·University of Mysore
Oriental Research Institute Publications
SANSKRIT SERIES No.92
GENERAL EDITOR:
SRI H. R. RANGASWAMY IYENGAR, M.A.
Superinten lent, Oriental Research Institute, Mysore
श्रीमदप्पय्यदीक्षितप्रणीतः
प्रारुतमणि दीपः
महीशूरपुरीस्थप्राच्यविद्यासंशोधनसंस्थाप्रधानपण्डितेन
तिरु, तिरु. श्रीनिवासगोपालाचार्येण
प्रणीतया
प्राकृतमणिदीपदीधित्याख्यया
टिप्पण्या समलंकृतः सुबन्तान्तो भागः प्रथमः
PRĀ KRT AMANIDĪPA
OF
APPAYYADĪKSITA
WITH THE GLOSS
PRÅKRTAMANIDIPADÎDHITI
OF
VIDVAN T. T. SRINIVASAGOPALACHARYA
EDITED BY
VIDVAN T. T. SRINIVASAGOPALACHARYA
First Resident Pandit, Oriental Research Institute, Mysore
MYSORE:
PRINTED BY THE SENIOR ASST. DIRECTOR AT THE GOVT. BRANOR PRESS
1953

·5.V.G. Calleca
Lihat
Aco. Ne
11.4.53.
.6.1626.7.

·PREFACE INDIAN grammarians have divided the Aryan languages and dialects that were current in the country broadly into Samskrt and Prākṣt. While Samskſt is the representative of the old Indo-Aryan languages, Prākſt is the name given to Mid Indo-Aryan languages and dialects, traces of which are found in the religious and secular literature of the period from 5th century B.C. to the 11 century A.D., such as the Pāli Canon of the Hinayāna, the Prākṣt Canon of the Jains, the lyrics, the epics and the plays and the Prākſt grainmars. These Prākſt languages are said to exhibit three different stages of growth : early, middle and later periods. To the early period belong the oid Prākſt of the inscriptions (3rd century B.C. to 2nd century A.D.), the Pāli of the Hinayāna and other Buddhist works like the Mahāvamsa and the Jātakas, the Prākrt of the old Jain Sutras and the Prākļt of the early plays of Aśvaghoșa. The Māhārāştri, the Sauraseni, the Māgadhi, etc., are found in the plays of later writers like Kālidāsa and in the Prākpt grammars, in the dialects of the early Jaina works, and the Paisaci of the Brhatkatha. The Apabrahmśa belongs to the later period. Among these languages and dialects, Māhārāştri has been regarded as the Präkſt par excellence. Dandi, in his Kavyādarśa, has expressed the same opinion in the verse : 66 महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः Alnost all Prākịt grammarians give rules, at the outset, for Māhārāștri, their special rules for each of the other iii ·iv 9 languages and state at the end (70 Alertretat), the rest is like Wāhārāştri. In fact, the term Prākrt really denoted the Vāhārāştri, according to many grammarians. Bhāmala, for instance, in his Vịtti on the Kātyāyana sutra, शेष माहाराष्ट्रीवत् ' says — माहाराष्ट्रीपदेन प्राकृतग्रहणं'. Hema. caudra regards it as 'ārşa ', the language of the îşis. It was the language in which the Jain teacher, Mahāvíra spoke. Even according to the Vālmîki Sutra and the Vștti of Trivikrauna on it, Māhārāştri is Prākpt; for, in enumerating the Prākṣt languages Prākſt is used for Māhārāştri. Whether it was so called because it formed the base of other languages and dialects or because it was the best known of them, cannot be definitely known. Two definitions of 'Prākṣt based on the etymology of the word have been current among the old grammarians and rhetoricians of India. The word 'Prakrt, according to many, is derived from Prakști or 'basis', through the modification of which the derivative "Prākṣta is arrived at, ineaning, coming from' or 'arising out of the basis'. The Prakſti or basis is considered to be Samskrt. Both Kātyāyanas and Valmiki have, 'प्रकृतिस्संस्कृतं (XII-2) शेषं संस्कृतac'. Hemacandra, too, in his Siddahemacandra, devotes the first seven chapters to the exposition of the grammar of the Samskrt language and the eighth chapter to the grammar of the Prākṣt language. In his comment on the sutra, 'अथ प्राकृतं', he says 'प्रकृतिः संस्कृतं, तत्र भवं, तत आगतं ar ara' indicating, thereby, that the basis for the Prākļi language is Samskrt. Trivikrama, in his Vịtti on the Valmiki Sutra, writes as- "प्रकृतेस्संस्कृतात् साध्यमानात् सिद्धाच्च यद्भवेत् । प्राकृतस्यास्य लक्ष्यानुरोधि लक्ष्म प्रचक्ष्महे "॥ Mārkāndeya, in bis Prākṣtasarvasva, also declares Samskệt to be the basis for Prakrt (प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवं प्राकृतं).

·But Namisādhu, the famous commentator of Rudrata's Kāvyālankara (II-12) gives a different explanation of the word Prākrta. He considers that the Prakſti or the basis of these languages and dialects is not Samskrt, but the natural language of the common people, free from the rules of grammar as distinguished from the language of the cultured or refined people. Or it is the language created of old' (प्राक् कृतं), the language in which Mahavira spoke and from which all others are derived. It has taken different shape in different regions. It is the language of the people, from which the refined language Samskſt emerged, This explains why the Sàstrakāra spoke of Prākṣt first. सकलजगजन्तूनां व्याकरणादिभिरनाहितसंस्कारः सहजो वचन- व्यापारः प्रकृतिः। तत्र भवं सैव वा प्राकृतम् । आरिसवयणे सिद्धं देवाणं अद्धमागहा वाणी' इत्यादिवचनाद्वा प्राक् पूर्व कृतंप्राकृतं बालमहिलादिसुबोधं सकलभाषानिबन्धनभूतं वचनमुच्यते । मेघ- निर्मुक्तजलमिवैकस्वरूपं तदेव च देशविशेषात् संस्कारकरणाच्च समा- लादितविशेषं सत् संस्कृताद्युत्तरविभेदानाप्नोति । अत एव शास्त्र- कृता प्राकृतमादौ निर्दिष्टं तदनु संस्कृतादीनि । No doubt, more than 95 per cent of the words in Prākṣt are traceable to their Samskrt origin. Yet there are words which are really relics of the language of the people. Namisādhu's explanation,* therefore, has considerable plausibility. How then should Hemacandra's derivation प्रकृतेरागतं प्राकृतं be understood ? It might be that the Prākệt grammarians were not at all keen on tracing the origin of these languages but on bringing out a grammar of the vast literature in the languages which was before them. They simply adopted the form and termino.. logy of the Samskrt grammar since they were quite familiar * His explanations are not accepted by later writers like Vāgbhata. They give a late origin to Samskrt, which is against the traditional view. . , ·vi to the people. The existence of Prūkyt grammars in Samskrt on the model of Panini's grammar lends support to this surmise. Hemacandra's gloss “Tara: Ha aa arra at would mean that the basis or the pattern on which the grammatical treatises of these languages were written was the grammar of the Samskrt language. There exist divergent views regarding the numnlier of Prākrt languages. According to Vararuci-Katyayana, whose work is considered to be the marliest treatise on Prākệt grammar, Prākṣt languages arc four: Māharīştri, Paiśāci, Māgadhi, Saurasêni. Ainong them Puisāci und Māgadhi are the Vikrtis of Saurisêni. Vilmiki und 'Trivikrama. add चूलिकापैशाची andl अपभ्रंश ith the iist. Hemacandra divides the language into Sanskrt and Prikrit and brings under Prakệt, tro (Māhūrāştri), Sauraseni, Māgadhi, Paišāci, culikā Paisaci anl Apablırams. But how Prák-krtam can be Prākştain and not Prūk-krtiun ind how Ardhamāgadhi is the basis of all linguages is not intelligible. It inay be, that, originally, only the first four of these languages were considered important, while in course of time, TheZTŮarraf' and Apabhramsa were given independent status and added to the list. The names of the languages further suggest that they were regional langu:iges ; the Māhārāştri, being the language of the country of Godavari; the Saurasêni, the language of the Mailh yadêsa ; the Māgadhi, the language of the Magacha und the Ardhamāgadhi, spoken below the region of the Sauraseni and the Māgadhi. The grammatical treatises on Prākrt which are now available may be classified as belonging either to the Eastern or to the Western school. Bharat:v, author of the Nātyašāstra, whose main concern is the drilmit ud its 7 ·vii wodanifik. has some rules on Prākřt because he is interested in the Irakrt occurring in the drainatic treatises. But the first systematic grammar on the Präkſt languages is the Prakrta Sntras of Vararuci-Kātyāyana in twelve chapters. kätyriyan is the best representative of the Eastern school. Ile is followed by Kramadišvara, Lankėſ vara, Rāmatarka- Viigis and Markandeya. The oldest commentary on l’räkrtit Sutra of Kātyāyana is that by Bhāmaha. It is huawn ils Prikstavprakāśai, also as Manorama. To the Western school belongs the Prākrta Sutra of Valmiki. It hiss beill commented on by Trivikrama, Laksh midhara and Simharāja. Hemacandra also follows Valmiki. A loubt has been raised regarding the authorship of the Sutras and the identification of Vālmiki with the author of the Rāmāyaṇa. Laxinidhara, in his commentary on the Sutras, ascribes the Sutras to Väliniki. But the tippani or gloss in the printed edition of the Vștti of Trivikruma ascribes them to Trivikrama himself. The latter view is untenable as Trivikraina himself in his Vrtti on 5.-1-16 states **# ATE:'. If the Sutras were by Trivikruna this Vrtti on the Sutra cannot be properly sixplained. Välmiki should, therefore, be considered as the iluthor of the Sutras. The question now arises whether tire Hilge Valmiki, author of the Rāmāyaṇa was the author of these sutras. Mallikamāruta and Sambhurahasya, no doubt, escribe a Prākṣt graminar to him; but there are 110 adequrite proofs to assume the present work to be by hin. It may be by a later writer of the same name. The Prikrlaunumidip, ulso known as Prākſta manidipikic, it commentary on the Sutras of Vālmîki, is now Muslist for the first time with a gloss by the editor, Sri T.T. Vidvan Srinivasagopalachar. The work is ascribed to Chinnabomnabhûpa, one of the Vijayanagar vassal kings ·vili But from the Prašasti at the end of the work, it is learnt that Appayadikşita, at the instance of his patron Chinnabomma, wrote it and fathered it upon his patron as is quite common in Indian literature. According to the author's horoscope drawn beautifully by the editor he lived between A.D. 1553-1626. He is no other than the famous Appayadikşita, the ardent advocate of Saivism, and author of the Sivärkamaņidîpikā and several other important works on Saivisin and the author of the commentary on the Yâdavàbhyudaya of Vedantadesika. It is needless to repeat the description, given in the Samskſt introduction, of the manuscripts collated to bring out this critical edition of the work with several appendices. The Institute is deeply indebted to the Librarian of the Palace Sarasvati Bhandar, Mysore, and Dr. C. Narayana Rao, M.A., L.T., Anantapur, for their kindness in lending their manuscripts for collation. H. R. RANGASWAMY IYENGAR Superintendent.

·॥ श्रीः॥ ॥ श्रीहयवदनपरब्रह्मणे नमः। टिप्पणीसहितस्य प्राकृतमणिदीपस्य प्रस्तावना. यदुपशमेव सकलं वाङ्मयमिन्धे समस्तभुवनेषु। जयतु श्रीहयवदनं वागीशाख्यं च तत्परं ब्रह्म ॥ अयि भोः पण्डितप्रकाण्डाः सुविदितमेवैतत्समेषां तत्रभवताम् , यत्किल धर्मार्थकाममोक्षाख्याश्चतुर्विधाः पुमर्था यथास्वाधिकारविशेष- मभिलष्यन्ते मानवैरिति। ते च पुरुषार्था बहुविधवाङ्मयगुम्भितवहु- प्रबन्धपरिचिन्तनेनाज्ञानान्धतमसमपाकृत्य संसाधनीया इत्यविवादम् । अत एव च तत्तादृशाज्ञानसंतमसविनाशने वाङ्मयाज्ज्योतिपो नान्य- त्किञ्चन जागर्ति हि जगतीतल इत्यभिसंधायोक्तं महाकविवरेण्येन दण्डिना- इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ।। (काव्यादर्श-१-४) इति। तथा लोकव्यवहारस्सर्वोऽपि वागधीन एव । तदप्युक्तं तेनैव दण्डिना- इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपि सर्वथा। वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्तते ॥ (काव्यादर्श -१.३) इति । अवाङ्मनसगोचरमहिनो वाङ्मयस्य परिशीलनादेव हि कर्तव्ये प्रवृत्तिरकर्तव्यानिवृत्तिश्चोपपद्यते । तदिदं हि वाङ्मयं प्रभुसंमितं सुहृत्संमितं कान्तासंमित मिति विधा विभजन्ते विपश्चितः । प्रभुसंमिताद्वेदात्सुहृत्संमितादितिहासपुराणादितश्चोपजायमानं कर्तव्यो- न्मुख्यादिकं न तथा हृदयंगमं, यथा कान्तासंमितात्काव्यादित्यभिप्रेत्योक्तं विद्यानाथेन- यद्वेदात्प्रभुसंमितादधिगतं शब्दप्रधानाच्चिरं याचर्थप्रवणात्पुराणवचनादिष्टं सुहृत्संमितात् । P.M.D. ix b ·कान्तासंमितया यया सरलतामापाद्य काव्यश्रिया कर्तव्ये कुतुकी बुधो विरचितस्तस्यै स्पृहां कुर्महे ॥ (प्रतापरुद्रीये-१ इति । अत एव वाङ्मयं वेदशास्त्रेषु कर्कशतरं कोमलं च काव्येषित सहृदयास्सुधीमणयस्संगिरन्त । प्रभुसंमिता वेदाश्चाज्ञारूपा भयान इव झटिति कोमलमतीनां हृदयानि नावगाहन्ते । नावर्जयन्ति च २ सहृदयान् सुहृत्संमिताः पुराणादयश्च । काव्यं तु कान्तासंमितं कार कण्ठतोऽनभिधाय विवक्षित व्यङ्गयमर्यादामहिम्ना भावाविष्करणेन हृदयहृदयान्यावय॑ तेषां द्रुततरमेवामन्दमानन्दमादधाति । सुतरां दृश्यकाव्यगा भावाः कोमलशेमुषीकाणां चित्ततलेषु कीलिता भवन्तीति सहृदयसाक्षिकमेवैतत् । तेषु च दृश्यकाव्येषु मणिप्रव संयोजनवसंस्कृतप्राकृतभाषायसंघटनेन तन्निर्मातॄणां पाण्डित्यं वैद च नितरां परिझोभत इति 'नाटकान्तं कवित्वम्' इति लौकिकमाभा मप्यनुरुध्य दृश्यकाव्येषु बहुभिः कविपुंगवैः पराक्रान्तम् । तदेतत्र मभिप्रेत्योक्तं महाकविना भवभूतिना- यद्वेदाध्ययनं तथोपनिषदां सांख्यस्य योगस्य च ज्ञानं तत्कथनेन किं न हि ततः कश्चिद्गुणो नाटके । यत्प्रौढत्वमुदारता च वचसां यच्चार्थतो गौरव तच्चेदस्ति ततस्तदेव गमकं पाण्डित्यवैदग्ध्ययोः॥ (मालतीमाधवे १- इति ॥ दृश्यकाव्योपकारिता नाट्यशास्त्रस्य. अत एव हि संस्कृतप्राकृतभाषाद्वयसंघटनचारुतरनृत्तनृत्यादिप शोभमानदृश्यकाव्यानि सहृदयानां दर्शनानुपदमेव निरुपमानन्दसंदो संपादनेन झटिति सदुपदेशं ग्राहयन्तीति भगवता नाट्याचार्येण भर महर्षिणा तदुपयोगि पञ्चमवेदोपवेदाद्यपराभिधानकं नाट्यशान मारब्धम् । तत्र प्रथमेऽध्याये ब्रह्मोवाच- सर्वशास्त्रार्थसंपन्नं सर्वशिष्यप्रवर्तकम् । नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥ -- ·xi , - इत्यभिधाय, पुनरपि तत्रैव ब्रह्मणा दैत्यसांत्वनावसरे- भवतां देवतानां च शुभाशुभविकल्पकैः। कर्मभावान्वयापेक्षी नाट्यवेदो मया कृतः॥ नेकान्ततोऽत्र भवतां देवानां चापि भावनम् । त्रैलोक्यस्यास्य सर्वस्य नाट्यभावानुकीर्तनम् ॥ धर्मा धर्मवृत्तानां कामाः कामार्थसेविनाम् । निग्रहं दुर्विनीतानां मत्तानां दमनक्रिया ॥ देवानामसुराणां च राज्ये लोकस्य चैव हि । महर्षीणां च विज्ञयं नाट्यं वृत्तान्तदर्शकम् ॥ धयं यशस्यमायुप्यं हितं बुद्धिविवर्धनम् । लोकोपदेशजननं नाट्यमेतद्भविष्यति ॥ इत्यादिना भापाद्वय मिश्रदृश्यकाव्योपयोगिनाट्यशास्त्रोपदेशप्रयो- जनमभ्यधायि । तथाऽत्रैव प्राकृतमणिदीपवृत्त्युपोद्धातेऽपि- सूक्ष्मार्थ ग्राहयितुं मन्दानपि नाटकं मृदूपायः । तस्यापि जीवितमिदं प्राकृतमप्राकृतेन यन्मिश्रम् ॥ इति संस्कृतप्राकृतभाषाद्वयमिश्रितदृश्यकाव्यप्रशंसनमकारि॥ कतिचित्प्राकृतभाषामयप्रबन्धनिर्देशः. इदं च कस्मिन्नपि दृश्यकाव्ये षण्णामपि प्राकृतभाषाणां प्रायशो दर्श- नाभिप्रायेणोक्तम । नैतावता दृश्यकाव्यान्येव प्राकृतभाषाणां परमं स्थान- मिति विज्ञायते । यतः किल स्तोत्रकाव्यादीन्यपि पृथक्पृथक् प्राकृतभाषा- मुपलभ्यन्ते । यथा---श्रीमद्वेदान्ताचार्य-जैनाचार्यादिभिः प्रणीता अच्युत- शतक-कार्याम्पतिस्तोत्रादयः स्तोत्रप्रबन्धाः, शातवाहन-प्रवरसेन-वाक्प- तिगजाविप्रणीता गाधासप्तशती-सेतुबन्ध-गौडवधादयः काव्यप्रबन्धाः, गणधरधर्मस्वाम्यादिकृता अनुयोगोत्तराध्ययनाचाराङ्गप्रज्ञापनासूत्रा- दयो जैनदर्शनवप्रबन्धाः, तयाख्यारूपास्तथा कथारूपाश्च बहवः प्राकृतभाषायामुपलभ्यन्ते। जैनमतानुयायिभिः समर्वत्र प्राकृतभाषालक्षणलक्षिता क्वचिवचिन्मागधीलक्षणलक्षिता अर्धमागधीभापा च तदीयदार्शनिकग्रन्थेषु समादृता परिदृश्यते । एवमप- भ्रंशभाषायां हरिभवनरिविरचितं धूर्ताख्यानकाव्यं तथा जिनदत्तसूर्यादि- प्रणीताः चर्चयुपदेशरसायनकालस्वरूपकुलकाख्यापभ्रंशकाव्यत्रय्यादयः काव्यग्रन्थाश्च दृश्यन्ते । तथा पिशाचभाषायां गुणाढ्यनाम्ना कविना वृहत्कथाग्यो विस्तृतः कथाप्रबन्धः प्रणीत इति श्रूयते । अत एवोक्तं 6* , प्रायश·xii दण्डिना काव्यादर्श- भूतभाषामयीं प्राहुरद्भुतार्थां बृहत्कथाम् । (काव्यादर्शः १-३८) इति ॥ प्राकृतभाषाप्राशस्त्यम् . प्राकृतभाषा च स्त्रीबालमन्दादिसुगमा सरला चेत्यभिप्रेत्य प्राकृत- भाषायामेव जैनसिद्धान्तग्रन्था बहवः प्रणीता इति --- 'बालस्त्रीमन्दमूर्खाणां नृणां चारित्रकाक्षिणाम् । अनुग्रहार्थ तत्त्वज्ञैः सिद्धान्तः प्राकृतः कृतः॥ इति काव्यानुशासनटीकायां हेमचन्द्राचार्येणोक्तम् । तथा काव्या- न्यपि प्राकृतभाषामयानि सुमधुराणि मनोज्ञानि सुकुमाराणि सुललितानि सर्वग्राह्याणि सर्वोपकारीणि सरसानि हृदयंगमानि चेति तद्भाषाविचक्षण- बहुभिरुदघोषि । तथाहि- अम पाइअकव्वं पढिउं सोउंच जे न जाणंति । कामस्स तत्ततत्तिं कुणति ते कह न लजति ॥ [छाया-अमृतं प्राकृतकाव्यं पठितुं श्रोतुं च ये न जानन्ति । कामस्य तत्त्वचिन्तां कुर्वन्ति ते कथं न लज्जन्ते ॥] इत्यादिना गाधासप्तशत्यां शातवाहनेनोक्तम् । तथा- प्रसीदन्तु च वाचस्ता यासां माधुर्यमुच्छितम् । प्राकृतच्छद्मना चक्रे कात्यायनमहाकविः॥ अहो तत्प्राकृतं हारि प्रियावक्वेन्दुसुन्दरम् । सूक्तयो यत्र राजन्ते सुधानिष्यन्दनिर्भराः॥ इति प्राकृतमञ्जर्यां वररुचिपण्डितवर्येणोक्तम् । तथैव कर्पूरमार्यां- परुसो सक्कअबंधो पाइअबंधो वि होइ सुउमारो। पुरिसाणं महिलाणं जेत्तिअमिहंतरं तेत्तिअमिमाणम् ॥ [छाया-परुषस्संस्कृतबन्धः प्राकृतबन्धस्तु भवति सुकुमारः। पुरुषाणां महिलानां यावदिहान्तरं तावदनयोः ॥] इति राजशेखरकविनोक्तम् । तथा- पाइअकव्वुल्लावे पडिवअणं सक्करण जो देइ । सो कुसुमसत्थरं पत्थरेण अबुहो विणासेइ ॥

·X111 छाया-प्राकृतकाव्योल्लापे प्रतिवचनं संस्कृतेन यो ददाति । स कुसुमनस्तरं प्रस्तरेणावुधो विनाशयति ॥] इति जयवल्लभकविनोक्तम् । तथाऽतिशयोक्तया बहुशः प्रशंसति प्राकृतीं भाषां गौडवधे वाक्पतिराजोऽपि- उस्मिल्लइ लाअण्णं पाइअच्छाआए सक्कअवआणम् । सकअसकारुकरिसणेण पाअअस्स वि पहावो । णवमत्थदंसणं संनिवेससिसिराओ बंधरिद्धीओ। अविरलमिणमो आभुवणबंधमिह णवर पअअम्मि ॥ सअलाओ इमं वाआ विसति एत्तोअ णेति वाआओ। एति समुदं चिअ णेति साअराओ च्चिअ जलाई। [छाया-उन्मील्यते लावण्यं प्राकृतच्छायया संस्कृतपदानाम् । संस्कृतसंस्कारोत्कर्षणेन प्राकृतस्यापि प्रभावः ॥ नवमर्थदर्शन संनिवेश शिशिरा बन्धर्धयः । अविरलमेतदा भुवनबन्धमिह केवलं प्राकृते । सकला इदं वाचो विशन्ति इतश्च निर्यान्ति वाचः । आयान्ति समुद्रमेव निर्यान्ति सागरादेव जलानि ॥ इति । तथा- सकअकव्वस्सत्थं जेण न याणंति मन्दबुद्धीओ । सव्वाण वि सुहबोहं तेणेम पाइ कइअं॥ गूढस्थदेसिरहि अं सुललिअवण्णेहिं विरइ रम्मं । पाइअकव्वं लोओ कस्स न हिअअं सुहावेइ । परउवआरपरेणं सा भासा होइ एत्थ भणिअव्वा । जाअइ जीए विबोहो सम्वाण वि बालमा(आ)ईणम् ॥ [छाया-संस्कृतकाव्यस्याथै येन न जानन्ति मन्दबुद्धयः। सर्वेषापि सुखबोधं तेनेदं प्राकृतं रचितम् ।। गूडार्थदेशरहितं सुललितवर्णैर्विरचिंत रम्यम् । प्राकृतकाव्यं लोके कस्य न हृदयं सुखयति ॥ परोपकारपरेण सा भाषा भवत्यत्र भणितव्या । जायते यया विबोधः सर्वेषामपि बालकादीनाम् ॥ इति पञ्चमीमाहात्म्ये महेश्वरसृरिणोक्तम् ॥ तथैव- पाइअकव्वम्मि रसो जो जाअइ तहव छेअभणिपहिं ।

·xiv .. उअअस्स अ वासिअतीअलस्स तित्ति न वच्छामो ॥ ललिए महुरक्खरए जुवईजणवल्लहे ससिंगारे । संते पाइअकव्वे को सक्कइ सक्क पडिउं । [छाया-प्राकृतकाव्ये रसो यो जायते तथा च च्छेकभणितैः । उदकस्य च वासितशीतलस्य तृप्तिं न बजामः ॥ ललिते मधुराक्षरे युवतीजनवल्लभे सङ्गारे । सति प्राकृतकाव्ये कः शक्नोति संस्कृतं पठितुम् ॥] इति जयवल्लभेनापि बहुधा प्राकृतभाषायाः प्रशंसनमकारि ।। तथा वाल्मीकीयप्राकृतशब्दानुशासनसूत्रवृत्तौ त्रिविक्रमदेवेना। अनल्पार्थसुखोच्चारशब्दः साहित्यजीवितम् । सच प्राकृतमेवेति मतं सूक्तानुवर्तिनाम् ॥ इत्यभ्यधायि । इत्थमेवान्यैरपि बहुभिः प्राकृतभाषाविचक्षणैः प्रा भाषायाः प्रशंसनमकारीति विस्तर भिया विरम्यते ॥ प्राकृतसूत्रतद्वत्त्यादीनां निर्देशः. संस्कृतप्राकृतभेदेन द्विधा विभक्त सति वाङ्मये तत्र संस्कृतम मधिकृत्य भगवत्पाणिन्यादिभिर्महावैयाकरणैयाकरणशास्त्रमारब्ध प्राकृतभाषां चाधिकृत्य श्रीकात्यायनवाल्मीकिहेमचन्द्रमार्कण्डेयर श्वरादिभिः प्राकृतव्याकरणशास्त्र प्राणायि। तेषु च सर्वेषु प्राकृत करणेष्वद्य कात्यायन एव प्रथमाचार्यपदवीं प्रविष्ट इत्युपलभ्यमानतत्तर परिशीलनादवगम्यते । कात्यायनप्रणीतसूत्रजालस्य प्राक्तनेन भार प्रणीता मनोरमाख्या वृत्तिरुपलभ्यते । तथा तस्यैव सूत्रजालस्य तार्किकसिंह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-श्रीमद्वेदान्ताचार्येणापि प्रणीता विशदसंग्रहाख्या वृत्तिदृश्यते॥ कात्यायनीयसूत्रजालापेक्षया विस्तृतस्य श्रीमद्वाल्मीकिविरा स्याध्यायत्रितयपरिमितस्यास्य प्राकृतव्याकरणशास्त्रस्य तु त्रिवि देवविरचिता वृत्तिस्तथा श्रीलक्ष्मीधरसूरिणा प्रणीता षड्मापाच काख्या व्याख्या चोपलभ्यते । तथाऽन्या अप्यस्य वृत्तयो वार्तिका भाष्याद्या व्याख्यारूपा आसन्निति ज्ञायते। तदेततदुक्तमत्रैव वृ पोद्धाते- ये त्रिविक्रमदेवेन हेमचन्द्रेण चेरिताः।

·xv लक्ष्मीधरेण च ग्रन्था भोजेन च महीक्षिता। ये पुष्पवननाथेन ये वा वाररुचा अपि । वार्तिकार्णवभाष्याद्या अप्पयज्वकृताश्च ये॥ इति ॥ प्राकृतशब्दार्थः, प्राकृतस्य संस्कृतमूलकत्वं च. अथेदानी किंचित्परिशीलयामः, को नाम प्राकृतशब्दार्थ इति । अत्र केचित्स्वतन्त्रा एवं मन्यन्ते-प्रकृत्याः स्वभावात् आगतं प्राकृतम्, प्राकृतम्, ततश्च वैयाकरणैस्साधित संस्कृतमित्यभिधीयते। तस्मान्न संस्कृतमूलकं प्राकृतम्, प्रत्युत प्राकृतमूलकमेव संस्कृतमिति । अत्रेदं किञ्चिद्विचारयामः प्रकृति- नाम स्वभावः किंसंबन्ध्यभिप्रेतः। यदि सर्वव्यवहारप्रवर्तकपरमेश्वर- संबन्धी तर्हि तस्य वैरूप्ये प्रमाणाभावात्तत्तद्भाषाभेदो नोपपद्येत । यदि च संस्कृतव्यवहाराशक्ततत्तद्देशभवजनसंबन्धी स्वभाव इष्येत तर्हि तद- स्माकमीप्सितमेव। तथा चोक्तं भर्तृहरिणा- दैवी वाग्व्यवकीर्णेयमशक्तैरभिधातृभिः । इति । अम्बाम्बेति यथा बालश्शिक्षमाणः प्रभाषते । इति च । तथा भगवता पतञ्जलिनाऽपि भाषितम् 'यथा गौरित्यस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमादयोऽपभ्रंशाः' इति ! अत्रापभ्रंशा इत्युक्तिस्तु संस्कृतेतरप्राकृतभाषाभिप्राया । अत एव दण्डिना-- शास्त्रेषु संस्कृतादन्यदपभ्रंशतयोदितम् । (काव्यादर्श-१-६६) इत्युक्तं च ॥ एवं च संस्कृतभाषाव्यवहाराशक्तजनसमुदीरितसंस्कृतानुकारि- भाषायाः प्राकृतत्वात्संस्कृतमूलकमेव प्राकृतमिति निर्धार्यते ॥ यत्तूक्तम्- प्राकृतसंस्कृतमागधपिशाचभाषाश्च शूरसेनी च । षष्ठोऽत्र भूरिभेदो देशविशेषादपभ्रंशः ॥ इति रुद्रटीयकाव्यालङ्कारश्लोकटीकायां जिनमतानुयायिना नमिसाधुना सकलजगजन्तूनां व्याकरणादिभिरनाहितसंस्कारस्सहजो वचन- व्यापारः प्रकृतिः। तत्र भवं सैव वा प्राकृतम् । 'आरिसवअणे सिद्धं देवाणं अद्धमागहा वाणी' इत्यादिवचनाद्वा प्राक्पूर्व कृतं प्राक्कृतं बालमहिलादि- सुबोधं सकलभाषानिवन्धनभूतं वचनमुच्यते । मेघनिर्मुक्तजलमिवैक -- ·xvi खरूपं तदेव च देशविशेषात्संस्कारकरणाञ्च समासादित विशेष सत्संस्कृतायुत्तरविसेदानाप्नोति । अत एव शास्त्रकृता प्राकृतमादी निर्दिष्टम्। तदनु संस्कृतादीनि। पाणिन्यादिव्याकरणोदितशब्दलक्षणेन संस्करणात्संस्कृतमुच्यते।" इति, तत्प्रायशो जैनग्रन्थानां प्राकृतभाषायां दर्शनात्प्राकृतभाषाप्रशंसनाय प्रौढिवादेनोक्तमित्येव मन्यामहे । यदि तदुक्तरीत्या व्याकरणादिभिरनाहितसंस्कारकभाषाणां प्राकृतत्वं स्यात्, तर्हि कात्यायनवाल्मीकिहेमचन्द्रादिव्याकरणाहितसंस्कारवत्त्वान्मागध्या- दीनामपि प्राकृतत्वं न स्यात्। उक्तं चाने व नमिसाधुनोत्तरत्र मागध्या- दीनामपि प्राकृतत्वम् । प्रत्युत व्याकरणाद्याहितसंस्कारकत्वात्तासामपि संस्कृतत्वमेव च स्यात् । न हीदं कस्यापि संमतम्। किंचात्र मूलभूतरुद्र- टीयश्लोके एकककारकप्राकृतशब्दस्यैवोपलम्भात्सर्वैरपि ग्रान्थिकैस्तथै- वोक्तत्वाच्च प्राकृतस्य प्राचीनतासमर्थनार्थ प्राकृतमित्यानुपूर्वीमभ्युपेत्य प्राक् कृतं प्राकृतमिति व्युत्पादनं च स्वकपोलकल्पनामूलमेव । तथा रुद्र- टेन प्रथम प्राकृतशब्दग्रहणं च न प्राकृतभाषायाः संस्कृतमूलत्वाभि-- प्रायकम् । आर्यावृत्तानुगुण्येन तथोक्तया केवलभाषानामनिर्देशपरमेव तदिति मन्यामहे । अत एव भाषाविभागप्रदर्शनावसरे- संस्कृतं प्राकृतं चैतदपभ्रंश इति विधा। (भा-अलं-१-१६) संस्कृतं प्राकृतं तस्यापभ्रंशो भूतभाषितम् । इति भाषाश्चतस्रोऽपि यान्ति काव्यस्य कायताम् ॥ (वाग्भटालं.---२-१) तदेतद्वाङ्मयं भूयः संस्कृतं प्राकृतं तथा। अपभ्रंशश्च मिश्रं चेत्याहुरार्याश्चतुर्विधम् ॥ (दण्डिकाव्या.-१-३२) इत्यादिना चिरंतनै महवाग्भटदण्ड्यादिभिस्सर्वैरपि संस्कृतभाव प्रथमं परिगणिता दृश्यते॥ तथा 'पाणिन्यादिव्याकरणोदितशब्दलक्षणेन संस्करणात्संस्कृत- मित्युच्यते' इत्युक्तिरपि न प्रामाणिकपदवीमवगाहते। पाणिन्यादिव्याकरण- शास्त्राणि हि नापूर्वान् शब्दान् साधून कल्पयन्ति। न वा प्रकारान्तर- स्थितान् अन्यथयन्ति, किंत्वनादिपरंपरासिद्धानामेव प्रयुक्तानां साधु- शब्दानामवगमाय प्रकृतिप्रत्ययादिकल्पनारूपेण लघुनोपायेनान्वाख्यानार्थ प्रावर्तन्त । अत एव हि भगवता वार्तिककृता 'सिद्ध शब्दार्थसंबन्धे लोकतोऽर्थप्रयुक्ते शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते यथा वैदिकलौकिकेषु' इति ... - ---- ·xvii न्यगादि । अभाषि च भगवता पतञ्जलिना 'यथालक्षणमप्रयुक्ते ' (पा. सू भा. १-१.२४) इति। अत्रैतद्भाध्यविवरणकृता कैयटेनापि यथालक्षणमित्यत्र पदार्थानतिवृत्तावव्ययीभावाभ्युपगले प्रयुक्तेष्वपि लक्षणानतिक्रमसत्त्वाद- प्रयुक्त इति वाक्यशेषस्याव्यावर्तकता स्यादिति तत्परिहाराय यथा- लक्षणमित्यत्र योग्यतार्थकयथाशब्देन अलक्षणपदस्याव्ययीभावसमास- तामभिप्रेत्य अप्रयुक्त लक्षणाभावस्यैव योग्यतेत्यभिसंधाय 'नैव वा लक्षण- मप्रयुक्ते प्रवर्तते प्रयुक्तानामेवान्वाख्यानात्' इति व्याख्यातम्। तथा च मूलभूतप्राकृतभाषानुपूयाः पाणिन्यादिकृतव्याकरणशास्त्रेण संस्कारा- संस्कृता भाषेति दुचम्। संस्कृतभाषाया अनादिनिधनवेदसिद्धतया देवभाषात्वाञ्च युक्तं तन्मूलकत्वमेवेतरासां सर्वासामपि भाषाणामिति निर्धारयामः। अत एव- संस्कृतं स्वर्गिणां भाषा शब्दशास्त्रेषु निश्चिता। प्राकृतं तजततुल्यदेश्यादिकमनेकधा ॥ (वाग्भटालं.-२-२) इति जिनमतानुयायिनैव वाग्भटेनाप्युक्तम् । अत्र ‘देवानां भाषा संस्कृतं भवति। किंविशिष्टा? शब्दशास्त्रेषु व्याकरणेषु निश्चिता सम्यग्व्युत्पत्त्या निर्णीता। प्रकृतेः संस्कृतादागतं कृतं अनेकधा अनेकप्रकारैर्भवति इत्येतट्टीकायां सिंहदेवगणिनाऽप्युक्तम् । तथा काव्यादर्श- संस्कृत नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः। तद्भवस्तत्समो देशीत्यनेकः प्राकृतक्रमः॥ इति दण्डिनाऽप्यभ्यधायि॥ प्राकृतस्य संस्कृतमूलकत्वादेव हि कात्यायनेनापि शौरसेनीनिरूप- णावसरे तत्प्रकृतित्वेन संस्कृतं ग्राह्यमिति 'प्रकृतिस्संस्कृतम्' इति च सूचितम् । तथैवैतद्वाल्मीकीयप्राकृतसूत्रजालान्तेऽपि 'शेषं संस्कृतवत्' इति सूत्रं दृश्यते। यदि संस्कृतमूलकत्वं प्राकृतस्य न स्यात्तदा संस्कृत- वत्प्रक्रियातिदेशो नोपपद्येत । सूत्रेषु सर्वत्र संस्कृतसिद्धशब्दानुपादाय- प्रक्रियाविशेषविधानमनुपपत्रमेव च स्यात् । अत एव हेमचन्द्रोऽप्यध्याय- सप्तकेन संस्कृतभाषाव्याकरणसूत्राणि प्रणीय ततोऽन्तिमेऽष्टमेऽध्याये आदौ ' अथ प्राकृतम्' इति सूत्र यत्वा स्वयमेव तद्वृत्तौ 'प्रकृतिस्संस्कृतं, तत्र भवं तत आगतं वा प्राकृतम्' इति सुस्पष्टमेव व्याचख्यौ। तथैत- द्वाल्मीकीयवृत्तौ त्रिविक्रमदेवेनापि- प्रकृतेस्संस्कृतात्साध्यमानात्सिद्धाच्च यद्भवेत् । प्राकृतस्यास्य लक्ष्यानुरोधिलक्ष्म प्रचक्ष्महे ॥ - ·xviii .. . इत्युक्तम् । तथा प्राकृतसर्वस्वकृता मार्कण्डेयेनापि 'प्रकृतिस्संस्कृतं, तत्र भवं प्राकृतमित्युच्यते' इत्युक्तम् । तस्मात्प्रकृतिः संस्कृतम् , तत आगतं प्राकृतमित्येव युक्तं मन्यामहे ॥ प्राकृतभाषाविभाग. इदं च प्राकृतं कात्यायनमते माहाराट्री पैशची मागधी शौरसेनी इति चतुर्धा विभज्यते । तत्र पैशाची मागधी च शौरसेनीविकृतित्वेनाभिधी- येते, 'प्रकृतिश्शौरसेनी' इति पैशाचीनिरूपणावसरे मागधीनिरूपणा- वसरे च सूत्रितत्वात् । शौरसेनी तु संस्कृतविकृतिः प्राकृतवत् , शौरसेनी- निरूपणावसरे 'प्रकृतिस्सस्कृतम्' इति सूत्रदर्शनात्। माहाराष्ट्रयाः प्राकृतत्वेनापि व्यवहारो दृश्यते। अत एव कात्यायनप्राकृतसूत्रजालान्ते शेषं महाराष्ट्रीवत्' इति सूत्रं 'महाराष्ट्रीपदेनात्र प्राकृतग्रहणं बोध्यम् । इति तत्रत्यमनोरमाख्यवृत्तिग्रन्थश्वोपपद्यते। दण्डिनाऽप्युक्तं- महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः। इति । अत्र नाटकेषूत्तमपात्रप्रयोज्यत्वान्माहाराष्ट्याख्यप्राकृतस्य प्रकृष्ट- त्वोक्तिः। अत एव हेमचन्द्रेणेदं प्राकृतमार्षत्वेनोत्कीर्तितम्। संस्कृते- तरभाषासामान्ये प्रवर्तमानःप्राकृतशब्दस्तु साक्षात्परंपरया वा संस्कृत- रूपप्रकृतिसमुत्पत्तिरूपप्रवृत्तिनिमित्तन प्रवृत्तस्यादित्यभ्युपेयम् । संस्कृते- तरभाषावान्तरभूतप्राकृतमेव माहाराष्ट्रीपदेन क्वचिदर्धमागधीपदेनापि व्यपदिश्यत इति ज्ञायते ॥ श्रीवाल्मीकीयप्राकृतशब्दानुशासनतद्वात्ततद्व्याख्यापरिशीलनायां तु संस्कृतेतरभाषायाः प्राकृतशौरसेनीमागधीपैशाचीचूलिकापैशाच्यपभ्रंश- भेदेन षोढा विभाग इत्यवसीयते॥ हेमचन्द्राशयपरिशीलनायामप्येवं प्रतिभाति-भाषा द्विविधा सांस्कृती प्राकृती चेति । तत्र प्राकृती आर्षी शौरसेनी मागधी पैशाची चूलिकापैशाची अपभ्रंश इति षड्विधेति। तथाहि तनवादी अध्याय- सप्तकपरिमितेन सूत्रजालेन संस्कृतभाषाप्रक्रियां प्रायः पाणिनीय- व्याकरणानुरोधेनैव प्रकाश्य ततः श्रीवाल्मीकीयप्राकृतशब्दानुशासन- मेव प्रायशोऽनुरुध्य प्राकृतभाषाप्रक्रियाप्रकाशनपरेऽन्तिमेऽष्टमेऽध्याये आदौ 'अथ प्राकृतम्' (हे. प्रा. शब्दा ८-१-१) इति सूत्रयित्वा ततः 'आर्षम' (हे. प्रा. शब्दा.८-१-३) इत्यारभ्य 'धातवोऽन्तिरेऽपि' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-२५८) इत्यन्तेन सूत्रजालेन आर्ष(प्राकृत)प्रक्रिया .

