·PUKLLALLERS-Pandurang Jawaji,
Pour mise eeldarane vetem ne bodge,}
Nirnaya-sagar Press,
26 23, Kolbbat Lano, Bombay

·श्रीः। अनुभूतिप्रकाश . . श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ श्रीविद्यारण्यविरचित उपनिषत्तात्पर्य- रूपोऽनुभूतिप्रकाशः प्रारभ्यते ॥ हरिः ॐ ॥ ऐतरेयेण संप्रोक्ता द्वितीयारण्यकांतगा ॥ ब्रह्मविद्या सुविस्पष्टं वालबोधाय तन्यते ।।१।। आत्मैव सृष्टेः प्रागासीनामरूपविवर्जितः ॥ सोऽप्येक एव नान्योs-, स्ति जडं चान्यन्न विद्यते ॥२॥ मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ॥ इति श्रुत्यंतरे प्रोक्ता माया नान्यत्र तत्त्वतः ॥३॥ . निसत्त्वं व्यवहाराहमनृतं धालयक्षवत् ।। बालो यक्षं प्रकल्प्याला.. द्विभेति व्यावतो यथा ॥४॥ वस्तुतत्त्वं जडं किंचिन्नान्यदस्त्यात्म-, वस्तुनः ।। अद्वयानंदरूपात्मा वदा सुप्ताविव स्थितः ॥५॥ निस्त-. स्वापि जगद्धांति माया निद्रेव कल्पयेत् ॥ निर्विकारोऽप्यसावात्मा मायावृत्त्या व्यवारयत् ॥६॥ स विचार्याखिलान् लोकान् सध्या पालकसष्टये ।। कृत्या विराट्तनुं छिद्रेप्वथ तद्देवता व्यधात् ॥७॥ समुद्रतुल्ये देदेऽस्मिन् देयताः पतितास्तथा ॥ वंदेहं पुत्पिपा- साभ्यां योजयामास स प्रभुः ॥८॥ अन्नभोगायात्मदेहान् गवाश्व- पुरुषादिकान् ।। सृष्ट्वा प्रावेशयचत्र देवतास्ता यथायथम् ॥९॥ ईशोऽसाधारणं स्थानमपश्यन् क्षुत्पिपासयोः ॥ प्रावेशयोक्तासु: सद्भोगाचे प तृप्यतः ॥१०॥ अन्ने सृष्टे भोकृवर्गों हाजिघृक्षत्तदि- १एवनामकेन मुनिना। भ.प्र.१ ·अध्यायः १। द्रियैः ।। तत्र वागादयोऽशक्तास्तदपानो गृहीतवान् ॥११॥ जीवा- भावे पृथा सर्वमित्यालोच्य परेश्वरः ।।.शिरोमध्यं विदार्यात्र प्रावि. शजीवरूपतः ॥१२॥ प्राणानां धारकः कर्ता चेतनो जीव उच्यते।। भानखाप्रमहंकारश्चिव्याप्तश्चेतनोऽभवत् । ।। १३ अंतःकरण- भागौ द्वावहंकारो मनस्तथा ॥ वृक्षस्य मूलमनं च यथाभागौ तथे- क्ष्यताम् ॥१४॥ चिंटुिंबप्रतिबिंवाभ्यां युक्तोऽहंकार एव तु ।। चेतना प्राणभृत्तस्य हृन्निष्ठं करणं मनः ॥१५॥ तस्य हृत्कंठनेत्रेषु प्रचारवशतोऽभवत् ।। सुप्तिः स्वप्नों जागरश्न सोऽयं संसार ईरितः ॥१६॥ स्वप्नः सकाल एवास्ति नान्यदा स्वप्नजागरौ । तथैवेति खनसाम्यात्रयः स्वप्ना उदीरिताः ॥१७॥ अध्यारोपो मायिकोऽय- मुक्तोऽथासावपोह्यते ॥ अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपंचं प्रपंच्यते ॥१८॥ स संसारीश्वरो जात ईश्वरानुग्रहात्पुनः ॥ पृथिव्यादीनि भूतानि यथाशास्त्रं व्यचारयत् ॥ १९ ॥ परमात्मन उत्पन्नं जगदा- स्मैव नेतरत् ।। मृदो जातो घटो यद्वन्मृद्वस्त्वेव तथेक्ष्यताम् ॥२०॥ घटः शराव इत्यादिविकाराणां मृदः पृथक् ।। तत्वं नास्ति प्रतीते तु नामरूपे प्रकल्पिते ॥२१॥ प्रतिबिंबभ्रमो नीराधुपाधिवशतो यथा । सन्निवेशोपाधितोऽयं तथा कुंभादिविभ्रमः ॥२२॥ भ्रांति: सोपाधिकोपाधिनिवृत्त्यैव निवर्तते ॥ न बोधात्तेन भासते जान- वोऽपि • घटादयः ॥२३॥ पृथग्द्रव्यस्वरूपः सन्समवेतो घटो मृदि ।। इत्याहुस्तार्किकास्तत्तु न द्वैगुण्यप्रसंगतः ॥२४॥ मृद्भा- राद्धदभाराच. गुरुत्वं द्विगुणं भवेत् ॥ तथालंकारकर्ता स्यात्कृती हेमादिशुद्धतः ॥२५|| न सन्निवेशमात्रेण पृथग्द्रव्यत्वसंभवः ।। आकारविशेषः।।

·7 अनुभूतिप्रकाशः। । शयनोत्थानगमनैर्न पुत्रे बहुपुत्रता ॥२६॥ तस्मात्कार्य न वस्तु स्यात्कारणव्यतिरेकतः ॥ किंतु कारण एवैतदनृतं भासते मृषा ॥२७॥ अर्थक्रियानृतेऽप्यस्ति स्थाणी चोरभयेक्षणात् ।। ततोऽनृता घटाद्याः स्युर्भातु कुर्वतु वा क्रियाम् ॥२८॥ सन्निवेशोपाधिहाने गच्छत्येव घटादिधी। विवेकिनां तु वस्तुत्वं घटादीनां निवर्तते॥२९॥ घटः शराव इत्येवं वाचैवारभ्यते वृथा ॥ मृत्तिकेत्येव सत्यं स्यान्न तु सत्यं घटादिकम्॥३०॥ एवमात्मन उत्पन्नं पृथिव्याद्यपि नात्मनः॥ पृथग्वस्त्वस्ति कित्वात्मन्यारोपात्प्रतिभासते ॥३१॥ सद्वस्तु ह्यात्मन- स्तत्त्वं तस्मिन् भूम्यादिकल्पनात् ॥ पृथिव्यादीनि संतीति भासते तत्तदिद्रियैः ॥३२॥ इंद्रियोपाधिका भ्रांतिरक्षरोधान्न भासते ॥ इत्येतद्विशदीकर्तु योगो वेदेषु वर्ण्यते ॥३३॥ सदात्मनः पृथग्भूत- मसद्भूम्यादि तेन तत् ॥ भात्वक्षैः कार्यक्रद्वस्तु मिथ्यैव स्याटा- दिवत् ॥३४॥ ईदृग्विवेकदृष्ट्येदं जगदात्मैव नेतरत् ॥ एवं सत्या- त्मनोन्यत्किं वस्तुमस्तीति शंक्यते ॥३५॥ अद्वयानंदरूपात्मा सृष्टेः पूर्वमभूयथा । तथैवाद्यापि संपन्नो बुद्ध्या सम्यग्विवेचितः ॥३६॥ इत्थं सर्वात्मकं ब्रह्म विविच्य पुनरप्यसौ ॥ एतमेव स्वमात्मानं ब्रह्मत्वेन व्यलोकयत् ॥३७॥ अहंकारश्च चिच्छाया मिथ्या भूम्या- दिवत्ततः ॥ चिदात्मकोऽवशिष्टोऽयं जीवो अझैव नेतरः ॥३८॥ यथाशास्त्रं विविच्येत्थं प्रत्यग्दृष्ट्या चिदात्मनः ॥ साक्षाचकार ब्रह्मत्वं जीवः शांत्यादिसंयुतः ॥३९॥ इदमित्यपरोक्षेण ददर्शति विवक्षया ॥ इदंद्रनामाभूज्ज्ञानी वैयाकरणदृष्टितः ॥४०॥ तमिंद्र इत्याहुरन्ये नाम्नः पारोक्ष्यसिद्धये ॥ पूज्यस्य देवपित्रादेः परोक्षं १ तम्मदंदम् । .

·४ अध्याय १.] नाम हि प्रियम् ॥४१॥ परमेश्वररूपत्वादपींद्रत्वमिहोचितम् ॥ समाप्ता ब्रह्मविद्येयमुत्तमस्याधिकारिणः ॥१२॥ विरक्तस्योक्तबोधः स्याद्वैराग्यं दोषदर्शनात् ।। जन्मैव प्रथमो दोषस्तद्वीभत्सा निरू- प्यते ॥४३॥ स्वर्गाद्वा नरकाद्वायं दृष्टिद्वाराऽनसंस्थितः । प्रविश्य पितरं तत्र गौं भवति रेतसि ॥४४॥ तद्रेतः पितृदेहस्थं सी- गेभ्यः समुत्थितम् ।। पितुः स्वदेहो गर्भाख्यदेहश्चेति वपुर्वयम् ॥ ४५ ॥ खियां सिंचति तद्रेतस्तत्पुत्रोत्पादनं पितुः ॥ पुत्ररूपेण तजन्म पितुराधं स्वयं कृतम् ॥४६॥ योपिद्योनि प्रविश्यायं योपि. गर्भ स्फुटीभवेत् ॥योपिद्वीर्येण पुष्टोऽसौ तदेहेनैकतां प्रजेत् ॥४७n- अन्यथैना स्त्रियं हन्याद्गुल्मव्याधिवदांतरः ॥ खांगवन्न हिनस्त्येनां गर्भ रक्षति सा ततः ॥४८॥ गर्भरूपं भदेहं यतः सा पालय- सतः ॥ सापि भी पालनीया तदिष्टान्नादिवस्तुभिः ॥४९॥ गों विण्मूत्रयोः स्थित्वा दशमे मासि जायते ॥ पिता स्वात्मधिया पुत्रं संस्करोति यथाविधि ॥ ५० ॥ पितुर्द्वितीयं तजन्म पुनरूपेण' संस्थितम् ॥ खोदरादारजठरादपि जन्मद्वयं क्रमात् ॥५१॥ पति. । जीयां विशत्यादौ गर्भो भूत्वा स्त्रमातरम् ॥ जायैव माता संपन्ने- त्यहो संसारकष्टता॥ ५२ ।। लौकिकं वैदिकं सर्व पुत्रेऽवस्थाप्य तत्पिता ॥ मृतो देहांतरे पित्रोरन्ययोर्विशति स्वयम् ॥५३॥ पुत्र- रूपेण यजन्मद्वयं पूर्वमुदीरितम् ॥ तदपेक्षं तृतीयं तजन्म स्याहे. हधारिणः ॥५४॥ स्वोदरं दारजठरं तथा पित्रंतरोदरम् ॥ त्रय आव- संथा इत्यं जतोः सर्वस्य जन्मने ॥५५॥ जन्मानि योनिलक्षाणां जंतुश्चतुरशीतिपु ॥ उत्तमाधमरूपाणि प्राप्नोत्येवं पुनः पुनः ॥५६॥ गर्भः।

·अनुभूतिप्रकाशः। 'दुष्टत्वं जन्मनः प्रोक्तं सष्टं रोगादिदुष्टता ॥ विरको बुद्धतत्त्वस्तु मुच्यते वामदेववत् ॥५०॥ पूर्वजन्मनि बोधेन स्वमुक्ति चानवी- दृचा ।। गर्भस्थो वामदेवोऽयं प्रतिबंधविवर्जितः॥५८जन्मन्यतीते वेदांतं श्रुत्वाप्येप न बुद्धवान् ॥ बलिना प्रतिवद्धत्वात्कर्मणा जन्म- हेतुना ॥५९॥ गर्ने प्रविश्य तत्कर्म विनष्टं प्रतिबंधकम् ॥ नवमे मासि संस्मृत्य श्रवणं प्रतिबुद्धवान् ॥६०॥ विद्वान्भूत्वा समुत्पन्नो जीवन्मुक्तोऽभवेत्तदा । शरीरमात्मनो भिन्नं मिथ्यैवेत्यवगच्छति ॥६१॥ इयंत कालमेतस्मिन्नांत्या देहे निमग्नवान् ॥ बोधेन देहा- दुत्क्रम्योत्कृष्टोऽभूजीवतां त्यजन् - ॥ ६२ ॥ जीवत्वेऽपगते तस्य शिष्यते परमात्मता ॥ स एव स्वर्गतुल्योऽभूदिद्रियाविषयत्वतः ॥६३॥ परोक्षोऽपि विमूढानां विद्वद्भिरवलोक्यते ॥ सर्वेऽपि विष- यानंदाः प्राप्ता दृष्टे निजात्मनि ॥६४॥ आत्मानंदसमुद्रस्य विलुपो विपयोत्थिताः॥आत्मन्यंतर्भवत्यंते समुद्रे चिंदवो यथा ॥६५॥ आत्मन्यानंदमज्ञात्वा विपयेपु स्वविभ्रमात् ।। बाह्यमिच्छति तल्ला- भाद्धीरात्मन्युपशाम्यति ॥६६॥ आत्मानंद क्षणं भुक्त्वा पुनधात्या वहिजेत् ।। विवेकिधीनिजानंदं भुक्ते तत्स्यैव सर्वदा ॥ ६७ ॥ विपये दुःखजातं यत्तद्वीक्ष्यापक्षपाततः ॥ शक्यो योद्धं निजानंदो बुद्धयंते हि विवेकिनः ॥६८॥ वामदेवोऽखिलानंदानाप्यात्मन्यमू- तोऽभवत् ।। देहप्राणवियोगाख्या मृतिश्चिद्वस्तुनो नहि ॥६९॥ इत्थं संसारदुष्टत्वं पुरुषार्थ च वोधतः ।। श्रुत्वा विरक्ता बोधार्थ मीमां- संते मुमुक्षवः ॥७०॥ अहं पश्याम्यहं वच्मीत्यात्मानं सर्वदा वयम् ।। उपास्महे योगिवंधं कोऽसौ मूर्ध्नि प्रविष्टवान् ॥७॥ मायावी . + बिदवः।

·“६ अध्यायः १1- .. शुद्धचिद्वात्मा कतरः सृष्टितः पुरा । बुमुत्सते द्वयोस्तत्त्वं जीवा- त्मपरमात्मनोः ॥७२॥ जीवस.चेतनत्वेन चैतन्यं चिंत्यतामिदम् ।। चक्षुरादिविशिष्टं । तच्छुद्धं वा तत्त्वमस्य किम् ॥७३॥ चक्षुःोत्रे घ्राणजिहे त्वक धींद्रियपंचकम् ॥रूपशब्दो गंधरसौ स्पर्शश्च विषयाः क्रमात् ॥७४॥ वाक्पाणिपादपायूपस्थाः कर्मेंद्रियपंचकम् ॥ भाप. णादानगमनविसर्गानंदकाः क्रियाः ॥७५॥ गोलकानि दशैतेषाम- क्ष्यादीनि स्फुटानि हि ॥ ज्ञानक्रियाशक्तिरूपमिंद्रिय गोलकस्थितम् ७६।। प्राणोऽपानः समानवोदानव्यानौ च वायवः॥ हनुदे नाभि- कंठौ च देहश्चैपु वसंति ते ॥७७॥ श्वासाधोगतिवृत्ती द्वे वपुष्यन- समीकृतिः ॥ उद्गारादिदेवलं पंच वायुक्रिया इमाः ॥७८॥ अहं कर्ता वपुर्व्याप्य जडं घेतनतां नयेत् ॥ मनोतर्हृद्यवस्थाय वृत्तीः कामादिकाः सृजेत् ॥७९॥ ज्ञानेंद्रियाणि पंचान तथा कर्मेद्रिया- ण्यपि ॥ वायवः पंच की च मनः सप्तदशं स्मृतम् ॥८०॥सोऽयं सप्तदशस्तोमो लिंगदेहः खयोनिपु ॥ सर्वासु संसरत्यस्य विनाशो मोक्ष उच्यते ॥८॥ अज्ञानकल्पितो देहस्तत्त्वज्ञानेन नश्यति । झानोत्पत्तिर्विचारेण तस्मादात्मा विचार्यते ॥८२॥ येन पश्यत्यसा- वात्मा यः पश्यति स वा भवेत् ॥ द्रष्टा पश्यति बोधेन चाक्षुषेण तयोस्तु कः ॥८३॥ शृणोति येन यः श्रोता तयोरित्यादि योज्य- ताम् ।। चैतन्यमस्ति करणे कर्तरीत्यन चिंत्यते ॥८४॥ बहूनि कर- णान्येपु पोधा दृष्ट्यादिनामकाः ॥ बहवः कर्तृवाहुल्यमपि द्रष्ट्रादि- भेदतः ।।८५॥ करणानां च कर्तृणां भेदः स्याचक्षुरादिके ॥ वाह्ये 'यथा तथैवांतःशरीरेऽप्यवगम्यताम् ॥८६॥ कर्बुपाधिरहंकारी वाच्यो हृदयशब्दतः ॥ करणं स्यान्मनस्तस्य संज्ञानाद्यास्तु वृत्तयः ।।८७|| ·অনুমুরিয়া । तत्र सर्वत्र चैतन्यं लक्ष्यते हि पृथक् पृथक् ॥ एवं सति यहुप्वेषु का स्वादात्मेति संशयः ॥८॥ प्रशानमेकं सर्वेषु यत्स आत्मेति निर्णयः । प्रकृष्टं निरूपाधित्वाविन्यं यत्तदीप्यताम् ॥८९॥ अहं. फारो मनो याझं फरणं पाप्युपाधयः ॥ तेषु सर्वेपुचिच्छाया संकावा घेवनाऽन्यतः ॥९॥ न मुख्यं वे चैतन्यमात्मत्वस्याप्य- मुख्यता ॥ सुपुप्तौ वानि लुप्यते मत्वारमा तत्र लुप्यते ॥११॥ प्रज्ञानं निरूमापित्यानित्यं तल्लोपभासकम् ।। प्रज्ञानस्यात्मवा तस्मा- न्मुख्या नान्यस्य कस्यचित् ।।९२॥ द्रष्ट्राचा अपि दृक्षायाः शब्दा मुख्यात्मवस्तुनः ॥ नामान्युपाधिमालंख्य तस्मादालोपलक्षकाः ॥९३॥ यथैकस्यैव संबंधविशेषोपाधिनाखिलाः पुत्रभ्रानादयः शब्दा नामत्वेनोपलक्षकाः ॥१४॥ उपलक्षं तु हतादिमुक्तमेकं यपु. स्वथा ॥ घेतनैः कर्तृकरणैः प्रज्ञानमुपरक्ष्यते ॥९५।। प्रज्ञानं कर्तृ- देहादिसाक्षिभूतं यदति तत् ॥ जीवस्य वास्तवं रूपमित्येवं निर्णयो मवेत् ॥९॥ प्रज्ञानं स्वशरीरेऽस्ति तथा देहांतरेष्वपि ।। अदादि- स्थावरांतेषु तस्य स्यात्परमात्मता ॥९॥प्रज्ञानस्यास्स जीवत्वं प्राण- धारणतो यथा । जगरदृष्टयादिहेतुत्वाद्ब्रह्मत्वं च तथेप्यताम् ॥९८॥ स्थावर जंगम सर्व जगदित्यभिधीयते ॥ तस्य प्रज्ञैव नेत्रं स्वादिननादसौ॥९९॥ प्रज्ञानं सुद्धचिद्रूपमासीद्यत्सृष्टितः पुरा । वस्मिन प्रतिष्ठित सर्व माययोसादितत्वतः॥१०॥ उत्पत्तिस्थिति- कालेऽसौ लोकः प्रज्ञाननेत्रकः ।। नेत्रत्वं व्यवहारस्य सुखादेर्नयना- द्भवेत् ॥१॥ लये प्रज्ञा प्रतिष्ठा स्यात्तत्र सर्वस्य संहृतेः ॥ सृष्टिस्थि- तिलया इत्थं श्रुवाः प्रज्ञानहेतुकाः ॥२॥ स्वप्नसृष्टिस्थितिलया जीव- १ प्रेरणात् । . सार ।

·अध्याय २... त चतन्यसाक्षिकाः|| निर्जीवस्तंभकुड्यादौ स्वप्नसृष्टयादयो नहि ॥३॥ जगत्सृष्ठिस्थितिलया ब्रह्मचैतन्यसाक्षिकाः ॥ ब्रह्मचैतन्यरहिते वंध्या- पुने न संसि ते॥४॥ जगत्रसृष्टयायधिष्ठान शुद्धचैतन्यमद्वयम् ।। परमात्मस्वरूपं स्यादिति वस्यान निर्णयः ॥५॥ यत्प्रज्ञानं स्वात्मरूपं तद्ब्रह्मेति विबुध्यताम् । प्रज्ञानं ब्रह्म विज्ञाय तित्प्रज्ञात्मना सदा का जीवन्नेव स्थितप्रज्ञो मुक्तः स्याद्वामदेववत् ।। नियतां यत्र 'तत्रास्य वपुः सोयं न जायते ॥७॥ ऐतरेयब्रह्मविद्यां व्याख्याता संप्रहादिमाम् ।। सुस्थिरामनुगृहातु विद्यातीर्थमहेश्वरः॥१०८॥ इति 'श्रीविद्यारण्यमुनिकृते अनुभूतिप्रकाशे ऐतरेयोपनिषद्विवरणो नाम 'प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ ब्रह्मवल्या ब्रह्मविद्यां तित्तिरिः प्राह यामिमाम् ॥ वक्ष्ये सुखाववोधाय क्रीडत्वत्र मुमुक्षवः ॥१॥ दर्शादिपितृमेघांतः कर्म- मिर्बहुजन्मसु ।। अनुष्ठितैर्विविदिपा जायतेऽतिमजन्मनि ॥२॥ ततो योग समभ्यस्य संहितोपासनादिभिः ॥ एकामे साधितेऽयास्य विद्यां सूत्रयति श्रुतिः ॥३॥ सूत्रात्पूर्व शांतिमंत्रो जपायात्रोपवर्णितः ।। जपेन विन्ना द्वेषाद्याः शम्यंति मनसि स्थिताः ॥४॥ ब्रह्मवित् पर- मेतीति सूत्रं सर्वार्थसूचनात् ।। ज्ञेयं ज्ञानं फलं चेति सर्वेऽर्थाः सूचिता इह ॥५॥ ज्ञेयं ब्रह्म तदीया धोर्ज्ञानं स्थाद्ब्रह्मता फलन् । सूत्रव्याख्यानरूपायामुच्येतद्विशदीकृतम् ॥६|| ज्ञातव्यं ब्रह्म यत्त- किमिति चेत्तस्य लक्षणम् ॥ सत्यं ज्ञानमनंतं यचद् सवगम्यताम् . १ यजुःशाखापरतेकः । अझविदामोति परम् । तदेषाभ्युका । सत्यं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायो परमे व्योमन् । सोनुढे सर्वालामा- प्राणा विपधिवेति।

·अनुभूतिप्रकाशः। नाला आकाशादि जगत्सर्वमनृतं मायिकत्वतः ॥ नानृतं (ब्रह्म तिनैतत्सत्यमियभिधीयते ॥८॥ जगजई स्वतःस्फूर्तिराहित्याद्रह्म. तु 'स्वयम् ॥ स्पुरतीयजडं तेन ज्ञानमित्यभिधीयते ॥९॥ जडं घटायं- त्तिवत्स्यादेशकालादिवस्तुमिः । न देशादिकृतोऽतोऽस्य ब्रह्मानंतं ततः स्मृतम् ॥१०॥ देशकालाधन्यवस्तुत्रयं मायाविजृमितम् ॥ 'ब्रह्म सत्य मायिकस्तैः परिच्छिन्नं कथं भवेत् ॥१॥ जडानृत- परिच्छिन्नव्यावृत्त्यैव पत्रयम् ॥ लक्षकं सादखंडस्य यत्तद्रीति 'बुध्यताम् ।। १२ ।। तादृग्ब्रह्म कथं विद्यादिति घेदभिधीयते ॥ 'गुहायां परमे व्योनि स्थितं ब्रह्म तु वेद यः॥१३॥ देहादभ्यन्तरं प्राणः 'प्राणादभ्यंतरं मनः। ततः कर्ता ततोभोका गुहा सेयं परंपरा॥१४॥ पंचकोशगुहायो यदज्ञानं कारणं स्थितम् ॥ तव्योम परमं तस्मि- निगूढं ब्रह्म तिष्ठति ॥१५॥ जीवे चैतन्यमेवान निगूढमिति चेत्तदा।। तस्यैव ब्रह्मतां विद्याजीवत्वभ्रांतिहानये ॥१६॥ स्वतो ब्रह्मैव चैतन्य जीवत्वं प्राणधारणात् ।। कोशतादास्यविभ्रांत्या भात्यस्य प्राणधा- रणम् ॥१७॥ वक्ष्यमाणविवेकेन तत्तादात्म्यमपोह्यते ॥ ब्रह्मसाक्षा- स्कृतिस्त्वीरग्बोधेनैव न चान्यथा ॥१८॥ वाह्यं जगत्पंचकोशांचा- पोह्यांतर्मुखास्य धीः ।। ब्रह्म साक्षात्कारोत्येव सर्वोपाधिविवर्जितम् ॥१९॥ सोपाध्येव वहिर्दया भाति ब्रह्म न तावता ॥ अपैति जी- वता तस्मादतर्दृष्टयैव बुध्यताम् ॥२०॥ बहिदृष्टिर्जगद्गानं तस्य सत्यत्वधीरपि ॥ विवेकात्सत्यताऽपैति जगदानं तु योगतः ॥२१॥ 'बहिष्टावपेतायामंदर्दृष्ट्या यदीक्ष्यते ॥ निगूढं जीवचैतन्यं तद्रह्मेति प्रपश्यति ॥२२॥ दृष्टे तस्मिन्परप्राध्या विदुषोऽतिशयोऽन्न का। । १जीवता न नश्यति।

·{.. अध्यायः २॥ इति चेयुगपत्सर्वकामाप्तिरधिका भवेत् ॥२३॥ काम्यंते विषयानंदा निखिलैः प्राणिभिः सदा ॥ ब्रह्मानंदस्य ते सर्व लेश्या इत्यपरा श्रुतिः॥२४॥ आनंदहेतवो बाह्या विषया इति विभ्रमात् ॥ काम- यंते बहिर्दृष्ट्या विषयान्माणिनोऽखिलाः ॥२५॥अभीष्टविषये लन्धे धीः प्रत्यावृत्त्य हृदतम् ॥ ब्रह्मानंदं क्षणं भुक्त्वा वायं कामयते पुनः ॥२६॥ क्षणिकत्वाल्लेशतास्य पूर्णस्याप्युपचर्यते ॥ विषयानंदता भ्रांत्या ब्रह्मानंदो हि वस्तुतः ॥२७॥ अंतर्दृष्ट्या विवेकी तु ब्रह्मानंद सदेक्षते ॥ अंतर्भवंति क्षणिकाः सर्वे तस्मिन्निरंतरे ॥२८॥ तत्त्व- विद्ब्रह्मरूपेण सर्वान्कामान् सहानुते ॥ इत्येपोऽतिशयो ब्रह्मप्राप्तिरूपं फलं श्रुतम् ॥२९॥ सूत्रव्याख्यामरूपायामध्यनंतमितीरितम् ।। तदानंत्यप्रसिद्धयर्थे जगत्कारणतोच्यते ॥३०॥ यत्सत्यं ब्रहा कोशा- ख्यगुहायां व्योमनामके || अज्ञाने कारणे गूढं तस्मादाकाश उद्गत: ॥३१॥ खं वाय्वमिजलोोपध्यन्नदेहेषु कारणम् ॥ पूर्व पूर्व भवे. स्कार्य परं परमितीक्ष्यताम् ॥३२॥ इंद्रो मायाभिरभवद्बहुरूप इति श्रुतेः ॥ आसन्मायिकरूपाणि सादीनि ब्रह्मगानि हि ॥३३।। परास्य शक्तिर्विविघेत्येवं श्रुत्यंतरेरणात् ।। विविधा ब्रह्मणः शक्तिः सा च मावानृतत्वतः ॥३४॥ सत्यस्य ब्रह्मरूपत्वाच्छक्तेरन्ततो- चिता ॥ निस्तत्वा भासते याऽसौ माया स्यादिंद्रजालवत् ॥३५॥ • मायाया विविधत्वेन तस्याः कार्येषु खादिपु ।। नामरूपेप्यनेकत्वं भात्यन्योऽन्यविलक्षणम् ॥३६॥ भाति सर्वेषु सत्यत्वमेकं यद्ब्रह्मगं 'हि तत् ।। सर्वाधिष्ठानधर्मस्वात् . तत्सर्वत्रानुगच्छति ॥३७॥ सर्प- "धारादंडमाला रज्वां याः परिकल्पिताः ॥ एतासु रज्जुर्ग दैर्य १ ऋग्वेदवाक्ये। इंद्र ईश्वरः ।

·.. अनुभूतिप्रकाशः। ११ सर्वास्वनुगत यथा ॥३८॥ व्योमाया देहपर्यत्ताः ससे ब्रह्मणि क- पिताः ॥ सर्वेष्वनुगतं ब्रह्म सत्यत्वं तस्य सुस्थितम् ॥३९॥ अध्या- रोपापवादाभ्यां निष्प्रपंचं प्रपंच्यते ॥ इति न्यायेन देहांत आरोपः खादिरीरितः ॥४०॥ अथापवादो जगतः कथ्यते ब्रह्मबुद्धये ॥ तत्रादौ पुत्रमित्रादित्यै देहात्मतोच्यते ॥४१॥ आत्मा वै पुत्रना- मासीत्येवमात्मत्वविभ्रमः ॥ लौकिको नुद्यते पुने श्रुत्या युक्तिश्च विद्यते ॥४॥ साकल्यं पुत्रभार्यादेवैकल्यं चात्मनीक्ष्यते ॥ इत्याह भाष्यकृतेन पुत्रेऽस्ति स्वात्मताभ्रमः॥४३॥ सोस्यायमात्मा पुण्येभ्यः प्रतिधीयत इसदःविचो पंक्त्यैतरेयोऽतः स्वात्मताभ्रम एव हि॥४४॥ एवं व्युदसितुं देहस्यैवात्मत्वमिहोच्यते ।यो देहोऽन्नमयः सोऽयमे- वामान्यो न कश्चन ॥४५॥ मदीयः पुत्रमार्यादिरिति भेदावभास- नात् ॥ गौणी स्यादात्मता पुत्रे भृत्यादौ सिंहता यथा ॥४६॥ पूर्ववा- सनया पुत्रे स्वात्मता भाति चेत्पुनः॥वद्वासनापनुत्त्यर्थ देहात्मत्त- मुपास्यताम् ॥४७॥ शिरः पक्षौ मध्यपुच्छे इति देहस्य पक्षिताम्॥ ध्यात्वा तनिष्ठतां प्राप्य यजेत्पुत्रात्मताश्रुतिम् ॥४८॥ धीर्मनुष्योऽ- हमित्यस्ति पुत्रोऽहमिति नास्ति धीः ॥ विकारोऽस्ति परिवाजोन पुत्रसुखदुःखयोः ॥४९॥ अन्नजो देह एवात्मा तदन्नं ब्रह्मबुद्धितः।। उपास्य सर्वमप्यन्नं स्वाभीष्टं लभते पुमान् ॥५०॥ विवेकाद्वा ध्या- नतो वा पुत्राद्यात्मत्वनिगुती ॥ तथा देहात्मता सक्त्या प्राणात्मत्वं विचिंत्यताम् ॥५१॥ न देहस्यात्मता युक्ता पूर्वजन्मन्यभावतः ।। पुरात्मा देहदं कर्म कृत्वा प्राप्नोत्यदो वपुः ॥५२॥ आयुर्मरणयो- हती प्राणे जीवात्मतोचिता ॥ स्थिते प्राणे भवत्यायुः प्राणापाये तु १ निवृत्तये । गुद् प्रेरणे । ३ खगकियते । ४ नाशे सति ।

·- अध्यायः २. इति चेयुगपत्सर्वकामाप्तिरधिका भवेत् ॥२३॥ काम्यते विषयानंदा निखिलैः प्राणिभिः सदा ॥ ब्रह्मानंदस्य ते सर्व लेश्या इत्यपरा श्रुतिः ॥२४॥ आनंदहेतवो बाह्या विषया इति विभ्रमात् ॥ काम- यंते बहिर्दष्ट्या विषयान्प्राणिनोऽसिलाः ॥२५॥ अभीष्टविपये लब्धे धीः प्रत्यावृत्त्य हृद्तम् ॥ ब्रह्मानंदं क्षणं मुक्त्वा वाझं कामयवे पुनः ॥२६॥ क्षणिकत्वाल्लेशतास्य पूर्णस्याप्युपचर्यते ॥ विषयानंदता भ्रांत्या ब्रह्मानंदो हि वस्तुतः ॥२७॥ अंतर्दृष्ट्या विवेकी तु ब्रह्मानंद सदेक्षते ।। अंतर्भवंति क्षणिकाः सर्वे तस्मिन्निरंतरे ॥२८॥ तत्त्व- विद्ब्रह्मरूपेण सर्वान्कामान् सहाभुते ॥ इत्येपोऽतिशयो ब्रह्मप्राप्तिरूपं फलं श्रुतम् ॥२९॥ सूत्रव्याख्यामरूपायामृच्यनंतमितीरितम् ।। तदानंत्यप्रसिद्धयर्थ जगत्कारणतोच्यते ॥३०॥ यत्सत्यं ब्रह्म कोशा- रयगुहायां व्योमनामके || अज्ञाने कारणे गूढं तस्मादाकाश उद्गत: ॥३१॥ खं वाय्वमिजलोर्योपध्यन्नदेहेषु कारणम् ॥ पूर्व पूर्व भवे- स्कार्य पर परमितीदयताम् ॥३२॥ इंद्रो मायाभिरभवद्बहुरूप इति श्रुतेः ॥ आसन्मायिकरूपाणि सादीनि ब्रह्मगानि हि॥३३॥ परास्य शक्तिर्विविधेत्येवं श्रुत्यंतरेरणात् ॥ विविधा अक्षणः शक्तिः सा च मायानृतत्वतः ॥३४॥ सत्यस्य ब्रह्मरूपत्वाच्छतेरनृततो- चिता || निस्तत्वा भासते याऽसौ माया स्यादिंद्रजालवत् ॥३५॥ 'मायाया विविधत्वेन तस्याः कार्येषु सादिषु ।। नामरूपेप्यनेकत्वं भात्यन्योऽन्य विलक्षणम् ॥३६॥ भाति सर्वेषु सत्यत्वमेकं यमगं हि तत् ॥ सर्वाधिष्ठानधर्मस्वात् तत्सर्वत्रानुगच्छति ॥३७॥ सर्प- 'धारादडमाला रज्वां याः परिकल्पिताः ॥ एतासु रज्जुगं ये , १ग्मेदवाये । २. ईश्वर ।

·अनुभूतिप्रकाशः। सर्वास्वनुगतं यथा ॥३८॥ व्योमाद्या देहपर्यताः सत्ये ब्रह्मणि क- ल्पिताः ॥ सर्वेष्वनुगतं ब्रह्म सत्यत्वं तस्य सुस्थितम् ॥३९॥ अध्या- रोपापवादाभ्यां निष्प्रपंचं प्रपंच्यते ॥ इति न्यायेन देहांत आरोपः खादिरीरितः ॥४०॥ अथापवादो जगतः कथ्यते ब्रह्मवुद्धये ॥ तत्रादौ पुत्रमित्रादि त्यै देहात्मतोच्यते ॥४१॥ आत्मा पुत्रना- मासीत्येवमात्मत्वविभ्रमः ॥ लौकिको नुद्यते पुत्र श्रुत्या युक्तिश्च विद्यते ॥४२॥ साकल्यं पुत्रभार्यादेवैकल्यं चात्मनीक्ष्यते ।। इत्साह भाष्यकृत्तेन पुत्रेऽस्ति स्वात्मताभ्रमः॥४३॥ सोस्यायमात्मा पुण्येभ्यः प्रतिधीयत इत्यदः॥वचो यक्त्यैतरेयोऽतः स्वात्मताभ्रम एव हि॥४४॥ एवं व्युदसित देहस्थैवात्मत्वमिहोच्यते ॥यो देहोऽन्नमयः सोऽयमे- वात्मान्यो न कश्चन ॥४५॥ मदीयः पुषभार्या दिरिति भेदावभास. नात् ॥ गौणी स्यादात्मता पुत्र भृत्यादौ सिंहता यथा ॥४६॥ पूर्ववा- सनया पुत्रे स्वात्मता भाति चेत्पुनः ॥ तद्वासनापनुत्त्यर्थ देहात्मत. मुपास्यताम् ॥४७॥ शिरः पक्षौ मध्यपुच्छे इति देहस्य पक्षिताम्॥ ध्यात्वा तन्निष्ठतां प्राप्य यजेत्सुनात्मताश्रुतिम् ॥४८॥ धीर्मनुष्योs- हमित्यस्ति पुत्रोऽहमिति नास्ति धीः ॥ विकारोऽस्ति परिबाजो न पुत्रसुखदुःसयोः ॥४९॥ अन्नजो देह एवात्मा तदन्नं ब्रह्मबुद्धितः।। उपास्य सर्वमप्यन खाभीष्ट लभते पुमान् ॥५०॥ विवेकाद्वा ध्या- नतो या पुत्राद्यात्मत्वनिगुती ॥ तथा देहात्मतां त्यक्त्वा प्राणात्म विचित्यताम् ॥५१॥ न देहस्यात्मता युक्ता पूर्वजन्मन्यभावतः ।। पुरात्मा देहदं कर्म कृत्वा प्रामोत्यदो वपुः ॥५२॥ आयुर्मरणयो- हती प्राणे जीवात्मतोचिता ।। स्थिवे प्राणे भवत्यायुः प्राणापाये तु १ निवृत्तये । गुद प्रेरणे । ३ स्वीक्रियते । ४ नाशे सति ।

·अध्याय: २1 विज्ञानकोशन्यायेन फलमुन्नीयवामिह ॥ तदुपातिफलं चार्थाचत्त्ववो- धफलं भवेत् ।।८२||आनंदं ब्रह्म विज्ञाय त्यजेदामरणं न चेत् ॥ शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान्कामानवामुयात् ॥८३॥ आनंदमयकोशेऽस्मिन् पंचमावयवः श्रुतः ।। ब्रह्मशब्देन तद्ब्रह्म स्वारमानंद इतीक्ष्यताम्।।८४॥ सपासनाञ्चित्तशुद्धौ ब्रह्मतत्वमवेक्ष्यते ॥गुहाहितब्रह्मबोधात्सर्वकामा- तिरीरिता ॥८५।। गुहाहितं ब्रह्म यत्तत्सत्यं ज्ञानमिति श्रुतम् ।। तस्य ज्ञानस्य दृश्यास्ते कोशाः सर्व जगत्तथा ॥८६॥ जगत्कोशाश्च दृश्यत्वासंति ब्रह्म न दृश्यते । अतो नास्तीत्याह गूढस्तत्सत्तां वक्ति बुद्धिमान् ॥८॥ ब्रह्म नास्तीति चेद्वेद स्वयमेव भवेदसत् ।। कोशात्मता दूपिता चेन्नान्य स्ति तन्मते ॥८८|| आनंदम- यकोशेऽपि प्रियाद्या नश्वरालयः ॥ अज्ञानं प ज्ञाननाश्यं न ब्रह्मांगीकरोत्यसौ ॥८९॥ अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद खयमेवान संभवेत् ।। अदृश्यस्यापि सत्ता स्यात्स्वप्रकाशत्वसंभवात् ॥९०॥ गौणात्मा पुत्रभार्यादिमिथ्यात्मानमयादिकः ॥ ब्रह्मानंदो मुख्य आत्मा क्रमे- गैते विवेचिताः ॥९१॥ उत्तरात्मविवेकेऽस्य पूर्वात्मा देहतां व्रजेत् ॥ तेनोत्तरेण पूर्वस्य पूर्णत्वादेहिदेहता ॥९२॥ सत्येवं निखिलं पूर्व शरीरं ह्यतिमात्मनः ॥ ब्रह्मानंदस्तु शारीरः पूर्वस्यात्मेति निर्णयः ॥९३॥ श्रवणं मननं चोभे तत्त्वज्ञानस्य साधने । उक्तनिर्णयपर्यंत विज्ञानं श्रवणाद्भवेत् ।।९४॥ अथ स्वबुद्धिदोपेण यतः संदेहसंभवः।। अतोऽसौ मननं कुर्यात्संदेहाः स्युनयोऽस्य हि ॥९५॥ ब्रह्मास्ति नो वेत्येकः स्यादज्ञानी मुच्यते न वा ॥ तत्त्वविन्मुच्यते नो त्यपरौ संशयावुभौ ॥९६॥ यदस्ति नामरूपाभ्यां व्याप्तं तद्वियदादिकम् ।। १ अस्योत्तरात्मनः।

·अनुभूतिप्रकाशः। ब्रह्म निनामरूपत्वान्नास्तीयाह विमूढधीः ॥९॥ विवेकी ब्रह्मणः सत्तां सृष्टिकामादिहेतुभिः ॥ साधयन् बहुधा मूढ़ बोधयेन्मोहनु- तये ॥९८१ अकामयत सृष्ट्यादौ परमात्मा समायया । वहु स्यामहमेवातः प्रजायेयेति कामना ॥१९॥ स्वस्यैव बहुधा चोक्के- रुपादानं मृदादिवत् ॥ तथा कामयितृत्वे न निमित्तत्त्वं कुलालवत् ॥१०॥ निर्धर्मकेऽप्यात्मतत्त्वे निमित्तत्वं स्वमायया ।। उपादान- त्वसहितं माया दुर्घटकारिणी॥१॥ असंभाव्यं न मायायामुपालंभंन साऽर्हति ॥ ततो वेदो यथा ब्रूते सृष्टिरेपा तथेष्यताम् ॥२॥ सृज्यमालो- चयन् सर्वमसृजत्परमेश्वरः ।। सृष्ट्वाऽथ जीवरूपेण प्रविवेश वपुष्ययम् ॥३॥ यो विज्ञानमयस्तस्मिन् चैतन्यं प्रतिषिवितम् ॥ तच्च धारयति प्राणान् जीवाख्यां लभते ततः ॥४॥ भोक्ता भूत्वेश्वरस्तद्वद्रो- ग्यरूपोऽपि सोऽभवत् ॥ भोग्यं च बहुधा सच त्यचेत्यादिविभेदतः ॥५॥ सत्प्रत्यक्षं परोक्षं त्यत्तदीवावुभौ तथा ॥ वक्तुं शक्यमशक्यं चेत्यादि द्वंद्वेऽस्ति भोग्यता ॥६॥ कामित्वमालोचकत्वं स्रष्टत्वं च प्रवेष्टुता ॥ भोग्याकारश्च पंचैते ब्रह्मसद्भावहेतवः ॥७॥ सद्रूपः परमात्मा स्यात्कामित्वात्स्वर्गकामिवत् ॥ आलोचनान्मंत्रिवत्सन् स्रष्टत्वाच्च कुलालवत् ॥८॥ प्रवेष्तृत्वात्सर्पवत्सन् भोग्यत्वाचोदना- दिवत् ।। नानुमानैरेव किंतु विद्वत्प्रत्यक्षतोऽपि सन् ॥९॥ यत्सत्यं घ्रा पूर्वोक्तं तदेव जगदात्मना ।। भाति भ्रांत्या ततः सर्व ब्रह्मेत्या- चक्षते बुधाः ॥१०॥ सर्पधारादिका भ्रांत्या कल्पिता तत्त्वदर्शने । रज्जुरेव यथा तद्वद्रदेव सकलं जगत् ॥११॥ नामरूपयुतत्वेन १ प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षाभावः परोक्षस्य परोक्षाभावः, यथा पटो नास्ति यथा वयापुत्रो नास्तीति ।

·अध्याय:२॥ विज्ञानकोशन्यायेन फलमुन्नीयवामिह ॥ तदुपास्तिफलं चार्थात्तत्त्ववो. घफलं भवेत्॥४२॥ आनंदं ब्रह्म विज्ञाय त्यजेदामरणं न चेत् ॥शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥८शा आनंदमयकोशेऽस्मिन् पंचमावयवः श्रुतः ।। ब्रह्मशब्देन तद्ब्रह्म स्वात्मानंद इतीक्ष्यताम्॥८४॥ उपासनाच्चित्तशुद्धौ ब्रह्मतत्त्वमवेक्ष्यते ॥ गुहाहितब्रह्मबोधात्सर्वकामा- प्तिरीरिता ॥८५॥ गुहाहितं ब्रह्म यत्तत्सत्यं ज्ञानमिति श्रुतम् ।। तस्य ज्ञानस्य दृश्यास्ते कोशाः सर्वं जगत्तथा ॥८६॥ जगत्कोशाश्च दृश्यत्वात्संति ब्रह्म न दृश्यते ॥ अतो नास्तीत्याह मूढस्तत्सत्तां वक्कि बुद्धिमान् ।।८७॥ ब्रह्म नास्तीति चेद्वेद स्वयमेव भवेदसत् ॥ कोशात्मता दूपिता चेन्नान्य आत्मास्ति तन्मते ॥८८॥ आनंदम- यकोदोऽपि प्रियाद्या नवरात्रयः ॥ अक्षानं च ज्ञाननाश्यं न ब्रह्मांगीकरोत्यसो॥८९॥ अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद स्वयमेवात्र संभवेत् ।। अदृश्यस्यापि सत्ता सात्स्यप्रकाशत्वसंभवात् ॥९०॥ गौणामा पुप्रभार्यादिमिध्यात्मानमयादिकः । ब्रह्मानंदो मुख्य भात्मा झमे- गै विवेचिताः ॥९१॥ उत्तरात्मविवेकेऽस्य पूर्यात्मा देहतां ब्रजेत् ॥ तेनोत्तरेण पूर्वस्य पूर्णत्वादेहिदेहता ॥९२॥ सत्येवं निसिलं पूर्व शरीरं ह्यतिमात्मनः । ब्रह्मानंदस्तु शारीरः पूर्वस्यात्मेति निर्णयः ॥९॥ श्रवणं मननं चोभे तत्त्वज्ञानस्य साधने । उक्तनिर्णयपर्यत विज्ञानं श्रवणाद्भवेत् ॥९४॥ अथ स्वयुद्धिदोपेण यतः संदेहसंभवः।। अवोऽसौ मननं कुर्यात्संदेहाः स्युनयोऽस्य हि ॥९५॥ ब्रह्मास्ति नो वेत्येकः स्यादज्ञानी मुच्यते न वा ॥ तत्वविन्मुच्यते नो घेत्यपरौ संशयावुभौ ॥९६॥ यदति नामरूपाभ्यां व्याप्त तद्वियदादिकम् ॥ १भस्योतयारमनः।

·अनुभूतिप्रकाशः। ब्रह्म निर्नामरूपत्वान्नास्तीत्याह विमूढधीः ॥९७॥ विवेकी ब्रह्मणः सत्तां सृष्टिकामादिहेतुभिः ॥ साधयन बहुधा मूढ़ बोधयेन्मोहनु- तये ॥९८॥ अकामयत सृथ्यादौ परमात्मा स्वमायया ॥ बहु स्यामहमेवातः प्रजायेयेति कामना ॥९९॥ स्वस्यैव बहुधा चोक्त रुपादानं मृदादिवत् ॥ तथा कामयितृत्वे न निमित्तत्त्वं कुलालवत् ॥१०॥ निर्धर्मकेऽप्यात्मतत्त्वे निमित्तत्वं स्वमायया ॥ उपादान- त्वसहितं माया दुर्घटकारिणी॥१॥ असंभाव्यं न मायायामुपालंभंन साऽर्हति ॥ ततो वेदो यथा ब्रूते सृष्टिरेया तथेप्यताम् ॥२॥ सृग्यमालो- चयन् सर्वमसृजत्परमेश्वरः ।। सवाऽथ जीवरूपेण प्रविवेश वपुष्ययम् ॥३॥ यो विज्ञानमयस्तस्मिन् चैतन्यं प्रतिबिंबितम् ॥ तच्च धारयति प्राणान् जीवाख्यां लभते ततः ॥४॥ भोक्ता भूत्वेश्वरस्तद्वद्रो- ग्यरूपोऽपि सोऽभवत् ॥ भोग्यं च बहुधा सञ्च त्यञ्चेत्यादिविभेदतः ॥५॥ सत्प्रत्यक्ष परोक्षं त्यत्तदीवावुभौ तथा ॥ वक्तुं शक्यमशक्यं चेत्यादि द्वंद्वेऽस्ति भोग्यता ॥६॥ कामित्वमालोचकत्वं स्रष्टत्वं च प्रवेष्टुता ॥ भोग्याकारश्च पंचैते ब्रह्मसद्भावहेतवः ॥७॥ सद्रूपः परमात्मा स्मात्कामित्वात्स्वर्गकामिवत् ॥ आलोचनान्मंत्रिवत्सन् स्रष्टत्वाञ्च कुलालवत् ॥८॥ प्रवेष्टत्वात्सर्पवत्सन् भोग्यत्वाञ्चोदना- दिवत् ।। नानुमानैरेव किंतु विद्वत्प्रत्यक्षतोऽपि सन् ॥९॥ यत्सत्यं ब्रहा पूर्वोक्तं तदेव जगदात्मना ॥ भाति भ्रांत्या ततः सर्व ब्रह्मेत्या- चक्षते बुधाः ॥१०॥ सर्पधारादिका भ्रांत्या कल्पिता तत्त्वदर्शने ॥ रज्जुरेव यथा तद्वद्रह्मैव सकलं जगत् ॥११॥ नामरूपयुतत्वेन १प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षामावः परोक्षस्य परोक्षाभावः, यया पटो नास्ति यथा ध्यायो नास्तीति ।

·अन्याय । जगत्सद्ब्रह्म नेति यत् ॥ पूर्वपक्षिमतं तम ब्रह्मसखं वदीश्यताम्- ॥१२॥ रजुदैय यथा सर्पधारादिष्वनुगच्छति ॥ ब्रह्मसत्त्वं तथा व्योमवाग्वादिष्वनुगच्छति ॥१३॥ असदेवेदममेऽभूनामरूपात्मकं जगत् ॥ पश्चात्तु ब्रह्मणा सृष्टं सदभूद्ब्रह्मसत्त्वतः ॥१४॥ तद्ब्रह्मा- मानमेवेमं सच्चिदानंदलक्षणम् ॥ अकार्षीजगदाकारं खयमेव स्व- मायया ॥१५॥ अस्ति भाति प्रियं चेति प्रतिवस्त्ववभासते ॥त एते सचिदानंदा ब्रह्मगा भांति वस्तुयु ॥१३॥ नामरूपे घटादीनां प्रागभावयुते ततः ॥ अभावलं च भावत्वं पर्यायेणेक्ष्यवे तयोः ॥१७॥ आगमापायिधौं यौ न सयोपर्मिरूपता ॥ शयनोस्यान- योर्नास्ति देहवस्तुस्वरूपता ॥१८॥ सत्तासत्त्वे अन्यदीये भासते नामरूपयोः ॥ मायारूपमसत्त्वं स्यात् सत्ताया ब्रह्मरूपवा ॥१९॥ जाड्यदुःसे मायिके स्तो भानानंदी परात्ममौ ॥ लौकिकाः सथि- दानंदा ब्रह्मगाश्चेदसत्कथम् ॥२०॥ भवेत्तु ब्रह्मसत्ताऽस्मिन्नानंदोऽ- स्ति कथं रणु ।। आनंदोऽत्राभ्युपेतन्यो रसवान्मधुरादिवत् ॥२१॥ मूढस्य मधुरादिः स्याद्रसो मा विवेकिनः ॥ मधुरादिभुगानंदी ब्रह्मविच्च तथा सुसी ॥२२॥ ब्रह्मानंदो न घेदन देई को नाम चेष्टयेत् ।। प्राणाक्षाणां चेष्टकत्वं न तन करणत्वतः ॥२३॥ न फेवलं चेष्टफत्वं विपयानंदहेतुता ॥ अत्यल्पविषयान् छन्थ्वा स्वा. नंदे मजति क्षणम् ॥२४॥ विषयानंदपर्यतेः कामसृष्ट्याविहेतुमिः॥ प्रझसत्वे स्थिते मुक्तिचित्यते विद्वयोः ॥२५॥ विद्वान्प्रति मुक्तधेत मुच्येताज्ञोऽप्यभिज्ञवत् ॥ ब्रह्मरूपोऽपि यद्धदशोभिशोऽपि बध्यते ॥२६॥ मैवं प्रारमैक्यघोष एवेको मोक्षकारणम् ॥ ऐक्य. श्वरमाययोरमे।

·अनुभूतिप्रकाशः। दर्शी मुच्यतेऽतो भेददर्शी न मुच्यते ॥२७॥ अर्धाकारे समेऽप्य- स्मिंश्चोरदर्शी बिभेति हि ॥ स्थाणुदी निर्भयोऽतस्तत्वबोधः प्रयो- जंकः ॥२८॥ ज्ञातेऽपि कर्मकांडाणे वेदांतार्थमजानतः ।। जन्मा- दिमीर्भवत्येव वाम्बादीनां यथा तथा ॥२९॥ वायुः सूर्यो वहिरिंद्रो मृत्युश्चातीतजन्मनि ॥ धर्मज्ञा अध्यतत्त्वज्ञा इदानी विभ्यतीश्वरात् ॥३०॥ ज्ञानी कामानेति सर्वान् रसो वै स इति श्रुतम् ॥ ब्रह्मा- नंदं स्फुटीकतुं मीमांसाऽनंदगोच्यते ॥३१॥ संपूर्णी मानुपानंद: सार्वभौमे गुणैर्युते ।। हिरण्यगर्भे संपूर्णो देवानदोऽवधीहि तौ ॥३२॥ मध्यस्थे पूर्वपुण्यानामुत्कर्पाद्वर्धते सुखम् ॥ सर्वेषां यत्सुसं तत्तु निष्कामे ज्ञानिनीष्यते ॥३३॥ सर्वकामाप्तिरेपाथ रसाख्यानंद उच्यते ।। अध्यात्ममधिभूतं चाधिदैवं चैक एव सः ॥३४॥ सर्वे खस्वपदे तृप्ताः कामयंते न तत्पदम् ॥ ज्ञानी तु दोपदृष्ट्याऽत्र निष्कामस्तैः समस्ततः ॥३५॥ घुमुत्सौ पुरुपेऽन्येषु मनुष्येषु च योऽस्ति यः ॥ आदित्ये चान्यदेवेषु स आनंदो न भिद्यते ॥३६॥ परप्रेमास्पदत्वस्य लक्षणस्यैकरूपतः ॥ लक्ष्यानंदो न भिन्नः स्थाद- खंडेकरसो ह्यतः ॥३७॥ एवं विद्वान्स्वपुत्रादेः कोशपटाप्रकल्पि- तात् ।। व्युत्थायाखडैकरसे स्वानंदे प्रतितिष्ठति ॥३८॥ सार्वभौ- मादिकानंदाः पूर्वेभ्यः शतसख्याया॥ परेऽधिंकास्ते तु लेशा ब्रह्मा- दस्य बिंदुवत् ॥३९॥ तस्मादियत्ता नैवास्य वक्तुं ध्यातु च शक्यते ॥ न विभेत्येव त विद्वान् जन्महेतोः कुतश्चन ॥४॥ पुण्यं नाक- रवं कस्मात् पाप तु कृतवान्कुतः ॥ इति चिंता तपत्य झानित न तपससौ ॥४१॥ तापफरव तयोद्विानुपेक्षानुष्ठितं तयोः ।। मोशनयोजक तो भानदौ जानीहि । ईमात्मानम् । तयो पुष्पपायो। भप्र.२ ·A १८ { अध्यायः ३1 आत्मानं प्रीणयन बोधात्सुदृढीकुरुते घियम् ॥४२॥ देहेंद्रियकृते पुण्ये पापें चात्मतयां सदा॥पश्यन् सर्वात्मतां वस्य गायन सा. प्राऽवतिष्ठते ॥४३॥ अहमन्नं 'तथान्नादः श्लोकंकचेतरोऽन्यहम् ।। इति सर्वात्मतां गायन् ' जीवन्मुक्त इतीर्यते ॥४४॥ जीवन्मुक्त्यव- सानायी विद्याया मुख्यसाधनम् ।। विचारो ब्रह्मणस्तेन भृगुब्रह्मा- ववुद्धवान् ॥४५॥ सत्यं तपो दमः शांतिनं धर्मः प्रजामयः॥ अमिहोनं यागयोगी न्यासश्चैतैर्बुभुत्सताम् ॥४६॥ न्यासोऽधिक धपो न्यासी युजीतात्मानमोमिति ॥ योगिनस्तस्य देहांशा यागां- गैरखिलैः समाः॥४७॥ अहोरानादिकालास्तु समा दर्शादियागकैः।। जीवनं सन्तुल्यं स्यान्मुच्यते योगिसेवकः ॥ ४८॥ स चोचरायणे प्रेत आदित्यं प्राप्य मुच्यते ॥ अयने दक्षिणे प्रेतश्चंद्रं प्राप्य न मुच्यते ॥४९॥ वैत्तिरीयकविद्यायाः प्रकाशेनोपसेविनः ॥ बुभुस- ननुगृहातु विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥५०॥ इति श्रीविद्यारण्यमुनिकृते अनुभूतिप्रकाशे तैत्तिरीयकविद्याप्रकाशो नाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ छांदोग्ये श्वेतकेतुर्यामारुणेर्लब्धवानिमाम्।।ब्रह्मविद्यां सग्रहेण वक्ष्ये. ऽहं सुखबुद्धये ॥१॥ वेदानधीत्य गर्वेण श्वेतकेतुः परामुखः॥ आसी- अन्यङ्मुसीकर्तु गुरुराहातिविस्मयम् ॥२॥ एकतत्त्वे थुते सर्वमश्रुतं वा तं भवेत् ॥ अमतं च मतं तद्वदविज्ञानं घ वुध्यते ॥३॥ नन्- ज्ञानमात्रेण यजुर्वेदादि बुध्यते ॥ तस्मादेकधिया सर्वज्ञानं स्यादि- अलौकिकम् ॥४॥ भैवं मृद्धेमलोहेषु लौकिकेवस्य दर्शनात् ॥ मंदा- दिक्षानतः सर्व मृन्मयं जायते स्फुटम् ॥५॥ मृदो घटशरावाचा १ सदृशा । २ यातुल्यम्। ई येनाभुत श्रुतं भवति । ४ येनावृतम्भुतं भक्त्यमत मतमविज्ञातं विज्ञातम् । ५ एकस्य ज्ञानस्य सर्पज्ञानदर्शनात् ।

·अनुभूतिप्रकाश। निकायस्तत्तदारुतिः।। मृदोधानुध्यते नेति यदुच्येव ने युज्यताम् ।।६।। आकृत्याधारमागो यो घटस्थासौ तु बुध्यते ॥ आधारो मृत्तिकाऽधेय आफारशोभयं घटः ॥७॥ आधारभागमात्रेऽपि ज्ञाते ज्ञातो'घटो भवेत् ॥ गोपुच्छमानसंपादोस्पर्शनतपूर्तिवत् ॥८॥ आकृतेर्यद्व- दज्ञाने घटाज्ञानं स्वयोच्यते ॥ तद्वदाधारबोधेन घटो बुद्धः कुतो न हि ॥९॥ आकृत्याधारयोस्तुल्यं भागत्वं न मृदं विना ।। केवला- तिमानः सन् घटः काऽपि समीक्ष्यते ॥२०॥ मृद्रूपात्कारणद्रव्या- कार्यद्रव्यं घटादिकम् ।। अन्यत्तत्समवेतं हि मृदीति प्राह तार्किका ॥११॥ स्ययुक्तयाऽसौ तथा भूते नत्वेतलोकसंमतम् ॥ घटे भूदः पृथग्भूते की तत्त्वमुदीर्यताम् ॥१२॥ वाचैवारभ्यते किंवा पृथ- गानीयते वद ॥ वाचैवारभ्यते तत्त्वं किंचिन्न स्यात्मपुष्पवत् ॥१३॥ मृगतृष्णांभसि सातः खपुष्पकृतशेखरः॥ वन्ध्यापुत्र इति प्रोतो' निस्तत्त्वमखिलं सलु ॥१४॥ पृथगानयन कर्तु धीमतापि न शक्यते ११ अतोऽनृतो घटो नैव सत्य इत्यभ्युपेयताम् ॥१५॥ समवाये- त्वया प्रोक्त आरोपं ब्रूमहे वयम् ॥ स्थाणादारोपितश्चौरो यथा मृदि घटस्तथा ॥१॥ आरोपात्पूर्वमूवं च तदभावादसत्यता ॥ आदावते च यत्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा ॥१७॥ कालत्रयाग स्थाणुः सत्यो मूच तथेक्ष्यताम् ॥ सत्यानुते च मिथुनीकृत्य कुंभ इतीर्यते॥१८॥ शब्दप्रत्ययकार्याणि सति मृद्धटयोः पृथक् ।। स्याणी चौरे च दृष्टानि पृथय चानि तथाऽन च ॥१९॥ द्विविधव्यवहा- रस्य सद्भावेऽपि विकिनः ॥ सत्यायां मृदि तात्पर्य नानृतेऽस्ति घटादिक ॥२इक्षौ रसोऽस्त्य॒जीपं च रसं गृह्णाति बुद्धिमान् ।। १ रसरहितम् ।

·२० अध्यायः - . नर्जीपमेवं कुंभेऽपि मृदागे युक्त आदरः ॥२१॥ये घटादिषु मृदागा सातव्या आदरेण ते ॥ सर्वेऽपि राशिविज्ञानादेव ज्ञाता भवंति हि ॥२२॥ मृद ऐक्येऽपि सर्वत्वमाकारैस्तदुपाधिमिः ॥ निरुपाधिक- विज्ञानात् सर्वोपहितधीर्भवेत् ।।२३।। कटकादी सत्यभागा बुद्धा हेमंघिया तथा ।। कुठारादौ सत्यभागा धुभ्यंते लोहबुद्धितः ॥२४॥ यद्यत्कार्य तस्य तस्य धीः खोपादानबुद्धितः इति ॥ व्याप्ति विव- क्षित्वा दृष्टांता बह्वः श्रुताः ॥२५॥ सर्वे जगदुपादाने श्रुते सति भवेन्छ्रुवम् ॥ मते ज्ञाते मतं ज्ञातमित्यलौकिकता कुतः ॥२६॥ श्रवणं गुरुशास्त्राभ्यो मननं तु स्वयुक्तिभिः ।। विज्ञानं खानुभूत्येति श्रवणादेरसंकरः ॥२७॥ श्वेतकेतुः सर्वबोधमेकवोधेन विश्वसन् ॥ प्रत्यक्ष्मुखो भवत्तस्मै सर्वोपादानमीरितम् ॥२८॥ इदं जगन्नामरू- पयुक्तमदा सदीक्ष्यते ।। सृष्टेः पुरा सदेवासीन्नामरूप विवर्जितम् ॥२९॥ मृद्धमलोहवस्तूनि विकारोत्पत्तितः पुरा निर्विकाराण्युपादा. नमात्राण्यासन् यथा तथा ॥३०॥स्वसजातिविजात्युत्थभेदत्रयविव- र्जनात् ॥ एकमेवाद्वितीयं तत् सदस्त्वित्यवगम्यताम् ॥३१॥वृक्षस्य स्वगतो भेदः शासाद्यवयवैस्तथा ।। वृक्षांतरात्सजातीयो विजातीयः शिलादितः ॥३२॥ न सत्यवयवाः संति तेनैकं स्यादखंडकम् ।। जायभावात्सजातीयं विजातीयं च दुर्भणम् .॥३३॥ एकादिभिः पदैर्भेदत्रयमत्र निर्वायते ॥ सर्वभेदविहीनं यदसंडं तत्सदील्यताम् ॥३४॥ अस्तीति शब्दयुद्धी द्वे दृश्येते नामरूपयोः ॥ तदभावात्पुरा सृष्टेः शून्यमाहुरवैदिकाः ॥३५॥ नामरूपात्मकं शून्यात्किलैतदुप- पद्यते ॥ तयुक्तं न वंध्यायाः, पुत्रात्पुत्रांतरोद्भवः ॥३६॥ शून्य- १ मृदादयः । २ सदेव सोम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम् । .

·. अनुभूतिप्रकाशः। जत्वे नाम शून्यं रूपं शून्यमितीदृशः ॥ शून्यानुषो भासेव सो- वस्त्वरभासते ॥३७॥ ततः सत्कारणं सत्तु सर्वसृष्ट्यर्थमैक्षत ॥ बहु सामहमेवातः प्रजायेयेति मायया ॥३८॥ वस्तुवो बहुभावश्चेदद्वतं सद्विनश्यति ॥ माभूनाश इति श्रुत्या प्रकर्षेण जनिः श्रुता ॥३९॥ प्रकर्षों नाम पूर्वस्मादाधिक्यमधिका तु या ॥ सा माया न सती नापि शून्या स्थापितत्वतः ॥४०॥ मायया बहुरूपत्वे सद्वैतं न नश्यति ॥मायिकानां हि रूपाणां द्वितीयत्वमसंभव॥४१॥ अचिं- त्यशक्तिर्मायातो दुर्घटं घटयत्यसौ । उपादाननिमित्तले कल्पेते सति मायया ॥४२॥ वहु स्यामित्युपादानभावः प्रोक्तो मृदादिवत् ।। ऐक्षतेति निमित्त्वमिति प्रोक्तं कुलालवत् ॥४३i मायावृत्तिविशेष या चिच्छायाऽसौ सदीक्षणम् ।। ईक्षित्वा ससृजे तेजस्ताव संक- ल्पलीलया ॥४४॥ आकाशपायू प्राक् सृष्टाविति प्रोवाच तित्तिरिः। दियात्रमारुणिः सृष्टेयक्तुं तेज उदैरयत् ॥४५॥ ब्रह्मोपलक्षणा- यैव सृष्टिः सर्वत्र कथ्यते ॥ जगता कियताऽप्येतच्छक्यं लक्षयितुं सलु ॥४६॥ तेजसोऽचेतनत्वेऽपि तेज: कंचुकसंयुतम् ॥ सद्रह्म पूर्ववद्वीक्ष्य संकल्पात्ससृजे ह्यपः ॥४७॥ अप्कंचुकं ब्रह्म पृथ्वीम- नहेतुमकल्पयत् ॥ तेजोऽयन्नेभ्य एतेभ्यो देहवीजानि जज्ञिरे ॥४८॥ जरायुजाडजोद्भिजानीति वीजत्रयं सलु ॥ जीवरूपप्रवेशार्थमैक्षत ब्रह्म देवताः ॥४९॥ या भूय इहोत्पन्नास्तेजोऽवन्नाख्यदेवताः ॥ एकैकां त्रिवृतं तासु कुर्वे देहादिस्ष्टये ॥५०॥ तेजसवन्नयोरेशा- वत्पी प्रक्षिप्य मिश्रणात् ॥ तेजस्त्रिकृतं तद्वदन्ययोरपि योज्यताम् १ तदैवत बहुस्यां प्रजायेयेति । तत्तेजोऽस्जत तत्तेज ऐक्षत इत्यादि। २ सनाशः । ३ अल्पेन । ४ एतद्ब्रह्म ।

·२२ अध्यायः ३॥ ॥५१॥ तेजोऽवन्नैखिद्भूतैरंडजादिवपुष्ययम् ॥ निर्माय जीवरूपेण प्राविशत्तेपु सर्वतः ॥५२॥ अहंकारस्तु चैतन्यसंयुक्तःप्राणधारणात् ॥ जीवः स्यात्सर्वदेहेषु व्याप्नोत्यापादमस्तकम् ॥५३॥ सद्वस्तुन्ये. पमारोग्य संसारो मायया कृतः ॥ अविचारकृतारोपनिवृत्त्यर्थ विचार्यताम् ॥५४॥ त्रिवृत्करणमम्यादौ स्पष्टं तावद्विचारिणः ॥ प्रसिद्ध वैजसेऽप्यमाववन्नांशाववस्थितौ ॥५५॥ ज्वालायां रोहितं रूपं बहुलं तत्तु तेजसः ॥ किंचिच्छुल्लमपामेतत्किंचित्कृष्णं तु भूमिगम् ॥५६॥ रूपत्रये भूतगते विविक्ते भौतिकोऽनलः ॥ कार- शव्यतिरेकेण वाचैवारभ्यते वृथा ॥५७॥जगतश्वासुपस्येत्थं मिथ्या- नं वक्तुमादितः ॥ तेजोऽवन्नत्रयस्यात्र चाक्षुपस्योदिता जनिः।।५८॥ आदित्यचंद्रविद्युत्सु मिथ्यावं वह्रिवन्नयेत् ॥ गृहीत्वैतावता व्याति कार्यमिथ्यात्वमूह्यताम् ॥५९॥ तेजोऽवन्नाख्यकार्याणां मिथ्यात्वे स्यात्सवयम् ।। कारणं सत्यमेषां तु पूर्वेषां ज्ञानिना मतिः ॥६०।। दृश्ये पाहो भौतिकत्वमस्तु देहे तु नो तथा ॥ इति मूढमतेर्नुत्त्यै देहे भौतिकतोच्यते ॥६॥ यदन्नं पार्थिवं भुक्तं वद्धीमांसपुरीषकैः ।। सूक्ष्ममध्यस्थूलभागैदेहेऽस्मिन्परिणम्यते ॥६२॥ प्राणलोहितमूत्रां- शैरपां परिणतिनिधा ॥ वामजास्थिविभेदः स्याद्भुततैलादि तेजसः ॥६३॥ स्थूले च मध्यमे भागे कारणानुगतिः स्फुटा ॥धीप्राण- याच संदेहे दघिदृष्टांततोऽनुदत् ॥६४॥ घृते विलीनो दध्यंशोऽनु- गतो भाति न स्फुटः । तथापि दधिकार्यत्वं विद्यते सर्वसंमतम् ॥६५तथा मनःप्राणवाचां भवत्वन्नादिकार्यता ॥ अतींद्रियत्वात् प्रत्यक्षा कारणानुगतिर्न हि ॥६६॥ नित्यद्रव्यं मनो नान्नकार्यमि- स्याह तार्किकः ॥सं एपोंगारदृष्टांतद्वारेण प्रतिबोध्यते ॥६७|| ९ तार्किक। . .

