान्ततः । याह्याशानिर्गतां चैनां रोगनामानमानयेत् ।। २६ ।। द्विनान्नः प्रापयेद् मृङ्गं भृतात् सुग्रीवमानयेन् । ततोऽदिति तां गमयेद् द्विनामानं प्रवेशयेत् ॥ २७ ॥ १. 'क्षयः।', २. 'स्तैः' क, पाठः । ३. 'दिनामादि स. पाठः ।, "दिनामादिष्विति पाठे द्विनामशब्दो जयन्तपर्यायः ।

·१३ माध्यादिसिरादिविकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः । सौरान याम्यं पदं नीत्वा वारणं मापयेत् ततः । नयेत् पदं सत्तः सौम्यं तत आदित्यमानयेत् ॥ २८ ॥ भृशादानीय वितथं शोपाख्यं वितथादय । शोपान्मुख्य समानीय नयेत् तस्मात् पुन शम् ।। २९ ।। ये विभागाः समुदिष्टा यथासङ्खधेन तैरिह । यज्ञामरनृणां वास्तुं समस्तं विभनेत् सुधीः ॥ ३० ॥ देवैः सर्वैरप्यमीभिर्विशोका मीत्युत्कर्षादित्यमालोक्यतेऽसौ । कृत्स्नानेपोपजपत्रायताक्षः पश्यत्येतान् स्फारितेनेक्षणेन ॥ ३१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधायपरनानि वास्तुशास्त्रे वास्तुत्रयविभागो नाम एकादशोऽध्यायः ॥ अथ नाड्यादिसिरादिविकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः। अभिधीयते वास्तुः कनीयान् पोडशास्पदः । पदैः पोदशभिः स स्यात् तल देवान् प्रचक्ष्महे ॥ १॥ भुङ्क्ते मध्ये स्थितो मुख्यः पदमेकं सुरोत्तमः । कहप्तं पदचतुर्भागवतुर्भिश्चतुराननः ॥ २ ॥ पदार्थभागभोक्तास्यत्वारोऽभी सुरोत्तमाः । अर्यमा च विवस्वांश्च मिवश्व क्ष्माघरोपिच ॥३॥ सवित्राद्यापवत्सान्ता येटी कोणेषु वेधसः। चतुर्भागमुजस्तै स्युखिदशास्तपनत्विपः ॥ ४॥ चतुर्थीी) शादिकोणेषु ये स्थिताः क्रमशः सुराः । अपभागमुजस्तेऽष्टौ विनिर्दिष्टा मनीपिभिः ॥ ५ ॥ ये तथादितिपर्यन्ताः पर्जन्यायाः सुरोपमाः। तेष्टी चतुर्भागमुनो विद्वद्भिरिह कीर्तिताः ॥ ६ ॥ , 'रुण्यां। क. पाठः । २ 'यो विधी', ३. 'तुषष्टीसादि' ()ख. पटः ।

·चरफान्ता जयन्ताद्या ये पाह्यस्थितयोऽमराः । भोगोऽर्धपदिकस्तेषां पोडशानामपि स्मृतः ॥ ७ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्र त्रयस्त्रिंशद्विभाजिते । अन्त्यपक्तिद्वयं सार्थ चरक्याद्यर्थमुत्यजेत् ॥ ८ ॥ अन्तरे वीथिकामर्थपदिकामुत्सृजेत् ततः । मध्ये तु सप्तविंशत्या भागैर्यास्तु विभाजयेत् ॥ ९ ॥ एकोनत्रिंशता युक्तं पदानां शतसप्तकम् । यद् भवेत् तत्र गर्ने स्यादेकाशीतिपदः स्वभूः ॥ १० ॥ अष्टादशपदाश्चाष्टौ चापप्रभृतयः पृथक् । अर्यमाद्यं चतुःपञ्चाशत्पदं स्याचतुष्टयम् ॥ ११ ॥ ईशादयस्त्वदित्यन्ता बाह्या नवपदाः सुराः । देशानां सनिवेशेऽसौ साहस्रो वास्तुरुच्यते ॥ १२ ॥ अथोच्यते वृत्तवास्तुर्वृत्तप्रासादहेतवे । एकश्चतुःपष्टिपदभागः शतपदोऽपरः ॥ १३ ॥ अष्टधा भाजिते वृत्तविष्कम्भे भागिकान्तरान् । चतुरः परिधीन् कुर्यान्मध्यवृत्तं द्विभागिकम् ॥ १४ ॥ स्याद् वहिर्दृत्तवलयमष्टाविंशतिभागिकम् । तदन्तर्दृत्तवलयमष्टाष्टांशोज्झितं क्रमात् ॥ १५ ॥ एवं कृतं भवेन्मध्ये ब्रह्मणस्तचतुप्पदम् । इत्यं. चतुःषष्टिपदो मृत्तवास्तुरुदाहृतः ॥ १६ ॥ दशधा भाजित वृत्तविष्कम्भे भागिकान्तराः। कार्याः परिधयः पञ्च मध्ये वृत्तं द्विभागिकम् ॥ १७ ॥ पहिस्यं वलयं नस्य भने पदविंशता ततः । शेपं चतुःपष्टिपदस्यित्या प्रतवास्तुनि ॥ १८ ॥ देवनापदसतिप्तिरनयोचतुरश्रवन् । एवं कार्यवशात् कार्या वास्तवाज्यपि धीमता ॥ १९ ॥ 1. 'म्ते परकिय. पाठः। २. 'लयोः .. 'सर'ल. पाठ।। . रसविधाभरिमले भा' ५. पर, स्याइतकाका पाठः ।

·:
4
नाडयदिसिरादिविकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः ।
व्यथे पड चाटर पोशाय च वृत्तवत् ।
वृत्तायतेर्धचन्द्रे च वास्तो पदविभाजनम् ॥ २० ॥
एक एव पुमाने बहुधा परिकल्पितः ।
सर्वस्मिन्नपि संस्थाने विभक्त लक्षयेत् ततः ॥ २१ ॥
शरीरं वास्तुपुंसोऽस्य गुणदीपा भवन्ति यत् ।
मुखं मूर्धा ततः श्रीने ताल्लोप्टरदाः क्रमात् ।। २२ ।।
वक्षः कण्ठः स्तनी नाभिर्मेद्रमुष्कावयो गुदम् ।
पाहू मबाहू पाणी स्फिगुरुजङ्ख पदद्वयम् ।। २३ ॥
कल्पयेदेवमेतेन स भवेत् पुरुषाकृतिः ।
सिरावंशानुवंशाथ सन्धयः सानुसन्धयः ।। २४ ।।
मर्माण्यथ महावंशा लक्ष्या वास्तुशरीरगाः ।
सिराः कर्णगता याः स्युस्ता नाड्यः परिकीर्तिताः ॥ २५ ॥
पदस्य पोडशो भागस्तत्ममाणं प्रकीर्तितम् ।
महावंशी मारमतीच्यौ याम्योदीच्यौ च मध्यगौ ॥ २६ ॥
प्रमाणं पञ्चमो भागः पदस्योदाहृतं तयोः ।
वंशास्तेऽस्मिन् समुद्दिष्टा रेखा याः स्युर्मुखायताः ॥ २७ ॥
यास्तिर्यगायता रेखास्तेऽनुवंशाः प्रकीर्तिताः ।
सम्पाता ये स्युरेनेपां पर्म तत् संप्रचक्षते ॥ २८ ॥
उपमर्माणि तान्याहुः पदमध्यानि यानि हि ।
भागोऽष्टमोऽथ दशमी द्वादशः पोटशोपिय ॥ २९ ॥
पदतो मानमिष्टं स्पा वंशादीनामनुक्रमात् ।
पंशाटकस्य यः सन्यिः स सन्धिरिनि फीनिमः ॥३०॥
ये पुनः स्युस्तहानां मोक्तास्ते पानुसन्धपः ।
पालामतुल्यं सन्धीनां प्रमाणं परिचक्षते ॥ ३१॥
तदर्थमनुसन्धीनां प्रमाणं समुदीरितम् ।
पोनतानि सन्त्यव्य वास्तुविधाविशारदः ॥ ३२॥

·.
द्रव्याणि प्रयता नित्यं स्थपतिविनिवेशयेत् ।
महावंशस्य नामान्ति फुयाद् द्रव्येण फेनचित् ॥ ३३ ॥ ;
इतरेषु पुनर्रव्यं मध्यवशेष सन्त्यजेत् ।
महावंशसमाक्रान्ती भवेत् स्वामिवयो ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
वर्षेण तपनाद् भीति वंशानां पीडनाद् विदुः ।
उपमर्माणि रोगाय मर्माणि कुलहानये ॥ ३५ ॥
उद्वेगायार्थनाशाय सिराश्च स्युः प्रपीडिताः ।
कलिः स्यात् सन्धिविद्धपु पीडितेवनुसन्धिषु ॥ ३६॥
तस्मादैतानि सर्वाणि पीडितान्युपलक्षयेत् ॥ ३६॥
ज्ञात्वा सिराः सानुसिराश्च नाडीशानुवंशानपि वास्तुदेहे ।
यनेन मर्माणि फलानि चैषां वेधं त्यजेद् यस्तमुपैति नापत् ॥३०॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
नाडीवंशानुवंशानां सिरानुसिरामर्मानुमर्मवेधविकल्पो नाम
द्वादशोऽध्यायः॥
१
अथ मर्मवेधस्त्रयोदशोऽध्यायः ।
एकाशीतिपदी यः स्यात् तथा शतपदश्च यः।
चतुःपष्टिपदो पथ पास्तुरन विधोदितः ॥१॥
यद् येन विमनेन तेषु तदिदानी पचमहे ।
यानि मर्माणि पतेषां फभ्यन्त इह तान्यपि ॥२॥.
पणिनां भवनादीनि निशा रामवेश्मनाम् ।
एकाशीतिपदेनेन्द्रस्थानं च विमने मुधीः ।।३।।
मासादा विविधास्तद्वद् विपिप्राथाय मन्डपाः ।.
वान् पारयेरछनपदपरिमागेन बुदिमान् ॥ ४ ॥

·मर्मवेधात्रयोदशोऽध्यायः । यः पुनः स्थाचतुःषष्टिपदस्तेन विभाजयेत् । नरेन्द्रशिविरग्रामखेटादि नगरादि च ॥ ५॥ अन्तस्त्रयोदश मुरा द्वात्रिंशद् वायतश्च ये। तेषां स्थानानि मर्माणि सिरा वंशाश्च तेषु तु ॥ ६ ॥ मुख हृदि च नाभी च मूर्ध्नि च स्तनयोस्तथा । मर्माणि वास्तुपुंसोऽस्य पण्पहान्ति प्रचक्षते ।। ७ ।। वंशानुवंशसम्पाताः पदमध्यानि यानि च । देवस्थानानि सान्याये पदपोडशकान्विते ॥ ८ ॥ देवस्थानानि सम्पाताश्चतुःपष्टिपदे पुनः । तथैकाशीतिपदिक पदान्तशतिकैऽपिच ॥ ९॥ चतुप्रपि विभागेषु सिरा याः स्युचतुर्दिशम् । मर्माणि तानि चोक्तानि द्वारमध्यानि यानि च ॥१०॥ भिनिविस्तृतमध्येन यद्वा मध्येन दारुणः । मर्म यत् पीड्यने येन गृहे तत्रोच्यते फलम् ॥ ११ ॥ द्वारा भित्तिभिर्वापि मर्मणां परिपीडनात् । दौर्गत्यं गृहिणः माहुः कुलहानिमथापि वा ॥ १२ ॥ भवेत् स्वामिक्षयः स्तम्भस्तुलाभिः स्त्रीपरिक्षयः । स्नुपावधी जयन्तीभिर्वनाशश्च सयदः ॥ १३॥ मर्मस्थानगतः कार्यर्भर्तुः कायो निपीड्यते । मुद्रिश्लेषमिच्छन्ति सन्धिपालथ नद्विदः ॥ १४ ॥ नागपार्धिनीच्छेदो नागदन्तः मुद्दलयः । फपिच्छकथ मर्मस्पैः प्रेप्पाणां क्ष्यमादिशेन् ।॥ १५ ॥ पदारकाण्यनुसिरागरसालोकनानि च । मर्ममध्योपगान्येतान्यावहन्ति धनभयम् ।। १६ ।। द्वारद्रव्यतुलास्तम्भनागदन्तगवाक्षरः। द्वारमभ्यादित रोगकुलपीटापनक्षया(न्) ॥ १७ ॥ काभक, पादः।

·माग प्रमfift पाप ना॥ १३ ॥ Titमानी। परामपाकानी मरापिrit पुरम् ॥ ३५ ॥ सण मानाद भी arti नाना उपमानि गेगा मागि मार्ग ।। ३९ ।। गानामा पिलादिनाः । कपिः प्यार गरि पीमिया ॥ ३६॥ गम्पादनानि गमि पारिनाम्गालगत ॥ ३९ ॥ गाला सिराः सानुगिग़म नारीरंगानुमान माना। पमेन मर्माणि फलानि माय स्पनर गस्नमुपैति नारन् ।। ३०॥ सिमानाभिरामीमा मानन पाणने नाटीवंशानुवंगाना सिरासिरामानुमाश्यप विकलो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ अथ मर्मवेधत्रयोदशोऽध्यायः । एकाशीतिपदो यः स्यात् तथा शतपदश्च यः। चतुःपष्टिपदो यश्च वास्तुरन विधोदितः ॥१॥ यद् येन विमंगेत तेषु नदिदानी प्रचक्ष्महे । यानि मर्माणि चैतेषां पश्यन्त इह वायपि ॥२॥.' पणिनां भवनादीनि निशा राजवैश्मनाम् । एकाशीतिपदेनेन्द्रस्थानं च विमजेत् सुधीः ॥३॥ भासादां विविधास्तद्वद् विचित्राचार मण्डपाः सान् मापयेच्छतपदपविभागेन .

·५२ বুন্যায়ব্যনিষ্মানিঘাষ । स्याद् दक्षिण वामे भुन सामा प्रतिष्टितः । मान्द्रनका मान्माषम्योगी धिना ।। ३ ।। स्तनेयमा दक्षिण म्याद वाम र पृथिवीधरः। पक्ष्या गंगम नागन मृग्या भल्हाट इत्यया ॥४॥ दक्षिणनामनस्य थाई देयाः ममाश्रिताः । मन्या भूगो नभी वायुः पूषा चन्या इक्षिणम् ॥ ५ ॥ पमापि पाहुमतम्य मंधिनागिदिवाफमः । सावित्रमरितागर द्रगनियगरपि ॥६॥ गलागी यायि?फाणि)Pाः फरगाइदिनमः । विनयापनी पाने दक्षिण म्प व्यवस्थिता ॥ ७ ॥ पाप पुनः पिताप देवी नापामुगभगा। मिवाभि सिमांध द्वारप्युटरमाधिनी ॥ ८ ॥ पेमग्यिताम्य मुगरिन्दनयामिनी । गमध पाणधारीः प्रभार दधिणापगोः ।।५।। गभूमी गमगी नहां मनामनाम् । द्वारगीरपायाः गंधिताः पिनगरगाः ॥ १० ॥ থানাধনায় মিঃ। मान्द्रीगंधित नियामतुःषधिपाय तु ॥ ११ ॥ पाशीनिरवानानां वाग्नुः शतपदाभिरः । प: पापिहीरा ॥ पपेपर देशना भनो प्रपाजगंमः। • माननामिनयरिमा गरी प्रमः ॥ १५॥ माग माना ग माहा। पनामा रमायं इशिताना ॥ ११ ॥ नसला नामर पारा गरानतिः । मागगनुमान निः॥१५॥ आदि मातापर।

·..:..113. 15 वक्षन। . द्वारमन्येषु पदारमध्यप्वपि च मुग्यः ॥ १८॥ कर्णद्रव्यादिभिविंद्रपंतदेव फलं विदुः । शय्यानुनशविहिता गृहिणां कुलनाशिनी ॥१९॥ भयावहा नागदन्ता भर्तुः शय्योविवानगाः । वातायनरथ स्तम्भय विद्धा नागदन्तकाः ।। २० ।। ते शस्त्रभीतिदा भर्तुर्यद्वा चारभयमदाः । द्रव्यधान्यविनाशाय शोकाय कलहाय च ॥ २१ ॥ गृहमध्यगतं द्वारं भवेत् स्त्रीदूषणाय च । द्रव्येणान्यतरेणापि महामर्म निपीडितम् ।। २२ ।। भवेत् सर्वस्वनाशाय गृहिणी मरणाय च । अंशुकाचोर्ध्ववंशाश्च तुम्बिकाः सेन्द्रकीलकाः ॥ पुरप्रासादगेहानां वेऽप्यते न दोपदाः ॥ २३ इत्थं सुरक्षितिपवर्णगृहाश्रितोऽयं भेदः पदेष्यखिलमर्मगतो व्यपथ । उक्तः पृथक्पृथगमुष्य फलं च सम्यम् घूमोऽथ वास्तुपुरुपानविभागमत्र ॥ २१ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवधिरचित समराङ्ग मर्मवेधो नाम त्रयोदशो ·राजनिवेशः पञ्चदयोऽध्यायः । मित्रो हलधरो माली रुद्रस्तूतो महेश्वरः । रानयक्ष्या गुहः प्रोक्तः क्षितिधोऽनन्त उच्यते ॥ ३ र घरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी । रक्षोयोनिभवा ह्येता देवतानुचरीविदुः ॥ ॥ ३१ ॥.. इत्येप वास्तुदेवानां निघण्टुः परिकीर्तितः । क्षो मूर्ध्नि हो दृशोर्मध्ये सो प्राणे चिबुके तु पः ॥ ३२ शः कण्ठे हृदये वः स्याल्लकारो नाभिदेशमः । रंफो वस्तौ यकारस्तु मेट्रे मः * (पुष्यामुष्क)कावुभौ ।। ३३ ।। नकार ऊरु जानु अकारः पिण्डिकाश्रितः (?)कारो गुल्फयोरन्ते एकारोऽइघितले स्मृतः ॥ ३४ ॥ उक्तानि वास्तुपुरुषस्य यथावदित्थमज्ञानि वास्तुपददैवतनामभेदाः । वय वास्त्वषयवेष्विह पोडशव घूमोऽथ दैवतयशेन पुरे निवेशम् ॥ ३५॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणरधारापरनानि वास्तुभाम्ने पुरुषाङ्गदेवतानिघण्दक्षराङ्गनिर्णयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।। अथ राजनिवेशो नाम पबदशोऽध्यायः । कने पुरनिवेशेऽथ चतुःषष्टिपदाश्रये । नियुक्तपरिखासालगोपुरावालऽपिच ॥ १ ॥ विभक्तरध्ये परितः प्रविभाजितचत्वरे । प्रमादन्तर्वहिःक्लप्सदेवतायतनस्थिनी ॥२॥ मागुदवप्रवणे देश भारद्वाराभ्युनतेश्थवा । यश:श्रीविजयाधायि मैत्रं पदमधिष्ठितम् ॥ ३ ॥ यथावर्णनमायात चतुरथं समं शुभम् । पुरमध्यादपरतोदिक्स्थं कुर्यान्नृपालयम् ॥ ४ ॥ 1. 'म' क. पाटः । २. 'गुलगष्टकारोझोः सिकारोऽणि ) ख. पाठः । ३. 'निवासम्' क. पाठः । ४. 'वर्षम, पाठः। • Ars ....

·मोना मना मायनमः गटारगम् । माग्न गाणी: मागगः मतः ॥ १७ ॥ अपां विनमाया मा पनिमः गुतः । गृहमनः पुनीय ग गन्दगनमा गुमः ॥१८॥ प्रनाभिषां मनः श्रीमान गमी नयननमः | गन्धों मगन देगी न पनिीतिः ॥१०॥ भागनपिनानि माग निः गुतम् । गो मगा मिभनन्नः म नभूम इत्यपि ॥ २० ॥ पिलातु म्मुना देवाः पिलांफनिवामिनः । ग्मनी दोगाम्किा नन्दी प्रमशानामामा ॥ २१ ॥ आदिः मनापतिः पेष्टा मनुः मुग्रीन रिन । पुष्पदन्तम्तु विनताननयः म्यान्महानवः ॥ २२ ॥ वरुणः पाथमा नाया लांफपालः म कान्तिः । अमुरी राहुरन्दमर्दनः सिंहिकान्मनः ॥ २३ ॥ गोषस्तु भगवानप मूर्यपुत्रः शनगरः । पापयक्ष्मा क्षयः प्रोक्तो रोगम्नु कथितो ज्वरः ॥ २४ ॥ भुनामानामधिपः श्रीमान् नागस्तु वामुकिः । त्वष्टा स्यान्मुख्यसंज्ञान विश्वकर्मामिषश्च सः ॥ २५ ॥ चन्द्रो भल्वाट इत्युक्तः कुवरः सोमसंजितः । नरको व्यवसायाख्यः श्रीरिहादितिसंज्ञिका ॥ २६ ॥ दितिरवाच्यते शर्वः शूलभृद् पभध्वजः । हिमवानाप इत्युक्त आपवत्स उमा स्मृता ॥ २७॥ आदित्यस्त्वर्यमा वेदमाता सावित्र उच्यते | * देवी गजान विद्वद्भिः सवितति प्रकीर्तिता ॥ २८ ॥ मृत्युः शरीरहर्तासी विवस्वानिति स स्मृतः ।। जयाभिधस्तु वज्रीति-स्यादिन्द्रो वलवान् हरिः ॥ २९ ॥ १. 'ब्रझाम' फ..पाठः । $ 'मलाट' इति प्राक् पाठः । इत आरभ्यार्धपश्चकं ख. पुस्तके न पश्यते।। * - ·राजनिवेशः पञ्चदशोऽध्यायः । मित्रो हलधरो माली रुद्रस्तूक्तो महेश्वरः । राजयक्ष्मा गुहः प्रोक्तः क्षितिधोऽनन्त उच्यते ॥ ३ चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी । रसोयोनिभवा होता देवतानुचरीविदुः ॥ ॥३१॥ इत्येप वास्तुदेवानां निघण्टुः परिकीर्तितः । क्षो मूर्ति हो दृशोर्मध्ये सो प्राणे चियुके तु पः ॥ ३२ ॥ गः कण्ठे हृदये वः स्याल्लकारो नाभिदेशगः । रंफो वस्ती यकारस्तु मैद्रे मः * (पुष्य?मुष्क)कावुभौ ।। नकार ऊरुजानु अकारः पिण्डिकाश्रितः । (इ)कारो गुल्फयोरन्ते पकारोऽधितले स्मनः ॥ ३४ उत्तानि वास्तुपुरुषस्य यथावदित्यमानि वास्तुपददैवतनामभेदा वर्णाश्च वास्त्ववयवेनिह पोडशैव ब्रूमोऽध देवतवशेन पुरे निवेशम् इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवावरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तु पुरुषानदेवतानिघण्वक्षराङ्गनिर्णयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः . अथ राजनिवेशो नाम पञ्चदशोऽध्यायः । कृते पुरनिवेशेऽध चतुःपष्टिपदाश्रये । नियुक्तपरिखासालगोपुराट्टालकेऽपिच, ॥१॥ विभक्तरध्ये परितः प्रविभाजितचत्वरे। क्रमादन्तहिावामदेवतायतनस्थितौ ॥ २ ॥ प्रागुदवावणे देशे प्रारद्वाराभ्युनतेऽथा । यशाश्रीविजयाधायि मैत्रं पदमधिष्ठिनम् ॥ ३ ॥ यथावर्णनमायातं चतुरथं समं शुभम् । पुरमध्यादपरतोदिक्स्थं कुर्यान्नृपालयम् ॥ ४ ॥ १. 'म'. पाटः । २. 'गुलगष्टकारोडो सिकारोऽधि ) . पाठः । ३. 'निवासम्' न.पाठः । ४. 'वर्ण म. पाटः। *Int--.

·रक्षा स्मृता दयस्तम्भः समुदाहनम् । मारुतो वायुरुद्दिष्टः पूपा मातृगणः स्मृतः ॥ १७ ॥ अधर्मो वितथाख्यः स्यान् कलरप्रतिमः मुतः । गृहक्षनः पुनधि स चन्द्रतनयों युधः ।। १८ ।। प्रेताधिपो मतः श्रीमान् यमा वैवस्वतथ सः । गन्धर्वो भगवान् देवो नारदः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥ भृगराजमिहेच्छन्ति राक्षसं निऋतः मुनम् यो मृगोऽस्मिन्ननन्तः स स्वयंभूर्धम इत्यपि ॥ २० ॥ पितरस्तु स्मृता देवाः पितृलोकनिवासिनः । स्मृतो दौवारिको नन्दी प्रमथानामधीश्वरः ॥ २१ ॥ आदिः प्रजापतिः स्रष्टा मनुः सुग्रीव ईरितः । पुष्पदन्तस्तु विनतातनयः स्यान्महाजवः ॥ २२॥ . वरुणः पाथसां नाथो लोकपालः स कीर्तितः । असुरो राहुरर्केन्दुमर्दनः सिंहिकात्मजः ॥ २३ ॥ शोपस्तु भगवानेप सूर्यपुत्रः शनैश्चरः । पापयक्ष्मा क्षयः प्रोक्तो रोगस्तु कथितो ज्वरः ॥ २४ ॥ भुजङ्गमानामधिपः श्रीमान् नागस्तु वासुकिः । स्वष्टा स्यान्मुख्यसंबोध विश्वकर्माभिधश्च सः ॥ २५ ॥ चन्द्रो भल्वाट इत्युक्तः कुर्वरः सोमसंजितः । चरको व्यवसायाख्यः श्रीरिहादितिसंज्ञिका ॥ २६ ।। दितिरवाच्यते शर्वः शूलभृद् पभध्वजः । हिमवानाप इत्युक्त आपवत्स उमा स्मृता ॥ २७ ॥ आदित्यस्त्वर्यमा वेदमाता सावित्र उच्यते । • देवी गमाव विद्वद्भिः सवितति प्रकीर्तिता.॥ २८ ॥' मृत्युः गरीरहर्तासी विवस्वानिति स म्मृतः ।। जयाभिषस्तु वचीति म्यादिन्दा बलवान् हरिः ॥ २९॥ १.ममा म' क.पाटः। F 'महार' इति पार पाटः । • इतमागापञ्चमपुस्तक न पठ्यते ।

·राजनिवेशः पञ्चमोऽध्यायः । मित्रो हलधरो माली रुद्रस्तूक्तो महेश्वरः । राजयक्ष्या गुहः प्रोक्तः क्षितिधोऽनन्त उच्यते ॥ चरकी च विदारी च भूतना पापराक्षसी ! रक्षोयोनिभवा ह्येता देवतानुचरीविदुः ॥ ॥ ३१ ॥ इत्येप वास्तुदेवानां निघण्टुः परिकीर्तितः । क्षो मूर्ध्नि हो दृशोर्मध्ये सो प्राणे चिचुके तु पः ॥ ३२ ॥ शः कण्ठे हृदये का स्याल्लकारो नाभिदेशमः । रेफो वस्ती यकारस्तु मेट्रे मः * (पुष्यामुष्क)कावुभौ ।। ३ नकार ऊरु! जानु अकारः पिण्डिकाश्रितः । (१)कारो गुल्फयोरन्ते पकारोऽइमित्तले स्मृतः ।। ३४ । उक्तानि वास्तुपुरुषस्य यथावदित्थमहानि वास्तुपददैवतनामभेदाः वर्णाश्च वास्त्ववयवेष्विर पोडर्शच ब्रूमोऽथ दैवतवर्शन पुरे 'निवेशम् ।। इति महाराजाधिराजधीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशार पुरुषागदेवतानिघण्वक्षराङ्गनिर्णयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।। अथ राजनिवेशो नाम पञ्चदशोऽध्यायः । कृते पुरनिवेशेऽथ चतुःपष्टिपदाश्रये । नियुक्तपरिखासालगोपुराट्टालकैपिच ॥१॥ विभक्तरथ्ये परितः प्रविभाजितवत्वरे । प्रमादन्तहिक्लप्सदेवतायतनस्थिना ॥२॥ मागुदवप्रवणे देशे प्राम्द्वाराभ्युनतेऽथवा । यशाश्रीविनयाधायि मैत्रं पदमधिष्ठितम् ।। ३॥ - यथावर्णक्रमायातं चतुरश्रं समं शुभम् । पुरमध्यादपरतोदिक्स्थं कुर्यान्नृपालयम् ॥ ४ ॥ 1. 'म' क. पाटः । २. 'डगुहागष्टकारोमोः सिकारोऽहमि (2) म. ३. 'निवासम्म, पाठः । ४. 'गण' स. पाट: ...........

·दंगा भागात पाणं गा दि| विपदमा कायापन ।।५।। बिगनागिता गुन गा गार पनुःगते । मन नागिन गाशमनिमम् ॥ ६ ॥ गोपुर विधानार्ग गगननिांगनम् । मध्य पण काग पनि गगनीगगि ॥ ७॥ प्राकारपरिणागुमं नामसालि गमन्नतः । नमा भ्रमनिरगुताहालकालिनम् ॥ ८॥ एकानीया पर्दभन विधयं पन्दिरम् । गममार्ग गमाथिन्य नास्तुद्वारमुरमुराम ॥ ९ ॥ गुगन्यानयर फर्नपमन्यदिवगंग पिन । भल्लारपदार्गम्य गोपुरद्वारपिपने ॥ १० ॥ नत्पुरद्वारविम्नागेनहायसम्मिनमिष्टदम् । मन्दं द्वारमिनान्नि निविष्टम्य महीप ॥ ११ ॥ वैवस्वत पुष्पदन्तपर्यम्णि च गृहक्षनम् । अन्येवेपामएम्नः प्रदक्षिणपदेषय ।। १२ ।। भन्यान्यपि स्वासु दिक्षु द्वाराण्ययं प्रकल्पयेत् । भाभिमुख्य न सर्वेषां शस्यन्ते गोपुराणि च ॥ १३ ॥ नदीयनगरद्वाराद विंशत्यंगोज्झितानि वा । पक्षद्वागणि सुग्रीव जयन्ते मुख्यनानि च ॥ १४ ॥ वितथेऽय भ्रमांस्नद्वद् विदधीत प्रदक्षिणान् वास्ता विभक्त पुरवन् क्लुप्तऽमरपदनः ।। १५ ।। तत्र मैत्रपदस्थाने निवेशायावनीपतेः । प्रासादः प्राङ्मुखः कार्यों यथावत् पृथिविजयः ॥ १६ ॥ श्रीक्षं सर्वतोभद्रं मुक्तकोणमथापरम् । यमिच्छन्नृपनिः कुर्यात् प्रासादं शुभलक्षणम् ।। १७ ॥ १. 'बजेत् ।' ख. पाटः। २. 'बीजयः' क, पाठः।

·६३ राजनिवेशः पञ्चदशोऽध्यायः । शालापरिक्रमोपेतकर्मान्तरपिचान्वितम् ! तत्र प्राच्यां भवेद् गेहमादित्यपदसंश्रितम् ॥ १८ ॥ धर्माधिकरणं सत्य व्यवहारेक्षणाय च । भृश च कोष्ठागारं स्यादम्बरे मृगपक्षिणाम् ॥ १९ ॥ अग्नेः ककुभमाश्रित्य कार्य वायोमहानमम् । समाजनाश्रयं पूणि विदध्याद भोजनास्पदम् ।। २० ।। सावित्रे वाघशाला स्यात् सवितृस्थाच वन्दिनः । चर्माणि वितथे कुर्यात् तद्योग्यान्यायुधानि च ॥ २१॥ स्वर्णरूप्यादिकर्मान्तान् विदधीत गृहक्षत । याम्ये दक्षिणतो गुप्ति कोष्ठागारं च कल्पयेत् ॥ २२ ॥ प्रेक्षासहीतकानि स्पुर्गन्धर्व वासवेश्म च । फार्या वस्वते शाला स्थानां दन्तिनां तथा ॥ २३ ॥ पश्चिमोत्तरभागस्थां वापीमपिच कारयेत् । वा(यायु)सुग्रीवपदयोर्गन्धर्वस्य च वाह्यतः ॥ २४ ॥ पुर्यादन्तःपुरस्थानं प्राकारवलपाटनम् । कुर्यात् तदोपुरद्वारमुदगास्यं नयाभिधे ॥ २५॥ कार्यः स्थपतिना र मासादापरामुग्यः । क्रीडादोलालपान भृ कुमारीभवनं तथा ॥ २६ ।। नृपान्तःपुरमिच्छन्ति मृगे पित्र्य वयस्करम् । नृपसीणामुपस्थानगृहमिन्द्रपद विदुः ।। २७ ।। सुग्रीवपदसंसनपरिष्टागारमिष्टदम् । मास्थगुग्रीवपि(ध्यमांगपशाद्भांगे मनाहग ।। २८ ।। নিথঘানা দানামুয়ালি । सतापण्डपसंयुकाः स्युग्वर लनामहाः ।। २९ ॥ दालाच वाप्या पुणवीभ्यः मुकन्गिताः । पुषदने भने पानी बोकमान्नः पुष्पम्म २ ।। ३. !! ------ सार:18. nimi ...

·यम्णम्य पद कुर्याद् यापीपानगृहाणि च। स्यान् कोठागारमगुरे गोपे लायुधमन्दिरम् ॥ ३१ ॥ . भाण्डागारं तु रोद्राम्य विदध्यान स्थपतिः श्रियं । उलूम्बलगिलायन्त्रभवनं पापयक्षमणि ॥ ३२ ॥ दारकर्मान्तमध्याहुः श्रेयस राजयक्ष्मणि | स्थादापधेरधिष्ठानं रोग दिगि नभस्वतः ॥ ३३ ॥ नागानां शस्यते स्थानं पदं नागस्य मूरिमिः । भवन्ति मुख्य व्यायामनाथ्यचित्रगृहाणि च ॥ २४ ॥ गयां स्थानं तथा क्षीरगृह भल्लाटनामनि । उदक्प्रदेशे साम्यस्य पुरोधःस्थानमिप्यते ॥ ३५ ॥ राज्ञोऽभिपेचनं चान दानाध्ययनशान्तयः । चामरच्छमधाम स्यान्मन्वेश्म च भूधरे ॥ ३६ ॥ कार्यिणां चात्र कार्याणि स्थितः पश्येन्नराधिपः । विधेया मन्दुराश्वानामुत्तरं पार्श्वमाश्रिता ।। ३७ ।। महीधरपदस्यैव यथावद् दक्षिणामुखी । कार्या सर्वत्र चाश्वानां शाला राज्ञो यथागृहम् ॥ ३८ ॥ विशतो दक्षिणेन स्याद् वामेन च विपाणिनाम् । वेश्मानि राजपुत्राणां विदध्याचरकाभिधे ॥ ३९ ॥ अत्रैव विद्याधिगमशालाचपां निवेशयेत् । नृपस्य मातुरदितिस्थाने कुर्यान्निवेशनम् ।। ४० ॥ पृथगच शिविकाशय्यासनगृहं विदुः । भूपद्विपानां शस्ता स्यादापे सदनकल्पना ॥४१॥ अभिपेचनक स्थानमिव स्याद् विपाणिनाम् । आपवत्सपदे हंसक्रौञ्चसारसनादिताः ॥ ४२ ॥ स्युः फुल्लाजवनाः स्वच्छसलिलाः सलिलाशयाः। पितृय्यमातुलादीनां कार्य दिलिपदे गृहम् ॥ ४३ ॥ 'यामि' क. पाठः । ३. ' . पाद: । ३. 'गमिदपक, पारः । .. .

·६५ वनप्रवेशः पोडशोऽध्यायः अन्येपामपि चात्रैव सामन्तानां महीपतेः । ऐशान्यामनलस्थाने वोच्चिदूतस्तम्भवेदिकम् ।। ४४ १५ कार्य देवकुलं चारु सुश्लिष्टमणिकुष्टिमम् । पर्नन्यस्य पदे होराज्योतिर्विगृहमिप्यते ।। ४५ ॥ जये सेनापतेर्वेश्म विधेयं विजयप्रदम् । द्वारं प्राकारमाश्रित्य पदेयम्णः प्रशस्यते ।। ४६ ।। प्रारदक्षिणाश्रितं शस्त्रकर्मान्तं शस्त्रमन च । विमुश्चेद् ब्रह्मणः स्थानमिन्द्रध्वजयुतं नृणाम् ॥ ४७ ॥ तत्रागुभानि वेश्मानि निवेशाथासुखावहाः । गवाक्षस्तम्भशोभिन्यो विषयायानुकामतः ॥ ४८ ।। सभा यथादिक्प्रभवा नृपवेमाभिगुप्तये । सर्पत नृपतेः सीधान नृपसीपस्य सम्मुखा ।। ४९ ।। पश्चाभागाश्रिता यद्वा शाला कार्या विषाणिनाम् । इत्यास्पदं सुरपदास्पदकल्पमाघ- मेतद् यथावदनुतिष्ठति यः सदैव । सक्ष्यामिमा भुजवलक्षापतारिपक्षः सप्ताम्मुराशिरशनां नृपतिः प्रशास्ति ॥ ५० ॥ इति महाराजाधिराजभामाजदेवविरचिते समयपधारापरनानि धास्तुशाग्ने राजनिवेशो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ।। अथ वनप्रवेशो नाम पोडशोऽध्यायः। . भाग्योदग्वापि गहाथै द्रव्य विधिरदानयेत् । गन्तव्यमेव धिष्ण्येपुर मृदुर्तिमचरेषु च ॥ १॥ १.मु.पाठः। विष्य नरेन .

·No text on this page.

·६७ यनशा पोडमोऽध्यायः । अकाले पुप्पफलिनो रोगरपि च पीडिनान् । वासभूतानुकानां त्यजेदन्यानपवान् ।। १५ ॥ खदिरा पीनकः साली मशः शामिंग (पाप)। सार्जुनाझनामांकाः कदा गहिणीनमः ।। १६ ।। विफड़ती देवदारः श्रीपादपस्तथा । पुम्बिनापी प्रोत्ताः पृष्टिदा जीवदालया। १७ ॥ वृक्षाणां लक्ष्यने रोपा मारवारिमहिना । ने यथायोग्यमन्यपि सम्पन्न गृटकमणि ॥ १८ ॥ फर्णिकारपक्षकपिपरिपमन्दाः । गिरीपादुम्मराभयगंन्दुन्योधनमः ॥ १९ ॥ নিয়াৰিবাৰািধ যাবাে। गृहममणि नेष्टास्त यनम्ननिष्टदायिनः ॥ २० ॥ नेष्टाः कष्टफिनः सादुरल्याः धीरद्रुमाल में । गुगन्श्यय यं नाद भयं नए पाक्षयः ॥ २१ ॥ समप्रमाणपडाया नियतं स्यते पहा । हमापा मदा प्राधा नरमाणानु गमः ॥ २२ ॥ मध मापद ए पूग्यां दिशि नलिनः । पार मायापार पस्य नर ना पाटिंगत् ॥ २३ ॥ शर्मसापिनी भरा गापामेरा भपिरो सिम सामन्तिनम् ॥ २४ ॥ दोन पांग्रा पारम् । हिमान मनमणि पाप २५॥ मिला: गगरः । गय पाय मामि ॥२९॥ भाव पारि पनि धाEि! समावस्यापि is unit 511 Lumimm ·धन्यः शिवः पुष्टिकरः मजाकिरो भव । स्वस्ति (तेच)न्द्रानिलयमाः मूर्यरुद्रानलास्तथा ॥ २८ ॥ दिशो नयस्तथा शलाः पान्तु त्वामृपिभिः सह । जल्पेद् यो मानुपगिरा कम्पते वामिमन्त्रितः ।। २९ ।। स त्याज्य: स्यात् तथा म्लानमवालकुसुमय यः। ततो भास्करमालोक्य वृक्षं कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ ३० ॥ स्वस्तिवाक्येन विमाणां छत्ता स्थित्वोदगाननः । प्राङ्मुखो वा तरुं छिन्द्याच्छौः क्षाद्रादिताननैः ॥ ३१ ॥ शाखिनश्छिद्यमानस्य जायते यद्यसक्युतिः । कम्पनं वा ध्वनिर्वापि मृत्युः स्याद् गृहिणस्तदा ॥ ३२ ॥ यद्वा दधिमधुक्षीरघृतानि स्रवति द्रुमः छिद्यमानस्तदा विद्याद वन्धव्याधीन् कुटुम्बिनः ॥ ३३ ॥ अतीव यस्य स्रवति श्यामः स्नेहान्वितो रसः । सुगन्धिः स्वल्पमधुरः कपायः स प्रशस्यते ॥ ३४ ॥ प्राच्यां शुभस्तरोः पात उदीच्या कर्मसाधकः । याम्यप्रत्यनिपाते तु शान्ति कृत्वा द्रुमं त्यजेत् ॥ ३५ ॥ ज्ञातितः स्यात् तदा भीतिर्यदान्यं मर्दयेत् पतन् । दूरं दलति यो मूल?ले) छिन्नो वा धरणीरुहः ।। ३६ ।। कूजत्यतीव वायुश्च स्मृतः सोऽथ शुभमदः । खरोष्ट्रयोः शृगालानां दर्शनं भुजगस्य वा ॥ ३७॥ छेदे स्यात् कर्मविघ्नाय निगर्वन्धनाय था। हलचक्रपताकाब्जध्वजच्छवादिदर्शनम् ॥ ३८ ॥ श्रीक्षवर्धमानादिदर्शनं वा शुभमदम् । उत्क्षिप्यते यदिच्छेदात् तददिः स्यात् कुटुम्बिनः ॥ ३९ ॥ सर्वतः परिहानिः स्याच्छिन्नयाक्षिप्यते यदि । एकरो ययोदिष्टलक्षणोत्क्षेपदर्शने ॥ ४० ॥ शेपान् दोपविनिमुक्तान पादपानुपलक्षयेत् । धारस्तं फल्पयेत् सम्यगनुलोमानवं तरम् ॥ ११ ॥ .

·वनप्रवेशः पोडमोऽध्यायः। छिन्याच शुभभागांर्धदशमागाधिकं कृतम् । तुझीसाधवमध्यय(१)सगर्भी धरणीरुहः ॥ ४२ ॥ ज्ञेयानि मण्डलान्यस्य त(क्षणोच्छीक्षणे छ)दनेऽपिच ! मनिष्ठामे विदुर्भकं कपिलाभे च भूपकम् ॥ ४३ ॥ पीतमासि तथा गोधां सर्प दीर्यसितायते । गुडच्छाये मधु भवेत् कृकलासस्तथारुणे ॥ १४ ॥ गृहगोधा कपोताभे गाधरो धृतमण्डमे । रसाजनामे शस्त्राभे कमलोत्पलमासि च ॥४५॥ धातासियटिवणे च मण्डले जलमादिशेत् । आफारी पस्प मर्पस्य वर्णों वा संमायने ।।४६॥ तं सर्पगर्भितं वृक्षमादिशेदविवारयन् । तस्करेभ्यो मयं शौद्रे सलिले सलिलाद् भयम् ॥ ४७ ।। विद्यात् स विषाद् मीनि पापाणे भयममितः । अनाविगोपहिप्पटासमादिनिपीडितम् ।। ४८ ॥ गोधागाँधेरमहरुफलासंश्च गर्भिते । मूपर पुनरिच्छन्ति मरणं वास्तुवेदिनः ॥ ४९ ॥ अनव वदन्त्यन्ये गृहपीर मनीपिणः । मेण यद्यविनः स्यादसमभागों यदि ॥ ५० ॥ धनान्तर तदा क्षेमं मुभिक्षं च समादिशेत् ॥ ५० ॥ अपदानविधिना विधानविद दप्यमागतपिहानपद गृही। प्रत्युपतकुलिशापुष धनं द्रव्यमुम्पन्नभुनावनीपतिः ॥ ५१ ॥ ती महामगिरीमोरारी मारमायरमान राय सनगो नाम पोमनाभ्याय: ।। 1 ... | २. २', . THEY, Y. ''स.

·अब इन्द्रध्वजानिरपणं नाग मानदशोऽध्यायः। . गुराणागि गगन गुणाम् । पमा माननागानमा समानान॥१॥ भगमनमाम्मानम ममत:। प्रीनाग कमिन्नण नागागिटांग ॥२॥ गोमनीन गीग्नानपान मानाः । में नाभिगारिमन्नानामिपन्त्रिम् ॥ ३ ॥ गित गोपरि पन्यम्ग सम्म पनिमतानिनम् । भनी देवगनगम नगन्नो नया तिः ॥ ४ ॥ मामपारमणकमन्यं पुरुनानाम् । दिव्यरूपमपं मादाद मनमिन्द्राय दगम् ॥५॥ वीर्यमनर्धनी पहिरंतदर्श निर्मायने । पर्मणानन निःपात्र गनः मय नपेदिति ॥ ६ ॥ जयपी नमय सिप्रमगनगेनमा मनम् । पन्वस्थितं स पनानासमोरयदरीन् हरिः ॥ ७॥ आदित्या वसको रुद्रा विदेवास्नयाभिना । अलभस्तमालोरय परुतम विभूपगः ॥ ८॥ तेजो वीयं वपुषेष्टां पलमप्पेप पश्पनाम् । अहरण्त्रुसैन्यानां तेजस्वी तरसा धनः ॥९॥ तमभ्यर्च सुराधीशः गवन् बलवतोऽम्पसा । विरावणानयद् युद्ध कुलिशेन चलान यली ॥ १० ॥ वतः प्रीतस्तरक्षेसा वैष्णवे दादशे तियाँ । चटोक्यराज्यं प्राप्पाभ्यपिश पलनिष्दनः ॥११॥ म सर्वलोकमभ्पर्य सर्वलोकाभिपूनितः । चनमभ्यर्य नुष्याव वाक्यैत्रनिपूदनः ।। १२ ।। .

·७१ इन्द्रव्य निरुपणं नाम ससदमोऽध्यायः । ननम्नमन्निर वीक्ष्य वनं प्रोवाच वासवः । इन्द्रध्वनांशया लोकाः करिष्यन्नि नवार्यनम् ।। १३ ॥ धीक्षमाणा निमिनानि भूमिपालाय शासनः । मतः प्रमृत्यसी लार गर्वल गगंमृतः ॥ १४ ॥ वरमदानादिन्द्रस्य नृपः भवनामध्यंत दुर्गमायननं पहिगरणं वेदिकाः कृताः ॥ १५ ॥ पिरियाः प्यालिफापाका मापानानि यानि च। एतान्यायननान् पाक म्युपेदान्यानि प्रापयेत् ॥ १६ ॥ रिनेतुं यदि यानास्ति दुधपान देपिगी रंग । मंत्री पां. पपाशुं भन्नं कारपेद धनम् ।। १७ ।। सेनाया पापुरे पापि मनिष्ट्राप्य पुरन्तरम् । निपा महीपालभिगमनाय च ॥१८॥ पमा ममनोमानविधानं नगनीमनः। फरिपनि मथा गम्भर पायन प्रतिवायने ।। १०.॥ सनादुपारनं दम्पपय मारिरिना गुः । पागाणादिमिरम्य गतीमारनाम् ।। २० ॥ না যায় না বানাব। पूर्वप्रमुणगायनालामे ॥ २१ ॥ मागुगरा पुगत पाना पापन परपत्रापि पनामिलिभिः ॥ २ ॥ प्रतिमा पार्श मान समाप पार पगारापनम् ॥२२॥ प्रशिdिerpa को। farmi Trint मम्मी mimil itra THISE : HMMM... ...

·ध्वनविस्तारवहलं साध्रियादल्यविस्तृतम् । भ्रमपीठं विधातव्यं सार्धायामं शुभावहम् ॥ २६ ॥ सम्मितो धजकुप्येण वेधः स्याद् भ्रमपीठगः । कुष्यकोव्यधिकोवृत्तावक्षी कोटिद्वयायता ॥ २७ ॥ कार्याची भ्रमस्थली भ्रमविस्तृतिविस्तृती। तद्युक्तिवेधे तावेत(विद्विस्तृतेर्द्विगुणोच्छ्रिती ॥ २८ ॥ ध्वजायतिचतुर्भागात् पीठमत्र प्रकल्पयेत् । मल्लप्रतिष्ठितं मध्ये प्रान्तयोः स्तम्भधारितम् ॥ २९ ॥ तत्पीठस्तम्भनीयाभ्यां द्वाराभ्यामन्वितं दृढम् । याम्योत्तरप्रतिक्षोभं प्राङ्मुखं सुदृद्धार्गलम् ॥ ३० ॥ केतुव्यासाविस्तारं ताप्टांशकोचिठ्ठतम् । विस्तारसदृशायाम मध्ये स्याद् वत्रिणो गृहम् ॥ ३१ ॥ मल्लच पीठिकाधी च याहू स्तम्भविनिर्गतौ । शक्रमाता कुमार्यच ध्वजविस्तृतिविस्तृताः ॥ ३२ ॥ निम्नभागाश्च सर्वेषां स्वविस्तृतिचतुर्गुणाः । कार्या का पञ्चगुणिताः सप्त (कावा) मूलदेश(कीतः ) ॥३३॥ फन्यानामुदयः भोक्तो यः परथ्यो?)ठांशखिसंगुणः। इन्दमाता तु सर्वाभ्यः स्यात् तदष्टांशतोऽधिका ॥ ३४ ॥ वेधः स्वविस्तरः सप्तभागे स्पा कन्यकोदयात् । निर्वेधश्चतुरश्रः स्याल्लकटस्य समाहितः ॥ ३५॥ निर्वधावस्य चोर्धायः सप्तांशान्तरवर्तिनी । फायों मचीव्यधारन्यौ मूचीमानप्रमाणतः ३६ ।। फन्यान्यासविभागेन सूची विस्तारतो भवेत् । पादोनबहला चारदारुजा इदसंहिता ॥ ३७॥ पुमारीच्याससंयुक्ता दिगुणा लकटायतिः । एनद्यावान्नरं झाल्या यन्त्र संयोनपन् नतः ॥ ३८ ॥ बचा की, २. 'साया' स.प ·इन्दभ्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । तयोरधस्तदर्थेन गृगाल्यो मूत्रिविस्तृतौ । क्षेत्रस्य लेखितं कार्य सम्बन्धे भूचिकन्ययोः ।। ३९ ॥ सानिकेतनमूला) लकटे विस्तृतायती । अक्षाभ्यां योजयेत् सम्यग् इदं वाहसंवेधयोः॥४०॥ पञ्चानामपि तुल्यैच कन्यानां स्यात् प्रकल्पना । कृत्वानुपूळ यन्त्राणि स्थापयेदखिलान्यपि ॥४१॥ आश्विने मासि पक्षे च धवले प्रतिपत्तियौ। स्थिरोदर्यदः सौम्यैवाक्षिते त्याष्टभेपिच ॥४२॥ परजानपदैः सर्ववादितध्वनितेन च । यन्त्राण्पुत्क्षिप्य यष्टिं च कर्मस्थानानपेजलम् ।। ४३ ।। चित्रप्रतिसराकीणां यष्टिं तवाज्यलेपित्ताम् । चूर्णैः सर्वांपधीभिश्व स्थपतिः सापयेत् स्वयम् ॥ ४४ ॥ जलाशयात् समुत्तार्थ नृणां कलकलपनः । प्रागग्रां स्थापयेत् दारुहस्तिन्योः माक्समुन्नताम् ॥ ४५ ॥ अहतप्सितवासोभिराच्छाबार्य सगादिभिः । विक्षिप्य च वलि दिक्षु द्विजातीन् स्वस्ति वाचयेत् ।। ४६ ।। त्रिसन्ध्यं पूजितां तत्र सर्वप्रकृतिभिस्तत्तः । पश्चाई यासयेद् यष्टिं गुप्तां चापधरैनरैः ।। ४७ ॥ तस्मिन्नेवाति यन्त्राणि सपिपिच यष्टिवत् । नातान्याच्छादितानीन्दस्थानदेशं प्रवेशयेत् ॥४८॥ मूवितेऽय ध्वजस्थाने यप्टेरष्टांशदेय॑तः । तदर्थविस्तृते दिरस्थे समे मागायते शुभ ।। ४९ ।। विभक्तेऽत्र विभागानामेकाशीत्या ततः क्रमान् । विन्यस्तात्रय सर्वासु देवत्तासु यथातथम् ।। ५० ॥ प्राचि मध्ये मैत्रपदे तन्मध्यान्मरुतो दिशि । मलं निम्नप्रमाणेन पादकोणे निवेशयेत् ।। ५१ ॥ 1. ' शिख, पाठः।

·करून समोरो मजे न विनिवेशयेत् ।। ५२ ॥ पीक नियोगतः । सम्मिनी तो मागं भिते ॥ ५३॥ प्रभाव को को परासाभितौ । घातापानानीसरे ॥ ५४ ॥ प्राच्या महाला रस्तोगनि क्रमात् । पोजयेद भानो भगुरौ ॥ ५५ ॥ मलाइ पचिपादिभाने राग पदम् । भद्रा निसरोहिना मातरम् ॥ ५६ ॥ स्युः पर्जन्यान्नरिक्षामान पदमाश्रिताः । झमानन्दोपनन्दाजाराभितः ॥ ५७ ॥ विन्यस्तास्वर सातु मारी विभागर्सः । तपरायः मतिक्षामा गोमा र लापतः ॥ ५८ ॥ निक्षिपमखिलं दम भारत पावताः । मामोति मतदारया न की पसरताम् ॥ ५९॥ पीटीपासमं गन्यापागोरुभयोरप । कुर्यादनुसरत भारदमापः ॥ ६ ॥ संमित्यानुसरदन पीडी पोपरि सवार । पीपा कीरमीपयनिधनाने ॥ ११ ॥ पन्धरमणि निगान गाराविधानाः । प्रोगपीत सम्माने पिरमारिसपत्रों ॥ ६२ ।। गताप विदि मामयाम्पिक धीराः गुभिभिः गुगारर || ६३ ।। गरिमादिमा शिमग पनिगः । संगपभिनन्दन्नि करणा॥ ६४।। *. ' , T... . .: ।

·इन्द्रध्वननिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । स्पपतिर्वा पुरोधा वा शुविः मातः समाहितः । गन्यमाल्यानितान् निप्रास्तायेद् दक्षिणादिभिः ॥ ६५ ॥ तनी मालपोपण वादिनिनंदन च । पुण्याहनयशब्दस्तमुक्षिपयुः ममाहिताः ॥ ६६ ॥ अलङ्कारभृतः पाराः प्रहमनसोपिलाः । नीरजो वलिनः शताः प्रत्यभिमनाथ ये ॥ ६७ ।। स्तुवीरन् पुण्यमनसः स्तुनिभिः मनपागयाः । चन्दरन् बन्दिननं मेवरन गणिका अपि ।। ६८॥ पविशन्न निनं स्थानमनुगच्छे नराधिपः । मुराधिपं वलामात्यपोग्नानपठान्दिनः ॥ ६९॥ भोपत्कलकलारावमुस्वगः पुरुषा यति । उत्क्षिपेयुः प्रहवा ना बहेगर्दा मुगाधिपम् ।। ७० ॥ तदा मानि भूपाली नयी नन्दन्ति च मनाः । राष्ट्र मुखं पुरेपो भवनश्यन्ति चनयः ॥ ७१ ॥ मुश्चत्युत्थापितः करदाद् यदि भय्यां में गौरवात् । तदा नृपतिरभ्येति महती विमनस्यताम् ।। ७२ ॥ सबसन्नो दुःखिता दीना निःश्वगन्नः पदे पदं । परिरयमानो गयुगानिस्तदा ध्रुवम् ॥ ७३ ।। भूमी पर्दादमेन गिनःपनि धनः । न गुभिधे न समोन गो विनपस्नता ।। ७१ ॥ दीर्णे भोर पनि म नाम्पिन समूदने । स्पान्नुपरमारनिगादः गुमचंगांभरा मतिः ॥ ७॥ समानरसतियान्यानो एमात् पतनादुन । नारनपरिम: पांगो भनि रम् ।। ७ ।। तभागि निःम निषभं रामानने । गणना नमामानि 1 5 11 ·शक्रं स्वस्थानमानीतं शीघ्रं सुखमविनतः । प्राग्वत् प्रदक्षिणं न्यस्येत् प्रागग्रं शयने निने {७८ !! कुर्यात् तत्रैव नक्षत्रे शय्यास्थस्यामरशितुः । भ्रमे कुंप्ये च संयोगं यथाभागविकल्पितम् ॥ ७९ ॥ कुप्ये संयोज्यमानथेद ध्वनो निपतति क्षिती । तदा नरपतेः स्थानभ्रंशो भवति निश्चितः ।। ८० ॥ कुप्पयोगे यदा शको वामतः परिवर्तते । तदा स्यात् स्थपतेर्मुत्युभवेद् भगश्च दक्षिणे ॥ ८१ ॥ स्ववेधं प्रतिपद्येत तद्यष्टिर्यदि कृच्छ्रतः । प्रमादिनस्तदा राज्ञो जायते व्यसनं महत् ।। ८२ ॥ निकुष्य योजितः शक्रध्वजो विघटते यदि । विश्लिष्यति तदा सन्धिः सामन्तः सह भूपतेः ।। ८३ ॥ स्फुटेद भज्येत वा कुष्ये योज्यमानोऽथ सर्वतः । तदा भङ्गे नृपव्याधिः स्फुटनादानावधः ॥ ८४ ॥ अविदीर्णमपर्यस्तमव्यङ्गमविलम्बितम् । यथावन्न्यासमायाति योगं चेद् वासवध्वजः ।। ८५ ।। धनभृत्याङ्गनापत्यैः सामन्तैश्वान्वितोऽनुगैः । निरातङ्को वलानश्च वृद्धिमेति तदा नृपः ॥ ८६ ॥ यत्नतो रक्ष्यमाणस्य शय्यास्थस्यैव चविणः । तस्याहान्यखिलान्येव कुंटन्यादीनि योजयेत् ॥ ८७ ॥ ऐन्द्रं वलांक यक्षेशं सर्पमादं दिगाहयम् । मयूरं चन्द्रशीपं च पिटकाप्टकमित्यदः ॥ ८८ ॥ स्वप्रमाणेन कर्तव्यं पटरूपसमन्वितम् । तदाख्याथान्तरेषेपां सन्धयो वस्त्रनिर्मिताः ॥ ८९ ॥ मूलादन्यग्रमायातः स्वयंगदिलः । गुणश्च वेष्टपदनं घनरशिधिलयनम् ।। ९० ॥ 1. 'कृष्ये' स. पाटः । २. 'गायो', ३. 'मयर' क. गठः। ४. 'क'स. पाउः। ५. 'जा', ६. 'स्वष्ट', 'दाशाया' क. पाठः। ८. 'रतं ' स. पाठः।

·इन्द्रनिगा नाम मनमोऽध्यायः । মাগি গননান মনি নিঃ। विषया गरिटसम्पानगरनु नव्यतः ॥ ११ ॥ अग्मिन्नश दियः ला गरिन ननः । न्यम्पद दिगीगांमनुग्नम्योपरि यथादिनम् ॥ ९२ ॥ पभमांगने कृप्याद निमः किने । पाण्यायमभागांनान्यस्पिन न्यम्यर यथासमम् ॥ २३ ॥ पायमाटीनि निम्त्या भागांनानि धाति । मन्नि मानि गपर्णीयान्ति ॥ ४ ॥ मनपातषिर्ण गाम गिटमः शिटगेल्याः । पादागिन्यांपीर्तिताः ॥ ९ ॥ गुदानापागनिगानों पर गोविन। पगुमच्या धारा र गग्ने गरम ॥९॥ गनुपदमागरिम्नाग नांगरनिगाः । धियानापामविगणाग : 1) ०.७ ।। हामिनीमम । नाममहिमापन 01 भोप्रातागपगुमान । गावगुण नियम 100 }} समाToriभा | एमागम: मनमः ॥ १. HिEmirmire lare: Firmirth articl: ग..। cिle marri .

·সায়নবিননামঃ । गय नाग कार्य: गमलामा गनिमाम् ॥ १०४ ।। पुगंहिनम्ननी मालम्पुटिंग प्रगतीन्द्रियः । अप्रैः पग्निा कान्लाग प्रागुग्दिनि ।। १०५॥ कोपलेपन गस्पिन्नुमा ग्राणाननः । संस्करयानी दमान ज्यालगन् ना पातरम् ।। १०६ ॥ मप्राज्यपापाग्या गगनांथ गुमानिन । द्रयाणि शागीयानि समिर पलाशनाः ॥१०७॥ गाँवणी मुफमपापिन्द्रभन च यन्टयोऽपिन | इत्येतत्माहत्य जुह्रगान पावकं ततः ॥ १०८ ।। पुपदारपशुद्रव्यमन्ययुक्तरूप भूपतः । विनयावाप्तिननमन्त्रः शान्निविधायिभिः ॥ १०९॥ मुस्वनः गुमहाभि सिन्धद्धोपिच स्वयम् । फान्तिमान गुरमिनिंघन होतारं शस्यतेऽनलः ॥ ११० ।। तप्तकाञ्चनसच्छायो लाक्षाभः किंशुकच्छविः । प्रवालविद्रुमाशोकमुरगोपसमपुतिः ॥ १११ ।। ध्वनाशगृहच्छत्रयूपप्राकारतोरणः । सदृशार्चिः प्रशस्तोऽग्निर्माङ्गल्यरपरस्तथा ॥ ११२ ॥ स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो विधूमो विपुलोऽनलः । सुभिक्षक्षेमदः प्रोक्तो दीप्यमानश्चिरं तथा ।। ११३ ॥ धूम्रो विवर्णः परुषः पीतो वा नीलकोऽथवा । विच्छिन्नो भैरवरवो वामावर्तशिखोल्पकः ॥ ११४ ॥ मन्दार्चिर्युतिमुक्तोऽसृग्वसागन्धः स्फुलिङ्गवान् । धूमावतः सफेनश्च हुतभुग् न जयावहः ॥ ११५ ॥ दर्भाणां संस्तरं बदि)माझान्यपराणि वा । हूयमानो दहति चेद्धानिस्तदभिनिर्दिशेत् ॥ ११६ ॥ 1. 'धि: ख. पाठः।

·૭૬ इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । होमे वौत्सर्पयेत् पीठं दह्यमानो(?)यदामिना । भूम्यकदेशनाशः स्यालामः स्यादुपकर्षणान् ॥ ॥ ११७ ।। सर्वतो वाप्यगाधो यः स वर्धयति पार्थिवान् । यां दिशं यान्ति च ज्यालास्तस्यां विजयमादिशेत् ॥ ११८ ॥ दुर्वर्णाशुचि दुर्गन्धि मक्षिकाडेविडम्बितम् । आज्यं राज्यच्छिदे पाहूयते यच्च भस्मनि ।। ११९ ।। हीनाधिकप्रमाणाश्च विदीर्णा घुणभक्षिताः । वातरुग्णद्रुमोत्याच समिधोऽर्थक्षयावहाः ॥ १२० ।। सगर्भाश्च सपुष्पाथ विच्छिन्नाग्रास्तृणान्विताः । कुर्वन्त्युपद्रवं दर्भा दुष्पलूनाथ ये तथा ॥ १२१ ॥ दुष्टानि पांसुकीर्णानि कीटजर्जरितानि च । वीजानि वीजनाशाय स्युरपुष्टानि यानि च ॥ १२२ ।। माल्यं विगन्धि प्रम्लानं न पीतं न सितं च यत् । कीटः खण्डितपीतं च न जयाय न वृद्धये ॥ १२३ ॥ विस्रावीण्युद्धतान्युनखण्डितस्फुटितानि च । दुर्भिक्षरोगकारीणि प्राहुः पात्राणि सर्पिपः ॥ १२४ ।। अशुचौ पतिते च स्यान्मक्षिकाकीटदूपिते । वली व शक्रमक्ते च झुन्मारः केशभाजि च ॥ १२५ ॥ यथोदितान्परूपाणि सर्पिरादीन्पनुक्रमात् । भवन्ति राष्ट्रपुरयोर्भयाय निखिलान्यपि ॥ १२६ ॥ वितीर्य गन्यमाल्यादीन् देवताभ्यो यथादिशम् । पुरोधाः स्थपतिय प्रीतचित्तः क्षिपेद् बलिम् ।। १२७ ।। ध्वजनतदिनभागे द्विजमुख्यानुपस्थितान् । शीलवृत्तयुतान् भूरिगन्धमाल्यै स्वलकृतान् ॥ १२८ ॥ वृद्धान् पदकर्मनिरतान् सुहृदो वेदपारगान् । मनःप्रियान पूर्णगावान् समर्थान् सर्वतः शुचीन् ।॥ १२९ ॥ 1. 'केशव विदूषिते', २. 'स्वैरल' क. पाठः । , ·शुलाम्बरान् दर्शनीयान् गारप्रायान् बलान्वितान् । अमुण्डाजटिलालीवा(?)दीक्षितान व्याधिताकशान् ॥ १३० !! यथेष्टं दक्षिणाभिस्तान संयोज्याप्टशतेन वा । साक्षतः प्रीतमनसः कुमुमैः स्वस्ति वाचयेत् ॥ १३१ ।। शक्रं ते चाष्टभिः कुम्भः मुदृढरिपूरितः । स्वर्चितरभिपिश्चैयुर्मूले चौकृष्टमण्डलः ॥ १३२ ।। स्तुतवजयिकमन्त्रैः स्तुतिभिथ द्विजोनमः । राज्यमाघोपयेदेतरात्मना च महीपतिः ॥ १३३ ।। कुर्वीत सर्ववन्धानां मोक्षं हिंसां समुत्सृजेत् । दोपान् जनपदस्यापि दशाहं विपहेत यै ॥ १६४ ॥ सुवासा भूपितः स्नातः सदाचारप्रयत्नवान् । ध्वजोच्छ्रायं शुचिर्भूपः सबलः प्रतिपालयेत् ॥ १३५ ।। . सोपवासः शुचिः स्नातः प्रयतो विजितेन्द्रियः । कृताञ्जलिपुटवेमं मन्त्र स्थपतिरुचरेत् ॥ १३६ ॥ ओं नमो भगवति वागुले सर्वविटप्रमर्दनि स्वाहा । सुरासुराणां सङ्ग्रामे प्रवृत्ते त्वं यथोत्थितः । तथा नृपस्य देवेन्द्र ! जयायोनिष्ठ पूजितः ॥ १३७ ।। स्तुत्वेति स्थपतिस्तस्य कृत्वा चानुप्रदक्षिणम् । कारयेद् देवरानस्य ध्वजदण्डसमुच्छपम् ॥ १३८ ।। स्वलकृतः सितम्वन्दमाल्याम्बरविलेपनः । पौर नपर्दस्तद्वन् प्रयतः परिचारकः ॥ १३९ ।। सालिबर्गमनन्दिदिण्टिमगोमुसः । हटरन्यथ वादियिमानमहास्वनः ।। १४० गायद्भिय ननिय गायननग्नकः। होरप्लोगनव्यानर्गनस्पन्दनरानिभिः ॥ १४ ॥ ., मान =', २. 'रानी', ३. 'या', ..'', १ः।

·पनि नाम मोसमयः। ८१ नेय दिपनि मानम पुयानिमनः । तनुपिया धरण पानमुपान् ॥ १४२ ॥ বনাশশাশ শাখানাথান শ। मृगशिानादीनां निषिणापामांकपत् ॥ १४ ॥ एटीनिटिनामांग पतासादपणागतम् । पितहटापन्दगुणभूपणम् ॥ १५४ ।। भमानमा पानझारपीवपणाम् । भागितमीणाहपदिग्भ्रष्टं मुरेमाम् ।। १४५ ॥ सममृगपत्रिमनारायनम् । भोरपितविधानमनुपागमनम् ।। १५६ ॥ त्यसपनात्यानं हनं राशी नपाराम् । परिनानपदाना पसंमारोग्पगुभिवान् ।। १४७ ।। पदा सामना मानामभि: प्रतिपयने । नदा मन्त्रिमणापमानामिदितः ॥ १५८ ।। भापी फर्भ यान पपन्ने समिनीविनः । मारनफापनिषभिरयत्नागापनायते ।। १४९ ॥ दहिगां दिगपापान केतने नमुलिदिपः । सदा म्यनीकरण पूनाधान्यपनदयः ॥ १५० ॥ साशासंपदः श्रेष्ठा नापन्त नानाधिन । नस्याद् गो वृथा तद्द् रपयन्धमपं न ॥१५१ ।। धिने भारतातीपाशामस्मिन् शुदनपो भान् । भुतृष्णामिमय न स्याद् पृष्टिरिष्टा व नापने ।। १५२ ।। दुमतस्यफलादिः स्यात् फेला यायोः धिने दिशम् । चतुणदषिवृद्धिय रोगोसिनिय नापते ।। १५३ ॥ चतुणामपि वर्णानां सम्पन् स्यात् सौम्यदिगते । विशेषात् सा दिजन्माणां तथा सिध्यन्ति चाध्यरा। ॥ १५४ ॥ 1. 'सुमकिरमानवचनमद्भुतम् ' स. पाठः । १. 'तं नृपमा '. क. पा.

·No text on this page.