·xix ततः .0 , प्रदर्शिता। 'तो दोऽनादौ शौरसेन्यामयुक्तस्य' इत्यारभ्य षड्विंशत्या सूत्रैः शौरसेनीप्रक्रियां निरूप्य तत्रानुक्तस्थले ‘शेषं प्राकृतवत्' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-२८६) इत्यनेन पूर्वोक्तार्षप्राकृतप्रक्रियातिदेशः कृतः। तदनन्तरं 'अत एत्सौ पुंसि मागध्याम् ' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-२८७) इत्यारभ्य पञ्चदशभिस्सूत्रैः मागधीभाषां व्याकृत्य तत्रानुक्तस्थले ‘शेषं शौरसेनीवत्' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-३०२) इत्यनेन शौरसेनीप्रक्रिया ऽतिदिष्टा। पश्चात् 'ज्ञो ज्ञः पैशाच्याम्' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-३ ३) इत्यारभ्य विंशत्या सूत्रैः पैशाची व्युत्पाद्य तत्रानुक्तस्थले 'शेषं शौरसेनीवत् ' (हे. प्रा. शब्दा ८-४-३२४)इत्यनेन शौरसेनीप्रक्रियातिदेशः सूचितः। तदनु 'चूलिकापैशाचिके तृतीयतुर्ययोराद्वितीयौ' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-३२५) इत्यारभ्य त्रिभिस्सूत्रैश्चलिकापैशाची- भाषाप्रक्रियां संगृह्य तत्रांनुक्तस्थले 'शेषं प्राग्वत्' (हे. प्रा. शब्दा ८-४-३२८) इत्यनेन पैशाचीरीतिरनुशिष्यते । तदुपरि 'स्वराणां प्रायोs- पभ्रंशे' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-३२९) इत्यारभ्य ११७ सूत्रैरपभ्रंशभाषा- प्रक्रियां निरूप्य तत्राप्यनुक्तस्थले शौरसेनीप्रक्रियामेवातिदिश्यान्ते पट्- स्वपि भाषास्वनुक्तस्थले संस्कृतवत्प्रक्रियातिदेशेनोपसंहृतम्। इत्थं च श्रीवाल्मीकिहेमचन्द्रयोः प्राकृतभाषाव्युत्पादन विषये प्रायशस्समान एवाशय इति ज्ञायते ॥ प्राकृतसर्वस्वकृन्मार्कण्डेयमते तु -प्राकृतस्य भाषाविभाषापभ्रंश- पैशाचीभेदेन चतुर्धा विभागः, तत्र भाषाया माहाराष्ट्रीशौरसेनी प्राच्यावन्तीमागधीभेदेन पश्चधा विभागः, विभाषायाः शाकारी- चाण्डालीशाबर्यानीरिकीशाकीभेदेन पञ्चधा विभागः, अपभ्रंशस्य द्राविड्यान्ध्रीवर्ज सप्तविंशतिधा विभागः, पैशाच्याः कैकेय्यादिभेदेन त्रेधा विभागश्च परिकलितो दृश्यते । इत्थं च सर्वैरपि प्राकृतवैयाकरणैः प्राकृती शौरसेनी मागधी पैशाची चेति चतस्रो भाषाः परिगृहीता इति ज्ञायते । श्रीवाल्मीकीयप्राकृतशब्दानुशासनहेमचन्द्रशब्दानुशासययोस्तु चूलिका- पैशाच्यपभ्रंशाह्वयमधिकं प्राकृतभाषाद्वयमभिप्रेत्य प्राकृतभाषायाः पाविध्यमुररीकृतमित्यलं विस्तरेण ॥ प्राकृतादिनामधेयनिदानम् , प्राकृतादिभाषाणां विनियोगक्रमश्च. अथेदानी प्राकृतादिभाषाव्यपदेशनिमित्त तद्विनियोगप्रकारश्च संगृ- ह्यते । यथा-प्राकृतभाषा महाराष्ट्रदेशोद्भूतत्वान्माहाराष्ट्रीत्युच्यते। तथा ·XX शूरसेनमगधपिशाचादिदेशोभूतत्वादन्याश्चतस्रो भाषाः शौरसेनीमा गधीपैशाचीचूलिकापैशाच्य इत्युच्यन्ते । षष्ठीत्वपभ्रंशभाषा निहीनाभी रादिव्यवह्रियमाणतया तधोच्यते । दृश्यकाव्येषु तु स्त्रीपात्राणां प्राकृत भाषा, मध्यमाधमपात्राणां शौरसेनी, धीवरादीनां मागधी, रक्षापिशाचा- दीनां पैशाचीचूलिकापैशाच्यौ, चण्डालयवनादीनामपभ्रंशभाषेति षड़ भाषाचन्द्रिकोपोद्धातेऽभ्यधायि ॥ यथा- षड्विधा सा प्राकृती च शौरसेनी च मागधी। पैशाची चूलिकापैशाच्यपभ्रंश इति क्रमात् । तत्र तु प्राकृतं नाम महाराष्ट्रोद्भवं विदुः। शूरसेनोद्भवा भाषा शौरलेनीति गीयते। मगधोत्पन्नभाषां तां मागधी संप्रचक्षते। पिशाचदेशनियतं पैशाचीद्वितयं भवेत् । पाण्ड्यकेकयवाहीकसिंहनेपालकुन्तलाः । सुधेष्णभोजगान्धारहैवकन्नोजकास्तथा । एते पिशाचदेशाः स्युस्तद्देश्यस्तद्गुणो भवेत् । पिशाचजातमथवा पैशाचीद्वयमुच्यते। अपभ्रंशस्तु भाषा स्यादाभीरादिगिरां चयः। कविप्रयोगानहत्वान्नापशब्दस्स तु कचित् । तत्र तु प्राकृतं स्त्रीणां सर्वासां नियतं भवेत् । अधमे मध्यमे वाऽपि शौरसेनी प्रयुज्यते। धीवराद्यतिनीचेषु मागधी विनियुज्यते। रक्षःपिशाचनीचेषु पैशाचीद्वितयं भवेत् । अपभ्रंशस्तु चण्डालयवनादिषु युज्यते । इति । केषु चिन्निमिनेषु नाटकीयपात्राणां तत्तद्भाषाव्यत्ययोऽप्यभ्युप गम्यते । तदपि तत्रैव यथा- सर्वेषां कारणवशात्कार्यों भाषाव्यतिक्रमः। माहात्म्यस्य परिभ्रंशं मदस्यातिशयं तथा । प्रच्छादनं च विभ्रान्ति यथालिखितवाचनम् । कदाचिदनुवादं च कारणानि प्रचक्षते ॥ इति ॥

·xxi एतत्प्राकृतसूत्रकर्तृपरिचयः. 'सिद्धिर्लोकाच' इत्यारभ्य 'झाडगास्तु देश्यास्सिद्धाः' इत्यन्त- स्यास्य अध्यायत्रितयपरिमितस्य प्राकृतशब्दानुशासनस्य प्रणेता वाल्मी- किरिति एतद्वयाख्यानभूतषड्भाषाचन्द्रिकाकृता लक्ष्मीधरसूरिणा- वाग्देवी जननी येषां वाल्मीकिमूलसूत्रकृत् । इत्यनेनाभिहितं दृश्यते । ग्रन्थप्रदर्शिनीपुस्तकमालायां सुद्रिते त्रिविक्रम- वृत्तिसहिते कोशे परिदृश्यमानटिप्पण्यां तु- प्राकृतपदार्थसार्थप्राप्तयै निजसूत्रमार्गमनुजिगमिषताम् । वृत्तिर्यथार्थसिद्धयै त्रिविक्रमेणागमक्रमात्क्रियते ॥ प्राकृतरूपाणि यथा प्राच्यैराहेमचन्द्रमाचार्यैः । विवृतानि तथा तानि प्रतिबिम्बन्तीह सर्वाणि ॥ इति त्रिविक्रमवृत्त्युपोद्धाते 'निजसूत्रमार्गमनुजिगमिषताम्' इत्यस्य 'निजानि स्वीयानि यानि सूत्राणि तेषां मार्गमनुजिगमिषताम्' इत्यर्थ- मभिप्रेत्य 'प्राच्यैराहमचन्द्रमाचार्यैः' इत्यस्य स्थाने 'प्रावेतसहेमचन्द्रा- द्यात्' इति पाठान्तरं प्रदर्य एतत्पाठमनुस्मृत्यैव पड्भापाचन्द्रिका कारेणोक्तं 'वाग्देवी जननी येषां वाल्मीकिमूलसूत्रकृत्' इति तदेतत् निज- सूत्रमार्गमनुजिगमिषतामिति त्रिविक्रमग्रन्थेनापास्तम्” इति ग्रन्थेन एत- प्राकृतशब्दानुशालनस्य वाल्मीकिकर्तृकत्वाभिप्रायकः : षड्भाषाचन्द्रिका- ग्रन्थः खण्डितो दृश्यते । तेन च ज्ञायते निरुक्तटिप्पणीकृन्मते प्राकृतशब्दा- नुशासनाख्यमूलसूत्रप्रणेताऽपि वृत्तिकृत् त्रिविक्रमदेव एवेति ॥ वयं तु मन्यामहे त्रिविक्रमदेवो वृत्तरेव प्रणेता न तु सूत्रजालस्येति षड्भाषाचन्द्रिकाकृता 'वाल्मीकिर्मूलसूत्रकृत्' इत्युक्तमेव साध्विति । ननु 'निजसूत्रमार्गमनुजिगमिषताम्' इति त्रिविक्रमवृत्तिग्रन्थादेव सूत्रजाल- स्यापि त्रिविक्रमोपज्ञत्वं सिद्धमिति टिप्पणीकृता साधितभेवेति चेन्न । निजसूत्रमार्गमित्यस्य निजानि स्वीयानि यानि सूत्राणि तेषां मार्गमिति नार्थः । किं तु निजः स्वाभाविकोऽनारोपितः सूत्रशैलीस्वरससिद्धो यस्सूत्रमार्ग इत्येवार्थो वर्णनीयः। अत एव तत्रैवोत्तरार्धे 'आगमकमा- क्रियते' इत्युक्तम्। ततश्च सूत्रस्वरससिद्धोऽर्थः पूर्वव्याख्यतृपरंपराक्रम- मनुरुध्य प्रदर्श्यत इत्येवार्थस्साधीयान् पर्यवस्यति ! सत्रजालस्यापि वृत्ति- कृत्रिविक्रमोपज्ञत्वे तदीयायामेव वृत्तौ आगमक्रमानुसरणोक्तिः कथं घटेत? .

·xxii ८ , " किंचैतच्छब्दानुशासन एव द्वितीयाध्याय प्रथमपादे 'केवले णवर (प्रा. सू. २-१-४६) इति सूत्रे त्रिविक्रमवृत्तावेव-" केचित्तु केवला- नन्तर्ययोर्णवरणवरिअ इत्येकमेव सूत्रमाहुः इत्युक्तम् । सूत्रजालस्यापि त्रिविक्रमप्रणीतत्वाभ्युपगमे तदुपज्ञत्वात्सूत्रजालस्य तदीयसूत्रानुपूर्व्या- मन्येषां केषांचित्पाठान्तरपक्षस्यैवानुदयात् केचित्त्वित्यादित्रिविक्रमवृत्ति- ग्रन्थस्यैवाभित्तिचित्रायितत्वमापद्यत । तस्माच्चावसीयत एतत्सूत्र- जालस्य कर्ता त्रिविक्रमादन्य एवेति । स च प्राचीनलक्ष्मीधरोक्तया वाल्मीकिरेव स्यात् । परंतु स वाल्मीकिः श्रीमद्रामायणप्रणेतैवेत्यत्र अनन्यथासिद्ध प्रमाणं नोपलभ्यते । अत एव 'अनुक्तमन्यशब्दानुशासन- वत्-कौमारजैनेन्द्रपाणिनीयप्रभृतिषु व्याकरणेषु यथोक्तं तथैव वेदि- तव्यम्' इति त्रिविक्रमवृत्तावभिहितं दृश्यते । न हि पाणिन्यादिभ्योऽ- नन्तरो वाल्मीकिमहर्षिः । किं चात्र सूत्रे शातवाहनाद्याधुनिकनाम्नां ग्रह- णाञ्च वाल्मीकिमहर्षेरन्य एव पण्डितप्रकाण्डो वाल्मीकिनामा कश्चित्स्या- दिति वयं संभावयामः॥ महीशूरनगर्यामान्ध्रलिप्यां मुद्रितस्य मल्लिकामारुताख्यप्रकरण- कोशस्यादौ श्रीरङ्गस्थवाणीविलासमुद्राक्षरशालायां च मुद्रिते शंभु- रहस्ये को विनिन्देदिमां भाषां भारतीमुग्धभाषितम् । यस्याः प्रचेतसः पुत्रो व्याकर्ता भगवानृषिः॥ गार्ग्यगालवशाकल्यपाणिन्याद्या यथर्षयः। शब्दराशेस्संस्कृतस्य व्याकर्तारो महत्तमाः ॥ 'तथैव प्राकृतादीनां षड्भाषाणां महामुनिः । आदिकाव्यकृदाचार्यो व्याकर्ता लोकविश्रुतः॥ यथैव रामचरितं संस्कृतं तेन निर्मितम् । तथैव प्राकृतेनापि निर्मितं हि सतां मुदे ॥ पाणिन्याचैशिशक्षितत्वात्सांस्कृती स्याद्यथोत्तमा । प्राचेतसव्याकृतत्वात्प्राकृत्यपि तथोत्तमा ॥ प्राकृतं चार्षमेवेदं यद्धि वाल्मीकिशिक्षितम् । तदनार्ष वदेद्यो वै प्राकृतस्स्यात्स एव हि ॥ इत्यादीनि प्राकृतसूत्रजालस्यास्य प्राचेतसवाल्मीकिकर्तृकत्वे प्रमाणान्युप- लभ्यन्ते । तत्परिशीलनायां च एतत्प्राकृतशब्दानुशासनादन्यदेव एतन्मूल- -- ।

·xxiii भूतं वाल्मीकिमहर्षिप्र गीत प्रस्नमाकर जालं स्वादिल्यम्युमे व्यमिति प्रतिभाति । अत एव पड्भापाचन्द्रिकायामपि ' सूत्रकृत्' इत्येतावन्मात्र- मनुक्ता मूलसूत्रकृत्' इत्युक्तमिति वयं संचिन्तयामहे ॥ एतत्त्राकृतमूत्रव्याख्यातृपरिचयः, जनद्धालभीकीयग्राकवलव्याख्यारूपस्य प्राकृतमणिदीपायस्यास्य रच येता चिनबोम्म भूपाल इत्येतद्भन्यो गोहातान्ते परिदृश्यमानेन--.. अप्रहाडाणपुङवानामवाप्नविद्यश्चिनबोम्मभूपः । करोत्यमु प्रान्तरतदीपं मन्दादिलस्पन्दनिभवचोभिः॥ इति श्लोकन यद्याप प्रतीयते, तथाऽप्यत्रैव तत्तत्प्रकरणान्ते परिदृश्य- मानायाः - 'इति श्रीमद्दक्षिण समुद्रामीश्वर चोकनाथभूपाल प्रेयसचिव-सज्जना- वलम्ब-ब्रमण्यचिदा-चिन्नबोम्मभृपालहृदयकुहरविहरमाण साम्बशिवप्रस्तिनापयदीक्षितन कृने प्राकृतमणिदीपे' इति प्रशस्तिपङ्क्तयाः परिशीलनया चिन्नबोम्मभूपालप्रेरितः श्रीमानप्पय्य- दीक्षिताह्वयस्नुधीरेवास्य कर्तेत्यवतीयन ततश्च 'अनुग्रहात्' इत्याद्युपो- खातान्तदृश्य शनश्लोने 'करोति' इत्येतदन्तर्भावितण्यर्थक इत्यभ्युप- गन्तव्यम् । अथवा अध्यय्यदीक्षितसुधीरेव स्वप्रणीतमप्येन ग्रन्थं स्वाश्रय- भृतचिन्नवोन्मभूपालनदेन व्यपदिदेशत्यभ्युपेयम् । तत एवात्रो- पोद्धात चार्तिकावभाप्याद्या अप्पयज्वकृताश्च ये। इत्यत्र, तथा निहन्तप्रकरणे 'भ्यस्य सो लुटि' इति सूत्र ‘हसिसइ' इत्यु- दाहृत्य ‘शेषादेशस्येति द्वित्वं केचिदाहुः, प्रकरणभेदानत्यम्मदीक्षिताः इत्यत्र च 'अप्पयज्व' इति 'दीक्षिताः' इति चाप्पय्यदीक्षितसुधीनामानुः दोऽपि नाजुपपद्यते ॥ चिनयोम्मभूषन्नमाश्रिनापनदीक्षितप्रणीनत्वादव चात्रोत्तरत्र तत्त. द्भापाप्रकरणात जउ चिणयोम्मणिवई वम्महपरिहाविणिम्मळाआरो। मगरहरणच उगे जं पक्विरमग्गगणमधीणं ॥ १ ॥ [छाया -जयतु चिनबोम्मनृपतिर्मन्मथतिमा चीनीलाकारः। मनोरथपुरणचतुरो यदृष्टं नद्याचमानानामर्थिनाम् । , ·xxiv FO जुवइजणो सुरतरुणो नावेदि सिरं सुमाइ अवचिणिदुं । उवगदुअ वण्णिअंतो बोम्मणरेंदस्स वितरणउणाई॥२॥ [छाया-युवतिजनस्सुरतरोनमयति शिरस्तुमान्यपचेतुम् । उपगम्य वर्णयन् बोम्मनरेन्द्रस्य वितरणगुणान् ॥] शाळदनीळदपाळदनाळदशुळकळडिशळिशकळनिअळे । बोम्मनिवाळ जशे दे दशदिशमेशे पआशेदि ॥२॥ [छाया-शारदनीरदपारदनारदसुरकरटिसदृशकरनिकरम् । वोम्भनृपाल यशस्ते दश दिश एतत्प्रकाशयति ॥] ईसीसितुंनयातो तेसिजना तलइ वोम्मभूमितो। ईतिसमन न मुन त सकपतं ते बळातु गेण्हन्ति ।। छाया-ईषदीषदुर्नयाद्वेषिजनान् इलयति बोम्मभूमीन्द्रः। ईदृशनयं न जानाति शक्रपदं ते बलाद्गृह्णन्ति ।। लधकचतुलकफटम्मि वि चतुल के खण्टितम्मि तेसीनम् । पोम्मचनपाल वट्ठति अपलकें तानअस्ल नीसंकं ।। [छाया-- रथगजतुरगभटे अपि चतुरले खण्डिते द्वेषिणाम् । बोम्मजनपाल वर्तते अपराङ्गं त्राणाय निश्शङ्कम् ॥] इत्येतानि परिदृश्यमानानि चिनवोम्मभूपालस्तावकानि पद्यान्युपपद्य ग्रन्थसमाप्त्यनन्तरं दृश्यमानं- गुरुणो मज्झ विजाण सइसम्माणिअत्थिणो। झाआमि पाअपोम्माइ सच्चिआणंदसत्थिणो॥ [छाया-गुरोर्मम विद्यानां सदा संमानितार्थिनः । ध्यायामि पादपझे सच्चिदानन्दशास्त्रिणः॥] इतीदं पद्यं तु अप्पय्यदीक्षितीयस्याप्येतस्य चिनबोम्मभूपकृतत्वावर देशबलात्समायातमाहोस्वित् ग्रन्थलेखकप्रणीतं वा स्यादित्यद्ययावत्सर लब्धप्रमाणवलादवसीयत। स चायमप्पय्यदीक्षितः को नामेति जिज्ञार यामत्रैव तत्तत्प्रकरणान्तेषु ' चिनवोन्मभूपालहृदयकुहरविहरमाणसान शिवप्रेरितेनाप्पयदीक्षितेन' इत्युक्तिदर्शनाद्विजयनगरदेशाधीशा चिनबोम्मभूपालं समाश्रितः शताधिकप्रबन्धनिर्मातृत्वेन सुप्रतीतः श्री नप्पय्यदीक्षितेन्द्र एव स्यादिति सम्भाव्यते। श्रीकण्ठाचार्यप्रणीतर परिदृश्यमानस्य श्रीब्रह्मसूत्रश्रीकण्ठभाष्यस्य सुप्रसिद्धाप्पय्यदीक्षितप्रा तायां शिवार्कमणिदीपिकाव्याख्यायां तत्तदध्यायपादान्तेषु- ·XXV , श्रीशिवातिवादिभूर्धन्य-शिवदर्शनस्थापनधुरन्धर-सकलदेवभूदेवप्रतिष्ठा- पक-श्रीमच्चिन बोल्मभूपाललदयकुहरविहरमाण-श्रीसाम्बशिवप्रेरितस्याप्प- यदीक्षितस्य कृती श्रीकण्ठाचार्यविरचितब्रह्ममीमांसामाप्यव्याख्यायां शिवामणिदीषिकायां' इति परिदृश्यमानायां प्रशस्तिपतौ तथैतत्प्राकृतमणिदीपेऽपि तत्तत्प्रकरणान्तेपु इति श्रीदक्षिणसमु- द्राधीश्वरचोकनाथभूपालनियसचिव-नजनावलम्भ-हाण्यविरुदाचिन- बोम्मालहृदयकुहरविहरमाण प्लाशिवरारितेनाप्पयदीक्षितन कृत प्राकृतमणिदीपे' इति परिदृश्यमानायां प्रशस्तिपको च ‘चिन्नबोम्म भूपालहृदयकुहरविहरमाणसाम्बशिवप्रेरितस्याप्पयदीक्षितस्थ इत्यानु- पूर्यकरूप्यदर्शनादप्येतत्प्रवन्धका सुप्रसिद्धोऽप्पयदीक्षितेन्द्र एवेति निर्धार्यते । अत्रोभयत्र प्रशस्तिपतत्योदृश्यभानं चिन्नधोम्मभूपालविशेषण- चैलक्षण्यं तु तत्तद्वन्धानुभुगौचित्यभूलकमेवेति ज्ञायते । तस्मादेतत्प्रणेतुः सुप्रसिद्धाप्पयदीक्षितादन्यत्वे अनन्यथासिद्धं प्रचलतरं प्रमाणं गवेषणी- मिति विरम्यते॥ एतद्वाख्याकृतोऽप्पय्यदीक्षितन्द्रस्य जननकालः. स चायमप्पय्यदीक्षितन्द्रः कदापुनरेतद्धमण्डलमात्मनो जनुषा मण्डयामामेति चिन्तायामस्मिन् विपये पतत्प्रणीतप्रवन्वेषु सुस्पष्ट- कण्ठानि नोपलभामहे। तथाऽपि शिवानन्दाख्यसंयमिना प्रणीत अप्पयदीक्षितचरितनानि चम्पूप्रबन्धे- वीमातत्वज्ञ (४६५४) संख्यालसितकलिसमामाक्प्रमादीचवर्षे कन्यामासेऽथ कृष्णप्रथर्मातधियुनेऽप्युत्तरप्रोष्टपाद्भ। कन्यालग्नऽद्रिकन्यापतिरमितदयाशेवधिर्वेदिकेषु श्रीदेव्यै प्राग्यथोक्तं समजनि स समीपऽत्र काञ्चीनगर्याः॥ इत्युपलभ्यमान श्लोकेनैतजन्मसमयस्समग्राहि । तथा तत्रैव ‘कल्यब्दाः ४६५४, पाण्डवाब्दाः ४६५५, शकादाः १४७५, विक्रमान्दाः १६१०, कोल्लाब्दाः ७२९, कृष्णराजाब्दाः २४, कल्यादिदिनानि ७००००७३, प्रभवादि ४दतमे प्रमादीचवत्सरे कन्यानासि पञ्चमे दिने सोमवारे कन्या- लग्ने प्रातश्शुभमुहर्ने वदविहितकर्मभक्तियोगशानाभ्यासशरणेषु सजनेषु कुमतिहतपापण्डकोलाहलविभीतेषु अनवधिदयानिधिरद्रिकन्यापतियथा प्राकालान्तरे श्रीपार्वत्यै शिवरहस्याख्येतिहास भविष्यत्कथाप्रसङ्ग-. भारद्वाजकुले देवि कलौ कलुपदृषित। P.M.TD.

·XXVI इत्यारम्य-- भूसुराचारनिरतो भविष्ये भूसुरोऽम्बिके । इत्यादिवचनोक्तप्रकारेण काञ्चीनगर्याः पश्चात्समीप एव भगवान समवातरत्' इति तच्श्लोकविवरणं च कृतं दृश्यते ॥ यद्यपीदानीमुपलभ्यमानायां डाक्टर् स्वामिकण्णा पिछ्लैमहाशय प्रणीतायां 'एफिमरि' इत्याख्यातायां प्राच्यकालगणनसूचन्यां तस्मिन् प्रमादीचवत्सरे कन्यामासि पञ्चमे दिने द्वादशीतिथ्याश्लषानक्षत्रयोग- स्यैवोल्लेखो दृश्यते, न त्वेतद्विवरणसंवादी कृष्णप्रतिपदुत्तरप्रोष्ठपद नक्षत्र योगोल्लेखः, तथाऽपि 'वीणातत्वज्ञ' इत्यादि मूलश्लोके वासराद्यनुल्लेखेन तस्मिन्नेव वत्सरे कन्यामाले द्वाविंशे त्रयोविंशे वा दिने गणितभेदेन पूर्वोक्तो योगस्संभवेदिति स एवास्य दीक्षितेन्द्रस्य जन्मसमय: (A. D. 22-9-1553) स्यादिति संभाव्यते। तत्रैवोत्तरत्र शिवानन्दीये लग्ने रवीन्दुसुतयोर्मकरे च मान्दो मीने शशिन्यथ वृषे रविजे च राहौ। चापे गुरौ क्षितिसुते मिथुने तुलायां शुक्रे शिखिन्यलिगते शुभलग्न एवम् ।। इति श्लोकदर्शनात्-- राहुः शनिः कुजः अप्पय्यदीक्षित जनन कालिक ग्रहराशिचक्रम् मान्दिः गुरुः केतुः शुक्रः रविः बुधः AmAIILK- इदमप्पय्यदीक्षितेन्द्रजननकालिकग्रहराशिचक्रं निर्दिष्ट भवति ॥ अप्पय्यदीक्षितेन्द्राश्रयभूता राजानः. एतद्दीक्षितेन्द्रप्रणीतचित्रमीमांसायां परिणामोत्प्रेक्षालङ्कारप्रकरणयोः- द्विर्भावः पुष्पकेतोर्विबुधविटपिनां पौनरुक्तयं विकल्प- श्चिन्तारत्नस्य वीप्सा तपनतनुभुवो वासवस्य द्विरुक्तिः।

·xxvii - .. द्वैतं देवस्य दैत्याधिपमथनकलाकेलिकारस्य कुर्वन् आनन्दं कोविदानां जगति विजयते श्रीनृसिंहक्षितीन्द्रः॥ (चि-मी.) नरसिंहमहीपाल विदुस्त्वां मकरध्वजम् । मार्गणास्तव साताः कथं सुमनसोऽन्यथा ॥ (चि-मी.) इति श्लोकद्वयस्य दर्शनात्, तथा श्रीयादवाभ्युदयव्याख्या-श्रीकण्ठ- भाष्यवाख्याभूतशिवार्कमणिदीपिका-प्राकृतमणिदीप-समरपुङ्गवप्रणीतया - त्राप्रबन्धेषु- श्रीचिन्नतिम्मराजः प्रतापनीराजितक्षमावलयः'। (या-व्या.) 'भाष्यमेतदनघं विवृण्विति स्वप्नजागरणयोस्समं प्रभुः । चिन्नबोम्मनृपरूपभृत्स्वयं मां न्ययुक्त महिलार्धविग्रहः ॥' (शि-म-दी.) 'चिन्नबोम्मभूपालहृदयकुहरविहरमाणसांबशिवप्रेरितेनाप्पय - दीक्षितेन' (प्रा-म-दी.) कर्णश्रीचिन्नबोम्मक्षितिपतिरभितो लम्भयन् शातकुम्भ- स्तोमं हेमाभिषेकप्रणयनसमये यस्य मूर्ति प्रशस्याम् । रेजे श्रीरङ्गराजाध्वरिवरकलशाम्भोधिरत्नप्रसूते- विद्याकल्पद्रुमस्य स्वयमिव कलयन् जातरूपालवालम् ॥' (या-प्र.) इति श्लोकोपलम्भात्, तथैतदीयविधिरसायनचन्द्रालोकयोः-- 'प्राप्तं तत्प्रापणीयं किल यदिह कियान् पूरणीयोऽपि नांशः नानिष्टं वा निव] निजविषयतया दृश्यते किंचिदत्र । किं तु व्यापारमेष प्रथयति फलसंयोजनार्थ परेषां प्राप्तः पुण्यैरगण्यैरिव विबुधगणो वेंकटक्षोणिपालम्' ॥ (विर.) 'अमु कुवलयानन्दमकरोदप्पदीक्षितः। नियोगावेंकटपतेर्निरुपाधिकृपानिधेः॥' इत्यादिदर्शनाच्चायं दीक्षितेन्द्रो विजयनगराधीशानुबन्धिनृसिंह-चिन्न- तिम्म-चिन्नबोम्म-वेंकटभूपालानां समकालिक इति ज्ञायते। तेषां च c* ·xxviii भूपालानां समयः ऊस्ताब्दीयषोडशशतकापरार्धादारभ्य सप्तदशशत- कापरार्धपर्यन्त इति पुरावृत्तविमर्शकास्लङ्गिरन्ते। ततश्चायमपि समयोऽ- नुपदनिर्दिष्टदीक्षितेन्द्रीयसमयमेव संवदतीति नात्र संशयस्यावकाशः। तथा एतद्प्पय्यदीक्षितेन्द्रसोदरचारुदीक्षितपौत्रेण नीलकण्ठदीक्षितेन स्वप्रणीतनीलकण्ठविजयचम्पूप्रबन्धान्ते- अष्टत्रिंशदुपस्कृतसप्तशताधिकचतुस्सहस्रेषु (४७३८)। कलिवर्षेषु गतेपु ग्रथितः किल नीलकण्ठविजयोऽयम् ॥ इति तत्प्रणयनकालो निरदेशि। तत्परिशीलनायामप्येतद्दीक्षितेन्द्रस्य नीलकण्ठदीक्षितपितामहसोदरतया पूर्वप्रदर्शितदीक्षितेन्द्रजननसमयमे- वोपोद्वलयतीति सुव्यक्तमेव ॥ अप्पय्यदीक्षितन्द्रवंशजाः पूर्वपुरुषाः. एतेषां दीक्षितेन्द्राणां कूटस्थो वक्षस्स्थलाचार्यनामा सुधीन्द्र इत्ये- तत्प्रणीतचित्रमीमांसायां सन्देहालङ्कारध्वन्युदाहरणप्रदर्शनावसरे 'यथाऽस्मत्कुलकूटस्थवक्षस्थलाचार्यविरचिते वरदराजवसन्तोत्सवे' इत्युक्तिदर्शनादवसीयते । अत्र केचिदेनं वक्षस्स्थलाचार्य द्राविडभाषायां आञ्चान्दीक्षितपदव्यपदेश्यं मन्वानाः आसेतुवन्धतटमा च तुषारशैलात् आचार्यदीक्षित इति प्रथिताभिधानम् । अद्वैतचित्सुखमहाम्बुधिमनभाव- मस्मत्पितामहमशेषगुरुं प्रपद्ये ॥ इत्येतद्दीक्षितप्रणीते न्यायरक्षामणौ दर्शनात् एनमेव संस्कृते आचार्य- दीक्षितापरनामानं दीक्षितेन्द्रणां पितामहं चाभिप्रयन्ति । अभिदधते चायमाच्चान्दीक्षितः कदाचित्काञ्चीनगराधीश्वरश्रीवरदराजदेवसेवार्थ महिण्या साधैं समागत्य पाण्ड्यराजे संसेवमाने सति तन्महिषीसौन्दर्य- भूमानं- काञ्चित्काञ्चनगौराङ्गी वीक्ष्य साक्षादिव श्रियम् । वरदस्संशयापन्नो वक्षस्थलमवेक्षते ॥ इति सचमत्कारोल्लेखमुपश्लोकयामासेति तदाप्रभृत्यस्य वक्षःस्थलाचार्य इति प्रख्यातिसंबभूवेति । दीक्षितेन्द्रैरेवायं श्लोकश्च चित्रमीमांसायां सन्देहालङ्कारध्वन्युधाहरणतयोपात्तः परिदृश्यते ॥

