·No text on this page.

·યશવિજય ગ્રંથમાળા સિરીઝન. ૧૩૦
મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામા
વિધાવલ્લભ ઇતિહાસતત્વમહોદધિ
આચાર્ય શ્રી વિજયેન્દ્રરિ
0, 5, 6, , ,
ક ૦મા : "
સિંst:
યશવિજય ગ્રંથમાળા
રીડબ્બાવનગર.
૧૯૩૭
વિ. સ. ૧૯૮૪
બે રૂપ

·Published by
YASHOVIJAYA GRANTUMALA
Harris Road, Bhavnagar,
11
7
Printed by
Gulabchand Lallubhai
At
Mahodaya P. Press-Bhavnagar,
+

·નિવેદનં. પૂજ્યપાદ આચાર્ય શ્રી વિજયેન્દ્રસૂરિ મહારાજનું આ પુસ્તક જનતાની સમક્ષ રજુ કરતાં અમને અતિ આનંદ થાય છે. આ પુસ્તકમાં તેમણે ઈતિહાસના ઉંડા અવગાહનથી એક નવી બાબત-નવું સત્ય રજૂ કર્યું છે. જૈન ઇતિહાસને જેના પૂર્વાચાર્ય કાળકાચાર્ય સંબંધી નો પ્રકાશ ફેંક્યા છે, જે આજ સુધી જગતના વિદ્વાનોએ સ્પષ્ટ રીતે બતાવ્યું હતું. સંભવ છે કે તેના ખ્યાલ ઉપર એ વસ્તુ આવી નહી હેય. જેને સમાજમાંથી પણ તેના ઉપર ખાસ અબુ કર્યું હોય એવું અમારા ખ્યાલમાં નથી. શક રાજાઓને કાળાચાર્ય અને જેનધર્મ સાથે નિકટને સંબંધ ઇતિહાસની હકીકો ને ઘટનાઓ પૂર્વક જે રીતે આચાર્ય મહારાજશ્રીએ રજુ કરી છે તે અપૂર્વ છે. અમને લાગે છે કે જેમાં અને ઇતિહાસના વિદ્વાનમાં આ પુસ્તક નવું દેલન ઉત્પન્ન કરશે, અને જૈન સમાજ આ પુસ્તક માટે તેમને જાણી બનશે. બીજી પણ કેટલીક હકીકતો મહાક્ષત્રપ નહપાન, મહાક્ષત્રપ ભૂમક, શક રાજાઓને માર્ગ વિગેરે સંબંધી પણ વિદ્વાને મનન કરવા લાયક મંત, સિદ્ધાંતે તેમાં રજુ કર્યા છે. આ પુસ્તક વિદ્વાનમાં જરૂર આદરપાત્ર બનશે. બીજી આનંદની વાત એ છે કે તેમના આગલા પુસ્તકના પ્રકાશન વખતે ભગવાન્ મહાવીરને જીવને, વિહાર, સાંસારિક કૌટુંબિક પરિવાર સંબંધી અમે જે માગણી આચાર્ય મહારાજ સમા મુકી હતી તેને સ્વીકાર કરી “ભગવાન મહાવીરના કૌટુંબિક પરિવાર” સંબંધી પુસ્તક લખવાનું તેઓશ્રીએ મંજુર કર્યું છે. અમારી માન્યતા પ્રમાણે એ પુસ્તકથી જૈન ઇતિહાસમાં નો પ્રકાશ ફેલાશે. તે સાથે સાથે “સંપૂર્ણ જૈન ઇતિહાસ” લખવાની તેમની ભાવનાએ નવી આકાંક્ષા, ને રસ પેદા કર્યો છે. અમે આશા રાખીએ છીએ અને શાસન દેવને પ્રાર્થના કરીએ છીએ કે તેમને જે ઈતિહાસ લખવાના સર્વ અભીષ્ટ સંગે પ્રાપ્ત થાય અને પુસ્તક વેલાસર પ્રકાશિત થાય એવી અતરની લાગણું પૂર્વક વિરમીએ છીએ. ગ્રંથમાળા ઑફિસ. હેરીસરેડ-ભાવનગર- કાર્તિક ૧૯૯૪ પ્રકાશક, ·પ્રસ્તાવના આપણે ભૂતકાળ એટલે બધે અંધકારભર્યો છે કે પહેલાં શું હતું અને કેવું હતું એ વાસ્તવિક રીતે જાણવું ઘણું અઘરું છે. અત્યારના ઇતિહાસનો ઘણે અંશે ભાગ ઘટનાઓ ઉપર અનુમાનને આધારે અંકાયેલો છે. બીજો ઉપાય પણ નથી. છતાં એ અનુમાનની દેરીએ દેરીએ વિદ્વાનોએ ઘણે ખરો ઈતિહાસ ધી કાઢો છે. શક લેકે ભારત વર્ષમાં લગભગ ૨૦૦૦ વર્ષથી-સમ્રા ચંદ્રગુપ્તના વખતથી પ્રવેશ કરી ચૂક્યા છે. અને સાત વર્ષ સુધી ભારતમાં રહ્યા છે. છતાં તેમને એ ઇતિહાસ જે તે વિશુદ્ધ રીતે મળતું નથી. તેમના રાજ્ય વિસ્તારની સમા, તેમની પરાપૂર્વની પિટી દર પેઢીની સિલસિલાવાર વિગતે હજી ઘણી અંધકારમાં છે. શકાની જુદી જુદી શાખાઓ હતી. તેમાં પશ્ચિમી શકરાજાઓ જેન તિર્ધર આચાર્ય કેલસૂરિ સાથે ઈ. સ. પૂ. બીજી શતાબ્દીની શરૂઆતમાં સીરતાનમાંથી ભારતવર્ષમાં આવ્યા. કાલકાચાર્ય જેનધર્મની રક્ષાને માટે તેમને અહીં લાવ્યા હતા. ૦૬ શિકસાહીઓ પિતાની સેનાએ સાથે આચાર્ય કાળસૂરિના નેતૃત્વ નીચે ભારતમાં આવ્યા. એ આચાર્યના નેતૃત્વ નીચે શસાહીઓએ પિતાના જીંવનની રક્ષા કરી, આબાદી અભિવૃદ્ધિ કરી, રા મેળવ્યાં, સત્તા ને સંપત્તિ મેળવી. કાળકાચા જૈન સાધ્વીની લાજ લૂંટનાર ગભી વિદ્યાને બળે અજેય ગણતા અતિપતિ ગર્દભિલ રાજાને પરાજિત કરી માળવાનું આખું રાજ્ય શંકાને અપાવ્યું. કાળકાચાર્ય કેટલાક કાળ સુધી તેમની સાથે રહ્યા અને શકરાઓ તેમના ભક્ત બની પોતાના અનન્ય ઉપકારી તરીકે આચાર્યની પૂજા કરતા રહ્યા. તેમના ઉપર આચાર્ય કાળ કસૂરિને અદ્દભુત પ્રભાવ હતો. શકે તેમના ઉપર મંત્રમુગ્ધ હતા. શકે સાથે આચાર્ય કાળ કસૂરિને આટલો બધે નિકટને સંબંધ હતા છતાં ભારતીય ઇતિહાસમાં શકે અને આચાર્ય કાળચુરિને સંબંધ રેગ્ય રીતે આલેખાયો નથી. સર્વ પ્રથમ યુરોપીયન વિદ્વાન છે. જે કેબીએ અને ભારતીય વિદ્વાન શ્રીયંત જયસ્વાલે શકના ઇતિહાસમાં કાળકાચાર્યને ઈશારો કર્યો, પરંતુ તે ઉપરાંત તેમની વધુ હકીકત બહુ પ્રકાશમાં આવી નહીં તેમાં અનેક કારણે છે. મોટે ભાગે આપણે-જેનો જવાબદાર છીએ. પશ્ચિમી શકે અથવા ક્ષત્રપ રાજાઓ બહુ લાંબા કાળ સુધી ગાદી ઉપર સ્થિર રહ્યા છે, લગભગ પ૦૦ વર્ષ સુધી. ૪૦૦ વર્ષ સુધી તે કચ્છ-સૌરાષ્ટ્રની ગાદી નિરંતર તેમના હાથમાં રહી હતી. તે બધા ઝામોતિક-ભૂમકના વંશવાર હતા. ઝામેતિક (સામોતિક ) માટે ઈતિહાસમાં બહુ મતભેદ છે. કેટલાકનું એમ માનવું છે કે ભૂમક અને ઝામોતિક બને જુદા જુદા છે. ઝામોતિક ચર્ઝનને પિતા છે. મહાક્ષત્રપ ભૂમક ક્ષત્રપ નહપાનને પિતા અથવા પૂર્વવર્તી છે. વિગેરે” (નહપાન અને ચછન સમકાલીન હતા.) મહાક્ષત્રપ ભૂમક ક્ષત્રપ નહપાનને પિતા હોય એવું બતાવવા એકે પ્રમાણ ઈતિહાસમાં નથી. એક સિક્કામાં નથી, શિલાલેખમાં નથી. ભૂમક નહપાનનો પિતા હોય એ મારી દૃષ્ટિએ યુક્તિ * ·સંગત નથી, કારણ કે નહપાન જે ભૂમકને પુત્ર હે તે નહપાનના ઢગલાબંધ સિક્કાઓમાંના એકાદમાં તે राशो भूमकग पुन એવું અવશ્ય કોતરાયું હતું, (તે વખતે શિકાઓમાં કે શિલાલેખમાં પિતા પ્રપિતા આદિના નામે કરાવવાને રિવાજ હતે.) પરંતુ કયાંય હજી સુધી મળ્યું નથી. એટલે ભૂમક નહપાનને પિતા નહોતા. તેવી જ રીતે ભૂમક અને ઝામોતિક જુદા જુદા હોય તે પણ મને બરાબર લાગતું નથી. ભૂમક અને ઝાતિકના મૂળ શબ્દો, તેની વ્યુત્પત્તિ અને તત્કાલીન પરિસ્થિતિને વિચાર કરતાં પણ મને લાગે છે કે ડો. સિલ્વન લેવીની અને છેલ્લે છે. સ્ત્રીને કેનેની દલીલ વધુ વ્યાજબી છે. સામેતિક–ઝામેતિકમાંને “સમ – ઝામ” શબ્દ એ શક શબ્દ છે, સંસ્કૃતમાં તેને અર્થ “ભૂમિ' થાય છે. તત્કાલીન અવસ્થા એવી હતી કે બહારના રાજાઓ, આગતુકે અને પરદેશી મુસાફરો પણ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં આકર્ષાયા છે, રંગાયા છે, પ્રેત બન્યા છે. તેમનાં ઘણાએ: પિતાના જીવનમાં આર્ય સંસ્કૃતિ અપનાવી છે. પિતાના નામે ભારતીય ભાષામાં ફેરવી નાખ્યાં છે. આસપાસના સંગમાં અને અહીંની રહેણીકરણીમાં મળી જવા માટે પણ તેમણે તેમ કર્યું છે એટલે ગુજરાતીઓ જેમ બંગાળી ના તરફ આકર્ષાઈને પોતાના બંગાળી નામે રાખે છે તેમ સમેતિક–ઝામેતિકે પિતાનું નામ ભારતીય ભાષામાં ભૂમક રાખ્યું હોય તે તે સાવ સ્વાભાવિક છે. એ હિસાબે ઝામતિક અને ભૂમક એક જ વ્યક્તિ બને છે. અને પશ્ચિમ ક્ષત્રપ બધા તેના વંશવાસે હતા. (૧) તેમના ધર્મ સંબંધી કોઈ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થયો નથી. તે આખી હકીકત અંધારામાં રહી છે. કેવળ કાળકાચાર્યને અત્યાર સુધી ઈશારે થયો છે. જ્યારે ક્ષત્રપ રાજાઓ કાળકાચાર્ય સાથે આવ્યા ત્યારથી જ તેમને પ્રભાવ નીચે હતા એમ પુસ્તકે બતાવે છે. (૨) કાળકાચાર્યનું વ્યક્તિત્વ અને વિભૂતિ જોતાં અને આસપાસની પરિસ્થિતિ જોતાં પશ્ચિમી ત્રને બીજે કઈ ધમ હેય એ સંશય પણ ભાગ્યેજ થઈ શકે. (૩) કાળકાચાર્યના ભારમાં ભારે ઉપકારતળે આવેલા છે જેમનાથી તેમને જીવનદાન, લક્ષ્મી, રાજ્ય- સત્તા, અને અખૂટ ભવ મળ્યાં હેવ એથી તેમના ભક્ત અનુયાયી બન્યા હોય તે તેમાં કશું આશ્ચર્ય નથી. (૪) બીજી તરફ જેનધર્મના પ્રભાવક આચાર્ય એ તકને લાભ ગુમાવે એ પણ બનવાજોગ નથી. (૫) જૈન અનુકૃતિ-કાલકાચાર્ય કથાઓ, પ્રબંધે પણ એ વાતને પ્રતિપાદન કરે છે. વળી અત્યાર સુધી જેન ઇતિહાસ પ્રમાણિત મનાત આવ્યો છે. (૬) સૌથી મોટી વાતુ-બીજી શતાબ્દીની લગભગ અંતમાં થયેલા રૂદ્રદામાના પુત્ર દામજદશ્રી કે સિંહને ગિરનારના શિલાલેખ એ વસ્તુને પ્રમાણરૂપે પ્રદર્શિત કરે છે. બધા વિદ્વાને એ શિલા- લેખને જેન શિલાલેખ તરીકે એકમતે સ્વીકારે છે. (૭) રૂકદામાની મનુષ્યવધ ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા પણ કદાચ એ સંસ્કારને લીધેજ હેય.. આ બધી ઘટનાઓ ઉપર વિચાર કરતાં એ નિર્વિવાદ સત્ય તરી આવે છે કે પશ્ચિમી ક્ષત્રપ જેન ધર્માનુયાયી હતા. એટલું જ નહીં લાંબા કાળ સુધી પેઢી દર પેઢી તેઓ જૈનધર્મના સંસ્કાર નીચે રહ્યા છે. બે શબ્દ જૈન સંપ્રય પ્રત્યે કહેવાની રજા લઉં કે, એ બધે ઇતિહાસ, એનિહાસિક દષ્ટિએ r ·પ્રકાશમાં નથી આવ્યો તેમાં ખાસ કારણ અને ભૂલને પાત્ર જેને છે. જેનોએ પિતાનું સાહિત્ય જગત સમક્ષ મૂક્યું નહીં, પ્રકાશિત કર્યું નહીં, તેના ઉપર અન્વેષણ કર્યું નહીં, જેમાં સાહિત્ય અખૂટ છે, ગંભીર છે, સર્વગ્રાહી છે, પ્રમાણિક છે, સર્વમાન્ય છે, જેનાચાર્યોએ જે લખ્યું છે તે મોટે ભાગે પ્રમાણિક અને વિશુદ્ધ છે; પરંતુ તે બધું ભંડારેમાં ભરી રાખ્યું, પટારાઓમાં સંગ્રહી રાખ્યું ને જમીનમાં દાટી રાખ્યું. પરિણામે કીડાઓએ ખાધું, સડી ગયું, નષ્ટ થયું. અને જૈન સાહિત્ય, જૈનધર્મ, જૈન ઈતિહાસ ખાબેચીયામાં પડ્યો રહ્યો. પ્રકાશમાં ન આવ્યું. અંધભક્તિ અને વિવેક વગરની જ્ઞાનપૂજાએ જ્ઞાનને પ્રચાર અટકાવ્યો, જ્ઞાનનો નાશ કર્યો, જગતનું સન્માન ખોયું. જૈન સાહિત્ય અને જેને ઈતિહાસને રાજકીય દષ્ટિએ મહત્વજ મળ્યું નહીં. જેને તે કદી સમજ્યા નહીં અને વર્તમાન પરસ્પરની પરિસ્થિતિને જોતાં લાંબા કાળ સુધી એ મહત્ત્વ હછ નહીં સમજાય, જૈન શ્રમણ સંઘ સમાજને સત્યમાર્ગ આપી શકતા નથી. દોરી શકતો નથી, ઉપયોગી ને આવશ્યક કાર્ય કરી શકતું નથી એ બહુ દુઃખને વિષય છે. સાહિત્યની દૃષ્ટિએ મારે એટલું નિવેદન કરવું જોઈએ કે જૈન સાહિત્ય, જૈન ઇતિહાસને જગત સમક્ષ મૂકવામાં આવે તો દુનિયાનો ઘણો આદર મેળવી શકે. આ કટોકટીના સમયમાં જૈન સાહિત્ય જગતને પથપ્રદર્શક બની શકે, ન ઈતિહાસ ને નવાં સૂત્રે જગતને મળી શકે, પ્રગતિનો માર્ગ સાધી શકે. સમાજના વિદ્વાનો અને ખાસ કરીને શ્રમણ પુંગવો–સાધુઓ બીજી બધી બાબતેને છોડી દઈને સાહિત્ય ક્ષેત્રમાં ઉતરી જાય તો સાહિત્ય, ધર્મને, ને જગતને બધી રીતે ઉદ્ધાર કરી શકે. સાધુઓનું પ્રધાન કાર્ય સાહિત્ય સેવા છે અને સાહિત્ય સેવાનું પરિણામ ધર્મને ઉદ્યોત છે. આ પુસ્તકમાં શક-પશ્ચિમી શક રાજાઓની ટુંકી સમીક્ષા યથાવસર કરી છે, તેને માટે જ્યાં જ્યાં ભિન્ન અથવા અસત્ય મંતવ્ય હતાં–મને લાગ્યાં તેની સમીક્ષા પણ કરી છે. ભાવના એવી છે કે જો સ્થિરતા અને અનુકૂળ સંયોગો મળી જશે તો જેને ઈતિહાસ” થોડા સમયમાં જગત સમક્ષ મૂકવો શરૂ કરી દઈશ.' પહેલા દામજદથી અથવા પહેલા રૂદ્રસિંહના શિલાલેખની પ્રતિકૃતિ અન્યત્ર નહીં મળવાથી ભાવનગર સ્ટેટ તરફથી બહાર પડેલ “પ્રાકૃત અને સંસ્કૃત શિલાલેખ ” માં આપેલ શિલાલેખ ઉપરથી બ્લેક તૈયાર કરાવ્યો છે જે માટે ભાવનગરના દરબારશ્રીનો આભાર માનવામાં આવે છે. વળી બીજું ચઇનનું ચિત્ર મથુરાના કર્જન મ્યુઝીયમનાં કયૂરેટર શ્રીયુત વાસુદેવશરણ એમ. એ. ની સમ્મતિથી પ્રાપ્ત થયો છે તે માટે તે ખૂઝીયમના વ્યવસ્થાપકે ધન્યવાદને પાત્ર છે. આ પુસ્તક લખવામાં ન્યાય-વ્યાકરણ-તીર્થ શ્રીયુત ફત્તેહચંદ બેલાણીએ કેટલાક અંશે સહાયતા કરી છે. . સ્ટીન, ડૉ. હીરાનંદશાસ્ત્રી અને શ્રીજયચંદ્રવિદ્યાલંકારનાં પુસ્તકે ઠીક ઠીક ઉપયોગી થઈ પડ્યાં હતાં તેની નોંધ લઉ છું. જરૂરી પુસ્તકે પૂરાં પાડવા માટે ફલેધી (મારવાડ) ને સંધને ધન્યવાદ ઘટે છે. ફલેધી (મારવાડ ) કાર્તિક વિજયેન્દ્રસૂરિ ધર્મ. સં. ૧૬ ·1 yadšla સૂચિપત્ર - જેના પ્રમાણે આ પુસ્તકમાં આપ્યાં છે ENGLISH 1 8 1928 10 13 1 Anciont India Ptolemy 1927 2 Anciont Indian History and Civilization R. C. Majumdur 1927 3 Anciont India and Indian Civilization M. R. Dobio 1934 4 Anciont Indian Numismatics Dr. D. R. Bhandarkar 1921 5 Anciont Indian Tribes Vol. II Dr. B. C. Law 1934 6 Antiquities of Kathiawar and Kachhi Dr. James Burgoss 1876 7 Asoka Dr. D. R. Bhandarkar 1932 J. M. Macphail 9 Dr. R. Mookorji 1928 Dr. E. J. Rapson 1916 11 V. A. Smith. 1919 12 Asokan Rock at Girnar Gackwad's Arouaco.. logical Serios 1936 13 Bactria Rawlinson 1915 14 Buddhist India Rlys Darids 1903 15 Buddhistic Studies Dr. B. C. Lars 1931 16. Combridge Iſistory of India Vol. 1 Dr. Rapson 1935 17 Cambridge shorter History of India J. Allan 1934 18. Cataloguo of_thio Indian Coins in tho British Musown Dr. E. J. Rapson 1908 ·મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામાં. 19 Chandragupta Maurya P. L. Bhargava 1935 20 Chronology of India C. Mapel Duff 1899 21 Collection of Prakrit Sanskrit Inscriptions P. Peterson 22 Early History of India V. A. Smith 1924 23 Epigraphia Indica Vol. VIII E. Hultzsch 1905-06 24 The Geographical Dictionary of Ancient...............India. Nandolal Dey 1927. 25 Geography of Early Buddhism Dr. B. C. Law 1932 26 Hindu History A. K. Mazumdar 1920 27 History of the Arýan rule in India E. B. Havell MCMXVIII 28 History of India K. P. Jayaswal 1933 29 Historical Inscriptions of Gujrat Part I G. V. Acharya 1933 30 Inscriptions of Asoka E. Hultzsch 1925 31 Kharoshthi Inscriptions Cor. Ins. Indi, Vol. II part I Dr. Sten Konow. 1929 32 Megasthenes ( 'Ancient India ) M'Crindle 1926 33 The Mauryan polity V: R. R. Dikshitar 1932 34 Oxford History of India V. A. Smith 1923 35 Political History of Ancient India Ray Chaudhari 1932 36 Short History of India Moreland & Chatterji 1936 37 Story of Kalaka Dr. W. Norman Brown 1933 38 Sudarshana Lake of Girinir Manishankar R. Trivedi 39 Traditional Chronology of the Jains Shantilal Shah 1935 अन्य भाषामां. ४० कालक कथाओ कल्पसूत्र जीवनचन्द साकरचन्द झवेरी १९३३ ४१ प्रभावकंचरित्र ४२ विविध-तीर्थकल्प सं. जिनविजयजी १९३४ ४३ हेमन्तथेरावलि ४४ अशोक ( बंगला) १३१८ ४५ अशोक के धर्मलेख .. जनार्दन भट्ट एम. ए. १९३२ - श्रीचारुचन्द्र वसु ·१९३२ १९३२ પુસ્તકોનું ચિપત્ર. ५६ गुप्तवंशका इतिहास रघुनन्दन शास्त्री एम. ए. ४७ चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य गंगाप्रसाद महता एम. ए. ४८ द्विवेदी अभिनन्दन ग्रन्थ काशी नागरीप्रचारिणी सभा ४२ पाणिनि रजनीकान्त ५० बौद्धकालीन भारत जनार्दन भट्ट एम. ए ३१ भारतीय इतिहास की रूपरेग्या जि.१ जयचन्द्र विद्यालंकार २९२८ १९८२ १९३३ जि.२ " " १९२८ १९१० १९२७ १९७८ ५२ मौर्यसाम्राज्य का इतिहास सत्यकेतु विद्यालंकार ५३ चौद्धयुगेर भूगोल विमलचरन लॉ ५४ गिरनारनुं गौरव जयसुखराम पु. जोपीपुरा ५५ गिरनार माहात्म्य दोलतचंद बरोडीया ची. ए. ५६ चंद्रगुप्त मौर्य जयसुखराम जोपीपुरा ५७ समुद्रगुप्त भरतराम म्हेता ५८ हिन्दुस्थाननो प्राचीन इतिहास गुजरात वर्नाक्युलर सोसायटी ५. महाभारत कृष्णाचार्य तथा व्यासाचार्य ६० परिशिष्टपर्व भाषान्तर जैनधर्मप्रसारकसभा JOURNALS. 61 Indian Antiquary Vol. XXXVII 62 Indian Historical Quartely Vol. XIII 63 Journal of the B. O. R. S. Vol. XIV. Part III 64 IV 65 VI. I ૬૬ જેન રીય મહત્સવ અંક ६७ नागरीप्रचारिणी पत्रिका भाग १८/१ ६८ पुरातत्व पुस्त: १. ६. पुरातत्व पुस्त: २. ૭૦ બુદ્ધિપ્રકાશ 1908 1937 1928 1919 " " " 1920 १८७८ ૧૯૮૦ ૧૯૩૪ ·વિષયાનુક્રમણિકા. વિષય. પણ. વિષય. પણ, પ્રથમ વિભાગ, 3. ક્ષત્રપ એ 'પદવી કે કુલ ... શક રાજાઓને ધર્મ રૂદ્રદામાના સિક્કાઓ ચછનવંશીય ક્ષત્રપાની વંશાવળ... ૪૧ Y ૪૨ - ૨ રાજ દામા શકનું ભારતમાં આગમન ચૌધેયનો પરાજય પ ૨ શકજાતિનું મૂળ ૬-૧૯ શકોનું કંબોજ પર આક્રમણ ૧૬ શકલેકેની પાર્થિવ રાજ્ય સાથે લડાઈ ૧૭ ૪ ૪૮ ૩ શકલેકનું ભારતમાં આગમન ૨૦–૨૬ જેનોના તિર્ધર કાલકાચાર્ય ૨૦ હિન્દી શકસ્થાન પશ્ચિમ ભારતમાં પ્રવાસ ... ક્ષત્રપ–મહાક્ષત્રપની યોજના ૨૫ ક્ષત્રપ હિંદમાં પ્રચાર ઉજજૈન ઉપર હુમલો ૨૬ ૫ સુદર્શન તળાવ ૪૪-૪૭ સુદર્શન તળાવનું સ્થાન-માપ ચંદ્રગુપ્તના વખતમાં તળાવની મર્યાદા ४६ રુદ્રદામાના વખતમાં તળાવની મર્યાદા ૪૭ ૬ શિલાલેખ અને અનુવાદ ૬૮-૬૪ શિલાલેખની સામાન્ય માહિતી ખડકનું માપ ૪૯ ખડક ઉપરના લેખે •• ખડકની દિશા ••• ભાષાશલિ ને લિપિ ૫૦ મૂળ સંસ્કૃતશિલાલેખ ૫૩ ગુજરાતી અનુવાદ ૫૫ 5 s ૩૨ હિન્દી અનુવાદ . ૫૮ 3) -- ૪ રાજા રૂદ્રદામાને રાજ્ય અધિકાર ર૭ ૪૩ રૂદ્રદામાને રાજ્ય અમલ યશસ્વી દિગ્વિજય યૌધેયો પર વિજય સુદર્શન તળાવનો પુનરુદ્ધાર રાજા રુદ્રદામાએ જીતેલા રાજ રાજા રુદ્રદામાન, ઉત્તરાધિકારીઓ ૩૩ ઇંગ્લીશ ટ્રાન્સલેશન ૬૧. શિલાલેખમાંના વિશેષ નામોની અનુક્રમણિકા ૬૪ વિભાગ બીજે. ૩૪ ૩૫ ૭ પિકળ વિધાનોને પ્રતિવાદ ૬૫–૮૨

·મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામાં
પ્રથમ વિભાગ
gonલાલક
मोतीसिंह सोगियां जाता
વિટી.(ર)

·-

·અનાજ
હમિતિ ,
પઢિી.(કલ્લાન)
રાજ રૂદ્રદામાં,
૧
પ્રસિદ્ધ ચણવંશીય ક્ષવપરાજા જયદામાના પુત્ર મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામાં
શકતિને મહા પરાક્રમી ને સમર્થ રાજા થઈ ગયો છે. તેણે ઈ. સ. ૧૩૦-૧૫૦ સુધી
રાજ્ય કર્યું હતું.
શકતિ મૂળ ફરન્દી-ભટકતી જાતિ હતી એટલે તેમની મૂળ ભૂમિ કઈ હતી તે
નિશ્ચિત કરવું મુશ્કેલ છે, છતાં તેમના વાસ-વિહાર વિગેરેથી એટલું કહી શકાય કે તેનું
ખાસ સ્થાન પૂર્વઈરાન હતું. તે વખતે તે ભૂમિ સ્થાન હાલનુ સીસ્તાન કહેવાતી
હતી. બાકે તે એ જાતિ ચીનની ઉત્તરી સીમાથી લઈ કરીને રશિયાને દક્ષિણ ભાગ
વધી ઠેઠ પૂર્વઈરાન સુધી વિસ્તરી ચૂકી હતી. ઈરાન, યૂનાન અને ભારતીય લેકે
પણ તેને પ્રાચીન કાળથી જાણતા હતા.
તે જાતિના મૂળ ત્રણ ભેદે હતા.
(૧) સમ તિગ્રખેદા,
(૨) સકા હૈમવર્ક,
(૩) સકા તરદરિયા-
ભારતની સાથે સંકા તિરખાદાનો જ વધારે સંબંધ રહ્યો છે.
તે ત્રણે પ્રકારના શકે ઈ. ૫. ૮ મી સદીથી વિદ્યમાન હતા એ નિર્વિવાદ સત્ય છે.
તેમની ભાષા-બોલી આર્ય હતી.

·૪ મહાક્ષત્રપ રાજા રુદામાં. શકેનું ભારતમાં આગમન– શકલેકે ઉજ્જૈનના રાજા ગભિલ્લના વખતમાં જૈનધર્મના તિધર, મહાવિભૂતિ આચાર્ય કાલકસૂરિ સાથે ઈ. સ. પૂ. ના બીજા-સૈકામાં-સિકાની શરૂઆતમાં (૧૨૫–૧૫ ની વચમાં) ભારતમાં આવ્યા. તેઓ સિધુ નદી પાર કરી સિન્ડમાં થઈ, રસ્તામાં પોતાની સત્તા જમાવતાં જમાવતાં કચ્છ-કાઠીઆવાડ-સરા પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે પિતાનું રાજ્ય જમાવ્યું. શકવંશની સ્થાપના કરી અને પછી દક્ષિણ ગુજરાતના રાજાઓની મદદ લઈ ઉજજૈન ઉપર ચડાઈ કરી તેને જીતી લીધુ, ત્યાં રાજધાની સ્થાપી. સિધુ-સૈવીર એ શક કેકેનું હિન્દુસ્તાનનું અકસ્થાન મનાયું. તેની રાજધાની મીનનગર થઈ. ત્યાંના નાયક રાજા કહેવાયા. બીજે જ્યાં જ્યાં તેમની સત્તા હતી ત્યાંના સૂબાઓ કે શાસક ક્ષત્ર અને મહાક્ષત્રપ કહેવાયા. એવા એક મહાક્ષત્રપ રાજા ચટ્ટન–જેણે પોતાના નામથી વંશની શરૂઆત કરી અને ચક્કનવંશ કહેવાય તે કચ્છ સૌરાષ્ટ્રના મહાક્ષત્રપ હતું, તેનો પિત્ર રાજ રૂદ્રદામા પણ તેની સાથે રહેતો હતો, પણ પાછળથી તેના જીવનનો અને પરાક્રમને અસાધારણ વિકાસ થયો. સિરાષ્ટ્ર તે વખતે ચારે તરફથી લડાઇના સકંજામાં સપડાયેલુ હતુ ૪૦ વર્ષથી લડાઈના ભયથી અને જાનમાલની ખુવારીથી ત્યાંની પ્રજા ત્રાસી ઉડી હતી. તેમને એક પ્રબળ પ્રતાપી, રાજ્ય તથા પ્રજાની સહીસલામતી જાળવી શકે, પ્રજાની સંપૂર્ણ રક્ષા કરી શકે, અને આર્ય સંસ્કૃતિને વિસ્તાર કરી શકે તેવા સમર્થ પ્રભાવશાળી રાજા જેતે હતો. ત્યાંની સમસ્ત પ્રજાએ ક્ષત્રપ રુદ્રદામાની પસંદગી કરી. તેણે પોતાની જાતને આર્ય સંસ્કૃતિમય બનાવી દીધી એટલું જ નહીં પિતે પ્રત્યેક અંશમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ અપનાવી, રાજ્યપ્રબંધમાં પણ ભારતીય પદ્ધતિ સ્વીકારી, તેણે પ્રજા- કીય સંસ્થા અને મંત્રો (કર્મસચિવને અતિસચિવ) પરિષદમાં આર્યસંસ્કૃતિને ઓપ આપે. તે ઉપરાંત તેણે અપૂર્વ કોશલ્ય, પ્રચંડ પ્રતાપ ને કુનેહથી રાજ્યની રક્ષા કરી, માયા ભરી રીતે સુરાષ્ટ્રનું શાસન કર્યું અને તે ખરેખરે પ્રજાને પાલનહાર-રક્ષક બને. પોતાના રાજ્યની અપરિમિત સીમા વધારી. પિતાના રાજ્યકાળના વર્ષોમાં તેણે અનેક યુદ્ધ કરી અનેક દેશ ઉપર પોતાને વિજયધ્વજ ફરકાવ્યો. મોટા મોટા રાજાઓને મહાત કર્યા ·૫ શકનું ભારતમાં આગમન. ધે પરાજય- ત્રણસો વર્ષની રાજકીય ઉથલ-પાથલ ને ખૂનામરકીમાં પણ જેમણે પોતાનું સ્વાતંત્ર્ય અખ- ડિત ને અબાધિત રાખ્યું હતું, જેઓ અનેક ટક્કર છલ્લી દુશ્મનોના મરચાં ને લડાઈઓમાં વિજયી બન્યા હતા, વીર તરીકે દેશમાં ખ્યાતિ મેળવી હતી અને અનેક જય વિજયનાં અભિ- માનથી મદોન્મત્ત બની ગયા હતા એવા ધેયલોકેને પણ જડમૂળથી ઉખાડી નાખી રાષ્ટ્રથી સિન્ધ-સૈવીર અને દક્ષિણમાં આંથી ઉજૈન સુધી રાજ્યનો વિરતાર કરી એક છત્ર રાજ્ય તરીકે પિતાની આણ વર્તાવી ઉજ્જૈનને પિતાની રાજધાની બનાવી, અને પોતે સ્વયં મહાક્ષત્રપનું બીરૂદ ધારણ કર્યું. પિતાના સ્વતંત્ર સિકકાઓ ચાલુ કર્યા, (જેનું કચ્છ કાઠીયાવાડથી માળવા સુધી ચલણ હતુ. તેના ઉપર #જાણો સવાર રામ- પુરાણો માક્ષત્રપલ જવામર કેરાયેલું રહે છે ) પ્રાંતે પ્રાંતે પિતાના સૂબાઓ ગોઠવ્યા. તે કેવળ પરાક્રમી ઉજવળ રાજવી હતો એટલું જ નહીં પણ તે અર્થશાસ્ત્ર નિપુણ, વિદ્વાન, શાસ્ત્ર પારંગત પણ હતે, સાથે સાથે યુદ્ધ સિવાય મનુષ્યવધ ન કરવાનો નિશ્ચયી- દૃઢપ્રતિજ્ઞાવાળો હતો. ગિરનાર-જાનાગઢના સુદર્શન તળાવને સમરાવી-અંધાવીને તે તેણે પિતાના યશ ઉપર મહોર મારી હતી. તેના બાંધકામના ખર્ચમાં પ્રજા પાસેથી એક પાઈ પણ લીધી ન હતી. પિતાના ખાનગી ખજાનામાંથી તે ખર્ચ આપે હતે. તે સૌદર્યવાનું પણ હતો અને અનેક સ્વયંવરમાં ઘણું રાજકુંવરીઓની વરમાળા ધારણ કરી હતી. એ રીતે તેણે ઈતિહાસમાં પરાક્રમી, યશસ્વી, વીર, વિદ્વાન, ઉદાર અને સુસભ્ય રાજવી તરીકે અમર નામના મેળવી છે. * A Catalogue of Indian Coins in the British Museum by E, J. Rapson. P. 78.

·૨ શક જાતિનું મૂળ, રાજા રુદ્રદામા મુળે શક જાતિને હતો, અને શક જાતિનું મૂળ સ્થાન કર્યું તે શોધવું બહુ મુશ્કેલ છે, છતાં પ્રાચીન ચીનના ઉત્તરભાગમાં તાતાર જાતિઓનું મૂળ સ્થાન હતું. તે તાતાને ચીન લેકે હીયંગનૂ (Hiungnī ) કહેતા. હિચંગનૂ, હૂણ, હન, કેહૂનુ એ બધા એકજ જાતિના દ્યોતક નામાન્તરે છે. એ હૂણ કે ચીનની ઉત્તરના મુલ્કમાં–ભાગમાં રહેતા હતા. ત્યાં આસપાસમાં બીજાં પણ ટોળાંઓ વસતાં હતાં. તે બધા જંગલી અવસ્થામાં, ગાય ભેંસ, બકરાં ઘેટાં વિગેરે પશુધન અને સ્ત્રી, બાળ બચ્ચાના કુટુંબ કબીલા સાથે જ્યાં પુષ્કળ ઘાસચારો મળી શકે એવા પ્રદેશમાં ભટકતા ફરતા હતા. આ હૃણ લકે પણ તેમાંના જ એક ટેળાનાં હતાં, તેઓ લડવૈયા તરીકે પણ મશહૂર હતા. એટલે ઘોડાઓ ઉપર સ્વારી કરી વારંવાર ચીનની સરહદ ઉપર ધસી આવતા અને લૂંટફાટના હુમલાઓ કરતા. એ રીતે ચીનાઓને તેમની સાથે વારંવાર સંઘર્ષણમાં આવવું પડતું. ચીનાલેકે તે વખતે કાંઈક સભ્ય ને સુસંસ્કૃત પ્રજા ગણાતી. તે ઘરબાર વસાવી ૧ ચાઈનિઝ લેકે હીયંગનૂ કહે છે. ૨ સંસ્કૃતમાં હૂણ કહે છે. ૩ અંગ્રેજીમાં હન કહેવાય છે. ૪ પારસીઓ હૂનુ કહે છે. મારતીય ૬. સૂજેવી વિ. ૨ પૃ. ૭e.

·9 શક જાતિનું મૂળ. વ્યવસ્થિત રીતે રાજનૈતિક ને સામાજિક બંધારણને આધીન રહી શાંતિથી સ્થાયી જીવન ગુજારતી થઈ ગઈ હતી. તે પ્રજા આ ભટતી ટેળીઓથી પરિચિત હતી. હુલેકેથી તેને ત્રાસ થતો હતો, તેમના જાનમાલને નુકશાન થતુ અને તેમની સાથે વારંવાર લડાઈમાં ઉતરવું પડતું એટલે તે લેકેને હુમલાઓથી ને ભયથી બચવા માટે અને પ્રજાનું સારી રીતે રક્ષણ થઈ શકે એ શુભ આશયથી ત્યાંના રાજા શી-હુઆંગ-તીએ ઈ. પૂ. ૨૪૬-૨૧૦ ના અરસામાં ચીનના ઉત્તરભાગમાં સમુદ્ર કિનારાથી કાનસ પ્રાંત સુધી એક મોટી દીવાલ બંધાવવાનું શરૂ કર્યું. જે દીવાલ આજે ઈતિહાસમાં દુનિયાના આશ્ચર્યોમાંનું એક આશ્ચર્ય બની રહી છે. તે દીવાલ એવી તે મજબૂત બનાવવામાં આવી કે કોઈપણ વિપ્લવકારી દળ તેને તેડી શકે નહીં તેમ કઈ અંદર ઘુસી પ્રજાને રંજાડી શકે નહીં. આ ઘટનાઓ-ચીની દીવાલની બનાવટે દુનીયાના અને ખાસ કરીને એશિયાના ઈતિહાસમાં ભારે ઉથલ-પાથલ મચાવી દીધી છે. જ્યારે આ દીવાલ બંધાણી ત્યારે હૂણું લેકે વિગેરેની ભટકતી ટેળીઓ સંકડા- મણમાં આવે. તેઓ આ દીવાલ અને દરીયા કિનારાની વચ્ચોવચ આવી પડ્યા એટલે ઘાસચારે ને સાધન સામગ્રી મેળવવા માટે તેમને બીજુ સ્થાન શોધવાની જરૂર પડી. એથી તેઓએ એ પ્રદેશમાંથી નિકળી કાનપ્રાંતને છેવાડે વાયવ્ય ભાગ તરફ ચાલવા માંડયું. આ લેકેની કૂચ ઈતિહાસમાં કેવા પરિવર્તન કરે છે અને તેના આઘાત પ્રત્યા- ઘાત કયાં સુધી લાગ્યા છે તે આપણે આગળ જોઈશું. કાનપ્રાંતની એક ધાર તિબતમાં સિકિયાંર્ સુધી વધેલી છે. તેની પશ્ચિમે એક હિરસામાં બહુ પ્રાચીનકાળમાં તાહીયા નામની જાતિ રહેતી હતી. અને એજ પ્રદેશમાં નીયા અને ચર્ચનનદીઓનાં કાંઠાઓમાં ચુઇશિ જાતિ પણ રહેતી હતી. યુઈશિજાતિ એ ભારતના પ્રાચીન માં #ત્રપિકજાતિ તરીકે વિખ્યાત છે. પ્રાચીન લેકે તેને પિકતિ તરીકે ઓળખતા હતા. તેને અસિ, અસિયાન, ઉપિ કે શિ લેકે પણ કહેવામાં આવતું હતું. * “મહાભારત' ના સભાપર્વ'માં અજુન ને “ઉત્તરદિગ્વિજય'ના પ્રસંગમાં આ ઋષિક જાતિને ઉલ્લેખ છે. એથી તે એ પણ મળી આવે છે કે તે લેકે પિતાના મૂળ ઘરમાં હતા ત્યારથી જ ભારતીય લે કે તેને જાણતા હતા. કારણ કે મહાભારતનું આ વર્ણન ઈ. પૂ. ૧૬૫ પહેલાનું છે. બીજી હકીકત આથી એ સાબીત થાય છે કે તવીમ નદીના કાંઠા ઉપર ભારતીય લોકોને પ્રવેશ બહુ પ્રાચીન કાળ–અશોકના સમયથી શરૂ થઈ ચૂક્યો હતો.

·ગલીપ રકત દામા આ બે યુઇશિ અને ગુ–સુન જાતિને આ પ્રદેશમાં ભેટે છે. તે બન્ને વચ્ચે ખૂનખાર લડાઈ થઈ “વુ-સુન ” જાતિ નાની હોવા છતાં તેમણે સામનો કર્યો પણ પરિણામે તે પ્રજા હારી ગઈ અને વુ-સુન જાતિને સરદાર મરા. વુ-સુન” ' જાતિને ઈલી ( i ) નદીના કાંઠાને પ્રદેશ ઘણે નાનું હતું. યુશિ લેકને બધાને સમાવેશ અહીં થઈ શકે એવું નહોતું. એટલે તેમાનાં કેટલાક લોકે વિશેષ વિસ્તૃત અને ફળદ્રુપ સપાટ પ્રદેશની આશાએ આશાએ આગળ ચાલ્યા. યુઈશિના એ રીતે બે ભાગ–શાખા-થયા, તેમાં એક નાની શાખા નાના યુઈશિ- ઋષિક કહેવાય અને મટી શાખા મોટા ગુઈશિ–પિક કહેવાયા. નાની શાખા દક્ષિણ તરફ ચાલી. મોટી શાખા પશ્ચિમ તરફ ચાલી. તે તરફ ચાલતાં ચાલતાં તેઓ સીરદરયા (સીતા) નદીને કાંઠે પહોંચ્યા. ત્યાં વળી એક નવી જાતિને તેમને ભેટે થયે. તે લેકે સે કહેવાતા હતા. પારસી લેકે તેમને “સક” તરીકે ઓળખાતા હતા. યૂરેપ અને એશીયા ખંડની ઉત્તરમાં ભટકતી જંગલી જાતોને “ સિથિયન ” નામથી ઓળખવામાં આવે છે. પારસીલેકે એજ અર્થમાં આ “ સે ” લેકેને સક-વિસ્તૃત વિવેચન આગળ જોઈશું- કહેતા હતા. એ સે લોકોના નાયક ને સે-વાંઝ કહેવાય છે. તે સે-વાંગ ઉપર મોટા યુઈશિ લેકેએ હુમલો કર્યો. મેં લેકે તીતર વીતર થઈ ગયા. તેમના સરદારે પોતે જ - - - * We hear that the Sai-wang were, some time before 160 B. C., driven out from their old home by another tribc, the Yuc-chi......... The Yue-chi were, in their turn, driven out by the W21-sun, whose settlements have been defined by professor Franke as extending from Urumchi to the west of Issik-kul, from the Duungarian desert and down towards the Tarin. Here accordingly Saka tribes must have been settled in the beginning of the second century B. C., near the Issik-kul. Corpus...Indicarvm, Dol. II, Pt. I, P. xxx. એમ સમજાય છે કે, ઈ. પૂ. ૧૬૦ પહેલા સેવાને તેના પિતાના રહેઠાણમાંથી યુઇશિલિકાએ ભગાડી મૂક્યો હતો અને સુઈશિ લોકોને વુ-સુન લેકએ કાઢી મૂક્યા હતા. છે. ફાંકના કથન પ્રમાણે તે યુ-સુન લોકે ઉરૂમશીથી ઈસિકકુલના પશ્ચિમ ભાગ સુધી અને ડુંગરીયાન(Dzungarian ) રણથી તરીમના નીચેના ભાગ સુધી વસેલા હતા. તે પ્રમાણે તે એમ અનુમાન થાય કે શકલેકે ઈસિકકુલની આસપાસમાં, લગભગ ઈ. પૂ. બીજી શતાબ્દિની શરૂઆતમાં, વસ્યા હતા. ડે. સ્ત્રીનકોનો.