·पनपनाम गरायः। ८३ पानिंग REATE पानि पनि गामा गम् ॥ ११ ॥ सामने मटिममा। पायो कमि नानि विधिः ॥ १६॥ मी मार्शलकातानानामनुरमा । पारा समापने पापनियमितिगाम् ।। १७० ॥ ममा भ्रमादा मामानरमारिपाः । गर्ष, न्यूनरेन्दार प्रियामागुतान् प्रपात् ।। १७१ ।। निर्यात गनिम्नानापने गहन् गहा। भनाराष्टेम रा पाटिन् ।। १७२ ।। . मुनि मभिः क मधुप गरिने । पमित्तय पिना मागापार्दिन् र ।। १७३ ।। पधिका वा पगारा पद पयः पानी । प्रदक्षिणा परिपार्नमागापानमा मनिम् ।। १७४ ।। पृधायनस्पोनामदीपले गरमपनि । नदा मुनि मिंधविप्राधिनिसान II १७५ ।। पदि पानी निलीयन सररोलस्वायमाः । रामः पमान् नहाल्पन्यिपुयपुगंधरः ॥ १७६ ॥ मयूरी यदि रा रंगः गपाश्रपति यामयम् । समस्तनापतस्तदा स्यान्नुपः मुनः ॥ १७७ ।। पनी पनामा मी या यदिफना निलीयते । नदा नरपनिर्मायामयामोन्पनिमुन्दगम् ॥ १७८ ॥ पर्गः मुष्टिनलजः मुभि पात् फलाधिभिः । विटामिभित्र भि भीतिः स्यान् पिविनाशिभिः ॥ १७९ ।। पदि चित्रपटन्यताः मुरपसारगांगमाः। विविवानिमियुक्ता वाहनायुधभूषणः ॥ १८ ॥ 1. नमसभालदिदिरा ए' (१) ल. पारः । १. 'स्तु' र पारः।

·८८ समराङ्गणारधारे उमेश्रतुभिः पार्यत् तमतुशालमुच्यने । त्रिमिस्त्रिशालं तत् प्रादुर्वाभ्यां तत् स्याद् द्विशालकम् ॥ १८ एफशालकमंफेनच्छन्नेन गृहमुच्यते । गृहमेकं तु पच्छन्नं सर्व शालेति सा स्मृता ॥ १९ ॥ शालानां यत् पुनर्मध्यं वापी पुष्करिणी च सा । संघमा (वासा)पि यस्य स्यात् तद् गर्भगृहमुच्यते ॥ २० ॥ गृहे महाजनस्थानं विकुड्यं यत् प्रकल्पितम् । उपस्थानं तदताः स्पाचोपस्थानकं लघु ॥ २१ ।। मासादस्तु स एव स्पादल्पा प्रासादिका स्मृता। दीर्घप्रासादिका यासी बलमीत्यभिधीयते ॥ २२ ॥ शालाग्रे वलभी या स्यादलिन्देति वदन्ति ताम् । पालां विना तु वलभी वलमेति निगद्यते ॥ २३ ॥ अल्पाल्पास्तु चतुष्कुड्या ये तेऽपवरका मताः । गृहे चाभ्यन्तरस्थानं शुद्धान्त इति कीर्त्यते ॥ २४ ॥ प्रतोली तां विदुर्लोकः सुरगामिव यां वसेत् । सा कसैत्युदिता तज्ज्ञैर्यदवस्थान्तरं गृहे ।। २५ ।। यदुपस्थानकं नाम ये चापवरकास्तथा । ते कोष्ठका या तु कण्ठा कुड्यं भित्तिश्चयश्च सा ॥ २६ ॥ भक्तशाला भवेद् या तु तन्महानसमुच्यते । यच्छन्नं द्वारदेशे तु तमाहुरकोष्ठकम् ॥ २७ ॥ मवेशनमिति प्राहुरिनिर्गमनं तथा । जलनिर्गमनस्थानं विज्ञेयमुदकभ्रमः ॥ २८ ॥ भवनस्याङ्गणं यतु तदाहुवनाजिरम् । वनाजिरं वनमही लाश्रमाजिरमाश्रमे ॥ २९ ॥ उत्तरोदुम्बरस्याधः श्लिष्ट मध्ये व कुंड्ययोः । तज्ज्ञास्तां देहलीत्याहुः कपाटाश्रयमेव च ॥ ३० ॥ १. 'छि', २. 'सर्वशा' क, पाठः । ३. 'भ्येति विधीयते । स. पाटः । . 3 -- तत:।

·No text on this page.

·अष्टी च फकुमी मूर्ताः प्रनृत्तावाप्सरोगणाः । सग्रहास्तारका मेघाः स्फीता नधस्तथान्धयः ॥ १८१ ॥ पाप्यः परहच्छन्ना ईसयन्ति सरांसि च | फलपुष्पावतंसानि बनान्युपपनानि च ।। १८२ ॥ देवतायतना(न्यापीन्यट्ट)गोपुराणि पुराणि च । भवनान्यतिशुभ्राणि शयनासनयन्ति च ॥ १८३ ॥ महृष्टाः पार्थिवा भृत्या बलवाहनशालिनः । पौरा जानपदा लोकाः क्रीडाभाजः कुमारकाः ॥ १८४ ।। चत्वारो मुदिता वर्णा नटनर्तकशिल्पिनः । सगोयजलतागुल्मद्रुमीपधिभृतो नगाः ॥ १८५ ॥ मृगपक्षिगणाः शस्ता मजलान्यखिलानि च । विचित्रापानवसुधाः फलमक्षाश्च पक्षिणः ॥ १८६ ।। यथानिवेशं शोभन्ते तदा देशे पुरेऽपि च । क्षेमारोग्यसुभिक्षाणि जयं संजय निर्दिशेत् ॥ १८७ ॥ एतेषां कुट्टने पाते छेदे नाशेऽथवा कृतौ । प्लोपे वाप्यशुभं वाच्यं यथायोनि यथादिशम् । १८८ ।। स्थिते वा पतिते वापि चित्रपट्टे भुवस्तले। उपप्लवो नरेन्द्रस्य भवेजनपदस्य च ॥ १८९ ॥ राजते यद्यलङ्कारः सकलो यावदुत्सवम् । अनस्तोऽविप्लुतचोर्वी तदा कृत्स्ना जयेन्नृपः ॥ १९० ॥ नटनर्तकसङ्केषु प्रनृत्यत्सु पठत्सु च । शुभे शुभं समादेश्यमितरस्मिन्नशोभनम् ॥ १९१ ॥ ये वर्गाः सम्पदृष्यन्ति माल्या गजवाजिनः । सुवेपचेष्टालङ्काराः शुभं तेष्वादिशेद ध्रुवम् ॥ १९२ ।। अमलपिणो ये स्युर्विकता दीनचेतसः । पुरुषा योपितो चापि निर्दिशेत् तेषु वैशसम् ॥ १९३ ॥ १. 'राम्पे विनि', २. 'स्वपि क. पाठः । ३. 'गल्यधि' स. पाठः।

·८५ इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सघदशोऽध्यायः । प्रभिन्नकरटा नागा बृहन्तस्तोयदा इव । अदीनाश्च स्वतन्त्राच नृपतेर्विजयावहाः ॥ १९४ ।। आलिखन्तः खुरैः क्षोणी दक्षि«ष्टचेतसः । हेपमाणा इयाथापि शंसन्ति नृपतेर्जयम् ।। १९५ ॥ सतडिदार्जिताम्भोदा दृष्टिश्चजायते तदा । महीपतेयं विद्यात् सुभिक्षं क्षेपमेव च ।। १९६ ।। अयार्थरात्रे सम्माप्ते रोहिण्यां दशमेऽहनि । शकस्य पातमिच्छन्ति मुनयः प्रतिवत्सरम् ।। १९७ ।। ततः समाजे निते शक्रकेतौ प्रतिष्ठिते । गन्धतोयैश्च पुष्पैश्च विदधीताम्बुसेवनम् ॥ १९८ ॥ अमेध्यर्वनखण्डै; भस्मकेशास्थिकर्दमैः । पदा क्रीडन्ति मनुजा दुर्भिक्षं जायते तदा ।। १९९ ।। विभाः प्राच्या विल(म्पे?म्बे)युः पतन्तं वासवध्वजम् । सुभिक्षं क्षेममारोग्यमन्यथा स्याद विपर्ययः ।। २०० ।। भाहोतो ध्वजाने यो विशेषः सोऽथ कथ्यते । पुरे ब्रह्मपुरात् भाच्यामिन्द्रस्थान विधीयते ॥ २०१॥ मात्राशयेन हस्तेन प्रमाणं तस्य कीर्तितम् । चतुःषष्टिसमायाम चतुरथं समन्ततः ।। २०२।। एकाशीतिपदेनैव भजेत् क्षेत्र विभागतः । क्षेत्रस्यार्थेन कुर्वीत ध्वजायामं प्रमाणतः ॥ २०३ ।। ततो सृद्धिर्विधातव्या हस्ते हस्तेऽगुलं बुधैः । अर्धागुलं वा दृद्धिः पाद् ध्वजस्पेन्द्रस्य कुत्रचित् ।। २०४॥ तावद् वृद्धिर्विधातव्या यावत् क्षेत्रसमोऽङ्गुलैः। ततः प्रमाणमाघं यत् तत् पुनर्विनियोजयेत् ।। २०५॥ ममाणमगुलैः केतोः स्याचत्वारिंशता मितम् । तस्य संवत्सरे वृद्धिः कर्तव्या द्वयगुलैचुधैः ।। २०६ ।। १. 'शत २. 'घुसेचनम्' ख. पातः । ३. 'प्रातर्विल'ख, माया बिदुपेक.पाठः। है । ।

·मम्मस्थाने सर्वात प्रहार निमः। ग्रपणानन्तरं पायो भवेद् देवनपर्यगा । २०७ ।। सख यन्त्रस्य पादी ना समयाण पदेश मादी)। तस्पर पभिमे भाग मित्रो भवनि देवता ॥ २०८ ।। सतः मभूति गन्यस्य ++ यो नतो भवेन् । पूर्वापरं च निम्नं स्यादेश यन्त्रविषिः स्मृतः ।। २०९ ।। यन्त्रस्य पत्रिम मागे वरुणो देवतं भवेत् । वरुणस्य पदान्ते च वंशस्य दे कुमारिके ।। २१० ।। सानिले(१)चतुरो हस्तान् दशहस्तोरिने च ते । रुद्रस्थाने च कर्तव्या कुमारी मुप्रतिष्ठिता ।। २११ ।। सोमयोगे चतुर्थी स्पादापमागे च पशमी । पष्ठी च सवितुर्भागे यममागे च सप्तमी ।। २१२ ॥ বি হালখালীসইষবির অমল্লগগুগদ্যনালি বাহার इन्दघननिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः ।। अथ नगरादिसंज्ञा नामाष्टादशोऽध्यायः । .. नगरं मन्दिरं दुर्ग पुष्करं साम्परायिकम् । निवासः सदनं सम क्षयः क्षितिलयस्तथा ॥ १ ॥ यत्रास्ते नगरे राजा राजधानी तु तां विदुः । शाखानगरसंज्ञानि ततोऽन्यानि प्रचक्षते ॥ २ शाखानगरमेवाहुः फट नगरोपमम् । जनं कटपेवेह गुणैर्निगम उच्यते ॥ ३ ॥ ग्रामः स्यानिगमानो ग्रामकल्पो गृहस्त्वसौ ! गोकुलावासमिच्छन्ति गोष्ठमल्यं तु गोष्ठकम् ॥ ४॥ 'य', २. 'दसंपदामा', ३. 'स्पग्रह' ख, पाठः। -- ·नगरादिसंज्ञा नामावादशोऽध्यायः । उपस्थानं भवेद् राज्ञां यत्र तत् पत्तनं विदुः । पहुस्फीतकणिम्युक्तं तदुक्तं पुटभेदनम् ॥ ५॥ विधाय कुटिका यत्र पत्रशाखाहणोपलैः । पुलिन्दाः कुर्वते वासं पल्ली स्वल्पा तु पल्लिका ॥६॥ नगरं वर्जयित्वान्यत् सर्व जनपदः स्मृतः । नगरेण समं कल्लं राष्ट्र देशोऽथ मण्डलम् ॥ ७ ॥ आवासः सदनं सम निकेतो मन्दिरं मतम् । संस्थानं निधनं विष्ण्यं भवनं वसतिः क्षयः ॥ ८ ॥ अगारं संश्रयो नीडं गेहं शरणमालयः । निलयो लयनं वेश्म गृहमोकः प्रतिश्रयः ॥९॥ गृहस्योपरिभूमिर्या हयं तत् परिकीर्तितम् । तस्यारोहणमार्गो यः सोपानं तत् प्रचक्षते ॥ १० ॥ काष्ठकर्यत्र रचितं स्थूणयोरपिरोहणम् । सा निःश्रेणिरिति प्रोक्ता सोपानविपुलैः पदैः ॥ ११ ॥ स्मृतः काष्टविटकोऽसौ यत् का?ः संवृतं गृहम् । सुधालिप्ततलं हम्यं सौधं स्यात् कुटिमं च तत् ।। १२ ।। वर्षाभयेन या छन्ना तालशौकदलादिभिः । स्मृताभिगुप्तिरन्तस्था सर्वोपरि गृहस्य सा ॥ १३ ॥ वातायनं तु भित्तीनामवलोकनमुच्यते । लघुर्वातयनो यः स्यादवलोकनकं हि तत् ।। १४ ॥ हर्म्यस्य मध्ये यच्छिद्रं स उलोक इति स्मृतः । हैर्यमाकारकः स स्यात् कण्ठी हHतलस्य या ।। १५ ।। वित्तर्दिकाटमाला स्थान सर्वतश्छेदमूलगा। तत्स्तम्भेषु मृगा ये तु वे स्युरीहामृगा इति ॥ १६॥ निहो हHदेशाद् यः काष्ठानामुपनिर्गमः । क्लीकमिति विज्ञेयं काष्ठं छेदा विनिर्गतम् ॥ १७ ॥ २ 'को', ३. 'शालद' क. पाठः । ४. 'हर्यः प्रास. AF ५. 'डो', ६. 'यः', 'र, ४. शाका. पाठः। , ·८८ सगरामणसूत्रधार रामेश्रतुभिः पापर्यत् तगतुम्गालमुच्यते । प्रिभिस्त्रिगान तत् प्राभ्यां न स्याद् द्विशालकम् ।। १८ ॥ एकसालकमेकेनच्छन्नेन गृहमन्यते । गृहमेकं तु यच्छन सवं शालेति सा स्मृता ।। १९ ।। शालानां यत् पुनर्मध्यं वापी पुष्करिणी च सा । संछमा (नासा)पि यस्य स्यात् तद् गर्भगृहमुच्यते ।। २० ॥ गृहे महाजनस्थान त्रिकुइयं यत् प्रकल्पितम् । उपस्थानं तदबाहुः स्पागोपस्थानकं लघु ।। २१ ॥ मासादस्तु स एव स्पादल्पा प्रासादिका स्मृता । दीर्घप्रासादिका यासी बलमीत्यभिधीयते ॥ २२ ॥ शालाग्रे यलभी या स्यादलिन्देति वदन्ति ताम् । शाला विना तु वलमी वलमेति निगद्यते ॥ २३ ॥ अल्पाल्पास्तु चतुष्कुड्या ये तेऽपवरका मताः । गृहे चाभ्यन्तरस्थानं शुद्धान्त इति कीर्त्यते ॥ २४ ॥ प्रतोली तां विदुर्लोकः सुरजामिव यां वसेत् । सा कक्षेत्युदिता तज्ञैर्यदवस्थान्तरं गृहे ॥ २५ ॥ यदुपस्थानकं नाम ये चापवरकास्तथा । ते कोष्ठका या तु कण्ठा कुड्यं मित्तिश्चयश्च सा ॥ २६ ॥ भक्तशाला भवेद् या तु तन्महानसमुच्यते । यच्छन्नं द्वारदेशे तु तमाहुरकोष्ठकम् ॥ २७ ॥ प्रवेशनमिति प्राहुरनिर्गमनं तथा। जलनिर्गमनस्थानं विज्ञेयमुदकभ्रमः ॥ २८ ॥ भवनस्पागणं यतु तदाहुर्भवनाजिरम् । वनाजिरं वनमही त्वाश्रमाजिरमाश्रमे ।। २९ ।। उत्तरोदुम्बरस्याधः श्लिष्टां मध्ये च कुंड्ययोः । तज्ज्ञास्तां देहलीत्याहुः कपागश्रयमेव च ॥३०॥ 1.छि', २. 'सर्वशा' क. पाठः । ३. 'भ्येति विधीयते' स. पारः। . ५. 'दुक्तिया' क. पाउ:1६.'य उद', , ७..पिडयोस. पाठः।

·१९ नगरादिसंज्ञा नामाष्टादशोऽध्यायः । कपाट द्वारपक्षः स्यात् कपाटपुटमेव च । पक्षः पिधानो परपो द्वारसंचरण तथा ॥ ३१ ॥ रुपाट संपुटस्ते द्वे (१) कपाटयुगलं च तत् । कलिका द्वारवन्धार्था या स्यात् तामर्गलां विदुः ।। ३२ ।। सा स्यादर्गलमूनीति यदि दोर्या प्रमाणतः । पुराणां सा तु परियः फलिहो गनवारणम् ॥ ३३ ॥ छिद्रगवाक्षप्रतिमश्डिदितं सर्वतस्तु यत् । फलकं तद गवाक्षः स्याजालमित्यपि कथ्यते ॥ ३४ ॥ हमेद्वारे गृहद्वारे तथा हावलोकने । प्राकारान्तरपृष्ठे तु या च प्रासादिका भवेत् ।। ३५ ।। पार्थयोरुभयोरेषां फलकद्वयमुच्छितम् । उपयुपरि संक्षिप्तमचन्द्रद्वयाकृति ॥ ३६ ।। आनने द्वै यथा चास्मिन् श्लिष्टरयर्महाधरः । तयोरुपरि सन्धी च तारकाकृति मण्डलम् !! ३७ ।। तत् तोरणमिति प्रोक्तं यत्र तेन परिष्कृतम् । सुवर्णतोरणं च स्यान्माणतोरणमेव च ॥ ३८ ॥ पुप्पतोरणमप्येतन् क्रियते पुप्पकादिमिः । तोरणाने उकारो यः सिंहकर्णः स उच्यते ।। ३९ ।। नाना संयमनानीनि गृहसञ्चरभूमयः । गृहस्य पार्षे यद्यस्मिस्तत् तत्संयमनं विदुः ॥ ४० ॥ भिर्यद्वाप दारूणां तरजाप्रवदोनतम् । मरालपाली सा हान्) प्रणाली निगमोम्भसः॥४१॥ सच प्राकार इत्युक्तः कण्ठः स्पादनणस्य यः। द्वारस्य तु समीपं यत् प्रहारं नदिहोच्यते ।। ४२ 11 1. ना. पाठः। २. 'कम्पो', ३. 'या' स. पाउ:11. 'यावन', ५ 'दानवर क. पाठः । ६. मिनिसामान्यं यास परिसर मनः । निम्नानुदिनां दास' (०ए. परः । स य एमारे यक.

·८८
समराहणरामा
रामेश्रतुभिः पार्यन् तगतुम्शा
प्रिमिस्त्रिशालं तत् प्रादुर्वाभ्यां
एकशालकमेकेनछमेन गृहमुख्य
गृहमे तु परछनं सर्व शालेनि
शालानां यत् पुनर्मध्यं वापी पुरा
संछना (चा सा)पि यस्य स्यात्
गृहे महाजनस्थानं त्रिकुड्यं यत्
उपस्थानं तदताहुः स्पाचोपस्या
मासादस्तु स एव स्यादल्पा प्रा.
दीर्घप्रासादिका यासी वलमीर
शालाग्रे पलभी या स्यादलिन्द
शाला विना तु वलभी वलमा
अल्पाल्पास्तु चतुष्कुड्या ये ते
गृहे चाभ्यन्तरस्थानं शुद्धान्त द
प्रतोली तां विदुर्लोकः सुरारि.
सा कक्षेत्युदिता तज्ज्ञैर्यदवस्थान
यदुपस्थानकं नाम ये चापवरयः
ते कोष्ठका या तु कण्ठा कुड्यं ।
भक्तशाला भवेद् या तु तन्महान
यच्छन्नं द्वारदेशे तु तमाहुरको
प्रवेशनमिति प्राहुरनिर्गमनं तथा
जलनिर्गमनस्थानं विज्ञेयमुदकनम
भवनस्याङ्गणं यत्तु तदाहुर्मवना
वनाजिरं वनमही त्वाश्रमाजिरमाथ
उत्तरोदा ::
.

·चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यामः । क्रीडागृह यदवोक्तं क्रीडागारं तदुच्यते विहारभूमिराकीडभूमिरित्यभिधीयते ॥ ५६ ॥ देवधिष्ण्यं सुरस्थानं चैत्यपर्चाष्ट्रहं च तत् देवतायतनं प्राहुर्वियुधागारमित्यपि ॥ ५७ ॥ छन्नं भवेद् यतु महाजनस्य स्थानं सभा सा कथिता च शाला । गवां पुनर्मन्दिरमत्र गोष्टमाचक्षते वास्तुनिवेशविज्ञाः ।। ५८ ।। বার শান্তিৰিৰ ব্যঙ্গগ্যথাৰ্যব্যৰি ন্যান্স नगरकटग्रामगृहायतनसंज्ञा नामाष्टादशोऽध्यायः ।। अथ चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः। बेमो नृपचमूनायवर्णिनां भवनान्यथ । प्रशस्तान्यप्रशस्तानि कृत्वान्यपि यथाक्रमम् ॥१॥ वेश्मनामेकशासानां शंतमष्याधिकं स्मृतम् । दापश्चाशद् द्विशालानां त्रिशालानां दिसमतिः ॥२॥ चतुःशालानि वैश्मानि यानि तेषां शतद्वयम् । पञ्चाश्चाधिका पभिर्विज्ञातव्या मनीपिभिः ॥ ३ ॥ सहस्रं पश्चशालानां स्यात् तथा पञ्चविंशतिः । पशालानां पण्णवतिः स्थात् सहस्रचतुष्टयम् ॥ ४ ॥ अष्टाले खेकशालस्य भेदाः पश्चाशदीरिताः । द्विशालानां तु सर्वेषां प्रभेदाः शनपश्चकम् ॥ ५॥ शतं शतं च प्रत्येक विशालानामुदाहृतम् । द्विचत्वारिंशदधिकं चतुःशालेशताष्टकम् ॥ ६ ॥ द्विनवत्युत्तराण्येवं शतानि दश सम च । पोडगैव सहस्राणि पोडशोना चतुःशती ॥७॥ 1. 'इ' स. पाठः । २. 'मोकमशधिक शतम्' क. पाटः । ३. ''. पाठः ।

·यदिएफनितं मृले द्वारम्य मर्यात म्पलम् । दीर्घ वा समयया नदास्थलकामिप्यते ॥ ४३ ॥ मूत्रभूमिरमध्येनि चर्चको व्यस्करस्तथा । गृहाच भितिसामान्य या परिसरी मनः ॥ ४४ ॥ विस्तीर्णमुनितं यन् म्याद येग्म सोऽट उदाहूनः । संक्षिप्तमेतदेवोतं तरिहालकाग्व्यया ॥ ४५ ॥ तदेवात्यन्तसंक्षिप्तमहालीनि निगयते । अटाली या तु नात्युमा नामवाट्टालिकां विदुः ॥ ४६ ॥ एकनाडीगतच्छिद्रः काष्ठनालः परिश्रितम् । यत्र कार्यप्रणालीति छदपृष्ठेऽम्यु धावति ॥४७॥ स्तम्भशीर्पकरूपाणि काष्ठमूलाश्रितानि च । मुपिराणि प्रयत्नेन काष्ठनाडीमुखान्तरः(?) ॥ ४८ ।। रूपाणामथ तेषां तु स्तननासामुखाक्षिभिः । नानास्थानस्थितानां च कृपयानरदंष्ट्रिणाम् ॥ ४९ ।। कृतमूक्ष्मान्तरच्छिद्रः प्रवर्पति समन्ततः । तद् धारागृहमित्युक्तं धारागारादिनामभृत् ।। ५० ॥ कांस्यैलोहस्तथा पनिZष्टादर्शनिमः। निचिता यस्य भित्तिः स्यात् तद् दर्पणगृहं विदुः ॥ ५१ ॥ पक्षद्वारं तदत्राहुर्यन्महाद्वारतोऽपरम् । यत् प्राकाराश्रित द्वारं पुरे तद् गोपुरं विदुः ॥ ५२ ॥ निर्गतायोच्छ्रिताश्चैव प्राकारस्यान्तरान्तरा । उपका(ल्या?र्या) इति प्रोक्ताः क्षीमाथाहालका मताः ॥५३॥ चयमाकारशालाः स्युः पुरीसंवरणाभिधाः। माकारादनुपालास्तु माकार उपनिष्कला) ॥ ५४॥ क्रीडागृहं यदारामे तदुद्यानं प्रचक्षते । तीरेऽम्भसो जलोद्यानं जलवेइमाम्युमध्यगम् ॥ ५५ ॥ १. 'मौत्रभूमिरमै प्रान्तोष', २. कृतम्' प. पाटः। ३. ' भिक. पाट। 'पावर', ५. 'सगुः' स. पाता।

·१३ चतुःशालविघानं नामकोनविंशोऽध्यायः । कर्णवाद बहिः स्तम्भान् न्यसेत् सर्वान् प्रयत्ननः । धाम्नां पीडशहस्तानां पश्चानां चतुरुत्तरा ॥ २१ ॥ वृद्धिः मालास्तु तेषां स्युचतुरंगेन विस्तृताः । गालाच्यामाधनोलिन्दः संपामपि चश्मनाम् ॥ २२ ॥ तस्याः पीडशहस्त स्थान पथमांगद्वयन वा । मतमांगरयेण स्याद् द्वारपरवेदमनीः ॥२३॥ अन्त्ययोईस्तयोः स स्यामभिनवमांगकः । पशभिः पदभिरभिश्व साधः साइनिनगः कः ॥ २४ ॥ दध्यं स्याद् दशभिः पार्थः शालायाः पीडशादिए । निवेगदायांगो यः स युतः समभिः करः ॥ २५ ॥ मानाया विम्नरः प्रातः श्रेष्ठानामि बमनाम् । अलिन्दमानं प्रागेर मोक्तं निविलयम्भनाम् ॥ २६ ॥ यछालालिन्दयोः शेपं भवेद् गर्भगृह हिनन् । मृपानिलममिन्दन्ति गालादथ्य विपथितः ॥ २७ ॥ भादाशमप्रमाणा म्यान सर्वपामरकोमिमा । दिमागु भवने वाला विदिशाफर्गसामयः(१) १ २८ ॥ फर्णगाला 'नातु या प्रोना गा र शेयामोमिमा। अलिन्दमालपोमध्ये या स्पान्मपनि मा मना ॥२२॥ ० पूर्वदारं नियम्पादारादिमपी नदुनग! मगा मा पनि मानपामाधान ॥ ३० ॥ पाव भाद यम तारद भई नाग्यो । भटामशकदिाप गाम्नायमानिने ॥३१॥ मानामा तीची गाग्यदिग्ध गिरानी। भदिन्दा पनि यादमा पितुः ॥ ३१ ॥ --- ·मगरायागयधार पेश्मानि मामालानि भवन्ति परिमायया । पत्रटिसहस्राणि नथा पधगतानि च ॥८॥ गृहाणामष्टशालाना पविगदपग गन् । लक्षद्वयं सहयाणि द्विषष्टिः गनमेव च ॥९॥ गृहाणां नमशालानां चत्वारिंशगतुर्युना । दशलक्षसहस्राणि चत्वारिंशन नबाट च ॥ १० ॥ शतानि दशशालानां पश्च पट्सप्तनिस्तथा । गृहद्वित्तययोगेन संयुक्ताख्यानि विंगतिः ॥ ११ ॥ गृहद्वितययोगेन द्वात्रिंशदिह वैश्मनाम् । दशप तथान्यानि भवन्ति हलकान्यपि ॥ १२ ॥ गृहमालाथ सङ्घटो गृहनाभिगृहामणम् । उद्भिन्न भिन्नकक्षं च निलीनं प्रतिपादितम् ॥ १३ ॥ अन्यानि चाष्टभेदानि भवन्त्युत्तमवर्णिनाम् । लक्षणं नाम संस्थानं चतेषां प्रतिपाद्यते || १४ ॥ वर्णिनां स्याचतुःशालं मितं द्वात्रिंशता करः। सेनापतेश्चतुःपष्टिस्तद्वदेव पुरोधसः ॥ १५ ।। श्रेष्ठमष्टशतं राज्ञामेतानि तुं यथाक्रमम् । चतुःपडटहान्या स्युः पञ्चमं च पृथक् पृथक् ॥ १६ ।। विशोधयेत् कनीयोभिर्मध्यमानि यथाक्रमम् । नरेन्द्रपुरुषाणां स्युर्वेश्मान्येतानि वृद्धये ॥ १७ ॥ गृहाणि शोधयेत् प्राग्वज्ज्यायांस्यपि च मध्यमः । भवन्त्येतानि भूपानां रतिकोशप्रतिश्रयाः ॥ १८ ॥ दशांशयुक्तो विस्तारादायामो विश्वेश्मनाम् । अष्टपद्चतुरंशाढ्यः क्षत्रादित्रयवेश्मनाम् ॥ १९ ॥ यो विस्तारः स एव स्यादायामोऽस्मिन् यथाक्रमम् । विदशूद्रयोः स्यादाधिक्यं मध्ये ज्येष्ठे च समनि ॥ २० ॥ ..'५'कपाटः।

·चतुःशालविधानं नामकोनधियोध्यायः । कर्णमूत्राद् यहिः स्तम्भान् न्यसेत् सर्वान् प्रयत्नतः । धाम्नां पाडगहस्तानां पशानां चतुरुत्वरा ॥ २१ ॥ ऋद्धिः शालास्तु तेषां स्युचतुरंगन विस्तृताः । शालाच्यासानालिन्दा संपामपि वमनाम् ॥ २२ ॥ तस्याः पोडग्रहस्तं स्यान् पश्चांगडयन या । सप्तमांगत्रयेण स्याद् द्वारपरचम्मनोः ॥ २३ ॥ अन्त्ययोईस्तयोः स स्यामतुभिनवमांगकः । पञ्चभिः परभिरेभिश्च साधः साध्रिनगः करः ।। २४ ।। देध्यं स्पाद दशभिः माः शालापाः पोडशादिषु । निवेशदशमांगी याम युनः मतभिः करः ॥ २५ ॥ मालाया निम्तरः प्रोक्तः अष्ठानामिद वेमनाम् । अलिन्दमानं प्रागर मान निम्पियन्मनाम् ॥ २६ ॥ यनशालालिन्दयोः पं भवेद् गर्भगृह हिनन् । मृपान्छिनमिन्दन्ति शालाय विपथितः ॥ २७ ॥ वालाव्यागममाणा म्पान गपामयकामिमा । दिगागु भवने माला विदिशाकर्णसामयः(१) ॥ २८ ॥ कर्णशाला (नातु) या प्राना गा चशेयारोमिमा। भलिन्द्रमालयामध्ये या स्यान्मृति मा म्गा ॥ २९ ॥ • पूर्णदारं नियम्पाटागादिमा नना। भूषा मटा नि मानापानाशात्र ॥ ३० ॥ गायन्म भादरेम नायर भर नपर्ने । भद्रामदशदिशा गाम्यामाग यमाथित ॥३१॥ शानामागे मनीषीय गाग्मदिरम्प शिगांगी। भनिन्दा पनि काम पर हिः ॥ ३२ ॥ Kareer ·रामरामधार मदा नि जगुः फेचिदम्य परिसरा इनि । एफद्विमिगत पभगदगता()रमण गाः ॥ ३३ ॥ मुपास्तामा प्रवहणोगशाः म्युग्मनामिः । तासामाधाः परास्नाः स्युरप्रशस्तास्ततः पराः ॥ ३४ ॥ नामतो गुणमय शुभाशुभफलोदयात् । अशावादी गुरुन् न्यस्पेत् ततयाधगुरोरधः ।। ३५ ।। लघु न्यस्येत् ततः शेषान् विदधीत यथोपरि । गुरुभिः पूरयेदादि यावत् स्युर्लयोऽखिमः ।। ३६ ।। $ आयपक्ती गुरुवैको लघुचको यथाक्रमम् । अतः परं तु द्विगुणाः प्रतिपति भवन्त्यमी ॥ २७ ॥ मूपाभेदाचतुःशले पदपश्चापच्छतव्यम् । अलिन्दवीथीमग्रीवनिहकगवाक्षकः ॥ ३८ ॥ तमनभद्रविन्यासरचनाभिरनेकधा । अपरस्परसंबाधात् संरतर्वितरपि ॥ ३९ ॥ गृहभेदाः प्रमूयन्ते येषां संख्या न विद्यते । यत्संर्वेदचतुश्शालममूपादिन्दकं हि तत् ॥ ४० ॥ एकभद्रादिगेहानां ब्रूमो नामान्यतः परम् । यान्येकलघुलक्षाणि प्रस्तारे तानि तद्विदः ॥ ४१ ॥ कथयन्त्येकभद्राणि क्रमसंख्याविभागतः । प्रागायतं प्राग्विलनं जयं संयमनमियम् ॥ ४२ ॥ प्रतीच्यं मासविन्यासं सुभद्रं कलहोत्तरम् । अटी तान्येकभद्राणि द्विभद्राण्यभिदध्महे ॥ ४३ ।। १. 'णा: सं', २. 'य:' क. पाटः । ३. 'अष्टधादौ' ख. पाठः। ५. 'पदंच' फ. पाटः । 'आयपली प्रथमायामावली एको गुरुः, तस्याधस्तादपरो लघुः कर्तव्यः । एवं • यथाक्रम प्रस्तारस साकमित्यासिवेत् । तद्यथा- - चतुर्गुरुप्रस्तारे षोडश गुरुलएकः । ततस्तदमलो द्रौ गुरू दौलपू इति एकस्याभो न्यसेत् । तदप्रतोऽपि चत्वारो गुरवचत्वारो पः । तमोsशि भटौ गुरवः अष्टौ पवः । एवं प्रतिपङ्क्ति दिगुणान् गुरुलपन् न्य. भएमपरः मस्तारः' इति रियणमस्ति । । - ·चतुःशालविधामं नामैकोमविंशोऽध्यायः । पूर्वोत्तरोत्तर पूर्वाद् भद्रादिह विधानतः । स्याता प्रोग्मेलकायद्वत् पूर्वाद्या दक्षिणा परे(?) ॥ १४ ॥ दरं सुनीथमाग्नेयं द्वीपमाप्यं सुसंयमम् । अर्धममं व्याकोशं नैर्ऋतं वृपमं विनम् ॥ ४५ ॥ काव्यं विपासमानीरं कान्तं सौभं विपश्चिमम् । गवयं श्रीवहं श्लिष्टं गणं भीममयोगमम् ॥ ४६ ॥ चत चलं शक्रान्तमित्यष्टाविंशको गणः। द्विभद्राणां समाख्यातखिभदाणामतः परम् ।। ४७ ।। ऐन्दं विलोममायाम वधमेकाक्षर्मन्तिकम् । मकाशं पैत्रमायस्तं भद्रं पान्तं प्रसाधकम् ॥ ४८ ॥ क्षेमं विघातमायातं कान्तं चित्रं द्विमन्दिरम् । सुदक्षिणं भयं लिटं प्रमोदं व्यायतं वियत् ॥ ४९ ॥ भाप्यं सुनार्ग नागेन्द्रमीरितं शोभनं धनम् । सस्तोत्तरं कर्फ कर्ण क्रुष्टं कान्तं क्रमागतम् ॥ ५० ॥ द्विशस्त द्विभयं प्रोक्तं चक्रं मलयमायतम् । बनं भारं सुगाराख्यमागारं वीरमेव च ।। ५१ ।। व्यायाममायुतं तद्वद् व्याहृतं च ततः परम् । दुर्गम क्षोभसंज्ञं च कृत्रिमं क्षोभणं तथा ।। ५२ ॥ चारुरुच्याभिधानं च ध्रुपं कथमिति क्रमात् । पायावत् त्रिभद्राणि चतुर्भदाण्यतः परम् ।। ५३ ।। कृतमर्चायनं पोष्णमुनत मिअमुत्सुकम् । विनं विपक्षमाहूतं स्चकं वर्धनं पृथु ।। ५४ ॥ * फलई लमायास्यं त्रिनाभं स्वस्तिक स्थिरम् ।। ५५ ।। १. 'प्रालिकास. पाठः। २. 'तमा' क. पाठः। ३. 'दोप्य बाप्पमु', ४.'कन्यं विकासमा', ५ 'तम्', ६. 'मान्तकम् स्व. पाठः । ७. 'क्षेम' ६.'मयं', ९. 'मसं',..."धुर' क. पारः 11. 'चल' प. पाठः। पश्यमाणावण श्लोके तु कलारमिति पद !

·सरलं द्विगुणं नायं चित्रं भ्रान्तं विधारणम् । साधारणं नतं व्यंशमपं रोग विशेपणम् ॥ ५६ ॥ 'प्रतीच्यं त्रिसमं स्वरं सुमतीकं नलं क्षपम् । च्याप्तमाक्रीडनं व्यर्थमीशानं सुखमव्ययम् ।। ५७ ।। मगधं क्षिप्रमागस्त्यमेको दिर्गतं लिहम् । पर्क विलोममुद्दण्डं मुण्डं मातङ्गमाखिलम् ॥ ५८ ॥ खवं पिनाकमुद्यन्तं विशिखं प्रसभं रजम् । (चुरुरुचक (सीस)फलं वामं वर्धनं धावनं सहम् ।। ५९ ।। चयं सेव्यं फलं तीर्णं चतुर्भद्राणि सप्ततिः पश्चभद्राप्यथोच्यन्ते पट्पञ्चाशदनुक्रमात् ।। ६०॥ कानलं लोलुपं निां प्रगालं सालिनं जिनम् । गुजयं विजयं याम जयं ज्ञातं जपं तपम् ॥ ६१ ।। जमं वरं वरं वरं । विशिपं गुमभं प्रभम् । अनीसं क्षमिणं युक्तं शान्तं बतं विनोदनम् ॥ ६२ ॥ सन्दोह विप्रदाहं च विटुनं सततं तनम् । व्याकुलं लीनमालीनं रिनि लम्बनं सरम् ॥ ६३ ॥ रवरं विषुधं नवं न्यागतं संपदं पदम् । विभिख गनुरं प्रातं मुस्मिनं दुःस्मिनं स्थितम् ।। ६५ ॥ चक्र य म लाम मंप मूलमव्ययम् । भशविगतिन्यानि पदभदागि निरोधन ॥ ६॥ रिमा काम्नुम पं पार्मिक निपप या । गार्ग वामन गारम्यिा कपिगं गलम् ॥ ६६ ॥ गिर वाभिमा नाम मिट मन्दिर भाम् । भक मापा गारमान- गुपनं पापम् ।। ६७ ॥ L स 1. स. १४४ मा । .... त ·चतुःशालविधानं नामकोनविंशोऽध्यायः । वाजि नेत्रं भ्रम घोपं सप्तभदाण्यतः परम् । भाण्डीरं वैसंहं प्रस्थं मतानं वासुलं फटम् ॥ ६८ ॥ लक्ष्मीवासं सुगन्धान्तमष्टधतानि नामतः । अन्यच सर्वतोभद्रमे भद्राभिरष्टभिः ॥ ६९ ॥ संप्रकल्प्यं चतुःशालं घूमधपां शुभाशुभम् । प्रदक्षिणा शुभा भूपा विपरीता विपर्यये ।। ७० ॥ समवाये यथा भूयो जानीयात् साध्वसाधु च । तथाष्टावकभद्राणि सप्तभद्राणि च ऋमात् ।। ७१ ॥ द्विभद्राण्यटभियुक्ता पड्भद्राणि च विंशतिः । पट्पञ्चाशत् त्रिभद्राणि पञ्चभद्राणि चोन्नयेत् ॥ ७२ ।। समविश्व चतुर्भदाण्येकं भद्रामिरष्टभिः । एवं शतद्वयं पिण्डः षट्पञ्चाशच वेश्मनाम् ॥ ७३ ॥ भद्रः पूर्व विधानेन चतुःशालाक्रियादिषु । मूपा स्यात् कुड्यनस्तेषु चतुश्शालेपु वेश्मसु ॥ ७४ ॥ अनुवंशाश्रिते भूपे स्वस्तिके तत्पराङ्मुखे । मुखायते च पुरतो द्वे स्यातामवकोशिसे ।। ७५ ।। नोदङ्मुखः स कर्तव्यः कार्यः भाग्जीवसंयुतः (१)। वर्धमाने तथा कार्ये) यथा प्राग्नीवसंयुतः ॥ ७६ ॥ वर्धमाने तथा कार्य द्वारभूषे मुखायते । मूपाया दक्षिणे स्यातां दीर्घवामेश्वकोसिमे ॥ ७७ ॥ नन्द्यावर्तगृहे सर्वा नन्यावर्ता भवन्ति ताः । द्वे( स्तम् )पे रुचके स्यातामायते त्वरकोसिमे ॥ ७८ ॥ सर्वद्वारवहा भूपाः सर्वतोभद्रवेश्मनि । आदिमूपा भवेदेका गृहं प्रागायतं हि तत् ॥ ७९ ॥ द्वितीयया पाग्विलग्नमेकया तदनन्तरम् । प्रदक्षिणेन वेश्मानि जयादीन्येकयैकया ॥ ८॥ १. 'स' क.पारः। • लक्षणानुसाराद् वैमनमिति पाठरम् ।

·मराणमूत्रधारे मृपया म्युः क्रमादेवं कथ्यन्ते तत्फलान्यय । धनपविनाशय नयनाशुभ सदा ।। ८१ ॥ प्रीनिरुद्वेगफल्याणकलामाप्यनुक्रमान् । यत्र पूर्व उमे मृपे गदीरं परिकीनितम् ॥ ८२ ।। यव पूर्वा तृतीया च तन : सुनीतं गृहं विदुः । आमेये द्वितीय स्तो द्वीप चायचतुर्थक ॥ ८३ ॥ द्विचतुर्थी तधाचाप्ये विचतुथ्यो मुसंयम । अर्ध वायपश्चम्या द्वितीय सपञ्चमी ।। ८४ ।। व्याकोशे च विपञ्चम्या नते द्विशराभिधे । रूपमे प्रयमापष्टयाँ द्विपप्ठ्यों च तथा विन ।। ८५ ।। काव्ये तृतीया पष्ठी च विपासन्धिरसाभिधे । आनीरे पञ्चमीपष्ठया साधा कान्ते च सप्तमी ॥ ८६ ।। सौमे द्वितीयासप्तम्या त्रिसप्तम्या विपश्चिमे । गवये सप्तमीतुर्ये श्रीवहे पञ्चसप्तमी ॥ ८७ ।। सपछी सप्तमी श्लिष्टे गणे पूर्वाष्टमी तथा । भीमेऽष्टमी द्वितीया च व्यष्टम्या चाप्ययोगमे ।। ८८ ॥ पर्ने चतुर्थी पष्ठी च पञ्चमी चाष्टमी चले । पष्ठयाटम्यो शठे फ्रान्ते सप्तमी चाष्टमीति च ।। ८९ ॥ इत्यष्टाविंशतिः प्रोक्ता दिभद्राणामिौकसाम् । अथ घूमस्त्रिभद्राणि तन्द्रं पुष्टिवर्धनम् ।। ९० ॥ स्याद् याम्यपश्चिमद्वारमायम्पावयान्वितम् । आद्या द्वितीया तुर्या च यस्य द्वारं विपश्चिमम् ।। ९१ ।। विलोमं नाम तद् वेश्म शूद्राणां पुष्टिवर्धनम् । आधा तृतीया तुर्या स्यादायामे सर्वतोमुखे ।। ९२ ॥ वर्य द्वित्रिचतुर्थ्यः स्युर्दारं व स्यादुदग्दिशि । यत्र साये द्विपश्वम्यारेकाक्षं तदुदाहृतम् ।। ९३ ।। १. 'शोभे क. पाठः। २. 'ते' स. पाठः। सानुशन्न मुनामिवि पादाम् ।

·सन्याया। जाये यत्र द्विपञ्चम्यौ तत् प्रोक्तं गृहमन्तिकम् । इत्र स्युर्द्वित्रिपञ्चम्यः प्रकाशं सर्वद्धिकत् ।। ९४ ।। िचतुर्थीपञ्चम्यौ यत्रं तत् पैत्रमुच्यते । श्चमी द्विचतुथ्यौं च यत्रापस्तं तदीरितम् ।। ९५ ।। चितुःपञ्चमीयुक्तं भद्रमाहुर्मनीपिणः । या द्वितीया पष्ठी च यत्र तत् प्रान्तशब्दित्तम् ।। ९६ ॥ द्या तृतीया पष्ठी च स्यात् प्रसाधकवेश्मनि । { भवेत् सर्वतोद्वार तथा सर्वार्थसाधकम् ।। ९७ ॥ पीया च हतीया च पछी च क्षमनापनि । प भत्पदिशि द्वारं शूद्रवर्गस्य चेष्टदम् ॥ ९८ ॥ । चतुर्थी चाया च स्युर्वियाताख्यवेदमनि । । द्वितुर्य यस्मिस्तदायातं दक्षिणामुखम् ॥ ९९ ॥ चतुस्त्रियुत कान्तं तत् स्यात् सर्वार्थसाधकम् । 'चाचान्वितं चितं तब स्याद् याम्यदिङ्मुखम् ॥ १००। यापञ्चमीपष्टयो यस्मिन् स्युस्तद् द्विमन्दिरम् । त्रिपञ्चमीपप्ठयस्तद् वदन्ति मुदक्षिणम् ॥ १०१ ।। पञ्चमीपप्ठ्यो भये स्युस्तन वृद्धिकृन् । द्वतीयासप्तम्यो यत्र तच्छुिप्रसंजितम् ।। १०२ ॥ तस्यमिदमिच्छन्ति शुभं सर्वार्थदं नृणाम् । इतीयासतम्या प्रमोद परिकीर्तिते ॥ १०३ ॥ युर्दिनिसप्तम्यस्तद् वेश्म व्यायनं स्मृतम् । पर चतुर्थी च सप्तम्यपि च तद् वियत् ।। १०१ ।। सीमूपपाप्पं स्याद् दक्षिणामुसम् । सप्तमीभिस्तु मुनाग वैश्य कीय॑ने । १०५॥ पापरमसं धनरान्पमुपप्रम् । पनी पूर्ण मूपा मागन्दगमिन ।। १०६ ।। , २. 'हे', 'दोसिस

·मृगा नियममममी गाणं ग मामीग्नि ।
मिमीमृगागामिनं गमनं मांड ।। १०७ ।।
पी पाली पत्र मानिननम् ।
पूी पी गमी मना मनीगग ॥ १०८॥
द्विनीगागपीमी गमिग्न फागणितम् ।
प्रारं कारणनयािद दिनन्मनाम।। १०९.}}
कर्ण म्गान् पश्रिमदार प्रिपाठीगमपीयुतम् ।
चतुर्भागमापाशी भगः म्युः अष्टमंमिने ॥ ११ ॥
सप्तमीपापीठीयुक्तं मान्न गाकरम् ।
भागाएमी द्वितीया गमपा माता प्रमागते ॥ १११ ॥
भापाष्टमी हनीया न हिमस्तं मरने स्मृताः ।
गमाष्टमी मिद्वितीय हिमन नदुदाहतम् ॥ ११२ ॥
आपाष्टमी गती न यम नगगंमिनम् ।
तुर्याप्टमी दिनीया न यत्र नन्मलयं विदुः ।। ११३ ।।
तुर्याटमी तृतीया र यत्र तन् प्रोक्तमायनम् ।
आद्याप्टमी परमी प स्याद् यस्मिंस्तन वनं स्मृतम् ॥ ११४ ।।
द्वितीया पश्चमी भूपा यत्र स्यादप्टमी तया ।
तद् भाराख्यमुदग्वक्त्रं शुभं विनकदन्यथा ॥ ११५ ॥
त्रिपञ्चम्यष्टमीभिस्तु सुगारं परिकीर्तितम् । .
यत्राप्टमी तदागारं चतुर्थी पञ्चमी तथा ॥ ११६॥
यस्मिन्नाधाष्टमीपष्ठयो वीरं तदिह कीर्तितम् ।
पप्ठ्यष्टमी द्वितीया च गृहे व्यायामनामनि ॥ ११७ ।।
पप्ठ्यष्टमीतृतीयाभिर्मूपाभिः प्रोक्तमायुतम् ।
पप्ठ्यष्टमीचतुर्थ्यः स्युर्यत्र तद् व्याहृतं विदुः ॥ ११८ ॥
पष्ठयष्टमीपञ्चमीभिर्दुर्गमं व्याधिकृन्मतम् ।
आधाष्टमीसप्तमीभिः संयुक्तं क्षोभमुच्यते ॥ ११९ ॥
द्विसप्तम्यष्टमीयुक्तं गृहं कृत्रिमसंज्ञितम् ।
• त्रिसप्तम्यष्टमीभिस्तु मूपाभिः क्षोभणं भवेत् ॥ १२० ॥

·चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । वारुरुच्यं चतुःसप्तम्यप्टमीमिः समन्वितम् । समपञ्चम्यष्टमीभिर्युक्तं ध्रुवमिति स्मृतम् ॥ १२१॥ पट्सप्तम्यष्टमीयुक्तं कथं सर्वार्थसिद्धिदम् । इत्युक्तानि त्रिभद्राणि शस्तान्येतेषु यानि च ॥ १२२ ॥ तानि नित्य प्रयोज्यानि वर्णानां च मनीषिभिः । आद्याश्चतस्रो मूषाः स्युर्यत्र तत् कृतसंज्ञितम् ॥ १२३ ॥ सर्वद्विगुणकृत् पूर्वप्रत्यरद्वार नचान्यथा । आयास्तिस्रः पञ्चमी च यस्मिन्नयनं हि तत् ॥ १२ ॥ तद् भवेत् पश्चिमद्वारं गृहं सर्वगुणान्वितम् । यस्मिन्नाद्या द्वितीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा ।। १२५ ।। तत् पौणं दक्षिणद्वारं सर्ववृद्धिकरं नृणाम् । (आयाधास्तिस्रस्तथाथा च यस्मिंस्तद् गृहमुद्गतम् ।। १२६ ।। द्वारेण पश्चिमेनेतच्छस्यते दक्षिणेन वा । द्वयाधावतस्रो पत्र स्युस्तन्मिभं प्रीतिवर्धनम् ॥ १२७ ।। प्रशस्तं क्षत्रियादीनां तस्य द्वाः भाच्यपाचि वा। आद्यास्तिस्रस्तथा एप्टी यस्मिन् मूपास्तदुत्सुकम् ।। १२८ ॥ तच्छस्तं पश्चिमद्वारं विमादीनां जयावहम् । आया द्वितीया तुर्या च मूपा पष्ठी च यत्र तत् ॥ १२९ ।। याम्यामत्यङ्मुखं शस्तं विघ्नं नाम कुलर्दिकत् । आया तृतीया तुर्या च यस्मिन् पष्टी च तच्छुभम् ॥ १३० ॥ विपक्षं नाम धाम स्याद् द्वारमस्य च पश्चिमम् । द्यावास्तिस्रो गृहे यस्मिन् भूपा पष्ठी च तच्छुभम् ॥ १३१ ।। स्याद् याम्पपश्चिमद्वारमाहूतं नाम तद् गृहम् । आधाद्वितीयापञ्चम्यो यत्र पष्ठी च तद् भवेत् ।। १३२ ॥ रुपकं नाम याम्यपागद्वारं सकलकामदम् । एकत्रिपञ्चपष्ठयः स्युर्यत्र तर्धमानकम् ॥ १३३ ।। १. 'म्पन' क. पाट:1 :

·प्राक्पश्चिमोत्तरद्वार चातुर्वर्ण्यस्य वृद्धिदम् । यत्र स्युद्वित्रिपञ्चम्यो मूपाः षष्ठी च तदै गृहम् ।। १३४ ॥ स्यात् पूर्वदक्षिणद्वारं प्रथितं पृथुसंज्ञया । यस्मिन्नाद्याचतुःपञ्चषष्ठयस्तत् कलभं विदुः ।। १३५ ।। गुणैरुपेतं सकलैरुदग्द्वारं निकेतनम् । द्विचतुःपञ्चमीपष्ठयो यस्मिस्तच्छलमुच्यते ॥ १३६ ॥ दक्षिणं मुखमेतस्य पश्चिमं वा प्रशस्यते । चतस्त्रस्यादयो यस्मिन्नायास्यं तदुदीरितम् ।। १३७ ।। अप्रशस्तं वदन्त्येतत् तद्विदो भवनाधमम् । आद्यास्तिस्रः सप्तमी च मूपाः स्युर्यत्र तद् गृहम् ॥ १३८ । त्रिनाभमुत्तरद्वारं शस्तं सर्वगुणान्वितम् । आधाद्वितुर्यासप्तम्यो यत्र तत् स्वस्तिकं स्मृतम् ॥ १६९ ॥ प्राक्पश्चिमोत्तरद्वारं चातुर्वर्येऽपि शस्यते । आद्याचतुर्थीसप्तम्यो मूपाः स्युर्यत्र वेश्मनि ॥ १४ ॥ तदिह स्थिरमित्युक्तं द्वारं चैतस्य दक्षिणम् । याद्यास्तिस्रः सप्तमी च यत्र तत् सरलं विदुः ॥ १४१ ॥ तद् भवेत् पश्चिमद्वारं सर्वदोपोज्झितं गृहम् । यत्राद्या च द्वितीया च पशमी सप्तमी तथा ॥ १४२ ।। द्विगुणं नाम तद् वैश्म द्वारं चास्य यथेप्सितम् । आघातृतीयापञ्चम्यः सप्तम्पपि च यत्र तत् ॥ १४३ ॥ नाधं नामातिशीलायं(१)प्रशस्तं सर्वदेहिनाम् । द्वितीया च तृतीया च पञ्चमी सप्तमी गृहे ।। १४४ ॥ यव तचित्रनामेष्टद्वारं चित्रगुणीतम् । आधाचतुर्थीपञ्चम्यो यत्र स्युः सप्तमी तथा ॥ १४५ ॥ तद् भ्रान्तं नाम पूर्वादग्दारं भवनमृद्धिकृन् । यत्र द्वितीया नुर्या च स्यान् पष्ठी सप्तमी तथा ॥ १४६ ।। १. क, पाइः । २. 'चल', ३. 'यारियांस 'ल. पाठः ।

·चतुःशालवियानं नामैकोनविंशोऽध्यायः यः। विधारणं गृहं तत् स्यात् सर्वकामविपर्धनम् । तृतीया यत्र नुर्या च पञ्चमी सप्तमी तया ॥ १४७ ॥ तत् साधारणमित्याहुः सर्वद्वारं सुखावहम् । आधा द्वितीया पष्ठी र सप्तमी यत्र तत्रतम् ॥ १८ ॥ आया द्वितीया पष्ठी चे अंश स्यात् सप्तमी तथा ! द्वितीया च हनीया र अप पष्ठी च सप्तमी ।। १४९ ॥ आया तुर्या च पटी च रांगे स्यात् सप्तमी तथा । यत्र द्वितीया तुर्या च स्यात् पष्टी सहमी च तत् ॥ १५० ।। विशोषणं नाम गृहं दक्षिणांतरदिङ्मुखम् । हनीया पत्र नुर्या च स्यात् पठी सप्तमी गृहे ।। १५१ ॥ पतीच्यमीप्सितद्वारं तद् गृहं सर्वकामदम् । यायापश्चमीपष्टीसप्तम्यरिखसमं दि तत् ।। १५२ ॥ प्रभूनदिदं वेग्म समस्नरन्विनं गुणः । द्वितीयापशमीपष्टीसप्तम्यो यत्र पनि ॥१५३ ।। तदिह वरमित्यानिशन्यमुररावदम् । तृतीयापशीपष्टीसप्तम्यो दारमुनरम् ।। १५४ ।। पक्षियं या भोर या गुमतीकं च वृदिएन् । तुर्याधामियनमभिर्नलमुनरदिदमुखम् ॥ १५५ ॥ भाशादिश्पष्टपीमिः स्पा सर्वसम्मतिका अपम् ।। ग्याले पूर्वा द्वितीया ग स्पामतुर्थी सपाटपी ।। १५६ ।। भाषातीयातुर्माः स्युरामी नादमी । गापास्तियः फार प भूपाः स्वादमी मया ।। १५७ ।। मानारप म्युरापातिविश्यम्योली तथा। वाष्टमीनियमापो पस्मिता गुरमशिनम् ।। १५८ ।। नन् पहिरन रद मायने हरानयंत्रयया । पय पाएपमिविशम्यविशारपम् ।। १५९।। 1. मप्र: ..!

·समानामा द्वारं गमगाय गानुनियापिढी जगुः । गम्मिन पूर्वाष्टमीतुगोपमम्मी मग हिनन् ॥ १६०॥ पागुदाश्रिमहारमिदं सन्नि गरणः । या दिनुपमयां भूपाः गुम्नदष्टमी ।। १६१ ।। नन् शिम नाम गुसकर गोष्टं द्वामिष्यने । विपश्चम्यष्टमीतुर्गा भागस्त्य परिमामुग्ने ।। १६२ ।। द्विनीयाघाटमीपष्टयो यकीनं तदन्यने । तृतीयाघाटपीपष्टयो यत्र सद् द्विगनं गृहम् ॥ १६३ ।। द्विविपष्टपोन्मी चापि पस्मिस्तल्लि मुख्यने । आद्यातुर्याष्टमीपष्ठयो यग्र नन् पर्वमुच्यते ॥ १६४ ॥ पष्ठयष्टमीद्वितुभिः?) स्याद पिलोमाभिधं गृहम् । पप्छाष्टमीद्वितुर्यामिरुदण्डमिति कीर्तिनम् ॥ १६५ ।। यस्मिन्नाचाप्टमीपष्ठीपञ्चम्पा मुण्डमेव तत् । द्विपञ्चम्यएमीपष्ठयो मुपा मातरसंक्षित ।। १६६ ।। त्रिपञ्चम्यष्टमीपप्यो भवन्त्यस्खलनामनि ।। तत् खर्वनाम तुर्याद्यास्तिस्रो यस्मिंस्तधाष्टमी ॥ १६७ ॥ आद्याद्वितीयासप्तम्यः पिनाके स्युस्तथाष्टमी । त्रिसप्तम्यष्टमीपूर्वा यत्रोद्यन्तं तदुच्यते ॥ १६८ ॥ अष्टमीद्वित्रिपञ्चम्यो यस्मिस्तद् विशिखं गृहम् । आधाचतुर्थीसप्तम्यः प्रसभे स्युस्तयाप्टमी ॥ १६९ ॥ रने द्वितुर्यासप्तम्यो मूपाः स्युस्तद्वदप्टमी । त्रिसप्तम्यष्टमीतुर्या यत्र तद् रुचकं विदुः ॥ १७० ॥ प्राक्प्रत्यग्द्वारपेतस्य शूद्राणामतिवृद्धिदम् । सप्तम्याधाष्टमी मूपा पञ्चम्यपि च सैफले ॥ १७१ ॥ चामे द्विपश्चसप्तम्यो भूपा ज्ञेयास्तथाप्टमी । -विपश्चसप्तम्यष्टम्पो यस्मिंस्तद् वर्धमानकम् ॥ १७२ ॥ म क. पुस्तके टुप्तम् । लक्षणवास्यपाटानुसारेण पूर्वत्र लयनिर्देश यत का५ लमिति पा) व्यम् ।

·चतुगालावधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । विशेषता वृद्धिकरं वैश्यानामिति तद्विदः । चतुःपञ्चाटसप्तम्यो यस्मिंस्तद् धावनं भवेत् ॥ १७३ ॥ सप्तम्याधाष्टमीपच्यो यत्र तत् सहमुच्यते । द्विसप्तपष्ठ्यष्टमीभिर्मूपाभिश्वयनं भवेत् ।। १७४ ॥ पष्ट्यष्टमाद्विसप्तम्यो (१) यस्मिंस्तत् सेव्यमीरितम् । यत्र तुर्याष्टमी पष्ठी सप्तमी चेति तत् कलम् ॥ १७५ ॥ तीर्ण पष्ठयटमीपश्चसप्तम्यः सर्वकामदे । यत्रायाः पञ्च तत् मोक्तं कानलं सर्वकामदम् ।। १७६ ।। एकद्वित्रिचतुःपष्टयो यत्र तल्लोलुप स्मृतम् । आवास्तितः पञ्चपष्टयौ यस्मिस्तजिह्ममुच्यते ।। १७७॥ प्रगाले पञ्चमीपष्ठीतुर्यापूर्वाद्वितीयकाः । वितुर्यापञ्चमीपष्टयः सायाः स्युः सालिनाभिधे ॥ १७८ ॥ यत्र द्वित्रिचतुःपञ्चपष्ठयस्तजिनमुच्यते । एकद्वित्रिचतुर्थ्यः स्युः सुजये सप्तमीयुताः ॥ १७९ ॥ पञ्चमीसप्तमीद्वित्रिपूर्वाः स्युर्विजयाभिधे । पत्रकद्विचतुःपञ्चसप्तम्यो यामनाम तत् ।। १८० ॥ पकत्रिचतुःपञ्चसप्तम्यस्तजयं विदुः । पा द्वित्रिचतुःपश्चसप्तम्यो (नाना)नसंहिते ।। १८१ ॥ आद्यास्तितस्तथा पष्ठीसप्तम्यौ यत्र तज्जपम् । पाधाद्वितुर्यापष्टीभिः सप्तम्या च नपं विदुः ॥ १८२ ।। ठीमितुर्यासप्तम्यो जायोम) पूर्वान्विता पनाः । देरितुर्यास्तथा पष्टीसप्तम्या वैरसंहिते ॥ १८३ ।। रं तद् यत्र पूर्वे तु पश्चपदमप्तमीयुते । वत्यै स्यात् सप्तमी पष्ठी पञ्चम्याचा तृतीयका ।। १८४ ॥ रोपे द्वित्रिपञ्चम्यः स्यात् पष्ठी समी तथा ! दुर्थी पश्रमी पष्ठी सप्तम्यादा च मुमभे ॥ १८५ ॥ पर स.पाठः। दुस्ताकारोदेगरीमा च 'धेरे इति पापम् ।

·No text on this page.

·चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । दुःस्थितं यत्र पप्ठ्याद्या चतुर्थी सप्तमी तथा । स्थितेष्टमीहिसप्तम्यविषप्ठ्यावपि च स्मृते ॥ २० ॥ चक्रे पष्ठयष्टमीतुर्यासप्तम्यायाः प्रकीर्तिताः । चक्रे द्वितीयासप्तम्या पष्टयष्टम्यौ चतुर्थिका ।। २०१ ।। लघेऽष्टमीत्रिसप्तम्यस्तुर्यापप्ठयो च कीर्तिते । पश्चमीसप्तमीपष्ठयो लाभे पूर्वाष्टमी तथा ॥ २०२ ॥ द्विपञ्चसप्तम्यष्टम्यः पष्ठी संपर्क संजिते । बिपञ्चपष्ठीसप्तम्यो मूलनाम्नि तथाष्टमी ।। २०३ ।। स्युरष्टसप्तपदपञ्चचतुर्थ्यस्वव्ययाभिधे । पूर्वाद्या यत्र पाम्पाः किन्नरं नाम तद गृहम् ॥ २०४ ॥ यत्राद्याः मञ्च सप्तम्या सह तत् कौस्तुमं विदुः । पूर्वाद्विनिचतुःपष्ठीसप्तम्यो हर्यसंजिते ।। २०५ ॥ सप्तमी पञ्चमी पष्ठी द्विनिपूर्वाश्च धार्मिके । निपथे द्विचतुःपञ्चपष्ठयाद्याः सप्तमी तथा ॥ २०६ ।। त्रिचतुःपञ्चपट्सप्तम्यायाः स्युर्यत्र तद् वसु । सादीके त्रिचतुःपञ्चद्विपष्टयः स्युस्तथाष्टमी ॥ २०७ ।। यत्राद्यापञ्चसप्तभ्यो वामनं नाम तद विदुः । आधाद्वित्रिचतुःपथ्यः साटम्यो गीरनामनि ॥ २०८ ॥ आधाद्विव्यष्टमीपष्टयः पञ्चमी चास्थिराभिधे । ऋमिणे विनतुःपाः षष्ठयटनी तथा ॥ २०९ ।। खले पूर्वाष्टमीपष्टीवितुर्याः पञ्चमीयुताः । विचरे त्रिचतुःपञ्चद्विपष्टयः स्वस्तधाष्टमी ।। २१० ॥ आधाद्विधिचतुःसप्तम्यष्टम्यो बानियाभिधे । पूर्वाष्टमीद्वित्रिमप्तपञ्चम्यो घोपनामनि ॥ २११ ॥ त्रिपुष्टे द्विचनु पश्चसप्तम्यायास्तथाएमी । मदिर विचतुःपासप्तम्यादास्तघाटमी ।। २१२ ।। ..'नके स. पाटा ·प्रभाख्ये हिचतुःपञ्चपप्ठ्यः स्युः सप्तमी तथा । निचतुःपञ्चसप्तम्यः पष्ठी च स्यात् प्रतीक्षकं ।। १८६ ।। आद्याश्चतम्रो यत्र स्युः साटम्यः क्षमिणं हि तत् । स(त)पूर्वा द्वित्रिपञ्चम्यो युक्तनानि तथाष्टमी ।। १८७ ।। शान्ते द्वितुर्यापञ्चम्यः पूर्वा स्यादष्टमी तथा । पूर्वात्रितुर्यापञ्चम्यः साटम्यवतसंज्ञिते ।। १८८ ॥ विनोदे द्वित्रिपञ्चम्यश्चतुर्थी चाष्टमी तथा । सन्दोहे त्वष्टमीपष्ठयौ तिस्रः पूर्वादिकास्तथा ॥ १८९ ॥ आधाद्वितुर्यापष्टीभिरटम्या विप्रदोहकम् । पष्ठयष्टमीवितुर्याद्या यस्मिंस्तद् विद्रुतं विदुः ।। १९० ॥ द्वित्रितुर्याप्टमीपप्ठ्यो यत्र तत् सततं मतम् । आधाद्विपञ्चमीपष्ठयस्ततनाम्नि तथाष्टमी ॥ १९१ ।। आयात्रिपञ्चमीषप्ठ्यो व्याकुले स्युस्तथाष्टमी । द्वित्रिपश्चचतुष्पप्ठ्यो विज्ञेया लीनसंज्ञके ।। १९२ ।। तुर्याद्यापश्चमीपप्ठ्य आलीने स्युस्तथाष्टमी । द्वितुर्यापश्चमीपप्ठ्यो विचित्रे तद्वदष्टमी ॥ १९३ ॥ आद्याश्चतस्रो भूपाः स्युः साटम्यो लम्बनाइये । आद्यास्तिस्रोऽष्टमी तहत् सप्तम्यपि भवेत् खरे ॥ १९४ ॥ शेखरे सप्तमीतुर्याद्वितीयाद्यास्तथाष्टमी । वियुधे त्वष्टमी तुर्या तृतीयाद्याथ सप्तमी ॥ १९५ ॥ चत्राख्य अष्टमातुर्यासप्तम्यः सतृतीयकाः । आधाद्विपश्चसप्तम्या व्यासक्तास्य तथाष्टमी ॥ १९६ ।। आयात्रिपञ्चसप्तम्यः साटम्यः सम्पदाभिधे। पत्र द्विव्यष्टमीपञ्चसप्तम्यस्नत् पदं विदुः ॥ १९७ ।। तुर्यायापश्चमी(पष्ठी)मसम्पमिगिरी तथा । द्विपञ्चम्यष्टमीतुर्मासमम्पयतुराभि ॥ १८ ॥ त्रिसप्तम्यष्टमानुपांपञ्चम्पः प्रान्तनामनि । आपादितीयारामम्पः पठादायां च मुग्थिा ।। १९९ ।।

·चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः । दुःस्थितं यत्र पप्ठ्याद्या चतुर्थी सप्तमी तथा । स्थितेऽमाहिसप्तम्पविषयावपि च स्मृते ।। २०० ॥ चक्र पठधष्मीनुर्यासप्तम्यायाः प्रकीर्तिताः । चक्रे द्वितीयासप्तम्या पष्ट यष्टम्या चतुर्थिका ॥ २०१॥ लयेष्टमीत्रिमप्तम्यस्तुर्यापष्ठया च कीर्तिते । पञ्चमीसप्तमीपष्ठयो लाभे पूर्वाष्टमी तथा ॥ २०२ ।। द्विपश्चमातम्यष्टम्यः पष्ठी संपरसंजिते । त्रिपञ्चपष्टीपरप्तम्यो मूलनाम्नि तथाष्टमी ।। २०३ ॥ स्यूरएसप्तपद्पश्चचतुर्थ्यस्यव्ययाभिधे । पूर्वाद्या यत्र पम्पाः किन्नरं नाम तद् गृहम् ॥ २०४ ॥ पत्राधाः मम सप्तम्या मह तनु कौस्तुभ विदुः । पूर्वाद्विवियतुःपष्ठीराप्नम्यो हर्मसंजिने ।। २०५ ।। सप्तमी पनमी पष्ठी द्विनिपूर्वाश्च धार्मिक । निपधे हिचतुःपञ्चपष्टयायाः सप्तमी तथा ॥ २०६॥ विगतुःपक्षपदमप्तायाः स्युर्यप्र तद् वमु । साठीक त्रिचतुःपञ्चदिपष्टयः स्युस्तधाष्टमी ॥ २०७ ।। यमायापत्रमप्लम्पो यामनं नाप नद विदुः । आधादिविचनुःपप गाएम्पो गारनामनि ॥ २०८ ।। आधादियवीपमा पनी गाम्धिराभिः । प्रमिणे घियतुःपाः पष्टपष्टनी नया ।। २०९ ।। सले पूर्वाभीषष्ठीवितुः पनपीयुनाः । सिको विमनुःपहिपापा ममापी ।। २१०॥ भापाहिनिःसप्तम्यएम्यो गरिमामि । नामाद्विधिमशनी धीमनापनि ॥ २११ ।। विराटे गिनःपक्षमपम्यापास्नगष्टम।। पन्दिर निमपसरपम्पायामधारमी ।। २१२॥ -- ·RE भी दिपिणापामा गनमी कया। भगांक शिविरगणग: Tiपागा ॥ २१३ ॥ मात्रा निकायगागागारमायुगा । विषयमानुपायानायगंतित ॥ २१४ ॥ विभिनुगामीपाशी लागग गमी नगा। द्विगणगष्टमीपणागान गुमा ।। २१५ ।। प्रिपाम्पमीपष्टीगानम्मापास्नया पन । द्विग्रिगणाष्टमीयम्यो नानिगमित ॥ २१६॥ ने पूर्वागतापमापदमनायोटमा गया । भ्रमं स्युटिंगतुःपनपदगप्पाटनी नया ॥ २१७ ।। यो प निगनुःपश्रादगप्लम्पाटमा नया । एकदिविगतःपचपदसतम्या भवन्ति नेन ।। २१८ ॥ मृपास्तदानीं माण्टीरमिनि प्राइनिंगनम् । एकढिविचःपशपयां यत्र नयाष्टमी ॥ २१॥ तद् बैसनमिति प्रादुर्वास्तुविद्याविदो गृहम् । एफद्वित्रिचतुःपासप्ताष्टभ्यो गृह यदि ॥ २२० ॥ मूपा भवन्ति तद् विद्या प्रस्थमित्यभिधाननः । एकहिनिचतुर्थ्यः स्युः पष्ठी सप्तम्यथाष्टमी ॥ २२१ ।। यस्मिन् मूपास्तदयाहुः प्रतानमिति मन्दिरम् । चतुर्थीवनिताभिः स्यान्म्माभिर्वेश्म वासुलम् ॥ २२२ ।। कटं तृतीयाहीनाभिर्विज्ञातव्यं निवेशनम् । मूपाभिरद्वितीयाभिलक्ष्मीवासमुदाहृतम् ।। २२३ ॥ सुगन्धान्तमनायाभिरटाभिः सर्वभद्रकम् । इत्येकभद्रमभृतीनि वेश्मान्युक्तानि यावगृहमष्टभद्रम् । एतांश्चतुश्शालगृहप्रभेदान् यो बत्ति पूनां स लभेत लोके ॥२२४॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गशवधारापरनाग्नि वाम्नुशान्ने - चतुशालविधानं नाम एकोनविंशोऽध्यायः ।।

·अथ निनोचादिफलानि नाम विंशोऽध्यायः। अग्रतःपृष्टताशन्दी द्वारेण नियती गृहे । यतो द्वार तदनं स्यात् पृष्टं पृष्टमुदाहृतम् ॥ १॥ द्रव्यायामोदर्यव्यासः शाला यत्राधिका भवेत् । वामा या दक्षिणा वापि अग्रतः पृष्ठतोऽपि वा २॥ हन्ति च्याधिका द्रव्यमायामाभ्यधिका कुलम् । उच्छायाभ्यधिका पूजां सन्तति विस्तराधिका ।। ३ ।। यस्य निम्ना भवेद् भूमिर्वामा दक्षिणकार्थला । बहुदोपं हि तद् वास्तु पुत्रपौवविनाशकम् ।। ४ ।। यस्य दक्षिणका निम्ना भूमिर्वामास्थला भवेत् । यत्नेनापि कृतं तत् स्याद भतुरल्पफलोदयम् ॥ ५ ॥ पत्रिमैन भवेनिम्ना भूमिः स्वूलतराग्रतः । यत्र तत् सर्ववणेषु सर्वकामप्रदं गृहम् ॥ ६ ॥ अग्रतश्च यदा हीनं पृष्ठतोचि तं भवेत् । भवन स्वामिनी यीशु विरागव्यसनाय तन् ॥ ७ ॥ सच्छवं च साक्षं च तथैव सपरिक्रमम् । समभं च समाख्यातं गृहमत्र चतुर्विधम् ।। ८ वाघोदकं च सन्छनं सकक्षमुभयोदकम् । सावश्यायं तु यद् वेश्म नद विद्यान् सपरिक्रमम् ॥ ९॥ एकनाप्यत्र मुखतः पृष्ठतः पार्वतोऽपि वा। समभं स्पादलिन्दन लक्षणं तु पृथपृथक् ॥ १० ॥ एकोलिन्दस्तु कर्तव्यो मुखता दक्षिणेन वा। मुखे रानप्रसादाय दक्षिणविवर्धनः ॥ ११ ॥ 1. 'मा', २. 'द्वारे ' ख, पाटः । ३. '' क. पाठः । ४. 'या' स. पाटः । ५. 'पायो नि' म. पटः । ६. 'न' क. पारः। ३. सारिका' स. पाठः । ८. 'रथ' क. पाठः । .. 'स्व', • 'हाग', ११. 'स्याम्प' व. पारः ।

·समराक्षणसूत्रधारे
नामनस्तु न कर्तव्य एकोलिन्दो न पृष्ठतः ।
मामतोविनानाप पृष्टता प्रियते गृहः ॥ १२ ॥
पप स्नापलिन्दी ही गृहस्पोभयपायोः ।
निय विनानीयात् नत्यनेमे कुटुमिनः ॥ १३ ॥
सालिन्दो मानतः पृष्टनस्तथा ।
नासालति सौभाग्यं चापि तद्गृही ॥ १४ ॥
पाकारिन्दो सुरनो दर्शिगन वा ।
राजसाधान्दैध वने ॥ १५ ॥
सोहरहालिन्दो मुलाय तो पदि।
रान विधान पसी चार विनम्पति ॥ १६ ॥
रोमो इतकारिन्दा पनि कता पदि ।
पनि दिन पर सोनार र परं भवेत् ॥ १७ ॥
हलमारिन्दो बादाम कृनो पदि।
मलबार तब भद दुर्भगतापि च ॥ १८ ॥
शेवा पुरतो दक्षिणेन वा ।
अहिनदास पामोऽनुक्रमात् फलम् ॥ १९ ॥
यो दारनासार भन भाप दक्षिणे ।
रामसार नामनोयविनाशनः ॥ २०॥
सातु या वास्तु सर्वतः परिशोधितम् ।
सानिकार भरेर पन्य स्थपतेध परास्करम् ॥ २१ ॥
श्री तर रदिश स्राएथिया ।
HAIनो कीर्तिरापर्यशो पलम् ।। २२ ।।
मीडितमने निलं समिहिनभिनन् ।
इलामोध निलामोई निरामयम् ॥ २३ ॥
HTET विभागाकार !
को निधौ पाम्यागेगिता ॥ २४ ॥

·निनोच्चादिफलानि नाम विंशोऽध्यायः। ११ एकस्मिन् स्वामिनो मृत्युरपरस्मिन् धनक्ष्यः । पूर्वोत्तरोज्झिती धन्यो संज्ञाचपां प्रकारतः ।। २५ ।। स्युरुदक्पूर्वयाम्याप्यशालाहीनान्यनुक्रमात् । हिरण्यनाभसुक्षेत्रचुल्लीपक्षननामभिः ॥ २६ ॥ विनियोगा यथालिन्दमलिन्दव्यूढिरिच्छया । वेश्मान्यथ द्विशालानि कीर्त्यन्ते पट् यथाक्रमम् ।। २७ ।। दिकर्णेषु द्विशालानि तत्कर्णान्ये निर्दिशेत् । संमुख द्वे समेतानि पडेतान्युपलक्षयेत् ।। २८ ।। सिद्धार्थ दक्षिणाप्रत्यग् भवन्त्यत्रार्थसिद्धयः । यममूर्यमुदक्प्रत्यक् तत्र मृत्युभयं सदा ॥ २९ ॥ मागुदीच्योस्तु दण्डः स्याद् दण्डस्तत्र सदा भवेत् । भाग्याम्पयोस्तु वाताख्यं वास्तु तत् फलहोत्तरम् ।। ३० ॥ उदग्दक्षिणसाम्मुख्ये द्विशालं कायवास्त्विति । तन ज्ञातिविरोधः स्पान्न तत् कुर्यात् कदाचन ॥ ३१ ॥ माक्प्रतीच्योस्तु साम्मुख्य चुल्लीवास्तु विनिर्दिशेत् । तत्र वितक्षयो घोरः कदाप्येतन कारयेत् ।। ३२ ॥ चतुशार त्रिशालेन प्रान्तं प्राकारवर्तिना। पूर्वेण सप्तशालेषु मणिच्छन्द इति स्मृतम् ।। ३३ ।। अन्यानि चैवं त्रीण्याहुः प्रान्नमेव प्रदक्षिणम् । अपरं परिधानं च सपक्षमिति तानि च ॥ ३४ ॥ एकभिती तु शाले व गृहसंघट उच्यते । न तं कुर्यात् स हि सदा बन्धदोपवधमदः ॥ ३५ ॥ 1. 'स्थि', २. 'सा' रा. पाठः । ३.'', ४. ''क. पाठः। ५. यस्तिका', ६.'' स. पाटः । ७. 'वि' क. पाउः।

·गुगनीपुरमागा प्रति परिमारमंग। गादिविधानमन गामा निगमान गम्गरः ।। ३ ।। rir me ristianit gora ar निगालमायादिगंशानिन्दफनगाकनामिानविगा. मागहमागालानि नाम गांजगायः || अथ नामप्ततित्रिशाललक्षणं नामकविंशोऽध्यायः । भय दामनतर्पमसिमालाना यथाप्रामम् । अभिधानानि कास्न माणानि पृथरथरः ॥ १॥ मुख्यानि नेणु चत्वारि मध्यान्न तानि नामतः । हिरण्पनाभं गुक्षेनं तुली पसनमेव ॥२॥ हिरण्यनाभमुलष्ट हनिमुनरशालया। तत् स्याद् धनमदं भर्तुः सुक्षेत्र पूर्वया विना ॥ ३ ॥ मुक्षेत्रं लक्षणोपेतमृद्धिबृद्धिमदं विभोः । चुल्ली दक्षिणया हीना शालया विचनाशिनी ॥ ४ ॥ पक्षघ्नं पश्चिमाहीनं वैरकृत् कुलनाशनम् । अलिन्दयोगादेतेपां लघुपस्तारयोगतः ॥ ५॥ मूपायोगाच भेदाः स्युरष्टादश पृथक्पृथक् । जाम्बूनदं हिरण्याख्यं रुक्माख्यं हेमसंज्ञितम् ॥ ६ ॥ कनकं काञ्चनं स्वर्ण मुवर्ण च ततः परम् । सन्तापसंज्ञं सारं च तथा चामीकराहयम् ॥ ७ ॥ तपनं तापनीयं च शातकुम्भमथापि पं। हिरण्यनाभं कल्याणं भूषणं भूतिभूपणम् ।। ८॥ 1. 'भं', २. 'भूमिभू' स. पाठः।

·११३ द्वासात्रिमाउलक्षणं नामकविंशोऽध्यायः । भेदा हिरण्पनाभस्येत्यष्टादश भवन्त्यमी । नागं सूर्यप्रमाल्यं च मनवारण तथा ॥ ९ ॥ चतुर्य केसरीत्यानं वास नेन्द्रमेव च । हरिदम सारमारण्डीस्य) कुसरं नायद नया ॥ १० ॥ मेघपालाभिधानं च धागमारं महोदरम् । फर्दमं नामतभान्यत् सुक्षेत्रं प्रकरं नया ॥ ११ ॥ मुख्त्रानुगतान्याहुम्नधान्यद धान्यपूरकम् । गुहा मैदानय समस्तपाभाधं भुनामम् ॥ १२ ॥ निर्जीवाष्पं विह च नलं पनगाइयम् । पत्तरिद्रंप सपंच कोपसं मगन्दगम् ।। १३ ॥ उननाम्यं सन्यांग निस्तापं फरणाननम् । पारणं दारणं पुली कादं फैन्दरं नया ॥ १४ ॥ इति शुद्धीमीदा मन्दिराणि दगाट । धूमः पहलगंबदनामानि सम्मनि ॥ १५ ॥ राक्ष धान्नमवार देरारि गुरदारणम् । पोषणं पाप्रसादले जाणारूप विशेषणम् ।। १६ ।। मादं च निरानन्दं गानं रिमनिण ! रिपुरदपनि गुना परिपूरणम् ॥ १७ ॥ त्या पक्षप्रभेदाः प्रोका पचासमम् । रिपनामा पापं नाम्न शम् ॥ १७ ॥ আগামখানিমিসি। पापातिनिरमाया nिi नाम नामम् ॥ १९॥ पसमाचादिभिः रामक शाम् । भारियों पर नगरिन् ।।२०।। rattimrre ...।

·द्वित्रितर्यापञ्चमीभिः कनकं कनकावहम् । साद्यामिद्वित्रिपष्टीभिः काञ्चनं काश्चनप्रदम् ॥ २१ ॥ आधाद्वितुर्याषष्ठीभिः स्वर्ण स्वर्णविद्धये । मुवर्णमाद्यात्रिचतुःषष्ठीभिः स्यात् सुवर्णदम् ॥ २२ ॥ स्याद् द्वित्रितुर्याषष्ठीभिः सन्तापं तापशान्तिकृत् । आधाद्विपञ्चमीपष्टयो यत्र तत् सारमुत्तमम् ।। २३ ॥ चामीकरं त्रिषष्ठयायापश्चमीभिHहोत्तमम् । द्वित्रिपदपञ्चमीभिः स्यात् तपनं नाम मन्दिरम् ॥ २४ ॥ पर्यायापञ्चमीभिस्तापनीयमुदाहृतम् । शातकुम्भं द्विपट्पञ्चचतुर्थीभिर्भवेद् गृहम् ॥ २५ ॥ हिरण्यनाभं त्रिचतुःपञ्चपष्ठीभिरीरितम् । कल्याणमायात्रिचतुःपञ्चपष्ठीभिरुच्यते ॥ २६ ॥ पट्पञ्चद्वित्रितुर्याभिर्भवेद् भूपणसंज्ञितम् । आधाद्वित्रिचतुःपञ्चपष्टीभिर्भूतभूपणम् ॥ २७ ॥ अथ सुक्षेत्रभेदानां लक्षणान्यभिदध्महे । यत्राद्याद्विवितुर्याभिस्तन्नागं नाम मन्दिरम् ॥ २८ ॥ यत्राद्याद्वित्रिपञ्चम्यस्नत् मर्यप्रभमुच्यते । आधाद्वितुर्यापञ्चम्यो यत्र तन्मत्तवारणम् ॥ २९ ॥ आधानितुर्यापश्चम्यो यत्र तन् केसरी विदुः । चामवं पश्चातुर्याद्विनीयाभिस्तदुच्यते ॥ ३० ॥ पष्ठयापापिद्वितीयाभिरिन्द्रमन्दिरमीरितम् । आपादितुर्यापष्ठीभिरिमंत्रमुद्दानम् ॥ ३१ ॥ आपापिनुर्यापष्ठीहिंसा निवेशनम् । पष्टीनिमिचतु(भिः सारगं नामनो भवेत् ।। ३२ ॥ आधाद्विपश्पष्टीमिः कम्पनीह इमरम् । भाषाविपचपष्टीभिरिमेयं नापदं साम् ।। ३३ ।। भूले।

·द्वासप्तत्रिमाललक्षणं नामैकविंशोऽध्यायः । मेघमालं त्रिषट्पञ्चद्वितीयामिरुदाहृतम् । धारासारं चतुःपञ्चपडायामिवेद गृहम् ॥ ३४ द्विचतुःपञ्चपष्ठीभिर्महोदरमिति स्मृतम् । कर्दमं नाम पदपश्चवितुर्याभिर्जयावहम् ॥ ३५ ॥ पट्पञ्चतुर्यान्यायाभिः सुक्षेत्रं स्याद धनमदम् । द्वित्रिपदपञ्चतुर्याभिर्भवेन् प्रकरमृद्धिदम् ॥ ३६ ॥ आद्याभिश्च पडेनाभि(?)विजेयं धान्यपूरकम् । अष्टादते सुक्षेत्रभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ ३७॥ आधाद्वित्रिचतुर्थीभिर्मूपाभिः स्याद भुजङ्गमम् । निर्जीवमायापञ्चत्रिद्वितीयाभिनिवेशनम् ॥ ३८ ॥ आधाद्विपञ्चतुर्याभिर्य(हन्तीभित्रिीदन्तीह वि)हममम् । पञ्चायाविरतुर्थीभिर्मपाभिनकुलं विदुः ।। ३९ ॥ पश्चद्वित्रिचनु मिः पन्नगं नामतो भवेत् । शतच्छिद्रं पडायोत्रिदिनीयाभिर्भवेद् गृहम् ॥ ४० ॥ आधाद्वितुर्यापष्ठीभिः सर्पमित्यभिधीयते । भाषाविपचतुर्थीभिः कोपमित्यभिगन्दिनम् ॥४१॥ पट्चनुखिद्वितीयामिर्मवेद वेश्म भगन्दरम् । आधाद्विपश्चपष्ठीभिग्वेजनमुदादनम् ।। ४२ ॥ सन्यासमाधापनविपष्टीभिभवनापमम् । हित्रिपदपश्चमीभिस्तु निस्तापमभिधीयते ।। ४३ ।। नुर्यायापशपष्टीभिः करुणाननमुच्यने । द्विचतुःपञ्चपटीभिग्णं मुग्धारणम् ॥ ४४ ॥ त्रिचतुःपशपष्टीभिरणं श्रीविदारणम् । [लपाशानिचतुःपञ्चपीभिरिंगनाशनम् ॥ ४५ ॥ 1. गि' स. १: । ३. भ. परः । ३. 'मिनी', Y. ', ५. 'Ore'. ।

·११६ समराहणधारे पदपश्चद्वित्रितुभिः कादं नाप मन्दिरम् ।। फन्दरं पदगातु पानिमायाभिहाधमम् ॥ ४६ ।। अधाटादश फभ्यन्ते भेदाः पक्षनगंश्रयाः । तेपु राक्षसमायाद्विप्रिचतुर्थीभिरुच्यते ॥ ४७ ॥ पश्चाधाद्वितृतीयाभियान्तसंघातमीरितम् । पञ्चायाद्विचतुर्थीभिर्दवारीनि निगद्यते ॥ ४८।। आयात्रिपश्चतुर्याभिर्वियं देवदारुणम् । पञ्चत्रिद्विचतुर्थीमियोपणं दुःखघोपणम् ॥ ४९ ॥ पडायाद्वितृतीयाभिळघमित्यभिधीयते । आधाद्वितुर्यापष्ठीभिः शार्दूलं स्यानिवेशनम् ॥ ५० ॥ आयात्रितुर्यापष्ठीभिः शोपणं पुत्रशोपणम् | पतुर्याद्वितृतीर्याभिर्विजानीयाद् विशोपणम् ॥ ५१ ॥ आधाद्विपञ्चपष्ठीभिर्मत्तदं नाम मन्दिरम् । निरानन्दाख्यमाद्यात्रिपञ्चपष्ठीभिरुच्यते ॥ ५२ ॥ पञ्चपद्वितृतीयाभिः शाकुनं नामतो भवेत् । विघ्नमाधाचतुःपञ्चषष्ठीभिर्विघ्नवर्धनम् ॥ ५३ ॥ निघणं पट्चतुःपञ्चद्वितीयाभिरसौख्यकृत् । त्रिचतुःपञ्चपष्ठीभिर्वदन्ति रिपुसंहदम् ॥ ५४ ॥ पट्पञ्चतुर्याच्या(घा)भिः पक्षनं सुतनाशनम् । पट्पञ्चद्वित्रितुभिः सुतघ्नं सुतसूदनम् ॥ ५५ ॥ पट्पञ्चद्वित्रितुर्याचा यत्र तद् वैरिपूरणम् । पक्षनस्यानुगान्येवं गृहाण्यष्टादश क्रमात् ॥ ५६ ॥ चतुराचास्त्रिशालेषु मूपा वाह्या न चान्तरा । स्याद् विनायां द्वितीयां च विशालं पञ्चभद्रकम् ॥ ५७ ।। : बाह्यतः क्रममुत्सृज्य विशालविधिरीरितः । ३. 'विणले नि ख. पाठः ! १.पो. पाठः । २.

·द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः । हिरण्यनामादिनिकेतनानां चतुष्टयस्यैवममी मकाराः। द्विसप्ततिः कृत्लतयोपदिशाः प्रत्येकमादशभेदकताः ॥ ५८ ।। इति महाराजाधिराजश्रीमानदेवानरावते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे द्वाससतित्रिशाललक्षणं नामकविंशोध्यायः ।। अथ द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः । द्विशालानि द्विपवागत् स्युः शुभान्य शुभानि च । लक्षणानि क्रमान् तेपामिदानी सम्प्रचक्ष्महे ॥१॥ सिद्धार्थ यममूर्य च दण्डारूयं वातमंज्ञितम् । चुल्ली काचं च मुख्यानि द्विशालानि पदेव हि ॥२॥ अनेकदमिन्नानि लघुमस्तारयोगतः । भूपाभेदक्रमेण स्फुर्भेदाभेदकमेण तु ॥ ३ ॥ तथा निलीनकरणाद वीथिकालिन्दमागतः । प्राग्नीवादिविधानेन द्वगाल्यादिविपर्ययात् ॥ ४ ॥ पथासम्भवमेतानि कथयामः ममासतः। निहितम पाणापनि हाय नामनः ॥ ५ ॥ छन्दनो गुणतो रूपादशुभानि गुमानि च । हिनार्थाय नरेन्दाणां वर्णिनां लिहिनामपि ॥६॥ हस्तिनी महिपी चेनिशाले या वरमनि । नन् सिद्धार्थमिनि शेयं विनममनिकारकम् ॥ ७ ॥ मृत्युदं महिषीगावीभ्यां माद समयकम् । दणे स्पास्मगलीगागालाभ्यां दण्डीनिदम् ॥ ८॥ पातं फरेणुउगलीपनमहंगकारकम।

·. कार्य माणगान गुरमीतिरिनाननम् । एकमामपूर्ण पन दिमाग मागे ।। १० ॥ परयामान नागोत्र गाभिनिगाभिनगा। पसापांगानि भिन्न मानापन: ॥ ११ ॥ प्रपाकादगा पनिगाभिमानमः । भन्ग गा मिन प्रगनिनगनं ॥ १२ ।। ' एषो मृपा भिदाभेदात् नापानातुकाः । भगुगारं भरेन मेगामापं पिदा नः ॥ १३ ॥ कल्याण नाभन पनि कामप्रदं गया । नीदं मान्नं निफलई धनाधीन करेग्कम् ॥ १४ ॥ सिदार्थमनुनाम्पमनान्यकादश क्रमान् । संहारं यमम्पं च फालं बरसनं गमम् ॥ १५ ॥ फरालं विकरालं न कपन्यं मृतकं भयम् । यमर्यस्य भेदाः स्युः सपनो महिपं तथा ॥ १६ ॥ प्रचण्डचण्डे दण्डाग्यमुद्दण्डं काण्डकोटर । विग्रहं निनदं धूनं निधूमं दन्तिदारुणम् ॥ १७ ॥ एकादशामी दण्डस्य भेदा दण्डभयपदाः । मस्त्पवनयाताख्यान्पनिलं सप्रभञ्जनम् ॥ १८ ॥ पौर्यम्युदविध्वंसि • प्रलयं फलहं कलिः । फलिचुल्ली च वातस्य भेदा उद्वेगदायकाः ॥ १९ ॥ रोगं चुल्ल्यनलं भस्म चुल्ल्या भेदचतुष्टयम् । काचस्प तु च्छलं काचं कुलग्नं च विरोधि च ॥ २०॥ द्वापश्चाशद् द्विशालानाममी भेदाः प्रकीर्तिताः । घूमः साम्पतमेतेपां लक्षणानि पृथक्पृथक् ॥ २१ ॥ १. 'दत', २. 'का', ३. 'शिवम्', ४. 'मं', ५. 'नार्या' क. पाठः। ६. 'लं'ख, पाठः। लक्षणश्लोके एतत्स्थाने रोगमिति पठचने । + लक्षणपाठरीत्या व कुलहमिति पाटपम् ।।

·द्विशालगृहलक्षण नाम द्वाविंशोऽध्यायः । आधाद्वितीये वहतो पत्र भूपे धनप्रदे। वसुधाराभिधानं तद् गृहं सर्वार्थकानुगम् ॥ २२ ॥ आयातृतीये वहतो यत्र सिद्धार्थकं हि तत् । सर्वोपद्रवनिर्मुक्तं सिद्धिकृञ्चिन्तितार्थकृत् ।। २३ ॥ द्वितृतीयं वहन्मूपं भवेत् कल्याणमृद्धिकृत् । वहदायचतुर्थीकं शाश्वतं गृहमुत्तमम् ॥ २४ ॥ शिवं द्वितीयातुर्याभ्यां वहन्तीभ्यां सुखपदम् । कामदं त्रिचतुर्थीभ्यां भवेचिन्तितकामदम् ।। २५ ॥ आद्याद्यामि(सुस्तु) तिमृभिः स्त्रीपदं संप्रद(१) प्रभोः । आधाद्वितीपातुभिः शान्तं शान्तिप्रदायकम् ।। २६ ॥ आयातृतीयातुर्याभिनिष्कलङ्क समृद्धिकत् । द्वितृतीयाचतुर्थीभिर्धनेशं धनवर्द्धनम् ॥ २७ ॥ आयाद्याभिश्चतसृभिः कुवेरं वित्तद्धिकृत् । यममूर्यप्रभेदेषु ब्रूमो लक्ष्म फलानि च ।। २८ ॥ आधाद्वितीयामूपाभ्यां संहारं स्वामिनाशनम् । गृहमाघातृतीयाभ्यां मृत्युदं यमसूर्यकम् ॥ २९ ॥ द्वित्तीयं वहन्मूपं कालं योपिद्विनाशनम् । वैवस्वतं वहत्तुर्यप्रथमं रोगकारकम् ॥ ३० ॥ यमालयं द्वितुर्याभ्यां स्वामिनो यमदर्शनम् । करालं त्रिचतुर्थीभ्यां भर्तुः माणविनाशनम् ॥ ३१॥ आयाभिस्तिसभिः स्वामिनाशनं विकरालकम् । आधाद्वितीयातुर्यामिः कवन्धं भर्तनाशनम् ॥ ३२ ॥ आद्यातीयातुर्यामिर्भनं मृतकालयम् । शंत्रं द्वित्रिचतु(भिः स्वामिनो मरणमदम् ।। ३३ ।। आद्याद्याभिश्चतसृभिः स्वामिन्नं महिपं विदुः। प्रचण्डं दण्डभेदेषु पूर्वपा सद्वितीयया ॥ ३४ ॥ 1. 'सिद्धार्थ' क. पाठः । २. 'दम्', ३. 'मिनिस', ४. 'क१. भाग। ५. ' िक. पाठ.1 ६. 'गर्भ', ७. 'नाभिःस पारः।

·गृहमादौ निनानीपाद भर्तुपभगमदम् । गण्डमाधाननीयाभ्यो नदण्मयमदम् ।। ३५ ।। दण्डं स्याद् द्वितृतीयाभ्यां गादण्टाप दारुणम् । उण्डमाघातगोभ्यां सामिनी दण्मीनिदम् ।। ३६ ॥ काण्डं द्वितीयातुर्याभ्यां कादवदवारकम् । फोटरं विचतुभ्यां स्वामिनी विग्रहायहम् ।। ३७ ।। प्रथमा( द्वितीयाभिषिंग्रहं पधन्धकृन् । भाषाद्वितीयातुर्याभिर्निग्रह विग्रहावहम् ॥ ३८ ॥ भाधातृतीयातुर्याभिधूनं सर्वधनापहम् । द्वितृतीयानतुर्थीभिर्निधूम धननाशनम् ।। ६९ ॥ आयायाभियतसभिर्दन्तिदारुणमर्थन् । आधाद्वितीयामूपाभ्यां यातभेदेषु मन्दिरम् ॥ ४० ॥ मरुत्संज्ञं भवेत् तत्र वसतां कलहः सदा । उद्वेगकारि पयनं, तृतीयाधोपलक्षितम् ॥ ४१ ॥ वाताख्यं द्वितृतीयाभ्यां सदा सन्तापकारकम् । सन्तापोद्वासकार्याचातुर्याभ्यामनिलं भवेत् ।। ४२ ॥ प्रभञ्जनं द्वितुर्याभ्यां शोकसन्तापकारकम् । तृतीयया चतुर्थ्या च घेनार्युदेगकारकम् ॥ ४३ ॥ आद्यया द्वितृतीयाभ्यां रोग कार्यार्थनाशनम् । आधाद्वितीयातुर्याभिः प्रलयं चित्ततापकृत् ॥ ४४ ।। आधाद्वितीयातुभिः कलहं फलहावहम् । द्वितृतीयाचतुर्थीभिः कलि : सन्तापकारकम् ॥ ४५ ॥ . . . आयाद्याभिश्चतसृमिः कलिचुल्ली धनापहा । रोगमाद्याद्वितीयाभ्यां चुल्लीभेदेषु शोकदम् ॥ ४६ ॥ 1. पाध' रा. पाठः । २. 'प(न)' क. पाठः । ३. 'मूकाभिः' ख. पाठः। ५. "लिस कामाठ .

·एकशाललक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । १२१ स्याद् द्वितीयातृतीयाभ्यां चुल्ली विचविनाशनी । वसुनमनेर नाम वितुर्याभ्यां निवेशनम् ॥ ४७ ।। वित्तममायातुर्याभ्यां भस्माख्यं स्वामिनः सदा । उदङ्मुखाभ्यां मूपाभ्यां काचभेदेषु मन्दिरम् ॥ ४८ ॥ छलं नाम भवेन्नित्यं बन्धुवर्गापमानकृत् । दक्षिणोत्तरमृपाणां पौरस्त्ये वहतो यदि ॥ ४९ ॥ + का नाम तदा वेश्म सजनानन्दकारकम् । भूपाभ्यां दक्षिणाभ्यां स्यात् कुलैहे त्रिकुलक्षयम् ॥ ५० ॥ दक्षिणोत्तरभूपाणां पाश्चात्य वहतो यदि । विरोध नाम तद्वेश्म सर्वलोकविरोधकृत् ।। ५१ ॥ उक्तान्येवं द्विपञ्चाशद् द्विशालानां समासतः । एनानि भूपावहनप्रभेदात् फलप्रभेदाच निदर्शितानि । द्विशालवेश्मान्यधुनकशालान्युदाहियन्ते भवनानि सम्यक् ॥५२॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि धास्तुशास्ने द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ।। २ अथ एकशाललक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । गृहाणामेकशालानां वक्ष्यामो लक्षणान्यथ । शस्तानां निन्दितानां च यथावदनुपूर्वशः ॥१॥ विन्यसेचतुरः पूर्व गुरूंन वर्णान् यथाविधि । एभ्य एव मस्यन्ते भेदाः पोडश वेश्मनाम् ॥ २ ॥ १. 'नि', २. 'सी' क. पाठः। ३. 'लं इन्ति वु. स. पाठः। ४. 'स्व' क. पाठः। श्याठानुरोधात् काचमिति पाख्यम् । लिये विरोधीति पश्यते।

·गमुयस्य यदादिन्दी याज्यो पिनियने ।। १५॥ गुरोरधो लघु न्यस्येन् पूर्व गर्ष यथोपरि । . गुरुभिः पूरयेत् पश्चाद् यावन् स्युर्लघवाऽखिलाः ॥३॥ विद्यादलिन्दान् सर्वेषु लघुस्थानेषु पण्डितः । मव्यायतं गृहमुखादेतांच विनियोजयेत् ॥ ४ ॥ एपामलिन्दसंयोगाद् भवनानां पृथक् पृथक । नामानि गुणदोपाश्च वक्ष्यन्तेऽनुक्रमादतः ॥ ५ ॥ ध्रुवं धन्यं जयं नन्दं खरं कान्तं मनोरमम् | मुमुखं दुर्मुखं क्रूरं मुपक्षं धनदं क्षयम् ॥ ६ ॥ आक्रन्दं विपुलं चव विजयं गृहमुत्तमम् । वे जयमवानोति धन्ये धान्यागमो भवेत् ।। ७ ॥ जये सपत्नाञ् जयति नन्दे सर्वाः समृद्धयः । खरमायासदं वेश्म कान्ते च लभते श्रियम् ।। ८ ॥ आयुरारोग्यमश्वयं तथा वित्तस्य सम्पदः । मनोरमे मनस्तुष्टिहभर्तुः प्रकीर्तिता ॥ ९ ॥ मुमुखे राज्यसन्मानं दुर्मुखे कलहः सदा । फरव्याधिभयं क्रूरे सुपक्षं गोत्रदिकृत् ।। १० ॥ धनदे हेमरत्नादि गाश्चैव लभते पुमान् । क्षयं सर्वक्षयं गेहमानन्दं ज्ञातिमृत्युदम् ।। ११ ॥ आरोग्यं विपुले ख्यातिविनये सर्वसम्पदः । यदि धन्ये द्वितीयोऽपि मुखालिन्दः प्रयुज्यते ॥ १२ ॥ तद् गृहं रम्यनामेह भर्तुः सौभाग्यकारकम् । मुखालिन्दन नन्दाग्यं द्वितीयेन गुयोनितम् ॥ १३ ।। ... साधरपिनि रुयानं तस्मिन् श्रीनित्यमाविशेत् । अलिन्दयद् नितीयोऽपि कान्नस्यास्प निश्यिते ॥ १४ ॥ मुदिनं तद मवेद भनिहद् भानोत्तपम् । '1', 'न' स.!

·एकशाललक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । १२३ वर्धमानं तदा तत् स्यात् स्वामिलक्ष्मीविवर्धनम् । र युक्तं द्वितीयेन मुखालिन्देन मन्दिरम् ॥ १६ ॥ करालं तद् विजानीयाद मा तस्य विनश्यति । अलिन्दन द्वितीयेन धनदं योजितं पुनः ॥ १७ ॥ सुनाभं तद् भवेत् तस्मिन् पैशून् पुत्रानवाप्नुयात् । आक्रन्दस्य पुरोभागे यद्यलिन्दः कृतापरः ॥ १८ ॥ बाइक्षुसंखं गृहं तज्ज्ञा निन्दितं प्रवदन्ति तत् । द्वितीयालिन्दघटना विजयस्य मुखे यदि ॥ १९ ॥ तत् समृद्धमिति ख्यानं गृहं स्यात् पुण्यकर्मणाम् । यान्युक्तानि ध्रुवादीनि पूर्ववेदमानि पोइश ॥ २० ॥ शालाविभागं ज्ञात्वषां तिर्यक् पड़ दारु विन्यसेत् । पोडगान्ये च भेदाः स्युः संज्ञावैपामनुक्रमात् ॥ २१ ॥ सुन्दरं वरदं भद्रं प्रमोदं विमुखं शिवम् । सर्वलामं विशालं च विलक्षमशुभं ध्वजम् ॥ २२ ॥ उयोत्तं भीपणं शून्यमनितं कुलनन्दनम् । नामभिर्वेश्मनामेपां गुणदोषान् प्रकल्पयेत् ।। २३ ।। यथार्थनामान्येतानि यस्मान् मोक्तान्यविस्तरात् । एभ्य एवापराणि स्युर्वेदमान्पन्पानि पोडा ॥ २४ ॥ হ্যান্ড্যানিনিষ্কাৰ্যা। इंसे मुलक्षणं साम्यं जयन्तं भव्यमुनमम् ।। २५ ।। रुचिरं सम्भृनं क्षेममाक्षेमं मुकृतं पम् । उच्छन्नं व्ययमानन्दं गुनन्दं गति कीर्तिनम् ॥ २६ ॥ एपापि यथार्थत्वा गुणदोषान् निरुपपेत् । शालामध्य निर्यरस्थं पददार पिनिवेशयन् ।। २७ ।। विहाय मर्पणा येथानमोपात्र वेदसनाम् । पोडगंव परेप म्युफैदास्तांध गधामपम् ।। २८ ।। ..'म प',२. 'ब'ए.पाटः।,''स. पाटः। ४. 'मन स raat htt

·No text on this page.

·द्वारपाठमितिमानादिकं नाम चतुर्विशोऽध्यायः । इत्येकशालभवनान्युदितान्यलिन्द- पदारुकापवरकावरणादिभेदैः। संज्ञा च लक्षणफलैः करिणीमुखाभिः शालाभिरेवमपराणि च युग्मजानि ॥४१॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते रामराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे एकशाललक्षणफलद्विहंसकादिलक्षणफलानि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । अथ द्वारपीठभित्तिमानादिकं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः । कर्णशालानियद्धानि मण्डपरन्तरस्थितैः । असम्बाधानिराणि स्युईलानि दश पञ्च च ॥ १ ॥ ईश्वर उपभं चन्द्रं रोग पापं भयपदम् । नन्दनं खादकं घाझं विकृतं विलयं क्षयम् ॥ २॥ याम्यं च विपरीतं च भद्रकं चेति नामतः । एतानि हलकास्पानि विद्याद गेहानि यत्रतः ॥ ३ ॥ अग्निरक्षोनिलेशानकोणगानां यथाक्रमम् । एकद्वित्रिचतुर्थाख्या हलकानां प्रकल्पयेत् ॥ ४ ॥ अनेन क्रमयोगेन च्छन्दोभैदा भवन्ति च । तत्रायेनेश्वरं नाम हलकेन गृहं भवेत् ॥ ५ ॥ सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वद्धिफलमदम् । वृपमं तु द्वितीयेन पुत्रदारविवर्धनम् ॥ ६॥ प्रथम व द्वितीयं च गृहे तु हलकं यदि । चन्द्रं वृद्धिकरं नृणां सर्वलक्षणसंयुतम् ।। ७ ॥ पापच्यं हलकं यत्र रोग रोगविर्धनम् । प्रथमं च तृतीयं च गृहे तु हलकं यदि ॥ ८॥ १. मलाभिः' क, 'मितानि', ख. पाठः। २. 'णे भागा य', ३. 'दिव', ४. 'भयप्रदम् 'पाठः।

·No text on this page.

·द्वारपीठभित्तिमानादिकं नाम चतुर्विशोऽध्यायः । द्वात्रिंशतोऽपरश्चेति । पञ्च वर्गाधिपा मताः । शालाचतुर्थभागेन भित्तिविस्तार इप्यते ॥ २२ ॥ वर्गेषु भित्तिलक्ष्मोक्तं पोडशादिपु पञ्चसु । भर्मपीडा भवेद् यत्र भित्तिस्तम्भतुलादिभिः ।। २३ ।। कुर्वीत हाँसं वृद्धिं वा तत्र मर्मव्यथां त्यजन् । अतिसंवृतविस्तार कार्यमुद्दिश्य बुद्धिमान् ॥ २४ ॥ शालाप्रविष्टं कुर्वीत हीनवास्तुम्बलिन्दकम् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भूमिभागे समीकृते ॥ २५ ॥ उपरिष्टाद् भवेत् पीठं * तलादर्धसमुच्छ्रितम् । नियुक्ते तु ततः पीठे वास्तुविस्तारतोऽङ्गुलम् ॥ २६ ॥ प्रतिहस्तं समुद्धृत्य सप्तत्या सह योजयेत् । द्वारोच्छायाः समाख्याता वर्गेपूक्तेषु पञ्चसु ॥ २७ ॥ उच्छायाधन वैपुल्यमष्टांशेन विवर्जितम् । द्वारविस्तारपादांशे पट्टतिस्तार इष्यते ।। २८ ।। विस्तारार्धेन बाहुल्यं साधु वेद्या(तीस्त)लोपरि । उत्तरोत्तरवैपुल्यं कुर्याच्छाखावशाद् बुधः ।। २९ ।। वेद्या विस्तारवाहुल्ये विधेय शाखयोरपि । द्वारविस्तारपादन मूले स्तम्भस्य विस्तृतिः ॥ ३० ॥ दशमागविहीनाग्रे. पट्टः स्तम्भन सम्मितः । स्तम्भाग्रस्य त्रिभागेन पट्टकोटिर्विधीयते ॥ ३१ ॥ हीरग्रहणमापामे स्तम्भाप्रात् तु चतुर्गुणम् । पहान्योन्युद्भवेत् (१) तत्र पासवाहल्ययोस्तथा ॥ ३२॥ 1. 'दास', २. 'जेत् ', ३. 'त' क. पाठः । ४. 'धोधातलोयरे' (1) 'गोना ए. पादः। ६.'दा' क. पादः । ७,'चान्याद'ए, पाठः। *"ते पञ्चसमुदायाः विप्रादीनां युक्रमेण यया (प) योग्याः । ध्यासस्येदं बार- मानम् ' इति, 'प++++हनिवास्तुप्रमाणं तदृहं शालाख्यं तदन्तर्गतं पदार. कं कर्गत् ' इति, . तवशन्देन प्रयमभुम्युन्दार' इति च टिप्पणानि सन्ति ।

·१२८ पटकोपगंधादरंगशान निर्गतम् । गन्यकरण प्रमाणे मानिनि भागविटी विदः ।। ३३ ।। ल्यापपर्यस्य परापरिमागतः । पट्टकोनामनुन मनिमांगन हागगेन् ।॥ ३४ ॥ पूर्वामुग्वे गृहं गगु द्वारं माहेन्द्रगंयुनम् । हस्तिनी च भवेन्छाला सद गृहं मद्ररांशितम् ॥ ३५ ॥ भद्र भद्रफर भर्तुर्पशायनाविवर्धनम् । सिध्यन्ति चाप कार्याणि भद्रागये यसता गृह ॥ ३६ ।। दक्षिणाभिमुखं येम द्वारं चास्य गृहक्षतम् । महिपी च भवेनहाला तद् गृहं नन्दपीटकम् ।। ३७ ।। नन्दपीउगृहं पुंसां नित्यानन्दकरं स्मृनम् । सर्वसम्पद्गुणोपेतं धनधान्यविपर्धनम् ।। ३८ ॥ पारुण्यभिमुखं सम द्वारं च कुसुमाहयम् । गाची चव भवेच्छाला सौरभ तद्विदुयुधाः ।। ३९ ।। सौरभे नित्यहटत्वं वसतां गृहमेधिनाम् । सफल कृषिवाणिज्यं पुत्राश्च वशवर्तिनः ॥ ४० ॥ उत्तराभिमुखं धिष्ण्यं द्वारं मल्लाटसंयुतम् । छागली च भवेच्छाला पुष्कराख्यं तदुच्यते ।। ४१ ।। शीलवान् नित्यसैन्तुष्टः सुहृत्सुजनवत्सलः । सुभगः पुष्कराख्ये च बहुपुत्रधनान्वितः ॥ ४२ ॥ भद्रं च नन्दपीठं च सौरमं पुष्करं तथा । प्रथमा तु वर्गस्य प्रथमस्य प्रयोजयेत् ॥ ४३ ॥ सर्वभद्रादिकाः सर्वे निवेशा ये प्रकीर्तिताः । उत्पन्नास्ते विमानेभ्यः पञ्चभ्यः पञ्चपञ्चके ॥४४॥ 1. 'मुखम्', २. 'चवे शार, ३, संहामहरवज, ४. 'तु' स. पाठः ।

·समस्नगृहाणां सदस्यास्यनं नाम पत्रिंशोऽध्यायः । भारस्प पारस्प च पन्दिरपु भिनंच मानं कथिनं ऋण। तयोदिता दारकलास्तु मम्यक महीणवास्ताः माल वनाम || रवि महापमाधिराजश्रीभोजदेविको भमरायषधापनाग्नि पारा द्वारपीठमिनिमानदारुकलादीनवान्नुलक्षणं नाम चतुर्विनोप्यायः॥ अथ समस्तगृहाणां मङ्ख्याकयनं नाम पनविंशोभ्यायः। येमना पक्षालानां ध्यन्न लक्षणान्यय । गर्विशतिरांपुनं सहयं नानि सहयया ॥ १ ॥ गुरूणां दशमग्यानां प्रस्तारम्य र फन्पनात् । गृहाणां पयशालानां भंदा भविभागनः ॥ २॥ पायानं भवेद् योगाद गृहमोतिविधालयोः । पमा योगाद मदनगशालगशालयोः ॥ ३ গাথি মামাণই যম সম্বন। दिरण्यनाभरभृति पर्णानामि मनाम् ॥ ४ ॥ मिदादिगमायोगामिपत गृाष्टरम् । पांगादिरण्यनामाप पिलान गृहं भरे ॥५॥ मायापपरपर मानन मर्णयाम् । विवरण पगिदागरोगन धिपारदम् ।। ६ ।। तस्पर पमाण मरर सेन्स पानिधिः। पापाग्नु पमगण मदादी प्रनार ॥७॥ दगंधागास्ताय विधमामि मन् । पधारय समन गदोदो रिनिर्दिन ॥८॥ पान पांगानिमित नपापयोगिमाराति ॥ .. ''... ...', १. sans- ·भगांपगमाणाना भानना नोटिनाः । एकमालपु(मीनभंटा धागानमनि ॥१०॥ गलागः पयमालाना मग मितिः । गदा मान्गना गाला गगामा ॥११॥ गुदर्शन मिनि माः पयामा नद्रा गुरम् । गदेव फरिणीयोगान् गुरुमिनि मध्यने ।। १२ ।। गुन्दरं परिलीयांगाट गानागांगा गाभनम् । गईमानस्य जनासी शालाना गांगतः प्रमात् ॥ १३ ॥ गुनाभ गुमय गोग्ग विनोदंग भनेर गुरम् । नन्द्यावर्त पंचमेव मालागांगन नागने ॥ १४ ॥ मुखेदं नन्दनं नन्दं पुण्डरीक न मन्दिरम् । रुचकस्याप्यनादीनां गोगन पुरनुक्रमात् ॥ १५ ॥ नामता भद्रगगिरविणनि प्रर्पणम् । स्वस्निकेऽप्यनया युक्त्या भवेद गृहमतुष्टयम् ॥ १६ ॥ घोपं मुघोपणं निन्दियोपं श्रीपद्यमेव च । विंशतिः सर्वतोभद्रप्रभृत्यालययोगतः ॥ १७॥ जातानि पञ्चशालानि योग्यानि पृथिवीमुनाम् । पूर्वक्तिरष्टभिः सार्ध स्यादष्टाविंशतिः ॥ १८ ॥ + कथ्यते' पञ्चशालानां मूपाभेदक्रमोधुना । विभद्रमेकं तभद्राणि दशसङ्ख्यया ॥ १९ ॥ द्विभद्राणि पुनः पश्चचत्वारिंशत् प्रचक्षते । त्रिभद्राणां शतं विंशत्युत्तरं द्वै दशोत्तरे ॥ २० ॥ चतुर्भद्रगृहाणां तु द्विपञ्चाशच्छतद्वयम् । गृहाणां पञ्चभद्राणां पड्भद्राणां दशोसरे ॥ २१ ॥ १. 'नाम् ', २. 'नन्द, ३. 'न्ते ख. पाठः । ४. 'व' क. पावः । +'अमीषामष्टाविंशतीना(१)मध्ये एकतमस्य भूपाभेदे कृते एतांवन्ति रूपाणि भव. ति' इति टिप्पणमस्ति।

·समस्तगृहाणां सख्यांकयनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । देशते सप्तमदाणां स्याद् विंशत्युत्तरं शतम् । गृहाणापष्टभंद्राणां चत्वारिंशन पश्च च ॥ २२ ॥ दश स्युनवभद्राणि तथकं दशभद्रकम् । एवं सहस्रमकं स्याद विंशतिश्च चतुर्युता ॥ २३ ॥ गृहाणां पञ्चशालानां मूपाबद्दनसङ्ख्यया । अय लक्ष्म च संख्यां च घूमः पदशालवेश्मनाम् ॥ २४ ॥ एकद्वित्रिचतुश्शालगृहाणां योजनान्मियः । द्विगालस्यैकशालस्य विशालस्य च योगतः ॥२५॥ पदगानं जायते वेश्म भेदास्तस्य तु पोडश । पक्षनवातयोर्यो देकनालगृहस्य च ॥ २६ ॥ स्यात् पङ्कजाकरं नाप गृहं पदसालमुत्तमम् । हिरण्यनाम सिदाय कशालन वेश्मना ।। २७ ।। संयोज्यं तु यदा गेहं सदा स्याड़ीगृहं शुभम् । संयोगादेकशालेन सुक्षेत्रयममूर्ययोः ।। २८ ।। धनेश्वरं नाम पर जायते धनदये। दण्डाख्यनुल्लयोः संयोगादेकशालएदस्य च ॥ २९ ।। पभूतकाननकरं गृहं स्पाद काश्चनप्रभम् । द्वादशान्यानि जानीयाट् भवनान्यनया दिवा ॥ ३० ॥ एनेपामेर भेदेषु गुभान्पखिलवर्णिनाम् । तुन्यान् विशालदिनया पालकचतुष्टयम् ॥ ३१ ॥ स्या हिवालपतुःशालयोगादन्यामुष्टयम् । सिदार्थेन चनुमान मानांना संयु(निपीने यादा ॥ ३२॥ गृहंमदा सान् परशानं प्रेगोरयानन्दकं शुभम् । पपर्येण संयुक्त विसागरपमुस्पन ।। ३३ ॥ दप्पन पाभार्म गुग्वदं नामनो मन् । पानन प पम्मान मन धीर पान् ॥ ३४ ॥ ..होगा।', २. ''...'FERO. Rel ·समारणात्रभार पतुर्विशतिरेन्यानि परशालान्यन्यगोगनः । पा यानि गतुमालान्युगिनानि महीनाम् ॥ ३५ ॥ नेपा द्विगालगोगेन पदशालान्याभिदध्मई। सिद्धार्थ सर्वतोभद्रयुक्तं स्यामदीपुरं गृहम् ॥ ३६ ।। श्रीवासं सर्वतोमंद्र यमर्यान्वित भनेन् । दण्डाख्ये मद्रयुक्त श्रीभूषणं जायते गृहम् ।।.३७ ।। पाताख्यं सर्वतोभद्रपोगान्धीभाजनं विदुः । सिद्धार्थ यर्धमानेने युक्त स्याद् भूतिमण्डनम् ॥ ३८ ॥ यममूर्य तु तेनैव संयुक्त भूतिभाननम् । भूतिमानं तु दण्डाख्ये वातारुये भूतिभूपणम् ॥ ३९ ।। नन्यावर्तस्य योगेन सिद्धार्थादिचतुष्टयम् । श्रीमुखं श्रीधरं श्रीकृच्छी(धीकारं चेति जायते ॥ ४०॥ सिद्धार्थादिचतुष्कस्य भवेद् रुचकयोगतः । श्रियाकारं श्रियोवासं श्रीयानं श्रीमुखं तथा ।। ४१ ॥. सिद्धार्थादिचतुष्कस्य भवेत् स्वस्तिकयोगतः । धनपालधनानन्तधनप्रदधनाइयम् ॥ ४२ ॥ भवन्त्येवं राजवेश्मयोगतो विंशतिर्गृहाः । प्राक् चतुर्विशतिश्चेति चत्वारिंशचतुर्युता ।। ४३ ॥ भूपाव्यूटिवशादेकभद्रादीन्यभिदध्महे । भिदाभिरेक(१)भूपाभिरभद्रं द्वादशैकया ॥ ४४ ।। द्वाभ्यां पट्पष्टिरुद्दिष्टा विशे द्वे तिसृभिः शतिः ते)। स्याद् व्युहाभिश्चतसृभिः पश्चोनं शतपश्चकम् ।। ४५ ॥ शतानि पञ्चभद्राणां सप्त द्वानपतिस्तथा । चतुर्विंशा नवशती पड्भद्राणामुदाहृता ॥ ४६ ।। जानीयात् सप्तभद्राणि संख्यया पञ्चभद्रवत् । गृहाणामष्टभद्राणां पश्चोनं शतपञ्चकम् ॥ ४७ ।। तानि', २. 'स्त्री'; ३. न संयुक्त भु', ४. सस्तिकालययो ५. वदामिरेकम, ६. क. पाठ ·समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । द्वे विशे नवभद्राणां भवनानां शते विदुः पदपटिदशभद्राणि तथा द्वादशसठ्यया ॥ १८ । स्युरेकादशभद्राख्यान्येकं द्वादशभद्रकम् । एवं पट्शालगेहानां स्यात् साहस्रचतुष्टयम् ।। ४९ ।। पण्णवत्यधिकं घूमः सप्तशालानि साम्भवम् । तुल्यं त्रिशालद्वितयमेकशालेन युज्यते ।। ५० ।। यदा स्युः सप्तशालानि तदा द्वादशसइख्यया एकशालं द्विशालं च चतुःशालेन युज्यते ॥ ५१॥ पदा तदा सप्तशालमपरं वैश्म जायते । सफशालं चतुःशालं यममूर्येण संयुतम् ॥ ५२ ॥ तदा भवेद विभेदः (१) स्यात् तद्गृहं श्रीप्रदायकम् । चातेन श्रीपदं तद्वद् दण्डेन श्रीप्रदं भवेत् ।। ५३ ।। सिद्धार्थकेन श्रीमालं तद्वदेव प्रजायते । पञ्चानां राजयोग्यानां स्युचतुश्शालवेश्मनाम् ॥ ५४ ।। समशालानि संयोगादेकशालद्विशालयोः । युज्यते सर्वतोभद्रं सिद्धार्थ च यदा गृहम् ।। ५५ ॥ एकशालेन जायेत श्रीपदं श्रीपदं तथा दा)। सर्वतोभद्रगेहस्य यममयकशालयोः ॥५६॥ योगेन श्रीफलं नाम स्याद् गृहं श्रीफलायहम् । सर्वतोभद्रदण्डाभ्यामेकशालं युतं यदा ।। ५७ ।। श्रीस्थलं नाय भवनं तदा स्यादास्पदं श्रियः । स्यादेकगाले पिलिते सर्वतोभद्रवातयोः ।।५८ लक्ष्मीनिवासभवनं गृहं श्रीतनुसंनितम् । यदफशाल सिद्धार्थ वर्षमान प युज्यते ॥ ५९॥ श्रीपर्वताभिधानं स्पान् तदानीं भवनानमम् समर्पस्प योगेन वर्धमानेकशालयोः ॥ ६॥ ..'या', १.'',,,..'' स. पाट:1 .

·LK नपार श्रीवर्धनं नाम गृहं श्रीगो दिकरं मन । दण्डं ग गर्भमान में संकगालं गदा भवेत् ।। ६१ ।। मदा श्रीराममं नाम भोद भवनमुरामम् । गर्दकशालं वाताख्यं वर्धमानं ग गुग्यते ॥ ६२ ।। भवन श्रीप्रसमाख्यं नृपयोग्यं तदा भवेत् । सिद्धार्थमेकमालन नन्यावर्तन नान्वितम् ।। ६३ ।। श्रीभारं नाम भवनं भवेद् भूपालमेवितम् । नन्यावर्तस्य योगन यमर्यकशलयोः ।। ६४ ॥ राज्ञां सुखावई वैश्म श्रीभारमिति च स्मृतम् । श्रीशैलमेकशालेन स्यानन्यावर्तदण्डयोः ।। ६५ ॥ योगाद् भोगावहं राज्ञां सप्तशालं गृहोत्तमम् । एकशालस्य योगेन स्यामन्यावर्तवातयोः ॥६६॥ श्रीखण्डं नाम भवनं भूभृतां भूतिकृद् भवेत् । सिद्धार्थस्यैकशालेन संयोगाद् रुचकस्य च ॥ ६ ॥ श्रीपेण्डं नामतो वैश्म भवेद् योग्यं महीभृताम् । रुचकस्यैव योगेन यमसूर्यकशालयोः ।। ६८ ॥ स्याच्छ्रीनिधानं श्रीकुंण्डं तस्य दण्डैकशालयोः । वातैकशालरुचकैर्युक्तः श्रीनाभमुच्यते ॥ ६९ ।। भवनं भूमिपालानां तद् भवेद् भूतिदायकम् । एकशालेन युज्यते सिद्धार्थस्वस्तिके यदा !॥ ७० ॥ श्रीप्रियं स्यात् तदा वैश्म सन्ततं वल्लभं श्रियः । यममूर्यकशालाभ्यां स्वस्तिकं युज्यते यदा ॥ ७१ ॥ तदा श्रीकान्तमित्याहु वनं भूभृतां हितम् । एकशालेन संयोगो दण्डस्वस्तिफयोर्यदा ।। ७२ ॥ श्रीमतं नामतो वेश्म तदा स्याद् विजयावहम् । वातस्वस्तिकसंयोगमेकशालं यदा व्रजेत् ।। ७३ ।। .. 'उ', २, ३. 'मी', ४. 'या(१)', ५. 'पष्टं ना', . क. पाठः । . .

·समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । श्रीप्रदत्तमिति प्राहुस्तदा वेश्म महीभृताम् । एकैकस्प द्विभेदत्वाचत्वारिंशदियं भवेत् ।। ७४ ।। एवमत्र प्रकाराः स्युश्चत्वारिंशद् युताष्टभिः । यदा विशालं भवनं चतुश्शालेन युज्यते ।। ७५ ॥ तदापि सप्तशालं स्याचतुर्पदं समासतः । पश्चानां राजगेहानां मिलत्येकतमस्य चेत् ।। ७६ ५ त्रिशालं स्यात् तदा सप्तशालं विंशतिभेदवत् । हिरण्यनाम( भो?यो)गेन सर्वतोभद्रमन्दिरम् ॥ ७७ ॥ श्रीवत्सं जनयेद् वेश्भ नरेन्द्राणां हितावहम् । श्रीरक्षं सर्वतोभद्रे सुक्षेत्रे मिलिते भवेत् ॥ ७८ ।। चुल्लीयुक्त पुनस्तस्मिन् श्रीपालं नाम जायते । पक्षने सर्वतोभद्रयुक्त श्रीकण्ठमुच्यते ॥ ७९ ॥ हिरण्यनाभे श्रीवासं वर्षमानयुते भवेत् । श्रीनिवासं तु सुक्षेत्रे वर्धमानेन मिश्रिते ॥ ८॥ वर्धमानेन चुल्ल्या च गृहं श्रीभूपणं विदुः । पक्षनं वर्धमानेन यदा संपोगमृच्छति ।। ८१ तदा श्रीमण्डनं नाम जायते भवनोत्तमम् । जाते हिरण्यनामस्य नन्द्यावर्तेन सहमे ।। ८२ ।। स्याद् वेश्म श्रीकुलं नाम श्रियः कुलनिकेतनम् । मन्यावर्तेन सुक्षेत्र युक्त श्रीगोकुलं भवेत् ॥ ८३ ॥ नन्यावर्तस्य चुल्ल्याच योगे श्रीस्थावरं गृहम् । नन्धानर्तस्य पक्षनयोंगे कुम्भ प्रजायते ।। ८४ ॥ हिरण्यनाभश्चायोगे स्याट्टीसमुद्नकम् । श्रीनन्दं नाम सुक्षेत्र रुचकाख्येन संयुने ॥ ८५ ॥ चुल्ल्पा रुचकयुक्तायां श्रीइदं नाम नापते । श्रीधरं नाम पक्षने भवेद् रुचकसंपुने ।। ८६ ॥ . ..... पाया।

·No text on this page.

·समस्तगृहाणां सड्ड्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । १३७ यचतुर्दशमिर्भदैरेकमेव हि वेश्म तत् । इत्येषां सप्तशालानां सहस्राण्यत्र पोडश ॥ ९९ ॥ एकोनत्रिशती तद्वदशीतिश्चतुरुत्तरा । इदानीमटशालानि भवनान्यभिदध्महे ।। १०० ॥ वहिरन्तश्चतुःशालद्वयादेकं समासतः । अन्यानि सर्वभद्रादिद्वयसंयोगतो दश ॥ १०१ ॥ एकोनविंशता क्षेत्रं चतुरश्रं विभाजयेत् । भागद्वयन मूपा स्याच्छाला भागचतुष्टयात् ॥ १०२ ॥ कुर्वीत पञ्चभिर्भागैस्तन्मध्येऽङ्गणवापिकाम् । चतस्रश्च प्रतिदिशं मूपाः स्युस्तत्र वास्तुनि ॥ १०३ ॥ शालयोनं सप्तशालं पद्शालं द्वितयोज्झितम् । त्रिहीनं पञ्चशालं स्यादष्टशालभिदं कचित् ।। १०४ ॥ तुल्यत्रिशालद्वितयं द्विशालेन युतं यदा । अष्टौ तदाष्टशालानि गृहाण्यन्यानि निर्दिशेत् ।। १०५॥ मूपाच्यूदिवशादएशालानामथ कथ्यते । सङ्ख्या तत्र विभद्रं स्यादवहन्मूपसंज्ञितम् ॥ १०६ ।। पोडशवैकभद्राणि द्विभद्राणां शतं विदुः । विशं पष्टया त्रिभद्राणां विनेयं शतपश्चकम् ॥ १०७ ।। अष्टादशाहुर्विशानि चतुर्भद्रशतानि च । पञ्चभद्रसहस्राणि चत्वारि स्युः शतत्रयम् ॥ १०८ ॥ अष्टपष्टिय गेहानि तानि सम्यग् विभावयेत् । सहस्राटकमष्टौ च पड्भद्राणि प्रचक्षते ॥ १०९ ॥ एकादशसहस्राणि तथा शतचतुष्टयम् । जानीयात् सप्तभद्राणि चत्वारिंशद् गृहाणि च ।। ११० ॥ द्वादशैवाष्टभद्राणां सहस्राणि शताष्टकम् । सप्तत्याभ्यधिकं प्राहुर्वास्तुविद्याविशारदाः ॥ १११॥ १. 'एकात्र त्रि', ३. ' चतु' क. पाठः । ३. 'ध्य ' क ' ' स. पाठः। ४.२.ख, पाउः। - ·एकादशसहस्राणि तथा शतचतुष्टयम् । चत्वारिंशच गेहानि नयभद्राणि सङ्ख्यया ॥ ११२ ।।. अष्टौ स्युर्दशभद्राणां सहस्राण्यष्टभिः सह । तथैकादशभद्राणां सङ्ख्या स्यात् पञ्चभद्रवत् ।। ११३ ॥ अष्टादशशतानि स्युर्विशतिर्भवनानि च । इति द्वादशभद्राणां सङ्ख्या भवति वेश्मनाम् ॥ ११४ ।। स्यात् प्रयोदशभद्राणां पष्टयग्रं शतपश्चकम् । स्याचतुर्दशभद्राणां विंशत्यभ्यधिकं शतम् ॥ ११५ ।। वेश्मानि स्युस्तथा पञ्चदशभद्राणि पोडश । एकमेव हि विज्ञेयं गृहं पोडशभद्रकम् ॥ ११६ ।। + पञ्चपष्टिसहस्राणि पत्रिंशं शनपञ्चकम् । गृहाणामटशालानां भवत्येकत्र सङ्ख्यया ॥ ११७ ॥ स्यात् समानचतुश्शालद्वययोगात् समासतः । एकैकशालयोगाय नवशालचतुष्टयम् ॥ ११८ ॥ सर्वतोभद्रमुख्यानां मिथो द्वितययोगतः । एकैकशालयोगाच चत्वारिंशत् तथापरा ॥ ११९ ॥ तुल्यत्रिशालत्रितययोगेन च चतुष्टयम् । गृहाणां नवशालानामन्यदुक्तं पुरातनैः ॥ १२० ।। संस्थानमुक्तं गेहानां नवशालात्मनामिदम् । मूपायहनभेदेन तत्सख्या कथ्यतेऽधुना ॥ १२१ ॥ अवहन्मूपमेकं स्याद् वहन्त्याष्टादर्शकयो । द्वाभ्यां शनं विपश्चाशदधिकं घेश्मनां मवेन्ः।। १२२॥ 1. 'सइसागि छि', २. भद्राण भ', 'य' स: पाठः। rance..th1१८५० पामेश्या५५३ म. रसगुरूमा सारे 1६१२०५१ ३ ४ ७मत्र रतिटिका ममसि - ·समस्तगृहाणां सत्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । तिमिः स्युः शतान्यष्टौ सह प्रोडशभिः । पष्टया सहस्रत्रितयं तामिश्चत्तमृभिर्भवेत् ॥ १२३ ।। पञ्चाशीतिशतान्यष्टपष्टियुक्तानि पञ्चभिः । वहन्तीभिः मजायन्ते मूपाभिरिह वेश्मनाम् ॥ १२४ ॥ अष्टादशसहस्राणि तथा पश्चशतानि च । चतु पष्टिं च गेहानि भूपाभिः पड्भिरादिशेत् ॥ १२५ ।। एकत्रिंशत्सहस्राणि सहितान्यष्टभिः शतैः । चतुर्विंशतियुक्तानि भूपाभिः सप्तभिर्विदुः ॥ १२६ ॥ चत्वारिंशत्सहस्राणि त्रिसहलीच वेश्मनाम् । शतानि चाएपश्चाशन सप्त पाभिरष्टमिः ॥ १२७ ॥ चत्वारिंशत्सहस्राणि सहयाण्यष्ट पद्गती । विंशति व भूपाभिहाणां नयभिर्विदुः ॥ १२८ ।। चत्वारिंशत्सहस्राणि सहस्त्रयमोफसाम् । भूपाभिर्दशमिः साटपश्चाशच्छतसप्तकम् ॥ १२९ ।। एकविंशत्सहस्राणि चतुमिच्छताष्टकम् । मूपाभिरेकादशमिदाणां मुनयाँ नगुः ॥ १३० ॥ अष्टादशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । धान्नां द्वादशभूपाणां चतुःपष्टिश्च जायते ।। १३१ ॥ भवन्त्यष्टी सहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । स्यात् त्रयोदशमूपाणामष्टपष्टिश्च वैश्मनाम् ।। १३२ ॥ स्थाचतुर्दगमूपाणां निसहनी सपष्टिका । मूपाभिः पञ्चदशमिः पोडशाप्टरती नया ॥ १३३ ॥ धाम्नां पोडसम्पाणां विपचारानं भवेन् । स्युः सप्तदशभूपाणि वेस्मान्यपादय स्फुटम् ॥ १३४ ॥ मृपाभिरादशभिन नद्विदो पिदुः । लक्षयं महसाणि हापरिश्च मतानिना ।। १३५ ॥

·मना नवसालाना नास्मिानगुना। गान गमाननाम्मालयांगान गमागतः ॥ १३६ ।। पकनन दिगालन दगगालगतुष्टयम् । सर्वनामटमुम्गाना मियी निरागगनः ।। १३७ ।। एकदिगालगोगान गवारिंगन नभाग। तुम्पनिमालमिनरापेकगालगुनं गदा ।। १३८ । माधारणं नहान्गत् स्याद दगगारगतुष्टगम् । तुल्ये निमाले पुग्येते सर्वमदादिभिर्वदा ।। १३९ ।। नदान्या दगशालानां समुत्पांपेन विंगतिः । नेप्रेकमवहन्मषं विपतिमूषकया ॥ १४० ।। यहन्त्या स्यादुभाभ्यां तु नरत्यभ्यधिक गतम् । चत्वारिंगनि तिमभिः गतान्येकादा ध्रुवम् ।। १४१ ।। चत्वारि स्युशनमभिः सहस्राणि शताष्टकम् । चत्वारिंशय गेद्दानि जायन्ते पञ्चभिः सह ॥ १४२ ॥ पञ्चभिस्तु सहस्राणि मूपाभिर्दशपश्च च । जायन्ते सचतुष्काणि तथा पश्चगतानि च ।। १४३ ।। अष्टात्रिंशत्सहस्राणि पभिः सप्त शतानि च । पष्टयुत्तराणि नायन्ते घेग्मनां परिसख्यया ॥ १४४ ॥ गृहाणां स्युः सहस्राणि सप्तभिः सप्तसप्ततिः । शतपञ्चकमन्यश्च भवेद् विंशतिसंयुतम् ॥ १४५ ।। लक्षमेकं सहस्राणि पश्चविंशतिरप्टभिः । शतानि नव जायन्ते सप्तत्यभ्यधिकानि च ॥ १४६ ।। लक्षमेकं सहस्राणि सप्तपष्टिः शतानि च । नव स्युः पष्टियुक्तानि नवमूपामचारतः ॥ १४७ ।। लक्षं चतुरशीतिश्च सहस्राणि शतानि च ।. सप्त स्युर्दशभिस्तद्वत् पञ्चाशश्च पहुचरा ॥ १४८ ।। लक्षमेकं सहस्राणि सप्तपष्टिच वैश्मनाम् । ‘शतानि चैकादशभिः पष्टयानि नव निर्दिशेत् ॥ १४९ ॥: , ·.. समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । लक्ष तथा सहस्राणि जायन्ते पञ्चविंशतिः। शतानि च द्वादनभिनव तद्वच सप्ततिः ॥ १५० ॥ सहस्राणि निकेतानां सङ्ख्यया सप्तसप्ततिः । सविंशतिः पञ्चशती त्रयोदशभिरीरिता ।। १५१॥ अष्टाविंगत्सहस्राणि तथा सप्तशतानि च । स्युश्चतुर्दशभिः पष्टया वेदमनामन्वितानि च ॥ १५२ ।। स्यात् पश्चदशसाहस्री शतैः पञ्चभिरन्विता भूपाभिः पश्चदभिश्चत्वारि भवनानि च ॥ १५३ ।। स्युः सहस्राणि चत्वारि तद्वदष्टौ शतानि च । तथा पौडशभूपाणां चत्वारिंशय पञ्च च ॥ १५४ ।। सहन सप्तदशभिः सतमेकं च वेश्मनाम् । चत्वारिंशय वेश्मानि भवन्ति परिसइख्यया ।। १५५ ।। सतं नवत्यभ्यधिकमष्टादशभिरुच्यते । भवत्येकोनविंशत्या भूपाणां वेश्मविंशतिः ।। १५६ ॥ एकमेव गृह मूपाकिंगहनाद् भवेन् । सहाव्येयं दशबालानां भूपाभेदप्रचारतः ॥ १५७ ।। प्रयुत चत्वार्ययुतान्यएसहस्राणि पञ्च च शतानि । पट्सप्ततिहाणि च दनमालेचैकसरन्ययम् ॥ १५८।। चतुःशालादिगेहानि यायन्यादागालनः । चतुर्गुणानि प्रत्यानं तान्यनिन्देन निर्दिशन् ।। १५९ ।। एफद्वित्रिचतुःशालग्मनां सहमान्मियः । गृहाणि दशमान्दान्तान्यवमुक्तानि विस्तरात् ।। १६० ।। समारभ्य चतुःशाली) दशगालान्नवेम्मनाम् । सनायामिदानमिरपेन मपामभिदध्महे ॥ १६१ ॥ मृपाभेदन लक्षाणि स्युमयोदय वमनाम् । सहमाग्यएनबतिस्तथा चेम्मानि पोरम ॥ १२ ॥ मृपासस्थानभेदन मिमानां वमना पुनः । भायन्ते कोटिशों मेदा यम्मामानानि तान्पतः ।। १६३ ।।

·इथं पाम्माममुग्णानि मागुनानि मामालमत्र । भालापभेदेन मिनामिन सहरमा सामुदिता गमात् ।। १६४ ॥ TH TRITTENish ARTHAनामित गानुगाम्मे समरमगृहागां गाम्यायनं नाम पनिंगीभ्यागः ॥ अथ आयादिनिर्णयो नाम पइविंशोभ्यायः । इदानीमभिधास्यामः ग्यपातविधः कमम् । शस्त मासि सिते पक्षे विध्यात् तं शुभेऽहनि ॥ १ ॥ जो शोकाकुलो भनी वंशावं च धनान्वितः । ज्येष्ठे गृही विपयेत नश्यन्ति पशयः शुची ॥ २ ॥ श्रावणे धनरद्धिः स्यान्नमस्ये न वसेद् गृहे । कलहवाधिने मासि भृत्या नश्यन्ति कार्तिके ॥ ३ ॥ मार्गशीर्ष धनप्राप्तिः सहस्ये कामसम्पदः । माघे वह्निभयं चैव फाल्गुने श्रीरनुत्तमा ॥ ४ ॥ द्वितीया पञ्चमी मुख्या सप्तमी नवमी तथा । एकादशीत्रयोद(श्यस्तिश्या तिथयः स्युः शुभावहाः॥५॥ चन्द्रतारावलं भर्तुरनुकूलं च शस्यते । इयं हि सूत्रपाताख्या क्रिया मासादकर्मणि ॥ ६ ॥ कार्या पुरनिवेशे च प्रारम्भ भवनस्य च । शिलानिवेशने द्वारस्तम्भोच्छ्रायादिकेषु च ॥ ७ ॥ आद्रियेत सिते.पसे शोभने लग्न एव हि । रवौ कन्यातुलालिस्थे गृहं वरुणदिङ्मुखम् ॥ ८ ॥ 1. 'पिक, ता स्याद्- वैशालेध,.३. भयं विद्यात् फा , ज..पाठः ।

·भायादिनिर्णयो नाम पदिशोऽध्यायः । न कुर्यात् तद्धि शून्यं स्यान च द्धिर्भवेत् प्रभोः । ने दक्षिणमुखं कुम्भमृगन्विस्थिते वो ॥ ९ ॥ कुर्वीत निष्फलं तत् स्यान्नृपदण्डपशादिकृन् । न मीनटपमेपस्थ कुर्यात प्रामुखं रवा ॥ १० ॥ तद् धननं कलिक्षुद्रराजचारांतिकृद् यतः । रवी मिथुनसिंहम्ये न फर्किस्थेऽप्युदमुखम् ॥ ११ ॥ कुर्यात् तद्धि, दरिद्रत्वं दद्याच्चरणदासनाम् । आयव्यपांशकाणि प्रपश्यापोऽध वेश्मनाम् ॥ १२ ॥ गृहमानवशात् सम्यक कर्तुः स्थानवलावलम् । नगरे वा पुरादी वा दण्डानं विधीयते ।। १३ तदलाभे करः कार्य सम्यगायविशुद्धगे । पत्र हस्तर्मितिः क्षेत्र तथापी हलसंधितः ॥ १४ ॥ क्षेत्राला तु तत्रय प्रायः स स्यादिदाश्गुल (१) । अगुस्तु मित क्षेत्रे सोग्गुलस्तदलाभनः ॥ १५ ॥ पादप पवापि प्रायः संत्रानुसारनः । गृहेषु फर्महस्नेन मानं स्वामिकरेण वा ॥ १६ ॥ देवतानां तु धिण्येषु फर्महस्तेन केवलम् । देयं हन्यान् प्रभुत्लेन हरेद् भागं ततोऽभिः ॥ १७ ॥ परपमापं तं विद्यान्यासष्टं अनादिकम् । ध्वनो धमाश्य मिदय या पः सरयुअरी ॥ १८ ॥ पाश्चति त चदिष्टः मायायागु प्रदक्षिणम् । भन्योन्याभिमुग्वारने न काम सन्छन्दनारिणः ॥ १९ ॥ पूापाः समुदिष्टा भापदिविषायकाः । अपसिंगना मस्ताः प्रामादपुरवम्मा ॥ २० ॥ भने लामा गन्नापा पमे भोगो मृगानि । फलिः शुनि पनं पान्यं पे मीपणं सरे॥ २१॥ 1. '', ''म ...''