·xxix , - शिवानन्दयतिप्रणीताप्पयदीक्षितचरितचम्पूप्रवन्धे तु- श्रीमत्काञ्चीनगरपरिसरे पूर्वपुण्यैकलभ्ये श्रीमानास्तेऽडयपलमित्यग्रहारस्सुदीप्रः । तस्मिन् वक्षःस्थलगणपतेः श्रीभरद्वाजगोत्र- प्रादुर्भूतादजनि शितधीः श्रीमदाच्चान्मखीन्द्रः ॥ इन्युक्तिपरिशीलनायां अहर्निशं गणपतेर्हृदये धारणादनुध्यानात् पूर्वप्रदर्शितकिंवदन्त्या एतद्विषयकत्वाद्वा वक्षःस्थलगणपतिरिति प्रख्या- तस्य गणपतिनाम्नस्सुधीमणेस्तनय पवायमाच्चान्दीक्षितो दीक्षितेन्द्रस्य प्रपितामह एव न तु पितामह इति ज्ञायते। अत एव दीक्षितन्द्रैरपि 'अस्मत्पितामहं' इत्यादिन्यायरक्षामण्युक्तिविलक्षणतया चित्रमीमांसायां अस्मत्कुलकूटस्थवक्षःस्थलाचार्य' इत्यत्र 'कूटस्थ' इत्युक्तिरपि स्वरस- तरमुपपद्यते ॥ एवं एतद्दीक्षितन्द्रप्रणीते कल्पतरुव्याख्याभूतपरिमलग्रन्थे- श्रीवैकुण्ठाचार्यवंशाम्बुधिहिमकिरणश्रीमद्वैतविद्या- चार्यश्रीरङ्गराजाह्वयविसृतयशोविश्वजिद्याजिसूनोः। इति । तथा न्यायरक्षामणी- 'आचार्यदीक्षित इति प्रथिताभिधानं-अम्मपितामहमशेषगुरूं' इति चोक्तिः परिदृश्यते। इत्थं चायं दीक्षितेन्द्रः श्रीवैकुण्ठाचार्यवंश्यस्य बक्षस्स्थलगणपनिनाम्नः प्रपौत्रः आञ्चान्दीक्षितापरनाम्न आचार्यदीक्षि- तस्य पौत्रः श्री गजाध्यरिणः पुत्रश्चति निर्धार्यते । केचित्तु दीक्षितेन्द्रमेनं श्रीवैकुण्ठाचार्यवंश्यस्य श्रीरङ्गगजाध्यरिणो दौहित्रं मन्यन्ते । उदाहृतस्य 'श्रीवैकुण्टाचार्य' इत्यादिपद्यस्य परिशीलनायां तु दीक्षितेन्द्रपिता श्रीरङ्ग- गजाध्वर्गनि, तद्वंशकटस्थ एव श्रीवैकुण्ठाचार्य इति च स्वरसतरं प्रतीत्या श्रीवैकुण्ठाचार्यम्य मातामहवंशकृटस्थत्वं श्रीरङ्गराजाध्यरिणो मातामहत्वं च कथं सङ्गच्छेतेति सुधीभिर्विभावनीयम् ।। दीक्षिनेन्द्रम्यास्य पित्रा कृतं गणेश इति शर्मनाम, प्रेम्णा स्वप्प इति व्यवहारनामेति--- 'रौहार्दैन यदप्प इत्यनुदिनं पित्राऽर्पितं तद्वहिः नामामीदथ नामकर्मणि गणेशाख्या कृता तेन च । इति शिवानन्दीये उक्तं दृश्यते । दीक्षितेन्द्रीयग्रन्थेषु कुत्राप्यात्मनो गणेश इति शर्मनामेन्युक्तं न दृश्यते । अप्प इति नामैव यज्ञानुष्ठाननिवन्धन- ·XXX .. दीक्षितपदेन भाषान्तरीयपूज्यार्थकाय्यपदेन च संयुतं सत् 'अप्पदीक्षितः' 'अप्पय्यदीक्षितः' इति च सुप्रसिद्धम् ।। अप्पय्यदीक्षितेन्द्रीयविद्योत्कर्षादिकम्. दीक्षितेन्द्रोऽयं राजास्थान्यां श्रीविशिष्टाद्वैतसंप्रदायाचार्यपुरुष- पीठमधिष्ठितवतः प्राचीनश्रीमत्तातार्यस्य वंशोद्भतेन केनचित्तातार्यसुधी- न्द्रेण साधं विवदमानः समुपजातक्लेशः समधिगतवैष्णवसंप्रदायादरोऽपि ताताचार्यसुधीविद्वेषभूना शैवसिद्धान्तप्रतिष्ठापनाय बद्धपरिकरोऽभू- दिति केचित्कथयन्ति । श्रीतातार्याप्पय्यदीक्षितेन्द्रयो राजसभायां प्रथम- सभाजनविषये महान्विवादश्वासीदिति शिवानन्दीयेऽप्यभिहितं दृश्यते । तदेतदुपोद्वलयतीव चैतद्दीक्षितेन्द्रप्रणीततया परिदृश्यमानं- मार्गेसहायं भगवन्तमेव विश्वस्य विश्वाधिक निर्गतोऽस्मि । शास्त्रं प्रमाण यदि सा विपत्स्यात्तस्यैव मन्दोमयि यां चिकीर्षेत् ॥ इत्यारभ्य- सकलभुवनकर्ता साम्बमूर्ति शिशवश्च- त्सकलमपि पुराणं सागमं चेत्प्रमाणम् । यदि भवति महत्त्वं भस्मरुद्राक्षभाजां किमिति न मृतिरस्मद्दोहिणः स्यादकाण्डे । इत्यन्तं निग्रहाटकनामकम् ॥ अत एव हस्तिगिरीश्वरं भगवन्तं श्रीमद्वरदराजमधिकृत्य श्रीवरद- राजस्तवाद्याः श्रीकृष्णध्यानप्रकारवर्णनपराः श्रीकृष्णध्यानपद्धत्याख्या बहवो विष्णुस्तोत्रप्रबन्धाः श्रीवेदान्ताचार्यांययादावाभ्युदयव्याख्या- दयः नयमयूखमालिकादयो विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तग्रन्थाश्च प्रथमतः प्रणीता दृश्यन्ते । तदनु च 'मुरारौ च पुरारौ च न भेदः पारमार्थिकः। तथाऽपि मामकी भक्तिश्चन्द्रचूडे प्रधावति ।' इत्यभिसद्धता शिवतत्वविवेकशिवार्कमणिदीपिकादयौव सिद्धान्तग्रन्थाः, बहवस्सगुणनिर्गुणस्तुतिपरग्रन्थाश्च रचिता उपलभ्यन्त इत्यपि कथयन्ति । अस्तु च यथा तथा वा; सर्वथाऽप्ययं दीक्षितेन्द्रः परि- चितानेकदर्शनसमधिगतनिस्सीमानितरसाधारणनिजशेमुषीप्रकर्षेण सर्व- मपि संसाधयितुं प्रभवतीत्यदसीयनानामतानुरोध्यनेकविधप्रबन्धपरि- शीलनपराणां विपश्चिदपश्चिमानामतिरोहितमेतदित्यलमधिकेन । - , ·xxxi - अप्पय्यदीक्षितेन्द्रीयविद्यागुरवः. सोऽयं दीक्षितेन्द्र 'तं सर्ववेदसमशेषबुधाधिराज श्रीरङ्गराजमखिन गुरुमानतोऽस्मि ।' महागुरून्नमस्यामि सादरं सर्ववेदसः' शुद्धथै संकलयामि तातचरणव्याख्यावचःख्यापितान् ॥' इत्याद्येतत्प्रणीत-न्यायरक्षामणि-शिवतत्त्वविवेक-सिद्धान्तलेशसंग्रहेषूपल भ्यमानोक्तिपरिशीलनया स्वपितृचरणश्रीरङ्गराजाध्वरिसकाशादेवाधिगत- विद्य इति केचिदभिदधते । शिवानन्दीये तु- 'नवमेऽस्य वयसि जाते ताते शीतांशुशेखरापहृते। याते च कालधर्म इत्युक्तेर्दर्शनादस्य नवम एव वयस्येतत्तातचरणनिर्याणप्रतीत्या नवमवत्स- रात्पुरैव स्वतातपादादस्य विद्याधिगमस्स्यादित्युन्नेयम्, अथवा तदन्यस्मा- दस्य विद्याधिगमस्स्यादित्यभ्युपेयम् । अस्मिश्च द्वितीये पक्षेऽनुपदप्रदर्शित- न्यायरक्षामण्यादिग्रन्थेषु श्रीरङ्गराजस्य स्वतातपादस्य गुरुत्वोत्कीर्तनं तु स्वजनकत्ववेदान्तग्रन्थप्रणेतृत्वादिनिवन्धनं स्यादित्यङ्गीकरणीयम् । अत संक्षेपशारीरकव्याख्या-तत्वविवेक-भेदधिक्काराद्यनेकग्रन्थप्रणेतुः श्रीनृसिंहाश्रमिणस्तकाशादस्य दीक्षितेन्द्रस्य वेदान्तविद्याधिगम इति प्रवादोऽप्युपपद्यत इति ॥ पण्डितराजस्य जगन्नाथस्य अप्पय्यदीक्षितेन्द्र कालिकत्ववादः, तद्विमर्शश्च. अत्र केचिद्दीक्षितेन्द्रस्यास्य समये पण्डितराजो जगन्नाथ आसीदित्य- भिदधते । तत्समर्थनार्थमेतत्पुरावृत्तं च प्रमाणयन्ति । यथा-दीक्षितन्द्रोऽयं कदाचित्काश्यां भागीरथीनद्यामनुष्ठितप्रातराह्निककृत्यस्तत्परिसरे शीति- काभीत्या कम्बलेन मुखमप्याच्छाद्य प्रसुप्तं कमपि पुरुषमवलोकयन्- किं निश्शत शेषे शेषे वयसि त्वमागते मृत्यौ। इत्युदीरयामास। समाकर्ण्य चैतद्दीक्षितेन्द्रवाणीमपावृत्य मुखावरणं दीक्षितेन्द्रं पश्यति तस्मिन् पुरुषे तदाऽयं दीक्षितेन्द्रस्तमात्मनोऽजय्यं पण्डितराज जगन्नाथं ज्ञात्वा- अथवा सुख शयीथा निकटे जागर्ति जाह्नवी भवतः। इति श्लोकमापूरयामासेति ॥

·Xxxii - अत्रेदं कौतुकाद्विमृश्यते-अनुपदनिर्दिष्टं 'किं निश्शकं' इत्यादि- पद्यं दीक्षितेन्द्रीयमित्यत्र किमपि प्रमाणं नोपलभामहे । न दृश्यते च कापि तदीयेषु प्रबन्धेषु। प्रत्युत पण्डितराजजगन्नाथप्रणीत एव भामिनी- विलासाख्यग्रन्थे तुरीयशान्तविलासप्रकरणान्ते पद्यमिदमुपलभ्यते। दीक्षितन्द्रीयमेवैतत्पद्यं जगन्नाथेन तत्रोपात्तमिति तु न वक्तुं शक्यम्। यतस्तद्न्थान्ते तेनैव जगन्नाथेन- दुर्वृत्ता जारजन्मानो हरिष्यन्तीति शङ्कया। मदीयपद्यरत्नानां मञ्जूषैषा कृता मया ॥ इत्यनेन तत्र स्वग्रन्थे स्वीयपद्यसंग्रहस्यैव सुस्पष्टमेवाभिधानात् । इत्थमे- वान्यत्रापि स्वग्रन्थे परकीयपद्यानुदाहरणमेव प्रतिजानानेन तेनैव जगन्नाथेन- निर्माय नूतनमुदाहरणानुरूपं काव्यं मयाऽत्र निहितं न परस्य किञ्चित् । कि सेव्यते सुमनसा मनसाऽपि गन्धः कस्तूरिकाजननशक्तिमता मृगेण ॥ इति रसगङ्गाधरे सप्रौढप्रकाशनमभ्यधायि। तथा च 'किं निश्शङ्क' इत्यादिपद्यस्याप्पय्यदीक्षितेन्द्रीयत्वकथनं निर्मूलमेवेति तद्वलाजगन्नाथस्य दीक्षितेन्द्रकालिकत्वकथनमनादरणीयम् ॥ अत्रायमप्यपरोऽन्यैरङ्गीकृतो जगन्नाथस्य दीक्षितेन्द्रकालिकत्वसमर्थ- नप्रकारः। यथा--पुरा किल शेषकृष्णाह्वयसुधीमणेस्सकाशादधिगत- व्याकरणशास्त्रो वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी-शब्दकौस्तुभ-प्रौढमनोरमादि- व्याकरणप्रवन्धप्रणेता भट्टोजिदीक्षितनामा औत्तराहस्सुधीमणिरस्मा- दीक्षितेन्द्रागिताद्वैतवेदान्तः काश्यां निवसति स्म। तदात्व एव व्याकरणालङ्कारादिशास्त्रपारदृश्वा जगन्नाथाह्वयः पण्डितवरो यवन- प्रभुणा डिल्लीश्वरेण पण्डितराजविरुदसंमानितस्तत्सभायां पण्डित- प्रकाण्डो बभूव । स चायं जगन्नाथः कदाचिद्राजसभायां समागतां कांचन यवनकन्यकामुपवर्णयेति राज्ञा समादिष्टः- इयं सुस्तनी मस्तकन्यस्तकुम्भा कुसुम्भारुणं चारुचेलं वसाना। समस्तस्य लोकस्य चेतःप्रवृत्ति गृहीत्वा घटे न्यस्य यान्तीव याति ॥ इत्युपवर्णयामास । तदिदं चारुतरोल्लेखपरिकर्मितं पद्यमाकर्ण्य परितुष्टेन ·xxxiii नदभिलषितपरिपूरणोत्सुकचेतसा तेन राशा स्वाभिलषितं परिपृष्टोऽयं जगन्नाथसुधी:--- न याचे गजालिं न वा वाजिराजि न वित्तयु चित्तं मदीयं कदाचिन् । इयं सुस्तनी मस्तकन्यस्तकुम्भा लवङ्गी कुरङ्गीगङ्गीकरोतु ॥ इति पनात्मनोमिलापातिशयं प्रकाायामास । तदानी च स यवनप्रभुः अयि भोः पण्डिताज जगन्नाथ, किमेतदधिगतसकल शास्त्रो भवान् विप्रथयों नाकलोकार्गलां यवनकुमारी कामयत इत्यनुयुको जगन्नाथ- सुधीः पुनरपि--- यवनी नवनीतकोसलाङ्गी शयनीयं यदि नीयते कदाचित् । अवनीतलमेव साधु मन्ये न वनी माघवनी विनोदहेतुः॥ इति श्लोकेनैवात्मनो मनोरथभूमानमाविश्वकार। ततः परितुष्टस्स राजा तदीयेच्छामनुरुध्यैव तं जगन्नार्थ तयैव यवनकन्ययोद्वाहयामास । अस्मा- निमित्ताट्टोनिमीलितसुधीबहुभिः पण्डितभणिभिस्सहितर जगन्नाथ सुबहु विनिन्दन विप्रमण्डलाद्वहिश्चकार । ततोऽयं जगनाथसुधीरस्मिन् अहोजिदीक्षिते पतानुगङ्गादेतद्रावस्मिन्नप्पय्यदीक्षितिन्द्रे चामर्यभार वहन् भटोजिदीक्षितप्रणीतां प्रौढमनोरमां मनोरमाकुचमर्दिनीनाम्ना स्वग्रन्थेन निगचकार। तथा दीसितेन्द्रीयचित्रमिप्रांमाकुवलयानन्दौ च चित्र- मीमांसाखण्डनरमगडाधगहयाभ्यां ग्रन्थाभ्यां खण्डयामास। अतोऽयं जगन्नाथ सुधीरप्पय्यदीक्षितन्द्रका लिक इति ॥ इदमपि विमः कानामादरणलरणि कथमधिरोहेदिति वयं संचिन्त यामः। तथा हि-वाणीतानां मुककपद्यानामपि परापहारशकया कुत्रापि स्वग्रन्थे संयोजयितुकामस्य जगन्नाथाधीन्द्रस्य प्रबन्धेषु कुत्राप्यनुपद- निर्दिष्टपु पंद्यपु काचदप्यनुपलम्भादश्रद्धयमेतदित्येव मन्यामहे । जगन्ना- थेन भट्ठोजिदीक्षिताप्पय्यदीक्षितेन्द्रग्रन्थखण्डने च तत्प्रद्वेष एव निमित्तं, न त्वेतदीयप्रज्ञाप्रकर्ष इति, तथा दीक्षितेन्द्रकाल एव तदीयग्रन्थखण्डनं कृतमित्याद्यक्तौ च प्रमाणमन्वेष्टव्यम् । किंच भामिनीविलासान्त एव- शाखाण्याकलितानि नित्यविधयस्सर्वेऽपि संभाविताः . C , ·xxxiv - इत्यादिना आत्मनः परिचितसकलशास्त्रत्वं संभावितसदाचारत्वं चोत्कीर्त- यतो जगन्नाथसुधीन्द्रस्यात्यन्ताननुगुणे यवनीपरिणये मतिर्वा कथं स्या- दित्येतस्य यवनकुमारीपरिणयनं न वयं संमन्यामहे । परं त्वयं पण्डितराजो जगन्नाथः पाजहान्-असपखान्-दाराशाहादियवनप्रभुभिस्संमानितस्त- सभायां पण्डितोत्तमपदवीमलं वकारेत्यत्र न कस्यापि संशयलेशः । अत एव डिल्लीश्वरप्रदत्ताभिलषितपरितुष्टान्तरङ्ग एष जगन्नाथसुधीः दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान् पूरयितुं समर्थः । अन्यैपालैः परिदीयमानं शाकाय वा स्याल्लवणाय वा स्यात्॥ इत्यादिना दिल्लेश्वरौदार्यमुपवर्णयन्नात्मनः कृतज्ञतामाविश्वकारेति प्रवादः जगदाभरणासफविलासादिषु एतत्प्रणीतमासफ्खान्दाराशाहादियवन- प्रभुवर्णनादिकं चोपपद्यते। न तावता दीक्षितेन्द्रकालिकत्वं त्वस्य वक्तुं शक्यते । यतोऽनेन हि जगन्नाथेनात्मनो नूनं वयो दिल्लीवल्लभसामीप्येऽ. तिवाहित मिति भामिनीविलासान्ते- दिल्लीवल्लभपाणिपल्लवतले नीतं नवीनं वयः' इत्युक्तम् । अत्र निर्दिष्टो दिल्लीवल्लभो बाबसंततिजातः षाजहाना- ह्वयः । वावर् समयस्तु A. D. 1530 तमस्ताब्दपर्यन्तः। बाबसुतस्य हुमायूनाह्वयस्य समयः A. D. 1555 तमस्ताब्दपर्यन्तः। हुमायूनसुत- स्याघरायस्य समयः A. D. 1605 तमस्ताब्दपर्यन्तः । अक्बरसुतस्य सेलिमापरायस्य जिहांधीरस्समयः A. D. 1627 तमस्ताब्दपर्यन्तः । जिहांधीराह्वयस्य महिषी नूजिहानाख्या, तस्याश्चभ्राता आसखानाह्वयः । स च राजवाल्लभ्यात्तुप्रतीत आसीत् । अत एव तमधिकृत्य पण्डितराजेन जगन्नाथेन आसविलासाख्यो ग्रन्थः प्रणीतः। जिहांधीरात्मजष्पाजहाना- हयो यवनप्रभुः पण्डितराजजगन्नाथस्य प्रधानाश्रयभूतः। षाजहाना- यस्य तस्य यवनप्रभोः दाराशाहः-पूजा-औरंगजेब्-मुरादश्चति पुत्राश्चत्वार आसन् । एतेष्वग्रिमस्य दाराशाहस्य संस्कृतपाण्डित्यमासी- दिति किंवदन्ती । जगन्नाथाश्रयभूतानां षाजहानासखान्दाराशाहादीनां समयः (A. D. 1628-1653) अष्टाविंशत्यधिकषोडशशततमस्ताब्द- प्रभृत्यष्टपञ्चाशदधिकषोडशशततमस्ताब्दपर्यन्त इत्यैतिहासिकास्संगि- रन्ते । ततश्च पाजहान्सभायामात्मनः शैशवातिवाहनोक्तया जगन्नाथ- सुधीन्द्रजन्मसमयः (A. D. 1630) त्रिंशदधिकषोडशशततमस्तान्द- संनिहितः स्यादित्यभ्यूह्यते । दीक्षितेन्द्राणां निर्याणसमयस्तु (A. D. 1626) पदिशत्यधिकषोडशशततमः ऊस्ताब्द इति वक्ष्यते। इत्थं च ·XXXV दीक्षितेन्द्रनिर्याणानन्तरकालिक एव जगन्नाथसुधीरिति तस्य दीक्षितेन्द्र- कालिकत्ववचनं दुर्निर्वहमेव ॥ किं च दीक्षितेन्द्रजीवनसमय एव तदीयग्रन्थखण्डनं जगन्नाथेन कृतं चेत्तदा आलंकारिकमूर्धन्येन सकलदर्शननिष्णातेन च दीक्षितेन्द्रेण तत्खण्डनमपरिशीलयता स्वग्रन्थदूषणं चाभ्युपगच्छता तूष्णींभाव पवाश्रित इति निगदितुं कस्य वा सचेतनस्य विपश्चितो रसना प्रवर्तेत । तस्मान दीक्षितेन्द्र कालिकता पण्डितराजस्य जगन्नाथसुधीन्द्रस्यति युक्त- मुत्पश्याम इत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्तयेति विरम्यते ॥ अप्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचितप्रवन्धसंग्रहः. इत्थमसाधारणनानादर्श ननदीष्णनिजशेमुषीप्रकर्षपरिमण्डितेनानेन दीक्षितेन्द्रेण श्रीवरदराजस्तव-श्रीकृष्णध्यानपद्धत्यादयः श्रीविष्णुस्तुति- अन्थाः, श्रीवेदान्ताचार्यप्रणीतयादवाभ्युदयकाव्यव्याख्या, कुवल- यानन्द-चित्रमीमांसा-वृत्तिवार्तिकादयोऽलंकारशास्त्रप्रबन्धाः, नक्षत्रवादा- वल्यादयो व्याकरण शास्त्रग्रन्थाः, विधिरसायनोपक्रमपराक्रमवादनक्ष- त्रावल्यादयः पूर्वमीमांसाशास्त्रग्रन्थाः, विशिष्टाद्वैतवेदान्तद्वैतसिर द्धान्तानु- रोधिनौ नयमयूखमालिका-न्यायमुक्तावल्याख्यो निबन्धौ, वेदान्तवादनक्ष- त्रावली-सिद्धान्तलेशसंग्रह-कल्पतरुपरिमल-न्यायरक्षामण्यादयोऽद्वैतसि- द्धान्तग्रन्थाः, शिवार्कमणिदीपिकादयः शैवसिद्धान्तग्रन्थाः, शिखरिणी- माला-ब्रह्मतर्कस्तव-शिवकर्णामृतादयः शिवोत्कर्षस्थापकसगुणशिवस्तुति पूजाविध्यादिप्रकारप्रपञ्चनपराश्च बहवः प्रबन्धाः प्राबन्धिषत ॥ अप्पय्यदीक्षितेन्द्रपुत्राः. सोऽयं दीक्षितेन्द्रो निजोदीरितवाणीसत्यापनाय स्वाभ्यर्चितदेवी- प्रदत्तगगनोत्क्षिप्तताटङ्करत्नप्रभोद्भावितसंपूर्णचन्द्रिकाप्रसारणात् कुह्वा अपि पौर्णमासीकरणेन परितुष्टाञ्चन्द्रशेखराह्वयभूपालादवाप्तरत्नमय- खेटाभरणवत्तया रत्नखेटदीक्षित इति सुप्रतीतस्य तूण्पुल्नामाभि- जनस्य श्रीनिवासाध्वरिणः कुमारी मङ्गलनायिकामुदुह्य तस्यां शङ्कराद्या- नेकादश पुत्रान् लेभ इति शिवानन्दप्रणीताप्पय्यदीक्षितचरितचम्पू. प्रबन्धादवसीयते । तेऽप्येतत्पुत्राः स्वपितृवविद्यापारंगता विनयान्विताः कवितावैभवसमन्विताश्चासन्निति विज्ञायते । श्रूयते किल तत्रेयं काचन ·Xxxvi - - किंवदन्ती । यथा -कदाचिदेतद्दीक्षितेन्द्रस्य तनयेष्वेकेन कांचिदङ्गता रहसि मनसि कलयता- अकृशं कुचयोः कृशं विलग्ने विपुलं वक्षसि विस्तृतं नितम्बे। अधरेऽरुणमाविरस्तु चित्ते इति पद्यलेखनसमये तत्तुर्यपादलेखनसमयात्पूर्वमतर्कितोपनते सत्यस्मिन् दीक्षितेन्द्रे तेन पुत्रेणैतस्य सर्वस्य भवानीवर्णनपरताप्रकाशनाय झटिति 'करुणाशालिकपालिभागधेयम्' इति तत्तुर्यपादलेखनेन तत्पद्यमापूरित- मिति। तदिदं पद्यं दीक्षितेन्द्रैरेव स्वीये कुवलयानन्दे उदाहृतं चोपलभ्यते ॥ अप्पय्यदीक्षितेन्द्रनिर्याणकाल. एवमयं दीक्षितेन्द्रो निरुपमप्रतिभाप्रकर्षपरिमण्डितः परश्शतप्रबन्ध- निर्माणेन चतुरधिकशतप्रबन्धनिर्वाहकाचार्येत्यादिविरुदपरिकर्मितोऽ- न्यूनां द्वासप्ततिं वत्सरान् महीमण्डलमेतन्मण्डयामासेति- द्वासप्ततिं प्राप्य समाः प्रबन्धान् शतं व्यधादप्पयदीक्षितेन्द्रः। इत्येतद्दीक्षितेन्द्रावरजचारुदीक्षितपौत्रनीलकण्ठदीक्षितप्रणीतशिवलीला र्णवोक्तया, नीत्वा द्विसप्तत्यधिकास्समाश्च कैलासयात्रां स चिकीर्षुरन्ते । इति शिवान्दीयपरिदृश्यमानोक्तया चावसीयते॥ तथा दीक्षितेन्द्रस्यास्य निर्याणसमये एतदाशयं विज्ञातुकामैरेत- दात्मजैः प्रार्थितेनानेन दीक्षितेन्द्रेण- चिदम्बरमिदं पुरं प्रथितमेव पुण्यस्थलं सुताश्च विनयोज्ज्वलाः सुकृतयश्च काश्चित्कृताः। वयांसि मम सप्ततेरुपरि नैव भोगे स्पृहा न किंचिदहमर्थये शिवपदं दिदृक्षे परम् ॥ इत्युदीरणसमनन्तरं- आभाति हाटकसभानटपादपद्म- ज्योतिर्मयो मनसि नस्तरुणारुणोऽयम् । इति तादात्विकस्वान्तरङ्गभासमाननटराजमनुसंदधतैव निर्याणे सति तदा तदात्मजैः- नूनं जरामरणघोरपिशाचकीर्णा संसारमोहजननी विरतिं प्रयाता॥

·Xxxvii memale इति तदुत्तरार्धमापूरित मिति शिवानन्दीयग्रन्थान्तेऽभिहितं दृश्यते। ततश्च श्रीमदपव्यदीजिनेन्द्रस्य जननकालः (A. D. 1553) त्रिपञ्चाशदधिक- पञ्चशततमः ऊस्ताब्द इति पूर्वमेयोक्तया ततोऽतीते द्वासप्ततितमे वत्सरे पलानियोतिपरिशीलनाथ (A. D. 15:36) पर्दिशत्यधिकषोड- शशततमे ऊस्ताब्दे श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रनिर्याणं स्यादिति निर्धार्यते । प्राकृतमाणिदीपग्रन्थप्रणयननिदानं, तत्र दिङ्मात्रसृचनं च. श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रण प्राकृतमणिदीपनाम्नीयं वाल्मीकीयप्राकृत- व्याकरणसूत्रवृत्तिः त्रिविक्रमदेव-हेमचन्द्र लक्ष्मीधर-भोजदेव-पुष्पवन- नाथवररुच्यादिप्रणीतप्राकृतव्याकरणशास्त्रग्रन्थानामतीव विस्तृतत्वाद्भु- त्सुसौकर्थि संगृह्य प्रणीतेति- ये त्रिविक्रमदेवेन हेमचन्द्रण चेरिताः। लक्ष्मीधरेण च ग्रन्था भोजेन च महीक्षिता। ये पुष्पवननाथेन ये वा वाररुचा अपि । वार्तिकार्णवमाप्याद्या अप्पयज्वकृताश्च ये। ते विस्तृतत्वात्प्रायेण संक्षेपरुचिभिर्जनः। अगृहीता विलम्वन्त संध्यार्ककिरणा इव । अतः प्राकृतशब्दानामन्धे तमसि मजताम् । प्रकाशनाय क्रियते संक्षिप्ता मणिदीपिका ॥ इत्येतद्वृत्तिग्रन्थोपोद्घात एवोक्तया शायत । अत एवात्र सुप्रसिद्ध- प्रचुरप्रयोगदृश्यमानलक्ष्यव्युत्पादनदंपर्यतात्पर्यण न सर्वेषां सूत्राणां वृत्ति- दृश्यत। अतोऽत्र वृत्तावा प्रथमाध्यायान्तं वृत्तिकदुपादानक्रमेण सूत्र- संख्याऽस्माभिर्निरदेशि। उपोद्घातान्त एव 'पाकृतरतादीपं, इत्युक्तथा तत्तत्प्रकरणान्तषु सर्वत्र ‘प्राकृतमणिदीप इत्युक्त्या चास्य ग्रन्थस्य प्राकृतमणिदीप इति व्यपदेश इति ज्ञायत । अर्थक्याच्च प्राकृतमणिदीपि- केत्युपोद्घाते व्यवहारश्च कृतो दृश्यते । अत्र क्वचित्वचिल्लेखकप्रमादश्च परिदृश्यत। यथा- एकादशे पृष्ठे 'निदुरि वा' इति सूत्रे 'णिस्सहं' इत्युदाहरणलेखनं दृश्यते । तत्र सका- रद्वयघटितरूपस्य साधुतायामनुग्राहकादर्शनाद्वृत्तिकाराद्यननुमतत्वाञ्च तल्लेखकप्रमादोपननं स्यादिति संभावयामः । तथा क्वचिवचित् लक्ष्मी- धरत्रिविक्रमदेवाद्यननुमतमनुक्तं सूत्रषु पाठभेदादिकं च दृश्यते। तदेत- ·Xxxviii ह-पुव्वण्ह-कल्हार इति त्सर्वमस्माभिः प्रणीतायामेतट्टिप्पण्यां तत्र तत्रैव विवेचितं द्रष्टव्य मित्यत्र विस्तरभीत्या विरम्यते ॥ प्राकृतभाषाशब्दविषये किंचित्सूचनम् . इदमत्र दिङ्मा कतिचित्प्राकृतभाषाशब्दविषये प्रसङ्गात्किचिदु- च्यते। यथा प्राकृतभाषायामसाधारण्येन प्रयोक्तव्यतया रिछोळीधोरण्यौ पङ्क्तौ' इत्यादिभिरनुशिष्टाः रिञ्छोळीधोरणीङ्गालादयश्शब्दाः संस्कृत- भाषायामपि प्रयुज्यमाना उपलभ्यन्ते। तथाऽत्र ब्रह्ममध्याह्नवह्निज चिह्न- पूर्वालकह्नारादिशब्देषु दृश्यमानानां संयुक्तानां मगलानां श्मष्मस्मह्मा- मस्मररश्मौ म्हः, (प्रा. सू. १-४-६७) 'नष्णस्नत्ननलक्ष्णां पहः, (प्रा. सू. १-४-६९) 'ह्रो न्हः' (प्रा. सू. १-४-६६) इति सूत्रैः म्हण्हल्हादेशा विधी- यन्ते । तेन च प्राकृते ब्रम्ह मज्झण्ह-वहि चिण्ह- प्रकृतिरूपाणि भवन्ति । संस्कृते तु लेखनदशायां परमेषु ब्रह्मादिशब्देषु वर्गीयानुनासिकलकारेभ्यः पूर्वमेव हकारदर्शनेऽपि तेषामुच्चारणकाले तेषु शब्देषु वर्गीयानुनासिकलकारेभ्यः परं हकारोच्चारणमिवानुभूयमानं प्राकृतभाषाशब्दव्यवहारसंस्कारसमायातं स्यादिति संभाव्यते । तथा आर्थिक ओद्दशब्दः, श्मशानार्थको मसाणशब्दः, कार्यार्थकः कजशब्द, काव्यार्थकः कव्वशब्दः, कञ्चकार्थकः कुप्पिसशब्दः, मृषार्थको मोसशब्दः, इत्यादयः कर्णाटभाषायां, वज्राद्यर्थकवइरशब्दादयो द्राविडभाषायां, गृहाद्यर्थका घरादिशब्दा यवनभाषायां च प्राकृतशब्दानुकारिणो बहवो दृश्यन्ते। तथा 'कगटडतदपक पशोरुपयद्रे' (प्रा. सू. १-४-७७) इति युक्तदुग्धादिशब्देषूपरिस्थितानां कगादिवर्णानां, तथा 'लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति श्लक्ष्णादिशब्देश्वधःस्थितानां लकारादीनां च लुगर्थमारब्धे सूत्रद्वये दृश्यमानमुपर्यधशब्दग्रहणं ऊर्ध्वाधोभावेन संयुक्तस्थले लेखनसंप्रदायस्य प्रायशो देवनागरलिपिलेखनेऽदर्शनेन ग्रन्थ कर्णाटान्ध्रादिलिपिलेखनसंप्रदाये बाहुल्येन दर्शनाञ्च तदनुरोधेन कृतं स्यादित्युन्नीयते। देवनागरलिपिलेखनसंप्रदाये तु तत्सूत्रद्वयगतोपर्य- धशब्दयोः प्रथमोत्तरोच्चार्यमाणार्थकत्वमभ्युपेयमिति ॥ प्राकृतमणिदीपदीधित्याख्यटिप्पणीप्रवृत्तिनिदानम् . श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रप्रणीतेऽस्मिन् प्राकृतमणिदीपाह्वये प्रबन्धेऽति- संग्रहेण तत्तल्लक्ष्येषु कार्यविशेषमात्रसूचनात्तदितरतत्तलक्ष्यव्युत्पादक- .