·શક જાતિનું મૂળ. ૧૧ પિતાના સાથીઓને વેર વિખેર કરી નાખ્યા. કેઈ ટી ટેળીઓ તેણે સાથે રાખી નહી. સૈ લેકે બધા અહીં તહીં વિખરાઈ ગયા. કેટલાક બાકીયા તરફ ગયા અને સે-વાં– કમિપિનકપિશ-નામના દેશમાં ચાલ્યા ગયે. મિપિન-કપિશ કેટલાક વિદ્વાનો કાશમીરને ગણાવે છે. કેટલાક વિદ્વાને કેબેજના ભાગને ગણાવે છે. પણ કંબોજને કપિશ કહે એ વધારે વાસ્તવિક છે. આ સે લેકેના ત્રણ ખાસ ભેદ છે. તે ત્રણેના મેટાં મોટાં સંસ્થાને હતા, ને તેમને ત્રણેને જુદા જુદા નામથી ઓળખાવવામાં આવતા. (૧) સકા તિગ્રખેદા–અર્થાત અણિદાર ટેપી પહેરવાવાળા આ લેકે સીર- દયાનદીને કાંઠે રહેતા અને પાડેશના બાકીયાના સૈનિકે સાથે જોડાઈને લશ્કરી કામ પણ કરતા હતા. * S. Lcvi identifies kipin with Kasmira. But his view has been ably controverted by Sten konow who accepts the identification with Kūpisha. Gandliar was the eastern part of Kipin. Political History P. 293. By Raychaudhari છે. સિલ્વન લેવી કાશ્મીર દેશને કિપિન દેશ જણાવે છે. જ્યારે છે. સ્ટીન કે બહુ પ્રમાણ પૂર્વક તેમનાથી જુદા પડી કપિશ દેશને કિપિન તરીકે ઓળખાવે છે. વળી ગધાર એ ઉિપિનને પૂવય ભાગ હતો એમ પણ કહે છે. રાયચૈધરી. x In the Persepolis inscription e 2 the Sakras are mentioned among the eastern countries, after Araohosin, India, and Gandhara, and before the Makas, : In the Naksh-i-Rustam inscription a 3 we have another enumeration : Media, susiana, Parthia, Aria, Bactria, Sogdiann, Khorismia, Zranka, Arachosia, the Thatagush, gandhara, India, Saki Haumavarka, Saka Tigrakhaudīt, Babylon, Assyria, Arabin, Egypt, Cappadocia, Sparda, Tonin, Saka tyaiy taradraya (or paradraya ), Skudra, the Takabari Ionians, Puntirns, Kushians, Maxyes and Karkians. From these enumerations we can hardly draw any othor inferonco than that thero vere several Saka tribes, and that they all belonged to the castern parts of the Ewpiro. Corpus-Indicarım." Vol. II, Pt. 1. P, xvii-xving. t ·• ૧૨ મહત્રિપ રાજ દામ, (૨) સકા હૈમવર્કી–તેમનો બીજો ભાગ આ નામે ઓળખાતા. આ લેકે પાર પ્રાંત (સીસ્તાન) દ્રગિયાનમાં રહેતા. આ પ્રદેશ હેલમન્ટ ( Helmund ) નદીનાં કાંઠા ઉપર છે. પાછળથી તે પ્રદેશ “ સકસ્થાન તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ ગ. પારસીઓ તેને “ સિચિસ્તાન ” કહેતા. હાલ તેને “ સીસ્તાન” કહેવામાં આવે છે. (૩) સકા તરસ્યા–ત્રીજો ભાગ તરસ્યા સ તરીકે ઓળખાતા તેઓ કાસ્પીયન સી–સમુદ્રને કિનારે રહેતા હતા. સમુદ્રની ઉત્તરે તથા રીયાની દક્ષિણે આવેલા પહાડી પ્રદેશમાં તેઓ રહેતા હતા. તે લેકે પિતાના નાયકને સે-વાંગ કહેતા હતા. અને સે એટલે સક એ આપણે ઉપર જાણે લીધું. વાંગ એ ચીનીભાષાનો શબ્દ છે. તેનો અર્થ સ્વામી, સરદાર કે રાજા એવો થાય છે. અર્થાત સે–વાંગ એટલે સકરા, સસરદાર સમુરૂન્ડ કે સકસ્વામી એ બધા એકજ અર્થવાચક શબ્દાંતો છે. ઉપર આપણે જોઈ ગયા કે આ સે-વાં પોતાના માણસને અને લશ્કરને વેર વિખેર કરી કપિશ-કિપિન દેશમાં ચાલ્યો ગયો. બીજા લોકો બાકરીયા તરફ ગયા. ત્યાં તાહીયા લેકે રહેતા હતા. તેમની સાથે આ લકે પણ વસી ગયા. પેલી તરફ યુશિ–ઋષિક જાતિના લેકે માંડ પંદર વીસ વર્ષ સરદય નદીને કાંઠે આરામથી વસી રહ્યા હતા તેમાં એક બનાવે તેમને વળી તે સ્થાન છોડાવવાની ફરજ પાડી. ઉપર વાંચી ગયા છે તે લોકોનાં બે ભાગ થયા પહેલાં તેમને યુસુન જતિના લેકો સાથે લડવું પડ્યું હતું. તેમાં યુસુન જાતિનો રાજા ભરાયા હતા. તે રાજા મરાયો તે પછી તેના પુત્રને હૃણ લોકોએ દત્તક-એળે લઈ લીધો હતો. તેમણે તેને પાળી પિલી માટે કર્યો. એજ છોકરાએ તેના પાલનહાર-રક્ષક હીચંગનૂ હૂણ લોકોની મદદ લઈને પિતાનું વેર વાળવા ઈ. પૂ. ૧૬૦ માં યુઈશિ-ઋષિક જતિ ઉપર હુમલો કર્યો. તેમની સાથે ભારે લડાઈ થઈ. હૂણ અને યુઈશિ લેકે તે પરાપૂર્વથી દુશ્મન હતા. હૃણાએ યુઈશિઓને મારીને હટાવ્યા. એટલે તેમણે સેન્સ લેકના રહેઠાણે જે પડાવી લીધાં હતાં તે બધા યુઈશિઓને ખાલી કરવા પડ્યા એટલે ત્યાંથી નિકળી ચુઈશિ લેકે સરદયા-નદીની દક્ષિણ તરફ ચાલ્યા ગયા. ત્યાંથી “વસુ (આમૂ)” નદીને પાર કરી બાકીયામાં આવી પહોંચ્યા. * Saka-murunda, Murund being a later form of a Saka word which has the same meaning as chinese wang, i. c. master, lord. In Indian inscriptions and coins it has frequently been translated with the Indian word “ Svāmin, Political History, P. 292.

·૧૩ શક જાતિનું મૂળ. બાટ્ટીયા એ તાહીયા લેકને દેશ હતો. તાહીયા લોકેની ત્યાં મોટી વસાહત હતી. તાહિયા લેકે શાંતિપ્રિય વ્યાપારીઓ હતા. તેમની સાથે સલેકે પણ પડાવે નાખીને રહ્યા હતા. તે બન્ને સાથે યુઈશિ લોકોએ લડાઈ કરી. તેમને હરાવ્યા. યુઈશિ- એના માર ખાવાથી વળી પાછા સક ટેળાઓ વેર વિખેર થઈને નાઠા, ને નવી વસાહતે શોધવામાં ગુંથાયા. અને યુઈશિઓએ ત્યાં તાહીયા લેકોની જમીન કબજે કરી તેમના પર સત્તા જમાવવા માંડી. આ રીતે યુઈશિ અને સે લેકેનું બાકટ્રીયામાં જોડાણ થયું. અને તાહીયા ઉપર સત્તા જમાવી યુઈશિ લોકો તેમના રાજા થઈ બેઠા. તાહીયા લેકે ચીનની ઉત્તર સીમામાંથી બાકટીયામાં કયારે, કેવી રીતે, ને શા માટે આવ્યા તે તે ઈતિહાસથી ખાસ જાણી શકાતું નથી. પણ એટલું તે નિશ્ચિત થઈ શકે છે કે તે લેક ચીનની મોટી પ્રસિદ્ધ દીવાલની શરૂઆત વખતે જેમ ચુઈશિ કે હૂણ લકોને ભાગવુ પડયું હતું તેમ તેની સાથે સાથે આ તાહીયા લોકોને પણ ભાગવું પડયું હશે. તાહીયા લોકો સ્વાભાવિક રીતે એશ-આરામી ને વ્યાપારી હતા, વળી સભ્ય પણ હતા. તેમને લડાઈમાં જ રસ હત નરવ હતું. એટલે યુઇસિલેકેએ તેમના ઉપર સત્તા જમાવવા માંડી અને તાહીઓ લેકેએ તેમનું આધિપત્ય બહુ સરળ રીતે સ્વીકારી પણ લીધું. ઐતિહાસિકોનું એમ પણ માનવું છે કે મુગ્ધદેશ તથા સીરદરયા-નદીને પેલે પાર અસિ? “ અસિયાન સુખાર ” ને “અસલ નામની જંગલી-ફરન્દી ભટકતી - * કાન રીમાન્તના જે પ્રદેશને, પ્રાચીન ચીની ઇતિહાસકારોએ તાહીયા કર્યું છે. તેનુંજ નામ સાતમી શતાબ્દિમાં બૌદ્ધયાથી “સ્વાના સ્વાંગે “તુહુલ” લખ્યું છે. અને આરબ લેખકે તેજ પ્રદેશને તુખારિસ્તાન તરીકે ઓળખાવ્યો છે. તે સાથે સાથે વાન સ્વાંગ વિગેરે એ તાહીયા લેકને જેમ શાંતિપ્રિય વ્યાપારી તરીકે ઓળખાવ્યા છે તેવી જ રીતે મધ્યકાલીન (લગભગ તેજ અરસાને) આરબ લેખકેએ તુખાને શાંતિપ્રિય વ્યાપારી તરીકે બતાવ્યા છે. એટલે વિચાર કરતાં એમ નક્કી થઈ શકે છે -ચીની લેકોનું “તાહીયા ” “સ્વાના સ્વાંગનું તુહુલે અને અરબ લેખકેનું ખારિસ્તાન કે ખાર લે એ ત્રણે એક જ પ્રદેશ અને એકજ જાતિને બતાવનારા ભિન્ન ભાષાના ભિન્ન શબ્દાંતરોજ માત્ર છે. અર્થાત તાહીયા તુહુલ અને તુખાર એ Rice, ગોરા ને વાક ની માફક એક જ વસ્તુ છે. જર્મન વિદ્વાન માવાઈ આ સિદ્ધાંત ઉપર સ્થિર થાય છે. અલબત કેટલાક વિદ્વાને આ મન્તવ્યથી જુદા પડે છે. પરંતુ કેટલાક વિવરણ ને ઘટનાઓ ઉપર વિચાર ચલાવ્યા પછી તે ત્રણે એકજ છે એ મંતવ્ય વધારે વાસ્તવિક ને યુક્તિયુક્ત લાગે છે. K ·• ૧૨ » મહાક્ષત્રપ રાજ દામ, (૨) સકા હૈમવર્ક–તેમનો બીજો ભાગ આ નામે ઓળખાતો. આ લેકે પારસી પ્રાંત (સીસ્તાન) દ્રગિયાનમાં રહેતા. આ પ્રદેશ હેલમન્ટ (Holmund ) નદીનાં કાંઠા ઉપર છે. પાછળથી તે પ્રદેશ સકસ્થાન તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ ગયે. પારસીઓ તેને સિજિસ્તાન ” કહેતા. હાલ તેને “ સીસ્તાન કહેવામાં આવે છે. (૩) સકા તરદરયા–ત્રીજો ભાગ તરદરયા સક તરીકે ઓળખાતા તેઓ કાસ્પીયન સી–સમુદ્રને કિનારે રહેતા હતા. સમુદ્રની ઉત્તરે તથા રશીયાની દક્ષિણે આવેલા પહાડી પ્રદેશમાં તેઓ રહેતા હતા. તે લોકે પિતાના નાયકને સે-વાંગ કહેતા હતા. અને સે એટલે કે એ આપણે ઉપર જાણી લીધું. વાં” એ ચીનીભાષાનો શબ્દ છે. તેનો અર્થ સ્વામી, સરદાર કે રાજા એ થાય છે. અર્થાત સે-વાંગ એટલે સકરાજા, સકસરદાર સમુફન્ડ કે સકસ્વામી એ બધા એકજ અર્થવાચક શબ્દાંતરે છે. ઉપર આપણે જોઈ ગયા કે આ સૈ-વાંગ પોતાના માણસને અને લશ્કરને વેર વિખેર કરી કપિશ-કિપિન દેશમાં ચાલ્યા ગયા. બીજા લોકો બાકટ્રીયા તરફ ગયા. ત્યાં તાહીયા લોકો રહેતા હતા. તેમની સાથે આ લેકે પણ વસી ગયા. પેલી તરફ યુઈશિ-ઋષિક જાતિના લોકો માંડ પંદર વીસ વર્ષ સરદા નદીને કાંઠે આરામથી વસી રહ્યા હતા તેમાં એક બનાવે તેમને વળી તે સ્થાન છોડાવવાની ફરજ પાડી. ઉપર વાંચી ગયા કે તે લોકોનાં બે ભાગ થયા પહેલાં તેમને યુસુન જાતિના લોકો સાથે લડવું પડ્યું હતું. તેમાં -સુન જાતિને રાજા મરાયે હતો. તે રાજા મરાયે તે પછી તેના પુત્રને લોકોએ દત્તક-એળે લઈ લીધો હતો. તેમણે તેને પાળી પોષી મોટો કર્યો. એજ છોકરાએ તેના પાલનહાર-રક્ષક હયંગનૂ હૂણ લેકની મદદ લઈને પિતાનું વેર વાળવા ઈ. પૂ. ૧૬૦ માં સુઈશિ-ઋષિક જાતિ ઉપર હુમલો કર્યો. તેમની સાથે ભારે લડાઈ થઈ. હૂણ અને યુઈશિ લેકે તો પરાપૂર્વથી દુશ્મન હતા જ. હૂણેએ યુઈશિઓને મારીને હટાવ્યા. એટલે તેમણે સેન્સક લોકોના રહેઠાણે જે પડાવી લીધાં હતાં તે બધા સુઈશિએને ખાલી કરવા પડ્યા એટલે ત્યાંથી નિકળી યુઈશિ લેકે સરદયા-નદીની દક્ષિણ તરફ ચાલ્યા ગયા. ત્યાંથી “વંશુ (આમૂ)” નદીને પાર કરી બાકીયામાં આવી પહોંચ્યા. * Saka-murunda, Murund being a later form of a Saka word which has the same meaning as chinese " wang, ” 1. C. master, lord. In Indian inscriptions and coins it has frequently been translated with the Indian word “ Svámin. Political History, P. 292.

·૧૩ શક જાતિનું મૂળ. બાટ્ટીયા એ તાહીયા લોકોને દેશ હતો. તાહીયા લેકેની ત્યાં મોટી વસાહત હતી. તાહિંયા લેકે શાંતિપ્રિય વ્યાપારીઓ હતા. તેમની સાથે સકકો પણ પડા નાખીને રહ્યા હતા. તે બન્ને સાથે યુઈશિ લેકે લડાઈ કરી. તેમને હરાવ્યા. યુઈશિ એના માર ખાવાથી વળી પાછા સક ટેળાઓ વેર વિખેર થઈને નાઠા, ને નવી વસાહતે શોધવામાં ગુંથાયા. અને યુઇશિઓએ ત્યાં તાહીયા લેકેની જમીન કબજે કરી તેમના પર સત્તા જમાવવા માંડી. આ રીતે યુઈશિ અને સે લેકોનું બાકીયામાં જોડાણ થયું. અને તાહીયા ઉપર સત્તા જમાવી યુશિ કે તેમના રાજા થઈ બેઠા. તાહીયા લેકે ચીનની ઉત્તર સીમામાંથી બાકટીયામાં કયારે, કેવી રીતે, ને શા માટે આવ્યા તે તે ઈતિહાસથી ખાસ જાણું શકાતું નથી. પણ એટલું તે નિશ્ચિત થઈ શકે છે કે તે લેકે ચીનની માટી પ્રસિદ્ધ દીવાલની શરૂઆત વખતે જેમ યુઈશિ કે હૂણ લોકેને ભાગવું પડયું હતું તેમ તેની સાથે સાથે આ તાહીયા લેકેને પણ ભાગવું પડયું હશે. તાહીયા લેક સ્વાભાવિક રીતે એશ-આરામી ને વ્યાપારી હતા, વળી સભ્ય પણ હતા. તેમને લડાઈમાં જ રસ હત ન શૈરવ હતું. એટલે યુશિ લોકોએ તેમના ઉપર સત્તા જમાવવા માંડી અને તાહીઆ લોકેએ તેમનું આધિપત્ય બહુ સરળ રીતે સ્વીકારી પણ લીધું. ઐતિહાસિકોનું એમ પણ માનવું છે કે સુગ્ધદેશ તથા સીરદરયા-નદીને પેલે પાર અસિ” “અસિયાન” “ તુખાર” ને “અસલ નામની જંગલી-ફરન્દી ભટકતી * કાન સીમાન્તના જે પ્રદેશને, પ્રાચીન ચીની ઇતિહાસકારોએ તાહીયા કહ્યું છે. તેનુંજ નામ સાતમી શતાબ્દિમાં બૌદ્ધયાત્રી દ્વાન વાગે “હુલ ' લખ્યું છે. અને આરબ લેખકેએ તેજ પ્રદેશને તુખારિસ્તાન તરીકે ઓળખાવ્યો છે. તે સાથે સાથે સ્વાના સ્વાંગ વિગેરે એ તાહીયા લેકેને જેમ શાંતિપ્રિય વ્યાપારી તરીકે ઓળખાવ્યા છે તેવીજ રીતે મધ્યકાલીન (લગભગ તેજ અરસાના) આરબ લેખકેએ તુખાને શાંતિપ્રિય વ્યાપારી તરીકે બતાવ્યા છે. એટલે વિચાર કરતાં એમ નક્કી થઈ શકે છે કે–ચીની લેકેનું “તાહીયા” દ્વાન વાંગનું તુહુલે અને અરબ લેખકનું સુખારિસ્તાન કે દુખારે કે એ ત્રણે એક જ પ્રદેશ અને એકજ જાતિને બતાવનાર ભિન્ન ભાષાના ભિન્ન શબ્દાંતજ માત્ર છે. અર્થાત તાહીયા તુહુલ અને તુખાર એ Rice, શોર ને ચાવઢની માફક એક જ વસ્તુ છે. જર્મન વિદ્વાન માવાઈ આ બિદ્ધાંત ઉપર સ્થિર થાય છે. અલબત કેટલાક વિદ્વાને આ મન્તવ્યથી જુદા પડે છે. પરંતુ કેટલાક વિવરણને ઘટનાઓ ઉપર વિચાર ચલાવ્યા પછી તે ત્રણે એકજ છે એ મંતવ્ય વધારે વાસ્તવિક ને યુક્તિયુક્ત લાગે છે. K ·મહાક્ષત્રપ રાજ રૂદ્રદામા. અને ૪ જાતિઓએ યૂનાનીઓ સાથે લડાઈ કરી તેમની પાસેથી બાકટ્રીયાનું રાજ્ય છીનવી લીધું હતું. તેને અનુકૂળ બીજી હકીક્ત એ મળે છે કે “દીઓદતને સરવુચ Saraucae) અને m[212117 ( Asiani નામની સકજાતિઓ સાથે લડાઈ કરવી પડતી હતી. અને તે જાતિઓએ છેવટે બાકીયા જીતી લીધું હતું. વળી “અસિયાન લેકે, તો “તુખારો” ના રાજા બની બેઠા, અને સરવુચ ( saraucae ) લેકે નષ્ટ થયા. ” એમ પણ ઉલ્લેખ મળી આવે છે. હવે મેળવીએ કે-“ આસિયાન લેકે તુખારલકોના રાજા બની બેઠા ” અને સુઈસિલેકે, તાહીયાના રાજા બની બેઠા.” તે બન્ને વાક્યને અર્થ બિલકુલ એકજ છે. કારણકે આસિયાન ને યુઈશિ એ બન્ને એકજ જાતિ છે. અને “તાહીયા તુમાર ” એ બને પણ એકજ જતિ છે. હવે આગળ વિચારીએ-ચુઈશિ અને દુખાર એ બન્ને સક જાતિ સાથે મળતી આવતી જાતિઓ છે. અને ભારતવાસી પ્રાચીન લોકેએ તે યુઈશ જાતિને સકજાતિની અંતરગતજ ગણાવી છે. અલબત્ત અમુક વખત સુધી આ જાતિઓને મંગલવર્ગની જાતિઓ ગણવામાં આવતી હતી, પરંતુ છેલ્લી શોધખોળને પરિણામે મધ્ય એશિયામાંથી તેમની પિોતાની ભાષાના ભારતીયલિપિમાં લખેલા પ્રાચીન લેખે મળવા માંડ્યા ત્યારે એ સિદ્ધ થયું કે તે બધા સક, તુખાર ને યુઈશિ લેકે આર્યવંશની જાતિઓ હતી. વળી તાહીયા કે તુખાર લેકે “તકલા-મકાન ”ની દક્ષિણપૂર્વમાં રહેતા હતા અને પાછળથી બાકટ્રીયા સુધી પહોંચી ગયા હતા, પરંતુ તેમની ભાષા અને લેખ તકલા-મકાનની ઉત્તર પૂર્વમાંથી પણ મળી આવે છે. તેથી એમ પણ સિદ્ધ થાય છે કે તેઓ ની યાદી અને ચર્ચનનદીના કાંઠા ઉપરથી ઉત્તર પશ્ચિમમાં પણ વસેલા હતા. વળી યુઈશિ લેકોને માર્ગ પણ એ હતો જ. એટલે તે લેકે આ તાહીયા લેકમાં થઈને આવ્યા હોય અને તેમને પણ સાથે ઘસડતા આવ્યા હોય. વળી ઉગૂર-તુકલેકેએ સિમ-કિયાંના રહેવાસીઓની ઉત્તર તરફ રહેનારી એક શાખાને જીતી લીધી ત્યારે તેમણે ત્યાંની પહેલી ભાષાને તુખારી ભાષા તરીકે વર્ણવી છે. તે ભાષા તુખાર જાતિની હતી. વર્તમાન વિદ્વાનોએ પણ તુખારજાતિના નામથી તે ભાષાને તુખારી ભાષા તરીકે સ્વીકારી છે. તેનું તેમના લેખમાં આશી એવું નામ આપેલું છે. અને આશીનો અસિ કે અસિયાન સાથે સિધો સંબંધ દેખાઈ આવે છે. વળી જ્યારે અસિ અથવા યુઈશિ કે તુખારોના રાજા થયા હતા ત્યારે તેમનું ·૧૫ શક જાતિનું મૂળ, નામ ભાષા સાથે પણ જોડાઈ ગયું હોય એ તદ્દન સ્વાભાવિક છે. જેમ ગુજરાત ઉપરથી ગુજરાતી અને હિન્દ ઉપરથી હિન્દી. ચુશિ લોકોની ભાષા વિષે બીજે પણ એક મતભેદ છે. કેટલાક વિદ્વાનો એમ માને છે કે તે લોકો તનદેશી ભાષા બોલતા હતા. કેટલાક કહે છે કે તે લેકે સુખાભાપા બેલતા હતા. વાસ્તવમાં એ બન્ને વસ્તુ સત્યતીત છે. કારણકે સુઈશિ લેકેના ભાગમાં બેતાનને પ્રદેશ તે આવતેજ હતું. અને તેથી તે લોકો ખેતીદેશી ભાષા બોલતા હેય તે તેમાં આશ્ચર્ય પામવા જેવું કશું નથી. અને તુખારલેકેના તે એ રાજાજ હતા એટલે તુખારીભાષા તેમની પિતાની ભાષા થઈ હોય તે તેમાં પણ કશું આશ્ચર્ય પામવા જેવું નથી. વળી ભારતના પ્રાચીન ગ્રંથ-પુરાણે માંતે યુઈશિ લેકે રાજવંશને પણ તુખાર તરીકે વર્ણવ્યું છે કારણ કે તુખારમાં રહેવાથી અને તુખાના રાજા બની જવાથી યુઈશિ-ષિકલાના રાજવંશને તુખાર કહે એ સાવ સ્વાભાવિક છે, પછી ભાષાનું તે કહેવું જ શું? વળી તે બધી આર્યભાષા જ હતી એ નિર્વિવાદ સત્ય છે. આ બધા વિવરણ પછી એક સત્ય એ તરી આવે છે કે-ચુઈશિ, ઋષિક, અસિ, આસિયાન, ઉપિ, યુશિ, *સુ (Su), સે, સે (So ). સેક (Sek), સેક (Sok } તાહિયા તુહુલે, તુખાર, એ બધા ભિન્ન ભિન્ન વખતના ભિન્ન ભિન્ન લેકને મુખેથી નિકળેલા, બેલાયેલા પ્રચાર પામેલા પણ એક જતિન વાચક શબ્દાન્તરે છે. અને તે બધા સક” જાતિના નામાન્તરે છે. તેમનું મૂળ સ્થાન ચીનના #ઉત્તર ભાગમાં હતુ, અને ધીમે ધીમે તેઓ ફરતા ફરતા સીસ્તાન સુધી આવી પહોંચ્યા હતા. * Scythians, whom the Groeks know by the vaguo general nawo of 'Sacar,' who may be idontified pretty certainly with the Saka' of the Indian writers ; and the 'Su,' Sai,' Se, 'Sek,' or 'Sols' of tho Chineso annalists, " Bactria P. 92. મોકલેક સિથિયન લેકેને સામૂહિક રીતે સકા (sacae) નામથી ઓળખતા. જ્યારે હિંદના કે નિશ્ચિતરૂપે તેમને સક કહેતા અને ચીના વિદ્વાનો તેમને “સુ” “સ”, “સે, સેક” કે ક” તરીકે ઓળખતા. Produced a general condition of unfest among the tribes inbabiting the northern fringe of the deserts of chinose Turkostan. Cambridge History of India p. 565 ·-- ૧૬ મહાક્ષત્રય રાજ દામ, સમય જતાં આ યુઈશન્સક લોકોએ પિતાની જંગલી રીત પણ છોડવા માંડી, નદીની ઉત્તરના ફળદ્રુપ પ્રદેશમાં ખેતી કરીને પોતાના જીવન નિર્વાડના માર્ગો શોધ્યા, તાહીયા જાતિના સમાગમથી શિષ્ટ રીતભાત ને નિયંત્રણ તેમજ વ્યવસ્થાપૂર્વક રહેવાનું પણ અપનાવી લીધુ, અને એ રીતે બે એક પેઢીમાં તો તે લોકોએ વ્યવસ્થિત બની સામાજિક ને રાજનૈતિક બંધારણ પણ મુકરર કર્યા આ અરસામાં તે તેમણે પાંચ જુદાં જુદાં સંસ્થાને પણ સ્થાપ્યાં, આ સંસ્થાને હિન્દુકુશની ઉત્તરમાં આવેલાં હતાં. તેમાં અનેક નાનામોટા કુળો હતાં. તેમાં કુશાન કુળમાં એક બળવાન પુરૂપ ધ, તેણે પિતાના બાહુબળ ને મગજશક્તિથી પચે સંસ્થાનનાં રાજ્યોને એક સૂત્રમાં બાંધ્યા, પિતે બધાનો ઉપરી થયા, અને તે આખી સક પ્રજાનો સમ્રાટ કહેવાયો હતો. તેનું નામ કડફીસ-કસ ( Kadphises ) હતું. શકેનું કંબેજ પર આક્રમણ- એતો પહેલાં જ કહેવાઈ ગયું કે–તુ ખાર, પિક કે યુઈશિ એ એકજ સક જતિને ભેદ નામાન્તરે છે. તેમની રાજધાની બદશામાં હતી. બદશાં પામીરપ્રદેશમાં હતું. આ પામીર બદષ્ણ અને બલખ મધ્યકાળ સુધી તુષાર અથવા તુખારિસ્તાન કહેવાતાં હતાં. અર્થાત્ પ્રાચીન કેબાજ અને વાહિક દેશોમાં પિક-તુખારેએ લગભગ ઈ. પૂ. બીજી શતાબ્દિની મધ્યમાં જ આક્રમણ કરી દીધુ હતું, કેબેજ તે વખતથી જ તુખારિસ્તાન બની ગયું હતું, કારણ કે તુખાની રાજધાની બદષ્ણાંશહેર સુખારિસ્તાનમાં ગણાયું છે. The well-known tribes which, according to Strabo, deprived the Greeks of Bactriana, viz., the Asii, Pasiani, Tochari, Sacarauli and the sacae or Sakas. Politicul History, P. 288. · In the second and first centuries B. C., Greek rule in parts of kafiristan, Gandhara and the Hazara country (?) was supplanted by that of the sakas. Political History, P. 29%. Sakas came to Sistan about the end of the second century B. C.... Corpus... Indicarvms.” Vol. II, FVIT. * તુખાર પણ તેમનું નામ છે.