·गने भद्राणि गले लाडो मरणं धुम् । एपमान गर्न कुगात नि पानि: ।। २२ ।। ना? पपगम नागने सती जनः । फन्माणं कुरुने गिरी ग्रामणम्य निगंगनः ॥ २३ ।। क्षत्रियम्ग गनः मनोभापत विगः । शूद्रम्प भान पर्वका सम्पयमदः गदा ॥ २४ ॥ परमेने पृहादीनामाया गर्ने प्रतिवाः । मदद्यादासन सिंहमान तु वनम् ।। २५ ।। चिप्लपि च सपनामरगननादिए। सिंह गर्न वा गरोप रंग करना च ॥ २६ ॥ सार्यवेगनपाणधिभं पभमेव च । अर्थधारणपाया शयनंपु मतानम् ॥ २७ ॥ यान च वाहने चय मतिमान् योजयेद् गनम् । मासादप्रतिमालिपीठमण्डपवेदिपु ॥ २८ ॥ कुण्डेषु च ध्वनं दद्याद् देवीपकरणेषु च । आयो गृहबदुद्वाहवेदीमण्डपयोर्भवेत् ॥ २९ ॥ महानसे सपं दद्याजलाधारे जलाशये । स्थाल्यो भोजनपाने च कोष्ठागारऽनधारणे ॥ ३० ॥ एतद्गृहे तथा दद्याद् गृहोपकरणेषु च । पभं गजशालायां प्रदद्याद् गनमेव वा ॥ ३१ ॥ पं तुरगशाल सुि गोशालागोकुलेषु च । गजाश्वपशालासु सिंहं यत्नेन वर्जयेत् ॥ ३२ ॥ अपमानां खरध्वाझधूमधानः शुभावहाः। धूमोऽग्निजीविनां शस्तो ध्वाक्षः सन्न्यासिनां हितः ॥ ३३ ॥ स्वगणानां श्वपाकानां स्ववेश्मानां खरः शुभः । नटनर्तकवेश्मेषु पण्यत्रीणां वरः शुभः ॥ ३४ ॥ कुलालरजकादीनां तथा गर्दभजीविनाम् । गृहादिषु क्षेत्रफल गणयेदष्टभिर्भजेत् ।। ३५ ।। 1. 'शाम', २. 'स्व' क. पाठः । ३. 'ग' ख. पावः ।

·आयादिनिर्णयो नाम पडिशोऽध्यायः । त्रियनेन भजेच्छेपं नक्षत्रेश्टहते व्ययः । पिशाचो राक्षसो यक्ष इति त्रेधा व्ययो मतः ॥ ३६॥ साम्याधिस्यन्यूनताभिरायतः स्याद् यथाक्रमम् । व्ययं क्षेत्रफले क्षिप्त्वा गृहनामाक्षराणि च ॥ ३७॥ . भाग विमिर्हरेत् तत्र यच्छेपं सोशको भवेत् । चतुरको यथा मन्त्रो मुख्यो लगे नवांशकः ॥ ३८ ॥ तथा गृहादिषु प्रोक्तं मुख्यत्वनाशकत्रयम् । इन्द्रो यपश्च राजा च यो नामभिरंशकाः ।। ३९ ।। स्वनामनुल्यफलदा विज्ञातव्याखयोऽपि च । गणपेत् स्वामिनक्षत्राद् यावत् स्याद् भवनस्य भम् ॥ ४० ॥ नवमि जिते तस्मिञ् शेपं तारा प्रकीर्तिता । जन्मसम्पद्विपक्षमपापसाधनधनीः ॥४१॥ मंत्रीपरममन्यो च माहुः संज्ञाः समाः फले । त्रिसप्तपश्चमीतुर्ग्रहतारा विवर्जयेत् ४२ ॥ आधाद्वितीयाप्टम्यस्तु ताराः स्युरिह मध्यमाः । तथा ऋोऽपि वानिष्टे चन्द्रज्यमगतेऽपि च ।। ४३ ॥ नयते दुरितं वारा चतुःपण्णवती(?)वृणाम् । सुरराक्षसमाख्या ऋक्षाणां स्पुर्गणास्त्रयः ॥ ४४ ॥ पद्गणों भवेद् मा तद्गणतं गृहं शुभम् । मृगाधिरेवतीस्वात्यो मत्रं पुप्यपुनर्वसू ।। ४५ ।। हस्तः श्रवण इत्येष देवाख्या नवको गणः । विशाखा कृत्तिकाषा ननं वारुणं मया ॥४६॥ चित्रा ज्येष्ठा थनिष्ठनि नवको राक्षसो गणः। आभरण्या रोहिण्या?ण्या) निसः पूर्वास्तथोनराः॥४७॥ इति नक्षत्रनवकं विनयं मानुपे गणे। गणसाम्पं शुमा ताग यस्याया(ताध्ययोध्यकः ॥४८॥ 1. 'माणे', २. 'हत्यारेऽरि', 'परिदरः' R. .

·समराणसूत्रधार - . गजे भद्राणि दृश्यन्ते ध्वाक्षे तु मरणं ध्रुवम् । पस्थाने गजं कुर्यात् सिंह पमहस्तिनोः ।। २२ ।। न कुर्याद पमन्यत्र शस्यते सर्वतो धनः। कल्याणं कुरुते सिंहो ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥ २३ ॥ क्षत्रियस्य गजः शस्तो वृषभः शस्यते विशः । शूद्रस्य ध्वज एवैकः शस्यतेऽर्थमदः सदा ॥ २४ ॥ एवमेते गृहादीनामायाः सर्वे प्रकीर्तिताः । प्रदद्यादासने सिंहमातपत्रेषु तु ध्वजम् ॥ २५ ॥ चिप्वपि च सर्वेषु चामरच्यजनादिपु । सिंहं गजं वा शस्त्रेषु रथेषु कवचेषु च ।। २६ ॥ सार्यश्चंगजपर्याणविभं उपभमेव च । अर्थधारणपात्रेषु शयनेषु मतानम् ।। २७ पाने च वाहने चैत्र मतिमान् योजयेद् गजम् । मासादप्रतिमालिङ्गपीठमण्डपवेदिषु ॥ २८ ॥ कुण्डेषु च धनं दद्याद् देवोपकरणेषु च । आयो गृहवदुद्वाहवेदीमण्डपयोर्भवेत् ॥ २९ ॥ महानसे टपं दद्याजलाधारे जलाशये । स्थाल्यां भोजनपात्रे च कोष्ठागारेऽनधारणे ॥ ३० ॥ एतद्गृहे तथा दद्याद् गृहोपकरणेषु च । पभं गजगालायां प्रदद्याद् गनमेव वा ॥ ३१ ॥ रूपं तुरगगाल मु गोशालागोकुलेषु च । गनावपशालामु सिंह यनेन वर्जयेत् ।। ३२ ॥ अयमानां खरध्वाक्षधूमधानः सुभावहाः । धूमोऽमिनीविना शस्तो घायः सन्यासिनां हितः ॥ ३३ ॥ सगगाना वाकानां स्ववेश्मानां खरः शुभः। नटन कवेन्मेषु पम्पसीणां वरः शुमः ॥ ३४ ॥ कुलालरजमादीनां नया गर्दभजीविनाम् ।। गृहादिपु क्षेत्रफलं गणपदष्टभिर्भनन् ॥ ३५ ॥ ..'ere', २. 'ख'. पहा ·. आयादिनिर्णयो नाम पडिशोऽध्यायः । १५५ विधनेन भजेच्छेपं नक्षत्रेऽष्टहते व्ययः । पिशाचो राक्षसो यक्ष इति त्रेया व्यथो मतः ॥३६॥ साम्याधिक्यन्यूनताभिरायतः स्याद् यथाक्रमम् । व्ययं क्षेत्रफले क्षिप्त्वा गृहनामाक्षराणि च ॥ ३७ ।। भार्ग त्रिमिहरेत् तत्र यच्छेपं सोऽशको भवेत् । चतुरनो यथा मन्त्रो मुख्यो लने नवांशकः ॥ ३८ ॥ तथा गृहादिषु प्रोक्तं मुख्यत्वेनाशकत्रयम् । इन्द्रो यमश्च राजा व त्रयो नामभिरंशकाः ॥ ३९ ॥ स्वनामतुल्यफलदा विज्ञातव्यास्त्रयोऽपि च । गणयेत् स्वामिनक्षत्राद् यावत् स्याद् भवनस्य भम् ॥ ४० ॥ नवमि जिते तस्मिञ् शेपं तारा प्रकीर्तिता । जन्मसम्पद्विपत्क्षेमपापसापकनैथनीः ॥ ४१॥ मैत्रीपरममैत्र्यौ च माहुः संज्ञाः समाः फले । त्रिसप्तपञ्चमी तुर्ग्रहतारा विवर्जयेत् ४२ ॥ आधाद्वितीयाटम्यस्तु ताराः स्युरिह मध्यमाः । तथा ऋक्षेऽपि चानिटे चन्द्रेश्टमगतेऽपि च ।। ४३ ॥ नयते दुरितं तारा चतुःपण्णवती(?)णाम् । सुरराक्षसमाख्या कक्षाणां स्युर्गणास्त्रयः ।। ४४ ॥ यद्गणर्यो भवेद् भर्ता तद्गणक्षं गृहं शुभम् । मृगाविरेवतीस्वात्यो मैत्रं पुष्यपुनर्वसू ।। ४५ ॥ हस्तः श्रवण इत्येप देवाख्यो नवको गणः। विशाखा कृत्तिकाश्लेषा नैर्ऋतं वारुणं मया ॥ ४६ ।। चित्रा ज्येष्ठा धनिष्ठति नवको राक्षसो गणः । आभरण्यौ रोहि(पयो ?ण्या) तिस्रः पूर्वास्तथोत्तराः ॥ ४७ ॥ इति नक्षत्रनवकं विजयं मानुपे गणे। गणसाम्यं शुमा तारा यस्याया(?)व्ययोऽल्पकः ।। ४८॥ 1. 'स्मान्छेय.', २. 'तत्वावृषेऽरि', ३. 'प्रयस्तितः 'ख, पाठः | ·तिलक श्म भर्तुः गुमालपदम् । आगी गगन योनिन नाराण भनांना ॥ पहनामेनि निन्यानि फरणानि रम्य पद । निभिः शुभाशुभ मंगम द्वाभ्यामान गानुभम् ॥ ५० ॥ फरणभरास्तु शुभनिगु मरेन् । न समागणगं वेप माम्य नाभिकम्यगम् ।। ५२ ।। न द्वितीयांशममरग्यानिमं ग न फारयन् । भईतल्याभिधानं ग गृह दगत् परिन्यनेन् ।। ५२ ॥ समसप्तफमेकक्ष तृतीयफाय नथा । पतुर्थदश चंति कर्तव्यं मन्दिरं सदा ।। ५३ ॥ पदकोष्ठकं त्रिकोणं च यज्यं द्विादशं नया । पदकोष्ठ मृतिदयं वियोगय भवेद् गृहे ॥ ५४॥ त्रिकोणे यसतां दुःखं वैधव्यं च प्रजायते । द्विादशे पुत्रपामगुरुवरधुधनक्षयः ॥ ५५ ॥ हृतेभिः क्षेत्रफले खनेत्रशिभाजित । शेपं जीवितमैतस्मिन् पश्चभक्त भवेन्मृतिः ॥ ५६ ।। सभुनं सहपदारु मुखमण्डपसंयुतम् । आयामतः पृथुत्वाच मानं कृत्वा विभाजयेत् ।। ५७ ॥ सर्वतः शोधितं वास्तु यच सम्यमितं भवेत् । स्वामिनस्तद् भवेद् धन्यं स्थपतेय यशस्करम् ।। ५८ ॥ अर्चितं वर्धते वास्तु नारीभिः पशुभिर्नरः । कीर्त्यायुधनधान्यैश्च प्रमोदैस्तु महोत्सवैः ॥ ५९ ॥ मेरुश्च खण्डमेरुश्च पताका सूचिका तथा । - उद्दिष्टं नष्टमिति पट् छन्दांसीह प्रचक्षते ॥ ६० ॥ । एकाकोत्तरान् कोष्ठान् विन्यसेदिच्छयात्मनः । आयादारभ्य तद्धिर्यथा स्यात् पार्ययोः समम् ॥ ६१ ॥ 1. 'नव्यांश', १.“तृ', ३. 'शे, ४. 'यशोत्स' ख..पाठः । .

·आयादिनिर्णयो नाम पड्विंशोऽध्यायः । १४७ मेरोरेकाधिका सङ्ख्या शरावस्येव चाकृतिः । प्रथमे कोष्ठके रूपमन्तं यावच पार्थयोः ।। ६२ ।। आसनो स्थयोन्यस्येन्मध्ये सङ्कलितं पृथक् । तस्मिभिष्टविकल्पानां सङ्ख्या स्यादन्त्यपङ्क्तिमा ॥ ६३ ॥ खण्डमेरुं तु विन्यस्येत् तद्वदेवैकपार्थतः । मदैः कोष्ठकैस्तत्राप्यङ्काः प्राग्वत् फलं तथा ॥ ६४ ॥ अथापरः खण्डमेरुः कोष्ठांस्तरेष्टसख्यया । कृत्वैकापचितान चामविभगापचित्तानघः ॥ ६५ ॥ एकायेकोत्तरानकानाद्यपङ्क्ती निवेशयेत् । अन्यासु पङ्क्तिवामान्तं शन्या(न्याना)येपु कल्पयेत् ।। ६६ ।। द्वितीयेषु च कोप्टेपु तासामेकैकमावयेत् (१) । द्वितीयायां तृतीयादिकोष्ठकेषु यथाक्रमम् ।। ६७ ॥ विकर्णयोगजानन्या/धोयोगसंभवान् । फलं विकर्णयोगोत्यमेकस्मिन् परिकल्पयेत् ।। ६८॥ एकाधिकानभीष्टायाः सख्यायास्तिर्यगालिखेत् । कोठाने(कांचीतांश्च) रूपादीस्तन्मध्ये द्विगुणोत्तरान् ।। ६९ ॥ एकोनं पृष्ठतस्तेषामेकं द्विगुणमग्रतः । नातिकामेत् परां सङ्ख्यां पताकाछन्द उच्यते ॥ ७० ॥ तद्विनेष्टायगा सङ्ख्येत्येकायेस्तैस्ततो रहे । न्यस्ताकसङ्ख्याः सङ्ख्याः स्युरलिन्दायैः प्रकल्पिताः।।७१॥ एककमिष्टस्थानेषु लिखेत् सकेषतः परम् । अन्त्या(दात पूर्वपूर्वयुक्तेनायोजयेत् परम् ।। ७२ ॥ अन्त्यादारभ्य तदनावेकाधेपु(१) च पर्ययात् । भलिन्दादिषु यत्र स्यात् सङ्या सूची तु तां विदुः।। उदिष्टे स्थापयेत् सङ्ख्यामुदिष्टां सम्भ(वेज)च ताम् । दलयेद् रूपयुक्तो तु दलयेनाम सम्मवेत्(१) ।। ७४ ॥ ..

·No text on this page.

·गृहद्रव्यप्रमाणानि नामाष्टाविंशोऽध्यायः निसृष्टसायर्या(१) स्यादेकस्यां वा यदा दिशि । नन्दा भद्रा जया पूर्णा क्रमेण स्युः सभास्तदा ॥ ४ ॥ पहभागभाजित क्षेत्र कर्णभित्तिं निवेशयेत् । सभा स्याद् भाविता नाम समाग्रीवान पञ्चमी |॥ ५ ॥ स्तम्भान् पत्रिंशदेतासु पञ्चस्वपि निवेशयेत् । स्तम्भान् प्राग्नीवसंवद्धान पृथगेभ्यो विनिर्दिशेत् ॥ ६॥ दक्षेति पष्ठी परितस्तृतीयालिन्दवेष्टिता । प्रवरा सप्तमी द्वारयुक्तपा परिकीर्तिता ।। ७॥ माग्रीवद्वारसंयुक्ता विदुरेत्यष्टपी सभा । समानामिदमष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् ॥ ८॥ इत्यष्टानां लक्ष्म सम्यक् समाना- मेतत् मोक्तं दिग्भवालिन्दभेदाद । तद् द्वारालिन्दसंयोगतश्व ज्ञातेऽत्र स्याद् भूभृतां स्थानयोगः ॥ ९ ॥ पति महाराजाधिराजश्री भोजदेवविरचिते समरामणसूत्रधारावरनान वानसाने सभाटकं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ।। अथ गृहद्रव्यममाणानि नामाष्टाविंशोभ्यायः। उपादेयानि यान्पा परित्याज्यानि यानि च। पदव्यप्रमाणानि नानीदानी प्रयत्महे ॥१॥ द्वारस्य गृहविस्तारईस्ततुल्याइगुलर्भवेत् । उरष्ट्रायः सप्तभिर्युत विस्तृतिस्तु तदर्थनः ॥ २ ॥ मशल्पपेदशमारंभमेणव मनीयमामा .

·No text on this page.

·गृहज्यप्रमाणानि नामाष्टाविंशोऽध्यायः । १५१ सप्तहस्तो भवेज्ज्येष्ठ मध्यमे पकरोन्मितः । पञ्चहस्तः कनिष्ठे तु विधातव्यस्तथोदयः ॥ १७ ॥ ज्येष्ठे भवेत् सप्तदशहस्ताच्छाला प्रविस्तृता । मध्यमे दशहस्तात् तु पश्चहस्तात् कनीयसि ।। १८ ।। उदुम्ब (सरस्थ) वाहु(त्याल्यात् ) तलन्यासं तु भारपेत् । तलन्याससमं पट्टमलिन्दस्य परिग्रहे ।। १९ ।। द्वारविस्तारपादेन स्तम्भकोटिर्विधीयते । साष्टांशनाधिकेनाथ सत्रिभागेन वा पुनः ॥२०॥ कुर्यादेकादशांशेन तथास्यैव म(या?णा)लिनीम् । स्तम्भान् कुर्याहतेऽटांशानव द्वादशधावा ॥ २१ ॥ भागैस्ततः स्वार्थसमैरभागसमन्वितैः । अधस्तादष्टभागा स्यात् स्तम्भस्य प्रतिपालना ॥ २२ ॥ स्तम्भमूलस्य विस्तारादर्थेन स्थलनिर्गमः । तदर्धेन विधातव्यो ममूरकविनिर्गमः ॥ २३ ।। उत्कालकसमुच्छ्रायः स्तम्भपिण्डसमः शुभः । कुम्भिकोत्कालवत् पिण्डे विस्तारेऽष्टांशसम्मिता ॥ २४ ॥ पायुक्तस्तम्भमागेन सपादेन विधीयते । दीर्घवपाद्यपत्राणां शेषाणां पादहानितः ॥ २५ ॥ पादः पादो भवेन्यूनः पत्राणां रसनोच्छ्यात् । सार्धभागोचिड़ता कार्या रसना कण्टकोपमा ॥ २६ ॥ सार्धपादौच्छूिता यद्वा जडा शेपं यथोदितम् । इत्थं स्यात् पमकस्तम्भी युक्त्या युक्तस्वरूपः ॥ २७ ॥ अष्टाश्री वा विधातव्यः स्तम्भमूत्रपरिक्रमात् । तद्विस्तारसमं त्यतोत्सधं भागान् विभाजयेत् ॥ २८ ॥ अष्टाश्रच्छदमानेन वाद्यसूत्रानुपष्टवान् । विदध्यान्मध्यभागे तु कोणांश्च पल्लिकाकुलान् (१) ।। २९ ।। 1. 'म्ब++पादम' (१), २. 'नर' ख. पार।

·গাগাগা इत्युमिनिस्तदन गर्नयाममिति उनकायमूगमाना तु पुर्यादृष्टांगनिनम् ॥ ४ ॥ विस्तागगुलसंयुकानिहर्गादनिकनीगगाम् । पतुःपष्टिगृहद्वारमुदीनार्थविनतम् ।। ५ ।। विस्तारहम्नतुल्पानि पाया पभाशनाया। संगुतान्यगुन्नानि गादुम्मागान विस्तृतिः ॥ ६॥ गृहोत्सेधेन वा व्यंशहीनन स्थान समितिः । तदर्धेन तु विस्तारी द्वारस्पत्यपणे विधिः ॥ ७ ॥ द्वारोन्ड्रायकरस्तुल्पपगुन्लेषु विनिक्षिपेत् । चत्वारि पैद्यापिण्डः स्यात् सपादं विदधीत तम् ॥ ८॥ साधं वा सत्रिमागं या द्विगुणं चाधिकं ने तु । एवं कृते भवेद् द्वारपेद्याया विस्तृतिः स्फुटा ॥ ९ ॥ सार्धन पेद्यापिण्डेन पिण्डं स्या?ण्डस्यो)दम्बरो भवेत् । सार्धस्तु पेद्याविस्तारः स्यादुदुम्बरविस्तृतिः ॥१०॥ पेद्यापिण्डेन तुल्या स्वाच्छाखाया विस्तृतिः शुभा । सार्धया वैतया रूपशाखाया अपि विस्तृतिः ॥ ११ ।। विस्तारान पेद्यायाः खल्वशाखा विधीयते । रूपशाखासमा वा स्यात् सार्धा वा वाहामण्डला ॥ १२ ॥ पादोना त्र्यंशहीना वा विस्तारादर्धमेव वा। मासादेषु चे तुल्यः स्याद् भारशाखाविनिर्गमः ॥ १३ ॥ आद्या शाखा भवेद् देवी द्वितीया नन्दिनीति च । तृतीया सुन्दरी नाम चतुर्थी स्यात् मियानना ॥ १४ ॥ भद्रेति पञ्चमी शाखा प्रशस्ताः पञ्च वेश्मनि । अतोऽधिकास्तु याः शाखा गृहद्वारि न ताः शुभाः ॥ १५ ॥ विस्तारात् पोडशो भागश्चतुर्हस्तसमन्वितः । तलोच्छ्यः प्रशस्तोऽयं भवेद् विदितवैश्मनाम् ॥ १६ ॥ 1'ततः, २....तेषां कनिष्टरमना।' स. पाटः!

·गृहन्यप्रमाणानि नामाष्टाविंशोऽध्यायः ।
सप्तहस्तो भवेज्ज्येष्ठ मध्यमै पदकरोन्मितः ।
पञ्चहस्तः कनिष्ठे तु विधातव्यस्तथोदयः ॥ १७ ॥
ज्येष्ठे भवेत् सप्तदशहस्ताच्छाला प्रविस्तृता ।
पध्यमे दशहस्तात् तु पश्चहस्तात् कनीयसि ॥ १८ ॥
उदुम्ब(रा?रस्य) वाहु(त्याल्यात्) तलन्यासं तु कारयेत् ।
तलन्याससमं पट्टमलिन्दस्य परिग्रहे ।। १९ ।।
द्वारविस्तारपादेन स्तम्भकोतिर्विधीयते ।
साशनाधिकेनाथ सत्रिभागेन वा पुनः ॥ २० ॥
कुर्यादेकादशांशेन तथास्यैव प्र(या?णा)लिनीम् ।
स्तम्मान कुर्याहतेऽष्टांशानव द्वादशधाथवा ।। २१ ॥
भागैस्ततः स्वार्धसमैरर्धमागसमन्वितैः ।
अधस्तादष्टभागा स्यात् स्तम्भस्य प्रतिपालना ॥ २२ ॥
स्तम्भमूलस्य विस्तारादर्धन स्थलनिर्गमः ।
तदर्थेन विधातव्यो ममूरकविनिर्गमः ।। २३ ॥
उत्कालकसमुच्छ्रायः स्तम्भपिण्डसमः शुभः ।
कुम्भिकोत्कालवत् पिण्डे विस्तारेऽष्टांशसम्मिता ॥ २४ ॥
प्रागुक्तस्तम्भभागेन सपादन विधीयते ।
दीर्घत्वमाधपत्राणां शेषाणां पादहानितः ॥२५॥
पादः पादो भवेन्यूनः पत्राणां रसनोच्छ्रयात् ।
सार्धभागोचिड़ता कार्या रसना फण्टकोपमा ॥ २६ ॥
सार्धपादोच्छ्रिता यद्वा नहा शेपं यथोदितम् ।
इत्थं स्यात् पद्मकस्तम्भो युक्त्या युक्तस्वरूपकः ।। २७ ।।
अप्पाशी वा विधातव्यः स्तम्भमूत्रपरिक्रमात् ।
तद्विस्तारसमं त्यक्तोत्सेधं भागान् विभाजयेत् ।। २८ ॥
अष्टाथच्छदमानेन वाघमूत्रानुपल्लवान् ।
विदध्यान्मध्यभागे तु कोणांच पल्लिमाकुलान् (१) ॥ २९ ॥

·पटिका पुष्पमालामिः पादयोपामिना ।
दभागः रामः कार्यो यहिर्मागविवर्जितः ॥ ३० ॥
घटपल्लयको नाम स्तम्भोगं परिकीर्तितः ।
विहिनी मनाप स्वामिनः अंगरी भवेत् ।। ३१ ॥
फुरो वा विधातव्यः पोडशाधक्रियान्वितः ।
अतः पल्लवाकीर्णो नहास्य चतुरधिका ॥ ३२ ॥
श्रीधरम भवेद वृत्तः कन्पनास्य कुवेरवन् ।
एवं गृहाणां चत्वारः स्तम्मा लक्ष्मभिरीरिताः ।। ३३ ।।
स्तम्भमूलस्य विस्तृत्या तलप(दहास्य विस्तृतिः ।
सपादया विधातव्या बाहुल्य पादहीनया ।। ३४ ।।
स्तम्भेन तुल्यं विस्तारे पाइल्प पदसम्मिनम् ।
हीरग्रहणमायामे स्तम्भाग्रात् त्रिगुणं भवेत् ।। ३५ ।।
हीरग्रहणविस्तारं भागात् सप्त प्रकल्पयेत् (?) ।
तत् स्यात् सप्टोत्तरं भागं भागनेष्टं प्रवेशनम् ।। ३६ ।।
तस्याधस्तात् त्रिकण्टेन त्रिमागं लम्बितेन च ।
लिखेदुभावर्धचन्द्रौ पार्थयोरुभयोरपि ।। ३७ ।।
खत्वं कृत्वा ततो मध्य भागद्वयमधोगतम् ।
कुर्यात् त्रिकण्टकं कान्तं तुम्बिकामथ लम्बिकाम् ॥ ३८ ॥
द्वयोर्मध्येऽपरं भूयो द्विभागस्थं च कण्टकम् ।
तुम्बिकां लम्बमानां वा पत्रजातिविभूपिताम् ।। ३९ ।।
तस्याश्वापरतीरं स्यात् पद्मपत्र्या विभूपितम् ।
तलपट्टसमः पेद्रो विस्तारात् पिण्डतोऽपि च ॥ ४० ॥
पव्यंशेन तीरे स्यात् पट्टपिण्डानिर्गमः ।
स्तम्भाग्रेण समा कार्या विस्तारस्थौल्यतस्तुला ॥ ४१ ॥
तदर्थेन जयन्तीनां कर्तव्ये पिण्डविस्तृती।
ताभ्यो विधेयाः पादोनाः सन्धिपाला यहच्छया ॥ ४२ ॥
निर्वृहेषु च ये पट्टाः पादानांस्तांस्तु कारयेत् ।
तुलापट्टाच पादोनास्तदर्धेन जयन्तिकाः ॥ ४३ ॥

·गृहद्रव्यप्रमाणानि नामाष्टाविंशोऽध्यायः । १५३ . तुलान विधातव्या प्रतिमोकस्य विस्तृतिः । पट्टस्योपरि कण्ठः स्याद भूपितो रूपकर्मणा ।। ४४॥ वैदिका(जीजा)लरूपाचा निर्गृहे संप्रशस्यते । विधातव्या च सच्छना निरद्धागणापिका ॥ ४५ ॥ स्तम्भपट्टा(शुस्तु) विस्तीर्णान् सपादास्तत्र कल्पयेत् । तुलापिण्डाः समाः कार्याः सङ्ग्रहः सुदृढ़ेर्युताः ॥ ४६॥ वेदिकानालसम्पनं तलं कार्य मनोरमम् । भूमीभूमी भवेत् तच द्वादशांशविवर्जितम् ।। ४७ ॥ प्रणाल्यः सर्वतः कार्या मूलग्राहाग्रनिर्गमाः । दण्डच्छाचं गृहेषु स्याज्यं तत्र चनुर्विधम् ।। ४८ ॥ भूताख्यं तिलकं तद्वन्मण्डलं कुमुदं तथा । गृहन्छायेषु तेषु स्यादुच्छापोऽपि चतुर्विधः ॥ ४९ ॥ क्षेत्रतुपांशतः कार्यो दर्पणछायदण्डकः । तदर्ध मुष्टिकायामो दण्डव्यंगेन लम्बना ॥ ५०॥ चतुरश्रं समं कान्तं मधुरं मुदं धनम् । वेदमनां छायकं काय भूतं नाना सुपूजितम् ॥५१॥ तस्याप्टादशो भागा पदा स्यादुन्थ्यधिकः । उदयस्तिलको नाम गस्तः स गृहकर्मणि ॥ ५२ ॥ दाभ्यामुशरः पूर्वी मण्डल: कुमुदाखिभिः । अभित्ति(स्थरस्थ) भोला(?) चन्द्ररसाविभूपिनम् ।। ५३ ।। गुणरागान्विता भिनिर्यद्वा यनययात्मिका । मरछायं भवेचान्यदयभारणरांविनम् ।। ५४ ॥ सिंहकर्णपोतालीपाकापवगाः | ध्वनयकुमारांध एंदा परिवपत् ॥ ५५ ॥ 1.1.ग, पाटः। २. 'गरवा' ग. ९८ः। ३. 'एस.प.पाः।

·गि गनेटा सानातिनिन्दिताः। न पक्षरानिध्वनसिंहकर्णकुमारघण्टाः समरालपल्लीः । न प्रस्खलानि नचैव पत्राण्यायोजयेद् वेश्मसु माला ।।' इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिने समराङ्गणसूत्रधारापरनाग्नि वाघमा गृहद्रव्यममाणानि नामाप्याविंशोऽध्यायः॥ अथ शयनासनलक्षणं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः इदानीमभिधास्यामः शयनासनलक्षणम् । शुभाशुभपरिनानं येन सन्यर मजायते ॥ १ ॥ मंत्र मुहर्ने पुप्यस्थ नीतरश्मा शुभेनि । मम्पूज्य देवताः सम्यक कर्मागम्भ गमाचरेत् ॥ २ ॥ वृधाम्नर प्रगम्पन्न गन्दनस्तिनिगार्जुनः । निन्दकः गांजगाराम गिरीपागनधननाः ॥ ३ ॥ रिहामा म्पन्दनीकी मानकी । भारनी दागंभ मिमापि ये शुभाः ॥ ४॥ गि पानामानामा ॥५॥ मावा नापाकागाना मादार माना ॥६॥ नानदार निभाया। न नि मानिया ॥७॥ 1. The Artigmi 1 ८ ॥ miri ·शयनासनलक्षणं नामकोनत्रिंशोऽध्यायः । कर्मागुलं समुदिष्टं पितुपरष्टभिर्यवैः । अष्टोत्तरशतं वेपो शय्या ज्येष्ठा महीभुजाम् ॥ ९॥ मध्या महीभुजां शुम्या गतं स्थाचतुरुत्तरम् । शतं कनीयसी प्रोक्ता नृपाणां विजयावहा ॥ १०॥ नवतिर्नुपपुत्रस्य मन्त्रिणः सा पडुज्झिता । द्वादशोना वलपतेत्रिपदकोना पुरोधसः॥ ११ ॥ आयामान विस्तारं सर्व शय्यासु कल्पयेत् । पद्वा निजाटभागेन पदभागेनाथवाधिकम् ।। १२ ।। विप्राणां शस्यते शय्या दयेणाद्गुलसप्ततिः । द्वाभ्यां द्वाभ्यामगुलाभ्यां हीना स्याच्छेपवर्णिनाम् ॥१३॥ वाहल्यमुत्पलस्य स्यादुत्तमस्याइगुलग्रयम् । अङ्गुलद्वितयं सार्थ मध्यस्य द्वे फनीयसः ।। १४ ॥ पाइल्यमीशादण्डस्य कुर्यादुत्पलसम्मितम् । साध सपादं सत्यं तस्य विस्तारमुत्पलात् ॥ १५ ॥ विस्तारान शयायाः स कुप्यस्य विधीयते । तत्पादस्योद(यो?यो) मध्यहीना द्विचतुरुज्झिती ॥ १६ ॥ अर्धन मध्यविस्तारान्मध्ये वाहल्यमिप्यते । विभागदीनमिच्छन्ति पादोनमपि फेचन ।। १७॥ स्थापन पादोभा श्रीपादुसलेन समो भवेत् । मध्ये सपादः मात्र तले दिः प्रपेण साँ।। १८ ॥ पभागोऽस्याधिको यहा मध्ये व्यंशाधिकस्तले । तलुप्यमुत्पलायंगो मूल तम्पामग्रतः ॥ १९ ॥ उन्सेधतुल्यो विम्नारः फायरों श गदगुलाधिकः । सपपलियापपुरनामरिभूषितः ॥२०॥ कुन मदक्षिणाप्राणि हानि गपन्ननः । अाग्रा निषिलाः पास गामिनो दिन ।।२१।। Hari ·. না । {গান গান। पादार प्रगनिविदामभयमानांन ।।२२।। विदागपटिनाया तु नागिना निगती गाः । पागागा नागा गापा मानना परिमनयंत ॥ २३ ॥ मृमपंग गंगुनमागणं नितम् । मन मून ना निदमाग दामणी ॥ २४ ॥ मध्ये मणी मुगुकारगिमागे व्याधिकारकः । गागामामागे निगरमा द्रव्यहानिान् ॥ २५ ॥ निर्दोषणा पडू पारसमो नमन । मन्धिफोटरगन् गगांन मम्मान मनामनम् ॥ २६ ॥ आसनं गपनीयं ग अधिकांटरपनिनम् । बहुपुत्रकरं मादुमकामार्थसाधनम् ॥ २७ ॥ आरोहणे प्रचलति गगन फम्पते नया । विदेशयानकलही ते क्रमेण प्रगन्छनः ।। २८ ।। मुश्लिष्टां नामतः कुर्यानिदोषां वर्णशालिनीम् । हटा स्थिरां च स्थपतिः पत्युः कामविटद्धये ।। २९ ।। निष्कुटं फोलहरु कोडनयनं यत्सनाभकम् । काल बन्धकं चेति छिद्रसंक्षेप इरितः ॥ ३० ॥ घटवत् सुपिरं मध्ये सङ्कटास्यं च निष्कुटम् । फोलाक्षं नीडमिच्छन्ति मापनिप्पायमात्रकम् ।। ३१ ।। अध्यर्धपर्वदीयं च विवर्ण विपमं तथा । तदिह मोडनयनं छिद्रमाहुमहर्षयः ॥ ३२ ॥ मिन्नं पर्वमितं वामावर्त स्याद् वत्सनाभकम् कालकं कृष्णकान्ति स्याद् विनिर्मिन्नं तु बन्धकम् ॥ ३३ ॥ छिद्रं दारुसवर्ण यत् तन्नो शुभकरं तथा । निष्कुटेऽर्थक्षयः कोललोचने कुलविद्रवः ।। ३४ ।। १. 'मा' क. पाठः । २. 'क', ३. 'रयायां कम्मतेऽयवा!', ४. 'न्धु'ख. पाठः। - ·शयनासनलक्षणं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः । शस्त्राद् भीः भोडनयने वत्सनाभे रुजो भयम् । फालके बन्धकाख्ये च कीटविद्ध च नो शुभम् ॥ ३५ ॥ सर्वत्र प्रचुरग्रन्थि दारु सर्वमनिष्टदम् । शय्यार्थे कथितैः क्लुप्तं दारुभिः शस्तमासनम् ।। ३६ ।। उपवेशसुखं मानं प्रशस्ताय मकल्पितम् । पुष्करः सूदहस्तश्च वृत्तोऽगुलचतुष्टयात् ।। ३७ ॥ आरभ्य विस्तरात् कार्यस्तावद् यावन्नवाङ्गुलम् । पुष्करच्यासता दण्डस्तस्य कार्यश्चतुर्गुणः ॥ ३८ ॥ फलकः पुष्करार्धेन तत्तुल्यश्चास्य भूलकः । स्थूलः स्याचतुरंशेन दण्डपुष्करविस्तरात् ॥ ३९ ॥ खातं च पुष्करस्यान्तस्तावद् गाम्भीर्यमिप्यते । मशस्तसारदारूत्थः कर्तव्योऽस्य प्रयोजनम् (१) ॥ ४०॥ परिवेपणमन्यच पच्यमानानघटकम् (?) । कार्यः कईतका लक्षणः प्रशस्तमृदुदारुजः ॥ ४१ ॥ आरभ्य दयणाष्टभ्यः स्याद् यावद् द्वादशाङ्गुलम् । सार्धागुलं चतुर्भार्ग विस्तारेण च दैर्ध्यतः ॥ ४२ ॥ मध्ये च तस्य बाहल्यं विस्ताराष्टांशतो भवेत् । एकतः स्थूलविस्तारा भवेयुस्तस्य दन्तकाः ।। ४३ ।। अन्यतस्तु घनाः मूक्ष्मास्तीक्ष्णाः कार्यास्तथाग्रतः । मध्ये त्रिभागमुत्सृज्य दन्तका भागयोर्द्वयोः ॥ ४४ ॥ विभिर्भागे हते तेषां न शेपस्तान् विवर्जयेत् (१) । गजदन्तमयः श्रेष्ठस्तथा शाखोरक्षनः ॥ ४५ ॥ मध्यमो दारुभिः शेपैनधन्योन्सारदारुजः। रूपः सस्तिकाद्या स मध्ये स्यादलङ्कृतः ।। ४६ ॥ यूकाधपनपे फेशविवके चौपयुज्यते । अद्गुलंनाधिक पादान कार्ये दर्पण पादुक ।। ४७ ॥ १. ':'. पाठः। २. 'रय यावरगा ३.r ·समराङ्गणसूत्रधारे श्रेष्ठकद्रव्यमा शय्या मिश्रद्रव्या न शस्यते । एकदारं प्रशंसन्ति द्विदार्भयमावहेत् ।। २२ ।। विदारुघटितायां तु स्वामिनो नियती वधः । शय्यायां जायते यस्मात् तस्मात् तां परिवर्जयेत् ॥ २३ ॥ मूलमग्रेण संयुक्तमपसव्यं विगर्हितम् । मूलं मूलेन वा विद्धमेकाग्रे वे च दारुणी ॥ २४ ॥ मध्ये प्रणो मृत्युकरत्रिभागे व्याधिकारकः । क्लेशावहश्चतुर्भागे शिरस्थो द्रव्यहानिकृत् ॥ २५ ॥ निर्दोपगाने पर्यङ्के पापस्वमो न दृश्यते । ग्रन्थिकोटरवत् कुर्यात् तस्मान्न शयनासनम् ॥ २६ ॥ आसनं शयनीयं च ग्रन्थिकोटरवर्जितम् । बहुपुत्रकरं प्राहुर्धर्मकामार्थसाधनम् ।। २७ ।। आरोहणे प्रचलति शयन कम्पते तथा । विदेशयानकलही ते क्रमेण प्रयच्छतः ।। २८ ।। मुश्लिष्टां तामतः कुर्यानिर्दोपां वर्णशालिनीम् । दृढां स्थिरां च स्थपतिः पत्युः कामविद्धये ॥ २९ ॥ निष्कुटं कोलहा कोडनयनं वत्सनाभकम् । कालक बन्धक चति छिद्रसंक्षेप ईरितः ॥ ३० ॥ घटवत् सुपिरं मध्ये सङ्कटास्यं च निप्कुटम् । कोलाक्षं नीडमिच्छन्ति मापनिप्पावमारकम् ॥ ३१ ॥ अध्यर्धपर्वदीयं च विवर्ण विषम तथा । तदिह मोडनपनं छिदमाहुपहर्षयः ॥ ३२ ॥ भिन्न पर्वमिनं यामावतं स्याद् वत्सनामकम् । फालक कृष्णकान्नि स्याद् विनिर्मिनं तु चयफम् ।। ३३ ।। छिदं दारुसवणं यत् नना शुभकरं तथा । निपटेयक्षपः कोललोचने कुलविद्रयः ॥ ३४ ॥ ना ·પ૭ शयनासनलक्षणं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः । शस्त्राद् भीः कोडनयने वत्सनाभे रुजो भयम् । कालके बन्धकाख्ये च कीटविद्ध च नो शुभम् ॥ ३५ ॥ सर्वत्र प्रचुरग्रन्थि दारु सर्वमनिष्टदम् । शय्यार्थे कथितैः क्लुप्तं दारुभिः शस्तमासनम् ।। ३६ ॥ उपवेशमुखं मानं प्रशस्वाय प्रकल्पितम् । पुष्करः सूदहस्तश्च वृत्तोऽगुलचतुष्टयान् ॥ ३७ ॥ आरभ्य विस्तरात् कार्यस्तावद यावन्नवाङ्गुलम् । पुष्करव्यासतो दण्डस्तस्य कार्यश्चतुर्गुणः ।। ३८ ॥ फलकः पुष्करार्धन तत्तुल्यश्वास्य भूलकः । स्थूलः स्याचतुरंशन दण्डपुष्करविस्तरात् ॥ ३९ ॥ खातं च पुष्करस्यान्तस्तावद् गाम्भीर्यमिप्यते । प्रशस्नसारदारूत्थः कर्तव्योऽस्य प्रयोजनम् (१) ॥ ४० ॥ परिवेषणमन्यच पच्यमानानपट्टकम् (?) । कार्यः कईतका लक्ष्णः प्रशस्तमृदुदारुजः ॥ ४१ ।। आरभ्य दय॑णाप्टभ्यः स्याद् यापद् द्वादशाइगुलम् । संगर्धाद्गुलं चतुर्भागं विस्तारेण व दर्यतः ॥ ४२ ॥ मध्ये च तस्य पाहल्यं विस्ताराष्ट्रांशतो भवेत् । एकतः स्थूलविस्तारा भवेयुस्नस्य दन्तकाः ॥ ४३ ।। अन्यतस्तु घनाः ममास्तीक्ष्णाः कार्यास्तथाग्रतः । मध्ये विभागमुन्यज्य दन्तका मागोयाः ॥४४॥ प्रिभिर्मागे हते संपां न शेपस्तान् विवर्जयेद् (१) । गनदन्तमयः श्रेष्ठस्नधा शाखोरक्षनः ॥४५॥ पम्पमा दारुभिः पर्जयन्पोन्सारदारजः। रूपः सास्तिकांची म मध्ये स्पाइलनः ॥ ४६॥ यूफायपनये करियर चोपपुग्यने । अद्गुनाधिक पादान कार्य दयण पादम् ॥ ४७॥ १. ''म. पाटः। २. 'रमा'. ३. 'rer.

·१६२ समराङ्गणसूत्रधारे अयमेव विधिः कार्यों मुण्डरखाप्रसिद्धये । श्रीवत्सस्यापि मध्ये स्यानु स्तम्मायं मुक्तकोणवत् ॥ ४४ ॥ सार्थ भागं परित्यज्य भागत्रितयविस्तृतम् । कर्णप्राग्नीवमेतस्य भागेन च विनिर्गतम् ॥ ४५ ॥ भद्रं तस्यापि कर्तव्यं भागविस्तारनिर्गमम् । मुक्तकोणबदस्यापि मध्यभद्रं विधीयते ।। ४६ ॥ अयं विधिः समग्रामु दिक्षु शेपं तु पूर्ववत् । प्रतिभद्रं धरास्त्रिंगद् भवन्त्यस्य दृढाः शुभाः ॥ ४७ ॥ शतं विंशमिदं (सर्व)धराणामिह कीर्तितम् । एवं समस्तस्तम्भानां चतुःषष्ठं शतद्वयम् ॥ ४८ ॥ सर्वतोभद्रसंज्ञस्य लक्ष्मेदानी प्रचक्ष्महे । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते ।। ४९ ।। भागिकः स्याचतुष्कोऽस्य चतुःस्तम्भविभूषितः । स्तम्भैदशभिर्युक्तः प्रथमः स्यादलिन्दकः ॥ ५० ॥ स्तम्भविंशतिसंयुक्तो द्वितीयः स्यादलिन्दकः । स्यादष्टाविंशतिस्तम्भस्तृतीयः स्या(प्याद )लिन्दकः ॥ ५१ ।। पत्रिंशता चतुर्थः स्यादलिन्दो भूपितो धरैः । पञ्चमः स्याचतुश्चत्वारिंशता भूपितो धरः ।। ५२ ॥ दापश्चाशद्धरः पष्ठः सर्वेऽप्यतेऽस्य भागिकाः । भागाध शस्यते भित्तिः सर्यतः मुदृढा घना ॥ ५३ ॥ सार्धभागं परित्यज्य भागत्रितयविस्तुतः । फर्णमाग्ग्रीवकच स्याद् भागमेकं च निगमः ॥ ५४ ॥ भदमस्यापि कर्तव्यं भागनिर्गमविस्तृतम् । मध्ये भद्रं विधातव्यं भागद्वयविनिर्गतम् ॥ ५५ ॥ भद्रू मध्ये स्याद् मागवितयविस्तृतम् । .:.५ तदन्तर्मागनिर्गतम् ।। ५६ ॥ i. 'द्र' क. स. पाठः। AN .

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः। भागविस्तारसंयुक्तं भद्रमन्यत् प्रकल्पयेत् । दिक्षु सर्वास्वयं प्रोक्तो विधिर्भद्रप्रकल्पने ॥ ५७ ॥ स्तम्भानामस्य कर्तव्यं मध्ये पण्णवतं शतम् । भद्रेवेषु च सर्वेषु भवेत् पष्ठ्यधिकं शतम् ।। ५८ ॥ समैन प्रविभागेन स्तम्भानामेकसयया । इत्यं समस्तस्तम्भानां पट्पञ्चाशं शत्तत्रपम् ।। ५९ ॥ किन्तु जङ्गा भवेदस्य भूमिकात्रितयोन्मिता । शत्रुमर्दनसंज्ञस्य धानो लक्ष्माध कथ्यते ।। ६० ।। पृथ्वीजयसमं मध्ये भितिथापि तथाविधा । सार्ध भागं परित्यज्य भागेनायतविस्तृतम् ॥ ६१ ॥ भद्रं विदध्यात् तन्मध्ये भागत्रितयविस्तृतम् । भद्रमेवं विधातव्यं भागत्रितयनिर्गतम् ।। ६२ ।। पार्षयोर्भागि भद्रमाय(त्यात्या) विस्तरेण च । भागत्रितपविस्तारं भागेनकेन निर्गपम् ।। ६३ ।। मध्यभद्रं ततोऽपि स्याद् भागेनायतयिस्तुतम् । प्रमोऽयं दिक्षु सर्वामु विधातव्योऽस्य सिद्धये ॥ ६४ ॥ अर्थ पृथ्वीनपस्पेव कार्यमस्यापरं पुनः । प्रतिमद्रं चतुयत्वारिंशत्स्तम्भसमन्वितम् ।। ६५ ।। मध्ये स्तम्भश चास्य विधपं मुहं शुभम् । पद्मप्सनिस्तम्मनायपस्य भवेदिति ॥६६॥ पशानामपि चतेषां रस्ताएगानमुत्तमम् । मानमुरसेपविस्तारात् कर्तव्यं श्रियमिन्छना ।। ६७ ॥ मध्यमाधमयोर्मानं फोनिन पृथिवीजये । रामः पीडार्यपन्यप कथ्यने गृहपयकम् ॥ ६८॥ शोणीरिभूपणं लायं पृथिती निलय परम् । PET... 8. ॥

·. : समराङ्गणसूत्रधारे । लक्ष्मीविलाससंशं च पञ्चमं परिकीर्तितम् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागैविभाजिते ॥ ७० ॥ चतुष्को भागविस्तीर्णो मध्ये कार्यश्चतुर्धरः । पहिच भागिकोलिन्दस्तदन्तेऽशत्रयायताः ॥ ७१ ॥ . कर्णप्रासादकाः कार्या भागविनयविस्तृताः । तेषां पदारुक मध्ये भित्तिर्भागार्धसम्मिता ।। ७२ ।। तदहिर्भागनिष्क्रान्तो भद्रे भागं च विस्तृतः । प्राग्नीवनयसंयुक्तो भागिकालिन्दवेष्टितः ॥ ७३ ।। अर्धभागिकभित्त्या च चतुष्को वेष्टितो भवेत् । प्रासादोऽयं मनोहारी भवेदवनिशेखरः ।।७४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागद्वादशभाजिते । चतुष्को भागिको मध्ये वाह्यालिन्दौ च भागिको ।। ७५ ॥. नवकोष्ठांश्च कर्णेषु प्रासादान् विनिवेशयेत् । पदारुकं च कर्तव्यं तेपामन्तरसंश्रयम् ।। ७६ ॥ ततोर्धभागिकी भित्तिः कर्तव्या सर्वतो पहिः । भद्रे मागायतो भागविनिष्क्रान्तचतुर्दिशम् ।। ७७ ॥ चतुष्को भागिकालिन्दवेष्टितच विधीयते । अस्य भद्वयं कार्य भागविस्तारनिर्गमम् ॥ ७८ ॥ अर्धमागिकभित्या च वैष्टितं तद् विधीयते । फर्णकणे (सीस्य)विस्तीर्णे २ मटे भागनिर्गते ॥ ७९ ॥ प्रासादमेवं भुवनतिलकं परिचक्षते । चतुरधीहते क्षेत्रे मागद्वादशमानिते ॥८॥ चतुष्को मागिको मध्ये चतुःस्लम्मो विधीयते । सदाहिागिकोऽलिन्दो द्विनीयोऽपिच भागिरः ।। ८१ ॥ नवकोष्ठाय फर्णेषु मासादान विनिवेशयन् । प कर्नव्यं नेपालसंग्रयम् ।। ८२॥ ३. 'ता:'४, 'पाठ।।

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः ।
ततोर्धमागिकी भित्तिः कर्तव्या सर्वतो वहिः ।
भद्रे भागायतो भद्रविनिष्क्रान्तश्चतुर्धरः ॥ ८३ ॥
चतुष्को भागिकालिन्दद्वयन परिवेष्टितः ।
त्रिभागविस्तृवं भद्रं तदर्भािगनिर्गतम् ।। ८४ ॥
भागिक प्रतिभद्रं च कुर्यादुभयतः समम् ।
भागाध वाद्यतो मिचिर्भद्रस्य परितो भवेत् ।। ८५ ॥
विधिरेप विधातव्यो विश्ववं चतमप्यपि ।
विलासस्तवको नाम प्रासादोऽयं प्रकीर्तितः ।। ८६ ।।
फर्णमाग्नीवको द्वौ वा शालामाग्रीवको यदा ।
स्थातामस्य तदा कीर्तिपताकः परिकीर्तितः ॥ ८७ ।।
अस्यैव पीठे निर्युक्तशालाभिः परितोष्टमिः।
अन्योन्यशालासंबद्ध यदासावेच दीयते ।। ८८ ॥
फर्णप्रासादकोपेतः कोणः शालोज्झितयुतः ।
प्रासादसुन्दरो ज्ञेयस्तदा भुवनमण्डनः ॥ ८९ ॥
एते प्रोक्तास्तलच्छन्दा जहासंवरणादिकम् ।
भूमिमानादिकं यच तत् पृथ्वीजयवद् भवेत् ॥ १० ॥
इदानी कथ्यते लक्ष्म क्षोणीभूपणनेश्मनः ।
पञ्चपश्चाशता हस्तः फरिपते चतुर ॥ ९१ ॥
विभक्त चाभिर्भागवतुष्को भागिकः स्मृतः ।
पतुरिनितः स्तम्भरलिन्दश्यास्प भागिकः ॥ ९२ ।।
युक्तो दादशभिः स्तम्भर्विशत्या च द्वितीयकः ।
स्यादष्टाविंशतिधरस्वनीपथाप्यलिन्दकः ॥९३ ॥
भितरप्यर्धमागेन सार्थ भागं विमुल्यने ।
मागपत्रविम्तीण भई भागेन निर्गतम् ॥ ९४ ।।
तन्य पमन्यप मागविवयविस्टनम् ।
मागेन निर्गनं फाप मामन्यत् तदापिय ॥ ९५ ॥

·'.
समराक्षणसूत्रधारे
लक्ष्मीविलाससंज्ञं च पञ्चमं परिकीरि
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजित
चतुष्को भागविस्तीर्णो मध्ये कार्य
वहिश्च भागिकोलिन्दस्तदन्तेशर
फर्णप्रासादकाः कार्या भागनिता
तेपां पड्दारुकं मध्ये भित्तिर्भागः
तद्वहिर्भागनिष्क्रान्तो भद्रे भा.
प्राग्नीवत्रयसंयुक्तो भागिका
अर्धभागिकभित्त्या च चतुः
प्रासादोऽयं मनोहारी भवे
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागवा
चतुष्को भागिको मध्ये
नवकोष्ठांश्च कर्णेषु प्र.
पदारुकं च कर्तर
ततोऽर्धमागिकी
भद्रे मागायतो
चतुष्को भा
अस्य मह
अर्थमा
(m.....
4...
4
ima

·राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः । प्रतापवर्धनस्याथ लक्ष्म साम्मतमुच्यते । पञ्चविंशतिहस्ताङ्के सार्थभागत्रयाङ्किते ॥ १०९ ॥ मध्ये चतुष्को भागेन चतुर्भिः सम्भृतो धरैः । अलिन्दो भागिकथास्य स्तम्भद्वादशकान्वितः ॥ ११०॥ पादिका भितिरेतस्य भद्रं चास्य प्रकल्पयेत् । भागनिर्गमविस्तारं चतुःस्तम्भविभूषितम् ॥ १११ ।। विधिरेप समग्रासु दिक्षु कार्योऽस्य सिद्धये । स्तम्भैात्रिंशता युक्तो पहिरन्तरयं भवेत् ॥ ११२ ॥ धराणां चैव सर्वेषां चतुःपष्टिः प्रकल्पना । अर्थ लक्ष्मीविलासस्य सम्यग् लक्ष्माधुनोच्यते ॥ ११३॥ प्रतापपर्धनस्येव मध्यमस्य प्रकल्पयेत् । प्रतापवर्धनसमं सर्वतोऽप्येतदीरितम् ॥ ११४ ॥ किन्त्वस्य पार्षभद्राणि भद्राणामेव कारयेत् । कोणेष्वपिच भद्राणि पार्थयोरुभयोस्तथा ॥ ११५ ॥ भाग(स्याच) निर्गमोऽप्येषां विशेपोऽस्मादयं मतः। भद्रमस्य दशस्तम्भमध्यं पोदशभिर्धरैः ॥ ११६ ।। पतुरं भवेदेतदिच्छया क्षणमध्यगम् । द्वारमन्यद् विधातव्यं स्वपदे स्यात् सुशोभितम् ॥ ११७ ।। भूमिभिः सार्धपष्ठीभिर्विधेयः क्षोणिभूषणः । अर्धाष्टमीभिश्च भवेत् पृथ्वीतिलकसंज्ञकः ॥११८'। स्यात् सार्धपञ्चमीभिस्तु श्रीनिवासोऽत्र भूमिभिः । लक्ष्मीविलाससंशोऽर्धपश्चमीभिर्विधीपते ।। ११९ ।। प्रतापर्धनाल्योर्थचतुर्थीभिर्विधीयते । राज्ञां पृथ्वीजयादीनि निवासभवनानि च ॥ १२० ।। क्षोणीविभूषणादीनि विलासभवनानि च । मान्यतानि निवासाय विलासाय च || 950 ·ममराहगामा ने पृत्रीनगादीनां द्वारपानमगागने । गापमानदंगो गो विनतः गरमः ॥ १२२ ।। सद्वारम्पादयः प्रानमनदर्शनास्ग विस्तृतिः । सोदयस्य विमागेन पियः सम्भा गस्यने ।। १२३ ॥ स्थान समितिनमः सपादः मननुपरः। पहभागो भवेद भूपिः प्रथमा रानम्मनाम् ॥ १२४ ॥ भूगाये नवधा भक्तं तदंशकचतुष्टयम् । निर्गमायकस्यांगवयं पादौनमुनापः ।। १२५ ।। तथान्तरारणी कार्या साधकारमापनिर्गता। हीरपणपिण्डागहल्पा सा प्रास्यते ॥ १२६ ।। सस्याः स्वमेव पाहल्यं पादानं विस्तृतिः स्मना । अन्तरावणिकातुल्यो मदलाया विनिर्गमः ॥ १२७ ।। स्वनिर्गमात् तथा चास्पाः सपादः स्यात् समुच्छ्यः । भूम्युच्छ्रयनवांशस्य पादोऽस्याः पिण्डमिप्यते ।। १२८ ।। भूनवांशस्त्रिभागोनो पदलायाध विस्तृतिः । *लमामूलस्य स्तम्भाध विस्तारः परिकीर्तितः ॥ १२९ ।। तत्त्र्यशादग्रविस्तीर्णा मूले साष्टांशयुम् भवेत् । सुम्बिनी लम्बिनी हेला शान्ता कोला मनोरमा ॥ १३० ।। आध्माता चैत्यमूः प्रोक्ता लुमाः सप्त मनीपिभिः । माजुः सा लम्बिनी तासामाध्माता कर्णगा स्मृता । १३१ ॥ अन्तराले क्रमेण स्युः पश्चान्याः परिकीर्तिताः। स्तम्भ निदध्यान्मदलो छायं धतु दृढो शुभाम् ॥ १३२ ॥ स्तम्भाभावे पुनय॑स्येत् कुड्यपटेऽपि तां सुधीः । सप्त पश्चाथवा तिस्रो मल्लच्छाये लुमाः स्मृताः ॥ १३३ ॥ फोणेष्वेता इमाभ्योऽन्याः कर्तव्याः प्राञ्जलाः समाः । छाये कर्णात् कचित् कार्या मकराननभूषिताः ॥ १३४ ॥ 'मतः 'ख, पाठः। २. 'स्पां', ३. ''ख, पाठ।। 'शाइति शिसथाने प्रसिद्धिः।

·यन्त्रविधान नामकत्रिंशोऽध्यायः ।
तेऽपि विद्याधरोपेताः कचित् समजतुण्डिकाः।
सकुम्भिकस्य स्तम्भस्य पविभज्योदयं त्रिधा ॥ १३५ ।।.
तत्र भागद्वयं कुर्याद् भागानर्धचतुर्थकान् ।
तत्र पादोनभागेन राजितासनकं भवेत् ॥ १३६ ।।
ततः सोल्कलका वेदी साविभागा विधीयते ।
कूटागारसमांशार्थ कार्योवासनपट्टकः ॥ १३७ ॥
स स्पादभी(टोट)विस्तारो भागोच्चं मत्तवारणम् ।
स्वोदयस्य त्रिभागेन तिर्यक् कार्योऽस्य निर्गमः ।। १३८ ।।
रूपकैः करणायाभिः(?)सुपत्रैरपि शोभितम् ।
वेदिकादिकमप्यस्य रूपपत्राचितं शुभम् ॥ १३९ ।।
आयसीमिः शलाकामिः कीलकैश्च दृढीकृतम् ।
एतानि पञ्चदशराजनिवेशनानि
पृथ्वीजयप्रभृति यानि निरूपितानि ।
यो लक्षणेन सहितं परिमाणमेपां
जानाति तस्य नृपतिः परितोपमैति ।। १४०६ ॥
इति महाराजाधिराजनीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुयास्त्र
राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः ।
अथ यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः।
भ्राम्पदिनेशशशिमण्डलचनश(सीस्त)-
मैतज्जगत्रितयपत्रमलक्ष्यमध्यम् ।
भूतानि वीजमखिलान्यपि सम्मकल्प्प
पः सन्ततं भ्रमयति स्मरनिद् स वोऽव्यात् ॥ १ ॥
यन्त्राध्यायमथ घूमो ययार प्रक्रमागतम् ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां यदेकामह कारणम् ॥२॥

·গ: यहछया प्रगानि भूनानि मन नर्मना । नियम्गास्मिन नपति या नद गन्त्रमिनि फीर्तिनम् ॥ ३॥ स्वररोन प्रनानि भूतानि समनीगया । कृनं यस्माद् यमयनि गदा गामिनि स्तम् ॥ ४ ॥ तस्य धीनं चतुर्धा म्यान् शितिरापानमाऽनिलः । आश्रयत्वेन चतेगां वियदप्युपपुज्यने ॥ ५ ॥ भिन्नः गूध (फीय)रुक्तम्ने च सम्यक्ष न जानते । इप्रकृत्या पार्थिवः मूल(मास)यात् । तत्र क्रिया भवेत् ॥ ६ पार्थिवत्यादयमतो न कदाचिर विभिद्यते । द्रव्यत्वादमिगत्वं हि यद्यस्य परिकल्प्यते ॥ ७ ॥ तदा विरोधी नवास्य पावकेनोपपयन । गन्धाद् वतेविरोधाच स्थिता पार्थिवता वलात् ॥८॥ आत्मैव वीजं सर्वेषां मत्येकमपराण्यपि । एवं भेदा भवन्त्येषां भूयांसः सङ्कगन्मिथः ॥ ९॥ स्वयंवाहकमेकं स्यात् सकृत्प्रेयं तथापरम् । अन्यदन्तरितं वाह्यं याह्यमन्यत् त्वदूरतः ।। १० ।। स्वयंवाद्यमिहोत्कृष्टं हीनं स्यादितरत् त्रयम् । तेषु शंसन्ति दूरस्थमलक्ष्यं निकटस्थितम् ॥ ११ ॥ य(घु?दु)त्पन्नमलक्ष्यं यदेकं वहुपु साधकम् सदन्यदपि शंसन्ति यस्माद् विस्मयकन्नृणाम् ॥ १२ ॥ एका स्वीया गतिश्चित्रे वायेऽन्या वाहकाश्रिता । अरघट्टाश्रिते कीटे दृश्यते द्वयमध्यदः ।। १३ ॥ इत्थं गतिद्वयवशाद् वैचित्र्यं कल्पयेत् स्वयम् । अलक्षता विचित्रत्वं यस्माद् यन्त्रेषु शस्यते ॥ १४ ॥ १. 'ते' क. पाठः। २. 'श्व क.ग. पाठः।३'य'ख. पाटः४. यस्त पापांच तत्र', ५. 'भन्यते' क. पाठः । ६. ७..'या', ८.दूस. ग. पाठः १.'ई' क. पादर। 'प्रकृत्या स्वभाषन पार्थिवो माग: मदुला' इति, 1 'सत्र उदकजीपीयूनां क्रिय कार्य भवेत्' इति परिमणमस्ति । - ·यत्रविधान नामकत्रिंशोऽध्यायः । अन्यत् स्पादत्तरा(स्प्रेयं द्वितीय मध्यमं विद्रम्- द्वयत्रयादियोगेन चतुर्णामपि योगतः ॥ १५ ॥ अंशांशिभावाद भूतानां सङ्खचैपामतिरिच्यते । यः सम्यगतज्जानाति स पुमान् भवति प्रियः ॥ १६ ॥ प्रमदानां नृपाणां च प्रज्ञानां च मतस्य च । लाभं ख्याति च पूनां च यशो मानं धनानि च ॥ १७ ॥ मामोति किं किं न पुमान् य इदं वेत्ति तत्त्वतः । गृहमकं विलासानामाचर्यस्य परं पदम् ॥ १८ ॥ रतेरावासभवनं विस्मयस्यैकमास्पदम् । यथावद् देवतादीनां रूपचेष्टादिदर्शनात् ॥ १९ ॥ तास्तुप्पन्त्यथ तत्तुष्टि':पूर्वधर्मः प्रकीर्तितः । नृपादितोपादर्थः स्यादर्थ कामः प्रतिष्ठितः ॥ २० ॥ वित्तक्यादस्य निप्पत्तिमोक्षश्चास्मान दुर्लभः । पार्थिव पार्थिवीजः पार्थिव जलजन्मभिः ॥ २१ ॥ तदेव तेजाजनितस्तदेव मरुदुद्भवैः । आप्यमाप्पैस्तथा वीरानलरानिलरपि ।। २२ ॥ वहिजैश्च मरुज्जातः पार्थिवैर्वारुणरपि । भारुतं मारुतराप्यः पार्थिवरानलस्तथा ॥ २३ ॥ वहिजातेऽपि वीज स्यात् सूतः सोऽपिच वा(नानि)ले । पार्थिवानां भवेद् बीजमाप्यानामपि बार रणे?षणम्) ॥ २४ ॥ इति वीजानि सर्वेषां कीर्तितान्यखिलान्यपि । झुंड्यंफरणमुत्राणि भारगोलकपीडनम् ।। २५ ।। लम्बनं लम्पकारे चःचत्राणि विविधान्यपि । अयस्वानं च तारं च अपु संवित्ममर्दने ॥ २६ ॥ काष्ठं च चर्म वस्वं च स्वानपु प्रयुज्यते । उर्दकः कतरो यष्टिचक्र भ्रमरकास्तथा ।। २७ ।।

·१५२ रामराङ्गणगूत्रधारे शृङ्गायली प नारा स्वीमान्यावर विदुः । ताप उत्तेजनं स्तोमः क्षोभय जलरामनः ॥ २८ ॥ एनमामिशीनानि पार्धिवस्य नक्षते । धारा जलभारत पयसो भ्रमणं तथा ॥ २९ ॥ एपमादीनि भूनस्य जलगानि प्रचक्षते । ययोजनायो ययाधिक्यं यथा नीरन्ध्रतापि च ।। ३०॥ अत्यन्तमूर्ध्वगामित्वं स्वचीजान्ययसस्तथा । मरुन स्वमायनो गाढहिकंग प्रतीप्सितः ॥ ३१ ।। हत्याधींजनार्यश्च गनर्णादिभिः कृतः । (छाचा)णितो गालितचायं यीजं भवति भूभवे ॥ ३२ ॥ काष्ठं ( कृतिश्च लोहं च जलने पार्थिवं भवेत् । अन्यदम्भस्तदप्यस्तु तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ॥ ३३ ॥ वीज स्वकीयं भवति यन्त्रेषु जलजन्मसु । तापायं पूर्वकथितं वह्निनं जलजे भवेत् ।। ३४ ।। सगृहीतच दत्तश्च पूरितः प्रतिनोदितः । मरुद वीजत्वमायाति यन्त्रेषु जलजन्मसु ॥ ३५ ॥ वद्विजातेषु मृताम्रलोहरुक्मादि तद्ग्रहे । पार्थिवं कथयन्तीह वीज वीजविचक्षणाः ।। ३६ ॥ बगिर्भवेद् वीजमाप बापस्तथा भवेत् । आद्यैईत्यादिभिः प्रोक्तैर्मरुद् गच्छति वीजताम् ॥ ३७ ॥ प्रत्येपकं च जनक मेरकं ग्राहकं तथा । सङ्ग्राहकं च भूनातं वीनं स्यादनिलोद्भवैः ॥ ३८ ॥ प्रेरणं चाभिघातश्व विवों भ्रमण तथा जलनं मारुतोत्येषु वीजं स्यादिति सम्मतम् ।। ३९ ।। सगृहीतस्य तापार्यानि पावकजन्मनि ।। प्रकीर्तितानि तान्येव भवन्ति पवनोगवैः॥ ४०॥ 1. 'ई', २. "स्थिता', क, पाठः । ३. 'तले', ४,'', "५. १. 'स्तदपाच nि', ७. 'नाख. पाठः। 'इकः पाठः।

·यन्त्रविधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः ।
प्रेरितः सङ्गृहीतथ जनितश्च समीरणः ।
आत्मनो वीजतां गच्छत्येवमन्यत् मकल्पयेत् ॥ ४१ ।।
भूतमेकमिहोद्रिक्तमन्यद्धीनं ततोऽधिकम् ।
अन्पद्धीनतरं चान्यदेवप्रायविकल्पितः ॥ ४२ ॥
नाना भेदा भवन्त्येपां कस्तान कात्स्न्येन वक्ष्यति ।
निष्क्रिया भूः क्रिया वंशे शेषेषु सहजा त्रिषु ॥ ४३ ।।
अतः प्रायेण साजन्या क्षितावेचे प्रयत्नतः ।
साध्यस्प रूपयशत्तः सनिवेशो यत्तो भवेत् ।। ४४ ॥
यन्त्राणामाकृतिस्तेन निर्णतुं नैव शक्यते ।
यथावद्वीजसंयोगः सौश्लिष्टयं श्लक्ष्णतापि च ॥४५॥
अलक्षता निर्वहणं लघुलं शब्दहीनता ।
शन्दे साध्ये तदाधिक्यमशैथिल्यमगाढता ॥ ४६ ॥
वहनीपु समस्तासु सौश्लिष्ट्यं चास्वलद्गति ।
यथाभीष्टार्थकारित्वं लयतालानुगामिता ॥ ४७ ॥
इष्टकालेऽर्थदर्शित्वं पुनः सम्यक्त्वसंशतिः ।
अनुल्यणत्वं तादूप्यं दार्थे महणता तथा ॥४८॥
चिरकालसदत्वं च यन्त्रस्यते गुणाः स्मृताः ।
एक बहूनि चलयेद् बहुभिवाल्यतेऽपरम् ॥ ४९ ।।
सुश्लिष्टत्वमलक्षलं यन्त्राणां परमो गुणः ।
अथ कर्माणि यन्त्राणां विचित्राणि यथाविधि ॥ ५० ॥
नविस्तरान्नसक्षेपात् साम्मतं संभवत्महे ।
कस्यचित् सा क्रिया साध्या कालः कस्यापि कस्यचित् ।। ५१ ॥
इन्दः कस्यापि चोरटायो रूपसी च कस्पचित् ।
क्रियास्तु कार्यस्य वशादनन्ताः परिकीर्तिताः ।। ५२ ॥
तिर्यगलमधः पृष्ठे पुरतः पार्धयोरपि ।
गमनं सरणं पात इति भेदाः क्रियोद्भवाः ॥ ५३॥

·. १७४ समगुवा फाली महर्न काठाधर्मियों मेदानेफया । शनी बिगिया गुगढी गतिकद भीषणतया ॥ ५४ ॥ उन्लांयस्तु जलस्य पान चिंद भूपि शस्यने । गीतं नृत्यं च वायं न पटमी गंग एन च ।। ५५ ।। वीणा न कांस्यतालय मिला करटापिन। यत्किचिदन्यदप्यन यादिनादि विमान्यते ॥५६॥ समस्तमपि न यन्त्राग्जायते कन्पनायगात् । नृत्ये तु नाटक चौधेस्ताण्डवं लास्यमेव च ।। ५७ ॥ रानमार्गध देशी च यन्यात सर्व प्रसिध्यति । तथा जात्यनुगाथेष्टा विरुदा यास्तुं नातितः ॥ ५८ ॥ ताः सर्वा अपि सिध्यन्ति सम्यग्यन्त्रस्य साधनान् । भूचराणां गतियोम्नि भूमी व्योमचरागमः ॥ ५९ ॥ चेष्टितान्यपि मानां तथा भूमिस्पृशामिव । जायन्ते यन्त्रनिर्माणाद विविधानीप्सितानि च ॥६० ॥ यथासुरा जिता देवर्यथा निर्मथितोऽम्युधिः । हिरण्यकशिपुदैत्यो नृसिंहेन हतो यथा ॥ ६१ ।। धावनं हस्तियुद्धं च गजानामगडोऽपि च । नानाप्रका(?रा) या चेटा नानाधारागृहाणि च ।। ६२॥ दोलाकेल्यो विचित्राथ तथा रतिगृहाणि च । चित्रों से(नाना) च कुट्यथ स्वयंवाहकसेवकाः ॥ ६३ ।। सभाश्च विविधाकाराः सत्या मायाः प्रकल्पिताः । एवंमायाणि चान्यानि यन्त्रात् सिध्यन्ति कल्पनात् ॥ ६४ ॥ विधाय भूमिकाः पञ्च.शय्या.त्वादिभुवि स्थिर्ता। प्रतिप्रहरमत्यासु सर्पन्ती याति पञ्चमीम् ॥.६५ ॥ एवंमायाणि चित्राणि सम्पन सिध्यन्ति, यन्त्रतः । क्रमेण त्रिशतावत स्थाले. दन्ता भ्रमन्त्यसौ ॥६६॥ ११. प्य', क, २..'' ख, ग.: पाठः। ३. 'गमना' स. पाठः । ४. 'वासने 'ग्याक्त्वा', ६...दा तंकः पाठः ।... वियते वः: स. ग पार: . ५.

·यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । तन्मध्ये पुत्रिका पलप्ता प्रति नाढि प्रयोधयेत् । वश्व दर्शन तोये वह्निमध्यान्नलोहविः ॥ ६७ ॥ अवस्तुतोऽपि वस्तुलं वस्तुतोऽपि तथान्पथा । निश्वासन वियद् याति श्वासेनायाति मेदिनीम् ।। ६८ ॥ क्षीरोदमध्यगा शय्या प्रतीष्टाधः फणाभृता । गोलथ मू(ति?चि)विहितः सूर्यादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ६९ ।। परिभ्राम्यत्यहोरात्रं ग्रहाणां दर्शयन् गतिम् । गजादिरूपे रथिकरूपतां गमितः पुमान् ।। ७० ।। भ्रान्त्वा नाडिफया तस्याः पर्यन्ते हन्ति (भोयो जनम् । दीपिकापुत्रिका क्लुप्ता क्षीणं क्षीणं प्रयच्छति ।। ७१ ॥ दीपे तैलं प्रत्यन्ती तालगत्या प्रदक्षिणम् । यावत् प्रदीयते वारि तावत् पिबति सन्ततम् ॥ ७२ ॥ यन्त्रेण कल्पितो हस्ती न तद् गच्छत् प्रतीयते । शुकायाः पक्षिणः क्लूप्तास्तालस्यानुगमान्मुहुः ॥ ७३ ॥ जनस्य विस्मयकृतो नृत्यन्ति च पठन्ति च । पुत्रिका वा गजेन्द्रो वा तुरगो मर्कटोऽपि वा ॥ ७४ ॥ चलनवर्तनैर्नृत्यस्तालेन हरते मनः । येनव वर्मना क्षेत्र धियते तेन तत्पयः ॥ ७५ ।। यात्यायाति पुनस्तद्वद् गर्तात् पुष्करिणीष्वपि । फलके कानि () तिष्ठन्ति धावन्त्यनुमतानि च ॥ ७६ ॥ पा(ता?) ददति युध्यन्ते निर्यान्त्यश्रमनाटतम् । "नृत्यन्ति गायन्ति तथा वंशादीन् वादयन्ति च ॥ ७७॥ निरुद्धमुक्तस्य यशान्मरुती यन्त्रमजिभिः। यावेटा दियमानुप्यस्ता एवात्र न फेवलम् ।। ७८ ॥ दुष्करं यद्यदन्यच तत्तद् यन्त्रात् पसिध्यति । यन्त्राणां घटना नीता गुप्त्यर्थ नाइनासा ॥ ७९ ॥ १.२. 'ति' के. पाठ। ३. स.ग. पाउ; 'मुग्यन्ती' . --- ·18नयार . सब तुरग प्रेगो च्यका नैन फलपदाः । कथितान्यग्र गीनानि गवाणां घटना न यन् ।। ८०॥ तस्माद् व्यक्तीकृतप्पेषु न स्यात् स्वार्थो न कौतुकम् । यस्तुतः कथितं सर्व धीनानामिद कीर्तनान् ।। ८१ ।। अभ्य स्वधिया मार्यिन्याणां फर्म यद् यथा । यन्त्राणि यानि दृष्टानि कीर्तितात्यने तान्यपि ॥८२॥ नन्यानि यस्मात् तान्यातो विझयान्युपदेशतः । एतत् स्वबुद्धवास्माभिः समग्रमपि कल्पितम् ।। ८३ ॥ अग्रतथ पुनर्पमः कथितं यत् पुरातनः । पीजं चतुर्विधमिह प्रवदन्ति यन्त्रे- प्यम्भोमिभूमिपयननिहितधावत् । प्रत्येकतो बहुविधं हि विमागतः स्या- मित्रैर्गुणः पुनरिदं गणनामपास्येत् ।। ८४ ॥ किमेतस्मादन्यद् भवति भुवने चित्रमपरं किमन्यद् वा तुष्टचै भवति किमु वा कौतुककरम् । किमन्यद् वा कीर्तेर्भवनमपरं कामसदनं किमस्मात् पुण्यं वा किमिव च परीतापशमनम् ॥ ८५ ॥ एतेऽत्यर्थ प्रीतिदा बीजयोगाः संजायन्ते योनिताः सूत्रधारैः । भ्रान्त्या नान्यश्चित्रकद दाखलुप्तं चक्र दोलायं पुनः पञ्चमं तत् ।। ८६ ॥ पारम्पर्य कौशलं सोपदेशं शास्त्राभ्यासो वास्तुकर्मोद्यमो धीः । सामग्रीयं निर्मला यस्य सोऽस्मिंश्चित्राण्येवं वेत्ति यन्त्राणि कर्तुम् ॥ ८७ ॥ चित्रर्युक्तं ये गुणैः पञ्चरूपं जानन्त्येनं यन्त्रशास्त्राधिकारम् । पे वा कृत्स्नं योनयन्तेज़ सम्यक् तेषां कीर्तिया अवं चाणोति ॥ ८८॥ अद्गुलेन मितमगुलपादेनोच्छ्रितं द्विपुटर्फ तनुत्तम् । संविधेयजु मध्यगरन्ध्र लिष्टसन्धि हटताप्रमयं तत् ।। ८९ ॥ 1. 'मुं' का ख. पाठः । ५. 'दितोऽस्मा', ३. 'ह', ४ . पाठः ।

·मन्त्रविधानं नामैकात्रिंशोऽध्यायः । दारवेषु विड्गेषु तदन्तः क्षिसमुद्गतसमीरवशेन । आतनोति विचलन्मृदुशब्द भृण्वतां भवति चित्रकरं च ॥९॥ सुश्लिष्टरचण्डद्वितयेन कृत्वा सरन्ध्रमन्तर्मुरजानुकारम् । ग्रस्तं तथा कुण्डलयोयुगेन मध्ये पुट तस्य मृदु मदेयम् ।। ९१ ॥ पूर्वोक्तयन्त्र विधिनोदरेऽस्य क्षिप्तेऽथ शय्यातलसंस्थमेतत् । ध्वनि ततः सञ्चलनादन:क्रीडारसोल्लासकरं करोति ॥ ९२ ॥ अस्मि शय्यातलविनिहिते मुञ्चति व्यक्तरागं चित्रा शब्दान् मृगशिशुदृशां या(न्ति?ति) भीत्येव मानः । किश्चैतासां दयितमभितो निर्भरप्रेममाजां मौहिं गच्छन्त्यधिकमधिकं मन्मथक्रीडितानि ।। ९३ ।। पटहमुरजे वेणुः शङ्खो विपञ्चषध काहला डमरुटिपिले बाबातोद्यान्यमन्पखिलान्यपि । मधुरमधिकं यचित्रं च ध्वनि विदधात्यलं तदिह विधिना रुद्धोन्मुक्तानिलस्य विजृम्भितम् ।। ९४ ॥ लघुदात्मयं महाविहङ्गं दृढसुलियतनुं विधाय तस्य । उदरे रसयन्त्रमादधीत ज्वलनाधारमोऽस्प चारतिनि)पूर्णम् ।। तारुतः पूरुपस्तस्य पक्षद्वन्द्वोचालमोज्झितेनानिलेन । सुप्तस्यान्तः पारदस्यास्य शक्त्या चित्रं कुर्वनम्बरे याति दूरम् ॥ इत्थमेव सुरमन्दिरतुल्यं सञ्चलत्यलघु दारुविमानम् । आदधीत विधिना चतुरोऽन्तस्तस्य पारदभृतान् दृढकुम्भान् ॥२७॥ अयाकपालाहितमन्दवनिमतप्तनत्कुम्भभुवा गुणेन । व्योम्नो झरित्याभरणत सन्तप्तगजेंद्रसराजशक्त्या ॥९८॥ वृत्तसन्धितमधायसयन्त्रं तद विधाय रसपूरितमन्तः । उच्चदेशविनिधापिततप्तं सिंहनादमुरज विदधाति ।। ९९ ॥ 1. 'प्र', २. 'सह' स. ग. पाटः । ३. 'एक', ४. 'मे' क. पाठः। ५.बिख. पाटः। ६. 'म' स्व.ग, पाटः।

·स फाप्यस्य स्फारः स्फुरति नरसिंहस्य महिमा पुरस्तात् गस्यता मदनलमुचोऽपि द्विपघटाः । मुहुः श्रुत्वा श्रुत्वा निनदपि गम्भीरविपर्म पलायन्ते भीतास्त्वरितमवधूयागमपि ॥ १० ॥ ग्रीवातलहस्तमकोष्ठवाहसहस्तगासादि । सच्छिद्रं वपुरखिलं तत्सन्धिषु खण्डमा घटयेत् ॥ १०१ ।। श्लिष्टं कीलकविधिना दारमयं मृष्टचर्मणा गुप्तम् । पुंसोऽथवा युवत्या रूपं कृत्वातिरमणीयम् ॥ १०२ ।। रन्ध्रगतः प्रत्यहं विधिना नाराचसहतः मूत्रः । ग्रीवाचलनप्रसरणविकुश्चनादीनि विदयाति ॥ १०३ ।। करग्रहणताम्यूलप्रदानजलसेचनम(पाणा?णामा)दि । आदर्शप्रतिलोकनवीणावाद्यादि च करोति ॥ १०४ ॥ एवमन्यदपि चेदृशमेतत् कर्म विस्मयविधायि विधत्ते । जृम्भितेन विधिना निजयुद्धैः कृष्टयुक्तगुणचक्ररशेन ॥ १०५ ॥ पुंसो दारुजय रूपं कृत्वा निकेतनद्वारि । तत्करयोजितदण्डं निरुणद्धि प्रविशतां वर्म || १०६ ॥ खड्गहस्तमथ मुद्गरहस्तं कुन्तहस्तमथवा यदि तत् स्यात् । तनिहन्ति विशतो निशि चौरान द्वारि संवृतमुखं प्रसभेन ॥१०७॥ ये चापाद्या ये शतध्यादयोऽस्मिनुग्रीवाद्याश्च दुर्गस्य गुप्त्यै । ये क्रीडाद्याः क्रीडनार्थं च राज्ञां सर्वेऽपि स्युर्योगनस्ते गुणानाम् ॥ इदानी प्रऋमायातं वारियन्त्रं प्रचक्ष्महे । क्रीडार्थ कार्यसिद्धय च चतुर्धा तद्गति विदुः ॥ १०९ ।। निम्नगं भवति द्रोणीदेशाद्धस्थिताजलम् । यत्र तत् पातंयन्त्रः स्याद् वाटिकादिप्रयोजनम् ॥ ११० ॥ २. 'बाबा' ख, ग, पाटः। ६. 'मूर्ध। क. पाटः । 'येच दावयाद', ., 'द' क. पाठ ८. 'रूणाम्', ९. 'प्या' स. पाठः । स.ग.पाठ 1. '५' क. पाहः। २. 'शोऽधध', ...

·१७ ९ यन्त्रविधानं नामैकात्रिंशोऽध्यायः । उच्छ्रायसमपाताख्यं यत्रो; नाडिका पयः। जलाधारगुणान्मुश्चेदधस्तात् समनाडि(का?कम् ) ॥ १११ ।। यत्र पातसमुच्छ्रायं पतित्वोच्छ्रायतो जलम् । तिर्यग् गत्या प्रयात्यूर्ध्व सच्छिद्रस्तम्भयोगतः ।। ११२ ।। पतित्वोच्छ्रायतस्तोयं तिर्यग्रो_मेत्यथ । सच्छिद्रस्तम्भयोगेन तत् स्यात् पातसमोच्छ्यम् ।। ११३ ॥ वाप्यां वापि च कूपे विधानतो दीधिकादिका विहिता । यत्रोर्ध्वमम्यु गमयति तदिहोच्छ्यसंज्ञितं कथितम् ।। ११४ ।। दारुजमिभस्य रूपं यत् सलिलं पात्रसंस्थितं पिबति । तन्माहात्म्यं निगदितमेतस्योच्छ्ायतुल्यस्य ।। ११५ ॥ सलिलं सुरगदेशानीतं निम्नेन वर्मना दूरे । अद्भुतमम्भस्थानं तदिह समोच्छ्रायतः कुरुते ।। ११६ ।। धारागृहमेकं स्यात् प्रवर्पणाख्यं ततो द्वितीयं च । प्राणालं जलमग्नं नन्द्यावर्त तथान्यदपि ॥ ११७ ।। प्राकृतजनार्थमेतन्न विधेयं योग्यमेतदवनिमुनाम् । माल्यानां सदनं दिव्पमिदं तुष्टिपुष्टिकरम् ।। ११८ ।। सलिलाशयस्य सविधे कस्याप्याश्रित्य शोभनं देशम् । पत्रोत्सेधाद द्विगुणा त्रिगुणा वा नाडिका कार्या ॥ ११९ ।। जलनिर्वाहसहासावन्तर्मसृणा बहिश्य नीरन्ध्रा । निढाम्भसि तस्यां शुभ मुहूर्ते गृह कार्यम् ।। १२० ।। सर्वाभिरोपधीभिर्युक्तं सहिरण्यपूर्णकुम्भन । सुविचित्रगन्यमाल्यं विनादितं ब्रह्मयोपेण ॥ १२१ ।। रत्नोद्भवैर्विचित्रैः स्तम्भर्युक्तं हिरण्यघटिता । रजतोद्भवः कदाचित् सुरदारूसमुद्भवैरथवा ॥ १२२ ।। श्रीखण्डोत्यरथया सालकमुख्यमशस्तक्षोत्यः। शतसयात्रिंशत्सायर्यदि वापि पोडशभिः ॥ १२३ ।। 1. ''स. ग. पाठः । २. 'तं', ३. 'वं', ४. 'लनिमन क. पाठः। ५. 'यधान्य' स. ग. पाठः। ६." क. पाठः।

·अथवा चतुस्समन्वितविंशतिसयर्दिनेशसइयो । भूपितमतिरमणीयश्रतुभिरपि या विधातव्यम् ॥ १२४ ॥ प्राग्नीचरतिचित्रः शालनालविभूषितं विविधः । वेदीभिः परिकरितं कपोतपालीभिरभिरामम् ॥ १२५ ।। रमणीयसालभकिमनेकविधयन्त्रशकुनिकृतशीभम् । मिथुनश्च वानराणां जम्भकनिवहश्च नेकविधः ॥ १२६ ।। विद्याधरसिद्धभुज किन्नरचारणश रमणीयम् । नृत्यद्भिः परम(गागुणः शिखण्डिभिर्मण्डितोद्देशम् ।। १२७ ।। कल्पतरुभिर्विचित्रचित्रलतावल्लिगुल्मसंछन्नम् । परपुष्टपट्पदालीमरालमालामनोहारि ॥ १२८ ॥ प्रबहत्सकलस्रोतःसुश्लिएनिविष्टनाडिकं मध्ये । सच्छिद्रनाडिकयुतं नानाविधरूपरमणीयम् ॥ १२९ ।। सुलिएनाडिकाग्रे स्तम्भतुलाभित्तिसंथिने परितः । सम्यक् कृत्वा दृढतरविलेपनं वज्रलेपायैः ॥ १३० ॥ लाक्षासर्जरसहपन्मपविपाणोत्थचूर्णसंमिश्रम् । अतसीकरअतैलपविगाढो वज्रलेपः स्यात् ।। १३१ ॥ दृढसन्धिवन्धहेतोः स तत्र देयो द्विशः कदाचिद् वा । शणवल्कश्लेष्मातफसिक्थकतैलैः प्रलेपश्च ।। १३२ ।। उच्छ्ययन्त्रेणतद् भ्रान्तनलेनाथ तदभितः कृत्वा । चित्रानुपातयुक्तं प्रदर्शयेन्नृपतये स्थपतिः ॥ १३३ ॥ फार्याण्यस्मिन् करिणां मिथुनान्यभितोऽम्बुकलियुक्तानि । अन्योन्यपुष्करोतिसीकरभयपिहितनयनानि ।। १३४ ॥ वर्षानुकृतं चास्मिन् प्रीतिमति प्रतिमताजो वीक्ष्य । इकटमेहनहस्तैर्मदमिव मुश्चञ् जलं कार्यः ॥ १३५ ।। 1: 'मगलरा' ख, ग, पाठः। २. 'घम् ' क. पाठः1. 'गृहटतरतस्यररापिएस, पारः । ४. 'एक:' क. ग. पाटः । ५. 'मतमध्यरातपयन्त्रिण' (1) क. पाठः। ६. 'कि, 'रि' स. ग. पाठः ।, .

·यन्त्रविधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः । स्तनयोर्युगेन सजती जलधारे तत्र कापि कार्या स्त्री। आनन्दाभुलवानिव सलिलकणान् पश्मभिः काचित् ॥ १३६ ।। नाभिहदनदिकामिव विनिर्गतां कापि विभ्रती धाराम् । फाप्यङ्गुलीनखांशुभिरिय योपिन् सिश्चती कार्या ॥ १३७ ।। एवम्मायोचित्रान् स्वभाववेष्टान् बहूच रमणीयान् । क्षोमान विधाप कुर्यादाथपं नरपतेः स्थपतिः ॥ १३८ । मध्ये तस्य विधेयं सिंहासनममलहेममाणघटितम् । तघासीदेचरपतिरपनिपतिः श्रीपतिर्देवः ॥ १३९ ॥ सायात् कदाचिदस्मिन् मालगीतविधितानन्दः । वादिननाव्यनिपुणनिपेव्यमाणः सुरेन्द्र इव ॥ १४० ॥ य एतस्मिन् गाहन्लपितधनधर्मव्यतिकरे शुची धाराधान्नि स्फुटसलिलधारे नरपतिः । मुरखनास्ते पश्पन् विविधजलशिल्पानि स भत्र- न मर्त्यः किन्त्वेप क्षितिकृतनिवासः सुरपतिः ॥ १४१ ॥ जलदकुलाष्टकयुक्तं पूर्ववदन्यद् गृह समारचयेत् । वर्षदारानिकरैः प्रवर्पणाख्यां तदामोति ॥ १४२ ॥ प्रतिकुलमस्मिन् कार्या दिव्यालङ्कारधारिणः पुरुषाः । विधिना त्रयः सुरूपाश्चत्वारः सप्त या सुद्धाः ।। १४३ ।। यन्त्रण समोरयायेण तांथतुर्थेन वा ततः पुरुपान् । कुत्ता सवानालानम्भोभिः पूरयेद् विमलैः ॥ १४४ ॥ सलिलप्रवेशरन्यायखिलानि पियाय तत्र पुरुषाणाम् । अनानि वारिमोक्षायखिलान्मथ मोचयेत् तेपाम् ।। १४५ ।। सलिलं सबक्रनालं द्वारप्रतिरोधमोचनैः पुरुषाः । सुश्चन्ति स्वेच्छममी विचित्रपातेन चित्रकरम् ।। १४६ ।। इत्थमिमान् वारिधरान् साम(स्यास्त्यिा)द् अन्तरेण वा सलिलम् । ध्यन्तरतो वा स्वेन्छे प्रवर्पयेदतिमहचित्रम् ॥ १४७ ।। 1. 'यश्चित्रात्', २. 'धा बहूच', ३. 'व, ४, २१५. 'योधा' क. पाठः ।

·इदं नानाका दमनमानी निनामभिधागापगुहाण नरगुगाम । पमा पनि प्राप्य किरनापनपनं न पामस्मयं भवति नगमानन्दनननम् ॥ १४ ॥ एनाय गर्मिः मम्मरष्टामायामहराया। पाडगामी कामनाह गृहपिर दिनायम् ॥ १४० ।। भपन गभिभावग्धं मभिगिम्युक्तम् । ईलीतारणयुक्तं कर्नगं पुष्पकाकारम् ॥ १५० ॥ तस्योपरि मध्यगना मागणवारी हा विधानण्या। शतपत्रविहितभूषा तन्मध्ये कर्णिका कार्या ॥१५॥ तत्कोणा चतुर्पपि रमणीया दादारिकाः कार्याः । मध्याम्युननिहिताशः सालकाराः महाराः॥ १५२ ।। पूर्वोक्तयन्त्रयोगात् पमासीन यगुन्धराधिपती । भृशारामलचारिभिरमणवापी भ्रियाच ततः ॥ १५३ ।। तामिति भृत्वा वापी तत्सलिलं तदनुपट्टगर्भगतम् । छाद्यस्तु गन्धरोऽप्यति रोहति(?)सर्वतो नियतम् ॥ १५६ ॥ मुखपहसमुत्कीर्ण रूपैश्वित्रैमनोरमैरखिलः । अारि विमुञ्चति नासास्यश्रवणनेत्रायः ॥ १५५ ॥ प्रणालाख्यं धाराभवनमिदमत्यद्भुततरं स्थिति धत्ते यस्य क्षितिपतिलकस्याङ्गणभुवि । फरोत्येतद् वेत्थं स्थपतिरपि बुध्धा चतुरया जगत्येतो द्वावप्यधिकमहनीयौ कृतधियाम् ॥१५६ ।। चतुरश्रातिगभीरा वापी कार्या मनोरमा मुदृढा । गर्भगतं गृहमस्याः कर्तव्यं लिप्तसन्धि ततः ॥ १५७ ।। विहितप्रवेशनिर्गति मुरहयाधो निवेशितद्वारम् । विदीत चारुरूपैः प्रवर्षाप्तमुपरिष्टात् ॥ १५८ ।। १. ।। १. 'पी भ्येय ख, पाठः। ३. 'मक, पाठः ।

·पन्त्रावधान नामकात्रशोऽध्यायः। चित्राध्यायोदितवर्मना ततोऽलङ्कृतं च चित्रेण । तस्य विधेयं मध्यं सलिलाधिपवाससङ्काशम् ।। १५९ ।। ऊर्धविनिर्गमिताब्जनालस्तत्पट्टकन्दकोद्भूतः । सच्छिद्रकणिकागतदिनकरकरनिर्मितोद्योतम् ॥ १६० ।। आपूरयेत् ततोऽनु च पाताम्युभिरमलकमलपर्यन्तम् । विधिनामुनैव सम्यक् प्रविधाय मनोरमं भवनम् ॥ १६१ ॥ नानारूपकयुक्त्या (उ?व्यु)परचिततमस्तोरणद्वारम् । शालाभिरायताभिश्चतसृप्वपि दिक्षु कृतशोभम् ॥ १६ ॥ कृत्रिमशफरीमफरीपक्षिभिरपि चाम्बुसम्भवैर्युताम् । कुर्यादम्भोजवती यापीमाहार्ययोगेन ॥ १६३ ॥ सामन्तमुख्यपुरुषा राजाज्ञालब्धसंश्रयास्तत्र । परराष्ट्रागतदूतास्तिष्ठयुनिहितमिह निभृताः ॥ १६४ ।। अथ स यथाविधि सलिलक्रीडां पूर्वक्तिमार्गरूपाणाम् । दृष्टा मुदितः कुर्यात् पर्यारोहणं नृपतिः ॥ १६५ ।। तत्र स्थितस्य नृपतेः परिवारितस्य वाराहनाभिरभितो जलमग्नधान्नि । पातालसमनि यथा भुजगेश्वरस्य निस्सीमसम्भृतरतिर्भवति प्रमोदः ॥ १६६ ।। पूर्वक्तिवापिकायां मध्ये स्तम्भचतुर्भिरुपरचितम् । मुक्ताप्रवालयुक्तं पुष्पकमथ कारयेल्लटमम् ।। १६७ ।। वापी परितः पुष्पकमापूर्य सुनिर्गमाभिरथ सुदृढम् । गर्भस्वस्तिकभित्तिभिपहितशोभं समन्ततः कुर्यात् ।। १६८ ॥ पूर्वोक्तवारियोगान् पूर्णामाफर्णतो विधार्यताम् । जललिपु सोरकण्दो महीपतिः पुप्पकं यायात् ।। १६९ ।। कुर्वीत नर्मसचिवर्विलासिनीमिश्च सार्धमपनिपतिः। तद्भित्यन्तरवती निमग्ननोन्मजनः क्रीडाम् ।। १७० ।। १.ग. पाठ। २.८ मिश्यक.पाठः।

·पार पात्रा गनिन नष्ट। कीय गिरगान गुन मग्ननापरिग्गाम् ॥१७॥ माननीय प्रगानप्र माम्सादिमागममा कम्पनन । गाहामकनगर्न नसरोगमका नालोमन प्रगपिनीननपत्र पयः ॥ १७२।। रणदीलादिनिशाने दारतमामिदमो मग मम्पस् । पत्रभ्रमणफफर्म मशीर्तिनं परमं गन् तन् ।। १७३ ।। गर नमनः प्रथमी मदननिनामा मगन्नतिलगा । विभ्रमागिपुरागः पागे दोलकाः कथिनाः ॥ १७४ ।। निग्रनेगतरः र सम्मान गमैकरोगान् अजून मुरहान् । सध्यान्तरान् परिग्रीनशनः गुधि(क्षणीय)पीठगतान् ।। १७५ ॥ प्रामादस्योक्तदिगि प्रविद याद् विरचिनाप्टकरदैय॑म् । भूमिटई रमणीयं तदता विहिनगाम्भीर्यम् ।। १७६ ।। तर्मतले स्तम्भी लोहमयाघारसंस्थितः कार्यः । भ्रमसहितः पीठयुतो ग्रस्नपरछादयतुलामिः ॥ १७७ ।। संस्थाप्योपरि पीठस्य कुम्भिकामतिद्धा विभक्तां च । धनुरच्छितेस्नतोऽमष्टभिरावेष्टयेद भद्रः ॥ १७८ ॥ स्वेच्छमथ भूमिकोच्छ्रयमस्योर्चे कल्पपेभितान्तमुजुम् । निदधीत वेष्टनोर्चे पट्टयुतं स्तम्भशीपं च ॥ १७९ ॥ हीरग्रह(गी)पर्यन्तं मंदला गजशीपिका विधातव्या । सुदृढा प्रयत्नरैचिता मनोभिरामा यथाशोभम् ।। १८० ॥ पट्टस्योपरि कार्या चतुष्किका क्षेत्रमानतोऽभीष्टात् । तस्यामुपरि विधेयस्तलवन्धो दृढतरन्यासः ॥ १८१ ।। स्तम्भैदशभिरथ क्षेत्रे युक्त्या समुच्छूितैर्भव्यैः । रूपवतीकोणस्थितिरधिका भूः प्रथमिका कार्या ॥ १८२ ॥ 1. 'थ मुरिमि' क. पाठः । २, 'स', ३. 'चरिता', ४. 'थि' क. पाठः । 'मि' म. ग. पाठः। I ·१८५ यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । मध्ये भ्रमच तस्या गर्भस्तम्भप्रतिष्ठितः कार्यः। क्षेत्रप्रमाणवशतस्तां पथाच्छादयेत् पीः ।। १८३ ।। रथिकाशिखाग्रफेषु च फलको(मवरणस्य तद्वदुपरिष्टान् । भ्रमचत्राणि न्यस्येन्मध्ये स्तम्भे च पश्चय ॥ १८४ ॥ अत उपरि यथाशीभ हि भूमिका पुप्पकाकृतिः कार्या। मध्यस्तम्भाधारा कृतकलशविभूपणा शिरसि ।। १८५ ।। स्तम्भेऽ(वाघोस्ताद् भ्रमिते भृशं भ्रमत्यर्धभूमिका तत्र । रथिकाभ्रमरकयुक्ता परस्परं चक्रयन्त्रेण ॥ १८६ ।। वसन्तरथिकाभ्रमे समधिल्दवारागना. परिभ्रमणसम्भृताभ्यधिकविभ्रमं भूपतिः । करोति नयनोत्सवस्त्रिीवं त्रि)दशधान्नि यत्कीर्तनं वसन्तसमये भवत्यमलकीर्तिधामेव सः ॥ १८७ ।। आरोप्य स्थिरमक स्तम्भं भूमीगृहादिरहितमथ । हस्तचतुष्कोच्छाया कार्योपरि भूमिका चास्प ॥ १८८ ॥ मध्ये भ्रमरकयुक्तं शेपं पूर्वयदिहाचरेदखिलम् । पुष्पकमपि च स्तम्भे शिथिलं कलशोच्छिन कुर्यात् ॥ १८९ ॥ तस्योपरि च ग्रीवा चतुरासनसंयुता विधातव्या । घण्टास्तम्भी कार्यो स्तम्भन महावली तत्र ।। १९० ॥ एवं पुष्पकभूमिकान्तरतलस्थायी निगूढो जनो यावद् भ्रामकयन्त्रवानिकरं सम्यक् क्रमायालयेत् । तावत् ता रधिकासना मृगशस्तत्र स्थिताः पुप्पके कामावासकुतूहलार्पितदृशो भ्राम्यन्ति सर्वा अपि ।। १९१ ।। अथ कोणगतान् स्तम्भाश्चतुरो विनिवेशयेद् ऋजून् मुढान् । सुलिएपीठसंस्थान समान्तरान् मेदिनीवशतः ॥ १९२ ।। तेषामुपरि (लतातला)न्सरसंयुक्ता भूमिका विधातव्या । रथिकास्तत्र चतस्रो जायन्ते पूर्ववैद् विस्थाः ॥ १९३ ।। १. 'मः', २. 'कां तर क. पाठः । ३. 'मयं च ' ग. पा. 'लपी' क. पाठ: 1५. 'पूर्वयुमाभिः ।' क, 'वद्धिसंस्थाः' ग. पाठः ।

·। मनमा भाषा का गधामना | मध्यभागमा मनान।।१९४ ।। नानातिनी समानता पाना गा ! अगागरावारिपानीपमान. निगमकामगाभिगमम् । पागलगित गुग्मधिगा भूभागमागगुणानि a fruitm :)|| १५ ॥ परिपाय भूमि प्रपा नागानां.)। पतुग्धा पानी गर्मदा पिया भूः ॥ १९६ ॥ प्रनिगमागताना/पा गदा मानि गंगना भ्रमराः। भन उपण्टिाद भूगा भ्रमगाटामनाः गागाः ।।,१९७ ।। गेयाः गुदाः कागा गहिरलभित्रितामागाः । पाठपु मध्य(गास,स्याप्ततापग भूमिका कायाः ॥ १९८ ॥ पीठस्य मध्यगम्बरन्योन्यारानियोनिनकः । सर्व वेगाद् भ्राम्यन्ति सान्त(नांग) विभ्रम भ्रमराः ।। १९९ ।। दोलामनो निहिनवारच (क)नानि- चित्रण यखिदाधाममु विभ्रमेण । पृथ्वीपतिर्मुदमुपति ममल्लसन्नी कीतिर्न माति भुवनत्रिनयेऽपि नस्य ॥ २०० ॥ चतुरश्रमथ क्षेत्रं कृत्वांगभाजितं ततोष्टाभिः । कोणः शेपस्तस्मिश्चतुग्धं कल्पयेद भद्रम् ॥ २०१॥ तद्विगुणमूर्ध्वमतस्य भूमिकाभागमङ्ग्य्यया कार्यम् । तवाद्यशचतुष्केण भूमिका स्यान् समुन्यतः ।। २०२ ।। तत्राटपदचतुर्भागवनिता भूमिका उपर्युपरि । क्रमशो भवन्त्यथैवं ताः स्युस्तिस्रोर्धसंयुक्ताः ॥२०३ ॥ 1. 'रिभ्य भू' क. पाठः । २. 'सातनाविनमेभ्रम(1) ख. पाठः । ३. 'ना- विवमे भ्रम' ग. पाठः। ४. 'धू+तानि चि' क. पाठः। इह किञ्चिदधै मातृकामु गलितमिव भाति ।

·यन्त्रविधानं नामकत्रिंशोऽध्यायः । ८७ शेषांशोच्छ्ययुक्ता घण्टा चतुरश्रकायता कार्या । त्रिचतुर्भूम्यो कार्य सपदचतुर्भागविस्तारे ॥ २०४ ॥ रङ्गः स्यादाद्यभुवि द्वितीयमुवि कोणगास्तथा रथिकाः। स्युर्भद्राकृतियुक्ता दोला अपि तत्र रमणीयाः ।। २०५ ॥ रपिकास्तृतीयभूमौ कार्या भद्रेपु चातिरमणीयाः। कोणप्वथासनान्यर्धवास्तुकेपि भ्रमः कार्यः ॥ २०६ ॥ दोलारथिक चतुरासने भ्रमोऽष्टासनो भवेत् तत्र । आसनमिह तत् कपितं युक्तेः स्थानं यदेकं स्यात् ।। २०७ ।। निखिलान्पपि भ्रमणसंपुखं तानि विभ्रति भ्रमणम्(?) । यत्रासनानि स इह भ्रम इत्युक्तोऽपराधिका(?) ।। २०८ ॥ यऐरूलमधस्ताद भ्रमस्य चक्र (नि)योजयेदेकम् । लघुचक्राणि च तद्वनियोजयेदासनेप्वत्र ॥ २०९ ॥ लघुचक्रारकटत्ते संलग्राः कीलका दृढाः कार्याः । तुल्यान्तराः समस्ताः प्रलघु(क)यकारटन्तर्गताः ॥ २१०॥ रथिकाशिखाग्रचक्र भ्रमचक्रारक(वि?)नियोजित कार्यम् । यष्टिचतुष्टयमस्मिस्तिर्यक् चक्रह्मयोपेतम् ॥ २११ ॥ ऊध्वं द्वितीयभूमेस्तृतीयभूमेरथान्तरे कुर्यात् । नियतं रथिकायष्टिभ्रमसंलग्नानि यन्त्राणि ॥ २१२ ॥ आसनाधारयष्टीनां रथिकाचक्रयोजितान् । अधः समान्तरान् कुर्याचतुरः परिवर्तकान् ॥ २१३ ।। त(द) द्वितीयभूमीदोलागर्भे समान्तरे यष्टी । लग्ने तर्थकच याम्योत्तरचऋयोधस्येद् ॥ २१४ ॥ तद्वदयो भूकोणगर यूडोनचक्रसंसक्ताः । यष्टीस्ततश्चतसो द्विचत्रका इतरचक्रान्स्पेत् ॥ २१५॥ . प्रान्तवार्य फोगरपिकापायोनिना । दोन्डागर्भगता यष्टिस्नियर कार्यापरापरा ॥ २१६ ।। 1.'पु' ग. पाठः। २. 'चक्रमरन' रा. पाठः। ३. 'म' ग. पाठः। . ४,'म'ए.प. पाटः । ५. 'ग. पाट:।

·पूर्वे भद्रे द्वारं कुर्यात् सोपानराजितमधस्तात् । गर्भात् पश्रिममागे निवेशयेद् देवतादोलाम् ॥ २१७ ॥ अन्योन्यं चक्रभ्रममिच्छामुक्ति विधानतः सम्यक ज्ञात्वा प्रयोजनीयं शीघ्रवहं मन्दवहनं वा ।। २१८ ।। एप समासेन यथा भ्रममार्गः कीर्तितः स्फुटोऽस्माभिः । अन्येष्वपि कर्तव्यः सम्यग् भ्रमहेतथे तद्वत् ॥ २१९ ।। स्तम्भादिद्रव्याणां विन्यासः कल्पितं दृढः श्लक्ष्णः । मुश्लिष्टसन्धिवन्ध धृतं तथा दीर्घमुख्यधरैः ॥ २२० । परिवारितमथ तिलकः समन्ततः सिंहकर्णसंयुक्तम् । त्रिपुरं सम्यक् कुर्याद् विचित्ररूपं (स्व)कैचित्रः ।। २२१ ।। बुद्ध्या क्लुप्तः पूर्वयन्त्रैश्च युक्तं यन्त्राध्यायं वेत्ति यः सम्यगेतम् । प्राप्मोत्यर्थान् वाञ्छितान् कीर्तियुक्तान् समापालरन्वहं पून्यते च।। एतद् द्वादशराजचक्रमखिलं मापालचूडामणे- दोस्तम्भमतिवद्धत्ति परितो यस्येच्छया भ्राम्यति । स श्रीमान् भुवनकरामनृपतिर्देवो व्यधत्त द्रुतं यन्त्राध्यायमिमं स्वबुद्धिरचितैर्यन्त्रेभपश्चैः सह ॥ २२३ ।। इति महाराजाधिराजश्री मोजदेवविरचिते समरा गयधारापरनाग्नि गास्तुशाम्बे यन्त्रविधानं नामकनिमोऽध्यायः ॥ अथ गजशाला नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः । लक्षणं गनगालानामिदानीमभिदध्महे । चतुरश्रीमंने क्षेत्र मार्गमन तनोटभिः ॥ १॥ मध्ये विभागविस्तारं स्थानं कुर्यात हस्तिनः । पल्ल्या प्रासादबद् भागा ज्यष्टमध्यापमाः प्रमात् ॥ २॥ ''म. पाटः।

·अधशाला नाम यस्त्रिंशोऽध्यायः । १८९ तदहिभागिशेलिन्दो पहिस्तस्यापि चापरः । भागेनकेन मितिः स्याद् द्वितीयालिन्दकाद यदिः ॥३॥ तस्या द्वारगे तु कर्तव्यो वायुभी। कर्णमामादिका काया द्वितीयालिन्दसंश्रिता ॥४॥ दे हे वातायने कुर्याद भिषा दिक्षु तिमृप्वपि । प्राग्नीवाऽग्रे भवेच्छाला सुभद्रेयमुदाहृता ॥ ५ ॥ अस्या एव यदा पक्षप्रान्ग्रीया भवतो मुग्ये । नन्दिनी नागनः गाला तदा म्याम् गजराद्धये ॥ ६ ॥ अस्या एवं यदा स्यातां प्राग्नीची पायोयोः । तदा सुभोगदा नाम तुनीया परिकीर्तिता ॥ ७ ॥ अस्या एवं यदा पृष्ठ प्राग्नीयः क्रियतेऽपरः । भद्रिका नाम शाला स्यात् तदा द्विरदपुटिदा ॥ ८॥ पञ्चमी चतुरश्रा स्वाद् वर्पणी नाम पूजिता । प्राग्नीवालिन्दनिहहीना पष्ठी तथापरा ॥ ९ ॥ गाला प्रमारिका धान्यधनजीवितहारिणी । तदेतां वर्जयेत् कुर्यादन्याः सर्वार्थसिद्धये ॥ १० ॥ प्रपारिकति प्रथितह शाला सा माणसस्पद्रविणच्छिदे स्यात् । कुर्यादतस्तां न यथोदितास्तु कार्याः परा जीवितवित्तद्धये ॥११॥ इति महाराजाधिराश्रीभोजदेवविरचिने ममराङ्गगगूपधारापरनाग्नि वास्तुशाम्बे गजमाला नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ।। अथाश्वशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । अथ लक्ष्मावशालायाः पांच्यते विस्तरादिह । स्ववेश्भवास्ताः कर्तव्यं पदे गन्धर्वसंके ।। १ ।। १. 'तु', २. 'व:' क. पाठः। ३. 'ते', ४. 'शि' स. पादः। ... . १६ सर्वत्र 'ममीव' इति पावं भाति । ।

·अश्वां पुषदन्नारग म्पानं गागाग मानिनाम् । अरनिमनमा गाएं नत् परिकीर्तितम् ॥ २॥ अधीरपरमिक मयं पप्यारलगाम मोन् । परपदेगे विपुले गुमे गगे शुगी नया ॥३॥ गमे ग मर गणिनि') मान्यमेव न । स्थान एयौनां कनपं प्रदेश गुपरिझमे ॥४॥ निम्नगुम्ममुमशाणुगत्यागननवेश्यमिः । चल्मीकगर्फरामिश्र वनिने तन् समागग्न् ।। ५ ॥ निःसा शल्यहीने च प्रागुदमरणे मया । प्रदेशे तद् विधातव्यमालोय गुममाहितः ॥ ६॥ ग्रामणानुमते अस्ते' दिने स्थपतिभिः सह । भूमेविभागमालोक्य गुंभगानानयद द्रुमान् ।। ७ ।। न जाता ये श्मशानेषु देवतायतनेषु या। अन्येप्वपि निपिद्धेषु नातान् वृक्षान् विवर्जयेत् ॥ ८ ॥ वृक्षान् मशस्तानानीय समीपे भर्तरेश्मनः । ततो भूमि परीक्षेत प्रशस्तामय निन्दिताम् ॥ ९ ॥ चितायतनवल्मीकयामधान्यनलेपु च । बिहारेषु च कर्तव्यमश्वानां न निवेशनम् ॥ १० ॥ भवन्ति स्वामिनः पीडा ग्रामधान्यखलेषु च । श्मशाने वेश्मकरर्णान्नराणां मृत्युमादिशेत् ॥ ११ ॥ स्थानं विहारवल्मीकविहिवं स्यादनर्थकम् । तन्नित्यसन्तापकरं क्षयकृच्च तपस्विनाम् ।। १२ ॥ देवोपयातजननं स्त्रीणां च क्ष्यकारकम् । विहितं पादपैथैत्यहं स्याद् भूतभीतिदम् १३ ॥ भवेद् रोगकरं भर्तुविहितं कण्टकिद्रुमैः । दीर्णायामुन्नतायां च कृतं भूमौ क्षयावहम् ॥ १४ ॥ 1. 'स्त' क.पाठः। २. 'शुभानानीय सद्रुक, 'स्तुमागाना' ख. पाठः1 ३. 'et य', ४. 'नाखि ' स. पाठः । ५. 'न, ६. 'गार तुरगाणां',५. . पाठः। - ·९१ अवशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । मनायां क्षुद्रयकरं कृतं मपति मन्दिरम् । तस्मा कार्य प्रशस्तायां भूमौ तद् वाजिद्धये ॥ १५ ॥ माल्यरमणीये च चतुर मनोनुगे। शुभे च विहितं सम भोन कल्याणकारफम् ॥ १६ ॥ निर्गच्छतो यथा वामे पार्चे भर्तुस्तुरङ्गमाः । भवन्ति कात् स्थपतिस्तथा पानिनिवेशनम् ॥ १७ ॥ अन्तःपुरमदेवस्य कार्य दक्षिणतच तत् । प्रवेशे दक्षिणं तेपा हेपितं जायते यथा ॥ १८ ॥ तथा भर्तर्हितार्थाय कर्तव्यं सम वाजिनाम् । प्रागुदम् वा मुखं तस्य विधातव्यं सतोरणम् ॥ १९ ॥ माग्रीवकेण संयुक्तं चतुःशालमसङ्कटम् । दशारनिसमुच्छायमष्टारविप्रविस्तृतम् ॥ २० ॥ नागदन्तकसंशोभि पुरः कुड्यार्थसंयुतम् । पृष्ठे समग्रकुख्यं वा तत्र स्थानानि कल्पयेत् ॥ २१ ॥ तानि तु प्राङ्मुखानि स्युस्वथैवोदछमुखानि च । आयामे किकुमात्राणि विकिणि च विस्तरात् ।। २२ ॥ प्रांशूमतोर्श्वभागानि चतुरश्राणि कारयेत् । अग्रोचा मुखसञ्चारां तेषु भूमि प्रकल्पयेत् ॥ २३ ॥ स्थानं मूत्रस्य मध्ये तु इस्तमानं समन्ततः । आस्तीण च समलणनीरन्धः फलंकारः ॥ २४ ॥ धातत्यर्जुनपुन्नागककुमादिविनिर्मिनः । अष्टाद्गुलसमुरझायरध्यारत्रिविस्तृतः ।। २५ ।। भन्छिः "संहदरयेसा पार्थयोर्दयोः । अजन्तुसङ्करः फाष्ट रुचकाभिलिपल्मनः ॥ २६ ॥ पवसस्य भवन् स्थानं नियुः शास्तं शुभैः । किपाययोम्हितं तत् स्यादेकान्ने सुसमाहितम् ॥ २७ ॥ ...क. राठः। २.''. पाट:1३.''क. पाट: ४.''. हित स. पट: ५. क. पा.

·मा. Timi माnिirmimitRAM !! HTTARTHEATE I गाsouriti TATA ... । मा गुजपोर। गानाMangen.३०॥ मानेनगान गरिन । गामा पनि राम मनिन ॥३१॥ ग्रामे मार्ग मुममा गिनं नाम। गायनम्न मिनिी गं गम ॥ ३२ ॥ निगुनम तुम्गा नामिणदिनः । अपमन्नो मियः फागाः गांधारनिताः ॥ ३३ ॥ म्यानं नक्षिणपनि नदेः प्रकल्पगन् । निध्यादुदरम्भं च मिशिदन्द्रीमाश्रियम् ॥ ३४ ॥ ग्राम्यां दिशि प्रकर्तव्यं स्थानक गामस्य न । चापच्या तु मकर्तव्यं म्यानमादूगलं दिगि ॥ ॥ ३५ ॥ निःश्रेणयः कुशाः पाः कायाथ फल काटनाः । कुदालोटालगुटकाः शुक्तयांगाः सुरम्ना ॥ ३ ॥ करग्रहण्यः शृतं च नथा परशवोऽपि च । नायाः(?) प्रदीपांथ भवन्त्यश्चागागपयोगिनः ।। ३७ ॥ सङ्ग्रहः गुखमनारवस्तूनां मडते भवेत् । अग्न्युपद्रवरक्षार्थ बन्यच्छदोपयोगिनः ॥ ३८ ॥ पदार्थान् सनिया कुर्याजंलदीपादिकान युधः । भाण्डानि कुर्याय पृथम् जान्द्रालो)पनयनेच्छया ॥ ३९ ॥ हस्तवासी शिलां दीपं दीं फालमुपानही । पिटकानि विचित्राणि वस्तीन नानाविधानपि ॥ ४० ॥ 1. 'च्छिाद' फ, 'योदाद' ख. पाठः । २. 'ख', ३. 'घाम'....'' पीठः । ५. 'प', ६. 'माण्डापन', ७. 'वि' के. पाठः । - - ·अवसाला नाम नयावशाध्यायः । एवंविधानि चान्यानि संनिदध्यात् प्रयत्नतः । पुरसस्तम्माश्रितं भाण्डं सन्नाहादेविधीयते ॥ ४१ ।। प्राङ्मुखे तुरगं गेहे वारुण्यां स्थापयेद् दिशि । पूर्वामुखे पदे वापि मित्रस्य वरुणस्य च ॥ ४२ ॥ भवन्ति तेन बहवः पुष्टिं च प्राप्नुवन्ति ते । सा हि दिक् पूजनीया च स्तोतव्या च प्रकीर्तितो ॥ ४३ ॥ होमशान्तिकंदानेपु धा याच पराः क्रियाः। तासु प्रशस्यते पूर्वा शक्रेणाधिष्ठिता स्वयम् ।। ४४ ॥ तस्थामुदेति दिनकृदनुलोमं ततः पुनः । अधानां पृष्ठतो याति स प्रतीचीमनुक्रमात् ।। ४५ ॥ म्नानाधिवासने पूना मागल्यानि पराणि च । प्राङ्मुखानां तुरगाणां कर्तव्यानि शुभार्थिमिः ॥ ४६ ।। एवं कृते भूमिवलमित्राणां यशसोऽपि च । वृद्धिर्भवति भूपस्य तस्मात् प्राची प्रशस्यते ।। ४७ ॥ भरद्धिमदं स्थानमग्रंणासस्य तद् भवेत् । दक्षिणाभिमुखायां तु शालायां वान्छितार्थदम् ॥ ४८ ॥ स्थानं भवति वाहानां पदे फ्लस विभावसोः । वहिनाध्यासिता सा दिगं आत्मा चहिय पानिनाम् ॥ ४९ ।। अनरो पहुभोक्ता च तत्र बद्धो भवेद्धयः । उदङ्मुखेऽपि भवने प्राप्नुवन्ति शुभं हयाः ॥ ५० ॥ तथास्थितानामधानां दक्षिणेन दिवाकरः । उदैत्यनन्तरं यानि तान् विधाय प्रदक्षिणम् ॥ ५१॥ प्रयाति पामतोऽचवानां) स्थाप्पास्लेनोपरामुसाः। चन्द्रार्को मति(हपी हपान्त तथा वनीत वानिनः ।। ५२ ॥ नृपतिध जयं सिदि पुत्रानायुश्च विन्दति । रोगाम भवन्त्वया वर्षयन्ति च सन्ननिम् ।। ५३ ।। 1.'दा' क. स. पारः । २.'' . 'ययोकर क. पाठः। ४. 'ग्दीतो बहिरवा *आरोग्यामा क. पाटः।

·.. दक्षिणाभिमुखान् कुर्यान्न सन्नाधान न चाग्रगान् । पितृकार्यायतोऽन्यत्र दक्षिणा वर्जिनं दिक् ॥ ५४ ।। अस्यामेव दिशि प्रेता यतः सर्वे प्रतिष्ठिताः । . उदेति वामतो याति चास्तं दक्षिणतो रविः ।। ५५ ॥ सोमश्च पृष्ठे भवति तेनाश्वा देवपीडिताः । ग्रहैविकारविविधैः पीड्यन्ते रातिविहलाः ।। ५६ ॥ भयेन व्याधिभिश्चाता ग्रासं नेच्छन्ति खादितुम् । पराजयमतुष्टिं च स्वामिनोऽनर्थसङ्गतिम् ॥ ५७ ॥ कुर्वन्त्यतो न वधीयात् कथश्चिद् दक्षिणामुखान । पश्चिमाभिमुखानां च पद्धानां वाजिनां सदा ।। ५८ ॥ उदेति पृष्ठतो भानुः पुरतोऽस्तं प्रयाति च । न भवेद् विजयस्तेन भर्तुस्तत्पृष्ठवर्तिनः ॥ ५९ ॥ शक्रस्य पृष्ठवर्तित्वात् प्रातिलोन्याच भास्वतः । कुप्यन्ति व्याधयस्तेषां तूर्ण देहविनाशनाः ॥ ६०॥ तैस्ते ध्यायन्ति पन्ते जले वासं प्रयान्ति च । यवसं नाभिनन्दन्ति क्षमा मुञ्चन्ति सर्वथा ।। ६१ ॥ दिशोऽभिमुखमाग्नेय्या वध्यन्ते यदि वाजिनः । व्यथन्ते रक्तपित्तात्यैस्तदा रोगैरनेकधा ॥ ६२ ॥ जायन्तै स्वामिनो यन्धवधहच्छोपैदायिनः । वाजिनां च भवेत् तत्र वद्विदाहकृतं भयम् ॥ ६३॥ भर्तुः परानयो विघ्नः स्याच देहस्य संशयः । नत्याः ककुंभी वाहा यध्यन्ते संमुखं यदि ॥ ६४ ॥ तदा न तेभिनन्दन्ति खादनं पानभोजने । यथा यथा क्षिनि पारयन्ति पुनः पुनः ॥ ६५ ॥ हेपन्ते वीक्ष्य पहुशो मनुष्यान् पक्षिणः पशन् । समयन्ति च गात्राणि ननी चामिनः स्थिताः ॥ ६६ ।। Mक. पाटः। २. 'क' स. पाटः ।

·अश्वशाला नाम त्रयस्त्रिशोऽध्यायः । तथा नथपां कुपिता नाशं कुर्वन्ति राक्षसाः । अध्यन्ते यदि वाज्ञानाद वायव्याभिमुखं हयाः ॥ ६७ ॥ तदा ते बातिक रोगैः पीड्यन्ते प्रतिवासरम् । चलः कायो भवेद् भर्तुः क्लेशश्चाश्वोपनीविनाम् ॥ ६८॥ नराणां च भवेन्मृत्युर्दुर्भिक्षप्रभवं भयम् । ऐशान्यभिमुखं बद्धाः प्रणश्यन्ति तुरङ्गमाः ॥ ६९ ।। म्योदयस्याभिमुखं बद्धानां चंदमादिशेत् । निवभ्यन्ते यदा वाटा ब्राह्मी दिशमुपाश्रिताः ॥ ७० ॥ वध्यन्ते ते ग्रहदिव्याधिभिश्च विचिन्तनाः । कच्पहव्यक्रियास्तत्र भतुन विजयावहाः ११ ७१ ॥ द्विजानामुपतापाय जायन्त तत्र याजिनः । अनुवंशं च शालायां स्थानमवस्य नेष्यते ।। ७२ ॥ स्वामिनस्तदजीर्णाय स्थानाशाय च वानिनाम् । स्थाने प्रशस्ते तुरगान सर्वथा वासयेदतः ।। ७३ ।। नच धार्याः क्षणमपि रोगिणः कल्यसन्निधौ । कल्यानामपि रोगाः स्युर्यतो रोगिसमाश्रयात् ।। ७४ ॥ हयागारस्य पूर्वेण कार्य भेपनमन्दिरम् । तस्यैव वामनः सर्वसंभारान परिकल्पयेत् ॥ ७५ ॥ वाजिनो भपनार्थाय भाण्डानि च विनिक्षिपेत् । अगदानोपधीः स्नेहान् वर्तीथ लवणानि च ॥ ७६ ॥ . भेपजागारसविधै कुर्याचारिष्टमन्दिरम् । भवनं व्याधितानां च कार्य पासाय वाजिनाम् ।। ७७ ॥ सुगुप्स तच्च कर्तव्यं पूर्वनिर्दिप्वेश्मवत् । संवद्धं च विधातव्यमेतद् वैश्मचतुष्टयम् ।। ७८ ॥ १. 'मां' क, पाठ ! २. गे', ३. 'नि'न, ग. पाठः ।

·No text on this page.

·अप्रयोज्पप्रयोज्यं नाम चतुस्त्रिशोऽध्यायः । उद्यानभूमयः कार्याः कूजपिकमधुव्रताः । ऋतवः फलपुष्पाद्यैः स्वैः स्वैश्विकैरलकृताः ।। ३६ ॥ मनोरमविशेषश्च खगैश्च समयोचितः। फादम्पकुररक्रश्चिहंससारसमेखलाः !! ३७ ।। तीरान्तोद्गतवानीरकेतकीपण्डमण्डिताः ।। जलान्तलीनमत्स्यश सञ्छना नलिनीवनः ॥ ३८ ॥ लेख्याच गृहभित्तीनामधोभागेपु दीर्घिकाः । फलैः समं समक्षे मणिकाश्चनभाजनाः ॥ ३९ विन्यस्तपमिनीपत्राः सोत्पलाः पानभूमयः । विचित्रातोघहस्ताय नृत्यगीतविचक्षणाः ॥४०॥ मुदिता ललना लेख्याः प्रेक्षासहीतभूमिषु । प्रकल्प्याः पञ्जरस्थाश्च चकोरशुकसारिकाः॥४१॥ प्रहृष्टाः परपुष्टाथ मयूराय सकुक्कुंटाः । इति यानि प्रदिष्टानि प्रयोक्तव्यानि वेश्मनि ।। ४२॥ तानि सर्वाणि शस्तानि सर्वोपकरणेष्वपि । देवयोनिगगास्तद्वत् पुरुषाच विनिन्दिताः ॥४३॥ साक्रन्दाश्च न शस्पन्ते पीठशग्यासनादिषु । पुरस्तात् कीर्तितान्यत्र प्रयोक्तव्यानि यानि च ॥ ४४ ॥ तानि शस्तानि कक्षासु सभादेवकुलेषु च । दिव्यमानुपसम्बद्धान्याख्यानाख्यायिकादिषु ॥ ४५ ॥ प्रोक्तानि तानि तावन्ति शुभान्यालेख्यकादिपु । इति कथितमयोज्यं योजनीयं च बुध्या भवनशयनकक्षादेवधिष्ण्यादिकेषु । विरचयति यथोक्तं निन्दितं वर्जयेद् यः स भवति नृपतीनां शिल्पिना चार्चनीयः॥४६॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशारे अमयोज्यमयोग्यं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः॥ ..'नो', ३. 'त' क. पाठः1 ३. 'मु'स, ग. पाठः । ४.'' क. पाठः। ५. '', 'धानाख्या' ख, ग, पादः।

·अथ शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः। अथ घूमः शिलान्यासविधिमत्र यथागमम् । तत्रोदगयने पुण्ये शुक्लपक्षे शुभेऽहनि ॥ १ ॥ स्थिरग्रहस्य दिवसे करणे च गुणान्विते । तिष्येऽश्विनीपु रोहिण्यामुत्तरेप्वपि च विपु ॥ २ ॥ रेवत्यां श्रवणे हस्ते शिलाविन्यासमाचरेत् । स्थिरस्य राशेरुदये सौम्यमित्रावलोकिते ॥ ३ ॥ सम्यनिमित्तशकुनस्वस्तिपुण्याहवाचित । होदये च मनसः कुर्याद वास्तोर्निवेशनम् ॥ ४ ॥ भद्रः प्रकृत्या शास्त्रज्ञः शुचिः स्नातः समाहितः । कारभेत स्थपतिः कृतदेवार्चनक्रियः ॥५॥ पूर्णा समामविकलां चतुरश्रामनिन्दिताम् । शिलामाद्यां चये साध्वी परीक्षेत विचक्षणः ॥ ६॥ कुम्भान्कुशध्वनच्छत्रमत्स्यचामरतोरणः । दुर्वानागफलोणीपपुष्पस्वस्तिकवोदिभिः ॥ ७॥ नन्द्यावतः सचमरैः कर्मपमनिशाकरः । वनः प्रशस्तः प्राकार पिताः कर्मणो हिताः ॥ ८॥ दीर्या हस्खाल्पविपमाजमाध्मातापरीक्षितां । दिङ्मूदा चाहीना च सास्थ्यज्ञारा सर्करो ॥९॥ खण्डा दुःपकनिभिन्ना कृष्णा दोपभयावहां । गृणां पशुतुरमाणां पदाकाः स्वस्तिये ॥ १० ॥ प्राप्यान्मृगविमानां पार्टः स्पृष्टास्तु वर्जयेत् । नन्दाभदानयापूर्णाधनमः म्युरिमाः गिलाः ॥ ११ ॥ यागिष्टी कास्यपी ताद भागव्याधिगीनि माः। नत्र मागुनर देने गनिगम्य याग्नुनः ॥ १२॥ 1. नाम), मा. २. 11. ग, पाता। ''.IY.', '' म, ''. पक्षा। ३.