·xxxix कार्यान्तराप्रदर्शनात्प्राकृतशब्दव्युत्पित्सूनामयं प्रबन्धः सकलतत्तत्प्रक्रिया- प्रकाशनपर टिप्पणी विना नात्यन्तोपकृतये प्रकल्पेतेत्येतत्प्राच्यविद्या- संशोधनसंस्थाध्यक्षाणामाशयमनुरुध्य वाल्मीकीयं कात्यायनीयं प्राकृतशब्दानुशासनलूत्रजालं त्रैविक्रमी भामहीयां च तत्तद्वृत्ति हेमचन्द्रीयं प्राकृतशब्दानुशासनं प्राकृतविशदसंग्रहषड्सापाचन्द्रिकादिप्राकृतव्या- करणशास्त्रव्याख्यानन्यांश्च तत्र तत्र यथामति परिशील्य तत्तल्लक्ष्य- व्युत्पादकसकल प्रक्रियां प्रकाश्य मूलानुक्तान् कांश्चन विशेषांश्च संगृह्य प्रकरणविभागकल्पनादिना परिष्कृत्य चास्माभिः प्रणीतया नातिविस्तृतया नातिसंगृहीतया च प्राकृतमणिदीपदीधित्याख्यया टिप्पण्या प्राकृतमणि- दीपायोऽयं प्रबन्धस्समयोजि ॥ उपसंहार:. श्रीवाल्मीकीयप्राकृतशब्दानुशासनव्याख्यात्मकोऽयं प्राकृतमणि- दीपनामा प्रबन्धो नैतदवधि कुत्रापि मुद्रणपथं नीत इति समनुचिन्त्य अमुद्रितप्राक्तनग्रन्थप्रचिकटयिषया स्थापितायामस्यां महीशूर विश्वविद्या- लयसंबन्धिन्यां महीशूरराजकीयप्राच्यविद्यासंशोधनसंस्थायां समुप- लब्धद्वित्रमातृकावलम्बेन प्राकृतभाषायां सुवन्तान्तोऽयमस्य प्रथमो भाग- स्संशोध्य प्रकरणविभागकल्पनादिना परिष्कृत्य संयोज्य चास्माकीनया प्राकृतमणिदीपदीधित्याख्यया टिप्पण्या, तथैतदनुवन्धितया सवार्तिकेन प्राकृतसूत्रपाठेन गणपाठेन अकारादिवर्णक्रमानुरोधिनीभिः प्राकृतसूत्र- सूचनी-गणसूत्रसूचनी-गणनामसूचनी-संस्कृतच्छायासहितप्राकृतपदसूच- नीभिस्तथैवान्ते अकाराद्यन्तानां प्राकृतलामान्यविशेषशब्दानां लिङ्गत्रये सप्तसु विभक्तिषु चैतत्प्राकृतमणिदीपग्रन्थानुरोधिना सुबन्तशब्दरूप- संग्रहेण तथा टिप्पण्युपात्तप्राकृतशब्दानां सूचन्या च साकं परिष्कृत्य संमुद्रय प्राकाशि॥ एतद्न्थसंशोधनाय महीशूरराजकीयसरस्वतीभाण्डागाराधिका- रिभिः, तथाऽनन्तपुराग्लकलाशालाध्यापकैः M.A.L.T. इत्युपाधि- धारिभिः श्रीमद्भिः सि. नारायणराव महाशयैश्चादर्शदानेनोपकृतमिति तेभ्यः कृतज्ञतामर्पयामः ॥ एतद्न्थसंशोधनार्थमवलम्बिता आदर्शकोशाः. (१) एतत्प्राच्यविद्यासंशोधनसंस्थागतः ३२८४ तमसंख्याङ्कितस्ता- लपत्रात्मको नातिशुद्ध एकः।

·xl .. (२) महीशूररराजकीयसरस्वतीाण्डागारीयः १०२५ तमसंख्या- ङ्कितस्तालपत्रात्मको नातिशुद्धोऽन्यः । (३) अनन्तपुराग्लकलाशालाध्यापकैः सि. नारायणराव् महाश- यःप्रेषितः काकलपत्रात्मको नात्यशुद्धोऽपरः ॥ इत्थमेतत्कोशत्रयमवलम्ब्य संशोधितेऽस्मन् ग्रन्थे, प्राकृतभाषा प्रचारवैरल्याद्यथामति प्राकृतग्रन्थपरिशीलनपूर्वकमस्माभिः प्रणीतायां टिप्पण्यां च मानुषशेमुषीसुलभेनानवधानेन सीसकाक्षरयोजकाद्यनव- धानेन च संभावितान् प्रमादान् क्षमन्तां, संमोदन्तां च गुणैकग्राहिण: प्राकृतभाषाविचक्षणा विपश्चिदपश्चिमास्सहृदया इति सप्रश्रयमभ्यर्थये ॥ ये चकुस्सूत्रजालं वुधजनमहिताः प्राकृतव्याक्रियार्थ ये वा तस्य प्रणिन्युर्निरुपमधिषणा वृत्तिमव्याहतार्थाम्। ये च व्याख्यां न्यबध्नन् सकलविधगिरां यश्च देवो हयास्यः सर्वेऽमी साहसं मे निरवधिकरुणानिघ्नचित्ताः क्षमन्ताम् ॥ जयतु निखिलवाणीमातृका देववाणी जयतु च तदुदीता प्राकृती मझुवाणी। जयतु कृतिगणस्तद्वयाक्रियायां प्रवीणः जयतु च बुधसंघस्तद्विमर्श प्रवीणः॥ महीशूरनगरी इति सविनयं विज्ञापयिता, श्रीमद्विजयसंवत्सर-वृषभवैशाख-शुद्ध सहृदयविपश्चिद्वशंवदः तृतीया-मृगशीर्षाञ्चितो भृगुवासरः तिरु. तिरु. श्रीनिवासगोपालाचार्यः, ता.१५.५.१९५३ महीशूरराजकीयप्राच्यविद्यासंशोधनसंस्था- प्रधानपण्डितः. - ·-- प्राकृतमणिदीपविषयसूचनी mammeemummmmm विषयः Preface पुटानि iii-viii ixx .... .... xly-xlviii .... .... .... .... .... .... ... ... ..8 ... .... .... .... १०७-११४ .... प्रस्तावना प्राकृतमणिदीपविषयसूचनी अशुद्धगंशोधनम् प्राकृनव्याकरणशास्रोपयागिसंज्ञाविधिः २. मंधिविधिः अन्त्यहल्विकाराः ४. बिन्दुविधिः रिमाच्यवस्था ६. स्वविकाराः .. अमंयुक्तहलादेशाः कानिचिनिपातनानि 4. संयुनादेशाः ५. मंयुक्तावयवलुग्विधिः व्य जनहित्यविधिः आगमविधिः निपाननानि १३. तद्धितप्रत्ययविधिः १४. पदविरुने विशेषविधिः सुबन्तमामान्यशब्दप्रकरण अकारान्तपुंलिङ्गशब्दप्रक्रिया आकारान्तपुंलिङ्गशब्दप्रक्रिया .... इकारान्तपुंलिङ्गशब्दप्रक्रिया उकारान्तपुंलिङ्गशब्दप्रक्रिया ईदूदन्तपुंलिङ्गशब्दप्रक्रिया ऋकारान्तपुंलिङ्गशब्दप्रक्रिया ..... आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दप्रक्रिया इदुदन्तस्त्रीलिङ्गशब्दप्रक्रिया ईकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दप्रक्रिया... अकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दप्रक्रिया, H.M.D. xli १२१-१२९ .... १३०-१३२ .... .... .... ... .... .... १४२-१५० .... १५०-१५१ " १५२-१५४ .... ... .... " १५६.-१५८ १५९-१६१ १६२-१६३ " १६५-१६६ d ·पुटानि १६७-१७० १७०-१७१ १७२-१७३ २७. १७४ १७५-१८२ १८३-१८५ " " " " " " " १९३-१९५ विषयः २५. सुबन्तसामान्यशब्दप्रकरणे ऋकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दप्रक्रिया २६. अदन्तनपुंसकलिङ्गशब्दप्रक्रिया इदुदन्तनपुंसकलिङ्गशब्दप्रक्रिया २८. ऋदन्तनपुंसकलिङ्गशब्दप्रक्रिया २९. सुबन्तविशेषशब्दप्रकरणे हलन्ते रेफान्तपुंलिङ्गशब्दप्रक्रिया नकारान्तपुंलिङ्गराजन्-शब्द- प्रक्रिया. ३१. , नकारान्तपुंलिङ्गात्मन्-शब्द- प्रक्रिया, ३२. स्त्रीनपुंसकलिङ्गशब्दप्रक्रिया ३३. सर्वनामशब्देषु पुंलिङ्गेषु सर्वशब्दप्रक्रिया १८७-१८८ यच्छब्दप्रक्रिया १८८-१९० तच्छब्दप्रक्रिया १९०-१९३ ३६. एतच्छब्दप्रक्रिया ३७. इदंशब्दप्रक्रिया १९५-१९८ ३८. अदश्शब्दप्रक्रिया १९८-१९९ ३९. किंशब्दप्रक्रिया १९९-२०१ युष्मच्छब्द २०१-२०८ प्रक्रिया. अस्मच्छब्दप्रक्रिया २०८-२१२ ४२. द्विशब्दप्रक्रिया त्रिशब्दप्रक्रिया ४४. सुबन्तविशेषशब्दप्रकरणे सर्वनामशब्देषु स्त्रीलिङ्गेषु आकारान्तशब्द- प्रक्रिया. यच्छब्दप्रक्रिया तच्छब्दप्रक्रिया २२०-२२२ एतच्छब्दप्रक्रिया २२३-२२१ इदंशब्दप्रक्रिया २२४-२२ अदश्शब्दप्रक्रिया किंशब्दप्रक्रिया २२६-२२ " " " " " " " " " " " " " - " " " " " " ·xliii . विषयः पुटानि सुबन्त विशेषशब्दप्रकरणे सर्वनामशब्देषु नपुंसकलिङ्गेषु अका २२८-२२९ रान्तशब्दप्रक्रिया. यच्छन्दप्रक्रिया २२९ तच्छब्दप्रक्रिया २३० एतच्छब्द- २३० " " " " " प्रक्रिया. " " इदंशब्दप्रक्रिया २३१ किंशब्दप्रक्रिया २३१-२३२ २३२-२३४ २३४-२४२ स्त्रीप्रत्ययविधिः अच्ययानि सवार्तिकप्राकृतसूत्रपाठः गणपाठः .... .... .... .... .... .... .... २६६-२९२ प्राकृतसूत्राणामकारादिवर्णक्रमेण सूचनी २९३-३०० वार्तिकानामकारादिवर्णक्रमेण सूचनी ३०१-३०२ गणसूत्राणामकारादिवर्णक्रमेण सूचनी गणनाम्नामकारादिवर्णक्रमेण सूचनी ३०४ प्राकृतमणिदीपोदाहृतपदानां अकारादिवर्णक्रमानुरोधिनी ३०५-२५ संस्कृतच्छायोल्लेखसहिता सूचनी. प्राकृतसुबन्तशब्दानां लिङ्गनये सप्तविभक्तिषु च रूपाणि ३२७-३४८ टिप्पण्युपात्तप्राकृतपदानां ससंस्कृतच्छायोल्लेखा अकारादि- ३४९-३६२ वर्णक्रमानुरोधिनी सूचनी. प्राकृताव्ययपदानां अकारादिवर्णक्रमानुरोधिनी सूचनी ३६३-३६४ ...

·No text on this page.

·अशुद्धसंशोधनम् पुटे अशुद्धम् देश २६ देशी Xiji xix xxi xxiv ख्यात शमन २२ XXV xxiii Xxxiv xxxvi Xxxvii Xxxviii x1 xl १९ न्द्राणां भ्युह्य वानन्दी पञ्चदशश म्यूह्य वान्दी पबश होन्हः हो ल्हः २ स्मिन् जाउँण्डा न्यापो स्मिन् चाउँण्डा डयापो शब्दस्य मासं कारादेशः हरणं च २३ २ मांसं कारदेशः २ विकार लिग्विो वकार लिवितो ३२ W दत्वस्य परकीय स्तुवभो ३५ २ परकीयः थुवओ इत्युदा वा विधाना इति २७ ३८ ३९ वाss विधाना इनि २ ·xlvi पुटे पकौ ar २ २ २ ३ १ अशुद्धम् शुद्धम् उचितम् । एवमेव उचितमिति प्रतीयते। वस्तुतस्तु चन्द्रि- 'प्पस्पोः फः' इत्येतद्वाध- कस्य 'शोलुक्खोः' इत्यादिना विहितस्य सकारलुक एव प्रवृत्त्या शिष्टस्य पकारस्य द्वित्वे च परोप्परमित्येव साध्विति प्रतिभाति । अत एव चन्द्रि- विढू वेस् विण्हू वेण्डू मिझारू मिङ्गारो त्रिधिक त्रिविक्र भणं उणं इसी उसी ऋतोऽत् (प्रा. सू. (त्याज्यमिदं) १-२-७४). इति सूत्रैः अत्वेत्वोत्वानि इति सूत्राभ्यामित्वोत्वे बोध्ये बोध्यानि. नेन चविडा नेन किलित्तो चविडा पबहो पओहो आवज आओज च केटा चपेटा 'इत्यादीति' इति प्रतीक- ६३ पुटे टिप्पण्यादौ पाठयौ तद्वयाख्याग्रन्थौ. १ 'दइत्तो' इति प्रतीकत- ६२ पुटे टिप्पण्यन्ते पाठ्यौ द्वथाख्याग्रन्थौ. ऐषूक्तं एषूक्तं केडओ केढओ दसइ डसइ गदर्भ गर्दभ कअणं कदणं इत्यत्या इत्यत्रत्या । M . ३ २२ २२ ६ ६ २१ १० ·xlyii पुटे पसी ८५ ८,१३ সহ पूर्वी इण्हि क्षेटक सूत्रे छुरो शुद्धम् पूर्वी एहि श्वेटकः सूत्रात् छुरो छुआं २२ ९२ उच्छू छोरं इच्छू छीरं २ १२ वार्ता वार्तेत्यादि स्मम्हा धूर्तसं वर्तेत्यादि स्ममा १६ सत्वा सत्त्वा १९ ब्राह्य ब्राह्म १९ २२ १०८ ८ २ . ११९ ३ १२९ तत्र स्तो स्तोः स्यादिः स्यादि- इत्यानु इत्यनु दय्य द्यय्य सूत्रस्य सूत्राद्वापदस्य लकाराभावान रत्वमपीति ऊकाराभावान्नौत्वं नापि तत्सं- नियोगशिष्टं रत्वमिति. मिति र्थमिति पङ्क्तिद्वयं (१४०) तस्मिन्नेव पुटे टिप्प- ण्यादौ पाठयं. करणे करणे च सार्थ्या सामर्थ्या बिन्दौ १ स्पष्टम् स्पष्टम् धाआरो धाआरा पिओ पिअओ इत्युस्व इत्युत्व दारमादि त्मिादि १३ १४९ 40 १ बिन्दौ ३ . १५८ १६ १५८ २१ १७ ·xlviii पुटे अशुद्धम् बन्धिबो णो इत्यादेशे अना राइणो इति शुद्धम् बन्धिनो णा इत्यादेशे परतः अना राइणा इति २० अप्पा १९८ आप्पो श्रवणा इति तुय्हे इत्यादि २०० श्रधणा इसि तुम्हे इस्यादि तत्रव्य २०२ २० तत्रत्य २२ २२० शङ्क विथान तेहिं पवर्तते विधान तीहिं प्रवर्तते AN ७ उप २३६ ११ खु । हरो खु. हरो त्यव्यद्व ज्योध त्यव्ययत ज्योर्द २४८ ७ १६ चैत्यः .. ३१२ मर्यः मयः -ram- ·॥ श्रीः ।। ॥श्रीमते हयग्रीवाय नमः॥ श्रीमदप्पयदीक्षितप्रणीतः प्राकृत मणि दीपः पाणिग्रहे पाण्ड्यकुमारिकायाः पायात्समीकं परमेश्वरेण । अन्योन्यलाभाच्छिवयोर्विचित्रं यस्मिन् जयोऽभूदुभयोस्लमानः॥१॥ अश्रान्तकलितोन्मेषमनञ्जनकृतव्यथम् । अनाविलमिदं चक्षुः साहित्यं ब्रह्म पश्यताम् ॥ २॥ सूक्ष्मार्थ ग्राहयितुं मन्दानपि नाटकं मृदूपायः। तस्यापि जीवितमिदं प्राकृतमप्राकृतेन यन्मिश्रम् ॥३॥ ये त्रिविक्रमदेवेन हेमचन्द्रेण चेरिताः। लक्ष्मीधरेण च ग्रन्था भोजेन च महीक्षिता ॥४॥ ये पुष्पवननाथेन ये वा वाररुचा अपि । वार्तिकार्णवभाष्याद्या अप्पयज्वकृताश्च ये ॥५॥ ते विस्तृतत्वात्प्रायेण संक्षेपरुचिभिर्जनैः। अगृहीता विलम्बन्ते संध्यार्ककिरणा इव ॥६॥ अतः प्राकृतशब्दानामन्धे तमसि मजताम् । प्रकाशनाय क्रियते संक्षिप्ता मणिदीपिका ॥७॥ प्राकृतरूपमशेषं पश्यत मणिदीपिका करे धृत्वा । स्वल्पेति को विचारो जठरे खलु माति जगदिदं विष्णोः॥८॥ .

·२ टिप्पणीसहिते [संशा- दृष्टाऽपि रञ्जयेदेषा दोषज्ञानां मनांसि मे। सकृन्निगदनग्राह्यसर्वभावा सरस्वती ॥९॥ महाहदानां तोयस्य महतामाशयस्य च । कालुष्यं कारणापेक्षं प्रसादस्तु स्वभावतः ॥१०॥ अनुग्रहाद्राह्मणपुङ्गवानामवाप्तविद्यश्चिनबोम्मभूपः। 1करोत्यमुं प्राकृतरत्नदीपं मन्दानिलस्पन्दनिभैचोभिः ॥ ११ ॥ सिद्धिर्लोकाच ॥१-१-१॥ 2 प्राकृतशब्दानांमध्ये एते प्रयोज्या पते न प्रयोज्या इति व्यवस्थाया सिद्धिः निश्चयो न केवलं वक्ष्यमाणसूत्रेभ्य एव, किंतु काव्यज्ञलोकव्यव हारादपि स्यात् । तेनात्र शास्त्रे सूत्राननुशिष्टोऽपि काव्याभियुक्तव्यवहा रस्थो ह्रस्व एड् साधुरिति सिद्धम् ॥ तेन-नीडं नेड्डं-दैवादित्वात डस्य द्वित्वे 'त्वेदितः' (प्रा.सू. १-२-४१) इत्येत्वम् । 'संयोगे' (प्रा.स १-२-४०) इति ह्रस्वः । पुस्तकं पोत्थअं 'स्तौ' (प्रा.सू. १-२-६६) इत्योत्वम् ' (प्रा.सू. १-४-४०) इति थत्वम् । ह्रस्वः प्राग्वत् । 'प्रायो लुक (प्रा.सू. १-३-८) इत्यादिना कलोपः। व्यवहाराभावात्तु कृष्टिघृष्टिविद्ध द्वाक्यवाचस्पतिविष्टरश्रवःप्रचेतःप्रोक्तादीनां विवादिप्रत्ययान्तानां अग्नि चित्सोमसुत्प्रभृतीनां निहतसमासानां 'सुग्लु' 'सुम्लु' इत्यादीनां च प्रयोगार्हत्वं तत्सिद्धम् ॥ प्राकृतमणिदीपटिप्पणी दीधित्यभिख्या यदुपज्ञमेव सकलं वाङ्मयमिन्धे समस्तविबुधेड्यम् । परमं महस्तदाय जयतु श्रीमद्धयाननामिख्यम् ॥ श्रीमन्तौ पदपद्मौ मूद्ध संनम्य देशिकेन्द्राणाम् । प्राकृतमणिदीपकृतेः दीधितिनाम्नीं करोमि लघुटीकाम् ।। 1करोतीति ॥ अत्रत्यतत्तत्प्रकरणान्तपरिदृश्यमानप्रशस्तिपङ्क्तिपरिशीलनेनार करोतिरन्तर्भावितण्यर्थक इति भाति ॥ प्राकृतशब्दानामिति॥ प्राकृते ऋलवर्णयोः प्राय ऐकारौकारयोःशकारषकारयो मसंयुक्तङनकारयोः द्विवचनसंज्ञकप्रत्ययानां चाप्रयोगो लोकसिद्धो वक्ष्यमाणसूत्र ·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे . प्राञ्चस्तु-ऋकारलकारयोरैदौतोः शषयोः द्विवचनचतुर्थ्यादी- नामप्रयोगो लोकव्यवहारगम्य इत्याहुः। तच्चिन्त्यम्-'ऋतोऽत् (प्रा. सू. १-२-७४) 'क्लप्त इलिः' (प्रा.सू. १-२-९३) 'ऐच एड्' (प्रा. सू. १-२-१०२) 'शोस्सल्' (प्रा. सू. १-३-८७) 'द्विवचनस्य बहुवचनम् (प्रा. सू. २-३-३४) 'डेसो उम्' (प्रा सू २-३-३५)इत्यादिसूत्रैरेवावगम्य- मानत्वात् ॥ विशेषज्ञापकसिद्धश्चेति वृत्तिकारत्रिविक्रमदेवेनोक्तम् । तथा लक्ष्मीधरविदुषा चन्द्रि- कायामपि-प्राकृते क्वचित्क्वचिल्लिङ्गवैपरीत्यं, हलन्तपदाभावः, धातुभ्य आत्मनेपद- परस्मैपदनियमाभावः, शबादिविकरणप्रत्ययाभावः, वधशब्दोत्तरचतुर्थ्य कवचनतादर्थ्य- चतुर्थ्येकवचनव्यतिरिक्तचतुर्थीविभक्त्यभावः, क्वचित्सप्तमीद्वितीयाविभक्त्योश्चा प्रयोग इत्यादि सौत्रलिङ्गादवसीयत इत्युक्तम् ॥ अत्र चायं सौत्रलिङ्गोपपादनक्रमसंग्रह:- 'ऋतोऽत् ' (प्रा. सू. १-२-७४) इत्यादिसूत्रैरनेकेपामादेशानां विधानात् क्लुप्त इलिः' (प्रा. सू. १-२-९३) इत्यनेन लुकारस्याप्यादेशविधानात् ऋकारलका- रयोः, 'अइ ऐ' (प्रा. सू. २-१-७४) इत्यनेन क्वचिदैकारविधानेऽपि ‘ऐच एङ् (प्रा. सू.१-३-१०२) इति सूत्रेण सामान्यत एविधानादेकारीकारयोः, 'शोस्सल (प्रा- सू. १-३-८७) इत्यनेन सकारादेशविधानात् शकारषकारयोः, ‘शुल्के ङ्गः ' (प्रा-सू. १-४-३) 'श्चैवृश्चिके जुर्वा' (प्रा. सू. १-४-१८) इति सूत्राभ्यां डाकान्तगकारजाक्रान्तच- कारविधानात् असंयुक्तङजकारयोः, 'द्विवचनस्य बहुवचनम् ' (प्रा. सू. २-३-३४) इत्य- नेन द्विवचनस्थाने बहुवचनविधानाद्विवचनस्य, ‘क्लीबे गुणगाः (प्रा. सू. १-१-५२) इत्यादिना क्लीबत्वविधानात् नित्यपुंलिङ्गानां गुणादिशब्दानां, ‘अन्त्यहलोऽश्रदुदि (प्रा. सू. १-१-२५) इत्यादिभिर्लोपागमादिविधानाद्धलन्तानां, ‘लटस्तिप्ताविजेच्' (प्रा. सू २-४-१) इत्यादिना सामान्यतस्तिबादीनामिजादिविधानादात्मनेपदपरस्मैपद- नियमस्य, 'न शपाम् ' (प्रा. सू.) इत्यनेन निषेधाद्विकरणप्रत्ययानां, 'वधाड्डाइ च' प्रा. सू २-३-३७) 'तादर्थे उस्तु' (प्रा. सू. २-३-३६) इति सूत्राभ्यां तत्र चतुर्थ्येकवचनविधानेऽपि अन्यत्र ‘डेसो डम्' (प्रा. २-३-३५) इति चतुर्थ्याः षष्ठी- विधानाच्चतुर्थ्याः, 'डिपोऽस्' (प्रा. सू. २-३-४१) 'क्वचिदसादेः' (प्रा. सू. २-३-३८) इति सूत्राभ्यां विद्युयोते स्मरति माधवं वन्दे इत्यत्र द्वितीयाषष्ठयोः विज्जु- जो माहवस्स इति प्रयोगार्थ विधानात्तत्र यथाक्रम सप्तमीद्वितीयाविभक्तयोश्चादर्शनn n मिति ॥ 1* ·टिप्पणीसहिते संशा- 1 अनुक्तमन्यशब्दानुशासनवत् ॥ १-१-२ ॥ स्पष्टम् । तेन अचः स्वराः, हल् व्यञ्जनमित्यादि सिद्धम् ॥ 'सुपस्वादिरन्त्यहला ॥१-१-३॥ स्वादिविभक्तिषु आदिर्वर्णो वचनं वा अनिताऽप्यन्त्यव्यञ्जनेन सह गृह्यमाणो मध्यगानां स्वस्य च संज्ञा स्यात् । तेन सुस् इति प्रथमा, अस् . 1अनुक्तमित्यादि॥ ननु-अत्रानुक्तस्य व्याकरणान्तरोक्तस्याभ्यनुज्ञाने तृणमित्यादौ 'ऋतोऽत् ' (ना. सू. १-२-७४) इत्यनेनात्र शास्त्रे ऋकारस्याकारविधानात् पाणिनीय- व्याकरणे ऋकारस्थानिकाकारस्य 'उरणपरः' (पा. सू. १-१-५१) इत्यनेन रेफपरावयवकत्वेन विधानात्तथा प्रवृत्तौ तर्णमिति स्यात्, इष्यते त्वत्र तणमिति चेत् परिहृतमेतत् चन्द्रिकायां-अत्रत्यस्य सप्तदशस्य 'बहुलं' (प्रा. सू. १-१-१७) इति सूत्रस्याशास्त्रपरिसमाप्त्यनुवर्तनात् प्रयोगानुरोधेन युक्तान्येव शास्त्रान्तरीयकार्याणि प्रवर्तन्त इत्यभ्युपगमात् तणमित्येव प्रयोगदर्शनान्नानोरणपर इति शास्त्रान्तरीयस्याव- काश इति । एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥ 2 एतत्सूत्रात्पूर्व ‘संज्ञा प्रत्याहारमयी वा' (प्रा. सू १-१-३) इति सूत्रं त्रिविक्रमवृत्तौ चन्द्रिकायां चोपलभ्यते । तस्य चेय वृत्तिरपि दृश्यते-" इह प्राकृत- व्याकरणे संज्ञा प्रत्याहारस्वरूपा व्यवहियते, वाग्रहणाद्वक्ष्यमाणा च । पुनः प्रत्याहार- ग्रहणं भूयोव्यवहारस्य दर्शनार्थम् । यथा-स्वरोऽच, एओ एङ्, ऐऔ ऐच, व्यञ्जनं हल्, स्वादिस्सुप्, त्यादिस्तिङ्, इत्यादि" इति ॥ 3 आदिवर्ण इति ॥ सूत्रे आदिपदेन अविशेषाद्वर्णो वचनं वा सूत्रकृद्व्यवहारात् गृह्यत इत्याशयः। तेन सुस् इति प्रथमाविभक्तिबोधकप्रत्याहारे वचनं, अस् इति द्वितीयाविभक्तिबोधकप्रत्याहारे वर्णः, इत्यादि बोध्यम् । यद्यपि षष्ठी- विभक्तिबोधकप्रत्याहारे डम् इत्यत्र आदिौँ न वर्णः, नापि वचनरूपः, तथाऽपि- स्वरविशिष्टव्यञ्जनस्य वर्णत्वामिप्रायेणेदं स्यात् । अथवा वचनमित्युपलक्षकं वचना- वयववर्णसंघातस्यापीत्याशयः स्यात् ॥ 4 अन्न शास्त्र अनुक्तशास्त्रान्तरीयप्रक्रियादरणस्य 'अनुक्तमन्य-' (प्रा. सू. १-१-२) इत्यादिसूत्रेण बोधनात् 'न विभक्तौ' (पा.सू. १-३-४) इत्यादिपाणिनीयसूत्रेण विभक्त्य- न्त्यवृत्तिसकारादीनामित्संज्ञाभावात् पाणिनीये अन्त्येत्संज्ञकस्य प्रत्याहारोपयोगित्वेऽप्यत्र शास्त्रे न तदपेक्षणमित्याशयेन अनिताऽप्यन्त्यव्यञ्जनेनेत्यत्रोक्तमित्यनुसंधेयम् ॥

·प्रकरणम्] प्राकृतमणिदीपे 1 इति द्वितीया, टास् इति तृतीया, डेस् इति चतुर्थी, ङसिस् इति पञ्चमी, अत्र पटव्यकवचनं वेति संदेहनिरासाय ङस् इत्यनुक्ता सिस् इत्युक्तम्, ङम् इति षष्ठी, ङिप इति सप्तमी ॥ हो हस्वः ॥१-१-४॥ हस्वस्य ह इति संज्ञा । एवं- दि दीर्धः ॥१-१-५॥ शषसाः शुः॥१-१-६॥ सः समासः ॥ १-१-७॥ आदिः खुः॥१-१-८॥ एतानि सूत्राणि स्पष्टानि ॥ 3 1 , . *हो ह्रस्व इत्यादि ॥ अत्र शास्त्रे ह्रस्वो ह इति, दी| दि इति, समासः स इति सङ्केतितो ज्ञेय इति “हो ह्रस्वः' 'दि दीर्घः' 'सस्समासः' इति सूत्रत्रयस्यार्थः । एतत्संज्ञाफलं नु ‘दिही मिथस्से' (प्रा. सू. १-१-१८) इत्यादिसूत्रेषु दिहौ इति पदेन दीर्घहस्वौ स इत्यनेन समास इनि चार्थो बुध्यते । ततश्चोक्तसूत्रस्य 'समासे दीर्घहस्वाव- न्योन्यं भवतः, हस्वस्य धीर्घः दीर्घस्य ह्रस्वश्च भवति' इत्यर्थसंपत्त्या वेणुवर्ण इत्यादिममामस्थ पूर्वपदान्त्यस्य ह्रस्वीकारस्य दीर्धे, गईसोत्तं इत्यादिसमासस्थले पूर्वपदा- न्त्यस्य दीर्धकारम्य ह्रस्वे च वेणुवर्ण णइसोत्तं इत्यादिरूपसिद्धिर्भवतीति । 'दिर्दीर्घः' इत्यन्यत्र सूत्रपाटो दृश्यते॥ शपसाः शुरिति ॥ शकारपकारसकाराः शुरिति संकेतिता इति 'शषसाः शुः इति सूत्रस्यार्थः । तेन ‘शोस्सल' (प्रा. सू. १-१-८७) इत्यादिविधिसूत्रेषु शोः शकारपकारसकाराणां प्रायो लिति न विकल्पः' (प्रा. सू. १-१-१४) इति सूत्रबलात् मल निन्यं सकारो भवतीत्यर्थसंपत्त्या यशः वेषः इत्यदौ जसो बेसो इत्यादिरूपसिद्धि- . भवति॥ आदिः खुरित्यादि ॥ आदिः खुरिति, संयुक्तः स्तुरिति संकेतित इति ‘मादिः संयुक्तः स्तुः' इति सूत्रद्वयस्यार्थः । तेन । शोलुंक् खोः स्तम्बसमस्तनिस्पृह- परम्परश्मशानश्मश्रुणि' (प्रा. सू. १.४.७५) इत्यादिविधिसूत्रेषु स्तोरित्यनुवृत्त्या च ·६ टिप्पणीसहिते [संशा- गो गणपरः ॥१-१-९॥ गशब्दो गणवाचकादिशब्दस्थाने प्रयुज्यते ॥ द्वितीयः फुः॥१-१-१०॥ स्पष्टम् ॥ संयुक्तः स्तुः ॥१-१-११॥ स्तुः संयुक्तस्य संज्ञा स्यात् ॥ 3 तु विकल्पे ॥ १-१-१२॥ स्पष्टम् ॥ इति संज्ञाप्रकरणम्. . स्तम्बादिषु स्तो:-संयुक्तसंबन्धिनः खोः आदिवर्णस्य लुग्भवतीत्यर्थसंपत्त्या स्तम्बादिशब्दे 'स्तः' इति संयुक्तसंबन्धिन आदिवर्णस्य सकारस्य लोपे तंबो इति रूपसिद्धिर्भवति ॥ 1 गो गणपर इति ॥ गशब्दो गणरूपार्थपरो द्रष्टव्य इति ‘गो गणपरः' इति सूत्रस्यार्थः । तेन 'क्लीवे गुणगाः' (प्रा.सू. १.१.५२) इति सूत्रे गुणगा इत्यस्य गुणादिगण. पठिता इत्यर्थसंपत्त्या तेषां क्लीबत्वबोधनेन गुणं देवं मण्डलग्गं इत्यादिरूपसिद्धिः फलम् ॥ 2 द्वितीय इति ॥ 'द्वितीयः फुः' इति सूत्रस्य द्वितीयः फुसंज्ञित इत्यर्थात् 'सप्तपणे फोः' (प्रा. सू. १.१.१३) इति विधिसूत्रगतफुपदस्य द्वितीयार्थकतया सप्तपर्णशब्दे द्वितीयाकारस्यकारो भवतीति सूत्रार्थसंपत्त्या सप्तपर्णशब्दे द्वितीयाकारस्येत्वे छत्तिवण्णो इत्यादिरूपं सिध्यति ॥ तु विकल्प इत्यादि ॥ विकल्पेऽर्थे तुशब्दः संकेतित इति 'तु विकल्पे' (प्रा.सू. १-१-१५) इति सूत्रस्य, तथा शिति परे पूर्वस्य दी? भवतीति ‘शिति दीर्घः' इति सूत्रस्य चार्थात् 'शि श्लुङ् नपुनरि तु' (प्रा.सू. १.१.२८) इत्यादिविधिसत्रेषु तुशब्दस्य वेत्यर्थकतया नपुनशब्दे अन्त्यहलः शानुबन्धौ इकारलुको वा भवत इत्यर्थसंपत्त्या नपुनर्शब्दस्य णउणर् इत्यवस्थायामन्त्यस्य हलो रेपस्यानेन इकारादेशेऽस्य शित्त्वात् 'शिति दीर्घः' (प्रा. सू. १-१-१५) इति प्रदर्शितसूत्रबलात् पूर्वाकारस्य दीर्घे णउणाइ इति, श्यादेशस्यास्य वैकल्पिकतया एतदभावपक्षे लुकि तस्यापि शित्त्वात् स्थान्यपेक्षया पूर्वस्य दीर्धे गउणा इति, श्लुकोऽप्यस्य वैकल्पिकतया रेफस्य विसौत्वादौ णउणो इति च रूपसिद्धिर्भवति ॥ इति संशाप्रकरणम्. . , --चा ·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे अथ परिभाषाप्रकरणम् . प्रायो लिति न विकल्पः ॥१-१-१३॥ ल इत्यस्य तस्मिन् कार्ये प्रायो न विकल्पः॥ शिति दीर्घः ॥ १-१-१४॥ स्पष्टम् ॥ सानुनासिकोच्चारं डित् ॥ १-१-१५ ॥ स्पष्टम् ॥ बहुलम् ॥ १-१-१६॥ अधिकारोऽयमा शास्त्रसमाप्तः । तेन- * क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विमापा क्वचिदन्यदेव । तञ्च यथास्थानं वयमेव दर्शयिष्यामः ॥ दिहौ मिथः से ॥ १-१-१७॥ समासे हस्वस्य दीर्घः दीर्घस्य हस्वश्च स्यात् । वेणुवनं- PRAHAMunaamareteforeterratmenter अथ परिमापाप्रकरणम् -- प्राय इत्यादि ॥ लकारे संज्ञकविधेयविषये विकल्पो नास्तीति 'प्रायो लिति न विकल्पः' इति सूग्रार्थात् ' शोस्सल' (प्रा. सू. १-१-८७) इत्यादौ सल्शब्देन नित्यं सकार इति बोधनेन यशो चेप इत्यादौ शकारपकारयोनित्यं सकारे जसो वेसो इन्यादिरूपमिद्धिर्भवति ॥ . 'ल इन् यस्य तस्मिन् कार्ये' इति शुद्धपाटेनात्र भाव्यम् ॥ : मानुनासिकेन्यादि ॥ डकारेत्कं कार्यमनुनासिकोच्चारणप्रयोजकं भवतीति 'मानुनामिकोथारं इित ' इति सूत्रस्यार्थः । तेन ' कामुकयमुनाचामुण्डातिमुक्तके मो इलक ' (प्रा. मृ. १-३-११) इत्यत्र विधीयमानस्य मवर्णलुको ङित्त्वेन लुकि सति शिष्टस्य उकाररूपम्बरम्य अनेन अनुनासिकत्वे कामुकादिशब्दानां काउँओ जउँणा जाउँण्डा अणिउँत इति रूपाणि सिध्यन्ति ।। कचित्प्रवृत्तिरित्यादि ॥ ‘विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति' इत्येतदुत्तरार्ध बोध्यम् ॥