·२३ अनुभूतिप्रकाशः। यथा खद्योतमात्रः स्यादगारः काष्ठसंक्षये ॥ काष्ठवृत्तौ बलत्यग्नि- स्तथा विद्यान्मनोन्नयोः ॥६८ा त्यक्तेऽन्ने पंचदशसु दिनेषु धीयते मनः ॥ तेन स्मर्तु न शक्तोऽभूच्छेतकेतुर्न किंचन ॥३९॥ अनेन पुष्टे मनसि वेदान् सस्मार तत्क्षणात् ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां मनोऽनमयमिप्यताम् ॥७०॥ भौतिकत्वेऽसिलस्यैवं स्थिते भूता- तिरेकवः ॥ तनास्ति तद्वद्भूतानि नैव सद्ध्यतिरेकतः ॥७२॥ जगतः कारणं यत्सदद्वैतं तद्विजज्ञिवान् ॥ श्वेतकेतुस्तायतास्य जीवत्वं न निवर्तते ॥७२॥ स्वस्थ ब्रह्मत्ववोधेन जीनत्वमपगच्छति ॥ इत्यभि- प्रेत्य तं शिष्यं पुनः प्रोत्साहयत्यसौ ॥७३॥ स्वप्नावसानं जानीहि मम व्याकुर्वतो मुखात् ॥ स्वस्य स्वरूपं सत्तत्वमिति सुप्तौ स्फुट सलु ॥५४॥ यदा सुपुतिमाप्नोति पुमानेवं तदा जनाः ॥ स्वपिती- साहुरेतस्य तात्पर्य प्रविर्षियताम् ॥७५॥ तितं पदमज्ञानां सुपंत तु विवेकिनाम् ॥ स्यान्निद्राणस्य नाभैतेद्वस्तुतत्त्वावभासकम् ।।७६॥ स्वाजागरयोर्जीवः सत्तत्त्वाद्भिन्नवद्भवेत् ।। 'सुपुप्तौ सम्यगेकत्वं याति सवस्तुना सह ॥७७॥ जीवत्वमात्मनः प्राणधारणान स्वभा. यतः॥ सद्रूपत्वं स्वतस्ततु स्फुटं स्वपितिनामतः दाखमपीतीति नामोऽस्य निरुक्तिरवगम्यताम् ॥ खरूपं वास्तवं सुप्तौ प्राप्यमित्यु- दितं भवेत् ॥७९॥ उपाधेर्मनसो जामत्सुत्स्यवस्थे हि नात्मनः ॥ इत्यभिप्रेस शकुनिदृष्टांतः प्रोच्यते धियः ॥८॥ शकुनिः सूत्रबद्धो यः स गच्छन्विविधा दिशः ॥ अलब्ध्वाधारमाकाशे बंधनस्थानमा- प्रजेत् ॥८॥ सत्तत्वे भायया बद्धं मनो जागरणं व्रजेत् ।। अल. ध्या तन विश्रांति सत्तत्वे लीयते पुनः ॥८२॥ आत्मच्छाया: १२।९ एतत्सपितिनाम।

·अध्याय: ३.1 मनसा सदाऽगच्छति 'गच्छति ॥ गत्यागती तु संसारः स च खात्मनि कल्पितः ॥८३॥ मनोलयेऽनुपाधिः सन्नात्मा संसारव. र्जितः ।। खेन वास्तवरूपेण सुषुप्ताववतिष्ठते ॥८४॥ चिच्छाया च वपुः स्थूलमिंद्रियाण्यात्मयोधने.॥ द्वाराणीत्याह मंत्रोऽयं रूपंरूप- मिति स्फुटम् ॥८५॥ देहे देहे प्रतिच्छायारूपोऽभूत् स्वात्मबुद्धये ॥ मायाभिरिंद्रो बहुधा देहोऽभूत् स्वात्मवुद्धये ॥८६॥ इंद्रियाश्वा- स्तेन युक्तास्तच स्वात्मावबुद्धये ॥ छायामाश्रित्य तत्रात्मा बोधितः सुप्तिवर्णनात् ।।८७॥ अशनायापिपासोक्या देहमाश्रित्य बोध्यते ॥ अशनायापिपासाख्या द्वयं स्वपितिनामवत् ।।८८|| अशनाया जनैः प्रोक्ता क्षुधा वस्तुविवेकिभिः ॥ नयत्यशितमित्येवमप्सु निर्वचनं भवेत् ॥८९॥ पीता आपोऽशनं भुक्तं द्रवीकृत्य नयंत्यतः ॥ अश- नायेति शब्दोका विण्मांसोत्पत्तिरन्नतः ॥९०॥ विण्मांसहेतुरनं यंदेतस्योत्पादकं जलम् ॥ जलस्योत्पादकं तेजस्तस्य चोत्पादकं च सत् ॥९१॥ अनुमायात्र कार्येण शेयं तत्कारणं परम् ॥ सन्मूल- कारणं ज्ञेयं स्याद्विश्वासोऽनुमानतः ॥९२॥ पुरीपाद्यन्नकार्य स्यात् सत्येवान्नस्य सत्त्वतः ॥ सत्यामेव यथा कुंभो मृदि दृष्टो न चान्यथा ॥९॥ ब्रीह्याद्यन्नं सतीष्वेव दृष्टमप्सु न चान्यथा ॥ आपश्च खेद- रूपाः स्युः सत्येवोणे हि तेजसि ॥९४॥ तेजश्च भावरूपत्वात्सं. भवेन्न सां विना ॥- सतस्तूत्पत्तिराहित्यांनान्वेष्यं कारणांतरम् ॥९५॥ सन्मूलाः सकला देहा इदानी च सति स्थिवाः ॥ अंते .. लीयंते विद्यात्सत्तत्वमद्वयम् ॥९६॥ यथा भूतातिरेकेण नैव विद्यते ॥ भूतानि च सतोऽन्यानि तथा नेत्युपपा- ॥९७॥ अशनायामुखेनेत्यं सत्त्वे धीः प्रवेशिता ॥ पिपा- ·अनुभूतिप्रकाशः। ३५ सामुखतोऽयसिन् सति धीरवतार्यते ॥९॥ उदन्येति पिपासायाः पर्यायसं विवे किनः ॥ उदकं नयतीत्येवं तेजस्येवं प्रयुंजते ॥१९॥ पीवं जलं शरीरस्थं तेजसा जीर्यते ततः॥ मूत्रं रक्तं च निप्प द्रवत्वाजलजे उभे ॥१०॥ ताभ्यामापोऽनुमीयते वाभिस्तेजस्त- तस्तु सत् ।। व्याप्तिं गृहीत्वा सर्वत्र योजनायोदितं पुनः ॥१॥ देहे थेऽवयवाः संति पदार्थाः सति ते पहिः ॥तेपु सर्वेषु सन्मात्ररू- पत्वमवधार्यताम् ॥२॥ भौतिकत्वं पुरा प्रोक्तं तदुक्तं देहवाद्ययोः ।। इंद्रियद्वारतो घोर्ल्ड प्रोच्यते मरणक्रमः ॥३॥ नियमाणस्य वागा- दिवृत्तिर्मनसि लीयते ।। मनोवृत्तेर्लयः प्राणे प्राणवृत्तेस्तु तेजसि राहा श्वासस्योपरतावुष्णं स्पृष्ट्वा जीवननिश्चयम् ।। कुर्वत्युणं तु सचेजः सवस्तुनि विलीयते ।।५।। छायादेहेंद्रियद्वारैः पदार्थो योऽन बोधितः ॥ स एप सर्वजगतोऽणिमा वस्त्वंतरं न तु ॥६॥ स्थूल- माणुत्वरूपाभ्यां वस्त्वेकं भासते द्विधा । स्थूलमिंद्रियगम्यत्वान्ना- मरूपात्मक जगत् ॥७॥ सदद्वैतं भवेत्सूक्ष्ममिद्रियाविषयत्वतः ।। एतदात्मकतैवास्य स्थूलस्येतीह युज्यते ॥८॥ अणुत्वं वस्तुनः प्रोक्तं यत्तत्सत्यमबाधनात् ।। स्थूलत्वं मायया कृतं ज्ञानेनैतस्य काधनात् ॥९॥ अवाध्यो यः स एवात्मा सर्वस्य न तु कल्पितः ।। श्वेतकेतो यद्वैतं तदसि त्वं न मानवः ॥१०॥ चिच्छायावानहंकारोऽधीते वेदचतुष्टयम् ॥ त्वं तु साक्ष्येव तस्यातः सदसि त्वं न चेत्तरः||१|| भिन्नोऽभूद्धृदयमंथिः श्वेतकेतोविवेकतः ॥ धीदोपं संशयं मा? भूयो बृहीत्यवोचत ॥१२॥ सता संपद्यते जीवः सुपुप्तावित्युदीरितम् ॥ तथा चेत्सति संपन्नोऽहमित्यस्य कुतो न धीः ॥१३॥ नानावृक्ष- १ पिपासा उदक तेजसि नयति । २ मरणोन्मुखस्य सर्वस्यापि अतो।

·२६ अध्यायः ३॥ - स्सैक्येन संपन्ने मधुनि स्थितः ॥न युध्यते रसोऽस्येति तथा सर्वल- यान ,घीः ॥१४॥ जीवोपाधिलयेऽप्यन नदीजम्यावशेषतः ॥ तदु- पाधिक एवास्मिन् देहेऽन्येयुः प्रयुध्यते ॥१५॥ चिकाध्याय तच्छंका परिहार्य तु वस्तुपु ।। पूर्वोक्तमेव तद्वोढुं तदेवाह पुनर्गुरुः ॥१६॥ प्रार्शमन्यतया तत्त्वमविश्वस्य स्वशंकया ॥ पुनः पुनरपृच्छत्तं प्रत्या- हासी पुनःपुनः॥१७॥ सुपुप्तौ युद्ध्यभावेऽपि पुनर्जागरणेऽति धीः।। आगच्छं सत इत्येत्वं तदा कस्मान्न वेत्त्यसौ ॥१८॥ सुप्तौ सद्रू- पमज्ञात्वा सदैक्यं प्राप्तवास्ततः ॥ सतो नागमनं स्मार्यमपामस्मरणं यथा ॥१९॥ गंगाजलं प्रविश्याब्धौ मेघेनाकृष्य सिच्यते ॥ नाज्ञा- तत्वात्स्मृतिस्तन तद्वदन स्मृतिन हि ॥२०॥ व्याघ्रादिः सुप्त एवान बुध्यते वासनावशात् ॥ न नष्टा वासनेत्येवं विवक्षित्वोच्यते पुनः ॥२१॥ जीवस्य नश्वरस्यैक्यं न नित्येन सतेति चेत् ।। जीवो न नश्यति कापीत्येवं वृक्षवदीश्यताम् ॥२२॥ शाखां वृक्षे जीवपूर्णे जीवस्यजति यामसौ ॥ शुण्येन्नान्या तथा जीवेऽपगते नियते वपुः ॥२३॥ नामरूपयुतं स्थूलं तद्धीनात्सदणोः कथम् ॥ उत्पन्न- मिति चेद्वीजावटवृक्षवदीक्ष्यताम् ॥२४॥ न्यायागमाभ्यां सिद्धं च श्रद्धाहीनः पराङ्मुसः ॥ न बुध्यते श्वेतकेतो श्रद्धवांतर्मुखो भव ॥२५॥ तत्सर्वत्र स्थितं कस्मान्न सर्व विदुरीदृशम् ॥ मुमुक्षुस्तु कथं वत्तीयत्र दृष्टांत उच्यते ॥२६॥ लवणस्य धनं नीरे विलीनं वैति न त्वचा ॥ जिह्वया वेत्ति तद्वत्सदुपायेनैव बुध्यते ॥२७॥ सति सर्वेद्रियागम्ये क उपायः स उच्यते ॥ उपाय उपदेशोऽत्र भवेद्- धारमार्गवत्॥२८॥ गंधाराधो वने नीतस्तस्कर्वद्धनेत्रकः । तस्य 7 G -१तत्त्वमति।

·अनुभूतिप्रकाशः। बंधं विमुच्यात्र कृपालुर्मार्गमादिशत् ॥२९॥ तेनादिष्टमविस्मृत्य धीमान् गंधारमाप्तवान् ।। अविद्ययावृतं तत्त्वं वेत्त्येवमुपदेशतः ॥३०॥ अश्पनाशौ विदुपः संचितागामिफर्मणोः ।। प्रारब्धे भोग- संक्षीणे मुच्यते न तु जायते ॥३१॥ कीदृशी मतिरस्येति चेद्वा- गादिलयाद्यथा ।। मूढस्य तद्वदेवाय धैलक्षण्यं न किंचन ॥३२॥ समानायां मृतावेको मुक्तो नान्यः कुतो वद ॥ सत्यानृताभिसंधत्वं वैपम्यं ज्ञानिमूढयोः ॥३३॥ तस्करातस्करौ चौर्यशंकया तलरक्षकैः॥ गृहीतौ न कृतं चौर्यमित्याहतुरुभावपि ॥३४॥ गृहीतः परशु तप्तं तौ तयोस्तस्करोऽनृतम् ॥ अभिसंधाय दग्धः सन् हन्यते तलरक्षकः ॥३५॥ अतस्करः सत्यसंधो न दग्धो मुच्यते च तैः ।। अज्ञान्यनृतसंधोऽत्र सत्यसंधस्तु ताववित् ॥३६॥ मोऽहमिति संधाय प्रियवे जायते च सः ।। ब्रह्माहमिति संधाय मुच्यते न च जायते ॥३०॥ बुद्धिदोपं समाधातुं दृष्टांतास्तैस्तवात्र किम् ॥ त्वं सदेवेत्यभिप्रेय नवकृत्व उपादिशत् ।।३८॥ भिन्नप्रथिः श्वेतकेतुम. मनाच्छिन्नसंशयः ॥ सद्वैतं स्वमात्मानं विशेपेणावबुद्धवान् ॥३९॥ श्वेतकेतोब्रह्मविद्यान्याख्याता स्फुटमेतयातुष्टोऽस्माननुगृहातु विद्या- तीर्थमहेश्वरः ॥४०॥ इति श्रीविद्यारण्यमुनिकृते अनुभूतिप्रकाशे छांदोग्योपनिपदि शेतकेतुविद्याप्रकाशो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ । सनत्कुमारइछांदोग्ये नारदायोपदिष्टवान् ॥ विद्यामेतां प्रव क्ष्येऽत्र सर्वशोकनिवृत्तये ||१|| पुराणपंचमान् वेदान शास्त्राणि विविधानि च ।। ज्ञात्वायनात्मविस्वेन नारदः शोकमाप्तवान् ।।२।। वेदाभ्यासात्पुरा तापनयमानेण शोकिता ॥ पश्चात्त्वभ्यासविस्मारभं- गगश्च शोविता ॥३॥ शोकं तरयात्मवेदीसमिझेभ्यः श्रुवं वचः ।।

·अध्यायः ४ शोकपारं नयेत्युक्त्वा नारदो गुरुमाप्तवान् ॥४॥ बहुग्रंथाभ्यासतस्ते महती शब्दवासना ।। नाम ब्रह्मेत्युपास्वात इति प्रोवाच तं गुरुः॥५॥ स्वशब्दवासनां त्यक्त्वा प्राप्स्यसि ब्रह्मवासनाम् ॥ पश्चाब्रह्मण आत्मत्रं वक्ष्यामीति गुरोर्मतिः ॥६॥ ब्रह्म दृष्ट्वा नाममात्रध्याना- नाऽपैति शोकिता ॥ इत्यमिप्रेत्य नानोऽस्मादधिक पृष्टवानसौ ॥७॥ वालानः कारणत्वेनाधिकेति ब्रह्मदर्शनम् । वाचि प्राह गुरुः शिष्यः पूर्ववत् पृष्टवान्पुनः ।।८। आप्राणमित आरभ्य पूर्वस्मादुत्तराधिके ।। प्रवर्तते शिष्यगुर्वोः प्रश्नोत्तरपरंपरा ॥९॥ इच्छात्मकं मनो धाचो- ऽधिकं तत्कारणत्वतः ॥ सत्यामेव विवक्षायां वक्तुमारभते पुमान ॥१०॥ संकल्प्येदं सम्यगिति तदिच्छति पुमांस्ततः ॥ संकल्पो हेतुरि- च्छायाश्चित्तं संकल्पकारणम् ॥११॥ विक्षिप्तचित्चादकाम्यं ध्यानम- भ्यधिकं ततः ॥ ध्येयविज्ञानमधिकं ज्ञानादभ्यधिकं वलम् ॥१२॥ शानहेतुर्देहषलं बलं स्यादन्नकारणम् ॥ आपोऽनहेतयोऽपां तु तेजः फारणमीरितम् ॥१३॥ हेतुः सवायुराकाशस्तेजसो वियतः पुनः ।। स्रष्टव्यस्मृतिरीशस्य सृष्ट्याशा स्मृतिकारणम् ॥१४॥ नामाधा- शांततत्त्वेषु ब्रह्मदृष्टिं करोति यः ॥ स पुमान् लभते सर्व तत्रतत्रो- चितं फलम् ।।१५।। प्रतीकोपासनरेतैर्वसायासैः प्रशोचति ॥न शो तरतीत्युक्त्वा हपृच्छत्सोऽधिकं पुनः ॥१६॥ पराक् पदार्थध्यानेषु फलेषु च विरक्तितः। दृढां प्रत्यग्विविदिपां दृष्ट्वा प्राणमुपादिशत् ॥१७॥ न मुख्यं प्रत्यगात्मत्वं यद्यपि प्राणवस्तुनः।। तथाऽप्यात्मप्रति- निधिः संभवेदात्मलक्षकः ॥१८॥ कस्मिन्नुलांतउत्नांतो भविष्यामि स्थिते स्थितः ॥ इति वीक्ष्यासृजत्प्राणं परमात्मेति हि श्रुतिः ॥१९॥ पक्रस्याप यथा नाभावाभिताश्चतुरादिकम् ।। आश्रितं निखिलं प्राणे ·अनुभूतिप्रकाशः। २९ ततस्तस्यात्मता भवेत् ॥२०॥ अश्वेन याति पुरुषो दत्ते विमाय गां पुमान् ॥ प्राण एवाधादिशब्दैरुतो न तु शवः कचित् ॥२१॥ पितृमात्रादिशब्दैश्च प्राणः प्रोक्तः शवो न तु ॥ तस्मात्सर्वात्मक: प्राणः परमात्मेति निश्चयः ॥२२॥ यो बुभुत्सुरसौ प्राणमेवं पश्यन् गुरूक्तितः॥ युक्त्या धिया च वैचिन्वन्नविवादीति कथ्यते ॥२३॥ नामाद्याशांततत्वानि यः प्राणोतीत्य वर्तते । तमात्मानं वक्ति यस्मा- दतिवादी भवेत्ततः॥२४॥ तर्काद्विप्लावकेभ्योऽयं निर्भीः सन् स्वाति- वादिताम् । अंगीकुर्यादेव यस्मात्संदेहो नान विद्यते ॥२५॥ नामा- दीनागनात्मत्वं स्पष्टमित्यत्र नारदः ॥ असंतुष्टोऽधिकं तत्त्वं पप्रच्छैव पुनःपुनः ॥२६|| प्राणात्मत्वं तु संभाव्यं सम्यक् तस्योपपादनात् ।। शोकश्च सुमो प्राणस्य न दृष्टोऽतरतुतोप सः ॥२॥ श्रद्धालु योग्य- शिष्यं समुद्धरामीत्यसौ गुरुः ॥ अपृष्टोऽप्यधिक तत्त्वं स्वयमेवोपदि- एवान् ॥२८॥ आत्मोपलक्षकः प्राणो नत्वात्मैपोऽनृतत्वतः ।। नाम- रूपात्मकः प्राणो माययोत्पादितो घसौ ॥ २९ ॥ अनृतोऽप्येष संसस्य लक्षकः प्रतिक्विवत् ॥ मुख्यस्य प्रतिक्वेिन मुखं स्वस्योप- लक्ष्यते ॥३०॥ आत्मेदंबुद्धिगम्यस्तैराशांतै!पलक्ष्यते ।। प्राणोऽहंबु. द्धिगम्येपु स्थितत्वादात्मलक्षकः ॥ ३१॥ अतएवातिवादित्वमस्ति प्राणात्मवेदनात् । अमुस्यं तच्च मुख्यं तु भवेत्ससागवेदनात् ॥३॥ कारण्यातिशयं दृष्ट्वा संतुष्टो नारदोऽनवीत् ॥ सत्येनैवात्मवादी स्थाम- नृतस्मात्मता त्यजन्॥३३॥ विचारणीयं तत्सत्यं विज्ञानमननादिमिः। ध्यानवानोतिमात्रेण बुध्येतेत्यप्रवीगुरुः ॥३४॥ संशयं च विपर्यासं निराकृत्य विशेषतः||यदा जानाति विज्ञानात्सत्यवादी मवेत्तदा।।३।। विचारयन् । २ सत्सस तिर्विज्ञान विज्ञानस्य हेतुर्मननं मननस्य हेता श्रद्धा घमाया हेतनिष्टा निधाया हेतः कृति. (इंद्रियसंयमः) कृतेहेतुः मुखम् ।

·अध्यायः४॥ विज्ञानहेतुर्मननमन्वयव्यतिरेकभाक् ॥ श्रद्धा मननहेतुः स्यादागमा चार्यवाक्ययोः ॥३६॥ श्रद्धायाः कारणं निष्ठा सदा शुश्रूषणं हि सा ।। चित्तकाम्यगतिर्याऽसी निष्ठायाः कारणं भवेत् ॥३७॥ सुख- मस्तीति धीमुक्तौ कृविस्तस्याः प्रयोजिका ॥ तद्विहीनोऽयमायै! चित्तकान्यं करोति हि ॥३८॥ सुख किमिति चेद्धमा सुखमल्पे तु तम हि ॥ विश्यसत्पधनोऽन्यस्मिन्धनवाहुल्यदर्शनात् ॥३९॥ भूनः मुखत्वे भूमा कः किमत्पमिति चे च्छृणु ॥ ज्ञादशेयज्ञानहींनो भूमाऽविच्छेदर्शनात् ।। ४० ॥ ज्ञातृजना यरूपं मायाकार्यमिदं जगत् ॥ . बहुविच्छेदयुक्तत्वादल्पमित्यभिधीयते ॥ ४१ ॥ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमल्छेद्योऽशोष्य एव च ॥ भूमा तस्मादमर्यो- ऽयमल्पं मर्त्यमतद्विधम् ॥४२॥ संसारकाल एवास्ति न मुक्कावल्पता ततः ॥ मुक्ती ज्ञाननिवर्त्यत्वान्मयं जगदितीर्यते ॥४३॥ संसारमो- क्षयोर्भूमा विद्यते सोऽमृतत्वतः ॥ अखड़ेकरसानदः सोऽयमात्मा खयंमभः ॥४४॥ मूच्छीसुत्योस्तादृशोऽयमज्ञानेन तिरोहितः।समा- धिसुप्तिमूर्छासु मासते साधन विना ॥४५॥ मेघेनाच्छादितः सूर्यो यथा तद्वत्स्वयंप्रभः ॥ अज्ञानेनावृतो भूमा प्राणिभिर्ने विभाव्यते ॥४६॥ स्वप्रकाशात्मचैतन्यमज्ञानस्य न बाधकम् ॥ भासकं प्रत्यु- वैतस्य सानंदस्य यथा तथा ॥४७॥ आनदाज्ञानयोः सुप्ता चैतन्ये- नावभासनात्॥ उत्थितःसुखमस्खाप्संन जानेऽन्यदितिस्मरेत् ॥४८॥ अरणिस्थो यथा वहिर्न दुहेदरणिं तथा ॥ पश्चान्मथनजावोऽसौ साकस्येनारणिं दहेत् ॥४९॥ तथा वेदातवाक्योत्थधीवृत्तौ प्रविषि- नितम् । खप्रकाशात्मचैतन्यं कृत्स्नाज्ञानस्य बाधकम् ॥५०॥ तस्मा- द्विज्ञानसहितः समाधावनुभूय हि ॥ भूमानंद यथाशावं ·अनुभूतिप्रकाशः। स्मृत्वा व्युत्थाय वक्ति च ॥५१॥ ज्ञातृज्ञानज्ञेयरूपी त्रिपुटी स्वमजामतोः ॥ भूमानंद तिरोधत्ते विद्वास्त्वमिमर वलमुम् ॥ ५२ ।। चिच्छायावानहंकारी ज्ञाता स्याञ्चक्षुरादिजा युद्धिवृत्तिर्भवेज्ज्ञानं ज्ञेया रूपरसादयः ।।५३॥ त्रिपुटी मायिकी मिध्येत्येवं विज्ञाय तत्त्ववित् ॥ तामुपेक्ष्य करोत्यैव भूमानंदे भर सदा ॥ ५४॥ असंडेकरसं भूमानदं श्रुत्वा स नारदः ॥ भूश्य- संभावना मत्वा पप्रच्छाधारमस्य हि ॥५५॥ सत्याधारे परिच्छेदो निराधारे न बुध्यते ।। यद्यद्धटादिकं लोके उत्सर्च कचिदाश्रितम् ॥५६॥ व्यवहारदशायां फिमाधारः पृच्छयतेऽथवा ॥ वस्तुती व्यव- हारे तु महिम्न्येवायमानितः ॥५७॥ परास्य शक्तिर्विविधेत्येवं श्रुत्सं- तरेरिता ॥ भूम्नः शक्तिर्भवेन्माया तदर्थो महिमाऽखिलः ॥५॥ महिमाख्ये जगत्यस्मिन्य आनंदोऽधभासवे ॥ स भूमास्य परिच्छेदो व्यवहारे न दुष्यति ॥५९॥ वस्तुतत्त्वविचारे तु न महिनि प्रति- ठितः ।। महिमा स्याद्वाश्वादिभूनो नाधार एव हि ॥६॥ अन्य- सिन्हि महिम्न्यन्यो राजादिः प्रतितिष्ठति ॥ भूम्रो नान्यद्वस्तु तस्माकुनाऽसौ प्रतितिष्ठति ॥६॥ तथा लोके निराधार आकाशो- ऽस्ति तथा सुतः ।। भूमा न स्यादतो युक्त्या निराधारोऽपि बुध्य- ताम् ॥६२॥ व्यावहारिक आनंदे व्युत्पतेः शून्यता नहि ।। व्युत्पनो यौक्तिकश्चैप ऐकाम्ये भासते स्वयम् ॥६३॥ योधकमो घुमु- सूनां विस्पष्टमभिधीयते ।। चतुर्दिक्ष्वध उर्ध्व च भूमा घोद्धव्य आदितः ॥६॥ सत्ताभानप्रीतयोऽत्र वीक्ष्यते सर्यवस्तुषु ।। सचि- दानंदरूपोऽतो भूमा सर्वत्र तिष्ठति ॥६५॥ भूलो वियोगे वस्तूनि नैव संति न भांति च ॥ प्रियत्वं दूरतस्तेषां भूमा सर्वात्मकस्वत:

·अध्यायः ४। ॥६६॥ जगद्धांति निवार्यास्य ताटस्थ्यविनिवृत्तये॥ अहंकारेण भूमा- नुसधेयः सर्वदिवसौ ॥६॥ संत्येव सच्चिदानंदा देहादिष्वपि यापवत् ॥ भूमाहंकारयोग्योऽतोऽहं सर्वमिति वा अयेत् ॥६॥ गृहेकदेशेऽवस्थाय सार्वभौमोऽहमित्यसौ ॥ राजामिमन्यते तद्वद्र माह मिति नो कुतः।।६९॥आभिमानिकमेवेदं भूमात्मत्वमिति भ्रमम्।। निराकडे सर्वदिक्षु भूनो ज्ञेया चिदात्मता १७०॥ अहंशब्दचिदात्मानं साहकारं प्रवीतिहि ॥ अहंकारे वोधलीने चिदात्मैवावशिष्यते ॥७॥ क्रमेणानेन यसत्त्वं पश्यन् शास्त्र विचारतः॥युक्त्या मत्वा धिया वेत्तिः जीवन्मुक्तो भवेदसौ ॥७२॥ जीवन्मुक्तो रतिक्रीडामिथुनानंदलक्ष- णान् ।। व्यवहारान् क्रमेणेति प्रारब्धस्यानुसारतः ॥७३॥ सुखदुःख- मदारब्धकर्मवेगश्चतुर्विधः ॥ तीम्रो मध्यो मदसुप्तौ वेति तस्य विधा मताः ॥७४। तीवेगे स पश्वादितुल्यो नात्मानमीक्षते ॥ आत्मनि प्रीतिरस्तीति भवेदात्मरतिस्तदा ॥७५॥ मध्यवेगे तु भोगानां प्राधान्य स यदा तदा ॥ कृत्वावकाशमात्मानं वदन् क्रीडति बालवत् ॥७६॥ मंदवेगे तिरस्कृत्य भोगान् प्रायेण चिंतयन् ॥ धियात्मानं द्वद्वसुखं प्राप्नोति मिथुने यथा ॥७७|| सुप्तवेगेऽतिनिर्विनो निर्विकल्पसमाधि- भात ॥ आत्मानंदावशेपः सन्नास्ते मुक्तवद्वयः ॥७८॥ स्वराद स्यात् पतिते देहे नान्याधीनो विमूढवत् ॥ तस्य सर्वेषु लोकेषु काम- चारो भवेत्खलु ॥७९॥ मायया कल्पिता लोकास्ते सर्वे पृताम् ।। मुक्तस्य प्रामुर्वत्येवं सर्वलोकात्मकस्ततः ।।८०॥ कामचा- ग्रेऽविविधभः प्रतिवधविवर्जितः ॥ सर्वस्य स्वखरूपेऽस्ति प्रतिबंधो न कोऽपि हि ॥८१॥ भूमात्मानं न जानाति मूढः किं वन्यथेक्षते !!! जीवोऽहमीश्वराधीनों धर्माधर्मयुतस्त्विति ॥४२॥ सस्पेश्वरो भवे- ·अनुभूतिप्रकाशः। दाजा लोकः कर्मजिवा क्षयी ॥ कामचारस्तु लोकेषु सर्वथासन संभवेत् ।।८३॥ जीवन्मुक्तस्तत्वविद्यः शास्त्रयुत्त्यनुभूविभिः।। तस्स प्राणादिनामांतं जगत्स्वात्मन उद्गतम् ॥८४॥ तस्मात्माणादिवस्तूनां ध्यानेनास्य फलेन वा ॥ जीवन्मुक्तस्य नार्थोऽस्ति कृतकृत्यः सुखी ह्यसौ ॥८५॥ न मृत्यु पश्यति ज्ञानी न रोगं नापि दुःसिताम् ॥सर्व- स्वात्मतया युध्वा सर्वमामोति सर्वथा ॥८६॥ विदेहमुक्तोब्रह्मत्वात्सर्व सृजति मायया ॥ येन यद्वीक्ष्यते तस्मै तद्रूपं स्वं प्रदर्शयेत् ॥८७॥ विपयाहरणं शुद्ध रागद्वेपादिवर्जनात् ॥ ततः शुद्धधियात्मानं भूमानं सर्वदा स्मरेत् ।।८८॥ शोकादिसर्वप्रथीनां भूम्नः स्मृत्या विमोक्षणात् ॥ शुद्धधीनारदस्तस्मै तमःपारमदर्शयत् ॥८९॥ सनबुमारविद्याया- स्तात्पर्य स्पटमीरितम् ॥ तेन पुर्यान्गपि कृषी विद्यात्तीर्भमहेश्वरः ॥९०॥ इति श्रीविद्यारण्यमुनिकृते अनुभूतिप्रकाशे छांदोग्ये सनत्कु- मारविद्याप्रकाशो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ ॥ प्रजापतिः स्यात्मविद्या छांदोग्ये बहुधाऽब्रवीत् ॥ विरोचनाय चंद्राय तां वक्ष्ये सुखयुद्धये ॥१॥ असंसार्ययमात्माऽसावन्वेष्टव्यो मुमुक्षुणा ॥ प्रजापतिरिति प्राह प्रसंगेन स्वसंसदि ॥२॥यो निःपा- पोऽजरो मृत्युशोकक्षुत्तृडिवर्जितः ॥ सत्योऽख कामः संकल्पश्चासं- सारी स ईश्वरः ॥३॥ पापं कर्तुरकर्तात्मा चिन्मानः पापवान् कथम्।। जरामृत्यू देहधौं विद्यते न चितस्ततः ॥४॥ शोकः स्यान्मनसो धर्मः कुत्तृष्णे प्राणगे उभे ॥ चिद्रूपस्यात्मनो नैव संति शोकादय: स्वयः॥५॥ चिन्मात्रस्याप्यस्ति माया कामसंकल्पकारिणी|| सक्ष्यामि जगदित्यादिकामो मायाविनोऽस्ति हि ॥६॥ आकाशादिपदार्थास्तु न्यथापूर्व भवत्विह ॥ संकल्पोऽस्ति ततो ज्ञेया व्यावहारिकसत्यता भ.प्र.३ ·अध्यायः५1 ॥७॥ अन्वेष्य परमात्माऽयं मायातत्कार्यलक्षितः ॥ गुरुशास्त्रकृतो बोधस्तस्यान्वेषणमुच्यते ॥८॥ ततोऽनुभूत्या विज्ञातुमेष्टव्यो धीनि- रोधतः ।। ध्यायन्युत्तया च मन्वानः स्वात्मानुभवमाप्नुयात् ॥९॥ य एवं वेत्त्यसौ साल्लोकान्कामांश्च विंदते ॥ लोकाधिष्ठानरूपत्वात्स- लोकात्मता भवेत् ॥१०॥ कामास्तु विषयानंदाः खात्मानंदस्य तेऽखिलाः ॥ लेशास्ततः सर्वकामप्राप्तिरात्मविदोऽस्ति हि ॥११॥ एतत्प्रजापतेर्वाक्यं श्रुत्वा देवासुरास्तदा ॥ उभयेऽप्यबुभुत्संतः परमात्मानमादरात् ॥१२॥ देवराजोऽसुरेशश्च तो द्वाविंद्रविरो. चनौ ॥ सत्यलोकं प्राप्य तस्मिन्नसेवेतां प्रजापतिम् ॥१३॥ द्वात्रि- शद्वर्पसेवातः प्रसन्नोऽसौ प्रजापतिः ॥ अक्षिलक्षितमात्मानं ताभ्यां द्वाभ्यामवोचत॥१४॥ पूर्णत्वात्पुरुपो योऽस्ति परमात्माऽयमक्षिणि ॥ जामत्साक्षितया स्थित्वा विद्वद्भिः मुविभाव्यते ॥१५॥ चिच्छाया- धानहंकारो मूढैरात्मेति भाव्यते ॥ कर्ता भोक्ता स जीवः स्यात्प- रब्रह्मैव साक्ष्यसौ ॥१६॥ ब्रह्मणो मरणाभावादमृतत्वं तदीयते ।। अद्वितीयतया भीतिहेत्वभावाच्च निर्भयम् ॥१७॥ प्रजापत्युत्तिता- पर्यं नानुबुद्धमुभावपि ॥ राज्यवासनया चित्तं तदीयं राजसं खलु ॥१८॥ अन्यदेहस्य या छाया सा चक्षुष्युपलभ्यते ॥ तामे- वात्मतया प्राहेत्येपा बुद्धिरभूत्तयोः ॥१९|| छायात्मानं रढीक्तुं पुनः पप्रच्छतुर्गुरुम् ॥ अप्स्वादर्श च यो दृष्टश्छायात्मा सोऽयमेव किम् ॥२०॥ तदीयमन्यथा ज्ञान बुध्वापि न निराकरोत् ।। सभा- 1 मध्ये मानभंगे बुद्धिभ्रंशो भवेदिति ॥२॥ स्वेनाक्षिण्युपविष्टो यः स सर्वत्रापि तिष्ठति ॥ इत्युक्तोपायतसो द्वौ योधयामीत्यम- न्यत ॥२२॥ शरावे जलयुक्त वा केवली वीक्ष्य तौ पुनः ।। सालं.

·अनुभूतिप्रकाशः।
काराववेक्ष्याथ छायां नात्मेति बुध्यताम् ॥२३॥ छायाया अन्य-
थात्वं स्यात्साक्षी चैकविधः स्थितः॥ आत्मत्वं निर्विकारस्य शक्यते
बोद्धमंजसा ॥ २४॥ तथापि पापवाहुल्यप्रतिबद्धधियावुभौ ॥
छायात्मतां शरावोत्या दृष्टां कृत्वायतुष्यताम् ॥२५।। काटेन प्रति-
बंधस्य क्षये सत्यथ तत्पुनः ।। उपदेशं शरावाख्योपायं चालोच्य
मोक्ष्यते ॥२६॥ इत्युपेक्ष्य गुरुस्तस्थौ तौ राज्यत्यागतश्विरम् ॥
प्रयासं प्राप्य सहसा जग्मतुः स्वखलोकयोः ॥२७॥ एतौ प्रजा-
पतेः शिष्याविति भ्रांत्या विपर्ययम् । तदीयं प्राप्य नश्येयुरिति
सोऽघोषयद्गुरुः ॥२८॥ विरोचनस्तामसत्वाच्छी तानसुरान्प्रति ।।
गत्वा देहात्मतां तेभ्य उपाविक्षनिजेच्छया ॥२९॥ अक्षिच्छाया
देहजन्या तया देहोपलक्षणात् ।। देह आत्मा स्वस्वदेहं सदा पूजय-
तासुराः ॥३०॥ देहे दृढेऽत्र भोगोऽस्ति मुक्तिः स्याच्छवपूजया ।।
इत्यासुरः संप्रदायः प्रायेणाद्यापि दृश्यते ॥३१॥ इंद्रस्तु साखि-
कत्वेन मननं कुरुतेऽध्वनि । आंध्यादयोऽपि छायायामलंकारादयो
यथा ॥३२॥ एवं सत्यभयं प्रम देहच्छाया कथं भवेत् ॥ एवं
मत्वा समागत्य गुरोरने तथाऽवदत् ॥३३॥ पापक्षयाय द्वात्रिंश-
द्वर्षाणि तपसेऽवसत् ।। पूर्वोपदिष्टं भूयोऽपि प्रवीमीत्या तं गुरुः
॥३४|| जापति स्थूलदेहेन सांकर्य शक्यते ततः ॥ स्वप्ने यश्चरती-
वाऽसौ साक्ष्यात्मेत्यवगम्यताम् ॥३५॥ आंध्यरोगादयो दोपाश्चा-
याया देहविगाः ।। भांति स्वप्ने तु नैवेति तुष्टो वमाज पूर्ववत्
॥३६॥ मन्वानः समन्यदोपानपश्यत्स्वप्नमात्मनि ॥चोरव्याघ्रादयो
भंतीत्यदीनागत्य पात्रवीत् ॥३७॥ स्वप्नेऽपि वासनादेहः शंक्येतेति
सुषुप्तिगम् ॥ साक्षिणं प्रोफवांतस्मै शात्रिंशद्वर्षसेविने ॥३८॥

·अध्यायः५। तुष्टोऽगच्छत्सुपुप्तिस्थे जाड्यं दोषमवैक्षत ॥ विनष्टसदृशः सुप्ता- वात्मेत्यागत्य चात्रवीत् ॥३९॥ अमूर्त कारणं देहं बोर्बु पापक्ष- यादसौ ॥ शक्तोऽभूदिति संतुष्टः पुनः प्रोवाच तं गुरुः ॥४०॥ पंचवर्षाणि सेवख पापशेषक्षयाय ते ॥ इत्युक्त्वा सेवते तस्मै गुरुः स्पष्टमुपादिशत् ॥४१॥मघवन् यत्त्वया बुद्धं शरीरं तत्रिधा स्थितम् ।। स्थूलं सूक्ष्मं कारणं च तत्तु सर्व विनश्वरम् ॥४२॥ अनवरात्मत- त्वस्य प्रवेष्टुर्जीवरूपतः ॥ भोगाधिष्ठानमेवैतदवपुर्नास्यात्मताऽस्त्रि हि ॥४३॥ जामत्स्वप्नसुपुप्तेषु भासयेद्यो वपुत्रयम् ।। स साक्ष्यात्मा ब्रह्मताऽस्य सुखदुःखादिवर्जनात् ॥४४॥ आत्मनः प्रतिबिंवो यः सोऽयं देहे प्रविष्टवान् ॥ प्रतिरूपो बभूवेति श्रुत्यंतरसमीरणात ॥४५॥ स भोक्ता निपु देहेषु तादात्म्यमभिमन्यते ॥ सशरीरः स्वकर्मोत्थे भुक्केऽवश्यं प्रियाप्रिये ॥४६॥ अशरीरं साक्षिणं तु • स्पृशेते न प्रियाप्रिये ॥ संसारतदभावौ द्वौ सुस्थिती कर्तसाक्षिणोः ॥४७॥ एवं व्यवस्थितेऽप्यज्ञः कर्तृदेहेषु साक्षिणम् ॥ अशरीरं प्रवेश्याशु सुखं दुःखं च मन्यते ॥४८॥ विवेके सति साक्ष्येव शरीरेभ्यः समुत्थितः॥ खाभाविकेन ब्रह्मात्मरूपेण व्यवतिष्ठते ॥४९॥ अस्मिन्नर्थे साक्षितुल्या दृष्टांता देहवर्जिताः ॥ पान- विद्युतां नास्ति हस्तपादादिमद्वपुः ॥५०॥ अदेहा वृष्टिसिद्ध्यर्थमा- कारान्कांश्चिदानुवन् ॥ वृष्टिनिष्पादकस्तत्तदाकारो न्योग्नि दृश्यते ॥५१॥ आकारा दृष्टिकालात्माग्व्योनि गूढा नतु स्फुटाः ॥ ततो व्योम्नः समुत्थाय निदाघे ज्योतिराप्नुवन् ॥५२॥ संतापाख्यं परं ज्योतिः प्राप्य तेन दृढीकताः ॥ पृष्टिकाले स्वस्वरूपं स्फोरयंतीति रश्यते ॥५३॥ तथाऽयमशरीरः सन् साक्ष्यज्ञानतिरोहितः ॥ ..

·अनुभूतिप्रकाशः। देहेतभूर्य वयुषो विवेकैन समुत्थितः ॥५४॥ परं ज्योतिब्रह्मरूपं प्राप्य वाक्योत्थबोधतः ॥ खेन वास्तवरूपेण निद्वैते नावभासते ॥५५॥ स्वतः साक्षी संप्रसादः कालुष्येण विवर्जनात् ॥ अवि- यया स्यात्कालुष्यं देहतादात्म्यविभ्रमात् ॥५६॥ जागरे स्थूलसू- क्ष्माभ्यां तादात्म्यायाधयोऽसिलाः ॥ आधयश्वास्य संतीदं मह- स्कालुप्यमिप्यते ॥५७॥ ईपल लुप्यता खप्ने सूक्ष्ममात्राभिमानतः॥ सुप्तौ तेनापि हीनत्वादयमात्मा प्रसीदति ॥५८॥ कालुष्यवीज- मज्ञानमस्त्यत्रार्थविवेचिनः । बीजेनापि विहीनत्वात्सम्यगेध प्रसी- दति ॥५९॥ स्वतः साक्षी संप्रसादस्तत्स्वरूपानुभूतये ॥ समुत्थानं भवेदस्य देहादिभ्यो विवेचने ॥६०॥ समुत्थितस्य जीवत्वनिवृत्य ब्रह्मरूपताम् ॥ महावाक्यानि . सर्वाणि बोधयंत्यतियत्नतः ॥६॥ परं. ज्योतिर्महारूपं प्राप्य वाक्यार्थबोधतः ॥ उत्तमः पुरुषः स स्याद्यः पुराऽक्षिणि वर्णितः ॥६२॥ देहादज्ञानतः कार्यात्कारणा- चायमुत्तमः ॥ जीवत्वहानाद्ब्रह्मत्वभावाचोत्तमतोचिता ॥ ६३ ॥ द्वाविमौ पुरुपौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥६४॥ उत्तमः पुरुपस्त्यन्य परमात्मेत्युदा- हृतः ॥ इत्याह भगवान्कार्यकारणाभ्यां तमुत्तमम् ॥६५॥ उत्तमोऽयं पुमान्मूढप्राणिनामपि विद्यते ॥ तत्र तत्वविदः कोऽतिशयः स्यादिति घेच्छृणु ॥६६॥ स तूत्तमब्रह्मरूपं तत्ववित्स्वात्मवस्तुनि ॥ पर्येति खात्मयुध्येतं सर्वदेहस्यमीक्षते ॥६॥ इंद्रराजादिदेहेषु नानासा- द्यानि भक्षयन् ।। पालैः साफ हसन्नीभिः कदाचिद्रमतेसह १६८॥ यानः कापि ज्ञातिभिश्च सहितो मोदते सलु ॥ न कदाचिरस्मरत्ये- सवादिभिः। २ दु.सं ।

·अध्याय: ५। तद्वपुर्जनसमीपगम् ॥६९॥ एतरहेन तादात्म्यभ्रांत्या दुःखमभू. पुरा ॥ विवेकेन भ्रमेऽपेते तदुःखं नाद्य वीक्षते ॥७०॥ इंद्रराजा- दिदेहेषु न तादात्म्यं पुरापि च ॥ अतो न तदेहदुःखशंकाऽप्यस्य न विद्यते ॥७१॥ सुखानि तद्देहगानि साक्षी सर्वाण्यवेक्षते ॥ साक्ष्यात्मत्वाभिमानी सन् ज्ञानी तान्यभिमन्यते ॥७२॥ दुःखा- न्यपीक्षते साक्षी तथाप्येतेषु तत्त्ववित् ॥ नाभिमानमुपादत्ते दुःखानां मायिकत्वतः ॥७३।। ब्रह्मानंदस्य लेशाः स्युरानंदा विषयोत्थिताः॥ अतस्तत्वविदः पक्षपातो ह्येतेषु विद्यते ॥७४॥ पुण्यमेवामुमानोति न देवान्पापमानुयात् ॥ इति श्रुत्यंतरं ब्रूतें सुखं सर्वात्मदर्शिनः ॥५॥ प्रजाः शोचंति यत्किचित्तासामेव भवेदिदम् ॥ न सर्वा- मदशोऽस्तीति प्रादेतदपि सा श्रुतिः ॥७६॥ सर्वात्मत्वेऽपि देहा- दिदोपलेपो न मेऽस्ति हि ॥ अदुष्टा सूर्यभा यद्वधंडालादिस्टगप्यसौ i७७॥ ब्रह्माद्याः स्थावरांता ये प्राणिनो मे वपुः स्मृताः ॥ काम- क्रोधादयो दोपा जायेरन्मे कुतोऽन्यतः ॥७८॥ इत्याचार्या ब्रह्मयो- धकुशला अभवन्पुरा ॥ सुसमात्रप्राहिणोऽत्र दृष्टांताः संत्यनेकशः ॥७९॥ वृक्षे मधुकरः पुष्परसं गृहाति नेतरत् ॥ यतिर्भिक्षामुपा- दत्ते नाशीचं कस्यचिद्गृहे ।।८०॥ मूर्खस्यापि सुखे पक्षपातोऽस्ती- स्युच्यते यदि । तर्हि तस्य प्रसिद्ध्यर्थ तत्त्वं सोऽप्यवगच्छतु ॥८॥ तत्त्वे बुद्धे स्वदेहेन तादात्म्यं न स्मरत्यसौ ॥ तेन दुःसे विन- टेऽथ सुखमेव सदेक्षते ॥४२॥ तादात्म्यस्याऽस्मृतौ देहनिर्वाहो नेति घेच्छृणु ।। अश्वादिनेव प्राणेन प्रेरितं क्ष्यते वपुः ॥८॥ रिये प्रयोगयोग्योऽश्वः शिक्षितः सारथिं विना ॥ स्वयमेव सदा- 'भ्यासाद्गंतव्यं प्रापयेत्खलु ॥८॥ ईश्वरेणास्य देहस्य प्रेरणाय ·अनुभूतिप्रकाशः। नियोजितः ॥ प्राणस्तद्भोगदेशेऽसुं देई नयति कर्मणा ॥८५॥ गर्भस्थानां च पालानां नि हो वपुषो यथा ॥ जीवन्मुक्तस्य देहेऽपि निर्वाहः स्यात्तथा न किम् ॥८६॥ समाघावात्मरूपेण व्युत्थाने भोग्यरूपतः । सर्वानंदान्सदा भुक्ते मुक्तस्यातिशयो ह्ययम् ।।८७॥ मुक्तेन बुद्धः साक्ष्येष सर्वाक्षेषु विभाव्यताम् ॥ तत्तदिद्रियसंयुक्तनि- पुर्टी भासयत्यसो ॥८८! भासमाने साक्षितरवे तद्भासा भास्यमि- द्रियम् ।। चक्षुर्वियत्यभिच्याप्य रूपं सर्व प्रकाशयेत् ॥८९॥ द्रष्टा- हंकृत्यवच्छिन्नो दर्शनं चक्षुषः क्रिया ।। दृश्यं रूपमियं सर्वा त्रिपुटी भाति साक्षिणि ॥९०॥ साक्षिणो भासकत्वेऽपि रूपगंधादिभि- तये ।। चक्षुर्माणाद्यक्षजातं सर्वसाधारणं मनः ।।११।। जिघ्राणी- ममहं गंधमित्यादि त्रिपुटीमिमाम् ॥ सदा भासयते साक्षी स एवात्मोत्तमः पुमान् ॥९२॥ मनोऽस्य देवं चक्षुः स्यात्कालत्रयवि- भासनात् ।। तेन भुक्ते ब्रह्मलोकस्थितान्कामानिजात्मनि ॥९३॥ देवाः सर्वे तमात्मानमुपास्य प्राप्नुवंत्यमून् ॥ कामांल्लोकांश्चात्मतत्त्वं युध्या सर्वात्मतां जगुः ॥९४॥ अन्योऽपि यस्तमात्मानमन्विष्य गुरुशास्त्रतः ॥ स्वानुभूत्या विजानाति स तानामोति देववत् ॥१५॥ प्रजापतिरुवाचैवमिंद्रायेत्थं पुनः पुनः ॥ एकाधिक वर्षशतं सेवि- त्वाऽसौ च लब्धवान् ॥९॥ गुरुशुश्रूपया पापं विद्यायाः प्रतिय- धकम् ।। अपैति विद्या व्या स्थादित्यनेंद्रो निदर्शनम् ॥९॥ सर्वशेनोपदिष्टापि प्रतिपंधक्षयं विना न लभ्यतेऽत्र दृष्टांतो विरो. धन उदीरितः ॥९८॥ गुरुः कारुणिको भूत्वा सोदायासं पुनः पुनः ॥ प्रजापतिरिव प्राप्ताननुगृहीत सर्वथा ॥९॥ प्रनापतेरियं विद्या फथितानुप्रहाद्गुरोः ॥ सच्छिष्याननुगृहातु विद्यातीर्थमहे- ·४० ! अध्याया। स्वरः ॥१००॥ ॥ इति श्रीविद्यारण्यमुनिकृते अनुभूतिप्रकाशे छांदोग्ये प्रजापतिविद्याप्रकाशोऽनाम पंचमोऽध्यायः ॥५॥ ब्रह्मविद्यां शौनकाय यामुवाचांगिरा मुनिः । अथर्वणे मुंडकेs सौ विशदीकृत्य वक्ष्यते ॥१॥ चतुर्मुखादिके संप्रदाये यो मुनिरं- गिराः ॥ उपसद्य यथाशास्त्रमेत पप्रच्छ शौनकः ॥२॥ एकस्मि- विदिते सर्व विज्ञातमिति वैदिकी ॥ प्रसिद्धिरस्ति तद्वस्तु किं स्यानिश्चित्य मे वद ॥३॥ शृणु विद्ये उभे तावद्वेदितव्ये परापरे ॥ पृष्टं वस्तु तयोर्मध्ये गम्यते परविद्यया ॥४॥ पडंगसहिता वेदा विज्ञायते यया धिया ॥ सा धीरपरविद्या स्याद्रमधीस्तु परा मता ॥५॥ उपनीतेन विज्ञेया वेदाः सर्वे न तावता ॥ ब्रह्मधीः किंतु वैराग्ये स्यादाचार्योपदेशतः ॥६॥ वैदिक्यप्यधिकारस्य भेदादुका पृथक् परा ॥ विप्राः परिव्राजकाश्च तिष्ठंतीति यथा तथा ॥७॥ यस्यामपरविद्यायां कर्माण्युक्तानि साधकाः ॥ कुर्वति कर्ममिः शुद्धि परविद्या करोति हि ॥८॥ परया चाक्षरं शेयमेतस्मिन्विदिते सति ।। सर्व जगद्भवेद्बुद्धं तस्य सर्वात्मकत्वत्तः ॥९॥ न विनानुष्ठितं फर्म वेदनं पर्यवस्यति ॥ ब्रह्म धीस्तावतैव स्यात्फलदेति परा मता ॥१०॥ तद्वेद्यमक्षरं कीगिति चेदभिधीयते ॥ ज्ञानेंद्रियैर्न विज्ञेयं प्राचं कर्मेंद्रियैर्न वा ॥११॥ न गोत्रं काश्यपाद्यस्ति वर्णः शुक्लादिकश्य न ॥ न ज्ञानेंद्रियमस्त्यस्य नापि कमेंद्रियं तथा ॥१२॥ नित्योऽक्ष- रपदार्थोऽयं तद्विनाशानिरूपणात् ॥ विभुर्विविधभावित्वात्तच्च सर्वा- त्मकत्वतः ॥१३॥ आकाशवत्सर्वगोऽतः परिच्छेदो न देशतः ।। न 'कालतोऽपि नित्यत्वाद्विभुत्वान्नापि वस्तुतः ॥१४॥ सर्वगस्याऽपि १ येनाश्रुतं श्रुतं भवसमतं मनमविज्ञातं विज्ञातमिति । २ वे परापरे वैदिक्यो ।

·अनुभूतिप्रकाशः। सूक्ष्मत्वादक्षाऽगोचरतोदिता ॥ परिमाणाल्पता नात्र सौक्ष्म्यं दुर्ल- क्ष्यता तु तत् ॥१५॥ हस्तप्रायो घटः स्थूलो ध्वनिः सूक्ष्मस्तदन- हात् ॥ स्वरूपसौम्यमेतत्स्यादक्षरेऽपि भवेदिदम् ॥१६॥ धनस्यैव व्ययो नास्य विक्रियादेरसंभवात् ।। स्थिरजंगमभूतानां हेतुं तं मन्यते बुधाः ॥ १७॥ यदुक्तं लक्षणं तत्तु कौटस्ध्यादक्षरं भवेत् ॥ तद्यया वेद्यते सेयं परा विद्येति कीर्तिता ॥१८॥ न युक्तं भूतयोनित्वं साध- नांतरवर्जनात् ॥ एकस्माञ्चेत्तनागरिजडानामप्यसंभवात् ॥१९॥ बह्रौपध्यो यथैकस्या भूमेर्जाता यथा जडाः ।। केशाश्वेतनतो जाता- स्तथा त्वक्षरतो जगत् ॥२०॥ ऊर्णनाभिर्यथा तंतून सजते संहर- त्यपि ॥ अन्यानपेक्षतद्वत्स्यादक्षरस्यापि हेतुता ॥२१॥ ब्रह्मणो जग- दुत्पत्तेः नमोऽयमवगम्यताम् ॥ वक्ष्यमाणेन तपसा ब्रह्मादावुपची- यते ॥२२॥ अकुरोत्पादकं बीजमुछूनं स्याद्यथा जलात् ॥ सृज्यस्य बुद्ध्या संयुक्तं स्याद्ब्रह्मोपचितं तथा ॥२३॥ भोग्यवर्गाकुराख्यं यदन्नं तज्ज्ञायवे ततः ।। अव्याकृतं व्याचिकीर्थावस्थमन्नमिहोच्यते ॥२४॥ तस्मादन्नाक्रियाशक्तिः प्राणो ज्ञानस्य साधनम् ॥ मनश्वाजायत स्थूलं सत्यारयं भूतपंचकम् ॥२५॥ ततो भूम्यादयो लोका ज्योति- प्टोमादिकर्मसु ॥ अमृताख्यं स्वर्गफलमित्थं सर्वगजायत ॥२६॥ ब्रहौव जगदाकार स्थाञ्चत्तद्विकृतं भवेत् ॥ नो चेजगन्न जायतेत्यन प्रतिविधीयते ॥२७॥ निरुपाधि ब्रह्मतत्त्वं जगदाकारभाइन हि ॥ मायोपाधिक एवायं सर्वज्ञः सृजते जगत् ॥२८॥ सामान्यवृत्त्या सर्वज्ञो विशेषेण च सर्ववित् ॥ ज्ञानमेव तपोऽस्यास्माजगद्वेदाद्यजा- यत ॥२९॥ जगत्कारणमद्वैतं ज्ञातव्यं परविद्यया ॥ मातेऽस्मिन्स. बजगतस्तत्त्वं यत्तद्विवुध्यते ॥३०॥ अपरा बेदविद्या तु कर्मानुष्ठा- ·४२ अध्यायः६॥ नमार्गतः ॥ साधनं परविद्यायाः सत्यं सत्कर्मणः फलम् ॥३१॥ काम्यकर्मफलं स्वर्गो नित्यकर्मफलं धियः ॥ शुद्धिस्तचोभयं कर्म कृत्वावश्यमवाप्नुयात् ॥३२॥ हे सत्यकामाः कर्माणि मंत्रनाक्षणद्- शिनः ।। फुरुध्वमेप वः पंथा भोगमोक्षप्रसिद्धये ॥३३॥ अग्निहोत्रं जुहोत्यादौ कुर्यादर्शादिकानथ ॥ तद्भावे जन्मसु स्यात्सप्तस्वेतस्य दुर्गतिः ॥३४॥ काल्यादिवह्रिजिह्वासु होतारं तं यथाविधि । आहुत्याख्या देवतास्ता इंद्रलोके नयंति हि ॥३९॥ प्रियं वदंत्य एहीति वहत्यः सूर्यरश्मिभिः ॥ पुण्यार्जितो लोक एप इत्युक्त्वा प्रापयंति तम् ॥३६॥ काम्यकर्मफलं प्रोक्तमीश्वराप्तिकर्मणः ।। फलं संसारहेयत्वबुद्धिः साथ विविच्यते ॥३७॥ क्षुद्रायास्तरणं नद्याः प्रसिध्यत्यहढेः प्वैः ॥ न समुद्रस्य यज्ञश्च तद्वच्छिथिलसाधनम् ॥३८॥ तेनाप्नोति वर्गमानं न तु मोक्षं तथा सति ॥ कर्मनिष्ठा जरामृत्यू प्राप्नुवंति पुनः पुनः ॥३९॥ ज्ञानवद्वैदिकत्वेन कर्मणो मुक्तिहेतुता ॥ अस्तीति चेन्न संसारमूलहेत्वनिराकृतेः ॥४०॥ अविद्या संसृतेर्मूलमेतस्यामेव कर्मिणः ॥ वर्तते न तु जानंति ब्रह्मा- स्मानं सदद्वयम् ॥४१॥ पंडितमन्यता प्राप्ताः कर्मकांडार्थवेदनात् ।। गुरुश्च ताहगेवातो ह्यधनीतांधवस्थिताः ॥४२॥ अहं यज्वा वाज- पेयराजसूयादिभिर्मखैः ॥ कृतार्थ इति रागेण मत्वा भोगक्षये पतेत् ॥४३॥ वरिष्ठं कर्म मत्वामाच्छ्रेयोऽन्यन्नैव वेच्यसौ ॥ स्वर्गा- दागत्य विप्रत्वं प्रामोति श्वादिजन्म वा ॥४४॥ कर्मातरं चेद्रम्य स्थाद्विपत्वं श्वादितान्यथा ॥ असारतामिमां वेत्ति शुद्धधीनित्यक- १ काली २ कराली ३ मनोजवा ४ मुलोहिता ५ सधूमवर्णा ६ स्फुलि. गिनी ७ विश्वरुचिः।

·अनुभूतिप्रकाशः। मभिः ॥४५॥ उपासको ब्रह्मलोकं प्राप्नोत्यावृत्तिवर्जितम् । तथापि भूयानायासो मुक्तिश्चास्य विलंवते ॥४६॥ परीक्ष्य कर्मजॉलोका- कर्मणा मुख्यसंभवात् ॥ विरको प्रबोधार्थ गुरुमेति यथाविधि ॥४७॥ वेदांतानामनेकत्वात् संशयानां बहुत्वतः ॥ वेद्यस्याप्यति- सूक्ष्मत्वान्न जानाति गुरुं विना ॥४८॥ श्रवणान्मननाड्यानादप्यु- पायागुरूदितात् ।। अज्ञानसंशयौ जहाद्विपरीतां च भावनाम् ।।४९।। गुरुश्च योग्यशिप्याय विद्यामक्षरबोधिनीम् ॥ श्रूयात्स्वकीयविद्यायाः संप्रदायप्रवृत्तये ॥५०॥ तदेतदक्षरं सत्यं मायाशक्तिसमन्वितम् ॥ तस्मात्सर्वे समुत्पन्ना विस्फुलिंगा यथामितः ॥५१॥ अक्षरात्मा खयंज्योतिर्मायारूपाक्षरात्परः ॥ अयिशक्तिरनृता मायास्मिन्क- लयेज्जगत् ॥५२॥ मापाविनोऽस्मात्प्राणादि वियदादि च जापते ।। ततो विराडभूत्तस्मिन्नवशिष्टमभूजगत् ॥५३॥ पुरुपो मायया सर्व- जगद्रूपेण भासते ।। सर्वं पुरुष एवातो वस्तुतत्त्वावलोकने ॥५४॥ देहत्रयगुहायां यचैतन्यं साक्षि विद्यते ॥ एतत्सर्वात्मकं ब्रह्मत्येवं बुद्धा तमो नुदेत् ॥५५॥ अज्ञोऽहमिति तादात्म्यमज्ञानस्यात्मताs- स्ति यत् ॥ अविद्यापंथिरेव स्यात्स च बोधाद्विकीर्यते ॥५६॥ आविर्भूतं स्वयं भानात्स्वत्वात्सन्निहितं च यत् ॥ ब्रह्मास्मिन्कल्पितं सर्वमिति धीर्णोध उच्यते ॥५७॥ सा धीश्वेन स्थिरा तर्हि प्रणवेन विचिंतयेत् ।। बाणेने विध्यते लक्ष्यं विध्येद्ब्रह्म तथा धिया ॥५॥ धीर्वाणो धनुरोंकारो ब्रह्म तलक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं लमा ब्रह्मणि धीर्भवेत् ॥५९।। दृढं लग्नं बालशल्यमाकृष्टमपि नावजेत् ॥ मुक्तशल्यः समागच्छेदाण एवं वृथा यथा ॥६०॥ ब्रह्मसंलमधी- रे स्वयं नायाति कुत्रचित् ॥ किंवकिंचित्करं चक्षुराधेवायाविं ·अध्यायः ६। बासतः ॥६१॥ दर्शनादिक्रियाः कुर्वन् यथापूर्व य इंद्रियः ।। सिध्यसिद्धी न जानाति जीवन्मुक्तः स उच्यते ॥६२॥ पंचीकृतो- कमार्गेण प्रणवध्यानमाचरेत् ॥ ततो जगदधिष्ठानमेकमेव सदे- क्ष्यते ॥६३॥ लौकिकीवैदिकोश्चान्याः सर्वा वाचः परित्यजेत् ।। ध्यायेचेद्ब्रह्म तस्यात्र धीग्रंथ्यादि विनश्यति ॥६४॥ भिद्यते हृदयग्रं- थिश्छिद्यते सर्वसंशयाः ॥ क्षीयंते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥६५॥ परमव्याकृतं यस्मादवरं स्याच्चिदात्मनः ॥ दृष्टे तस्मिन्नहंकारचितोपॅथिर्विभिद्यते ॥६६॥ अहंकारस्य कर्तृत्वं चित्य- ध्यस्य तथा चितः ।। स्फूति चाहंकृतौ प्रथिं कुर्यान्माया तयोर्दृढम् ॥६७॥ भिन्ने ग्रंथौ विवेकेन संशया ब्रह्मतत्त्वगाः। छिदांते स्याद्भा- विजन्महेतुकर्मक्षयस्तया ॥६८॥ आनंदरूपं हृत्कोशे यद्भाति प्राणिनां सदा ॥ तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिर्द्रष्टव्यं तन्मुमुक्षुभिः ॥६९।। भासका अपि सूर्याद्यास्तद्भासयितुमक्षमाः । तस्मिन्नादी भासमाने तद्भासा भासतेऽसिलम् ॥७०॥ सर्वासु दिक्षु तद्भाति तस्मिन्नंत- भवत्यदः ॥ जगत्ततः पृथडास्ति तरंगादिर्जलाद् यथा ॥७१।। जल- तत्त्वं तरंगादौ ब्रह्मतत्त्वं तथाऽसिले ॥ ततो ब्रह्मणि विज्ञाते विज्ञात सकलं भवेत् ॥७२॥ असंडैकरसं ब्रह्म समाधावेव भासते॥ व्युत्थाने भोक्तभोक्तारौ भासेते पक्षिवत् पृथक् १७३॥ वृक्षे पक्षी फल भुक्ते 'क्षुधितोऽन्यस्तु वीक्षते ॥ चिच्छायावानहंकारो भुंक्त चिद्वीक्षते तथा ॥७॥ बोधापुरा तु चिद्धांया मना भोक्तार शोचति ।। सा भ्रांति क्तनिष्ठेव तद्विवेकोऽपि भोक्तृगः ।।७५ ॥ भोगावांतरभेदो हि भ्रांतितदाधकावुभौ ॥ इतरारोपवेचौ च चित्यध्यतौ न वास्तवी १पंचीकरणप्रयोकमार्गेण । २ आरोप्य । ३ तस्सा भात्याः। ४ जीता। + ·अनुभूतिप्रकाशः। ॥७॥ विविनक्ति यदा.भोका पुण्यपापे तदास्य नों। क्रीडत्या- स्मन्यसौ ध्यानाद्यूतादौ मूढवत्सदा ॥७७॥ आत्मन्येव रति कुर्या: सर्वदा नित्यकर्मवत् ॥ वरिष्ठो. ब्रह्मविखेपं व्यर्थक्षणविवर्जनात् ॥७॥ सत्यं तपो ब्रह्मचर्य विद्याधिकृतिकारणम् ।। मुख्याधिकारी विद्यायां वरिष्ठो ब्रह्मविद्भवेत् ॥७९॥ न चक्षुषा नापि वाचा नान्य- रक्षैश्च गृह्यते॥न कर्मणा न तपसा विनांतर्मुखतां कचित् ॥८०॥ ध्या- नेनांतर्मुखो वाक्याद्ब्रह्मात्मानमवेक्षते ।। त्रिशुद्धचुद्धिरात्मज्ञो यथावक्ति • तथा भवेत् ।।८१॥ भूतिकामो विभूत्यर्थमात्मज्ञं सर्वदार्चयेत् ॥ निष्का- मस्तमुपासीनो वेत्ति ब्रह्मत्वमात्मनः ||८|| कामश्रेष्ठयपरः कामै- स्तत्रवनं प्रजायते ॥जीवन्नेवात्मवित्सर्वकामानां लयमामुयात् ॥८॥ न वेदपाठवाहुत्यान्न बहुश्रुतितस्तथा ।। आत्मा लभ्योऽथ देवोऽयं घृणुते तेन लभ्यते ॥८४॥ ईश्वरानुग्रहादेव भवेदद्वैतवासना ॥ तस्माद्ब्रह्मार्पित कर्म कुर्यादीश्वरतुष्टये ॥८५।। ईशानुग्रहयुक्तस्य सच्चि- दानंदलक्षणाम् ।। तनुं विवृणुते स्वीयां परमात्मा ह्यशेषतः॥८६॥ श्रवणं मननं ध्यानं यस्य न प्रवलं भवेत् ॥ प्रमादो वास्ति विषयासत्यात्मान स बुध्यते ॥८॥ तपो नारयाश्रमोपेतं यस्य शुद्धा न तस्य धीः । संपत्त्या श्रवणादीनामसौ ज्ञानेन तृप्यति ॥८८॥ वेदांतधीनिश्चितार्थाः संन्यासाच्छुद्धयुद्धयः ॥ ब्रह्मदृष्टौ स्थिराश्चाते मुच्यते मूलकारणात् ।।८९॥ संसारिणां देहपातोऽपरांतः पुनरुद्भवात् ॥ परांतो विदुषां देह- पातः पुनरतुवात् ॥९०॥परांतकाले मुक्ता ये ब्रह्मत्वात्ते परामृताः। १ (-ब्रह्मवित् १ ब्रह्मविद्वरः २ ब्रह्मविद्वरीयान् ३ ब्रह्मविद्वारिधः । २ तत्त्वमसादिवाक्यात् । ३ कामानेद श्रेष्ठत्वेन मन्यते यः सोऽपरः शृङ्गाति । ५ प्रकाशमति । ६ आश्रमेण संयुकं तपो यस्य नास्ति । ७ अमावात् । .