·१.१ शिलान्यासविधिनाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । नैर्ऋत्यां वा सकुसुमां समां गोचर्मसम्मिताम् । वेदी सगन्धकलशां चतुरां प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥ आग्नेय्यामादितो नन्दां स्थापयेत् क्रमशः शिलाम् । अकालमूलरव्यः सपनोत्पलपल्लवैः ॥ १४ ॥ सर्वोपधिहिरण्या…हेमराजतमन्मयः । कुम्भस्तानमयश्चापि मन्त्रस्तामभिचपेत् ।। १५ ।। तीर्थप्रस्रवणाम्भोभिः सरनाक्षतपङ्कजैः । सुगन्धिभिः संपुण्याहमभिपेकं प्रयोजयेत् ॥ १६ ॥ जाह्नवीयमुनारेवासरस्वत्यादिसम्भ(वैःवम् ) । महानदीजलं शस्तं शुभतीर्थभवं तथा ॥ १७ ॥ तथाद्रिवनवेशन्तदेवायतननानि च । अभिषेकार्थमम्मासि कथालाभमुपाहरेत् ॥ १८ ॥ मन्त्रेणानेन चैतासामभिपकं समाचरेत् । हिरण्यवर्णाः पावन्यः शुचयो दुरितच्छिदः ॥ १९॥ पुनन्तु शान्ता:श्रीमत्य आपो युप्मान्मधुच्युतः । मन्त्रपूतेन पयसा म्लापयित्वा ततः शिलाम् ॥ २० ॥ स्थपतिर्गन्धकल्केन मङ्गल्येनानुलेपयेत् । हिमचन्दनपूर्णेन व्यवकीर्य सुगन्धिना ॥ २१ ॥ तरसा छादपेदेनां सलाजैः पुष्पदामभिः । धूपमाल्योपहारश्च दधिमांसासतादिभिः ।। २२ ॥ पूनयेदिष्टका देवी वस्त्रयुग्मैश्व पुष्फलैः । निवेशनान्ते नेत्यां तदा विमानवस्थितान् ॥ २३ ॥ समसळपाश् शुचीन प्राज्ञानपेट् दक्षिणाफलः । ओङ्कारस्वस्तिपुण्याहगीतवादितनिस्वनः ।। २४ ॥ कर्ता जनितरोमाश्चस्तेभ्यः कुर्यात्नमस्क्रियाम् । निवेद्य वास्तोप्पतये भूतेभ्यश्च ततो वलिम् ।। २५॥ २. 'वमान्यः' क. पाठः। ३. 'चन्द्रेण पू'ख. ग... . 'मुग, पाठः। पा... पाठः ·नागो गाणणाममा पोदगिलाः पर। माकामानिमाई नपा श्रीनगलागा ॥ २६॥ नन्यानस्तु पूणांगा मदिकोदई) माक्रयम् । फणे प्रागदक्षिण नन्द मास्तुनः मार्गदर्षः ॥ २७ ॥ अन्याः क्रमण भद्रायाः गोणचन्न नि । भतिष्ठापनमन्याम नाम नतमणामपि ॥२८॥ पवार ऋषिभिगीनाः नानागम्मदर्शनाः । वीर्यणादिवराहस्य पदार्थ स्वाभिमन्तिा नानाम् ) ॥ २९ ॥ गसिष्ठनन्दिनी नन्दा मारु प्रतिष्ठापयाम्यहम् । गुमुहूर्त गुदिरसे सा लं ननं! नियगिता ॥ ३०॥ आयुः कारयितुर्दीपं श्रियं नागामिहावह । भद्रासि सर्वतोभद्रा भद्र भद्रं विधीयताम् ।। ३१ ॥ कश्यपस्य प्रियमुते! श्रीरस्तु गृहमधिनः । जये। विजयतां स्वामी गृहस्यास्य महात्मनः ।। ३२ ।। आचन्द्रा यावास्यं भूम्यामिह विरोहतु । त्वयि सम्पूर्णचन्द्रामे ! न्यस्तायां वास्तुनस्तले ॥ ३३॥ भवस्येप गृहस्वामी पूर्णे! पूर्णमनोरयः । इति मूलचं(यो?य) मन्त्रः कुर्यात् स्वस्तिकवाचनः ॥ ३४ ॥ ताभिहिरण्यवर्णाभिः शिलाभिः सममद्भुतम् । प्रागुदक्प्लवना धन्या न प्रत्यग्दाक्षिणाप्लया ॥ ३५ ॥ इष्टकाचैत्यभवनप्राकारपुरकर्मसु । विताने चितिविन्यासे चतुर्मुखनिकेतने ॥ ३६ ॥ पुरोधाः शान्तिवेदीषु प्रतिमास्थापनेषु च । याज्ञिकन विधानेन क्रमशः स्थापयेच्छिलाः ॥ ३७॥ १. 'रं च स्व', २. 'ज्ञेया श्री', ३. 'ध' ग. पाठः। ४. '', ५. 'स्या', ६. 'म' क. पाठः । ७. 'म' ख. ग. पाठः। ८. 'भिः सशिलामिः सम दुबम्', ९. 'के', क. पाठः।

·शिलान्यासविधिनाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । २०३ त्रिशोकौर्णासभा(सोख्य)स्ताः सामभिः से महायतैः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुभिवृहत्या च यथाक्रमम् ।। ३८ ॥ चयान समस्तांश्विनुयाच्चतुरो विरमेत् ततः । ज्ञाला भित्तिपमाणं च चितेवयचतुष्टयम् ।। ३९ ।। समाप्यमादिकमैवं कनिष्ठं च यथोचरम् । प्रतिष्ठितास्ताः प्रथमं भूतले सुस्थिताः समाः ॥ ४०॥ न चालयेचालनै स्याद् गृहभर्तुर्महद् भयम् । कम्पने च भयं विद्यादेतासां स्थिरतां पुनः ॥ ४१ ।। स्थपतेहभर्तुश्च मगलं परमं विदुः । प्रारदक्षिणायां चलने गृहभर्तमद् भयम् ॥ ४२ ॥ भार्याविनाशो नैऋत्यां शून्य(१) भीतिमरुदिशि । गुरोश्च भयमैशान्यामपचारेऽपि तद् भवेत् ॥ ४३ ॥ प्रथमं स्थापि(तेन? ताने)वं स्तम्भानपि न चालयेत् । नोद्धरेत प्रणुद्याच विधिस्तुल्यो यतोऽनयोः ॥ ४४ ॥ विन्यासं प्रथमं तस्मात् कुर्यात् सम्यक् समाहितः । शिलानां स्थपतिस्तद्वत् स्तम्भानामपि सर्वथा ॥ ४५ ॥ द्वारमाकारशालानां नगराणां च वेश्मनाम् । तत्समाणो विधिर्यस्मात् तेस्मात् तत्राहतो भवेत् ॥ ४६ ॥ एवं शिलान्यासविधानमेतद् यथावदस्माभिरिहोपदिष्टम् । अस्मिन् कृते घेश्मसुरालयादि निष्पत्तिमभ्येति विनैव विनम् ॥ इति महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गगरधारापरनानि वास्तुशास्त्रे शिलान्यासविधिनाम पश्चत्रिंशोऽध्यायः ।। १. 'मु' ए. ग. पाठः । २. 'स्म', ३. 'गयोश्वाल', ४. 'या', ५. 'तत्रा- स्मात्तत्रा' क. पाठः। 'लो' इति मातृकामु प्यते ।

·अथ बलिदानविधिनाम पत्रिंशोभ्यायः । इदानीममिवारपामा गनिम्पनियः श्रमम् । गन नागिंगा देताम्मुष्णन्ति गमगः ॥ १ ॥ मण्ड गाम्तुना मणे गांपरेन प्रकल्पगेन् । फल नम विन्यस्पेन समगून सकाधनम् ॥ २ ॥ पास्तुदेवास्नतः कन्या गधास्थाननियांगतः। सधूपविविधर्मा परर्ग पभाभिषेदत् ।। ३ ॥ अनपद विश्वकर्माणं मान्य परिलपनः । भक्षः फलंबदुविधः पूनर्गत् गुगमाहिनः ॥ ४ ॥ आज्यन पपसा दना पूजयेच्छिसिनं पुनः । शालिगोधूममुगापर्धान्यः पय॑न्यमर्चयेत् ।। ५ ।। जयन्तं पूजयेदाम्रद्राक्षाखर्जरिकादिभिः । मालतीमल्लिकाभिध पूजयेत् त्रिदशाधिपम् ॥ ६ ॥ पुप्प रक्तस्तथा धूप रक्तचन्दनलेपनः । ततः मूर्य जगन्नाथ पूजयेल्लोकचक्षुषम् ॥ ७ ॥ जम्बीरीजपूरैश्च नारगः पीतकः फलः । पूजयेत् सत्यनामानं देवं तेन स तुष्यति ॥ ८॥ मत्स्यमांसथ तुष्यन्ति सर्वे रक्षःपुरोगमाः । सितैः फलैर्नारिकेले शश्च परितुष्यति ॥ ९ ॥ गन्धधूपमयोगैश्च नभोनामानमर्चयेत् ।। पुष्पैः सुगन्धिभिः शुक्ला पारंतुष्यति ॥१०॥ कृसरं मधुसंयुक्तं पूष्णे भक्त्या निवेदयेत् । वितथं तु शुभैरन्यैर्यद्यमांसविवर्जितः ॥ ११ ॥ पूजितस्तुष्टिमायाति विवस्वांश्च महामुनिः । पुष्पः सपुष्पकैस्तुष्टिमवामोति गृहक्षतः ॥ १२ ॥ 1. 'यमांविता', २. 'सर्व' ख. ग. पाटः । ३. '' का पारः।

·२०५ चलिदानविधिनाम पत्रिंशोऽध्यायः । मत्स्यमांसयुतर्भव्यर्यमतुष्टिः सदा भवेत् । पुन्नागागरुभूपेन गर्यानर्चयेद युधः ॥ १३ ॥ मुगमांसयुर्भिक्ष हरानं च तर्पयेत् । राननम्यूफलबिल्वर्देवमभ्यर्चयेन्मुगम् ।। १५ ।। पापसमधुसंपुक्तमसिर्भत्तय शोभनः । फरमुरभिद्रव्यगर्भः संपूजयेत् पितॄन् ॥ १५ ॥ सपुप्पोदकलांजः पललच विमिश्रितः । दौवारिफ मयनेन पूजयेद् विघ्नकारकम् ॥ १६ ॥ अपूर्वः शोभनर्गन्धधुपाल्परनुत्तमः। पुष्पैः कण्टकनातीनां सुग्रीवं पूजयेत् सदा ॥ १७ ॥ सपुप्पा(ज)कर्भक्ष्यर्दधियुक्तानपापसः । भर्चपत पुष्पदन्तं तु यशोवीर्यान्वितं सुरम् ॥ १८ ॥ मांसश्च मूकरादीनां वैनतेयं सदार्चयेत् । वरुणं च महासाचं पूजयेद् धूपचन्दनः ॥ १९ ॥ राहुं च मांससंयुक्तस्तर्पयेद् मध्यभाजनैः । रुधिरेण प्रदत्तन तुष्टिमेति शनैश्वरः ॥२०॥ मासेन तु क्षयस्तुष्टि रोगाणामधिपो ब्रजेत् । मैदसा पूजयेद् रोगं सर्वलोकभयङ्करम् ।। २१ ॥ वासुकि क्षीरदानेन पूजयेत् सततं नरः । पूर्ववत् पूजयेद् देवे विश्वकर्माणमीश्वरम् ॥ २२ ॥ सितममूनविन्यासर्भल्लाटं पूजयेद् बुधः । दधियुक्तेन चानेन सोमं सर्वत्र पूजयेत् ।। २३ ।। कुबेरं धूपदानेन पूजयेत् सततं नरः । अदितिं च सुवर्णन पद्मरपि च पूजयेत् ॥ २४ ॥ अर्थमन्दारमालाभिपभं च समर्चयेत् । अन्धेपामपि देवानामर्चनं धूपसाम्प्रतैः(१) ॥ २५ ॥ 1. 'पुष्पेलोप' ख, ग, पाठः । २. 'य' क. पाठः।

·सर्वपुष्पफलश्रेणी कार्य पुद्धिमना सदा । इत्येते वलयः सर्वे शान्य परिकल्पिनाः ॥ २६ ॥ शोधने कर्पण भूमेः साधन रूपकल्पन । गृहे मवेशन रम्ये तिथिमभ्युदया (3) ॥ २७ !! स्कन्धावारनिवेशपु पुरग्रामनिवगर्न । देवालयक्षितिपटमनिवेशनेषु मोक्तान् पलीन प्रवितरेत् प्रयतः सुरेभ्यः । भारम्भमन्यमपि वास्तुगतं चिकीर्षुः कुर्वनिमं विधिममीप्सितभाजनं स्यात् ।। २८ ।। इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणस्यधारापरनानि वास्तुशास्त्रे बलिदानविधिर्नाम पत्रिंशोऽध्यायः ॥ अथ कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । वर्णानां यानि दारूणि कीलकार्थ नियोजयेत् । इदानी तानि वक्ष्यामि श्रेयाकीर्तिहिताय च ॥ १ ॥ खदिरोदुम्बराश्वत्थशालशाकधवार्जुनाः । अञ्जनः कदराशोकतिनिशारुणचन्दनाः ॥ २ ॥ शिरीपसर्जन्यग्रोधवेणवः कीलकर्मणि । पुनामानो द्रुमाः शस्ताः स्त्रीनामानो विगर्हिताः ॥३॥ अश्वत्थः खदिरयैतौ विमाणां वृद्धिकारको । रक्तचन्दनवेणत्यकीली क्षत्रस्य पूजिता ॥ ४ ॥ शाका खदिरश्चेति सामन्तानां हिताविमी । कीली शालशिरीपोत्यौ वैश्यानां कीर्तिनी शुभौ ॥ ५ ॥ शुद्रजातेस्तु तिनिशधवार्जुनसमुद्भवाः । वैश्यवेश्मसु सौभाग्यकार्ये च स्युरशोकजाः ॥ ६ ॥ 1. 'न' क, १४ । २. 'राध ते', ३. 'ला', ४. ''ब.पाठः।

·कीलकसूत्रपातो नाम सप्तविंशोऽध्यायः । २०७ न्यग्रोधो वणिनां धान्नि भूमिकर्मण्युदुम्बरः । महामा(प्रात्रा)वद्यानां कीलाः सार्जुना गृहे ॥ ७ ॥ विमाणां सर्ववर्णोत्थाः क्षत्रियाणां त्रिवर्णनाः । वर्णद्वयोक्ता वैश्यानां शूद्राणां स्वानुलोमतः ॥ ८ ॥ प्रतिलोमा न कर्तव्याः कीलका भूतिमिच्छता । प्रमाणान्यथ कीलानां निगद्यन्ते पृथक् पृथक् ॥ ९॥ द्वात्रिंशदगुलाः कीला विषाणां स्युः शुभावहाः । क्षत्रियाणां पुनश्चाष्टाविंशत्यालसम्मिताः ॥१०॥ चतुर्विशत्यगुलाश्च वैश्यानां शुभदायिनः । विंशत्याद्यगुलैः कीलाः शूद्रजातस्तु ते हिताः ॥ ११ ॥ पडङ्गुलपरीणाहाः सर्वेष्वेते शुभावहाः । ब्राह्मणक्षत्रियविशां वेदाष्टाश्रपडश्रयः ॥ १२ ॥ पडश्रयस्तु शूद्रस्य प्रकृतेस्तु यदृच्छया । दार्ममाञ्जीर्णकार्पासं विप्रादीनां यथाक्रमम् ।। १३ ॥ अर्धपर्वपरीणाई दृढं मूत्रं तु वर्तितम् । अलाभे स्वस्य सूत्रस्य प्रोक्तादन्यतमं बुधः ।।१४।। गृह्णीयात् मूत्रमन्ये तु गृह्णीयुः स्वेच्छयव ते । इत्थं संभृत्य सम्भारान् गृहभर्ता शुभेऽहनि ।। १५ ।। शुक्लपक्षे शुचिः स्नातः स्थपतिश्च सिताम्बरः । गृहस्थाननिमित्तात् तु देवस्थानानि लक्षयेत् ॥ १६ ॥ कुमुमाक्षतमयय कर्तव्या गृहदेवताः । आदा स्थानानि शकुना परीक्षेत समन्ततः ॥ १७ ॥ तेषु सर्वेषु कर्तव्यमर्चनं तु यथाविधि । गृहस्य मध्ये सिक्त्वा तु निरूप्य ब्रह्मणः पदे ॥ १८ ॥ गोमपन समालिप्तां कुर्याद् वैदी गुलक्षणाम् । चतुरयां चतुरामक्षतः सुप्रतिष्ठिनाम् ।। १९ ॥ 1. 'सविविद्यानांत., 'सवैविधाना' ग. पाठः । ३. 'रणाम, • 'सिध',४. 'ना', ५. 'सा', ६.''प.ग. सार। .

·मालपा तस्या मध्ये प्रतिष्ठाप्यः कुम्मा माज्य राजनः । ताम्रको मृन्मयां वापि पालामे परः परः ॥ २० ॥ अकालमूलः सोऽव्यको जलपूर्णः स्वलकृतः । मणिरवप्रवालच स्वर्णरूप्येण गर्मिनः ॥ २१ ॥ प्रतिष्ठा(प्या? योऽक्षतः पुष्पफलयीनसमन्वितः । श्वेतेन चन्दनेनेनं चर्चयित्वा समन्ततः ॥ २२ ॥ तस्योपरिधान विन्यस्येत् क्षीरसस्य पल्लवम् । सुगन्धिनार्थ धूपेन धूपयित्वा चतुर्दिशम् ॥ २३ ॥ वेष्टयेदहतेनेनं शुलवस्त्रेण सर्वतः । वास्तुमध्ये यतो ब्रह्मा कुम्भरू(पीपः)स तिष्ठति ॥ २४ ॥ कुम्भस्योत्तर तु कीर स्थापयद् युधः। कीलानटी परीक्षेत स्थापयेच यथाविधि ॥ २५ ॥ श्वेतचन्दनलिप्तांस्ताञ् श्वेतपुप्पर्विभूपयेत् । सालक्तकान् सुरभिणा धूपेन च सुधूपितान् ॥ २६ ॥ ऊर्णामयेन सूत्रेण त्रिवर्णेनाभिवेष्टयेत् । मधुसर्पिर्दधिक्षीरैर्मूलभागेपु लेपयेत् ॥ २७ ॥ अर्चयेत् परशुं सूत्रमष्ठीलादीनि सर्वतः । अथोपकरणान्यत्र धूपपुष्पाक्षत्तादिभिः ॥ २८ ॥ ततः पूर्वोत्तरे धास्ता गे सप्तापिः पदे । गोमयेन समालिसे कुशास्तरणमास्थितः ॥ २९ ॥ अमिकार्य प्रकुर्वीत पुरोधाः शान्तिमेव च । सांवत्सरः शुचिः स्नातः कृतस्नान:(?) समाहितः ॥ ३० ॥ शङ्कुना साधयेल्लमं सम्यक् तेवटिकाथवा(?) । रात्रिलमं तु नक्षत्रमध्यास्तोदयसंश्रितः ॥ ३१ ॥ 1. 'च', २. 'यवीश्वेत (१) स. ग. पाठः । ३. 'सास्ते थे', ४. 'काः', ६. 'धीलावानि' ख. ग. पाठः। 'दमा', ९. 'तं खाटि' स. ग. पाठः। ताः। क. पाठः। ७. 'रगचिः 26 ·कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । एवं संसाधयेल्लमं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः । पूजया तुष्टिकारिण्या पूजयेच पुरोहितम् ॥ ३२ ॥ अभ्यचिंते यतस्तस्मिन् ब्रह्मा भवति पूजितः । सांवत्सरस्य फर्तव्या ततः पूजा ययाविधि ॥ ३३ ॥ सांवत्सरेर्चिते यस्मात् पूजितः स्याद् बृहस्पतिः । स्थपति पूजयेत् पश्चात् त्वष्तुधिचिकीर्पया ॥ ३४ ॥ तदधीनं यतः कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । श्वेतचन्दनदिग्धांस्ताञ् श्वेतपुष्पैश्च पूजितान् ॥ ३५ ॥ सदशैरहतैर्वस्तरहगुलीयः प्रपूजयेत् ।। परिकर्मकरा ये च तान् यथाशक्ति पूजयेत् ॥ ३६ ॥ देदानश्च वाग्मिा परितोषयेत् । यथा सुमनसस्ते स्युस्तथा कर्तव्यमादरात् ॥ ३७ ।। ततः स्थपतिराचम्य वलिकर्म समाचरेत् । सूत्रपाते वलि धीमान् सार्वभौतिकमाचरेत् ।। ३८ ॥ तस्यालाभे वलिः कार्यो यो भवेत् सोऽभिधीयते । विदधीत चरूञ् श्वेतरक्तपीतासितान् पृथक् ॥ ३९ ॥ पायसं कुसरं क्षीरं निप्पावाञ् श्वेतमोदनम् । पाविकादेधिरूपांश्च पललोल्लापिकाघृतम् ॥ ४० ॥ दध्योदनं च संमिश्रं देवताभ्यो निवेदयेत् । तिलैघृतेन सहितर्देवमग्निं च पूजयेत् ।। ४१॥ ततश्च पायसं दधा ब्रह्मस्थाने निवेदयेत् । ततश्चानुक्रमेणैव देवताभ्यो बलिं हरेत् ॥ ४२ ॥ बलिकर्म यथान्यायं कृत्वा च द्विजराचनम् । स्वशाखीयान् शुचीन माज्ञान् पूजयेद् दक्षिणाफलैः ॥ ४३ ॥ ओङ्कारस्वस्तिपुण्याहीतवादितनिस्वनः । ततो विर्भः सह स्वामी कुर्यात् तस्य प्रदक्षिणम् ॥ १४ ॥ १.'' ख. ग. पाठः । २. 'त्रि' रा. पाटः । ३. 'दप्यरूप स. ग. पाठः । 'मृ' क, पाठः।

·अक्षतान् प्रथमं कुम्भ दापयित्वा द्विगानमः। ततो दक्षिणपूर्वण गला पुण्याहवाचकः ॥ ४५ ॥ अहताम्बरसंगीतः शुचिः स्थपतिरासने । निषद्य माङ्मुखः शेकुं धृत्वा दक्षिणपाणिना ।। ४६ ॥ पवादादाय वामन प्रतिष्ठाप्य च भूतले । मन्त्रानमू जपन वीरो हन्यात् परशुना ततः॥४७॥ विशन्तु ते नलं नागा लोकपालास्तथैव च । प्रतिष्ठन्तु गृहं चास्मिन्नायुर्वलकरं भवेत् ॥ ४८ ।। प्रहारान् सुस्थिरानष्टौ दद्यात् कीलस्य मूर्धनि । हन्यमाने ततः कीले निमित्तान्युपलक्षयेत् ॥ ४९ ॥ गोविप्ररथनागान्याः कन्या नृपवर स्त्रियः । शहदुन्दुभिवंशानां तथा गीतस्य च ध्वनिः ॥ ५० ॥ आविर्भवति यद्यस्मिन् हन्यमाने प्रभुस्तदा । सततं सुखमामोति शन्त्यैिश्वर्यैश्च वर्धते ॥ ५१ ॥ हतं झुतं विपन्न वा निषेधः सूत्रकीलयोः । पापण्डिनां च सर्वेषां दर्शनं न सुखावहम् ॥ ५२ ॥ दृष्ट्वा शुभनिमित्तानि ततः शकुं निवेशयेत् । हन्यमानो यदा कीलो विशद् भूमौ शनैः शनैः ॥ ५३॥ कर्मसिद्धिर्भवेत् तत्र गृहं रत्नपरिच्छदम् । हन्यमानोऽपि न विशेद् धरित्री कीलको यदा ॥ ५४ ॥ न तत्र कर्मसिद्धिः स्यादनिमितं च लक्षयेत् । एकेनापि प्रहारेण यत्र कीलो विशेन्मई ५५॥ ने सिद्धिं याति तोकः कृतं वा नोपभुज्यते । आयस्याष्ठीलया हन्यान्न काष्ठेन कथञ्चन ॥ ५६ !! फाप्टेन ताडितः कीलो वह्निदोपकरो भवेत् । अश्मना यदि ताब्येत तदा व्याधि प्रयच्छति ।। ५७ ।। १. 'कुम्भ' क. पाठः। २. 'ज्व' स., ' ' ग, पाठः । ३.१.क.पारः। 'शाश्च! क, शन्यथैध', ख. ग. पाठः । ५. 'सस, ग. पास। .

·कोलफसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । ऐन्द्री प्रतिनतः कीलो धनसम्मानकारकः । आग्रेय्यां प्रणते कीले भवत्याग्निभयं महत् ।। ५८ ।। याम्यायां मरणं राज्ञां दिशि राक्षसतो भयम् । धननाशस्तु वारुण्यां वायव्यां रोगतो भयम् ।। ५९ ।। सौम्यं सौम्यानते राजपसादायेशतो गतः । फीलके कूर्चके जाते पुत्रपात्रान्वयगृहे ।। ६० ।। परमामृद्धिमामोति धनधान्यश्च वर्धते । हन्यमानो यदा यत्नान कीलः कश्चिदपि स्फुटन् ।। ६१ ॥ नाशं विद्यात् तस्य पन्या ज्येष्ठस्य तनयस्य वां । यदि भज्यत कीलः स्वात् स्वामिनो जायते वधः ॥ ६२॥ यदा कील पतेद्धस्ताद् भ्रंशः स्यात् स्थपतेस्तदा । हस्तभ्रष्टा(?) स भवेदष्टीले हस्तविच्युते ॥ ६३ ।। सुखेन हन्यमानश्चेत् कीलः स्वस्थो न जायते । अष्टौ प्रहारानपरांस्तत्य दद्यात् तदा पुनः ॥६४ ॥ सग्गन्धधूपोपहारः कुर्याच परिपेचनम् । इदं साम महापुण्यं परिचिन्त्य समासतः ॥ ६५ ॥ शोक तु जपेद विद्वान् यावच्छङवभिपेचनम् । गरवाय नैर्ऋतीमाशां ततः शकुं निवेशयेत् ।। ६६ ।। ऊर्णायवेन साम्नास्य सम्यक् स्नपनमाचरेत् । वायोर्दिशं ततो गत्वा तत्र शड्डू निवेशयेत् ।। ६७ ॥ अभिपैकं महारत्नसाना तस्य समाचरेत् । अर्थशानी दिशं गला शकुं तस्यां निवेशयेत् ।। ६८ ॥ भाग्रेण साम्ना कुर्यात प्राग्यत् तस्याभिपेचनम् । ततोऽनु सूत्रं वनीयात् सव्यं द्विगुणवेष्टितम् ।। ६९ ।। प्रदक्षिणं मसातदुक्तः शक्रमो यथा । (माय)ध्यमानं यदा मूत्रं शकुंः किमपि मुञ्चति ।। ७० ॥ ...च गते' प. ग. पाठः । २. 'च' स. पाठः 1 ३. 'लस्यात् ', ४. 'स्य', ५. 'स्वस्थो', विर्य सक. पाठः । ७. 'यवेशन' क, 'वेन. पाला- ' ' ril )माल' . गा!! . 'युग. ग. पार; .

·mraनो पारामप्रसायेत।। ७१।। पनि न दुग्यति । प्रमान पूर्व माल्पितान् ॥ २॥ गाना स्थानेवन विधिना युधः। पादक्षिणस्या विदिशा मन्त्रं चमं हृदा जपेत् । मारताना म सर्वपा मानवानां नर्थव च ॥ ७४ ।। armfterfal पिया। मदुराने दातन्याः सितायाधरयः क्रमात् ।। ७३ ॥ पलिं तेषु प्रयच्छामि मन्त्रेण परिमन्त्रितम् । रक्त बलिमुपादाय नैर्ऋत्यभिमुखस्तथा ।। ७५ ।। त्यधिपतिथैव नैर्ऋत्यां ये च राक्षसाः । वलिं तेषु प्रयच्छामि रक्तमोदनमुत्तमम् ।। ७६ ॥ कृष्णं वलिमुपादाय गत्वा च दिशमानिलीम् । नमस्ते नागराजाय ये चान्ये तं समाश्रिताः ।। ७७ ॥ बलिं तेषु प्रयच्छामि कृष्णमोदनमुत्तमम् । पलिमुद्धृत्य हारिद्रमैशानीमाश्रयन् दिशम् ।। ७८ ॥ नमो रुद्रेपु सर्वेषु ये चान्ये तान् समाश्रिताः । प्रयच्छामि वलि तेषां हारिद्रौदनमुत्तमम् ॥ ७९ ॥ एवमेतान् घलीन् सर्वान् यथावत् प्रतिपादयेत् । ततः कुम्भोदकं पुण्यं साम्ना दिव्येन मन्त्रयेत् ।। ८० ।। वामदेव्येन कुर्वीत मोक्षणं तेन वास्तुनः । द्रुमा विप्रादीनापित्ति निगदिताः शकुंघटने फलं यच्छङ्कोश्च स्फुटमिह निमित्तानि बहुशः । तथा सूत्राताने विधिरनु च मन्त्रैः प्रतिदिशं पलिः कीलपूक्तनिदशपरितोपाय विधियत् ।। ८१ ॥ वि महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणमूत्रधारापरनासि वास्तुशास्त्र कीलकमूत्रपातो नाम समत्रिंशोऽध्यायः॥ 1, 'रयेत् पाठः। २. ल. ग. पाठापाठ। गपाता , ·वास्तुसंस्थानमातृका नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः । अथ वास्तुसंस्थानमातृका नामाष्टात्रिंशोऽध्यायः। इदानीमभिधास्यामो वास्तुसंस्थानमातृकाम् । निवासहेतवे सम्यक सर्वकर्मापजीचिनाम् ॥ १ ॥ चतुरनं समं * साचि दीयं यत्तं च शम्युकम् । शकटासमगादर्शवकन्याकृतीनि च(?) ॥२॥ छिन्नकण विकणं च शहाभं चरसनिभम् । शक्याननं कर्मपृष्ठं सदंशं व्यजनाकृति ॥ ३ ॥ शरावस्वस्तिकाकारं भूदपणवोपमम् । विशकर कवत्यामं यवमध्यसमानि ॥४॥ उत्सा(?)नदन्ताभे तथा परसुसन्निभम् । विसावितं च श्वनं च प्रलम्वं च विवादिकम् ।। ५ ।। विकुष्टं पञ्चकृष्टं च परिच्छिन तथापरम् । दिस्वस्तिकामं श्रीदक्ष वर्धमानसमाननम् ॥ ६ ॥ एणीपदं नरपदं चत्वारिंशत् समासतः । क्षेत्राण्युक्तान्ययामापां विनियोगी विधीयते ॥ ७ ॥ चतुझे समे राजा शय्याकारे पुरोहिताः । दीप कुमारकाः सेनापतिचापते बसन् ।। ८ ।। पसेपुः शम्बुकाकार सर्वे वाहा: मुखार्थिनः । अन्तःपुरं सम समे वाणिनाः माटाकृती ॥१॥ पैश्यास्तु भगसंस्थाने दर्पणा मुरर्णछन् । संस्थाननी वजसमे जना नगरगोष्टिकाः ॥ १० ॥ सरपुः संस्थान क्षेत्र पुत्राभिनपिणः । हिमकणे पहामाश विकण मृगनुपकाः ॥ ११ ॥ महाभे कर पानो गणाचार्याः धुराम । मनानाध्यक्षः शनिमुन बाटे तु मालिकाः ॥१२॥ ..',१. 'U', ३.''.. पूminar... --- ·समरामणमूत्रधार यत्र प्रवेशतो चारनु(१)मदं भवति यामतः तद्भीनयाहुकं वास्तु निन्दितं वास्तुचिन्तकः ॥ १३ ॥ तस्मिन् वसनल्पविचः स्वल्पमित्रोऽपरान्धवः । स्वीजितश्च भवन्नित्यं विविधव्याधिपीडितः ॥ १४ ॥ वास्तुप्रवेशती यत् तु गृह दक्षिणतो भवत् । प्रदक्षिणप्रवेशत्वात् तद् विद्यात् पूर्णाहुकम् ॥ १५ ॥ तत्र पुत्रांश्च पात्रांच धनधान्यमुखानि च । प्राप्नुवन्ति नरा नित्यं वसन्नो वास्तुनि ध्रुवम् ।। १६ ॥ गृहपृष्ठं समाश्रित्य वास्तुद्वारं यदा भवेत् । प्रत्यक्षायस्त्वसौ निन्यो वामावर्तमवेशवत् ॥ १७ ॥ ब्राह्मणो निवसेन्मुख्य द्विनाम्नि क्षत्रियो वसेत् । चितथे निवसेद् वैश्यः शूद्रः सुग्रीवनामनि ॥ १८ ॥ एते वैशेपिकाः सर्वे वर्णानामनुपूर्वशः । वास्तुद्वारनिवेशाथ वासैः सह निरूपिताः ॥ १९ ॥ योत्तरमोच्यन्ते वर्णानां गृहकल्पनाः । + शूद्रविदक्षत्रियाणां च राज्ञां च जयकाक्षिणाम् ॥ २० ॥ सार्धत्रिभूमि शूद्राणां वेश्म कुर्याद् विभूतये । अतोऽधिकतरं यत् स्यात् तत् करोति कुलक्षयम् ॥ २१ ॥ वैश्यस्य वर्धयेद् गेहमर्धपञ्चमभूमिकम् । अतिप्रमाणे तबास्य धनवन्धुपरिक्षयः ॥ २२ ॥ क्षत्रियस्य कुर्यादर्घपष्ठतलं परम् ।। सम्पदलसमृद्धय तदतिरिक्तं तु तच्छिदे ॥ २३ ॥ परं विग्रस्य भवनमर्धसतमभूमिकम् । स्वाध्यायाचारभोगार्थमत्युचं तु भयावहम् ।। २४ ॥ यजन्ते राजम्यायः क्रतुभिर्येऽवनीचराः । तलरर्धाष्टमस्तेषां कारयेद् भवनोत्तमम् ॥ २५ ॥ १. 'शि' ३."धं', 'द्रेण वे' ख. ग. पादः। राशाम' ति पाठः सात् ।

·द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । आहानेकयज्ञानां राजा राजाधिपश्च यः । वस्याप्यर्धाष्टमतलं भवनं सन्निवेशयेत् ॥ २६ ॥ बाजरेयेन वा यष्टा यो द्विजः स्यात् समाहितः । गवां कोटिप्रदो यो वा सोऽपि तस्मिन् भवे(द)भीः ॥ २७ ॥ यथाममाणनिर्दिष्टे वसन्तस्ते नृपादयः । प्राप्नुवन्ति परामृद्धिमदि तु विपर्यये ॥२८॥ सपीठतलकं वेश्म मानतः संप्रकीर्तितम् । साधारणेन हस्तेन परं शुदस्य विंशतिः ।। २९ ।। चत्वारिंशद विशः पष्टिः क्षत्रियस्य प्रशस्यते । अशीतिनिमुख्यस्य शतइस्ता महीपतेः ॥ ३० ॥ नातः परं नृणामूर्खप्रमाणं शस्तगुच्यते । देवदानवदैत्यानां पिशाचोरगरक्षसाम् ॥ ३१ ।। सिद्धगन्धर्वयक्षाणां विधातव्यमतोऽधिकम् । एकभीमादधो नैव रह शूद्रस्य विद्यते ।। ३२ ।। वैश्यस्य भवन कार्यमयी ना(न्याध्य)भूमिका । द्विभूमिकादशः कार्य क्षत्रियस्य न मन्दिरम् ॥ ३३ ॥ साद्विभामाद विमस्य त्रितलादपि भूपतेः । हीनप्रमाणादभुतो गई पत् कुशिलिना स्थान विहितं फश्चित् । भभिये सिद्धिविनाशनं तच् पयस्तीलादिचिर्पपाय ।। ३४ ॥ गुणदोपान प्रवक्ष्यामि द्वाराणां सर्ववास्तुपु । मुस्थितं चतुरश्रं च कान्नं स्वद्रव्ययोजितम् ।। ३५ ॥ नु स्वकीयदिग्भागे नई ननयोचर्कः। नासं नकुन्ज नापनि)पिडितं नवहिर्गतम् ॥ ३६ ।। . नामातं नकृतं मध्ये गतं नान्तरकुक्षिषु । नविदुनं नसंक्षितं यत् तत् स्याद् द्वारमृद्धिदम् ॥ ३७॥ १. 'रिप्रदेपा था', २. 'मवेदी!', ३. मिशन', . 'वि'(७), ५. 'पू','प. ग. पारः।

·समरालणसूत्रधार पदस्य द्वादशे भागे पदमध्यात् प्रदक्षिणम् । स्थापितं इंद्धिमायांति द्वारं पुष्टिं करोति च ॥ ३८ ॥ स्थ्याचत्वरभृङ्गावापीकपाह(१)कुम्भकैः । कुड्यकोणतरुस्तम्भैर्मवनस्पन्दनादिभिः ॥ ३९ ॥ यद् विद्धं भवनद्वारं तच्छुमाय न जायते । द्वारं द्वारे माविष्टं च कर्तव्यं वितनेतन() ॥४०॥ पैद्यां प्रवेशयेन्नैकामन्यद्वारे कदाचन । द्वारं प्रवेशयेत् पेद्यो नारोहणगाक्षयोः ॥४१॥ पक्षद्वारस्य वा नैकां कयश्चिदपि युद्धिमान् । न पाएगान्तरे द्वारे प्रविष्टं कारयेत् कनिन् ।। ४२ ।। विहिनं हि तथा नन् स्याद् यहुदोपकरं सदा । तोरणं गोपुरद्वारंमही येषां गुहे भवेत् ।। ४३ ॥ गृहाणां मौलिकतार धोये नान परेशयेन् । द्वार द्वारम्प कर्तगमुगयुपरि भूमिपु ॥ ४४ ॥ प्रदभिगेन ना फाप कार्ग नापरथा पुनः ॥ ४५ ॥ उपपरिभूमीना मुगं कुर्यात मदधिणम् । नारगन कुरीत द्वारमारोष्णानि ॥४६॥ पणां मिला हतं तमामुपरि कारयेत् । पापभिमा तार गित प्रदक्षिणम् ॥ ४ ॥ नये गाना द्वारा पदण । नरे) न पदे नाशि निदिणां ॥ १८ ॥ निशानसिपमा मना। मांगन दगार गंगापित ॥४॥ पाणारारारपान यादामा गरमती: ५.॥ 1 ·द्वारगुणदोषो नामकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । न प्राकारण कुड्येन न विटङ्केन वा पुनः । अन्तर्हितानि दुष्यन्ति द्वारमाणि कुत्रचित् ।। ५१ अत्युच्चे स्याद् भयं राज्ञो निम्ने तस्करतो भयम् । कुलपीडा भवेत् कुब्जे बहियाते पराभवः ॥ ५२ ।। आध्मातेऽत्यन्तदारियं कृशमध्ये क्षयो नृणाम् । रथ्याविद्ध भवेद रोगो मरणं चत्वरेण च ॥ ५३॥ शृङ्गाटकेन वैधव्यं दुहितृणां प्रजायते । वाया कूपेन वा विद्धे स्यादतीसारतो भयम् ॥ ५४ ॥ कोणान्मृत्युभयं दद्याद् या रोगभयं भवेत् । स्तम्भेन म्रियते स्वामी भ्रमेणार्थो न तिष्ठति ।। ५५ ।। प्रणालेन महद् दुःख महाभीतिर्महाकलिः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्वारवेधं विवर्जयेत् ।। ५६ ॥ यस्याग्नतः पृष्ठतश्च द्वारे भित्त्योयोरपि । अन्योन्यं भिद्यते यस्मिन्नैकगत्याश्रिते उभे ॥५७ ॥ वांस्तु तद् भिन्नदेहाख्यं भिन्नस्वामिविधायकम् । न तत्र जायते दृद्धिः स्थापितस्य न कस्यचित् ।। ५८ ॥ गृहकुक्षौ कृतं द्वारं सर्वरोगभयङ्करम् । पूर्वद्वारं तु माहेन्दं प्रशस्तं सर्वकामदम् ।। ५९ ।। गृहक्षतं तु विहितं दक्षिणेन शुभावहम् । गन्धर्वमथवा तत्र कर्तव्यं श्रेयसे (तीसोदा ॥ ६ ॥ पचमेन प्रशस्तं.स्यात् पुष्पदन्तं जयावहम् । भवादमुत्तरे द्वार परास्तं स्याद् गृहेशितुः ।। ६१॥ एकाशीतिपदे तस्मिश्चतुरश्रपदेऽपि वा । द्वारोऽप्य(प)दगास्तासां ब्रूमो बन्यादितः फलम् ।। ६२ ।। हुताशभीति: स्वीजन्म भूत्यर्थः मियतां नृपे । क्रोधे चौऋतता) पुंसः क्रोयं स्पाक् पूर्ववत् क्रमात् ॥ ६३ ॥ 1. 'स्मिन्नेक', २. 'वा' स. ग, पाठः। ३. 'या' ख. पाव। YANA ·गुना(पिगिनीया मध्यानगुदिान । राई कनामसं गाम्गतः गुग परत(१) ॥ ६४ ।। गुगोपनीडा रिपुदिायगुनानगासिननमासम्पन् । स्वाप्तिनुशंसाद भगमनाग उक्तः क्रमादित्यपरोन्मुसंपु ।। ६५ ।। धन्धव्यसलेला रिपुद्धिरगुताप्तिरामा गुणसम्पदा । गुनालिन्धिादिषयान्मनेन दोपारिया ननदिङ्मुखः ।। ६६ ।। गुणाम दोपाय ययावदेत निरुपिता द्वाररामाश्रिता ये। नाम् शिल्पविच्छानविदा वरिष्ठी विज्ञाय पूज्यत्तमुपनि लोके ॥ ६७ ॥ पति महाराजाधिरानमीमो नदेयविरानो गमरानगपधारारनास यामा द्वारगुणदोषो नाप एकोनचत्वारिंशाच्यायः॥ अथ पीठमानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः । देवानां मनुजानां च पीठमानमयोच्यते । पीठं कनीयो भागं च सार्धमागं तु मध्यमम् ॥ १ ॥ द्विभागमुत्तमं तत् स्यादेपा पीठसमुच्छितिः। महेश्वरस्य विष्णोश्च ब्रह्मणश्वोत्तमं भवेत् ।। २ ।। इतरेपां च देवानां कर्तव्यं तन्न धीमता । ईश्वरस्य यथाकामं पीठं कार्य विचक्षणः ॥ ३ ॥ यस्मिन् स्थाने विधातव्यो ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । ईश्वरः सर्वतः कार्यों न दोपस्तत्र विद्यते ॥ ४ ॥ इतरेषां तु देवानां पीठं भागं समुच्छ्रितम् । यस्य येन विभागेन वास्तुमान विधीयते ॥ ५॥ तस्य तेनैव मागेन पीठोच्छ्रायो विधीयते । मनुजानां च पीठानि वेश्मनां देवपीठकः ॥६॥ ', 'पा' ग, पाठः । २. 'रथ', ३. ''ि, ४. 'तधा'५. 'के' ख, ग. पाठः।

·चयविधिन मैकचत्वारिंशोऽध्यायः। २२१ तुल्यानि कुर्यादुपरि कृता वृद्धिकराः सुराः । पुरमध्ये तु कर्तव्यं ब्रह्मणो गृहमुत्तमम् ॥ ७॥ चतुर्मुखं च तद् कार्य यथा पश्यात तत् पुरम् । अधिक सर्ववेश्मभ्यस्तथा राजगृहादपि ॥ ८ ॥ रानवेरमाधिकमपि शस्यतेभ्यसुरालयात् । पक्षमा लोकपालनां राजा श्रेष्ठतमो यतः ।। ९॥ एवमेतानि देवानां पीठान्पुक्तान्यशेषत्तः । चातुवर्यस्प पीठानि ब्रूमो विप्रायनुक्रमात् ॥ १० ॥ पत्रिंशदगुलांत्सेधं पीठं त्रिप्रस्य शस्यते । इतरेषां तु वर्णानां हस्तं स्याचतुरङ्गुलम् ॥ ११ ॥ चातुर्वर्ण्यस्य पीठानि भुङ्क्ते विप्रो गृहाणि च । प्रयाणां क्षत्रियो वैश्यो द्वयोः शूदः ऋमात् स्वकम् ॥ १२ ॥ एवं विभाग पीलानां स्थपतिः परिकल्पयेत् । हितं कारयितुरीन्छन् नृपतेश्च समृद्धये ॥ १३ ॥ प्रमाण स्थापिता देवाः पूनावि भवन्ति हि । प्रमाणं पीठानामिदमभिहितं ब्रह्ममुरजि- रपुरारीणामत्रापरदिविषदा यत्र नियतम् । ततो विप्रादीनामपि निगदितं यत् तदखिलं याचित्यापोज्यं श्रियमभिलपद्भिः स्यपतिभिः॥ १४ ॥ हाते महाराजाधिरामनीभोजदेवविरचिते समय गणपधाराएनानिबारगम्य पीउमानं नाम चत्वारिमोध्यायः ।। अथ चयविधिर्नामकचत्वारिंशोऽध्यायः। इदानीमभिधीपन्ले चपस्या गुणागुणाः । गुरिभक्तः समधारमतुरप्रश्रयः गुमः ॥१॥ 1.गांधी', २. 'पासनादीनामामार', यो,. हा'.ए.पटा। ५. 'म.पः। .

·No text on this page.

·चयविधिन मैकचत्वारिंशोऽध्यायः । २२१ तुल्यानि कुर्यादुपरि कृता वृद्धिकराः सुराः । पुरमध्ये तु कर्तव्यं ब्रह्मणो गृहमुत्तमम् ॥ ७ ॥ चतुर्मुखं च तत् कार्य यथा पश्यति तत् पुरम् । अधिकं सर्ववेश्मभ्यस्तथा राजयहादपि ॥८॥ राजवैश्माधिकमपि शस्यतेऽन्यसुरालयात् । पञ्चमो लोकपालनां राजा श्रेष्ठतमो यतः ॥९॥ एवमेतानि देवानां पीठान्युक्तान्यशेषतः । चातुवर्णस्प पीठानि बमो विभाउनुक्रमात् ॥ १० ॥ पत्रिंशदगुलोत्सेचं पीठं विप्रस्य शस्यते । इतरेपां तु वर्णानां हवं स्याच्चतुरङ्गुलम् ॥ ११ ॥ चातुर्वण्र्यस्य पाठानि भुङ्क्ते विनो गृहाणि च । प्रयाणां क्षत्रियो वैश्यो द्वयोः शूद्रः क्रमात् स्वकम् ॥ १२ ॥ एवं विभाग पीठानां स्थपतिः परिकरपयेत् । हितं कारयितुर्वाञ्छन् नृपतेच समृद्धये ॥ १३ ।। प्रमाणे स्थापिता देवाः पूजाश्चि भवन्ति हि । प्रमाणं पीठानामिदमभिहितं ब्रह्ममुरजि- पुरारीणामत्रापरदिविपदां यच नियतम् । ततो विप्रादीनामपि निगदितं यत् तदखिलं यथौचित्यायोज्यं श्रियमभिलपद्भिः स्थपतिभिः ॥ १४ ॥ इते महाराजाधिराजश्रीमोजदेवविरचिते समागमूत्रधारापरनाम्नि रास्तुशास्त्रे पीठमानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः॥ अथ चयविधिर्नामेकचत्वारिंशोऽध्यायः। इदानीमभिधीयन्ते चयस्पेह गुणागुणाः । सुविभक्तः समचारुचतुरश्रयः शुभः ॥१॥ 'गासु पी', २. 'गामन्यातीनां गई शुद्रकमाराकम्', ३. 'त्यायोग्स, ग, पादः। ५. रामपः पाठः । , ·असंभ्रान्तमसन्दिग्धमविनाश्यन्यवाहितम् । अनुत्तममनुत्तमकुन्ज नच पीडितम् ।।.२:|| समानखण्डमृज्वन्तमन्तरङ्ग तथैव च । सुपार्थ सन्धिसुश्लिटं सुप्रतिष्ठं सुसन्धि च ॥.३... अजिमं चेति चेयस्य गुणा विंशतिरित्यमी। एतेपां वैपरीत्येन दोपाणामपि विंशतिः॥ ४ ॥ दक्षिणं तु यदा कुड्यं विचिनोति वहिर्मुखम् .! तदा व्याधिभयं विद्यान्मृत्युदण्डं च निर्दिशेत् ॥ ५॥ पश्चिमं तु यदा कुड्यं विचिन्वन्ति वहिर्मुखम् । धनहानि तदा विद्याद् दस्युभ्यश्च भयं भवेत् ॥ ६ ॥ उत्तरं तु यदा कुड्यं विचिनोति बहिर्मुखम् । कर्तारं स्वामिनं वापि व्यसनं प्रापयेत् तदा ॥ ७॥ पाच्यं वहिर्मुखं कुड्यं चिनोति स्थपतिपदा । रानदण्डभयं तत्र निर्देष्टव्यं विचक्षणैः ॥ ८॥ . एतदेव फलं ब्रूयात् पतिते दलिते ता । यस्य प्राग्दक्षिणः कर्णः प्रवर्तेत बहिर्मुखः ॥ ९ ॥ स्यात् तपानिमयं घोरं गृहमर्तुच संशयः । गच्छेद् यहिर्मुखः कर्णो यदा दक्षिणपश्चिमः ॥ १० ॥ फलहोपदवस्तत्र स्याद भार्यायाच संशयः । पधिपोत्तरफर्णे तु सम्मयाते पहिर्मुखे ॥ ११ ॥ पशुवाइनपुत्राणां संशयस्तप नापते । मागुत्तरो यदा फर्णः प्रचीपेत पहिर्मुसः ॥१२॥ गुरूणां संशंपस्तत्र गौडपादय जायते । विशालं यदि नायत सरंपाहुपु मिन्नतः ॥ १३ ॥ फाणिकासमसंस्थानं तंद मगन्मडियाहनि। न सात्यो मवेदापस्तत्र पाहणः पयो भवेत् ॥ १५ ॥ रगत, ''ग, पारः । -'', ४.'', ५. 'ग', '', '1154311 . १.मत्तमान...पाहा।

·चयविधिन मैकचत्वारिंशोऽध्यायः । चयस्प तस्य दोषेण गृहीही)क्षीणः पलायते । चिन्वतो यदि संक्षिप्तमत्पर्थ तत्र जायते ।। १५ ॥ ब्रह्मसंज्ञ सदुदिएं तर राजभयं भवेत् । विस्तृतं यदि यो षु संक्षितं चैव मध्यतः ।। १६ ॥ तनुमध्यं तदुदिष्टं तत्र विद्यात् क्षुधो भयम् । उच्छ्रितं यदि कर्णेषु परिहीणं च मध्यतः ॥ १७॥ निर्गतं नाम तद् विद्यात् तत्र चौरमयं भवेत् । कर्णेषु परिहोणं चेदुच्छ्रितं चापि मध्यतः ॥ १८ ॥ कूर्मोन्नतमिति ज्ञेयं सर्वदोपभयावहम् । विषमोन्नतकर्णेषु निर्दिशेद् द्रविणक्षयम् ॥ १९ ॥ प्राज्यानपानं तद् विद्यात् समेषु विहितेषु च । इत्येते चीयमानस्य गुणदोषाः प्रकीर्तिताः ॥ २०॥ • तस्मात् सर्वप्रयत्नेन चयकर्म प्रयोजयेत् । उदकेन समं नीत्वा सम्यनिश्चयकारणम् ॥ २१ ॥ तास्मा)हते न चान्यत् स्यान्निथयार्थ चयस्य च । तस्माजलेन वलयं गृहणीयात् पूर्वमादृतः ।। २२ ।। ततः सुताडिते सूत्र चयं कुर्याद् विचक्षणः । द्विगुणां क्षेत्रमानस्य रज्जु कृत्वा तदन्तयोः ॥ २३ ॥ योऽसौ(१) कार्यो ततस्तस्यां पादोनक्षेत्रमानतः । दद्याभिरिन्छन कीलो क्षेत्रगर्मान्तगामिनी ॥ २४ ॥ निधाया(योसको तस्याः प्रान्तस्थौ योनयेत् तयोः । निरञ्छनामिकृष्टीयां पादोनक्षेत्रसंमितम् ।।:२५॥ भुजगत्या भवेद् रज्जुस्तस्यामिष्टानुमानतः । चिह्न दवाव स कर्णः स्यादेवं दोपान् प्रसाधयेत् ।।.२६ ।। ...'णे','२. 'या तेषु', ३. क. स. ग. पाठः। ४. 'या, २२. पाठः । ५. '', ६. 'यामको', ७. 'रुणा का पाठः । ८. 'त: १.'', ''रा. ग. पाठः ।

·भार मान सामाना। मिमामा माग गमाः ॥20॥ गया नगन fिfiT नगा THI पनि मादिमा Harti || २८॥ पदा मा गोटात मान । महा मायनी पोग निगः ॥२९॥ पाटन मंगग) तु गज मिधिमान्मनः । नत्र का ग कुमार गरि गदि तिम् ॥ ३० ॥ मान् गेन सम्मान नत पनि गन् । गरिटान सपा कांद निमः ॥ ३१ ॥ गमन्ना गाशिमगा मिगि पूनितः । नम्मान प्रामः पापकर्मणि नियमः ॥३२॥ হৰি মামিনিয়াম সানি লিয়ন। भवतीह गयो भुगने रिननं गृहमनुरपि अनुरो मित्रः ।। ३३ ।। मागविरामीमोजामिने गमगारारनानि गाम्याने नयविधिनामकचत्वारिंशोभ्यायः ।। अथ शान्तिकर्मविधिर्नाम दिचत्वारिंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामो विधानं शान्तिकर्मणः । यथावदिष्टा दिक्पालान् हुत्वा शान्तीयथाक्रमम् ॥१॥ नपयेत् कणिकां कुम्भैः सहिरण्यैविचक्षणः । सर्वगन्धानुलिप्तां च माल्यदामविभूपिताम् ॥२॥ कृतमाल्यानिवसिता(?) मूले च मधुलेपिताम् । दोपप्रशमनार्थाय तां मूलेषु निखातयेत् ॥ ३॥ 1. 'मा' स. पाठः । २. 'दिष्टमे', ३. 'योजये',स. ग. पाउः। ४. 'न' स, 'त' 'दुर्यलं हि', ६. 'भयं कु' स. ग. पाठः । ७. 'दु+क' हुचक' ग. पाठः। ८. 'का' स.ग, पाठः। ९. 'स' क. पाठः। पाठः। ५.

·शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । २२५ मधुकुम्भमरिष्टं च शेवालं च विधानविद् । वाचयित्वा तु विप्रेन्द्रान् कृतपुण्याहमालान् ॥ ४ ॥ स्थापयेत् कर्णिकाः सर्वाः स्थपतिः प्रयतः शुचिः । एतेन विधिना कर्म चातुर्वर्ण्यस्य कारयेत् ॥ ५ ॥ कर्णिका रोपिता यत्र पुनरुत्पाय रोप्यते । न तनिष्पयते वेश्म स्वामी चात्र विनश्यति ॥ ६ ॥ निखातं तु यदा दारुच्छियते ताड्यते पुनः । तन्नायो धनधान्यस्य स्वापिनयात्र सर्वथा ॥ ७॥ चल्लीनिपीडितं दारु प्रवेशे निखन्यते । आशीविषभयं घोरं तस्मिन्नुत्पातलक्षणम् ॥ ८ उत्याने कणिका रक्ष्या सर्वसत्त्वाभियर्पणात् । नये कर्मण्यशशुना मृगव्यालसरीसृपाः ॥ ९॥ फर्णिकामधिरोहन्ति दोपांस्तत्र यदेदमून् । कृतापी परिहनां पधारोहन्ति वापसाः ॥ १० ॥ पहिणस्तन् प्रवासः स्यादन्नं पानं च दीयते । मरे नगृहं रामा हरेन् पश्चान्दतः परम् ।। ११ ।। बरा जायते च्याधिः कोकिलान्दतः परम् । काकोलग्रीणि वर्षाणि जायते गुमहद् भयम् ॥ १२ ॥ गुर स्युः फलहापानि नर निप्पयते पदम् । सुबहटेऽप्रिमर विवाद राननी या पडद् मपम् ।। १३ ॥ सारिकाय तु दोधील्पं सीणां गृहपनेस्तया। सर्परूप(तात)विमेन गृहं निष्टां न गच्छति ॥ १४ ॥ सीपुरायोः मुलि त नापते पापकारिता ! पारामन तु नायने गीपुंसी गुरुनन्गी १५ ॥ शिराने तु पुलं दागः सह रोगनिहरते। मानो या न वापि ती रा इन्नि तद्गरम् ॥ १६ ॥ ..'२', ३. ''म, म. पठा.म. . 'हो' --- ·आरण्यः गकुनैरेनन् स्यद वाद धपणे फलम् । यूनां च जायते मृत्युमध्वासले धनक्षयः ।। १७ ।। दुःस्थमदर्शनं घूके यालानां मरणं तथा । अस्तभीते निलीने तु राजा शून्यं हरेद् गृहम् ॥ १८ ॥ यदा त्वये प्रदृश्येत धूम्रः कर्णगतोऽपि वा । अग्निर्दहति तत् क्षियं विद्युद् या हन्ति मन्दिरम् ॥ १९ ॥ यत्रारोहति गृध्रस्तद् द्विजाघिस्पृष्टमाचरेत् । कृत्वा हलशतः कृष्टं ततो वीजानि वापयेत् ॥ २० ॥ गावश्चात्र प्रदुधेरञ् शान्तिकानि च कारयेत् । मेघेऽभिदृष्टे भूयोऽपि तत्र कुर्वीत मन्दिरम् ॥ २१ ॥ येपु येषु गृहाङ्गेपु मधुनः सञ्चयो भवेत् । तस्याङ्गस्य वधं ब्रूयात् प्रेपिण्यां चाप्युपद्रवम् ॥ २२ ॥ तस्माद्धेतोः शिखानेपु मुकुटान् प्रणिधापयेत् । यावन्न रोपयेत् सौम्यं तावद् रक्षेत् समन्ततः ॥ २३ ॥ अभिलीनं तु शकुनैहि किञ्चित् प्रशस्यते । तस्मात् प्रयत्नतो रक्षेदुत्पाताद प्रागुदीरिता ॥ २४ ॥ भङ्गे गृहाणां दारूणां शान्तिहोमोऽथ कथ्यते । इन्द्रकीलो महाकूटः पृष्ठवंशोत्तरी धेरौ ।। २५ ॥ प्रग्रहो(?)लिन्दपादौ वा स्वामिनं घ्नन्त्युपद्रवाः । तुलास्यपत्यः(?) कूटं या वेदिका कर्णपालिका ॥ २६ ।। नेत्रं कपोतपालिश्च हनप्रविष्टं कुर्दुम्बिनी(?) । अन्वग्राः पक्षि?क्ष)वंशाध मल्लकाः सकुमारकाः ॥ २७ ॥ गोपानस्यो मृगाल्यश्च स्थपिताः स्वकुमारिकाः) । परिया द्वारपक्षांश्च भ्रातरं नन्त्युपदयाः ॥ २८ ।। ..'नृणां च गः पाठः । २. 'दि' क. पाहा ३. शेत् मातान्', ४, 'दाहृतात् ।' रा. म. पारः । ५. 'व','६. 'याः', ७. 'R' म. ग. पाउः। ८.'2.पाट..या'. ग. 'गार, ·शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । २२७ संयुक्तं सङ्ग्रहो हन्ति निकृष्टांधाधरो घरः । स्थौण्यानि प्रतिमोको वा हन्युरिष्टान् परिच्छदान् ॥ २९॥ उ(दपाधिभगिनी हन्यादथवा परिचारकान् । पुंसां पुन्नामभिर्द्रव्यैः स्त्रीणां स्त्रीनभिर्भवेत् ॥ ३० ॥ उपघातो हतर्नित्यं द्रव्याणां तु नपुंसकैः । भूलिका स्त्रीविनाशाय गृहनाशाय धनम् ॥ ३१ ॥ कीला वा सन्धिपालि; मित्रनाशाय दुप्यति । नवे गृहे नवं दारु क्रियमाणमथो कृतम् ।। ३२ ।। आयोज्यमानं युक्तं वा न्यूनसंवत्सरं स्थितम् । भज्यते देहनाशाय स्फुटत्यैथ विभज्यते ॥ ३३ ॥ गृहं ब्राह्मणसात् कृत्वा रनरालिख्य चापरम् । नर्वस्त्रः परिच्छायें पुनर्भियानि(?)कारयेत् ॥ ३४ ॥ दग्धे मिन्ने प्रचलिते विनते विद्युता हते । विरूढे दलिते सने सर्वत्रीपधिभिः स्मृताः ॥ ३५ ॥ शान्तयो विविधं हुत्वा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य का। स्थूणिका भज्यते यस्य कीर्तिस्तस्योपहन्यते ॥ ३६ ।। चन्द्रसूयौं यजेत् तत्र ततः शाम्यति पातकम् । तद्विधं वृक्षमानीय पुनस्तां प्रति कारयेत् ॥ ३७॥ एवं कृते सुखी स स्यात् कीर्तिश्चायुर्धवा भवेत् । मल्लको भज्यते यस्य पौरुषं तस्य हन्यते ॥ ३८ ॥ इप्टानभसनक्षत्रं(१) प्रायश्चित्तं समाचरेत् । तद्वियं क्षमानीय प्रति कुर्वीत मल्लकम् ॥ ३९ ॥ एवं कृत्वा सुखी स स्याद् बलं चास्याभिवर्धते । पृष्ठवंशस्य भईन गृही बन्धमवाप्नुयात् ॥ ४०॥ १. धिर्भगिना' क, 'ममि ह' स. ग. पाठः } २. 'चू', ३. 'स्यान्यू' ख पाठः । ४. 'त्य', 'भेद्यतितु कार', ६. 'कने' स, ग. पाठः। ७. 'भु' क. पाठः । ८. 'स्य तस्य पुरुषोऽपहन्य', ९. 'पनं चास. क ·सनरानं गनेन तर पापभिर्ग तथानान । गुग्गी मानि तत् बना गनिमामि ॥ ४ ॥ যা সে মালা গল্পগায়িগায়। भारणी भग्यो गानु उगई पुस याने ॥ ४२ ॥ पनीर गर्नन् वा प्राधिगं नगागान् । सद्वि एमपानीप पुनस्ल प्रति कारगेन् ॥ ४३ ।। गुखी मति कल पूमारि रिसर्यने । संग्रही भग्यते गस्तु मुलग्पष्ट स (पाधापन ॥ ४४ ॥ पितृन् देवान् यत् तप प्रागभिगं तयानरन् । गुली भरति कृत्वैवं प्रीयन्त पितरस्तथा ॥ १५ ॥ स्थण्यं तु भग्यते यस्य ननमस्तस्य याध्यते । देवानव यने तय मायपि तयाचरेत् ॥ ४६ ॥ तद्विधं एतमानीय तत् स्थाण्यं प्रति कारयेत् । मुखी भवति कृत्वैवं पुत्रयापि विवर्धने ॥ ४७ ॥ उपधी व्ययते यत्र तमामात्यो विनश्यति । पजेत यासवं तत्र प्रायश्चित् तथाचरेत् ॥ ४८॥ आनीय तद्विधं रक्षमुपधि प्रति कारयेत् । एवं कृते भवेत् सौख्यममात्यैश्च विवर्धते ॥ ४९ ॥ कायस्तु व्यथते यस्य प्रेप्यस्तस्योपहन्यते । यक्षं तत्र यजेद् देवं प्रायश्चित्तं तथाचरेत् ॥ ५० ॥ तद्विधं काठमानीय कायं तं प्रति कारयेत् । एवं कृते सुखी स स्यात् प्रेष्यैरपि विवर्धते ॥५१॥ तुला तु व्यथते यस्य व्यथतेऽस्य कुटुम्बिनी । यजेत मेदिनी तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत् ।। ५२ ॥ १. 'ता' ख, ग, पाठः। २. 'चाल्यते' ख., 'पाल्यते' ग. पाठः | ३. 'समाच', ४. 'वर्धयेत् ' क. पाठः । ५. 'स्याः प्रेषस्त ' ख, ग, पाठः ।

·शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । २२९ तद्विधं रक्षमानीय स्थापयेत् तां स्वलकृताम् । ततस्त्वन्याः क्रियाः पश्यन् कारयेन्मतिमान् नरः ।। ५३ ॥ वधूमिप नर्वस्त्रः प्रतिच्छाद्य स्वलकृताम् । ग्राह्मणान् वाचयेत् स्वस्ति ततस्तां प्रति कारयेत् ।। ५४ ॥ सुखी भवति कृत्वैवं धननित्यं विवर्धते । कर्णिकास्वान्तरस्थूगामालापादोऽथ भज्यते ।। ५५ ॥ तद्गृही दुःखमाप्नोति तस्मिन्नुत्पातलक्षणे । आनीय स्थपति तन्त्र प्रज्ञावन्तं बहुश्रुतम् ।। ५६ ॥ तत्र वास्तुविभागेन यो देवः स्याद् विनिश्चितः । तस्मै देवाय जुगुयान् प्रायश्चित्तं चे कारयेत् ।। ५७ ॥ मुखी भवति कृत्व सर्वतवाभिवर्धते । युगं तु व्ययते यत्र तत्र स्यात् पशुपीडनम् ।। ५८ ॥ यजेत तस्मिन्नीशानं प्रायश्चित्तं च कारयेत् । तद्विधं क्षमानीय युगं तत् प्रति कारयेत् ॥ ५९ ।। एवं कृते मुखं तस्य पशुद्धिय जायते । तुलया अंगयो पि(१) पादौ यस्य प्रभज्यते ॥ ६ ॥ आयुर्हानिर्भवेत् तत्र बलदेवं प्रपूजयेत् । प्रायश्चित्तं ततः कृत्या पुनस्नं पति कारयेत् ॥ ६१ ।। मुखी भवति कृत्वैवं कुटुम्बी शान्तिक' च तन् । द्वारा यस्य माइन्दै हिंस्यते नकमणि ।। ६२ ।। इन्दं तत्र यनंद देवं मायश्चिनं तयाचरेन् । गृहक्षतस्य द्वारा पूजयेद् यममेव ताम्) ।। ६३ ।। पुष्पदन्तस्य द्वारा वरुण नत्र पूनपेन् । द्वारा सस्य भल्ला हिम्यते नवकमणि ॥६४ ॥ 1. 'स्विमा: '.स. ग. पाटः। २. 'दिमान',क.पाटः 'पयिंम ' स.ग.पाउIY. 'उप.नरेट'६.ग. पार:1५. 'आ'ग. पाट:1६. ७. 'पर' स. प. पाठः । ८. 'ने', पाठः ..'' स...