·टिप्पणीमहि। मंधि. ८ 1वेणूवणं, वेणुवणम्। दीर्घस्य ह्रस्वः-नीबोनः -योनं, णईसो त्तम् । विस्तरभयादने स्फुटत्वाञ्च प्रक्रिया नोच्यते ॥ इति परिभाषाप्रकरणम् अथ संधिप्रकरणम. सन्धिस्त्वपदं ॥ १-१-१८ ॥ गुणसवर्णदीर्घादिसन्धिर्विकल्पेन म्यात् । यो पदमः ये नेव स्यात् । वधूपगूढः-- वहृवगृढो बहवगढी । कर्वाभ्यर:----काईमा कईसरो। एकपदे तु-मुणइजद-शायने ।। 'करिष्यतया ॥ १-१ १५ ॥ काही, काहिए। न यण ।।११-२० ।। इको यणचि' (पा. म.६.१-७७) इति विना सानिधन म्यान। दध्यत्र-दहि पॅत्थ । मध्यत्र--मः पन्थ एडः ॥११२१ ।। सन्धिर्न । देव्या आननीय आमणम । मानिन्दनः 1 वेणूवणमिनि ॥ बहुलाधिकागान विभाषा if नाग. ॥ " - .. अथ मंधिधकाम 2 करिष्यतेर्वेति ॥ इद मुत्र त्रिविमानस्यने । पनमाध्य करिष्यतीत्यस्य काही काहिह इनि एकपरा . ft. ....मय- तीति त्रिविक्रमवृत्तौ साधितम् । चन्द्रिका यांचन यनं ।। 3 यणिति॥ यणिन्यनेन यवरलानां ग्रह fr:::::.::... कालकारयारप्रयो. गात् यकारवकाररूप एवात्र यणम्पन्धिनिषियन इनि मिहिन्ध मा पथ इति इकारोकारघटितलक्ष्यद्यं प्रदर्शिनामनि बाध्यम । दधि मधु इयत्र यवनाम (प्रा. सू. १-३-२०) इति धकारम्य इकारे दहि मह इनि भान ।।

·प्रकरणम् ]] प्राकृतमणिदीपे वच्छो अहिणंदिओ। अहो आश्चर्य-अहो अच्चेरं इत्यादि 1 संस्कृत- वदेव ॥ शेषेऽच्यचः ॥१-१-२२॥ 3 युक्तस्य हलो लोपे योऽवशिष्यते स शेषः । तस्मिन् परेऽचः सन्धिर्न स्यात् । न पुनः-ण उण । अत्र च-ऍत्थ अ । भोगचिढ़- भोगइन्हम् । यत्तु-उदकं-उअअं इत्यादि, तदपद इत्यपि सिद्धम् ॥ (वा) 'चक्रवाकशातवाहनयोः सन्धिर्वाच्यः॥ चक्काओ । साळाहणो॥ (वा) सुपुरुषकुम्भकारद्वितीया(दी)नां वा वचनम् ।। 3 , 1 संस्कृतवदेवेति ॥ संस्कृते ‘ओत् ' (पा. सू. १-१-१५). इति पाणिनीयसूत्रेण ओदन्तनिपातस्य प्रगृह्यसंज्ञायां 'प्लुतप्रगृह्या अचि नित्य' (पा. सू- ६-१-१२५) इति पाणिनीयसूत्रेण प्रकृतिभावविधानात्तत्रापि संध्यभाव इति भावः॥ णउणेत्यादि॥ पुनर् चिन्हं इत्यत्र 'प्रायो लुक्कगचजतदपयवाम् ' (प्रा. सू. १-३-८) इति सूत्रेण पकारचकारयोर्लोप इति भावः ॥ तदपद इति ॥ 'सन्धिस्त्वपदे' (प्रा. स. १-१-१८) इति सूत्रेणैवेत्यर्थः ॥ 4 चक्रचाकेत्यादि ॥ चन्द्रिकायामिदं वार्तिकद्वयं न दृश्यते । त्रिविक्रमवृत्ती तु बहुलाधिकारान्मिध्यनीन्यमिप्रायेण 'वचित्सन्धिरेव, शालवाहनः-सालाहणो, चक्रवाकः . चक्काओ' इन्युदाहृतम् । चन्द्रिकायामपि बहुलाधिकाराद्वार्तिकद्वयामि- मतरूपाणि साधितानि दृश्यन्ते । तथा तत्रैव 'प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यत्र प्रायग्रहणाद्वकारलोपाभावपझे सालवाहणो चक्कवाओ इति रूपद्वयमित्युक्तम् । सालाहणो इत्यस्य संस्कृते शालवाहनशब्दः शालावाहनशब्दो वा प्रकृतिः, न तु लोकप्रसिद्धः शालिवाहनशब्द इत्युक्तम् शातवाहनशब्दस्य प्रकृतित्वे 'दोहदप्रदीप- शातवाहनानस्याम् ' (प्रा. मू. १-३-४१) इति तकारस्य लत्वम्, शालावाहन- शब्दश्य प्रकृतित्वे तु 'ज्यापोस्संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्' (पा. सू ६-३-६३) इति पाणिनीयसूत्रेणापो हस्व इति बोध्यम् ।। .

·टिप्पणीसहिते [संधि- 1सुउरिसो-सूरिसो। कुम्भआरो-कुम्भारो। विईओ-वीओ॥ तिङः ॥ १-१-२३॥ तिङ्सम्बन्ध्यश्चः अचि न सन्धिः । भवतीह-होइ इह । पिबोदकं-पिज उअअम् । लोपः ॥ १-१-२४॥ अचोऽचि बहुलं लोपस्स्यात् । निश्श्वासोच्छासौ-णीसासूसासा । त्रिदशेश:-तिअसेसो॥ इति संधिप्रकरणम्. . . 1 सुउरिसो इत्यादि ॥ सुपुरुष इत्येतद्विकृतिभूते सुउरिसो इत्यत्र 'प्रायो लुक्' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यनेन पलोपे 'रोर्भुकुटीपुरुषयोरित् ' (प्रा. सू. १-२-६०) इति सूत्रेण रेफात्परस्योकारस्येत्वं, कुम्भकारविकृतौ कुम्भारो इत्यत्र 'प्रायो (प्रा. सू. १.३-८) इत्यादिना कलोप इति बोध्यम् ॥ अच इत्यादि ॥ अच्यचः इति पूर्वसूत्रादनुवर्तत इत्याशयः ॥ 3 होइ इत्यादि ॥ भूधातोर्लटि तिपि 'प्रायो लुक् ' (प्रा.सू. १-३-८) इत्यादिना तलोपे होहुवहवा भुवेस्तु' (प्रा. सू. ३-१-१) इत्यनेन धातोः हो इत्यादेशे 'न शपाम्' इति विकरणाभावे होइ इति रूपम् । पिबतेस्तु ‘पट्टयोदृडल्लपिज्जाः पिबेः' (प्रा. सू. ३-१-१६) इति पिजादेशः ॥ 4 उअअं इति ॥ उअअं इत्यत्र ‘लोपः' (प्रा. सू. १-१-२४) इति वक्ष्यमाण- सूत्रेण यद्यप्यचो लोपः प्राप्तः, तथाऽप्यस्य लोपस्य सन्धिकार्यत्वात् 'सन्धिस्त्व- पदे' (प्रा. सू. १-१-१८) इत्यनेन सन्धिकार्यस्य एकपदे निषेधान प्रवर्तत इति बोध्यम् ॥ तिअसेसो इति ॥ तिअसेसो इत्यपपाठः । तिअसीसो इत्येवोदाहरण न्याय्यम् । अन्यथाऽत्राचो लोपस्यैवादर्शनादेतत्सूत्रानुदाहरणत्वापातात् । तथैव क.ख.-कोशयोः पाठ उपलभ्यते च ॥ इति संधिप्रकरणम्.

·प्रकरणम्] प्राकृतमणिदीपे 1 अथान्त्य हल्विकारप्रकरणम्. अन्त्यहलोऽश्रदुदी ॥१-१-२५॥ शब्दानामन्त्यहलो लोपः स्यात् । यशः-4जसो। तमः--तमो। इत्यादि । अश्रदुदीति किम् ? श्रद्धा-सद्धा। उद्गतः-उग्गओ। निर्दरि वा ॥ १-१-२६ ॥ निर् दुर् अनयोरन्त्यलोपो वा स्यात् । लोपाभावे लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति रलुक् । 5 तदा द्वित्वं न। शोलृप्तयवर- . , . . अथान्त्यहल्विकारप्रकरणम् . 1 अथान्त्यहल्विकारेति ॥ अन्त्यहल्पदसम्बद्धसूत्रविहितविकारा अन्त्यहल्वि- कारा इत्यमिप्रायेण · लोपः' (प्रा. सू. १-१-२४) इति पूर्वसूत्रस्यास्मिनन्त्यहल्विकार- प्रकरणे अघटनमिति भावः ।। अश्रदुदी इति । 'अश्रदुदि ' इति क. ख.--पुस्तकयोः त्रिविक्रमवृत्तौ चन्द्रि. कायां च हम्बान्तपाठ एव सूत्रे दृश्यते। तत्र श्रच्च उच्च अनग्रोम्ममाहारः श्रदुत्, न श्रदुत् अश्रद्रुत, तस्मिन् इति विग्रहः, ततश्च श्रदुद्भिन्नवृत्त्यन्त्यहलो लोप इति सूत्रार्थः । पतद्गन्थकारस्यापि ह्रस्वान्तपाठ एवाभिमत इति ज्ञायते, उत्तरन अश्रदुद्दीति किम् इति प्रत्युदाहरणप्रश्नपरवाक्यदर्शनात् । तम्मान्सूत्रेऽत्र अश्रदुदी इति दीर्घान्तपाठो लेखक- प्रमादायात इति भाति ॥ शब्दानामिति ॥ समासे तु पूर्वग्वण्डस्यापि पदत्वमिति विवक्षायामन्त्य- लोपः, समुदायस्यैव पदत्वमिति विवक्षायामनन्त्यन्यान्न पूर्वखण्डान्त्यलोप इति विवक्षा- भेदेन सदिक्षुः मजनः तद्गणाः, इत्यादिसमासस्थले पूर्वखण्डान्त्यलोपालोपयोः सभिक्खू सब्भिक्खू , सजणो सजणो, तगुणा तग्गुणा, इति प्रत्येकं रूपद्वयमपीति वृत्तिकारत्रिविक्रमदेवामिमनं ज्ञायते ॥ 4जसो इति ॥ यशश्शब्दे 'आदर्जः' (प्रा. सू. १-३-७४) इत्यादेर्यकारस्य जकारे जसो इति रूपसिद्धिोध्या ॥ । तदेति ॥ दीर्घे सति 'दीर्घान' (प्रा. सू. १-४-८७) इति द्वित्वनिषेधा- दित्याशयः ॥ . .

·१२ टिप्पणीसहिते [अन्त्यहल्विकार- शोर्दिः' (प्रा. सू. १-२-८) इति दीर्घः। णिसहं, 1 णिस्सहं णीसहं । दुर्भगः दुहओ, पक्षे-दूहवो। 'दुरो रलुकि तु' (प्रा. सू. १-२-६३) इत्यूत्वम् । 'ऊत्वे सुभगदुर्भग' (प्रा. सू. १-३-१८) इति वत्वम् ॥ ' लवरामधश्व 1 णिस्सहमिति ॥ इदमत्रोदाहृतं णिस्सहं इति द्वित्वघटितं रूपं कथमुपपद्यत इति विमृश्यते। तथाहि-' निर्दुरि बा' (प्रा. सू. १-१-२६) इत्यत्र स्तोरित्याद्य- सम्बन्धात् अस्य संयुक्तविषयकत्वनियमाभावात् ' शेषादेशस्याहोऽचोऽखोः (प्रा. सू. १-४-८६) इति द्वित्वविधेश्च संयुक्तपदसम्बद्धसूत्रचोदितलोपस्थलप्रवृत्तिकतया तस्य निर्दुरि वा ' (प्रा. सू. १-१-२६) इत्येतत्सूत्रविहितलोपविषयेऽप्रवृत्तेः । यदि 'निर्दुरि वा' इत्यस्य वैकल्पिकत्वादेतदभावात् (प्रा. सू. १-४-७८) इत्यस्य स्तोरित्यधिकारप्रविष्टतया संयुक्तविषयकत्वनैयत्यात् तेन रेफस्य लुकि 'शेषादेशस्याहोऽचोऽखोः' (प्रा. सू. १-४-८६) इति द्वित्वमुपपद्यत इत्युच्येत, तदाऽपि शोलृप्तयवरशोर्दिः ' (प्रा. सू. १-२-८) इति दीर्घविधेर्जागरूकतया तस्य नित्यत्वाञ्च — दीर्घान्न' (प्रा. सू. १-४-८७) इति द्वित्वनिषेधस्य दुर्निवारत्वात् । यदि च संयुक्तपदसंबद्धसूत्रविहितलोपस्थल इव यथाकथंचित्संयुक्तस्थलप्रवृत्ति- मत्सूत्रविहितलोपविषयेऽप्यविशेषात् ‘शेषादेशस्याहोऽचोऽखोः ' (प्रा. सू. १-४-८६) इति द्वित्वप्रवृत्तिरिष्येत, तर्हि सर्वाभ्युपगतस्य द्वित्वाघटितस्य णिसहं इत्यस्य कथं साधुता स्यात्। यदि वा निसा सान्तेन सहितस्य द्वित्वघटितं रूपं साध्वित्युच्येत तदाऽप्यस्य निर्दुरि वा' इत्युदाहरणपरतया प्रदर्शनं कथमुपपन्नं स्यात् । वस्तुतः सान्तोपसृष्टेऽपि ‘कगटडतदपxxपशोरुपयंद्रे' (प्रा. सू. १-४-७७) इत्यनेन सलोपस्य 'शोलुसयवरशोर्दिः' (प्रा. सू. १-२-८) इति दीर्घस्य च दुर्वारतया 'दीर्घान्न ' (प्रा. सू. १-४-८७) इति द्वित्वनिषेधस्य जागरूकतया च णिस्सहं इति द्वित्वघटितं नोपपद्यत इति ॥ तस्मात् अत्रत्यं मुद्रितचन्द्रिकागतं च णिस्सहं इति रूपान्तरलेखनं लेखक- प्रमादपरिपतितमिति विभाव्यते । अत एव वृत्तिकारत्रिविक्रमदेवेनाप्यत्र णिसहो णीसहो इति रूपद्वयमेवोदाहृतं दृश्यते ॥ किंचैतत्कोशागारीये ३३३तमाङ्कयुते चन्द्रिकातालकोशेपि हिस्सहं इति द्वित्व- घटितं रूपं नोदाहृतं दृश्यते । तस्माद्यत्रकुत्रचित् णिस्सह इति द्वित्वघटितप्रयोगोप- लम्भे तत्साधकं प्रमाणं गवेषणीयमिति ॥ . D -- ·: प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे १६ ३ - । 5 . अन्तरि च नाचि ॥ १-१-२७॥ अन्तर्शब्दे नान्त्यलोपोऽचि । चानिर्दुरोश्च । अन्तरङ्गम् । णिरन्त. रम् । दुरुत्तरम् ॥ (वा) अन्तर उपरौ डात्वं वाच्यम् ॥ अंता उवरि ॥ शिश्नुनपुनार तु ॥ १-१-२८॥ नपुनशब्देऽन्त्यहलश्शिताविकारलुको वा स्तः । णउणाइ ण- उणा । पक्ष-4 णउण। सिद्धावस्थायां 'अतो डो विसर्गः' (प्रा. सू- २-२-१२) इति डोत्वे तु णउणो॥ (वा) पुनरि शिर्वा(वा)च्यः॥ पुणाइ । शित्त्वाद्दीर्घः। अत्र शस्य प्रत्ययादित्वाभावेऽपि 'सिद्धि- 1अन्तर उपरीति ॥ इदं वार्तिकं त्रिविक्रमवृत्तौ चन्द्रिकायां च 'क्वचिदन्ता उवरि इति च वर्तते' इति वाक्येन संगृहीतं दृश्यते ॥ शिश्लुगिति ॥ ‘शिश्लुङ्नपुनरि वा' इति त्रिविक्रमदेवानुमतस्सूत्रपाठः ॥ णउणाइ इति ॥ यद्यप्यत्र पुनर्शब्दे पकारस्य पदादित्वात् 'प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिसूत्रे अखोरित्यनुवृत्त्या तस्य चानादेरित्यर्थकतया लुकः प्राप्तिर्नास्ति, तथापि बहुलाधिकारात्, नपुनरित्यस्य समुदितस्यैव निपातत्वमित्यभिप्रा- याद्वा पकारलोपोऽव्याहत इति बोध्यम् ॥ 4 णउण इति ॥ नपुनर्शब्दे प्रकृतसूत्रविहितयोः शिश्लुकोरुभयोरपि विकल्प- तया तदुभयाभावपक्षे 'अन्त्यहलोऽश्रदुदि' (प्रा. सू. १-१-२५) इत्यनेन रेफस्य लोपे पकारस्यापि पूर्ववल्लुकि :आदेस्तु' (प्रा. सू. १-३-५३) इति नकारस्य णत्वे च णउण इति रूपम् ॥ सिद्धावस्थायामिति ॥ नपुनः इति विसर्गान्तस्य प्रकृतित्वामिप्रायकमिदम् ॥ पुनरि शिवेति ॥ वार्तिकमिदं त्रिविक्रमवृत्तौ 'पुनशब्देऽपि पुणाइ इति दृश्यते' इति वृत्तिकारवाक्यात्मना दृश्यते ॥ 7 प्रत्ययादित्वाभावेऽपीति ॥ अनुक्तमन्यशब्दानुशासनवत् ' (प्रा. सू. १-१-२) इत्यनेनात्र प्राकृतव्याकरणेऽनुक्तस्य न्याकरणान्तरीयक्रमस्यादरणबोधनेन 2 ·टिप्पणीसहिते [अन्त्यहल्विकार लोकात् (१-१-१) इत्युक्तरित्त्वम् । एवं डित्त्वम् । एतादृशस्थले डित्त्व सामर्थ्यादभस्यापि (टिलोपः) तत्कृतष्टिलोपः । तादृशस्थले टिभसंज्ञा संपादनीया॥ अविद्युति स्त्रियामाल ।। १-१-२९ ॥ स्त्रीलिङ्गशब्दानामन्त्यहल आत्वं स्यात् । लित्त्वान्नित्यम् । सरित्- सरिआ। संपत्-संपआ। अविद्युति किम् ? 1 विजू । 2 अत्रात्वस्येष स्पृष्टयकारप्रश्लेषेणोच्चारणं कार्यम् ॥ रोरा ॥ १-१-३०॥ - स्त्रियामन्त्यहलो रस्य रा स्यात् । गीः-गिरा। धूः-धुरा । पू:- पुरा । स्त्रियामात्वबाधनार्थमिदं सूत्रम् ॥ । (प्रा.स लशक्वतद्धिते' (प्रा. सू १-३-८) इति पाणिनीयसूत्रे 'षः प्रत्ययस्य १-३-६) इत्यतः प्रत्ययस्येत्यनुवृत्त्या प्रकृतसूत्रविहितस्य शेरादेशरूपतया प्रत्ययत्व भावेन तदवयवशकारस्य प्रत्ययादित्वाभावात्तस्येत्संज्ञा न प्रामोतीति शङ्कितुरमि प्रायः॥ 1 विजू इति ॥ विद्युच्छब्दे ‘द्यय्यां जः' (प्रा. सू. १-३-१०) इत्यने संयुक्तस्य छ् इत्यस्य जादेशे ' शेषादेशस्याहोऽचोऽखोः' (प्रा. सू. १-४-२६) इत्यने तस्य द्वित्वेऽन्त्यहलो लोपे सोः शिल्लुकि शित्त्वाद्दीधै विजू इति रूपम् । लो वा विद्द त्पत्रपीतान्धात्' (प्रा. सू. २-१-२६) इत्यनेन पाक्षिके लप्रत्यये विजुला इत्यन्त दप्यस्य रूपं बोध्यम् ॥ 2 अत्रात्वस्येति ॥ ‘प्रायो लुक्' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिसूत्रेण का लुक्यवशिष्टस्यैवाकारस्य 'यश्रुतिरः (प्रा. सू. १-३-१०) इत्यनेनास्पष्टश्रुतियकार विधानादत्र तेन लुगभावेऽपि प्रकृतसूत्रविहितस्याकारस्यापि बहुलाधिकारादस्पष्टयका श्रुतिरिति त्रिविक्रमदेवेनोक्तं दृश्यते ॥ 3 आत्वबाधनार्थमिति-प्रकृतसूत्राभावे पूर्वसूत्रेणात्वे रेफश्रवणं न स्यादि भावः॥

·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे . हः क्षुत्ककुभि ॥ १-१-३१॥ अनयोरन्त्यहलो हः स्यात् । 'अजाद्यतः' (पा. सू. ४-१-४) इति टाप् । 'छुहा । कउहा॥ धनुषि वा ॥ १-१-३२ ॥ घणुहं । 2 सान्तत्वाभावात्क्लीवमेव । पक्षे धणू ॥ 1 . . छुहा कउहा इति-शुच्छब्दे ' स्पृहादौ' (प्रा. सू. १-४-२२) इत्यनेन स्पृहादित्वात्संयुक्तस्य क्ष इत्यस्य छत्वम् । ककुप्शब्दे द्वितीयककारस्य ‘प्रायोलुकगचज- तदपयवाम् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यनेन लुगिति बोध्यम् ॥ 2 सान्तत्वाभावादिति॥ सकारान्तं नकारान्तं च दामशिरोनभश्शब्दमिन्नं शब्द- स्वरूपं पुल्लिङ्गे प्रयोज्यमित्यर्थकेन 'स्त्रमदामशिरोनभो नरि' (प्रा. सू. १-१-४९) इत्यनेन दामादिमिन्नसकारनकारान्तानामेव पुंलिङ्गतया धनुश्शब्दान्त्यसकारस्य प्रकृतसूत्रेण हकारादेशे सान्तत्वाभावात् पुंलिङ्गविधेरप्रवृत्त्या नपुंसकत्वात् धणुहं इत्येक रूपम् , हकारादेशस्य वैकल्पिकत्वात्तदभावे सकारान्ततया 'स्त्रमदाम' (प्रा. सू. १-१-४९) इति सूत्रप्रवृत्त्या पुंलिङ्गतया 'अन्त्यहलोऽश्रदुदि ' (प्रा. सू. १-१-२५) इति लोपे णत्वे सोः शिल्लुकि शित्त्वाहीघे धणू इत्यन्यदपि रूपमित्याशयः । एवमेव वृत्तिकारत्रिविक्रमदेवेनापि धणुहं धणू इत्येवोदाहृतं दृश्यते ॥ चन्द्रिकायां तु धणुहो धणू इति द्वयमपि पुंलिङ्ग एवोदाहृतं दृश्यते। हादेशेऽपि धनुश्शब्दप्रकृतेः सान्ततया 'स्त्रमदाम' (प्रा. सू. १-१-४९) इति पुंस्त्वविधेरक्षतत्वा- दित्याशयः प्रतिभाति । प्राकृतमणिदीपकृदप्युत्तरत्र ‘स आयुरप्सरसोः' (प्रा. सू. १-१-३४) इति सूत्रे 'प्राक्सान्तत्वादपि पुंस्त्वं' इति वक्ष्यति । युक्तं चैतत्- अन्यथा हकारादेशाभावपक्षेऽपि 'अन्त्यहलोऽश्रदुदि' (प्रा. सू. १-१-२५) इत्यनेन हलो लोपस्य सर्वैरभ्युपगततया लोपे सति हादेश इव सान्तत्वाभावात्पुंलिङ्गविधेर- प्रवृत्त्यापातात् धणू इति सर्वाभ्युपगतरूपासिद्धयापत्तेः । तथा चन्द्रिकायामेव धनुर्मनसोनपुंसकत्वमिति केचित् ' इति पक्षान्तरप्रदर्शनपूर्वकं हादेशे तदभावे च धणुहं धणु इति रूपद्वयमपि प्रदर्शितं दृश्यते । एवं च धणुहो धणू धणुहं धणु इति रूपचतुष्टयमपि साध्विति प्रतिभाति ॥ - ·टिप्पणीसहिते [अन्त्यहल्विकार- सशाशिषि ॥ १-१-३३॥ 1 आशिषः सश्वा स्यात् । आसीसा। 1 सान्तत्वाभावात् स्त्रियामेव । 2 पक्षे-आसी॥ स आयुरप्सरसोः ॥ १-१-३४॥ अनयोरन्त्यहलः सो वा स्यात् । आयू आयुसो। प्राक्सान्तत्वादपि- 1 . . 1 सान्तत्वाभावादिति ॥ ‘नमदाम' (प्रा. सू. १-१-४९) इत्यादिसूत्रगत- सम्पदस्य प्रकृतिगतसान्तत्वामिप्रायकताया अवश्यवक्तव्यत्वस्य पूर्व धनुश्शब्दप्रक्रिया- स्थले प्रदर्शितत्वाद् यद्यप्यत्राशीश्शब्दे सशादेशात्पूर्व सान्तत्वमस्त्येवेति 'स्त्रमदाम (प्रा. सु. १-१-४९) इत्यादिना पुंस्त्वं प्राप्नोति, तथाऽपि तत्र ‘अदामशिरोनभः इत्यस्य पर्युदासतया तबलेन लक्ष्यानुरोधमाश्रित्य ' नजिववयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा यर्थावगतिः' (परि-७५) इति व्याकरणान्तरस्थपरिभाषाबलेन क्लीबतया सादृश्य- मुपादाय दामादिमिन्नतत्सदृशक्तीबसान्तनान्तानामेव पुंस्त्वमिति 'समदाम' (प्रा. सू. १-१-४९) इत्यादिसूत्रार्थसंपत्त्या आशीश्शब्दस्य सान्तत्वेऽपि नपुंसकत्वाभावात्पुंस्त्व- विधेरप्रवृत्त्या स्त्रीत्वमेवोचितमिति युक्तमत्र वक्तुम् ॥ 2 पक्षे आसी इति ॥ सशादेशस्यास्य वैकल्पिकत्वेऽप्येतदभावपक्षे 'अविद्युति स्त्रियामालू' (प्रा. सू. १-१-२९) इत्यनेनात्वस्य दुरितया तस्य नित्यत्वाञ्च आसिमा इत्येव पक्षे रूपमिति वक्तुमुचितम् । अत एव चन्द्रिकायां लक्ष्मीधरोऽपि आसीसा आसिआ इत्येव रूपद्वयमुदाजहार ॥ मुद्रितत्रिविक्रमवृत्तौ त्वत्र 'आसीसा आसी, पक्षे आत्वं आसीआ' इति दृश्यते' तत्रापीदं परिचिन्तनीयम्-पूर्वोक्तरीत्या पक्षे मात्वस्य दुर्वारतया आसी इति रूपान्तरानुपपत्तिः, पक्षे सत्यप्यात्वे तस्य शित्त्वाभावात्पूर्वस्य इकारस्य दीर्घानुपपत्त्या आसीमा इति रूपं कथं संगच्छेतेति । तस्मान्मुद्रितत्रिविक्रमवृत्तौ दृश्यमानं मातृका- दोषसमुपनतमित्युररीकरणीयम् । अत एवैतत्कोशागारीयलिखितत्रिविक्रमवृत्तितालको- शयोः (नं. ११७५, ३६८५) आसीसा आसिआ इत्येव रूपद्वयमुदाहृतमुपलभ्यते चेति॥ आयू आयुसो इति ॥ अत्र 'प्रायो लुक्कगचजतदपयवाम् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यनेन यलोपस्य प्रवृत्त्यौचित्यात् आऊ आउसो इति निर्यकारोदाहरणं युक्तम् । त्रिविक्रमवृत्तावपि निर्यकारोदाहरणमेव दृश्यते ॥ 3 ·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे १७ पुंस्त्वम् । 1 अच्छरा अच्छरसो। चन्द्रिकायां अच्छरआ इत्यपि । अप्सरस एकवचनान्तत्वमपीष्यते ॥ दिक्प्रावृषि ॥ १-१.३५॥ अनयोः सः स्यात्। 'पृथग्योगान्नित्यम् । दिसो पाउसो। शरदामत् ॥ १-१-३६॥ अच्छरा इति ॥ सादेशस्य वैकल्पिकतया तदभावपक्षे 'अविद्युति स्त्रियामाल' (प्रा. सू. १-१-२९) इत्यात्वस्यौचित्यात् सत्यात्वे 'सन्धिस्त्वपदे' (प्रा. सू. १-१-१९) इत्येकपदमध्ये सन्धिनिषेधात् अच्छरआ इत्येवात्र पाक्षिक रूपमुदाहर्तुमुचितम् । एवमेव त्रिविक्रमवृत्तौ चन्द्रिकायां च दृश्यते । अस्मिन्नप्सरशब्दे प्सस्य ‘थ्यश्चत्सप्सामनिश्चले' (प्रा. सू. १-४-२३) इति छादेशो द्वित्वं च ज्ञेयम् ॥ पृथग्योगानित्यमिति ॥ यद्ययं 'दिक्प्रावृषि' (प्रा. सू. १-१-३५) इति सूत्रविहितसादेशो विकल्पः स्यात्तर्हि पूर्वसूत्र एव दिक्प्रावृदशब्दावपि पढित्या ‘स आयु- रप्सरोदिक्प्रावृषाम्' इत्येकसूत्रकरगेनैव सिद्धे तद्विहाय पृथक्सूत्रकरणं नित्यत्व- ग्राहकमिति भावः ॥ दिसो इति ॥ अत्र दिसो इति लेखकप्रमादायत्तः पाठः । सादेशस्यादन्त- तया दिक्शब्दस्य स्त्रीलिङ्गतया च टापि दिसा इत्येवात्रोदाहरणं न्याय्यम् । एवमेव त्रिविक्रमवृत्तौ चन्द्रिकायां च दृश्यते ॥ 4 पाउसो इति ॥ प्रावृटशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वेऽपि 'शरप्रावृट् ' (प्रा. सू. १-१-५०) इत्यनेन पुंस्त्वविधानात् पुंलिङ्गता । 'लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति रेफस्य लुकि 'ऋतुगे' (प्रा. सू. १-२-८१) इत्यनेन ऋत्वादित्वादत्रत्यऋकारस्योत्वे प्रकृतसूत्रेण अन्त्यषकारस्यादन्तसादही च रामशब्दवत् पाउसो इति रूपम् ।। . . 5 शरदामदिति ॥ इदं सूत्रं चन्द्रिकायां लक्ष्मीधरेण 'शरदामल्' इति पठित्वा लित्वान्नित्यमिति विवृतम् । त्रिविक्रमवृत्तावत्र च 'शरदामत्' इति सूत्रपाठ उपात्तो दृश्यते ॥ P.M.D. 2 ·१८ टिप्पणीसहिते 1 शरत्प्रकाराणामन्त्यस्यात् स्यात् । शरत्- भिसओ। आपः-आआ॥ तु सक्खिणभवंतजमणमहंताः ॥१ एते निपात्यन्ते । साक्षी-सक्खिणो । पक्षे- भवंतो। पक्षे-भवं । भवताम् (प्रा. सू. ३-२-२३) तयत्ययश्चेतीह कृतः। जन्मन्-जमणोजम्मो।। महम् । भवताम् (प्रा. सू. ३-२-२३) इति मः॥ यत्तत्सम्यग्विष्वक्पृथको मल् ॥१ एतेषामन्त्यस्य मल् स्यात् । लित्त्वान्नित्यम 3 w 1शरत्प्रकाराणामिति ॥ सूत्रे शरदामिति बह शरदादिगणलाभः। गणे च परस्परसदृशानां पाठ इरि इति भावः ॥ 2 सरओ इत्यादि । 'शरत्प्रावृट् ' (प्रा. सू. १- पुंस्त्वम् । शरद्भिषक्शब्दगतयोः शषकारयोः ‘शोः । इति सूत्रेण सकारादेशः॥ आआ इति ॥ अपशब्दे ' अप्तॄन् ' (पा. सू. सूत्रेणोपधादीर्धे अविद्युति स्त्रियामाल्' (प्रा. सू. १-१-२ बोध्यम् ॥ 4 सक्खी इति ॥ साक्षिशब्दे सक्खिणादेशस्त अन्त्यहलोऽश्रदुदि' (प्रा. सू. १-१-२५) इत्यनेन अन्त्यस (प्रा. सू. १-२-४०) इति संयुक्तात्पूर्वस्य हस्ते ततः 'क्षः' (: खत्वे ' शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना तस्य (प्रा. सू. १-४-९४) इत्यादिना तद्वर्गीयप्रथमवर्णादेशे च स 5 जंमणो जंमो इति ॥ जन्मन्शब्दस्य क्लीबर नरि' (प्रा. सू. १-१-४९) इति सूत्रात्पुंस्त्वं बोध्यम् ॥ 6 जं इति ॥ यच्छब्दे 'आदेजः' (प्रा. सू . जकारो बोध्यः॥ .