·४८ अध्यायः । दयंति हि ॥१९॥ ब्रह्मचर्यरता ऊर्ध्वरेतसो प्राचिंतकाः ॥ ब्रह्म- लोक उजत्यन्ये निस्तपस्का न यांति तम् ॥२०॥ कात्यायनेन यत्पृष्टं हेयं जन्म तदीरितम् ॥ भार्गवः सूक्ष्मदेहस्य स्थूलेऽप्राक्षी. द्विवेचनम् ॥२१॥ तस्मिन्विवेचिते स्थूलस्यानात्मत्वं स्फुटं भवेत्॥ धारको द्योतकः श्रेष्ठ इत्यप्राक्षीदसौ त्रयम् ।।२२॥ देवाः कति स्थूलदेहं धारयंत्यत्र धारणम् ।। द्विविधं जननं तस्य प्रेरणं घेति तहयम् ॥२३॥ ज्ञानवर्गे क्रियावर्ग स्थिताः के भासयंति तम् ॥ प्रेरणाख्ये धार- णेऽस्मिन श्रेष्ठो देवेषु को भवेत् ॥२४॥ काठिन्यं च द्रवोप्णत्वे चलनं छिद्रमिसमी ॥ दृश्यतेऽशाः पंचभूतजन्योऽतो देह इष्यते ॥२५॥ वाक्पाण्यादिः क्रियावर्गः क्रियां कुर्वन्न भासयेत् ॥ ज्ञान- वर्गो मनश्चक्षुरादिको भासयेद्वपुः ॥२६॥ प्रेरणाख्यां धारणां तु प्राण एव करोति हि ॥ भूतेंद्रियाभिमानिन्यो देवता गर्वमाप्नुवन् ॥२७॥ वयं देमवष्टभ्य प्रेरयामो गृहादिपु ॥ प्राणदेवोऽन्यदेवा- नामेतं गर्व न्यवारयत् ॥२८॥ यूयं मा प्राप्नुत भ्रातिमहमेवान पंचधा | प्राणापानादिभिर्भोगेरियामि ह्यदो वपुः ॥२९॥ तान- विश्वसतो देवान्विश्वासयितुमेप तु ॥ देहान्निर्गतुमुद्युक्तो ह्यासन् देवाश्च विह्वलाः ॥३०॥ स्थिते स्वराज्ञि तिष्ठति निर्गच्छंति च निर्गते ॥ मधुकन्मक्षिका देवाश्वासन्प्राणवशास्तथा ॥३१॥ प्राणः सूत्रं तेन बद्धाः सर्वे तत्तद्वशा इमे ॥ उत्क्रांति वारयंतस्ते प्राणं तुष्टुवुरादरात् ॥३२॥ देहोऽकिंचित्करः प्राण एव संसारकारणम् ॥ भार्गवो निश्चिकायेत्यं पिप्पलादेन बोधितः ॥३३॥ क्रममुक्तिहें तुरस्य : प्राणस्य ध्यानमित्यसौ ॥ कौशल्यः प्राणविषयान् पद्मभानकरो- स्फुटम् ॥३४॥ प्राणोऽयं कुत उत्पन्नः कथमेप वपुर्तीजेत् ॥ स्वरूपं ·अनुभूतिप्रकाशः। ४९ प्रविभज्यैप कथं देहेऽवतिष्ठते ।।३५।। केन वृत्तिविशेषेण देहादु. क्रांतिमामुयात् ॥ वाह्यं जगत्कथं धत्ते तस्याऽध्यात्मधृतिः कथम् ॥३६॥ उपास्तिश्रद्धया सर्व विशेष पृष्टबानिति ॥ तुष्टो गुरुरुवा वैषां प्रश्नानी स्पष्टमुत्तरम् ॥३७॥ परमात्मन उत्पन्नः प्राण आत्मा स्वविक्रियः ।। अविकृत्यैव देह वं देहच्छाया यथोचिता ॥३८॥ छायानृतैव दृष्टा घेत्प्राणोऽप्यात्मनि कल्पितः । यथा दर्पणदीत्या- दिर्मायोपाधिस्तथात्मनः ॥३९॥ पूर्वकल्पे कृतं कर्म मनसा यत्तदेव हि ॥ प्राणस्य स्यूलदेहेषु समागमनकारणम् ॥४०॥ प्रामेष्वधिकृता- सम्रातिनियुक्त यथा पृथक् ॥ प्राणो वृत्ती: स्वकीयास्ता विनियुक्त यथायथम् ॥४१॥.मलमूत्रविसर्गार्थमपानं स्थापयेधः ॥ मुखना- सिकयोः कुर्वन्स्वयं श्वासमवस्थितः ॥४२॥ समानः स्थापितो मध्ये भुक्कमनं समं नयेत् ।। अन्नाप्यायनतो मूर्द्धच्छिद्रैः सप्तविधोऽभवत् ॥४॥ हृत्युंडरीके जीवात्मा स्थितस्तद्वहुभिर्वृतम् ॥ नाडीभेदैर्मूल- नाडी संख्या पैकाधिक शतम् ॥४४॥ प्रत्येकं शवसंख्याः स्युः शाखा नाड्यस्तथा पुनः ॥ द्वासप्ततिसहस्राणि प्रतिशाखाः प्रकी- र्तिताः ॥४५॥ तासु सखिवस्थाय व्यानोऽयं कुरुते बलम् ।। फरो- त्युदान उत्क्रांति कंठस्थो हान्यजन्मने ॥४६॥ विभज्य पंचधात्मान- मेवं देहे व्यवस्थितः ॥ उदानवायुनोत्क्रांतिरुक्ता वहिरथोच्यते ॥४७॥ आपो भूमिवियद्वायुत्तेजसा येऽमिमानिनः ॥ देवास्तदूपतः प्राणो धत्ते बाह्यमिदं जगत् ॥४८॥ पुनस्तदेवतारूप: शारीरांश्चक्षु- रादिकानं ॥ प्राणादीननुगृहातीत्याध्यात्म धारणं भवेत् ॥४९॥ खेरनमहश्चक्षुष्यस्ति तद्वत्परेष्वपि ॥अपानादिपु भूम्यादेपकारोऽस्ति शास्त्रतः ॥५०॥ तेजोदेवतयोदानोऽनुगृहीतो यतस्ततः ॥ शारी- म.प्र.४ ·। अध्यायः ७॥ रोष्ण्ये प्रशांतेऽस्मारहारेहांतरं प्रजेत् ॥५१॥ मनस्येकीभवत्यापार्वि- द्रियाणि तदात्मनः ॥ यं देहं भावयेचत्र याति प्राणः स जीवकः ॥५२॥ पट्सु प्रभेपु निर्णीत प्राणं ध्यायति यः पुमान् ॥ सोपा- धिकमवेदी स क्रमेण विमुच्यते ॥५३॥ नमलोकांतसंसारोऽपर- विद्याफलं ततः !! गार्यस्तु परविद्यार्थ पंच प्रभानवोचत ॥५४॥ कानि खपंति कान्यत्र जापति स्वमहक्व कः ॥ सुप्तौ सुखं भवे. कस्य जगत्कस्मिन्विलीयते ॥५५॥ दशद्रियाणि बाह्यानि स्वपंत्यंत. र्षिया सह ॥ रश्मयोऽस्तं यथा यांति संध्यायां रविणा सह ॥५६॥ श्रवणादिक्रिया नैव सुप्तत्वादिति गम्यते ॥ तदापि जाप्रति प्राणा: श्वासांदेरविलोपनात् ॥५७॥ जाठरामिः पटुर्भूत्वा भुक्के जरयते वदा ॥ प्राणान् यागामिरूपेण ध्यात्वा यागफलं ब्रजेत् :॥५८।। पाह्याक्षागामुपरमे मनोऽनुपरतं यदा ॥ जीवात्मा तदुपाधिः सन् सदा स्वप्नमवेक्षते ॥५९॥ नाडीपु संचरखीवो नानाजन्मभिरर्जिताः ॥ वासना वीक्षते सोऽयं स्वप्न इत्यभिधीयते ॥६०॥ हच्छिद्राण्या- तानि स्युः सुप्तौ पित्ताख्यतेजसा । चित्तोपाधिकजीवोऽपि पित्तेना- त्राभिभूयते ॥६१॥ दुःखवृत्त्युदयश्चित्ते नास्ति छिद्भनिरोधतः ॥ आत्मानंदः स्वप्रकाशस्तदा जीवस्य तिष्ठति ॥१२॥ सुप्तौ च प्रलये मुक्ती जगदात्मनि लीयते ॥ निवासक्षे लीयंते संभ्यायां पक्षिणो यथा ॥६३॥ तन्मात्राणि च भूतानि ज्ञानकर्मेंद्रियाण्यपि ॥ अंता. करणभेदाश्च शक्ती ज्ञानक्रियात्मके ॥६४॥ एतेषां विषयाः सर्वे द्रष्टुश्रोत्रादिनामकाः ॥ जीवोंऽतःकरणस्थोऽपि जगत्सर्वमिदं भवेत् ॥६५॥ न किंचिद्वाति निद्रायां लीनं स्यात्तदवेक्षया ॥ सर्वेषां प्रलये यद्वन्मुक्ती तत्त्वविदस्तथा ॥६६॥ परमात्मा लयाघारो यथा तद्व- ·अनुभूतिप्रकाशः। सितेरपि ॥ आधारस्तेन जंगतः प्रमात्मोपलक्ष्यवाम् ॥६७।। उप- लक्षयिता जीवो बुद्धौ चित्प्रतिबिंवकः ॥ उपलक्ष्य प्रम तत्तु स्याद- च्छायादिरूपकम् ॥६८॥ छाया तमस्तेन हीनं शरीरत्रयवर्जितम् ।। लौहित्यादिगुणहीनं शुभं क्रोधाद्यभावतः ॥६९॥ अक्षरं. नाशहेतू- नामभावाद्रह सादृशम् ॥ यो जानाति स सर्वज्ञः सर्वात्मा च भवे. खल ॥७॥ सत्यकामस्तु पूर्वोक्तब्रह्मानुभवसाधनम् ।। प्रणवस्या- मममाक्षीत्फलभेदेन संयुतम् ॥७॥ लोकेपु शानकर्मभ्यां साध्येषु कतम व्रजेत् ॥ आमृति प्रणवध्यायी सविशेपमिदं वद ॥७२॥ शृण्वोंकारः प्रतीक स्यादपरस्य परस्य च ॥ ब्रह्मणोऽन्यतरब्रह्म प्रण- चेन विचिंतयेत् ॥७३॥ विराडायपरं तद्वत्सत्यज्ञानात्मकं परम् ॥ मात्रात्रयविभक्कं तदपरं ब्रह्म चिंतयेत् ॥७४॥ विराडकारः सूत्रा- स्मोकारो ह्यव्याकृतं पुनः ।। मकार इति विज्ञेयो विभागोऽपरचिंतने ॥७५॥ सूत्रव्याकृतविज्ञानहीनो यदि विचिंतयेत् ॥ विरामानं समोंकार तदापि व्यर्थता न हि ॥७६॥ ऋगाल्यदेवाः सहसा भूर्लोक प्रापयंति तम् ॥ पूर्ववासनया योगमभ्यस्यत्यधिकं पुनः ॥७७॥ विराष्ट्र सूत्रात्मक मात्राद्वयं ध्याना तु नीयते ॥ यजुर्वेदैः सोमलोकं पुनरावृत्तिसंयुतम् ॥७८॥ विराट् सूत्राव्याताख्यं नि- मात्रं प्रणवं स्मरेत् ॥ सामवेदैर्ब्रह्मलोकं नीयते मुक्तिकारणम् ॥७९॥ समस्तजीवसंघाख्या सूत्रात्मा य: परोऽन्यतः ॥ तस्मादपि परं ब्रह्मतत्त्वं यत्तद्वेक्षते ॥४०॥ क्रममुक्तिवेदित्यमपरब्रह्मचिंतनात्।। कारेण परं प्रझ ध्यात्वेक्षित्वा च मुच्यते ॥८१॥ शांतं जराम युहीनमभयं ब्रह्म यत्परम् ॥ तच्चोंकारेण विद्वान यः. सोऽन्वेतीति पृथक् श्रुतम् ॥८२।। मुक्तौ प्राप्यं परं प्रम यशस्य प्रत्यगात्मनाम् ।।

·अध्यायः । बुभुत्सुः सन् भरद्वाजः पुरुष प्रष्टुमिच्छति ॥८३॥ राजपुत्रः पोड- शभिः कलामिः पुरुष युतम् ।। अपृच्छन्मां न वेदाई वदंतं पुरुषं मुने 1८४|| शृण्वसौ पुरुषो देहे हृन्मध्ये भासते सदा ॥ तस्मिन्मा. णादिनामांता माययोत्पादिवाः कलाः ॥८५।। प्राणः श्रद्धा खादि- भूतपंचकं चेंद्रियं मनः ॥ अन्न वीर्य तपोः मंत्राः कर्म लोकाश्च नाम च ॥८६॥ आरोपिताः कला यस्मिन् पूर्णोऽसौ पुरुपस्ततः ॥ उपलब्धिस्तथाप्यस्य देहमध्ये प्रंशस्यते ॥८॥ चिद्रूपताऽत्र विस्पष्टा दर्शनश्रवणादिभिः ॥ अपैति जीवता देहे स्थिते पूर्णत्ववोधनातू 1८८॥ जीवत्वापादकोपाधिः प्राणस्तस्माजनैः सदा ॥ प्राणोत्नां- तिस्थिती स्वात्मन्यारोप्येते मुमुक्षुभिः॥८९॥कस्मिनुत्क्रांत उत्क्रातिमा- प्स्यामीति विचारयन् ॥ परमात्माऽसृजत्प्राणान् जनारोपो भवेत्ततः ॥९०॥ जीवत्वस्यारोपितस्य निवृत्त्यर्थ चिदात्मनि ॥ देहस्थे पूर्ण- रूपेण पुरुपत्वं विबुध्यताम् ॥९१।। जगत्प्राणादिनामांत सर्वमस्मि- न्प्रकल्पितम् ॥ सर्वाधिष्ठानरूपत्वात् पूर्णत्वमुपपद्यते ॥९२।। नदी- प्वन्धि प्रविष्टासु लीयेते रूपनामनी ।। कलास्वात्मनि बोधेन लीना- खात्माऽन्धिवस्थितः ॥९३॥ एषोऽकालोऽमृतः पूर्णश्विदात्मा मुक्त उच्यते॥ एवं बोधयितुं सर्वे वेदांताः संप्रवर्तिताः ॥९४ा कला प्रतिष्ठिता यस्मिन् रयनाभावरा इव ॥ तं वेद्यं पुरुषं सर्वे जानीध्वं मृत्युहानये ॥९५॥ कात्यायनादयः सर्वे शृणुध्वं मुनिपुंगवाः ॥ एतावदेव प्रसाई वेद्रि नातोऽधिकं कचित् ॥९६॥ मुनयोऽप्यर्च- यंतस्तं पिप्पलादं वचोऽनुवन् ॥ संसारमयतोऽस्माकं पालनात्वं हि.न: पिता ॥९७॥ अविद्यायाः परं पारं यस्तारयति तस्य ते॥ १भरा यथा रपाधिष्ठानकाटे तिष्ठन्ति तदत् ।

·अनुभूतिप्रकाशः। शुश्रूणामुचितां कर्तुं न शकाः प्रणति विना ॥९८॥ गुरुभ्यः परम- र्षिभ्यो भूयो भूयो नमो नमः । इत्येवं पिप्पलादस्तान्मुनीननुगृही. तवान् ॥९९॥ वेदेश्चतुर्मिरुपमा विद्येयं मझगोचरा प्रकाशितात: संतुप्याद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१००॥ इति श्रीविद्यारण्यविरचिते अनु- भूतिप्रकाशे प्रमोपनिषद्विवरणं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ ऐतरेये तैत्तिरीये छांदोग्येऽधर्वणे च यत् ॥ तत्त्वं चतुर्वेदवि- पाप्रकाशे तत्समीरितम् ॥१॥ अनुभूतिप्रकाशेऽथ कौपीतक्यादि- नामसु ।। चतुर्वेदांगशाखासु यत्तत्त्वं तदुदीर्यते ॥२॥ ऋग्वेदस्थित- शाखा या कौपीतक्यभिधाकिता । तस्यां प्रतर्दनायेंद्र, प्राहात्मा- नुभवं स्फुटम् ॥३॥ मनुष्येभ्यो हिततम वरं यत्रे प्रतर्दनः ॥ हित हिततरं द्रो मेने हिततमं धिया ॥४॥ हितं स्वर्गसुखं . मर्त्यसुखा- दुप्यधिकत्वतः ॥ द्वैराग्यं हिततरं यागाधायासवर्जनात् ॥५॥ स्वात्मबोधो हिततमो नित्यानंदानुभूतिदः ॥ इति मत्वेंद्र भाहैतं शिष्यं जानीहि मामिति ॥६॥ सहस्राक्षोऽहमित्युक्तेमदेह इति घर- णात् ॥ अस्मच्छब्दो वपुस्तस्य स्वामिनं च प्रवीत्ययम् ॥७॥ सह- साक्षवपुस्तेन दृष्टं स्वामी तु तशा ॥ न द्रष्टुं शक्यते लिंगात्पुरै- वानुमतः खलु ॥८॥ सहस्राक्षवपुः स्वामियुकं स्याव्यवहतः ॥ मच्छरीरव दियेवं वालेनाप्यवबुध्यते ।।९।। अतो बुद्धिमवो बोर्बु योग्योऽस्मच्छन्दलक्षितः ॥ विवक्षितः कश्चिदर्थ 'इति शिष्येण निश्चितम् ॥१०॥ अलौकिकात्मा शेयोऽस्तु तद्विज्ञानेन किं फलम् । इति चेहुःखसंबंधराहित्यं तत्त्वधीफलम् ॥११॥ तस्माद्धिततमं ज्ञानं दुःखामावोऽन वर्ण्यते ॥ सहस्राक्षे स्थूलदेहे दुःखं रोगादिजं भवेत् ॥१२॥ स्वामिन्यस्मिन्सूक्ष्मदेहे पुण्यपापकृतं भयम् ।। त्वाष्ट्रा- ·अध्याय:८1 दीनां वधेऽप्यासीद्भयं नैव चिदात्मनः ॥१३॥ त्वष्टुः पुत्रो विश्व- .रूप मासीदेवपुरोहितः । स्वामिद्रोहं चकारासौ तं त्वाष्ट्रं हतवाने- हम् ॥१४॥ कर्तर्यमब्रह्महत्या नत्वसंगे चिदात्मनि ॥ वेदांतज्ञान- हीनानां यतीनां हनने तथा ॥१५॥ लोकत्रये वहुविधानसुरान् हतवानहम् ।। चिदात्मनोऽपि मे तत्र नैव लोमापि हिंस्यते ॥१६॥ माहात्म्यं मम नैतत्स्याकिंतु ज्ञानस्य तद्भवेत् ॥ अन्योऽपि मां चिदात्मानं वेत्ति चेत्तत्फलं भवेत् ॥१७॥ वाचा वा मनसा मातृ- वधादीन्कुरुते यदि । तथापि ज्ञानिनो मोक्षो न घेतैर्विनिवार्यते ॥१८॥ पापं कृतवतोऽप्यस्य मुखे हर्षक्षयो न हि ॥ न मुक्तिनश्य- तीत्येवं शारीरस्य विनिश्चयात् ॥१९॥ ननुं मूढस्यापि नास्ति चिन्माने पापलेपनम् ॥ ततः कोऽतिशयस्तत्त्वविदः स्यादिति चेच्छृणु ॥२०॥ अहंकटंगतं पापमज्ञात्वारोप्यते चिति ॥ तेन ग्लानिर्मुखे भाति जन्मापि नरके भवेत् ॥२१॥ ज्ञानेन कर्मणस्तस्य वीजभावो विनश्यति ॥ जन्मप्ररोहो वास्तीत्येवं निश्चित्य हृष्यति ॥२२॥ दुग्धवीजं यथा लोके न प्ररोहक्षमं तथा ॥ ज्ञानाग्निदग्धं यत्कर्म न तजन्मपदं भवेत् ॥२३॥ वर्हि तत्वविदः श्रेष्ठा मूढवनियमेन तत् ॥ कुतः पापं सजतीति पेद्रस्यमिदं शृणु ॥२४॥ यद्यप्या- मुस्मिकी हानिर्नास्त्यथाप्यहिकी तु सा ॥ महती 'विद्यते तेन पापं यनेन वर्जयेत् ॥२५॥ शिष्टास्त्यजति पापिष्ट प्रत्यक्षो नरकः स हि ।। वनिंदकस्तस्य पापं गृहीत्वा नरकं व्रजेत् ॥२६॥ स्तोता कर्मी तु संसर्गात्स्वयमप्याचरेत्तथा ॥ इत्यं दोपत्रयं दृष्ट्वा शिष्टाः पाप सजति हि ॥२७॥ किं च पुण्यरतः पूर्व ज्ञानमाप्नोति नान्यथा ॥ १परलोकहानिः।

·अनुभूतिप्रकाशः। पश्चाच्च तद्वासनया पुण्यमेव करोत्यसौ ॥२८॥ कि बहूच्या तत्त्व- विदो न भयं पारलौकिकम् ।। उपदेशसहस्यां चं तथाचारदी. रितम् ॥२९॥ परलोकभयं यस्य नास्ति मृत्युभयं तथा ॥ तस्या- स्मज्ञस्य शोच्याः स्युः सबोंद्रा अपीश्वराः ॥३०}! मां जानीहीये. वमिंद्रः खात्मज्ञाने प्रवर्य तम् ॥ प्राणोऽस्मीत्यादिवाक्येन तस्मै तत्त्वमवोचत ॥३२॥ प्राणप्रज्ञे क्रियाज्ञानशक्ती द्वे लिंगदेहगे । तद- विष्टानरूपत्वात्ताभ्यामात्मोपलक्षितः ॥३२॥ प्रज्ञात्मा प्राणरू- पोऽस्मीत्येवं तस्मा अवोचतं ॥ आनंदोऽक्षर इत्यादिनिर्णयस्तस्य उच्यते ॥३३॥ मंत्रोपायो नास्ति कश्चिदुपापिमुपलक्षकम् ।। विना- स्मवाचक शब्दो यस्मान्न कापि वीक्ष्यते ॥३४॥: लोके । गुणक्रि- याजातिरुदयः शब्दहेतवः।नात्मन्यन्यैतमोऽमीयो :तेनात्मानाभि- धीयते ॥३५॥ उपाधिष्वपि सर्वेपु.सामीप्यात्प्रत्यगात्मनः ॥ प्राण- प्रज्ञाद्वयं योग्यमत्यंत तेन लक्ष्यते ॥३६॥ प्राणशब्दोऽभिधावृत्त्या वायु चेष्टकमाह हि ॥ प्रज्ञाशब्दो ज्ञानहेतुं बुद्धि पक्ति सशक्तिः ॥३७॥ तद्धांत्यधिष्ठानतया तद्धेतुत्वोपचारतः।। तान्यामात्मा लक्ष्य- माणो क्षेयः शाखाप्रचंद्रवत् ॥३८॥ देहेंद्रियादयो भावा ज्ञानादि- व्याघ्रतिक्षमाः ।। यस्य सन्निधिमात्रेण सोऽहमित्यवधारय ॥३९॥ अजडात्मवदामांति यत्सान्निध्याजडा अपि ॥ देहेंद्रियमनःप्राणाः सोऽहमित्यपधारय ॥४०॥ उपाधिलक्षितं तत्वं यदि बोद्ध ने शकुयाः ॥ तद्यपाधिद्वयोपेतमुपास गुणसंयुतम् ॥४१॥ आयुष्यम- मृतत्वं च गुणी प्राणस्य संमतौ ॥ इहायुः प्राणतः स्वर्गे पामृतत्व- मिति स्फुटम् ॥४२॥ सत्यसंकल्पना प्रज्ञागुणो ध्यानानुसारतः ।। १ तटस्थसधणं । खपटक्षणम् । १ एकोपि न १ गुणक्रियादीनाम् ।

·अध्याय: ८॥ फलमानोति कामी चेन्निष्कामस्तत्त्वमीक्षते ॥४३॥ उपारत्यैकाम्य- .मात्त्वाथ तत्त्वं वीक्षितुमादितः ॥ प्रज्ञाप्राणावुपाधी नौ विविच्येतां न्यथातथम् ॥४४॥ श्रोत्रं त्वकक्षुपी जिहा प्राणं धींद्रियपंचकम् ॥ वाक्पाणिपादपायूपस्थाः कर्मेंद्रियपंचकम् ॥४५॥ इंद्रियाणां प्रवृत्तिः स्यात्प्रज्ञालोचनपूर्विका ॥ प्राणवायुप्रेरिता चेत्येवं लोके व्यवस्थितिः ॥४६॥ तत्र मूढाः केचिदाहुर्युगपञ्चक्षुरादयः॥ सर्वेऽपि स्वखवि. षयें प्रवर्तत इतीदृशम् ॥४७॥ तदसन्निपुणोऽन्यत्र न शक्तः सूक्ष्म- भीक्षितुम् ॥ कालापत्वेन संछाध क्रमं धूों विडंबयेत् ॥४८॥ प्रज्ञाप्राणसहायेन विना नैवेंद्रियं कचित् ॥ प्रवर्तते सहायस्तु क्रम- भावीति निश्चितः ॥४९॥ अन्यथा निखिलं वेदं धूतों ह्येकक्षणे पठेत् ।। या प्रज्ञाप्राणयोईत्तिः सा स्याद्वाग्वृत्तिवक्रमात् ॥५०॥ प्रज्ञाप्राणानुग्रहेण वाग्यदाह तदेतरें । चक्षुराद्या उपरतास्तामनुब्रुवते खलु ॥५१॥ स्वव्यापारे प्रवृत्ताश्चेत्प्रज्ञाप्राणानुकर्षणात्॥ वाचो विघ्नो भवेद्विन्नाचरणं अनुवादिता॥५२॥ एवमन्यत्रापि योज्यमतः सर्वेऽपि संहताः ॥ एकैकविषयो धुक्तो व्यहारः क्रमाद्भवेत् ॥५३॥ क्रम- भावी विचित्रोऽयं व्यवहारश्चिदात्मना ॥ येनकेनेक्ष्यते सोऽयमन्यः सर्वेभ्य इष्यताम् ।।५४|| प्राणा वागादयः सर्वे किं समा - उत विद्यते ।। श्रेष्ठस्तेष्विति चेत्राणः श्रेष्ठो जीवनकृत्त्वतः ॥५५॥ तस्मा- दुपेक्ष्य वागादीन्माणोपाधिः समाश्रितः ॥'आत्मबोधाय, किंचायं प्राण उत्थापयेद्वपुः ॥५६॥ ननु सुप्तावयं प्राणो देहं नोत्थापयत्य- मुम् ।। किंतु जागरणे तस्मात्प्रज्ञैवात्र प्रयोजिका ॥५७॥ चतुर्भिर- ह्यते यत्तु सर्वशत्या शरीरकम् ॥ तूलायते तदेवाहंधियाघातमिती- स्यते.॥५८|| सत्यमेव ततः प्रज्ञोपाधिः प्राणवदाश्रितः ॥ प्रज्ञात्मा ·अनुभूतिप्रकाशः। प्राण एवैको मिलित्वोपाधिरिप्यते ॥५९॥ द्वयोर्मुवी जीवने च सहभावात्तदेकता ॥ उत्थापकत्वादुक्थं तदिसैकाम्याय चिंतयेत् ॥६०॥ तत्रैकाम्ये क्षमा बुद्धिर्वोढुं तत्साक्षिणं भवेत् ॥ जगद्धेतु. तयाऽप्येष प्राणः स्वात्मोपलक्षकः ॥६१॥ एकादशेंद्रियाण्येपां विष- याच जगत्सल ।। सुप्तौ सर्व जगलीनं प्राणोपाधिक आत्मनि ॥३२॥ इंद्रियाण्येव लीयंते विषया नेति चेन्न तत् ।। प्रातीतिकस्य जंगतो मानामावो लयो मतः ॥६३॥ प्रातीतिकत्वं वेदांतसिद्धांते जगवः स्फुटम् || अतः सुप्तौ जगल्लीनं प्रमोधे जायते पुनः ॥६४॥ प्राण- प्रतीतिरप्यस्य सुप्तौ नास्तीति चेत्तदा ॥ प्राणोफिरन्यदृष्यैव प्राणे- नात्मोपलक्ष्यते ॥६५॥ प्रबोधे स्वात्मनोऽक्षाणि जायंते विस्फुलि- गवत् ॥ तेभ्योऽभिमानिदेवाः स्युर्देवेभ्यो विषया इमे ॥६॥ दृष्टिष्टिमिमां प्रक्षानुभवी बहु मन्यते ॥ स्वमयोधास्वसंसारो लीयते स्वप्नवद्यतः ॥६७॥ न्यायेनानेन मरणे मूर्छादौ चोहतां छयः ॥ लीनस्य पुनरुत्पत्ती व्यवहारक्रमं शृणु ॥६८॥ प्राणोपा- धिकजीवात्मा यदा व्ययजिहीपति ॥ तदा वा सूजते शब्दं जीवो पाचा ब्रवीति तम् ॥६९॥ एवं सर्वत्र विज्ञेयं प्राणे सर्वाप्तिरीरिता।। प्रक्षा प्राणादभिन्नाऽतस्तस्यां सर्वातिरुच्यते ॥७॥ वाक् प्रशाया एकगंशगभिमानाख्यमाश्रिता ॥ प्रशाभिमानवशतः शब्दोच्चारण- शक्तियुक् ॥७१॥ शरीरगा त्वगप्येवं शफाभूत् स्पर्शजे सुखे ॥रती प्रजातावानंदे चोपस्थः शक्तिमानभूत् ॥७२॥ क्रीडा चोत्पादनं वीर्यमोक्षश्योकमिदं प्रयम् ।। ध्येये शेये च कामादी चित्तं शकम- भूत्खलु ॥७३॥ सर्वेद्रियेषु प्रज्ञाया अमिमानोऽवधार्यताम् ॥ अन्व- यव्यतिरेकाभ्यामुदाहायोऽसिलेप्वसौ ॥५४॥ प्रशया याचमारस ·अध्याय: ८. . जीवो नामामिवक्ति' च ॥.'अन्यचित्तोऽभवं तेन नांवोचमिति चोच्यते ॥७॥ वक्ष्यामीत्यभिमानोऽयं वागारोह इतीर्यते॥ध्यास्या- मीत्यभिमानात्तु चित्तारोहस्तथा भवेत्।।७६॥ अभिमानोऽपि धीवृत्तिः सापि पूर्व भवेदयं ॥ धिया ध्यानादिरित्येका धीः क्रमात्कुरुते द्वयम् ॥७७॥ यथा प्राणे जगत्सर्व लयोत्पत्त्योरवस्थितम् ॥ प्रज्ञायां व तथा - सर्व स्थितिकाले व्यवस्थितम् i७८प्रज्ञाप्राणी तदो मुख्योपाधी स्वात्मावयोधने ।। तद्वारेणावयोद्धव्यो जीवात्मादौ विवे. किना ॥७९॥ वाचा नामाभिवदनं यत्तत्स्यात्कर्तृपूर्वकम् ॥ क्रिया- त्वात्कृपिवत्कर्ता चाहमित्यनुभूयते ॥ ८० ॥ शब्दादिविपयेऽहंधीः केनापि न हि शक्यते ॥ देहेंद्रियेप्वपि., तथा मदीयत्वावभासनात् ॥८॥ आनखाप्रमहंकारो वपुप्प्यावतिष्ठते ॥ चिदिवप्रतिवि- बाभ्यां व्याप्तोऽसौ कर्तृतां ब्रजेत् ।।८२॥ क्रियावांश्चेतनः कर्ताहंकार- तादृशस्ततः ।।फर्ता भूत्वाखिलैरापारान्कुरुतेऽखिलान् ॥८॥ जीवात्मानं विविच्येत्थं चेतनं प्राणधारिणम् ॥ विविच्यात्परमा- स्मानमानंद शद्धचेतनम् ।।८४॥ प्रतिबिंबाहंकृतिभ्यां विवं निष्कृष्य साक्षिणम् ।। ब्रह्मेति विद्यात्सर्वस्य तस्मिन्नारोपितत्वतः॥८५॥ प्रज्ञा- मात्रा भूतमात्रा प्राह्यप्राहकरूपतः ॥ संसारं निर्वहंत्यस्मिन्नात्मतत्वे प्रकल्पिताः ॥८६॥ चक्रस्याराखाश्रिता स्यान्नेमि भावरास्तथा ॥ अक्षेपु विपयास्तानि चात्मनि प्राणलक्षिते॥८॥चेष्टाकल्पनहेतुत्वा- माणो धीकल्पनस्य च ॥ हेतुत्वेन भवेत्प्रज्ञा ततस्त्वानंद एव हि ॥८॥ परप्रेमास्पदतया सर्वेषां यो विभात्यसौ ॥ नित्यानंदपरात्मा स्याजरामरणवर्जितः ॥८९॥ न पुण्येन भवेद्देवो न पापेन पशुर्भवेत् ।। चिच्छायावानइंकार एव स्यात्पुण्यपापवान् ॥९०॥ तदीये पुण्यपाफे

·अनुभूतिप्रकाशः।
द्वे देहत्थे च जरामृती ॥ खात्मन्यारोपयेन्मूढततो देवादिजन्म-
भाक् ॥९॥ आरोपे वाधिते वोधात्कर्म स्यादग्धवीजवत् ॥ ततो
जन्मांकुरो नास्ति निलेपे परमात्मनि ॥ ९२ ॥कार्योपाधेरभावेऽपि
कारणोपाधिमत्वतः ।। कर्मास्यास्त्विति चेदीशः कर्माध्यक्षो न कर्म-
कृत् ॥१३॥ कारयित्वा पुण्यमेप कर्तारं स्वर्गमापयेत् ॥ पापं तु
कारयित्वा तं नरकं प्रापयेदसौ ॥१४॥ पर्जन्यवत्प्रेरकत्वानास्य
वैपम्यमापतेत् ।। शाल्यादीन्बहुधा पृष्टिवर्धयेद्विपमापि नो ॥१५॥
उत्तमाधमभावोऽत्र तत्तद्वीजेन कारितः॥तारतम्यं च जीवेषु स्वस्खवा-
सनया कृतम् ॥९६॥ मातृवत्पालयेल्लोकं शिक्षयेपितृवत्प्रभुः॥स्वामी
स्याद्राजवत्सोऽयं ममात्मेत्यवगम्यताम् ॥९७॥ मायोपाधौ स्थिते
तस्य मिथ्यात्वं बुध्यते ततः ॥ ससारी जीववन्नेशः खानंदैकरसो
ह्ययम् ॥९८॥ असंडैकरसानंदो मुक्तोऽयं स्यात्मदृष्टितः ॥ संसा-
रिदृष्ट्या सर्वेश इति विद्धि प्रतर्दन ॥९९॥ इंद्रानुमहतः सोऽभू-
स्कृतकृत्यः प्रतर्दनःगाएतद्व्याख्यानतस्तुष्याद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥१०॥
इति श्रीविद्यारण्यविरचिते अनुभूतिनकाशे कौपीतकीशाखाविवरणे
इंद्रप्रतर्दनसवादो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥८॥
राजा पालाकये प्राह विप्राय प्रझवेदनम् ॥ कौषीतक्याख्यशा-
खायामत्र स्पष्टीकरोमि तत् ॥१॥ दृतो वालाकिरपरब्रह्मवित्स
कदाचन ॥ अजातशत्रु काशीशं घुयोधयिपुरागतः ॥२॥ अजातश-
जुर्मशात्मवेदनाच्छौर्यतोऽपि च ॥ अंतर्बहिश्च निःशत्रुः काश्यां
राजा वभूव सः ॥३॥ गर्गगोनजविमोऽयं यालाकिव तत्त्ववित्॥
किंतु प्राणोपासकोऽयं दर्पण महतावृतः ॥४ा राजन्बुभुत्सवे तुभ्यं
परं प्रम भवाम्यहम् ।। इत्युक्त्वादिसपुरुपं ब्रझोपावेत्सवोवत ॥५॥

·अध्यायः ९। राजा निवार्य तं प्राह फलं ध्येयगुणानपि.॥ एवं पंचदश प्रशाण्य- प्यत्रासाववोचत ॥६॥ चंद्रे विद्युति मेघे खे वायावग्नौ जलेऽपि च॥ आदर्शे भंवणे गंतशब्दे छायाकृतावपि ॥७॥ देहे स्वप्ने दक्षि- णेऽक्षिण्यपि वामेजवीक्रमात् ॥ सर्वत्र राज्ञा प्रत्युक्तो विप्रस्तूष्णी- मवस्थितः ॥८॥ अजातशत्रू राजा तं परब्रह्मविदुक्तवान् ॥ परब्रह्म वदिष्यामीत्युक्तिस्तव मृषा भवेत् ॥९॥ जगतः पुरुषाणां च कर्त ब्रह्मेति बुध्यताम् ।। बालाकिः परविद्यार्थ राजानमुपसन्नवान्॥१०॥ राजा नांगीचकारतखजातेरधमत्वतः ॥ गुरुत्वं नास्ति मे तुभ्यं प्रक्ष विज्ञापयाम्यहम् ॥१शा इत्युक्त्वा पाणिना विप्रमादायांतःपुरं गतः ॥ सूत्रात्मैव परं ब्रह्म प्राणो जीव इतीदृशः ॥१२॥ वालाके- निश्चयस्तस्य व्यावृत्त्यै स्पष्टमाह तम् ।। सुषुप्ते पुरुषे प्राणो न लीन- श्चक्षुरादिवत्॥१३॥जीवश्वेप्रतिबुध्येत समाहूतः खनाममिः॥ इति मत्वायत्प्राणं शास्त्रीयस्तस्य नामभिः ॥१४॥ नोत्तस्थौ स पुमान किंतु शिष्य एवात्र पूर्ववत् ।। यष्ट्यासौ ताडितः सुप्तः समुत्तस्थौ त्वरा- न्वितः ॥१५॥ यथा भस्मावृतो वहिर्वायुना ज्वाल्यते तथा ! प्राणो नात्मा बोधहीनो घटवद्यस्तु बुध्यते ॥१६॥ इंद्रियः सहितो भोक्ता जीवोऽसौ चेतनत्वतः ॥ द्वा सुपर्णेति मंत्रेण चेतनौ द्वावुदीरिती ॥१७॥ तयोरन्यतरो भोकाउनभन्नन्यः प्रकाशते ॥ चिच्छायावा- नईकारो व्याप्तो जागरणे पुमान् ॥१८॥ इंद्रियविषयान् भुंक्ते तं बोद्धारमयुध्यत ।। प्राणात्मवाधसौ भोक्तृबोधेनैवातिविस्मितः।।१९॥ बुद्धं ब्रह्मति संतुष्टो नान्यत्प्रष्टुमपैक्षत ।। ज्ञापयिष्येऽहमित्येवं राज्ञा तस्मै प्रतिभुतम् ॥२०॥ शिष्टं बोधयितुं तस्मात्स्वयं प्रश्नांश्चकार सः ॥ मंदधीरपि यः श्रोता.श्रद्धालुर्विनयान्वितः ॥२१॥ अपृष्टे- ·अनुभूतिप्रकाशः। नापि वकन्या वस्मै विद्येति शास्त्रधीः ॥ यो भोकानोत्थितः सोऽयं काऽशयिष्ट पुरा क वा ॥२२॥ अभूद्धीरहिता सुप्तिः कुतो वाऽगादयं पुमान् ॥ बालाकिना अविज्ञातमिदं सर्वमिति खयम् ॥२३॥ निश्चिस त्रितयस्यास्स निर्णयं स्पष्टमप्रवीत् ॥ हृदयं कम- लाकार देहमध्येऽस्त्यधोमुखम् ॥२४॥ नाड्यस्तस्माद्विनिर्गय व्यामु. वंससिलं पपुः ॥ अहंफारोपाधिरामा जीयो भूत्वा हृदि खितः ॥२५॥ नाडीमिः प्रसृतः सोऽर्जानन जागरणे स्थितः ॥ बाह्य- भोगप्रदं फर्म यदा क्षीणं तदा पुनः ॥२६॥ वासनाभोगदे कर्म- ण्यबुद्धे स्वप्नभाग्भवेत् ॥ स्वप्ननाडीववेक्ष्याथ कर्मणोऽस्यापि सक्ष- यात् ॥२७॥ हृदि संकोचमामोति सा सुषुप्तिरिवीर्यवे ॥ नाडीम्- लानि हृत्पने पुरीतद्वेष्टितेऽवसन् ॥२८॥ योनि ते प्रविश्यांती- यते परमात्मनि ॥ परमात्मा स्वतः पूर्णः सच्चिदानंदलक्षणः ॥२९॥ सोऽहंकारपरिच्छिन्नो जीवत्वारोपवान्भवेत् ।। अज्ञानकार्योऽहंकारो. ऽवस्थितः फलमुक्तये ॥३०॥ फलदे कर्मणि क्षीणे लीयतेऽसौ खकारणे ॥ पूर्णेनैक्यमवाप्नोति परिच्छिन्नो यथा घटे ॥३१॥ नष्टे पटाकाश ऐक्यं वियता महता ब्रजेत् ॥ यदा न कंचन खमं पश्येत्सुप्तस्तदाऽखिलम् ॥३२॥ विपयेंद्रियजातं यत्चत्प्राणे प्रपिली- यते ॥ प्राणशब्दो वायुमाह परमात्मानमप्यसौ ॥३३॥ प्रविष्टचे. टाहेतुत्वमुभयत्रापि विद्यते ॥ वायौ श्वासक्रियाः सर्वाः सृष्टिस्तु परमात्मनि ॥३४॥ दृष्टिभेदाहयोश्चाक्षलयो वक्तुं हि शक्यते ॥ सुप्तस्याक्षलयः प्राणवायाविति तटस्थधीः ॥३५॥ अद्वैते द्वैतविलयं मन्यते सुप्त उत्थितः ॥ सुप्तामिप्रायमाश्रित्य परात्मनि जगल्लयः १ इद्रियाणि । २ नाडीषु । ३ अज्ञाने । ४ वाय्वात्मनो ।

·अध्यायः । - ॥३६॥ श्रुत्युक्तस्तेन पूर्वोक्तप्रश्नयोरुत्तरं मवेत् ॥ कंपोऽशयिष्ट कुत्रेयं सुमितनोत्तरं क्रमात् ॥३७॥ परात्मन्यशयिष्टाऽभूदझाने सुप्तिरित्यदः ॥ परिच्छिन्नस्य पूर्णात्मतादात्म्यं शयनं भवेत् ॥३८॥ साहंकारस्य जगतो विलयः सुतिरुच्यते ॥ कुत आगादिति. प्रश्न- स्योत्तरं दृश्यतामिदम् ॥३९॥ अज्ञानेनावृतात्पूर्णादागच्छति परा. त्मनः ॥ यदा , प्रबुध्यते सुप्तस्तदार्विस्फुलिंगवत् ॥४०॥ प्राणा ययायथं,तस्मान्जायंते परमात्मनः ।। प्राणामिमानिदेवानामध्या- दीनां जनिस्ततः ॥४१॥ लोक्यंते विपया अक्षैते देवेभ्यः समुद्गताः । सर्वसाधारणः सर्ग एकः प्राविखिकोऽपरः ॥४२॥ आकाशादिक- मादाद्यः प्राणादिक्रमतोऽपरः ।। सर्वेषां प्राणिनां कर्मक्ष्ये स्यात्म- लयो महान् ॥४३॥ पुनः कर्णोद्भवे तेषां स्यान्महासृष्टिरीवरात् ॥ एकस्य कर्मणि क्षीणे प्रलयः सुनिनामभृत् ॥४४॥ पुनः कर्मोद्भवे तस्य सृष्टिः स्याजागरामिधा ॥ अद्वैततत्त्वबोधाय सृष्टिः सर्वत्र कथ्यते ॥४५॥ अल्पा सा महती वास्तु सद्वैतं विबुध्यते ॥ प्रौढस्य राजगेहस्य द्वारं स्यात्पुरतो महत् ॥४६॥ पृष्ठतोऽतःपुरद्वार चोरद्वाराख्यमल्पकम् ॥ महाद्वारेण सहसा दुर्लभं राजदर्शनम् ॥४७॥ जनसंमर्दवाहुल्याहाराणां च बहुत्वतः l अल्पद्वारे स्वामिभको हाद्राजानमीक्षते ॥४८॥ दृष्टिसृष्यानुभूत्यर्थी वेत्यात्मानं तथा हठात् ॥ महास्थ्या वत्पदार्थमादौ ज्ञात्वा तथा पुनः॥४९॥ त्वंप- दार्थ शोधयित्या वाक्याबोधो विलंबते ॥' तस्मादिहाजातशत्रुर्वा- लोकेरविलंवतः ॥५०॥ प्रत्यग्ब्रह्मत्वयोधार्थ दृष्टिकृष्टिमवोचत । १इंद्रियेभ्यः । २ सदूपेण जायमानः । ३ सर्वत्र हि श्रुतौ विरुद्ध सष्टिगानं श्रूयते तत्कथं श्रद्धातभ्यमित्याशहाया नहि श्रुतिः सृष्टिक्रमं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ता अपिलद्वैतात्मतत्त्वं तनु सर्वनैकरूपेणैव प्रतिपादितमित्याशयः । ४ पुरुषः ।

·अनुभूतिप्रकाशः। सुप्तावासीद्यदज्ञानमहंकारलयोऽत्र हि ॥५१॥ सोऽहंकार कर्मभोग. काले स्थापुनरुद्गतः ॥ तेनावच्छिन्न भात्मापि कर्ता भोकापि पूर्व- वत् ॥५२॥ मोक्तुरात्मन उत्पन्नं भोगसाधनमिंद्रियम् ॥ इंद्रियप्रे- रको देवानुमहतत उद्गतः ॥५॥ अक्षेभ्योऽनुगृहीतेभ्यो लोका भांति समुद्गताः । सेयं प्रातीतिकी सृष्टिस्तस्माजाता ततः स्वयम् ५४॥ जगत्कर्ता परात्मेति क्षणाद्वालोऽपि बुध्यते ॥ ईश्वरो महि- मोपेतः सोऽप्यन्न इति वासना ॥५५॥ धीमतां चिरमारूढा विय- दादिक्रमस्वतः ॥ कि वहूपयाऽस्तु या काचित्सृष्टिः सा मायिकी ततः ॥५६॥ अद्वितीयानंद आत्मा सुपुप्तावनुभूयते ॥ अहंकारों मायिको यस्तदवच्छिन्नचेतनः ॥५७॥ आत्मा जागरणे कृत्स्नमा- नसं व्याप्नुयाद्रपुः ॥ गूढोऽमिररणौ व्यापी तथा सुप्तौ चितिर्वपुः ॥५८॥ व्याप्नोत्यविद्यया गूंढा जागरे खुरवत्स्थिता ॥ नापितस्य शुराः पाने स्पष्टा भांति पृथक् स्थिताः॥५९॥ चक्षुरादिपु चिल्लेखाः स्पष्टा भांति पृथक् तथा ॥ सर्वेऽपि फरणात्मानः कात्मानमिम सदा ॥६०॥ अनुमृत्यैव तिष्ठति श्रेष्ठिन स्वजना इव ॥ पुत्रमित्रा- दिभिः खोयैः सार्ध श्रेष्ठी धनी सदा ॥६१॥ मुक्त तेऽपि तदिष्टार्य कुर्वतो भोजयंति तेम् ॥ एवं जीवः स्वकीयाक्षैः सार्ध शब्दादिका- न्सदा ॥२॥ मुक्तेऽक्षाणि च शब्दादीन गृहंति खामितुष्टये ॥ यत्र तिष्ठति भोकासौ सुप्तौ जागरणे पुनः ॥६३॥ यस्मादुदेवि सोऽतः परमात्मेति बुध्यताम् ॥ इत्यमद्वैतबोधार्थमहकारे परे श्वरः ॥६४॥ स्पष्टचित्प्रतिबिंबोऽभूदिति श्रुत्यंतरे श्रुतम् ॥ यावद- १ ईश्वरान् । २ चिति'। ३ प्रेष्ठिनं पुरुषम् । ४ ते पुत्रमिनादयः । ५ष्टिनं पुरुषम् । ६ अनेन बीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे न्याकरमाणीत्यादौ ।

·६४ 'अध्याय: १० द्वैतमात्मानमिद्रो नैव विजज्ञिवान् ॥६५॥ असुरा बहिरंतस्थास्ता- वदभ्यभवनिमम् ॥ यहिष्ठा असुराः स्वर्ग स्थितमेनं ववाधिरे ॥६६॥ आंतरां असुराश्चित्ते कामाद्या दुःखदायिनः ॥ यदा विजज्ञावात्मा- नमसुरानखिलास्तदा ॥६॥ हत्वा जयेन देवानां श्रेष्ठयं स्वाराज्य- माप्तवान् ।। अजातशत्रुतामेति जोतब्रह्मात्मबोधतः ॥६॥ अंतर्व- हिर्वा फः शत्रुर्मम सर्वात्मदर्शिनः ॥ ब्रह्माद्याः स्थावरांताये प्राणिनो मम ते वपुः ॥६९॥ कामक्रोधादयो दोषा जायेरन्मे कुतोज्यतः ।। असुराणां स्वात्मताप्तावसुरत्वं हतं भवेत् ॥७०॥ अयमेव जयस्तस्य देवेभ्यः श्रेष्ठता ततः ॥ अद्वैतमपराधीनं स्वाराट् स्याचेन तत्ववित् ७१॥ आत्मानं बोधयित्वैपामधिपोऽधिकपालनात् ॥ नैतदिंद्रस्य माहात्म्यं किंतु ज्ञानस्य . तत्त्वतः ॥७२॥ अन्योऽप्यद्वैतमात्मानं वेत्ति , चेदिंद्रवद्भवेत् ॥ अजातशत्रुर्वालाकिं विप्रमित्यमबोधयत् ॥७॥ तथैवोत्तमतागवं त्यक्त्वा मानीत बुद्धिमान् ॥ विद्वानप्यु- पसमाय दद्याद्विद्यां महादरात् ॥७४॥ देयात्ताभ्यां स्वभावं वं विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥७५।। इति श्रीविद्यारण्यविरचिते अनुभूतिप्र- काशे कौपीतकीशाखोपनिषद्विवरणो नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥ ., मैत्रायणीयनाम्नी या शाखा सा याजुपी मता ॥ तस्यां शाका- यन्यमुनिर्बोधयामास भूपतिम् ॥१॥ वृहद्रथः स्वस्य राज्ये पुत्रं संस्थाप्य निर्गतः वने महत्तपस्तत्वा विद्यार्थ मुनिमाययौ ॥२॥ अशाश्वतं शरीरं मे कदा यायात्ततः पुरा ॥ ज्ञास्याम्यात्मानमात्मज्ञो मुनिर्मा बोधयिष्यतु ॥३॥ इत्यमिप्रेस साष्टांगं प्रणिपत्य भुवि खितः ॥ वृणीष्व वरमित्युक्तो वृतवानात्मवेदनम् ॥४॥ राज्ञां एतदमृतममयरमेत ोत्सादिरूपेण विजौ। .

·अनुभूतिप्रकाशः। भोगप्रधानानामात्मज्ञानं सुदुःशकम् ॥ वृणीष्व कामानित्युक्तः स मुनेः पादमग्रहीत् ॥५॥ पादं स्वमूर्च्यवस्थाप्य स्ववैराग्यं प्रकाश- यन् ॥ आधारे करणे दोषानवोचद्भोक्तभोगयोः ॥६॥ भोगाधिक- रणं देहस्तस्य दोपा इमे स्फुटाः ।। अस्थिचमनोयुमज्जामांसशुक्राद. योऽखिलाः ॥७॥ वीभत्सा करणेष्वेषु मजतो भुज्यते कथम् ।। विट्पूर्णखाते मनः सन् भुक्के कोऽपि न बुद्धिमान् ।।८। पुरा त्वविद्ययाच्छन्नदोषोऽहं भुक्तवांस्ततः ।। बालोऽपि मूढो यत्किचि- दद्याद्विष्ठादिकं तथा ॥९॥ भोगाधिकरणे दोपा आसतां भोगसा. धने । चित्तेऽपि बहवो दोपा वर्तते हि निरंतरम् ॥१०॥ काम- क्रोधी लोभमोही विपादेया॑भयादयः ॥ ये संत्यतैनस्तचित्ते भोगि- नः किं सुखं भवेत् ॥११॥ श्रूयतां भोतृदोपाश्च भोक्तारो यहवो मताः ॥ देहाभिमानिनी जीवा उत्तमा मध्यमाधमाः॥१२॥दरिद्रा अधमा शेया मध्यमाश्चक्रवर्तिनः ॥ गंधर्वाद्या उत्तमाः स्युस्ते सधैं- ऽपि क्षयिष्णवः ॥१३॥ उत्पन्नध्वंसिनो यदत्स्युंदैशमशकादयः ।। तथैव सर्वभोकारो नियंते स्वायुपः क्षये ॥१४॥ भोक्ता न प्रियते किंतु देह एवेति चेच्छृणु ॥ देहस्थस्यैव भोक्तृत्वं वनश्येद्वपुपा सह ॥१५॥ दरिद्राणां भोगहेतुः श्री याश्च न संत्यथ ।। सुद्युम्नंप्रमुखानां ते विद्यते चक्रवर्तिनाम् ॥१६॥ इति चेत्संतु सर्वेषां मिपमिव मभ्यगः ॥ म्रियते चक्रवर्ती तां संत्यज्य महतीं श्रियम् ॥१४॥ अंतनादिशक्तिश्चेद्धर्वादिषु विद्यते ॥ विद्यतां नाम मृत्युस्तु वेषां शानेषु कथ्यते ॥१८॥ भोक्तृणां नश्वराणां को भोगः स्यान्मृत्यु- १ नाही । १ दुर्गमाः । ३ पुरुषेण । ४ नाकस पृष्ठे से मुंहतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं चाविशन्तीति भुतेः । ५ मुनिः शंकते । ६ पायताम् । मुनिः शंकते। . भ.प्र.५ ·६६ अध्याय: १० । चिंतया ॥शयानो भुवि नो कश्चिन्मुमूर्धनमिच्छति॥१९॥तिष्ठत्यसो भोक्तृदोपो भोग्येऽपि श्रूयतामयम् ॥ अब्धिगिर्यादिकं सर्व नश्वरं किमुतेतरत् ॥२०॥ दोपान सोढ़ा सकढुक्तः संसारो नश्यतीति चेत् ॥ न भोगेराश्रितस्यास्य संसारावृत्तिदर्शनात् ॥२१॥ भोगकाले कृतं कर्म कुतो जन्म ददाति नो । अंधकूपस्थितो भेक इवाह संस- तिस्थितः ॥२२॥ संसारकूपपतितमस्मादुद्धर्तुमर्हसि ॥ त्वमेव गति- रस्माकमन्या कापि न विद्यते ॥२३॥ राज्ञोऽस्य तीनवैराग्यं दृष्ट्वा मुख्याधिकारिताम् ॥ तमाह कृतकृत्यस्त्वमात्मज्ञोऽसि न संशयः ॥२४॥ यज्ञदानादि कृत्यं ते जातं विविदिपोदयात् ॥ सफलं न नः कर्म कर्तव्यं तेऽत्र विद्यते ॥२५॥ विषयासक्तिरेवास्य ज्ञानस्य प्रतिबंधिका ।। एपा तु नास्ति ते ज्ञानं हस्तप्राप्तमिव स्थितम् ॥२६॥ संसारहेयतां बुद्धा त्यक्ते तस्मिनशेपतः ।। योऽवशिष्टो भाति सोऽ- यमेवात्मेत्यवगच्छ भोः ॥२७॥ अवशिष्टोऽयमात्मासावहामित्येव गम्यते ॥ मतभेदादहंबुद्धिहुप्वस्त्यत्र को भवेत् ॥२८॥ देहः कर्ता च साक्षीति यो वादिमिरीरिताः ॥ आत्मानस्तेपु कतमो भवतो- उमिमतो वद् ॥२९॥ साक्ष्यात्माभिमतो नान्यो तयोर्दोषास्त्वये. रिताः ॥ संसारांतः पातिनौ तौ न तयोरात्मतोचिता॥३०॥ चाक्षु- 'पव्यवहारेऽस्य भासकत्वेन साक्षिता ॥ विवेक्तुं शक्यते तस्माद- क्ष्युपाधौ स उच्यते॥३॥देहमध्येऽस्ति हृत्पद्मं नाडीयुतमधोमुखम् ।। नाड्यस्तूमधश्चैतं देहं व्याप्य व्यवस्थिताः ॥३२॥ अहंकारोऽन्न चिद्युक्तः कर्ता:भोक्ता हृदि स्थितः । मनोंतःकरणं स्थित्वा हृदि वृत्त्या वहिर्बजेत्।।३३।। रश्मिवत्प्रसूता वृत्तिर्नाड्याप्नोत्यक्षिगोलकम्।। अस्वतंत्रा बहिश्चक्षुरिंद्रियेण सह व्रजेत् ॥३४॥ वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्य ·॥ एप . अनुभूतिप्रकाशः। घंटाकाशवदेतया ।। वृत्त्या सह वहिर्गत्वा तत्राज्ञानं नुदेक्षणात् ॥३५॥ तद्वृत्त्यागमनात्पूर्वमज्ञानेन समावृतम् ॥ वाह्य जगत्तदज्ञानं तया वृत्त्याऽपसार्यते ॥३६॥ वर्तिनिष्ठो यथा दीपस्तमो नाशयते तथा ॥ चैतन्यं वृत्तिनिष्ठं यत्तदज्ञानस्य नाशकम् ॥ ३७ हनिष्ठचैतन्यपदार्थोऽक्ष्णा बहिर्गतः ॥ व्याप्नुवन्निखिलं तत्र व्यथा नामोति कांचन ॥३८॥ प्रतिकूलात्तु विषयाद्या व्यथा सा तु मानसी ।। न चैतन्यगतेत्येवमाचार्याः स्पष्टमत्रुवन् ॥३९॥ दुःखी यदि भवेदात्मा का साक्षी दुखिनो भवेत् ॥ दुःखिनः साक्षिता नैव साक्षिणो दुःखिता तथा ॥४०॥ नर्ते स्याद्विकियां दुःखी साक्षिता का विकारिणः ॥ धीविक्रियासहस्राणां साक्ष्यतोऽहमवि. क्रियः ॥४१॥ यः साक्षी चित्पदार्थोऽसौ जीवात्मा तस्य जीवता ।। अहंकारेण तादात्म्यभ्रांत्यैव परिकल्पिता ॥४२॥ आत्माहंकारदे. हाभ्यां युक्तः कलुपितः पुरा ॥ विवेचितः स्थूलदेहादीपदेव प्रसी- दति ॥४३॥ बोधयित्वा जीवतत्त्वं जीवस्य ब्रह्मरूपताम् ।। बोध- यामास सोऽध्यात्मा खेन रूपेण तिष्ठति ॥४४॥ अहंकाराद्विविक्त- श्वेत्तदा सम्यक् प्रसीदति ॥ आधिव्याध्याख्यकालुप्यं न चिन्माने- ऽस्ति किंचन ॥४५॥ एप साक्षीसंप्रसादो देहद्वयसमुत्थितः॥शास्त्र- सिद्ध परं ब्रह्म ज्योतिः प्राप्नोति वाक्यतः॥४६॥ गतोऽन्यद्ब्रह्म परमं स्वप्रकाशमिति भ्रमः ॥ पुरासीत्तत्त्वमस्यादिवाक्येनासौ निव- ते ॥४७॥ अनहात्वभ्रमापायो ज्योतिःप्राप्तिरितीर्यते ॥ ततोऽयं प्रक्षणा स्खेन रूपेण व्यवतिष्ठते ॥४८il एवं व्यवस्थिते योऽसावा- स्मानुभवगोचरः ॥ स एव मृतिभीयादिरहितं ब्रह्म नेतरत् ॥४९i १ नाशयेत् । १ दूरीक्रियते।

·६८ अध्यायः १०। श्रवणं मननं ध्यानं विद्यायाः साधनं प्रयम् ॥ अज्ञानं संशयो भ्रांतिरित्येतेषां निवर्तकम् ॥५०॥ गुरूपदेशश्रवणादज्ञानं विनिव- तते॥उपपत्तिपरामर्शात्संशयानां निवर्तनम् ॥५१|| निरंतरध्यानतस्तु नश्यति भ्रांतिवासना || राजन् ते श्रवणं जातं मननं कुरु यत्नतः ॥५२॥ प्रमाणे संप्रदाये वा तत्त्वे वा संशयो भवेत् ॥ उदितेऽनुदिते वेति होमः शास्राद्विकल्पितः ॥५३॥ न तथा ब्रह्मविद्येयं सर्वोप- निपदीरणात् ॥ न प्रमाणे संशयोऽतः संप्रदायेऽपि नात्यसौ॥५४॥ शाखाप्रवर्तको मैत्रो मामाह न चापरः ॥ सोऽपि किंचिदुपाख्या- नमुदाहृत्य ममाव्रवीत् ॥५५॥ तरवस्य संशयोऽपैति तदाख्यानमिदं शृणु । मुनयो वालखिल्या ये ते प्रजापतिमब्रुवन् ॥५६॥ अचेतनं शरीरं तत्केन चेतनवत्कृतम् ॥ प्रेरको वास्य को ब्रूहीत्युक्तः प्रत्य- ब्रवीदसौ ॥५७॥ वेदानामुत्तरे भागे श्रूयते परमेश्वरः ॥ स करो- त्युभयं तस्य तात्त्विक रूपमुच्यते ॥५८।। अज्ञानमिश्रणाभावात् शुद्धः पापविवर्जनात् ॥ पूतो रूपेण नाम्ना च हीनावाच्छून्यमुच्यते ॥५९॥ शांतः क्रोधादिराहित्यादप्राणोऽचेष्टकत्वतः । ईशत्वोपाधि- राहित्यादनीशात्मा स्वतो भवेत् ॥६०॥ कार्योपाधिरयं जीवः कार- णोपाघिरीश्वरः ।। कार्यकारणतां हित्वा पूर्णबोधोऽवशिष्यते ॥६॥ देशात्कालाद्वस्तुतश्च , परिच्छेदविवर्जनात् ॥ अनंतोपक्षयाभावादक्ष- योऽचलनास्थिरः ॥६२॥ नित्यस्फुर्त्या शाश्वतोऽयमजो जन्मादिव- र्जनात्॥स्वतंत्रो न पराधीनः स्वमहिम्नैव तिष्ठति ।।६३॥ महिमाञ्च- यरूपत्वादखंडैकरसात्मता ॥ आधारांतरराहित्यास्थितिरत्रोपचर्यते ॥६४॥ अनिच्छस्येदृशस्यैतदेहनिर्वहणं कथम् ॥ इति चेत्स्वांशरू- १.परमेश्वरस्य यथार्थरूपम् ।

·अनुभूतिप्रकाशः। पेण देहेऽवस्थाय निर्वहेत् ॥६५॥ स एवोक्तो देहसाक्षी विहद्भिर- नुभूयते । नेतरैः सूक्ष्मरूपोऽयमिंद्रियाविषयत्वतः ॥६६॥ पूर्ण- स्वात्पुरुपाख्येऽसौ देहे स्वांशेन वर्तते ॥ बुद्धिपूर्व यथा सुप्तः खे- च्छया प्रतिबुध्यते ॥६७|| अध्यापकः प्रदोपेपु मध्यरात्रे प्रबुध्यते।। खेच्छया परमात्मापि तथात्रांशेन वर्तताम् ॥६८॥ प्रतिदेह. तु चिन्मात्रो घटाकाश इव स्थितः ।। देहं साक्षितया जानन् क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते ॥६९॥.संकल्पाध्यवसायाभिमानैरेपोऽनुमीयताम् ।। सर्वैरभैरुपेतत्वात्संकल्पाद्यस्य संमवेत् ॥७०॥ तेनावच्छिन्नचैतन्य- रूपेणेदं वपुः सदा ॥ चेतनीकृत्य कार्येषु प्रेयतेऽधैर्यथा रथः॥७॥ अखंडैकरसस्यांशो नेति चेच्छूयतामिदम् ॥ अखंडैकरसात्मैव माय- येश्वरतामगात् ॥७२॥ मायाया अनृतत्वेन नाखंडत्वं विरुध्यते ॥ मायायां स्वच्छरस्पायामात्मायं प्रतिबिंयति ॥ ७३ ॥ तदुपाधिक ईशोऽभूत्सृष्टेः प्रागेक एव सः ॥ अतो नारमतैकाकी राजामात्या- दिको यथा ॥ ७४ ॥ द्यूतक्रीडामिवेशोऽसौ सृष्टिक्रीडामवैक्षत ॥ द्रव्यांवरमुपादानमदृष्ट्वा खं व्यचारयत् ॥७५॥ वहुस्यामहमेयान प्रजारूपीति चिंतयन् ॥ देहानजत स्थूलान्पापाणप्रतिमा इच।।७६।। खयमेव यथा स्व गिरिनधादिरूपतः ।। कल्पितो भात्यसावात्मा भात्वेवं बहुरूपतः ।।७७॥ ज्ञानक्रियाशक्तिहीना देहाः क्रीडार्थम- क्षमाः ॥ इत्यालोच्य क्रियाशक्ति प्राणो भूत्वांतराविशत् ।।७८॥ श्वासाधोगसन्नसाभ्योद्गारादिव्याप्तिसिद्धये ॥ पंचधा व्यभजनाणं प्राणोपाधिक ईश्वरः ॥७९॥ उपाश्वतर्यामिसंझौ ग्रहो द्वौ सोमया- 'जिनः ॥ नियती वद्वदुच्छासनिश्वासौ प्राणिनामपि ।। ८०॥ लोह- कारः स्वहस्ताभ्यां पर्यायेण इतिद्वयात् ॥ वहिं ज्वालयवे यद्वजा- - ·अध्यायः १०॥ ठरो ज्वाल्यतेऽनलः ॥८१|| निश्वासोच्छ्वाससंदीप्तो मुक्त पाचयते- उनलः । ईशस्य जाठराग्नित्वाकारो भगवतेरित: ।। ८२ ॥ अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।। प्राणापानसमायुक्तः पचा- म्यन्नं चतुर्विधम् ।।८३॥ कौँ पिधाय यं घोपं शृणोत्यंतः स जाठ- रान् ।। वहेर्जातो मुमूर्षुस्तु नैनं घोपं गणोति हि ॥८४|| औष्ण्यो- पेतं पंचविधा प्राणलिंगाभिधं वपुः ॥ प्राणोपाधिकचिद्रूपो ज्ञानश. चयापि युज्यते ॥८५॥ ततो मनोमयो भूत्वा सत्यसंकल्पतां प्रजेत्।। यत्संकल्पयते जीवस्तत्करोयेव सर्वथा ।।८६|| हृदि स्थितः सन् शब्दादीन अँजेऽहं विषयानिति ॥ संकल्प्याक्षाणि सृष्ट्वा तैर्मुक्तेऽले- विषयान्सदा ॥८॥ देहो रथः पंच हयास्तस्य कमंद्रियाणि हि ।। ज्ञानेंद्रियाणि यानि स्युस्तानि बंधनरावः ।।८८मनोऽत्र सारथिः सर्वैरवच्छिन्नेशतां प्रजन् ॥ चिदात्मा चेतनं देहं कृत्वा प्रेरयते सदा ॥८॥ तस्यांपाये मृतो देहोऽचेतनो न प्रवर्तते ॥ चिदंशस्य प्रेर- कत्वं नवीति भगवान् स्फुटम् ॥९०॥ मगैवांशो जीवलोके जीव- भूतः सनातनः ।। मनःपठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्पति ॥९१॥ अवच्छिन्नश्चिदात्माऽसौ स्वतो नेच्छति किंचन ।। न भुंक्त सुख- दुःखे च तस्मिन्नारोप्यतेऽखिलम् ॥१२॥ सर्वेष्वपि शरीरेषु भाति तद्धर्मवानिव ॥ न तिष्ठति स्वतस्तेषु नापि तद्धर्मसंयुतः ॥१३॥ ज्ञानेंद्रियैर्न दृश्योऽयं प्रायः कमेंद्रियैर्न च ॥ स्वरूपसौम्याव्यको वेदांतैरेव बुध्यते ॥९४॥ निर्ममत्वात्सर्वगोऽपि शरीरेषु च तिष्ठति।। अकर्ताऽप्यनभिजैस्तु कर्तवासी विभाव्यते॥९५॥ वेदानामुत्तरे भागे इत्यादिप्रथवर्णितम् ॥ आत्मनो वास्तवं रूपं कर्तृत्वं नास्य विद्यते १ अपाये दूरगमने सति।

·७१ अनुभूतिप्रकाशः। ॥९६|| स सर्वोपनिपत्सिद्ध एष हृद्युपलभ्यते ॥ शुद्धः स्थिरोऽ चलो नास्य कर्मलेपोऽस्ति कश्चन ॥९७॥ अव्यप्रो निस्पृहस्तूष्णी. मुदासीन इव खितः ।। स्वस्थो विक्षेपराहित्यादित्यात्मानं प्रपश्यत ॥९८॥ ईशोऽप्यज्ञदृष्ट्याऽसौ सत्वादिगुणधारिणा ॥ मायापटेन संछनो भुंजान इव लक्ष्यते ॥९९॥ इत्थं वोधितवानेप पालखि. ल्याप्रजापतिः ॥ तत्त्वं बुध्वाऽथ पप्रच्छुः कः संसारीति ते गुरुम् ॥१००॥ श्रूयतां परमात्मोकस्तस्मादन्योऽस्ति कश्चन ।। भूतात्माख्यो निकृष्टोऽयं पुण्यपापफलैर्युतः ॥१॥ विप्रक्षत्रादिसद्योनि श्ववराहा. दिकामपि । असद्योनिमवाप्नोति भूलोके जन्म चेत्तदा ॥२॥अन्यत्र जन्म चेत्तर्हि पुण्येन स्वर्गमभुते ॥ पापेन नरकं द्वंद्वैरमिभूतः परि- अमेत् ॥३॥ मानापमानौ शीतोष्णे द्वंद्वानीत्यादिकानि हि ॥ यो भूतात्मोदितः सोऽथ विस्पष्टमभिधीयते ॥४॥ अपंचीकृतमूतैर्य- जातं सूक्ष्मं वपुर्हि तत् ॥ भूतैः पंचीकृतैर्जातं यत्तस्थूलमिदं वपुः ॥५॥ ज्ञानाक्षाणां क्रियाक्षाणां वायूनां पंचकत्रयम् ॥ मनोऽहंकार इत्येवं लिंगं सप्तदशात्मकम् ॥६॥ अहंकारे भौतिके यच्चैतन्यं प्रति- प्रिंषितम् ।। स भूतात्माऽत्र चिxिवं निर्लेपं ब्रह्म कथ्यते ॥७॥ भूतात्मा प्रकृतेजीतैर्गुणैरेयोऽभिभूयते ॥ तमोगुणाभिभूतत्वात्स्वा. स्मस्थं ब्रह्म नेक्षते ॥८॥ अधिष्ठानतया ब्रह्म भूतात्मन्यपि तिष्ठति।। पझपने नीरबिंदुरसंश्लिष्टो यथा तथा ॥९॥ ईदृशोऽपीश्वरो माया. युक्तः सन् प्रेरय समुम् ।। भूतात्मानं स भूतात्मा विविनतीश्वरं न तम् ॥११०॥ सुखैपयिकैः सत्वगुणोद्भूतैः प्रतृप्यति ॥ उद्रेक रजसः सोऽयं कलुषी क्रियते भृशम् ॥११॥ तदानीमतिचांचल्या- १ अचंचल।

·७२ अध्यायः १०। गुप्यते हसिलात्फलात् ।। कृषि प्रक्रम्य तां त्यक्त्वा तपः कुर्वस्त्य- जेददः ॥१२॥ तत्तत्फले सस्पृहत्वाद्वयनो नाप्नोत्यसौ सुखम् ॥ अहं. कारेण वद्धः स्यान्नालेन विहगो यथा ॥१३॥ संसारभ्रमणं तस्य प्रोक्तं शाखांतरेष्वपि ।। करणप्रेरकः कर्ता भूतारमा संसरत्ययम् ॥१४॥ चैतन्येन हि पूर्णेन सोऽताप्तस्ततश्चिति ॥ भ्रांसारोपेण संसारस्तत्रासौ न तु वास्तवः॥१५||दृष्टांतोऽनामिना व्याप्तो लोहर्षि- होऽभिधीयते ॥ तप्तलोहं मुद्रेण हतं बहुविधं भवेत् ॥१६॥ अहं- कारे चिदाभासो भूतात्मा साक्षिभासितः॥हन्यमानो गुणैः सत्वा- दिभिर्वहुविधो भवेत् ॥१७॥ यजन्म योनिलक्षाणां भवेचतुरशी- तिपु । सोऽयं बहुविधो भावो लोहे दानकुठारवत् ॥१८॥ कुला- लेन यथा चक्रं तथा मायाविना गुणाः ॥ सत्वादयः प्रेरिताः स्यु- स्तैश्च जन्मान्यनेकधा ॥१९॥ लोहे मुद्गरघातेन नामेर्वाधस्तथा गुणैः । भूतात्मोपद्रवेगास्य साक्षिणो नास्त्युपद्रवः ॥१२०॥ एकैका- देहो नरको भवेद्भूतात्मनो महान् ॥ मैथुनोद्भूत्यादिदोपाः प्रसिद्धा 'एव देहिनाम् ॥२१॥ देहे दोषा यथा चित्ते दोपास्तद्वदनेकशः॥ संमोहाद्यास्तामसाः स्युस्तृष्णाद्या राजसा मताः ॥२२॥ भूतात्मा तः प्रेरितः संस्तैस्तैतामसराजसैः । कर्मभिर्वहुधा देहानवाप्नोति पुनः पुनः ॥२३॥ श्रुत्वा संसारिणं वालसिल्या विस्मयमाययुः ।। 'संसारस्य प्रतीकारं पप्रच्छुर्मुनयः पुनः ॥२४॥ शान्येद्भूतात्मता येन चिदारमत्वं तु शिष्यते ।। तमुपायं गुरो बृहीत्युकः सन् गुरुरुक्त- मान् ॥२५॥ नादिकदृष्टांतः संसारस्याप्यनिष्टताम् ।। मिथ्यात्वं "प विनिश्चित्य प्रजेज्ञानाधिकारिताम् ॥२६॥ या वेदेनोदिता विद्या १६परहिवलम् । .