·૧૭ શક જાતિનું મૂળ. : - બાકટ્રીયા એ પ્રથમ યવન રાજ્ય હતું, તેને સક-સપિક તુખારોએ નષ્ટ કરી દીધું હતું. એ ઘટના ઈ. પૂ. ૧૬૦માં થઈ. જ્યારે ઈ. પૂ. ૧૨૮૨ સુધી યુસિલેકે વધ્યું નદીની ઉત્તર તરફ હતા, તે વખતે બાયા તે વાહીયા બની ગયું હતું. એટલે કે યવનરાજય તે ઘણા વખત પહેલાં જ સમાપ્ત થઈ ચૂકયું હતું. અને તે પછી તરતજ ઋષિકેએ વધુનદીને પ્રદેશ કબજે કરી લીધો હતો. એ પ્રસંગ પછી–અર્થાત્ યવનરાજ્ય તૂટ્યા પછી ચવનેને ભારતવર્ષમાં આવવાનું કારણ બન્યુ હોય તે તે તદ્દન સ્વાભાવિક છે. સાથે સાથે યવનેને જેમ ભારતમાં આવ- વાનું કારણ મળ્યું હોય તે યવનેએ પબના માલવને શિવિ લોક ઉપર હુમલા કર્યા છે, પરિણામે તાહીયા લેકેના હુમલાથી જેમ યવનેને ભારતમાં ભાગી આવવાની ફરજ પડી હોય તેમ યવનેના હુમલાથી પંજાબના માલવ અને શિવિલકોને પંજાબમાંથી ઉજૈન તરફ ભાગવું પડ્યું હોય. તે તે એમ કહેવું જોઈએ કે-કાસ પ્રાંતથી જે જાતિની ઉથલપાથલ સંઘર્ષણ શરૂ થયા તેના આઘાત પ્રત્યાઘાત અને અસર ભારતવર્ષમાં ઠેઠ ઉજેન સુધી પહોંચી કારણ કે માલવને શિવિ લેકે પંજાબમાંથી ભાગીને ઉજન-અવનિ પ્રદેશમાં આવ્યા, બીજી તરફ એજ ઉથલપાથલના કારણે સરદારયા-નદીને કાંઠે રહેનારા સક લોકોને પણ ભાગવું પડયું (મિશ્રદાત બીજાના વખતમાં) અને છેવટે તે તેમને પણ જૈનાચાર્ય કલકરિ સાથે ભારતવર્ષમાં સિધુ-સવીર ને સૈારાષ્ટ્રમાં ફરીને ઉજજૈન સુધી જવું પડયું છે જ અર્થાત્ એ બને જાતિઓ પાછી ત્યાંના સીમાડામાં આપસમાં ટકરાઈ. અર્થાતું ચીનની દીવાલ બંધાવાથી જે લોકોને ટક્કર લાગી તે લેકે બે ભાગમાં વહેંચાઈ જઈ તેજ અને સાતાવહનના રાજ્યની સીમામાં આવીને ભરાણી અને ત્યાં બનેએ ભેગા થઈ પોતાનું જોર અજમાવ્યું. શકલેકેની પાર્થિવ રાજ્ય સાથે લડાઈ– ઉપર આપણે જોઈ ગયા કે સીરદરયાનદીને કાંઠે સકે રાજા -વાંગ કિપિન- કપિશ-એજ દેશમાં ભાગી ગયું હતું. તેના સગાસંબંધી-કુટુંબીઓ બધા છિન્નભિત શીવિશીર્ણ થઈ ગયા હતા, બાફીયામાંથી પણ તેમને ભાગી જવુ પડ્યું હતું. તેઓ ત્યાંથી ભાગીને હિન્દુકુશ પાર કરી ભારતમાં ન આવ્યા એટલે કબુલ-દૂનનું યવનરાજ્ય બચી ગયું. ' યવનરાજ્ય હિંદમાં પણ તે વખતે આવી ગયું હતું. યુઇશિ પ્રજાના કુશાનકુળના રૂપે રાજ્ય સ્થાપના કરી તે પહેલાં બાષ્ટ્રીય અથવા બલખના યવન અને પાર્થિયા અથવા પશીયા ના પાર્થવ અથવા પલ્લવ હિંદમાં ઘણા જૂના વખત થયા રાજ્યકર્તા ૨ ·૧૮ મહાક્ષત્રપ રાજા કિદામાં. થઈ ગયા હતા. અલબત બાકટીયાના યવનોનું રાજ્ય પડતી દશામાં હતું, પણ પાર્થિવ કે પલવનું રાજ્ય તે બરાબર ટકી રહ્યું હતું સે-વાંગ કિપિન-કપિશ, કારિસ્તાન અથવા ગન્ધારમાં નાસી ગયો હતો. અને યુઈશિઓએ સકેનાં ટેળાને તાહીયાના પ્રદેશમાંથી કાઢી મૂક્યા હતા. તે પછી સકે જ્યાં ત્યાં રખડતા હતા પણ તેઓ ભારતમાં આવવાને બદલે લૂંટફાટ કરતા નૈરૂત્ય દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં હેરાત તરફ અને ત્યાંથી પોતાના જૂના મુલક સીસ્તાન-જ્યાં પ્રાચીન સકલેકે રહેતા–તે તરફ જવા લાગ્યા. પણ સીસ્તાન તે વખતે પાર્થવ રાજ્યના તાબામાં હતું. એટલે સકનાં ધાડાંઓને રોકી તેના ઉપદ્રવથી પ્રજાને બચાવવા પાર્થિવ રાજાઓને સક ટેળાંઓ સાથે ઘણું લડાઈઓ લડવી પડતી. સકનાં આ ધાડાંઓના પ્રવાહને ખાળી રાખવા ને અટકાવવા માટે ભગીરથ પ્રયત્નો કરવા પડ્યા. એ પ્રયત્નો કરતાં કરતાં પાર્થિવ રાજ ફ્રાવત બીજે ઈ. પૂ. ૧૨૮ માં મરાયે. તે વખતે આ સલોકે તો લૂંટફાટ કરતા, સ્થાયી રહેઠાણ-મુલ્કની શોધમાં-કરમાં હતાજ પણ સાથે તેજ વખતે ચુઈશિલેકેની પણ તેજ દશા હતી. તેઓ પણ લૂંટફાટ કરતા રખડતા હતા. જ્યાં આવે ત્યાં ધાડાઓ લઈ જતા એટલે પાર્થિવ રાજાઓને તેમની સાથે પણ લડવુ પડતું. ફાવત બીજે સકના ટોળાઓ સાથે લડતાં લડતાં મરાયો. તેની ગાદીએ અબાન આવ્યું. તે તુખાર-ચુઈશિ લેકના ધાડાને ખાળવામાં ને અટકાવવામાં રોકાયે. એ તકને લાભ લઈ બીજી તરફથી સકે તેના રાજ્યમાં ઘુસ્યા. લૂંટફાટ કરી દેશને ખેદાન મેદાન વેરાન ઉજડ કરી મૂક ને છેવટે તેઓ સીસ્તાનમાં પાછા આવી ગયા. આ તરફ રાજા અબાન તુખાર-ચુઈશિઓ સાથે લડતાં લડતાં હાથે ઘવાયે ને તરતજ મરણ પામ્યો. (કદાચ હથિયાર ઝેરીલું હશે.) ઈ. પૂ. ૧૨૩ મા તે મા, અતબાનની ગાદીએ તેના ઉત્તરાધિકારી તરીકે તેને પુત્ર મિથદાત બીજે ગાદીએ આવ્યું. તે વખતે આજુ બાજુના પ્રદેશમાં સકલેકેનાં થાણાઓ જ્યાં ત્યાં પડ્યાં હતાં. તે થાણાંના સરદાર પાર્થવ કે યવન રાજાની સૂબેદારી પણ કરતા. ઈરાની અથવા પારસી ભાષામાં સૂબેદારીને સત્રપી કહે છે. તે સૂબાને સત્ર૫ 32 खतप ४ यद्यपि क्षत्रप शब्द संस्कृत का सा प्रतीत होता है, तथापि वास्तवमें यह पुराने इरानी ક્ષ पावन शब्द का संस्कृतरूप है । इसका अर्थ पृथ्वीका रक्षक' है। इस शब्दके (રવેત્તા ) आदि प्रकृत रूप भी मिलते हैं। उत्तरी क्षत्रप लोग “पार्थिव' ( पार्थियन ) राजाओं को अपना सम्राट् या अधीश्वर मानते थे; और इसी लिए वे " क्षत्रप ( अर्थात् सम्राट के सूवेदार ) कहलाते थे। वौद्धकालीन भारत पृ. २८५ છત્ર ” ગૌર “છત્રવે ·શક જાતિનું મૂળ, કહે છે. લશ્કરમાં ભરતી થવા ઉપરાંત કોઈ રાજ્યમાં સ્થાનિક ખાતે પણ તેઓ નાના- નાના જમીનદાર તરીકે થઈ ગયા હતા. દરેક થાણાને આ સરદાર કે જમીનદાર તે સાહી' કહેવાતું હતું. સીસ્તાનમાં સ્થિર થયા પછી તેઓ પાર્થવ સાથેની અથડામણે છેડી દઈ નિયં- ત્રણ અને બંધારણમાં શાંતિપૂર્વક એક પ્રજા તરીકે રહેવા લાગ્યા. પાર્થવ અથવા પહલવ લકાના આચાર વિચાર રીતભાત અથવા સંસ્કૃતિને ભેટે ભાગે તેમણે સ્વીકારી લીધું હતું. મિશદાત બીજાના વખતમાં આ સકલાકે-સાહીઓના થાણુ ઘણુ જામી ગયા હતા. લગભગ તેઓ બધાં મળીને ૯૯ સાહીઓ હતા. પરન્તુ મિશદાત બહુ બળવાન અને પરાક્રમી રાજા તે. તેણે પિતાના કાબૂ નીચેના આ બધા સાહીઓને ખૂબ દબાવ્યા, સાથે સાથે પિતાના રાજ્યની સીમા પણ ખૂબ વધારી. ઘણા દૂર દૂરના પ્રદેશ ઉપર પિતાની આણ વર્તાવી, દુશમનોને મારીને ઝેર કર્યા. સક- સાહીઓના વેરને પણ તે ભૂલ્યા ન હતે. ભૂતકાળમાં સકટેળાઓએ પહોંચાડેલુ નુક- શાન અને તેના પિતાને સંહાર તેના સ્મરણ બહાર ન હતું, તેણે એને સારી રીતે બદલે લીધે. તેણે પિતાના અતુલ પરાક્રમથી “રાજરાજેશ્વર” “લાજવાના સાયા”ની ઉપાધિ ધારણ કરી. આ પદવી પાર્થિવરાઓમાંજ પહેલા શરૂ થઈ અને તે મિશ્રદાત બીજાએ પોતાના રાજ્યકાળમાં ચાલુ કરી. * Cor, Ing, India Pt. 1. P. XXI. Palitical History of A. India, D. 351.

·. 3 ૩ શકલેકનું ભારતમાં આગમન, ઈ. સ. પૂ. ૧૨૩ ની આસપાસ ભારતવર્ષમાં ઉજજૈનમાં ગભિલ્લ રાજ ગાદી નશાન હતા. શક લેકે પણ આજ અરસામાં ભારતવર્ષમાં આવેલા છે. તે શામાટે ને યે રસ્તે ભારતમાં આવ્યા તે આપણે આગળ વિચારીશું. જેનેના તિર્ધર કાલકાચાર્ય. જેમાં કાલકાચાર્ય તે ત્રણ ચાર કે પાંચ થયા છે. પ્રસ્તુત આચાર્ય જેમને ગભિલ સાથે સંબંધ છે, તેમને સમય ઈ. સ. પૂ. બીજી શતાબ્દીની મધ્યમાં અર્થાત્ વીર સ. ચોથી શતાબ્દીની વચમાં ગણાવું જોઈએ. જ્યારે ગર્દભિલ્લ રાજા ઉજજૈનની ગાદી ઉપર હતો તે વખતે જૈન આચાર્ય કાલકસૂરિ પણ ઉજજૈનમાં આવી ચડ્યા. તેઓ પણ જોતિષશાસ્ત્રના પ્રખર વિદ્વાન ગણાતા. તેમને ત્યાં સારે પ્રભાવ હતો. તે વખતે કલકસૂરિની બહેન સરસ્વતી સાધી પણ વિચરતી વિચરતી ઉજજેન આવી. તે યુવતિ અને સ્વરૂપવતી હતી, એક વખત સાધ્વીઓ સાથે તે શહેર બહાર ગયેલી; તે વખતે ગÉભિલ્લ પણ ઉપવનમાં નિકળ્યો હતો. તેણે તેને જોઈ. ગ€ભિલ્લ રાજાએ તેને પિતાના અંતઃ- પુરમાં લાવી મંગાવી. ઉજજૈનમાં હાહાકાર થઈ ગયો. કાલકરિએ અને જૈન સંઘેગર્દીભિલ્લ .

·શકલેકેનું ભારતમાં આગમન. રાજાને ખુબ સમજાવે, મનાવ્યું, પરંતુ રાજ ન માને તે વખતે કાલકસૂરિએ ગુસ્સામાં આવી પ્રતિજ્ઞા કરી કે “રાજા ગદૈભિલ્લને અને તેના રાજ્યને ઉખાડી સાધ્વી સરસ્વતીને છેડાવું નહીં તે હું દુર્ગતિને ભાગી થઉં.” આવી ભીષ્મપ્રતિજ્ઞા કરીને આચાર્ય કાલસૂરિ ઉજજૈનથી ચાલી નિકળ્યા. તેઓ પારસલ પ્રદેશમાં પહોંચ્યા. ત્યાંના રાજા સાહેબે ..कोपेन सन्धां कुरुते मुनीशः ॥ १९ ॥ ये प्रत्यनीका जिनशासनस्य, संघस्य ये चाशुभवर्णवाचः । उपेक्षकोहकरा धरायां, तेपामहं यामि गति सदैव ॥ २० ॥ योनमुर्वीपतिगर्दभिहं, कोशेन पुत्रः प्रयलं च राग्यात् । नोन्मूलयामीति कृतप्रतिशो विधाय वेपं प्रहिलानुरूपम् ॥ कालकाचार्यकथा पृ०८५-६ ..उपायनोन्मूलयिष्यन् शककुलं ययौ गुरुः ॥ २३ ॥ ये स्युस्तत्र च सामन्ताः ते साखय इति स्मृताः । तेषां तु मृपतिः साखानुसाखीरिति विश्रुतः ॥ २४ ॥ आचार्यस्तस्थिवांस्तत्र साखरेकस्य सन्निधौ । मन्त्रयन्त्रप्रयोगाद्यः तं चात्यन्तमरअयत् ॥ २५ ॥ X x x x . कालकाचार्य जिनदेवीय ' कथा पृ० 1 પારસળને વિષે ઇતિહાસમાં ખાસ કરીને જૈન અનુશ્રુતિમાં ઘણે મતભેદ છે. સંસ્કૃત-પ્રાકૃત- ભાષામાં લખાયેલી જુદી જુદી જૈન પ્રતિમાં “પારસકુળ” ના જુદા જુદા નામો આવે છે. કોઇ સ્થળે शककुल, शासीदेश, पश्चिमपाल, पारसकूल, पारिसकूल, सगकुल, सिन्धुजनपद विगैरे विगैरेमी-- शाखीदेश-" शासोदेशश्च " तत्रास्ति राजानस्तत्र शाखयः પ્રભાવક ચરિત્ર કલમબંધ. » शककुल- अह सूरि ' सगकूले ' वचइ इगसाहिणो समोमि कालक कथा उपायेनोन्मूलयिष्यन् ‘शककुलं ' ययौ गुरुः कालक कथा पार्थकूल- श्रुत्वेति सूरिर्गत एव सिन्धो-नद्यास्तटं पश्चिमपार्श्वकूलम् । कालक कथा (जिनदेव) सिन्धुदेश कोहफ्तो कालिगजो तओ विहारं किया सिन्धुजणवयं पत्तो हिमवंतरावलि આમ પારસકુળના અનેક નામાંતરે મળે છે, અને તે બધા મારી દષ્ટિએ ઈગિતશબ્દ વપ- २सयमा छे. नभो 'साही' या 'साही श' 'सामाईश' 'माहेश। ફારસ' ઉપરથી 'पारसदृश, पाण', 'पारिसणा''A' ५२यो 'गुण''मगधुग' विरे.. : :

·“મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામા, ને ૮૮ સાહાનુસાહી” કહેવાતા હતા. કાલકસૂરિ એક સાહીને ત્યાં રહ્યા અને તિષ હિંગેરેથી તેને પ્રસન્ન કર્યો. એક વખત “સાહી” એના વડા સાહાનુસાહી” એ સાહીઓ ઉપર ગુસ્સે થઈ બધા સાહીઓને એકેક કટાર મોકલી અને તેના ઉપર લખ્યું કે “આ કટારથી તમારાં માથાં કાપી મારી પાસે મોકલાવો” સાહીઓ આ આદેશથી મુંઝાણા. આચાર્ય કાલક- સૂરિ બહુ ચતુર હતા અને તે વખતે ત્યાં હતા. તેમણે આ બનાવનો લાભ લેવા ચાહ્યો. કાલકસૂરિએ આ વાત જાણી તેમણે સાહીને સમજાવ્યું કે તમારે નિરર્થક આત્મઘાત શામાટે કરવો જોઈએ ? તમે બધા મારી સાથે ચાલે, આપણે ભારતવર્ષમાં હિંદુગદેશ તરફ ચાલ્યા જઈએ. તેણે બીજા બધા સાહીઓને ભેગા કરી કાલરિનો સંદેશ સંભળાવ્યો. સિ સમ્મત થયા અને તે કુલ છ—–૯૬ સાહીઓ એક સાથે તિર્ધર ( 0. વાચક શબ્દ ૯ સાથે સાથે “કુળ શબ્દ માટે પણ ઘણો મતભેદ છે. અમુક વિદ્વાને દીર્ધ ઉકારવાળો કુળ શબ્દ વાસ્તવિક માની તેને “કિનારે” એવો અર્થ કરે છે જ્યારે પ્રાચીન પોથીઓમાં- પ્રતોમાં કુળ શબ્દ મોટે ભાગે હસ્વ ઉકારવાળે મળે છે. મારી માન્યતા પ્રમાણે તેમાં કોઈ એક જ વિચાર નિશ્ચિત કરે વ્યાજબી નથી, તે બને કુળ શબ્દો ઠીક છે. કોઈ સ્થળે દેશવાચક શબ્દ સાથે “ળ” શબ્દ દીર્ધ ઉકારવાળે ઉપયુક્ત છે. જેમકે “પારસકૂળ. કારણકે અહીં કિનારા વાચક “કુળ” શબ્દને સંબંધ યથાર્થ છે. પારસદેશ અને કૂળ=દરીયા કિનારે; બબ્બે અહીંયા પારસકુળ શબ્દ અસંગત થઈ પડે છે. જ્યારે શક’ કે સાહી એ વ્યક્તિવાચક શબ્દ ગણી શકાય. એટલે કે જે વ્યક્તિ શક” કે “સાહી ” લેવામાં આવ્યા હોય તે સમૂહ-જાતિવાચક “કુળ” શબ્દ તેની સાથે ઉપયુક્ત ને યથાર્થ ગણાય. “સાહીકુળ,” “શકકુળ” વિગેરે. ઉલટુ વ્યક્તિવાચક શબ્દ સાથે કિનારાવાચક શબ્દોને મેળ અણઘટત થઈ પડે છે. એટલે કે દેશવાચી શબ્દ સાથે કિનારાવાચક “કુળ” શબ્દ અને વ્યક્તિ વાચક શબ્દ સાથે સમૂહ-જાતિવાચક “કુળ” શબ્દ લગાડવામાં આવે તે ઉપયુક્ત અર્થે મળી આવે; “પારસકૂળ” અને “સાહીકુળ” એ બન્ને શબ્દો લેવાથી અર્થ તે એજ નિકળે છે કે આચાર્ય કાલકસૂરિ સિંધુ નદીને પાર કરી પારસકૂળ-ફારસદેશમાં ગયા, ત્યાં સાહી સાથે રહ્યા અને તેમના ઉપર પ્રભાવ પાડ્યો. છે કે રાજાઓને રાજા, રાજરાજેશ્વર, રાજાધિરાજ, શહેનશાહ. + આ સાહાનુસાહી તે મિશ્રદાત બીજે પાથવરાજા હતા. તે અબાન રાજાને ઉત્તરાધિકારી હતું. તેણે પિતાના પિતાનું વેર વાળવા શક લેકેનું નિકંદન કાઢવાની યુક્તિ રચી હતી. તે એટલો બધે પરાક્રમી હતા અને સાહીઓને એટલા સત્વહીન બનાવી મુક્યા હતા કે ૯૬ સાહીઓ પણ તેની સાથે માથું ઉચકી શક્યા ન હતા. તેણે આ કટર મોકલીને પિતાનું પૂરૂ વેર વાળ્યું. તેને ઇરાદે તે બધાને નષ્ટ કરવાનો હતો, પરંતુ આચાર્ય કાલકસૂરિએ તેમને બધાને સાથે લીધા, ને તેમના તારણહાર બન્યા.