·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे १९ तं । यत्तदोरव्यययोरेव। सम्यक् -'सम्मं । विष्वक्-4 विस्सं । पृथक्-पिहं॥ मोचि वा ॥ १-१-३९ ॥ ' 1 अव्यययोरेवेति॥ अनुक्तमन्यशब्दानुशासनवत्' (प्रा. सू. १-१-२) इत्यनेनानुक्तातिदेशस्य सूत्रबोधिततया पाणिनीयव्याकरणप्रसिद्धायाः सहचरितपरि- भाषायाः (परि ११२) अनाश्रयणेन पृथक्प्रभृतिसाहचर्याद्यत्तदोरप्यव्यययोरेव ग्रहणम् । अनव्यययोरप्यत्र यत्तदोहगे तु प्रकृतसूत्रेणान्त्यहलो मकारादेशे 'मङ्लुगसंबद्धेः (प्रा. सू. २-२-३०) इति सोर्मादेशे च जम्म्' इत्याद्यनिष्टं रूपं स्यादिति भावः ॥ ' , . सम्ममिति ॥ सम्यक्शब्दे यकारस्य मनयाम् ' (प्रा. सू. १-४-७९) इति लुकि शिष्टस्य मस्य ‘शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना द्वित्वे प्रकृतसूत्रेण अन्त्यहलो मलादेशे च सम्ममिति रूपम् ॥ विस्समिति ॥ विष्वक्शब्दे संयुक्तसंबन्धिनो वस्य ‘लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति लुकि षस्य 'शोस्सल्' (प्रा. सू. १-३-८७) इति सत्वे तस्य शेषादेशस्य ' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना द्वित्वे प्रकृतसूत्रेणान्त्यहलो मलादेशे च विस्समिति रूपमिति भावः । इदमत्रावधेयम्-विष्वक्शब्दे द्वितीयवकारोत्तराका- रस्य 'उल् ध्वनिगवयविष्वचि वः' (प्रा. सू. १-२-१६) इत्युत्वस्य, संयुक्तावयवस्य वस्य लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति लुगनन्तरं 'शोल्स' (प्रा. १-२-८) इत्यादिना इकारदीर्घस्य च दुरितया ततो 'दीर्घान्न' (प्रा. सू. १-४-८७) इति द्वित्वनिषेधस्यापि जागरूकतया च वीसुमित्येव रूपं सुसंगतम् । अत एव त्रिविक्रम- वृत्तावपि वीसुमित्येवोदाहृतं दृश्यते चेति ॥ 4 पिहमिति ॥ पृथक्शब्दे 'ढः पृथकि तु' (१-३-२१) इति विहितढादेशस्य वैकल्पिकतया तदभावपक्षे 'खघथधभाम्' (प्रा. सू. १-३-२०) इति थस्य हत्वे 'वृष्टिपृथङ्- मृदङ्गनप्तृकपृष्ठे' (प्रा.सू. १-२-८४) इत्यत्रत्यकारस्येत्वोत्वयोर्विधानादित्वपक्षे प्रकृत- सूत्रेणान्त्यहलो मलादेशे च पिहमिति रूपम् । अत्रैव ऋत उत्वपक्षे तु पुहमिति रूपम् । थस्य पूर्वप्रदर्शितेन 'ढः पृथकि तु' (प्रा. सू. १-३-२१) इति सूत्रेण ढादेशपक्षे तु पिडं पुडमिति रूपद्वयमन्यदपि बोध्यम् ॥

·२०
टिप्पणीसहिते
[विन्दु
अन्त्यहलो 1 मस्य मो वा स्यादचि । वृषभमजयं-2 उसहमज
3 उसहं अजयं ॥
इति अन्त्यहल्विकारप्रकरणम्.
अथ बिन्दुप्रकरणम.
बिन्दुल् ॥ १-१-४०॥
अन्त्यहलो मस्य बिन्दुः स्यात् । 4 लित्त्वान्नित्यम् । फलं-फलं ॥
हलि अणनानाम् ॥१-१-४१॥
बिन्दुः स्यात् । ङ, अङ्को-अंको । अ, काञ्चणं-कंचणं।ण, कण्ठो-
कंठो। न, विन्ध्यो । विंधो। झत्वे विज्झो॥
,
मस्य मो वेति ॥ मकारस्य मकारविधान लोपन्यावृत्त्यर्थमिति बोध्यम् ॥
2 उसहमिति ॥ वृषभशब्दे ‘खघथधभाम् ' (प्रा.सू. १-३-२०) इति भस्य
हत्वे 'उद्वृषभे दु:' (प्रा. सू. १-२-७९) इति वृशब्दस्योत्वे 'शोस्सल्'
(प्रा.सू. १-३-८७) इति षस्य सत्वे चेदं रूपम् ॥
उसहं इति ॥ प्रकृतमकारादेशस्य विकल्पतया तदभावपक्षे अन्त्यहल्लोपं
बाधित्वा — बिन्दुल्' (प्रा. सू. १-१-४०) इति वक्ष्यमाणसूत्रेण बिन्दुरिति भावः ॥
इति अन्त्यविकारप्रकरणम् .
.
अथ विन्दुप्रकरणम्.
4 लित्वान्नित्यमिति ॥ 'प्रायो लिति न विकल्पः' (प्रा. सू. १-१-१४) इत्यत्र
परिभाषासूत्रदर्शनादिति भावः ।।
विंधो इति ॥ ‘ध्ययोझल् ' (प्रा. सू. १-४-२६) इति झलादेशस्य लित्त्वा-
नित्यतया झकारादेशे द्वित्वादावनुस्वारे च विज्झो इति रूपस्यैवोचितत्वात्रिविक्रमवृत्ता.
वपि तथैवोदाहरणाश्च कथमिदं रूपं साधु स्यादिति परिचिन्तनीयम् ॥

·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे २१ 1 स्वरेभ्यो वक्रादौ ॥ १-१-४२॥ बिन्दुः स्यात्-वक्रं-वं॥ वक्रकुमलबुद्धाश्वपुच्छकार्कोटवृश्चिकाः। गुच्छदर्शनमूर्धानः परशुत्रयश्रुगृष्टयः । स्पर्शनश्मश्रुमार्जाराः प्रथमाद्विन्दुशालिनः ॥ छन्दःपूतौ देवनागे मनस्विन्यां प्रतिश्रुति । मनशिशलायां पावास्नि फोर्वयस्यमनस्विनोः। तृतीयात्तु स्वराद्विन्दुः स्यादुपर्यतिमुक्तयोः॥ देवनागसुवक्त्रं-देवंणाअसुवत्तं । वाक्ये तु देवणाअं पश्य ॥ 1 . वक्रकुमलेत्यादि ॥ अत्र चन्द्रिकायां वक्रादिगणः मनस्विन्यादिगणः उपर्यादिगणश्चेति गणत्रयं निर्दिश्य वक्र-कुटमल-गुच्छ-पुच्छ-बुध्न-सृष्टि-कर्कोटक-दर्शन- पशु-स्पर्श-अस्थि-अश्रु-त्र्यश्र-मार्जार-वृश्चिकमी प्रथमात्स्वरात्परो बिन्दुः, मनस्विनी- प्रतिश्रुन्मनश्शिलावयस्यानां द्वितीयात्स्वरात्परो बिन्दुः, उपयंतिमुक्तामुक्तकेत्यादीनां तृतीयात्स्वरात्परो बिन्दुरित्युक्तम् ॥ त्रिविक्रमवृत्तौ तु-वकं कुंपलं बुंध पुंछो गुंछो गिंठी कंकोडो दंसणं फंसो अंसू मंसू तंसं मंजारो विंचुओ मुंधा मणंसी मणसिणी पडिंसुआ मणसिला वअंसो उभरि अणिउतअं' इति रूपाण्युदाहृत्य 'वक्र-कुट्मल-बुद्ध-पुच्छ-गुच्छ-गृष्टि-कर्कोट-दर्शन-स्पर्श- अश्रु-श्मश्रु-त्र्यश्र-मार्जार-वृश्चिक-मूर्ध-मनस्वि-मनस्विनी-प्रतिश्रुत्-मनश्शिला-वयस्य- उपरि-अतिमुक्तक ' इति वक्रादिगणः परिगणितो दृस्यते । तथा गृष्टिमार्जारमनशिशला- शब्दानां गिट्ठी मजारो मणसिला (मणोसिला) इति रूपान्तरमपि क्वचिद्दश्यत इत्युक्तं च । अत्र च वृश्चिकशब्दस्य विंचुओ इत्युदाहरणं कथं संगतं स्यादिति चिन्त- नीयम् यतस्तत्र ‘श्चैर्वृश्चिज्ञेन्चुर्वा' (प्रा.सू. १-४-१८) इति ञ्चादेशस्य वैकल्पिकतया विधानादादेशपक्षे विञ्चुओ इति रूपस्य, आदेशाभावपक्षे च ‘थ्यश्चत्सप्सामनिश्चले' (प्रा. सू. १-४-२३) इति श्वस्य छादेशे 'इल् कृपगे' (प्रा. सू. १-२-७६) इति ऋकारस्येत्वे प्रकृतसूत्रेण बिन्दौ च विडिओ इत्यस्यैव रूपस्योचितत्वादिति ॥ 2 फोरित्यादि ॥ फोरितीदं द्वितीयादित्यर्थकम् , 'द्वितीयः फुः' (प्रा. सू. १-१-११) इत्यत्रत्यसंज्ञासूत्रदर्शनादिति ज्ञेयम् । सूत्रान्तरतद्वृत्त्यादिषु वक्रादौ वयस्य- शब्दपाठादर्शनेन तन्मतानुरोधेन वयस्सो इत्यपि रूपं साध्विति केचिन्मन्यन्ते ॥ .

·२२ टिप्पणीसहिते [बिदु- (वा) गृष्टिमार्जारमनश्शिलानां वावचनम् ॥ 1गिट्टी गिंठी इत्यादि। क्तासुपोस्तु सुणात्॥१-१-४३॥ ताप्रत्ययस्य सुपश्च संबन्धिनः : सुकारागपागञ्च पो बिन्दुः ४ स्यात्। काऊण काऊणं-कृत्वा। 4 वच्छेण बच्छेणं-वृक्षेण । मुपि- वच्छेसु वच्छेसुं--वृक्षेषु ॥ 4 - गिट्टी गिंठी इति ॥ गृष्टिशब्दे — इल कृपगे' (प्रा. सू. १-२-७६) इति ऋकारस्येत्वे 'टः' (प्रा. सू. १-४-१४) इति टस्य टादशे तस्य ‘शेषादेशस्य (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना द्वित्वे पूर्वस्य — पूर्वमुपरि' (प्रा. सू. १-४-९४) इन्या- दिना तद्वर्गीयप्रथमवर्णादेशे प्रकृतवचनेन बिन्दोवैकल्पिकतया विधानाद्विन्दुपयो गिंठी इति, तदभावपक्षे च गिट्ठी इति रूपम् ।। सुकारादिति ॥ ' उच्चस्तरां वा वषट्कारः' (पा. सू. १-२-३५) इत्यत्र वषटकार इति निर्देशेन फचिपूर्णसमुदायादपि कारप्रत्ययस्य अभ्यनुज्ञाना-मुकारागण कारादित्यत्रोक्तम् । क्त्वाप्रत्यये सुकारासंभवेन सुकारादिनि मुत्रान्वेनि । कागदिनि नु तुमत्तुआणतूणाः क्तः' (प्रा. सू. २-१-२९) इति क्वाप्रन्ययन्यादेशविधानात तृती- यैकवचने सुपि दर्शनाच्च क्त्वासुपोरुभयोरप्यन्वेनीति बोध्यम् । नन कन्याप्रत्यययंबन्धि नो णकारात् सुप्संबन्धिनः सुकाराण्णकाराञ्च परो बिन्दुर्भवतीति प्रातस्त्रार्थः ॥ 3 स्यादिति ॥ वा स्यादित्युचितम् । सूत्रेऽस्मिन् विकल्पार्थकतुशब्दसत्वात् । अग्रे तथैवोदाहरणाञ्च ॥ 4 वच्छेणेत्यादि ।। वृक्षशब्दे 'ऋतोऽत् ' (प्रा. सू. १-२-७४) इत्यनेन कारस्याकारादेशे संयुक्तस्य क्षस्य 'स्पृहादौ ' (प्रा. मू. १-४-२२) इत्यनेन छकारादेशे तस्य ' शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना द्वित्ये पूर्वस्य ' पूर्वमु- परि' (प्रा. सू. १-४-९४) इत्यादिना नवर्गीयप्रथमवर्णादो तृनायकवचनगनण- कारात्परं बिन्दुपक्षे वच्छेणं इति, तदभावपक्षे वच्छेण इति रूपम् । तथा 'वुश्च स्व॒से' (प्रा. सू. १-४-७) इत्यनेन क्षस्य खत्वे तस्य द्वित्वे पूर्ववर्णादशे वृशब्दस्य दिशे बिन्दुविकल्पे च रुक्षेणं रुक्खेण इत्यन्यदपि रूपद्वयं बोध्यम् ॥ 5 सुपीति ॥ सौत्रक्रमानुरोधात् वच्छेणत्यत: पूर्वमिदमुदाहमुचिनम् ॥ ' ·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे २३ 1 लुङ्मांसादौ ॥१-१-४४॥ मांसादौ बिन्दो ग्वा स्यात् । मांसं । पक्षे मंसं-मांसं। मांसादिस्तु तदानीं कथमेवं किं करोमि नून मिदानीम् । कास्यं मांसलसंमुखपांसुलपांसव इतीरितो हि गणः॥ संस्कृतसंस्कारे ॥१-१-४५॥ विन्दो लुक्स्यात् । सक्कओ सक्कारो॥ विंशतिषु त्या श्लोपल् ॥ १-२-४६ ॥ विंशतिप्रकारेषु ति इत्यवयवेन सह बिन्दोलोपः स्यात् । लित्त्वा- नित्यम्। शित्त्वादीर्घः। विंशतिः-बीला! त्रिंशद -- तीखा। बिन्दोलुंग्वेति ॥ पूर्वसूत्राद्वार्थकतुशब्दानुवृत्त्या तदनुरोधादवृत्तचिन्दुल्- पदस्य षष्ठयन्ततया विपरिणामाच्चायमों लब्धः ॥ 2 मांसादिरिति ॥ त्रिविक्रमवृत्तौ तु तदानीकरोमिपमुलशब्दा मात्र कण्ठतः पठिताः । कथम्-कह कहं । एवं-एब्व एवं। किम्-कि किं। नूनं-----ण णं । इदानीम्-इआणि इआगी । कांस्यम्---कासं कंलं । मोललं.-भालतं मंसलं । संमुखम्-समुई समुह । पांसुः ----पासू पंसू, इति मांसादीनां रूपाणि । लुक्स्यादिति ॥ पृथक्सूत्रकरणान्नित्यं लुगित्यर्थः । सक्कओ इति ॥ संस्कृतशब्द प्रकृतसूत्रेण बिन्दोलकि 'नोऽन् ' (प्रा. सू. १-२-७४) इति ऋकारस्यात्वे 'कगटड (प्रा. सू. ५-४-७७). इत्यादिना संयुक्तो. परिस्थसकारस्य लुकि ककारस्य शेषादेशस्य' (प्रा. मू. :-४-८६) इत्यादिना द्विन्वे 'प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना तकारस्य लोपे च सक्कओ इति रूपम् ॥ एवं संस्कारशब्देऽपि तकाराभावात्तलुग्वज प्रक्रिया बोध्या ॥ विंशतिप्रकारेष्विति ॥ सूत्रऽस्मिन् विंशतिग्विति बहुवचनमाद्यर्थकम् । सदृशानामेव गणे संनिवेश इति विंशतिप्रकारेग्विति लभ्यत इति भावः । सूत्र त्या इति संभवामिप्रायम् । तेन विंशत्यादिपु तिशब्दसचे तस्य लोप इति सिध्यति । तिशब्द- घटिता एव विंशत्यादय इति नार्थः । तथा मति त्रिंशत्-तीसा इत्यादिरूपासिद्धिप्रसङ्गात्।। तीसेति ॥ त्रिंशच्छब्द 'लवरामधश्च' (प्रा. स. १-४-७८) इति रेफस्य लुकि शकारस्य 'शोस्सल' (प्रा. सू. १-३-८७) इति सत्वे ‘अविद्युति स्त्रिया. . . .

·२४ टिप्पणीसहिते [लिङ्गव्यवस्था (वा) दंष्ट्राया वाच्यः॥ दाढा॥ 'सिंहे वा ॥ १-१-४७॥ सीहो सिंघो । विशतेः स्त्रियामेव -पप्फुळळळोअणविसई प्रफुल्ललोचनाविंशतिः॥ इति बिन्दुप्रकरणम्, - अथ लिङ्गव्यवस्था. स्नमदामाशिरोनमो नरि ॥ १-१-४८॥ माल' (प्रा. सू. १-१-२९) इत्यन्त्यस्य तकारस्यात्वे प्रकृतसूत्रेण बिन्दोलौंपे च तीसेति रूपम् ॥ 1 - 1 दंष्ट्राया इति ॥ ‘दग्धविदग्धदंष्ट्रावृद्धे' (प्रा. सू. ५-४-३५) इति संयुक्तस्य ढादेशे प्रकृतवचनात् बिन्दोः श्लोपलि शित्वात्पूर्वस्य दीर्षे दीर्घात्परत्वात् 'दीर्वान्न' (पा. सू. १-४-८७) इति द्वित्वनिषेधाच्च दाढेति रूपम् । त्रिविक्रमवृत्तौ तु दंष्ट्राशब्दो विंशत्यादिश्वेव पठितो दृश्यते । — विंशत्यादिषु त्या श्लोपल्' (प्रा सू. १-१-४८) इत्येतत्सूत्रात्पूर्व किंशुकशब्दे बिन्दोर्डिदेकारादेशस्य वैकल्पिकतया विधानेन केसुओ किंसुओ इति रूपसाधकं 'डे तु किंशुके' (प्रा. सू. १-१-४६) इत्येकं सूत्रं, तथा वर्गीयपूर्ववृत्तिबिन्दोः तत्तद्वर्गीयपञ्चमाक्षरादेशविधायक वर्गेऽन्त्यः (प्रा. सू. १-१-४७) इत्यन्यदपि सूत्रमधिक सूत्रपाठे दृश्यते ॥ सिंहे वेति ॥ इदं च त्रिविक्रमवृत्तौ ' सिंघो इत्यपि दृश्यते' इति वाक्यरूपेण दृश्यते। तथा सिंहशब्दो विंशत्यादावेव तत्र पठितश्च ॥ 3 विंशतः स्त्रियामेवेति ॥ सूत्रे विंशतिष्विति बहुवचनमर्थप्राधान्याभिप्रायम् । तेन विंशत्यर्थस्य यत्र प्राधान्यं तत्रैव विंशतिशब्दे तिइत्यवयवेन सह बिन्दोर्लोपो नित्यो भवतीत्येतत्सूत्रार्थात् प्रफुल्ललोचनविंशतिरित्यादिबहुव्रीहिस्थले विंशत्यर्थस्यान्य- पदार्थ प्रत्युपसर्जनत्वात्र तत्र प्रकृतसूत्रप्रवृत्तिरिति तत्र पप्फुल्ललोअणविंसई इत्येव रूपमिति भावः॥ इति बिन्दुप्रकरणम्.

·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे २५ सान्तं नान्तं च शब्दरूपं 1 पुंसि प्रयोज्यम् । यशस्-'जसो । तमस्- तमो। अदामेत्यादि किम् ? दामं सिरं णहम् ॥ (वा) + चर्मशर्मसुमनस्सदोवयसां नेति वाच्यम् । चम्मं सम्म इत्यादि। (वा) धनुषस्तु हे सति न॥ 8 धणुहं ॥ (वा) से सत्यसति च नाप्सरसः ।। अच्छरा 8 अच्छरसा॥ . अथ लिङ्गव्यवस्थाप्रकरणम्. पुंसीति !! सूत्रे नीति पुंलिङ्ग इत्यर्थकं बोध्यम् ।। जसो इति ॥ 'आदर्जः' (प्रा. सू. १-३-७४) इति यशश्शदायवयव- यकारस्य जकारो बोध्यः॥ • दाम सिरं णहमिति ॥ दामशिरोनभश्शब्दान्त्यहलः 'अन्त्यहलोऽश्रदुद्धि' (प्रा. सू. १-५-२५) इत्यनेन लोपः । शिरश्शब्दे 'शोत्सल (प्रा. स. १-३-८७) इति शकारस्य सकारः । नभश्शब्द 'आदस्तु' (प्रा. मु. १-३-१३) इति नकारस्य गकारः, भकारस्य 'खपथधमान्' (प्रा. सू. १-३-३०) इनि हकारादशश्च । 4 चर्मशर्मेत्यदि ॥ एतद्वार्तिकफलं त्रिविक्रमबृनो बहुलाधिकारान्माधिनं दृश्य ॥ । धनुपस्त्वित्यादि ॥ चन्द्रिकायामिदं न दृश्यने । हकारादेशऽपि पुलिस एव धणुहो इति तत्रोदाहृतं च ॥ धणुह मिति ॥ ‘धनुषि वा (प्रा. ग्लू. १-१-३२) इति धनुश्शब्द उपकारम्य हकारदेशः॥ 7 से सतीत्यादि ॥ ‘स आयुरप्परमोः' (प्रा. मृ. :-९-३४) इत्यनेन सादृशम्य वैकल्पिकतया विधानात्तत्प्रवृत्त्यप्रवृत्तिपक्षयोरुभयोरपि पुलिङ्गना नास्तीत्यर्थः । वार्तिकमि त्रिविक्रमवृत्तौ चन्द्रिकायामपि नोपानम् । मान्नन्वान्पुंस्त्ववारणं नु पर्बुदाग्य - न्यायाश्रयणाल्सिध्यतीति तदाशयस्स्यादिति (१६ पृ.) पूर्वमेवोक्तम् ।। 8 अच्छरसेति ॥ अच्छर इत्येवात्रोदाहमुचितम् । चन्द्रिकायामपि तथैवोदाहृतमिति च (१७ पृ.) पूर्वमेवोक्तम् ॥

·२६ टिप्पणीसहिते [लिनव्यवस्था (वा) 1 शरत्यावृषौ पुंस्येव ॥ सरओ पाउसो॥ 3 अक्ष्यर्थकुलाद्या वा ॥१-४-४९ ॥ अक्षिपर्यायाः कुलाद्याश्च पुंसि वा स्युः। एसो अच्छी, एदं अच्छि । अञ्जल्यादित्वात् स्त्रियामपि । एसा अच्छी. । णअणं णअणो । कुळं कुळो॥ विधुच्छन्दोभाजनम्गहात्म्यदुःखवचनानि कुलादीनि । विजू । 4 पक्षे यथाप्राप्तं स्त्रीत्वमेव ॥ क्लीबे गुणगाः ॥१-१-५० ॥ गुणादयः क्लीबे वा प्रयुज्यन्ते । गुणं । पक्षे-गुणो ॥ गुणदेवमण्डलायाः खड्गो बिन्दुश्च कररुहो वृक्षः। मोहश्च । 5 . 1 शरत्प्रावृषावित्यादि ॥ त्रिविक्रमवृत्ताविदं सूत्रात्मना निर्दिश्य व्याकृतमुप- लभ्यते ॥ 2 अच्छी इति ॥ अक्षिशब्दे ' स्पृहादौ ' (प्रा. सू. १-४-१२) इत्यनेन क्षस्य छत्वम् । ततो द्वित्वं ' शेषादेशस्य ' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना। पूर्वस्य तद्वर्गीय- प्रथमवर्णादेशश्च ' पूर्वमुपरि' (प्रा. सू.१-४-९४) इत्यादिना बोध्यः॥ 8 अञ्जल्यादित्वादिति ॥ 'स्त्रियामिमाञ्जलिगाः' (प्रा. सू. १-१-४९) इति सूत्रे अञ्जल्याद्यर्थकाञ्जलिगपदसत्त्वादिति भावः ॥ पक्ष इति ॥ प्रकृतसूत्रविहितपुंस्त्वस्य वैकल्पिकतया तदभावपक्षे विद्युच्छब्दस्य स्त्रीलिङ्गतया तत्र ‘लो वा विद्युत्पत्रपीतान्धात् ' (प्रा. सू. २-१-२६) इत्यनेन लत्वे विजुला इति रूपं बोध्यम् ॥ 5गुणादय इति ॥ 'गो गणपरः' (प्रा. सू. १-१-१०) इति गणार्थे गशब्दस्य संकेतात् सूत्रस्थस्य गुणगा इत्यस्य गुणादय इत्यर्थो बोध्य इति भावः । गुणादिगणेऽ- स्मिन् चन्द्रिकायां कण्ठशब्दोऽधिकः पठ्यते । वृत्तावस्यां गणेऽस्मिन् पटितो मोहशब्दस्तु त्रिविक्रमवृत्तौ चन्द्रिकायां च न दृश्यते ॥ .

·Mor प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे स्त्रियामिमाञ्जलिगाः ॥१-१-५१ ॥ इमान्ता अञ्जल्यादयः स्त्रियां वा स्युः। गरिमो गरिमा । पृथ्वादेरि- मनिचः 'त्वस्य तु डिमात्तणौ'(प्रा.सू.२-१-१३) इति वक्ष्यमाणत्वादेशस्य च तन्त्रेण ग्रहणम् । तेन पटुत्वं-पडिमो पडिमा । अत्र पक्षे 1 पुंस्त्वं वाच्यम् । त्वादेशस्येमनन्तत्वाभावेनेमनिज्वत्पुंस्त्वाभावप्रसङ्गात् । सो अंजळी सा अंजळी ॥ कुक्षिबली निधिरश्मिप्रश्नाक्षिग्रन्थचौर्यविधिपृष्टाः । अञ्जल्यादयः। 2 पृष्ठस्य कृतेत्वस्यैव । अन्यत्र पट्टम् ॥ इति लिङ्गव्यवस्थाप्रकरणम्. इति दक्षिणसमुद्राधीश्वरचोक्कनाथभूपालनियसचिव-सज्जनावलम्ब- ब्रह्मण्यबिरुदाङ्क-चिनबोम्मभूपालहृदयकुहरविहरमाण- साम्बशिवप्रेरितेनाप्पयदीक्षितेन कृते प्राकृतमणिदीपे प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः. wwwyeatimemate- . - 1 पुंस्त्वं वाच्यमिति॥ अत्र त्रिविक्रमवृत्तौ चन्द्रिकायां च त्वादशस्य म्नीत्व- मेवेच्छन्त्येके' इत्युक्तम् ॥ 2 पृष्ठस्य कृतेत्वत्यैवेति॥ ' पृष्ठेऽनुत्तरपदे' (प्रा. सू. १-२-७८) इति सूत्रेण अनुत्तरपदभूतपृष्ठशब्दावयवऋकारस्य वैकल्पिकतयेत्वविधानादित्वपक्षेऽनेन स्त्रीवम् ' तदभावपक्षे 'ऋतोऽत् ' 'प्रा. सू. १-२-७४) इत्यनेन अत्वे तु नपुंसकत्वमेवेति भावः । अत एव त्रिविक्रमवृत्तावपि पृष्ठमित्वे कृते स्त्रियामेवेत्येके ' इत्युक्तम् । तथा चन्द्रिका- यामपि ' इत्वं स्त्रियामेवेत्येके' इत्युक्तम् । पिट्टी इत्यप्युदाहृतं च । तत्र स्त्रीन्वेऽपीका रान्तत्वं कथमिति परिचिन्तनीयम् ॥ इति लिङ्गव्यवस्थाप्रकरणम्. इति महिशूरराजकीयप्राच्यकोशालयविदुषः तिरु-तिरु. श्रीनिवास- गोपालाचार्यस्य कृतौ दीधित्यभिख्यायां प्राकृतमणि- दीपटिप्पण्यां प्रथमाध्यायस्थ प्रथमः पादः ॥

·टिप्पणीसहिते [खरविकार- अथ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः. स्वरविकारप्रकरणम्. 1 आदेः ॥१-२-१॥ अधिकारोऽयं 'अस्तोरखोरचः' (प्रा. सू. १-३-७) 2 इति यावत् वक्ष्यामः॥ वाऽलाब्वरण्ये ॥१-२-२॥ अनयोरादेरचो लुग्वा स्यात् । 4 ळाऊ अळाऊ । रणं अरण्णं । अथ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः. स्वरविकारप्रकरणम्. 1 आदेरिति ॥ एतत्सूत्रात्पूर्व सूत्रपाठे — निःप्रत्योरोत्परि माल्यस्थोर्वा' (प्रा. सू. १-२-१) इत्येकं सूत्रं पठ्यते । तस्य चायमर्थः-निर् प्रति इत्यनयोः माल्यस्थाशब्दयोः परतः यथाक्रम ओ परि इत्यादेशौ वा भवत इति । निर्माल्य ओमल्लम् निम्मल्लम् । प्रतिष्ठा-परिट्ठा पइट्ठा इत्युदाहरणम् । सूत्रस्यास्य समुदायादेशविधायकतया स्वरमात्र- विकारविधायकत्वाभावात्स्वरविकार प्रकर गेऽत्र एतद्वृत्तिकृता नोल्लिखितमिति भाति ॥ 2 इति याव.देति॥ मर्यादायामयं यावच्छन्दः । तेन ‘अस्तोः (प्रा.सू. १-३-७) इत्यादिसूत्रपूर्वतनसूत्रममिव्याप्य आदेरिति संबध्नातीति सिध्यति ॥ 3 वाऽलावरण्य इति ॥ एतत्सूत्रात्पूर्व 'लुगव्ययत्यदायात्तदचः' (प्रा. सू. १-२-३) इलोकं सूत्रं सूत्रपाठे दृश्यते । तस्य चायमर्थः-अव्ययात्त्यदाद्याच्च परयोरव्य- यत्वदायोरादरचो बहुलं लुग्भवतीति । उदाहरण च-वयमत्र-अम्हेत्थ अम्हे एत्थ । यदीमाः -जइमाः जइ इमाः' इति ॥ 4ळाऊ इत्यादि ॥ यद्यपि अलाबूशब्दे बकारलोपविधायकसूत्रादर्शनेन बकार- घटितमेवोदाहर्तुमुचितम् । तथैव चन्द्रिकायामुदाहृतं च, तथाऽपि वबयोरभेद इति न्यायात् 'प्रायो लुक्' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यदिना वकारलोपविधिदर्शनात्तदभेदेन बस्यात्र लोप इत्याशयः स्यादिति भाति । वस्तुतोऽत्र 'बो वः' (प्रा. सू. १-२-६१) इत्यनेन बकारस्य वकारः कुतो न भवतीति परिचिन्तनीयम् । त्रिविक्रमवृत्तौ विकार घटितमेवेदमुदाहृतं दृश्यते । तत्र वकारविधानसामर्थ्याच्च ‘प्रायो लुक्' (प्रा. सू. १-३-८) इति वकारस्य न लुगिति बोध्यम् । पैशाच्यामेव लकारस्य ळकारविधानात्प्रा- कृते ळकारघटितं कथमिति चिन्तनीयम् । अत्र तु वृत्तौ प्रायस्सर्वत्रोदाहरणेषु लकारस्थाने कार एव लिखिो दश्यते ॥ .. .

·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे अपेः पदात् ॥ १-२-३॥ पदात्परस्यापेरादे क्स्यात् । 1 किं वि-किमपि । पदाकिम् ? अवि णाम-अपिनाम। इतेः ॥१-२-४॥ इतेरादे लुक्स्यात् । किंति-किमिति । पदादित्येव । इत्याह इअ आह । 'इतौ तः' (प्रा. सू. १-२-४५) इति द्वितीयेकारस्यात्वम् ॥ तोऽचः ॥ १-२-५॥ अचः परस्येतेरादेस्तः स्यात् । तथेति-तहत्ति । झश इति- झत्ति ॥ 'शोलप्तयवरशोर्दिः ॥१-२-६ !! यैर्युक्ता यवरशषसा लुप्तास्तेभ्यः शषलेभ्य आदेः परस्याचो दीर्घः स्यात् । दिलृप्तयवरशौ शाविति यावत् । श, कश्यपः-कासओ। . . 1 किं वि इति ॥ ' पो वः (प्रा.सू. १-३-५५) इत्यपेः पकारस्य वकारादेशः। अस्य लुको वैकल्पिकत्वात्तदभावपक्षे किमवि इत्यप्युदाहरणं बोध्यम् ।। 'लुक्स्यादिति ॥ योगविभागान्नित्यमिदमिति बोध्यम् । अन्यथा तु ' अपीत्योः पदात्' इत्येव सूत्रितं स्यादिति ॥ 3 झत्तीति ॥ नन्वत्र पूर्वपदान्ते हलस्सत्त्वादचः परत्वाभावादितिशब्दस्य आदेः कथं प्रकृतसूत्रेण तकार उपपद्यत इति चेदित्यम्-'अन्त्यहलोऽशदुदि' (प्रा. सू. १-१-२५) इत्यनेन अन्त्यहलो लोपानन्तरं अचः परत्वमक्षतमिति ॥ 4 शोरित्यादि ॥ यद्यपि ' शोस्सल्' (प्रा. सू. १-३-८७) इत्यनेन शषसानां सकारादेशस्य नित्यतया विधानात् 'साल्लुप्त इत्यादिन्यासेऽप्यदोषः, तथाऽपि मात्रालाघवासंभवेप्यादेशपर्यन्तानिरीक्षणकृतज्ञानलाधवसंभवेन वैचिच्यार्थ शोलृप्त ' (प्रा. सू. १-२-८) इत्यादौ शोरित्युक्तिरिति भाति ॥ ये लुप्तस्वपूर्वोत्तरान्यतरयवरशघसकाः शषसाः तेभ्य आदेरचो दीर्घ इति शोलृप्तेत्यादिसूत्रार्थो बोध्यः॥ कासओ इत्यादि ॥ कश्यपशब्दे कगटड' (प्रा. सू. १-४-७७) इत्यादिना शलोपस्य 'मनयाम् ' (प्रा. सू. १-४-७९) इत्यनेन यलोपस्य च प्रसक्ती .

·टिप्पणीसहिते [स्वरविकार- - १ विश्वासः -वीसासो । विश्रामः-वीसामो । कार्शतः कासिओ । दुश्शासन:---दूसासणो । ष, शिष्यः-सीसो । विष्वक्-वीसुं। उल् ध्वनि' (प्रा.सू. १-२-१५) इत्युत्वं वक्ष्यते । कर्षकः- कासओ। स, सस्य सासं। पिकस्वरः-पिआसरो। उनः-ऊसो ॥ निस्सहः-1णीलहो॥ (वा) जिह्वाया वलोपे दीर्घो वाच्यः॥ जिहा-2 जीहा। अनुक्तमन्य इत्यादिन्यायात् पाणिनीयवत् विप्रतिषेधन्यायाश्रयणात् यकारस्यैव लोपे प्रकृतसूत्रेण शात्पूर्वस्याकारस्य दीर्धे दीर्घात्परत्वात् ' शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिविहितद्वित्वस्य 'दीर्घान्न' (प्रा. सू. १-४-८७) इति निषेधे 'शोस्सल्' (प्रा. सू. १-३-८७) इति शस्य सत्वे 'प्रायो लुक्' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना पलोपे च कासओ इति रूपम् । इत्थमेव विश्वासविश्रामशब्दयोरपि वकार- रेफयोः 'लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति लुग्बोध्यः। कर्शित इत्यत्र तु लवरामधश्च ' (प्रा. सू. १-४-७८) इत्यत्र चकारादुपरितनरेफस्यापि लुको बोधनेन रस्य लुग्बोध्यः । दुश्शासनशब्दे च ' कगटड' (प्रा. सू. १-४-७७) इत्यादिना शकार- लोपे ' शोस्सल्' (प्रा. सू. १-३-८७) इति शस्य सत्वे 'नः' (प्रा. सू. १-३-५२) इति नस्य णत्वं च बोध्यम् । शिष्य इत्यत्र मनयाम्' (प्रा. सू. १-४-७९) इति यलोपः पूर्ववत् शस्य सत्वं च। विष्वक् इत्यत्र 'यत्तत्सम्यग्विष्वक्पृथको मल् प्रा. सू. १-१-३८) इति ककारस्य मकारस्ततो बिन्दुश्च । कर्षक इत्यत्र ‘लवरामधश्च (प्रा. सू. १-४-७८) इत्युपरितनरेफस्य लुक्, शस्य सत्वं च। सस्यमित्यत्र मनयाम् ' (प्रा. सू. १-४-७९) इति यकारस्य लुक् । पिकस्वर इत्यत्र ‘लवरामधश्च (प्रा. सू. १-४-७८) इति वस्य लुक् 'प्रायो लुक् (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना कस्य लुक्च । उस्त्र इत्यत्र ‘लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इत्यनेन रेफस्य लुक् । एषु सर्वेषूदाहरणेषु कश्यपशब्दवत् प्रकृतसूत्रेण शोः पूर्वस्य दी| बोध्यः ॥ 1 णीसहो इति ॥ निस्सहशब्दे निसः सकारस्य ‘कगटडतदपक पशोरु- पर्यद्रे' (प्रा. सू. १-४-७७) इति प्रथमस्य सस्य लोपे प्रकृतसूत्रेण पूर्वस्येकारस्य दीर्घ ' आदेस्तु' (प्रा. सू. १-३-५३) इति नस्य णत्वे च णीसहो इति रूपम् ॥ 2 जीहेति ॥ जिह्वाशब्दे वकारस्य ‘लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति लुकि प्रकृतसूत्रेणेकारस्य दीर्धे च जीहेति रूपम् ॥