·अनुभूतिप्रकाशः। सा भूतात्मप्रतिक्रिया ॥ तपो योगः स्तुतिर्योधश्चोतं वेदे चतुष्टयम् ॥२७॥ स्वाश्रमोचितधर्मो यः स एवास्यः तपो भवेत् ।। शांताः स्युर्मोहतृष्णाधास्तेन तामसराजसाः ॥२८॥ तच्छांती सत्ववृद्धिः स्यात्सत्वेनैकाप्रता धियः ॥ तयात्मतत्वानुभवस्ततो मुक्तो न संस- रेत् ॥२९॥ निरिंधनामिवचित्तं शाम्येद्योगेन कारणे ॥ संस्कारमा- नशेपत्वान धीः संसर्तुमर्हति ॥१३०॥ तदानीं जीवचैतन्यं ब्रह्मण्ये- कीमवेद्यथा ॥ जले जलं वह्निरमौ व्योग्नि व्योम स्थितं तथा।।३१॥. अद्वैतमनुभूयास्मिन्समाधौ व्युत्थितः पुनः ॥ स्तुवन्सर्वात्मता तस्य ब्रह्मणोऽनुस्मरेत्सदा ॥३२॥ कुत्सो मुनिर्यथाऽस्तौपीत्त्वं ब्रह्मेत्या- दिना तथा ॥ स्तुवन्नपनुदेहेतवासनां चिरमाश्रिताम् ॥३३॥ योगा- दद्वैतविज्ञाने वासनायाश्च संक्षये ॥ संत्यज्य जीवताभ्रांति परमात्म- स्वगामुयात् ॥३४॥ सा भ्रांतिस्तमसा जन्या तमस्त्वाश्रितगात्मनि।। परमात्मत्वमावृत्त्य कल्पयेज्जीवताभ्रमम् ॥३५॥ यदावरकमज्ञानमा- स्माऽस्मिन्प्रतिविवति ॥ ईश्वरः प्रतिबिंबोऽसौ सृष्ट्यादीनां प्रवर्तकः ॥३६॥ यदज्ञानं विक्रियते भवत्येप तमोगुणः ॥ दृश्यमानं जग- दिदं तम एवाभवत्पुरा ॥३७॥ ईशेन प्रेरितं तत्स्याद्रजो जलतरंग- वत् ॥ रजोऽपि प्रेरितं तद्वत्सत्वमेव गुणत्रयम् ॥३८॥ समष्टिरू- पोऽहंकारः सत्वात्सारः समुद्धृतः ॥ चिर्चािचप्रतिर्विवाभ्यां युक्तो ऽसौ चेतनो भवेत् ॥३९॥ प्रतिदेहं व्यष्टिरूपक्षेत्रज्ञत्वेन तिष्ठति ।। -संकल्पोऽध्यवसायश्च देहे तत्सत्वसाधकः॥१४०॥ हिरण्यगर्भो वेदेषु समष्टिव्यष्टिरूपधृक् ।। श्रूयते यः स सूत्रात्मा प्रजापतिरिहोदितः .॥४१॥ तस्य श्रेष्ठात्रयो देहाः सृथ्वंतस्थितिहेतवः ॥ ब्रह्मा रुद्रो १ नाशहेतुः।

·७४ अध्यायः ११ । विष्णुरिति गुणत्रयसमुद्रताः ॥४२॥ यो यः सृजति लोकेऽस्मि- न्ब्रह्मा तत्राभिमन्यते ॥ नाशाभिमानी रुद्रोऽयं विष्णुः स्थित्यभि- मानवान् ॥४३॥ प्रजापतिनिधा भूत्वा भूयोऽपि वहुधाऽभवत् ।। असुरुद्रादित्यभेदैगिरिनद्यादिभेदतः ॥ ४४ ॥ आत्मन्यभ्यारोप एवं प्रोक्तो मायाविनिर्मितः ॥ आत्माऽधिष्ठानरूपेण प्रविष्टः सर्ववस्तुपु ॥४५॥ इत्थं विवेचितश्चात्मा भात्याधिक्येन पालकः ॥ नाधिष्ठान विना किंचिदारोप्यं वाध्यते क्वचित् ॥४६॥ आरोपितस्य सर्वस्या- धिष्ठानं तत्त्वमीक्षते ॥ तस्मादतर्बहिश्चात्मा स्थितः सर्वेषु वस्तुपु ॥४७॥ प्रजापतिलिखिल्यान्मुनीनेवमयूवुधत्।। शाकायन्यः कथा. मेतां राज्ञे प्रोवाच धीमते ॥४८॥ वैराग्यं परमात्माऽत्र जीवात्मा साधनानि च ॥ तपो योगः स्तुतिर्बोध इति सर्व व्यवस्थितम् ॥४९।। शाकायन्याय भगवान्मनोऽसिलमुवाच ह । तत्सर्व मेs. नुगृह्णातु विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१५०॥ इति श्रीविद्या अनुभू० यणीयशाखाविवरणो नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥ याजुष्यां कठशाखायां विद्यां यां नचिकेतसे ॥ यमः प्रोवाच तां सर्वा संग्रहेण अवीम्यहम् ॥१॥ नचिकेताः कुमारः सन् स्वपित्रा प्रेपितो यमम् ॥ गत्वा तं तोषयित्वात्मज्ञानं वरमयाचस ॥२॥ प्रेते मनुष्ये संदेहो भूयान्मतविभेदतः ॥ पारलौकिक आत्मास्ति नास्ति वा निर्णयं वद ॥३॥ चार्वाका देहमेवाहुः कर्मिणः स्वर्गगामिनम् ।। मुमुक्षवो मुच्यमानमित्युक्तो गुरुराह तम् ॥४॥ दुर्विज्ञेयमणुत्वात्तहे- वैश्च विचिकित्सितम् ॥ सक्त्वैतत्पुत्रवित्तादीन्वृणीष्वेत्युक्त आह तम् १ सहोवाच पितरं तत कस्मै मा दास्यसीति । द्वितीय तृतीय तर होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति। ०मैत्रा- ॥

·अनुभूतिप्रकाशः। ७५ ॥५॥ पुत्राधा नश्वराः छेशहेतवश्वाथ दुर्गमम् ॥ तत्त्वं वक्तुं त्वाह शोऽन्यो नेत्यात्मैव त्वयोच्यताम् ॥६॥ शृणु प्रियं हितं चेति पुरु- पैरर्थ्यते द्वयम् ।। प्रियाः पुत्रादयस्त्वात्मा हितो दुःखविवर्जितः॥७॥ अविवेकविवेकौ द्वौ मागौं तत्राविवेकिनः ॥ प्रियार्थिनस्त्वं तु नैवं मत्तो ज्ञानं हितं भज IIII मूढातिमूढौ न समौ स्वयाऽसंतविवे- किना ॥ मूढस्त्वीपद्विवेकी सन्स्वर्गमिच्छति नैहिकम् ॥९॥ तद्गु- रुश्च तथैतौ द्वावधनीतांधवस्थिती ॥ आत्मतत्त्वानभिज्ञत्वादविद्या- भ्यंतरे स्थितौ ॥१०॥ अतिमूढो धनार्थी सन्ब्रह्महत्यादिकान्यपि ॥ करोति परलोकैस्तु न तस्य प्रतिभासते ॥११॥ चार्वाकैः कर्मिभि- श्वात्मा श्रवणायापि दुर्लभः ॥ मुमुक्षवोऽपि बहवः शृण्वंतोऽपि न जानते ॥१२॥ हविर्भुजां हि देवानामप्रियं मर्यवेदनम् ।। मां- स्तत्त्वं न जानंति विनर्देवकृतैर्हताः ॥१३॥ आचार्यशिष्ययोपा- न्देवा उत्पादयति हि ॥ वाग्दोपाद्बुद्धिदोपाद्वा वक्तुं शक्नोति नो गुरुः ॥१४॥ अविश्वासात्कुतर्काद्वा शिप्यो बोद्धुं न शक्नुयात् । ईश्वरानुमहादेवा विहंतुं शक्नुवंति नो ॥१५॥ सहनावित्यादिशांति. जपेनेशप्रसादतः ॥ निर्विघ्नौ गुरुशिष्यौ स्तस्तादृशौ दुर्लभी खलु ॥१६॥ शब्दार्थज्ञः स्वात्मतत्त्वानुभवी च गुरुर्द्विधा ॥ आद्यो नरो न तु ब्रह्म नरत्वभ्रांत्यनाशनात् ॥१७॥ तेनोक्ते संशया एव स्युर्वाचा बहुयोजनात् ।। ब्रह्मैवानुभवी तेन प्रल प्रोक्तं विबुध्यते ॥१८॥ कुतर्कान्नश्यते विद्या.तार्किको न गुरुस्ततः ॥ आगमे चानुभूतौ च कुशलोऽत्र गुरुर्भवेत् ॥१९॥ शिष्यो बहिर्मुखो न स्यादध्यात्म १ अविद्यायामंतरे वर्तमानाः खयं धीराः पंडितमन्यमानाः । दवम्यमाणा: परियति मूढा अंधेनैव नीयमाना यांधान सोपरायःप्रतिभाति वाले प्रमादयेतं वित्तमोहेन मूढ़ । अयं सोको नास्ति पर इति मानी पुनःपुनर्वशमापयते मे ।

·'अध्यायः ११ । योगमाचरन् । दुर्दर्शत्वादिसंयुक्तमप्यात्मानं प्रपश्यति ॥२०॥वायें- द्रियैर्न दृश्योऽयं गूढस्थानप्रवेशतः ॥ पंचकोशगुहांतस्थो गहरे तमसि स्थितः ॥२१॥ योगेनांतर्मुखा बुद्धिस्तमो नाशयते ततः ॥ देवं ज्ञात्वा हर्पशोको त्यजेत्तद्योग्यतास्ति ते ॥२२॥ योग्योऽहं चेत्तर्हि तत्त्वं रहस्यं यत्त्वमीक्षसे ॥ तद्रूहि सर्वसंसारगुणातीतं विमुक्तये ॥२३॥ धर्माधमाँ कार्यहेतू तथा भूतभविष्यती १ अन्यथ सर्व नो 'यत्र तदेवापेक्षितं मम ||२४|| सर्ववेदेषु यद्वेद्यं तपांसि यदवाप्तये ।। ब्रह्मचर्य च तद्वस्तु प्रणवेनाभिधीयते ॥२५॥ प्रणधो पाचकस्तस्य स्यात्प्रतीकमुपास्तये ॥ तेन योद्धर्भवेन्मुक्तिर्मह्मलोकोऽप्युपासितुः ॥२६॥ न जायते न म्रियते प्रणवार्थश्चिदात्मकः । पुराणोऽसाव- 'जत्वेन नित्यः स्यादमृतत्वतः ॥२७॥ कारणं नास्य कार्य वा देह- पातेऽपि नो हतिः॥ देहो देहांतरं हंति न चिद्धति न हन्यते.॥२८॥ शामाकादेरणोरेपोऽणीयांतत्राणुकल्पनात् ॥ महीयान्महत: खादे- स्तत्राकाशादिकल्पनात् ॥२९॥ स्थितो जतो गुहायां तं निष्कामस्तु पश्यति ।। इंद्रियाणां प्रसन्नत्याद्वीतशोकस्तदा भवेत् ॥३०॥ अंत- मुखोऽहं पश्यामि मत्तोऽन्यो वायधीः पुमान् ॥ ज्ञातुमर्हति को वा तं विरुद्धात्मत्वभासिनम् ॥३१॥ दूरं गच्छेदिहासीनः शयानो याति सर्वतः ।। समदो विमदश्वाऽतो दुर्लक्ष्यो हविवेकिमिः ॥३२॥ बने ध्यातुं समासीनो देह संकरप्य मानसम् ॥ तेनैव नगरं गत्वा .करोति क्रयविक्रयौ ।।३३।। शयानो मंचकेऽक्षेषु विलीनेयु निरा- कृतिः ॥ आकाशवत्सर्वगत एकः सुतोऽवतिष्ठते ॥३४॥ धनवि- 'द्यादिभिर्मत्तः पांडित्यं सदसि ध्रुवन् ।। वैराग्यनटनेनासौ लक्ष्यते १ यात्मानं अन्यथा भासयन् ।।

·अनुभूतिप्रकाशः। मदहीनवत् ॥३५॥ एवं विरुद्धधर्मत्वात् स भावः कोऽस्य वास्तव इति ज्ञातुमशक्यखादंतश्चैवमीक्षताम् ॥३६॥ अशरीरं शरीरेष्वन- वस्थेष्वेववस्थितम् ॥ सर्वगं बहुभावाधिष्ठानं मत्वा न शोचति ॥३७॥ नायमात्मा बहोः पाठाद्वहुश्रुत्या च मेधया ॥ लभ्यो वहि- मुखस्यास्य नेश्वरानुग्रहो यतः ॥३८॥ यमतर्मुखमीशोऽनुगृहीते तेन लभ्यते ॥ तस्येशः स्वात्मनो रूपं भासयत्यखिलं स्पुटम् ॥३९॥ पापं क्रोधमनकाम्यं योगसिद्धि च नैति यः ॥ तमीश्वरोऽनुगृहाति स ज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥४०॥ ब्राह्मणादिजगन्मृत्युसहितं यस्तु संह- रेत् ॥ सोऽयमुग्रः कथं चोढुं शक्यः स्यान्नियतिं विना ॥४१॥ को पोद्धा कश्च योद्धव्य इति चेतावुभौ शृणु ॥ बुद्धिप्रविष्टौ जीवेशी घोद्धृवोद्धव्यतां गतौ ॥४२॥ अवच्छिन्नो भवेजीवोऽनवच्छिन्नो महेश्वरः ॥ रथस्वामी च गंतव्यदेशो यद्वदुभौ यथा ॥४शी जीवं. तं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ॥ जीवोपाधिमहंकारं सारथि प्रग्रहं मनः ॥४४॥ इंद्रियाणि हया शेया विषया गम्यभूमयः ।। सारथ्यधीनाः सर्वत्र रथिनः सदसद्गतिः ॥४५|| कर्ता सारथिर- क्षाणि नियम्य मनसा क्रमात् ॥ गच्छन्नंतर्मुखो मार्गपारं विष्णुपर्द प्रजेत् ॥४६॥इंद्रियादिविष्णुतत्त्वपर्यतो छतरक्रमः।इंद्रियेभ्यो भौति: केभ्यो भूतेष्वांतरता स्थिता ॥४७॥ ततेभ्यः सूक्ष्मभूतकार्यत्वान्मन आंतरमततोऽतिसूक्ष्मकार्यत्वात्कर्तृत्वोपाधिरांतरः॥४८॥ समष्टिक- संतोपाधिरांतरो व्यष्टिकर्तृतः ॥ समष्ट्यांख्यमहत्तत्वात्तद्धत्वव्यक्तमां- तरम् ॥४९॥ मायाख्यान्यक्ततोऽप्यस्याधारः पुरुष आंतरः ।। पुरु- पानापरं किंचित्सर्व तेनैव पूरितम् ॥५०॥ सदूपः पुरुपस्तस्य सत्वे- भारमानम्।

·अध्यायः ११ । नान्यत्र पूरणात् । अस्तीति निखिलं भाति पूरकः पुरुपो मतः ॥५१॥ वस्तुतत्त्वविचारोंत: पुरुपेऽस्मिन्समाप्यते ॥ गंतव्यतरख- सीमत्वाद्रथी गच्छति तं प्रमात् ।।५२॥ रथिनो वास्तवं रूपं पूर्णत्वं सदयोधतः ॥ अवच्छिन्नत्वमेतच तद्वोधेन निवर्तते ॥५३॥ आत्मा सर्वेषु देहेषु भ्रांत्या गूढो न भासते, एकाप्रया सूक्ष्मयैतं पश्ये- ताच्छील्ययान् धिया ॥५४॥ धियस्तथात्वं योगात्स्याद्योगो भूमि- चतुष्कवान् ॥ वाग्धीकर्तृसमष्टीनां निरोधाद्भूमयोऽभवन् ॥५५॥ यागादिकं बाह्यमक्षं निरंधन शेपर्यन्मनः । मनो निरुधन्कार शेपयेव्यष्टिरूपिणम् ॥५६॥ सविकल्पकमेतञ्च निरंघनिर्विकल्पकम् ॥ अस्मीत्येतन्मातृरूपं महांतमवशेषयेत् ॥५७॥ तमप्यते निलंध्याथ शांतात्मा शिष्यते स्वयम् ॥ भुरधारेव विषमो योगो मंदमतेरयम् ॥५८॥ क्षुरोऽतिलग्नो देहलो न लग्नश्चेद्वपेत नो । समाहितं मनो- प्येवं निद्रां कुर्याद्वहिरृजेत् ॥५९॥ कौशलं योगिनोऽपेक्ष्यं नापि- तस्य यथा चुरे ॥ निवार्य लयविक्षेपौ समादध्यात्परात्मनि ॥६॥ शब्दस्पर्शादिहीनात्मा सौम्यात्सोक्षम्यधियेक्ष्यते॥खं वाय्वमिजलो- चीणां स्थौल्यं शब्दादिमत्त्वतः ॥६१॥ शब्दस्पर्शी रूपरसौ गंधो भूत, गुणा इमे । एकद्वित्रिचतुःपंचगुणा व्योमादयःक्रमात् ॥६२॥ गुणा- धिक्ये स्थौल्यवृद्धिः सौदम्यवृद्धिर्गुणक्षयात् ॥निर्गुणं चातिसूक्ष्मत्वाद- तिसूक्ष्मधियेक्षते ॥६३॥ विद्यायोगौ यमेनोक्तौ वैराग्यं नचिकेतसा।। स्वत एवारत्युपाख्यानं नाचिकेतमिदं शुभम् ॥६४॥ एतदेवातिविस्पष्टं पुनश्चात्र प्रपंच्यते ।। श्रूयतां नचिकेतोऽत्र विद्यायाः: प्रतिबंधकम् ॥६५॥ इंद्रियाणि वहिष्टुं ससृजे परमेश्वरः ।। अतस्तैः प्रत्यगा- १ अस्तीति रूपेण निखिलं विश्वं दृश्यते । २ समाधि कुर्यात् ।

·अनुभूतिप्रकाशः। स्मानन कश्चिदपि वीक्षते ॥६६॥सकामं च मनस्तद्वन्निष्कामं चात्मशु- द्धये ॥ सृष्टं तयोयोंगयुक्तमनसात्माऽवलोक्यते ॥६॥ यश्चैतन्यानु- प्रहेण रूपादीनिद्रियैः पुमान।।जानावि येन स्वप्नादि दृश्यते तद्विविच्य- ताम् ॥६८ चैवन्येन जडं ज्ञेयमित्युक्ते शिष्यतेऽत्र किम् ॥अज्ञानं . निखिलं प्रशं चैतन्यं ब्रह्मा वस्तु हि ॥६९॥ यद्वेदैरपि संदिग्धं यत्पृष्टं नचिकेतसा ॥ धर्माधर्माचतीतं यत्तदिदं ब्रह्म वर्णितम् ॥७॥यः कर्मफलभोकाऽस्ति जीवः प्राणादिधारकः । उपाधितो विविच्येतं ज्ञावेशं न जुगुप्सते १७१६ जुगुप्सा योनिसंप्राप्ति ऽसावेतस्य विद्यते।।जगत्कर्तृतया लक्ष्य ईशोऽयं तस्य का जनिः॥७२॥यदेहेऽस्ति तदेवैपु वेदेषु ब्रह्म गीयते । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति योऽत्र नानेव पश्यति ॥७३॥ भनसैवेदमाप्तव्यमेकाणेशजीवयोः ॥ तत्त्वमद्वैत- मेतस्मिन्योगी भेदं न पश्यति ॥७४।। हृन्निष्ठो बुद्ध्यवच्छिन्नो जीवो चंगुष्ठमात्रकः । उपाध्यपगमे सोऽयमीशानो भूतभव्ययोः ॥७५|| वृष्टं जलं पर्वताने बहुधाऽधोगति व्रजेत् ॥ जीवेशभेददृक् पैवं बहु- योनिषु जायते ॥४६॥,वृष्टं तु निर्मले कूपे सुस्थितं पीयतेऽमृतम्।। तधैय ब्रह्मतां स्वस्य विजानन्मुच्यते सुधीः ॥७७॥ पुरमेकादशद्वार नाभिमूर्धन्यसंयुतम् ।। देहाख्यं यस्य तं दृष्ट्वा विमुक्तः सन्विमुच्यते ११७८५ जीवनविद्याकामादिबंधैर्मुको मृतः पुनः शरीरमहणाभा- वाद्विदेहः सन्विमुच्यते ॥७९॥ प्राणमूर्ध नयत्यात्माऽपानवायु नय- सधः । तत्सेवकाचक्षुराधा लिंगेनात्माऽनुमीयताम् ।।८०॥ सक- Hकाः प्राणचक्षुराद्याः स्युः साधनत्वतः । कुठारवत्ततो नायमस्ती- येतन्निराकृतम् ॥८॥ प्राणापानवशादेहो जीवतीति यदुच्यते ॥ अज्ञानं निखिलम् । ३ तस्येशस्य का जनिर्न कापीत्यर्थः ।

·८० अध्यायः ११। वन्न प्राणाद्यानयो यः कर्ता तेनैव जीवति ॥८२॥ स कर्ताऽस्मि- न्मृते देहे स्वकर्मवशतः पुनः ॥ विपादियोनिमाप्नोति लतावृक्षादि- नामुत ॥८३॥ देही नीचोत्तमौ तादृक्कर्मकर्तपुरःसरौ ॥ नीचोत्तम- त्वात्प्रासादपर्णशाले यथा तथा ॥८४॥ सुप्तेष्वक्षेषु यः स्वप्ने कामं कामं सृजत्ययम्॥ देहातिरिक्तस्तं को वा निराकर्तुं प्रभुर्भवेत् ॥८५।। जीवात्मानं प्रसाध्यैवं तस्यैवोपाध्युपायतः ॥ ब्रह्मतां वेत्ति जगत आधारत्वेन लक्षिताम् ॥८६॥ अग्निर्यथैक; काष्ठेपु प्रविश्य बहुधा भवेत् ।। तथात्मा त्वेक एवैषु देहेषु, बहुधोच्यते ॥८७|| वायुश्चै- कोऽपि देहेषु प्रविश्य प्राणरूपतः ॥ बहुधा भात्येवमात्मा प्रत्युपाधि पृथग्भवेत् ॥ ८८॥ सर्वचक्षुःस्थरूपोऽपि न रविनेत्ररोगमाक् ॥ सर्वात्मत्वेऽपि तद्ब्रह्म तथा दुःखैर्न लिप्यते ।।८९॥ सर्वभूतांतरा- स्मैकः स्वतंत्रो मायया वृतः ॥ एकं स्वं बहुधा कुर्याद्वहुरूपो यथा नटः ॥९०॥मायोपाधिक ईशोऽयं बुद्ध्युपाधिमतां नृणाम् ॥ कर्मा- नुसारिणः कामान्विधात्युपभुक्तये ॥११॥ स्वचित्तस्थं साक्षिरूप- मीशं पश्यंति ये नराः॥ तेषां नित्या दुःखशांतिब्रह्मानंदश्व शाश्वत: ॥९२॥ अनिर्देश्यं तमानंदं प्रसझं मन्वते बुधाः॥सदृशो वा स्वप्र- काश इति चेन स दृश्यते ॥९३॥ न भासंयंति सूर्याद्या बुद्ध्या- द्याश्च स्वयंप्रभम् ॥ किं तु भांतं तमन्वेते भांति भासा तदीयया ॥३४॥ सर्वोत्तमत्वादूर्ध्व तन्मूलं; संसारशाखिनः ॥ देवमानुषप- श्वाद्याः शाखास्तस्याधमा मताः ॥९५॥ यन्मूलं वत्वयंज्योतिस्त- देवामृतमुच्यते । तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तच नायेति कश्चन ॥१६॥ मायाशक्तियुजा तेन जगत्सर्व नियम्यते ॥ अग्निसूर्यादयस्त- माद्रीताः संतश्वरंवि हि ॥९॥ नरदेहस्य पाताप्राक् तद्वोढुं शक्नु - ·अनुभूतिप्रकाशः। .८१ यान्न चेत् । जन्मांतरेपु तद्बोधः प्रायेणात्यंतदुर्लभः ॥९८॥ स्वन वपितृलोकस्य स्वातंत्र्यं नास्ति किंचन ॥ गंधर्वलोके भोगेच्छाव- शादीरतिचंचला ॥९९॥ ब्रह्मलोकेऽस्त्येपं वोधः स लोकः सुलभो न हि ॥ आदर्शवच्छुद्धचिचे नरेणात्मेक्ष्यते स्फुटम् ॥ १०० ।। इंद्रियाणामनात्मत्वमागमापायदर्शनात् ।। वुध्वा तत्साक्षिणि स्वस्मिन् ब्रह्मत्वं बुष्यते सुखात् ॥१॥ मंदश्चेदक्षधीकर्तृसमष्ट्यव्यक्तरूपतः ।। क्रमाद्विविच्य मूढः स्यं वीक्ष्यते सूक्ष्मया धिया ॥२॥ बाह्याक्षविपये- ध्वात्मस्वरूपं न हि तिष्ठति ॥ निवृत्ताक्षो निरुद्धेन सूक्ष्मेण मनसे- क्षते ॥३॥ अप्रमत्तोऽखिलाऽक्षाणि सफर्तृणि यदा पुमान् ॥ निरु- णद्धि तदा योग तामवस्था प्रचक्षते ॥ ४ ॥ सर्वाक्षागोचरत्वेऽपि खात्माऽस्तीत्याह तत्त्ववित् ।। कारणस्यात्मनोऽसत्वे शून्यं कार्य जगद्भवेत् ॥५॥ अस्तीत्येवोपलब्धैव्यो , नाऽयमस्तीति न त्वया ।। सर्वत्रानुगतं यत्तत्तन्नास्तीत्युच्यते कथम् ॥६॥ सोपाधिकं तावदादी दृष्ट्वाऽस्तीति ततः पुनः ॥ उपाधीन्संपरित्यज्य तत्त्वभावेन पश्यति ॥७॥ उपाधीनां माययैपां कल्पितत्वेन तैविना ॥ निरुपाधिकस- न्मानं वस्तु तच्च तथेक्ष्यताम् ||८ कलुपं जलमानीय ततोऽस्मि- न्कातक रजः ॥ यदा क्षिपेत्तदा नीरं प्रसीदेति यथा तथा ॥ ९॥ सोपाधिकज्ञानवतो निरुपीधिः प्रसीदति ॥ रजःप्रक्षेपसहशी योगा- निष्कामता धियः ॥११०॥ यदा सर्वे प्रमुच्यते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ॥ तदैव मर्त्यतां हित्वा स जीवन्नदातां ब्रजेत् ॥११॥ अहं, कारेण चैतन्यं प्रथित्वेच्छति चेत्तदा ।। हृदये अंथर्यः कामास्ते भिद्यते १ विषयेभ्यः प्रत्याहृतचक्षुरिंद्रियः । २ साक्षात्कर्तव्यः । ३ . निर्मल भवति । ४ निराकार ज्ञानं भवतीत्यर्थः।५ जीवन्मुक्तताम् । ६ भवंतीति शेषः। अ.प्र.६ ·८२ : अध्यायः १२ । विवेकिनः ॥१२॥ अहंकारचितोरैक्यभ्रांतेरपगमे सति ॥ कामा. भासाः संतु चित्ते क्रमानश्यति तेऽपि च ॥ १३ ॥ जीवन्मुक्तस्तु निष्कामो न मृति प्रतिपद्यते ॥ प्राणोत्क्रांतिम॒तिः सा तु ज्ञानिनो न हि विद्यते ॥१४॥ माणा अंतर्विलीयंते तप्ताश्मक्षिप्तनीरवत् ॥ज्ञानी पुराऽपि ब्रह्मैव सन्ब्रह्माऽप्येति तल्लये ॥१५॥ ब्रह्म वोद्भुमशक्तः सन्नु- पास्ते चेत्तदा पुमान् ।। नाड्या मूर्धन्यया अझलोकं गत्वा विमुच्यते ना१६॥ अत्रैवोपासकस्यास्य धीशुद्धिश्चेत्तदा त्वसौ ॥ देहाद्विविच्य हनिष्ठं ब्रह्मत्वेनावगच्छति ॥१७॥ मृत्युप्रोक्तां नाचिकेतो विद्या योगं तथाऽखिलम् ॥ लब्ध्वा ब्रह्माप्तवानेवं लब्ध्वाऽन्योऽपि विमु- च्यते ॥१८॥ विद्या तत्फलयोनिशांत्यर्थ सहनाविति ।। मंत्र जपे- तेन विनाः शाम्यंत्येव न संशयः ॥१९॥ वैराग्यं नाचिकेतस्य यथा तीव्र तथा पुमान् ॥ प्राप्नोति सेव्यमानः सन्विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१२०॥ इति श्रीविद्यारण्यविरचिते अनुभूतिप्रकाशे कठवल्लीविव- रणो नाम एकादशोऽध्यायः ॥११॥ श्वेताश्वतरनामा यो यजुःशाखाप्रवर्तकः ॥ सोऽत्याश्रमिभ्यः प्रोवाच विद्यां व्याचक्ष्महेऽत्र ताम् ॥१॥ ये वेवादिनस्ते तु मीमां- सैते मुमुक्षवः ॥ जगतः कारणं ब्रह्मेत्येवं वेदेषु घुप्यते ॥२॥ उत्प- त्तिस्थितिनाशाः स्युर्यतस्तत्कारणं त्विति ॥ सामान्यमेव विज्ञातं विशेपस्तु न बुध्यते॥३॥ कस्माद्वस्तुविशेषानो जन्म केन च जीव- नम् ॥ लयः कस्मिन्व्यवहृतौ सुखादौ को नियच्छति ॥४॥ पितृ- भ्यामन्नतो रेतादपि जन्मादयत्रयः ॥ नियामकश्च राजेति वचनं वालमापितम् ॥५॥ पिटराजाचशेपस्य जगतश्वित्यतेऽधुना ॥ कारणं तञ्च शास्त्रैकगम्यं शास्त्रं तु नेकथा ॥६॥ कालः स्वभावो नियति- .

·अनुभूतिप्रकाशः। र्यदृच्छी भूतपंचकम् ॥प्रधान जीव एतानि मतान्युक्तानि शाखिभिः ॥७॥ ऋतुकाले भवेद्गों वर्षतौ सस्यसंभवः ॥ उदाहियत इत्यादि बहुधा कालवादिना ॥८॥ समाववाद्यमिगुप्णं जलं द्रवमुदाहरत् ।। रूपज्ञानं चक्षुपैवेत्याहुर्नियतिवादिनः ॥९॥धनिकत्वादिव्यवस्था यह- च्छावादिनोच्यते ॥ भूतवादी देहगतकाठिन्यादीनुदाहरत् ॥१०॥ प्रधानवादी पुरुषान्सात्विकादीनुदाहरत् ।। जीववादी फर्मवशाजन्म देवायुदाहरत् ॥१शा सर्वत्र युक्तेदृष्टत्वास्किं तत्त्वमिति चिंत्यते । सर्वे- पामनिवार्यत्वात्तत्संघोऽस्त्विति चेन्न तत् ||१२|| स्वतंत्रे चेतने जीवे सति कालाद्यचेतनामासमप्रधानभावेन कथं संघीभवंति ते॥१३॥वर्हि जीवो हेतुरस्तु तन्नदुःखादिदर्शनात्।।स्वतंत्रः स्वात्मनो दुःखं कुर्वन्दृष्टो न हि कचित् ॥१४॥दोषान्सर्वेषु पक्षेपु पश्यंतो बहुधा.तदा ॥ माया- शक्तिमनिर्वाच्यामपश्यन्ध्यानयोगतः ॥१५॥ द्वित्रिकक्षासु युक्तीनां सत्त्वेऽयंते न संति ताः॥ न जानामीत्येवमंते विपीदंति हि यादिनः ॥१६॥ यदंते शरणं सर्ववादिनामविवादतः ।। वदज्ञानमनिर्वाच्या मायेत्याहुर्विपश्चितः ॥१६॥ अनिर्वाच्येऽपि युक्तिं चेदन्विच्छति स मूढधीः ॥ न रूपं चक्षुपा द्रष्टुमिच्छत्येवातिमोहितः ॥ १८॥ सर्वकार्येषु शक्तत्वान्गायाऽऽक्षेपं न साईति ॥ दुर्घटस्यैव घटने स्वभावः सर्वसंमतः ॥१९॥ तथाविधायां मायायां परात्मा प्रतिबिंबितः ॥ अवांतराणि वस्तूनि कालादीन्यधितिष्ठति ॥२०॥ मायाविशिष्टमीशानं जगदाकारतां गतम् ॥ संसारचक्रमित्याहुः संसाराख्यनदीति च ॥ २१ ॥ पुनः पुनर्जायमानश्चक्रवत्परि- वर्तते ॥ अविच्छेदेन संसारो: नदीवत्प्रवत्सदा ॥ २२ ॥ जीवोऽहंकारोपहितश्चक्रवद्धाम्यते सदा ॥ मायोपहित ईशनो जन्मसु ..

·८४ अध्यायः १२॥ प्रेरयेदमुम् ॥२३॥ उपाधिद्वयहीनं तु ब्रह्म वेदेषु बोध्यते ॥ इत्थं वेदरहस्यज्ञा भवेयुब्रह्मतत्पराः॥२४॥जगत्स्याव्यक्तमव्यक्तं सृष्टि- संहारयोः क्रमात् ॥ विभर्ति द्वयमीशानश्चिदात्मा तु विमुकिभाक् ॥२५॥ ईशानीशावज्ञतज्ज्ञौ भोक्ता भोजयिता च तौ॥ तयोनि- । हिका माया ब्रह्मण्यारोपितं त्रयम् ॥२६॥ जगद्धमं जीवभेदं वासना देहधारणम् ।। चतुष्टयं निराकुर्यादमिधानादिमिः कमात् ॥ २७ ॥ अभितो ब्रह्मरूपत्वध्यानाद्याति जगद्धमः॥ ब्रह्मत्वे योजिते स्वस्य जीव- भावोऽपि गच्छति ॥२८॥ अद्वये भाविते तत्त्वे वासना विनिवर्तते ॥ आरब्धांत देहहानिर्मायैवं क्षीयतेऽखिला ॥२९॥ब्रह्मज्ञानात्पाशहानी क्षीणकेशो न जन्ममा पाशाश्चतुर्विधाश्चैव शालेपु प्रतिपादिताः ॥३०॥ मलो माया कर्म तत्त्वतिरोधानं च ते मताः ॥ मलो ज्ञान- क्रियाशत्तयोश्छादको दोप.इप्यते ॥३१॥ रागादिहेतुर्मायोक्ता कर्म युण्यं च पातकम् ॥ मूढस्तत्त्वतिरोधानं सर्वैरप्यनुभूयते ॥३२॥छेशा. पतंजलिः प्राह तेप्वविद्यादिरस्मिता ।। द्वितीया द्वेपरागौ चामिनिवेश- स्तु पंचमः॥३३॥ भोक्ता भोग्यं प्रेरकश्च त्रयं ब्रह्मेति तत्त्वधीः ॥ उपा- येन ब्रह्मधीः स्यादरणिस्याग्मिलाभवत्॥३४॥ उपाय:प्रणवेनात्मध्यानं नेपलभ्यते। विलाचैलादयो यद्वलभ्यास्तत्तदुपायतः||३५||सर्वव्या- पिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरिवार्पितम् ॥ आत्मविघातपोभ्यां तमुपलभ्य विमुच्यते ॥३६॥ यदुक्तं प्रणवध्यानं स योगलत्र यत्नवान् ॥ मनो ब्रह्मणि युजानतत्साक्षाकुरुते धिया ॥३७॥ उरोंसमूर्धस्थानेषु त्रिपु देहं समुन्नतम् ॥ अवस्थाप्यासनं जित्या प्रत्याहारं समाचरेत् ॥३८॥ हृद्यक्षाणां निरोयो यः.प्रत्याहारः स उच्यते ॥ जयेत्यायल्यमक्षाणां .प्राणायामेन धैर्यवान् ॥३९॥ प्राणाधीनव्याप्तीनामक्षाणां प्राणरो.

·८५ अनुभूतिप्रकाशः। धनात् ॥ निरोधः स्यात्ततश्चित्तं धारयेताप्रमादतः ॥४०॥समे शुचौ शर्करादिमशकादिविवर्जिते । मनोऽनुकूलेऽवसाय देशे ध्यानं समा-. चरेत ॥४१॥ नाडीरूपाणि नीहारधूमान्यत्र विभांति चेत् ॥ ब्रह्मस. निधिमाप्ता धीरिति निश्चीयतां तदा ॥४२॥ निर्जरत्ववितृष्णत्वशु- भगंधादि चेद्धवेत् ॥ योगसिद्धिः प्रवृत्तेति ज्ञाला योगे स्थिरो भवेत् ॥४३॥ मेघच्छन्नं चंद्रविवं मेघापायेऽतिनिर्मलम् ॥ तथैव बुद्धिचां- चल्यशांतावात्माप्रसीदति ॥४४॥स्वात्मतत्त्वप्रसादेन ब्रह्मतत्वं प्रसी- दति ॥ शास्त्रानुद्धं ब्रह्मतत्त्वमात्मत्वेनानुभूयताम् ।।४५॥ अजं ध्रुवं मायिकैस्तैः कार्यः सर्वैर्विवर्जितम् ॥ ज्ञात्वा देवं परात्मानं सर्वपापै- विमुच्यते ॥४६॥ एप देवः सर्वदिक्षु वह्वयादिप्वखिलेषु च ॥ वर्तते तं विपित्याय प्रणमेसर्वदैव तम् ॥४७॥ वत्त्वयोगी समुद्दिष्टावुत्तम- स्साधिकारिणः ॥ अथ सोपाधिकं वस्तु मंदं प्रत्यभिधीयते ॥४८॥ ऐंद्रजालिकयन्मायाजालवानेक ईश्वरः ॥ नियच्छन् शक्तिमिर्लोका- सृजते संहरत्यपि ॥४९॥ एक एवेश्वरस्ताक् द्वितीयो नैव विद्यते। जनानां प्रत्यगात्माऽसौ जगत्सृष्ट्यादिकार्यपि ॥५२॥ स पिराडूपता प्राप्य विश्वतश्चक्षुरादिमान ॥ सर्वेषां चक्षुराद्या ये तदीया ऐव तेऽखिलाः ॥५१॥ यो देयानामिति मोकैघिमिर्मसमीश्वरम् ॥ मुमुक्षुः प्रार्थयते सदा बुद्धिविशुद्धये ॥५२॥ ततः शुद्धमतिब्रश सर्वभूतेप्ववस्थितम् ॥ अंतर्य हिय संव्या ज्ञात्वा स्यान्मृविवर्जितः ॥५३॥ श्वेताश्वतरनामाऽहं पुरुपं घेधिवं प्रभुम् । अन्योऽपि सं विदित्वैव मृत्युमत्येति नान्यथा ॥५४॥ यस्मात्परं नापरं या किंचि- दति बदद्वयम् ।। वृक्षवनिश्चलं तेन पूर्ण सर्वमिदं जगत् ॥५५॥ एतद्वि- दुर्मुत्युहीनास्ते स्युयें तु न वद्विदुः । ते दुःसमेय गच्छंवि न वरसो- ·अध्यायः १२। पाधिकेक्षणे ॥५६॥ दुर्लक्ष्यो निरुपाध्यात्मा सूक्ष्मधीवर्जितैनरैः॥ सुलक्ष्य एव सोपाधिस्तस्मादेवं स्मरेदमुम् ॥५७॥ सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः। ॥ वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥५८॥ विश्वाकारजनेः प्राक्च सर्वव्यवहृतिक्षमः ॥ अपा. णिपादो जपनो प्रहीता सर्वशक्तियुक् ॥ ५९ ॥. अणोरणी- यान्दुर्लक्ष्यो महीयान्महतः स्फुटः ॥ इत्यात्मानं शास्त्रदृष्ट्या पश्यत्तो नास्ति दुःखिता ॥६०॥ स्थूलदर्शी तु साकारे सार्वात्म्ये वासिते सति ॥ निराकारं ततो वोढुं प्रार्थयेतेश्वरं वपुः ॥६॥ य एको वर्ण इत्यादि स्तुवन्मंत्रचतुष्टयात्॥प्रार्थ्याथ मायाजीवौ च युद्ध- सुप्तौ विचारयेत् ॥६२॥ लोके काचिदजा वर्णत्रयोपेता बहुप्रजाः ।। सृजते.तामजः कश्चित्सेवतेऽन्यस्तु'तां त्यजेत् ॥६३॥ तेजोऽवन्ना- त्मिका तद्वन्माया वणनिभिर्युता ॥ आसक्तो भजते मायां विरक्तस्तु विमुंचति ॥६॥ विरकः कञकर्तारौ विचिंत्यात्स्वस्य . विग्रहे । चिच्छायावानहंकारः कर्ता चिद्भाति केवला ॥६५॥ पादपे क्षुधितः पंक्षी फलमत्तीतरः पुनः । पश्यन्नास्ते तथा विद्याद्भोक्तृतत्साक्षिणा- वुभौ ॥६६॥ विच्छायागतभोक्तृत्वं साक्षिण्यारोप्यते भ्रमात् । अनी- श्वरोऽयं, साक्षीति शोको भवति मोहतः ॥ ६७॥ नित्यतृप्तेश्वरत्वं तत्साक्षितत्त्वं तदीक्षते ॥ यदा तदा वीतशोको महिमानमवाप्नुयात् ॥६॥चो देवाश्च शब्दार्था यस्मिन्नात्मनि कल्पिताः॥यस्तं न वेद तस्यर्चा किं स्याद्यो वेत्त्यसौ कृती॥६९॥ छंदांसि यज्ञा नान्यच्च मायावी सृजतेऽखिलम् ॥ जीवात्मना प्रविश्यास्ते सन्निरुद्धो वपुष्ययम् ॥७॥ मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ॥ तस्यावयवभूतैस्तु १ तृतीयोऽध्यायः।

·८७ अनुभूतिप्रकाशः। व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥७१॥ ईशो यः स्वत एकः सन् जीवाका- रैरनेकशः ॥ योनि योनि व्रजत्येतमीशं ज्ञात्वा न संसरेत् ॥७२॥ प्रतिबंधस्य वाहुल्याद्यो देवेत्यादिगंत्रतः ॥ पुनः पुनर्भजेतेशं प्रति- धंधनिवृत्तये ॥७३॥ अदृष्टप्रतिबंधो यो निवर्त्य भजनेन तम् ॥ दृष्टो यः प्रतिबंधस्तं विचारेण जयेसुनः॥७॥ सूक्ष्मेभ्यः परमाणुभ्यो- ऽप्यतिसूक्ष्मो न लक्ष्यते ॥ वहिर्मुखैः स्वतः सोऽयं विश्वं व्याप्याऽव. तिष्ठते ॥७५॥ जगतः पालनेनायमस्तीसादौ विबुध्यताम् ॥ ब्रह्म- यो देवताश्च योगेनैतं विजानते ॥७६।। क्षीरे घृतनिमित्तं यत्सारं तद्धीमतेक्ष्यते ॥ तथा वृत्तिनिरोधिन्या सूक्ष्म वस्तु धियेक्ष्यताम् ॥७७|| दिवारात्रिस्तमश्चान्यद्यस्मिन्नास्ति न किंचन ॥ नोय न तिर्य- क्तद्वस्तु न दृष्टांतोऽस्य विद्यते ॥७८॥ दृग्गोचरे तस्य रूपं नास्त्यतः कोऽपि नेक्षते ॥ अजाव इति मंत्राभ्यामतर्दृष्ट्या भजेत तम् ॥७९॥ पुनश्चैवं विवेक्तव्यं विद्याविधे निजात्मगे ॥ अविद्यया बध्यतेऽसौ विद्यया तु विमुच्यते॥८॥अविद्याकल्पितोपाधिभेदादीशत्वजीयते ।। चैतन्यस्य भवेतां ये फध्येते ते क्रमादिह ॥८१॥ हिरण्यगर्भमुत्पन्नमादी ज्ञानमिति यः। एकैकमंतःकरणं यहुधा विकरोत्ययम्।।८२॥अधश्चौ- ध्वं दिशः सर्या भ्राजतेऽसौ प्रकाशयन् ।। मारं वहेद्यथाऽनडाजगद्भारं वहेत्तथा ॥८॥ यो भावान् क्षीरवीजादीन्दधिवृक्षादिरूपतः॥परिता णामं नयेत्सोऽयं गुणांस्त्रीन्विनियोजयेत् ॥८४॥ अविद्याकृतमीशत्वं तदिदं स्पष्टमीरितम् ॥ वेदगुह्योपनिषदा तस्य तत्त्वमुदीरितम् ।।८।। अविद्याकृतजीवत्वमथ स्पष्टमुदीर्यते॥ सत्वं रजस्तमश्चेति गुणैर्जीयः समन्वितः ॥८६॥ सं फलार्थ फर्म कुर्यादुक्के तस्यैव तत्फलम् ।। १ चतुर्थोऽध्यायः।

·अध्यायः १२। दक्षिणोदगधोमार्गः संसरत्येप कर्मभिः ॥८७॥ अंगुष्ठमात्रहृनिष्ठः खप्रकाशः स सूर्यवन् ॥ अहंकारोपाधिकः सन् संकल्पान्कुरुते बहून् ॥८॥ बुद्धिवृत्त्यात्मचैतन्यसंयोगादेप चेतनः॥ स संकोच- विकाशाभ्यां तैस्तैहैः समो भवेत् ॥८९॥ नैवः स्त्री न पुमानेषं नैव चायं नपुंसकः॥ यद्यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स कथ्यते ॥१०॥ अविद्याधीनजीवेशावुक्तौ यत्तत्त्वमेतयोः ।। तद्विद्यासिद्धये कालव- भावादीन्विचारयेत् ॥९॥ मूलकारणतैवेषां न युक्ता जनिम- त्वतः ॥ देवस्य महिमा योऽसौ मायाख्यस्तस्य युज्यते ॥१२॥ तन्महिनावृतं सर्व काळं च कलयत्यसौ॥भूतभव्यादिरूपेण भिन्नोऽसौ जायते ततः ॥९३।। जलाम्यादिसमुत्पत्तौ स्वभावः सह जायते ॥ यहच्छा पंचभूतानि प्रधानं चेति मायिकम् ॥९४॥ मूलकारण- ताऽस्त्येय मायाया जन्यभावतः ॥ अवांतरं कारणत्यं कालादीनां भवत्चिदम् ।।९।। एक प्रधान द्वे पुण्यपापे सत्वादिकालयः ।। अधौ प्रकृतयो भूमिमुख्यास्तैर्जायते वपुः ॥९६॥ यो मायावी स सर्वेपामादिः कालत्रयात्परः ॥ विश्वरूपं स्वचित्तस्थं तमुपास्य प्रसाद- येत् ॥९॥ संसारवृक्षात्कालादिशाखायुक्तात्परो ह्ययम् ॥ धर्मा- यह पापनुदं स्वचित्तस्यं तनीक्ष्यताम् ॥९८॥ विष्ण्वादीनामीश्वराणां परमं तं महेश्वरम् ॥ देवानां परमं देवं विदामोऽस्य प्रसादतः ॥९९॥ न तस्य वपुरक्षं च विद्यते तत्समोऽपि न ॥ परांस्य शक्ति- विविधा पलज्ञानक्रियादिका ॥१०॥ सोऽधिष्ठानतया सर्वकारणं कारणाधिपः । ये जीवा अधिपस्तेपां नान्योऽस्याधिपतिर्भवेत्॥१॥ यस्तंतुनाम इत्यादिमंत्रेण प्रार्थयेत्ततः । एको देवः सर्वदेहे गूढो १ पंचमोऽध्यायः। २ मायाजन्यम् । ३ कार्यत्वात् । . .

·अनुभूतिप्रकाशः। ८९ व्यापी च सर्वतः ॥२॥ सर्वप्राण्यंतरात्माऽसावध्यक्षः सर्वकर्म- णाम् ।। सर्वभूताश्रयः साक्षी निर्गुणः शुद्धचिद्वपुः ॥३॥ ये तु पश्यंति तं धीरास्तेषां स्याच्छाश्वतं सुखम् ॥ नित्यं चेतनं बुद्धा प्राप्नुयाच्छातिमक्षयाम् ॥४॥ अशक्यं यत्सुखं वक्तुं तदेतदनुभूयते ॥ ॥ इति तत्त्वविदः प्राहुरुपायः श्रूयतामिह ॥५॥ विवेकयोगस्तदो- धहेतुस्तत्त्वविवेकतः ॥ यथाशास्त्र विविच्यानुभवंति ' दृढयोगतः ॥६॥ सूर्यचंद्रादयः सर्वभासका अपि तत्सुखम् ॥ नैव भासयितुं शक्ता भावंते किंतु तेन ते ॥७॥ चित्सुखात्मा स्वप्रकाशो भासते प्रथमं स्वयम् ॥ सूर्यादयस्तस्य चिता भासते न चिताऽन्यया ॥८ एकाकी सूर्ययद्योऽयं सर्व व्याप्नोति भासयन् ॥ यो वेत्ति स एवेशो नास्त्यन्यो हेतुरीशने ॥९॥ ज्ञान्येर विश्वकृत्कालः काल: सत्यादिभासकः ॥ प्रधानजीवयोः स्वामी हेतुः संसारमोक्षयोः ॥११०॥ विद्याफलमिदं वाह्यधीयोगं स्यात्कदाचन ॥ तद्धि शांत्यै प्रार्थयेत तं यो ब्रह्माणमीश्वरम् ॥११॥ हिरण्यगर्भ संवादौ वेदांतस्मै ददाति यः ।। तं मासकं स्वात्मधियो मुमुक्षुः शरणं भजे ॥१२॥ निष्कलं निष्क्रिय शांतं निरवा निरंजनम् ॥ भजे स्वयं भासमानं तं दग्धंधनवहिवत् ॥१३॥ निष्कलोऽवयवैींनो हेतुहीनो निरंजनः।। निरंधनामिसान्यं तु मायातकार्यवर्जनात् ॥१४॥ तादृशं परमा- स्मानं विदित्वैव विमुच्यते ॥ विना ज्ञानं न मुक्तिः सादित्तरः कोटिसाधनैः ॥१५॥ यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यति भानवाः ।। तदा देवमविज्ञाय मुक्तिन त्वस्ति तहयम् ॥१६॥ तपसा देवमा- राध्य श्वेताश्वतरनामकः ॥ अयाश्रमिभ्यः प्रोवाच ब्रह्मविद्यामषिभिः याम् ॥१७॥ वेदांते परमं गुह्यं नानोपाख्यानवर्णितम् ॥ नाऽप्रशांत ·९०. अध्यायः १३॥ ताय दातव्यं देयं शिष्याय धीमते ॥१८॥ यस्य देवे'परा भक्ति- यथा देवे तथा गुरौ || तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशंते महात्मनः ॥१९॥ अंत:प्रविष्टः शास्तेति योऽतर्यामी श्रुतीरितः ॥ सोऽस्मा- न्मुख्यगुरुः पातु विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१२०॥ इति श्रीविद्यारण्य. मुनिविरचिते अनुभूतिप्रकाशे श्वेताश्वतरविवरणो नाम द्वाद- शोऽध्यायः ॥१२॥ काण्वो याजुपशाखायां नानाख्यानोपहिताम् ॥ ब्रह्मविद्यामु- वाचेमा संग्रहेण अवीम्यहम् ॥१॥ वृहदारण्यकप्रोक्तैर्विराष्ट्रसूत्राा- पासनैः ॥ स्याद्विराडादिरूपत्वं स विराडिह कथ्यते ॥२॥ उपास्ते- महिमा तेन भात्युपासनमिच्छतः ।। मुमुक्षुस्तु विराडादिदोपान्दृष्ट्या विरज्यते ॥३॥ अध्यायस्य तृतीयस्य चतुर्थब्राह्मणे श्रुतम् । वैराज वपु- रेसच शरीरांतरकारणम्॥४॥ इदं नरगवाश्वादि वपुस्तत्सृष्टितः पुरा।। आत्मासीत्पुरुपाकारो ब्रह्मांडाख्यशरीरभृत् ॥५।। प्रत्ययूपः परापा- पावृत्तोऽनुभयात्मकः ॥ प्रथते यः स आत्मेति प्राहुरात्मविदो बुधाः ॥६॥ वहिर्मुखेन न ज्ञातं प्रत्यक्तत्त्वमति विना ॥ यदज्ञात परं तत्त्वं तद्भवेत्सर्वकारणम् ॥७॥ विराडपि ततो जज्ञे , त्रैलोक्या- स्मफदेहवान् ॥ यथोक्तज्ञानकर्मभ्यामेवं प्रत्यग्पिराऽभूत् ॥८॥ स एप परमोऽप्यात्मा कोशपंचकधारणात् ॥ संवृतः पुरुपाकारः कामावि- वायुपप्लुतः ॥९॥.सोऽनुवीक्ष्यात्ममोहोत्यं वैराज रूपमात्मनः ।। नापश्यदपरं किंचित्सोऽहमस्मीत्यथाऽभ्यधात् ॥ १० ॥ अहमित्येव नामास्य संपन्नं तेन लौकिकाः । तत्रसृष्ट्वा खं स्वमात्मानमहमित्य- भिचक्षते ॥११॥ कोशपंचकयुक्तस्य प्रत्यकत्वस्य नाम तत् ॥ चिराजा कृतमित्येतत्सर्वसाधारणं मतम् ॥१२|| असाधारणदेहस्य - ·अनुभूतिप्रकाशः। ९१ तत्तपित्रादिना कृतम् ॥ देवदत्तादिकं नाम जघन्यं पूर्वनामतः ॥१३॥ कस्त्वमित्येष पृष्टः सन्नादावह मिति ब्रुवन् ॥ पश्चाजघन्यं नामेदं वक्ति जिज्ञासवे जनः ॥१४॥ चिदेकरस आत्मैव कश्मले कोशपंचके ॥ एकताममिसंपन्नोऽहंकारोत्पत्तिमात्रतः ॥१५॥ वह- वोऽतीतकल्पेऽन्य आसन्यद्यप्युपासकाः ॥ तथापि भावनाधिक्या- देक एवं विराडभूत् ॥१॥ निःशेषेणासुरं पापं दग्धवान्वहुज- न्मभिः ॥ ततो विराडभूदन्योऽप्येवं दुग्ध्वा भवेद्विराद ।। १७ ।। दग्भपापोऽप्यनात्मज्ञो देहादावभ्यमन्यत ॥ ततः स्वनाशमाशंक्य सोऽविभेदस्मदादिवत् ॥१८॥ सजं हि कल्पयित्वाऽते तद्धयादा. कुलेंद्रियः ॥ एवं नश्वरदेहादि प्रतीच्यारोप्य कंपते ॥१९॥ आलो- चयेत्सजस्तत्त्वं भीतिध्वस्त्यै यथा नरः ॥ विराडालोचयत्तद्वत्प्रती- चस्तत्त्वमादरात् ॥२०॥ आलोचितं यथा तत्त्वमपास्तध्वांतवद्ध- वेत् ।। अनन्यानुभवं साक्षाद्दशैंकात्म्यमात्मनि ॥२१॥ प्रत्यग्या. यात्म्यविज्ञानशिखाष्टमहातमाः ॥ आत्माशेपपुमर्थोऽयं सोऽमन्यत ततो विराट् ॥२२॥ देहेंद्रियमनोबुद्धिभावाभावादिसाक्षिणः ॥ प्रतीयोऽन्यत्किमप्यन नास्ति कस्माद्विभेम्यहम् ॥२३॥ अन्वयव्य- तिरेकाभ्यां स्वमात्मानं यदा पुमान् ॥ प्रतीच्येषानुसंधत्ते । ब्रह्मा- स्मीति तदेक्षते ॥२४॥ प्रत्यग्दृष्ट्या तदहानं न तज्नं चेक्षते स्वतः॥ प्रहा प्रतीचोरैकात्म्यात्तदूरीकृत्य गर्जति ॥२५॥ प्रत्यत्ता मझणो रूपं ब्रह्मता चात्मनः स्वतः ॥ एवं सति कुतो मे.भीरिति विद्वानपायते ॥२६॥ ब्रमविद्यामृते नान्यद्भयहेतुविनाशकृत् ॥ अतोऽवयोधादे. वास्स भयं वीयाय सर्वतः ॥२७॥ कसादभेष्यदीशोऽयं द्वितीयात्खलु तद्वयम् ॥ द्वितीयो नेश्वरस्सास्ति ततो निर्भय एव सः॥२वाननु प्रजा.

·। ९२ अध्यायः १३ । पतेरैक्यदर्शनं कुत.उद्वभौ ॥ शास्त्राचार्यादितद्धेतोरसत्वात्तदसंभवः ॥२९॥ उच्यते महता पुण्यपुंजपाकेन तत्पदम् ॥ वैराजं लब्धवां- सेन ज्ञानमस्योद्धभौ स्वतः ॥३०॥ ज्ञानमप्रतिमं यस्य वैराग्यं घ जगत्पतेः ॥ ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सहसिद्धमिति स्मृतिः ॥३१॥ एवं सति स्वयं भाति वेदत्वाद्रुद्धवान्स्वयम् ।। बोधध्वस्तात्ममोहस्याप्यरतिः समजायत ॥३२॥ स्वाभीष्टवस्त्वलाभेन चेतसो याऽनवस्थितिः ।। अरतिः सा सिसृक्षोःश्च वस्त्वलाभादजायत ॥३३॥ ननु विज्ञा- नविध्वस्तावविद्यायाः कुतो रतिः ॥ ध्वस्तांध्यस्यापि सा घेत्स्याद्- निर्मोक्षः प्रसज्यते ॥३४॥ अप्युत्पन्नात्मबोधानामधिकारासमा- तितः ॥ अरत्यादि यथा दृष्टं तथैव स्यात्प्रजापतेः ॥३५॥: अधि- कारो यस्य यावान भुंक्ते भोगे स तावति ।। कुतो न मुच्यते मुक्ति प्रतिबंधस्य संक्षयात् ॥३६॥ सत्यामप्यात्मविद्यायां यो दोपो न निवर्तते ॥ तेन दोपेणानुमेयोऽधिकारो विदुपामसौ ॥३७॥ प्रवला. रब्धवेगेन कामुकः सन्प्रजापतिः ॥ एक देहं स्वभोगार्थमसृजन्मि- धुनात्मकम् ॥३८॥ तद्देधाऽपातयद्देहमभूतां दंपती उभौ ॥ मनुः पुमान्वःया शतरूपाऽत्र नामतः ॥३९॥ तयोः संभोगतो जाता मनुष्या दंपती पुनः॥ नानादेहानगृहीतां ताभ्यां द्वंद्वानि जज्ञिरे॥४०॥ गवाश्वरासमाजाविप्रमुखा आपिपीलिकम् ॥प्राणिनो मिथुनात्मानो जाताः कर्मानुसारतः॥४१॥ मुखवाहूरुपादेभ्यो वहींद्रयसुभूमिकाः।। देवता असृजद्ब्रह्मा चातुर्वर्ण्यनियामिकाः ॥४२॥ तद्रादीन् मिन्न- देवान्मन्यते यागभूमिपु ॥ कर्मिणस्तदसज्ज्ञेयं विराडेवाऽखिला इमे ॥४३॥ अविधिकारित्वाकर्मणां मिन्नदेवताः ॥ उच्यतां कर्मकां- श्रीपुरुषो।

·अनुभूविप्रकाशः। डेन वस्तुवस्तु न तत्तथा ॥४४॥ विराजो जीवतामा ः फेचिदन्ये परात्मताम् ॥ उभयं युक्तमेवैवद्विवक्षाया विशेषतः ॥४५॥ सोपा- धिकविवक्षायां जीव एव विराड् भवेत् ॥ निरुपाधिविवक्षायां परमात्मैव नेतरः ॥४६॥ वयमप्येवमेवेति यधुच्येत तथास्तु तत् ॥ सृष्ट्वा विराडू भोक्तृवर्ग भोग्यमन्नमचीकृपत् ॥४७॥ पूर्वजन्मनि मर्त्यः सन्कृत्वा सोऽज्ञानकर्मणी ॥ अमृतानसृजद्देवान्नयते तन्महा. द्भुतम् ॥४८॥ सृष्ट्वाऽखिलमयं देवमहमस्म्यखिलं जगत् ।। ईदृशो महिमा शेयः कृतयोनिकर्मणोः ॥४९॥ वर्णितोऽयं प्रयत्नेन ज्ञान- कर्मफलोजितः ॥ उपासितुः प्रवृत्त्यर्थ निवृत्त्यर्थ मुमुक्षतः ॥५०॥ सृष्ट्वैश्वर्ये स्वतंत्रत्वं तत्कामी बहु मन्यते ॥ दोषानेव विवेक्यत्र बहू- नुत्प्रेक्षते धिया ॥५१॥ अविद्यपटसंवीतचक्षुपामियदेव हि ॥वैदिकं साधनं यं ज्ञानकर्मस्वभावकम् ॥५२॥ तच्च कादि सापेक्षं 'विरंच्यांतफलप्रदम् ॥जन्मादिविक्रियापटुयुतं सातिशयं जडम्॥५३॥ दुःखानि च विचित्राणि संत्येव बहुजन्मसु ॥ अनेकश्वेशयुक्तेन दुर्लमें तपसा विना ॥५४॥ कथंचित्साधितेऽप्यस्मिन्परानंदघन प्रभुम् ॥ अंतर्भाव्य विरादपिंडे स्थातव्यं हि जुगुप्सिते ॥५५॥ न केवलं पिंडवासस्तादात्म्यं चाभिमानतः ॥ ततो भयं भक्षणाय पितु- सविदारणात् ॥५६॥ चांडालानां तु नेयं भीः किंतु पन्नगज- न्मनः ॥ को भेदः स्याद्विराइजन्मन्युरगाः पुत्रभक्षिणः ॥५॥ कृद्भये प्रशांतेऽपि जसाहाथारतिग्रहः ॥ क्रियमाणे प्रतीकारे गर्दभादिशरीरता ॥५८॥ एकयोनौ सजातः छेशं सोढुं न शकु- १ महिमा । २ अधिको महिमा । ३ उद्भावयति । ४ आच्छादितं चक्षु- थेषां तेषाम् । ५ महकप्टेन । ६ कटात् । .

·अध्यायः १३. यात् ।। अनंवयोनिप्वंसकृज्जायमानस्य का कथा ॥५९॥ निसरेद्वि- दया चेकिं वकवंधप्रयासतः ॥ अथ विद्यामुपेक्ष्योधं कि विद्या प्रार्थयिष्यते ॥६॥ केशेन महतोपास्य बहुयोनीः प्रविश्य च ।। विद्यान्नेपणतः श्रेय इदानीमेव वेदनम् ॥६१॥ एवं विचार्य वहुश- स्तूर्णमेव मुमुक्षति ॥ निवृत्तः सर्ववाह्यार्थात्प्रमेयं मौतुमर्हति ॥६२।। अधिकारी साधितः स्यादेवं फलविचारतः ॥ तेन प्रमातुं यद्योग्य तदिदानी निरूप्यते ॥६३॥ उपादेयस्य मेयस्य वाच्या संभावना यथा ॥ हेयसंसारहेतुश्च वक्तव्यो यत्नवस्ततः ॥६४॥ संसाराख्य- महाव्याधेः किं मूलमिति चिंतिते ॥ तद्धस्तये चिकित्सेयं तदा फलवती भवेत् ॥६५॥ स्वत आनंदर्याथात्म्येऽप्ययोधाहुःखसंप्लुतिः। सोऽयोधोऽनर्थहेतुत्वान्निर्देष्टव्यश्चिकित्सितुम् ॥६६॥ अवुद्धमात्मन- स्तत्त्वं प्रमातुं योग्यमागमैः ॥ निर्देष्टव्यं तदप्यन संभावयितुमंजसा ॥६७॥ तमयोधं तच्च मेयमव्याकृतगिरा श्रुतिः ॥ निरदिक्षच्छ्रुतिः सा तु न्यायेनात्र विचार्यते ॥६८॥ तद्भेदं तहविस्पष्टमासीदव्या. कृताभिधम् ॥ इत्येतस्मिन् श्रौतयाक्ये पदार्थस्तावदीर्यते ॥६९॥ अज्ञानात्मन्यशेपेण लीनं वीजस्वरूपधृक् ॥ तच्छब्देन जगत्प्रोक्तं परोक्षार्थाभिधायिना ॥७०।। अव्याकृतस्य जगतो भूतकालाभिसं- गतेः ।। बुभुत्सुं प्रति पारोक्ष्यात्तच्छब्दस्तत्र युज्यते ॥७१॥ ऐति- ह्यार्थे हशब्दः स्यात्सुखेनार्थावबुद्धये ॥ तर्केणोको धियः केशः परमाण्वनुमानवत् ॥७२॥ अचिंत्याः खलु ये भावा न तांस्तण योजयेत् ।। नाप्रतिष्ठिततर्केण गंभीरार्थस्य निश्चयः ॥७३॥ नामरू- १ कथं हि मुक्तः स्यामितीच्छति। २ ऐक्यं साक्षात्कर्तुम् । ३ फले हि कथिते तस्कामनावानधिकारी सिद्धः। जीवब्रह्मैक्यस्य । ५ भावना वकुं योग्या भवति । ६ सिद्धेऽपि । ७ अज्ञानं ।

·अनुभूतिप्रकाशः। पादिविकृतं पराड्यानेन भासितम् ॥ इदंशब्देन निखिलं जगदेत- दुदीर्यते ॥४॥ सामानाधिकरण्येन तदिदंपदयोः श्रुतम् ॥ कार्य- कारणयोरैक्यं ध्याकृताव्याकृतात्मनोः ॥७५॥ एकस्य जगतोऽवस्थे व्याकृताव्याकृतात्मिके ॥ अवस्थयोविभेदेऽपि तद्धर्मी न हि भिद्यते ॥७६॥ वाल्ययौवनभेदेऽपि देवदत्तो न भिद्यते ॥ ततो जगदभेदेन सामानाधिकरण्यगीः ॥७७॥ नामरूपाद्यभिव्यक्तेः प्राक्तनः काल उच्यते ॥ न हीत्यनेन शब्देन स कालो लोककल्पितः ॥७८॥ यद्यप्यव्याकृते कालव्यक्तिर्नास्ति तथाप्यमी।लोकाः प्रलयकालत्व- व्यवहारं प्रकुर्वते ॥७९॥जगतोऽस्यानमिव्यक्तिरव्याकृतगिरोच्यते ॥ न जगत्मागवस्थायां व्यक्तं गर्भस्थपुत्रवत् ।।८०॥ आसीदिति च सत्तत्त्वमधिष्ठानतयोदितम् ।। तथा च भावरूपत्वाजगद्व्याकृति- मर्हति ॥ ८१ ॥ अव्याकृतिवचस्त्वेवमवतार्यास्य' वर्णिताः ॥ पदार्था अथ वाक्यार्थो न्यायेनैव निरूप्यते ॥ ८२ ॥ यस्य वेदांतमेयत्वं कारणं जगतश्च यत् ॥ अव्याकृतं तदेवात्र वा- क्यार्थो द्विविधं हि तत् ॥८३ ॥ चित्प्राधान्यादविद्यायाः प्राधान्याञ्च द्विधाऽद्वयम् ॥ यच्चिद्वस्तु प्रमेयं तदविद्या तु विकार- कृत् ॥८४॥ न चिद्वस्तु विवादाह तेन सर्वार्थसिद्धितः॥ अज्ञोऽह- मित्यविद्यापि प्रसिद्धैवानुभूतितः ।।८५॥ नासदासीनो सदासीत्तम आसीदिति श्रुतिः ।। आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमिति स्मृतिः॥८६॥ अज्ञानत्वात्प्रमाणेन ज्ञातव्यमिति मेयता ॥ अज्ञानस्य विकारित्वा- स्कारणत्वं च संभवेत् ॥८७॥ मायां तु प्रकृति विद्यादीशो मायीति हि श्रुतिः ॥ देवी घेपा गुणमयी मम मायेति च स्मृतिः ॥६॥ १ बहिर्मानेन । २ तद्धीदं तीव्याकृतमासीदिति श्रुत्या।

·अध्यायः १३ ॥ इत्यव्याकृतवाक्यार्थो न्यायेन सुनिरूपितः ।। अथ व्याकृतवाक्यार्थः कमात्प्राप्तो निरूप्यते.॥८९॥ व्याकृतं द्विविध देहसृष्टिर्जीवप्रवेश- नम् - ॥ देहादिविषयत्वेन प्रवेशात्पूर्वमुच्यते ॥९०॥ अव्याकृतं यत्पूर्वोक्तमरूपकमनामकम् ॥ तदिदं नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते खंयम् ॥९१ ।। सुपुप्तादुत्थिती राज्ञः स्वयमेव यथा तथा ॥ जग्धाशेपजगन्मूर्तेरव्यक्ताद्ध्याकृतिर्मुहुः ॥ ९२ ॥ नामरूपे तु शब्दार्थो न ताभ्यामतिरिच्यते ॥ जगत्किंचिद्धदादी हि द्वयमेव समीक्ष्यते ॥१३॥ प्रक्रियानियमो नान पुंव्युत्पत्तिप्रधानतः ॥ अतः श्रुतिपु सृष्ट्यादिविगानं वहुधेक्ष्यते ॥ ९४ ॥ यया यया भवे. पुंसां व्युत्पत्तिः प्रत्यगात्मनि ॥ सा सैव प्रक्रियेह स्यात्साध्वी सा चाऽनवस्थिता ॥९५॥ विस्पष्टत्वं व्याकुलत्वं शुक्तिकारजतादिवत् ।। स्पष्टमव्याकृतान्मोहान्मिथ्याज्ञानमिदं जगत् ॥९६॥ नामरूपाध्यास एवं व्याकृतः प्रतिपादितः ॥ प्रवेश्यस्यात्र जीवस्य प्रवेशः प्रतिपा. यते ॥९॥ सर्वशास्त्रारंभ एप यदर्थस्तद्वियुद्धये ॥ स एप इह देहेपु प्रविष्ट इति गीयते , ॥९८॥ स एपोऽनानसामेभ्यः प्रविष्ट इति वेदगीः ॥ व्याख्यायतेऽसौ पदश आदी मीमांस्यते त्वथ ॥९९॥ स इत्यनेन शब्देन प्रकृतार्थाऽवमर्शिना ॥ अव्याकृताध्यक्ष आत्मा यः पुरोक्तः स उच्यते ॥१०॥ यद्वा विराडधिष्ठानं ब्राह्म- गादावुदीरितम् ॥, आत्मशब्देन तस्यात्र परामर्शो भविष्यति ॥१०॥ तच्छन्देन परामृष्टः साक्ष्यव्याकृतभासकः॥ एतच्छब्देन कार्यस्यः प्रत्यक्ष उपदिश्यते ॥२॥ अद्वितीयमधिष्ठानं कार्यवः सहयस्तयोः । स एप इत्यभेदोकिर्दुष्करेति , न , चोद्यताम् ॥३॥ १ स.एष इह प्रविष्ट मानसाप्रेभ्यः।