·શકલોકોનું ભારતમાં આગમન. २३ આચાર્ય કાલકસૂરિના નેતૃત્વ નીચે ભારતવર્ષ તરફ ચાલ્યા. કાલકસૂરિ તેમના સુત્રધાર બન્યા. તેઓએ સિંધુ નદી પાર કરી ભારતમાં પ્રવેશ કર્યો. તેમના ભારત પ્રવેશ સંબંધી કેટલેક મતભેદ છે. મુનિરાજ શ્રી કલ્યાણવિજયજીએમ માને છે કે તેઓ પારસકૂળથી સમુદ્ર માર્ગે સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા. પ્રાચીન પ્રતામાં લખાયું છે કે સિધુ નદીને પાર કરી તેઓ બીજા રાજાઓ ઉપર વિજય કરતા કરતા સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા છે. જ્યારે બીજા ઈતિહાસકારે એમ માને છે કે તેઓ સિધુ નદી પાર કરી સિધમાં થઈને સૈારાષ્ટ્રમાં આવ્યા છે. મુનિરાજ કલ્યાણવિજયજીને મત સ્વીકાર કરવામાં આવે અને સમુદ્રમા સૌરાષ્ટ્રમાં કલેકેનું આગમન માનવામાં આવે છે તેઓ સિધમાં કયારે ગયા ? ત્યાં વાસ ક્યારે કર્યો? હિંદુ શસ્થાનની સ્થાપના ક્યારે કરી? વિગેરેને મેળ બેસી શકે નહીં. વળી શકસ્થાનની સ્થાપના તો ઈ. પૂ. ૧૨૦-૧૫ ની અંદર થયાનું માનવામાં આવે છે અને શકલેકેનું ભારતમાં આગમન ઈ. ૫, ૧૨૩ ની આસપાસ મનાય છે. એટલે કે ભારતમાં આવ્યા પછી તરતજ લગભગ હિંદી શકસ્થાનની સ્થાપના કરી છે અને સરાદ્ધમાં તે ૧૧૫-૧૦ ની અંદર આવ્યા છે. . सबके सर अपने-अपने स्थानसे भागकर हिन्दुस्तानकी तरफ रवाना हुए। इस प्रकार छियानवे साहि समुद्रमार्गसे सौराष्ट्र ( काठीयावाद ) में आए । मुनि फल्याणविजयजी 'द्विवेदी अभिनन्दन ग्रंथ' पृ. ९८ उत्तीय सिन्धुं कटकं सुराष्ट्रा-देशे समागत्य सुखन तस्थौ બાળ િથા. સમય વીઃ સવઃ સિતી સામિન ૫ રૂI आचार्यदर्शितपयः साखौशः सोऽपि सत्वरम् । प्रयाणैरनवच्छिन्नैरुपसिन्धु समासदत् ।। ३८॥ तेऽथ सिन्धुं सगुत्तीर्य, साधयन्तोऽसिलान्नुपान् सुराष्ट्राविषयं प्रापु-स्तन प्राहुपेयुपी ॥३९॥ कालिकाचार्य कथा (जिनदेव.) વધા હિતે... जाव उत्तरितु सिन्धुं पत्ता सोरटमण्डलं ताच The Story of Kalaka (Broion) P. 94. वत्तरि मिन्धुनई कमेण सोरट्ठमण्डले पत्ता । The Story of Kalaka ( Broton) P:"74. They crossed the river Indus and in time, como to tho land of Snurastra. Dr. Brote : 1:

·* મહાક્ષત્રપ રાજન રૂદામા. બીજે વિરોધ એ આવે છે કે સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા પછી તો તેઓ સિધા સિંધમાં ગયા નથી. તેઓએ દક્ષિણ ગુજરાતમાં થતા ગુજરાતના રાજાઓની મદદ લેતા લેતા ઉજજૈન ઉપર ચડાઈ કરે ગર્દભિલ્લને હરાવ્યો છે. ગઈ ભિલ્લુને હરાવ્યા પછી તેઓ સિંધમાં ગયા હોય અને અકસ્થાનની સ્થાપના કરી હોય એવું ઇતિહાસમાં નથી. એટલે માનવું પડશે કે તેઓ પારસફળ-ફારસમાંથી સહીઓ સાથે સમુદ્રમાં સારાષ્ટ્રમાં નથી આવ્યા પણ સિધુ નદીને પાર કરી છે. ૫. ૧ર૩ ની લગભગ સિધમાં ઉતર્યા અને ત્યાંથી કચ્છમાં થઈ રાષ્ટ્રમાં આવ્યા. હિન્દી શકસ્થાન– સિધુ નદી પાર કરી હિન્દની વાયવ્ય સરહદમાંના પ્રાંતમાં થઈ તેઓ પ્રથમ સિંધમાં આવી અટકયા. એ અરસામાં ત્યાં કોઈ મોટી રાજ્યસત્તા નહતી. નાના નાના યવન રા જમીનદારે અને લોકસંઘની સત્તા સામાન્યરીત પ્રવર્તતી હતી. તે જમીનદાર યવનને અને સ્વતંત્ર જનસમૂહને આ કિલોકેએ દબાવી, તેમના ઉપર શક સરદારોએ પિતાનું આધિપત્ય જમાવ્યું અને તેમાંના કેટલાક સરદારો અહીંના સત્તાધીશ થઈ બેઠા, એટલું જ નહીં તેમણે તે સ્થાનને “ભારતીય શકસ્થાન” એવું નામ પણ આપ્યું. આ સ્થાપના ઈ. પૂ. ૧૨૦-૧૫ ની અંદરના વખતમાં થઈ હતી. એથી રવાભાવિક અનુમાન થાય છે કે ત્યાં સિંધમાં શકસરદારની સત્તા ખૂબજ જામી ગઈ હતી, કે જેને પરિણામે તે પ્રદેશ ઈસ્કૃથિયા” અથવા “હીંદી શસ્થાન” કહેવા આ હિન્દી શકસ્થાનનું મુખ્ય શહેર-રાજધાની મીનનગરમાં હતી. તે શહેર સિધુ નદીને કિનારે આવેલું હતું અને ત્યાંથી નજીકમાં સમુદ્ર કિનારા ઉપર બર્બરક નામનું શાકોનું બંદર હતું.. પશ્ચિમભારતમાં પ્રવાસ- સિંધમાં પિતાનો અડ્ડો ને રહેઠાણ સ્થાયી બનાવીને તે લેકે પશ્ચિમ તરફ ચાલ્યા. કચ્છમાં થઈને તેઓ સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા. આ કુચ તેઓએ એકજ વર્ષમાં ખતમ કરી હતી એમ કાળકાચાર્ય કથાનથી સ્પષ્ટ પ્રતીત થાય છે. આ સમય ઈ. ૫, ૧૧૦–૧૦૫ * हिन्दी शकस्थान की राजधानी मीननगर सिन्धुनदीके किनारे कहींधी । समुद्रतटपर वर्वरक नामका बन्दरगाह उसके नजदीक ही था। इस के बाद जब भारत के दूसरे पडोसी प्रान्तों में शकों की सत्ता पहुंची, तब वहां उनके शासक क्षत्रप या महाक्षत्रप कहलाते,...संभवतः उनका अधिपति मीननगर का शक महाराजा ही होता था। इस प्रकार भारतवर्ष सिन्धप्रान्त शकोंका अहा और आधार वन गया, और. वहींसे वे दूसरे प्रान्तों की तरफ बढे । મારા રૂ. ૪, પૃ. ૭૭ * भारतीय इतिहास की रूपरेखा जि. २. पृ, ७५८ { ·૨૫ . શકલેકેનું ભારતમાં આગમન. દરમ્યાન ગઈ શકાય. સિન્ધથી કાઠીયાવાડ વચ્ચેના વૃણિ કુકર વિગેરે સત્તાઓ શકોએ સ્વાધીન કરી લીધી. રાષ્ટ્રમાં તેઓ ઠીક ઠીક રહ્યા. ચોમાસુ આવ્યું હતું એટલે આગળ વધવું મુશ્કેલ હતું. કચ્છ, સૈારાષ્ટ્રમાં તેમણે પણ સત્તા જમાવી. સન્યબળને સાધન સામગ્રી પણ તૈયાર કરી. કહેવાય છે કે સારાને તે સરદારની વચ્ચે વહેંચી લીધું હતું. અને પારસફળ” માં જે સાહીને ત્યાં આચાર્ય કાલકસૂરિ રહ્યા હતા તેને સે સરદારોનો-સેરા અધિપતિ નિ હતે. ક્ષત્રપ-મહાક્ષત્રપની યોજના- સિન્ધમાં “શિકસ્થાન'ની સ્થાપના કર્યા પછી રાષ્ટ્ર તરફ કૂચ કરી ત્યારે રાજધાની ‘તરીકે તો મીનનગર જ મુકરર હતું. ત્યાંના સત્તાધીશ તેમના અધીશ્વર-રાજા કહેવાતા. તે પછી જ્યાં જ્યાં તેમની સત્તા સ્થાપન થતી ત્યાં સુબા કે વડાસૂબા નિમાતા. આગળ કહી ગયો તેમ સૂબાને સત્રપ કહેવામાં આવે છે અને સત્રનું સંસ્કૃતરૂપ–ભારતીય ભાષામાં ક્ષત્રપ થાય છે. આ સૂબા કે ક્ષત્રપ અને વડાસૂબા કે મહાક્ષત્રપ બને બરાબર સમા- નાઈક શબ્દો છે. તે સૂબા ને વડાસૂબાની સ્થાપના થતી. શસ્થાન પછી જ્યાં જ્યાં સત્તા તેમણે જમાવી ત્યાં ત્યાં ક્ષત્રપ અને મહાક્ષત્રપની નિમણુક થઈ. શફીમાં સાહીઓ જેમસાહાનુસાહી (શહેનશાહી મિશ્રદાત બીજાને આધીન હતા તેમ અહિંના ક્ષેત્ર મહાક્ષત્ર શકસ્થાનના રાજાને આધીન કહેવાતા. લવ હિંદમાં પ્રચાર..." આ ક્ષત્રપ કે મહાક્ષત્રપને પ્રચાર પહેલ વહેલા મહાવિજેતા એલેક્ઝાન્ડરના વખતથી શરૂ થયે છે. હિંદ ઉપર ઈ. સ. પૂ. ૩૨૭–૩ર૪ ને અરસામાં અલેકઝાંડરે લડાઈએ કરી હિંદના ઘણા પ્રદેશે જીતી લીધા અને તેના દેશ તરહું પાછો ફર્યો ત્યારે તેણે જીતાયલા મુલ્ક ઉપર સત્ર નીમી પિતાના છતાયલા પ્રદેશોને મેટી પાંચ સવપીમાં વિભાજિત કરી નાખ્યા હતા. તે પાંચ સૂનાગીરી (સપી) માં પાંચ સૂળાઓ નિમ્યા હતા. તેમાં એક સત્રથી તક્ષશિલામાં ક્ષત્રપ કીલિપ બીજી સત્રપ કાબૂલમાં ક્ષત્રપ નિકેનર જેની હદ બાકીયામાં આવેલા હિદ કુશના ઘાટ સુધી હતી. ત્રીજી સવપી સિંધમાં એનરને પુત્ર પિથો વિગેરે એમ સત્રપિ નિમાયા હતા. આ સવપે આસપાસનાં નાનાં મોટાં સંસ્થાનેને દબાવી પિતાના ખંડીયા બનાવી Y ·૨૬ મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામાં. લે ત્યારે તે, મહાક્ષત્રપ બની જતો. આ મહાક્ષત્રપ તે વડ, પ્રતિનિધિ કે વાયસરોય ને સ્થાને મનાતો. ઉજજૈન ઉપર હલે– સૌરાષ્ટ્રમાં તેઓ સ્થિર થઈ, સાધન સામગ્રી એકઠી કરી લીધી અને આચાર્ય કાળકારિની સૂચનાથી યોગ્ય સમયે તેઓએ ઉજજૈનના રાજ ગઈ ભિલ્લના રાજ્ય ઉપર હુમલો કરવા કૂચ કરી. તેઓએ દક્ષિણ ગુજરાતના રાજા બળમિત્ર અને ભાનુમિત્રને પણ સાથે મેળવી લીધા. કારણ કે તે બે ગભિલ્લથી અપમાનિત થયા હતા એટલે ગર્દભિક્ષ સાથે તેમને પણ વૈર હતુંજ, એમ તે બન્નેને અને બીજી પણ ગુજરાતના રાજાઓને સાથે લઈ સી આચાર્ય કાલકાસૂરિના નેતૃત્વ નીચે ઉજજૈન તરફ આગળ વધ્યા અને ઉજજૈન ઉપર હલ્લો કર્યો–ઘેરો ઘાલ્યો. રાજા ગદસિદ્ધ મહા શક્તિશાળી અને વ્યંતરી વિદ્યાગર્લભી વિદ્યાની સાધનાવાળે હતે. એ વિદ્યાને લીધે તે “અજેય ગણાતા. કાલકસૂરિ એ હકીકતથી પૂર્ણ વાકેફ હતા. ઘેરે ઘાલ્યા પછી આચાર્ય કાલરિને સમાચાર મળ્યા અને જાણ થઈ કે રાજ ગ€ભિક્ષ ત્રણે ઉપવાસ કરી ગર્દભી વિદ્યાની સાધના કરી રહ્યો છે. ત્યારે તેણે સેનાના ચુનંદા એક્સો આઠ શબ્દવેધી બાણાવળી યોદ્ધાઓને બેલાવી આ હકીકત જણાવી અને સલાહ આપી કે જ્યારે ગર્દભી–ગધાડી લૂંકવા માટે મોઢું ઉઘાડે ત્યારે એકદમ ગભીના મોઢામાં બાણોને વરસાદ વરસાવે, બાણેથી તેનું મોટું ભરી દેવું જેથી તે અવાજ ન કરી શકે. દ્ધાઓએ તે પ્રમાણે કર્યું અને રાજા ગ€ભિલ્લનો પરાજય થે. આચાર્ય કાલકસૂરિએ તેને ઉખાડી ઉજયિની ઉપર અધિકાર મેળવ્યા પિતાની હેન સરસ્વતી સાધ્વીને છોડાવી ફરી સંયમમાં પ્રવૃત્ત કરી, અને શકલોકેએ ઉજજૈન ઉપર પોતાની રાજ્યસત્તા સ્થાપી. એ રીતે તે શકલેકે તેમના મૂળ સ્થાનથી હિન્દુકુશને માર્ગે સિધૂનદી પાર કરી સિધ્ધમાં પોતાનું નવું શકસ્થાન જમાવી કચ્છને વિધી સરાદ્ધ સુધી પહોંચ્યાં ત્યાં સત્તા જમાવી. ગુજરાત તરફ થઈ ઉજજૈન ઉપર ચડાઈ કરી, ત્યાં રાજ્યસત્તા જમાવી. એ રીતે ભારતના પશ્ચિમખંડ ઉપર તેમનું એક છત્ર રાજ્ય સ્થાપન થયું. * टक्कानिनादेन कृतप्रयाणा नृपाः प्रचेलुर्गुरुलाटदेशम् । तद्देशनाथो बलमित्र-भानुमित्रौ गृहीत्वाऽगुरवन्तिसीमाम् કાલકથા, ·૪ રાજા રુદ્રદામાને રાજ્ય અધિકાર. ઉજજૈનમાં શોકેએ રાજગાદી સ્થાપના તો કરી પરંતુ લાંબા કાળ સુધી તે ટકી નહીં. લગભગ ચારેક વર્ષ પછી શકલેકે પાસેથી ઉજ્જૈનનું રાજ્ય છીનવાઈ ગયું. પરંતુ પશ્ચિમ ભારતમાં તે તેઓ બહુ લાંબા કાળ સુધી રાજ્યસત્તા ભોગવી શક્યા, એટલું જ નહીં રાજ્યને વિસ્તાર પણ વધાર્યો. તેમાં શકરાજ મહાક્ષત્રપ ચછન અને મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામા વધારે પ્રસિદ્ધ છે. મહાક્ષત્રપ ચટ્ટને પિતાના નામથી વંશની સ્થાપના કરી હતી અને તે ચણવશ કહેવાયે. અને રાજા રૂદ્રદામાએ ઉજજેનની ગાદી પાછી મેળવી હતી. રાજા રૂદ્રદામા ચદનને પાત્ર થતા હતે. રાજા રુદ્રદામા વિગેરે મૂળે તે કાર્દમક વંશના હતા. કાન્હેર ગુફાના એક ખંડિત લેખ જે અમાત્ય સરકે એક પાનીયભાજન-પાણી ભરવાની ગોળી ભેટ આપ્યા બાબતને છે તેમાં વાસિષ્ઠીપુત્ર શ્રી સાતકર્ણીની દેવી-રાણી કર્દમક રાજાઓના વંશમાં ઉત્પન્ન થયેલ મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાની દિકરીને ઉલ્લેખ છે. આથી એમ જણાય છે કે-રુદ્રદામાના પિતામહ મહાક્ષત્રપ અને સ્થાપેલે ચછન- * મરતીય . દક્ષ કિ. ૨. છુ. ૮૫૮.

·૨૮. મહાક્ષત્રપ રાજ દામા. વંશ તે વખતે વધારે ખ્યાતિ પામેલે ન હોવું જોઈએ અને ત્યાંસુધી વિશેષપણે તે કાદમક વંશના કહેવાતા હોવા જોઈએ એટલે કે મૂળ તે એ કાર્દમક વંશના હતા, વળી ચટ્ટનના પિતામહ ઝામેતિક (દસમોતિક, સામતિક) સુધી તા ચછનવંશનું નામ નિશાનજ ન હતું ચષ્ટનના પિતામહનું નામ ખરેખર શું હતું તે ઘણા કાળ સુધી અજ્ઞાત અને સંશયાત્મક જ રહ્યું છે. તેને પહેલાં દસમેતિક કે સામેતિક કહેતા પણ પાછળથી બ્રાહ્મીલિપિ અને ખાછી લિપિમાં જેમ જેમ અન્વેષણ થતું ગયું ને ઉચ્ચારણોનું જેમ જેમ સ્પષ્ટીકરણ થતું ગયું તેમ તેમ તેના વાસ્તવિક શબ્દોચ્ચાર થવા લાગ્યા. અને મૂળ શબ્દોમાં પરિવર્તન થતાં ગયાં. તેના પરિણામે પહેલાં જેને દસમેતિક સામેતિક કહેતા હતા તેને આજે ઝામેતિક કહે છે. કારણકે ઝને કહેવા માટે તે વખતે સ નો ઉપયોગ થત હતો. અત્યારની શોધખોળ પ્રમાણે ઝામેતિક એ છેટલું ને પરિષ્કૃિત નામ ગણાય છે. કેટલાક વિદ્વાને સ્ટીનને સિલ્વનલેવી વિગેરે ભૂમક અને ઝામોતિક બને એકજ છે એમ માને છે, અને દલીલ રજુ કરે છે કે ગ્રામોતિક એ શકશબ્દ છે અને નો અર્થ “ભૂમિ ” એવો થાય છે એટલે કામેતિક ને સંસ્કૃત ભાષામાં અનુદિત કરવામાં આવે તે ભૂમક એવું નામ થાય, એટલે ભૂમક અને ઝામેતિક બને એક જ વ્યક્તિના નામાક્તર હોવા જોઈએ. વળી તે વખતે શક, પાર્થ, કુશાન વિગેરે લેકે જેમ બને તેમ પોતાના વ્યવહારમાં આર્યવની છાપ લાવવા વિશેષ કેશીશ કરતા હતા એટલે સંભવ છે કે તેમણે તેમના નામે આર્યભાષા-સંસ્કૃતમાં ફેરવી નાખ્યાં હોય. વળી એ વખતે હિન્દને પશ્ચિમ ભાગ સુરાષ્ટ્ર, ગુજરાત, કચ્છ વિગેરે હિન્દી- રાજાના અમલ નીચે ઘણું વખતથી હતો એટલે એમની સાથે ભળી જવા માટે ઝાતિકે પિતાનું નામ ભૂમક ૪ રાખ્યું હોય. તેમાં ૮ ઝામ * एजानइ एय्सानइ, भारतीय, रूपरेखा पृ. ८१७ + This Ysamotika is evidently derived from the Saka word I sama, '.earth ', I therefore agree with M. Sylvain Levi in identifying Ysamotika with Bhumaka, seeing in the latter name a clumsy attempt at translating the Saka name into Sanskrit. Kharoshthi Inscriptions. Cor. Ins. Indi. Vol. II. Pt. I. P. LXX. ૪ ખરેછી ઇસક્રીપશન પૃ. ૭૦.