·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे - 1हे दक्षिणेऽस्य ॥ १-२-७॥ न वा तीर्थदुःखदक्षिणदीर्घ' (प्रा. सू. १-४-६३) इति हत्वे सति दक्षिणस्यादेरतो दीर्घः स्यात् । - दाहिणो । अन्यत्र दक्विणो । तु समृद्ध्यादौ ॥ १-२-८॥ समृद्धयादेरादेरतो वा दीर्घः स्यात् । 4 समिद्धी सामिद्धी॥ प्रतिषिद्धसदृक्षमनस्विनीप्रसुप्तप्रवासिचतुरन्ताः। अभिजात्यस्पर्शप्रवचनप्रसिद्धिप्ररोहपरकीयाः। प्रतिपत्प्रकृतप्रकटाः सह प्रतिस्पर्धिना समृद्ध्यादिः ॥ 1 त्रिविक्रमवृत्तिमुद्रितकोशे तु ' हि दक्षिणेऽस्य' इति सूत्रपाठो दृश्यते ॥ 2 दाहिणो इति ॥ दक्षिणशब्दे 'न वा तीर्थदुःखदाक्षिणदीर्धे' (प्रा. सू. १-४-६३) इति सूत्रेण संयुक्तस्य क्षस्य हत्वे पूर्वस्य प्रकृतसूत्रेण दीर्धे ‘शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादौ अह इत्युक्तया 'दीर्घान्न' (प्रा. सू. १-४-८७) इति निषेधाच्च न हस्य द्वित्वम् ॥ 3 अन्यत्र दक्षिणो इते ॥ 'न वा तीर्थ' (प्रा. सू. १-४-६३) इत्यादिविहित- हत्वस्य वैकल्पिकत्वात्तदभावपक्षे 'क्षः' (प्रा. सू. १-४-८) इत्यनेन क्षस्य खत्वे ' शेषादेशस्य ' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना तस्य द्वित्वे 'पूर्वमुपरि' (प्रा. सू. १-४-९४) इत्यादिना पूर्वस्य तद्वर्गीयप्रथमवर्णादेशे च दक्खिणो इति रूपम् ॥ 4 समिद्धी सामिद्धी इति ॥ समृद्धिशब्दे ऋकारस्य 'इल् कृपगे' (प्रा. सू. १-२-७६) इति सूत्रेण इत्वे प्रकृतसूत्रेणादेरतो दीर्घतदभावपक्षयोः समिद्धी सामिद्धी इति रूपद्वयम् ॥ । प्रतिषिद्धेत्यादि ॥ अत्र प्रतिषिद्धेति स्थाने प्रतिसिद्धीति त्रिविक्रमवृत्ति- चन्द्रिकयोः पठितो दृश्यते। तथा समृद्ध्यादिगणे चन्द्रिकायां प्रस्तुतशब्दोऽधिकः परि- गणितो दृश्यते। त्रिविक्रमवृत्तौ तु प्रकृतशब्दोऽत्र न कण्ठतः परिगणितः । मनस्विनी- शब्दस्थाने मनस्वीति पठितश्च । प्रतिषिद्धं—पाडिसिद्धं पडिसिद्धं । सदृक्षः- सारिच्छो सरिच्छो । मनस्विनी-माणसिनी मणसिणी । प्रसुप्तः-पासुत्तो पसुत्तो। प्रवासी-पावासू पवासू। चतुरन्तं-चाउरंतं चउरंत । अमिजातिः -आहिआई महिआई । अस्पर्शः-आफंसो अफंसो। प्रवचनम्-पावअणं पवअणं । प्रसिद्धिः - ·टिप्पणीसहिते स्वरविकार-- स्वमादाविल् ॥ १-२-९॥ स्वप्नादावादेरवर्णस्येत्वं स्यात् । लित्त्वान्नित्यम् । स्वप्नः-सिविणो । लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति वलुक् । 'नात्स्वप्ने' (प्रा. सू. १-४-१०२) नात्प्रागित्वागमः। 1पो वत्वं च ॥ 2 वेतसकृपणमृदङ्गोत्तमदत्तेषद्वयळीकमरिचाश्च । व्यजनम्' इति स्वप्नादिः । (वा) दत्वस्य णत्व एवेति वाच्यम् ।। दिण्णम् । अन्यत्र दत्तं॥ पासिद्धी पसिद्धी । प्ररोहः-पारोहो परोहो। परकीयं-पार केरो परकेरो। पारक्यः- पारको परको । प्रतिपत् -पाडिवआ पडिवआ। प्रकटः-पाअडो पअडो। प्रकृतः पाइओ पइओ । प्रतिस्पर्धी-पाडिप्पद्धी पडिप्पद्धी, इति समृद्धयदिपठितानां सिद्धरूपाणि बोध्यानि ॥ 1 पो वत्वं चेति ॥ यद्यपि ‘पो वः.' (प्रा. सू. १-३-५५) इत्यत्र असंयुक्तस्ये. त्यर्थकमस्तोरित्यधिकारप्राप्तम्, तथापि ‘नात्स्वमे' (प्रा. सू. ३-४-१०२) इत्यनेन स्वप्नशब्दे नकारात्यागिकारागमे असंयुक्तपकारलाभात्तस्य वकारादेशो नानुपपन्न इति भावः । तथाऽत्र नकारस्य 'नः' (प्रा. सू. १-३-५२) इति णत्वं बोध्यम् ॥ 2 वेतसेत्यादि । बैतसः-वेडिसो । कृपणः--किविणो। मृदङ्गः-मुइङ्गो । उत्तमः-उत्तिमो। दत्त-दिण्णं । ईषत्-ईसि। व्यलीकं-विलिअं। मरिचो- मिरिओ। व्यजनं-विअणं, इति स्वप्नादिगणपठितानां सिद्धरूपाणि बोध्यानि । अत्रत्य- वेतसशब्दस्य ‘वेतस इति तोः' (प्रा. सू. १-३-३२) इति सूत्रे इत्वे सति तकारस्य डकारविधानाज्ज्ञापकात् स्वप्नादिपरिगणितवेतसशब्दादिमाकारस्येत्वं वैकल्पिकमिति ज्ञायते । ततश्च वेतसशब्दस्य वेअसो इत्यपरमपि रूपमित्यवसीयते । दत्तशब्दे ‘पञ्चदशदत्तपञ्चाशति णः ' (प्रा. सू. १-४-३६) इति सूत्रविहितणत्वस्य बहुलाधिकाराद्वैकल्पिकत्वेन णत्वपक्ष एव स्वप्नादित्वादित्वमिति त्रिविक्रमवृत्तिचन्द्रिक- योरुतत्वाण्णत्वाभावपक्षे इत्वाभावात् दत्तमिति संस्कृतवदेव प्राकृतेऽप्यन्यद्रूपं बोध्यम् ॥ दत्तस्येत्यादि ॥ त्रिविक्रमवृत्ताविदं वाक्यात्मना दृश्यते ॥ तथा ·प्रकरणम् प्राकृतमणिदीपे पक्काङ्गारललाटे तु ॥१-२-१० ॥ पक्कं पिकं । अङ्गारो इङ्गालो । हरिद्रादित्वाल्लः । ललाटं णिडालं। 'लो ललाटे च' (प्रा. सू. १-३-८०) इति लस्य णत्वम् । ललाटे 'डलोः' (प्रा. सू. १-४-११४) इति डलयोः स्थितिपरिवृत्तिः॥ 4 सप्तपर्णे फोः ॥ १-२-११॥ छत्तिवंणो छत्तवंणो॥ मध्यमकतमे च ॥१-२-१२॥ मज्झिमो कइमो । पृथग्योगान्नित्यम् ॥ 1पक्वाङ्गारेत्यादि ॥ अङ्गारशब्द लत्व एवेत्वमिति त्रिविक्रमवृत्तिचन्द्रिकादौ दृश्यते । तस्मादत्र इत्वविकल्पाभिधानं लत्वे सतीत्वं, अन्यथा तु नेति व्यवस्थित- विकल्पाभिप्रायकमिति बोध्यम् । अत एवात्र इत्वाभावपक्षे लकाराघटितं अंगारो इत्युदाहरणं दत्तम् । यद्यपि ‘हरिद्रादौ' (प्रा. सू. १-३-७८) इति पृथग्योगकरणा- नित्यं लत्वं, तथाऽपि बहुलाधिकारात्कृतेत्वस्यैव लत्वमिति त्रिविक्रमवृत्तावेवाभिहित- मिति न दोषः॥ 2णिडालमिति॥ अत्रेत्वस्य वैकल्पिकत्वात्तदभावपक्षे णडालमित्यपि रूपं बोध्यम् । 'टो डः' (प्रा. सू. १-३-३१) इति ललाटशब्दे टकारस्य डकारः ।। लस्य णत्वमिति ॥ ‘लो ललाटे च' (प्रा. सू. १-३-८१) इत्यत्रादरिति सम्बन्धादाद्यलकारस्य णत्वमित्यर्थः ॥ 4 सप्तपणे फोरिति ॥ पूर्वसूत्रेभ्यः तु इल् अस्य इति पदत्रयमनुवर्तते। 'द्वितीयः फुः' (प्रा. सू. १-१-११) इति द्वितीयार्थे फुशब्दः 'तु विकल्पे' (प्रा. सू. १-१-१३) इति विकल्पार्थे तुशब्दश्च सङ्केतितः। तथा च सप्तपर्णशब्दे द्वितीयस्याकारस्येत्वं वा भवतीति सूत्रार्थः । सप्तपर्णशब्दे सकारस्य ' छल्षट्छमीसुधाशाबसतपणे' (प्रा. सू. १-३-९०) इति सूत्रेण छकारः। 'पो वः (प्रा. सू. १-३-५५) इति पकारस्य 3 , वकारश्च ॥ 5 मध्यमकतमे चेति ॥ पूर्वसूत्रेभ्यः अस्य इल् फोरित्यनुवृत्त्या मध्यमकतम- शब्दयोर्वितीयस्यावर्णस्येत्वं भवतीति सूत्रार्थः। मध्यमशब्दे ‘ध्ययोझल् ' (प्रा. सू. १-४-२६) इति ध्यस्य झत्वम् । कतमशब्दे 'प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना कलोपश्च विशेषः ॥ . 3 P.M.D.

·एषु वसम्बन्ध्यकारस्योत्वं स्यात्। लित्त्वान्नित्यम्। झुणी। "शनोः' (प्रा. सू. १-४-३७) इति णत्वे अभिशादौ शस्य संबन्धिनो टिप्पणीसंहिते हरे त्वी ॥१-२-१३ ॥ हीरो हरो॥ उल् ध्वनिगवयविष्वचि वः॥१-२-१४॥ *गउओ। वीसुं। व इत्येव, गउओ॥ ज्ञो णोऽभिज्ञादौ ॥ १-२-१५ ॥ खरविकार- 3 णस्य अवर्णस्योत्वं स्यात् । अहिण्णू । णत्वाभावे- 'अहिज्जो॥ 7 . हरे त्वीति ॥ हरशब्दाद्याकारस्य ईकारो वा स्यादिति सूत्रार्थः ॥ 2 वसंबन्धिन इति ॥ अव्यवहितोत्तरत्वं संबन्ध इति भावः। सूत्रेड- स्मिन् व इति पञ्चम्यन्तत्वाभ्युपगमेन वकारादुत्तरस्येत्यर्थवर्णनं तु सुस्पष्टमिति बोध्यम् ॥ 3 झुणी इति ॥ ध्वनिशब्दे 'त्वथ्वद्ध्वां क्वचिच्चछजझाः' (प्रा. सू. १-४-६५) इति सूत्रेण ध्वस्य झादेशः॥ गउओ इति ॥ गवयशब्दे 'प्रायो लुक्' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना चलोपः 5 वीसुमिति ॥ विष्वक्शब्दे 'लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति वकार- लोपः। 'शोलृपयवरशोदिः' (प्रा. सू. १-२-८) इति इकारस्य दीर्घः, 'शोस्सल् (प्रा. सू. १-३-८७) इति शस्य सकारः । 'यत्तत्सम्यग्विष्वक्पृथको मल्' (मा. सू. १-१-३८) इति ककारस्य मत्वे तस्य बिन्दुश्च ॥ 8 अहिण्णू इति ॥ अमिज्ञशब्दे ‘खबथधभाम्' (प्रा. सू. १-३-२०) इति भकारस्य हकारः॥ 'अहिजो इति ॥ 'ज्ञो जोऽविज्ञाने' (प्रा. सू. १-४-८२) इति अकारलुको वैकल्पिकतया लुक्पले ज्ञकाराभावेन 'ज्ञम्नोः' (प्रा. सू. १-४-३७) इत्यनेन णत्वा- प्रवृत्त्या णकाराभावात् 'ज्ञो णोऽभिज्ञादौ' इति प्रकृतसूत्रप्रवृत्त्यनवकाशात् ‘शेषाः देशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना जकारस्य द्वित्वे इदं रूपमिति भावः । त्रिविक्रमदेवेनापीदं रूपमभिहितं दृश्यते । चन्द्रिकायां- मनोज्ञाभिज्ञप्रज्ञासंज्ञाविज्ञा- . .

·प्रकरणम् प्राकृतमणिदीपे .. 6 नेपु ज्ञस्य १ (वा) अभिज्ञादौ अकारस्य लोपो वाच्यः । इति अलोपः॥ आगमसर्वोडिलवभिन्न शान्ताः । तथा च आगमज्ञ इत्यादिः । अन्यत्र न। 1पण्णो-प्रज्ञः । संश:--संजर ।। चण्डखण्डिते णा वा ॥१-२-१६ ।। अनयोरा देरवर्णस्य णकारेण सह उत्वं वा स्यात् । चुडो चण्डो। खुडिओ खण्डिओ॥ प्रथमे प्थोः॥१-२-१७॥ प्रथमे 'पकारथकारसंबन्धिनोरवर्णयोर्युगपत्क्रमेण चोत्वं " स्यात् । पुदुमं पुढमं पढुमं पढमं ॥ ण एव इत्युक्त्वा तथैवोदाहृत्य विज्ञानशब्द 'ज्ञो जोऽविज्ञाने (प्रा. स. १-४-८२) इति अकारलुकमनभिप्रेत्य अत्रैव ‘जाणमुणौ ज्ञः (प्रा. सू. १-४-१३०) इति ज्ञाधातोर्जाणादेशे विजाणमित्यप्यस्ति इत्युक्तिदर्शनात् अभिज्ञ- शब्दस्य लक्ष्मीधरसूरिः अहिजो इति रूपमनभ्युपगच्छन् जाणादेशेऽस्य अहिजाणमिति रूपान्तरमुररीकुर्वन्निव च भाति ॥ 1 पण्णो इति॥ प्रज्ञशब्दे रेफस्य ‘लवरामधश्च (प्रा. सू. १-४-७८) इति लुकि 'ज्ञम्नोः ' (प्रा. सू. १-४-३७) इति ज्ञस्य णकारादर्श · शेषादशस्य' (प्रा. मू. १-४-८६) इत्यादिना द्वित्वे 'संयोगे' (प्रा. स. १-२-४०) इति ह्रस्वे चेदं रूपं बोध्यम् ।। चण्डखण्डिते इत्यादि ॥णा वा चण्डखण्डिते' (प्रा. स. १-२-१९) इनि मुद्रितत्रिविक्रमवृत्तिकोशे एतत्सूत्रपाठः । एतत्सूत्रात्पूर्व स्तावकसानशब्दयोः स्तुवओ सुण्हा इति रूपसाधकं ‘स्तावकसाने ' (प्रा. सू. १-२-१८) इत्येकं सूत्रं चाधिकमुपातं दृश्यते । सूत्रेऽस्मिन् णा इति ण् इति प्रातिपदिकात्तृतीयाविभक्ती णकारणत्यर्थकः ॥ आदेरिति ॥ अधिकाराल्लब्धमेतत् ॥ पकारथकारसंबन्धिनोरिति ॥ लवरामधश्च (प्रा. सू. १-३-७८) इति रेफस्य लुगनन्तरं तदव्यवहितोत्तरत्वसंबन्धन अवर्णस्य पकारसंबन्धित्वमिति भावः ॥ स्यादिति। वा स्यादित्युचितम् ॥ अत एवात्र पढमं इत्यप्युदाहृतं .. - - , दृश्यते॥ पुदुममित्यादि ॥ प्रथमशब्द 'प्रथमशिथिलमेथिशिथिरनिपधपु . (प्रा. सू. १-३४८) इति थकारस्य ढकारः ।।

·३ ३ टिप्पणीसहिते खिर i 6 1 आर्यायां यः श्वश्रामूल् ॥ १-२-१८ ॥ श्वश्रूवाचिन्यार्याशब्दे र्यसंबन्ध्यत ऊ स्यात् ।। लित्त्वान्निल अजू। अन्यत्र अज्जा॥ तोऽन्तर्येल् ॥१-२-१९ ।। अन्तरर्शब्दे तसंबन्ध्यत एत्वं लित्स्यात् । 4 अन्तेउरं ॥ . (वा) अन्तरङ्गादौ नेति वाच्यम् ॥ उत्करवल्लीद्वारमात्रचि ॥१-२-२०॥ 'एष्वत एत्वं वा स्यात् । उक्करं उक्करं। वेळ्ळी वळळी । 8 वेरं वारं दुवेरं दुवारं । एतावन्मात्रं एत्तिअमेत्तं एत्तिअमत्तं ॥ अजू इति ॥ आर्याशब्दे प्रकृतसूत्रेण र्यसंबन्ध्यवर्णस्य ऊत्वे र्य 'द्यय्यर्यां जः' (प्रा. सू. १-४-७४) इति जादेशे ' शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १- इत्यादिना तस्य द्वित्वे पूर्वस्य ‘संयोगे' (प्रा. सू. १-२-४०) इति ह्रस्वे इति रूपम् ॥ 2 अन्यत्रेति ॥ सूत्रे श्ववामित्युक्तया श्वश्वतिरिक्तमात्राद्यर्थकार्याशब्दे प्रवृत्त्या अजेति रूपमित्यर्थः॥ तोऽन्तरिति । एतत्सूत्रात्पूर्व आसारशब्दस्य आसारो ऊसारो रूपद्वयसाधकं 'आसारे तु' (प्रा. सू. १-२-२२) इत्येकं सूत्रं सूत्रपाठेऽधिकं दृ 4 अन्तेउरमिति ॥ अन्तःपुरशब्दे 'प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इ पलोपे प्रकृतसूत्रेण तकारोत्तराकारस्य एत्वे अन्तेउरमिति रूपम् ॥ 5 अन्तरङ्गादाविति ॥ अनादिपदेन अन्तर्गतान्तर्विस्त्रम्भादिसङ्ग्रहो बोध उत्करवल्लीत्यादि ॥ एतत्सूत्रात्पूर्व पारावतशब्दस्य पारेवओ प इति रूपद्वयसाधकं 'पारावते तु फोः' (प्रा. सू. १-२-२४) इत्येकं सूः सूत्रपाठे दृश्यते ॥ अत इति ॥ आदेरिति शेषः । तेनोत्करादिशब्दे नान्त्याकारस्यै बोध्यम् ॥ 8 वेरमित्यादि ॥ द्वारशब्दे ‘र्दोारे' (प्रा. सू. १-४-८३) इत्यनेन वकारयोः पर्यायेण लुकि एत्वपक्षे देरं वेरमिति, एत्वाभावे च दारं वा ·प्रकरणम् प्राकृतमणिदीपे (वा) मात्राशब्दे वाच्यः॥ भोजनमात्र-भोअणमेत्तम् ॥ शय्यादौ ॥१-२-२१॥ एत्वं स्यात् । पृथग्योगान्नित्यम् । , . वाच्छन्न (प्रा. सू. १-४-१०९) इत्यादिना वकारात्प्रागुकारागमे पक्षे एत्व- तदभावयोः दुवेरं दुवारमिति, षड्पाणि बोध्यानि ॥ अत्रेदमवधेयम्-अत्र क्वचित्कोशे त्रिविक्रमवृत्तौ चन्द्रिकायां च दुआरमित्यपि रूपमुदाहृतं दृश्यते । . तत्रोकारागमानन्तरं संयुक्ताभावात् कथं लबरामधश्च (प्रा. सू. १-४-७८) इति वकारलुकस्संयुक्ताधिकारीयस्य प्रवृत्तिस्स्यात् । यद्युकारागमा- त्पूर्वमेव वलुगङ्गीक्रियेत तर्हि संयुक्ताधिकारीयस्योत्वस्य कथं प्रवृत्तिः स्यात् । यदि च प्रामाणिकतत्प्रयोग उपलभ्येत, तदा 'प्रायो लुक्' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना वकारलुका साधनीयः । एवं तत्रैव एत्वपक्षे दुएरमित्यपि सति प्रयोगे रूपान्तर- मङ्गीकरणीयं स्यादिति ॥ 1मात्राशब्द इति ॥ उत्तरत्र भोअणमेत्तमित्युदाहरणदर्शनात् त्रिविक्रमवृत्त्या- दावपि तथैवोदाहरणाश्चात्र मात्रशब्द इति पाठस्साधुरिति भाति । भोजनमात्रशब्दे 'प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना जकारस्य लुकि नकारस्य 'नः (प्रा. सू. १-३-५२) इति णत्वे 'लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति रलुकि एत्वे प्राकृते हस्वस्य एडस्सत्त्वात् 'दीर्घान्न' (प्रा. सू. १-४-८७) इति निषेधाभावेन शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना तकारस्य द्वित्वे भोअणमेत्तमिति रूपं बोध्यम् ॥ 2 पृथग्योगान्नित्यमिति ॥ यद्येतत्सूत्रविहितमप्येत्वं वैकल्पिकं स्यात्तर्हि पूर्वसूत्रे शय्यादिपदासानेनैव इष्टलाभे तदपहाय ‘शय्यादौ' इति पृथक्सूत्रकरण- मेतदेवस्य नित्यतायां गमकमिति भावः । एवं यदि शय्यादीनामेत्वं वैकल्पिकमिष्टं स्यात्तर्हि पूर्वसूत्रोपात्तोत्करादीनामपि शय्यादिगण एव प्रवेशनेनेष्टसिद्धया अतिरिच्य- मानं 'उत्करवल्ली' इत्यादिसूत्रमपि शय्यादीनामेत्वस्य नित्यतायां मानमिति बोध्यम् । यद्यपि 'तोऽन्तर्येल्' (प्रा. सू. १-२-२३) इति सूत्रानन्तरं । ‘शय्यादौ (प्रा. सू . १-२-२६) इत्येतत्सूत्रपाठे पृथक्सूत्रकरणसामर्थ्यपरिचिन्तनमन्तरैव एत्वस्य नित्यत्वं सिध्यति, तथाऽप्येवं सूत्रपाठो बुद्धिकौशलोत्पादनेन वैचित्रयार्थ इति बोध्यम् ॥

·टिप्पणीसहिते [स्वरविका शय्या-1 सेजा । अत्र - एत्थ । ग्राह्य-गेज्मं । कन्तुकं- गेण्डु प्रतिगपाठाडुत्वम्॥ वाऽऽ उदोत् ॥ १-२-२२॥ 6 1सेन्जेति ॥ शय्याशब्दे 'शोस्सल्' (प्रा. सू. १-३-८७) इति शस्य स ' द्यय्यर्या जः ' (प्रा. सू. १-४-७४) इति र्यस्य जकारः । तस्य ' शेषादेश (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना द्वित्वं, प्रकृतसूत्रेण शकारोत्तराकारस्य एत्वं च ॥ 2 एत्थेति ॥ अत्रेत्यत्र 'हित्थहास्त्रलः' (प्रा. सू. २-१-७) इति त्रलः थात इति बोध्यम् ॥ 8 ग्राह्यशब्देति ॥ ' लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति रलुकि झल् ' (प्रा. सू. १-४-२६) इति ह्यस्य झत्वे तस्य ' शेषादेशस्य ' (प्रा. सू. १-४-८ इत्यादिना द्वित्वे पूर्वस्य 'पूर्वमुपरि' (प्रा. सू. १-४-९४) इत्यादिना तद्वर्गीयतृती वर्णादेशे प्रकृतसूत्रेणैत्वे च गेज्झमिति रूपम् ॥ गेण्डुअमिति ॥ यद्यपि 'गेन्दुकः कन्दुकः' इत्यमरकोशे दर्शनासंस्कृतेः गेन्दुकशब्दसत्त्वात् शय्यादिपाठमन्तरैव गेन्दुअमिति रूपं सिध्यति, तथाऽपि कन्दु शब्दस्य प्राकृते कन्दुअमिति रूपवारणार्थ शय्यादौ कन्दुकशब्दपाठ इति भानि कन्दुकमरकतमदकले' (प्रा. सू. १-३-१५) इति कन्दुकशब्दे प्रथमककार गकारप्रवृत्या ‘प्रतिगेऽप्रतीपगे' (प्रा. सू. १-३-३३) इत्यनेन दकारस्य प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिनाऽन्त्यककारस्य लुकि प्रकृतसूत्रेणैत्वे गेण्डु 'खोः मिति रूपम् ॥ 5 प्रतिगपाठादिति ॥ 'प्रतिगेऽप्रतीपगे' (प्रा. सू. १-३-३३) इति सूत्र अत्र गशब्दो ‘गो गणपरः' (प्रा. सू. १-१-१०) इति गणार्थे संकेतितः । वेर इति तोः' (प्रा. सू. १-३-३२) इत्यतः तोरिति 'टो डः' (प्रा. सू. १-३-३ इत्यतो ड इति चानुवर्तते । ततश्च प्रत्यादिगणपठितवृत्तिप्रतीपादिमिन्नशब्द तवर्गस्य डकारादेशो भवतीति सूत्रार्थः । त्रिविक्रमवृत्तौ तु डकार हितमेव गेंदुअत्युदाहृतं दृश्यते । चन्द्रिकायां तु ‘शय्यादौ' इत्येतत्र नोपात्तम् ॥ 6 वाऽऽत्यादि ॥ ' स्वार्द्र उदोत् ' (प्रा. सू. १-२-२७) इति त्रिविक्रमवृ (दे.) चन्द्रिकायां च सूत्रपाठः ॥

·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे ३ आई उत्वमोत्वं च वा स्यात् । 1 अळलं उल्लं ओळलं । अहं उदं ओहं । 'लो वाऽऽदें' (प्रा. सू. १-४-५४) इति लत्वम् ॥ स्वपि ॥१-२-२३॥ स्वपिधात्ववर्णस्य नित्यमुदोतौ स्तः । स्वपिति-सुवइ सोवह ॥ ओदाळ्यां पकौ ॥१-२-२४॥ ओळी । पङ्को किम् ? आळी-सखी ॥ 3 फोः परस्परनमस्कारे ॥ १-२-२५॥ 4 परोप्परं णमोकारों। फोरित्युक्तेरादेन ॥ , . अळ्लमित्यादि ॥ त्रिविक्रमवृत्तिचन्द्रिकयोस्तु अलं उल्लं ओल्लं इत्युदाहृतं दृश्यते । 'लोळः' (प्रा. सू. ३-२-४८) इति पैशाच्यामेव भाषायां लकारस्य ळकारविधा- नादन्यत्र लकारघटितमेव साध्विति तदाशयः प्रतिभाति । एवमुत्तरत्र ळकारघटित- सर्वोदाहरणेष्वपि बोध्यम् । ततश्चयमन प्रक्रिया आई इत्यत्र संयुक्तस्य ‘लो वाऽs- ३' (प्रा. सू. १-४-५४) इति लकारादेशपक्षे 'शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना तस्य द्वित्वे प्रकृतसूत्रेणादेरुत्वौत्वयोः उल्लं ओल्लमिति, उत्वौत्वोभयोरप्यभाव- पक्षे 'संयोगे' (प्रा. सू. १-२-४०) इति ह्रस्वे अल्लमिति, लत्वस्य वैकल्पिकत्वात्तद- भावपक्षे संयोगे' (प्रा. सू. १-२-४०) इत्याकारस्य हस्वे 'लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति रलुकि शिष्टस्य दस्य द्वित्वे उत्वौत्वतदभावेषु उदं ओई अई इत्यपि श्रीणि रूपाणीति बोध्यम् ॥ 2 नित्यमिति ॥ पृथक्सूत्रकरणादिति भावः ॥ 3 फोरिति ॥ द्वितीयः फुः' (प्रा. सू. १-१-११) इति संज्ञासूत्रबलाहिती- यस्येत्यर्थः ॥ 4 परोप्परमिति ॥ यद्यपीदं पद्वयघटितं त्रिविक्रमवृत्तिकोशे मुद्रितेऽप्युदाहृतं रश्यते, तथाऽपि 'पस्पोः फः ' (प्रा. सू. १-४-४४) इति सूत्रेणात्र परस्परशब्दे संयुक्तस्य फकारादेशो दुर्निवार इनि परोप्फरमित्युदाहर्तुमुचितम् । एवमेव चन्द्रिकाया- मपि फकारघटितमेवेदमुदाहरणं दृश्यते ॥ 5 णमोक्कारो इति ॥ 'भादेस्तु' (प्रा. सू. १-३.५३) इति नकारस्य णकारे . - ·टिप्पणीसहिते खिरविकार पझे मि ॥१-२-२६॥ पद्म ओत्वं स्यामि । पोम्मं । मीति किं, पदुमं । वा छद्म' (प्रा. सू १-४-१०९) इन्युत्वम्॥ त्वौं ॥१-२-२७॥ अर्पयतेरादेरत ओत्वं वा । अर्पितं-2 ओप्पि अप्पिरं ॥ 3 इत्सदादौ ॥१-२-२८॥ सकारस्य — कगटड ' (प्रा. सू. १-४-७७) इत्यादिना लुकि शिष्टस्य कस्य द्वित्वे प्रकृतसूत्रे द्वितीयाकारस्य ओत्वे णमोक्कारो इति रूपम् ॥ 1 ओत्वमित्यादि ॥ आदेरित्यधिक्रियते । ' हे दक्षिणेऽस्य' (प्रा. सू. १-२-९) इत्यतोऽस्येत्यनुवर्तते । पद्मशब्दे आदेरवर्णस्य मकारे परत ओत्वं स्यादित्यर्थः । पद्मशब्दे वा च्छद्म' (प्रा. सू. १-४-१०९) इत्यादिना मकारात्पूर्वमुकारागमाभावपक्षे कगटड प्रा. सू. १-४-७७) इत्यादिना दकारलोपे ' शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादि- ना मकारस्य द्वित्वे अकारस्य मकारपरकत्वात्प्रकृतसूत्रेण ओत्वे पोम्ममिति रूपम् । 'वा च्छद्म' (प्रा. सू. १-४-१०९) इत्यादिना मकारात्पूर्वमुकारागमपक्षे तु अकारस्य मकारपरकत्वाभावादनेन सूत्रेणौत्वाप्रवृत्त्या पदुममिति रूपं बोध्यम् । तदेतदाह-मीति किमित्यादि ॥ 2 ओप्पि अप्पिअमिति ॥ अर्पितशब्दे 'लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) प्रायो लुक्' (प्रा. सू. १-३-८) इति सूत्राभ्यां रलुक्तलुकोः प्रकृतसूत्रेणौत्वपक्षे ओप्पि- अमिति, ओत्वाभावपक्षे तु 'लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति रलुकि तकारस्य 'शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना द्वित्वे अप्पिअमिति च रूपम् ॥ 3 इत्सदादाविति ॥ एतत्सूत्रात्पूर्व खल्वाटस्त्यानशब्दयोराकारस्य ईत्वविधा- नेन खल्लीडो ठीण इति रूपसाधकं ईल् ' खल्वाटस्त्यान आत: ' (प्रा. सू. १-२-३३) इत्येकं सूत्रमधिकं सूत्रपाठे दृश्यते । तत्रैवेदं सूत्रं 'इत्तु सदादौ ' इति वार्थकतुशब्द- घटितं पठ्यते । युक्तं चैतत्-यतोऽस्यामेव वृत्तौ वा स्यादित्युक्तिदर्शनात् ' त्वौ ' इति सूत्रगततुशब्दस्य 'ईल् खल्वाट' (प्रा. सू. १-२-३३) इत्यत्रानुवृत्त्य- भावेन मण्डूकप्लुत्याश्रयणादिक्लेशसंभवाञ्चेति ॥ . . प .

·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे - सदादौ 1 आदेरावर्णस्य इद्वा स्यात् । सदा-सआ सइ। कूर्पासः-कुप्पिसो कुप्पासो । उभयत्रापि 'संयोगे' (प्रा. सू. १-२-४०) इति ह्रस्वः । नात्र ह्रस्वे कृते 'स्तौ' (प्रा. सू. १-२-६६) इत्युत ओत्वम् । बहुलाधिकारादुतो लाक्षणिकत्वाद्वा । निशाकरः-णिसिअरो णिसाअरो। सदा निशाकरः कूर्पासः ॥ आचार्ये चो हश्च ॥१-२-२९॥ आचार्यशब्दे चसंवन्ध्यातो ह्रस्वः स्यात् । चादित्वं च तस्यैव । 4 आअरिओ आइरिओ। , 'प्रायो लुक्' 1 आदेरात इद्वेति ॥ आदेरित्यधिकारात्पूर्वसूत्रादात इत्यनुवृत्तेर्वार्थकतु- शब्दसत्त्वाचायमर्थों लभ्यत इति बोध्यम् ।। सदेत्यादि ॥ सदाशब्दे 'प्रायो लुक्' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना दकारस्य लुकि प्रकृतसूत्रेण इत्वतदभावपक्षयोः सइ सआ इति रूपम् । कूर्पासशब्दे 'संयोगे' (प्रा. सू. १-२-४०) इत्यूकारस्य ह्रस्वे 'लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति रलुकि प्रकृतसूत्रेणाकारस्येत्वतदभावपक्षयोः कुप्पिसो कुप्पासो इति रूपम् । निशाकरशब्दे ककारस्य पूर्ववत् लुक्' (प्रा. सू. (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना लुकि 'शोस्सल्' (प्रा. सू. १-५-८६) इति शकारस्य सत्वे 'आदेस्तु' (प्रा. सू. १-३-५३) इति नकारस्य णत्वे प्रकृतसूत्रेण आकारस्येत्वतदभावपक्षयोः णिसिअरो णिसाअरो इति रूपं बोध्यम्॥ हस्वः स्यादिति ॥ प्राकृतव्याकरणशास्त्रेऽस्मिन् 'हो ह्रस्वः (प्रा. सू. १-१-५) इति हशब्दस्य हस्वार्थे सङ्केतात् सूत्रस्थहशब्दो हस्वार्थक इति भावः ॥ आअरिओ इत्यादि ॥ आचार्यशब्दे ‘स्याद्रव्य' (प्रा. सू. १-४-१००) इत्यादिना संयुक्तयकारात्यागिकारागमे प्रकृतसूत्रेण आकारस्य चादुत्तरस्य हृस्वेत्व- पक्षयोः ‘प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना चकारयकारयो कि च आअरिओ आइरिओ इति रूपद्वयम् ॥ नन्वत्र वाग्रहणाभावादातो ह्रस्वेत्वयोर्नित्यत्वेन प्रतीयमानतया आइरिओ इत्येकमेव रूपं स्यादिति चेन्न । हस्वसमनन्तरं नित्यतयेत्वप्रवृत्तौ ‘प्रक्षालनाद्धि' इति १ ·*- . ४२ टिप्पणीसहिते [स्वरविकार- 1 न वाऽव्ययोत्खातादौ ॥१-२-३०॥ ~ . न्यायेन हस्वविधानस्यैव वैयर्थ्यापत्त्या तत्सामर्थ्याद्वस्वेत्वयोः पर्यायतेत्यवश्य- कल्पनीयत्वात् । अत एवात्र वृत्तौ त्रिविक्रमवृत्तौ च ह्रस्वेत्वयोः पर्यायवामिप्रायेण 'आरिओ आइरिओ' इति रूपद्वयमुदाहृतं दृश्यते । चन्द्रिकायां नु पूर्वसूत्रानु- शब्दानुवृत्तिमभिप्रेत्य अन्न हस्वेत्वयोरुभयोरपि वैकल्पिकतया एतदुभयाभावपक्षे आ- मारिओ इति तृतीयमप्येकं रूपमुदाहारि ॥ अस्माकं वित्थं प्रतिभाति-सूत्रशैलीपर्यालोचनयाऽत्र तुशब्दाननुवृनि- रेवोचिता । तथाहि-यद्यत्र तुशब्दानुवृत्तिरिष्टा स्यात् तद्युत्तरत्र — न वाऽव्ययोन्या- तादौ' (प्रा. सू. १-२-३७) इति सूत्रे वार्थकनवाग्रहणं सूत्रकृन्न कुर्यादव । ननु मध्ये 'श्यामाके मः' (प्रा. सू. १-२-३६) इति सूते तुशब्दानुवृत्तेर्विच्छिन्नतया तय न वाग्रहण- मिति चेन्न । नवाग्रहणाकरणप्रयुक्तलाघवानुरोधेन — श्यामाके मः ' (प्रा. मृ. १-२-३६) इत्यस्य 'घनि वा' (प्रा. सू. १-२-३८) इत्यनन्तरमपि सुपठत्वात ॥ ननु ''श्यामाके मः ' (प्रा. सू. १-२-३६) इत्यस्य ‘घनि वा' (प्रा. म. १-२३८) इत्यनन्तरं पाठे वाग्रहणानुवृत्तिः स्यादिति चेन्न न वाऽव्यय ' (प्रा. म. १-२-३७) इत्यादित एव वाग्रहणानुवृत्तेस्सिद्धतया 'घनि वा' (प्रा. सु. १-२-३८) इत्यत्र पुनर्वा- ग्रहणात्तदुत्तरत्र वाग्रहणासंबन्ध इति सूत्रकृदाशयात् । अत एव तत्र विविक्रमवृनी वाग्रहणादुत्तरत्र न विकल्पः इत्युक्तम् । तस्मान्नवाऽव्ययेत्याधुनरमूत्र नवाग्रहणादेव आचार्ये' (प्रा. सू. १-२-३५) इत्यादिसूत्रे वार्थकतुशब्दम्याननुवृतिरिन्याशय उन्नीयते । किं च ‘घलि वा' (प्रा. सू. १-२-३८) इत्यनन्तरं 'श्यामा मः (प्रा. सू. १-२-३६) इत्यस्य पाठे पूर्वसूत्राद्वापदानुवृत्तिसन्देहः स्यादिनि वार्थकान्दा. ननुषक्तसूत्रानन्तरमेव तस्य पाठस्समुचित इति सूत्रकृत आशयोऽभ्युपेयः । तेनापि 'आचार्ये ' (प्रा. सू. १-२-३५) इत्यादितत्पूर्वसूत्रे वार्थकतुशब्दाननुवृनिग्वनि निधायने । ततश्च आचार्यशब्दे हस्वेत्वयोरुभयोवैकल्पिकत्वाभावात्तयोरेव पर्यायण प्रवृनी आ- अरिओ आइरिओ इति रूपद्वयमेवोचितमिति त्रिविक्रमाप्पयदीक्षितयोवृनिकृताराशय- स्सम्भाव्यत इति ॥ 1 नवाऽव्ययेत्यादि ॥ एतत्सूत्रात्पूर्व श्यामाकशब्द मकारोनगदीर्धम्य इम्व- विधानेन सामओ इति रूपसाधकं — श्यामाके मः ' (प्रा. सू. १-२-३६) इन्येकं मृत्र- मधिकं सूत्रपाठे दृश्यते ॥ -- ·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे 1 अव्यये उत्खातादौ चादेरातो ह्रस्वो वा स्यात् । तथा-तह तहा। यथा-जह जहा । वा-वा व इत्यादि । उक्खाअं उक्ख। 4 प्राकृतकुमारचामरसंस्थापितताळवृन्तनाराचाः । प्रस्थापितः कलादः स्थापितखादिरकहालिकबलाकाः ॥ ब्राह्मणपूर्वालावप्युत्खातादिः प्रकीर्तितस्तज्ज्ञैः ॥ कलादः स्वर्णकारः॥ घबि वा ॥१-२-३१॥ घनिमित्तस्यातो हस्खो वा स्यात् । प्रवाहः-पवहो : पवाहो । 5 2 3 1 वा स्यादिति ॥ सूत्रे 'न वेति विभाषा' (पा. सू. १-१-४४) इति पाणि- नीयवद्वार्थको नवाशब्द इति भावः ॥ तह तहा इत्यादि ॥ तथायथाशब्दगतथकारयोः ‘खघथधभाम्' (प्रा. सू १-३-२०) इति हकारादेशो बोध्यः ॥ उक्खाअमिति ॥ उत्खातशब्दे तकारस्य ' कगटड' (प्रा. सू. १-४-७७) इत्यादिना लुकि ' शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यादिना खस्य द्वित्वे पूर्वस्य 'पूर्वमुपरि ' (प्रा. सू. १-४-९४) इत्यादिना तद्वर्गीयप्रथमवर्णादेशे 'प्रायो लुक् (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना द्वितीयतकारस्य लुकि प्रकृतसूत्रेण आकारस्य ह्रस्वतदभाव- पक्षयोः उक्ख उक्खाअमिति रूपद्वयम् ॥ 4 प्राकृतेत्यादि ॥ पअअं पाअअं । कुमरो कुमारो । चमरो चामरो। संठविओ संठाविओ। तलवेंट तालवेटे तलवोंटं तालवोटं । नराओ नाराओ । पट्टविओ पट्टाविओ। कलओ कलाओ। ठविओ ठाविओ । खइरं खाइरं । हलिओ हालिओ। बलआ बलाआ। बम्हणो बाम्हणो। पुब्वण्हो पुवाण्हो । इति प्राकृतादिशब्दानां प्राकृते सिद्धरूपाणि बोध्यानि ॥ 5 घजि वेति ॥ पूर्वसूत्रादेव नवाग्रहणानुवृत्त्या वैकल्पिकत्वे सिद्धे पुनरत्र वाग्रहण- मुत्तरत्र वाग्रहणानुवृत्त्यभावसूचकमिति बोध्यम् ॥ 6 पवहो इति ॥ प्रवाहशब्दे प्रकृतसूत्रेण आतो ह्रस्वे — लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-४-७८) इति संयुक्तरेफस्य लुकि शिष्टस्य पकारस्य आदित्वात् ‘शेषादेशस्य' (प्रा. सू. १-४-८६) इत्यत्र अखोरित्युक्त्या द्वित्वाभावे च पवहो इति रूपम् ॥