·. अनुभूतिप्रकाशः । १७ अज्ञातवस्तुतत्त्वस्य दुष्करं नास्ति किंचन || नीलीकृतं · नभः पश्ये: चक्षुपा नीलवनवत् ॥४॥ योग्यायोग्यव्यवस्थेयं मानव्यवहृतौ भवेत् ॥ कल्पनामात्रनिष्पत्ते पेक्षाऽज्ञानभूमिपु ॥५॥ इहेत्यनेन सूत्रादिस्थाणुपर्यतविग्रहाः ॥ उच्यते तेषु जीवोऽयं विस्पष्टमुपल- भ्यते ॥६॥ प्रविष्ट इति शब्देन चिदाभासतमोन्विता ॥ जीवत्वे. नोपलब्धिर्था चितः सैपाऽभिधीयते ॥७॥ चिदाभासप्रवेशस्तु प्रत्यडयोहे स्वतोऽभवत् । तत्कायेंष्वनुवृत्तः स उपाधिश्चित्प्रवेशने ॥८॥ जपाकुसुमरकत्वं स्फटिके कल्प्यते यथा ॥ चिदाभासप्रवे- शोऽयं चित्यध्यारोप्यते तथा ॥९॥ सूत्रादिस्थाणुपयतं जगत्सृष्ट्वा- स्ममायया। स्वाभासैकसहायेन स एव प्राविशत्परः ॥१०॥ आन- खाग्रेभ्य इत्युक्त्या मर्यादाऽस्य प्रवेशने । उक्ता स्पर्शेन चैतन्य नखामावधि लक्ष्यते ॥११॥ सामान्येन विशेपाच चिदेहं व्याप्य वर्तते ।। दृष्टांताभ्यां द्वयी वृत्तिद्विविधाभ्यामिहोच्यते ॥१२॥ दार कृत्तमभिव्याप्य यथामिारुणि स्थितः ।। संव्याप्य तद्वदखिलं देह- मात्मा व्यवस्थितः॥१३॥ तस्थावसंव्याप्य यथा क्षुरपात्रं क्षुरस्तथा ।। श्नोत्रादिनाडिमध्यस्थस्तनुमव्याप्य संस्थितः॥१४॥क्षुरपाने खानभे. दाद्विभज्यंते यथा क्षुराः ॥ चैतन्यानि विभिद्यते तथा नाडीविभेदतः ॥१५॥ प्रामोति वृत्ती द्वे जीवः स्वमजामवस्थयोः ।। सामान्य- वृत्तिमेवकां सुषुप्ते प्रतिपद्यते ॥१६॥ सामान्यत्तिर्या सात्र जीव- नायोपपद्यते ।। विशेषवृत्तयो देहे शब्दाद्यालोचनोद्यताः ॥१७॥ प्रवेशवाक्यं पशस्तात्पर्याश्च स्फुटीकृतम् ॥ तदनुपाहको न्याय इदानी प्रविचार्यते ॥१८॥ देवदत्तः परिच्छिन्नः सांशश्वाऽतो गृहं विशेत् ॥ निरंशः सर्वगश्चात्मा कयं देहे विशेदसौ ॥१९॥ अप्र- भ.प्र.७ ·९८ अध्यायः १३। विष्टखंभावोऽयं दिग्देशाधनभिप्लुतेः । कल्पितोऽस्य प्रवेशः स्याजल- पात्रार्कर्षिववत् ॥२०॥ विभागाद्यंशवैपम्येऽप्यस्ति साम्यं विवक्षितम्।। उपाधिस्थोपलब्ध्यादिसाम्यं केन निवार्यते ॥२१॥ उपाधावुपलभ्य- स्वमन्ययात्वेन भासनम् ॥ बहुत्वभानमित्येतदृष्टदा तयोः समम् ॥रंशा तेजोधिकं वेर्विवमशक्यं द्रष्टुमंजसा । तथापि जलमध्ये तद्विव सम्यगवेक्षते ॥२३॥ स्वयंप्रकाशे' आत्मैवं नोपलभ्योऽनुपा धिकः ॥ जडदेहाद्युपाधौ तु विस्पष्टमुपलभ्यते ॥२४॥ जीवत्वभ्रां- तिरेषैवं प्रत्यग्वोघोपयोगतः ॥ जलपानार्कसाम्येन प्रवेश इह कल्प्यते ॥२५॥ यथा सृष्ट्यादयः कृप्ताः प्रवेशोऽपि तथेक्ष्यताम् ।। युत्तया नैवोपपद्यते सृष्ट्याद्याः कल्पितास्ततः ॥२६॥ नन्वेवं पर एवात्र प्रविष्टश्चेत्तदा जनाः ॥ पश्यंत्येतं विनाशास्त्रमिति शास्त्रं वृथा भवेत् ॥२७॥ अहं प्राणिम्यहं वच्मि पश्याम्येतच्छृणोमि तत् ।। मन्येऽहमियबुद्ध्या दृष्ट एयाखिलैः परः ॥२८॥ उच्यते तंत्र पश्यति प्रविविक्तं स्वतो जनाः ।।नो श्वासमापणे दृष्टिश्रुती वा स्तोऽस्य नो मितिः ॥२९॥ प्रविष्टस्यास्ति चेच्छासमाषणावस्तु सावता ॥ प्रवेष्टरि किमायातं शानयोध्यः स एव हि ॥३०॥प्रवि. टस्य प्रवेणुंश्व रूपाभेदेऽपि मिन्नताम् ।। प्रविष्टत्वाप्रविष्टत्वधर्माभ्यां को निवारयेत् ॥३१॥ प्रविष्टं येऽत्र पश्यंति नाप्रविष्टममी विदुः ।। ध्यावत्वेन प्रपश्यंतो न विदू राजपुत्रताम् ॥३२॥ व्याधोऽयमित्य- सावुक्तियोंजयेमागसंकटे || राजदेवादिकोक्तिस्तु भवेद्वंहुफलंप्रदा ॥३३॥ तद्वत्प्रविष्टदृष्टियों सा संसारे. नियोजयेत् ॥ अप्रविष्टात्म- *ष्टिस्तु मोचयेत्सर्वसंकटात् ॥३४॥ अंतोप्रविष्टदृश्यर्थः नियते हि प्रविष्ट । प्रविष्टदर्शनं यस्यान्न तदर्शनमात्मनः ॥३खता ·अनुभूतिप्रकाशः। ९९ परोऽपि देहादौ प्रविष्टोऽकार्यदोपतः ।। दूषितो दर्शनं तस्य न भवेत्परदर्शनम् ॥३६॥ अकृत्स्नत्वं यथाऽस्य स्याद्यवहारेः तथो- च्यते ॥ श्वासयोगात्प्राणिता स्याद्वक्ता वदनयोगतः ॥३७॥ द्रष्टा दर्शनयोगेन श्रोता श्रवणयोगतः ।। मंता मननयोगेन स्प्रष्ट्रादौ योज- येत्तथा ॥३८॥ एवं चाई प्राणितेति ज्ञातेः वाद्यसंग्रहः ॥ वक्ता- हमित्यपि झाते प्राणिनादेरसंग्रहः ॥ ३९॥ यतिदीक्षिवचोरादिभू- मिका धारयन्नटः ।। तत्र दृष्टे दीक्षितेऽन्ये दृष्टा यत्यादयो न हि ॥ ४० ॥' प्राणनादिकृतां मध्य एकैकं यः समीक्ष्यते ॥न स जानायकत्लत्वादेतदीक्षितवस्तुनः॥४१॥इत्युक्तं व्याकृतं सर्व जडा- जडविभागवत् ।। आरोपोऽयं तन्निवृत्त्यै विद्यासूत्रमिहोच्यते ॥४२॥ आत्मेत्येवमुपासीतेत्येतत्सूत्रमुदाहृतम् ॥ उक्त्वा पदार्थ सूत्रानुमा- हको न्याय उच्यते॥४३॥ यच्चाप्नोति यदादत्ते यञ्चाति विपयानिह।। यचास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते ॥४४॥ व्याप्नोत्यनवशे- पेण सर्पोदीन सगिवाखिलान् ॥ कल्प्यानधिष्ठानतया प्रत्यक्षात्मा भवेत्ततः ॥४५॥ सर्वाधिष्ठानसन्मात्र इत्यशेषजगत्प्रति ॥ अधिष्ठा- नतयाऽवाप्तिं श्रुतिर्भूते सदात्मनः॥४६॥ स्वचिदाभासमोहेन तदुत्था- नखिलान्यतः॥ आदत्ते नात्मनः प्राज्ञस्तत आत्मेति तं विदुः ॥४७॥ पर आत्मनि सर्वेऽपि संप्रतिष्ठंत एकले । पृथिव्याद्या अनात्मान इति चाथर्वणे वचः॥४८॥ आत्माभासः पराचीना धीवृत्तिर्विपयों- न्मुखा । प्रत्यग्गतिर्यतोऽतोऽसावात्मेत्युक्तो मनीपिभिः॥४९॥ विश्वो हि स्थूलमुनित्यस्तैजसः प्रविविक्तभुक् ।। आनन्दमुक् तथा प्राश इति चागमशासनम् ॥५०॥ अन्यावृताननुगतः पूर्णः स्वात्मन्यव- स्थितः। यतोऽस्य संततो भावस्तस्मादात्मेति शब्द्यते ॥५१॥ तदि- ·अध्यायः १३। प्योरिति मंत्रेऽपि तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ चक्षुर्वदाततं व्योग्नि व्यांचष्टे. प्रत्यगात्मनि ॥५२॥ चतुर्विधनिरुत्स्याऽन चत्वारोऽर्थाः प्रकीर्तिताः ।। अधिष्ठानं कारणत्वं जीवभावो विमुक्तता ॥५३॥ यन्मुक्तरूपं साक्षित्वाद्व्याकृतेऽव्याकृतेऽपि तत् ॥ अतिरोहितमत्रा- स्मशब्देनैतद्धि सूचितम् ॥५४॥ आत्मशब्दधियोरामा विषयो नेति भापितुम् ।। सूत्रेऽस्मिन्निति शब्दोऽयं यथैतत्स्यात्तथोच्यते॥५५।। यन्नेति परशब्दः स्यात्तत्रोपचरितं वचः॥ ज्येष्ठं पितेति पश्यंती- यादाघेवमवेक्षणात् ॥५६॥ व्याकृताव्याकृते ये द्वे कल्पिते तेऽवि- चारतः ॥ एते वारयितुं सूत्र एवंकारमसूत्रयत् ॥५७॥ उपेति सामीप्यवाची तनिष्ठा प्रत्यगात्मनि ॥ कार्यकारणरूपाभ्यां प्रत्यह हृदि य ईक्ष्यते ॥५८॥ एतस्य ब्रह्मसामीप्यं तत्त्वमस्यादिनोच्यते ।। आसीतेति तु शब्देन फूटस्थत्वमसूत्रयत् ।।५९।। व्युत्थाय कारणा- स्कार्यात्तत्तत्त्वज्ञानवर्त्मना ॥ उपेत्य फूटस्थमजमासीतापरिणा- मवान् ॥६०॥ इत्यात्मशब्दे सूत्रार्थों वाक्यार्थश्योपवर्णितः ॥ तदनुपाहको न्याय आशंकापूर्वमुच्यते ॥ ६१ ॥ व्याक्ताच्या- कृताभ्यां तद्वस्तुतत्त्वं तिरोहितम् ॥ इति । यच्छंकितं तन्न स्वरूपस्यातिरोहितेः ॥६२॥ स्वस्वरूपं तिरोधातुं न हि केनापि शक्यते ॥ विस्फार्यतामिहाऽक्षाणि किमढेरपराध्यते ॥६३।। आपा; दयेयुः शब्दादीन्यद्यक्षाणि तथापि ते ॥ का हानिसस्य शब्दादेरेव तत्त्वं यियुध्यताम् ॥६॥ तैः शब्दादितया माति तत्त्वरूपतया न तु ॥ इति चेदत एवैतद्वेदवाक्येन बुध्यताम् ॥६५॥ न परोक्षत्व- माशंक्यं स्वस्वरूपत्वहेतुतः ॥ शब्दादितत्त्वं यद्वोदुः स्वरूपं तम घेतरत् ॥६६॥ एकस्याऽन्यत्र चित्तस्य सहकारिविभेदवः ।। क्रमेण ·अनुभूतिप्रकाशः। प्रहणं तत्त्वे शब्दादौ च कुतो न हि ॥६७॥ इति शंकोत्तरं प्रोक- मेतत्सूत्रेण सूचितम् ॥ स्वरूपवाच्यात्मशब्दादतिरोधाऽनभासनात् ॥६८॥ ननु प्राणादियुक्तात्मवोधोऽकास्न्येन दूषितः ॥ सोऽका. पदोपः शुद्धात्मवोधे कस्मान्न संभवेत् ॥६९।। इत्याशंकापनुत्त्य- र्थमत्रेदं श्रूयते स्फुटम् ॥ अन्न घेते सर्व एकीभवतीति श्रुतेर्वचः ॥७०!! प्राणा छुपाध्युपहिताः सर्वेऽप्यात्मान ईश्वरे ॥ शुद्धात्म- न्येकतां यांति पुत्रभ्रात्रादयो यथा ॥७॥ पुत्रो भ्राता पितेत्येको भिद्यते प्रतियोगिभिः ॥ पुत्रादयस्त एकस्मिंस्तस्मिन्यांत्येकतां ततः ॥७२॥ आत्मनोऽनवशेषेण संयंघो नात्मवस्तुनः ॥ रज्जुः सर्पादि- वन्नातः प्रतीचः शिष्यते पराक् ॥७३॥ सर्वमज्ञातमेव स्याद्यस्मि- नज्ञात आत्मनि ॥ शाते ज्ञातं च कृत्नोऽसौ वायत्त्वात्सर्ववस्तुनः ७४|| प्रमाभासत्वमेतेन वाक्येनास्य निवारितम् ॥ मात्वं संभा- व्यते तस्य पदनीयत्ववाक्यतः॥७५॥ अस्य सर्वस्य जगत आत्मेति यदुदीरितम् ॥ तदेतत्पदनीयं स्यादिति वाक्यस्य योजना ॥७६॥ पदनीयेति शब्देन प्रमातुं योग्यतोच्यते ॥ अज्ञातत्वात्पुमर्थत्वात्प्र- मातुं योग्यताऽऽत्मनः ॥७७॥ अव्याकृतव्याकृतयोरज्ञातात्मकता यतः॥ अत आत्मातिरेकेण नाऽज्ञातार्थोऽस्ति कश्चन ॥७॥ ज्ञयार्थानंदयोर्यस्मात्समाप्तिः प्रत्यगात्मनि ॥ परमः पुरुषार्थोऽत आत्मा भवति नेतरः ॥७९॥ अज्ञातत्वं पुरा प्रोक्तमव्याकृतगिरा यथा ॥ शेयार्थस्य समाप्तिस्त्वां वक्त्यनेनेति वाक्यतः॥८॥ अने- नैतद्वेद सर्वमित्यात्मज्ञानमात्रतः॥ सार्वज्ञमुक्तमानंदसमाप्तिस्तु प्रव- क्ष्यते ॥८॥ अन्यज्ञानेन नान्यस्य कचिदप्यवबुद्धत्ता ॥ आत्म- ज्ञानेन सर्वस्य ज्ञानं कथमुदीर्यते ॥८२॥ सत्यमेवं भवेदेवद्यद्या- ·अध्यायः:१३ स्माऽप्यन्य इंध्यते ॥ आत्माऽसावन्य इति च नानुन्मत्तस्य गीरि- यम् ॥८३॥ प्रत्यक्तत्त्वे परिज्ञाते जगत्तत्त्वं प्रबुध्यते ॥ इत्यनःपद- दृष्टांतो यथावत्स विविच्यते ॥८४॥ एक पादं यथाश्वस्य दृष्ट्वाऽश्व- त्वमशेपतः। दृष्टवानेव भवति दृष्टोऽश्व इति वर्णनात् ॥५॥ एवं स्वदेहमात्रस्थे सांक्षितरखेऽवलोकिते ॥ अशेषजगतस्तत्त्वं लभ्ये- तैव न संशयः॥८६|| आनंदस्य समाप्तिर्या प्रत्यगात्मनि साधुना। प्रदर्यतेऽनुभूत्याऽत्र स्पष्टं सार्वजनीनया ॥८७॥ वित्तापुत्रः प्रियः पुत्रापिंडः पिंडात्तथेंद्रियम् ॥ इंद्रियेभ्यः प्रियः प्राण आत्मा प्रिय- तमस्ततः 11८८ स्वात्मभोगस हेतुत्वात्प्राणादौ प्रीतिरिष्यते । न स्वतोऽतो न सा मुख्या वेश्याप्रीतियथा तथा ॥८९॥ प्रतीचि निनिमित्तय सर्यावस्थास्वपीष्यते ॥ प्रीतिरयुष्णवचस्मान्मुख्या- ऽसाविति गम्यताम् ॥९॥ सर्वोतरतरत्वेन युज्यते निनिमित्तवा।। बाह्येपु सनिमित्तत्वं प्रीतेः स्पष्टं गवादिपु ॥९१॥ व्याध्याद्युपद्रुतो लोको मृतिमप्यभिवांछति ॥ निनिमित्तप्रियत्वे तु देहादेवन युज्यते ॥९२॥ अनात्मा प्रिय इत्येवं यो मुह्यति स । पामरः । विनाशि-' त्यमुदाहृत्य मूढं तं बोधयेद्बुधः ॥९३ ॥ अनात्मा :भोगकालेऽस्य सुखं यावत्प्रयच्छति ॥ तत्सहस्रगुणं दुःखं नाशकाले प्रयच्छति ॥९४॥ या प्रीतिरविवेकानां विपयेष्वनपायिनी ॥ व्युत्थाय विपयेभ्यस्ता प्रतीच्येव निवेशयेत् ॥ ९५ ॥ विपया इब न प्रत्यकदाचिदपि नश्यति ॥ अंतो दुःखप्रदत्वं तु शंकितुं न च शक्यते ॥९॥ सूत्रार्थज्ञमनुष्याणां मति - विज्ञायते च न ॥ मुमुक्षयो गुरुं प्राप्य योदयंसतिसंभ्रमात् ॥९॥.यद्ब्रह्मविद्यया सर्व- भावाप्ति मन्त्रते नराः ॥ तद्ब्रह्म किं विदित्वाभूत्सर्वमित्येवदीर्यताम् ·- . अनुभूतिप्रकाशः। ॥९८॥ एवं । मुमुक्षुभिश्चोये कृते फरुणया - गुरुः ॥ अनायासेन तच्चोद्यं परिहर्तुं वचोऽब्रवीत् ॥९९॥ ब्रह्मैव बोधाआग्ज़ीवो भूत्वा- त्मानमवेत्पुनः ।। अहं ब्रह्मेति -तद्वोधात्सर्वात्मकमभूत्तदा ॥२०॥ अवेत्सोपाधिरामायमात्मानं निरुपाधिकम् ॥ ज्ञाज्ञानज्ञेयभेदान्न दोपोऽन मनागपि ॥१॥अविविवस्तु देहाचैरात्मा भवति वेदिता ॥ विविक्तारमा वेदितव्यो धीवृत्तिवेदनं भवेत् ॥२॥ अविद्यारोपनि- हुँत्यै , तदात्मानमवेदिति ॥ आस्माभिमुखधीवृत्तिरात्मवेदनमुच्यते ॥३॥ आत्मानमेव तद्वेदित्युक्तादेवकारतः ॥ निर्माल्यवत्परित्याज्यं देहादीत्यवगम्यते ॥४॥ त्याज्यमाने तु देहादावात्मैवैकोऽवशिष्यते। परित्यक्तुमशक्यत्वादात्मानं निद्भुतेऽत्र कः ॥५॥ अहं ब्रह्मास्मि नो जीव इत्यवेद्ब्रह्मरूपताम् ॥ शोधितस्याहमर्थस्य युज्यते प्रारूपता ॥६॥ ब्रह्मता नात्मनोऽन्यत्र नात्मता ब्रह्मणोऽन्यतः ॥ यद्याथात्म्या- प्रयोधात्तु तयोरेप विपर्ययः ॥७॥ अब्रह्मानात्मताहेती प्रत्यग्ध्वांते नियर्तिते ॥ आत्मानमेव ब्रह्मेति निर्विघ्नं प्रतिपद्यते ॥८॥ निवर्स भेदाद्भिन्नोऽर्थो ब्रह्माहंपदयोर्भवेत् ॥ अब्रह्मानात्मते वार्ये एकस्मिन्नेव वस्तुनि ॥९॥ स्वानुभूत्ययसेयेऽस्मिन्प्रतीच्यब्रह्मतां जनाः ॥ आरोप्य शास्त्रगम्येऽस्मिन्ननात्मत्यमफल्पयन् ॥१०॥ अनुभूत्यवसेयोऽहं ब्रह्म शास्त्रसमर्पितम् ॥ अस्मीति योधादारोपद्वयमत्र निवर्तते ॥११॥ अस्मीति वर्तमानोक्तेर्विद्याकालैव मुक्तता सिद्धाऽतोऽसौ न साध्या स्यादग्निहोत्रादिकार्यवत् ॥१२॥' तस्मात्तत्सर्वमभवदिति वाक्येन १ ब्रह्म वा इदमन आसीत्तदात्मानमेवावेदाऽहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्त सर्वमभ- वत्तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदथर्षीणां तथा मनुष्याणां तद्वैतत्प- श्यकृषिर्षामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाई ब्रह्मास्मीति सेद सर्व भवति ।

·१०४ अध्यायः १३॥ वेदनात् ॥ उच्यते सर्वभावाप्तिः सर्वज्ञत्वापवादतः ॥१३॥ खतः सर्वात्मकं ब्रह्म भात्यसर्वमिव भ्रमात्॥ विद्यया भ्रांतिवाघेऽस्य सर्व त्वमवशिष्यते ॥१४॥ नन्वसौ सर्वभावाप्तिन विद्यामात्रतो भवेत् ॥ विनोत्तमत्वानुष्ठानकालदेवाद्यनुप्रहम् ॥१५॥ विप्रस्य फलदो वेदो न शूद्रस्याधमत्वतः ॥ देवादेरुत्तमस्यैव तथा विद्या फलप्रदा ॥१६॥ यागज्ञानमनुष्ठानाद्विना न स्वर्गदं तथा ब्रह्मज्ञानमनुष्ठानाद्विना सर्वाप्तिदं कथम् ॥१७॥ गर्भाधानमृतावेव नान्यकाले तथोत्तमे ।। विद्या कृतयुगे सर्वभावं यच्छति नान्यदा ॥१८॥ राज्ञा कृषिफलं यद्वत्करार्थ प्रतिवध्यते ।। सर्वभावस्तथा देवैर्यागभुम्मिर्निवार्यते।' ॥१९॥ तस्मादनुत्तमे जन्मन्यननुष्ठायिनः कलौ ॥ युगे देवाणवतो न विद्या सर्वभावदा ॥२०॥ इति चोदयितुं यत्र चत्वारश्योद्यहेतवः ।। तद्यो य इत्यादि वाक्यैश्चतुर्भिस्तानिरस्यति ॥२१॥ न तावदुत्तमं जन्म सर्वभावप्रयोजकम् ॥ उत्तमस्यापि देवादेः सर्वत्वं ब्रह्मबोधतः ॥२२॥ यो देवानामृपीणां वा मध्ये ब्रह्म व्यबुध्यत ।। असापसावेव सर्वमभून्नान्यस्तु कश्चन ॥२३॥ मनुष्याणां तथा मध्ये महावित्सर्व- भावभाव ॥ विद्या विद्ये एव तस्मात्सर्वत्वाल्पत्वकारणे ॥२४॥ ब्रह्म वा इदमप्रेऽभूदिति विद्याधिकारिता ॥ श्रूयते ब्रह्मणो ब्रह्म सर्वना- तिषु तत्समम् ॥२५॥ न पश्वादेः सर्वभावप्रसंगो बोधवर्जनात् ॥ शूद्रजातिश्च विदुरः सति वोधे विमुच्यते ॥२६॥ यागविधेवात्म- विद्या नानुष्ठानमपेक्षते ॥ फलदान इति क्षेयं वामदेवनिदर्शनात् ॥२७॥ प्रमात्मत्वं वामदेवः पश्यन्मन्वादिरूपताम्।। प्रतिपेदे धनुष्ठानावस- रस्तत्र को वद ॥२८॥ न चितो वामदेवे वा मनौ वाऽन्येपु वा मिदा । तेन मन्वादिचिद्वामदेवेन प्रत्यपद्यव॥२९॥ यत्तु पुण्ययुगे सर्वभावो ·अनुभूविप्रकाराः। १०५ न तु फलाविति ॥ तदसदोघसाध्यस्य पुण्यकालानपेक्षणात् ॥३०॥ न सूर्यप्रणापेक्षो पोधाग्निद्राक्षयः कचित् ॥ तथा न सर्वभावोऽयं फालभेदमपेक्षते ॥३१॥ य एतहरपि वेदाऽहं प्रशाऽरमीति तदेव सः । इदं सर्व भवत्येव यदिदं जगदीच्यते ॥३२॥ अविचारितर. म्यस्य नामरूपात्मकस्य यत् ॥ जंगतो वास्तवं रूपं सत्चत्त्वं प्रक्ष तद्भवेत ॥३३॥ नराणामल्पधर्मत्वात्सर्वभावं दिवौकसः ॥ वारयंति हविभोक्तुं तैर्दत्तमिति चेन्न तत् ॥३४॥ तस्य शातात्मतत्त्वस्य प्रध्य- सतमसो यतेः ॥ इंद्रादयोऽपि नेवालं सर्वभावाप्तिवारणे ॥३५॥ यद्यपीशा नृणां देवास्तथापि प्रहवेदिनः । अनीशाः प्रत्युत्तेपामा- स्मा भवति तत्त्ववित् ॥३६॥ इत्यमादेयविद्यायाः सूत्रवृत्ती उदा- हते ॥ हेयाऽविद्या स्वकार्येण युक्ता सूत्रयति धुतिः ॥३७॥स्वस्मा- न्यां देवतां य उपास्ते खं न वेद सः ॥ इति सूत्रमविद्याया: सकार्यायाः श्रुतीरितम् ॥३८॥ अपित्यशक्तिश्विनिष्ठा स्वाभयं मोह. येत्कचित् ॥ अविद्या साऽयोधनात्स्याजीयत्वभ्रांतिकारिणी ॥३९॥ नाश्रयं मोहयेद्याऽसावीश्वरत्वस्य फल्पिका । वस्तुत्वभ्रांतिरेवास्यां हेया सा त्वयतिष्ठते ॥४०॥सृष्टिप्रकरणे तन मायाकारः पुरोदितः।। अव्यामृतगिरा तस्य कार्य व्यारतमीरितम् ॥ ४१ ॥ कर्मिप्रकरणे त्वस्मिन्नविद्याकार ईयते॥स्वस्माद्भिन्ना देवतेति धीरविद्याविजृमिता ॥४२॥ स्वस्य तत्त्वमविज्ञाय यागदानादिकर्मभिः ॥ खतोऽन्या देवताः पाति धनद्धान्वणिजो यथा ॥४३॥ अपि भूरिपशोः पुंस एकस्मिन्नपि तस्करैः।। हियमाणे पशौ दुःखं किमु सर्वापहारतः॥४४॥ १ तस्य ह न देवाच नाभूत्वा ईशत आत्मा हपार स भवत्यथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्यो धस्मीति न स वेद यथा पशुरेवर स देवानाम् ।

·अध्यायः १३ ।। सर्ववतुल्ये नृपशौ ब्रह्मधीपरिमोपिणा । ह्रियमाणे. महहुःखं सर्वेषां पे दिवौकसाम् ।।४५॥ तस्माद्वेषां न प्रियं तद्यन्मनुष्या विजानते ।। ब्रह्मात्मत्वमतो देवाः प्रतिवनंति वेदनम् ॥४६॥ स्पष्टीकृतं पारत- त्र्यं पशुदृष्टांततो नृणाम् ॥ वर्णाश्रमादि तद्धर्मसृष्टिः कर्मार्थमीरिता ॥४७॥ नन्वेवं तस्य मुक्तिश्च स्यादेवात्मधियं विना ॥ अज्ञानकर्मणोः श्रुत्या सादरेणोपवर्णनात् ॥४८॥ मैवमात्मा किमज्ञातो.मुक्तिदः कर्म चा महत् ।। आनायकृषिवन्नायमज्ञातात्मा फलप्रदः ॥४९।। अनधीतो यथा वेदो नार्थज्ञानेन पालयेत् ॥ अकृता वा कृषिः पाति नाकर्तारं फलार्थिनम् ॥५०॥ तथा स्वात्माऽप्यविज्ञातो मुमुक्षु मोक्ष- दानतः ॥ न, पालयत्यतो मुक्तिरजस्य नहि कस्यचित् ॥५१॥ स्वात्माख्यलोकमज्ञात्वा यो देहाख्यस्थलोकतः ॥ त्यसौ पुनरप्यन्य देहलोकं प्रजेदृढम् ॥५२॥ अनात्मविन्महत्पुण्यमश्वमेधादिकं यदि ।। कुर्यानित्यफलायैतदथाप्यते विनश्यति ॥५३॥ कृतस्य हि क्षयोऽ- वश्यं कोष्ठागारादिवद्भवेत् ॥ न मोक्षायादरस्तस्माच्छुतावज्ञानक- मणोः ॥५४॥ किंतु जीवन्मुक्तिकाले बोधहेयं विवेचितम् । मुक्तिस्तु विद्या सूत्रेण सूचिता स्याद्विचारतः ॥५५॥ आत्मानमेय निद्वैत स्वप्रमं प्रविचारयेत् ॥ विचारयति यस्तस्य फलं न क्षीयते कचित् ॥५६॥ फामी कामयते यद्यत्सुखं स्वर्गादिजं पुमान् ॥ अस्मादेवा- त्मनस्तत्तत्सृजते कर्म पूजितात् ॥५७॥ अविनाशोऽखिलानंदहेतुत्वं घेत्यदो द्वयम् ॥ न कर्मणां फले युक्तं युक्तं विद्याफले तु तत् ॥ ५८॥ सिद्धस्य व्यंजिका विद्या व्यक्तात्मा फलमुच्यते ॥न हात्मनो विनाशो- ऽस्ति नित्यं विद्याफलं ततः ॥५९॥ सार्वभौमादिकाः प्रोक्ता उत्त- ब्रमयुद्धिचारेण ।

·- अनुभूतिप्रकाशः। रोत्तरवृद्धितः । हिरण्यगर्भपयवा आनंदा: आत्मविंदयः ॥६०॥ प्रधानंदस्य भूतानि मात्र यांतीत्युदीरणात् ॥ तत्तत्कर्मानुसारेण प्रहानंदः स्फुरेनृणाम् ॥६॥ तत्तद्विपयफामेन चिशेऽस्मिन्व्याकु. लीकृते । आनंद आत्मभूतोऽपि स तिरोधीयते नृणाम् ।।६२॥ पुण्येन विपये लब्धे चित्ते स्वास्थ्यमुपागते ॥ आत्मानंदः स्फुरेचा- वद्यावन्न व्याकुलांतरम् ॥६३।। एवं च विषयानंदा प्रदानंदस्य दिवः ॥ सर्वानंदनिधिविद्याफलमित्येतदीरितम् ॥६४॥ आनंद- विभिव्यक्तिहेतुकर्मप्रसिद्धये ॥ ब्रह्मक्षत्रादिवर्णानां सृष्टियनेन वर्णिता ॥६५॥ वर्णाश्रमामिमानी सन्नतत्त्वज्ञः पराठातिः ॥ देवा- दीनामाश्रयः सात्सर्वेपामापिपीलिकम् ॥६६॥ देवानां यागहोमा- भ्यामृषीणां वेदपाठतः । पितॄणां श्राद्धतो नृणां यनानगृहदानतः ॥६॥ पशूनां मृणनीराभ्यामुच्छिष्टकणधान्यतः ॥ श्वाबुटिटिभमु- ख्यानामेव सर्वाश्रयो गृही ॥६८॥ कर्मणा नार्जितो यस्मान्न कश्चि- दुपकारकुन् । गृही देवादिभिस्तस्मादर्जितोऽभूत्स्वकर्मभिः ॥६९॥ स्वस्वकर्माणिवत्वेन देवाद्याः स्वस्यदेहवत् ॥ अविनाशं सदेच्छंति गृहिणः खोपकारिणः ॥७॥ तत्त्वं युध्वाऽननुधानं नाशोऽयं गृहिणो महान् ॥ एप देवादिभिः सधैर्न हि शक्यश्चिकित्सितुम् ॥७१॥ कर्मणामननुष्ठानं मृतिरोगादिना तु यत् ॥ नासाऽचात्यं- तिको नाशो यस्मात्पश्चात्करिष्यति ॥७२॥ माभूत्सर्वस्वहानिनों ब्रह्मयाथात्म्यविद्यया ॥ इति देवायो विद्या प्रतिवनंति यत्नतः ॥७३॥ नन्वनर्थकरे फेन गृहीत्वायं प्रवर्तितः ॥ पारतंत्र्येऽमृत्तेनैय धीमानन प्रवर्तते ॥७४॥ देवादिपारतंत्र्यं तु गृहिणामधिकारिणाम् ।। मिथ्या धीमानहेतुत्वान्नाप्यविद्या प्रवर्तिका ।।७५॥ तर्हि, प्रवर्तकं ·अध्यायः १४। घूमः काम एव प्रवर्तकः ॥ काम एप क्रोध एप इत्यादि स्मृतिवा- क्यतः ॥७६॥ अकामतः क्रिया काचिदृश्यते नेह कस्यचित् ॥ यद्यद्धि कुरुते जंतुस्तचत्कामस्य चेष्टितम् ॥७॥ तस्मात्कामयते पूर्व ब्रह्मचारी चतुष्टयम् ॥ जाया मे स्यादथापत्यमथ वित्तमथ क्रिया ॥७॥ एतावानेव संसारे कामो नातोऽधिकः कचित् ॥ लोकांतरं कर्मफलं कर्मोत्तयैयेरितं भवेत् ॥७९॥ असंभवे तु जाया- देमनोवागादिपु क्रमात् ।। आत्मजायादि संकल्प्य ध्यायेजायादि- सिद्धये ॥८॥ एवं कामप्रेरितः सन् याति कर्माधिकारिताम् ॥ अवरुद्धंति गृहिणं देवाद्या अधिकारिणम् ॥८१॥ इत्यविद्यासूत्रयु- तोऽनर्थों यत्नेन विस्तृतः ।। अयं नियों विदुपा जीवतेति श्रुते- मतिः ॥८२॥ कर्मोपास्तिफलं कण्वः प्राहात्मब्राह्मणे तथा ॥ अव्या. कृतं व्याकृतं च विद्याविद्ये ह्यतिस्फुटम् 11८३॥ अथाध्याये चतुर्थे च कण्यः पंचमपष्ठयोः ॥ उपाख्यानानि बहुधा यक्ष्यत्यात्मावबु- द्धये ॥८४॥ अजातशत्रुमैत्रेयी दध्यडित्युक्तनामभिः ॥आख्याना- न्यंकितानि स्युश्चतुर्थाध्यायगानि हि ॥८५॥ आश्वलश्चातभागश्च भुज्यूपस्तकहोलकाः ॥ गायुदालकशाकल्याः पंचमाध्यायगा इमे ॥८६॥ आख्यानान्येतदीयानि स्युः षष्ठाध्याय ईरितम् ॥जनकस्य घुपाख्यानं संप्रहाद्विस्तरादपि ॥८७॥ उपाख्यानेषु सर्वेषु प्रत्येक ब्रह्म वर्णितम् ॥ श्रुतैरेतैरुपाख्यानैर्ब्रह्मविद्या दृढा भवेत् ॥ ८८ ॥ यामात्मनामणे विद्यां कण्वःप्रोवाच सा स्फुटम्॥व्याख्याचा प्रीयता तेन विद्यातीर्थमहेश्वरः॥२८९॥इति श्रीविद्यारण्यविरचिते अनुभूति- प्रकाशे वृहदारण्यके कण्वविद्याप्रकाशो नाम प्रयोदशोऽध्यायः॥१३॥ अजातशत्रुरध्याये चतुर्थे त्राणेत्रिभिः ॥ विद्या बालाकये ग्राह ·अनुभूतिप्रकाशः। १०९ तां विस्पष्टमितो ब्रुवे ॥१॥: अजातशत्रुर्ब्रह्मात्मवेदनाच्छौर्यतोऽपि च ॥ अंतर्वहिश्व निःशवः काश्यां राजा बभूव सः ॥२॥ गर्ग. गोत्रजविप्रोऽयं वालाकिनैव तत्त्ववित् ॥ किंतु प्राणोपासकोऽयं दर्पण महता वृतः ॥३॥ अध्यात्ममधिदेवं च ब्रह्म स्यात्प्राणदेवता ।। समष्टिव्यष्टिरूपाऽसाविति गार्यस्य निश्चयः॥४॥ रव्याद्या व्यष्टयः प्रोक्ताः समष्टिस्तु विराइवेत् ॥ न मुख्यवहातैतेपामिति राज्ञो विनिर्णयः ॥५॥ तस्मादुपासको गाग्र्यो न मुख्यं ब्रह्म वेत्यतः ।। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वोधयामास तं नृपः ॥६॥ स्याद्विज्ञानमयो भोक्ता न प्राण इति जागरे ॥ विवेको दुःशको यस्मादन द्वावपि सुस्थितौ ॥७॥ यो विज्ञानमयः सुप्तावसावुपरतिं गतः ॥ वर्तते पूर्ववत्प्राणो:विवेकः सुशकस्तदा ॥८॥ तस्मात्सुपुप्तं पुरुपमामंत्र्य प्राणनामभिः ।। अप्रबोधादभोक्तृत्वं प्राणस्याऽस्पष्टयन्नृपः ॥ ९॥ यदि भोक्ता भवेत्प्राणो जाप्रद्वच्छन्दमागतम् ॥ अनोप्यन्नाशृणोत्त- स्मान्न स्थानोक्तोपलादिवत् ॥१०॥ श्रोत्रादीनामुपाधीनां सुप्तावुप- रतत्वतः ॥ यथा जीवो न वेत्येवं प्राणोपीत्यसदुच्यते ॥ ११ ॥ नेंद्रियाणां भवेत्स्वापो यदि प्राणप्रधानता ॥ नामात्याः शेरते यस्माद्राज्ञि स्वामिनि जामति ॥१२॥ देवताप्रतिपेधार्थ बोध्यते चंद्रनामभिः ॥ तद्योधाभोक्तृत्वं देवत्तायाः ‘सुनिश्चितम् ॥१३॥ माणस्याभोकृतां गाग्र्यो व्यबुध्यत ततो नृपः ॥ विज्ञानमयबोधाय चने यनमुपायतः ॥१४॥ आपिष्यापिष्य बहुशः सुप्तं राजा व्यबोधयत् ॥ आपेषणोत्यसंक्षोभात्ततोऽसौ प्रत्ययुध्यत ॥ १५ ॥ मृतकल्पमिमं देहं संचितावेशयन्निव ॥ ज्वलन्निव समुत्तस्यौ यस भोकेति गम्यताम् ॥१६॥ विज्ञानमंतःकरणं वस्मिन्नात्मोपलभ्यते ।।

·११० अध्याय: १४।। राहुश्चंद्रे यथा तद्वद्विज्ञानमयता ततः॥१७॥ स्वाभासवदविद्यो- स्थबुद्ध्या दिव्याप्तिविभ्रमात् ॥ तदात्मत्वामिमानी सन्नमित्युपल- भ्यते ॥१८॥ यद्वोपलब्धिमांत्रोऽपि विज्ञानाध्यस्तकर्तृताम् ॥प्राप्यों. पलब्धा स्यात्तेन विज्ञानमय उच्यते ॥१९॥ स्फटिको रक्ततां प्राप्य जपाकुसुमकल्पिताम् ।। पद्मरागायते तद्वदुपलब्धृत्वमात्मनः॥२॥ यद्वोपलभ्यो देहादेविज्ञानेन विवेचितः । स्वाद्विज्ञानमयस्तेन पुरुषः परिपूरणात् ॥२१॥ अशेपान्फस्पितानेष विज्ञानादीननात्मनः ॥ आत्मा पूरयति प्रसक् संपोदीन रशना यथा ॥२२॥ यो विज्ञा- नमयस्तस्य द्वैतधीः स्वप्नजामतोः ।। अस्ति सुप्तौ तु सा नाति स्वमायोऽस्यात्र को भवेत् ॥२३॥ तस्य स्वभावं निर्णतुं मुप्तौ काभू. दयं पुनः॥ कुत आयादिम देहमित्येतदिह चिंत्यते ॥२४॥ बुद्धा. पंक्षेषु पात्माऽयं पिद्रूपः प्रतिबिंधति ॥ तादग्बुद्धींद्रियोपाधिर्जा- गात्मेति भण्यते ॥२५॥ कर्मक्षये घुद्धिरक्षैः सहाज्ञाने विली. यते ॥ चैतन्यप्रतिवियाश्च लीयंते स्वाभयाननु ॥२६॥ तदेंद्रियाणां विज्ञानं घीविज्ञानेन संयुतम् ॥ विज्ञानमय आदत्ते इति श्रुत्योपवर येते ॥२७॥ धीविज्ञानोपसंहारे विज्ञानमयताक्षतौ ॥ निर्विकारा- स्मचैतन्यं केवलं परिशिप्यते ॥२८॥ एतदेव विवक्षित्वा प्रतिपाद- यति श्रुतिः ॥ य एषोऽतर्हृदाकाशस्तस्मिन्छेते इतीदृशी ।।' २९ ।। बुद्धिर्हृदयशब्देन हृग्निष्टत्वाद्विवक्ष्यते ॥ आसमंतात्काशतेऽयमित्या- काशोऽत्र चिद्वपुः ॥३०॥ युद्धेरंतः प्रतीचोऽन्यो नार्थः संभाव्यते यतः ॥ तस्मादाकाशशब्देन प्रत्यगात्मेह गृह्यते ॥३१॥ प्राणादीनां यतो जन्म यक्ष्यते प्रत्यगात्मनः ॥ तस्मादाकाशशब्देन प्रीवात्रा- भिधीयते ॥३२॥ अधिष्ठानत्वमंतस्त्वमपरिच्छिन्नवस्तुनः ॥ *- ·अनुभूतिप्रकाशः हिर्विभागोऽयं न मुख्य उपपद्यते ॥३३॥ पराक् प्रमेयभूमिभ्यो मनसि व्युत्थिते सति ॥ अनन्यबोधेप्रात्यक्ष्याद्य एवं इह भण्यते ॥३४॥ स्वतोऽवगमरूपेऽस्मिन्कूटस्थे निर्द्वयात्मनि ॥ कायॆनाव- स्थितिर्मोक्तुः शेत इत्यभिधीयते ॥३५॥ घटभंगे घटाकाशो महाका- शान्न भिद्यते ॥ विज्ञानलोपे विज्ञानमयस्यैवं परात्मता ॥३६॥ देहा- द्यध्यक्षतां हित्वा सुप्तौ स्वात्मनि वर्वते ॥ इत्येतत्साध्यते श्रुत्यां समा. ख्यायाश्च युक्तितः ॥३७॥ सुप्तस्य स्वपितीत्येषा समाख्यां सर्वसं- मता ॥ निरुक्तिमाहुश्छंदोगाः स्वमपीत इतीदृशीम् ॥ ३८॥ अतः समास्यया सुप्तौ स्वाभाविक्यात्मनि स्थितिः ॥ युक्तियोपाधि- संहारः संसारित्वनिवृत्तये ॥३९॥ वागायुपाधिसंबंधात्संसारित्वमि- वेक्ष्यते ॥ ते तूपसंहृताः सर्वे ततोऽसंसारितात्मनः ॥४०॥ सव- द्रियवियोगेऽपि सुखिदुःखित्वमात्मनः ॥ स्वप्ने दृष्टमतः संग आत्म- नतात्विको भवेत् ॥४श मैवं मृपात्वात्स्वप्नस्य मनोमानविजुभ णात् ।। वाहाँद्रियविलोऽपि न मनों लिप्यते तदा ॥४२॥ महा. राजादयस्तस्य स्वप्नानुभवगोचराः॥ न वास्तवा इति ज्ञेयाः शया- नेभ्यः पृथक्त्वतः ॥४३॥ दृश्यं मिथ्याऽस्तु तद्रष्टुष्टुता वास्तवी संतः॥ दृश्यसापेक्ष्यतेत्येपा शंकात्र विनिवार्यते॥४४॥ न किंचन या वेद तदा सुप्त इतीरणात् ॥ आत्मनो ज्ञानकर्तृत्वं सुप्तौ नास्ती- ति गम्यते ॥४५॥ सुप्तौ केन क्रमेणायमुपाधि:प्रविलीयते ॥ तत्क- मस्थावबोधाय हृदयादि विविच्यते ॥४६॥'आनाभितस्तथा कंठी- इंदर्य मध्यतः स्थितम् ॥ सनालं पद्मकोशाम पंचच्छिद्रमधोमुखम् ॥४७॥ कर्दवकुसुमोद्भूत कैसरा इव सर्वतः ॥ प्रसूता हृदयानाड्यो यहमरसपूरिताः ॥४८॥ निर्गत्य हृदयालुद्धिस्वासु स्वप्नं प्रपश्यति ।।

·११२ अध्यायः १४ ।। ताभिर्देहाद्वहिर्गत्वा जागर्तीत्यभिधीयते ॥४९॥ पुनः प्रत्यवसुंत्यैपा पुरीतद्वेष्टिते हृदि ॥ प्रविश्य लीयते देहं व्याप्य सामान्यवृत्तितः ॥५०॥ सर्वसंसारदुःखानामत्यंतोपरमात्तदा ॥ आनंदस्य परा निष्ठा दृष्टांतः सोपमीयते ॥५१॥ इंद्रियस्यानरूढत्वात्स्वेष्टप्राप्तेर्षि- वेकतः ॥नीरागाणां वालराजघाह्मणानां क्रमासुखम् ॥५२॥ दुःखं रागद्वेपजन्यं तदभावे सुखं स्वतः ॥ इति व्याप्तिगृहीत्यर्थ बहुदृष्टांतवर्णनम् ।।५३।। अद्वयानंदरूपत्वमित्थं सुप्तौ प्रदर्शितम् ।। एतावता स्वभावोऽस्य निर्णीतः प्रत्यगात्मनः ॥५४॥ काभूदेप इति प्रभं निर्णीय कुत आगतः ॥ इति प्रश्नं विनिणेतुमूर्णनाभ्यादिका श्रुतिः ॥५५॥ यः सुप्तौ निश्चितः स्वात्मा · तस्य ब्रह्मत्वसिद्धये ॥ जगत्सृष्टिर्वर्ण्यतेऽस्मात्सृष्टौ दृष्टांत उच्यते ॥५६॥ अचेतनो यथा तंतुरूर्णनाभः सचेतनात् ।। जातचिदात्मनस्तद्वापाणलोकायचेतनम् ॥५७॥ विस्फुलिंगा यथा चाग्नेर्जायतेऽमिस्वभावतः ॥ तथा सुप्ता- मनो जीवा, विज्ञानमयनामकाः ॥५८॥ स्वरूपतो जन्मवध प्राणादिभ्रांतिकल्पिताः॥ जीवस्य कल्पितं जन्म स्वरूपं तु न । कल्पितम् ॥५९॥ उद्भूतिस्थितिनाशाः स्युर्जगतोऽस्य प्रतिक्षणम् ।। अविद्यामानहेतुत्वान्नामीपां विद्यते क्रमः ॥६०॥ यस्मादविद्यये- वात्मा प्राणक्षेत्रज्ञरूपभाक् ॥ स्वतोऽतः स परं ब्रह्म तस्योपनिप-. दुच्यते ॥६१॥ यद्गुह्यं ब्रह्मणो नाम बोधायोपासनाय वा ॥ तत्स्या- दुपनिपच्छन्दवाच्यं तच्चान बुद्ध्यते ॥६२॥ सत्यस्य सत्यमित्येत: नाम ब्रह्माऽववोधकम् ॥ प्राणा आपाततः सत्याः सत्यं ब्रह्मैव वस्तुतः ॥६३॥ असत्यो देह उदित एकजन्मन्युपक्षयात् ॥ सत्याः १ अविचारतः।

·अनुभूतिप्रकाशः। प्राणा लिंगरूपा आमोक्षमनपक्षयात् ॥६४॥ मोक्षेऽप्यक्षीण आत्मा तु सत्यसत्य उदाहतः ॥ सत्यस्य सत्यं प्रोवाच ब्रह्म बालकये नृपः ॥६५॥ प्राणा वै सत्यमित्युक्तं यत्सत्यं व्यावहारिकम् ॥ वालाक्य- भिमतं तत्तु द्वितीयब्राह्मणे स्फुटम् ॥६६॥ शिशुवद्विषयासंगरहितः प्राण इष्यते ॥ वागादीनामिव यतो विषयोऽस्य न दृश्यते ॥६॥ शरीरमस्याधानं स्यादेहमापादमस्तकम् । सामान्यवृत्त्या संव्याप्य चेष्टयत्यनिशं यतः ॥६८॥ प्रत्योधानं शिरो ज्ञेयं प्रतिच्छिद्रं व्यव- स्थितः ॥ प्रसारयति नेत्रादीन्प्राणो मूर्ध्नि व्यवस्थितः॥६९॥माणस बंधनस्तंभः शरीरबलमिप्यते ॥ दौर्बल्ये सति देहस्य प्राणोत्क्रांतिर्हि दृश्यते ॥७०॥ बंधनायास्य दामानं वत्सबंधनञ्जयत् ॥ अन्ने त्रिधा विभक्तेऽस्मिन्भागाभ्यां बद्ध्यते स्वयम् ॥७१॥ स्थूलो भागः पुरी स्यान्मध्यमो देहपोपकः ॥ प्राणं तर्पयते सूक्ष्म इति पद्धं वपुर्द्वयम् ॥७२॥ एवं विवेचितं प्राणं य उपास्ते रुणद्धि सः॥ भ्रातृव्यान्द्रि- पतः सप्त मूर्ध्नि छिद्रव्यवस्थितान् ॥७३॥ भ्रातृव्याः स्युः सहोत्पत्तेः शब्दाद्याः संगवृत्तयः ॥ द्विपंति च मुमुक्षु ताः प्रत्यग्दृष्ट्यापहारतः ७४॥ सेवतेऽक्षिस्थितं प्राण सप्त रुद्रादिदेवताः ॥ अक्षीणा इत्यु- पाते यः सोऽनमक्षयमभुते ॥७५।। कर्णादिसप्तच्छिद्रेषु गौतमाय- पिनामकाः ॥ स्थिताः प्राणा इति ध्यायेद्वाचं च ब्रह्मवादिनीम् ॥७६॥ हिरण्यगर्भरूपेण सर्वभुक् स्यादुपासकः ।। इति गार्यमतं ब्रह्म ब्राह्मणेऽस्मिन्प्रपंचितम् ॥ ७७॥ गार्योक्तं ब्रह्म विस्तृत्य तन्नि- रासाय सांप्रतम् ॥ तृतीयब्राह्मणे प्राह राज्ञोकं ब्रह्म विस्तृतम्।।७८|| १ अहर्निशम् । २ प्रदेशविशेषेषु प्रति प्रति आधीयतेऽस्मिनिति प्रत्याधानम् । ३ उत्तरदक्षिणको गौतमभारद्वाजी विपर्ययेण एव था तथा चक्षुषो विश्वामित्र. जमदग्नी वसिष्ठकश्यपी नासिके वागेवात्रिः। अ.प्र.८ ·११४ अध्यायः १४1 प्रथमब्राह्मणे राजा ब्रह्म यद्यप्यशेषतः ॥ उवाचाथापि सत्यस्य स- त्यता नैव विस्तृता ॥७९॥ सत्यसत्यत्वविस्तारमुखेन प्रतिपाद्यते ॥ निष्प्रपंचब्रह्मतत्त्वं तृतीयब्राह्मणे स्फुटम् ॥८०॥ द्वे एव ब्रह्मणो रूपे प्रपंचत्वमुपागते ॥ मूर्तामूर्तात्मके याभ्यामरूपं ब्रह्म रूप्यते।।८१॥ मूर्तामूर्त प्रपंचश्च वासना चेति वा द्वयम् ॥ सवासनमिदं रूपम- निदं चेति वा द्वयम् ।। ८२ ।। संनिवेशो नेत्रशोर्यस्य तन्मूर्तमु- च्यते ॥ क्षिसंव्यग्नित्रयं मूर्तममूर्तमितरहयम् ॥ ८३ ॥ मूर्त मयं शीघ्रनाशात्परिच्छेदास्थितं तथा ॥ प्रत्यक्षत्वात्सदित्युक्तममूर्ते तु विपर्ययः ॥८॥ तन्नश्यति विलंवेनेत्यमृतं व्याप्तिमत्वतः ।। यत्प- रोक्षमतस्तत्स्यान्मूर्तामूर्तात्मकं जगत् ॥ ८५॥ अध्यात्ममधिदैवं च द्विधा सत्यं व्यवस्थितम् ॥ प्रसिद्धमुभयत्रापि स्थूलसूक्ष्मवपुर्द्वयम् ॥८६॥ स्थूलसारतयाज्ञेये चक्षुरादित्यमंडले । मूर्तमर्त्यपरिच्छिन्न- प्रत्यक्षत्वविशेपिते ॥८७॥ अमूर्तामृतसंव्याप्तपरोक्षत्वैस्तु संयुतम् ।। उभयत्रस्थितं लिंगममूर्तरस उच्यते ॥८८॥ सारासारयुते रूपे मूर्तामूर्ते उदीरिते । अरूपं ब्रह्मरूपाभ्यां व्यवहारे निरूप्यते ॥८९॥ मूर्तीमूते ब्रह्मरूपे इति पक्षो निरूपितः ।। प्रपंचतद्वासने द्वे रूपे इत्येव वर्ण्यते ॥९०॥ प्रपंचो नाम पूर्वोकं मूर्तामूर्तद्वयं भवेत् ।। सद्वासना विचित्राः स्युरनंता लिंगमाश्रिताः ॥९१॥ अनेकवासना- चित्रं तल्लिंगं पटभित्तिवत् ॥ मायेंद्रजालसदृशं व्यामोहास्पदमा- त्मनः ॥९॥ एतावन्मान आत्मेति तत्र भ्रांता निरागमाः।। बौद्ध- काणादसांख्याधास्तर्कमात्रोपजीविनः ॥९ एकैकां वासनां तत्र प्रतिक्षणविनश्वरीम् ॥ आहुः क्षणिकमात्मानं घौद्धा विज्ञानवादिनः ॥९४॥ आत्मनो द्रव्यभूतस्य गुणा बुद्ध्यायो नव ॥ वासनात्वेन J ·अनुभूविप्रकाशः। वेदोक्ता इति वैशेपिकादयः ॥९५॥ त्रिगुणं यत्प्रधानं तत्पुरुषार्थेन हेतुना ।। प्रवर्तते वासनात्यकृप्तिस्तत्रेति कापिलाः ॥९६॥ अनंत- फल्पोपचया अनंता एव वासनाः ॥ उदाहरणमानं तु दृष्टांतरिह वर्ण्यते ॥९॥ हारिद्रं वसनं यद्वत् संसर्गात्पीततां प्रजेत् ॥ तद्व- मार्यादिसंसर्गाल्लिंग रागादिमद्भवेत् ॥ ९८॥ ईपत्पांश्च पहेपः स्पास्वच्छः श्वेतकंबलः ॥ तपच्छ्रद्धया युक्तं खतो रोपादिमा- गपि ॥९९॥ इंदगोपोऽतिरक्तः स्यात्स्वत एव तथा मनः ॥ विवि. कदेशस्यस्यापि विषयप्रवणं कचित् ॥१००॥ अमेरैर्चिर्यथा मास्त्र- दहत्यपि तथा फचित् ॥ घेदशास्त्रविदप्यन्यान्याधेवेाद्युपद्रवै॥१॥ सितीभोज यया सौम्यं सुगंधि मृदु च स्वतः ॥ जन्मनैव तथा चिचं युकं शमदमादिमिः ॥२॥ तीयविद्युद्यथाऽत्यंतं धनवांताप- नोदकृत् ॥ तथा हिरण्यगर्भस्य सर्वज्ञा वासना भवेत् ॥३॥ वामु- पासीन आमोति नियमसंवमूर्जिताम् ।। रजःसत्वतमोयोगाद्वास- नानां विचित्रता ॥४॥ प्रपंचवासने ब्रह्मरूपे इत्येतदीरितम् ।। वथे- दमनिदंरूपे इति पक्षोऽधुनोच्यते ॥५॥ सवासनं जगत्सर्वं तत्रेद- रूपमीरितम् ।। सच सच्चेति सत्यं तत्प्रोच्यते पांचभौतिकम् ॥६॥ सत्यस्य सत्यमनिदं वफव्यं शिष्यते ततः ।। आदेशोऽनंतरं तस्य क्रियतेऽनन्यमानिनः ॥७॥ आदेशो नेति नेतीति ब्रह्मवत्वावयो- धकः ॥ यथाऽयमुपपद्येत तथा सम्यनिरूप्यते ॥८॥ इतिशब्देन चिद्भास्समनूध प्रतिपिध्यते ।। नकारेण द्विरुक्तिस्तु वीप्सा कृत्स्ननि- पिद्धये ॥ ९ ॥ मूर्त वा यदि वाऽभूर्तमझानं वासनाऽथवा ॥ अभ्या- १ कठोरः। २शिखा । ३ शुभं कमलम् । ४ मानापेक्षारहितस्य । ५भयात आदेशो नेति नेति नद्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्त्यय नामध्येमरस- त्यस्य सत्यमिति प्राणा पे सत्यं तेषामेव सत्यम् ।

·अध्यायः १५ । त्ममधिदेवं वा तत्सर्वं प्रतिपिध्यते ॥१०॥ अथवाऽत्रेति शब्दो द्वी जीवंशोपाधियाचिनौ ॥ नकाराभ्यामुपाधी द्वौ निषिध्य ब्रह्म लक्ष्यते ॥११॥ यथा मात्रादिसत्तेयं प्रत्यक् संविद्विसाक्षिका ॥ प्रमानादेर- भावोऽपि तथाऽतस्तेन लक्ष्यते ॥१२॥ अतिरोहितसंवित्को दृष्टि- मात्रात्मकत्वतः ॥ विनैव वाचक शब्द बोध्यो लक्षणयाऽप्यतः ॥१३॥ अनन्यानुभवेनैव भावाभावात्मभूमिपु ॥ प्रत्यकूटस्थमा- स्मानं पश्यन्नास्ते फलात्मना ॥१४॥ अतो मंत्रादिसंभेदो यत्र यत्र निवर्तते । तत्र तत्रैकका प्रत्यक् स्वमहिम्नैव सिद्ध्यति ।।१५।। एत- द्वस्तु स्वतःसिद्ध प्रमानाद्यनपेक्षतः ॥ सर्वस्यैव वतः सिद्धेः कथं सिर्वोत्तदन्यतः ॥१६॥ तदित्यं नेति नेतीति वाक्यं ब्रह्मात्मवोध- कम् ॥ जीवशोपाधिनिद्रुत्या लक्ष्याखंडावसानतः ॥१७॥ इत्येवम- निदरूपं ब्रह्मणः प्रतिपादितम् ॥ निर्नाम्नस्तस्य नामैतत्सत्यं सत्य- मिति श्रुतम् ॥१८॥ सच त्यञ्चेति सत्याख्याः प्राणास्ते ब्रह्मणा- त्मना ।। आत्मवंतस्ततो प्रक्ष सत्यं सत्समितीरितम् ।।१९।। अजा- तशत्रुर्यो विद्यां ब्राह्मणैलिभिरुक्तवान् ॥ तद्व्याख्यानेन संतुष्याद्वि- धातीर्थमहेश्वरः ॥ १२० ॥ इति श्रीविद्यारण्यविरचिते अनुभूति प्रकाशे अजातशत्रुविद्याप्रकाशो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥ मैत्रेय्यै याज्ञवल्क्यो यो चतुर्थप्रामणेऽब्रवीत् ॥ ससाधनां प्रम- विद्यां विस्पष्टं व्याकरोति ताम् ॥१॥ चित्तस्य फर्महेतुत्वात्तत्यागो ज्ञानसाधनम् ।। इति दर्शयितुं प्राह श्रुतिराख्यायिका शुभाम् ॥२॥ एपणात्रयसंन्यासो |गेन लक्ष्यते ॥ ज्ञानस्य हेतुः संन्यास इति शास्त्रेपु हिंडिमः ॥३॥ द्विविधः कर्मसंन्यासः फलसाधन- भेदतः ।। फलाय शानिनस्त्यागो जिज्ञासोनिसिद्धये ॥४॥ शानि- ·अनुभूतिप्रकाशः। ११७ त्वाद्याज्ञवल्क्योऽयं जीवन्मुक्तिफलेच्छया ॥ चित्तविक्षेपबाहुल्यं गार्हस्थ्यं त्यक्तुमिच्छति ॥५॥ निदिध्यासखेति शब्दात्सर्वत्यागफलं जगौ ॥ न ह्यन्यचिंतामत्यक्त्वा निदिध्यासितुमर्हति ॥६॥ निरंतरं विचारोऽयः श्रुतार्थस गुरोर्मुखात् ॥ तन्निदिध्यासनं प्रोक्तं तचै- काम्येण लक्ष्यते ॥ ७ ॥ अनात्मन्यरुचिश्चित्ते रुचिश्वात्मनि चेद्ध- वेत् ॥ पुण्यपुंजेन शुद्ध तञ्चित्तमैकाम्यमर्हति ॥८॥ शुध्यंकुरितमै- काम्यं विवेकेनाभिवर्धयेत् ॥ प्रियाप्रियविवेकोऽतो मैत्रेय्या उपदि- श्यते ॥९॥ पतिजायादिभोगेपु भोक्तर्यात्मनि चेक्ष्यते ॥ प्रीतिस्तत्र क मुख्येयं कुत्रामुख्येति चिंत्यताम् ॥१०॥ सदा भूयासमेवाई मानभूयं कदाचन ॥ इत्यनौपाधिको प्रीतिः प्राणिनामात्मनीक्ष्यते ॥११॥ स्वसंबंधोपाधिनैव भोग्ये प्रीतिने तु स्वतः ॥ अन्यथा वैरिभोग्येऽपि भोग्यत्वात्प्रीतिरापतेत् ॥१२॥ अविचारेण पुत्रादौ या प्रीतिस्तां विचारतः॥ आत्मन्येवोपसंहृत्य चित्तैकाम्यं विवर्ध- येत् ॥१३॥ ऐकायमचलं कृत्वा निदिध्यासनकारणम् ॥ आत्मा द्रष्टव्य इत्येतत्सूत्रं व्याख्यातुमाददे ॥१४॥ आहात्मशब्दः प्रत्यंचं तथा लोकेऽनुभूतितः ॥ अनेनात्रात्मशब्देन प्रमेयं निर्दिदिक्षितम् ॥१५॥ द्रष्टव्य इति निर्दिष्टा प्रमितिदृशि. धातुना ॥ अज्ञातज्ञापनं तव्यप्रत्ययेनाभिधीयते ॥ १६ ॥ अज्ञात आत्मा वेदांतजन्यज्ञानेन मीयते ॥ इत्येप एव वाक्यार्थो नाप्रवृत्तप्रवर्तनम् ॥१७॥ नन्वहं- प्रत्ययेनात्मा वेदांतश्रवणात्पुरा । विज्ञात इति चेन्मैवं सार्वात्म्या- नवद्रोधनात् ॥१८॥ लिंगदेहपरिच्छिन्नरूपमाहिण्यहमतिः॥सार्वा- १ आरमा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो -मंतव्यो निदिध्यासितव्यो मैनेण्या- मनि वा अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्व विदितम् ।

·अध्यायः १५॥ म्यमात्मनस्तत्त्वं तदज्ञातमहंधिया ॥१९॥ सर्वासूपनिषत्स्खेतत्सा- वात्म्यं प्रतिपाद्यते । कार्यज्ञेयसमाप्तिः स्यात्सात्म्यिस्थावबोधतः ॥२०॥ आत्मा द्रष्टव्य इत्युच्या तत्त्वधीरुपदर्शिता ॥ श्रोतव्य इत्या- दिना तु विचार उपदर्श्यते ॥२१॥ श्रुत्यर्थाविष्कृतेर्हेतुः शब्दशक्ति- विवेककृन् । श्रुतिलिंगादिको न्यायः प्रोक्तः श्रोतव्य इत्यतः॥२२॥ अर्थासंभावनोच्छेदी वर्को मननमीरितम् ॥ वेदशास्त्राविरोध्यत्र तर्को ग्राह्यो न चेतरः॥२३॥ अपरायत्तबोधोऽत्र निदिध्यासनमु- च्यते ॥ ध्यानाशंकानिवृत्त्यर्थ विज्ञानेनेत्युदीरणात् ॥२४॥ द्रष्टव्य इति विज्ञानमुद्दिश्य श्रवणं तथा ॥.मननं च विधायाथ विज्ञानम- वधि जगौ ।।२५।। नन्वनात्मा न विज्ञात आत्मदर्शनमात्रतः॥ ततोऽकृत्स्नत्वदोपश्चेन्मैवं सर्वस्य वेदनात् ॥२६॥ आत्मनो दर्शने. नेदं दृष्टं स्यादखिलं जगत् ॥ प्रत्यङ्मात्रैकयाथात्म्यात्कार्यकारणव- स्तुनः ॥२७॥ कार्यात्मा कारणात्मा च द्वावात्मानौ परात्मनः ।। प्रत्यग्याथात्म्यमोहोत्यौ मोहे नष्टे विनश्यतः ॥२८॥ मोहतत्कार्य- योर्वाधे प्रत्यक् सर्वमितीर्यते । अतः प्रतीचि विज्ञावे सुलभं सर्व- वेदनम् ॥२९॥ तत्रैवं सति यो मूढः समस्तव्यस्तरूपताम् ।। ज्ञात. व्यां मुनते तां तु वेद एव निपेधति ॥३०॥ यो विप्रजातिश्चैत- न्यादन्यद्वस्त्विति मन्यते ॥ कैवल्यात्तं पराकुर्याद्विप्रजातिः पराङ्मु- खम् ॥३१॥ ब्राह्मणोऽहमिति भ्रांत्या बृहस्पतिसंवादिपु ॥ प्रवृत्तो लभते जन्मेत्येपैवास्य पराक्रिया ॥३२॥ विप्रत्ववक्षत्रलोकदेवभूता- दिकं जगत् ॥ स्वस्माद्भेदेन पश्यंत वेशयेदपराधिनम् ॥ ३३ ॥ यदस्ति तन्न जानाति यन्नेहास्ति वदीक्षते ॥ इत्येवमपराधोऽस्य १ यज्ञादिषु।

·अनुभूतिप्रकाशः। विद्यते भेददर्शिनः ॥३४॥ योऽन्यथा संतमात्मानमन्यथा प्रविपा- दयेत् ॥ किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ ३५ ॥ अपोहितत्वाजात्यादिदर्शनस्येह किं पुनः ॥ द्रष्टव्यमित्यतो वक्ति सर्वासंडत्वदर्शनम् ॥३६॥ प्रत्यक्त्वेन य आमाति प्रत्यग्युद्धिप्रमा- णकः ॥ तावन्मात्रैकयाथात्म्यमुक्तजात्यादि दृश्यताम् ॥३७॥ एवं श्रोतव्य आत्माऽयं समाप्तः श्रयणे विधिः ॥ फथं मंतव्य इत्यत्र दुंदुभ्यादिनिदर्शनम् ॥३८॥ स्थिती जना लयेऽप्येतजगदात्मातिरे- कतः ।। नास्तीत्येवत्क्रमेणान दृष्टांतः प्रतिपाद्यते ॥३९॥ यथा दुंदु- मिशब्दत्वसामान्यादुस्थितान्पृथक् ।। नादातुं शमयात्कश्चिद्विशेषा- नसिकोशवत् ॥४०॥ तदात्मातिरेकेण नात्मीयोऽर्थों मनामपि।। यतः समीक्षितुं शक्यतेनासौ र सर्पवत् ॥४१॥ सामान्य तद्विशे- पश्च तद्विशेषा इति प्रयः ॥ दुंदुभिस्तस्य चाघातः शन्दश्चेत्येमिरी- रिताः ॥४२॥ सामान्यं दौंदुभः शब्दो वीयदिरससंयुतः ॥ विशेपस्तद्विशेषास्तु नीचोचादिविभेदिनः ॥४३ ।। नीचादिभेदिन: शब्दा वीरादिरससंयुते ॥ अंतर्भवंति सोऽध्यंतर्भूतस्याहौंदुमध्वनौ ॥४१॥ एवं शंखेऽपि वीणायां योजयित्या पुनः पुनः ॥ शंखदुं- दुभिवीणाख्यध्वनीनन्यत्र योजयेत् ॥४५॥ ध्वनित्रयं महाशब्द- सामान्येऽतर्भवेदिति ॥ विवक्षया शंखभेरीवीणास्तिस्र उदीरिताः ॥४६॥ यथा विशेषसामान्यतत्सामान्यपरंपरा॥शब्दे स्थिता तथा सर्वमुपलब्धिस्थमीक्षते ॥४७॥ उपलब्धोऽस्ति सन्कुंभो लंबोष्ठों देशकालवान् ॥ पूर्वपूर्वातिरेकेण नोत्तरोऽर्थोऽनुभूयते ॥४८॥ एवं चिदन्वयात्सर्व चिध्यस्तं तथा सति ॥ चिदात्मैवास्य सर्वस्य १ बाधितत्वात् ।

·अध्यायः १५॥ स्यमात्मनस्तत्त्वं तदज्ञातमहंधिया ॥१९।। सर्वासूपनिषत्खेतत्सा- त्म्यिं प्रतिपाद्यते ॥ कार्यशेयसमाप्तिः स्यात्सात्म्यिस्यावयोधतः ॥२०॥ आत्मा द्रष्टव्य इत्युत्त्या तत्त्वधीरुपदर्शिता ॥ श्रोतव्य इत्या- दिना तु विचार उपदयते ॥२१॥ श्रुत्याविष्कृतेर्हेतुः शब्दशक्ति- विवेककृत् ।। श्रुतिलिंगादिको न्यायः प्रोकः श्रोतव्य इत्यतः॥२२॥ अर्थासंभावनोच्छेदी तर्को मननमीरितम् ॥ वेदशास्त्राविरोध्यत्र तर्को माह्यो न चेतरः ॥२३॥ अपरायत्तबोधोऽत्र निदिध्यासनमु- च्यते ॥ ध्यानाशंकानिवृत्त्यर्थ विज्ञानेनेत्युदीरणात् ॥२४॥ द्रष्टव्य इति विज्ञानमुद्दिश्य श्रवणं तथा ॥-मननं च विधायाथ विज्ञानम- वधि जगौ ॥२५॥ नन्वनात्मा न विज्ञात आत्मदर्शनमात्रतः॥ ततोऽकृत्नत्वदोपश्चेन्मैवं सर्वस्य वेदनात् ॥२६॥ आत्मनो दर्शने- नेदं दृष्टं स्यादखिलं जगत् ॥ प्रत्सड्मात्रैकयाथात्म्यात्कार्यकारणव- स्तुनः ॥२७॥ कार्यात्मा कारणात्मा च द्वावात्मानौ परात्मनः ।। प्रत्यग्याथात्म्यमोहोत्यौ मोहे नष्टे विनश्यतः ॥२८॥ मोहतत्कार्य- योर्वाधे प्रत्यक् सर्वमितीयते ॥ अतः प्रतीचि विज्ञाते सुलभं सर्व- वेदनम् ॥२९॥ तत्रैवं सति यो मूढः समस्तव्यस्तरूपताम् ॥ ज्ञात. न्यां मुनते वां तु वेद एव निषेधति ॥३०॥ यो विप्रजातिश्चैत- न्यादन्यद्वस्त्विति मन्यते ॥ कैवल्याचं पराकुर्याद्विप्रजातिः पराङ्मु- खम् ॥३१॥ ब्राह्मणोऽहमिति भ्रांत्या वृहस्पतिसंवादिषु ॥ प्रवृत्तो लभते जन्मेत्येपैवास्य पराक्रिया ॥३२॥ विप्रत्ववक्षत्रलोकदेवभूता- दिकं. जगत् ॥ स्वस्माद्भेदेन पश्यंत छेशयेदपराधिनम् ॥ ३३ ॥ यदस्ति तन्न जानाति यन्नेहास्ति वदीक्षते ॥ इत्येवमपराधोऽस्स १ यज्ञादिषु।

·अनुभूतिप्रकाशः। विद्यते भेददर्शिनः ॥३४॥ योऽन्यथा संतमात्मानमन्यथा प्रतिपा. दयेत् ॥ किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा!।। ३५ ॥ अपोहितत्वाजात्यादिदर्शनस्येह किं पुनः ॥ द्रष्टव्यमित्यतो वक्ति सर्वाखंडत्वदर्शनम् ॥३६॥ प्रत्यक्त्वेन य आभाति प्रयबुद्धिामा णकः ॥ तावन्मात्रैफयाथात्म्यमुक्तजात्यादि दृश्यताम् ॥३७॥ एवं श्रोतव्य आत्माऽयं समाप्तः श्रवणे विधिः ॥ कथं मंतव्य इत्यत्र दुंदुभ्यादिनिदर्शनम् ॥३८॥ स्थितौ जनौ लयेऽप्येतजगदात्मातिरे- कतः ॥ नास्तीत्येतत्क्रमेणात्र दृष्टांतः प्रतिपाद्यते ॥३९॥ यथा दुंदु- मिशब्दत्वसामान्यादुस्थितान्पृथक् ।। नादातुं शक्रयात्कश्चिद्विशेषा नसिकोशवत् ॥ ४० ॥ तद्वदात्मातिरेकेण नात्मीयोऽर्थो मनागपि।। यतः समीक्षितुं शक्यतेनासौ रज्जुसर्पयत् ॥४१॥ सामान्य तद्विशे- पञ्च तद्विशेषा इति त्रयः ॥ दुंदुभिस्तस्य चाघातः शब्दश्चेत्येभिरी- रिताः ॥४२॥ सामान्यं दौंदुभः शब्दो वीरादिरससंयुवः ॥ विशेपस्तद्विशेषास्तु नीचोच्चादिविभेदिनः ॥४३॥ नीचादिभेदिनः शब्दा वीरादिरससंयुते ॥ अंतर्भवंति सोऽयंतर्भूतस्यादौंदुभध्वनौ ॥४४॥ एवं शंखेऽपि वीणायां योजयित्वा पुनः पुनः ॥ शंखदु- दुभिवीणाख्यध्वनीनन्यत्र योजयेत् ॥४५॥ ध्वनित्रयं महाशब्द- सामान्येऽतर्भवेदिति ॥ विवक्षया शंखभेरीवीणास्तिस्न उद्दीरिता ॥४६॥ यथा विशेपसामान्यतत्सामान्यपरंपरा ॥शब्दे स्थिता तथा सर्वमुपलब्धिस्थमीक्षते ॥ ४७ ।। उपलब्धोऽस्ति सन्कुंभो लंगोष्ठों देशकालवान् । पूर्वपूर्वातिरेकैण नोत्तरोऽर्थोऽनुभूयते ॥४८॥ एवं चिदन्वयात्सर्व चिभ्यस्तं तथा सति ॥ चिदात्मैवास्य सर्वस्य ॥ १ बाधितवाद ।