·सोमं तत्र यजेद् देवं प्रायश्चित्तं समाचरेत् । सुखी भवति कृत्वैवं कुटुम्बी शान्तिकं च तत् ।। ६५ ॥ स्थूणाराजस्य यस्याग्रं चक्रं दक्षिणतो भवेत् । शरीरं व्यथते तत्र प्रतिसंवत्सरं स्थिरंम् ।। ६६ ॥ पृष्ठतो दीर्घशोकः स्यादुत्तरेण धनक्षयः । पूर्वतो राजदण्डः स्यात् तस्मात् तद् ऋजु शस्यते ॥ ६७ ॥ चत्वार्यानि हिंस्यन्ते शरीरा ये च वेश्मनः । तुला वा पृष्ठवंशो वा धार(ण्यां?णी)चौत्तराम्बरः ॥ ६८ ।। उक्तांस्तत्र वलीन् कुर्यात् प्रायश्चित्तं तथाचरेत् । एवं धन्यं शिवं पुष्टिप्रजावृद्धिकरं भवेत् ।। ६९ ॥ इत्थं निमित्तानि गृहाश्रितानि ज्ञात्वा प्रष्टाञ् शकुनांच सर्वान् । शान्ति प्रकुर्वन् पृथगुक्तरूपां प्राप्नोति कीर्ति सुखमर्थमायुः ।। ७० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवनिनिते ममराङ्गण पधारापरमार यास्तुशास्त्रे शान्तिकर्मविधिनाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।। अथ द्वारभङ्गफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः। यदा नवकर्मोक्तं तद् यज्ञेषु गृहेषु च । जयं ग्रामे पुरे वापि नगरे पत्रने तथा ॥ १ ॥ संस्थानमाऋतिर्मानं हामंयुद्धी च बाहुपु । एकमेर विमानीयान् सर्वत्रच विचक्षणः ॥ २ ॥ गुपस्पर निमिनानि दाम्फर्मणि निर्दिशन् । पानं पने विजानीयात् नक्षणं नक्षणेन च ॥३॥ 1. 'कर्म त '. 'कर' म. पाटः। २. से।' क.पाः ।। म. ग. रटः। ४. ''क, परः । ५. ''ग, ग.पा पोल ·द्वारभाफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । यूपोच्छ्रापमित्र याद दारूणामपि चोच्छ्यम् । भऊन भङ्गो नि(दि?)श्यः समाधिश्व समाधिना ॥४॥ नवकर्मणि यत् स्निग्धं सुगन्धि मियदर्शनम् । गम्येहरं(?) मनुष्याणां धन्यं तदभिनिर्दिशेत् ॥ ५ ॥ पुरं वा यदि वा ग्रामो गृहं वा यदि निष्पभम् । आयासबहुलं तद्धि तादृशलक्षणैर्भवेत् ॥ ६ ॥ परिध्वस्नोपमं रूक्षं नवकर्मणि यद् भवेत् । भ्रमं रोगं च शोकं च तस्मिन् वेश्मनि निर्दिशेत् ॥ ७ ॥ जैनेन च यदाकीण निश्छायमिव ल(क्षक्ष्य)ते । कुटुम्बी तत्र पण्मासान् नात्र जीवन संशयः ॥ ८ ॥ पन्यमप्यशून्यामं वेश्म वा यदि वा पुरम् । सर्वकामगुणैर्युक्तं ध(नीन्यं) तदभिनिर्दिशेत् ॥ ९॥ पूर्वो नगरभागभेद रम्यः स्यात् प्रियदर्शनः । प्रियभार्या मनास्वास्थ्यं धनं धान्यं च भूपतेः ॥ १० ॥ पूर्वदक्षिणभागश्येत् पुरस्य प्रियदर्शनः । महद् यशस्तदामोति राजा हेम च पुष्फलम् ।। ११ ।। पुरस्य दक्षिणो भागो यदा रम्यस्तदा भवेत् । राज्ञः सेनापतिमाप्तिर्धनं धान्यं च पुष्कलम् ॥ १२ ॥ रमणीयो यदा भागः पुरदक्षिणपश्चिमः । अर्थसंपत् तदा राज्ञः प्रजाद्धिश्च जायते ।। १३ ।। पुरपश्चिममागेन रमणीयेन पार्थिवः । पुत्रांन्धयधान्याध्यः संग्रामोन्युन्नति पराम् ॥ १४ ॥ पश्चिमोत्तरभाग तु रमणीये नराधिपः । प्रेप्पः पुत्रहिनच द्धिमत्युत्तरोत्तराम् ॥ १५ ॥ उत्तरे रमणीये तु पुरमागे नरेश्वरः । शयन् विजयते सर्वान् वर्धते च पुरोदितः ॥ १६ ॥ ख. ग. पाठः। ३.'तिनरोतमः।" , 'त्युत्तरोतरः खु. पारः। १.'य', २. 'मान् धनवानाम्यः ·गदि पूनगं माग: निः । गमा गुगामानन्द भि rat fifaft || १७ ॥ निमगदेगी मागोन सामनागमः । गमनान मागम परिहागि निर्विमन ।। १८ ॥ मी गति पुग्दा फरारं मतिनागने । गीनापगमगाना ग्रीना नद विनिर्दिगते ॥ १९ ॥ दंगागार पुग्दा प्रामागहालपुर । रम्निमालागालागु गमालालगापि वा ॥ २० ॥ मोरगागागार निपिगं तु गुमाशुभम् । यदि फिभिन प्रदान गास्नदभिनिदिंगेत् ॥ २१ ॥ भनो गयोध्ययंगग तय राना विनश्यति । अर्गलापीलिकामीमा न नवकर्मणि १२ ॥ ग्राम नश्यन्ति तानि तदा ग्रामो विनश्यति । दिगुत्थितं तु राष्ट्राणां गृहार्थेषु कुटुम्बिनाम् ॥ २३ ॥ नवकर्मणि यत्किचिद् भग्पने यदि या नमन् । विध्य)स्ते वा स्फुटे यापि कुटुम्निमरणं ध्रुवम् ।। २४ ।। फलं सर्वनिमित्तेषु शुभं या पदि वाशुभम् । संवत्सरं परं ग्राचं नवकर्मकते गृहे ॥ २५ ।। परिसंवत्सरान्ते च पुराणमिति निर्दिशेन् । तुम्बिका भज्यते यत्र नवकर्मणि निष्ठिते ॥ २६ ॥ श्रेष्ठा तु महिला तत्र पइभिर्मासविनश्यति । एवमेव नवं यस्य सदनं तु विनश्यति ॥ २७ ॥ प्रेयंदासांदिविश्वासात् तद् विनाशयति ध्रुवम् । पृष्ठवंशो नवो यस्य नवकर्माण भिद्यते ॥ २८ ॥ 'त् ॥ देवागारे पुरद्वारे पुन्नाम गदि मज्यते । तत्र राजा विनश्येत खोनाम यदि तत् स्त्रियः ।। देवा', ख. ग. पाठः 1 २. 'पिक, ३. 'शुचीम ख, 'शुञ्ची' ग. Y. 'वियो वा' ख. ग. पाठः। ५. 'गुह्यका', ६. 'क्ष' क. पाठः। ७. 'सिविश्वास्यास्तद् विभासय' ख. ग. पाठः । ८. 'तंवि' क. पाठः) ९. 'मज्य- पाठः। तेस. गपाठः।

·द्वारमाफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । २३३ फुटुम्बी नियते तत्र गृहं संवत्सरात् परम् । प्रेष्याचा विनश्यन्ति दीर्यमाणे विशेषतः ॥ २९ ॥ लुमासु भिधमानामु कन्यामरणमादिशेत् । मुण्डकेषु विनष्टेषु सुट्टदस्य विनश्यति ।। ३० ॥ अनुपूर्वेषु मिन्नेषु पुत्राणां मरणं ध्रुवम् । विपत्ती मुण्डगोधानां माता तस्य विनश्यति ॥ ३१ ॥ नागपाशकभी तु भृत्यानां मरणं भवेत् । कपाटे भ्राहमरणमर्गलायां स्त्रिया वधः ।। ३२ ॥ सुतस्य चार्गलापाचे विनष्टे परणं भवेत् । द्वारवन्ध विनष्टे तु शीघ्रं कुर्यात् कुलक्षयम् ।। ३३ ॥ इन्द्रकीलो दृढो यस्य भङ्गमायाति मूलतः । सपुत्रपशुवर्गस्य तस्य चूयात् कुलक्षतिम् ॥ ३४ ॥ तोरणं भज्यते यस्य द्रव्यं तस्य विनश्यति । गृहभर्तुश्च मरणं त्रिदशैरवधारयेत् ॥ ३५ ।। वास्तुमध्ये विनष्टे तु कुलवृद्धो विनश्यति । सोपानं भिद्यते यत्र नवकर्मणि निष्ठिते ॥ ३६ ।। तस्य प्रेष्याश्च गावच हिरण्यं च विनश्यति । वेदिका भज्पत्ते यस्य भार्या तस्य विनश्यति ॥ ३७॥ गवाक्षस्तु विनश्येत पट्टस्तम्भोऽपि वा दृढः । गजसँण्डाथ मिनोऽन्यः कपोताल्यथवा नवा ॥ ३८ ॥ स्थपनीपट्टिकाश्चैव स्त्रीविनाशं तदादिशेत् । विटङ्कस्य तुलाया का भङ्गे जाते कथञ्चन १ ३९ ।। शीलास्तम्भस्य या नाशे भार्या तस्य विनश्यति । स्तम्भशीर्प यदि भ्रश्येत् स्फुटेन स्तम्भोऽपि वा दृदः ॥ ४०॥ १. की ख. म. पाठ । २. 'प्यमानो वि क. पाठः। ३. ४. 'त्त' स. ग. पाठः । ५. 'पु', ६. 'च्य' क. पाठः । ७. 'यात्', ८. 'यम्', ९. 'मज्यते', ... 'पुटरत' ख. ग. पाठः । ११. स्पंद्राय'ख, 'स्वंड्यय' ग. पाठः। १२. 'मश्च', '१३. '' ख. ग. पाठः। १४. 'भवेत् ' क. पाठः । १५. 'मा' स. पा3:11. '', १७, 'ऐ', ख, ग. पाठः । भज्यमा ·यदि पूर्वोत्तरो भागः पुरस्य प्रियदर्शनः । तत्राभ्युत्तरमानन्दं क्षिप्रं राज्ञो विनिर्दिशेन् ।। १७ ॥ निष्पन्नस्य पुरादेर्यो मागो न स्यान्मनारमः । सस्य तस्यैव भागस्य परिहाणि विनिर्दिशेत् ।। १८ ॥ नवे यदि पुरद्वारे कपाटं प्रविशीर्यते । . स्त्रीनामधेयमन्यद् वा स्त्रीनाशं तद् विनिर्दिशेने ॥ १९ ॥ देवागारे पुरद्वारे प्राकाराट्टालकेषु च । हस्तिशालाश्वशालासु स्थशाला(स्त?स्व)यापि वा ॥ २०॥ . कोष्ठागारायुधागारे निमित्तं तु शुभाशुभम् । यदि किश्चित् पदृश्येत राज्ञस्तदभिनिर्दिशेत् ।। २१ ॥ भको यत्रोवंशस्य तत्र राजा विनश्यति । अर्गलापीलिकाकुचीमने च नवकर्मणि ।। २२ ॥ ग्रामे नश्यन्ति चैतानि तदा ग्रामो विनश्यति । दिगुत्थितं तु राष्ट्राणां गृहार्थेषु कुटुम्बिनाम् ॥ २३ ॥ नवकर्मणि यत्किञ्चिद् भज्यते यदि वा नमेत् । वि(ध्व)स्ते वा स्फुटे वापि कुटुम्बिमरणं ध्रुवम् ॥ २४ ॥ फलं सर्वनिमित्तेपु शुभं वा यदि वाशुभम् । संवत्सरं परं ग्राह्यं नवकर्मकृते गृहे ॥ २५ ॥ परिसंवत्सरान्ते च पुराणमिति निर्दिशेत् । तुम्बिका भव्यते यत्र नवकर्मणि निष्ठिते ॥ २६ ॥ श्रेष्ठा तु महिला तत्र पइभिर्मासैविनश्यति । एवमेय नवं यस्य सदनं तु विनश्यति ॥ २७ ॥ प्रयंदासादिविश्वासात् तद् विनाशपति ध्रुवम् । पृष्ठवंशो नवो यस्य नवकर्माण भिद्यते ॥ २८ ॥ 1. 'त् ॥ देवागारे पुरवारे पुनाम गदि मन्यते । तत्र राजा विनश्येत सीमाम यदि नन् खियः॥ देवा', म. ग. पाठः । २. 'पि' क. ३. 'मुचीम ख, 'पक्षी' ग. पाटः। ४. विषया' स. ग. पाटः। ७. 'मिविश्वास्यास्तद् विभा' स. ग. पाठः। 4. 'तर'पाटः!.. 'भाय ५. 'गुपका', ... क. पारः।

·१ द्वारमङ्गफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । २३३ कुटुम्बी म्रियते तत्र गृहं संवत्सराव परम् । प्रेष्याश्चात्र विनश्यन्ति दीर्यमाणे विशेपतः ॥२९॥ लुमासु मिद्यमानासु कन्यामरणमादिशेत् । मुण्डकेषु विनष्टेषु सुट्टदस्य विनश्यति ।। ३० ॥ अनुपूर्वेषु मिनेषु पुत्राणां मरणं ध्रुवम् । विपत्ती मुण्डगोधानां माता तस्य विनश्यति ।। ३१ ।। नागपाशकभों तुं भृत्यानां मरणं भवेत् । कपाटे भात्मरणमर्गलायां स्त्रिया वधः ॥ ३२ ॥ मुतस्य चार्गलापार्षे विनष्टे मरणं भवेत् । द्वारवन्धे विनष्टे तु शीघ्रं कुर्यात् कुलक्षयम् ।। ३३ ।। इन्द्रकीलो दृढो यस्य भङ्गमायाति मूलतः । सपुत्रपशुवर्गस्य तस्य घूयात् कुलक्षतिम् ॥ ३४ ॥ तोरणं भज्यते यस्य द्रव्यं तस्य विनश्यति । गृहभर्तुश्च मरणं त्रिदर्शरवधारयेत् ।। ३५ ।। वास्तुमध्ये विनष्टे तु कुलवृद्धी विनश्यति । सोपानं भिद्यते यत्र नवकर्मणि निष्ठित ॥ ३६ ॥ तस्य मेयाश्च गावश्व हिरण्यं च विनश्यति । वेदिका भज्यते यस्य भार्या तस्य विनश्यति ॥ ३७ ।। गवाक्षस्तु विनश्येत पैस्तम्भोऽपि वा दृढः। गजगुण्डाय भिन्नोऽधः कपोवाल्यथवा नवा ॥ ३८ ॥ स्थपनीपट्टिकाश्चैव स्रीविनाग तदादिशेत् । विटङ्कस्य तुलाया वा भड़े जाते फयान ।। ३९ ॥ शोलास्तम्भस्य वा नाशे मार्या तस्य विनश्यति । स्तम्भशीपं यदि भ्रश्येत् स्फुटेन् स्तम्भोऽपि वा हसः ॥ ४० ॥ 1. 'बी'स. ग. पाठः । २. 'प्यमानो विक.पाठः। ३. 'भज्यमा', ४. 'स' स.ग. पाठः । ५. 'उ', ६. 'ध्य' क, पादः। ७. 'यात्', ८. 'यम्', १. 'भरते' ... 'पुटरत' स. ग. पाठः। 11. स्त्रंद्राय' स, स्विंय 'ग. पाठः। १२. प्रथ', १३.स.ग. पाठः। १५. 'भ' रा. पाउ:11', १५. 'हे', स. ग. पाठः । , htt- ·मायने मनिमांगी नानामिन नगी गरेन । म तु मानारियाः कुलदी गीत ।। ४१ ॥ पाहात मा प्रनिनिय हुम्मिनः । बिन गनिम्पनि भिषागने मंगमः ॥ १२॥ प्रागादमदल मने भप्रायुगमा । मार्गा कुटुम्बिनम्नस्य नाममायानगंशयः॥४३॥ मालीनी ना पिलांना या प्रामादी गण मन्यते । प्रलीने मृत्पमन्युः म्याद पिटीने तु पनामः ॥ १४ ॥ मि, निनष्ट मासाद गन्ने सदगः । मरणं या मॉन् नत्र कुष्ठव्याधि में निर्दिगन् ।। ४५ ॥ या स्याने मना ना विननिया कीनितां । उपद्रुतिर्विधाता मा नेपां फलमीरितम् ॥ ४६ ॥ निग्धानि यदि दरपन्न तानि दायर्यान्विनानि च । धनमायुया पं च पूर्वोक्तानां तदादिशेन् ।। ४७ ।। कर्णिकाभ्यन्तरी स्थूगा गालापादोश्य हीयते । यदि तद् दुःखमामोति गृहभर्ता न संशयः ॥ ४८ ॥ संमधार्य च मेधावी यलावलमतन्द्रितः । निर्दिदर्शन वलमानोति धनमायुर्यगस्तथा ॥ ४९ ॥ एवमादिकनिमित्तमुचितं संप्रधार्य मतिमान वलावलम् । स्पष्टमादिशति योऽध शाखवित् कीर्तिवित्त(+ध?भव)नानि सोऽश्नुते ॥ इति महायजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गामस्वधारास्नाग्नि वालथाने द्वारमशफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ अथ स्थपतिलक्षणं नाम चतुभत्वारिंशोऽध्यायः। स्थापत्यमुच्यतेऽस्माभिरिदानी प्रक्रमागतम् । ज्ञातेन येन ज्ञायन्ते स्थपतीनां गुणागुणाः ॥ १॥ .. 'शे' क. पाठः । २. 'यते', ३. 'वृद्धिदः ' ख. ग. पाठः। ४. 'वि' क. पाठः । ५. 'त: क.ख.ग. पाठः। ६. 'ये ख, ग, पाठः१७'श्यनर', ८. 'बनानि क.पाठः।

·स्थपतिलक्षणं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । २३५ शास्त्रं कर्म तथा प्रना शीलं च क्रिययान्वितम् । लक्ष्यलक्षणयुक्तार्थशास्त्रनिष्ठो नरो भवेत् ॥ २॥ सामुद्रं गणितं चैव ज्योतिष छन्द एव च । सिराज्ञान तथा शिल्पं यन्त्रकर्मविधिस्तथा ॥३॥ एतान्यङ्गानि जानीयाद् वास्तुशास्त्रस्य बुद्धिमान । शास्त्रानुसारेणाभ्युद्य लक्षणानि च लक्षयेत् ॥ ४ ॥ मसिद्धशाखदृष्टान्तर्वास्तुज्ञान प्रसापयेत् । वास्तुनः ससिरावंशर्मर्मवेयः सुनिश्चितैः ॥५॥ वास्तुद्वारक्षणान् भूयः सर्वान् जानाति शाखतः । यस्तु शास्त्रमविज्ञाय प्रयोक्ता स्थपतिर्भवेत् ।। ६ ।। इन्तव्यः स स्वयं राज्ञा मृत्युवद् राजहिंसकः । मिथ्याज्ञानादहकारी शास्त्रे चैवाकृतश्रमः ॥ ७ ॥ अकालमृत्युलॊकस्य विचरेद् वसुधातले । यस्तु फेवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्टितः ।।८।। स मुद्दति क्रियाकाले दृष्ट्वा भीरुरिवायम् । फेवलं कर्म यो वेति शाखा, नाधिगच्छति ॥९॥ सोऽचक्षुरिय नीयेत चित्रशोऽन्येन वर्मसु । फर्म वास्तुविधैः स्थानं मानभुन्मानमेव च ॥ १० ॥ क्षेत्रमा(तिनि) य फर्माणि तुमालेखा(चाय)तुर्दश। च(त्यातु)रो गर्डिकान्छेदान् यत्तच्छेदेषु सप्तम् ॥ ११ ॥ मुशिष्टं सन्धिसन्धानरधरोत्तरसंयुतम् । वाघरेखान्वितं शुद्धं यो जानावि स कर्मविन् ।। १२ ॥ शासकर्मसमपि स्थपतिः प्रनया विना । फलेपुः कर्मभिरन्यांभिः) स्यानिर्मद इस द्विपः ॥ १३ ॥ १. विमोन', २. 'श', ३. 'न', वे, ग. पाठः । ५. स. पाटः। .:'. पाटः।७.'दाय'स.ग. पाट:16.'गा। क. एस. पाठः। ९. ''स.ग. पाटः।

·मत्युत्पन्नमतिर्यः स्याद् वाहे(त:क:) स्थपतिस्तथा । कर्मकाले न मुह्येत् स प्रज्ञानेनोपहितः ॥ १४ ॥ अप्रज्ञेयं दुरालोकं गृहाथ वहुविस्तरम् । प्रज्ञापोतं समारुह्य प्राज्ञो वास्तुनिर(?) तरेत् ॥ १५ ॥ ज्ञानवांश्च तथा वाग्मी कर्मस्वपि च निष्ठितः । एवं युक्तोऽपि न श्रेयान् यदि शीलविवर्जितः ॥ १६ ॥ रोपाद् द्वेपार तथा लोमान्मोहाद् रागात् तथैव च । अन्यचिन्त्यत्वमायाति दुःशीलानामविक्षयात् () ॥ १७ ॥ शीलवान् पूगिनो लोके शीलवान् साधुसम्मतः । शीलवान् सर्वकर्माईः शीलवान् प्रियदर्शनः ॥ १८ ॥ शीलांधाने परं यत्नमा(घिीति)ष्ठेत् स्थपतिः सदा । ततः कर्माणि सिध्यन्ति जनयन्ति शुभानि च ।। १९ ।। तथाचाष्टविधं फर्म ज्ञेयं स्थपतिना सदा । आलेख्यं लेख्यजातं च दारुकर्म चयस्तथा ।। २० ॥ पापाणसिद्धहेम्नां च शिल्प कर्म तथैव च । एभिर्गुणः समायुक्तः स्थपतिर्याति पूज्यताम् ॥ २१ ॥ स्थापत्यम रिदमष्टभिर्यचतुर्विधं वेत्ति विशुद्धयुद्धिः । स शिल्पिनां संसदि लब्धपूजा परां प्रतिष्ठां लभते चिरायुः ॥ २२॥ रवि महाराजाधिराजाभोजदेवविरचिते समयमाघारापरनाग्नि याशाने स्थपतिलक्षणं नाम चतुथलारिंशोऽध्यायः ॥ 1. 'T' स. पाठः। २. 'सननाचर' सं. ग. पाठः । ३. पी. पडः। ४. स.ग. पाटः। ५. 'धेश्य स्थ' ग. पात्रा। से पर्म स.ग. पाटः। ८.''ग. पाटः । ६. '1', क. पाटन ·14111राच्या अथ अष्टाङ्गलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । मोक्तं चतुर्था स्थापत्यं वास्तुतत्त्वस्य सिद्धये । मस्तदेव चेदानीमहै। संयुक्तमयभिः ॥ १ ॥ तेव प्रथमं प्रोक्तं वास्तुपुंसो विकल्पना । पुरस्य विनिवेशस्तु द्वितीयं द्वारकर्म च ॥ २॥ रथ्याविभागः प्राफारनिवेशोटालकस्य च । विनिवेशः प्रतोलीनां विभागस्थानकानि च ॥ ३ ॥ प्रासादश्च तृतीयं स्याचतुर्थ तु ध्वजोच्छूितिः । पञ्चमं नृपतेर्वेदम स्थानान्तरविभक्तिः च ॥ ४ ॥ चातुर्वर्ण्यविभागय गृहभागश्च पष्ठकम् । सप्तमं यजमानस्य शालायां मानमीरितम् ॥ ५॥ यज्ञवेदीप्रमाणं च कोटिहोमविधिस्तथा । अष्टमं राजशिविरनिवेशो दुर्गकर्म च ॥ ६ ॥ यो वेत्यशान्यमून्य प्टी सोन स्थपतिसत्तमः । यशो मानं स लभते पूज्यते च नराधिपः ॥ ७॥ अशास्त्रज्ञमकर्मज्ञ स्थपति यः प्रयोजयेत् । न तस्य वास्तु सिध्थेत सिद्धमप्यतुखावहम् ॥ ८॥ तस्मात् कर्म च शास्रं च यो वेत्ति द्वितयं नरः । अष्टाङ्गमपि यो वेत्ति स रानः स्थपतिर्भवत् ॥ ९ ॥ मानि पूर्वमुक्तानि वास्तुशाखोक्तविस्तरात् । तेषु प्रासादिकं यत् तद् वश्यामोग्रे सविस्तरम् ॥ १० ॥ अथाझं सप्तमं ब्रूमो यत् तद यज्ञेषु युज्यते । विनिविष्टे पुरे पूर्व क्लासेषु सुरधामम् ॥ ११ ॥ दिशि दक्षिणपूर्वस्या यतार्थ मापयेद् भुवम् । निवेशं तत्र कुर्वीत चतुरनं समन्ततः ॥ १२॥ १.येतान्य' रा. ग. पाठः।

·आगापेन गिनगी माग | Fant सिमाना॥ १३ ॥ मग पधिपमाग तु मनमाना मोन। पोरमागामविनाग प्रादमी गा प्रमाण ।। १५ ।। पनमानाटो देना गाना। गमा पनि पूगमा किनमर्गत ॥१५॥ मेदिमणेरि नन मामानं पात्र गर्ने । पूरिंण पगिन कगार प्रक्रमा गुगः ॥ १६ ॥ पार्षगन कुटीमागं मादा कांगेन । प्रक्रमाः यः मिरमान जिनिगरां ॥ १७ ॥ সুগার নিলয় সাগর সুনিনি। रास्मान् पूर्वोपरं शेग गर्नयाण पूनितम् ॥ १८ ॥ पेपन्तरं तु फर्नव्यं गट पन गछति । नस्मादुरारपेदी गा फार्या प्रत्युतरेण तु ॥ १९ ।। द्विहस्तायामविस्तार होमवेष्टः कनीय हि । माग्दक्षिणन संस्थानं यजमानस्य मस्यने ॥ २० ॥ फटिमात्रं सदा फायं नाभिमात्रमयापि वा । ततोऽधिफेन दुर्भिक्षमनाष्टिय जायते ॥ २१ ॥ एपा यशक्रिया प्रोक्ता कोटिहोमोऽध वक्ष्यने । पुरस्याभ्यन्तरे भागे हुताशस्य पदे तथा ॥ २२ ॥ तस्मिन् स्थाने विधातव्यः कोटिहोमः सदा पुरे । लक्षहोमश्च कर्तव्यो नित्यो नैमित्तिकोऽपि वा ।। २३ ।। अथ भूमिवशात् स्थानं कदाचिन्नैव लभ्यते । सर्वतो ब्रह्मणः स्थानादोमस्थानं निवेशयेत् ।। २४ ।। ऐशानी दिशमाश्रित्य ब्राह्मणैर्वेदपारगः । पुरश्चरणतत्त्वज्ञः पदकर्मनिरतैः सदा ॥ २५ ॥ २, 'कथ्यते', ३. 'रो' क. ख. ग. पठः। 'प्रतिक' क, पाठः। ४.'रा:क, ग. पाठः।

·अष्टाजलक्षणं नाम पश्चचत्वारिंशोऽध्यायः । २३९ नित्यं शान्तिपरवि राजा तु विजयी भवेत् । नोपसर्गास्तु जायन्ते नच लक्ष्मीः पुरं त्यजेत् ॥ २६ ॥ अनादृष्टिमयं नास्ति मुभिक्षं जायते सदा । उक्तं यातिकमहंतु सर्वामिभ्यः प्रशस्यते ॥ २७ ॥ सर्व स्थपतिना जयं तवत्राह्मणः सह । एकाशीतिपर्दैनव यज्ञभूमि तु मापयेत् ॥ २८ ॥ निवेशं शिविरस्याय कथयामोऽङ्गमष्टमम् । यदा तु नृपतिः स्थानान् स्वाद् यात्राभिमुखो भवेत् ।। २९ ।। शिविरस्य निवेशं च तत्ववेत्ता परीक्षयेत् । अर्थशासविधिनी वा स्थपतिवी प्रकल्पयन् ॥ ३० ॥ शिविरं चतुरथ स्यात् वृत्तं वृत्तायतं कचित् । चतुरयायतं वापि विपर्म वा कचिद् भवेत् ॥ ३१ ॥ भूमिभागवमात् कल्पीलप्यामहारथ्योमयान्वितम् । शिविरस्य तु चलारि कुर्याद द्वाराणि यनतः ।। ३२ ॥ रथ्या सार्या तु सेनायाः पुररथ्याममाणतः । मित्रे स्थानं नरपतेः कार्य पृथ्वीवरेऽपि वा ॥ ३३ ॥ आर्यम्णे वा विधातव्यं पद वैवस्वतीने)ऽयवा । निवेदो मन्त्रिणा कार्यः पथिरपा) रानमनः ॥ ३४ ॥ पुरोहिनस्योत्तरतो बलाध्यक्षस्य पूर्वतः । अन्तःपुरं दक्षिणतो माण्डागारं नव च ॥ ३५ ॥ गृहं प्रविशतो राज्ञा न्यस्येद् दक्षिणतो हयान् । चामे च दन्तिनो न्यस्येदेवं सन्यं निवेशयेत् ।। ३६ ॥ पापनः परिग तस्य कारयेद् रानमनः । इस्तांयींचतुरो वापि पशहस्तानपापि वा ॥३७ ।। पतुष्टिपदायेन विभाग्य शिविरं बुधः। निशा शिविरस्पीको दुर्गमीय फथ्यते ॥ ३८॥ १. स. R.SE:| २."f, ...पारः।

·दुर्ग तु पड्डिधं प्रोक्तं राज्ञां तु विजिगीषताम् । अन्दुर्ग पत्रदुर्ग या वनदुर्गेरिणे तथा ।। ३९ ॥ पार्वतीयं महादुर्गमिति कल्प्यानि पार्थिवः । सर्वेषामेव दुर्गाणां पार्वनीयं प्रशस्यते ॥ ४० ॥ दुर्गस्थानविभागोऽत्र पोडशाख्यन कीर्तितः । मध्ये तु ब्रह्मणः स्थानगसम्बाध विधीयते ॥४१॥ ब्रह्मस्थानं समारभ्य वर्ग पञ्चशयाः स्मृताः । उपरथ्या विहस्ता तु शेपास्तु द्विगयाः स्मृताः ॥ ४२ ।। सनिकृष्टा विधातव्या दुर्गाग)रथ्या समन्ततः । द्वारं रथ्याप्रमाणेन कार्य नात्यन्तमुच्छितम् ।। ४३ ।। परचक्रसमं वाधं(?) सुरक्षं तत् सदा भवेत् । दुर्गेश्वरगृहस्थानं ब्रह्मणः परितो भवेत् ॥ ४४ ।। वैवस्वतेऽधवार्यम्णे मैत्रे पृथ्वीयरेऽपि वा। यथा पुरे पुरा प्रोक्तं स्थानं दुर्गेऽपि तर तथा ॥ ४५ ॥ धीराः शुभा ह्यदोपाश्च भूमिपालस्य संमताः । धनुर्वेदविधिज्ञाश्च कृतास्त्राः शास्त्रपारगाः ॥४६॥ दुर्गे स्थाप्याः सुरूपाश्च यहवश्व वरस्त्रियः। अन्तःपुरं च कोशं च कुमारांश्थान वासयेत् ॥४७॥ एवं दुर्गविधानस्य समासोऽयमुदाहृतः । इत्यष्टानो वास्तुशास्त्रस्य सारः संक्षेपेण स्पष्टमस्माभिरक्तः । यत्र ज्ञाते शिल्पिद् वास्तुविद्यापाथोनार्थ सन्तरन्त्यप्रयासात्।। ४८ः ।। पति महागणाधिराजभीमोनदेवविरचित रामरामणग्यधारापरतानि याराशारे अष्टावलक्षणं नाम पश्चचत्वारिंशोभ्यायः॥ १. २. '५', ३. 'गु', ... ग. ग. पाठः । 'गो' ग. पाटः। ५. 'वास्तु वि' क. पाठः ।

·अथ तोरणभङ्गादिशान्तिको नाम पदचत्वारिंशोऽध्यायः : पुरातनं नवं वापि कृतं वाथार्धनिर्मितम् । देवतानां नृपाणां च तोरणं निपतेद् यदि ॥ १ ॥ भज्यते दह्यते वाथ नमते सज्जतेऽथवा। दवविद्युजलाद्यैर्वा हन्यते तत् कदाचन ॥ २ ॥ तत्र दोपान् प्रवक्ष्यामो दोपप्रशमनानि च । तोरणं निपते सर्व शिरो वास्य कथश्चन ॥ ३ ॥ राज्ञा सेनापतीनां च प्रतीहारपुरोधसाम् । प्रधानाचगजानां च विप्रपौरजनस्य च ॥ ४ ॥ तत्र मृत्युभयं विधाद् दुर्भिक्षं चापि निर्दिशेत् । तस्मात् प्रशमहेत्वर्थं विधि कुर्यादिम युधः ॥ ५ ॥ ऋत्विरिभाह्मणधीरः स्थपतिः सपुरोहितः । रात्री होमवलिं कुर्यात्नगरे तु चतुर्दिशम् ॥ ६ ॥ कर्णचत्वरहाटेववनीपालवैश्मनि । स्थानेप्तेषु विप्रायदि निप्पाद्य साक्षताम् ।। ।। ७ ॥ फलशैव्यगन्धैश्च घेतमाल्याम्बरीताम् । तत्र होमं प्रकुर्वीत शान्तिकं पलिमेव च ॥८॥ एवं प्रशमयेत् सर्व यत्किञ्चिद् दुरितोत्थितम् । तोरणं भज्यते चेत् तद्राष्ट्रमहं विनिर्दिशेत् ॥ ९॥ अस्य प्रशमहेत्वर्थ पूर्वोक्तं कारयेद् विधिम् । तदेव भदायत तोरणं नगरे(यायादि ॥ १० ॥ तदा वह्निभयं ब्रूयाद् राष्ट्रस्य नगरस्य च । सवाद्याभ्यन्तरं विप्रेषिधिमेनं प्रयोजयेत् ॥ ११ ॥ पपलाज चव. ग. पाठः। २.'पयले २१ क, श्वेदि'ग. पाठः।३. 'नाना'. ग. पाठः| Y. 'मी', ५. 'वदा ई' क. पाठः । ६. 'रे'.. पाठः।

·+ मने गा नीर्णम वा पारिता विनिर्दिशन् । होग गलिच कुनि पुनःसंपारगगन ॥ १२ ॥ गानेन विद्युता नापि नारणं गरि मस्य । मास्मिन गंगाः प्रपनन्न गुलगाहापनामांः ।। १३ ॥ शान्तिक प्रकृति तनः शान्तिकरं गन् । एमादी कृते पणान् पुनः गम्भाग्गे युधः ॥ १४ ॥ पूर्वायपरनिर्माणाद विशिष्टं गनगन पुनः । इंटरान्धिनि व द्रव्यममन्चिनम् ॥ १५ ॥ विविध रूपकर्माढयं मुसंस्थानं मनोरमम् । अनुज्जमन जय पूर्वोत्कृष्टनरं गया ॥ १६ ॥ नियुक्त तु पुनः शान्ति बामणान् वाचयेत् ततः । पुराणे नये वाय कृते नार्धकृतेऽयया ॥ १७ ॥ प्रासादे या गृहे वापि कपालः प्रविद् यदि । तत्र दोपाः प्रपद्यन्ते शान्तिकर्म तथव च ॥ १८ ॥ कालमूर्तिः कपोतच पापमूलकरण्डकम् । विहङ्गापशदो हीनः कृष्णचारी विहङ्गमः ॥ १९ ॥ चतुर्विधः समाख्यातो मुनिभिः स तपोधनः । श्वेतो विचित्रकण्ठश्च विचित्रोऽन्योऽथ कृष्णकः ॥ २० ॥ कपोतो भवने यस्य श्वेतवर्णो विशेत् कचित् । कीर्तिविद्याधनं पुण्यं शीघ्रं च नयते क्षयम् ॥ २१ ॥ नित्यं रोगाः प्रवर्धन्ते शिशुपीडा च जायते । चित्रकण्ठो हरेज्जायां पुत्रान् सर्वान् विचित्रकः ।। २२ ॥ सर्वाः सिद्धीश्च कृष्णागः प्रदुर्घ्य च कुलं हरेत् । रोगाः सर्वेऽपि वर्धन्ते विपदो व्यसनानि च ॥ २३ ॥ वन्धनानि च जायन्ते प्रविष्टे तु कपोतके । तस्मद् यत्नपरो भूत्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ २४ ॥ ..'य: क.ग. पाटः। २. 'हद स.ग. पाठः। ३. 'न' ग. पाठः। ४. सूर्य क' क. पाठः। ५. 'शु' क. पाठः । ६. ' यंपाठः। 'कलि- 1 ·तोरणभङ्गादिशान्तिको नाम पट्चत्वारिंशोऽध्यायः । २१३ स्वातत्रिकालसुद्धात्मा सोपवासो जितेन्दियः । देवपूजार्चनरतो नित्यं दानपरः शुचिः ॥ २५ ॥ यवानप्रायभोजी च नित्यं होमपरायणः । गुरुविपरतश्चैव श्वेतमाल्याम्बरस्तथा ॥ २६ ॥ गृही सगृहिणीकस्तु प्रतमेतत् समाचरेत् । श्वेतके पञ्चरात्रं च चित्रकण्ठे दशैव तत् ॥ २७ ॥ चित्रे पञ्चदशाहानि कृष्णे दिवसविंशतिः । व्रतस्थेन तु कर्तव्यमग्निकार्य मनोरमम् ।। २८ ।। यथालाभं समादाय तस्य देहं सपिच्छकम् । निकृन्तेत् खण्डखण्डानि विभागाप्टगतानि तम् ।। २९ ॥ घृतप्लुतानि पुण्यानि मधुलाजान्वितानि च । पञ्चवारुणसंज्ञेन वह्निकार्य कृतेऽक्षतः ॥ ३०॥ ततश्च मांसं जुहुयादव्यमात्रेण मन्त्रवित् । हुते ऋव्ये ततः क्षीरं दधि मबाज्यमेव च ॥ ३१ ।। संपूनगेट् ग्रहान् सर्वान् ब्राह्मणान् वाचयेत् ततः । स्ववित्तपादं श्वेते तु विप्रेभ्यः प्रतिपादयेत् ।। ३२ ।। वित्ताध चित्रकण्ठे तु पादौनं सर्वचित्रक कृष्णे सर्वधनत्यागः कर्तव्यो ब्राह्मर्णात् पुनः ।। ३३ ।। एवं शान्तिर्भवेद् गैहे सर्वदोपक्षयाहा । महतीं श्रियमामोति धनलाभश्च जायते ॥ ३४॥ पुत्रः पौटेदिमामीप्यनन्तामायुदीर्घ प्राप्नुपान् संयंतात्मा । एतत् कृत्वा मुच्यते सर्वपापमयेद्वच्छारदः शीतरश्मिः ॥ ३५ ॥ रति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समरामणरावधारापरतानि वास्तुशास्त्र तोरणभाकपोतप्रवेशशान्तिको नाम पट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ 1. 'या' ग. पाटः । २. त', '' ग. पाठः । ३. 'ताशवानि पुष्पाणि म' त. ग. पाठः। ४. 'णान् पु', ६. 'पद' क. पाठः । ७. 'यु.क.ग, पाठः।

·अथ वेदीलक्षणं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः। वेद्यश्वतखो विज्ञेया याः पुरा ब्रह्मणोदिताः । वयं तोः संप्रवक्ष्यामो नामसंस्थानमानतः ॥१॥ प्रथमा चतुरश्रा स्यात् समद्रा च द्वितीयका । तृतीया श्रीधरी नाम चतुर्थी पद्मिनी स्मृता ॥२॥ यज्ञकाले तथोद्वाहे देवतास्थापनेषु च । नीराजनेषु सर्वेषु वह्निहोमे च नित्यशः ॥ ३ ॥ नृपाभिपेवने चैव शक्रवजनिवेशने । नृपयोग्या भवन्त्येता वर्णानामनुपूर्वशः ॥ ४ ॥ चतुरथा तु या वेदी नवहस्ता समन्ततः । अष्टहस्ता प्रमाणेन सर्वभद्रा प्रकीर्तिता ॥५॥ श्रीधरी सप्त विज्ञेया हस्तान् मानेन वेदिका । पट्टस्ता चंच शास्त्रज्ञर्नलिनीह विधीयते ॥६॥ चतुरथा तु कर्नव्या चतुरश्रा समन्ततः भद्रस्तु सर्वतोभद्रा भूपणीया चतुर्दिशम् ॥ ७॥ श्रीधरी चापि विनया कोणविंशतिसंयुता नलिनीति ग विशेया पागंस्थानधारिणी ॥ ८॥ फर्तव्योः सम्वविस्तारादरपण प्रिभागिकाः । कुर्यान्मन्यनीभिस्ता इष्टकाभिस्तु पा(यायि)तोः॥९॥ चतुरभा पासाले विवाई श्रीधरी म्मना । देवनात्याने येदी गईमा निगमपेत् ॥ १० ॥ नगनने गायिका सपा रानाभिनन। बड़ी पावती या एनया गफमनोहरे ॥ ११ ॥ पतुभुगा तु कर्तव्या गोगना नदिगम् । तीसरगमायुना गारंगटोनामिता ॥ १२॥ 1.,२.मा. स', ४. 'T. TEEI ५. '' ·गृहदोषनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । चतुःस्तम्भसमायुक्ता चतुष्कुम्भविराजिता । काश्चन राजस्तानमन्मयः कलशैस्तथा ॥ १३ ॥ कोणकोणे तु विन्यस्तैर्वल्गुवानरभूपितः । स्तम्भममाणं वेदीनां कार्य छाधवशेन च ॥ १४ ॥ एकेन द्विविभि_पिच्छायः सामलसारिक स्तम्भमूलानि चाभ्यज्य गुडेन मधुसर्पिपा ।। १५ ।। परमानेन वाभ्यज्य तान् विन्पस्पेद् यथातथम् । देवताः पूजयित्वा तु ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् ।। १६ ।। चतुर्विधमितीरितं यदिह वैदिकालक्षणं समग्रमपि वर्तते मनसि यस्य तच्छिल्पिनः । स याति भुवि पूज्यतामवनिमोक्तुगमोति च श्रियं स्थपतिसंसदि स्फुरति चास्य शुभ्रं यशः ॥ १७॥ इति महाराजाधिराजनीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्रे वेदीलक्षणं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ अथ गृहदोपनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः। अतः परं महादीनामप्रशस्तसमुचितम् । क्रियते कथितं यस्मादेकत्र सुसमं भवेत् ॥ १ ॥ रक्षाम्बुनाथकीनाशमरुदहनदियालया। मध्यप्ठया च भूाधिदारियपरकावहा ॥ २ ॥ पहिलवा चह्निभिये मृतये दक्षिणप्लया । रुजे रक्षालवा प्रत्यक्लया धान्यधनच्छिदं ।। ३॥ कलहाप प्रवासाय रोगाय च परुष्टवां । मध्यप्वा तु भूमिर्या सर्वनाभाय सा भवेत् ॥ ४ ॥ ..''ख.ग, पाठः।

·तुपास्थिकेशकीटत्य(क)शहभस्मोपरान्विताम् । कर्परागारिणी दुष्टरायानार्यजनां त्यजेत् ॥ ५ ॥ चत्रे शोककर येश्म ज्येष्ठे मृत्युप्रदायकम् । पशुनाशनमापाढे शून्यं भाद्रपदे कुनम् ॥ ६ ॥ आश्विने कलहाय स्यात् कार्तिक भृत्यनाशनम् । माघे चामिभयाय स्यान्मासेप्पु न कारयेत् ॥ ७ ॥ पावकस्य पदे पृष्ठवंशस्यापि च पश्चिम पुरमासादकणे च कीलादि प्राक् प्रयोजयेत् ॥ ८ ॥ पूर्वपश्चिमदिङमूहं वास्तु स्त्रीनागकुद भवेत् । उदङ्मूहं न निप्पनि याति सर्वं च नाशयेत् ॥ ९ ॥ यत्तु दक्षिणदिङ्मूढ जायते मरणाय तत् । मावास्तुनि (तु) कुर्वीतं प्रासादं मन्दिरं पुरे ॥१०॥ वलितं चलितं भ्रान्तं विसूत्रं च समुत्सृजेत् । यत् स्यान्मुखविनिष्क्रान्तं वलितं तत् प्रकीर्तितम् ॥ ११ ॥ चलितं पृष्ठनिष्क्रान्तं दिङ्मूह भ्रान्तमुच्यते । विसूत्रं कर्णहीनं स्यात् फलमेषां प्रचक्ष्महे ॥ १२ ॥ वलिते चलति स्थानं चलिते विग्रदो भवेत् । भ्रान्तं योपिद्विनाशाय विमत्रं भूरिशत्रुकृत् ।। १३ ।। मृपकोत्करवल्मीकान्ता वा भुजावत् छिन्ना भिन्ना विकर्णा च न वास्तुनि शुभा क्षितिः ॥ १४ ॥ मूपकोत्करवत्य, इन्नि वल्मीकिनी मुंतम् । विकर्णा कुरते कर्ण रोग छिना निनाशिनी ! भिना भेदं करोत्युर्वी कुटिला मनियमनाम् ॥ १५ ॥ मपादं मत्रिमाग वा गा द्विगुणमेव च । पन् स्यान्मुसायनं येग्म नदनिष्टफलप्रदम् ॥ १६ ॥ 1. 'मी', 'अधिन्ये क. 'शुमम्' क. पाठः । ५. 'तूं' क. ग. पाटः । ६. 'गान्! २. 'खपम.ग, गा;

·...... पत्तारिशाम्याया। यद् द्विशाल त्रिशाल वा चतु:शालमथापि वा । भूपया रहितं वेश्म नदनिष्टफलप्रदम् ॥ १७ ॥ पुरतः पृमतः पार्थ यदि यालिन्दवनिता । गृहे न शस्यते शाला देवागारे तु गस्यते ॥ १८ ॥ अन्यपृष्ठस्थितहारं वेश्म खादकमुच्यते । परस्परविरोधाय तद् वेश्म गृहिणोस्तयोः ॥ १९ ॥ सगल्यं पादहीनं च समसन्धि गिरोगुरुं । वेदमनामिदमुदिएं मर्गदोपचतुष्टयम् ।। २० ॥ वास्तुक्षेत्रस्य यत्राने गस्य वम मयतेने । नंद वास्तुनस्तस्पन्छिन तेननि निर्दिशन् ।। २१ ।। छिन्नाझं विकलं तत् स्यात् भीतिदं सर्वदोपकृत् । तद्भर्तुर्भज्यते तद् वेधरतस्याफलोऽन्यथा ॥ २२ ॥ स्वगृहद्वयमध्येन निर्वाहो यदि यन्मनः । द्वारघोदितान् दोपस्तिदा प्रामाति निश्चितम् ।। २३ ॥ मार्गश्चैको यदा गच्छेदुभयोहपार्ययोः । मार्गवेधस्तदा स स्थान्छोकसन्तापकारकः ॥ २४ ॥ पूर्णबाहुथ हीनबाहुस्तथापरः। मत्यक्षाय इति प्रोक्तं प्रवेगानां चतुष्टयम् ।। २५ ॥ गृहस्य सम्मुखं यत्र द्वारं भवति वास्तुनः । उत्सम इति से मोक्तः पूर्णचादुः प्रदक्षिणः ॥ २६ ॥ चामतो हीनयाहुः स्यात् प्रत्य(क्षो वाक्षायोस्तु पृष्ठतः । चतुर्थोऽयं समुद्दिष्टः प्रवेशो वास्तुनो युधैः ।। २७ ॥ उत्सनाख्ये प्रवेशे स्यात् प्रजाहानिः कुटुम्बिनः । धनधान्यक्षयो वास्य मरणं या ध्रुवं भवेत् ।। २८ ।। पूर्णवाही पुत्रपौत्रा धनधान्पमुखानि च । भवन्ति बसतो नित्यं गृहिणस्तत्र वास्तुनि || २९ ॥ १. ''ख. ग. पारः । २. 'य' क. पाठः । ३. 'स', ४. 'मु', 'त्युत्तो वा' स. पाटः। 'पूर्णवास्तु' दक्षिणेतु पाटो युकः । उत्सरः क

·No text on this page.

·No text on this page.

·आद्यन्तविस्तृतं यत् स्यात् संक्षिप्तं चापि मध्यतः । मृदुमध्यं तदुदिष्टं शुद्भयं तत्र जायते ॥ ५६ ।। विषमरुनतः कणर्धनक्षयकरं गृहम् । भित्तिवचापि कर्णेपु प्रागुक्तं फलमादिशेत् ।। ५७ ।। मध्ये द्वारं न कर्तव्यं मनुजानां कथञ्चन । मध्ये द्वारे कृते तत्र लनाशः प्रजायते ॥ ५८ ॥ द्वारं द्वारेण वा विद्धमगुभायोपपद्यते । अनिद्रव्पसंयुक्तं धनधान्यविनाशनम् ॥ ५९ ।। नवं पुराणसंयुक्तमन्यं स्वामिनमिच्छति । अधोग्रं राजदण्डाय विद्धं द्वारं विगर्हितम् ॥ ६० ।। नवं पुराणसंयुक्तं द्रव्यं तु कलिकारकम् । न मिश्रनातिद्रव्योत्थं द्वारं वा वेश्म वा शुभम् ॥ ६१ ॥ गृहस्थानेषु यद् द्रव्यमधिवास्य प्रतिष्ठितम् । तथालनेन चलनं गृहभर्तुः मजायते ।। ६२ ॥ अन्यवास्तुच्युतं द्रव्यमन्यवास्ता न योजयेत् । प्रासादे न भवेत् पूजा गृहे च न वसेट् गृही ॥ ६३ ॥ द्रव्येण देवदग्धेन भवनं यद् विधीयते न तत्र वसति स्वामी वसन्नपि विनश्यति ॥ ६४ ।। मूर्योद्भवा गुमच्छाया ध्वजच्छाया च गर्हिता । द्वारातिक्रमणादेताः क्षुदव्पाधिकलिकारफा: ।। ६५ ।। प्रासादशिखरछाया घनच्छायेति कीर्तिता। त्रिपञ्चसप्तमी भर्तुर्ग्रहतारा न शोभना ।। ६६ ।। निनोमतं फरालं च सम्मुखं पृष्ठदेशगम् । चामावतं च न शुभं द्वारमातरं गृहे ।। ६७ ॥ निन्ने स्थान सीनितो भर्ता दुर्जनस्थितिरुनः । सम्मुखे मुतपीडा स्पान पृष्ठगे चपलाः सि॥ ६८ ॥ वामे विसरूपो द्वा(रि) भवत्यग्रतरे प्रमः। द्वारं नस्माम कर्तव्यमीहपं विचसणः/६९ ॥ 1.,'' प... गठः । १ .। :

·२५१ गृहदोषनिरूपणं नामाष्टचस्वारिंशोऽध्यायः । नागदन्ततुलास्तम्भभित्तिमुपागपाक्षकाः । द्वारमध्ये न दातव्या न च विपमस्थिताः ॥ ७० ॥ इतिहासपुराणोक्तं रचान्तपतिरूपकम् । निन्दितं च गृहे नेष्टं शस्तं देवकुलेषु तत् ॥ ७१॥ पानीन्द्रनालतुल्यानि यानि मिथ्याकृतानि च । भीपणानि च यानि स्युन कुर्यात् तानि वेश्मसु ।। ७२ ।। स्वयमुद्घाटितं द्वारमुच्चाटनकरं भवेत् । धनहृद् बन्धुचर स्यादथवा कलिकारकम् ॥ ७३ ।। स्वयं यत् पिहितं द्वारं तद् भवेद् बहुदुःसदम् । सशब्दं भयका पादशीतलं गर्भपातनम् ।। ७४ ॥ द्रव्यं नाधोमुखं कार्य प्रत्यग्याम्याननं नच । पश्चिमाग्रे परिक्लेशो दक्षिणाये तु शून्यता ॥ ७ ॥ स्तम्भद्वारं च भितिं च विपरीतं न कारयेत् । अमीपां पैपरीत्येन दोपाः स्युर्ववो नृणाम् ।। ७६ ।। मूलसूत्रानुसारेण कर्तव्या भूमिकोपरि । उपर्युपरि यद वेश्मसमं संतापकारकम् ७७ ।। अधोभूमी क्षणा ये स्पुस्तत्समांधोभूमिषु । परित्यजन्नपहिता (?) न कुर्वीत यथोत्तरम् ।। ७८ ।। शाला निम्ना भवेद् यस्मिनलिन्दस्त्वधिको भवेत् । निधनं जायते तत्र सदा शोकमयानि च ॥ ७९ ॥ मूलद्वारानुसारेण द्वाराण्युपरिभूपिषु । कुर्याद् भयप्रदानि स्युर्विहितान्यन्यथा पुनः ।। ८० ॥ क्षुद्भयमदमाध्मा(नीत) कुब्नं कुलविनाशनम् । अत्यर्थ पीडितं पीडां करोत्यन्तनतं क्षयम् ॥ ८१ ।। मवासो वाद्यविनी दिग्भ्रान्ते दस्तो भयम् । मूलद्वारं क्षयं कुरो विद्धं द्वारान्तरेण यत् ॥ ८२ ।। 'समलंदा' स. ग. पाठः। ३..'तू' ग. पाटा। क. पाठः। ६. 'तंक.ग, पाठ १.'तो'क.पाठः। तापग:पाठ: ५. . ।

·प्रनामा गगनी मनिरागया । नांदगं मनादिंग गुदाम् ॥ ८३ ।। परिद गरेर नियमाविणि गरः | मन निदपामारी विनागा दानन ॥ ८४ ।। स्तम्भन दक्षगं मीण यमणा र कुलभगः । मानादपि नागना जागने मगम् ।। ८५ ॥ गानं मानना हान नमर्ग भने। ध्यापमः सविन पनम्य न परिक्षयः ॥ ८६ ।। देवधन बन्यः स्यात् गमगभर्पगंशयः । सग्निपातमयं याप्पा तुल्या रेलमारत(?) ।। ८७ ॥ हदुर कुलालगण दारिगं यारिणा मरेत् । च्याधिकएं । फरटेन आपान (१) मुतनयः ।। ८८ ॥ नि(पास्स्स)तोखलेन स्याग्छिन्या नागरी भयेन् । तोपमाण्डेन दुर्मन्त्री मस्मना नार्गसो रही ।। ८९ ।। दारियं छायया विद्ध भवेद द्वार कुटुम्पिनः । स्थलस्यन्दनवल्मीफैपिंदेशगमनं मवेत् ॥ ९ ॥ कृशं विकृतमत्युचं करालं शिधिलं पृथ वर्क विशालमुत्तानं (शूस्थलाग्रं हस्वकुक्षिकम् ॥ ९१ ॥ स्वपादचलितं इस्वं हीनकर्ण मुखानतम् । पार्श्वगं सूत्रमार्गाच भ्रष्टं द्वारं न शोभनम् ।। ९२ ॥ तत् करोति क्षयं घोरं विनाशं स्वामिसम्पदः । घसतां कलहं नित्यमतस्तत् परिवर्जयेत् ।। ९३ ॥ अन्ताराद् वहिारं नोचं कुर्यान्न सङ्कटम् । उच्चं विसङ्कटं वापि तच्छियाय न जायते ॥ ९४ ॥ पट्टसन्धिर्यदा मध्ये द्वारस्य स्यात् कथञ्चन :

·गृहदोषनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । तुला उपतुला वास्युरि तिर्यग् यदा कृताः । दारिद्यव्याधिसन्तापा भवन्ति स्वामिनस्तदा ॥ ९६ ।। अनुवंशमनुमाता जयन्त्यो यदि मन्दिरे । वित्तायुपोस्तदापत्वमनारोग्यं च जायते ।। ९७ ॥ उदुम्बरे (वि/निहिता(नि?) ललाटी नाम सा तुला । दूपणं परणं चापि फन्पानां विदधाति सा ।। ९८ ॥ उत्तराङ्गोदरे न्यस्ता ललाटेन समा यदि । तुला ललाटिका सापि कुलक्षयकरी भवेत् ।। ९९ ॥ तुलापिण्डेन विन्यस्ता ज्ञेया यज्ञोपवीतिनी । वसत्तो व्यसनं कुर्याद कुटुम्बस्पासुरवं च सा ॥ १० ॥ यदि भारतुलैकापि मध्ये विद्धा कथश्चन । तदा वरा भज्येत धनं च परिहीयते ।। १०१ ।। भित्तिभेदो न कर्तव्यस्तुलाग्रेरखिलैरपि । कुर्याद् ब्रह्मपदन्यस्तो भारपट्टः कुलक्षयम् ॥ १०२ ॥ अयुक्तयोर्युक्तयो सन्धिश्चेद् भारपट्टगे। सन्धी स्यात् तत् सुनो ज्येष्ठः कर्तुथापि विनश्यति ।। १०३ ११ अनुवंशं न भुञ्जीत न शयीत कदाचन । भुधानस्यार्थनाशः स्पाच्छपानस्प महारुजः ॥ १०४ ।। नाशोऽनुवंशं रोगाः स्युस्तियवस्थे रक्षसो भयम् । शयनागारविन्यस्ते मरणं नागदन्तके ।। १०५॥ कर्णीवात(?) पक्षिरायण्टाध्वनकुमारकान् । सिंहकर्णकपोतालि ग्रहेप परिवर्जयेत ॥ १०६ ।।

·अतिस्थूलेन इस्पेन शरीरेण यथा नरः। विरूपो दुर्बलश्चैव तथा द्रव्येण मन्दिरम् ।। १०९।।. जीणं घुण(कक्ष)तं मिश्रं हीनं चक्रं विधिच्युतम् । चण्डं तुण्डं वक्रकोणं सन्धिविद्धाल्पमूलके ।। ११०i . वज्रमध्यं स्थूलमूलं कुक्षिमिन्नं च दारु यत् । भिन्नमूलं कूर्मपृष्ठं पक्षहीनं च वर्जयेत् ॥ १११ ।।. पातितान् वर्जयेद् वृक्षान् द्विपाश्वामिजलानिलैः । प्रभूतपक्षिनिलयान् काफकोशिफसेवितान् ।। ११२ ॥ मधुग्रहपिशाचाहिदुष्टांचित्पश्मशानजान् । चतुष्पयत्रिकमहानदीसङ्गममार्गजान् ।। ११३ ॥ देवतायतनेजातानू शुष्कानं क्षतच्छदान् । वल्लीपिनदान सुपिरकोटरग्रन्थिसङ्घलान् ॥ ११४ ॥ याम्यापराशापतितांस्त्यजेत् कण्टकिनोऽपिच । कपित्थोदुम्बराश्वत्यशिरीपवटचम्पकान् ॥ ११५ ।। कोविदारधवारिष्टश्लेष्मातकविभीतकान् । किञ्च समच्छदक्षीरिफलदांश्च द्रुमांस्त्यजेत् ।। ११६ ।। मर्माणि पत्र पीड्यन्ते द्वारैर्मितिभिरेव वा । दारियं फुलहानि वा गृहिणस्तत्र निर्दिशेत् ॥ ११७ ।। स्तम्भविनश्यति स्वामी तुलाभिः स्त्रीवयो ध्रुवम् । सनहर्वन्युनाशः स्याजयन्तीभिः स्नुपावधः ॥ ११८ ।। मर्मस्थानस्थितः कार्यभर्तुः कायो निपीव्यते । मर्मस्थः सन्धिपालस्तु मुद्विश्लेपमादिशेत् ॥ ११९ ।।। पृहपीटा नागदन्तर्नागपारीनसयः ! फापिरछस्तु भेष्याणां क्षयं मर्मस्थितर्वदेत् ॥ १२० ।।

·गृहदोपनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । २५५ ध्यायः संप्रवर्धन्ते धननाशः कुलक्षयः । रानदण्डमयं च स्यादपत्यानां च पीडनम् ।। १२३ ।। पदारुकाणां मध्ये द्वारमध्येपु वा पुनः । कर्णद्रव्यादिभिर्विद्धप्येतदेवादिशेत् फलम् ॥ १२४ ॥ संघिद्धा नागदन्तर्या स्तम्भर्वातायनस्तथा । शरया शस्त्राद् भयं भर्तुः कुर्याद तस्करतोऽपि धा ।। १२५ ।। गृहमध्ये कृतं द्वारं द्रव्यकोशविनाशनम् । आवदेन कलई मर्तु या वास्य पदूपयेत् ॥ १२६ ।। पणकोत्तरेणापि महाममणि पीडित । मर्वस्व नागो गृहिणी मरणं वा धुयं भवेत् ॥ १२७ ।। द्वारस्तम्भतुलालिन्दत्यच)यदोपः समीरितः । विमूत्रे नागदन्तेऽपि तच्छन्य जायते गृहम् ।। १२८ ।। विभागपदहीनेषु रूपस्थानेषु वास्तुएं । यक्षमावृक्रियायेषु रोगान्मृत्युन संशयः ॥ १२९ ।। कदुकण्ठकिदुर्गन्धिगुधकाधाश्रयान गुमान् । म धारयेत् समीपस्थान पुरप्रासादवेश्मनाम् ।। १३० ।। पदरी कदली चैत्र दाडिमी वीजपूरिका । मरोहन्ति गृहे यत्र तद्गृहं न मरोहति ॥ १३१ ॥ दव्यं द्रव्याधिक हन्ति कुलमायामतोऽधिकम् । उन्ट्रया पधिक पूजां सन्तति विस्तराधिकम् ॥ १३२ ॥ स्तम्भामितिभिः पीक वनस्तथा । भालोकनातोरणाडापः फन्दटमः ।। १३३ ।। हीरालोचमाय तुलाभिः सन्धिपालकैः। भलादिकाभानीलच न्ननः ।। १३४॥ पादितः पावित (ए) यते गृहिणो धुरम् ! प्पाधिदारिमानिनिर्यन र नायते ॥ १३५ ॥ ................. ५.''.......'मः', ५. ''..।।

·उपमा लिग भपिन यापन मुरी।
हीनमध्यं नष्ट गन्यविदं गिरागुम ।। १३६ ।।
भ्रष्टालिन्दकामं न विषमस्यं तुलानलम् ।
भन्योन्पद्रगविदं न कुंपदप्रविभागितम् ।। १३७ ।।
हीनभित्पुनपा च विनष्टं स्तम्भभिनिकम् ।
भिन्नगालं त्यक्तकण्ठं निष्फन्दं मानवनितम् ॥ १३८ ।।
विकृतं च गृहं भर्तुरनिष्टफलदायकम् ।
तस्माद् दोपानिमस्त्यिक्त्या गृहं कुर्याच्छुभावहम् ।। १३९ ।।
एवंविधं दोपकरं गृहं स्याद् भर्तुभ फतुथ यतस्तदेते ।
ज्ञेयाः सदा शिल्पिभिरप्रमत्तस्त्याज्याथ दोपाः शुभकीर्तिकामः ॥ १४०॥
বি মালাঘিনীমৗসইখিযির মল্লযুগমানায় আয়ান
गृहदोपनिरूपणं नामाप्टचत्वारिंशोऽध्यायः ।।
अथ रुचकादिमासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः।
त्रिदशानां नृपाणां च वर्णिनां च विशेपतः।
उत्पत्तिममृति ग्रूमः प्रासादा यस्य ये मताः॥१॥

·..100पचासच्यायः। २५७ आत्मनः शूलहस्तस्य धनाध्यक्षस्य पाशिनः । सुरोशने च विषेशो विमानानि यथाक्रमम् ॥ ४॥ वहून्यन्यानि च स सूर्यादीनामकल्पयत् । विशेषाय पयोक्तस्तान्पाकारैः प्रतिदैवतम् ॥ ५॥ प्रासादांश्च तदाकारा शिलापकेटकादिभिः । नगराणामलङ्कारहेतवे सपकल्पयत् ॥ ६॥ वैराज चतुरथं स्याद् वृत्तं कैलाससंज्ञितम् । चतुरायताकारं विमानं पुप्पकं भवेत् ॥ ७ ॥ वृत्तायतं च मणिकमयानि स्यात् त्रिविष्टपम् । तद्भेदाञ् श्रीमतोऽन्यांच विविधानसृजत् मनुः ॥ ८ ॥ ये पत्र विहिता भेदाः पूर्व कमलयोनिना । सांस्तानभियास्यामो नामसंस्थानमानतः ।। ९॥ रुचकश्चित्रकूटश्च तृतीयः सिंहपञ्जरः । भद्रः श्रीकूट उष्णीपः शालाक्षो गजयूथपः ॥ १० ॥ नन्यावर्तावतंसाहः स्वस्तिकः क्षितिभूपणः । भूजयो विजयो निन्दी श्रीरुः प्रमदापियः ॥ ११ ॥ व्यामिश्रो हस्तिजातीयः कुवेरो वसुधाधरः। सर्वमद्रो विमानाख्यो मुक्तकोणश्च नामतः ॥ १२ ॥ चतुर्विशतिरुद्दिष्टा चतुरश्राः समासतः। वृत्तांस्तथाभिधास्यामः प्रासादानपरानपि ॥ १३ ॥ वलयो दुन्दुमिः प्रान्तः एनः कान्तश्चतुर्मुखः । भाण्डूकाख्योऽय कूर्मश्च तालीगृह उलूपिकः ॥ १४ ॥ इति वृत्ताः समासेन प्रासादा दश कीर्तिताः ।

·. भवा विशालः साम्मुख्यः ममयः निषिरायः । मुखशाली द्विगालय पहरानामली निमः ॥ १६ ॥ एवमेत रामुदिष्टानुरापना दम । अय प्रतापवान् मूमः प्रासादानमिधानतः ॥ १७ ॥ आमोदो रतिफस्तुभारतिनिपेवफः । सदानिपेधः सिंहाण्या गुप्रभो मापनात्मकः ।।.१८ एते वृतायताः प्रोक्ताः प्रासादा नामतो दश । अशाश्रीणां नामानि कथयामि समासतः ॥ १९॥ पजको नन्दनः शमखलो वामनी लयः । महापमध इंसथ व्योमचन्द्रोदयाविति ॥ २० ॥ अष्टाश्रय इमे प्रोक्ताः प्रासादा दश संख्यया । भवन्त्येवं चतुप्पष्टिलक्ष्मपामधुनोच्यते ॥ २१ ॥ संस्थानमानविन्यासमंद्रस्तम्मादिसवयया । एपां विशेपा वक्ष्यन्ते पृथक पृथगनुक्रमात् ।। २२ ॥ ज्येष्ठो भागश्चतुर्हस्तः सार्धहस्तत्रयोऽपरः । कल्पनीयः कनीयांस्तु इस्तत्रितयसम्मितः ॥ २३ ॥ ज्येष्ठमध्यकनीयोभिरेवं भागविभाजिताः । भवन्ति सर्वप्रासादा ज्येष्ठमध्याधमत्रमात् ।। २४ ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते । कुर्यात् स्वारोहकावासं पीठमंशसमुद्धृतम् ॥ २५ ॥ तथा तस्योपरि स्थाप्या हंसपृष्ठी समन्ततः । हस्तमात्रोच्छ्रिता वृत्ता जलनिर्गमभूपिता ॥ २६ ॥ ततः पीठस्य तस्यान्तभिागा(य?या)मविस्तृतिः । प्रासादो रुचकः कार्यो भागत्रितयमुच्छ्रितः ॥ २७ ।। साभागेन संछा स्यात् सार्धमागस्तु योरः(१) । छा(याद्य)वयं सकण्ठं स्यात् तेन सामयी तारकम् ॥ २८ ॥ १. प. ग. पाठः । २. 'तु', ३. 'ठा'. 'स्त' ख, ग. पाया। 'डनु', ६. 'वामा स्यात् ' ए. पाठः 101 क.पाटा।

·रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । ૨૫૬ द्वारं भागोच्छ्रितं तस्य कार्य भागाविस्तृतम् । समाग्रीवः सफर्तव्पश्चतुर्दशपराहतः ॥ २९ ॥ ससौधालिन्दकश्चारुम्वच्छाधोपकर्पवान् । क्रियतेऽत्र यदा स्त(म्भौ?म्भः)द्वाविंशत्या समावृतः ॥३०॥ समाग्रीवपरिष्कारो भागिकालिन्दशोभितः । मध्यप्रदेशे रुचकः प्रासादः परिकीर्तितः ॥३१॥ रुचकः। कर्णप्राग्रीवधिः सप्राग्रीवश्च यो वृतः । द्वाभ्यां द्वाभ्यां गवाक्षाभ्यां चतुर्दिशमलकृतः ॥ ३२ ॥ कपोतालीपरिक्षिप्तः शोभितो द्वारसम्पदा । तदानी चित्रकूटाख्यः प्रासादः सोभिधीयते ।। ३३ ।। चित्रकूटः । अर्यमेव पुनः पद्भिः स्तम्भैरपि चितो यदा । प्राग्रीवकविहीनश्च स भयेज्जालरूपकः ॥ ३४ ॥ सिंहपञ्जर इत्युक्तः मासादः स तदा शुभः । सिंहपतरः। :. कर्णप्राग्रीवको द्वौद्वावस्यैव भवतो यदा ॥ ३५ ।। अलिन्दकगतिस्थित्या तदा भद्रः प्रकीर्तितः । स्थाचित्रकूटः प्राग्रीवेश्चतुर्मिर्दिकचतुष्टपे ।। ३६ ।। वहिरन्तश्चतुरः श्रीक्ट इति नामतः । श्रीक्टः। पदारुकसमायुक्तमागद्वारस्त्वयमेवं चेत् ।। ॥

·छा(याद्यत्रयं सकण्ठं स्यात् तेन सामल तारकम् ॥२८॥ भरा विशाल साम्मुन्यः प्रमः शिविरायः । मुसशाली द्विगालय प्रागनी गला मिः ॥ १६ ॥ परमते समुडिरामरागता दा । अब सपायतान ममः प्रासादानमिधानतः ॥१७॥ आपादो रतिकस्नुहधार गिनिषेवकः । रादा)निपेषः सिंहाण्या सुममा गोपनीरसतः ।।.१८ ॥ एते वृतायताः प्रोक्ताः प्रासादा नापती दम । अष्टाश्रीणां नामानि फयपामि समासतः ॥ १९॥ . पत्रको नन्दनः शर्मखली वामनी लयः । महापमा हंसम व्योमचन्द्रोदयाविति ॥ २० ॥ अधाश्रय इमे मोक्ताः प्रासादा दश संश्यया । भवन्त्येवं चतुष्पष्टिलक्ष्मंपामधुनोच्यते ॥ २१॥. संस्थानमानविन्यासमद्रस्तम्भादिसायपा। एपां विशेपा वक्ष्यन्ते पृथक पृथगनुक्रमान् ॥ २२ ॥ . ज्येष्ठो भागचतुर्हस्तः सार्धहस्तत्रयोऽपरः । कल्पनीयः कनीयांस्तु हस्तत्रितयसम्मितः ॥ २३ ॥ ज्येष्ठमध्यकनीयोभिरेवं भागविभाजिताः। भवन्ति सर्वप्रासादा ज्येष्ठमध्याधमत्रमात् ।। २४ ॥ चतुरथीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिवे । कुर्यात् स्वारोहकावासं पीठमंशसमुघृतम् ॥ २५ ॥ तथा तस्योपरि स्थाप्या हंसपृष्ठी समन्ततः । हस्तमात्रौच्छ्रिता वृत्ता जलनिर्गमभूपिता ॥ २६ ॥ . ततः पीठस्य तस्यान्ताभिागा(य?या)मविस्तैतिः । पासादो रुचकः कार्यों भागत्रितयमुच्छ्रितः ॥ २७ ॥ सार्धभागेन सँछा स्यात् सार्धमागस्तु योर)! . गांठ:10 1.0.ग. पाठः । २. 'उ', ३.'' ५. 'वृत्तटम', ६. 'स्तम्मा स्यात् '.ख. पाठः । - ·रुचकादिमासादलक्षणं नामैकोनपश्चाशोऽध्यायः । २५९ द्वारं भागोच्छ्रितं तस्य कार्य भागार्थविस्तृतम् । समाग्रीवः स कर्तव्यश्चतुर्दशधराहतः ।। २९ ।। ससौधालिन्दकश्चारुरूच्छाद्योपकर्पवान् । क्रियतेऽत्र यदा स्त(म्भारम्भः)द्वाविंशत्या समारतः ॥ ३०॥ समाग्रीवपरिष्कारो भागिकालिन्दशोभितः । मध्यप्रदेशे रुचकः प्रासादः परिकीर्तितः ॥३१ ।। रुचकः। . कर्णप्राग्रीवकश्चित्रः समाग्रीवश्च यो दृतः । द्वाभ्यां द्वाभ्यां गवाक्षाभ्यां चतुर्दिशमलकृतः ॥ ३२ ॥ कपोतालीपरिक्षिप्तः शोभितो द्वारसम्पदा । तदानी चित्रकूटाख्यः प्रासादः सोऽभिधीयते ॥ ३३ ॥ चित्रकूटः। अयमेव पुनः पद्भिः स्तम्भैरपि चितो यदा । प्राग्रीवकविहीनश्च स भवेजालरूपकः ॥ ३४॥ सिंहपञ्जर इत्युक्तः मासादः स तदा शुभः । सिंहपञ्जरः। कर्णप्राग्रीवको द्वौद्वावस्यैव भवतो यदा ।। ३५ ॥ अलिन्दकगतिस्थित्या तदा भद्रः प्रकीर्तितः । भद्रः। स्थाचित्रकूटः प्राग्रीवैधतुभिर्दिकचतुष्टये ।। ३६ ।। पहिरन्तश्चतुरः श्रीकूट इति नामतः । श्रीकूटः । पदारुकसमायुक्तमागद्वारस्त्वयमेवं चेत् ॥ ३७॥ मासादस्तम्भगर्भस्यात् तदोष्णीषोभिधीयते ।

·पीर बालापरली मनानानिर्गम गुमम् । मायादपानामग दिमागायनमितम् ।। ३९ ॥ विगं गर्ममानमिन्दापरिफनम् । कामी नागाननः भीमा भागविनयपागना ॥४॥ भागमक पविलीणां गतःमम्मीनाभिना । गदप्रोसग सीमा का मागान पठापना ॥ ४॥ निर्गफ म्या भागनिप्लाणां प्रोदयशोभितां । पर्ण गालागृह:(3) म्नम्माकिंमत्या समाधः ।। ४२.।। माग्रीनवेदिकानालपक्षसोपानरः शुमः। पानामयः। पसभागोन्मितय्यासे क्षेत्रे मागाष्टकायने ।। ४३ ॥ पीठं कुर्यादुमयतः रासांपानं गिलानितम् । मध्यादपरमागस्य देवागारं निवेगयन् ।। ४४ ॥ (विदि)मागायामविस्तारं चतुरनं मुसंहितम् । पादोनभागविस्तारमध्य भागमुचितम् ॥ ४५ ॥ तर्य कार्य मुखं मध्ये पार्वतथयशोभितम् । सचया निर्गता सीमा द्वौ भागी ग्रीस्तथाय(थाता) ॥ ४६॥ चतुरथा चतुःस्तम्भा तदग्रे भागविस्तृता । पञ्चभागायता तिर्यक कार्या सीमा तथापरा ॥४७॥ द्वात्रिंशदन कर्तव्याः स्तम्भाः सवैक्यसयया । वहिःपरिसरो गर्भाव ससीनो भागविस्तृतः ॥४८॥ एवं स्याद् वेदिकानालरूपादिभिरलंकृतः । पहि(वय)योच्छूितश्चैप प्रासादो गनयूथपः ।। ४९ ॥ गजयूयपः। पड्भागभाजिते क्षेत्रे चतुरथे समन्ततः।। गर्भो द्विभागिकः कार्यों द्वारं भागसमुचितम् ॥ ५० ॥ १. 'यस्त' क.ख. ग. पाठः१२. 'ता:' स.ग. पाठीमाक. ग. पाठः। ४. 'ता', ५. 'ह' स. ग. पाठः। ६. 'स्य मध्ये गुखं का पा411 , ' म्पयं' स, ग, पाठः । ८. 'झिाख, पाठः।

·९पादनासादलक्षण नामंकानपञ्चाशोऽध्यायः । २११ भागाध द्वारविस्तारः प्रासादस्योच्छृिति पुनः । कुति चतुरो भागा छादयेचित्रकूटवत् ।। ५१ ॥ कार्या द्विभागिकाः शालाः सालिन्दास्तस्य याह्यतः । वहिभित्तिपरिक्षिप्ताश्चतुर्भागापताः शुभाः ॥ ५२ ।। द्वौ द्वौ गवाक्षको स्तम्भाः प्रविशालं भवन्ति पद । चतुःस्तम्भधृतैर्युक्ताः कार्या का धार्मिकालयैः ।। ५३ ॥ नन्यावर्तोऽयमेवं स्यात् समाग्रीवचतुष्टयः । भागु)द्वारक्षणोपेतः प्रासादः शुभलक्षणः ॥ ५४॥ नन्द्यावर्तः। क्षेत्रात्रे)पइभामविस्तारे दशभागकृतायता । मध्यादपरभागेऽस्य देवकोष्ठं निवेशयेत् ॥ ५५ ॥ चतुरंशपतिन्यासं. चतुरनं समन्ततः । द्वारं तस्य विधातव्यं भागमध्यर्धमुच्छ्रुितम् ।। ५६ ।। पादोन भागविस्तारं सिंहवक्त्रविभूपितम् । सीमा तस्याग्रतः कार्या देवकोष्ठेन सस्मिता ॥ ५७ ॥ स्तम्भैः पोडशभियुक्ता भागद्वितयमुच्छ्रितैः । ससीनो देवकोष्ठस्प समन्ताद् भित्तिवेष्टितः ॥ ५८ ॥ अलिन्दो भागिकः कार्यों गवाक्षरुपशोभितः । (तत्)सीन्नोर्थीग्रतः पार्थे पदारुकयुक्ता बहिः ।। ५९ ।। कार्या द्विरंशाः प्राग्रीवा भागिकालिन्दवोटिताः। द्विद्विस्तम्भधृताः सर्वे पार्वतश्चयशोभिताः ॥ ६॥ अलिन्दास्तु चतुःस्तम्भाः कार्याः माग्रीवकाग्रतः । अवतंसक इत्येप सर्वलक्षणसंयुतः ॥ ६१ ॥ प्रासादः कथितः सम्यक अवतंसः। -- ·प्रासादं कल्पयेन्मध्ये द्विभागायामविस्तृतम् । द्वारपाशोऽस्य भागाविस्तृतो मागिकोदयः ।। ६३ ॥ गर्भषेम चतुःस्तम्भमलिन्दो भागिको वहिः । तस्य स्युादश स्तम्मा भागिकोऽलिन्दकोपरः ।। ६४ ॥ विंशतिस्तम्भसंयुक्तो विधातव्यः समन्ततः । चयावृतंश्च पुरतो भागो वाष्टघरान्वितः ॥ ६५ ॥ भागमेकमुत्सृज्य कर्णाभ्यां मागविस्तृतौ । भागिकोच्छायनिष्कासो कार्यों प्राग्रीवको पुनः ॥ ६६ ॥ वायतो भिचिसंश्लिष्टी त्रिदिशं सगवाक्षको । स्वस्तिकोऽयं समाख्यातः प्रासादश्चित्रलक्षणः ॥ ६७॥ स्वस्तिकः। अधाभिधीयतेऽधुना मासादः शुभलक्षणः । पड़भागभाजिते क्षेत्रे चतुरटे समन्ततः ॥ ६८ ॥ द्विभागापामविस्तारं मध्ये गर्भगृहं भवेत् । भागदयोरितः स्तम्भैर्युतं व्यक्तः सलक्षणैः ॥ ६९ ॥ निष्क्रान्तेषु वहिर्भागे गर्भपादेपु योजयेत् । तोरणानि मनोज्ञानि ककुप्सु चतसप्पपि ॥ ७० ॥ मर्भस्तम्भममाणेन तानि स्तम्भद्येन वा । समुक्षिप्तानि युक्तानि फल विमण्डलैः॥१॥ पलः पनजात्यादिविम्यासथाप्यनेकशः । भूपितास्पे पुन िमकराणां मुसरपि ॥ ७२ ॥ स्तम्भपोरन्तरे दयादुभी मारपूरिमा । अन्योन्याभिमुसे शिष्ट कुर्यान्मारयोर्मुसे ॥ ७३ ।। चतुर्णापपि निर्दिष्टस्तोरणानां मया विधिः ।। भरिन्दो भागिकमान्यो पहिर्भागे प्रफीनित। ७४ ॥ --- इ.म.पा. । ५. 'कोस. पाटः। उमगलस ·रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । २६३ स्युर्भागिकान्यलिन्दान्ते धार्मिकायतनानि च । वेशितानि वहिमित्या सम्मुखानि परस्परम् ॥७५ ॥ धार्मिकालयभिसीनां भूमिया वाहतो भवेत् । तस्याः पदारुकाणि स्युर्भागमायोच्छ्रितानि च ॥ ७६ ॥ प्राग्रीवकैः ससोपानर्दिक्चस्वानि भूपयेत् । अपरस्याः पुनर्भिनर्भागद्वयविनिस्मृतम् ॥ ७७ ॥ मध्ये विभागविस्तीर्ण देवकोष्ठं निवेशयेत् । द्वारपाशं च कुर्वीत तस्यो(कुंव) भागमुरितम् ॥ ७८ ॥ तथा भागाविस्तारमित्येप क्षितिभूपणः । प्रासादः कीर्तितः सम्यक् सर्वलक्षणलक्षितः ॥ ७९ ॥ क्षितिभूषणः । क्षेत्रस्य चतुरश्रस्य भागान् द्वादश कल्पयेत् । मध्ये गर्भ चतुःस्तम्भं तस्य कुर्याद द्विभागिकम् ।। ८० ॥ तद्रहिआंगिकोलिन्दो द्वादशस्वम्भवान् भवेत् । मध्ये परस्यां यो स्तम्भौ ताभ्यां कुर्वीत तोरणम् ।। ८१ ॥ अलिन्दो भागिकः कार्यो भित्त्या भागिकया वृतः । प्राच्यां पइदारुक मध्ये गर्भयासोन्मितायति ॥ ८२ ॥ सृतीयो भागिकोलिन्दः स्याद् भित्या परिवेष्टितः। चतुर्भागायतं भूयस्तत्र पइदारुकं भवेत् ।। ८३ ॥ प्राग्रीवं भागविष्कम्भं कुर्याद् भागद्वयायतम् । अग्रतः स्तोभितं स्तम्भ गान्वस्थवयाप्तम् ।। ८४ ।। यथा पाच्यां तथोदीच्यां याम्यायामपि कीर्तितम् । दिशि मतीच्यां तु पुनर्द्वितीयालिन्दकाद् वहिः ।। ८५ ॥ द्विभागायामविष्कम्भं देवकोष्ठं निवेशयेत् । सपक्षद्वारफ द्वारपाशोपशोभितम् ॥ ८६ ॥ बहिर्भित्त्याभिवेष्टितः। गवाक्षा विभूपितः ॥८॥ मैं क. पाठः। .. . वहिश्ययावतो 'क'. पाठः।

·No text on this page.