·४४ टिप्पणीसहिते [स्वरविकार (वा)1 रागभागयोर्नेति वाच्यम् । राओ भाओ॥ स्वरस्य बिन्द्वमि ॥१-२-३२ ।। अचां ह्रस्वः स्याद्विन्दावमि च परे । मांस-मसं । गंगा-गंगं नदी- णइं॥ संयोगे ॥१-२-३३॥ 8 अचां हवः स्यात्संयोगे। काव्यं-4 कव्वं ॥ त्वदितः ॥१-२-३४ ॥ इत एद्वा स्यात्संयोगे ॥ अत्र ह्रस्वकारस्यैवोपदेश इति मत न्तरम् ॥ - 1 रागेत्यादि ॥ त्रैविक्रम्यां वृत्तौ तु 'क्वचिन्न' रागः-राओ, भागः-भाव इत्युक्तम् ॥ 2 णइमिति ॥ नदीशब्दे ‘आदेस्तु' (प्रा. सू. १-३-५३) इति नस्य ण दकारस्य प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना लुक्च ॥ 3 अचामिति ॥ एज्विषयह्वस्वे तु 'एच इग्घ्रस्वादशे' (प्रा. सू. १-१-४८ इति पाणिनीयसूत्रस्य ' अनुक्तमन्य' (प्रा. सू. १-१-२) इत्यादिनाऽत्राप्याश्रयण अभ्यनुज्ञाततया एकारैकारयोरिकार ओकारौकारयोरुकारश्च प्रवर्तते। तेन नरेन्द्रः, दृष्ट्येक नीलोत्पलं, अधरोष्टं, इत्यत्र एकारैकारयोरिकारस्य ओकारौकारयोरुकारस्य च प्रवृत्त णरिन्दो दिट्टिक्कं णीलुप्पलं अहरुटुं इति प्राकृते रूपाणि निष्पद्यन्ते । क्वचिदेदेतोः प्रावृ स्वरूपेणापि ह्रस्वो भवति, इति विविक्रमोक्तया सेवास्तोकशब्दयोरेकारैकारयोः स्वरू णापि हस्वप्रवृत्त्या सेवा थोक्कं इति प्राकृते रूपं सिध्यति ॥ 4 कव्वमिति ॥ काव्यशब्दे ‘मनयाम्' (प्रा. सू. १-४-७९) इति यकार लुकि ' शेषादेशस्य ' (प्रा. सू. १-३-८६) इत्यादिना वकारस्य द्वित्वे प्रकृतसूत्रेण संयोग त्पूर्वस्य दीर्घस्य ह्रस्वे कव्वमिति रूपं बोध्यम्॥ एद्वा स्यादिति ॥ दीर्घ एकार इत्यर्थः ॥ 6 ह्रस्वैकारस्येति ॥ हस्वभूतैकारस्येत्यर्थः । एदैतोः प्राकृते क्वचित्स्वरूपेण हस्वाभ्यनुज्ञानादिति भावः ॥ .. 5 ·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे विष्णुः-विठू 1 वेख। 2 चिन्तायां न ॥ १-२-३५ ॥ चिन्ता॥ मूषिकविभीतकहरिद्रापथिपृथिवीप्रतिश्रुत्यत् ॥१-२-३६ ॥ एष्वादेरितोऽत्स्यात् ॥ 4 मूसओ : वहेडओ इत्यादि ॥ 3 . 1 वेलू इति ॥ विष्णुशब्दे ' त्वेदितः (प्रा. सू. १-२-४३) इति प्रकृतसूत्रे- कारस्य एकारे 'श्नष्णस्नत्स्नहरुक्ष्णां ण्हः' (प्रा. सू. १-४-६८) इति सूत्रेण ष्ण इत्यस्य ण्हादेशे वेण्हू इति रूपम् । अत्र एत्वस्य वैकल्पिकत्वात्तदभावपक्षे पूर्वप्रदर्शितरीत्या ण्हादेशमात्रे विण्हू इति रूपम् ॥ चिन्तायां नेति ॥ सूत्रमिदं चन्द्रिकात्रिविक्रमवृत्त्योर्न दृश्यते । परं तु त्रिविक्रम- वृत्तौ ‘त्वेदितः ' (प्रा. सू. १-२-४१) इति सूत्र एव 'क्वचिन्न भवति' इत्युक्ता चिन्ता इत्युदाहृतं दृश्यते ॥ मूषिकेत्यादि ॥ एतत्सूत्रात्पूर्वं चन्द्रिकात्रिविक्रमवृत्त्योः मिराशब्दस्य प्राकृते मेरा इति रूपसाधकं 'मिरायां लित् ' (प्रा. सू. १-२-४२) इत्येकं सूत्रमुपात्तं दृश्यते । मेराशब्दस्यास्य सीमेत्यर्थों बोध्यः । अत एव कर्णाटभाषायामपि सीमाओं मेरे इति शब्दः प्रयुज्यते । प्रायः कर्णाटमाषायां संस्कृतादिगताकारान्ताश्शब्दाः एकारान्त- तया प्रयुज्यन्ते। नन्वत्र सूत्रे पथिन्शब्दोपादानं किमर्थम् ? — दृष्टाऽनेन पथेन शौरि- रधुना कुब्जागृहं यास्यति' इति प्रामाणिकप्राचीनप्रयोगोपलम्भेन तद्बलासंस्कृतेऽपि पथिन्शब्दसमानार्थकपथशब्दस्याप्यभ्युपगततया तेनैव प्राकृते पहो इति रूपस्य सिद्धत्वादिति चेन्न । निरुक्तरीत्या प्राकृते पहो इति रूपस्य निर्वाहेऽपि नकारान्तं पथिन्शब्दं प्रकृतित्वेनाश्रित्य पहो इत्यपेक्षया विलक्षणं रूपान्तरं स्यादिति तद्वारणाय सूत्रेऽस्मिन् पथिशब्दस्य पाठस्समुचित इत्यवश्याभ्युपेयत्वादिति ॥ 4 मूसओ इति ॥ मूषकशब्दे षकारस्य शोस्सल् (प्रा. सू. १-३-८७) इति सकारादेशो बोध्यः । तथा ककारस्य ‘प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना लुक्च॥ 5 वहेडओ इति ॥ विभीतकशब्दे भकारादुत्तरस्य ईकारस्य ' एल् पीटनीड- कीदृशपीयूषविभीतकेदृशापीडे' (प्रा. सू. १-२-५७) इत्यनेन एल्वे भकारस्य 'खधथध- भाम् ' (प्रा. सू. १-३-२०) इत्यनेन हादेशे 'प्रतिगेऽप्रतीपगे' (प्रा. सू. १-६-६६) ·४६ टिप्पणीसहिते [स्वरविकार 1 इतौ तो वाक्यादौ ॥१-२-३७ ॥ इतिशब्दे तसम्बन्धीकारस्यात्वं स्यात् । इति कथितं-इअ कहिअं वाक्यादौ किम् ? तथेति 2 तहत्ति॥ द्विनीक्षुप्रवासिषु ॥१-२-३८ ॥ द्विशब्दे नीत्युपसर्गे इक्षुप्रवासिशब्दयोश्चादेरित उत्वं स्या द्विजातिः-4 दुआई॥ 3 इत्यनेन प्रत्यादौ विभीतकशब्दपाठात् तकारस्य डकारादेशे 'प्रायो लुक् ' (प्रा. र १-३-८) इत्यादिना ककारस्य लुकि वहेडओ इति रूपम् ॥ 1 इतौ त इत्यादि ॥ एतत्सूत्रात्पूर्व तित्तिरिशब्दे रेफादुत्तरस्य इकार अकारविधानेन तित्तिरो इति रूपसाधकं 'रस्तित्तिरौ ' (प्रा. सू. १-२-४४) इत्टे सूत्रं सूत्रपाठे दृश्यते ॥ तहत्तीति ॥ तथा इति' इत्यत्रेतिशब्दस्य वाक्यादित्वाभावात्प्रकृतसूत्रेण त त्येकारस्यात्वानवकाशात् 'तोऽचः' (प्रा. सू. १-२-७) इति सूत्रेण इतिशब्दाद्यवय कारस्य तकारादेशे 'संयोगे' (प्रा. सू. १-२-४०) इति संयुक्तात्पूर्वस्य आकारस्य ह खपथभाम् ' (प्रा. सू, १-३-२०) इति थकारस्य हकारादेशे तहत्तीति रूपम् ॥ द्विनीक्ष्वित्यादि ॥ एतत्सूत्रात्पूर्व इङ्गुदशिथिलशब्दयोः आदेरिकार अत्वविकल्पविधानेन युधिष्ठिरशब्दे उत्वविकल्पविधानेन च इंगुअं अंगुअं, सा 'सिढिलं, जहुट्ठिलो जहिट्ठिलो इति प्रत्येकं रूपद्वयसाधकं वेङ्गदशिथिलयोः ' (प्रा. १-२-४६) ' उ युधिष्ठिरे ' (प्रा. सू. १-८-४८) इति सूत्रद्वयमधिकं सूत्रपाठे दृश्य तथा चन्द्रिकायां निर्माणनिर्मितशब्दयोः णिम्माण णिम्मि इति रूपनिपातकं 'णिम् णिम्मिअं' (प्रा. सू. १-२-४७) इत्येक सूत्रमुपात्तं दृश्यते । तत्तु त्रिविक्रम णिम्माण णिम्मिअं इति तु ' निर्माणनिर्मिताभ्यां भविष्यतः' इति स्ववाक्यात्म दृश्यते॥ दुआई इति ॥ द्विजातिशब्दे आदेरिकारस्य प्रकृतसूत्रेणोत्वे वकारस्य रामधश्च' (प्रा.सू. १-४-७८) इति लुकि जकारतकारयोः ‘प्रायो लुक' (प्रा. १-३-८) इत्यादिना लुकि दुआई इति रूपं बोध्यम् ॥ .

·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे (वा) द्विगुणद्वितीययोर्वावचनम् । दुउणो दिउणो । दुईओ दिईओ ॥ (वा) द्विजद्विरदद्विधागतनिपतितानां प्रतिषेधः। दिओ इत्यादि ॥ (वा) 8 द्विवचन ओत्वं वेति वाच्यम् । दोवअणं दुवअणम् ॥ *गभीरग इत् ॥१-२-३९ ॥ 5 गभीरादौ ईत इस्त्यात् । गभीरः- गहिरो। 1 वावचनमिति ॥ त्रिविक्रमवृत्तौ तु 'बहुलाधिकारात्वचिद्विकल्पः' इत्युक्ता द्विगुणशब्दे दुउणो विउणो इत्युदाहृतं दृश्यते । चन्द्रिकायां तु अन्न नित्यमुत्वमित्यमि- प्रायेण दुउणो इत्येकमेव रूपमुदाहृतम् । एतद्वृत्तिप्रणेत्रा तु उत्वाभावपक्षे द्विगुण- शब्दे ' कगटड' (प्रा. स. १-३-७७) इत्यादिना दलोपस्य ' लवरामधश्च' (प्रा. सू. १-३-८) इति वकारस्य च लुकः प्रसक्तौ परविप्रतिषेधाश्रयगेन वकारस्यैव लुगित्यभि- प्रायेण दिउणो इति रूपमुदाहृतम्। त्रिविक्रमदेवस्तु -' यथादर्शनं लोपः' इत्युक्ता विउणो इति रूपमुदाजहार। अतोऽत्र द्विगुणशब्दे दुउणो दिउणो विउणो इति रूपत्रयमपि मतभेदेन साध्विति बोध्यम् ॥ 2 इत्यादीति ॥ द्विरदद्विधागतनिपततीनां दिरओ दिहागओ णिवडइ इति रूपाणि बोध्यानि । चन्द्रिकाकृतेदमनुक्तमपि 'तु निर्झर' (प्रा. सू. १-२-५) इत्यादि- सूत्रे कृग्रहणप्रत्युदाहरणावसरे दिहागओ इति प्रत्युदाहृतत्वात्तस्यापीदमनुमत- मित्यवसीयते ॥ द्विवचन ओत्वं वेति वाच्यमिति ॥ त्रिविक्रमवृत्तौ त्विदं 'क्वचिदोत्व- मपि' इति वाक्यरूपेण दृश्यते । चन्द्रिकायां तु नेदं दोवअणमिति रूपमुदाहारि ॥ 4 गभीरग इदिति ॥ एतत्सूत्रात्पूर्व निर्झरद्विधाकृतकाश्मीरहरीतकीशब्दानां ओझरो णिज्झरो, दोहाइअं दुहाइअं, कम्हारो, हरडई इति रूपसाधकं तु निर्झरद्विधा- कृन्योन्ना' (प्रा. सू. १-२-५०) 'ईतः काश्मीरहरीतक्यो लौ ' (प्रा. सू. १-२-५१) इति सूत्रद्वयमधिकं सूत्रपाठे दृश्यते । निर्झरशब्दे 'दीर्घान्न' (प्रा. सू. १-४-८७) इति द्वित्वनिषेधस्य जागरूकतया ओज्झरो इत्यादि द्वित्वघटितरूपोदाहरणं त्रिविक्रमवृत्ति- मुद्रितकोशे परिदृश्यमान कथं संगच्छेतेति चिन्तनीयम् ॥ 5 गभीरादाविति ॥ सूत्रे गभीरग इत्यत्रान्तिमगशब्दस्य ‘गो गणपरः (प्रा. सू. १-१-१०) इति संज्ञासूत्रबलात् गमीरादावित्ययमों लभ्यत इति भावः ॥ 6 गहिरो इति ॥ गभीरशब्दे ईकारस्य प्रकृतसूत्रेण इत्वे भकारस्य खघथध- भाम् ' (प्रा. सू. १-३-२०) इति हकारादेशे गहिरो इति रूपं बोध्यम् ॥ .

·टिप्पणीसहित स्वर्गचकार- 1 प्रसीदवल्मीकानीतप्रदीपितशिरीषकाः । गृहीत जीवावसीदद्वितीयतृतीयकाः ॥ वीळितं च गभीरादि रानीते दिरपि स्त्रियाम ॥ आणी आणिआ॥ वा पानीयगे ॥१-२.-४०॥ ईत इत्वं । पाणि पाणीअं । 5 जीवंत्यळीकपानीयोपनीतेपत्करीपकाः ।। एलपीठनीडकीदृशपीयूषविभीतकेदृशापीडे ॥१ २ ४१॥ 6 प्रसीदेत्यादि ॥ पसिअ वंमिओ आणि पदवि सिरियो गरि जिउ ओसिअंतो दिइओ तइओ विलिअं इति प्रसीदादिशब्दानां प्राकृने निरूपाणि ॥ जीवेत्यादि ॥ ‘जीवत्ववसीदत इति शुद्धः पाठः ॥ 3 आनीते दिरपीत्यादि ॥ आनीते-आनीतशब्द नियां दिपि दार्थोऽपि इत्यर्थः । दृश्यत इति शेषः । दिर्दीर्घः ' (प्रा. स. १-१-६) इनि सत्रबलान दिग्न्यिम्य दीर्घ इत्यर्थः । ततश्च स्त्रीलिङ्गे आनीताशब्दे आणीआ आणिआ इनिरूपद्यं मिदम् ॥ 4 पानीयग इति ॥ पूर्ववदत्रापि गशब्दम्य गणार्थकनया पानी बारावियों लभ्यते। अत्र पानीयादिगणे द्वितीयशब्दपाठो न दृश्यते । एवमेव विवि कम गायपि । परं तूभयत्रापि गभीरादिगण एव पाठादतन्मते निन्यतया इन्नप्रवृत्या विही दनि नम्य द्वितीयशब्दस्य रूपं वृत्तिकृतोरभिमतमिति ज्ञायते । चन्द्रिकायां न पान यादिगण एव द्वितीयशब्दपाठात्तन्मते इत्त्वविकल्पात् विदओ विईओ इनि रूप मिल जायते ॥ 5 ईषदिति ॥ यद्यपि चन्द्रिकात्रिविक्रमवृत्याः पानयादित पदः कण्ठतो न परिगणितः, तथाऽप्यव्ययप्रकरण ईपच्छन्दम्य इसि इनि प्रारूपोदा- हरणात्तत्रापीत्वमभिमतमिति ज्ञायते। अत एव कान्यायनमृत्रम्य विशनमा यनि- कृद्भिः कवितार्किकसिंहैः सर्वतन्त्रस्वतन्त्रैः श्रीमवेदान्ताचार्यपि इमि इन्यपि मतभेदान इत्युक्त्वा, तत्र 'इसि चुम्बिाइ भमरहिं इति प्राचीनप्रयोगोऽपि प्रमाणाना दृश्यते। 6 एल पीठेत्यादि ॥ एतत्सूत्रात्पूर्व जीर्णशब्द कारस्यो विमान नार्थ- विहीनहीनशब्देषु च ऊकारविधानेन जुषणं विहणं हणं इनि रूपमाघकानि · उल जीर्ण' (प्रा. सू. १-२-५४) 'तीर्थे पल (प्रा. स. १-२-५.५। 'विकीनन वा' (प्रा. सू. १-२-५६) इति त्रीणि सूत्राण्यधिकानि सूत्रपाट दृश्यन्ते ॥ . , ·प्रकरणम् ] प्राकृतमणिदीपे 1 3 एधीत एत्वं लित्स्यात् । 1 गेडं - नेईं। (वा) 'पीठनीडयोर्वावचनम् । पीढं, नीडं । त्वेदितः ' इति सिद्धे- रतपनलिति मतान्तरम् ॥ त्वदुत उपरिगुरुके ॥ १-२-४२ ।। अनयो गतोऽत्वं वा स्यात् । ७ अवरि उवरि । गरु शुभ है। 7 MEHIMANImhonenue . द - 17मिति॥ पीठशब्द ठकारस्य ‘ठः (प्रा. सू. १-३-२८) इत्यनेन ढकारादेशे प्रकृतसूत्रेण ईकारस्य एल्वे पेढमिति रूपम् ॥ 2 नेडमि ते ॥ नीडशब्दे इकारस्य देबगेऽखौ' (प्रा. सू. १-४-५३) इत्यनेन पाधि द्वित्वे चचित्स्वरूपन एकारस्य प्राकृने ह्रस्व इत्यभिप्रायेगास्या वृत्तावादी रेडमिन्दानन्येनात्र संयोगे' (प्रा. सू. १-२-४०) इत्येकारस्य ह्रस्वैकार नडमिति रूपम् ॥ सिद्धरतद्हणमिति ॥ अत्र ‘सिद्धेरेतद्गुणम्' इति पाटेन भाष्यम् । एतद्ग्रहणं पीनीडगन्दयोग्रतगमित्यर्थः ।। * मतान्तरमिति ॥ त्वेदितः' (प्रा.मू. १-२-४१) इति सूत्रे इत इति तपर- करणात दुपसूत्रनिर्दिका आदिभूतस्य इकारस्यैव दर्शनाच हस्वकारस्यैव तत्र ग्रहणमिन्यनगाभ्युपगमनीयतया पीठनीडयोर्विकल्पविधानं सार्थकमेव न बनक- मित्यभिप्रायेण अगचिमूचनाथ मनान्तरमिन्युक्तम् । त्रिविक्रमवृत्ताबभन्दा बहुलाधि- कारात्पीटनीडयोर्विकल्प इन्युकं दृश्यते । चन्द्रिकायां त्वत्र सूत्रे पीठशब्दस्थाने पीड इति पठितं दृश्यते। सूत्रेऽस्मिन् अवशिष्टानां कीशपीयूपविभीनः शामिदानां च रिसो पेऊसं बडओ एरिमो आमेलो (आबेलो) इति प्राकृने निरूपाणि बोध्यानि ॥ उतोऽत्वमित्यादि ॥ आदरिति शेषः । अत एवान गुरुकादिशब्ण द्वितीयो- कारस्य नावं प्रवर्तत ॥ ' अपरिमिति ।। उपरिदशब्द 'पो वः (प्रा. मृ. 1-३-५.) इति पकारस्य वकारादेश ‘स्वरेभ्यो बकादी' (प्रा. मु. १-१-४२) इति वक्रायन्नन भन्न पर्यादि गणप्रविष्टतयाऽत्र नृतीयाम्बरापरे बिन्दी प्रकृत रेणोकारस्य पाक्षिकार च अपरि- मिति उन्धाभावपक्षे उवरिमिति च रूपम् ॥ गरुअमिति ॥ गुरुशव्दः कात्यायान्तोऽत्र सूत्रे गृहीतः । तेन र बलगुरुशद नेई मृवं प्रवर्नत इति त्रिविक्रमवृत्तावभिहितम् । ततश्च गुरुकादं अनसूत्रेणादर- P.M.D. 1

·टिप्पणीसहित
[स्वरविः
1
मुकुलादौ ॥१-२-४३॥
उतोऽत्वं नित्यम् । मुकुळं-मउलं।
2 मुकुळं मुकुटं मुकुर युधिष्ठिरः सौकुमार्य च ।
अगुरुगुलूचौगुयो विद्रुत 3 आत्वं तु बाहुलकम् ॥
विद्रुतः-विदाओ॥
'र इझुझुटीपुरुषयोः ॥ १-२-४४॥
अनयो रसंवन्ध्युत इत्स्यात् । भिउडी । पुरिलो॥
कारस्यात्वे 'प्रायो लुक्' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना ककारस्य लुकि गरू
रूपम् । अत्वाभावपक्षे तु गुरुअमिति रूपं बोध्यम् ॥
1 नित्यमिति ॥ धनत्रकार मालिसमिति भावः । लक्ष्मीधरसूरिस्तु मुउलं
इति रूपयनुवाहरन् सत्यस्यास्य वैकल्पिकतां मन्यते । तच्चैतद्वत्तिग्रन्थेन
ग्योगान्न विकल्पः' 'सकुटं संस्कृते च, तथाऽप्ययं चोगो मुकुटस्य रूपान्तरनिवृ
इति त्रिविक्रमवृत्तिग्रन्थेन च विरुध्यते । सुकुलादिगणेऽस्मिन् उकारद्वयघटि
शब्दपार्शनासंस्कृते उकारद्वयघटित एवायं शब्द इति वा, प्राकृते सर्वथैवै
घटित एव वाऽयं शदलाधुलिक गालीबविश उन्नीयते ॥
2 मुकुलमित्यादि ॥ 'मउलं मउडं अउरं जहुट्ठिलो सोअमल्लं अगरू गलो
विदाओ' इति सुकुलादिगणीयानां प्राकृते सिद्धरूपाणि बोध्यानि ॥
* विद्रुत इत्यादि ॥ अत्र त्रिविक्रमवृत्तौ 'बहुलाधिकारात्वचिद
विद्रुतः-विदाओ' इत्युक्तं दृश्यते ॥
4 रसंबन्ध्यत इत्यादि॥ सूत्रे र इति षष्ट्यन्तं, त्वदुत उर्पा
(प्रा. सू. ५-२-५८) इति सूत्रात् अत् उत् इति चानुवर्तत इति भावः ॥
5 र इदित्यादि ॥ ‘रो भ्रुकुटिपुरुष इत् ' (प्रा. सू. १-२-६०) इति
त्रिविक्रमवृत्तिकोशे एतत्सूत्रपाठो दृश्यते ॥
भिउडी पुरिसो इति॥ भ्रुकुटीशब्द रेफस्य · लवरामधश्च' ।
१-४-७८) इति लुक् । पुरुषशब्दे पकारस्य
शोस्सल (प्रा. सू. १-३-८
सकारादेशः॥

·प्रकरणम् प्राकृागणिदीप 1 दोदोऽनुवाहोत्सन ऊ शसि ।। १-२-४५ ॥ उदित्यत्र उदो दकारेण सह ऊ स्याच्छकारलकारयोः परतः । उच्छासः-ऊनामो । उत्सवः-ऊसवो । अनुत्माहोल इति किम् ? 2 उच्छाहो उच्छणो॥ दुरो रलुकि तु ॥ १-२-४६ ! अलुकि सति दुर. उन ऊ स्यात् । दुस्सहः- दृसहो दुसहो ॥ : १ 1 दोदोगुनाह इत्यादि ॥ दा उदः अनुन्साहोलपन्ने ऊ शसि इति पदच्छेदः। उन्मादोन्मशब्दाभिनन्दिनः दकारेण साहितस्य उदः शकारमकर- रयोः परन ऊकारादश इन्टग्रहः । तत्रापूर्व क्षुतशब्दे उकारस्य इन्वविधानेन छीअं इनि रूपसाधकं श्रुत ईन (प्रा. मृ. १-२-६१) इत्यक सूत्रं सूत्रपाठेऽधिकं दृश्यते । उधानमन्त्री उद श्वास अनि नशाय प्रतीण दवारसहितल्योद ऊ इत्यादशे वकारस्य 'लचरामधा' (प्रा. सू. १-४-७८ ) इति लुकि शकारस्य ' शोस्सल ' (प्रा. सू. १-३-८७) इति सकारावगे दीर्वान्परत्वान्यस्य — दीर्वान्न ' (प्रा. सू. -४-८७) इति द्वित्वनिषेत्रे ऊसामो इति रूपम् ॥ * उच्छाहो उच्छंणो इति ॥ उन्माहशब्द त्यस्य 'थ्यश्चत्सप्पामनिश्चल (प्रा. स. १-४-२३) इति छादशे तस्य - शेषादशस्य' (प्रा. स. १-४-८६) इत्यादिना द्विन्वे पूर्वस्य — पूर्वमुपरि' (प्रा. मृ. १-४-५४) इत्यादिना नहर्गीयमवदिशे उच्छाहो इनि रूपम् । उत्पन्न गर्नेद नस्य — नः (प्रा. स. १-३-५२) इति गत्वं बोध्यम् ॥ दुर इत्यादि। दुरः रलुकि इति पदच्छेदः। 'दोऽदोऽनुन्साह' (प्रा. स. १-२.६२) इत्यादिपत्रात ऊ इति त्वदुतः (प्रा. सू. ५-२.१८) इत्यादिसूत्रादुन इति चानुवर्तते। रिन्युपनर्गसंबिनो रफम्य लुकि सति उन अकारादिशो वा भवनानि मृत्रार्थः । अत्र वृत्ती अनुकीन्यग्य स्थान रलुकीति साधुः पाठः ॥ 'दृसहो दुसहो इति ॥ “निर्दुरि वा ' (प्रा. सू १-१-२६) इनि मृवेण दुरित्यास्यान्यम्य लोपपले पूर्वम्योकारभ्य प्रकृनसलेग ऊचे दृसहो इति, प्रकृतस्य ऊन्वस्य वैकलिए कन्यात तदभावपळे दुमहो इति, रलोपस्य वैकल्पिकन्वात्तदभावपक्षे च वा शरि' (पा. स. ८-३-१५, ३६) इनि रेफम्य विमर्गे दुःसहो इति च रूपवयं बोध्यम् ॥ खरवमान ·टिप्पणीसहिते [स्वरविकार- , सुभगमुसले ॥ १-२-४७॥ उत ऊ वा स्यात् । सुहवो सूहवो । मूसळं मुसळं । 'ऊत्वे सुभग (प्रा. सू. १-३-१८) इति वत्वम् ॥ 'हश्चौत्कुतूहले ॥ १-२-४८॥ हश्चादेरुत ओत्स्यादूतो ह्रस्वश्च । कोउहळ्ळं । दैवादित्वादित्वम् ।। स्तौ ॥ १-२-४९॥ उत ओत्स्यात्सं योगे । तुंडं-तोडम् ॥ सूक्ष्मेऽद्वोतः ॥१-२-५०॥ सूक्ष्म-सण्हं सुण्हम् ॥ . ८ . 1 सुहवो इत्यादि ॥ सुभगशब्दे भकारस्य खघथधभाम् ' (प्रा. सू. १-३-२०) इति हकारादेशे प्रकृतसूत्रेण उकारस्य ऊत्वविकल्पे ' उत्वे सुभग' (प्रा. सू. १-३-१८) इत्यादिना गस्य वत्वे च सुहवो सूहवो इति रूपम् ॥ 2 हश्चेत्यादि ॥ आदेरित्यधिक्रियते । 'त्वदुत' (प्रा. सू. १-२-५८) इति सूत्रादुत इति ‘दुरो रलुकि तु' (प्रा. सू. १-२-६३) इत्यतो वार्थकस्तुशब्दश्चानु- वर्तते । तथा च कुतूहलशब्दे आदेरुकारस्य ओकारः स्यात् । तत्संनियोगेन दीर्घस्य हस्वश्च वा भवतीत्येतत्सूत्रार्थमभिप्रयन् त्रिविक्रमदेवः संनियोगशिष्टहस्वौत्वोभयाभावे कुऊहलमिति कुतूहलशब्दस्यापरमपि रूपमनुमनुते। अत्र तु वृत्तौ कोउहल्लमित्येकमेव रूपमुदाहृतं दृश्यते । अत्र वृत्तौ हश्चेत्यस्य स्थाने 'अत्र' इति पाठस्साधुरिति भाति । ऊत इत्यनन्तरं वा हश्चेति योजनीयः ॥ ४ दैवादित्वादिति ॥ 'दैवगेऽखौ' (प्रा. सू. १-४-९२) इति सूत्रेण वा द्वित्वमित्यर्थः । तेन द्वित्वाभावपक्षे कोउहलमित्यप्यन्यद्रूपं बोध्यम् ॥ 4 संयोग इति ॥ सूत्रे स्तुशब्दः संयुक्तसंज्ञक इति भावः । उत्तरसूत्रे वाग्रहणादन तुशब्दो नानुवर्तत इति भावः ॥ सूक्ष्म इत्यादि ॥ अत्र सूत्रे ‘सूक्ष्मेऽद्वोत:' (प्रा. सू. १-२-६७) इति सूत्रपाठमुररीकृत्य ऊकारस्य विकल्पेन अकारादेशमभिप्रयता त्रिविक्रमदेवेनापि ·प्रकरणम् प्राकृतमणिदीपे 1 3 इदेन्नूपुरे ॥ १-२-५१॥ अस्य ऊत इदेतौ स्तः। णिउरं णेउरम् ॥ ओल् स्थूणतूणमूल्यतूणीरकूर्परगुळूचीकूश्माण्डताम्बूलेषु ॥१-२-५२।। एषूत ओकारो लित्स्यात् ॥ (वा) स्थूणतूणयोस्तु वा। 4थूणं थोणं इत्यादि ॥ ऋतोऽत् ॥१-२-५३॥ सूक्ष्मे' (प्रा. सू. १-४-७०) इत्यनेन ण्हादेशे च सण्हं सुण्हं इत्युदाहृतं दृश्यते । चन्द्रिकायां तु 'सूक्ष्मे वोत: ' (प्रा. सू. १-२-६७) इति पाभिप्रायेण पूर्वसूत्रादोदित्य- स्यानुवृत्त्या ओत्वस्य वैकल्पिकतयाऽत्र विधानमिति पक्षान्तराभिप्रायेण सोण्हमित्युदाहृतं दृश्यते । अत्वौत्वोभयाभावपक्षे 'संयोगे' (प्रा. सू. १-२-४०) इति संयुक्तात्पूर्वस्य ह्रस्वे सुण्हमिति रूपं बोध्यम् ॥ 1 इदेदित्यादि ॥ एतत्सूत्रात्पूर्व दुकूलोद्धढकण्डूयतिहनुमद्वातूलमधूक- शब्दानां दुअलं दुऊलं, उव्वीढं उव्वूडं, कंडुअइ, हणुमन्तो, वाउलो, महुअं महू- इति प्राकृते रूपसाधकानि 'अल दुकूले' (प्रा. सू. १-२-६८, 'ईदुद्यढे' (प्रा. सू. १-२-६९) 'उल् कण्डूयहनुमद्वातूले ' (प्रा. सू. १-२-७०) 'वा मधूक' (१-२-७१) इति सूत्रचतुष्टयं सूत्रपाठेऽधिकमुपात्तम् ॥ *णिउरमित्यादि ॥ नूपुरशब्दे नकारस्य ‘आदेस्तु' (प्रा. सू. १-३-५३) इति णकारः 'प्रायो लुक् ' (प्रा. सू. १-३-८) इत्यादिना पकारस्य विशेषः ॥ 3 ओलित्यादि ॥ अत्र सूत्रे स्थूणाशब्द आकारान्तः, ताम्बूलशब्दः तम्बूल इति च त्रिविक्रमवृत्तौ पठितो दृश्यते ॥ 4 स्थूणतूणयोस्तु वेति ॥ बहुलाधिकारादिदं सिद्धमिति त्रिविक्रमलक्ष्मीधरौ। तोणं तोणीरं मोल्लं कोप्परं गलोई कोहण्डी तांबोलम् , इत्येतत्सूत्रगततूणादिशब्दानां प्राकृते सिद्धरूपाणि बोध्यानि ॥