·१२० अध्यायः १५॥ तात्त्विक रूपमीक्ष्यताम् ॥४९॥ स्थितिकाले यथैकाम्यं शक्यते ज्ञातुमंजसा ॥ यथोक्तन्यायतस्तद्वदुत्पत्तावपि शक्यते ॥ ५० ॥ धूमार्चिविस्फुलिंगादिविभागजननात्पुरा ॥ अग्निरेव न धूमाद्यास्त- थैकात्म्यं जनेः पुरा ॥५१॥ स्वार्थसाधनयनादीननपेक्ष्य यथा सृजेत् ।। धूमादीन्हुतमुक्तद्वदृगादीन्प्रत्यगीश्वरः ॥५२।। नार्थं धुभ्या वाक्यसृष्टिः कालिदासादिवाक्यवत् ।। किंतु श्वास इवायनात्स्या. दतोऽपौरुषेयता ॥५३॥ मंत्राश्चतुर्विधा ज्ञेया ऋग्वेदादिगिरोदिताः। ब्राह्मणं चेतिहासादिरूपमष्टविधं भवेत् ॥ ५४॥ प्रसिद्धाश्चेतिहा- साद्या ऋग्वेदाग्रुपबृंहकाः ॥ निखिलापि जगत्सृष्टिः शब्दसृष्टयो- पलक्ष्यते ॥५५॥ प्रज्ञानव्यतिरेकेण यथैव स्थितिसर्गयोः ।। वस्त्वं- तरं न संभाव्यं प्रलयेऽपि तथोच्यते ॥ ५६ ॥ स्वाभाविकात्यंतिको द्वौ प्रलयो जगतस्तयोः ॥ स्वाभाविकः स्यात्कल्पांते योधादित्यं- तिको मतः ॥५७ ॥ समुद्रखिल्यौ दृष्टांती क्रमाप्रलययोर्मती ।। लीयतेऽन्धी जलं यद्वत्तथा ब्रह्माणि तज्जगत् ॥ ५८ ॥ साक्षाद्वाथ अनाड्या वा जलमब्धौ प्रलीयते ॥ साक्षाद्गादिका नद्यस्तत्प्रनाड्या जलांतरम् ॥५९॥ तथैव कारणं वस्तु साक्षाद्ब्रह्मणि लीयते ॥ कार्य तु कारणद्वारेत्येतदन विवक्षितम् ॥६०॥ विषयप्रलयेनाक्षप्रलयस्यो- दितत्वतः ॥ लयः सर्वस्य जगतो ब्रह्मणीत्यत्र सुस्थितम् ॥ ६१ ॥ एवं मंतव्य आत्मायमर्थासंभवनुत्तये ॥ दुंदुभ्यायुक्तदृष्टांतन्याय- मार्गेण यत्नतः ॥ ६२ ॥ अपरायत्तयोधाख्यनिदिध्यासनसिद्धये ॥ आत्यंतिकलयं वक्तुं खिल्यदृष्टांत उच्यते ॥६३॥ सामुद्रमंभो लव- १ अस्य महतो भूतस्य निश्वरितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽयवा- गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः स्त्राप्यन्यव्याख्यानान्यस्यैव- तानि निःश्वसितानि । २ अपराधीनयोतिद्धये ।

·अनुभूतिप्रकाशः। गक्षेत्रे भानुविपाकतः ॥ लवणोपलतां प्राप्य सैंधवः खिल्य उच्यते ॥६४ास खिल्य उधौ क्षिप्तस्तापशांतौ विलीयते।।अशक्यः पुनरुद्धत खिल्यरूपेण पूर्ववत् ॥६५॥ खिल्योवृत्यै नीरमन्धावादीत यतो यतः ॥ तत्र तत्र रसो लभ्यः खिल्यस्त्वेप न कुत्रचित् ॥ ६६ ।। सामुद्रस्यांभसस्तापारिखल्यतैवं परात्मनः ॥ आनह्मस्तंवपर्यतं जीवता स्यादविद्यया ॥६॥ महद्भूतमनंतं स्यादपारं चिद्धनं.स्वतः ॥ देहेंद्रि- याख्यभूतेभ्यो जीवत्वेन समुत्थितम्॥६८॥महत्त्वं सर्वगत्वं स्माद्भूतत्वं नित्यसिद्धता ॥ अनंतापारशब्दाभ्यां व्याप्तिनित्यत्वसाधनम् ॥६९॥ कार्यकारणराहित्यं यदि वेहोपलक्ष्यताम् ॥ अनंतत्वमकार्यत्वमपार- त्वमहेतुता ॥७०॥ विज्ञानघन एवेति जात्यंतरनिपेधनम् ॥ तदिदं वस्तुनस्तत्त्वं मायिकी सा समुस्थितिः ॥ ७१ ॥ अधिस्थानीयमै- कात्म्यं जलस्थानं तु साक्षिचित् ।। क्षेत्रस्थानं शरीरादि तापस्थान तु विभ्रमः ॥७२॥ खिल्यस्थानं चिदाभासो योगात्तत्वभोक्तृते ।। द्रष्टा श्रोता द्विजो गौरो धनी गोमान्भवेत्ततः ॥७३॥ प्रत्यगात्मैव सद्ब्रह्म परोक्षमभवत्तदा ॥ ब्रह्मैव सन्नयं पात्मा संसारित्वमयाप्त- वान् ॥ ७४ ।। इत्येवं परवस्त्वेव पंचभूताख्यमायया ॥ जीवत्वेन समुत्थाय स्वतः शास्त्रेण बुध्यते ।। ७५ ॥ सर्वमात्मैव सम्यग्धीज- न्मनैवाखिले भ्रमे नष्टे नश्यति जीवत्वं जले प्रक्षिप्तखिल्ययत्।।७।। क्षेत्रक्षेश्वरभेदेन पुनः संज्ञा न विद्यते ॥ पद्धतोस्तमसो ध्वंसारिख- ल्यानुद्धरणं यथा ॥७॥ दृष्टिमात्रात्मयाथात्म्यात्कार्यकारणवस्तुनः।। न ज्ञातं किंचिदप्यस्ति नानपास्तं तथा तमः ॥७८॥ आत्यंतिकोऽयं , महद्भूतमनंतमपार विज्ञानघन एचैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवा नविनश्यति न प्रेस संशास्तीति ।

·१२२ अध्यायः १५ । प्रलयः पुनर्जन्मविवर्जनात्।।स्वाभाविके लये शक्तिशेषादस्ति पुनर्जनिः ॥७९॥ विज्ञानकघनस्यास्य संज्ञा नास्तीति यद्वचः ॥ तद्व्याहतिर्न शक्यान तयोपियभेदतः॥ ८० ॥ विज्ञानकघनोक्त्यास्य कृत्स्नै कात्म्यं पुरोदितम् ॥ संज्ञा नास्तीति चाविद्याजन्या बुद्धिनि- पिध्यते ॥ ८१ । कार्यकारणताशेपि स्वतःसिद्धमनन्यगम् ॥ यद्वस्तु तदुलं खात्मसंनित्त्यै निरपेक्षतः ॥८२॥ ऐकात्म्यं यदविज्ञातं तद्वैत- मिव विभ्रमात् ।। स्याद्यत्र तत्र पुंसोऽसौ कर्तृकर्मादिभेदधीः ॥८३॥ ननु द्वैतमिवेत्येतदुपमानं कथं तव ॥ उपमेयद्वैतवस्तुराहित्यादिति चेच्छृणु ॥८४॥ रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ॥ इत्यादावुपमा दृष्टा स्वस्य स्खेन तथेष्यताम् ॥८५।। यद्वलोके चंद्रभेदः कल्पितत्वेन संमतः ॥ जगद्भेदोपमा सा स्यान्मिथ्यात्वं तेन सिद्ध्यति ॥८६॥ समस्तव्यस्तरूपत्वं यो वक्तीहात्मनः श्रुतेः ॥तत्पक्षस्य निषेधाय द्वैत- मिथ्यात्ववर्णनम् ।।८७॥ ज्ञातृज्ञानज्ञेयरूपं प्राप्य स्वप्ने यथा मृषा ।। एको व्यवहरत्येवमज्ञो व्यवहरेन्मृपा ॥८८॥ यस्यामविद्यावस्थायां भेदभ्रांतिस्तदा पुमान् ॥ प्रात्प्रेयघ्राणसंज्ञामामोत्यन्यां तथा विधा ॥८९॥ अविद्यायां विनष्टायां घ्रातृवाणादिभेद्धीः ॥ विनश्यती- त्यभिप्रेत्य संज्ञा नास्तीति वर्णितम् ॥१०॥ अभिज्ञोऽप्यज्ञवद्भेद ब्रांतवाणादिलक्षणम् ॥ विज्ञानातीति चेन्मैवं विद्यायां वदसंभवात् ॥९१॥ यस्यां तु विद्यावस्थायामात्मैवास्याभवजगत् ॥ तदा का केन किं जिनेदद्वैते परवस्तुनि ॥१२॥ दृष्टगोचरवत्सर्व कार्यकार- १. यत्र हि द्वैतमिव मवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतर जिघ्रति इति द्वैतावस्थायां सर्वव्यवहारं दर्शयती यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन पश्येत् येनेद सर्व विजानाति तं केन विजानीयादिशातारमरे केन विजानीया. दिति षोधकाले तं निपेति ।

·अनुभूविप्रकाशः। १२३ पवजगत् ।। ध्वस्तात्मांध्यस्य विदुषः सम्यग्ज्ञानोदयो भवेत् ॥९॥ आहकादिविभागोऽन नास्ति तद्धत्वसंभवात् ।। चिन्मात्रस्य स्वतः- सिद्धेर्विज्ञानघनतेरिता ॥९४॥ मुक्तस्य व्यवहारस्तु भ्रांतिवासनया कृतः ॥ भ्रांतिनाशेऽपि संस्कारानुवृत्तिदृश्यते खलु ॥१५॥ वास- नामात्रसंज्ञा तु देहे सति न वार्यते ॥ वस्तुत्वभ्रांतिसंज्ञेय प्रबुद्ध- स्यात्र वार्यते ॥९॥ ज्ञातज्ञानक्षेयरूपा न संज्ञा विषये यथा ॥ प्रतीच्यपि तथा संज्ञा प्रवुद्धस्य न विद्यते ॥ ९७ ॥ ज्ञानोत्पत्तौ न संज्ञास्तीत्यास्तां तावदिहात्मनि ॥ अपि सत्यामविद्यायां न संज्ञा- स्त्यात्मनीदृशी ॥९८॥ प्राहकादि जगत्सर्व येन कूटस्थसाक्षिणा । लोकः सर्वो विजानाति जानीयात्केन तं वद ॥९९॥ योद्धृत्वाल्लो- चनेनापि न संज्ञा प्रत्यगात्मनि ॥न योद्धा गृह्यतेऽन्येन बोधेन विषयेण वा ॥१००॥ व्यावहारिकसंज्ञाऽसौ संसारिण्यपि दुर्लभा॥ किमु निःशेपविध्वस्तसंसारार्णवकारणे ॥१॥ इत्येवमपरायत्तवोधे- नात्यंतिको लयः ॥ निदिध्यासनरूपोऽत्र फलभूतः प्रकीर्तितः ॥२॥ याज्ञवल्क्योऽन मैत्रेयीमन्यगृहायथा तथा ॥ मुमुक्षुमनुगृहातु विद्या. तीर्थमहेश्वरः ॥३॥ इति श्रीविद्यारण्यमुनिविरचिते अनुभूतिप्रकाशे बृहदारण्योपनिपदि मैत्रेयीविद्याप्रकाशो नाम पंचदशोऽध्यायः॥१५॥ पंचमे ब्रामणे दध्यड्डाथर्वण उवाच याम् ॥ अश्विनोर्म- धुविद्यां तामत्र स्पष्टीकरोम्यहम् ॥१॥ परस्परोपकारित्वं पृथिव्याः प्राणिनामपि ॥ यत्तन्मधुत्वं विज्ञेयमुपकारस्तु सर्जनम् ॥२॥ जंतुभिः पृथिवी सृष्टा स्वकर्मफलभुक्तये ।। पृथिव्याऽप्यात्ममोगार्थ १ इयं पृथिवी सर्वेषां मध्वस्य पृयिव्ये सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्या पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म्यं शरीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमारमेदामृतमिदं मझेदं पर्वम् ।

·१२४ अध्यायः १६॥ सृष्टाः सर्वेऽपि जंतवः ॥३॥ पार्थिवाणि शरीराणि मुज्यंते जंतु. मिस्तथा ॥ पृथिव्याऽपि धरित्रीत्वं भुज्यते जंतुधारणात् ॥४॥ अस्यां पृथिव्यां यो भास्वानामोक्षमविनश्वरः॥लिंगात्मा मध्वसौ सर्वभूतानां तानि तस्य च ॥५॥ अध्यात्म यश्च शारीरो लिंगात्मा पार्थिवांशजः । स चापि मधु सर्वेषां सर्वभूतानि तस्य च ॥६॥ अध्यात्म साधिदैवं च साधिभूतमिदं जगत् ॥ एकैकस्यात्मनः कृत्स्नं भोग्यत्वेनावतिष्ठते ॥७॥ सर्व सर्वस्य कार्य स्यात्सर्वः सर्वस्य भोजकः ॥ इत्येपा मधुविद्याऽत्र वैषम्यात्क्लेशहारिणी ॥८॥ भूतानि भूमिट्टै लिंगे इत्युक्तं यच्चतुर्विधम् ॥ मध्वविद्याकृतं तस्य वस्तुतत्त्वमथोच्यते ॥९॥ अयमेव स इत्यत्र मधुरूपश्चतुर्विधः ।। प्रपंचोऽयमिति प्रोकः स इत्यात्मोच्यते परः ॥१०॥ अयमेव स इत्युक्या सामानाधिकरण्यतः.॥ प्रत्यङ्मात्रैकयाथात्म्यं प्रपंचस्या- वयोध्यते ॥११॥ स इत्यनेन निर्देष्टुमतीतग्रंथवर्णितः ॥ योऽयमि- त्यादिमिर्वाक्यैश्चतुर्मिः स्मार्यते परः ॥१२॥ आत्मा द्रष्टव्य इत्यु- कममृतत्वेन वर्णनम् ॥ नेति नेत्युदितं ब्रह्म तत्सर्वमभवत्त्विति ॥१३॥ आत्मामृतब्रह्मसर्वशब्दैः प्राक् प्रतिपादितम् ॥ वस्त्वस्य मधुनस्तत्त्वमिति वाक्यार्थ ईरितः ॥१४॥ उत्तरेप्वपि वाक्येपु मधुरूपमिदं जगत् ।। ब्रह्मापि मधुनस्तत्त्वं योजयेदुक्तवर्मना।।१५॥ साधारणविशेषाभ्यां धर्मो भोगप्रदो द्विधा ।। अघिदैवं तथाध्यात्म- मित्यत्रासौ विभज्यते ॥१६॥ सत्यमानुपयोरेवं विभागं योजये- द्विधा ।। पृथिव्याद्या मानुपांता विराडशा उदीरिताः ॥१७॥ अय- मात्मेति निर्देशो विराजोऽभिमतोऽशिनः ॥ हिरण्यगर्भस्तत्रत्यः प्रोक्तस्तेजोमयोकितः ॥१८॥ विराहिरण्यगर्भाख्यस्थूलसूक्ष्मशरी:

·अनुभूतिप्रकाशः। १२५ रगः ॥ चिदाभासोऽत्र यश्चायमात्मेत्युक्त्यामिधीयते ॥१९॥ अपू- निपरामध्यप्रत्यग्याथात्म्यवित्तये ॥ स वा इत्यादिको प्रथः सह- प्टांतोऽभिधीयते ॥२०॥ ननूक्तं मधुनस्तत्त्वमयमेव स इत्यतः ।। वचनाद्बहुपर्यायैर्भूयोऽप्येतदृढीकृतम् ॥२१॥ पाढमेतावता वस्तु- सार्वात्म्यं स्यात्प्रपंचितम् ।। तदेवाभिव्यज्यतेऽथ विदुषः फलरूपतः ॥२२॥ स एव मधुतत्त्वाख्य आत्मायं तत्त्वविन्मतः ।। आधिपत्यं च राजत्वं वैदुष्यं विदुपोऽधिकम् ॥२३॥ अनाधिपत्यशब्देन स्वातंत्र्यमभिधीयते ॥ स्वार्थः प्रत्यक्तदर्थत्वात्सहेतोर्जगदात्मनः ॥२४॥ राजत्वं राजनादाखविलुप्तात्मदर्शनात् ॥ ब्रह्मारमीति परिक्षानध्वस्तध्वांतत्वकारणात् ॥ २५ ॥ योऽसावविद्यया देही संसारी वाप्यभूत्पुरा ॥ स एव विद्यया ब्रह्मेत्यतोऽस्मि जगदर्पितम् ॥२६॥ चक्रस्यारा यथा सर्वे नाभिनेम्योः समर्पिताः ॥ सजीवा निखिला देहा ब्रह्मविद्यर्पितास्तथा ॥२७॥ समाप्ता ब्रह्मविद्येयं कैवल्यावाप्तयेऽखिला ॥ यथोक्तब्रह्मविद्यायाः स्तुत्यर्थाख्यायिकोच्यते ॥२८॥ ध्यङ्काथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच द्विविधं मधु ॥ प्रवर्गागर- विध्यानं ब्रह्मज्ञानमिति द्वयम् ॥२९॥ तं वृचांतमृषिः पश्यन्प्राब- ब्रीदश्विनौ प्रति ।। वृत्तांतमब्रवीदग्भ्यामृग्भ्यां च ब्रह्मवेदनम् ॥३०॥ अश्विनोर्युवयोरुमं लाभाय गुरुमारणम् ।। आविष्करोमि लोकेऽस्मि- मेघो वृष्टिं यथा तथा ॥३१॥ दध्यताथर्वणोऽश्वस्य शिरसा, युव- योर्मधु ॥ यत्प्रोवाच तदप्यत्र जाननाविष्करोम्यहम् ॥३२॥ छित्वा गुरोः शिरोऽन्यत्र निक्षिप्याश्वस्य यच्छिरः ॥ तदाहृत्य गुरोः स्कंधे १स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपतिः सर्वेषां भूतानां राजा तद्यथा रंधनाभी च स्थनेमौ चाराः सर्वे समर्पिता एवमेवास्मिनात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्व देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एवात्मानः समर्पिताः । AM ·१२६ अध्यायः १६। प्रतिष्ठापयतो युवाम् ॥३३॥ सत्यप्रतिज्ञः स गुरुः सोदाप्येतादृशीं व्यथाम् ।। मधुद्वयमुवाचेति कथितोऽर्थ ऋचोर्द्वयोः ॥३४॥ ईशो मनुष्यपश्वादिदेहांश्चक्रे पुरा ततः॥स पक्षी लिंगरूपेण भूत्वा तान्प्रा- विशत्प्रमुः ॥३५॥ योऽयं पुरुपशब्दोऽस्मिन्मंत्रे तस्य निरुक्तितः ।। जीवब्रह्मैक्यतात्पर्य मंत्रस्यास्योपवर्ण्यते ॥३६॥ पुरि शेते यतस्तस्मा- पुरुषो जीव उच्यते ॥ सर्व पूरयतीत्येवं पुरुपो ब्रह्म भण्यते ॥३०॥ अनेन ब्रह्मणा किंचिद्धहि नावृतं कचित् ।। नास्त्यसंवृतमंतश्च पूर- णात्पुरुषस्तथा ॥३८॥ रूपं रूपं प्रविष्टोऽयं प्रतिबिंवो भवत्ययम् ॥ सदस्य प्रतिपिंवत्वं प्रत्यग्याथात्म्यवित्तये ॥३९॥ चैतन्यात्मादयः शब्दा व्युत्पन्नाः प्रतिबिंबके ॥ लक्ष्यति चिदात्मानं तेन याथा- म्यवेदनम् ॥४०॥ मिथ्यामिमानैः साभासबुद्ध्यादिपरिकल्पितैः । द्रष्टा श्रोताहमित्यादिबहुरूपो विचेष्टते ॥ ४१ ॥ संत्यस्य हरयोऽ. क्षाख्या हरणाद्विपयान्प्रति ॥ प्राणिभेदादनंतास्ते तैस्तु संसरतीश्वरः ॥४२॥ मंत्रोक्ता हरयोऽध्यस्तास्तत्संख्या च प्रकल्पिता ।। एतेषां तत्वमात्मैवेत्साह ब्राह्मणमादरात् ॥४३॥ निःशेपमधुकांडस्य तदे. वैदिति वाक्यतः ॥ सारः संक्षिप्यते साक्षात्करविन्यस्तबिल्ववत् ॥४४॥ अज्ञातं संशयज्ञातं मिथ्याज्ञातमिदं जगत् ॥ तदेतदित्यनू- द्यास्य तत्त्वं ब्रह्मेति योध्यते ॥४५॥ निष्कारणं तनिष्कार्य निश्छिद्रं पाह्यवर्जितम् । परोक्षप्रतिषेधार्थमात्मा ब्रह्मेति भण्यते॥४६॥ सर्वा- नुभव एवायं यतः सर्वानुभूस्ततः ॥ कालात्सर्वो भवेदेष चिन्मा- १ पुरषके द्विपदः पुरखके चतुष्पदः पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष भावि. शदिति स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्प पुरिशयो नैनेन किंच नानावतं नैनेन किंचनासंवृतं इदं वैतन्मधु दध्यहार्थवणोऽश्विभ्यामुवाच तदेतद्दपि पश्यन्नवोचत । २ तदेतद्रमापूर्वमनपरमनंतरमबाह्यमपरमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूतिरित्यनुशासनम् ।

·॥
॥
अनुभूतिप्रकाशः।
१२५
प्रत्वात्तथानुभूः ॥ ४७ ॥ फर्तव्यमेतद्विज्ञानमिति वेदानुशासनम् ॥
अस्यातिलंघने दोपः संसारानर्थसंगतिः॥४८॥ कुर्वतस्तु महान्
लामः स्वात्मनः कृतकृत्यता ॥ मधुकांडार्थसर्वस्वमित्यं श्रुत्योपसं.
हसम् ॥४९॥ विद्यावंशजपाद्विद्याविनः सर्वो निवार्यते ॥ मुमुक्षु-
मनुगृहातु विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥५०॥ इति श्रीविद्यारण्य.
विरचिते अनुभूतिप्रकाशे बृहदारण्यके मधुविद्याप्रकाशो नाम पोड.
शोऽध्यायः ॥ १६ ॥
याज्ञवल्क्योऽश्वलादिभ्यो विजिगीपुः कथामुखात् ॥ उक्तवान्पं.
चमेऽध्याये तत्त्वविद्यामनेकधा ॥ १ ॥ अध्यात्ममधिभूतं च यज-
मानविंगादिपु ॥ स्वाभाविकः परिच्छेदो मृत्युमर्यफलार्जनात्॥२॥
कालोऽपि मृत्युः फर्नादि मारणास्वात्स च द्विधा ॥ सौरोऽहोरा-
प्ररूपेण चांद्रः पक्षादिरूपतः ॥३॥ जेतुं मृत्युत्रयं ब्रह्मलोक प्राप्तुं
च साधनम् ॥ प्रभैश्चतुर्भिः पप्रच्छ देवध्यानं तदुत्तरम् ॥ ४ ॥
यजमानस्य वागादेर्होत्रादेवाधिदैविके ॥ अग्यादावेकतां ध्यात्वा
मुच्यते चातिमुच्यते ॥ ५॥ मुक्तिस्त्यक्त्वासुरं भावं देवभावस्य
चिंतनम् ॥ ब्रह्मलोकोऽतिमुक्तिः स्यान्न कैवल्यमुपासनात् ॥ ६ ॥
अर्थ संपद उच्यते स्वल्पे कर्मणि कर्मणः ॥ महतश्चितनं संपत्तया
प्राप्यं महत्फलम् ॥७॥ होतृप्रयुक्त ऋग्जावित्रये संपादयेदमूर ॥
लोकांस्त्रैलोक्यमामोति समत्वात्रित्वसंख्यया ॥८समिन्मांसाज्य.
मुख्यानामुघलत्वादिसाम्यतः ॥ देवलोकादिसंपत्त्या देवलोकादि-
मामुयात् ॥९॥ ब्रह्मणो मनसो वृत्तिध्वनंतास्वंतवर्जितान् ॥ विश्वा-
संपादयन्देवानेनंतं लोकमाप्नुयात् ॥१०॥ उत्तास्त्रजातिपूदाना
गीयमानासु संपदा लोकत्रयस्य प्राणादेरपि लोकत्रयं व्रजेत्॥११॥

·१२८ अध्याय: १७।। गयाभूाह्मणो विष्णुरन्नं ब्रह्मेति संपदा ॥. श्राद्धे फलस्य बाहुल्यं मत्वा संपादयंति' हि ॥१२॥ बंधाख्यमृत्युस्तन्मृत्युर्विदुपोऽनुक्रम- स्तथा ॥ प्रयोजकस्तयोर्मृत्योः प्रेरकं चात्र पृच्छयते ॥१३॥ अधि- भूताधियज्ञादिपरिच्छेदः फलात्मकः ॥ मोहासंगात्मको मृत्युमहा- तिमहवंधवान् ॥१४॥ ग्रहा घाणादयो ज्ञेया गृहति विषयान्यतः॥ घ्राणादिप्रेरकत्वेन गंधायाः स्युरतिमहाः ॥१५॥ पूर्ववाहाणसंप्रोत- ध्यानसंयुक्तकर्मभिः ॥ परिच्छेदविनाशेऽपि मृत्योः सर्वस्य न क्षयः ॥१६॥ हिरण्यगर्भरूपेऽपि श्रूयते हि क्षुधादयः ॥ अतो मृत्योरशे- पस्य मृत्युरन्योऽत्र पृच्च्यते ॥१७॥ निर्णयौ मृत्युतन्मृत्यू बंधमो- क्षावबुद्धये ॥ दुर्वचौ च महादीनां लोकेऽत्यंताप्रसिद्धितः ॥१८॥ ग्रहातिग्रहवद्वंधो देहेऽप्येप तथाप्यसौ ॥ जन्मांतरेप्वसंचारानाप्र- सिद्धो न दुर्वचः॥१९॥ एकमेय मनः सर्वजन्मगामीति तार्किकाः ।। अक्षांतराण्यपीत्यन्ये तेन संख्याऽन दुर्वचा ॥२०॥ मनोन्यायः समोऽन्येषु तेनादोपविवक्षया ॥ पर्यग्रहीदष्टसंख्यामन्यांतर्भाव उहताम् ॥२१॥ यस्सेंद्रियस्य योऽर्थोऽस्मिन् जन्मन्यन्यत्र तत्तथा ॥ उतान्यथेति संदेहासंख्येयं पृच्छयते पुनः ॥ २२॥ दृष्टानुसार्यदृष्टं . तु कल्पनीयमितीदृशात् ॥ न्यायात्साह यथा दृष्टामिद्रियार्थव्यव- स्थितिम् ॥२३॥ बंधत्व विशदीकर्तुं प्रहातिमहकल्पनम् ॥ मोच- नीयो प्रहप्रस्तस्तथैवाक्षार्थबंधनात् ॥ २४ ॥ प्रस्तं हिरण्यगर्भातं मृत्युना सकलं जगत् ॥ ग्रहातिमहरूपेण मृत्युस्तस्यास्ति वा न वा ॥२५॥ अस्ति चेदनवस्था स्यादनिर्मोक्षोऽन्यथा भवेत् ॥ इत्यसो दुर्वचः प्रभो दृष्टांतेनापनुद्यते ॥२६॥ बढेः सर्वाशिनो मृत्योर्यथा मानेंद्रियपंचकं वाक्पाणी द्वौ मनश्चैत्यष्टौ सवंद्रियाणामुपलक्षणम् ।

·अनुभूतिप्रकाशः। १२९ मृत्युर्जलं महत् ।। पंधमृत्योतया मृत्युरज्ञानं यंघहल्ये ॥२७॥ अज्ञानमृत्योर्विज्ञानं मृत्युतस्यापि तत्चया ॥ तत्कावकरजोन्याया- मानवस्थामिहानयेत् ॥२८॥ प्राक्तनान्यपि जन्मानि सम्याज्ञानम- पहुते ॥ अपद्धते स्वमित्यस्मिन्नर्थे नेपा चमत्कृतिः ॥२९॥ अय तत्त्वविदः प्राणा उत्क्रामत्यथवा न हि ॥ स्यात्पुनर्जनिरुतांताव. नुत्क्रांती भूतिः कथम् ॥३०॥ नोलामंति न तिष्ठवि किंतु निर्वा- तदीपवत् ॥ न फारणं शिप्यतेऽत्र तस्य ज्ञानेन निद्रुतेः ॥ ३१ ॥ अनारब्धफलं कर्म तदुत्क्रांते प्रयोजकम् ॥ स्थितेनिमित्तमारब्धं ते नटे शानभोगतः ॥३२॥ उपादाननिमित्ताभ्यां दीनानामुत्क्रमः कथम् ॥ कथं वाऽत्र स्थितिस्तस्माद्युक्तमासंतिको लयः ॥ ३३ ॥ प्राणत्यागेन देहोऽयं म्रियते थाहावायुना ॥ आपूर्णस्थोऽल्पमापन्नो निश्चेष्टो दृश्यते यतः॥३४॥ प्राण एवं विलीयंते किं वा सर्व प्रयोजकम् ।। आद्ये प्राणजनिभूयो द्वितीये नाम तत्कथम् ॥३५॥ अप्रयोजकनामैव शिष्यते न प्रयोजकम् ॥ अविद्याकामकर्मादि नोकदोपद्वयं ततः ॥३६॥ परवाचाभिनिष्पत्तेर्विदुपो बंधनं प्रति ॥ "नामाप्रयोजक युक्तस्तच्छेपः परदेवत् ॥३७॥ मुक्तावप्यवशिष्टत्वा- मानोऽनंतत्वसाम्यतः ॥ विश्वान्संपादयन्देवाननंतं लोकमश्नुते ॥३८॥ ग्रहातिप्रवंधाख्यमृत्योर्यत्स्यात्प्रयोजकम् ॥ कालकर्मेश्वरा- दीनां मध्ये तत्किमितीर्यते ॥३९॥ अविद्वद्विपयः प्रश्नोः विदुपो बंधसंक्षयात् ।। आतत्त्ववोधमज्ञानी वंध्यतेऽनंतजन्मभिः ॥४०॥ अनुगृहति वागादीस्वांशैरन्यादिदेवताः ॥ भोगक्षये मृतौ खांशा. न्संहरंति यया तथा ॥४१॥ भूयो देहाहे भूयो देहस्थानेषु देवताः॥ अंशं निदधति स्वं खं न देहानणात्पुरा ॥ ४२ ॥ अधिष्ठातवियो- .. अ.प्र.९ ·१३० अध्यायः१७॥ गेन न्यस्तदात्रोपमैर्युतः । वागादिमिरसौ किंस्वित्प्रयोजकमुपान- येत् ॥४३॥ किं कारणात्मवामैति किंवा केन चिदात्मता ॥ अव- •तिष्ठत एवायं किंवा कमैव संश्रितः ॥४४॥ गुणान्वा यदि वेशानं 'कालं वा देवमेव वा ॥ यदृच्छां संतति शून्यं विनाशं वेति भण्य- ताम् ॥४५॥ प्रभेन तुष्टः संत्यज्य विजिगीषां सहामुना ॥ निर्गती विजिगीषुभ्यो मिथो निर्णयमूचतुः ॥४६॥ संसारभूमिवर्तित्वान्नै- वायं कारणाश्रयः॥ कर्मादिपरतंत्रत्वात्स्वाभयोऽयं न चेष्यते ॥४७॥ जडत्वाद्गुणकालादिर्न जीवं नेतुमर्हति ॥ छो यदृच्छाशून्यं तु मानहीनं तथेतरत् ॥४८॥ जीवेश्वरौ स्वतंत्रौ चेद्विधिशास्त्रमनर्थ- कम् ।। अतः साधारणो जन्महेतुः कर्मैव शिष्यते ॥४९॥ सति कर्मणि वैचित्र्यं देहानामुपपद्यते ॥ देवेशानुगृहीतत्वाजाड्यदोषो न कर्मणः ॥५०॥ तृतीयवाक्षणे पुण्यफलावधिरुदीर्यते ॥ अश्वमेधः परं पुण्यं ब्रह्मलोकफलावधि ॥५१॥ प्रत्यक्षस्थावरत्वाख्यः स्पष्टः पापफलावधिः ॥ विज्ञायतेऽद्वयज्ञानादियत्ता हेयसंसृतेः ॥ ५२ ।। अश्वमेधादि यत्पुण्यं महोपासनया युतम् ॥ तत्फलं संसृतिस्तस्य मुज्युना पृच्छयतेऽवधिः ॥५३॥ ब्रह्मांडाद्वहिरंतश्च समष्टिव्यष्टि- रूपिणः ॥व्याप्तिहिरण्यगर्भस्य संसारस्यावधिर्मतः ॥५४॥ आंगमै- काधिगम्योऽयमर्थ इत्युपदर्शयन् ।। गंधर्वाख्यायिकामाह गंधर्वस्त- दुरुस्ततः ॥५५॥ लोकांस्तानपि गंधर्वाश्वमेधकृतां फलम् ॥ श्रुत्वा पारिक्षिवोचयात्र वादिनं तं व्यमोहयत् ॥५६॥ भश्वमेधकृतो वक्ति मुज्युः पारिक्षिता इति । परितः क्षितिमावेष्ट्य स्थिता इति विव- भया ॥५७॥ द्विर्याज्ञवल्क्यमुद्दिश्य प्रभोक्तिस्रासजन्मने ॥ अन्न -ौतींद्रियज्ञानं दर्शयन्निदमुक्तवान् ॥५८। गंधर्वेण गतिः प्रोक्ता ·भनुभूतिप्रकाशः। अश्वमेधकतामिति ॥ भूयः पृष्टः स्वयं वक्तुं प्राह लोकस विस्तु- तिम् ॥५९॥ आदित्यरथगत्याध्वमिवो यावानहर्निशम् ॥ द्वात्रिंश- द्रुणितस्तावान्व्याप्तो भानुगभस्तिभिः ॥६०॥ इयानेव. प्राणिभोग. सिद्धये लोक इप्यते ॥ इतः परस्ताहिगुणा पृथिव्यालोकवर्जिता ॥६॥ अंतरालोकयुक्तः सन्बहिरालोकवर्जितः ॥ लोकालोकगि- रिमध्ये पृथिव्योरनयोः स्थितः ॥६२॥ समुद्रो द्विगुणो भूमेघ- नोदाख्यो बहिः स्थितः ॥ अंडाद्वहिर्घनोदोऽयमिति पौराणिका जगुः ॥६३॥ पुराणं वाध्यते श्रुत्या ध्यानार्था वै श्रुतिर्मता ।। सर्व थाऽप्यंडरूपोऽयं वैराजो देह इप्यताम् ॥६४॥ थोऽडादहिः स्थितो वायुः सूत्रात्मेति श्रुतीरित: ॥ एपोऽश्वमेधकृत्पुण्यपरिपाको न चापरः ॥६५॥ शुरधाराशुपमितः संधियोऽडकपालयोः ॥ तेन बाह्ये नयत्येतानश्वमेधस्य देवता ॥६६॥ ते वायुभावमापन्नाः सम- ष्टिव्यष्टिरूपतः ॥ ॥ अंडादहिस्तदंतश्च तिष्ठंत्यखिलरूपिणः ॥६॥ अध्यात्मादिविभागेन व्याप्तिय॑ष्टिरितीरिता॥समस्तत्वेन संव्याप्तिः समष्टिरिति कीर्तिता ॥६८॥ समष्टिव्यष्टिरूपं य उपास्तेऽसौ सा- न्मृतः ॥ हिरण्यगर्भो भूत्वाऽथ मुच्यते म्रियते न तु ॥६९॥ संसारोत्कर्षसीमेत्थं वर्णिता ज्ञानकर्मजा ॥ इतो विरक्तिमालक्ष्य वर्ण्यते स्वात्मनिर्णयः ॥७०॥ चतुर्थनालणे मोक्षयोग्यः कर्तृत्वव. र्जितः ॥ विषयो प्रभाविद्याया अस्त्यात्मेति निरूप्यते ॥७१।। अहं- १ साधनयः कोटयः सप्त प्रक्षाणि सहस्राणि चतुदर्श सार्धद्विशतं शिवत्वारि- शत् । २ अय हैनमुषस्तथाक्रायणः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यत्साक्षाद- परोक्षाब्रह्म य आत्मा सर्वोतरस्तं मे व्याचक्ष्वेत्येष त आत्मा सर्वातरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वातरो यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वातरो य उदानेनोदा- 'निति स त प्रारमा सर्वातर एप त आत्मा सर्वातरः।

·१३२ अध्याय: १७ । धीकर्मशास्त्राभ्यां दृष्टेन॒ष्टां न सिध्यति ॥ किं तु दृष्ट्यादिसंयुक्त ब्रह्मताऽस्य विरुध्यते ॥७२॥ अतो ब्रह्मत्वयोग्यस्य प्रतीचोऽत्र बुभुत्सया ॥ अनूद्य ब्रह्मतामादौ तदहं परिपृच्छति ॥७३॥ यत्सा- क्षादपरोक्षं स्याद्ब्रह्म तद्रूपतामयम् ॥ अर्हेत्सर्वातरस्ताहग्य आत्मा ब्रूहि तं मुने ॥७४॥ साक्षादिति पदेनात्र व्यवधान निवार्यते ॥ स्वर्गलोकादिवब्रह्म नातो देशांवरादिगम् ॥७५॥ अगौणताऽपरो- क्षोत्या ब्रह्मत्वस्य विवक्षिता ।। नामादेरिव नो गौणं ब्रह्मत्वं प्रत्य- गात्मनः ॥७६|| आविर्भावोऽपरोक्षत्वं तचास्त्यव्यवधानतः ॥ स्वप्र- काशं स्वभावत्वादिति वार्थः पवये ॥ ७७ ॥ अव्यावृताननुगतं वस्तु ब्रह्मगिरोच्यते ॥ अकारणमकार्य तदित्यनेनोदितं भवेत् ॥७८॥ अमुमर्थमिदं प्राप्तं न चेदात्मैव तद्भवेत् ॥ यतोऽत आत्म- रूपार्थ य आत्मेति विशेष्यते ॥७९॥ सजातीयविजातीयद्वितीया- र्थनिवृत्तये ।। सर्वांतर इति प्राह सार्वात्म्यं तेन सिध्यति ॥८॥ सार्वात्म्यं ब्रह्मणो योग्यं तच्च जीवात्मनीरितम् ॥ मुख्यापरोक्ष्यं जीवस्य योग्यं ब्रह्मणि वर्णितम् ।।८१॥ अभेदो वास्तवो जीवब्रह्म- गोयंत्ययादतः।। विवक्षितस्तत्प्रसंगाद्वादिव्यामोह आर्थिकः ॥२॥ आत्मनो ब्रह्मता मुख्या ब्रह्मणोऽप्यात्मता तथा।। प्रत्यग्दृष्ट्या पराग्दृष्ट्या मिथो ब्रह्मात्मनोभिदा ॥८३॥ ब्रह्मत्वमात्मनो रूपं तमसा तत्तिरो- हितम् ॥ आत्मत्वं ब्रह्माणोऽप्येवं ततो जीवेशभेदधीः॥८४॥ तमसो बोधनिध्वंसादब्रह्मानात्मताहतेः ॥ प्रत्ययात्रावशेषत्वात्स्यामपूर्वादि- मानहम् ॥८५॥ अमूढो याज्ञवल्क्योऽत्र प्रत्यग्दृष्ट्या परामृशत् ।। प्रत्याहैप त आत्मेति तं सर्वातरमद्वयम् ॥८॥ मुख्योऽपरोक्षो यः प्रत्यक् स्वप्रकाशो विभासते ॥ एतच्छन्देन तं प्राह विस्पष्टत्व.

·अनुभूतिप्रकाशः। विवक्षया ॥४७॥ अंतर्मुखस्य विस्पष्टो नायं संदेहगोचरः ॥ इत्य- भिप्रेत्य तत्मने बहुमानं तु नाकरोत् ॥८८॥ षष्ठयंतस्य त इत्यस्य युष्मद्रुधुपलक्षितम् ॥ देहादिसर्वमान्योनो दृश्यमर्थो विवक्षितः ॥८९॥ आत्मेत्यव्यभिचारेण स्वरूपं यत्तदुच्यते ॥ प्रमात्राधागंमा- पायसाक्षित्वात्तत्स्वरूपता ॥९०॥ यद्यस्मिन्व्यभिचार्येतत्तत्स्वरूपं न कुत्रचित् ॥ कुंडलित्वं यथा पुंसः साक्षित्वव्यभिचारवान् ॥९॥ व्यभिचारो मिथो यद्वत्प्रमात्रादेः खसाक्षिकः ॥ साक्षि- णोऽव्यभिचारस्तु तथा किसाक्षिको भवेत् ॥१२॥ आत्मात्मव- स्वसंबंधः पष्ठयोक्तो जगदात्मनोः ॥खतो निरात्मकं दृश्यमात्मना सात्मतां व्रजेत् ॥९॥ आत्मा सर्वस्वरूपत्वात्सर्वातरगिरोदितः ॥ सर्पधारादिकल्पेषु रजोरांतरता यथा ॥ ९४ ॥ आत्मनोऽनवशेषेण तदन्यार्थामिसंगतेः ॥ प्रत्यङ्मावतयैवान्यद्धोधादात्मनि लीयते ॥९५॥ इत्थं स्वानुभवाद्याज्ञवल्क्यः सर्वातरं जगौ ।। अन्यः संश- यमापाद्य जिगीपुः परिपृच्छति ॥९६॥ तवात्मेत्युत्तरं दस ममा- स्मेति विधेक्ष्यते ॥ देहो लिंगं च साक्षीति तेषु सर्वातरश्च कः १९७॥ सर्वोत्तरत्वं दुःसाध्यमल्पयोर्दहलिंगयोः ॥ सद्भावेऽन्यस्य कि मानमप्रमेयस्य साक्षिणः ॥९८॥ एवं पृष्टः स्वानुभूतौ वादि- नोऽनधिकारताम् ॥ मत्वाऽनुमानतः सत्तामात्मनः प्रत्यपादयत् ॥१९॥ स्वप्रभे माननष्फल्यादप्रमेयत्वसिष्यते ॥ वादिभ्रांतिनिवृ. त्यथै मानोक्तौ हियतेऽत्र किम् ॥१००॥ प्राणादिकरणैश्वेष्टा कर्तृ- पूर्वी क्रियात्वतः ॥ छिदिक्रियावत्कर्तृत्वं न युक्तं देहलिंगयोः ॥१॥ कारणप्रेरकः कर्ता करणः प्रेर्यते वपुः ॥ लिंग तु करणात्मत्वान्नैव कर्तृत्वमर्हति ॥२॥ मुखसंचारिणा जाप्रद्यः प्राणेनानतीक्षता ।। सर्व:

·अध्यायः १७ ॥ गुक्तस्य प्रत्यगात्मनः ॥ ब्रह्मत्वसाधनं धोधो मुक्तलक्ष्म च वर्ण्यते॥३३॥ उपस्तपृष्टादन्यत्वं निवर्तयितुमात्मनः।। यदेव साक्षादित्युक्तादेवकारः प्रयुज्यते ॥३४॥ उपदेशस्य विपयस्त्वमर्थः शोधितः पुरा॥न ब्रह्मत्वं सम्यगुफमिति पृच्छति तत्पुनः ॥३५॥ अशनायादिरहितग्रमवाया अभापणे ।। न स्यात्सर्वातरत्वादि संसारिणि चिदात्मनि ॥३६॥ इत्य- भिप्रेत्य तेनोक्तं साक्षादित्यादिकं पुनः ॥ अनूद्य सर्व पप्रच्छ कहोलो ब्रह्मरूपताम् ॥३७॥ त्वमर्थाच्छोधितानान्यद्ब्रह्मेत्येतद्विवक्षया। उक्कमे- वोत्तरं भूय एप इत्याद्यवोचत ॥३८॥ क्षुत्पिपासे शोकमोही जरा- मृत्यू इतीदृशैः॥ निमिर्युग्मैर्विशिष्टानां मध्येऽसौ फतमो वद ॥३९॥ यधन्यतम एतेषां तस्य न ग्रहता तदा ॥ एतेष्वनंतर्भूतस्तु न कोऽप्यात्मा जनैर्मतः॥४०॥ विद्वजनानुभूत्यैप क्षुधादेरवभासकः॥ प्रसिद्ध इत्यमित्य ब्रह्मत्वेन वगुक्तवान् ॥४१॥ अत्येति योऽशना- यादीन्विचारेण निरूपणे ।। क्षुधादिसाक्षी तस्यास्य ब्रह्मत्वं फेन वार्यते ॥४२॥ नन्वेक आत्मा मूढानां विदुपां चेति ते मतम् ।। उक्तोर्मि- पटातीतत्वं तद्वत्त्वं चास्य तत्कयम् ॥४३॥ अविचारविचाराभ्यां यथा सर्पत्वरजुते ॥ तथात्मन्यपि संसारभावाभावावितीक्षताम् ॥४४॥ क्षुत्पिपासे प्राणधर्मों शोकमोहौ तु मानसौ ॥ जरामृत्यू देहधर्मा- वात्मधर्मो न कश्चन ॥४५॥ प्राणसंचारवाहुल्याद्गमनादिनमे सति ॥ याज्ञवल्क्य सर्वातरो योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येत्येत वतमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च वित्तषणायाच लोकैषणायाश्च व्युत्यायाध भिक्षाचर्य चरन्ति या होव पुनैपणा सा वित्तषणा या वित्तपणा सा लोकेषणोमे येते एपणे एव भवतस्तसाहाह्मणः पांडित्यं निर्विद्य वाल्येन तिष्ठासेवाल्यं च पांडित्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं च मौनं च निविद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्सायेन स्यात्तेनेहश एवातोऽन्यदार्तम् ।

·अनुभूतिप्रकाशः। क्षुत्पिपासाजनिस्तेन प्राणधर्मत्वमेतयोः ॥४६॥ इष्टस्य वस्तुनोऽसिद्धी चेतसो याऽनवस्थितिः। स शोको मनसो धर्मो मोहश्च विपयभ्रमः ॥४७॥ जरा देहस्य शैथित्यं मृत्युः प्राणवियुक्तता ॥ ते सर्वेऽन्या- त्मनि भ्रांत्या कल्पिता व्योम्नि नैल्यवत् ॥४८॥ यः खकारणसंसर्गः क्षुधादेः प्रलये मतः॥ अनासंतिकरूपत्वात्सोऽत्ययोऽत्र न गृह्यते॥४९॥ तत्कारणनिषेधो यः स्वमहिम्नैव वस्तुनः ॥ तमत्ययं मोक्षविधौ तद्धि- द्वांसः प्रचक्षते ॥ ५० ॥ प्राणहेतुस्तमः प्राणधर्माभ्यामुपलक्ष्यते ।। सूत्रात्मा शोकमोहाभ्यां जरया मृत्युना विराट् ॥५१॥ तमः सूत्रं विराजं च योऽत्येत्यात्मा स्वभावतः ।। असंगस्तत्परं ब्रह्म साक्षा- दित्यादिलक्षणम् ॥५२॥ यथा विशुद्धमाकाशं सति वाऽसति वा- मले ॥ नीहारादौ तथैवात्मा कार्यकारणवस्तुनि ॥५३॥ परमात्म- स्वभावोऽयं कहोलाय प्रपंचितः ॥ तद्वोधसाधनं त्याग एतमित्या- दिनोच्यते ॥५४॥ उत्पन्नसम्यग्ज्ञानस्य संन्यासो लक्षणं यतः ॥ साधनं च तदुत्पत्तौ संन्यासोऽतोऽत्र गम्यताम् ।।५५॥ ब्रह्मात्म- नोर्यदेकत्वं ब्राह्मणद्वयनिश्चितम् ॥ एतं तमिति शब्दाभ्यां तदैका- त्म्यमनूद्यते ॥५६॥ अत्येति योऽशनायादीनेतं सर्वातरं पुरा । उदितं तं विदित्वाऽथ व्युत्तिष्ठत्येपणत्रयात् ॥५७॥ ब्रह्मप्रश्नेन पृष्टे ते तद्बोधफलसाधने॥इति मत्वोत्तरत्वेन व्युत्थानद्वयमुच्यते ।।५८॥ पूर्व विदित्वा प्रभात्तु व्युत्थायेत्यन्ययाछुतात् ॥ विद्वत्संन्यास आ. भाति ब्रह्मविद्याफलात्मकः ॥५९|| व्युत्थायाथ विवित्वेति व्यत्य- येनार्थिकान्वयात् ॥ सिद्धो विविदिपात्यागः स्पष्टः श्रुत्संतरेध्वसौ ॥६॥ स्वात्सलोकं समिच्छंतः प्रव्रजंतीति वक्ष्यति ॥ त्यागेनके ऽमृतत्वं तु प्राप्ता इत्यपरा श्रुतिः ॥६१।। ब्राह्मणग्रहणं श्रुत्वा विप्रा.

·अध्यायः १७ ॥ णामेव भाष्यकृत् ॥ संन्यासेऽधिकृति प्राह पतुर्थाश्रमरूप्यसौ ॥६२॥ विद्यांगं तत्फलात्मानं गार्गीविदुरयोरपि ॥ श्रीशूदयोभी. प्यकारः संन्यासमनुमन्यते ॥६३॥ पुत्रपणेति पुत्रार्थ दारखीकार- वांछनम् ।। कर्मणां साधने वित्ते सृष्णा वित्तैपणा मता ॥ ६४ ।। लोकपणेति देवादिलोकार्योपासना श्रुता ॥ न कश्चिदन्यः संसार' उक्तादस्येपणानयात् ॥६५॥ मनुष्यलोकः पुत्रेण पितृलोकस्तु फर्म- णा विद्यया देवलोकश्चेत्यत्रयीत्संग्रह तिः ॥६६॥ न्याय्यां वृत्ति समुसंध्य विरुद्धतया स्थितिः ।। व्युत्थानमुक्तिं राज्ञः सामंतो न्युस्थितो यथा ॥६॥ मिक्षया लक्ष्यते चर्या परिप्रहविवर्जिता ॥ किं भोग्यं परिगृहीयात्सर्वभोग्येपु दोपकृत्॥६८||लोकत्रयार्थपणाभ्योन्यु- स्थानं चापरिप्रहः ॥ द्वयं चोघमहिनैव विदुपां न तु यत्नतः।।६९।। आनंदेकस्वभावं स्वमात्मानं पश्यतः कुतः ॥ कामः परिग्रहो वा स्याद्योऽ काम इति वक्ष्यति॥७॥एपणात्रय एतस्मिन्समाना बंध- हेतुता ॥ इति मत्वैकता तासां त्याज्यैवेत्यववीकृतिः ॥७१॥ कर्म- ण्येवाधिकारस्ते मा फलेविति शास्त्रतः ॥ एपणात्वात्फलं त्याज्यं 'न तु फर्मादिसाधनम् ॥७२॥ इति भ्रमं व्युदसितुं प्राबवीत्साध्य- साधने ॥ उभे अप्येपणे एवेत्यतस्त्यागस्तयोर्द्धयोः ॥७३॥ अविशु- द्धधियः कर्मण्यधिकारेऽपि शुद्धधीः ॥ सत्यां विविदिपोत्पत्तौ तदर्य कर्म संत्यजेत् ॥७४॥ यस्माद्ब्रह्मविदः पूर्वे फलसंन्यासमाप्नुवन् । तस्माद्विविदिषुः फुर्यात्पांडित्यं फलसिद्धये ॥७५॥ पांडित्यबाल्य- मौनानि श्रवणादीनि तैरयम् ॥ भवति ब्राह्मणवत्र ब्राह्मण्यं ब्रह्म- रूपता ॥७६॥ पंडेति बुद्धेन मैतत्सा जाता यस्य नामतः॥ स पंडितस्तस्य फर्म पांडित्यं श्रवणं तु तत् ॥७७|| आचार्याचागमा . . ..

·H अनुभूतिप्रकाश। छुत्वा निःशेष वेदनं ततः ॥ बालभावेन तिष्ठासेत्युक्त्वा मननत- त्परः ॥७८॥ भवणं शालतात्पर्य निश्चयो मननं पुनः ॥ अर्थासं- मावनोच्छित्त्येत्युक्तीनामनुचिंतनम् ॥७९॥ पांडित्येन विदित्वाऽय छित्त्वा बाल्येन संशयम् ।। मुनिर्व्यानसमाधिभ्यां भवेद्धीवृत्तिशां- तये ॥८॥ प्रशांतवृत्तिके चित्ते परमानंददीपके ।। कृतकृत्यो ब्रह्म- भावं गतो ब्राह्मण उच्यते ॥८शा केनेति लक्षणप्रभो येनेदक्तेन लक्ष्यताम् ।। इत्युत्तरवचो योज्यं तस्यार्थः प्रविविच्यते ॥ ८२॥ गीतायां कुत्रचित्प्रोक्तं स्थितप्रज्ञस्य लक्षणम् ॥ अन्यत्र विष्णुभक्तस्य गुणातीतस्य च कचित् ॥८३॥ येन चिहेन तन्नायमीहगेव निरे- पणः ।। उपलक्षयितुं शक्यस्तदेवाऽस्त्यस्य लक्षणम् ।। ८४ ॥ ब्रह्म याताहगेव भवेद्विद्वान्विबोधतः । बोधोऽतो लक्षणं तस्य वोधश्च स्वात्मसाक्षिकः॥८५।। अतोऽन्यदातमित्येपं व्यतिरेकनिधोच्यते॥ प्रतीचो ब्रह्मतेहोक्ता भेद् आर्तस्ततस्तयोः ॥८६॥ निरेपणत्वं विद्या- या हेतुराता इहैपणाः ॥ विदुपो लक्षणं घोघ आतं तल्लक्षणांतरम् ॥८७॥ षष्ठेऽस्मिन्ब्राह्मणे ब्रह्मकार्य सर्व विविच्यते ॥ सर्वावरत्वं सुज्ञेयं ब्रह्मणः सर्वनिर्णयात् ।।८८॥ यद्यत्कार्य कारणेन व्याप्तमंत- बहिश्च तत् ॥ इति तःण पप्रच्छ कारणस्य परंपराम् ॥ ८९ ॥ १ स ब्राह्मणः केन स्यायेन स्यात्तेनेडश एवातोऽन्यदाते ततो ह कहोल: कौषीतक उपरराम । २ ॐ अथैनं गार्गी वाचनवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यदिव५ सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं च कस्मिन्नु खल्वाप भोताथ प्रोताचेति वायौ गार्गीति कस्मिनु खलु वायुरोतच प्रोतवेत्यंतरिक्षलोकेषु गार्गीति । एवं सर्वेषु पर्यायेषु योज्यं । गंधर्वलोकेषु आदिसलोकेषु चंद्रलोकेषु नक्षत्रलोकेषु देवलोकेषु इंद्रलोकेषु ब्रह्मलोकेषु स होवाच गागीति माविप्राक्षीमाँ वे मूर्धा व्यपात् वतो गांगी उपरराम।

·अध्यायः १७॥ पार्थिव कठिनं सर्वमोतं प्रोतं द्रवे जले। दधिपिंड इव क्षीरे जलं कुत्र तथा स्थितम् ॥९॥ दीर्घतंतुवदोतत्वं तिर्यक्वोरिवेतरत् ।। यद्वां- ऽताप्तिरोतत्वं प्रोतत्वं तु वहिःस्थितिः ॥९१॥ जलस्य कारणं तेजस्तेजसो वायुराश्रयः ॥ श्रुत्यंतरादिदं ज्ञेयं वायोस्तु वियदाश्रयः ॥ ९२ ॥ भूम्यादिवियदंतानां भूतानामुत्तरोत्तरम् ॥ सूक्ष्मताव्या- पिते दृष्टे ताभ्यां कारणतेक्ष्यताम् ।। ९३ ॥ पंचभूतेभ्य उत्पन्ना अस्मदेहादयोऽखिलाः ॥ ब्रह्मांडांता इमे देहा भोग्यत्वालोकसंज्ञकाः ॥९४॥ यथैकस्मादिक्षुरसादुत्तरोत्तरपाकतः ॥ गुडादीनि बहूनि स्युर्भूतेभ्योऽडादयस्तथा ॥९५॥ नरगंधर्वमार्तडचंद्रनक्षत्रदेवताः ॥ इंद्रो विराट् तदंडं चेत्येता भूतदशाः स्मृताः ॥९६॥ तत्र देहारंभ- दशास्तत्तन्नाम्ना समीरिताास्थूलसूक्ष्मदशास्तासु कार्यकारणता क्रमात् ॥९७॥ पंचीकृतानां भूतानां सूक्ष्मताऽडे समाप्यते ॥ एतावदेव तर्केण गम्यं न तु ततः परम् ॥९८॥ अंडारंभकभूतानामपंचीकृत- भूतजम् ॥ सूत्रं कारणमित्येतदागमेनैव गम्यते ॥९९॥ अचिंत्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत् ।। सूत्रांतर्याम्यक्षराणि तार्कि- का नानुमन्वते ॥२००॥ तर्कामासो भवेत्तेपु हेतुदृष्टांतवर्जनात् ।। अन्यथा प्रतिपत्त्याऽतो मूर्धपातं मुनि गौ ॥१॥ सप्तमब्राह्मणे तय संत्यज्यागमभागतः ॥ ब्रह्मांडकारणं सूत्रमंतर्यामी च वर्ण्यते ॥२॥ सूत्रांतर्यामिणौ ज्ञातौ गंधर्वस्योपदेशतः ॥ तर्कान्नेति विवक्षित्वा कथं भुज्युवदुक्तवान् ॥ ३॥ सूत्रबद्धं दारुयंत्रं पुरुपो नर्तयेद्यधा। सूत्रबद्धं जगत्तद्वदंतर्यामी नियच्छति ॥४॥ सूत्रांतर्यामिणौ सर्वज- गत्यनुगतावतः ।। वौ विद्वानखिलं वेत्तीत्यतो ज्ञातव्यता तयोः अथ हैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच । १ ·अनुभूतिप्रकाशः। ॥५॥ समष्टिव्यष्टिरूपेण भुज्युं प्रति य ईरितः । स एवं वायु: सूत्रात्मा तेन सर्वं जगद्धृतम् ॥६॥ ब्रह्मादिस्तंवपर्यतं प्राणिकर्म पुरा कृतम् ॥ वायात्मना परिणतं वर्तते कारणात्मनि ॥७॥ मूर्तामूर्त- ब्राह्मणोक्तवासना एतमाश्रिताः ॥ तदात्मकमिदं लिंगं यत्सप्तदशमु- च्यते ॥८॥ विष्टब्धो वायुना देह इत्येतन्मरणे सति ॥ आवयोर्व- पुषः कर्मायोग्यत्वादवसीयताम् ॥९॥ अपंचीकृतभूतानां कार्य सूत्र- मुदाहृतम् ।। अंडारंभकभूतानि प्रोतान्योतानि चात्र हि ॥१०॥ सूत्रादप्यांतरं तत्त्वमंतर्याम्याख्यमुच्यते ॥ कार्यकारणभावोऽयम- स्मिन्मुक्त समाप्यते॥११॥भूमिष्ठोऽभ्यंतरो भूमे म्यज्ञातश्च भूवपुः ।। नियच्छति भुवं योऽतः स आत्माऽन्यस्य तेऽपि मे ॥१२॥ लोक धत्ते स्वयं भूमिः खांतर्यामी स्वयं ततः ॥ इति स्वभाववादोऽयं भूमिष्ठत्वेन वार्यते ॥१३॥ अंतरत्वेन भूमिष्ठपर्वतादि निवर्त्यते ॥ भूदेवतानिवृत्तिः स्याधं न जानाति भूरिति ॥१४॥ नांतर्यामिविदे- हत्वे साधनानामसंभवात् ॥ देहिता तु न दृष्टेति न दोपो भूवपु- मतः ॥१५॥ भूदेवताया यो देहो देहोऽतर्यामिणोऽपि सः । देवस्य कर्मणेशस्य मायया चार्जितो यतः ॥ १६ ॥ न चैकदेह- योगेऽपि यंतृयंतव्यसंकरः ॥ बहिष्ठां देवतां भूमिमंतस्थेशो निय. च्छति ॥१७॥ कार्योपाधिर्षहिष्ठः स्यात्कारणोपाधिरांतरः ॥ उपा. धिमानतो भेदो वस्तुतस्तु नं भिद्यते ॥१८॥ अतस्ते मेऽखिलस्यापि सोऽतर्याम्यात्मतां गतः ।। अमृतत्यान्न जीवत्वमात्मत्वेऽप्यस्य शं. क्यते ॥१९॥ सार्वात्म्यं वक्तुमस्यैप यहूपाधिषु वर्णितः ॥ सर्वात्मा १ याज्ञवल्क्यांतर्यामिण बहीवि यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अंतरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमंतरो यमयत्येष त आत्मांतर्याम्यमतः ।

·अध्यायः १७॥ शक्तियुक्तो यः सोऽतर्यामीति गन्यताम् ॥२०॥ प्रत्यक् ध्वांतं चि- दाभासं स्वकार्यनियमात्मकम् ।। तदुपाधिनियंतैप परः प्रोक्तो न तु स्वतः ॥२१॥ सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्च सर्वात्मा सर्वगो भुवः ॥ जगजन्मस्थितिध्वंसहेतुरेप महेश्वरः ॥२२॥ नारायणाभिधो मंत्र एतस्यैवाभिधायकः ॥ पंचाक्षरेण मंत्रेण शिव इत्येप गीयते॥२३॥ हिरण्यगर्भ हैरण्यगर्भीया एवमूचिरे ॥ व्यासस्तत्तत्पुराणेषु तत्तद्रू- पतयोचिवान् ॥२४॥ भूम्यादिदेवताः करमान्न खांतर्यामिणं विदुः॥ अष्टोऽश्रुत इत्याह कारणं तदवेदने ॥२५॥ दृष्टिश्रुतिमतिज्ञातिवि- पयत्वं चिदात्मनः ॥ उपस्तब्राह्मणे पूर्व युक्त्या सम्यनिवारितम् ॥२६॥ मा गोचरातिवर्तित्वान्मातृमानादिसाक्षिणः ॥ द्रष्टुरन्यस्य घाभावान तं पश्यंति देवताः ॥२७॥ अदृष्टत्वाऽश्रुतत्वादि प्रत्य- ग्ध्वांतेऽपि संभवेत् ॥ तन्निवृत्त्यै श्रुतिर्द्रष्टा श्रोता मंतेत्यभाषत ॥२८॥ द्रष्मृत्वश्रोतृताद्यस्य दृष्टिश्चत्यादिसाक्षिता ॥ अलुप्तचित्खमा- वत्वान्न विकारो मनागपि ॥२९॥ लोकसिद्धा नियम्यस्य जीवस्य द्रष्टता तथा ॥ अंतर्याम्यपि चेष्टा देहे भासेत तयम् ॥३०॥ इति शंकानिवृत्त्यर्थ नान्योऽतोऽस्तीति भण्यते ॥ लोके जीवतया १ योऽप्सु तिष्ठनन्योऽतरो यमापो न विदुर्यस्थापः शरीरं योऽपामंतरो यमयत्येष आत्माताम्यमृत. ३ योमौ ४ योऽनरिक्षे ५ यो वायौ ६ यो दिवि ७ य आदित्ये ८ यो दिक्षु ९ यश्चंद्रतारके १० य आकाशे ११ यस्तमसि १२ यस्तेजसि १३ यः सर्वेषु भूतेषु १४ इत्यधिभूतम् ॥ अथाध्यात्मम् ॥ यः प्राणे तिष्टन् १५ यो वाचि १६ यश्चक्षुपि १७ यः श्रोग्रे १८ यो मनसि १९ यस्त्वनि २० यो विज्ञाने ११ यो रेतसि ॥ १ एप त आत्मांतर्याम्यमृतोऽदृष्टो द्रष्टाऽश्रुतः श्रोताऽमतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञाता नान्योतोऽस्ति दश नान्योतोऽस्ति श्रोता मान्यो तोऽस्ति मता नान्योतोऽस्ति विझातैष त आरमांतर्याम्यमृतोऽतोन्यदात तसोहालक आरुणिरूपाराम ।

·अनुभूतिप्रकाशः। १४३ मूढेरंतर्याम्येव भाव्यते ॥३१॥ साधारणो यथा सूर्यों मां प्रत्येवेति पामरैः ।। असाधारणरूपेण भाव्यते जीवता तथा ॥३२॥ बुद्धिस्थः पर एवात्मा जीवात्मेति निगद्यते ॥ बुद्ध्यागमापायसाक्षी नियंते- त्युच्यते परः ॥३३॥ सूत्रांतर्यामिणौ शास्त्रगम्यत्वेन प्रतिष्ठितौ ।। अप्रतिष्ठिततर्केण गम्यमातमतोऽपरम् ॥३४॥ अष्टमब्राह्मणे ब्रह्म- तत्त्वं सम्यनिरूपितम् ।। सूत्रमंतर्यामिता च यत्रोतप्रोततां व्रजेत् ॥३५॥ पूर्वत्र गौतमोऽपृच्छत्सूत्रांतर्यामिवस्तुनी ॥ ओतप्रोतात्मवां गार्गी तयोरेवान पृच्छति ॥३६॥ अंडोोऽधोमध्यदेशान्कालंध व्याप्य तिष्ठति ।। सूत्रमित्याहुराचार्या ओतं प्रोतं च कुत्रचित्॥३७॥ अंडारंभकभूतानां न पृष्टा सूत्र ओतता ॥ सूत्रेण विधृतं पूर्वमिति पूर्वत्र निर्णयात् ॥३८॥ तार्किकत्वनिवृत्त्यर्थमाचार्योक्तिमुदाहरत् ।। निःशेपदेशकालोक्त्या सूत्रे सर्वात्मतोदिता ॥३९॥ व्यक्तं सर्व सूत्र- रूपमव्यक्ते व्योमसंज्ञके ॥ ओतप्रोतं च विद्धीति प्राह पृष्टम- नूद्य सः ॥४०॥ देशकालौ च सूत्रेऽतर्भूती देशात्मकं ततः ॥ 'वियन्नाकाशमति सूचनायानुवादगीः ॥ ४१ ॥ योद्धं बोधयितुं चैतदव्यक्तं दुःशक स्विति ॥ विस्मितः प्रणनामाऽसौ तमव्याकृत- वादिनम् ॥ ४२ ॥ भूयोऽपि पृष्टमप्राक्षीप्रधानादिपु शंफया ॥ प्रधानादीन् जगद्धेतून्वादिनः स्थापयंति हि ॥४३॥ सावधारणमा. फाशमेवेत्यन्यनिवृत्तये ॥ आहोत्तरं मूर्धपातं सूचयंस्तर्कनिर्णये।।४४॥ यता संतुष्विव पटः सूत्रं यहुपु संस्थितम् ॥ इत्याशंक्य पुनः प्रम एवकारो बहुत्वनुत् ॥४५॥ करिमन्खल्वयमाकाश ओतः प्रोतच ईर्थताम् ॥ अनोवत्वे स्वतंत्रत्वात्प्रधानत्वं प्रसनते ॥४६॥ सूक्ष्म- त्याहुवचः सूत्रं व्योम सूक्ष्मतर, यतः ॥ व्योमाधयः सूक्ष्मतमो ·१४४ अध्यायः १७ ॥ न वाग्गोचरमेत्यतः॥४७॥ वक्ति चेन्निग्रहस्थानमवाच्यस्योक्तितो भवेत् ॥ अनुक्तौ वादिताहानिरिति गार्यो विवक्षितम् ॥४८॥ उक्तदोपद्वयास्पृष्टं प्रत्युत्तरमभाषत । एतद्वा अक्षरं गार्गि प्राहुस्त- ब्राह्मणा इति ॥४९॥ एतच्छब्देन तस्याह प्रत्यक्त्वात्साक्षितामसौ॥ प्रत्यतया तदैकात्म्यं स्वयमेव प्रतीयताम् ॥५०॥ न व्यावृत्तं विशे- पेभ्यो नानुवृत्तं च गोत्ववत् ।। अव्यावृत्ताननुगतं चैतन्यं केन वीक्ष्यताम् ॥५१॥ यस्मात्प्रसिद्धं नास्त्यन्यत्प्रसिद्धं यन्न कस्यचित् ।। स्वप्रभत्वादसंगत्वाद्वैशब्दस्तत्प्रसिद्धये ॥५२॥ साक्षादित्यादिता पूर्व योऽशनायादिना तथा ॥ यत्नादभिहितः प्रत्यक्तच्छब्देन स गृह्यते ॥५३॥ क्षराविरुद्धधर्मत्वादक्षरं ब्रह्म भण्यते ॥ कार्यकारणरूपं तु नश्वरं क्षरमुच्यते ॥५४॥ ध्वस्तात्मा ज्ञानतत्कार्याः प्रत्यग्याथाम्य- वोधतः ॥ त्यक्तसर्वेपणा अन ब्राह्मणा इति कीर्तिताः ॥ ५५ ॥ शाबैकगम्यतासिध्यै वदंतीत्यभिधीयते ॥ ब्राह्मणास्तद्वदंतीति स्वाप- राधनिपेधगीः ॥ ५६ ॥ नावाच्यं वच्म्यहं किंतु वदंति गुरवोs- खिलाः ॥ इति वच्मि वचस्तेन वादिताऽपि न हीयते ॥५७|| गुर- बोऽपि कथं प्राहुरवाच्यमिति चेच्छृणु ॥ स्थूलादीनां निषेधेन लक्ष- यंत्यक्षरं बुधाः ॥५८॥ अभावशेषो नाशंक्यो निषेधावधिशेपणात् ॥ नाभावनिष्ठो लोकेऽपि निषेधः किमुताक्षरे ।। ५९ ॥ अंतर्यामिणि बुद्धेऽथ सुशकं योद्धुमक्षरम् ॥ प्रशासनेन लिंगेन सोऽतर्याम्यवयु- ध्यताम् ॥६०॥ ईशितव्यार्थसंबंधातर्याम्येतमक्षरम् ॥ चैतन्याभा- १ स होवाचैतद्वै तदक्षर गार्गि ब्राह्मणा अभिवदलस्थूलमनवहखमदीर्घमलो- हितमस्नेहमच्छायमतमोवाय्वाकाशमसगमरसमगधमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोज- स्कमप्राणममुखममानमनंतरमवाय न तदभाति किंचन सदभोति एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचंद्रमसौ विघृती विछत । 1 ·उस्माटोकास्प्रेति समाक्षणः सदा एतदक्षरे गाग्यदृष्ट हरमशुतश्रुतममतं मतमा- नान्यदतोऽस्ति विकावेतस्मिन्रायहरे गार्याकार ओतय मोतथेति. विज्ञानं विशात मान्यदतोऽस्ति स्ट्र मान्यदतोऽस्ति श्रोतृ मान्यदतोऽस्ति मंतृ अनुभूतिप्रकाशः । समोहाख्यवर्मनैवं न तु स्वतः ॥६१॥ एतस्य वा अक्षरस्य शासने सत्यदो जगत् ॥ स्याद्व्यवस्थितमर्यादं सूर्यचंद्रादिलक्षणम् ॥६२।। विवादगोचरापन्ना यंतृपूर्वा जगस्थितिः॥व्यवस्थितत्वालोकस्य राज- पूर्वा स्थितियथा ॥६३॥ सूर्यचंद्रौ युभूर्लोको कालो नद्यो यथाय- थम् ।। नियमेन प्रवर्तते सा प्रवृत्तिर्व्यवस्थितिः ॥६४॥ धने दानेन नष्टेऽपि तत्फलप्रद ईश्वरः॥ यतोऽस्ति तेन दातारं तं प्रशंसंति वैदिकाः ॥६५॥ नापूर्वफलदं तस्मिन्मानाभावात्फलं पुनः ।। ईशादप्युपपन्न- त्वान्नवापूर्वस्य कल्पकम् ॥६६॥ सेव्याद्राज्ञः फलमाप्तिदृश्यते न त्वपू. वैतः ॥ दानादिक्रियया सेव्यादीशात्तद्वत्फलं भवेत् ॥६७॥ देवता यागफार पितरः श्राद्धकारिणम् ॥ नाप्नुयुर्व्यवहारेऽस्मिन्यदि न स्यात्प्रशासिता॥६॥होमयागतपस्विोर्षहुकृत्वः कृतान्यपि । विना- शफलदानीति शासनं तत्पशासितुः ॥ ६९॥ अज्ञानमानतो बंधो ज्ञानमात्रेण मुक्तता ॥ इत्याश्वर्याणि सर्वाणि कल्पयंतीश्वरास्तिताम् ॥७॥ विवादशंकाऽपीशेऽस्मिन्नसंभाव्येति दर्शयन् ॥ प्रशासनं लिंग- रूपं प्रपंचितमनेकशः॥७१॥ यदप्रयोधात्कार्पण्यं ब्राह्मण्यं यत्प्रयो- तदक्षरं प्रबोद्धव्यं यथोक्तेश्वरवर्मना ॥७२॥ अक्षरस्य प्रशा- १ धावापृथिव्यो विधृतौ तिष्ठतः निमेषा मुहूर्ता अहोरामाण्यर्थमासा मासा. तकः संवत्सरा इति विधृतास्विष्टंति । एतस्य या भक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योन्या नद्यः पदंते ददतो मनुष्याः प्रशंसति यो या तदक्षरं गार्यविदित्वाऽस्मिायके होति यजते तपस्तप्यते यहूनि पपराहस्राण्यंतषदेवास्य तद्भवति । २ यो पा. एतदक्षरं गार्यविदित्वाऽस्यालोकाग्रेति स कृपणोऽथ य एतदक्षरं पार्गि विदित्या- भ.प्र..