·** રાજ દામા સ અધિકાર. અલગ ઈતિહાસકારોએ આ દલીલને બહુ એનું વજુદ આપ્યું છે. રથચોધરી વિગેરે ઈતિહાસકોએ લહરાય વંશને ભૂમક અને ચનના પિતામહ ઝમેતિક બને ભિન્ન વ્યક્તિઓ છે એમ બતાવ્યું છે અને અત્યાર સુધી તે મનાતું આવે છે, પરંતુ વિચાર કરતાં મને એમ લાગે છે કે ગ્રામેતિક અને ભૂસક બને એકજ ઈએ. શક શબ્દ આર્થ, ભાષામાં પલટાયલે કે કોઈએ. અથત કાતિકને અનુવાદ ભૂમક (સંસ્કૃત), કરી લેવાય છે તે તદન સંભવિત છે. પરંતુ એવું તે ખરું કે તે (બે લેય તે) બને શકતિના હતા. તેના કુળ વિશે તેમણે ખાસ કશું કહ્યું નથી. દરખને તેના કુળ વિશે કાંઈક વિશેષ પ્રકાશ પાડ્યો છે અને તે કાર્દમફળને. હાવા વિશે ઉલેખ કરતાં એમ બનાવે છે કે- એ કઈમક કુળનું મૂળ ઈરાન-પાથયાના પ્રદેશમાં કદમ નરી આવેલી છે, અને ત્યાંના આ લેકે રહેવાની છે તે તે નદીના નામથી આ વંશનું નામ કર્દમ પડયું હોય એ સાવ સંબંધિત છે, વળી રૂદામા પુરી પાતાને મર્દમક કુળની આળખાવીને ગર્વ પતી હતી. એ પનું એક કારણ છે. અર્થાત્ આ નદીના નામથી અને પેલા લેખથી એમ માનવાને કારજ મળે છે કે તે મૂળ કામક કુળના હતા. -- Lastly, tho Kordnunkin Family, from which the daughter of the Mahakshatrapa Kulru clnimcil descent, apparontls cerired its namo from the harddamn river in Persi, PMiticul Iishity of A, India P. O. * The queen't unmo is uissing, but she is described as thic qucon of Vasistliputra shri Sitalarni, descended from the family of kindlamali Kings. Sho was aloost certninly also described as '[ the daughter ) of tho Mahakshatrpa Rudm.' Julian Coincly Rajıon II The term is used suns to include at least two distinct fruilicą, Tho Ksabarátns and the family of cistnná. It is possiblo that thio' proper name of the lattor may have boon hardamin.' A cataloguc of the Indian cins, in the British Museum CIJI ·20 મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામા. ઝમેતિકના પુત્ર ચટ્ટને તે કામક કુળનું નામ ફેરવી પિતાના નામનો વંશ સ્થાપિત કર્યો અને તે પછી ધીરે ધીરે તેઓ ચક્કનવંશના રાજાઓ કહેવાયા. ચષ્ટનના નામ માટે પણ ઘણે મતભેદ હતો છે. એન્વીસના મંતવ્ય પ્રમાણે પછી ભાષામાં ચર્ણન શબ્દને “માલિક ” અર્થ થાય છે. અને પÈભાષા એ પૂર્વ તુર્કસ્તાનની પ્રાચીન શિકભાષા સાથે અમુક અંશે સંબંધ રાખનારી છે. કેટલાક તેને પસ્તન કહેતા. પસ્તન એ નામ કુશનવંશના દેવકુળમાંથી મળી આવેલી એક મૂર્તિ નીચે કોતરાયેલું છે, તે ચષ્ટનની મૂર્તિ છે એમ શ્રી ભટ્ટાચાર્યે પ્રથમ શોધી કાઢયું અને વિદ્વાનોએ તે માન્ય રાખ્યું છે. એટલે સ્તન એ ચદૃનનું જ નામ છે. ઉલેમી તેને ટીઅસ્ટનેસ તરીકે વર્ણવે છે. ટીઅનેસ એ ચૂનાની ભાષાને શબ્દ છે, તેનુજ રૂપ. ભારતીયભાષામાં ચણન થાય છે, એ વિદ્વાનોનો મત છે. આં ચષ્ટના પ્રથમ તે સાધારણ ક્ષત્રપ હતો. કેટલાકના મતે તે કુશાનવંશનો ક્ષત્રપ હતો. પણ પાછળથી મહાક્ષત્રપ બન્યા અને રાજાની ઉપાધિ પણ તેણે ધારણ કરી હતી. તેનાં ચાંદી, તાંબાના સિક્કાઓ પણ મળ્યા છે તેના ઉપર બ્રાહ્મીલિપિમાં રાશ ક્ષત્રાસ દામોતિપુર–].” લખ્યું છે. બીજીબાજુ ખરાઝીલિપિમાં “જાગો –], ઘરના એટલું વાંચી શકાય છે. ? t + Cor. Ind. Ins. Vol.-II Pt. I-P.-LXX भारतीय इ. रूपरेखा. છું. ૮૨. Muttra Sculptures P. 9 † B. Bhattacharya i.....declares that the name on one of the tivo statues discovered with the statue of Kanishka-at Mat, 9 miles north of Mathura, is 'Chastana.” K: P. Jàyswal...points out that the faci that this statue was found in the same Devkula as the statue of Kanishka justifies the view that chashtana was a relative of Kanishka and belonged to the same family. Early History of India, P. 223. § Ptolemy tells us that in his time ozērē was the capital of Tiastanes. This name transliterates chashtana, one which is found on coins and the cave temple inscriptions of Western India. This prince apöars probably to have been the founder of the Kshatrapa dynasty of Westeri India ( see Ind. Alt. Vol. II, P. 171. ) Ancient India as described by Ptolemy. P. 155. I Catalouge of Indian coins P. 72. Cätälbgue of Indiàn coins by Rapson p. 73-4.

·મહાક્ષત્રપ પસ્તન અથવા ચન ( જે અત્યારે મથુરાના દર્શન મ્યુઝીયમમાં વિદ્યમાન છે.

·No text on this page.

·રાજા રુદ્રદામાને રાજ્ય અધિકારી ૩૧ તેના તાંબાના સિક્કાઓ ઉપર ખેદેલા અક્ષરો પણ વાંચી શકાતા નથી. પાછલા પ્રકરણમાં આપણે જોઈ ગયાકે શકેએ ગભિલ પાસેથી ઉર્જનનું રાજ્ય છીનવી લીધું હતું પણ તે લાંબે કાળ શëકે નભાવી શકયા નહીં. લગભગ ચારેક વર્ષ પછી તે રાજ્ય તેમની પાસેથી ચાલ્યું ગયું. પરંતુ રાષ્ટ્રની સત્તા તેમની પાસે બહુ લાંબા સમય સુધી રહી. લગભગ ચારસો વર્ષ સુધી સૌરાષ્ટ્રમાં તેઓ પ્રબળ સત્તાધીશ હતા. ટેલેમીની ભૂગોળ ઉપર ટીપ્પણ કરતાં મજમુદાર લખે છે કે શકલેકે પાસેથી રાજ્ય છીનવ્યું તે સમુદ્રગુપ્તને પુત્ર ચંદ્રગુપ્ત હતું અને તેણે જ શકલેકે પાસેથી ઉજજેનની ગાદી છીનવી લીધી હતી. આચાર્ય કાલકરિના નેતૃત્વ નીચે શકલાકે ઉજજૈનની ગાદીએ આવ્યા અને ચારેક વર્ષ પછી પાછી ગાદી ઈ તે પછી રૂદ્રદામાએ લીધી એટલે ચદન કચ્છ- કાઠીયાવાડમાં તે બહુ લાંબે વખત રાજા તરીકે રહ્યો. લગભગ ઈ. ૮૦ થી ૧૧૦ સુધી તે મનાય છે. તે બહુ પ્રતાપી હતે. તેને પુત્ર જયદામાં તેની પછી ગાદીએ આવ્યો, પણ તે પરાક્રમી નહતો. બલ્ક તેના સમયમાં તેના પિતાએ મેળવેલે ઘણેખરે વિસ્તાર તેની પાસેથી બીજી પ્રબળ સત્તાઓએ છીનવી લીધો હતો. જયદામા પછી તેને પુત્ર રૂદ્રદામા પ્રજાના પ્રતિનિધિ તરીકે રાજયાસન ઉપર આવ્યું. તે તેના દાદા ચણન જે પ્રબળ પ્રતાપી ને તેજવી રાજવી હતા. શરૂઆતમાં તે તે મહાક્ષત્રપ ચટન સાથે કચ્છમાં રહેતું હતું, પરંતુ પાછળથી તે તે ભારે યશસ્વી તે વિજેતા તરીકે વિખ્યાત થયે. शक लोगोंने यह पहले ही पहल जो सौराष्ट्र को अधिकृत किया था वह यहुत समय तक टिका रहा । उज्जैन का अधिकारसूत्र तो चारवर्ष के बाद उनके हाथ से निकल गया था; पर एसा प्रतीत होता है कि सौराष्ट्र तो कमसे कम चारसो वर्षों तक निरंतर उन्हीं के अधिकार में रहा। मु० कल्याणविजय. 'द्विवेदी अभिनन्दन ग्रन्थ' पृ. ९९ Ozono-...Ptolemy informs us that It was the capital of Tinstenes ( Chastana ). The descendants of him are known as the saka satraps, They were conquered by Chandra-Gupta II, Vikramaditya, the son of Samudra-Guptn, Ancient India as described by Ptolemy P. 373.

·કરે. મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામાં. થઈ તેના પિતાના વખતમાં સૈરાદ્ધનો ઘણો પ્રદેશ છીનવાઈ ગયે હતું, બલકે આખા સુરાદ્ધને મુલક સાતવાહન વંશના રાજાઓના તાબામાં હતે. જ્યારે શિક્લેકે પહેલ વહેલા સૈરાષ્ટ્રમાં આવ્યા ત્યારે ત્યાંનું રાજ્ય પ્રજાસત્તાક હતું કાના નાના લકસંઘે પિતાના વિભાગનું રાજ્યતંત્ર ચલાવતા હતા... ધીમે ધીમે વિદેશીઓના હુમલાઓથી આ તંત્રવ્યવસ્થા નઈ અને સુરાદ્ધ શકેને હાથે પડ્યું. તે પછી આંધ્રના રાજા મૈતમપુત્ર સાતણિ જે ઈસ્વી. ૫. ૧૧૬- ૪૪ સુધી રાજ્ય કરી ગયે–તેના હાથમાં હતું. તેના અવસાન પછી સુરાઇક ઉપર વિદેશી આક્રમણ થયું અને કુશનવંશના ક્ષત્રપોના હાથમાં ગયું. એમ લગભગ ૪૦ વર્ષ સુધી સુરાદ્ધ ઉપર ઉત્તર અને દક્ષિણ અને તેની બળવાન સત્તાઓના હુમલાઓ બરાબર ચાલુ રહ્યા. એ હુમલાઓથી સુરાષ્ટ્રની પ્રજા પણ થાકીને ત્રાસી ગઈ હતી. તેમને તે એક એવા પ્રબળ રાજાની જરૂર હતી ને એવા પુરૂષને રાજા બનાવવા ચાહતી હતી કે જેનાં સંરક્ષણ નીચે પિતાની સંસ્કૃતિની, જાનમાલની, ને મુકની બહાદુરી પૂર્વક રક્ષા કરી શકે. તેથી સુરાદ્ધની સમસ્ત પ્રજાએ રાજા રૂદ્રદામાની પસંદગી કરી, તેમાં પ્રજા સફળ નિવડી, એટલું જ નહીં ખૂબ આબાદ અને સુખી થઈ. રુદ્રદામાએ પ્રજાની રક્ષામાં રાજ્યના શાસન અને વિસ્તારમાં અપૂર્વ કૌશલ્ય, કુનેહ ને બહાદુરી બતાવ્યા. સાથે સાથે પિતાની જાતને તેણે આર્ય સંસ્કૃતિમાં ઓતપ્રોત કરી. રૂદ્રદામાને રાજ્ય અમલ, છે. સુરાદ્ધને સત્તાધીશ બની રૂદ્રદામાએ જીવનના દરેક અંશમાં આર્ય સંસ્કૃતિને અપ- નાવી રાજકારભારમાં પ્રાચીન પ્રથાઓને બહુ જતનપૂર્વક સંભાળી રાખી, પ્રજા પંચાયત, પ્રજાપ્રતિનિધિ–સંઘની સ્થાપના કરી, સલાહકારક મંત્રિમંડળ અને કાર્યવાહક મંત્રિ- મંડળની સ્થાપના કરી, રાજ્ય સંચાલનને ખૂબ વ્યવસ્થિત કર્યું. તેનું જ એ પરિણામ છે કે શકલેકેની સત્તા રૂદ્રદામા પછી પણ બહુ લાંબા કાળ સુધી ભારતમાં ટકી રહી. તેણે પિતાના પાછળથી જીતાયેલા બધા પ્રદેશ ઉપર એજ રીતે રાજ્યઅમલ કર્યો. બધે પિતાના પ્રતિનિધિ નિમ્યા અને તેજ પદ્ધતિએ તેનો રાજ્ય વિસ્તાર વધે. યશસ્વી દિગ્વિજય. રૂદ્રદામાના રાજ્યશાસનના વર્ષો તેના જીવનનાં અત્યંત યશવી ને જાજ્વલ્યમાન હતાં. તે વર્ષોમાં જુદા જુદા મુલક ઉપર ચડાઈ કરી, તેણે ત્યાં પિતાની સત્તા કાયમ કરી માળવા, સિંધ, કોંકણુ દેશે તાબે કર્યા. આંધ્રદેશના રાજા વાશિષ્ઠીપુત્ર પુલુમારીની ?' * આ પુલુમારી સાથે તેણે પિતાની દિકરીનું લગ્ન કર્યું હતું. એટલે વાશિષ્ટીપુત્ર પુલુમાવી તેને જમાઈ તે હિત માટે તેને બે વખત પવા છતાં મારી ન નાખ્યો અને જીવતે છેડી દીધો. ખ ·૩૩ રાજ રૂદ્રદામાને રાજ્ય અધિકાર સાથે બે વાર યુદ્ધ કરી તેને હરાવ્યું, પકડ્યો અને છોડી દીધો. પુલમાથીએ પિતાના પિતા પાસેથી જીતી લીધેલા ક્ષહરાતવંશના રાજાઓના તમામ મુલ્ક રૂદ્રદામાએ પુલુમાવી પાસેથી પડાવી લીધા અને પિતાના રાજ્ય વિસ્તારમાં મેળવી દીધા. પુલુમારી પાસેથી મેળવેલા મુદ્દાની વ્યવસ્થા કરી તે છેક ગોદાવરીના કિનારા સુધી ગ, પૂર્વમાં વિંધ્યાચળની પહેલી પારસુધી, ઉત્તરમાં રાજપૂતાના, પંજાબ, તથા સિંધના બધા પ્રદેશને યુદ્ધ કરી જીતી લીધા. ધેયો પર વિજય- રાજપૂતાનાના વૈધે તે વખતે પ્રબળ પરાક્રમી ગણાતા હતા. ત્રણ વર્ષથી ચાલી આવતી ખૂનામરકી અને લડાઈમાં તેઓ હંમેશાં વિજયી રહ્યા હતા, અને પિતાનું અખંડ સ્વાતંત્ર્ય બહુ વીરતા પૂર્વક સંભાળી–સાચવી રહ્યા હતા. તેથી આખા દેશમાં ની વીર તરીકે ગણના થતી. તેઓ પિતાના સિક્કાઓમાં ભાલાધારી વીર યોદ્ધાની મૂર્તિ રાખતા, અને “ ઘેરા જ્ઞા એ પ્રમાણે કેતરાવતા. બહુ લાંબા કાળ સુધી અપરાજિત રહેવાને કારણે, ને બધા વિજયેને પરિણામે તેઓ અત્યંત ઘમંડી ને મદમસ્ત થઈ ગયા હતા. તેમને કઈ સત્તા દબાવી શકતી ન હતી, તેથી તેઓ અદમ્ય મનાતા હતા. તેમને રાજ્ય વિસ્તાર રાજપૂતાના, ભરતપુરથી માંડીને દુભાવલપુરની સીમા સતલજના નીચેના પ્રવાહ સુધી જતો હતે. અત્યારનું જોહીયાવર એ ચૈધેય નામનું સૂચક છે. આવા અદમ્ય, અપરાજિત અને મદોન્મત્ત વૈધેને પણ રાજા રૂદ્રદામાએ જબરજસ્તીથી ઉખાડી નાખ્યા હતા અને રોધેને આખે મુક કબજે કરી પિતાના રાજ્ય વિસ્તારમ મેળવી દીધું હતું. એ રીતે ઘણું રાજ્ય અને સૂબાઓને અધિપતિ થવાથી તેણે મહાક્ષત્રપનું બિરૂદ પણ ધારણ કર્યું હતું. તેણે ઉજજેન-ભાળવદેશ ઉપર પણ ચડાઈ કરી તેને જીતી લીધું હતું. સુરાષ્ટ્ર- માંથી રાજધાની ઉઠાવી લઈ ઉજ્જૈનમાં રાજધાની સ્થાપના કરી અને સુરાષ્ટ્રના સંચાલન માટે પલવ જાતિના સુવિશાખ નામના સરદારને સૂબા તરીકે નીમે. * મરતીચ રૂ. રસ્તા પૃ. ૮૬૨. ૪ ૧૧-૧૨ સર્વત્રવેઝનવીરગાતોલેજિયના… इये ( यौधेय) पंगाय के दक्षिण में बहावलपुर रियास्त के पास सनलुज नदी के किनारे राज्य करते धे । आजकल की कुछ सिक्ख रियास्ते और राजपूताने का ऊपरी भाग इनके अधिकार में था। गुप्तवंश का इतिहास पृ. ८७. + १२-यौधेयानां प्रसशोत्सादकेन ·३४ મહાક્ષત્રપ રાજા કિદામા. ઉજજૈન અતિપ્રાચીન નગર, વળી દેશના મધ્ય ભાગમાં અને અનેક રાજવંશોની તે રાજધાની બની ચૂકેલું હતુંએટલે મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાએ પણ રાજધાની તરીકે ઉજજૈનને જ પસંદ કર્યું વ્યાપારની દષ્ટિએ પણ વિશેષતાવાળું શહેર હતું, પશ્ચિમ કાંઠાના બંદરના મોટા ભાગના વ્યાપારી શહેરની વચ્ચે હતું એટલે વ્યાપાર ઉપર નજર રહી શકે, સાથે સાથે તે વિદ્યા અને અને સંસ્કૃતિના ધામ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ હતું, યૂરેપના રેખાંશ અને સૂર્યમાન જેમ ગ્રીનવીચથી મપાય છે. તેમ હિંદના રેખાંશ અને સૂર્યમાન ઉજજૈનથી અપાય છે. એ રીતે સરસ્વતી ને લક્ષ્મી બન્નેની સાધનામાં એ શહેર વિશિષ્ટ હતું એટલે ઉજ્જૈન પસંદ આવે એ સ્વાભાવિક હતું સુદર્શન તળાવને પુનરૂદ્ધાર વળી સુરાષ્ટ્ર ઉપર તેને પ્રેમ તો હતા જ. તે ગિરનારના સુદર્શન તળાવને સમરાવીને તેણે બતાવી આપે. ગિરનારની તળેટીમાં ગિરિનગર હાલનું જાનાગ કે ઉપરકોટ શહેર પાસે સુદર્શન નામનું તળાવ હતું. તે તળાવ રૂદ્રદામાથી સાડા ત્રણ વર્ષ પહેલાં સમ્રા ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના વખતમાં, બંધાયું હતું. રૂદ્રદામાના વખતમાં અતિવૃષ્ટિના કારણે એક વખત ખુબ છલકાઈ ગયું, પાણીના મારથી તેને બંધ તૂટી ગયે. પરિણામે આખું તળાવ ખાલી થઈ જઈ, ભયંકર જંગલ પહાડની ખીણ-કેતર બની ગયું હતું પ્રજામાં આથી ભારે અસંતોષ ફેલાઈ ગો હતા. રૂદ્રદામાએ પ્રજાને સંતુષ્ટ કરવાનો આ ઘણોજ અગત્યને, ઉપયુક્ત પ્રસંગ જે. તેણે એ તળાવને પહેલાં હતું તેના કરતાં ત્રણગણું લાંબુ, પહોળું અને સુંદર ફરી બંધાવ્યું. તેના સમારકામનો બધો ખર્ચ તેણે પિતાની ખાનગી રકમમાંથી આવે હતા. મંત્રીઓની સમ્મતિ નહી હોવા છતાં તેણે તળાવને સમરાવ્યું અને તેના ખર્ચ માટે પ્રજા પાસેથી એક પૈસો પણ લીધે ન હતો, તે નિમિત્તે પ્રજા ઉપર કશો કેરવે તેમ નજરાણા પણ લીધાં ન હતાં. આ બધાની પ્રજા ઉપર ભારે અસર થઈ. તે વખતે સુરાષ્ટ્રને સૂબો સુવિશાખ હતા તેની દેખરેખમાં તળાવનું સમારકામ થયું હતું. તેણે તે તળાવની યાદગીરીમાં એક પ્રશસ્તિ કતરાવી છે. અત્યારે પણ “અશોક રક” જેમાં અશોકની ચાદ આજ્ઞાઓ કોતરાયેલી છે તેમાં આ પ્રશસ્તિ અંગેખાયેલી છે. તે રૂદ્રદામાની પ્રશસ્તિ તરીકે વિખ્યાત છે. # સમ્રાટું ચડ્યુસમયના વખતમાં બંધાયું હતું અને અશકવર્ધનના વખતમાં તેમાંથી નહે કાઢી હતી. १७-महाक्षत्रपस्य मतिसचिवकर्मसचिवै...अनुत्साहविमुखमतिभिः ૪ ૧૫-૧૬-wવયિત્વ વિષ્ટિપ્રક્રિયામિ, ·૨૫ રાજ રૂદ્રદામાનો રાજ્ય અધિકાર. રાજા રુદ્રદામાએ જીતેલા રાજે. તેની જાનાગઢની પ્રશસ્તિ ઉપરથી તેને રાજ્ય વિસ્તારને પૂરે ખ્યાલ આવી શકે છે. તે પૂર્વ આકર, પશ્ચિમઆકર અને અવતિના પ્રદેશ જીતી લીધા હતા. અનૂપદેશ અથવા માહિતી કે માધાતા હાલનો નીમાડે વિભાગ તેણે કબજે કર્યો હતો. આનર્ત દેશ જે દ્વારકાની આસપાસને મુલક અને સુરાદ્ધ-જૂનાગઢની આસ- પાસને મુક તે પણ તેના તાબામાં હતા. અન્ન-સાબરમતીના કાંઠાની મુશ્ક, મરૂદેશ- મારવાડની ભૂમિ, કચ્છ જે કાઠીયાવાડ ને સિધની વચ્ચેનો પ્રદેશ તે પણ તેની સત્તા નીચે હતે. સિધુવીર દક્ષિણ સિંધની ખીણવાળે પ્રદેશ અને કુકુર-રાજપૂતાનાને અમુક ભાગ પણ તેણે જીતી લીધા હતા. અપરાન્ત-ઉત્તર કેકણને પ્રદેશ, અને નિવાદ-પરાડ દેશ તેના રાજ્ય વિસ્તારમાં ગણાતા હતા. છેલ્વેને ભાવલપુરવાળે પ્રદેશ આખો તેણે જીતી લીધું હતું. પશ્ચિમ વિધ્યાચળને મુક અને પુલુમાવીના દક્ષિણના પ્રદેશે આંધ્ર વિગેરે પણ તેને હરાવીને રૂદ્રદામાએ પડાવી લીધા હતા, અર્થાત કચ્છ-કાઠીયાવાડને સિન્ધના સમુદ્ર કિનારાથી માંડીને ગુજરાત, મારવાડ, રાજપૂતાના, માળવા અને પંજાબમાં સતલજ સુધીને ભાગ રૂદ્રદામાના છત્ર નીચે હતે એ ઉપરથી એમ કહી શકાય કે તે એક ચકવતી જે રાજા હતો. વળી તે કેવળ રાજ, લડયે કે યે હતું એટલું જ નહીં પણ કુશળ નીતિનિપુણ હેવા સાથે વિદ્વાન અને શાસ્ત્રપારંગત પણ હતો. આર્ય સંસ્કારેએ પણ તેના ઉપર સારી છાપ પાડી હતી. પરિણામે તેણે યુદ્ધ સિવાય માનવહત્યા ન કરવી એવી પ્રતિજ્ઞા પણ કરી હતી અને જીવંતપર્ધત પળી હતી. તે શરીરે-દેખાવે સુંદર ને આકર્ષક પણ હતું અને એ શિલાલેખથી જણાય છે કે તેણે ઘણા સ્વયંવરમાં રાજકુંવરીઓની વરમાળા ધારણ કરી હતી. રાજા રુદ્રદામાના ઉત્તરાધિકારીઓ. તે ઈ. સ. ૧૩૦ થી ૧૫૦ એટલે કુલ વીસ વરસ રાજ્ય કર્યું હતું. તેની રાજ્ય- વ્યવસ્થાને લીધે તેની પાછળ પણ બહુ લાંબા સમય સુધી ક્ષત્રપ રાજાઓના હાથમાં તેની ગાદ ટકી રહી હતી. રૂદ્રદામા પછી તેની ગાદી ઉપર ઉત્તરાધિકારી તરીકે તેના બે પુત્ર દામજદથી અને રૂકસિત થયા. મોટો પુત્ર ગાદીવારસ છે. તે રાજાનું ખાસ વર્ણન મળતું નથી, પણ તેના સિક્કાઓમાં “ક્ષત્રપ ” અને “મહાક્ષત્રપ કરેલું મળી આવે છે, ·ફ મહાક્ષત્રપ રાd રૂઠામા. એટલે સંભવ છે કે પહેલાં તે રૂદ્રદામાની નીચે કે પ્રદેશને સૂબો હાથ અને પાછળથી ગાદીએ આવતાં મહાક્ષત્રપ કહેવાતો હોય. તેના સિક્કાઓ ઉપર જુદું જુદું લખાણ મળી આવે છે તે આ પ્રમાણે છે. (१) राज्ञो महाक्षत्रपस रुद्रदामपुत्रस राज्ञो क्षत्रपस दामजसदस (२) राज्ञो महाक्षत्रपस रुद्रदाम्रपुत्रस राज्ञ अत्रपस दामजदश्रिय (३) राज्ञो महाक्षत्रपस रुद्रदाम्नपुत्रस राज्ञो महाक्षत्रपस दामजदश्चिय આ દામજદશ્રી ૧૫૦-૧૮૧ ની વચમાં ગાદીએ રહ્યો હતો એમ અનુમાન થાય છે. તે પછી ગાદી ઉપર કેણ આવે તે સંબંધી ઝઝઘડે ઉભો થયે હતો, તેને પરિણામે દામજદશ્રીને ભાઈ રૂદ્રસિંહ પ્રથમ ગાદીએ આવ્યું. તેના મિશ્ર ધાતુના સિકકાઓ મળ્યા છે. તેના ઉપર શંકસંવત કોતરાવેલે માલુમ પડે છે. તેણે ૧૮૧-૧૮૮ સુધી રાજ્ય કર્યું છે. પછી ઇશ્વરદત્ત આભીર મહાક્ષત્રપ થશે. તેણે ૧૮૮–૧૯૦ ઈ. સ. સુધી રાજ્ય કર્યું. તે પછી ફરીને રૂદ્ધસિંહ પ્રધમે તેની પાસેથી ગાદી લીધી અને ૧૯૧–૧૯૬ ઈ. સ. સુધી અધિકાર ભગવ્યે. રૂદ્રસિંહ પ્રથમ પછી તેને ભત્રીજે જીવદામાં ગાદીએ આવ્યું. તે મહાક્ષત્રપ કહેવાતો હતો તેણે ૧૯૭ ઈ. સ. સુધી રાજ કર્યું હતું. તે પછી રૂદ્રસિંહને પુત્ર રૂદ્રસેન પ્રથમ ગાદીએ આવ્યું, તે ઈ. સ. ર૦૦ થી રરર સુધી ઉજજૈનની ગાદી ઉપર રહ્યો. તે પછી રૂહસિંહના બે પુત્ર, રૂદ્રસેનના ભાઈ સંઘદામા ને દામસેન અનુક્રમે ગાદીએ આવ્યા અને તેમણે એક વર્ષ અને તેર વર્ષ ક્રમાનુસાર રાજ્ય કર્યું. એટલે કે, ઈ. સ. રરર–૨૨૩ અને ઈ. સ. ૨૨૩-૨૩૬ સુધી. * ગાદીના ઝઘડા દરમ્યાન દામજદશ્રીને પુત્ર સત્યદામાં ગાદી ઉપર બેઠા હતા, પણ રૂકસિંહે ગાદી ઉપર આવીને તેને પદભ્રષ્ટ કર્યો હતો. તે સત્યદામાના નામના સિક્કાઓ મળ્યા છે તેના ઉપર " राज्ञो महाक्षत्रपस्व दामजदश्रिय પુત્રય રા ક્ષત્રપજી સત્યાન્ન” એવું કોતરાયેલું છે. + Indian Historical Quarterly Vol. XIII/2. Political History of India P. 346.