·२६५ चतुःस्तम्भैः सप्रवेशैः समन्तादुपनिर्गमैः । प्रासादोऽयं समाख्यातो नामतः प्रमदापियः ॥ ९९ ॥ प्रमदाप्रियः। भागविस्तारविष्कम्भमस्य प्राग्रीवकं यदा । भिन्नालिन्दाग्रतस्तिर्यग द्वे शाले तन्मुखं शुभम्(१) ॥ १०॥ द्वितीयालिन्दकस्थाने कर्णप्रासादकैयुतः । एवं व्यामिश्रसंज्ञोऽयं प्रासादः परिकीर्तितः ॥१०१ ॥ व्यामिश्रः । विजयस्यास्य च यदा कर्णलालकैर्युता । भवेद् भित्तिस्तदा हस्तिजातीय इति कथ्यते ॥ १०२ ॥ हस्तिजातीयः । सीमामाग्रीवभूमीषु यदा स्युः पृथिवीजये । द्विभागाथाभितोऽलिन्दास्तिर्यशालामुखेषु च ॥ १०३ ॥ अलिन्दे पश्चिमा शाला सर्वा)शालोकना शुभा । पदारुकं तथैवात्र चतुर्भागायतं भवेत् ॥ १०४ ॥ पूर्ववत् सर्वमन्यच्च कुवेरः स तदा भवेत् । कुबेरः। भासादः कथ्यतेऽन्यश्च सम्प्रतीह धराधरः ॥ १०५॥ बुवेरोपत्तरोक्षिप्तः (१) कर्णप्रासादभूषितः । मध्यद्वारान्वितः श्रीमान् धराधर इति स्मृतः ॥१०६ ॥ वसुधाधरः। यत्रोग्रतचित्रकूटस्तस्माद यः सर्वतोदिशम् । घरापरतदम्मासः(१) सर्वतोभद्र उच्यते ॥ १०७ ।। सर्वतोभद्रः । कर्णप्राग्रीवको द्वौ द्वौ शालामाग्रीवका(च)पि । स्पातां यदास्य प्रोक्तोऽसौ विमानाख्यस्तदा शुभः॥ १०८॥ विमानास्यः। विमानपीठे 'शालाभिः सर्वतो वृतः। विमानो न्यस्यते यदा ॥ १०९ ।। २. 'काला'क.पाठः।..'मा'क.स.ग.पाठा। 'नं', ७. 'सा' क. पाठः। ..वेस्तिवदा'. 'दो'छ.ग.पाट:1५.

·No text on this page.

·रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । ख्यातो माण्डूक इत्येप वृत्तप्रासादसत्तमः (वा)। दिकोणेषु यदास्यैव भवेत् प्राग्रीवकल्पना ॥ १२२ ॥ मासादोऽयं तदा कूर्मसंज्ञः स्यादपराजितः । कूर्मस्यैव यदा दिक्षु स्तम्भैरष्टाभिरष्टभिः ॥ १२३ ॥ प्राग्रीका: प्रकल्प्यन्ते चत्वारोऽलिन्दवेष्टिताः । प्राग्रीवकास्तिर्पगने भवन्त्यन्ये तदग्रतः ।। १२४ ॥ पोडशस्तम्भयुक्तस्य मध्यभागे यदा मवेत् । जिानीयादोपविञयाः प्राग्रीवहरितोत्तमः (1) ॥ १२५ ॥ इति वृत्ताः समाख्याताः मासादा नामलक्षणः चतुरथायतान् घूमः प्रासादानिह साम्प्रतम् ॥ १२६ ।। अष्टभागायते क्षेत्र चतुरंशकाविस्तृते । दिमागसार्धमागेकमागोऽयं पीठे इष्यते ॥ १२७ ।। पश्चिम भागमुत्सृज्य देवकोष्ठं द्विभागिकम् । तस्मिन् निवेशयेत् सीमा स्यादस्याग्रेश्टभिरैः॥ १२८ ॥ ससीनो देवकोष्ठस्य भागिकालिन्दको पहिः। युक्तो घराणां विंशत्या वेदिकानालवेष्टितः ॥ १२९ ॥ प्राग्रीवकस्य वस्पाये स्तम्भद्वितपभूषितः । द्विच्छाचल्यादितः श्रीमान् सिंदकरलङ्कृतः ।। १३० ।। प्रासादोऽयं भवो नाम विशालः कथ्यतेऽधुना । यदास्यैव सनिष्क्रान्ते सीमायोमे च वीधिते ॥ १३१॥ बलभ्यो पायो' स्यातां विशालाख्यस्तदा भवन् । विशालस्य यदा गर्ने मित्तिर्भवति दिनये ।। १३२ ॥ 1. स. पाम:२. 'कत्तः'.': । त्तमामादः पाटः ४. 'मिप्य' स. पाठः ५. योगे प.म. पाटः । १ ..! teमि यो त स भार, स्टो पृष्टामादेषु मा परमय ज्योपानयो होलापमाशेशन नि, अरमानोरार मायामापर।

·द्वौ द्वौ गवासको चापि साम्मुख्यः स भवेत् तदा । प्राग्रीवास्त्रिदिशं तस्य गर्भकोष्ठायता यदा ॥ १३३ ॥ हित्वा बलभ्यो प्राग्रीची विधीयेते तयापरी । फर्णेषु भागमेकैकं त्यक्त्वा स्यात् प्रभवस्तदा ॥ १३४ ॥ एतस्यैव मुखे स्यातां यदा प्राग्रीवकावुभौ । पार्श्वयोरपरी द्वौ द्वौ प्राग्रीवो भवतो यदा ॥ १३५ ।। कर्णेपु भित्तयश्च स्युस्तदा स्याच्छिविराटदः । यदास्यैव मुखे शाला भागद्वितयविस्तृता ॥ १३६ ।। आयामेन च पड्भागा माग्रीचौ द्वौ तदनतः । द्वौ द्वौ गवाक्षको स्यातां तद्भित्योरुभयोरपि ॥ १३७ ।। सीमायां द्वादश स्तम्मा मुखशालस्तदा भवेत् । अलिन्दो भागिकः कार्यो विशालस्यैव वाह्यतः ॥ १३८ ।। प्राग्रीवभूमिपु वृतो भित्त्या च सगवाक्षकः । अग्रतः सहितः स्तम्भैः पद्भिश्व क्रियते यदा ।। १३९ ।। विशाल इति विख्यातः प्रासादो जायते तदा । यदास्यैव विधीयन्ते स्तम्भाः सर्वे समन्ततः ॥ १० ॥ प्राग्रीवको चौभयतो गृहराजस्तदा भवेत् । सर्वस्यैवत) यदालिन्दः स्यादन्यो मागविस्तृतः ।। १४१ ॥ सीमान्तविस्तृते स्यातां वलभ्यो भागनिस्सते । भित्तिर्विधीयते शेपा गवाक्षरुपशोभिता ॥ १४२ ॥ मुखे पइदारुकं च स्यात् तदा स्यादमलाभिधः । एकादशायते क्षेत्रे तया पइभागविस्तृते ॥ १४३ ॥ मुक्त्वा भागद्वयं पश्चाद् देवकोष्ठं निवेशयेत् । मागं मुक्रवाग्रतः कुर्यात् सीमां मागचतुष्टयम् ।। १४४ ॥ अष्टस्तम्भास्ततोलिन्दविंशतिस्तम्भमागिका । भागिकः परितोलिन्दोश्टाविंशतिपरोऽपर,॥ १४५ ॥ .. 'सात् स २. 'हास्ये एका', ३. 'aix.'वि', ५. 'रि' . T 5.पाठ:।

·रुवकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनरचाशोऽध्यायः । द्विदिस्तम्भयुताः कार्याः मानीराः कोष्ठनास्त्रेयः । सीमासमे वलभ्यौ च प्राग्रीवा मध्यतस्तयोः ॥ १४६॥ द्विद्विस्तम्भी पुरश्चान्यो वेदिकाजालशोभितौ । वेदिकाजालरूपाध्यः सिंहकर्णोपशोभितः ।। १४७ ।। प्रासादोऽयं शिसु म कथितो भनन्दनः । एवमेते समाख्याताश्चतुग्थायता दश ॥ १४८ ॥ चतुरथायतांस्तियगायत्याधापरानपि । मासादानभिधास्यामो नवसंस्थानलक्षणः ।। १४९ ॥ द्वौ भागौ विस्तृतिर्गर्भे द्विगुणा तिर्यगायतिः । मध्ये भागोरित द्वारं तदर्थेन तु विस्तृनम् ।। १५० ।। स्तम्भवतुर्भिः संयुक्ता सीया द्वारस्य चाग्रतः । द्विभागायामविस्तारा तावन्मात्रसमुच्छ्रितिः ।। १५१ ॥ तां सीमां गर्भसहिता भागेनान्येन वेष्टयेत् । भित्तिस्तत्र विधातव्या सगवाक्षा चतुर्दिशम् ॥ १५२ ।। पदारुकयुतो दोष प्रासादो भव उच्यते । अस्यैव भागनिष्कामा गाला मुखवतुष्टये ॥ १५३ ॥ यदो पड़दारुकोपेता विशालः स तदाच्यते । स्तम्भर्मुखेमुखे पभिर्वहिः साम्मुख्य इत्यसौ ॥ १५४ ॥ अस्यैव सीमा कर्णस्था द्विद्विस्तम्भयुता यदा । प्राग्रीवर्भागनिष्क्रान्ता वहिस्था प्रभवस्तदा ।। १५५ ।। सीनोग्रतो यदास्यैव स्तम्भावययुतो भवेत् । मानीवो भागनिष्फ्रान्तस्तदा स्यारिछरिरागृहः ॥ १५६ ।। विशालसनिशिस्म मुखे शाला मवेद् यदा। पार्थयोधाभोः शाले प्राणीवाय पो यदा ॥ १५७ ।। निष्क्रान्तभाग एकैकः स्तम्भद्वितयसंपुतः । प्रासादः स वदा शेयो मुखशालोभिधानतः ॥ १५८ ॥ ..'त', २. 'प'. पाठः। ३. 'भाम' 1.'वभाग. पाठः। .

·मुसगालामगारागा गदा सम्मामादेश । माग्रीती निविषयाने रिमाल: स सदा मोत् ।। १५९ ।। मिशिलदानी()मासादो पहरानः प्रमागते । गर्भायामसमारमाएपोमागविस्तृनी ॥ १६० ।। नरामपुरी गा प्राग्रीवा द्वीच पाभयो । गी। द्विदिधरी गर्मविस्तारेण तु सम्मिना ।। १६१ ।। अमली नाम स प्रोक्तः मासादः गुमलक्षणः । अस्पन पाने पूर्ण र द्विद्विस्तम्भयुनो यदा ।। ६२ ।। प्राग्रीची स तदा प्रोक्तः प्रासादो दशमी विमः । मासादान् कथयामोन्यान् दश वृत्तायतान् पुनः ॥ १६३ ॥ अष्टमागमुखायत्या विस्तृत्या चतुरथमम् । वृत्तायतं मकुर्वत सायाभ्यन्तरं ततः ।। १६४ ॥ गर्म पश्चिमभागेऽस्य चतुर्मागं समन्ततः । कुर्यात् तस्याग्रतः सीमां भागद्वितयविस्तृताम् ॥ १६५ ।। भागप्रयमिता भागेनकेनान्तरितां च ताम् । संयुक्तामभिः स्तम्भैः सुदृढयारुदर्शनः ।। १६६ ॥ अलिन्देन परिक्षिप्ता ससीमा देवकोष्ठकम् । • पोडशस्तम्मयुक्तेन कुर्यात् प्राग्रीवमग्रतः ।। १६७ ।। छन्नाश्छायद्वयेनायमामोद इति कीर्तितः । वृत्तायतेपु प्रथमः प्रासादः स्वामिनो हितः ॥ १६८ ।। समाहिती यदास्यैव प्राग्रीवो भागमिश्रितो । चतुःस्तम्भै रैतिकस्तु वृत्ताभ्यां तुफ्त उच्यते ॥ १६९ ॥ यदा सीमावधिभित्तिर्गवाक्षरुपशोभिता । वृत्तंमाग्रीवं एकोऽन्ये(?) तदा चारुरुदाहृतः ॥ १७० ॥ सीमामध्ये विधातव्यों प्राग्रीवो भागविस्तृतौ । विस्तारसंशायामी दक्षिणेति) निपु त्रयः ॥ १७१ ।। हापि कियांश्चिद् ग्रन्यो गलित इव । इत: 'लोकश्यात् प्रागेव क. पुस्तके पचाणि आचतुष्पञ्चायायायैकदेशं सानि । ग. अन्यत्र पुरैवावसितः।

·स्वकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः । कार्याः प्राग्रीवफास्ते च गर्भकोष्ठेन सम्मिवाः । भूतिरित्येप (सं)प्रोक्तः प्रासादः शुमलक्षणः ॥ १७२ ॥ मुखायता स्याधतुरो भागान्यत्तिर्यगायनान् () । क्षेत्रवृत्तं ततः कुर्यात् तन्मध्ये गर्भवेश्म च ॥ १७३ ।। चतुर्भागायतं तत् स्याद् भागद्वितयविस्तृतम् । अलिन्दो वायतस्तस्य द्वादशस्तम्भसंयुतः ॥ १७४ ॥ मागद्वितयविस्तारः प्राग्रीवाशनिर्गतः । निपे(ध इति विवक इति) ख्यातः प्रासादोऽयं पुरातनैः॥१७॥ यदा(?) निपेधः स्यादस्य पुरः प्राग्रीवको यदि । चतुरिपरिक्षिप्तोलिन्दनाष्टघरेण वा ॥ १७६ ॥ अयमेवांशकेन स्याद् पदालिन्देन वेष्टितः ।। मुखभागत्रयं मुक्त्वा मित्या च परिवेष्टितः ॥ १७७ ॥ यदा च कर्णप्राग्रीवी प्राग्रीवश्चायतो भवेत् । विशेपरचना या च द्वाविंशतिधरान्विता() ॥ १७८ ॥ गवाक्षः शोभनयुक्तस्तदा सिंहः प्रकीर्तितः । द्वादशांशायते क्षेत्र तथा पड्भागविस्तृते ।। १७९ ।। पश्चादशद्वयं त्यक्त्वा द्विभागापामविस्तृतः । देवकोष्ठो विधावपस्तद्द्वारं भागमुच्छ्रितम् ।। १८० ।। सीमाग्रे सान्तरा व्यंशविस्तृता चतुरायता । अष्टस्तम्भोऽस्प गर्भो वे पोडशस्तम्भको बहिः ॥ १८१ ॥ अलिन्दस्तस्य पुरतो वृत्तमाग्रीवकोपिन । सीमामाग्रीकालिन्दकोष्ठान् वृत्तान् प्रकल्पयेत् ॥ १८२ ।। माग्रीवो पार्श्वयोः सीमासमा भागविनिर्गता। द्वाभ्यां द्वाभ्यां युती शेयो स्तम्माभ्यां धर्तुलाती ।। १८३ ।। एतत्सर्वं विधातव्यमलिन्देनाभिवेष्टितम् । चतुर्विंशपरोऽयं च मागिकोस्य प्रशस्यते ।। १८४ ॥ द्विस्तम्भयुक्तान प्राग्रीवान् कुर्याद गर्भस्य दिक्त्रये । एवमेष समाख्यातः प्रासादः सुप्रमः शुभः ।। १८५ ॥ ..

·मागद्वितयविस्ताराः प्राग्रीवा येऽस्य कीर्तिताः । चतुरश्रास्त एव स्युििद्वस्तम्भयुता यदि ॥ १८६ ॥ , शेपा भवति भितिथ गवाक्षरुपशोभिता । प्रासादोऽयं तदा शेयो दशमो लोचनोत्सवः ॥ १८७ ॥ अष्टाधानथ वक्ष्यामः मासादाँल्लक्षणः सह । चतुर्भागान्विते क्षेत्रे तथाष्टाश्रीकृते पुनः ॥ १८८ ।। दो भागौ गर्भकोष्ठः स्यादलिन्दो भागिकस्तदा । स्तम्भाष्टकमलिन्दे स्यात् प्राग्रीवस्तस्य चाग्रतः ॥ १८९ ॥ द्विच्छाय(श्छ। च्छा)दितः श्रीमान् प्रासादो वजको भवेत् । पस्यैवाग्रे यदा सीमा चतुरश्रा चतुर्धरा ॥ १९०॥ स्याचतुर्विंशतिस्तम्भश्चालिन्दो भागिकोऽपरः । नन्दनोऽयं समाख्यातः शकुः प्राग्रीवकस्तिभिः ॥ १९१ ।। वस्य भित्तिर्विधातव्या क्षेत्रेष्टाश्रियुते बुधैः । वामन(वीस्य) पुनद्विौ गवाक्षौ दिक्त्रये मतौ ॥ १९२ ।। अस्यैवाग्रे यदा सीमाभागाद् भागत्रयायता । द्विभागं विस्तृता यंशसमुच्छेदाप्टभिर्धरैः(१) ।। १९३ ।। अलिन्दावेष्टिता युक्ता प्राग्रीवर्मेखला तदा । भित्तिक्षेत्र यदास्पय माग्रीवाः परिवेष्टिताः ।। १९४ ॥ अलिन्दन घरैः पद्भिः पदभिर्युक्तास्तदा लपः । अष्टभागमिने क्षेत्रे कृतेष्टारिणि सर्वतः ।। १९५ ।। भागद्वयमितं कुर्याद देवकोष्ठं मनोरमम् । चतुर्भिः शोभितं दारागिकालिन्दवेष्टितम्) ।। १९६ ।। अलिन्दस्प विधातम्याः स्तम्माथायी ततोमर स्थाचतुर्विशतिस्तम्मो भागिको लिन्दाः पुनः ।। १९७ ॥ वपाविपस्नृतीयोऽपि प्रापीवाय चतुर्दिशम् । प्रासादोऽयं महारो प्रभः श्रय च ॥ १९८॥ बमोमवत: मेनन ।

·प्रासादशुभाशुमलक्षणं नाम पचाशोऽध्यायः । २७३ द्विती(योयि) लिन्द(कोके)ऽस्यैव प्राग्रीवाः स्युचतुर्दिशम् । अलिन्देन परिक्षितो इंस एप प्रकीर्तितः ।। १९९ ।। माग्रीवोऽस्य महापद्मस्यालिन्देनावृतो यदा । कर्णमाग्रीवको द्वौ द्वौ व्योमसंज्ञस्तदा भवेत् ॥ २०० ॥ हंसस्यैव वलभ्यः स्युः प्रानीवाणां पदे यदा। चतुःस्तम्भाः परिक्षिमा अलिन्देन चतुर्दिशम् ।। २०१॥ तदा चन्द्रोदयो नाम प्रासादो जायते शुभः । एवमेषां चतुप्पधिः प्रासादानामुदाहृता ।। २०२।। इति सुरभवनानां सप्ततिरवाणा- मिह सदनचतुष्णान्वितेयं प्रदिष्टा । जनमयभवकोशानन्दशुभ्रांशुलेखा (१) भवति दितैपा शिल्पिना कामधेनुः ।। २०३ इति महागजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाग्नि वास्तुशास्त्रे रुचकादिचतुष्पष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनपश्चाशोऽध्यायः । अथ प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः। प्रासादानामय बूमो लक्षणानि भवन्ति ये। प्रशस्तायामशस्ता तस्मिन्नवनिमण्डले ॥ १॥ ये समाः समकर्णाश्च समस्तम्भाः समक्षणाः । नैचोधा नातिहस्ताय फर्णायामादविहलाः ॥२॥ असंभूदा विभागेन प्रमाणेन सुसंस्थिताः । अधिः कर्णपादीभिरुपेताः सलिलान्तरः ॥ ३ ॥ असङ्कीर्णोदयैश्छायैः स्वमानपरिकल्पितः। सुविभक्ताः सुसंस्थाथ रम्यरविफलैः कृताः ॥ ४॥ समभागविभक्तथ युक्ताथालिन्दकैः समः । स्त्रजातिपरिवेषाचा नान्यजातिप्रदूषिताः ॥ ५ ॥ असझीर्णाः शरीरेण संस्थानेन सुसंस्थिताः । केपला जानिशुदाय पासादाः शुभदा गाम् ॥६॥ .

·२७ HTTE सुरमपटिग सामानणमाम् । नापपरगाव गुधिपतिः ॥७॥ देसा)नानिमिद भागः गतिभूपिनाः । मासादाः शुभदा निलं नागालनाः ॥ ८॥ फर्ना कारगिता मा पो दिनानुगान् । भएमानपि मगापः प्रामाहानालाणः ॥ १ ॥ विषमाः फर्णहीनाभ गान्धमयावहाः । स्नम्भः पर्णध विषमः स्वामिनो मुन्युनयः ॥ १० ॥ असुगः स्याद् भयं राशी हसः सना च मध्यते । फायमिन रिफलाः मासादाः गुर्भयहाराः ॥११॥ विमागेन विहीनास्तु दारिशमगदाः मुनाः। नहामिः कर्णपादीभिण्डेगननना नृणाम् ।। १२॥ छायः सकीर्णहीनः कुलधायकराः स्मृताः । दुर्विमक्ताः कुसंस्थाश व्यर्षिकलसंयुनः ॥ १३ ॥ रोगं लेशं च मृत्युं च क्रमशो वितरन्ति ते । विपमैर्भागहीनथाप्यलिन्दाधित्तो भयम् ।। १४ ॥ पराजय परिरतरन्पजातिप्रपितः । ये पराटतयो येज्यसङ्कीर्णा येऽन्यविग्रहाः ॥ १५ ॥ फर्तुः कारयितु ते नन्दका वापि चात्मनः । दुर्बला मूलपादेन विश्लिष्टः पीटसन्धिभिः ॥ १६ ॥ अल्पायुपस्ते प्रासादा भवन्ति च भयावहाः । अधरोत्तरगः सिष्टविज्ञेया व्याधिकारिणः ॥१७॥ अदेशैर्भूपणैर्युक्ताः प्रासादा न सुखावहाः । ये कीतिमिच्छन्ति जयन्ति भूतान् कुर्युः शुभैर्लक्ष्माभिरन्वितांस्ते। प्रासादमुख्यानितरे तु वास्तेनायशःश्रीविजयादिकामः ॥ १८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशाग्ने प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोन्यायः ।।

·शा नामकपश्चाशाऽध्यायः ।
२७५
अथायतननिवेशो नामेकपञ्चाशोऽध्यायः ।
एवं नृपस्य मासादे कृते क्लप्तेऽथवा भुवि ।
तस्यानुजीविनः कुर्युः प्रासादान परिधौ यदि ॥ १॥
तदा दिग्भागविन्यासस्थानमानान्यनुक्रमात् ।
तेपामिहाभिधीयन्ते सर्वेषां वृद्धिहेतवे ॥२॥
दशाष्टौ पद च धनुपां शतानि माभृतां क्रमात् ।
मानमायतनस्योक्तं त्रेधा श्रेष्ठादिभेदतः ॥३॥
क्षेत्रमायतनस्यैवं चतुरथं समन्ततः ।
तत्र भक्ताः प्रकुर्वीरंविधा स्वे स्वामिवत्सलाः ॥४॥
ये चास्य सम्मताः केचित् कुले जाता हितैपिणः ।
द्वादशांशेन हीनानि क्रमात् तान्यनुजन्मनाम् ॥ ५॥
तस्यैव वामतः कुर्यादुत्सेधाद् द्विगुणान्तरे ।
कुर्याद दशांशहीनानि नैर्ऋत्यां दिशि भूपतेः ॥ ६ ॥
प्रासादान्नृपपनीनां सर्वासामपि शास्त्रवित् ।
अष्टभागेन हीनानि प्रतीच्यां दिशि कारयेत् ॥ ७॥
देवधिष्ण्यानि तन्त्रैः स्यात् स्वमुराणां विधानतः(१) ।
सौम्याया मारुती यावन्नवांशापचिताः क्रमातू ॥ ८ ॥
मासादा मन्त्रिसेनानीप्रतीहारपुरोधसाम् ।
एतेषां पूर्वभागस्थं राजमातुर्निवेशनम् ॥ ९ ॥
हीनमेकादशांशेन तत् कार्य राजकारिता(१) ।
पेशीमाश्रित्य देवानां तुल्पमैन्द्रपदावधि ॥ १० ॥
स्वसृणां मातुलानां च कुमाराणां तथा क्रमात् ।।
आमय्यां द्विजमुख्यानां विधातव्यं निवेशनम् ॥ ११ ॥
कार्यः पुरोधामासादः तुल्यतत्पुनरेव वा(?) ।
याम्यायां कुर्युरष्टांशहीनान्युगिमन्दिरात् ॥ १२ ॥
सामन्तकुञ्जरारोहमटपारजनाः
क्रमात्
एतान्यायतनान्येषां ययामागं प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥

·मर्मवेधप्रदेशस्थान द्वारवेधगतानपि । स्वस्थानान्तरितार्थतान् न कुर्यादितकाम्यया ॥ १४ ॥ अलिन्दैर्गर्भकोष्ठश्च सीमास्तम्भगवाक्षकः । द्वारद्रव्यतलोच्छ्रायैः प्राग्रीवैः सिंहकर्णकैः ॥ १५ ॥ न कुर्याद् भूपणैस्तुल्यं समं वास्थंदरूपतः (१) । समरूपं भवद्धयं नियुक्तं च न नन्दति ॥ १६ ॥ राजपीडा भवेत् तस्मिन्नाधिक्ये च कुलक्षयः । प्रासादाद् भूमिपालस्य निवेशं परिधौ स्थितम् ॥ १७ ॥ द्रव्येण कतरेणापि नोत्कृष्ट कारयेद् युधः । संस्थानान्मानतश्चापि विस्तारेणोच्छ्येण वा ॥ १८ ॥ पूर्वोक्तेभ्यो विभागेभ्यः किश्चिद्धीनतमः शुभः । अन्योन्यं द्विगुणच्छाद्यैरेकैकस्यान्तरं शुभम् ॥ १९ ॥ सुभोग्यं तं च कुर्वीत बहुभिर्भवनान्तरः । कोष्ठिकाभोजनागारैर्भाण्डोपस्करधामभिः ॥२०॥ शिलालूपात(?)शालाभिः शेपं तु परिपूरयेत् । प्रशस्तान् कारयेत् सर्वाश् शुभरूपान् मनोरमान् ।। २१ ॥ प्रायशः स्वालयांवान्यान् सर्वस्यान्यगृहाणि च । नरेन्द्रायतनस्यैव निवेशाद परिकल्पयेत् ॥ २२ ॥ अन्पयात्वे महादोपा परीत्ये कुलक्षयः । इति कथितदिगादिभेदयोगैः मुरमवनानि भवन्ति यस्य रामः । अविरतमुदितोदितप्रतापः समुननितां स चिरं प्रशस्ति पृथ्वीम् ॥ २३ ॥ इति महाराजाधिराजभीमोजदेवविरचिते ममरानणसूत्रमाणपरनानि वास्तुशास्त्रे आपतननिवेशो नामकपश्चाशोऽध्यायः ॥

·२७७ प्रासादजाति म द्विपश्चाशोऽध्यायः । अथ प्रासादजाति म दिपञ्चाशोऽध्यायः । अवतारो निवेशानां विधानं वास्तुनो यतः । कात्स्न्न समतो चूमः सभ्यस्य प्रसवोत्तमः (१) ॥१॥ कुलनातिकमाणां च क्रमं दीपिजीविनाम् । संस्थानमभिधास्यामो लक्ष्यलक्षणमेव च ॥ २॥ शुभाशुमानां बराजमादि तेषां प्रचक्षते । पूर्वोक्तस्य विमानस्य तस्यातो लक्ष्म कथ्यते ॥ ३ ॥ वैराजस्य यथाकारव्यवस्थानमशेपतः । चतुरनं समं क्षेत्रमशीत्याविमानयेत् ॥ ४ ॥ संयुक्तमष्टभिर्मागः कुर्याद गर्भगृहं शुमम् । द्विपञ्चाशद्धरः सीमा गर्भकोष्ठसमन्विताः ॥५॥ द्वात्रिंशता देवकोष्टः संवरकान्तरश्चतः। बाग्मस्थाने ततः स्थानाद् द्वादशोमणेरैः ॥ ६ ॥ हेमरममयः स्तम्भः शुनपटेन भूपितः । गुमालारसचितवितानय विभूषणः ॥ ७ ॥ स्फाटिकविविधालः सहरिन्मणिवेदिकः । हंसकर्णरूपोनालीतिर्यस्यात्पर्धकर्णिकः ॥ ८ ॥ पर्यन्तदेशवया गर्भस्योपरि घन्टया। लोकनायेन तन् मुटमायं रानसंशिनम् ॥९॥ तस्मान् स्वस्तिकसंशः माग गृहमन्दो विजापत । पतु मासानिमालय हिरण्यांकस्तनो-पिर ।। १० ॥ सिदार्थको विशालः स्पादकशालस्तु रुम्भकः । सृष्टपन्यद विमानं ए बरं वीरं चतुर्मुखम् ।।११।। गणानां देवतानां च स्कन्दप च पयाम्पम् । पासादा दर्शनन्ये जनि शुभक्षणाः ॥ १२॥ स्वस्तिकः धीनस्थर हतीयः वितिस्पनः । भूनको रिमयों पर ·मनापानगांना पान। froiगागासी माजगंज १५ ॥ पांकरमान पगामी मना। मग्गिा नग: नीग: मिबार १०॥ মামু মা । মুন গুগ। रिनपादननंगा महामन्दी निगरः ॥१६॥ श्रीराणिमा उनी ममदानिमः । ध्यापिनी नदिकानां मिानातिनाति) || १७ ॥ गुरः सनांमद्रामुक्तकांगाद पर। पतंगोपि ग गंभूनाः फनीपांसामिाननः ॥ १८ ॥ गदास्त नदाफारश्याः सः सः पृथनिधः । मागस्नेपूनमः पूर्वान मध्यमान मध्यमस्तया ॥ १९ ॥ फनीयसः कनीयोभिः प्रासादानुपफल्पपेन् । शिराररपरः सियाः प्रासादा नगिरे ततः ॥२०॥ प्रथमो गयफस्नेषु द्वितीयों वर्धमानकः । अवतंसस्तनीयस्तु चतुर्थी भद्र उच्यते ॥ २१ ॥ पञ्चमः सर्वतोभदः पष्ठः स्पान्मुक्तकोणकः । मेमन्दर इत्यष्टी विज्ञेयाः शिखरोचमाः ॥२२॥ चतुरश्राः समाख्याता देवानामालयाः शुभाः । एते ते वंगनाः सर्वे निवेश्या ब्रह्मजातयः ।। २३ ।। वैराजकुलसंभूताः प्रासादाः परमोत्तमाः । एतेभ्योऽन्येऽपि, संभूताः पुत्रपात्रप्रपौत्र(याजा): ॥ २४ ॥ स्ववंशाः सुपरीवाराः परवंशविवर्जिताः। कर्तव्या भूतिकामेन तेजसा शुभलक्षणाः ॥ २५॥ नन्दका वर्धनाश्चैव सर्वकामफलमदाः । हृष्टपुष्टजनाकीर्णाः पूजासंस्कारवर्धनाः ॥ २६ ॥ यदि हीना भवन्त्येते परवंशेन दूषिताः । तदुद्वेगं नृणां नित्यमर्थनाशं कुलक्षयम् ॥ २५ ॥. , , ·जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपश्चाशोऽध्यायः । २७९ पीडां च स्वामिनः कुर्युर्यदन्यदपि गर्हितम् । तस्मादेते विधातव्या पिता नान्यजातिभिः ॥ २८ ।। इति वैरागजातानामुत्पत्तिः परिकीर्तिता । राजजन्मनुरसमपरम्परेय- मुक्तैवमत्र शुभलक्ष्मवती समासात् । आनन्दकीर्तिधनधान्यकरी कृता स्या- दन्यादृशी पुनरनर्थफलंब कर्तुः ॥ २९ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचित समगङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशास्त्र पासादनाति म द्विपञ्चाशोऽध्यायः ।। अथ जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपक्षाशोऽध्यायः । घूमो जघन्यवास्तूनां द्वारमानमतः परम् । विस्तारं सतलोस्ट्रायं द्रव्यव्यासविधि तथा ॥१॥ कथिता ये निराधाराः प्रासादास्तिर्यगायताः। तेषां भागवतुष्केण गर्भवास विभाजयेत् ॥ २॥ द्वारं सार्धेन भागेन कुर्वीत स्वार्थविस्तृतम् । द्वारविस्तारपादेन पेद्याया विस्तृतिर्भवेद ॥ ३ ॥ विस्तारार्थेन पिण्डः स्यात् तत्समः स्यादुदुम्बरः । सार्धभूलादुम्बरका(१)शाखा व्यासवशाद् भवेत् ॥ ४ ॥ चतुर्विधश्च कर्तव्यः पेद्यापिण्डः प्रमाणतः । शाखा तु पेद्यापिण्ड(श्वस्य) विस्तारण विधीयते ॥ ५॥ शाखाविस्तारतो रूपशाखा स्यात् सार्थविस्तृतिः । अर्धेन पेद्यापिण्डस्य खत्वशाखा विधीयते ॥६॥ रूपशाखासमाः कार्या विस्ताराद तुझ्यारिखकाः । तुझाया बाह्यतः शाखा नियन्ते यास्तु कायन ।।७॥ अधांशाभ्यधिकाः सर्वाः कर्तच्या पिर

·२८०
समरामणसूत्रधारे
तलोदयस्य तन्मानं गर्भमण्डपयोः समम् ।
यदि भिन्नतलं कर्तु मण्डपः कमि हीयते(१) ॥ ९ ॥
द्वारोच्छूिते तद्गुणानां मण्डपे स्यात् तलोच्छितिः ।
भासादेपु कनीयस्सु तलमानमुदाहृतम् ॥ १० ॥
पड्भागाभ्यधिकं ज्येष्ठे मध्येऽष्टांशाधिकं ततः ।
वलविधि:(१) समपदः प्रासादस्य विधीयते ॥ ११ ॥
नावस्तात् स प्रयोक्तव्यो नोख़्तचाप्युदुम्बरात् ।
कुम्भिकाभरणपट्टजयन्तीशीर्पकायफलकेपु तुला(नाम्) ।
उक्त(मान)मिह यत् प्रथमं तन्नाधिकं प्रविदधीत न हीनम् ॥१२,
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनानि वास्तुशाने
जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपश्चाशोऽध्यायः ॥
२
अथ प्रासाददारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः ।
इदानीमभिधास्यामः प्रासादानां यथाक्रमम् ।
द्रव्येपदयविस्तारं पाहल्यं परिधि तया ॥१॥
प्रासादभागिकोत्सेधं प्रासादद्वारमिष्यते ।
सभ्यनियं)योच्छ्रितं वापि सार्धाशोच्छ्यमेव वा ॥२॥
स्वीयस्त्रीयोदयादर्थविस्तारं च तदिश्यते ।
विस्तृतिर्भागतुयांसात् पेद्यायाः स्याल्पमर्धतः ॥३॥
पेघावाइल्यविस्तीर्णा शाखा भवति मानतः ।
उत्तरामानि पुति पेद्याशाखासमानि तु ॥ ४ ॥
सपादपेवाविस्तारा रूपशाखा विधीयते ।
रूपनाखान्वितः कार्यः पीठवन्यस्तयोपरि ॥ ५॥
वृवं कार्यमयोपत्ते पत्रय निरन्तरम् ।
स्तम्मा दिगुणण्यासं मरणं भूपणान्वितम् ॥ ६॥

·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुप्पश्चाशोऽध्यायः । २८१६ रूपशाखासमं तच्च कर्तव्यमतिसुन्दरम् । ऊर्वे समन्ताचाष्टांशमाने तचतुरश्रकम् ॥ ७ ॥ तय भरणोच्छ्रायः स्यात् पादौनसमुच्छ्रितिः । कपोतचाप्यधश्शीर्षगर्भः स च विधीयते ॥ ८॥ सरथालयपत्रो वा स्वोदयार्धविनिर्गमः । तस्योपरिष्टात् कर्तव्यं स्यादुच्छालयपत्रकम् (१) ॥ ९ ॥ रथिका (तु) विधातव्या द्वयोरप्युच्छितिस्तयोः । सार्धप्रमाणभरणाद् भूपा स्यात् पुष्पकादिभिः ॥ १० ॥ रूपकै; यथाशोम स्तम्भिकाभिश्च सर्वतः। कण्टकोयत्रिभागोन(?) कूटाकारं भवेदतः ॥ ११॥ विभूपितं सिंहचईस्तितुण्डैरथापि वा । कपोतादि विधातव्यमन्तरे रूपशाखयोः ॥ १२ ॥ कार्य विषमसंख्यं च सर्वमेतद् विचक्षणैः । तस्माद् वहिर्विधातव्या सर्वतः परिमण्डली ॥ १३ ॥ अन्त्यशाखासमा सा च प्रमाणेन विधीयते । तस्यां सद्वारशाखायां (प्रायशः पद्मपत्रिकाः॥१४॥ कार्या(या वाचावा द्वार)शाखायास्तद्विस्तारसमुच्छ्रिताः । भवेदधस्तादर्थेन ग्रीवाया रसना तथा ॥ १५ ॥ ग्रीवया साया तुल्यमन्तरं पत्रकाण्यधः । भागद्वयं प्रकुति जय व्यंशा ततोऽप्यधः ॥ १६ ॥ पेद्यापिण्डप्रमाणेन खल्वशाखा विधीयते । पेद्यापिण्डसमो पाशाखान्यासः प्रकीर्तितः ॥१७॥ क्रमेणानेन कर्तव्याः शाखाः स्वला यहच्छया। न नवभ्यः परं कार्या द्वारशाखाः कथञ्चन ॥ १८॥ निर्गमो वा प्रवेशो वा विस्तारेण समन्वितः । पेद्याया यदि पार्थेन शाखानां स विधीयते 1. 'वि', २. वास्तत्रय', ३. १० ·गमम् । २८. रामपारे सरोदयस्य नन्मानं गपन्दगीः गदि पिपतन गर्नु पापा कमि thi) ॥९॥ द्वारोभिने सद्गुणानां मार स्यात् नलागितिः । भागादं फनीपस्गु तलमानमुदाइलम् ॥ १० ॥ परगाभ्यधिक ज्योष्ठ मध्यमांगापिफ नतः । पलनिधि:(१) समपदः मामादम्य विधीयते ॥ ११ ॥ नापस्तान् स प्रयोतष्यों नोर्वतमाप्युदरम्परान् । कृम्भिकामरणपनयन्तीशीर्षकायफल तुला(नाम्) । उत्त(मान)मिह यन् प्रथमं समाधिक प्रविदधीन न हीनम् ॥१२, पति महामविएनसीमो जयविनिो ममरामणरापारमाग्नि मानुगन्ने जघन्ययास्तुद्वारं नाम निपश्चाशोऽध्यायः ।। अथ प्रासाददारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोभ्यायः। इदानीमभिधास्यामः प्रासादानां यथाक्रमम् । द्रव्येपूदयविस्तारं वाहल्यं परिधि तथा ॥१॥ प्रासादभागिकोत्सेधं प्रासादद्वारमिष्यते । सध्यात्रियोशोच्छ्रितं वापि सा शोच्छ्यमेव वा ॥२॥ स्वीयस्वीयोदयादविस्तारं च तदिष्यते । विस्तृतिर्भागतुर्याशात् पेद्यायाः स्थौल्यमतः ॥३॥ पेद्यावाहल्यविस्तीर्णा शाखा भवति मानतः।। उत्तराहानि कुर्वीत पेद्याशाखासमानि तु ॥४॥ सपादपेद्याविस्तारा रूपशाखा विधीयते । रूपशाखान्वितः कार्यः पीठवन्धस्तयोपरि ॥५॥ , वृत्तं कार्यमयोवृत्ते पत्रकै निरन्तरम् । स्तम्माय दिगुणभ्यास भरणं भूपणान्वितम् ॥ ६॥ ...:

·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पश्चाशोऽध्यायः। रूपशाखासमं तच कर्तव्यमतिसुन्दरम् । ऊर्ध्वं समन्ताचाष्टांशमाने तचतुरश्रकम् ॥ ७ ॥ तवं भरणोच्छायः स्यात् पादौनसमुच्छ्रितिः । कपोतचाप्यधश्शीर्षगर्भः स च विधीयते ।। ८ ।। सरथालयपत्रो वा स्वोदयार्धविनिर्गमः । तस्योपरिष्टात् कर्तव्यं स्यादुच्छालयपत्रकम् (१) ॥९॥ रविका (तु) विधातच्या द्वयोरप्पुच्छितिस्तयोः ।। सार्धममाणभरणाद् भूषा स्यात् पुष्पकादिभिः ।। १० ॥ रूपकैर्वा यथाशोमं स्तम्भिकाभिश्च सर्वतः । कण्टकोयत्रिभागोन(?) कूटाकारं भवेदतः ॥ ११ ॥ विभूषितं सिंहचर्हस्तितुण्डैरथापि वा । कपोतादि विधातव्यमन्तरे रूपशाखयोः ॥ १२ ॥ कार्य विपमसंख्यं च सर्वमेतद् विचक्षणः । तस्माद् बहिर्विधातव्या सर्वतः परिमण्डली ॥ १३ ॥ अन्त्यशाखासमा सा च प्रमाणेन विधीयते । तस्यां सद्वारशाखायां (प्रा)यशः पद्मपत्रिकाः ॥ १४ ॥ कार्या(त्रा वाचावा द्वार)शाखायास्तद्विस्तारसमुचिताः । भवेदधस्तादर्धेन ग्रीवाया रसना तथा ॥ १५ ॥ ग्रीवया साया तुल्यमन्तरं पत्रकाण्यधः । भागद्वयं प्रकुर्वीत जसा व्यंशा ततोऽप्ययः ॥१६॥ पेद्यापिण्डप्रमाणेन खल्वशाखा विधीयते । पेद्यापिण्डसमो वाहाशाखान्यासः प्रकीर्तितः ॥१७॥ क्रमेणानेन कर्तव्याः शाखाः स्वल्पा यदृच्छया । न नवभ्यः परं कार्या द्वारशाखाः कथञ्चन ।। १८ ॥ निर्गमो वा प्रवेशो वा विस्तारेण समन्वितः। पेद्याया यदि चार्थेन शाखाना स विधीयते ।। १९-11 ..'कि', २. सास्तत्रय, ३. 'या सवि', ४. समित। A ·- २८२ समरामणसूत्रधारे सापेद्यापिण्डसमः पिण्डस्योदुम्बरो भवेत् । तलन्यासस्तदर्थेन भूमिर(झा चाच) तत्समाः ॥ २० ॥ उदुम्बरकपिण्डस्य माना सिंहमुखानि च । उदुम्बरात् पादहीनस्तुल्यो वाभ्यधिकोऽथया ॥ २१ ॥ पट्टैस्य पिण्डस्त्रिविधो विस्तारोन स्तम्भतोऽधिकः । भागपादसमस्तम्भो द्वादशांशं प्रपीडितः ॥ २२ ॥ भागद्वये च कर्तव्यो रूपलक्षणसंयुतः । चतुष्पटिमकारोऽयं नानारूपमपश्चतः ॥ २३ ॥ स्तम्भविस्तारविस्तीर्ण पिण्डे तत्पादवर्जितम् । विस्ताराद त्रिगुणं दादीरग्रहणमिप्यते ।। २४ ।। प्रविष्टी स्तम्भमाने स्तः कुम्भिकोत्कालको सदा । तलपट्टसमं पदमुत्तरं परिकल्पयेत् ॥ २५ ॥ (तीही)रं तस्य विभागेन समुत्सेधाद् विधीयते । क्रिश्चिद् विनिर्गतं पट्टाद् यथाशोभं प्रकल्पयेत् ॥ २६ ॥ अत ऊर्य यथाशोभं कण्ठनासनेन च । रथर्कश्चित्ररूपैश्च कूटागारः सतोरणः ॥ २७ ।। अलिन्दै मण्डपे वापि चतुष्के बलभीषु वा । वितानानि विचित्राणि समुक्षिप्ततलानि च ॥ २८ ॥ लक्षणेन च युक्तानि विदधीत यथोचितम् । लपाः फलफवर्तीभिः कृताः समभिदध्महे ।। २९ ।। उदितानां च ये भेदा जायन्ते सर्ववास्तुपु । तुम्बिनी लम्बिनी हेला शान्ता कोला मनोरमी ॥ ३० आध्माना चेति सप्तता नामनः फथिना लुमाः । पतुरीछने क्षमे काले भूमितले शुभे ।। ३१ ।। सूर्य क्षेत्रसमं कृत्ला कर्णान् फर्ण विभानगन् । विन्यस्येर गर्भम्पाणि तयोर्मध्यगनानि च ॥ ३२ ॥ १.स.पः। २. 'मा', '12) ४. मा... पाउ 1.0', 'कोक14.'' . पाद::. A', ', 'मास..

·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुप्पञ्चाशोऽध्यायः । भूपयान्पानि मध्येषु सूत्राणि विनिवेशयेत् । मध्ये वृत्तं सपालिख्य तुम्विका कमलोपमा ॥ ३३ ॥ कार्या भागीकृतं तत्र वृत्तं क्षेत्रे प्रवर्तयेत् । भूत्रे मूत्रे तु पिण्डस्थां लमी मुत्रेण पालिखेत् ॥ ३४ ॥ लुमान्तरेषु सर्वेषु वैकंटयेन धुपीकृतम् । तयोरन्तरयोर्मध्ये लुमामूले विकर्करम् ।। ३५ ॥ द्विगुणं त्रिगुणं वा स्यात् ततश्च वलिनी लिखेव । व्यासानोदयह कर्तव्यस्तत्र मण्डले || ३६ ।। सम्पातात् तलसूत्राणां म्बिका चोर्ध्वनिता । उदयस्तलमूत्रस्य तुम्बिकापास्तथान्तरम् ॥ ३७ ।। पूर्वसूत्रे लुमाग्रेषु कण्टकान् कल्पयेद् ऋजून् । पहिस्थानेषु चान्वेषु लक्षं कुर्यात् सुनिश्चितम् ॥ ३८ ॥ लक्षं गृहीत्वापासूत्र ऊर्ध्वमूत्राणि लक्षयेत् । उदये कण्टकस्पान्ते तद्वदेवानुसन्ततम् ॥ ३९ ॥ दापयेदुत्तरं मूत्रं लुमानां खल्वकानि च । पिण्डच्यासं क्लीनां चाप्येषु क्षोभणविस्तृती॥ ४० ॥ लुमा कर्णगता या स्यादाध्माता सा प्रकीर्तिता । छेदे प्रतितान्या स्यात् किश्चिदूना मनोरमा ॥ ४१ ।। कोला तृतीया शान्तेति चतुर्थी परिकीर्तिता । इलाख्या पञ्चमी पष्ठी लम्बिनी नामतो लुमा ॥ ४२ ॥ सप्तमी तुम्बिनीत्येता मार्गमूत्रविनिर्गताः । एताभिः कारयेत् कोलं वितानं नयनोत्सवम् ॥ ४३ ॥ कोलाविलं हस्तितालु चाष्टपत्रं शरावकम् । नागवीथीवितानं च पुष्पकं भ्रमरावली ॥ ४४ ॥ 1. 'चिका ख, पाठः । २. '', ३. 'ण', ४. 'माम् ' क.स. पाठः। ५. 'का- ६. 'चिका',७.'मू' ख. पाठः । क. पाठः। ८. 'धुमाम' क. पाठः। ९. 'यलं ग', ... 'वि', ", तिन्य+श्याः', १२. 'वस्तुला', १३. 'का' २.पाठः।

·हंसपक्षं करालं च विकटं शकुष्टिमम् । शहनाभिः सपुष्पं च शुक्ति(?)त्तकमेव च ॥ ४५ ॥ मन्दारं कुमुदं पद्म विकासं गरुडपमम् । पुरोहतं पुरारोहं विद्युन्मन्दारकं तथा ॥ ४६ ॥ एतान्येवं वितानानि समयया पञ्चविंशतिः । एतेषां रूपनिर्माणमधुना संप्रचक्ष्महे ।। ४७ ।। समन्ताचतुरये च चतुरायतेऽयवा । क्षेत्रे वृत्तीकृत नाम्पैकया तत् कोलमुच्यते ॥४८॥ चतुर यदा क्षेत्रे कर्णस्थानेषु कृत्लशः । चतुरअनिवन्यन चतुरमनियन्धने ॥ ४९ ॥ वैलिनी विकटाकारा पूर्व स्त्चान्यधस्तया । भ्रमत्तं च यमध्ये परं तवापरा लुमाः॥५०॥ क्रिपन्ते तुम्बिकाः पन यत्र गुस्थाः गुसंमृताः । मा()स्तलेपासूत्रस्य तर भवेमयनोतारम् ॥ ५१ ।। फोलारित समय मागाट विभानिने । पध्ये विभाग विमिरोद गं तुम्मियान्निते ॥ ५२ ॥ गर ममान गरे भमान पोरा कारयेत् । मन्नि यानि गागि माग्नाः परिकल्पयेत् ।। ५३ ॥ पानि शागि गामि परिनाम्नाः प्रकल्पपेन् । सुमिता पारपेट गं गताडामुपतं ।। ५४ ॥ भर गरिमार्ग शेर्ष प्रातात् । मुमाम्याने शागि मनितान्पलाला || ५५ ॥ मामा मयान ट्रेषिताः सपिन् । गांपा गागं पांतर ॥ ५६ ।। पलाममा मागमति। सिंधारा !ि ५७ ॥

·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः । वितानमेतत् कथितं यश्चिकीर्पति मानवः । ऊर्वतिर्यग्गतैर्नालः क्रियते यनिरन्तरम् ।। ५८॥ पुष्पमालाकुलं श्रीमद पुष्पकं तदुदाहृतम् । अशोफपल्लयाकीर्णमाभ्रमनियन्धनम् ।। ५९ ॥ चतुरश्रक्रियायुक्तं सा भोक्ता भ्रमरायली । आध्माता फर्णमापाता तुम्बिकास्थानसंश्रया ।। ६०॥ तुम्बिनी पत्र मध्ये तु हंसपदं तदुच्यते । अस्यैव पक्षे तु यदा सम्बध्येत मनोरमा ॥१॥ तुम्बिनी च विपक्षेषु करालं तदुदाहृतम् । कोला लुमा स्याद् विकटे शो शान्ता प्रकीर्तिता ।। ६२ ॥ शहनाभिसमं सूत्रं तुम्बिकायाः प्रवर्तते । सर्वेष्वपि लुमास्थानेष्वेकरेखान्वितं भवेत् ।। ६३ ॥ शहनाभिरिति प्रोक्तं वितानमिदमुत्तमम् । एतस्यैव लुमास्थाने तुम्बिका पद्मकाटता ॥ ६४ ॥ चलयैर्भूपिता यत् स्यात् सपुप्पमिति तद् विदुः । क्षेत्रे वृत्तायताकारे फारयेच्छुक्तिसंज्ञकम् ॥ ६५ ।। वृत्ताकारे भवेत् क्षेत्रे वृत्तं वलयफर्मणा । चतुरश्रे समे क्षेत्रे यल्लुमालुमई(ते?तः) ।। ६६ ।। वृत्तक्षोभणभानि तन्मन्दारफमुच्यते । कुमुदं कुमुदस्येव लुमाक्षेपादिहार्धतः ॥ ६७ ॥ पद्मके स्यादधःक्षिप्ता विकासे मध्यमा लुमा । गरुडे गरुडो मध्ये नागाभरणशोभितः ॥ ६८ ॥ पुरोगतं तद् यदधो गत्वा स्पार्ध्वगं पुनः । अपो गत्वा पुरारोहमूर्ध्वमूर्ध्वं ततोऽप्यधः ॥ ६९ ॥ विचित्रक्षोभणाकीर्णमन्ते वृत्तं मुहुर्मुहुः । अष्टभियाश्रिभिर्मध्ये विद्युन्मन्दारकं भवेत् ॥ ७० ॥ 1. 'मामा' स. पाठः। २. 'स' क. पाठः । ३. 'या', 'धंगत एक स.पाठः। . पुरोइतमिति तु सो पठितम् !

·मानोन्मानमथ ब्रूमः प्रासादच्छाद्यसंश्रयम् । अर्धेनच्छाद्यविस्तारस्योर्चे वंशं प्रकल्पयेत् ।। ७१ ॥ अयमोंदयः प्रोक्त आवन्यो नामतः परः । त्र्यंशेनच्छाद्यविस्तारस्योदयो वामनो भवेत् ॥ ७२ ॥ वामनावन्त्ययोर्मध्ये नवधा प्रविभाजयेत् । मागोत्तरोदयात् तेऽष्टौ वामनादुदयाः स्मृताः ।। ७३ ॥ (वा आ)तपत्रोऽय कौवेरः (सोश)मनाख्यस्तथावली। इंसपृष्ठो महाभोगी नारदः शम्युकस्तथा ॥ ७४ ॥ वामनः प्रथमस्तेपामाव(न्त्योतेन्त्येन) दशेत्यमी.। छायानामथ वृत्तानामुदयः प्रोच्यतेऽधुना ।। ७५ ॥ तलसूत्रसमं कृत्वा कुर्याद् द्वादशघोदयम् । पृष्ठादारभ्य भागाँव स्युः सप्त भागोचरोदयाः ।। ७६ ॥ कुवेरशेखरी चन्द्री नागवारतीय) गणाधिपः । मुल्योछः सुभद्रश्च वृत्ते सप्तोदयाः स्मृताः ॥ ७ ॥ कृत्वा त्रिकर्फरपदं लमापृष्ठं लिखेत् ततः । भागामधिकं क्षेत्रे भवेच्छाचकवर्तना ॥ ७८॥ मागावर्धित क्षेत्रे तलमूत्रक्रमान्विते । लुमामायां लिखेदू भूयः पद क्रमेणानुसन्ततम् ॥ ७९ ॥ रिसा ययादिहस्नाय(१) लुमायाः स्पादनन्तरम् । दुमा प्रिमागहीनेन परिवृदाहगुलेन सा ॥ ८० ॥ तस्याशानन्तरा मान्या सार्थ वृदाहगुलंययम् (१) । पंचनः पदमिरपरा व्यंगो देशभिः परा ।। ८१॥ पतुर्दशमिरन्या स्यात् साधला नतोन्गुलः। चिंचपदगुलवृदा त सप्तमी कोणतंधितों ॥ ८२ ।। ममंगाने मानानि सुमानां पृदिशामपाः अनुमानन कार्याणिज्णयानुसारतः ।। ८३ ।। 1,'सोरयसबसनो पाटः । १. 'मा'ल. प3:11. It's. डा. ''परः। ...म',.. 'मामेभगवाया था' ........!!.,''ममानिस .

·मासादद्वारमानादि नाम चतुप्पञ्चाशोऽध्यायः । २८७ fकुवेरवल्लरीचन्द्रीपन्नगा गणनायकः । * मुग्धा सुभद्रेत्येताः स्युर्लुमाकर्मार्धमादितः ॥ ८४ ॥ एतासां गण्डिकाछेदाचत्वारः परिकीर्तिताः । ऊर्ध्वस्तिर्य(गग्गातिस्न्यंशस्तथायिंश एव च ॥ ८५ ।। छाधकोदयविस्तारं तन्निर्गमसमायति । कृत्वा पोटा भजेत् क्षेत्र विस्तारायामतः समम् ॥ ८६ ॥ तत्रोलद्रव्यमाननच्छिन्द्यात् प्रागेव गण्डिकाम् । तस्यां छेदानुसारेण दापयेदेव लम्बकम् ॥ ८७ ।। अधस्ताद गण्डिकायाश्च कण्टकानि प्रकल्पयेत् । अवपातोच्छ्यौ ज्ञात्वा त्रीणि स्थानानि चिह्नयेत् ॥ ८८ ॥ गर्भ तथा प्रान्ते च तृतीयं मध्यतस्तयोः। यत्र स्थाने स्थितं भूत्रं स्पृशति स्थानकत्रये ।। ८९ ॥ तस्मात् प्रसार्य तत्सूत्रं भ्रमयेत् कर्कट ततः । लुमाईस्यैवमुपरिसंस्थानमुपजायते ।। ९० ॥ उपरि स्थितेन मूत्रेण तत्तुल्येनैव कर्कटम् । प्रान्तावलम्बकस्थाने भ्रमयेत् खलसिद्धये ॥ ९१ ॥ प्रोगक्षे भागयुगलावच्छिन्नं फलके पुनः । कल्पयेत् सममेवफा लुमापाणिनिगद्यते ॥ ९२ ॥ शेषां लुमा तु दीपशिचतुर्भिः प्रविभाजयेत् । चतुर्थातः परं तस्याः कर्तव्यं वृत्तवर्तनम् ॥ १३ ॥ अर्धोदये लुमोच्छायो विस्तारांशद्वयोन्मितः । मूलेऽग्रतच भागार्धमुदयोऽस्या विधीयते ।। ९४ ।। अधःक्षेत्रे स विस्तारात् सूत्रमालम्ब्य तद्यथा । विस्तारात् सदृशे क्षेत्रे सार्घतद्भागमाश्रितः ।। ९५ ।। 1. 'दा' ख. पाठः । २. 'स' क. पाठः । ३. 'गा', ४. 'प्राकक्षेत्रे भा', ५. "मायता।'ख. पाठः। 1 'कुरेरशेखरी'ति पूर्व पठितम् । * 'मुख्य' इति पूर्व पक्ष्यते । तदनन्तरं च 'अण्ठसि नामान्तरमपि सत्रहय।

·No text on this page.

·प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पशाशोऽध्यायः । २८९ अर्ध्वदेशांत् तु भागनं स स्याद् भागचतुष्टये । लिखेद वृत्तं विभागोनव्यंशफर्कटकोद्भवम् ।। १०९ ॥ तस्योपरिष्टात् तद्नु ग्रीवा कार्यकभागिनी । गर्भे शृङ्गाग्रयोर्मध्ये तिर्यग् भागद्वयं भवेत् ॥ ११० ॥ मध्ये कर्णाग्रयोस्तिर्यक कार्य मागत्रयं बुधैः । बीवाया उपरिष्टाच भागमेकं शिखा भवेत् ।। १११ ॥ शिखाग्रमुपरिष्टाच कर्तव्यं गर्भसकतम् । मेखामूर्ध्वतस्तदर्धमागविलम्बितम् ॥ ११२ ॥ पागावलम्बि कर्णाग्रं स्कन्धानं तावदेव तु । यात् कर्णखण्डयोर्मूलं स्कन्धदेशस्य सनतम् ॥ ११३ ॥ चस्तिको व्यंशविस्तारायामः प्राग्वृत्तमध्यतः । -वं शकुमपासूत्राध्वं भा(गोगे) निवेशयेत् ॥ ११४ ।। गे निवेशितं कुर्यात् पूर्ववृत्तीयशेषतः। बस्तिकान्तं च पूर्वोक्तं पूर्ववत् सर्वमाचरेत् ॥ ११५ ॥ लमूत्रादुपर्यशैचतुर्भिर्गर्भतः स(मः मम्) । भ्यां द्वाभ्यामुभयतो भागाभ्यां तिर्यगेव च ॥ ११६ ॥ बगेन तद्वदेवापासूत्रादुपरि गर्भतः । तुर्भिश्च चतुर्भिश्च भागैरुभयतः समम् ।। ११७ ॥ बानि लिखेदेककर्णयुक्तानि पूर्ववत् । कशृङ्गाणि च ग्रीवास्वस्तिकार्ययुतानि च ॥ ११८ ।। नमूत्रवहिर्देशाद् बाह्यत्तसमुद्भवः । त्रयप्रविष्टः स्यात् पाणिरत्र परिस्फुटः ॥ ११९ ।। वलीललितो नाम सिंहकर्णोऽयमीरितः । भागीकृते प्राग्वदुदये तत्ममाणतः ॥ १२० ॥ शो त्रिभागोनैः स', २. 'य', ३.के', ४. 'प्य', ५. 'ई' B. 'कस्कन्धवि', ८. 'म:',.. 'गर्भ नि' स. पाठः। 1. 'तु',१२. 'मुगाच' ख. पाठः । १३. 'हे', ४. '' , ...'त्या' फु' क.पाठ:1 ·मा पतुदंगागविस्तीर्ण करें सा गरिमोद । दत्रमागोरियने प्रामन पान् अपांदतिः ॥ १२१॥ म एकामिनीपर्णतमारा पने मोगाविता: कार्यालयसंवरणाग्नगः ॥ १२२ ।। प्रासादानापिति निगदितं दारमानं निमः स्तम्मान न स्फुटमिह दिनानानि ते उमा। समापोनितिरमिहिता जायसंस्था मात्र शोकाः सा प्रपितमपरं सिंहकर्णप्रमाणम् ।। १२३ ।। Timपिभीमोना TETTERनानि यारवाने मायापारसम्मनियशयिशागलुमालाणगामासिंहफर्गप्रमाणं नाम चतुणग्रामोध्यायः ॥ Saks शुम भूयात् ॥ 10+2 -

·No text on this page.

·No text on this page.

·8 ORIENTAL SERIES. SELECT OPINIONS. - Kuvgaminamze a treatise on poetics by the poet Rajasekhara, lourished about A. D, 900, was evidently regarded as an important work, bout oue-fourth of it was lorruwed by the celebrated Jais author Henchar contains variuus interesting remarks about the geograpby of India, the lite urroundings of a Ruyal psec, literary examinations, and writing materials. coad, an epic in sixteen captos by a poet named Vastupal who flourished in ariy part of the thirteenıb Ceutury, scems to have achieved a more than 1 Storiety. The inclusion of Prairit works in the series is ua excellent idea. Ow- - the practical monopoly of Sanskrit in India, the study of the Prakrits has b- -r too much neglected thero, though those mediæval vernaculars are of gr ilological and to some extent, literary importance. LONDON TIMES LITERARY SUPPLEMENT, June 22, 1917. The first two volumes of the Gaekwad's Oriental Series aro well print dappear to be well edited also. I consider the introductions and appendic y useful, A. A MACDONELL, Bulen Professor of Sanskrit in the University Oxfor: I was maob strack by the valuable nature of the works in course of public in the Gackwad's Oriental Series. Soc. of them, I see, will be important aid me in my work in the Linguistio Survey of India. The first two numbers ar uable works and were hitherto quite uplnown to ine. (618) GEORGE A. GRIERSON, Superintendent of the Linguistic Survey of lodis The series, as a whole, will bring ootable accesson to our knowlodge he immense and Wondortal Sanskrit Itterature, (DR.) , W, 310xÅs, Librarian, ladia Ubce Library. The editions bare beun executed with the greatest care. The proface. Hourced and inforniag and the books are well selectod for the study of Indian Eory and Literature, (MALAYA HOTADUYAYA) VARAPRASAD SABTAI, 4. Any C. I. A. Tbo edition is a critical ous aud the introduction and gotos valuables AN ANTIQVART, Edited in an adwirable manger sod wil forin sa important addition to the krit Literature (URAXANOPADITAYA) I, QANATATI SHASTRI, Tb. Dhe W. B., B. Curator Iur the l'obliculton { baostrit Mx. Trirodruin.