·अध्यायः १७॥ स्तृत्वं स्वमोहाभासकल्पितम् ॥ ने स्वाभाविकमित्येतद्वत्यदृष्टादिवा- क्यतः ॥७३॥ मा गोचराविवर्तित्वाददृष्टं स्यात्तदक्षरम् ।। अभाव. त्वनिषेधार्थ द्रष्ट्रक्षरमितीर्यते ॥७॥ फूटस्वक्त्वं द्रष्टत्वं न दृश्ये दृष्टिकर्तृता । ओतप्रोतगिराऽशेपदृश्यवस्तुनिराकृतेः ॥७५॥ उक्त- द्रष्टुतिरेकेण दृश्यं नास्ति यथा तथा ॥ जीवद्रष्टुनिषेधार्थ नान्यदि- साधुदीरणम् ॥७६॥ विजातीयसजातीयवस्त्वंतरनिषेधतः । कूट- स्थमेकं चैतन्यं सिद्धं वस्त्वक्षरं परम् ॥७७॥ एतस्मिन्नक्षरे गार्गि स्रजि फुप्तफणींद्रवत् ।। ओवः प्रोतश्च निःशेप आकाशः कारणात्मकः ॥७८॥ अक्षरं स्वात्मसंमोहात्कारणत्वं निगच्छति ॥ तथा कार्यत्व- मप्येतन्निरवधं तदेकलम् ॥७९॥ सर्वस्याक्षरमानत्वात्कृत्ले शेयस- माप्तितः ॥ न ज्ञेयं विद्यते किंचिन्नाप्यध्यस्तं तथा तमः ॥८०॥ नव- मब्राह्मणे देवनिर्णयस्तदुपासनम् ॥ अष्टधा पंचधा चौपनिषदश्योच्यते क्रमात् ।।८१॥ सूर्यचंद्रादयो देवाः शासितव्या उदीरिताः ॥ तेषां विस्तार आनंसं संक्षेपस्त्वेकदेवता ॥ ८२ ॥ त्रयश्चेत्यादिमिर्लक्ष्या वहशब्दैरनंवता ॥ सुपुप्तिप्रलयावस्थः कारणात्मैकदेवता ॥ ८३ ॥ नानात्वैकत्वरूपाभ्यां तिष्ठति प्राणदेवता ॥ नियंतव्यनियंतृत्वसंबंधस्य प्रसिद्धये ॥८४॥ पृथिव्येवेत्यादिवाक्यादष्टधोपासनेरिता ।। किं देवे. त्यादिवाक्येन पंचधोपासनं श्रुतम् ।।८५।। एतावदेव शाकल्यो वेत्ति मायामयं तु तत् ॥ याज्ञवल्क्यः स इत्यादिवस्त्वनूयाऽथ पृष्टवान ॥८६॥ देवविसारसंक्षेपावष्टधा पंचधा च यत् ॥ उपास्यमुकं तत्सर्व नेति नेतीत्यपोहते ॥८॥ इतिशब्देन निर्दिष्टे दृश्ये वस्मिन्नपोहिते ।। 1सा होवाच माझगा भगवंतसदेव पहु मन्येवं तदसानमस्कारेण मुरयेवं न जातु युष्माकमिमं विरझोपं बेवेवि ततो ह वाचकम्युपरराम ।

·अनुभूतिप्रकाश योऽवशिष्ट स आत्माऽसदश्यस्थात्मवतो मतः॥४८॥ आत्मात्म- धत्वसंबंधो नान्यो दृग्दृश्ययोरिति ।।मत्वात्मशब्दो दृग्वस्तुन्यवाच्ये- ऽपि प्रयुज्यते ॥८९॥ ननु ब्रह्माधिकारेऽस्मिन्कथमात्मेति वर्ण्यते ॥ नैप दोषोऽतिरेकेण नात्मनो ब्रह्मता यतः॥९॥ ग्राह्यत्वं शीर्णता संगो बंधो भीविश्व हिंसनम् ॥ जाड्याजडस्य धर्माः स्युन ते संत्या- स्मवस्तुनि ॥ ९१ ॥ कार्यधर्मानतीत्यैतांस्तद्धत्वज्ञाननिद्रुतेः ॥ अपू- वानपरः पूर्ण आत्मा स्वात्मन्यवस्थितः ॥९२।। इति तत्त्वमनूद्यास्य सृष्टिसंहारहेतुताम् । तथैवोपनिषद्वद्यमसंगत्वं च पृष्टवान् ॥ ९३।। आत्मा निरूह्य प्रत्यूह्य पुरुषान्योऽत्यवर्तत ॥ तमोपनिषदं ब्रूहि मूर्ध- पातस्तु तेऽन्यथा ॥९॥ योऽनूदितो नेति नेति सधिन्मात्री छवि- क्रियः ॥ उक्तौ पुरुपनिर्वाहप्रतिवादौ तु मायिकौ ॥१५॥ सृष्टिरष्ट- विधोपास्यरूपा निर्वाद उच्यते ॥प्रतिवाहस्तु संसारो दिग्देवद्वारतो हृदि ॥९६॥ वस्तुवृत्तेन निःशेपकार्यकारणवर्जनम् ॥ तस्यातिक्रांति. रुद्दिष्टा स चोपनिपदि श्रुतः॥९॥ कर्मकांडविरोधित्वान्नैवायं श्रूयते कचित् ॥ ऐकाम्यवस्तुविज्ञानं फर्ममिहि विरुष्यते ॥९॥ य औप- निपदस्तस्य विज्ञानानंदरूपता ॥ दावा भोगमुत्योश्च वक्तव्येत्युत्तरा श्रुतिः ॥९९॥ महाप्रलयसंपत्तौ जगतः पुनरुद्भवे । कारणं पृच्छते वृक्षसर्वसाधर्म्यपूर्वकम् ॥३०॥ वृक्षः कांडरुहो बीजरहश्चेति विधा तयोः ॥ समः :कोडरहेणैप रेतसो योऽभिजायवे ॥१॥ न पृच्छयतेऽतिस्ष्टत्वाचदांतरकारणम् ॥ कित्वस्पष्टमशेषस्य पृच्छयते मूलकारणम् ॥ २ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां बीजा. ख्यान्मूलकारणात् ॥ दृष्टा क्षजनितद्वत्करमान्मूलाजगजनिः ॥३॥ नित्यजातस्वमावत्वं न मंतव्यं यवोऽमृतः ।। पुना पुनर्जायतें .

·१४८ .अध्यायः १८॥ स्यात्कृतनाशादिरन्यथा ॥४॥ को न्वेनं जनयेन्म मित्युक्ता न विदुर्द्विजाः ॥ जित्वा तान्याज्ञवल्क्यस्तु गोसहस्रं गृहीतवान् ॥५॥ मुनिपृष्टं जगन्मूलं मुमुक्ष्वनुजिघृक्षया । आह विज्ञानमानंदं ब्रह्मेति श्रुतिरादरात् ॥६॥ विज्ञानमिति चैतन्यं न क्रिया नापि तत्फलम् ।। न कारकं न चाभावः क्रियादेः किंतु भासकम् ॥७॥ निर्धूताशेप. दुःखौपहेतुत्वात्सुसमेव वत् ।। अथैप परमानंदो यो वै भूमेति शास्त्रतः ॥८॥ अव्यावृत्ताननुगतभास्वद्विज्ञानमानतः ॥ निरवद्या- न्वयत्वात्तत्साक्षाद्ब्रह्मेति भण्यते ॥९॥ तदेवाविद्यया शक्या भोग- मोक्षप्रदात हि ॥ अनुगृहातु तद्भूयो विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ३१०॥ इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचिते अनु० आश्वलायनादिमुनिबो- धाख्यो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ पष्ठाध्याये याज्ञवल्क्यो जनकायोपदिष्टवान् ॥ उपस्तिं तत्त्व. विद्यां तु संग्रहाद्विस्तरादपि ॥१॥ ध्यानादिदेव देवः सन्मृत्वा तद्दे- बताऽत्यये ।। प्रथमब्राह्मणे प्रोक्तं चतुप्पाह्मचिंतनम् ॥२॥ वागाया देवतास्तासामाधारस्वत्तदिद्रियम् ।। अव्याकृतं च नामेति पादाच- स्वार ईरिताः ॥३॥ असमाप्तेः पुमर्थस्य न मुख्यमनुशासनम् ।। वद्वत्तां याज्ञवल्क्योऽतो नामहीद्गुरुदक्षिणाम् ॥४॥ द्वितीये प्राह्मणे जापत्स्वप्नसुप्तिमुसानिजम् ॥ आत्मानं शास्त्यतो राजा ययाविभ्यु- पसनवान् ।।५।। उक्तोपासनतः प्राप्यो देवभावः पुरोदितः । देव- त्वान्मुच्यमानेन प्राप्यं पृच्छत्यसौ मुनिः ॥६॥ गंतव्यं तु न जानामी- त्यविद्या स्वात्मनि स्थिताम् ।। प्रकटीकुर्वतो राश इंघवत्त्वमुपादि. शत् ॥७॥ इंघतेऽहर्निशं यस्मादिधनामा ततः पुमान ॥ वीर्यवर. क्षिणं पक्षुः नौवो वाविशयोऽत्र हि ॥ परोक्षनामव्याजेन पर- ·अनुभूतिप्रकाशः। १४९ मैश्वर्यवाचिनम् ॥ इंधशब्दं प्रयुंजानं इंधस्याहेश्वरीत्मताम् ॥ ९ ॥ दक्षिणाक्षिणि चैतन्य पुरुषो वामंचक्षुपि । चैतन्यं नीति भेदोऽयं कल्पते सुखंबुद्धये ॥१०॥ उक्का जाप्रदवस्थैवमिंद्रियव्यवहारकृत् ।। दंपत्योः संगमः स्वप्नो हार्दाकाशोऽथ भण्यते ॥११॥ संभूयस्तुति- रति संस्तवो हृदये सुपिः ॥ अनिष्टानरसो रक्तपिंडो यः सोऽन्न- मेतयोः ॥१२॥ हृद्युतः शतनाडीनां पुंजं प्रावरण विदुः ॥ स्वप्ना- जागरणप्रात्य मार्गो नाड्यूर्ध्वगामिनी ॥१३॥ यस्मादन्नरसः केश- सहसांशेन संमितैः । नाडीभेदैः स्वप्नदृश्यं याति सूक्ष्मतरस्ततः ॥१४॥ स्वमावस्था समाप्ताऽथ तस्य प्राचीति वाक्यतः ॥ सुपुति- रुच्यते तत्र युक्ता सर्वदिगात्मता ॥१५॥ साश्रयैः करणींनो प्रसाध्यात्माधिदेवतः ॥ सुपुप्तावक एवास्ते प्रशानधनविप्रहः ॥१६॥ इंधतैजससौपुप्तैविराटसूत्रेश्वरा अपि ॥ संलक्षिता अर्थतेपा तत्त्व. मात्मोपदिश्यते ॥१७॥ विराडिधादिमिर्भेदेरमिन्नो योऽवभासते ॥ स एप 'नेति नेत्यात्मा न कार्य नापि कारणम् ॥ १८ ॥ तेनैव झात्मनाऽशेपं ध्वांव तत्तथा जगत् ॥ जग्ध्या नेत्यात्मना विद्वा. न्पूर्णरयाऽयशिष्यते ॥१९॥ गंतव्यमुपदिश्यैवं प्राप्तोऽस्यमयमि- स्यूपिः ॥ ऊघे योघस्ततः प्राप्तः प्राप्स्यसीसन्यथा यदेत् ॥ २० ॥ शानेने सरशीमन्यागपश्यन् गुरुदक्षिणाम् ॥ अभयं खेति वचसा दक्षिणामाशिष ददौ ॥२१॥ उत्तमा दक्षिणेपाशीमध्यमा तु नम- स्किया ॥ स्पभूमिपपुपोर्दानं पिचशाट्यनिश्चये ॥ २२ ॥ तृतीय- १स एप नेति सामाऽयो नहि प्रवेऽधीयों महि धीयतेऽगो नहि संग्यतेऽस्मितो म व्यपवे न रिप्पसमय ये जनक प्राप्तोऽसीति स होकार पाr- परयः । २ स होवार जनको देहोऽभय सागपातापायलय यो मो भग- बानम पेसरी ममावेऽरियमे विदेहा अपमहमस्मि।

·१५० अध्यायः १८। ब्राह्मणे स्वप्नसुपुत्योरतिविस्तृतिः ॥ क्रियतेऽतो हि दृष्टांती परलोक- विमोक्षयोः ॥२३॥ देहादिव्यतिरिक्तत्वस्वप्रमत्वमसंगता ॥ स्वप्न. प्रसंगतस्त्वेतत्रयं मंत्रः प्रपंच्यते ॥२४॥ अद्वैतत्वं दृश्यलोप आनं- दैकस्खमावता ॥ इदं त्रयं सुषुप्तस्य प्रसंगेनोपपद्यते ॥२५|| वरदानेन संवादमिच्छंतं तमशंकया ॥ आदौ राजेष्टमपाक्षीत्प्रत्यग्ज्योतिर्युभु- सया ॥२६॥ देहेंद्रियादिसंघातः पुमानिक ज्योतिरुच्यताम् ।। उप- वेशनगत्यादि न युकं ज्योतिपा विना ॥२७॥ किं संघातगतं ज्योतिः किं वा संघातिरेकि तत् ॥ अतिरिक्तत्वमादत्ते आदित्या- देरुदाहृतेः ॥२८॥ रविसोमानिशन्दादिज्योतींप्युक्तानि जागरे ।। निदर्शनतया ज्योतिस्तैः स्वप्नेऽप्यनुमीयताम् ।।२९॥ स्वानदेहव्यवह- विभिन्नज्योतिःपुरःसरा ॥ व्यवहारत्वतो जामव्यवहारो यथा तथा ॥३०॥ सुप्तौ च पुनरुत्थानव्यवहारस्य फारणम् ॥ अस्ति ज्योति- रिति ज्ञात्वा व्यवहारं स पृष्टवान् ॥३१॥ स्वप्रकाशवरूपत्वाय- वहारो प्रतिस्फुटः । वयाऽप्यविद्यया छन्नः सोऽस्पष्ट इव पर्वते ॥३२॥ एवाहश्या अविद्याया विचारेण निवृत्तये॥ आत्मैव ज्योति- रस्येति प्राह खमावभासकम् ॥३३॥ भास्यं स्वप्नसुपुत्यादि यस्मि- न्मानं प्रकल्पितम् ॥ सदानं वत्स्वरूपत्वादात्मशब्देन मण्यते ॥३४॥ आत्मा विद्या वदुत्थं वा पराग्धीरवगाहते ॥ प्रत्यग्बुध्यावगायोऽत आत्माहं भामि केवलः ॥३५॥ आत्मैवेत्येवकारेण स्वपश्येष्वना- स्मसु । ज्योतिष्ट्वशंका व्यावृचा वासनामयवस्तुपु ॥३६॥ अस्येति वासनारूपो दृश्यो देहादिरुच्यते ।। मास्यमासकसंबंधः षष्ठयोचो भास्मेवास म्योतिर्भवतीलालनेवाय ज्योतिषास्ते पस्यमवे कमाते । विपस्येति।

·अनुभूतिप्रकाशः। पासनात्मनोः ॥३७॥ ज्योतिष्ट्वं भासंकत्वं, स्थाञ्चिदाभासमुखेन तत् ।। उपपन्नमसंगस्य भान्वादिवदनुग्रहात् ॥ ३८॥ भान्वादय: प्रभाद्वारा पक्षुराद्यनुगृह्यते ॥ तथैवात्मानुगृहीते चिदाभासेन शेमुषी ॥३९॥ अविद्यान्वयवयुद्धेश्चिदाभासान्वयस्तथा ॥ अस्ति तव्यतिरे- केण बुद्धेः परिणतिर्वथा ॥४०॥ चिदाभासविहीनस्य चित्तस्य परिणामतः॥न किंचिद्भासते वस्तु साभासा धीस्ततः सदा ॥४१॥ साभासपरिणामेन दुःख्यस्मीत्यपि धीभवेत् ॥ तथा सामासमज्ञानं न द्यीत्यनुभूयते ॥४२॥ अन्यथात्मनि कौटस्थ्यागुद्धौ चैतन्यव. जनात् ।। सर्वोऽपि व्यवहारः स्यादंधकारप्रवृत्तवत् ॥४३॥ चिदा. भासानुग्रहोऽत्र ज्योतिष्व भानुवन्मतम् ॥ न तु रव्यादिवञ्चक्षुर्माह्य- भाखररूपता ॥४४॥ आदित्यादिरनात्माऽस्य सिध्यत्यक्षादिमानतः ।। मानादिसिद्धिदस्यास्य स्वतः सिद्धेर्न मेयता ॥४५॥ नाप्रमेयत्वमात्रेण शशशृंगादितुल्यता | अनन्यानुभवेनास्य विशदं स्फुरणं यतः॥४६॥ स्यात्स्वप्नव्यवहारोऽयमात्मना ज्योतिपा हशा ॥ देहादिव्यतिरिक्त- त्वमेवं सिद्धं चिदात्मनः ॥४७॥ आत्मैवास्येति देहादेः स्वरूपत्वेन चिच्छ्रुता ॥ चितो देहादिभेदोऽपि भान्वादिवदुदीरितः ॥४८॥ पूर्वोत्तरविरुद्धार्थ मत्वा पप्रच्छ भूपतिः ॥ घहयोऽर्थाः समीक्ष्यते आत्माऽत्र कतमो पद ॥४९॥ पिंडस्वावदिहेकोऽर्थो द्वितीयो लिंग. संज्ञितः । चियिताऽवधिश्चान्यश्चतुर्थो नेति नेति यः ॥५॥ देहादिभेदमाश्रित्य योऽयमित्युत्तरं जगौ ॥ अधिष्ठानारोप्यभाव आत्माऽस्येति विषक्षितः ॥५१॥ विचारहत्याऽधिष्ठानमेवास्याभ्यः स्तवस्तुनः । तथापि जात्यपैतन्यभेदोऽध्यस्तीद: लोकिका ॥५॥ iyii.

·२५२ अध्यायः १८।। एवं सत्यविवोधः स्याद्भेदाभेदावाक्ययोः ॥ योऽयमित्युत्तरे शब्द- द्वयमेवं विविच्यताम् ॥५३॥ यः पृष्टः स्वपराग्वृत्तिममा मेयातिलं- घितः । प्रत्यङ्मुखेन मानेन त्वयमित्युपदिश्यते ॥५४॥ परांचीति च मंत्रोक्तिः साक्षादात्मेति च श्रुतिः॥ पराड्यात्रप्रमेयत्वमात्मनो विन्यवारयत् ॥५५॥ कुंभाकारेण कुंभार्थो यथा प्रत्यक्ष ईक्ष्यते ।। ध्याकारेण तथा प्रत्यक्षात्माकारेण गृह्यते ॥५६।। अयमित्यमिधायो- ग्यो लोके देहोऽपि वीक्ष्यते ॥ विज्ञानमय इत्युच्या स्थूलदेहो निवर्त्यते ॥५७॥ विज्ञायतेऽनेन सर्वमिति विज्ञानशब्दतः ॥धीरुक्ता तन्मयत्वं तु तत्प्राचुर्य विवक्षितम् ॥५८i आचख्युर्मयट केचिद्वि- कारार्थे न तच्छुतम् ॥ अनिर्मोक्षो विकारार्थे प्रायोऽर्थस्तूपपद्यते ॥५९॥ बुद्धिविज्ञानसंपृक्तश्चंद्रसंसक्तराहुवत् ॥ प्रमीयते ततः प्रत्य- ग्विज्ञानमय उच्यते ॥६०॥ द्रष्टुत्वाद्यमिसंबंधः कारकस्यापि सर्वदा।। धीविज्ञानकृतोऽतोऽपि विज्ञानमय उच्यते ॥६॥ सर्वार्थकरणं पुद्धिद्वारमानं ततोऽपरम् ॥ धीविज्ञानमयस्तस्माधिदाभासैकवर्मना ॥६२॥ प्राणबुद्धयविनाभूता इति प्राणमयोऽप्यतः ॥ प्राणात्मवादः संप्राप्तः प्राणेष्विति निवार्यते ॥६३॥ दशेंद्रियाणि मरुतः पंच च प्राणशब्दिताः ॥ प्राणेषु योऽर्योऽनुगतः स आत्मेत्यवधार्यताम् ॥६४॥ धीरेवात्मेत्यंपाकर्तु हृदीति श्रुतिरभ्यघात् ॥ स्वार्थबुद्धौ य आभाति स आत्मा बुद्धिवृत्तिदृक् ॥६५॥ हदीसाधारनिर्देशाद्वीस्थ- वृत्तिषु पात्मता ।। प्रसका वनिवृत्यर्थमंतरित्युपदिश्यते ॥ ६६ ॥ परागर्थानुसारिण्यो यतो धीवृत्तयस्ततः ॥ प्रत्यक्त्ववायफेनांत:- शब्देनेता निर्विताः ॥६७|| जाध्यमात्मन इच्छंवि कणमुख्यत- १कतम भात्मेति योयं विज्ञानमया प्राणेषु इपंतश्योतिः पुरतः।

·अनुभूतिप्रकाशः। जीविनः ॥ तेषां विप्रतिषेधार्थ ज्योतिरित्यभिधीयते ॥६८॥जडबु- ध्याधुपादानं तमस्तस्यावभासकम् ॥ सद्विभातं चिन्मानं ज्योति- रामेति भण्यते ॥६९॥ अचेतनोऽपि बुद्ध्यादिश्चेतनावानिवेक्ष्यते ॥ यस्य संनिधित्तस्तस्य चिज्योतिष्ट्वमिति स्फुटम् ॥७०॥ आत्मच्छायं पयोऽशेपं यथा मारकतो मणिः ॥ परीक्षणाय प्रक्षिप्तः कुर्यादात्मा तथैव हि ॥७१॥ ज्योतिरात्मा चितिच्छायं प्रथमं कुरुते तमः ।। तमोयोगेन धीस्तद्वद्धीयोगादिद्रियं तथा ॥७२॥ अक्षयोगात्तथा देह एवमेतचिदात्मवत् ॥ भासते ते खतः पुंसा प्रत्यगात्मत्वविभ्रमः ॥७३॥ तमेव भांतमात्मानमनुभात्यखिलं जगत् ॥ इति श्रुत्यंतरे स्पष्टमुक्तं ज्योतिष्ट्वमात्मनः॥७४॥मात्मेत्येवं प्रबुद्धेऽस्मिन ज्योतिषि ध्वांतनाशतः ॥ सर्वस्यैवात्मयाथात्म्यादात्मा पुरुप उच्यते ॥७॥ आत्माज्ञानसमुच्छित्तौ तज्जस्य न हि वस्तुनः ॥ प्रत्यभूपात्पृथग्रूपं संभाव्यं केनचित्कचित् ॥७६॥ पूर्णत्वात्पुरुषः सोऽयं ज्योतिरा- स्मेति भण्यते ॥ पूर्णस्य लोकसंचारः कथं स्यादिति भण्यताम् ॥७७॥ यः पूर्णः स समानः सन् बुद्ध्यालोकावुभावपि ॥ संप्राप्त- प्रतिपत्तव्यावनुसंचरति क्रमात् ॥७८॥ किं पुनः स्यात्समानत्वमा स्मयुद्ध्योस्तदुच्यते॥ विवेकानुपलंभेन तादात्म्यं रजुसर्पवत् ॥७९॥ सम एव धियालोको संचरत्येप न स्वतः ।। अतः संसारमिथ्यात्वं ध्यायतीवेति वर्ण्यते ॥८॥ध्यायंत्यां ध्यायतीवात्मा चलंत्यां चल- तीव च ॥ युद्धिस्थे ध्यानचलने कस्पेते बुद्धिसाक्षिणि ।।८।। आलोके व्यंजके यद्वदमिव्यंग्यघटाकृतिः ॥ आरोप्यते तथा बौद्धः संसारो समानः समुभी लौकायनुसंचरति भ्यायवीव टेलायतीव स हि खमो भूत्वेमं लोकमविकामात मृत्योरूपाणि ।

·अध्यायः १८1 बुद्धिसाक्षिणि ॥ ८२ ॥ ध्यानादीनामवस्तुत्वे स हि स्वम इति श्रुतिः।। हेतुमाह स आत्मायं स्वप्नो भवति धीवशात् ॥८३॥ बुद्धिजागरणे यद्वनागर्मात्यभिमन्यते ॥ बुद्धिः स्वप्ने तथा स्वमरूपत्वमभिमन्यते ॥८४॥ जाप्रद्भोगमिमं लोकं स्वप्नो भूत्वाऽतिवर्तते । वासनाराशि. साक्षित्वं स्वाप्नं भोगं तदाऽप्नुयात् ॥८५|| अविद्याकामकर्माख्यमृत्यो रूपाण्यतीत्य सः ॥ जानदेहेंद्रियादीनि तिष्ठति ज्योतिरात्मना ॥८६॥ तस्मात्स्वाभाविको नैव क्रियाध्यानादिलक्षणः ॥ लोकद्वया- नुसंचारः कित्वौपाधिक इप्यताम् ॥८७॥ जाप्रदेहादिकं मृत्यो रूपं स्वप्नेऽतिवर्तताम् ।। न जन्मांतरमित्येवमाशंक्योक्तं सवा इति ॥८॥ युज्यते जायमानःसन्दुःखैरात्मैप ऐहिकैः॥मृतो वियुज्यते भाविज- न्मस्वप्नसमं ततः ॥८९॥ जन्मात्र नासतःसत्त्वं किंतु देहेन संयुतिः ।। प्रादुर्भावो जनेरर्थः सत एव स युज्यते ॥९०॥ मृतिः प्राणवियोगः स्थानतु नाशः सवो मतः ॥ मृङ्माणत्याग इत्युच्या स्वयं नष्टः कयं त्यजेत् ॥९१॥ इमं लोकं परं घायं जामत्स्वाप्रवाहवत् ।। सदा मजति वेनास्य सिद्धा देहादिभिन्नता ॥९॥ लोकायताः परं लोकं नेच्छंत्यन्ये तु मन्यते ॥ नीलोकान्स्वमसंयुक्तांस्तवस्तस्येति वयसी ॥९३॥ अयोगं परलोकस्य वारयत्सेवकारतः ॥ संध्यत्वेन हतीयत्वं स्वप्नलोकस्य वार्यते ॥ ९४ ॥ भोगभावात्तृवीयत्वमुच्यते चेत्तयोच्या वाम् ॥ यस्तुतो न तृतीयत्वं धर्माधर्मप्रसंगवः ।।९५|| देशयोरुभयो संधि हि देशांवरं यथा ॥ लोकयोस्मयोः संधिस्तथा लोकांवरं ने । सपा अयं पुरयो जायगानः शरीरममिसंपचमानः पाप्माऽमिसंसग्यवे स उरामन् नियमाणः पाप्मनो विनहाति। ३ सय पा एतस पुरुषस दे एवं स्थाने भरत इदं प परलोकमानं च संबं पुतीय समस्याने मिन्संध्ये स्थाने विठोठे उमे स्थान परपती व परोसा।

·अनुभूतिप्रकाशः। हि ॥९६|| इमं लोकमिव स्वप्ने परलोकं स पश्यति । अतः प्रत्य- क्षतोऽस्तित्वं परलोकस्य गम्यताम् ॥९७॥ अतीतजन्मवृत्तांतं वाल्ये प्रायेण पश्यति ॥ ऐहिकं यौवनेंऽते तु तपस्वी भावि वीक्ष्यते ॥९८॥ आक्रम्य यादृग्देहादिभाविजन्मानि वीक्ष्यते ।। स्वप्मेऽपि तागाक्रम्य सुखदुःखानि पश्यति ॥ ९९ ॥ बहुजन्मसु संचारादेहादिव्यति- रिक्तताम् ॥ निरूप्याथ स्वप्रमत्वं स यत्रेति निरूप्यते ॥१००॥ स यदा वासनामस्य जाग्रल्लोकस्य सर्वशः ॥ आदाय शेते विज्ञेया तस्य खप्रभता तदा ॥१॥ स यत्र प्रस्वपित्यत्र स्वयंज्योतिः पुमानिति ।। योऽजामस्येत्यादिना तु स्वापशव्दार्थ उच्यते ॥२॥न सुपुप्तिरिह स्थापः किंतु स्वप्नो विवक्षितः ॥ स जामद्वासनाजन्यप्रपंचपति- भासकः ॥३॥ जापल्लोकस्तु सर्वावानशेपमवतीत्यतः ।। अवितृत्वं ध सप्तामवालणे प्राक् प्रपंचितम् ॥४॥ यद्वाऽध्यात्मादिभेदोऽयं सर्वो- नास्तीति सर्यवान् । तस्य सर्वावतोऽशेषवासना स्वप्नसृष्टिकृत् ।।५।। आदाय यासनां स्थूले देहे हित्वाऽमिमंतृताम् ।। सूक्ष्मेऽभिमानं निर्माय पश्यनेपोऽभिमन्यते॥६॥हननं च विनिर्माणं जीवे कर्मवशादिति ॥ विवक्षुः स्मयमित्याह देवं फर्मानुसार्यतः ॥७॥स्पेन मासेति शब्दाभ्यां स्वफीया वासनोच्यते ॥ स्वरूपभूवा चित्स्वेन ज्योतिपेति विवक्षिता ॥ इत्यंभावे तृतीया स्याद्वासनाज्योतिपोखतः ॥ भास्यमासक- रूपेण स्थितिः स्वप्न इवीर्यते ॥ ९॥ अत्रान्यज्योतिपोऽभावात्स्पयं. ज्योतिः पुमान्भवेत् ॥ न ज्योतिष्टं घासनाया भास्यत्वेन परिक्षयात् ॥१०॥ भात्मयुद्धिमनश्चक्षुरालोकविपयैर्युते ।। न जागरे स्वयं ज्योति- विषफु शक्यते नुमिः ॥११॥ न मुपुप्तेऽपि तरक्यं मास्यामिन्य- १४ यत्र प्रखपिस्सस्स सरस सवितो मात्रामादाय सय मिहल सर्व निर्माय ।

·'अध्यायः १८। क्यभावतः ॥ खमे तु मास्यमस्त्येकं ततो ज्योतिर्विविच्यते ॥१२॥ स्वप्ने जागरवद्रष्टा मातृमानादयस्ततः ॥ दुर्विवेचत्वमाशंक्यं न तत्रेति निपिध्यते ॥१३॥ रथावादीनि वस्तूनि जामत्कर्मक्षये सति ॥लीयंते वासनापां तिष्ठति स्वप्रसिद्धये ॥१४॥ लोकसिद्धमुपादानं निमित्तं वा न विद्यते ॥ स्वप्ने तेन रथादीनां मिथ्यात्वं युज्यतेतराम् ॥१५॥ असंगस्यापि संभाव्यमविद्याकामकर्ममिः ॥ सत्वमित्यभिप्रेत्य स हि कर्तेत्यवोचत ॥१६॥ ब्राह्मणोक्कादायायं श्रुतिर्मवानुदाहरल् ॥ स्वयंज्योतिष्टुदेहादिमिन्नत्वे तेप्वतिस्फुटे ॥१७॥ आराममेव मायोत्यं स्वप्ननिर्माणलक्षणम् ।।पश्यति जंतवस्तस्य नतं पश्यति कश्चन ॥१८॥ चिकित्सकप्रसिद्ध्यापि सुप्तो देहाद्विमिद्यते ॥ द्रुतं न योधयेत्सुप्तमिति प्राहुचिकित्सकाः॥१९॥ देहान्यत्यस्यप्रभत्वे असोढा स्वप्नमप्यमुम् ।। अपवानाश्चार्वाकास्तस्याहुर्जागरात्मताम् ॥२०॥ सदसत्स्वप्नपार्थक्यं प्रसिद्ध लोकशास्त्रयोः॥अत्रायं पुरुषस्तेन स्वप्रभवेतनः पृथक् ॥२१॥ मोदन्यासी फर्मकार्यों दृष्टौ स्वप्नेऽपि चात्मनः । इत्याशंक्य से वा एप इति फर्म विविच्यते ॥२२॥ कालुप्यं जागरे जीवे स्वप्ने स्वल्पा प्रसन्नता । सम्यक् प्रसीदत्यत्रेति संप्रसादः सुपुप्तकम् ॥२३॥ स्वप्ने रत्वा परित्वाऽथ विश्रांतः संप्रसादफे। पुनरायात्यसो नाही स्वप्ना- १न तन रपयोगान पन्यानो भवंसय रथान् रपयोगान्पयः राजते न बघा. नंदा मुदः प्रमुदो भयंत्ययानंदान मुदः प्रमुदः सजवे न तत्र वेशाताः पुष्करिण्यः संभवलय वेशातान्पुष्करिण्यः सपत्यः सजवे सहि का। २.दुतं शीघ्रम् । ३ समाएर एतसिन्प्रसादे रत्वा परित्या दृष्ट्वैव पुयं च पापं व पुन: प्रतिन्याय प्रतियोन्या पति समायैव स यत्तत्र किंचित्तश्पसनन्वागतस्तेन भरलसंगो वयं पुरुष इत्येवमेवैतयाइपरश्य ग्रोऽहं भगरते सहन ददाम्पत कार्य विमोक्षायेय होति ।

·. अनुभूतिप्रकाशः। र्थमिति योजना ॥२४॥ दृष्दैवेत्येवशब्देन न कृत्वेति विवक्षितम् ॥ न कर्म कुरुते स्वप्ने कारकाणामसंभवात् ॥२५॥ जागरात्स्वप्नमामोति स्वमात्सुप्तिमिति क्रमात् ॥ वैपरीत्यं प्रतिन्यायं प्रतिमार्ग इतीर्यते ॥२६॥ प्रतियोनि यथा स्थानं स्वप्ननाड्यादि भण्यते । प्रतिमार्गम- वाप्याथ स्वप्नाय स्थानमाव्रजेत् ॥२७॥ अनन्वागमने हेतुरसंगत्वं हि शब्दतः ॥ सूच्यते वाधकस्तर्कः प्रसिद्धिर्वाऽत्र लौकिकी ॥२८॥ यद्वाऽनन्वागतत्वेन विवेकः कर्मणः कृतः ॥ असंगत्वेन कामस्य कामो न ह्यात्मनो गुणः ।। २९ ।। स ईयते यत्र कामं यथाकामं प्रवर्तते ॥ इति श्रुतिद्वयं स्वप्ने विस्पष्टं काममब्रवीत् ॥३०॥ स्वप्नका- मस्य वस्तुत्वं श्रुतिभ्यां चेद्विवक्षितम् । प्रवोधेऽप्यनुवर्तेत तच नास्ति ततो मृपा ॥३१॥ जाप्रत्प्रत्यक्षमाश्रित्य जागरे मृत्युसत्यताम् । आशंक्य पुनरप्राक्षीदृष्ट्वेति तदुत्तरम् ॥३२॥ मूढप्रत्यक्षतः कर्ता विद्वत्प्रत्यक्षतोऽक्रियः ॥ विवेकिनामनुभवादात्मज्योतिर्विवेचितम् ॥३३॥ असकृत्स्वप्नयुद्धांतसंचारेऽपि न बुद्धवान् ॥ इत्यर्थेऽस्मिन्म- हामत्स्यो दृष्टांतत्वेन वर्ण्यते ॥३४॥ इत्थं स्वप्नप्रसंगेन देहादिव्य- तिरिक्तता॥ स्वप्रभत्वमसंगत्वं चेत्येतेऽर्थाः प्रपंचिताः ॥३५॥ स एप परलोकस्य दृष्टांतः स्वप्न ईरितः ॥ सुपुप्तिर्मोक्षदृष्टांतस्तदर्थो ग्रंथ उत्तरः ॥३६॥ तद्वा अस्यैतदित्यत्र प्राप्तकामस्वभावताम् ॥ वक्तुं १८ वा एष एतस्मिन्बुद्धांते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुन: इत्यादि पूर्ववत् । २ तद्यथा महामत्स्य उभे कूलैऽनुसंचरति पूर्व चापर चैव- मेवायं पुरष एतावुभावंतावनुसंघरति स्वप्नांतं च बुद्धांतं च। ३ तद्वा अस्य- वदतिच्छंदा अपहतपाप्माऽभयर रूपं तद्यथा . प्रियया स्त्रिया संपरिष्वको न माध किंचन वेद नातरमेवमेवायं पुरुषः प्रानात्मना संपरिष्वको न बायं किंचन वेद नांतरं तद्वात्यैतदाप्तकाममात्मकाममशमर रूपरशोकातरम् ।

·१५८ अध्यायः १८। सुप्तावदुःखत्वं वकि श्येननिदर्शनात् ॥३७॥ आत्मखमावों निःशेष पुंजीकृत्येह लक्ष्यते ॥ सुप्तौ मुक्ताविवाद्वैतखप्रमानंदलक्षणः ॥३८॥ अविद्या तु स्थिताऽप्यत्र द्वैतदुःखाद्यनुद्भवात् ॥ स्वभाव न विरो- धत्ते स्वप्रमानंदमद्वयम् ॥३९॥ द्वैतदुःखादिरूपं यत्स्वात्मनः स्वप्न जामतोः ॥ तदविद्योत्थमित्येतत्ता वा अस्येति वर्ण्यते ॥४०॥ विद्यायाः परमोत्कर्षे जाप्रत्साक्ष्यात्मवासना ।। सर्वोऽस्मीति मति स्वप्मे करोत्सद्वैतभासिनि ॥४१॥ सर्वात्मभावः परमो लोको बाघ. विवर्जनात् ॥ याध्यंते देवराजाद्या इवशब्दश्रुतत्वतः ॥४२॥ नन्व- द्वैतमपि द्वैतं सुत्यसुत्योरिहात्मनि ॥ क्रमाद्भात्यत्र किं रूपं तस्येत्या- शंक्य वर्ण्यते ॥४३॥ यत्सार्वात्म्यं पुरा प्रोक्तं वदेवाद्वैतमात्मनः॥ रूपमागमतः स्वानुभूतेश्च पुरुपार्थतः ॥४४॥ शास्त्रप्रसिद्धि तच्छब्दो वक्ति स्वानुभवं पुनः ॥ एतच्छन्दः पुमर्थत्वमतिच्छंदादिनोच्यते ॥४५॥ शिवमद्वैतमियादि शासमुद्रुष्यते वहु ॥ समाधिसुत्योरद्वैतं स्वयमेवानुभूयते ॥ ४६ ॥ छंदः कामः कर्म पापमयं स्यात्क- मणः फलम् ।। अनर्थरूपं त्रितयमद्वैते वीक्ष्यते न हि ॥४७॥ वित. येन तु ययुक्तं द्वैतं तस्य पुमर्थता ॥ नेति द्वैतश्रुवावस्थां वैशब्देन निवर्तते ॥४८॥ योपिदालिंगितक्षेत्रं गृहं वाऽप्यविचारयन् ॥ यथा सुखी तथा सुप्तः कामभीत्यादिवर्जनात् ॥४९॥ तद्वा अस्पेति वाक्येन १ तथयास्मिनाकाशे इयेनो पा सुपर्णो वा विपरिपत्र प्रांतः सपत्य पक्षी सलयायैव भियत एवमेवायं पुरुष एतसा अंताय धावति यत्र सुप्तो न कंचन काम कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति । २ ता या अस्यैता हिता नाम नाज्यो यथा केशः सहस्रधा मिनावताऽनिता विष्ठति शसस्य नीलस्य पिंगलस्य हरितस सोहितस्य पूर्णा मय योनं मंतीय जिनंतीय हस्तीव विच्याययति गर्तनिव पतति यदेव जाप्रद्रयं पश्यति वदनादियया मन्यतेऽप यत्र देव व राजेवाह- मेवेदरसोरमीति मन्यते योग्य परमो लोकः।

·अनुभूतिप्रकाशः। १५९ कामाभावः प्रपंच्यते ॥मात्मरूपं यदद्वैतमाप्तकामं वदीक्षवाम् ॥५०॥ सुषुप्सुम्यः समापित्सुर्याचं कामयते न हि ॥ अपि त्वात्मानमेवात्मा माप्त एवाऽखिलैः सदा ॥५१॥ काम्यभोजनतस्तस्तदा भोज्यं न वांछति ॥ एवं काम्यात्मनि प्राप्ते किमन्यत्काम्यते पुनः ॥५२॥ आत्मरूपमकामं यत्तच्छोकरहितं सदा ॥ शोकोत्तरं पृथक् शोका- दिति निःशोकतोच्यते ॥५३॥ ननु देहाभिमानश्च धर्माऽधौं च शोकदाः ॥ यथा जागरणे तद्वत्सुपुप्तौ च प्रसज्जते ॥५४॥ मैवं पिता. अहमित्यादिदेहात्मभ्रांतिलोपनात् ॥ पितृत्वयुक्तदेहेऽमिमानः सुप्तस्य नेक्ष्यते ॥५५।। तत्तदेहामिमानस्तु क्षीणतत्कर्मसंक्षयात् ॥ पुण्येन पाप्मनाऽनन्वागतं रूपं परात्मनः ॥५६॥ हृदयाख्यं मनस्तस्य पुण्य- पापे ततोऽखिलाः । शोका मनोगताः सुप्तौ शोकानात्माऽतिवर्तते ॥५॥ ननु शोकादिमत्सुप्तौ चैतन्यमपि लुप्यते ॥ सुप्तो न पश्यती- सेवमाहुः सर्वेऽपि लौकिकाः ॥५८॥ आत्मन्यदृष्टवशतो ज्ञानमि- च्छादिवद्भवेत् ॥ इत्याहुस्तार्किकाः सुप्तौ न ज्ञानं कर्मणः क्षयात् ।।५९॥ यद्वैतेनेत्यादिवाक्यैरस्योत्तरसुदीर्यते ।। न चिल्लोपः किंतु बुद्धेर्लोप इत्येतदुत्तरम् ॥६०॥ तच्छन्दः सुप्तिमाचष्टे वैशब्दोऽवधृतो भवेत् ।। तत्र सुप्तौ पुमान्नैव पश्यतीति जना जगुः ॥३१॥ अदर्शनं सर्वयेति १ अन पिताऽपिता भवति माताऽमाता लोका अलोना देवा षदेवाचेदा भवेदा अब सेनोस्तेनो गवति भ्रूणहामणदा चांडालोऽचोडालः पोल्कसोऽपोल्सः श्रमणोऽश्रमशतापसोऽतापसोऽनन्वागतं पुण्येनानन्यागत पापैन तीणों हि तदा सर्वानोकान्हदयस्य भवति । २ यद्वैता पश्यति पश्र्यवतन पश्यति न हि टुटे। विपरिलोपो विद्यतेऽविनाधित्वास तु तस्विीयमखि ततोऽन्यद्विम यत्पश्येत् । मदतन जिप्रति यतन रखयते यदैतम बदति यद्वैतुन मोति, यता मनु अतिम स्पृशति यदैतम विधानाति।

·अध्यायः १८.. तदाहुरविवेकिनः ।। तद्विवेच्य तथा चात्मा पश्यन्नेव न . साक्षी चैतन्यनित्यत्वात्पश्यन्नेव व्यवस्थितः ॥ वहारं न पश्यति ॥६३।। तस्मात्सुप्तौ चिद्वैतं यद्रूपं . एतद्रढयितुं प्रोक्ताः पर्याया वहवः श्रुतौ॥६४|तु . स्पष्टमीक्ष्यते ॥ स द्वैत एव किं न यत्रैव जागरे स्वस्सादन्यत्किंचिदिव भ्रमः ।। तत्रैवान्यः दृश्यमन्यदिवेक्षते॥६६॥अद्वैतमित्युपक्रम्य तमि सलिलादिगिरा तस्य क्रियते चोपसंहृतिः ॥६७॥ आर च्छुद्धः कार्यकारणहीनतः ॥ खतोऽवयोधमानत्वात्कुतो गतिः॥६८॥ अंतरेणापि संबंधं कार्यकारणवस्तुनः सतो तत्स्यादित्याशंक्यैकतोच्यते ॥६९॥ अकारकस्वभावत्वमद यते ॥ यन्न हि द्वैतमित्युक्तेर्यत्र त्वस्येति चेरणात् ।।७०॥र त्मकं ज्योतिर्यन द्रष्टेति चोच्यते ॥ अविद्याकार्यराहित्य भवेत्स्वतः ॥७१।। प्रत्यग्दृष्ट्यव्यवहिते प्रात्यक्ष्यादात्मवस्तुन इत्यात्मनिर्देशो यत्साक्षादिति च श्रुतेः ॥७२॥ अव्याध निःसामान्यविशेषवत् ॥ ब्रह्मेति मुख्यवृत्त्येह वस्तु श्रुत्या ॥७३॥ ततो लोकयतेर्धातोर्दर्शनार्थत्वहेतुतः ।। प्रकृतत्वात्त लॊकनं लोक उच्यते ॥७४॥ विज्ञानपुरुपस्यास्य योका प्र पुरा । नैष्ठिकी गतिरेपाऽन गत्यंतरसमाप्तितः ॥७५॥ संप वैवमोहेच्छाश्यान्यसंपदः ॥ उत्कर्षातिशयः संपद्विभूतिथेति 11७६||एपोऽस्य परमो लोको लोकास्त्वन्ये क्षयिष्णवः ॥क्षयिर 1१ सलिल एको दष्टाद्वैतो भवत्येप ब्रह्मलोकः सम्राडिति हेनमनुशर मत्यय एपास्य परमा गतिरेपास परमा संपदेयोऽस्य परमो लोक एषोऽ भानंद एतस्यैवानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवति ।

·अनुभूतिप्रकाशा १६१ नायचा नन्वेषा साधनाभयात् ।।७७॥ आनंद परमोऽस्यैव सुखोत्कर्षः समाप्तितः ॥सर्वानंदातिशायित्वात्तथा चैतत्प्रवक्ष्यते ॥७८॥ आनंद: परमोऽस्यैव इत्युक्तार्थप्रसिद्धये ॥ एतस्यैवेति वचसा समर्थो हेतुरुच्यते १७९॥ कृत्लोऽपि चैप आनंदस्तदविद्यैकहेतुतः ।। बुद्ध्यायुपाध्यवच्छे- दान्मात्रेति व्यपदिश्यते॥४०॥ मानुपादिकहैरण्यगर्भावानंदांनया॥ परानंदं घोषितुं श्रोत्रिये तदुदाहृतिः ॥८श्रोत्रियो वेदशास्त्रज्ञो निष्पापो ब्रह्मवित्त्वतः ॥ भोग्यदोपान्विविच्यास्ते नातः कामेन हन्यते ॥२॥ सुखं तृप्तिरकामत्वमित्येकार्था इमा गिरः ॥ सर्वकामवि- हीनेऽतः सुखं सर्व व्यवस्थितम् ॥८३॥ श्रोत्रिये कामरोहित्यास- निंदाः सह स्थिताः॥ सोऽभुते सकलान्कामान्सहेति प्राह तित्तिरित 1८४॥ सूत्रात्परमनंतत्वाद्भणितं विनिवर्तते ॥ यतो वाचो निवर्तत इति श्रुत्यंतरं जगौ ॥८५॥ श्रोत्रियेणानुभूतो यो "ब्रह्मानंदोऽस्य विषुपः ॥ सार्वभौमादिसूत्रांताः प्राणिनोऽनुभवंत्यमी ॥८६॥ वक्त- न्या समाप्तेऽपि राजा पृच्छति पूर्ववत् ॥ भीतो मुनिर्भये हेतुमें- धावीत्यादिनोकवान् ॥८७॥ सर्वेभ्यो निर्णयेभ्यो मामरौत्सीन तु मुंचति । अयमेव भये हेतु!चरानववोधनम् ॥८८॥ स्वप्नः सुतिश्च १ स यो मनुष्याणा राखः समृसो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैभौगो संपमतमः स मनुष्याणां परम आनंदोऽय ये शतं मनुष्याणामानंदाः स एकर पितॄणां जितलोकानामानंदोऽय ये शतं पितृणां जिंतलोकानामानंदाः स एको गंधर्वलोक आनंदोऽय ये शतें गंधर्वलोक आनंदाः स एकः कर्मदेवानामानंदो ये कर्मणा देवत्वममिसंपद्यतेऽथ ये शतं कर्मदेवानामानंदाः स एक भाजानदेवाना मानंदो यश्च धोत्रियोऽजिनोऽकामहतोऽय ये शतमाजानदेवानामानंदाः स एक: प्रजापतिलोक भानंदो यच श्रोत्रियोऽजिनोऽकामहतोऽथ ये शतं प्रजापतिलोक भानंदाः स एको ब्रह्मलोक आनंदो यश्च भोत्रियो जिनोऽकामहतः । म.प्र.१ ·१६२ :अध्याय:,१८॥ दृष्टांतो परलोकविमोक्षयोः॥ ताव मुनिना प्रोकौशिष्टं दाटोति. कद्वयम् ॥८९॥ खमाजागरणं यद्वरेहालोकांतरं क्या ॥ इत्यभिप्रेस मुनिना स्खमाद्वोघोऽभिधीयते ॥९०शंकटं, बहुभिर्द्रव्योंजितं गुरुभारतः ।। कुर्वन् शब्दान्बहून्याति चेतनेन प्रयोजितम् ॥११॥ शरीरस्थो हि लिंगात्मा ह्यन्वारूढश्चिदात्मना । शब्दान्कुर्वन् हि हिकादीन्प्रत्यूर्वश्वासपूर्वकम् ॥९२॥ उपाध्यारोहमन्वात्मा रूढव- प्रतिमासते । मानोरिवोदपात्रादावारोहो नात्मनः खतः ॥१३॥ मर्मसूत्कृष्यमाणेषु वायुनोदानरूपिणा । मुमूर्षोरत्र यहुःखं मर्यतां तन्मुमुक्षुमिः ॥९४॥ रोगेण जरया वा यदेहकार्य यदाप्नुयात् ।। सदोम्रादिफलं वृक्षादिवांगेभ्यः प्रमुच्यते ।।९५॥ निर्गय हृदयस्था- नानाडीमार्गेण जागरम् ॥ प्राप्तोऽत्र वैपरीत्येन नाडीमार्गादृदि ब्रजेत् ॥९६॥ जामत्स्वप्नादिसिद्धयर्थ : गमनागमने पुरा ॥ इदानी त्वन्यदेहेऽसौ, प्राण धारयितुं व्रजेत् ॥९७, ननूपादित्सिते देहे भोगाय प्राणधारणम् ॥ भोगसंपादने नास्ति शक्तिरस्येति चेच्छृणु .॥९८॥ वत्कर्मोपार्जितैन्यैर्नोग्य संपाद्यते पुरा ॥ इत्येतद्विशदीकतुं राजदृष्टांत उच्यते ॥१९॥ राज्ञा जीवितदानेन थुप्रादय . उपा- र्जिताः । मुमूर्षुणा भाविदेहबंधवः कर्मणार्जिताः ॥२०॥ एवं पुत्रादिमावाय प्रतीक्षतेऽखिलाः सदा ॥ ऋतावस्मिन्समायाति ब्रह्म पुत्रादिरूपतः ॥१॥ नन्विद्रियाणि प्रेवस्य लीयंते वपुषा सह ।। इत्याहुस्तार्किका ब्रह्म निरुपाधिः कथं प्रजेत् ॥२॥ प्राणोपाधिक 1 स पाएष एतस्मिन्खप्तांते रखाचरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापंचपुनःप्रविन्यायं प्रतियोन्या द्रवति बुसान्तायैव । २ तद्यथा वोदुंबर या पिप्पलं बाबंधनांप्रमु. चत एवमेवार्य पुरुष एभ्योऽभ्यः संप्रमुच्य पुनःप्रतिन्याय प्रतियोन्या यति प्राणायैय । सदया रामानमार्यातमुपाः प्रत्येनसः सूतप्रामण्योऽरित्मदिवाक्येन।

·अनुभूतिप्रकाशः। एवात्मा गच्छतीति विवक्षया ॥ प्राणानामांत्मसामीप्यगति वक्ति मृतौ श्रुतिः ॥३॥ राजानं प्रयियासंतमाभिमुख्येन सेवितुम् ॥ आयांत्युमादयस्तद्वत्प्राणानामात्मसंगतिः ॥ तृतीयब्राह्मणे प्रोक्ता देहे स्वप्नादिसंमृतिः ॥ देहांतरेषु संसारो मुक्तिश्चाथ प्रवक्ष्यते ॥५॥.स मुमूर्षुर्यदा देहे दौर्बल्यं प्राप्य मूढताम् ।। प्राप्नोतीव तदा चक्षुराद्या आयांति देहिनम् ॥६॥ राजदृष्टांततः प्रोक्तां प्राणानामा- स्मसंगतिम् ।। अनूद्य तत्प्रकारोऽत्रै विस्तरेणामिधीयते ॥७॥ तेजो मात्राश्चक्षुराद्याः प्रसृता मत्स्यजालवत् ॥ जागरेऽथ मुमूर्षुस्ताः समादाय हृदि व्रजेत् ॥८॥ अनुगृह्णाति यः पूर्व चाक्षुषः पुरुषो रविः ॥ भोगार्थमधुना सोऽयं भोगाभावादुपेक्षते ॥९॥ इंद्रियस्यों- पसंहारादादित्यस्याप्युपेक्षया ॥ आत्मा द्रष्टुमसामर्थ्यादरूपोऽज्ञो भवेत्तदा ॥१०॥ अस्मिन्नर्थे सर्वलोकप्रसिद्धिरभिधीयते ॥ एकीमा. पादयं नैवं पश्यतीति जगुर्जनाः ॥११॥ चक्षुर्बुद्धावैक्यमेति रखी रव्यंश एकताम् ॥ इंद्रियांतरवद्देवेष्वयं न्यायोऽत्र योज्यताम् १ तद्यथा राजानं प्रयियासंतमुपाः प्रत्येनसः सूतप्रामण्योऽभिसमायंत्येवमेवे ममात्मानमंतकाले सर्व प्राणा अभिसमायति यत्रैतदूर्वोच्छ्वासी भवति । २ चतुर्थब्राह्मणे । ३ स यत्रायमात्माऽवल्यं न्येत्य संमोहमिव न्येत्यथैन• मेते प्राणा अभिसमायति स एतास्तेजोमानाः समभ्याददानो हृदयमेवान्वपक्रामति स यौष चाक्षुषः पुरुषः परात्पर्यावर्तते तथारूपो भवति ॥ ४ एकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकीभवति न जिप्रतीत्साहुरेकीभवति न रसयत इत्याहुरेकीमवति न पदतीत्याहुरेकीभवति न गुणोतीत्साहुरेकीभवति न मनुत इत्याहुरेकीभवति न न विज्ञानातीत्साहुखस्य हैतस्य हृदयस्यान प्रयोतते तेन प्रोवेनेप आरमा निष्कामति बवषो या मूर्टो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्त. मुलामंतं प्राणोऽनकामति प्राणमनकामंतर सर्व प्राणा भनुकामति स विज्ञानो भवति स विज्ञानमेवान्यवकामति तं विद्याकर्मणी समन्वारमेवे पूर्वप्रज्ञा च । स्पृशतीत्याहुरेकीमवति 7 ·'अध्यायः १८। ॥१२॥फलप्राणोऽय संहारे संयुक्तस्य मुमूर्पतः । नाड्यमंहृदयस्याथ प्रफर्पण प्रकाशते ॥१३॥ भाविदेवात्मता यस्य प्रत्यक्चैतन्यर्षिवता॥ वासनैवात्मनः सैपा प्रद्योतवचसोच्यते ॥१४॥ स एप कर्मजो बुद्धेः प्राफाशो जायते मृतौ ॥ स्वकर्मनिर्मितं लोकं तेनामाऽयं प्रपश्यति ॥१५॥ स्वप्नवत्प्राप्य तद्भावः पश्यादेहाद्विनिःसरेत् ।। गम्यटोकानुसारेण द्वारं स्वापक्षुरादिकम् ॥१६॥ देहानिगमिपुः प्राणसहितो निर्गतः पुनः ॥ सविज्ञानो भवेत्पूर्व हृदि प्रद्योतनं यथा ॥१७॥ पुरा नाडीविशेषेण निर्गतुं ज्ञानमीरितम् ॥ गंतुं लोकविशेपेऽथ पुनर्विज्ञानमीयते ॥१८॥ हेतुर्जामद्वासनास्य स्वप्ना- रंभे यथा तथा ॥ जन्मांतरारंभहेतुः किं स्यादिति तदुच्यते ॥१९॥ विद्या संपादिता तेन पुरा कर्म च यत्कृतम् ।। या वासना च तत्सर्व जन्म भोग्यादिकारणम् ॥२०॥ देहं विद्या परिच्छिद्या- दीडशो देह इत्यथ ॥ विकलफर्मवोढ़ी तु पूर्वप्रशेह पूर्वयोः ॥२१॥ समर्था सेव ते यस्मादुद्वोढुं ज्ञानकर्मणी ॥ नरस्यातः प्रधानत्वा- ताभ्यां सा गृहाते पृथक् ॥२२॥ सर्वगस्य मनोमात्रगतिं ब्रूतेऽत्र तार्किकः ॥ श्रुतिस्तु स्वमतं ब्रूते जलूकाख्यनिदर्शनात् ॥२३॥ जलूको हि तृणाप्रस्था स्वमुखेन तृणांतरम् ॥ अवलंव्य वपुः शिष्टं सर्व- तंत्रोपसंहरेत् ॥२४॥ लिंगदेहोपाधिरात्मा धिया देहांतरं स्मरन् । लिंगोपाधिकमात्मानं प्रापयेदन्यदेहकम्।।२५॥ ननु देहांतरारंभे उपा- दानं किमात्मनः ॥ एतदेहारमकं यत्तदेवोतान्यदीर्यताम् ॥२६॥ - १ तद्यथा तृणजलायुका तणत्यतिं गत्वाऽन्यमाक्रममाफम्यात्मानमुपसहर- स्येवमेवायमात्मेद५ शरीर निहत्याविया गमयित्वाऽन्यमाकममाक्रम्यात्मानमुप- सहरति ।

·अनुभूतिप्रकाशः। वर्णकारः सुवर्णाशमादायान्यं नवं नवम् ॥ तेनैव कुरुते भूय उप- मृद्यातियत्नतः ॥२७॥ पंचीकृतास्तु भूतांशाः स्थूलदेहस्य हेतवः ॥ अल्पत्वेनातिसूक्ष्मास्तैलिगं तिष्ठति वेष्टितम् ॥२८॥ निर्मितस्तैरय देहः पोपितः पितृवीर्यतः ॥ मृतौ कंचुकवत्त्याज्यो बाद्यांशो वीर्य: निर्मितः ॥२९॥ अधिष्ठानारोप्यभागौ तेपु देहेषु यौ स्थितौ ॥ वादशौ विशदीकर्तुं स वो इत्यादिका श्रुतिः ॥३०॥ यः संसारी पुरा प्रोक्तः स एवायं स्वतः स्फुरन् ॥ साक्षिचैतन्यरूपत्वादधिष्ठानम- नात्मनः ॥ ३१ ॥ विज्ञानं कर्तृतोपाधिर्मनःप्राणादयोऽखिलाः॥ बहिर्बहिः समारोप्याः सर्वमारोपितं चिति ॥ ३२ ॥ तद्यदित्या- दिना सर्वशब्दस्यार्थ उदाहृतः ॥ प्रत्यक्षवस्तुन्यध्यासे सतीदमयता भवेत् ॥ ३३ ॥ परोक्षवस्तुन्यध्यासाददोमय इतीर्यते ॥ आरो- पोक्तिसमात्यर्थमितिशब्दः प्रयुज्यते ॥ ३४ ॥ इदमयत्वं विस्प- टमैहिकत्वादुपेक्ष्य तत् ॥ अदोमयत्वं व्याचष्टे यथाकारीति वाक्यतः ॥.३५ ॥ करणं नियकर्म स्यात्काम्यं तु चरणं भवेत् ॥ कर्म वा ; करणे शक्तिश्चरणं प्रत्ययात्मकम् ॥ ३६॥ वासना कर्म विद्या च प्रयं जन्मप्रयोजकम् ।। उक्कं तत्र प्रधानत्वं कर्मणः श्रूयते १ तयया पेशस्कारी पेशसो मानामुपादायाऽन्यन्नवतरं फल्याणतर रूपं तनुत एवमेवायमात्मेद शरीरं निहत्या विद्या गमयित्वाऽन्यभवतर. कल्याणतर रूपं कुरुते पिश्यं पा गांधर्व या दैवं पा प्राजापत्यं पा माझ वाऽन्येषा या भूता, नाम् । २ संवा अयमात्मा प्रेम विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयचक्षुर्मयः प्रोत्र- मयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय भाकाशमयस्तेनोमयोऽवेजोमयः काममयोऽ- काममयः क्रोधमयोऽकोयमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयस्तधदेतदिदंमयोडो- मय इति । ३ यथाकारी यथावारी तया भवति साधुकारी साधुर्भपति पापकारी पापो भवति पुग्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः: पापेन भयो सल्या: काममय एवायं पुरस वि .....