·હs રાજ રામાન રાજ્ય અધિકાર, પૃથ્વીસેન, દામજથી બીજે, અને વીરદામાં ક્ષત્રપ તરીકે રહ્યા. જ્યારે યશોદામા પ્રધમ, વિજયસેન, દામજદથી ત્રી, સેન બોલે, વિશ્વ સિંહ, દામા અને વિશ્વન એ બધા એક પછી એક મહાક્ષત્ર થયા. તે પછી રૂદ્ધસિંહ બીજો, યશદામા બી, સ્વામી રૂદ્રદામાં બીજો અને સ્વામી રૂદ્રસેન ત્રિી અને સ્વામી સિહસેન ગાદીએ આવ્યા. સ્વામી સિંહસેન એ રાજા રુદ્રદામા બીજાને ભાણેજ થતા હતા. સ્વામી સિંહસેન પછી તેને પુત્ર સ્વામી રૂદ્રસેન , તેને ભાઈ સ્વામી સત્યસિંહ, અને સ્વામી સત્યસિંહને પુત્ર સ્વામી રૂકસિંહ ત્રીજે ગાદીએ આવ્યા. તે બધા મહાક્ષત્રપની પદવી ભગવતા હતા. સ્વામી રૂદ્રસિંહ ત્રીજે એ રૂદ્રદામાની ગાદી ઉપર છેલે ક્ષત્રપરાજા ગણાય છે. વચલા બીજા રાજાઓની રાજ અમલની પૂરી અવાંતર વિગત મળતી નથી. છેલ્લા મહાક્ષત્રપ સ્વામી રૂદ્રસિંહ વીજાના અવસાનની સાલ ઈ. સ. ૩૮૮ ની ગણાય છે. રૂદ્રસિંહ ત્રીજા પછી રૂદ્રદામાનો રાજ્ય વિસ્તાર ને ઉજ્જૈનની ગાદી ચકનવંશીય રાજાઓ પાસેથી ચાલી ગઈ. ગુપ્તવંશી રાજાઓએ છીનવી લીધી. રૂદ્રસિંહ ત્રીજે બહુ દુરાચારી હતા અને તેના ઉપર ગુપ્તવંશના સ્કંદગુપ્તને પ્રતાપી પુત્ર ચંદ્રગુપ્ત ચડાઈ કરીને તેને કપટથી મારી નાખે. અલબત તેને લડાઈમાં મારી શકાય ન હતું. પરંતુ રૂદ્રસિહ બહુ વિષયાંધ હોવાથી તે ધ્રુવદેવી નામની એક સુંદરી ઉપર મોહિત હતા. ચંદ્રગુપ્ત એ ધ્રુવદેવીને વેશ પહેરી રૂદ્ધસિંહના આરામ ભવનમાં જઈ છળ કરી રૂદ્રસિંહને મારી નાખ્યા અને માળવ, તથા સુરાષ્ટ્રના રાજે કબજે કરી પોતાના રાજ્યમાં મેળવી દીધા. એ રીતે મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાએ અતુલ પરાક્રમથી મેળવેલે રાજ્ય વિસ્તાર સિંહે વિષયાંધ બની છે નાખે અને ચછનવંશીય ક્ષત્રપ રાજાઓને નાશ થયે. ફરી તે રાજાઓમાંથી કઈ ઉઠયું હોય એ ઇતિહાસ નથી. આ સંક્ષિપ્ત વિગતથી એમ સમજી શકાય છે કે મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાની ગાદી ઉપર તેજ કુટુંબના ચહનવંશીય ક્ષેત્રના મેટા કે નાના ભાઈઓને અમલ-અધિકાર રહ્યો હતે. વળી એક ક્ષય કે મહાક્ષત્રપ પછી તેને ઉત્તરાધિકારી પણ તેજ પદવી મેળવી શકે છે. બીજી એક હકીકત એ મળે છે કે છેલ્લા ચાર રાજાઓ ચછનર્વશની પુત્રીના વંશના રાજાએ રૂદ્રદામાની ગાદીએ આવેલા છે. આ રીતે રૂદ્રદામાના ગાદીવારસ-ઉત્તરાધિકારીઓ કુલ ર૯ થયા છે. તેમાં ૨૩ મહાક્ષત્ર હતા અને ૬ ક્ષત્ર હતા.

·૩૮ મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામ, ક્ષત્રપ એ પદવી કે કુલ ? મૂળે તે ક્ષત્રપ કે મહાક્ષત્રપ એ પદવીજ-સૂબાગિરીજ લેખાતી હતી. સૂબાને ક્ષત્રપ અને સરસૂબાને મહાક્ષત્રપ કહેતા હતા. પરંતુ ઈતિહાસથી તે એમ દેખાય છે કે રૂદ્રદામા એ કોઈને સૂબો કે સરસ્બે ન હતો. તે તો સ્વતંત્ર રાજ, ચક્રવતી જે હતા. કારણ કે તેણે પિતે બાહુબળથીજ પિતાના રાજ્યને વિસ્તાર વધાર્યો ને ટકાવ્યું, છતાં તેણે પોતાને મહાક્ષત્રપ તરીકેજ લેખાવ્યા છે. તે પછી તેના ઉત્તરાધિકારીઓ પણ રૂદ્રદામાને સ્વતંત્ર રાજ્ય ઉપર અધિકાર ભેગવી ગયા છે એટલે તેઓ પણ કેઈનાં સૂબા કે સરસૂબા ન હતા છતાં તેમણે પણ ક્ષત્રપ કે મહાક્ષત્રપ તરીકે જ પિતાને ઓળખાવ્યા છે. એટલે કે રૂદ્રદામાથી લઈ કરી બધા રાજાઓએ પિતાને સ્વતંત્ર રાજાઓ હોવા છતાં ક્ષત્રપ કે મહાક્ષત્રપ તરીકે જ ઓળખાવ્યા છે. અર્થાત ક્ષત્રપ શબ્દ માત્ર એક સૂબા તરીકે નહી પણ કેઈએક સ્વતંત્ર પદવી શાખા અથવા કુળ તરીકે ચાલુ કર્યો લાગે છે વળી પાછળથી તેઓ ક્ષત્રપરાજા તરીકે ઓળખાય છે. એટલે પાછળથી ક્ષત્રપ એ શાખા કે કુળ વાચક શબ્દ રૂઢ બની ગયો છે. શક રાજાઓનો ધર્મ_ આ શક રાજાઓના ધર્મ વિશે, ખાસ વિશેષ જાણવામાં આવ્યું નથી, પરંતુ જૂનાગઢમાંથી મળી આવેલા એક શિલાલેખથી એવું સમજાય છે કે એ શિલાલેખ જેમને હવાનો સંભવ છે. એ લેખમાં કોતરાવનારનું નામ સ્પષ્ટ રીતે વાંચવામાં આવતું નથી પણ તેના પ્રપિતામહ ચટ્ટન તથા પિતામહ જયદામાનો પત્ર એમ વંચાય છે, ચત્ર શુદ ૫ ને મિતિ સ્પષ્ટ વંચાય છે વર્ષ ઉકેલાયુ નથી, પરંતુ એ ઉપરથી તે દામજદશ્રી અથવા રૂદ્રસિંહ હવે જોઈએ એમ અનુમાન કરવાનું કારણ છે. તે જેન હેવાનો ઘણે સંભવ છે. ગર્ભ તેના પૂર્વજો ઉપર પણ જૈન ધર્મની સારી છાપ પડી હોય તો તે સ્વાભાવિક છે. કારણ કે જૈનાચાર્ય કાલકસૂરિ સાથે તે લેકે ભારતમાં આવ્યા હતા, તેઓ તેમના નેતા અને અગ્રણી રહ્યા છે, તેમને ઘણું સહાય કરી છે અને ગર્દભિલ્લની ગાદી પણ શકે તેમણે અપાવી છે એવા એક ધુરંધર આચાર્યનો ધાર્મિક પ્રભાવ પણ આ લોકો ઉપર પડવાનું સુલભ છે. જો કે બીજા રાજાઓની ધાર્મિક વલણ સંબંધી વધુ જાણવામાં આવતું નથી. પણ દામજદશ્રી- ના કે રૂદ્ધસિંહના આ શિલાલેખે કંઇક દિશા બતાવી છે. તે શિલાલેખ “Antiquities of : * શિલાલેખની મૂળ નકલ આ પ્રમાણે છે. ૩૪ ર...૫ ૨ [ મ ] નર્ચ [ પ ]ત્ર રાઃ ત્રિપ રવાનિયામી જી મહાલ,

·ક
ચછનવંશીય જયદામાના પિત્ર રાજા રુકસિંહ અથવા દામજદીના
ધર્મ ઓળખાવતે શિલાલેખ,

·No text on this page.

·રાજ રૂદ્રદામાને રાજ્ય અધિકાર, ૩૯ Kathiawad and Kachh,”ભાવનગરના મહારાજા તરફથી પ્રકાશિત થયેલ “Collection of Sanskrit Prakrit Inscriptions' 24' Historical Inscriptions of Gujarat' Part. 1 માં પ્રકાશિત થયેલા છે. ઉપરના શબને પુસ્તકોમાં તે મૂળ શિલાને ફેટુ પણ આપવામાં આવેલ છે. તેને ઘણે ભાગ એવાઈ ગયેલ છે. પરંતુ તેમાં જે લખાણ અવશિષ્ટ બાકી રહેલું મળે છે, તેમાંના કેટલાક શબ્દો જેને સાથે વધારે સંબંધ રાખે છે, જિલ્લાનાનાં અને પિત્તશામળાજ એ શબ્દો જેમાં પ્રચાર પામેલા છે એટલું જ નહીં તેમનાં જ ધર્મના પારિભાષિક શબ્દ છે. વિજ્ઞાન કે સિતારામજી એ તીર્થકરે, સિદ્ધભગવાન કે કેવળીને જ જેમાં લાગુ પડે છે. એટલે એમ માનવાને કારણ મળે છે કે આ શિલાલેખ જૈનધર્મ સાથે સંબંધ રાખે છે. સંભવ છે કે આ રૂદ્રદામાના પુત્ર દામજદશ્રીએ ગિરનાર પર્વત ઉપર શ્રી નેમિનાથ ભગવાનના મંદિર સંબંધી કાંઈ બાંધકામ કે સમારકામ કરાવ્યું હોય અને તેની યાદગીરિ માટે આ શિલાલેખ કતરા હાય. એ રીતે એમ પણ માનવાને કારણે મળે છે કે, આચાર્ય કાલરિ સાથે શકે આવ્યા ત્યારથી જ તે રાજાઓમાં એ ધર્મનો પ્રભાવ રહી ગયેલ હોય અને તે દામજદશ્રી અથવા રૂદ્ધસિંહ સુધી ચાલે આવેલેહેય. ક્ષત્રપરાએ આચાર્ય કાલકસૂરિના પ્રભાવથી જૈનધર્મ અપનાવે છે. કારણ કે પ્રાચીન સાહિત્યથી તેમને પ્રભાવ ઘણે હતું એમ જણાય છે. 1 1 ૩ ]િ = અક્ષર વિશે પામે મ [ પ ]$ શિરે લેવાના પક્ષક્ષત્રિ….. ૪ .. () મિવ ... વાંસનો નિતારમાળા (જી....… Antiquitics of Kathiawad and Kachl, P. 110 તથા સુરજ.... ૨ ( મી) ચીન = (વ) ત્રસ્ટ ર પર ચિમપીજય ા મા.. ૨ () શુ દિવસે ઉપ (૫) ઢું નિજરે રેવાપુજાચલરાત્રિ. ૪ પ્ર (3) મિત્ર મહિનાના સિતારા ( ? ) છે Collection of Sanskrit Prakrit Inscriptions. P. 17 * વેરિઝાનાનાં શબ્દ શિલાલેખમાં અશુદ્ધ આળખાયેલો છે. ભાષાની દષ્ટિએ વિજ્ઞાન- સંતાન એ પ્રમાણે શબ્દ હો જેઈએ. * ગિરનાર પર્વત જેનોનું તીર્થ સ્થાન છે, અને શ્રી નેમિનાથ ત્રેવીસમા તીર્થંકરના ત્રણ કલ્યાણ કે દીક્ષા કલ્યાણક, કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક ને નિર્વાણ કલ્યાણક ત્યાં થયાં છે. + मौलिक्यशाखिनृपतिरपरे तस्य सेवकाः । इति व्यवस्थया तन राग्यमन्वशिषन् शकाः ॥ १० ॥ ते श्रीमत्कालकाचार्यपर्युपासनतत्पराः । चिरं राज्यानि युभुजर्जिनधर्मप्रभावकाः ॥ ६१ ॥ कालकाचार्य (जिनदेवीय ) कथा ॥ पृ. ९०-१ ·P ૪૦ મહાક્ષત્રપ રાજા દામાં. ? Dr. James Burgess નું પણ મારા અનુમાનને લગતું જ એવું મંતવ્ય છે " Kevalins”એ માટે ભાગે જેનોમાંજ બહુ પ્રચાર પામેલ શબ્દ છે અને તેથી શિલાલેખથી એવું જણાય છે કે તે જેનેને ઝશિલાલેખ હોવો જોઈએ. ? તેમણે તો એમ પણ અનુમાન દેર્યું છે કે આ ગુફાઓ જ જેનો માટે બીજી સદીના અંતમાં રાષ્ટ્રના શાહ (શક) રાજાઓએ કોતરાવી હોય, જેને તે ભેટ આપી હોય અને પાછળથી એ પિતાના ઉપયોગ માટે પડાવી લીધી હોય, અથવા તે આ શિલા- લેખ બીજી ગુફાઓને હોય અને તે ગુફાઓ બલકુલ નષ્ટ થઈ જવાથી તે શિલાલેખને અહીં ઉપાડી લાવ્યા હોય. મારું અનુમાન એમ છે કે તે રાજાએ ભગવાન શ્રી નેમિનાથ કે તેમના મંદિર સંથી કશું બાંધકામ કરાવ્યું હોય અને તેની યાદીમાં આ શિલાલેખ છેતરાવ્યું હોય. * गुरोनिदेशाद् इति तैः प्रहृष्टः भूपः प्रयागं झटिति प्रदत्तम् । सर्वेऽपि भूपाः सुगुरोश्च सेवां कुर्वन्ति बद्धाञ्जलयो विनीताः ॥ ३० ॥ Bonn, P. 100 ...રાત્રે તિજો રિા માનતાતંતઃ + ૪૦ + हहो । निरुद्यमा यूयं किमु तिष्टय संप्रति । अवन्तिदेशं गृहणीध्वं पर्याप्तं तत्र भावि वः ॥ ४१ ॥ ૪ કથાચા મુનક રવિરારમ્...……. ૪ कालकाचार्य कथा. प. ९१ The most interesting point about it is the word alfaTTI “ of those who have obtained the knowledge of Kevalins. Kcvalin occurs most frequently in the Jain sculptures, and denotes 3 person who is possessed of the Keral-jnana' or true knowledge which produces final emancipation. ' It would, therefore, seem that the inscription is Jain." From this it would appear that these caves were probably excayated for the Jainas by the Säha Kings of Saurastra about the end the second century of the Christian era. They may, however, be much older, and the inscription may merely commemorate their being devoted to the Jainas, by the Saha king, possibly after they had ceased to be used by the Buddhas: or, the inscription may have been brought from some other caves now entirely destroyed. Antiquities of Kathiawad and Kachh. P. 141 ·રાજ રૂદ્રદામા રાજા અધિકાર ૪૧ ગમે તેમ પણ આ શિલાલેખ જેને છે એ તે નિઃશંક વાત છે. પ્રે. રેગ્નન+ પણ તે વાતને અનુમોદન આપે છે. અને તે, તે વખતના રાજા ઉપર તેની અસર હતી એ પ્રતિપાદન કરે છે. પ્રે. રૂસનને એ મત છે કે તેઓ જેનધર્મ પાળતા હતા. તેમણે પિતાના પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે માળવાના ક્ષત્રપ જેને વિક્રમાદિત્યે હરાવ્યા તે જૈનધર્મનું પાલન કરતા હતા.” તેણે એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મથુરા કે તક્ષશિલાના ક્ષત્રપ દ્વધર્મ પાળતા હતા, જ્યારે માળવાના ક્ષેત્ર જૈનધર્માનુયાયી હતા. એટલે શકલેકે ભારતમાં જ્યારથી આવ્યા ત્યારથીજ જેનધર્મની અસર તળે હતા અને તે દામજદશ્રી અથવા રૂદ્રસિંહ સુધી તેની અસર કાયમ રહી છે. તે પછીના રાજાઓ ઉપર જૈન ધર્મના સંસ્કાર રહ્યા હતા કે કેમ તે ઈતિહાસથી મળી શક્યું નથી, પરંતુ સંભવ છે કે કેટલીક પેઢી સુધી તેની અસર રહી હોય. રૂદ્રદામાના સિક્કાઓ ક્ષત્રપ રાજાઓએ પોતાના સ્વતંત્ર સિક્કાઓ પડાવ્યા હતા એ કહેવા જેવી વાત નથી. રૂદ્રદામાના દાદા પરદાદાના વખતથી ક્ષત્રપ રાજાઓના સિક્કાઓ ચાલુ હતા. તેમાં તેમણે પસંદ કરેલી નિશાનીઓ, ચિન્હ અને નામો પણ ઘણું જાતના મળી આવે છે. રૂદ્રદામાના પણ સિકકા ચાંદીના અને તાંબાના મળી આવે છે. સોનાના સિક્કાઓ હજી મળ્યા નથી. કદાચ ક્ષત્રપ રાજાઓએ સેનાના સિક્કાઓ પડાવ્યા નહીં હોય. ઈતિહાસમાં તેનું વર્ણન આવે જ છે, પરંતુ પ્રાચીન શૈદગ્રંથોમાં પણ તેના સિક્કા- એનું ખુબ વર્ણન કરાયેલું છે. તેના ઉપર સપરિપુત્તવેર અને બુદ્ધાપ વિગેરેએ ખૂબ વિચાર કર્યા છે. તે ગ્રંથોમાં રામક, રૂદ્રદામકાદિ, રૂદ્રદામકાદોનિ, રૂદ્રદામકાદીને વિગેરે શબ્દ આવે છે. સારત્વદીપનીમાં રૂદ્રદામકની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે કે સામેળ કવિતા અર્થાત્ “રૂદ્રદામાં એ પડાવેલા.” Manufactured by Rudradama, રૂદ્રદામક એ રૂદ્રદામકાદિ, રૂદઢામકાદીનાં વિગેરે શબ્દોનું પ્રાથમિક રૂપ અથવા એ શબ્દોને પૂર્વ ભાગ છે. વળી રૂદ્રદામાં એ શકરાજા સિવાય બીજાનું નામ આજ સુધી ઈતિહાસમાં મળ્યું નથી અને તેથી એ સિકકાઓ રૂદ્રદામાને છે એમ નિશ્ચિત થાય છે. રૂદ્રદામકને બીજો અર્થ એ પણ કર્યો છે કે રુદ્રદામાના સિક્કા જેવા નમૂનાના બીજા સિકકા તેના પછીના રાજાઓએ પડાવ્યા છે તે તેને પણ રૂદ્રદામકાદિ કહી શકાય. પરંતુ તેની ચર્ચા અહીં અપ્રાસંગિક થઈ જવાથી તે લંબાણ નહીં કરતાં કેવળ રૂદ્રદામાના સિક્કાઓ સંબંધી જ અહીં થોડી ચર્ચા કરી છે. + Indian coins in British Museum P. Lxi. x "...The Sakas, who in Malwê were patrons of the Jain religion..." “Ancient India". P. 143. * Buddhistio studios P. 889.