·अध्यायः १८, पुनः ॥३७॥ पूर्वकांडंपरा इत्थं कर्मप्राधान्यमूचिरें ॥ अथ वेदांत- शास्त्रज्ञाः प्राहुः कामप्रधानताम् ॥३८॥ इत्येतद्विशदीकर्तुं स यथे. त्युत्तरा श्रुतिः ॥ कामः क्रतुः कर्म जन्मेत्येषामेव क्रमो भवेत् ॥३९॥ रुचेरतिशेयः काम्ये विपये ऋतुरीयते ।। पाक्षिक धर्मकामे स्यात्करोत्येव कृती सति ॥४०॥ कामप्राधान्यदााथै मंत्रस्योदा- हृतिः श्रुतौ ॥.लिंग्यते गम्यते सर्व मनसाऽतोऽस्थ लिंगता॥४१॥ यः पुरा स्वप्नदृष्टांतात्परो लोको विवक्षितः । इति वित्युपसंहारं तदुक्तेः कृतवान्मुनिः ॥४२॥ मुक्तिः सुपुप्तिदृष्टांतान्मुनिना या विवक्षिता ॥ मुनिरारभते वक्तुं तामथेत्यादिवाक्यतः ॥४३॥ पूर्वो- ककामिवैषम्यमथशब्देन सूच्यते ।। कामी संसरतीत्युक्तं कामा- भावे विमुच्यते ॥४४॥ परमानंदरूपत्वमात्मनश्चेद्विबुध्यते ॥ कुतः कामयते भोग्यं ततो बोधादकामता ॥४५॥ वोघलभ्यमकामत्वं यथाकामेत्यसूत्रयत् ॥ योऽकाम इत्यादिनैतत्सूत्रं वित्रियते स्फुटम् ॥४६॥ योऽकामस्तस्य न प्राणा उत्क्रामंतीति योजना ॥ संसृतिः कामिनो यद्वदकामो मुच्यते तथा ॥४७r दृष्टानुश्राविका वाह्य- कामा यस्य न संयसौ ॥ अकांमस्तादृशत्वं तु निष्कामत्वेन सिध्यति ॥४८॥ विभ्रमांपांदिताः कामाः प्रत्यक्तत्वविवेकिनः ॥ यस्माद्वि- निर्गताः सोऽयं निष्काम इति भण्यते ॥४९॥ आप्तकीमत्वतः सिद्धयेगुद्धेः कामविनिर्गमः ॥ अप्राप्तौ काम्यमानस्य कॉमः कापि १ स यथाकामो भवति तक्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते । २ तदेष श्लोको भवति । तदेव सः सह कर्मणैति लिंग मनो यत्र निषकमस्य । प्राप्यांतं कर्मणस्तस्य यत्किंचेह करोत्सायं । तस्मालोका- सुनरेत्यस्मै लोकाय फर्मण इति तु कामयमानः । ३ अयाकामयमानो योऽकामो निष्काम भाप्तकाम भात्मकामो न तस्य प्राणा उत्कामंति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ।

·अनुभूतिप्रकाशः। न निःसरेत् ॥५०॥ एवं सत्याप्तकामत्वं निकामत्वस्य साधनम् ।। कामाप्तौ त्वाप्तकामत्वमेव हेतुर्न चेतरत् ॥५१॥ निरुपाधिपनिंद आत्मेति श्रुतिसंमतः ॥ आनंदाः सर्वभूतानां तस्मिन्नतर्भवति हि ॥५२॥ पुत्रादिजन्या आनंदा अपि तस्मिन्नवस्थिताः ॥ तथा विद्यान स्मकामोऽयमाप्तकामो भवेदयम् ॥५३॥ य ईदृगाप्तकामो यः सं निष्कामो भवेत्ततः ॥ निष्कामत्वादकामः सन्संसारात्मविमुच्यते ॥५४॥ उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य प्राणा अज्ञानबाधनात् ॥ नोकामति न तिष्ठति न घनश्यंत्यहेतुतः ॥५५॥ पंधस्य कल्पितत्वेन तन्मुक्तिरपि कल्पिता। इसभिप्रायमाचष्टे ब्रझैवेत्यादिवाक्यतः॥५६॥ अविद्या. ध्वस्तिमापेक्ष्य सम्यग्धीजन्ममात्रता ॥ आत्मा ब्रह्मैव सन्साक्षाद- झाप्येतीति सुस्थितम् ॥५४॥ इत्येतत्सर्ववेदांतसर्वस्वं ब्राह्मणोदि- तम् । अस्यैवार्थस्य दााथै मंत्रोदाहरणं भवेत् ॥५८॥ कामिनः सर्वसंसारः पुरा मंत्रेण वर्णितः ॥ अकामस्य विमोक्षोऽत्र तथा मंत्रेण वर्ण्यते ॥५९॥ पुंसो हदि श्रिताः फामा मुच्यते निखिला यदा ॥ तदानीममृतो भूत्वा ब्रह्मैवात्र समश्नुते ॥६०॥ ननु ब्रह्मा- भतेऽनेति जीवतो मुक्तिरीरिता ॥ जीवत्वे को विशेषोऽस्य बंधा- न्मुकावितीर्यवाम् ॥६१॥ अभिमानः पूर्वमासीदेहादायधुना तथा ॥ नास्तीत्यत्रातिविस्पष्टः सर्पदृष्टांत उच्यते ॥६२॥ प्रत्याज्ञानशिखि. वस्ते मिथ्याज्ञाने सहेतुके । नेति नेति स्वरूपत्वादशरीरो भव- सयम् ॥६३॥ स्थूलदेई परित्यज्य लिंगदेहयुतो यदि ॥ मृतस्तदा स्यान्न वेवममृतोऽसावतो भवेत् ॥६॥ प्रकटचेष्टाहेतुत्वात्सायुक्त तिदेव लोको भवति । यदा सर्वे प्रमुच्यते कामायेऽस्य हदि त्रिताः । अय मत्योsal भवसत्र मम समभुत इति । १ तद्यथाऽहिनिस्वंयनी वल्मीके मृता प्राभायीतवमेवेद शरीर शेतेऽयायमधरीरोऽमृता प्राणो महोब सेन एवं ·१६८ अध्याय: १८॥ - प्राणशब्दतः ।। को झेवान्यादिति प्रोक्तं चेष्टाहेतुत्वमात्मनः ॥६५॥ साक्षिणो ब्रह्मरूपत्वं प्रौवेत्यभिधीयते ॥ संसर्गशंकानुत्त्यर्थमेव- कारः प्रयुज्यते ॥६६॥ संयोगः समवायो वा नैव ब्रह्मात्मनोरिद ॥ असंडैकरसत्वं तु भवतीति विवक्षितम् ॥६७॥ तदेव विशदीकर्तु तेज एवेत्युदीर्यते ॥ चैतन्यं तेज इत्युक्तं तच्चैकमुभयोरपि ॥६८॥ अविद्यादिनिवृत्तिश्च चैतन्यव्यतिरेकतः । नास्तीत्येवमभिप्राय एक- कारेण सूच्यते ॥६९॥ तत्वविद्यारसाकृष्टः श्रोतुं वांछति संग्रहात् ।। साधनान्यपि विद्यायाः श्रोतुमिच्छति भूपतिः ॥७०॥ एतत्सर्वे विवक्षुः सन्मुनिः संग्रहरूपिणः ॥ लोकानुदाहरत्तत्र ज्ञानमार्गमिमं जगौ ॥७१।। श्लोकेनायेन यः पंथाः प्रोक्तस्तस्मिन्मतांतरम् ॥ उप- न्यस्याथ सिद्धांतं प्राह श्लोकांतरेण सः ॥७२॥ ब्रह्मविन्मुक्तिमा- मोति तेन चोधात्मना यथा ॥ पुण्यकृत्तजसञ्चादी भूत्वाऽथ ब्रह्म- विद्भवेत् ॥७३॥ तेजःशब्देन संशुद्धा बुद्धिरेवाभिधीयते ॥ पुण्ये कृते बुद्धिशुद्धौ विद्या स्यात्स्मयते तथा ॥७४॥ यत्पुण्यं बुद्धिशु- द्ध्यर्थ यो योगश्चात्मबोधकृत् ।। श्लोके द्वितीये तो प्रोक्तो तृतीये त्वन्यथोच्यते ॥७५॥ यत्काम्यं कर्मयोगश्च योऽणिमादिप्रदो द्वयम् ।। तत्संसारस्यैव हेतुर्न मुक्तावुपयुज्यते ॥ ७६॥ युज्यते मुक्तभावोऽयं १ सोहं भगवते सहसं ददामीति होवाच - जनको वैदेह । २ तदेते लोका भवति । अणुः पंथा वितत. पुराणो मा५स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । तेन धीरा अपि यति ब्रह्मविदः खग लोकमित ऊवा विमुक्ताः । ३ तस्मिञ्छुक्लमुत नौलमाहु. पिंगलर हरित रोहितं च । एप पंथा ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्माविऍण्यकृत- जमश्च । ४ अधं तमः प्रविशति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो यउ विद्याया रताः। ५ आनंदा नाम ते ओका अधेन तमसावृताः । तारस्वे प्रेसाभिगच्छन्त्यविद्वांसोऽबुधा जनाः । - ·' अनुभूतिप्रकाशः। १६९ तत्त्ववोधविवर्जनात् ॥ जन्मप्रवाह एवातंश्चतुर्थे श्लोक ईर्यते ॥७७|| ब्रह्मानुभवयुक्तानां विशेषो दुःखसंक्षयः ॥ श्लोकेनौं पंचमेनान विस्पष्टमभिधीयते ॥७८॥ न दुःखक्षय एवास्य किंतु विश्वस्य करीता ॥ सर्वलोकात्मका चेति पप्ठे श्लोक उदीर्यते ॥७९।। शास्त्रा. धिकारयुक्तेऽस्मिन्देहे विद्यात्परं पदम् ।। अन्यथाऽनर्थ इत्येवं सप्तमे श्लोक ईर्यते ॥८०॥ गर्भप्रवेशादिरूपा जुगुप्सा नात्मवेदिनः ॥ इयेपोऽर्थोऽष्टमे श्लोके विस्पष्टमभिधीयते ।।८१॥ निःशेपविक्रिया- हेतुः कालातिक्रमहेतुतः ॥. देवैरुपास्य. इत्येतन्नवेमे श्लोक उच्यते ॥४२॥ चेतनाचेवनाधार आत्माऽस्य ब्रह्मतोचिता ॥ इति दर्श- यितुं श्लोकं दशमं श्रुतिरब्रवीत् ।।८३॥ प्राणादिसंघ आत्मा स्यादे- तस्य ब्रह्मता कथम् ॥ इत्याशंक्योत्तरं श्लोक एकादश उदीर्यते ॥८४॥ तस्यास्य दर्शनोपायः कः स्यादित्यमिचोदिते॥ श्लोकेन द्वादशेनाह मन- सैवेति निर्णयम् - १८५।। अयंतभेदामावेऽपि भेदाभेदो तयोरिति ॥ मतं वारयितुं श्लोकत्रयोदेश इहोच्यते ॥८६॥ बोधादूर्ध्व च कर्तव्यम- १ आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमा नुसंज्वरेत् । २ यस्यानुवित्तः प्रतियुद्ध आरमाऽस्मिन्संदखे गहने प्रविष्टः । स विश्व- कृत्सं हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स तु लोक एव । ३ इहैव संतोऽय विद्यस्ता नचेदवेदीमहती विनष्टिः। य एतद्विदुरमृतास्ते भवत्यथेतरेऽतो दुःखमेवापियं- ति। यदैतमनुपश्यत्यास्मानं देवमंजसा । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते। ५ यस्मादक्सिंवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते । तद्देवा ज्योतिषा ज्योतिरायुोपास- तेऽमृतम्। ६ यस्मिन्मंच पंचमना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मानं वि- शान्ब्रह्मामृतोऽमृतम् । ७ प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये, मनो विदुः। ते निविक्युद्म पुराणमध्यम् । ८ मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किंचन । गृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । एकधैवाऽनुष्टव्यमेत- दप्रमेयं ध्रुवं । विरजः पर आकाशादज भात्मा महान् धुवः।

·१७०' अध्यायः १८॥ तीत्याशक्य वार्यते ॥ चतुर्दशेन श्लोकेन संग्रहोऽत्र समाप्यते ॥८॥ मंत्रब्राह्मणसंघेन यत्तत्त्वं प्राविरूपितम् ।। तद्विद्यासाधनं सर्व मुनिरेप विवक्षति ॥८८॥ वत्रादौ वेदतत्त्वस्यानुवादेन परिस्फुटम् ॥ निरू- प्यते स्वरूपं तेत्स वा इत्यादिवाक्यतः ॥८९|| ब्रह्मत्वादेव जीवस्य भ्रांतजीवत्ववारणात् ।। वशित्वाद्या जीवधर्माः शिष्यते सोऽयमी- श्वरः ॥९०॥ जीवत्ववद्वशित्वाचा यद्यपि भ्रांतिकल्पिताः ॥ तथा- प्येते समीचीनाः स्वप्ने पुत्रात्ययो यथा ॥९॥ अत एव हि जिज्ञासु प्ररोचयितुमीरितः ॥ वशित्वाद्यैः प्रेर्यतेऽसौ यज्ञादौ ज्ञान- साधने ९२॥ जीवधर्माश्वेशधर्माः संतीत्येतन मे मतम् ।। अस- तामेव तेषां तु मानं मायिकमिष्यते ॥१३॥ कादाचित्की सतोऽ- सत्तेत्येप नाशो न तेष्वतः ।। कालत्रयासत्वयोधरूपो वाघस्तु संभ- वेत् ॥९४॥ बाधिता अपि भासते सामग्रीसंभवे सति ।। आर- ब्धाशेषसामनीविनिवृत्तौ न भासनम् ॥९५|| निवृत्तत्वाजीवधर्मा भासते नैव कस्यचित् ॥ अनिवृत्ता ईशधर्मा अकर्मापादिवत्वतः ॥९६॥ भांति ते त्रीश्वरस्यापि बढानां च स्वबुद्धितः ॥ ईश्वरस्य हि लीला तैवेद्धानां स्वतिविस्मयः ॥९७॥ सर्वेश्वरादिकः पूर्वशेष- श्वेदुपसंहृतिः ॥ उत्तरस्य तु शेषत्वे बुभुत्साविषयो भवेत् ॥१८॥ यः सर्वेशत्वादिलक्ष्यस्तं वेदाध्ययनादिमिः ॥ ज्ञातुमिच्छत्यविज्ञातः १ तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत ब्राह्मण । नानुध्यायादहूञ्चन्दान्वाचो विग्लानिं हि तदिति । स वा एप महानज भात्मा योऽयं विज्ञानमय प्राणेषु य एषोऽतहृदयं भाकाशस्तस्मिञ्छेते सर्वस्य वशी सर्वस्यैशानः सर्वस्या- धिपति. स न साधुना कर्मणा भूयानो एवासाधुना कनीयानेष सर्वेश्वर एष भूता धिपति रेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषा लोकानामसमेदाय । ३ तमे वेदानुव- चनेन ब्राह्मणा विविदिषति योन दानेन तपसाऽनाशकेनैतमेव विदिखा मुनिर्भव- त्येतमेव प्रवाजिनो कमिच्छतः अनजति ।

·अनुभूतिप्रकाशः। सं एवार्थो यतस्ततः ॥९॥ बहिरंग कर्मजातं संन्यासस्यांतर- गताः । प्रत्यासन्ना शांतिदांतिक्षात्याद्या इत्यसौ क्रमः ॥३०॥ प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धेः कर्माण्युत्पाद्य शुद्धितः॥ कृतार्थान्यखमायांति प्रायडते धना इव ॥१॥ सोमर्थ्यमीहक् चेदस्ति कर्मणां तर्हि किं. तव ॥ ज्ञानेनेति न वक्तव्यं मुनित्वार्थमपेक्षणात् ॥२॥ बुभुत्सते. यमात्मानं सर्वैर्यज्ञादिकर्ममिः ॥ एतमेव विदित्वाऽसौ मुनिर्भवति नान्यथा ॥३॥ अरुचिप्रतिबंधस्य कर्ममिः प्रक्षये सति ॥ गृहस्थो वा परिबाडा शास्त्रेणात्मानमीक्षते ॥ जनकोपस्तगार्योदेर्न स्याद्वेदनमन्यथा ॥ सुलभं तु परिव्राजो वहुविक्षेपवर्जनात् ॥५॥ सोवापि कर्मविक्षेपं चित्रीकाम्ये क्षमो यदि ॥ तदा वेत्तु गृहस्थोऽपि प्रग्रजत्वन्यथा पुमान् ॥६॥ अतो विदित्वेति वाक्यं सामान्यवि- पयं भवेत् ॥ प्रव्रजंतीति वाक्यं तु विशेषेण प्रवर्तते ॥७॥ सक- द्वोधो वेदनं स्यान्मुनित्वं ज्ञानशीलता ॥'अज्ञानहानिर्वोधात्स्याजी- वन्मुक्तिर्मुनित्वतः ॥८॥ बुद्धोऽपि न मुनिः स्याश्चेद्विद्वत्संन्यासमा- चरेत् ॥ एतद्धं स्मेति वाक्येन तदेतदभिधीयते ॥९॥ परिग्राहिर्बुद्ध आत्मा कीदृगित्यमिशंकिते । स ए नेति नेतीति ध्रुतिः प्राहो- सुफा सती ॥१०॥ ननु मिक्षादिना देहपोषणादौ समे सति ॥ मविप्रतिबंधः । २ एतर सबै तत्पूर्वे विद्रायसः प्रजा न कामयंते कि प्रजया करिप्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं छोड़ इति तेऽद स पुषेपणायाध वित. पणायाच लोकेपणायाध व्युत्यायाय मिक्षाचर्य चरति या व पुत्रैपणा सा वित्त- पणा या वितपणा सा लोकेपणोमे ते एपणे एर भक्तः । ३ स एष नेति नेत्यात्मऽयो महि गृह्यतेऽशीयों नहि श्रीयोऽसंगो नहि सनतेऽमितीन न्यथते . न रिम्पति।

·'अध्यायः १८1 आत्मतत्त्वविदः कोऽतिशयो मूढादितीर्यताम् ॥१२॥ सर्वेषामपि मूढानां चित्ते स्तः पुण्यपापयोः ॥ एवमेवैकमात्मर्श. चित्ते द्वे प्रागुतो नहि ॥१२॥ उभे उहेति हेतूक्ते वचिंताया. असंभवे ।। अतिकामति तत्त्वज्ञः पुण्यपापे उभे अपि ॥१३॥ कृते देहादिमि. वास्तां द्वे कृते घा, द्विधाऽपि च ॥ एवं तत्त्वविदं ते द्वे नैव ताप- यतः कचित् ॥१४॥ अंतरंगतरा ये ते शांतिदात्यादयोऽखिलाः ॥ वचव्या इत्यभिप्रेत्य श्रुतिस्तन प्रवर्तते ॥१५॥ रुचिमान्कर्मसंन्यासी युक्तः शमदमादिभिः ॥ मुख्याधिकारी भूत्वाऽसावात्मन्यात्मानमी- क्षते ॥१६॥ पुण्यं च जन्महेतुत्वादन पाप्मेति वर्ण्यते ॥ फर्महानिः पूर्वमुक्का या वस्या उपसंहतिः ॥१०॥ ब्रह्मत्वमेव ब्राहाण्यमित्यभि- प्रायमात्मनः । विशदीकर्तुमाहैप ग्रह्मलोक इतीदृशम् ॥१८॥ ससा- धनाया विद्यायाः संपूर्णत्वादयं नृपः ॥ वदेहसहितं राज्यं गुर- वेऽस्मै न्यवेदयेत् ॥१९॥ आख्यायिका परित्यज्य श्रुतिरस्मदनु- प्रहात् ॥ सगुणं निर्गुणं ब्रह्म संक्षिप्योचे स वा इति ॥२०॥ पूना- स्वीकारदासत्वगुणयुकं महेश्वरम् ॥ य उपास्ते पुमानेष यथेष्ट लभते १ एतमुहैवैते न तपत - इत्यतः पापमकरवमित्यतः फल्याणमकरवमित्युमे उ हैवैप एते तरति नैनं कृताकृते तपतः। २ प्राणपोषणम् । ३ तदेतदृचाऽभ्युफै। एष नित्यो महिमा बाह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् । तस्यैव स्याहादवित्तं विदि- स्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति तस्मादेवंविच्छांतो दांत उपरतस्तितिः समा- हितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति नैनं पाप्मा 'तरति सर्व पाप्मानं तरति नैनं पाप्मा तपति सवै पाप्मानं तपति विपापो पिरलो विचिकित्सो ब्राह्मणो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्राडिति होवाच याज्ञवल्क्यः सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि,मां चापि सह दास्यामीति स वा एष.महानन आत्माऽन्नादो चमुदानो विदते वसु य एवं वेद ।

·अनुभूतिमकाशः। बनम् ॥२१॥ विदृष्ट्या स एवात्मा जरामरणवर्जितः ॥ आनंदो भयहीनश्च ब्रौवाजी न घेतरः ॥२२॥ य एवं प्रक्ष जानाति तद्र- व मवत्यसौ. हिशब्दोऽशेषवेदांतप्रसिद्ध सूचयेदिह ।।२३।। जन- कायात्मविद्येपा याज्ञवल्क्येन वर्णिता || सद्ध्याख्यानेनानुगृह्याद्वि- घातीर्थमहेश्वरः ॥३२४॥ इति श्रीविद्यारण्यविरचिते अनुभूति- प्रकाशे जनकविद्याप्रकाशो नामोष्टादशोऽध्यायः ॥ १८॥ शाखा तलवकाराणां सामवेदगवाऽसिया ॥ विद्योता' तत्र संक्षेपात्तां विस्पष्टमिह ब्रुवे ॥१॥ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिमन सेवया ॥ इत्यर्जुनाय भगवानाइ प्रभाख्यसाधनम् ॥२॥ नापृष्टः कस्यचिद्यान्न चान्यायेन पृच्छतः ॥ जानन्नपि तु मेधावी जडप- होकमाचरेत् ॥३॥ इति शास्त्रमवेक्ष्यात्र कश्चिच्छिष्यगुणान्वितः ।। उपसद्य गुरुं सम्यगप्राक्षीदात्मबुद्धये ॥४॥ मनःमाणौ श्रोत्रचक्षुर्वा- चश्च वपुपि स्थिताः ॥ प्रवर्तते स्वस्वकार्ये विद्यते प्रेरफो न वा ॥५॥ न चेत्तर्हि जडत्वेन प्रवृत्तिर्मनआदिपु ।। न स्याद्विना प्रेरकेण शकटाद्यप्रवृत्तितः ॥६॥ चैतन्य मिद्रियाणां चेद्ब्रह्मासत्वं प्रसज्यते ॥ इंद्रियेभ्यश्चेतनोऽन्यः प्रेरकोऽभ्युपगम्यताम् ॥७॥ इंद्रियैः साधने- जीवो यः कोऽसौ प्रवर्तकः ॥ इति चेन्न यतो जीवे पारतंत्र्यमवे- स्यते ॥८॥ व्यापारमिंद्रियोत्थानं न करिष्येऽमुमित्ययम् ॥ संक- ल्यापि फरोत्येव भूताविष्ट इवातुरः ॥९॥ इंद्रियाधिष्ठादेवा न खतंत्रा यथा वयम् ॥ धर्माधर्मात्मकं कर्म न स्वतंत्र जडत्वतः ॥१०॥ तस्मात्केन प्रेरिवं सद्विपयान्मनुते मनः ॥ कर्तुमुच्छासनि- 1 स वा एष महान आत्माऽजरोऽमरोऽतोऽभयो ब्रह्माभयं वे ब्रह्मामय हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ।

·अध्यायः १९.1.
श्वासी:प्राणः फेन प्रणीयते ॥११॥ वाकक्षुःोत्रमुख्यानि प्रेरये-
करणानि कः ॥ ईश्वरश्चेत्किमेकोऽसौ बहवोऽमीत्युर्यताम् ॥१२॥
प्रवानामनंतत्वाद्वैलक्षण्याच नैकता ।। नैकमत्यं बहुत्वे स्थाद्वहुरा-
जकदेशवत् ॥१३॥ उक्तदोपनिवृत्त्यर्थ गुरुर्वचनमब्रवीत् ॥ श्रोत्रस्य
श्रोत्रमित्यादि तदर्यस्तु विविच्यते ॥१४॥ अंतर्याम्येक एवेशः स
च सर्व नियच्छति ।। अधीयते पृथिव्यादौ स्थितं वाजसनेयिनः
॥१५॥ स्थित्वा मनस्यांतरोऽस्माज्ज्ञायते मनसा न सः ॥ मन-
स्तस्य शरीरं स्यानियच्छयांतरो मनः ॥१६॥ एवं श्रुतः स
सर्वेषु प्राणवागादिवस्तुपु ॥ अंतः प्रविष्टः शास्ताऽयमिति
श्रुत्यंतरं जगौ ॥१७॥ सत्यं ज्ञानमनंतं यद्ब्रह्म वेदेषु वर्णितम् ॥
सदेव मायासंयोगादीश्वरत्वं प्रपद्यते ॥ १८ ॥ मायां तु
प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ॥ पराऽस्य शक्ति-
विविधा ता मायाशकयोऽखिलाः ॥१९॥ मायामिरीशो बहुधा
भाति सर्वेषु वस्तुपु ॥ श्रोत्रशक्तिमुपादाय श्रोत्रं
सृष्ट्वाऽत्र
मात्यसो
॥२०॥ येन शब्दः श्रूयते तच्छ्रोत्रं श्रोत्रत्वमस्य यत् ॥ तस्येश-
शत्या सृष्टत्वाच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमीश्वरः ॥२१॥ व्याकृवाऽव्याकृता-
कारौ यो श्रोत्रस्य तयोरिदम् ॥ श्रोत्रं व्याकृत आकार: शक्ति-
रव्याकृतामिधा ॥२२॥ तच्छत्त्युपहितत्वेन ब्रह्मापि श्रोत्रमुच्यते ॥
शृणोत्यकर्ण इत्युक्तं श्रोत्रशक्तियुतत्वतः ॥२३॥ षष्ठ्यंत करणं तस्य
प्रथमांतं प्रवर्तकम् ॥ मनसों मन इत्यादाक्यं न्यायः समीक्ष्यताम्
॥२४॥ एकत्वेऽपीश्वरस्येत्यं तच्छक्तीनां वहुत्वतः ॥ विलक्षणांऽनं-
ववस्तुप्रेरणं संमविष्यति ॥२५॥ - अक्षाधिष्ठातृदेवेषु जीवेष्वक्षेषु
चेश्वरः ॥ अंतर्यामितया स्थित्वा नियच्छति यथातथम् ॥२६॥

·अनुभूतिप्रकाशः। शक्ती निंदामासवत्यां स्थिता नियमनक्रिया ..॥ तदधिष्ठातचैतन्ये नियंतृत्वं प्रकल्पितम् ॥२७॥ नियंतृत्वोपाधिना यः परमात्मोपल- क्षितः ॥ तमिंद्रियनिरोधेन धीराः पश्यति योगिनः ॥२८॥ अद- शेने त्वहंकारतादात्म्यं चिति कल्प्यताम् ॥ तादात्म्याध्यासतो जीवो भूत्वाऽसौ बंधमाप्नुयात् ॥२९॥ अध्यासवारिका बुद्धिर्येषां धीरास्त ईरिताः..बंधान्मुक्त्वा. वपुस्त्यक्त्वा ते स्युर्मरणवर्जिताः ॥३०॥ ऐक्यभ्रांतिबंधकृत्स्यादहंकारचिदात्मनोः ॥ तद्विवेके कुतो बंधः शरीरं चात्मनः कुतः ॥३१॥ देहप्राणवियोगः स्यान्मरणे यस्य तौ नहि ॥ तद्वियोगः कथं तस्य चिदेकरसवस्तुनः ॥३२॥ बंधो देहो भृतिबोधमात्राचेत्संति नो तदा ॥ सर्वे बुध्वा . निजा. त्मानं कृतकृत्याः कुतो नहि। ॥३३॥ गुरूपदेशरहिता आत्मानं बोद्धुमक्षमाः ॥ चक्षुर्वागादयो यस्मान गच्छंति चिदात्मनि ॥३४॥ चक्षुर्न गच्छेन्नीरूपे वागवाच्यं कथं भवेत् ॥ अविकल्पमसंकल्पं गृहीतुं न मनोऽईति ॥३५॥ एवं सति कथं यूयं जानीथ मनसेति चेत् ॥ आचार्यनिरपेक्षेण न विद्मो मनसा वयम् ॥३६॥ आचा- 'र्योऽपि कथं ब्रूयादवाच्यमिति चेद्यथाः ॥ वोधयेदमिधावृत्त्या तं अंकारं न वेदयहम् ॥३७॥ षष्टीगुणक्रियाजातिरूढयः शब्दहे- तवः ॥ नात्मन्यन्यतमोऽमीपां तेनात्मा नामिधीयते ॥३८॥ ईदृशं यूयमाचार्याच्छ्रुतवंतः कथं त्विति ॥ पे चेच्छुश्रुमात्मानमतद्व्यावृ. तितो वयम् ॥३९॥ शातं चाज्ञावमित्येव जगट्टेधावभासते ॥ तस्योभयस्य व्यावृत्त्या परमात्मावशिष्यते ॥४०॥ धीवृत्तिविषयी- कृत्य यद्धटाद्यवभासयेत् ॥ विदितं तद्यत्र नो धीवत्स्यादविदितं खलु ॥४शा ज्ञाताझाते साक्षिभास्ये सःसाक्षी भासते स्वयम् ।

·१७६ अध्यायः १९। ज्ञाताज्ञातपरित्यागे साक्षिशेषो यतिस्फुटः ॥४२॥ वेनीति यला- दात्य न वेग्रीत्यपि यदलात् ॥ तदन्यनिरपेक्षं सद्भातीत्यस्मद्गुरो- र्वचः ॥४३॥ अज्ञातज्ञातयोः साक्षी ब्रह्मेत्येवविधा तु धीः ॥ अज्ञानं नाशयत्येव न ब्रह्म स्फोरयत्यसौ ॥४४॥ स्वतः स्फुरण. रूपेऽस्मिन्किमन्यत्स्फुरणं भवेत् ॥ स्फोर्यत्वाभावतस्तस्य न मनोग. म्यता भवेत् ॥४५॥ अवाङ्मनसगम्यं तदाचार्येणोपदिश्यते ॥ शिष्येण बुध्यते चेत्यं न किंचिन्नोपपद्यते ॥४६॥ यन्नामिधीयते वाचा वाग्येन प्रेर्यते सदा ॥ ब्रह्म विद्धि तदेव त्वं न विदं यदुपासते ॥४७॥ उपासकास्तु सर्वज्ञसर्वशत्यादिशब्दतः ॥ वाच्यं स्वमिन्नं ध्यायंति न मुख्यं ब्रह्म तद्भवेत् ॥४८॥ स्फोर्यते मनसा यन्न स्फोरकं मनसस्तु यत् ॥ तद्ब्रह्म विद्धि न त्वेतद्यतु स्फोर्यमुपासते ॥४९॥ भावनाजन्यवृत्यैव स्फोर्य ध्यायंत्युपासकाः ॥ उपासकेन दृश्यं तद्ब्रह्म मुख्यं कथं भवेत् ॥५०॥ न दृश्यते चक्षुपा यचक्षुपो भासकं तु यत् । तद्ब्रह्म विष्णुमूादेर्न मुख्यब्रह्मताऽस्ति हि ॥५१॥ न श्रूयते यच्छोत्रस्य साक्षी यद्ब्रह्म तद्भवेत् ॥ श्रुतं प्रणवनामादि न मुख्यब्रह्मतामियात् ॥५२॥ न प्रेर्यते यत्प्राणेन प्राणस्य प्रेरकं तु यत् ॥ तद्ब्रह्म न तु हंसाख्यमंत्रः प्राणप्रचो- दितः ॥५३॥ अन्यैरपींद्रियैर्गम्यं न यत्कित्वक्षभासकम् ॥ ब्रह्म विद्धि तदेव त्वं न विदं यदुपासते ॥५४॥ सर्वप्रत्ययवेद्यं यत्सोपाधि ब्रह्म विद्यते ॥ उपासकात्पृथग्भूतं तदेवोपासते जनाः ॥५५॥ ब्रह्मामासमिदं रूपमुपेक्ष्यानिदमात्मकम् ॥ मुख्यव्रह्मैव साक्ष्याख्यं ज्ञात्वा खानुभवं वद ॥५६॥ त्वत्कारुण्यात्सुष्छु वेद ब्रह्माइमिति वक्षि चेत् ।। अल्पं वेत्सि न संपूर्ण ज्ञाज्ञेयविभेदतः ·१७७ . अनुभूतिप्रकाशः। ॥५७॥ अखंडैकरसे तत्त्वे ज्ञातृत्वं प्रत्यगात्मनः॥ देवस्य ब्रह्मते- येवं संडनादल्पवेदनम् ॥५८॥ मीमांस्यमेव तेऽथापि भेदभ्रमनि- वृत्तये ॥ मीमांसित्वा निश्चयं ते वदेत्युक्तस्तथाऽकरोत् ॥५९।। भेदभ्रमो निवृत्तोऽद्य यथाशानं विचारतः ॥ सुवेदेति न वेदेति द्वाभ्यां हीनं तु शेपितम् ॥६०॥ स्वप्रकाशं तमात्मानं तथात्वेनैव वेश्यहम् ।। नान्यथाऽतो यथाशास्त्रं युद्धं ब्रह्मेति निश्चयः ॥६१॥ सुवेदेत्यक्षविपये न वेदेत्ययभासिते ॥ वक्तुं युक्तं स्वयं भाते फयं तधुज्यते द्वयम् ॥६२॥ मध्येऽस्माकं हे सखायो ज्ञाताज्ञातत्ववर्जि- तम् ।। ब्रोति वेत्ति योऽसौ हि यथाशास्त्रं वियुद्धवान् ॥६३।। यहौकिकं वस्तु यश ब्रह्म तद्धि विलक्षणम् ॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ॥६४॥ लोके घटो मतो येन स घटज्ञ इतीर्यते ।। येन मंत्रा मतं ब्रह्म न स्वसौ ब्रह्मविद्भवेत.॥६५॥ मंतृ- मंतव्यरूपेण विविधत्वं विजानता । अविज्ञातं ब्रह्मतत्त्वमखंडेकर- सात्मकम् ॥६६॥ विविधत्वमविज्ञाय यदखंडत्ववेदनम् ॥ तद्भवे- द्रह्मविज्ञानं धीमद्भिर्बुध्यतां तथा ॥६७॥ ईदृशः प्रतिबोधो यस्तेन चेद्विदितं तदा ॥ मतं ब्रह्म भवेद्विद्वानमृतत्वं हि विंदते ॥६॥ नित्यानित्यविवेकादियुक्तेन मनसा पुमान् ॥ वेदितं लभते वीर्य विद्यया विंदतेऽमृतम् ॥६९॥ देहे प्राणवियोगाख्यामृतिरात्मनि फल्पिता ॥ अविद्यया विद्यया तु श्रांतिः सा विनिवर्तते ॥७॥ नैव जन्मनि सर्वस्मिन्विद्यासौ सुलभाऽपि तु ॥ शिष्यलक्षणसं- पूर्णजन्मन्येव हि लक्ष्यते ।।७१॥ ईश्वरानुग्रहाच्छांतिदांत्यादिगुण- संयुतम् ॥ जन्म चेल्लभ्यते तस्मिन्विद्यया मोक्षमाप्नुयात् ॥७२॥ नावेदि वेदिहालस्याद्विनष्टिमहती भवेत् ॥ कदाचिजन्म पश्वादि- ·अध्याय: १९। रूपं स्यादिति वेत्ति कः ॥७३॥ तस्माच्छाखाधिकारेण युक्तं विप्रा. दिजन्म चेत् ॥ लभ्यमालस्यरहितो विद्यादात्मानमद्वयम् ॥५४॥ नानात्मत्वभ्रमोच्छित्त्य तत्तद्देहेष्ववस्थितम् ॥ स्वात्मत्वेनैव निश्चित्य धीरां यांति कृतार्थताम् ॥७५॥ मायया दृश्यते लोको येऽस्मात्प्रेत्य स्थिताः परे ॥ न तेषां जन्ममरणे विद्येते कर्हि चित्कचित् ॥७६।। ईश्वरानुमहादेव भवेदद्वैतवासना ॥ नान्यथेति विवक्षित्वा काचि- दाख्यायिकोच्यते ॥७७|| देवार्थमीश्वरो युद्धे विजयं कुरुते सदा ।। अज्ञात्वाऽनुग्रहं देवा जयगर्व प्रपेदिरे ॥७८|| जयः स्वकीय इत्येवं देवाभिप्रायमीश्वरः ॥ ज्ञात्वा देवान्योधयितुं तेषां प्रादुर्वभौ पुनः ॥७९॥ देवाः सभासदो दृष्ट्वा वपुरैशमलौकिकम् ॥ किमेतदिति विज्ञातुं प्रेरयंताग्निमंतिके ॥८०॥ समागतं वह्निमीशः को भवा. निति पृष्टवान् ॥ जातवेदोऽमिनामाऽहमिति गतिवानसौ ॥८॥ त्वयि किं वीर्यमित्याह गर्व भक्तुं परेश्वरः ॥ अग्निः सर्व दहामीति वाक्यं गर्वादवोचत ।।८२॥ स्वदचा शक्तिमाहृत्य दहेति तृणमित्य- मुम् ॥ उवाचेशः सोऽपि दग्धुं न शशाकैव तत्तृणम् ॥८३॥ अग्नि- वद्वायुरप्यत्र गर्वे भने निवृत्तवान् ॥ निर्गमिद्रं दृष्ट्वेशः परीक्षायै तिरोभवत् ॥४४॥ इंद्र ईशप्रसादार्थी तस्थापूर्व विलोकयन् । अनुग्रहीतुमिंद्रं तमुमारूपोऽभवद्धरः ॥८५|| देवि दृष्टं पुरा देवैः किं तद्रूहीति पृष्टवान् ॥ तद्ब्रह्मानुग्रहात्तस्य जयोऽभूदित्युवाच सा ॥८६॥ उत्कृष्टा अग्निवाबिंद्रा ईपत्संभाषणादमी ॥ तेपामपद्रिः पुण्यात्माऽनुग्रहोऽप्यधिको यतः॥८॥ ईशानुग्रहसिद्ध्यर्थ ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुमिः॥ तचाधिदेवमध्यात्ममधिभूतमुपास्यताम् ।।८८॥आविर्भा- वतिरोभावौ विशुद्ब्रह्मणि स्थितौ ॥ ततो विद्युदुपाध्येतद्ब्रह्म स्यादधि. ॥

·॥९५॥ अय॑ते अनुभूतिप्रकाशः। १७९ दैवतम् ॥८९॥ मनोऽध्यात्ममुपाधि स्यात्स्मृतिसंकल्पसंयुतम् ।। तद्वति महा नाम तन्नामकमुपास्यताम् ॥९०॥ यतैः संमज- नीयं तद्भवेत्तद्वदनामकम् ॥ तथैवोपासितं ब्रह्म वादाचार्यसंपदम् ॥९॥ तदुपासकमीशानुगृहीतं ब्रह्मवेदिनम् ॥ वांछंति विद्या बहीति भकिमंतोऽखिला जनाः ॥९२॥ हे शिष्य प्राविद्या.ते कथिताऽत्यंतविस्तरात् ॥ श्रोत्रस्य श्रोनमित्यादेतद्विद्यासाधनं शृणु ॥९३॥ वेदाः पडंगसहिता अग्निहोत्रादि कर्म च ॥ कृच्छादिकं तपो दांतिस्तैर्विद्या प्रतितिष्ठति ॥९४॥ यत्सत्यं याधरहितं तद्विद्या- यतनं सलु ॥ साधनैः साधिता विद्या सत्येऽस्मिन्पर्यवस्यति सुषु यन्मुक्तिपदं वत्स्वर्ग उच्यते ॥ अनंतो नाश- राहित्याज्ज्येष्ठः सर्वोत्तमत्वतः ॥९॥ मुख्याधिकारिणः प्रष्टुः शिष्यस्य ब्रह्मयोधनम् ॥ ससाधनं सदाचार्य एवमनोपदिष्टवान् ॥९७॥ विद्यामेतां वेद योऽसौ पाप्मानं प्रतिबंधकम् ॥ अपहत्य विमुत्तयाख्ये स्वर्गेऽस्मिन्प्रतितिष्ठति ॥९८॥ अवाङ्मनसगम्यत्वमु- पदेशश्च वेदनम् ॥ अविरोधेन तत्सर्व विस्पष्टमिह वर्णितम् ॥१९॥ विद्या तलवकाराणां शासायां श्रूयते स्फुटम् ॥ तद्व्याख्यानेन संतु- प्याद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१०॥ इति श्रीविद्यारण्यविरचिते अनु० वलवकारविद्याप्रकाशो नामैकोनविंशोऽध्यायः अथर्वणे तापनीये उत्तरस्मिन्प्रजापतिः ॥ देवानयूबुधन्मंत्रराज- प्रणवमार्गतः ॥१॥ मंत्रराज पूर्ववापनीयं श्रुत्वा तदा धिया ।। ध्यायंतः सगुणं ब्रह्म देवा धीशुद्धिमामुवन ॥२॥ ततस्ते निर्गुणं ब्रह्म पप्रच्छुः शुद्धबुद्धयः ।। अणोरणीयान्यः प्रत्यङ् प्रणवे तं तदा प्रभो ॥३॥ परमाणोर्योगिनेत्रगन्यं रूपं यदस्ति तत् ।। प्रतीचो नास्त्यत: १९ ॥

·अध्याय: २०॥ प्रत्यगीयान्परमाणुतः ॥४॥ ॐकारो वाचकस्तस्य प्रतीकं वेति हि श्रुतम् । ॐकारेणात्मनो ध्यानं वदामभ्यं सविस्तरम् ॥५॥ श्रूयताम- यमोंकारो निःशेषजगदात्मकः॥ इति ध्यात्वा ब्रह्म सर्वमात्मा ब्रह्मेति वै स्मरेत् ॥६॥ यदोंकारस्य सार्वात्म्यं ध्यानायैतन्न वस्तुतः ।। यद्रह्मणस्तु सार्वात्म्यं वस्तुतोऽप्येतदीक्ष्यताम् ॥७॥ ब्रह्मा स्यात्स- चिदानंदरूपं सर्वेषु वस्तुपु ॥ विद्यते सच्चिदानंदा इति घवं प्रव- क्ष्यते ॥८॥ देहेंद्रियादिसाक्षी य आत्माऽस्मिन्ब्रह्मरूपताम् । सचिदानंदरूपत्वादसंसारिणि युज्यते ॥९॥ देहाद्युपाधिसंबंधात्सं. सारित्वं चिदात्मनः ॥ स्वतः सोऽयमसंसारी ब्रह्मत्वं युज्यते ततः ॥१०॥ ॐमित्युच्चारयन् ध्याता स्वात्मानं ब्रह्मणा सह ॥ एकी- कृत्य पुनर्ब्रह्माप्येकीकुर्यात्तथात्मनः ॥११॥ तथा हंसः सोऽहमिति म्यतिहारोऽत्र लक्ष्यते ॥ विचिंत्यान्योऽन्यतादात्म्यं तथैवानुभवे. दिदम् ॥१२॥ वुद्धिस्तदाकृतिं कृत्वा यावन्नैश्चल्यमाप्नुयात् ॥ ताय- द्भवेदनुभवो जरामरणवर्जिते ॥१३॥ चलितानुभवाद्बुद्धिर्बहिश्चेद्ग- तुमुद्यता ।। तदा वाह्यनिवृत्त्यर्थं कुर्यादारोपसंहृती ॥१४॥स्थूलं सूक्ष्म कारणं च शरीरत्रयमात्मनि ॥ माययाऽऽरोपितं ध्यात्वा वोधाल्ली. नमिति स्मरेत् ॥ १५ ॥ तदाऽप्योंकारमुच्चार्य नादाते निर्विकल्प- कम् ॥ चित्तं कृत्वा यथाशक्ति स्वात्मतत्त्वे स्थिरो भवेत् ॥ १६॥ निर्गते तु पुनश्चित्तेऽधिदेवाध्यात्मभेदतः ॥ यदेहत्रयमस्त्येतदभेदेनैव चितयेत् ॥ १५ ॥ अंडसूत्राव्याकृताख्या देहाः स्युरधिदैवतम् ॥ पिंडलिंगाज्ञानरूपमध्यात्म वपुषां त्रयम् ॥१८॥ स्थूलसूक्ष्मैक्यरूप- त्वमुभयत्र क्रमात्रिषु ॥ अस्ति साम्यमभेदोऽत उभयोरिह चिंत्यताम् ॥१९॥ विराहिरण्यगर्भेशा अधिदेवं हि देहिनः ॥ विश्वश्व तेजस :

·अनुभूतिप्रकाशः। १८९ प्राज्ञो ह्यध्यात्ममपि देहिनः ॥२०॥ स्थूलसूक्ष्मानंदभुजः ममात्ते देहिनत्रयः ॥ एतत्सर्व स्फुटीकतुं चतुप्पात्प्रविविच्यते ॥२१॥ इंद्रि- यैर्विपयज्ञानं यत्तनागरितं भवेत् ।। तत्र स्थित्वा जगत्स्थूलं येत्त्यात्मा तत्तदिद्रियः ॥२२॥ शिरश्चक्षुर्मुखं प्राणो मध्यं वस्तिस्ततोऽप्यधः ।। इत्यंगसप्तकं वैश्वानरोपास्तिश्रुतौ श्रुतम् ॥२३॥ ज्ञानकमेंद्रियप्राण- भेदाः पंचदशेरिताः ॥ चतुर्विधांतःकरणं मुख्यान्येकोनविंशतिः ॥२४॥ स्थूलमिंद्रियगम्यं यत्तद्धं तेऽसौ चतुर्विधः ॥ जागरे जाग. रस्वप्नसुप्तितुर्याक्ष्यभेदतः ॥२५॥ जागरो व्यवहारोऽ: स्वप्नो मानसचिंतनम् ॥ तूष्णीस्थितिः सुषुप्तिः स्यात्तृप्तत्वं तुर्यमुच्यते ॥२६॥ अध्यात्ममधिदेवं च विश्ववैश्वानरामिधः ॥ ईदृशः प्रथमः पाद् आत्मनः स्याचतुष्पदः ॥२७॥ इंद्रियाणामुपरमे धिया जाग- रवासनाम् ।। सूक्ष्मां जानन्यासनात्मा सप्तांगादियुतो भवेत् ॥२८॥ स्पष्टस्मृतिरविस्पष्टस्मृतिरित्यपि ॥ स्वप्नभेदाः स्वममध्ये 'जामत्स्वान- सुषुप्रयः ॥२९॥ स्वप्नेऽपि तुर्य तृप्तत्वं जापतीवानुभूयते ॥ हिर- ण्यगर्भोऽघिदेवमध्यात्म वैजसाभिधः ॥३०॥ द्वितीयः पाद एव स्यादात्मनोऽस्य चतुष्पदः ॥ धियो लये सुपुप्तिस्थ एकोऽभूतलो- पनात् ॥३१॥ धीवृत्तिरूपाः प्रज्ञास्ता एकीभावमुपागताः ॥ ख- हान्यानंदमयो भुक्ते ब्रह्मसुखं वदा ॥३२॥ अविद्यावृत्त्यवच्छिन्नं चैतन्यं भोगसाधनम् ॥ सुपुप्तौ चतुरात्मत्वं जागरादिविभेदतः ॥३३॥ तंध्यामध्यापयेद्वाचा तदा स्यात्सुप्तिजागरः ॥ ध्यानाभ्या- सस्तु यस्तयां सुप्तिः स्वमः स उच्यते ॥३४॥ गाढ निद्रः सुप्तसुप्तिः सुनितुर्य सुखोद्भवः । अध्यात्म प्राज्ञ एवं स्यादधिदेवं तथेश्वरः ॥३५|| तृतीयः पाद इत्युक्त आत्मनोऽस्य चतुष्पदः ॥ पादत्रय- ·१८२ अध्यायः २०॥ मिदं मायामानं स्यान्न तु तात्त्विकम् ॥३६॥ सुपुप्तिस्वप्ननामा तत्त्वविद्वक्ति तत्रयम् ॥ तत्त्वावृते सुप्तसुप्तं स्वप्नता त्वन्यथेक्षणात् ॥३७॥ पादत्रयेणावृताऽसौ चिदेकरसताऽऽत्मनः ॥ अथ पादश्च- तुर्थो यश्चतुरात्मा स पूर्ववत् ॥३८॥ तुरीयाऽवसितत्वं तु भवेत्पा- दचतुष्टये ॥ ओताऽनुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पशब्दैरुदीरिताः ॥३९॥तुरीय- पादगा भेदास्तत्स्वरूपं विविच्यते ॥ ब्रह्मणो गुरुशास्त्राभ्यां बुद्धा सर्वात्मतां ततः ॥४०॥ सर्ववस्तुष्वनुस्यूतं पश्यन्नोता भवेदयम् ॥ इंद्रियाणि निरुध्याहं ब्रह्मति ब्रहातात्मनि ॥४१॥ येनानुज्ञायते सोऽयमनुज्ञातेति कथ्यते ॥ ज्ञातृत्वं तु निराकृत्य चिदेकरसशेषता .॥४२॥ अनुज्ञेत्युच्यते मुक्तिरविकल्प इतीर्यते ॥ विद्वज्जागरणव- प्रसुप्तितुर्याऽभिघा इमाः ॥४३॥ अवस्थास्तिस्र एतास्तु मायालेशेन संयुताः ॥ निःशेपमायाहीनोऽयमविकल्पो भवत्यथ ॥४४॥ अत- द्यावृत्तिरूपेण तस्यादेशोऽत्र वर्ण्यते ॥ जामत्स्वप्नांतरालानि विद्या- विद्ये सुषुप्तकम् ॥४५॥ न स्थूलप्रज्ञमित्याद्यैः क्रमात्पद्धिर्निवार्यते ।। न चक्षुरादिमिदृश्यैर्न प्राणैर्व्यवहारभाक् ॥४६॥ नापि कर्मेद्रियै- गर्गाचं नानुमेयं च लक्षणात् ।। न चिसं मनसा नैव शब्दैश्च व्यप- दिश्यते ॥४७|| स्वप्रकाशात्मसारत्वान्नापि शक्याऽस्य शून्यता ।। स्थूलप्रज्ञादिरूपो यः प्रपंच: 'स्वात्मनः पृथक् ॥४८॥ तस्कृतैर्वहु- विक्षेपैरात्मनो दुःखितेति चेत् ॥ प्रपंचः कल्पितस्तत्त्वबोधेनैवोप- शाम्यति ॥४९॥ ततः शिवं दुःखहीनं सर्वविक्षेपशांतितः ॥ पाद १ अथायमादेशो न स्थूलप्रशं न सूक्ष्मप्रशं नोभयतःप्रज्ञ न प्रज्ञं नाप्रशं न प्रज्ञान- घनमदृष्टमव्यवहार्यमलक्षणमलिंगमचिंत्यमव्यपदेश्यमेकात्म्यप्रत्ययसार प्रपंचोपशमं शांत शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विशेयः। .

·अनुभूतिप्रकाशः। १८३ चतुर्थ मन्यते वस्त्वद्वैतमिहोच्यते ॥५०॥ मतिरेव बुभुत्सूनां न त्वद्वैते चतुर्थता ॥ यदद्वैतं स एवात्मा ज्ञेयो जिज्ञासुना स हि ॥५१॥ तुर्यपादे त्रयं त्यक्त्वा तुर्ये तुर्योऽवबुध्यताम् ॥ मायित्वा- दीश्वरोऽप्यन्त्र प्रस्तः स्यादवबोधतः ॥५२॥ इत्थं योगविवेको द्वौ प्रथमे खंड ईरिती ॥ चित्तभ्रमणरूपस्य संसारस्य प्रशांतये ॥५॥ योगो विवेक इत्युक्तौ प्रकारौ श्रुतिसंमतौ ॥ असाध्यः कस्यचिद्योगः फस्यचिज्ज्ञाननिश्चयः ॥५४॥ प्रकारौ द्वौ ततः प्रोक्तौ सर्वानुग्रहका- म्यया ॥ आदौ द्वितीयखंडस्य सच्चिदानंदतात्मनः ॥५५॥ विविच्यते नित्यसत्ता गम्यते ह्यनुवृत्तितः ॥ व्यभिचारे जागरादेर्यत्सव्यभि- चारि तत् . ।। ५६ ॥ आनंदैकरसं नित्यमिति सत्त्वं विवेचितम् ।। चक्षुःश्रोत्रादयः सर्वे मदीया इति भासिताः ॥५७। भाताऽसौ चक्षु- रादिभ्यो द्रष्टाऽन्यश्चेतनो भवेत् ॥ द्रष्टेति दृष्टिकर्तृत्वमहंकारेण कल्पितम् ॥५८॥ दृड्यानत्वेन साक्ष्यात्मा विकाररहितत्वतः॥ आनं- दघन आत्माऽसौ परप्रेमास्पदत्वतः ॥५९॥ मा न भूवं सदा सम्य. ग्भूयासमिति हीक्ष्यते ॥ सच्चिदानंदेकरसो भायस्मादृश्यतः पुरा ॥६०॥ सर्वेषु व्यवहारेषु निर्विकल्पं स्फुरेपुरः ॥ तमेप मांतम- म्वेवि तद्भासा भास्यते जगत् ॥६१॥ इति श्रुत्यंतरे प्रोक्तः परमात्मा १२ वा एतमारमान जापत्यसुप्तमसुषुप्ते जानतमसुषुप्तं सुषुप्ते जामतमखम तुर्येऽजाप्रतं खामव्यभिचारिणं नित्यानंदसदेकरसं देव चक्षुषो दश धोत्रस्य दष्टा पाचो द्रटा मनसो द्रष्टा युद्धेर्दष्टा प्राणस्य द्रष्टा तमसो या सर्वस्य टा ततः सर्यस्मादन्यो विलक्षणयक्षुषः साक्षी प्रोत्रस्य साक्षी वाचो मनग्रः साक्षी पुढे साक्षी प्राणस्य साक्षी तमसः साक्षी सर्वस्य साक्षी ततोऽविक्रियो महाचैतन्योऽस्मा' सर्वस्मारिप्रयतमानंदपनं येवमस्मात्सर्वसापुरतः सविमातमेकरसमेवाजरमम- तममयं प्रव।

·१८४ अध्यायः २० । पुरा स्फुरन् ॥ अखंडैकरसः सोऽयं जरामरणवर्जितः ॥१२॥ इत्या- स्मानं विविच्याथ युंजीत प्रणवेन तम् ॥ चतुर्णा जागरादीनां प्रत्येक चतुरात्मता॥६॥ पूर्वमुक्ता यथा तद्वद्कारादिपु फल्पयेत्।।आधारा- दुत्थितो वायुर्नाभिहत्कंठगो पहिः । ६४॥ निर्गच्छन् जनये च्छन्द सोऽपि स्थानैश्चतुर्विधः॥ संज्ञाः परेति पश्यंती मध्यमा वैखरीति च. ॥६५॥ आगमोक्ता वैखरी तु श्रूयते मुखनिर्गता ॥ वाचः पदानि चत्वारि त्रीणि गुढानि विग्रहे ॥६६॥ तुर्य मा वदंतीति प्राह मंत्रो- ऽप्यविस्फुटम् ॥ वैसर्याद्याः परांवास्तु शब्दभेदाः क्रमादमी ॥६७॥ स्थूलसूक्ष्मौ वीजसाक्षिणावित्येव श्रुतीरिताः ॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्टा च विद्या शांतिश्च वै कलाः ॥६॥ अकारेऽस्मिंश्चतुर्भेदे .जागर तु चतुर्विधम् ॥ ध्यायेत्साम्यं तयोराप्तिरादित्वं चेति चिंतयेत् ॥६९।। जागरेऽाप्तिरस्ति व्याप्तोऽकारः कखादिपु ॥ आदित्वं लोकतः सिद्धं जागराकारयोर्द्वयोः ॥७॥ स्थूलसूक्ष्मत्वादिसाम्यं तद्भेदानां क्रमाद्भवेत् । फलं यथागुणं ध्याने भवेत्सर्वन कामिनः ॥७१॥ अफार जागरोऽप्येतमुकारे संहरेत्तथा ।। उकारं च मकारे वमों- कारे नादरूपिणि ॥७२॥ अथ तुर्य चतुर्भेदमीशप्रासादिनामकम् ।। ध्यायेन्महेश्वरोऽमायी यस्तमोऽतो प्रसत्ययम् ॥७३॥ कालाग्निसूर्यः संहारकाले स्वैस्तीघरश्मिभिः ॥ तिरस्कुर्याजगत्तत्तु लेशाद्भाति यथातथा ॥७४॥ ओतोऽयं सच्चिदानंदैर्नामरूपे जगद्गते ॥ तिर. स्कुर्यात्ते तु लेशमाने भातः कचित्कचित् ॥७५॥ यथा सूर्यस्तमः सर्व प्रकाशीकुरुते तथा ॥ अनुज्ञाता जगत्सर्व स्वात्ममानं करोति हि ॥७६।। दाह्यं दुग्ध्वा यथा वह्निनिर्व्यापारोऽवशिष्यते ॥ अनु.. करसस्तद्वचिन्मानः परिशिष्यते ॥७७॥ अवाझनसाम्योऽयमवि- ·अनुभूतिप्रकाशः। १८५ कल्पश्चतुर्विधः ।। तुर्यपादं चतुर्भेदे नादे संचिंतयेरक्रमात् ॥७८॥ सर्वस्य जगतो वस्तु वत्त्वं यनिर्विकल्पकम् ॥ तदात्मेति समाधाय चित्तं तस्मिन्मवेद्धि तत् ॥७९॥ अथवा मंत्रराजे धीः समाधेया. त्मवाचिनि ॥ सर्वसंहारशच्याद्या अर्था उप्रादिशब्दगाः ॥८॥ आत्मानं मंत्रराजेन ध्यायन्ब्रह्मतया पुमान् ॥ ब्रह्मरूपो नृसिंहः स्यायोगः शुद्धधियो ह्यहम् ।।८१॥ विवेकयोगी संप्रोक्तो द्वितीये खंड भात्मनः ॥ प्रणवे मंत्रराजे च द्विविधो योग ईरितः ॥४२॥ तृतीयमंघराजस्य प्रणवस्यात्मनोऽपि च ॥ एकीकारेण ययानं उत्सम्यगमिधियते ॥८३॥ पृथिव्याद्यात्मकोंकारः पाद — उप्रादि- कोऽपि च । परापश्यंत्यादिरूपः सोऽयं विश्वश्चतुर्विधः ॥८४॥ तैजसप्राज्ञतुर्याश्च तथा ध्यात्वोपसंहरेत् ॥ असौ प्रपंचहीनः स्याद- विकल्पे स्थिरः पुमान् ॥८५।। शश्चिन्मात्रोऽमृतो नित्यो हुतसंविद- पृत्तिकः ॥ शुद्धो भ्रांतिविहीनत्वात्संविष्टोऽयमविक्रियः ॥८६॥ प्राणायामेन निर्विघ्नोऽनुभवेदीदशात्मताम् ॥ प्राणाधीनां मनोवृत्तिः प्राणरोधेन शाम्यति ॥८७॥ निर्विकल्पधिया पश्येजगत्स्वात्मतया वदा ॥ ध्याने प्रपंच संत्यज्य ब्रह्मरूपेण तिष्ठति ॥८८॥ अन्यो देवोऽहमप्यन्य इति द्वैवस्य वासना ॥ दृढा चेत्तादृशी देवपूजो- पास्तिरथोच्यते ॥८९॥ योऽस्मिन्खंडे वर्णितोऽसौ संकल्पः पूज्य इष्यते ॥ पट् तु स्थानानि देहेऽस्मिन्पूजाधाराः प्रकीर्तिताः ॥१०॥ आधारनामिहृदयभ्रूमध्यद्वादशांतकाः ॥ पोडशांतश्च तेऽध्वग्निब्रह्मा- द्यानर्चयेत्क्रमात् ॥११॥ यश्चतुर्भेद ओतायः सोऽमृतो निरुपा- धिकः ॥ उपाधीनां योधवाधादविकल्पोऽवशेषणात् ॥१२॥सोऽवि- १ॐकारे।

·कल्पः १८६ अध्यायः २०॥ : सर्वमयस्तस्मिन्सर्वाधिरोपणात्.॥ ये जागरादयो भेदाश्चत्वा- रस्तेऽत्र कल्पिताः ॥९॥ परिवारा मंत्रराजे माहाचक्रे प्रकीर्तिताः॥ पृथिव्याद्याः सप्तसप्त भेदा मात्रास्त्विह श्रुताः ॥९४॥ परिवारेण संयुक्तं चतुःसप्तात्मकं प्रभुम् ॥ नृसिंहमग्निरूपं तं मूलाधारे विधि- तयेत् ॥९५॥ भूम्यादिमिः सप्तविधं स्थूलाद्यैश्च चतुर्विधम् ॥ अकाररूपं ब्रह्माणमेतं नाभौ विचियेत् ॥९६॥ हृदि विष्णुमुकारेण भ्रूमध्ये च मकारतः ॥ रुद्रं नादेन सर्वेशं द्वादशांतेऽमिवत्स्मरेत् ॥९७॥ चतुःसप्तात्मकोऽमायी सर्वेशो ह्यनुपाधिकः ॥ पोडशांते सुखं ध्यायेचतुःसप्तात्मलक्षितम् ॥९८॥ तेनानंदामृतेनाधःस्थितास्ताः पंच देवताः ॥ व्याप्ताश्चतुर्विधाः स्थूलादिभिरित्येव चिंतयेत् ॥९९।। उपचारैरागमोक्तैर्देवास्तान्मनसार्चयेत् ॥ ब्रह्मादिमूर्तिभेदेन तथैक्ये- नापि पूजयेत् ॥१००॥ भक्ष्यभोज्यैलेंह्यचोष्यरित्यतैरुपहारयेत् ॥ गुरुश्रुत्युक्तमार्गेण पूजयित्वा यथाविधि ॥१॥ मूर्ति तेजसि संहृत्य तेजश्यात्मनि संहरेत् ।। सूत्रे विराजं संहृत्य सूत्रमव्याकृते ‘च तत् R|| अविकल्पे तत्र चित्तं समाधाय स्थिरो भव ।। पूज्यपूजकयो- र्मेदवासना यस्य हीयते ॥३॥ चतुर्थखंडे योगोऽस्य धीविश्रांत्यै निगद्यते ॥ नादस्तुरीय ॐकारस्तस्यांते स्फुरदद्वयम् ॥४॥ मंत्ररा- जेन साम्यं तैः पादैनत्वा प्रसादयेत् ॥ प्रणवात्मतया ध्यात्वाऽह- मित्यात्मतया स्मरेत् ॥५॥ यावन्निश्चलता तावस्थित्वोचं चिंतये- सुनः ॥ कृत्स्नमंत्रेण नत्वोमित्युच्चार्याते स्थिरो भवेत् ॥६॥ध्यात्वों- कारं पुनर्मत्रान्महावाक्यादनुस्मरेत् ॥ मंत्रेण वा केवलेन नृसिंहेति पदेन वा ॥७॥ संस्मृत्याखंडवाक्याथै युजीतोंकारमंत्रयोः ॥ संस्तभ्य चित्ते स्वात्मानं गुणत्रयविवर्जितम्-॥८॥ ब्रह्मादिकानकाराद्यैः संयो- ·अनुभूतिप्रकाशः। १८७ ज्यात्मनि संहरेत् ।। तेपां तु कारणाविद्यां धाधित्वा वस्तुतोऽसतीम् ॥९॥ कृत्या चिदक्षितां वीरः संस्मरनिर्भयो भवेत् ॥ प्रक्षादीन्म- घराजस्य पादेश्चिद्रूपतां नयेत् ॥१०॥ अविद्याविनिवर्येप नृसिंहः वयमुदभौ ॥ योगांतरं पंचमेऽस्मिन् पठे स्पष्टमुदीर्यते ॥११॥ अकारार्थ मंत्रराजपदार्योजयेत्क्रमात् ॥ धतुर्मूात्मकयोंगरविक- ल्पांतकैरपि ॥१२॥ चतुर्दशभिरेफेनाप्यजस्रं प्रयतो वसेत् ॥ उप्रे वीरे महाविष्णायुज्वले सर्वतोमुखे ॥१३॥ नृसिंहे भीपणे भद्रे मृत्युमृत्यौ न मय्यजा ॥ भाति हिंसाकरी माया न मय्यस्ति चिदा- त्मनि ॥१४॥ नमामीति पदाद्ब्रह्मामिन्नतामनुचिंतयेत् ॥ ईदृग्योगी सादकामः काम्यमस्य न संभवेत् ॥१५॥ निष्कामोऽसौ लौकि- कानां कामानां विनिवृत्तितः ॥ काम्य आत्माऽपि वोधाप्तः किम- न्यत्काम्यते पुनः ॥१६॥ उत्क्रामंति न तत्प्राणा लीयंते तु परा- त्मनि ॥ प्रौय सन्पुराप्येप ब्रह्माप्नोत्यववोधतः ॥१७॥ तथोंकार- मकारं च योज्यौ मंत्रपदेप्वतः ॥ अस्मिन्खंडे त्रयो योगा धीवि- श्रांत्य प्रकीर्तिताः ॥१८॥ पष्ठे खंडेऽय विद्यायाः साधनान्यखिला- न्यपि ।। जीवन्मुक्त्यवसायीनि संगृह्यते हतिस्फुटम् ॥१९॥ विप. यासंगरूपो यः पाप्मासावासुरत्वतः ॥ विद्येच्छां प्रतिषनाति सोऽयमादौ निवर्त्यताम् ॥२०॥ रजस्तमोवृत्तयो या लोभमोहादयो हृदि ॥ क्रूरत्वादसुरास्ते स्युर्देवाः स्युः सत्त्ववृत्तयः ॥२१॥ सत्त्वा- संजायते शानं रजसो लोभ एव च ॥ प्रमादमोहौ तमसो भव- तोऽज्ञानमेव च ॥२२॥ अर्थावुप्रादिशब्दानां यो प्रोक्तो तापनी- १आत्मैव नृसिंहो देवो ब्रह्म भवति य एवं वेद सोऽकामो निष्काम आप्त- काम मासकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामसत्रैव समवलीयते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ।

·१८८ अध्याय: २०॥ ययोः ॥ सगुणागुणभेदेन तद्ध्यानासुरान् जयेत् ॥२३॥ यक्त्वा रजस्तमोवृत्ती सात्विकी वृत्तिमाश्रिता ॥ घीश्चिदानंदमात्मानं ध्यायंती तन्मयी भवेत् ॥२४॥ ततो ध्यासुध्येयभेदनिवृत्त्यै मंत्र- राजतः ।। तुर्यातुर्यमनुस्मृत्य समाधिः प्रणवे भवेत् ॥२५॥ मंत्रार्थे प्रणवं दीर्घमुक्त्वा चित्तं विलापयेत् ॥ अमूर्तमद्वयं ब्रह्मानुभवन्वर्तते तदा ॥२६॥ ईदृक् समाधिविघ्नानां शांय पुत्रैपणादिकम् ।। त्यक्त्वा चित्तं समाधाय जीवन्मुक्तः सुखी भवेत् ॥२७॥ अकारादिपडंगेषु संयोज्यासंगमद्वयम् ॥ मंत्रार्थमपि संयोज्य हाकारादीनुपेक्षते ॥२८॥ खंडेऽथ सप्तमे योगा: प्रवक्ष्यते पुनस्रयः ॥ तेषामन्यतमेनाऽसौ विद्वान्कालं नयेत्पुमान् ॥२९॥ अकारार्थमजत्वायैश्वितयेगुद्धिसा- क्षिणम् ॥ उत्कर्पाद्यैरुकारार्थ मंत्रदेवं विचिंतयेत् ॥३०॥ अनूद्य साक्षिणं प्रोक्तं मंत्रदेवत्वमस्य वत् ॥ उत्कृष्टत्वादिभिः शब्दैः पंच- मिचिंतयेत्तथा ॥३१॥ उत्तरैः पंचमिर्देवमनूद्य परमात्मवाम् ।। मह- त्वाद्यैर्मकारार्थरूपं वस्य विचिंतयेत् ॥३२॥ शरीरत्रयहीनो यः सच्चिदानंदलक्षणः ॥ स एव भवति ध्यानाद्योगोऽयं प्रथमो भवेत् ॥३३॥ अन्येन कस्त्वमित्येवं पृष्टाः सर्वेऽपि मानवाः ॥ अहमित्या- हुरेतेपामहमित्यमिधानतः ॥३४॥ अहंशब्दे प्रत्यगात्मवाचिन्यादेर. कारतः ॥ प्रथमे प्रथमावर्णादात्मानमनुचिंतयेत् ॥३५॥ ब्रह्मणः १ सज्योतिरस्य सर्वस्य पुरतः मुमातमविभातमद्वतमयित्वमलिंग सनकाशे 'परमेव प्रा भवति । वे देवाः पुऔषणाया शोषणायाश्च समापनेभ्यो व्युत्याय निरहंकारा नीरागा निपरिमहा मशिरा भयज्ञोपवीता बंधा अधिरा मुग्धाः श्रीया मूका उन्मत्ता व परिवर्तमानाः शांता दोदा उपरतातितिक्षयः समाहिता भारमरतय पात्मक्रीडा मारममियुना भारमानंदा प्रगामेव पर.नमारमप्रकाशे शून्यं आनंतस्तत्रैव परिसमाप्ताः ।

·अनुभूतिप्रकाशः। सच्चिदानंदा वीक्ष्यते सर्ववस्तुपु ॥ तस्मात्सर्वात्मकं ब्रह्म मकारो ब्रह्मशब्दगः ॥३६॥ मकारः प्रणवस्यांते यस्तेन ब्रह्म चिंतयेत् ॥ मात्मनो ब्रह्मणैकत्वमुकारेण विचिंतयेत् ॥३७॥ आत्मा ब्रह्मेति वाक्याथै योगोऽयं प्रणवे श्रुतः ॥ अर्थे तत्त्वमसीत्यस्य योगोऽथ प्रणवे भवेत् ॥३८i सर्वात्मकं ब्रह्म यत्स्यादुप्रादिपदभापितम् ॥ संहारे जगदत्तृत्वात्तस्योकारार्थतोचिता ॥३९॥ संहृते जगति ब्रह्म सततं ह्यवतिष्ठते ॥ पुनरुमादिशब्दैस्तदुखंडत्वेन संस्मरेत् ॥४०॥ साक्षिणं मन आदीनामात्मानं तु मकारतः ॥ ध्यात्वा प्रास्वसं. पत्त्य दृष्टिसृष्टिमनुस्मरेत् ॥४१॥ ब्रह्मात्मनोस्तु समयोरैक्यं ध्याये- दुकारतः ॥ फलं तु पूर्ववद्विद्याथ्यो योगा इतीरिताः ॥४२॥ चत्वारो ह्यष्टमे खंडे योगास्तुर्यस्य भासकाः ।। ॐकारनामा प्रणवे नादो यस्तन वर्णिताः ॥४३॥ ओतानुज्ञाउनुझातेर विकल्प इती- रितः ॥ भेदैोगा विभिन्नाः स्युरभयं ब्रह्मा तैर्भवेत् ॥४४॥ *का- रमंत्रयोध्येयं वस्तु यदहुधेरितम् ॥ तत्तत्त्वं नवमे खंडे विस्पष्टं प्रविविच्यते ॥४५॥ य आत्मा ध्यातृदेहेपु यश्च ध्येयेषु भासते ॥ एक एघ स चिद्रूपो मायया भात्यनेकवत् ॥४६॥ सुपुप्तौ जीवचै- तन्यमद्वयं ब्रह्मतां व्रजेत् ॥ जगत्सर्वमविद्येति सर्वैरप्यनुभूयते ॥४७॥ सृष्टेः प्रागप्येवमासीत्सा माया पटवीजवत् ॥ अनेकरूपतां प्राप्य जीवेशावपि निर्ममे ॥४८॥ कार्योपाधिरयं जीवः कारणो- पाधिरीश्वरः । उपाध्यायों चिदाभासौ तौ जीवेशावुदीरितौ ॥४९॥ नियंतेशोऽनुमंता तु जीवः सोऽपि द्विधा भवेत् । समष्टिव्यष्टिरित्या द्यैस्तयोः सर्वाभिमानवान् ॥५०॥ हिरण्यगर्भः सूत्रात्मा त्रिमूर्तिश्वे- त्युदीर्यते ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च मूर्तयो गुणभेदतः ॥५१॥ लिंगो- ·अध्यायः २०॥ पाधित्वतो जीवा अपीशाः सर्ववित्त्वतः ॥ समष्टिः समुदायात्मा व्यष्टिस्तु पृथगात्मवान् ॥५२॥ समष्टिः सूत्रवज्ज्ञेयो ब्रह्मांडाख्यव- पुर्विराद ॥ देवतिर्यमनुष्यादिदेहो व्यष्टिरितीर्यते ॥५३॥ परः प्रविश्य देहेषु मायया गूढवस्थितः ॥ द्वैतस्य मायिकत्वेन तत्त्वम- द्वैतमिष्यताम् ॥५४॥ सन्मात्रो नित्य इत्यादि श्रुत्या तत्तु स्फुटी- कृतम् ॥ अथर्वणे तु कैवल्यप्रमुखाः श्रुवयः स्फुटाः ॥५५॥ श्रुति- स्मृतीतिहासानामभिप्रायविदव्ययः॥ श्रुतिव्याख्यानतस्तुष्याद्विद्या- तीर्थमहेश्वरः ॥१५६॥ इति श्रीविद्यारण्यविरचिते अनुभूतिप्रकाशे देवविद्याख्यो नृसिंहतापिनीविवरणो नाम विंशोऽध्यायः ॥ २०॥ ॥ ॐतत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु । श्रीरस्तु ॥ श्रीऋग्वेदादिचतुर्वेदव्यास्यात्रा श्रीमद्विद्यारण्यस्वामिना विरचितोऽनेकोप- निपदर्थसंग्रहरूपोऽयमनुभूतिप्रकाशास्यो ग्रंथःमुंबापुर्या निर्णयसाग- राख्यमुद्रणालयाधिपतिना, ग्रह्मविद्वरिष्टविद्वद्वर्यपीतांबराख्यविदुपां सूचनया सुन-सालेमहंमदात्मजसरीफसंज्ञकस्य साहाय्येन संगृहीतः । स च ब्रह्मविद्वरिष्ठविद्वद्वर्यजीवनरामात्मजजयकृ- प्णाख्यपंडितानां पुस्तकसंग्रहस्थपुस्तकाधारण, भावनग- राधिराजमहामात्यपदवी पूर्व स्वीकर्तृणां श्रीमदुदय- रामतनुजनुपां श्रीगौरीशंकरामिधसजनानां ग्रंथसं. ग्रहे स्थितमस्य सुशुद्ध पुस्तकमानीय तदाधारण च संशोधितः । स एव शके १८४८ वत्सरे सन १९२६ स्रीस्तेऽब्दे स्वकीयमुद्रणा- एये मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीतः । स च मुमुक्षुणां मोक्षदो भूयात् ॥ मनुभूतिप्रकाशोऽयं विठ्ठलेन विशोधितः ॥ अंदन न्यूनमधिकं क्षंतव्यं तन्मनीपिमिः ।।

·.. ... विक्रेयपुस्तकानि. संस्कृत-वेदान्तग्रन्थः. अद्वैतसिद्धिः। श्रीमत्परमहंसमधुसूदनसरस्वतीप्रणीता। विठ्ठलेशीयव्याख्योपहित-गौडग्रहानन्दीव्याख्यासहिता तथा बल- भद्रप्रणीतसिद्धिव्याख्यया-अनन्तकृष्णशास्त्रिसंगृहीतन्यायामृताs- द्वैतसिद्धितरंगिणीलघुचन्द्रिकासंग्रहात्मकचतुर्पध्योपस्कृता । , मूल्यम् १०१., मा. व्य. १ रु. श्रीमच्छंकराचार्यकृत- १ रत्नपञ्चकं ( सोपानपञ्चकं ) सभाष्यं, २ विद्वदनुभवानन्दलहरी (शियानन्दलहरी), ३ शतश्लोकीसारसंग्रहः, ४ कौपीनपकं, ५ एकोविष्णुरितिपयस्य श्रीनिवासकृतव्याख्यान. इति पचानामपूर्वाणां विषयाणां संग्रहः मू.३आ.,मा. १॥ आ. रामगीता रामगीतरमाहात्म्यञ्च. लघुयोगवासिष्ठः-आत्मसुखकृतः, वासिष्ठचन्द्रिकाटीकासहितः ५ ललितासहस्रनाम--भास्कररायप्रणीतं, सौभाग्यभा- स्करभाष्यसहितं च ११२ येदस्तुतिः (भीमद्भागवतगता) लोकेव्यवायेति लोकः, जन्माद्यस्येति श्लोकध, काशीनायोपाध्यायकृतव्याख्योप- घंहितश्रीधरीव्याख्या. येदांतसारः-नृसिंहसरखतीखामिकृतः, सुबोधिनी, रामतीर्थविरचित-विद्वन्मनोरंजनीटीकासहितश्य- जे.ई. जेरुय इत्येतैः विविधपाटान्तरैरालिटिप्पन्यादिभिः संकलितः शिवगीता- शिवगीता- . १ ... . १ . १ ... ... ४ ... ४ ... ... ४ ... ... ... ८ . ... ... २ ·. ८ . ... २ ८ । ० ... १ . . ४ ... ४ 1 ३ . . ... .... ४ . १ ... ... . ६ . १ . (२) शिवगीता--लक्ष्मीनरहरिसूनुकृत-चालानंदिनीच्याख्या- सहिता..... अद्वैतसिद्धिः--मिथ्यात्वमिथ्यात्वान्तो भागः, भारतरक्षण-मधुसूदनीय. अनुभूतिप्रकाश:--विद्यारण्यखामिकृतः, 'अष्टाविंशत्युपनिषदः-(गुटिका, उपनिषदः २०)....१ अष्टोत्तरशतोपनिषदः अवधूतगीता- अवधूतगीता-कोशेयबद्धा. उपदेशसाहस्री--(पद्यपद्योभयभागात्मिका ) अद्वैत- वेदान्तविलसितः सर्वोत्कृष्टोऽयं निबन्धः श्रीमद्भगवापा- दाचार्यप्रणीतो विरारजीति । असकृदेनं परिशीलयता- मद्वैतवेदान्तज्ञानं सुखावयोधं स्यात् । अस्य प्रयमं गद्य, भागः-पद्यभागश्च पृथयुद्रितावास्तां । सांप्रतं प्राहक- सौकर्यायकत्रैचोभयं मुदितमस्ति. तावादीपिका-चित्सुखी-श्रीमञ्चित्सुखाचार्यमुनिविर- चिता, परमहंसप्रत्यम्पभगवत्प्रणीतया नयनप्रसादिनी. व्याख्यया सदिता. ३ पञ्चदशी-विद्यारण्यकृता, रामकृष्णविरचितटीशसहिता. पंधरवगीता-भगवद्गीता-विष्णुसहसनाम-भीष्मस्तवराज- मनुस्मृति-गजेंद्रमोक्षसहिता (फोशेययसा) स्थलाक्षरा. पंचरवगीता-कौशेयवदा, मध्याक्षरा. ३२ पे. पंचरसगीता-पत्रयदा, मध्यमाक्षरा. १२ पे. पंचरमगीता-पहबद्धा, सूक्ष्माक्षरा.६४ पे. पांडवगीता. पातासयोगसूत्रं-भावागणेशति-नागोजीनीयति- सहितं. १ ८ . २ . १२ ... ... १ . . ४ १ ८ . . . ६ २ २ ... . . ... ८ . . . पाण्डुरङ्ग जायजी निर्णयसागराध्यक्ष