·કર મહાક્ષત્રપ રાજા દામ, ૮ રૂદ્રદામાના ચાંદીના સિકકા “ સ્ટાન્ડર્ડ મની ” તરીકે પ્રખ્યાત હતા અને તે રુદ્રદામાના રાજ્યકાળની પહેલા ચાલતા ચાંદીના સિક્કાઓ સાથે ઘણે અંશે મળતા હતા જે માળવા, કાઠીયાવાડ, કચ્છ, ગુજરાત, ઉત્તર કોંકણ, નાસિક, પૂના જીલ્લામાં પ્રચલિત હતા, જેના ઉપર રૂદ્રદામાએ પાચળથી રાજ્ય કર્યું છે. એથી એમ સિદ્ધ થાય છે કે – રૂદ્રદામા પિતાના તાંબાના સિક્કા કરતાં ચાંદીના સિક્કા( જે ચલણી સિકકા Standard money તરીકે ચાલતા તે )થી વધારે જાણીતા થયે હતો. તેનાં તાંબાના અને ચાંદીના સિક્કાઓ ઘણું રીતે જુદા પડે છે. (૧) એક તે તેને રણમાં ફેરફાર હતો. (૨) તેના આકારે પણ જુદા હતા, ચાંદીના સિકકાઓ ગોળ હતા જ્યારે તાંબાના સિક્કા જુદા આકારના હતા–ચોખણીયા હતા. (૩) તેની પદ્ધતિ અને type માં પણ ફેર હતો. ચાંદીના સિક્કાઓમાં એક તરફ રાજનું મસ્તક કોતરાયેલું રહે છે, તેની બીજી ત્રણ શિખરવાળા ચૈત્ય ઉપર બીજની ચંદ્રાકૃતિ” “કિરણોવાળો સૂર્ય ચંદ્રાકૃતિ ” “ ચેત્યની નીચે સર્પાકાર લાઈન, ” વિગેરે વિગેરે કોતરાયેલાં હોય છે, તેનાં તાંબાના સિક્કામાં એક તરફ એક પ્રાણીનું ચિત્ર અથવા “ડાબી બાજુએ ઉભેલ હાથી અથવા “સિકકાની ડાબી બાજૂએ થાંભલાની સન્મુખ ઉભેલે ઘડે” કે “ ખેતર તરફ જોઈને ઉભા રહેલા ખુંધવાળા બળદ રહે છે. તેની બીજી બાજૂએ ત્રણ લાઈને ઉપર અર્ધચંદ્રાકૃતિ સહિત ચૈત્ય સકિરણ સૂર્ય, અર્ધચંદ્રાકૃતિ,” અને “ત્યની નીચે વળાંક વાળી લાઈન ” વિગેરે રહે છે. તે બંને પ્રકારના સિક્કામાં ટપકાવાળી બોર્ડર-કિનારી પણ ખાસ ધ્યાન ખેંચનારી છે. તાંબાના સિક્કામાં કેઈમાં તે કિનારી ઉપરની બાજુમાં હોય છે. કોઈમાં તે નીચેની બાજુમાં હોય છે. જ્યારે ચાંદીના સિકકાઓમાં તે ટપકાવાળી કિનારી નીચેની બાજુમાંજ માલુમ પડે છે. તે બન્ને પ્રકારના સિકકાઓમાં પાછલી બાજુમાં “ચેત્ય ’નું ચિહ્ન તો સામાન્ય પણેજ રહેલું છે. તેના સિક્કાઓમાં જે અક્ષરો ને નામે કોતરાયેલા છે તે પણ જુદી જુદી રીતે કોતરાયેલા છે, તે આ પ્રમાણે – ( १ ) राज्ञो क्षत्रपस जयदामपुत्रस राज्ञो महाक्षत्रपस रुद्रदामस । (२) राज्ञो क्षत्रपस जयदामस पुत्रस राज्ञो महाक्षत्रपस रुद्रदामस । તે બન્ને પ્રકારના સિક્કાઓમાં “મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામા” તે લખેલું મળી આવે છે જ. * Buddhistic studies P. 390. 3 .

·વંશાવળી. ૪૩ ચષ્ટનવંશીય ક્ષત્રપોની વંશાવળી ઝામેતિક ૧ ચન ૮૦-૧૧૦ ઇ. સ. T જયદામાં T ૨ રૂદ્રદામાં ૧૩૦-૧૫૦. પુત્રીવાશિષ્ટીપુત્ર સાતકર્ણિ ૩ દામજદશ્રી પહેલે ૪ રૂદ્ધસિંહ પહેલો { ૧૫૦–૧૮૦ ૧૮૧–૧૮૮ ૧૯૧–૧૯૬ સત્યદામાં ૫ જીવદામાં ૧૭, ૬ રૂકસેન પહેલાં ૨૦૦-૨૨૨. ૭ સંઘદામા ૨૨-૨૨૩. ૮ દામસેન ૨૨૩-૨૩૬. પૃથ્વીન દામજદથી બીજે વિરદામાં ૯ યશોદામાં ૨૩૮-૩૯, ૧૦ વિજયસેન '૨૩૯-૨૫૦ ૧૧ દામજદશ્રી ત્રીજો ૨૫૧૨૫૫ ૧૨ રૂદ્રસેન બીજે ૨૫૫–૨૭૭. ૧૩ વિશ્વસિહ ૨૭૮. ૧૪ ભદામાં ૨૮૨-૨લ્પ. ૧૫ વિશ્વસેન ર૫-૩૦૪. સ્વામી છવામાં ૧૦ રૂદ્ધસિંહ બીજે ૩૦૪-૦૧૬. ૧૭ યશોદામા બીજે ૩૧૬-૩૩ર. ૧૮ સ્વામી રૂદ્રદામાં બીજે ૩૪પ૩૪૭. ૧૯ સ્વામી રૂદ્રસેન ત્રીજે ૩૪૮-૩૫૧- પુત્રી ૨૦ સ્વામી સિંહસેન ૩૬૦-૩૭૯, ૨૧ સ્વામી રૂદન ચોથે ૩૮૨. ૨૨ સ્વામી સત્યસિંહ ૨૩ સ્વામી રૂદ્રસિંહ ત્રીજે ૧૮. નાટ–મહાક્ષત્રપ દામજદશ્રી પ્રથમ અને રુકસિંહ પ્રથમના રાજ્યકાળની વચમાં ઈશ્વરસેન આભીર મહાક્ષત્રપની ગાદી ઉપર આવી ગયું હતું.

·છે ૫ સુદર્શન તળાવ. સુદર્શન તળાવનું સ્થાન-માપ- સુદર્શન તળાવ કોણે બંધાવ્યું, જેણે સમરાવ્યું કે પુનરૂદ્ધાર કર્યો અને તેના શિલા- લેખ વિગેરે સંબંધી પાછલા પ્રકરણમાં ખૂબ વિસ્તારથી વર્ણન કર્યું છે. તે સાથે સાથે સુદર્શન તળાવની પણ થોડી ઘણી માહિતિ આપવી આવશ્યક છે. અલબત્ત તેની પૂરી માહિતિ મળી શકે તેવા પ્રમાણે અત્યારે નથી, ઈતિહાસમાં તે મળી શકતાં નથી; અવ્વલમાં તે સુદર્શન તળાવ હતું કે નહીં એની જ માહિતિ ઓગણીસમી સદી સુધી તે ન હતી; પરંતુ જ્યારે રૂદ્રદામાને શિલાલેખ વંચાય ત્યારે સુદર્શન તળાવની હસ્તીને લોકોને ખ્યાલ આવ્યો. શિલાલેખમાં તેના સ્થાન કે માપ સંબંધી કશો ઈસાર કર્યો નથી. એટલે તે તળાવ ક્યા સ્થાનમાં હતું અથવા હેવું જોઈએ અને તે કેટલું લાંબુ પહોળું હતું તે સંબંધી ઇતિહાસકારોને કેવળ એ શિલાલેખ કે શિલાથી અનુમાન બાંધીને જ સંતોષ માન પડે છે. એ ઉપરથીજ તેના વિસ્તાર સંબંધી કે તેના સ્થાન સંબંધી જેટલા અંશમાં થઈ શકે તેટલા અંશમાં વિચાર કરવો જરૂરી છે. સુદર્શન તળાવ સંબંધી બે શિલાલેખો મૌજૂદ છે. એક મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામાને અને બીજે સ્કંદગુપ્તને તે બને શિલાલેખો અશાકની આજ્ઞાવાળી શિલા ઉપર કોતરાયેલા છે. તે બને શિલાલેખોમાં તેનું નિશ્ચિત માપ કે નિશ્ચિત સ્થાન સંબંધી નિર્દેશ નથી, ·• સુદર્શન તળાવ. ૫ તે શિલાલેખથી તેના સ્થાન સંબધી અનુમાન કરવાને એટલું પ્રમાણ મળી આવે છે કે તે તળાવ એ શિલાની આસપાસ હેવું જોઈએ. એ શિલા તળાવની મર્યાદામાં કે તળાવની આસપાસ રહેવાને ઘણે સંભવ છે; જેમ ઘરને લેખ કે મંદિરનો લેખ મદિરની મર્યાદામાં હેય, દુકાનનું બેર્ડ જેમ દુકાન ઉપર હોય તેમ આ તળાવને શિલાલેખ પણ તળાવની આસપાસ જ હા જોઈએ. તે સાથે સાથે શિલાલેખમાં નદીઓના નામે આવે છે. તે નદીઓ આ તળાવમાં મળે છે એ તેને ધ્વનિ છે. વળી બંધ હમેશાં નદીઓને વહેણને રોકીને જ બંધાયેલા હોય છે. તેમાં સુવર્ણસિક્તા અને પળાશિનીના નામે આવે છે અને તેના પાણી તળાવમાં મળે છે એ હકીકત છે. તે નદીઓનાં વહેણું કઈ તરફ હતાં તે વિચારવાનું રહે છે. હવે એ તળાવની દિશા નક્કી કરવાને માટે પ્રથમ ગિરનાર, તે શિલા અને જૂનાગઢની દિશા નક્કી કરવી રહી. ગિરનાર એ પૂર્વ દિશામાં છે. જુનાગઢ પશ્ચિમ દિશામાં છે અને તે શિલા લક્ષ્મણ ટેકરીની નીચેના ભાગમાં એટલે દક્ષિણ દિશામાં છે, કારણ કે લક્ષ્મણ ટેકરી દક્ષિણ દિશામાં છે. ઉત્તર દિશામાં પૂર્વ તરફ જોગણું ટેકરી છે અને ઉત્તરપશ્ચિમ ભાગ લગભગ ખાલી જેવું છે. ગિરનારમાંથી નિકળેલી નદી દક્ષિણમાં વહી શકે નહીં કારણ કે ત્યાં ટેકરીઓ છે. વળી અત્યારે દાદર કુંડવાળી નદીનું વહેણ ઉત્તર પશ્ચિમમાં છે અને તે ખીણમાં થઈને વધું જાય છે. એટલે તે સુવર્ણસિક્તા અને પલાશિની નદીઓનાં વહેણું ઉત્તર પશ્ચિમમાં જૂનાગઢ શહેરના ખૂણાના ભાગે થઈને વહેતા હોવા જોઈએ અને ત્યાંજ એ નદીઓનાં વહેણ અટકાવવા બંધ બાંધેલો હવે જોઈએ. અત્યારે પણ દામોદર કુંડ હાલની સેનખ નદીના વહેણમાં બાંધેલ છે અને તેનું હેબુ લક્ષ્મણ ટેકરી અને જોગણી ટેકીને જોડનારા પુલ નીચે થઈને ઉત્તર પશ્ચિમમાં વહે છે અને તે આગળ જઈને અશેકશિલાની સામે થઇ ગિરનારદરવાજા પાસે ત્રિવેણી સંગમ મેળવી ઉપરકેટની પાછળ થતી થતી મઝેવડી દરવાજા અને સક્કર- બાગની વચમાં થઈને નદીના રૂપમાં વહી જાય છે. એટલે કે અશોક શિલાની સામે બાજુએ ઉત્તર પશ્ચિમમાં અર્થાત્ દક્ષિણની લક્ષ્મણ ટેકરી અને તેની સામે ઉત્તરમાં ગટેકરીની વચમાં બંધ હવે જોઈએ. સુદર્શન તળાવનું સ્થાન શિલાલેખવાળી શિલાની સામેના ભાગમાં ઉત્તર પશ્ચિમમાં નિશ્ચિત કરી શકાય. વળી તે તળાવ જુનાગઢ શહેરથી બહુ દૂર પણ ન હોવું જોઈએ. કારણ કે શહેરથી બહુ દૂર ન છે તે શહેરીએ તેનો લાભ લઈ શકે અને આ શિલા શહેરથી લગભગ માઈલ પિ માઈલ છે. એથી ૫ઇ એમ અનુમાન કરવાને કારણે મળે છે કે તે તળાવ જૂનાગઢ શહેર અને પ્રશસ્તિને શિલાના સ્થાનની વચલી જગામાં હોવું જોઈએ.

·મહાક્ષત્રપ રાજા દામા. આ બધે વિચાર કર્યા પછી એમ નિશ્ચિત અનુમાન ઉપર આવી શકાય છે કે ઉપરકેટનો પાછલો ભાગ અને આ શિલા વચ્ચે તે તળાવનું સ્થાન હતું. તેના માપ સંબંધી–તે કેટલું લાંબુ, પહોળું વિસ્તારવાળું હતું તેની માહિતિ પણ નિશ્ચિતરૂપે શિલાલેખમાં નથી. છતાં સ્કન્દગુપ્તના શિલાલેખમાં એક માપ આવ્યું છે પરંતુ તે પૂરા બંધનું નહીં પણ તેણે તળાવના બંધમાં પડેલુ ગાબડુજ માત્ર પૂરાવ્યું હોય એમ તે માપનાં આંકડાઓથી જણાય છે. કારણ કે રૂદ્રદામાના વખતમાં પડેલા ગાબડાના હિસાબે સો હાથ એ લાંબુ ન કહેવાય કારણ કે રૂદ્રદામાના વખતમાં ૪ર૦ હાથ લાંબુ પહોળું ગાબડુ પડ્યું હતું, એટલે ચંદ્રગુપ્તના વખતમાંજ ૪ર૦ હાથ કરતાં તળાવ ઘણું મોટું હતું. વળી રૂદ્રદામાએ તે ચંદ્રગુપ્તના તળાવ કરતાં ત્રણગણું મોટું તળાવ બંધાવ્યું હતું- તળાવને બંધ બંધાવ્યું હતું. એટલે કે રૂદ્રદાસાના વખતના તળાવની લંબાઈ પહોળાઈના હિસાબે ૧૦૦x૬૮ હાથ એ તેને સંપૂર્ણ વિસ્તાર હોઈ શકે જ નહીં. એટલે તેની સંપૂર્ણ લંબાઈ પહોળાઈ કેટલી હતી તે કહેવું અત્યારે મુશ્કેલ છે. મારૂં અનુમાન એમ છે કે તે તળાવ ઉપરકોટની દીવાલની અડબડ હોવુ જોઈએ. કારણ કે ઘણા કિલ્લાઓની આસપાસ ખાઈએ હોય છે અને તેની પાછળ નદી કે તળાવ હોય છે જેથી કિલાનું સંપૂર્ણપણે રક્ષણ થઈ શકે. વળી ઉપરકેટ કિલાના પાછલા ભાગમાં ખૂબ ઊંડી ખીણ જેવું પણ છે. એટલે તળાવ શિલાથી તે ઉપર કોટના કિલ્લા સુધી હોય તે તે સંભવિત છે. મી. અરદેશરે સુદર્શન તળાવનો જે ચાર્ટ તૈયાર કરેલ છે અને જે અત્યારે જૂનાગઢના સકકર બાગના મ્યુઝીયમમાં ટાંગે છે તેમાં પણ તળાવનું સ્થાન ઉપરકેટ કિલ્લાની બરાબર હોવાનું બતાવેલ છે. અલબત અત્યારે તે કિલ્લા પાછળ સડક બંધાયેલી છે અને નદીના વહેણ સિવાય સુદર્શન તળાવની કશી પરિસ્થિતિ દેખાતી નથી. સમયની એ બલિહારી છે. મી. અરદેશરજી તથા મી. કેડરિંગટનએ અમુક માપ કાઢેલું છે તે આ પ્રમાણે છે. ચંદ્રગુપ્તના વખતમાં તળાવની મર્યાદા– દક્ષિણ કિનારો–સવરામંડપ અને લક્ષ્મણ ટેકરી ૨૩૬ વાર. * आयामतो हस्तशतं समग्रं विस्तारतः षष्टिरयापि चाष्टौ । સત્સંધતો પુરપાળિ સ (2) F (?) [ ..] તંતચર્ચ (II) વવવ વત્થાત્ અર્થાત્ એક હાથ લાંબે, ૬૮ પહેળા, અને સાત પુરૂષ જેટલો ઉંચે બંધ બંધાવ્યો છે. The Asokan Rock at Girnara P. 39.

·સુદર્શન તળાવ.
G
ઉત્તર કિનારે–ત્રિવેણુ ને જોગણહિલ-ટેકરી.
પૂર્વ કિનારે–જોગણટેકરી.
પશ્ચિમ કિનારે –ઉપરકેટની સિધાણમાં સવરામડપથી ત્રિવેણુ ૧૧૦૦ વાર,
રૂદ્રદામાના વખતમાં તળાવની મર્યાદા–
દક્ષિણ કિનારો –ઉપર પ્રમાણે
પૂર્વ કિનારે–ઉપર પ્રમાણે,
ઉત્તર કિનારો—વિશરામગુનેથી ગણટેકરીની ઉત્તરમાં વધારે લાંબે.
પશ્ચિમ કિનારે ઉપરકેટની સિધાણુમાં વિશરામગુન સુધી.
સાથે સાથે તે તળાવના વિસ્તાર સંબંધી તેમનું કહેવું છે કે ચંદ્રગુપ્તના વખતમાં
૧૪૦ એકર અને રૂદ્રદામાના વખતમાં ર૭૮ એકરના વિસ્તારવાળું તે તળાવ હતું.

·, .. * * ૬ શિલાલેખ અને અનુવાદો. - શિલાલેખની સામાન્ય માહિતી કાઠીયાવાડમાં જેના પવિત્ર મહાતીર્થ ગિરનાર પર્વતની પશ્ચિમમાં અને અમરકેટ- ઉપરકેટ કે જુનાગઢની પૂર્વ દિશામાં એટલે કે-જૂનાગઢ શહેર અને ગિરનાર પર્વતની વચમાં, દાદર કુંડની આ તરફ, શહેરથી ગિરનાર પર્વત જતાં રસ્તા ઉપર જમણી બાજૂએ શહેરથી એકાદ માઈલને અંતરે લક્ષ્મણ ટેકરીની નીચે એક નાનું છાપરી જેવું પત્થરબંધી મકાન આવે છે જેમાં મૌર્ય સમ્રા અશોકને ખડક શિલાલેખ છે. તેમાં અશોક સમ્રાના ૧૪ શાસન છેતરાવેલા છે. તે સાથે સાથે એજ ખડક ઉપર બીજા બે શિલાલેખો છે. એક મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાને અને બીજે સ્કંદગુપ્તને છે. રૂદ્રદામાને આ શિલાલેખ સૌથી પહેલાં ૧૮૩૮ માં મી. જેમ્સ પ્રિન્સેપે પ્રકાશિત કર્યો હતો. અને તે પછી 3. જે. વિલ્સન, પ્ર. લાસેન, પ્ર. બઝસ, ડૉ. ભગવાન લાલ ઇંદ્રજી, ડે. ભાઉદાજી વિગેરેએ તેનાં ઉપર ઘણાં સંશોધન કર્યા છે. મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાના રાજ્ય અમલમાં શક સં. ૭૨ ના માગશર વદિ ૧ પ્રતિપદાએ મુશળધાર વરસાદ વરસ્યો અને પુષ્કળ પાણી ભરાઈ જવાથી પાણુના ધકકાને લીધે તળાવના બંધમાં ૪૨૦ હાથ લાંબું, ૪૨૦ હાથ પહેલું અને ૭૫ હાથ ઉંડું ગાબડું પડી જવાથી ·Ye શિલાલેખ અને અનુવાદે. તળાવ આખુ કુટી ગયું અને તેમાંનુ બધુ પાણી તે ગામડા વાટે બહાર ચાલ્યું ગયું. છેવટે તે તળાવ ભયંકર જંગલ જેવું દેખાવમાં દુર્દશન થઈ ગયું. આ વખતે આખા આનર્ત અને સુરાદ્ધપ્રાન્ત ઉપર સમ્રારૂદ્રદામા તરફથી પહલવ જાતિના કુપને પુત્ર સુવિશાખ સણા તરીકે અમલ ચલાવતે હતા તેણે મહાક્ષત્રપ રૂદ્રદામાની આજ્ઞાથી તળાવને મજબૂત પાળ બંધાવ્યા, નાળાઓ મૂકાવ્યા, તેમાંથી નહેરો કાઢી, તળાવને ફરતા ઘાટે કર્યા, અને પહેલાં હતું તેના કરતાં ત્રણગણું વિશાળ સુદર્શન સરવર બંધાવી તેને પુનરૂદ્ધાર કરાવ્યો. સુદર્શન તળાવના એ લેક કલ્યાણના કાર્યની અમર યાદમાં સૂબા મુવિશાએ આ શિલાલેખ કતરા છે. આ શિલાલેખમાં મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાએ પિતાની પૂર્વે થઈ ગયેલા મિર્ય સમ્રાટું ચંદ્રગુપ્ત અને તેને પ્રાંતીય સૂબા વેશ્ય પુષ્યગુપ્ત તથા મર્યસમ્રા અશેક અને તેના યવન સુમા તુષાર્ફ જેમણે આ સુદર્શન તળાવ અનુક્રમે બંધાવ્યું હતું અને તેમાંથી નહેરે બંધાવી સુશોભિત કર્યું હતું અર્થાત અનુક્રમે નિર્માણ કરતા, અને નહેર બંધાવનારના નામે પિતાના શિલાલેખમાં કેતરાવી પિતાના હૃદયની વિશાળતા બતાવી છે. ખડકનું માપ, તે ખડક ગ્રેનાઈટના ખરબચડા પત્થરને છે. તેનું circumference ઘેરાવો ૭૫ ફિટથી પણ વધારે છે. તે પિલાશંકુના આકારને છે અને જમીનની સપાટીથી લગભગ બાર ફીટ ઉંચી છે. ખડક ઉપરના લેખો. તેની ઉપર કોતરાયેલા કુલ ત્રણ શિલાલેખે છે, તે ત્ર ખડકને જુદા જુદા ભાગમાં કોતરાયેલા તેમાં– (૧) અશોકના દિ શાસનવાળો શિલાલેખ ખડકની ઉત્તર પૂર્વ દિશા-ઈશાન ખૂણામાં કોતરાયેલ છે. (૨) મહાક્ષત્રપ રૂદ્રદામાને શિલાલેખ ખડકની ઉત્તર દિશામાં પશ્ચિમ તરફ છે. (૩) કંદગુપ્તને શિલાલેખ નીચના ભાગમાં દરવાજામાં પેસતાં સામેજ નજરે પડે છે. ખઠકની દિશા. તે આ ખડક એવી રીતે પડે છે કે તેમાં કોતરાયેલે સમ્રાટ અશોકનો શિલા- લેખ ગિરનાર પર્વતની સન્મુખ આવે છે એટલે કે પૂર્વ દિશામાં છે. અને માઇપ ·૫૦ મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામા. રૂદ્રદામાનો શિલાલેખ પશ્ચિમમાં અર્થાત્ જૂનાગઢ શહેરના વાઘેશ્વરી દરવાજ તરફ- ઉપરકોટ તરફ છે. અને તે દક્ષિણ તરફથી વાંચી શકાય છે. એ શિલાલેખ (રૂદ્રદામાને) બીજી શતાબ્દિમાં કેતરાયાનું મંતવ્ય છે. તેની સાલ ઈ. સ. ૧૫૦ મનાય છે. આ રૂદ્રદામાના શિલાલેખમાં ખડકની ૧૧ ફીટ ૫ ઇંચ જગ્યા પહોળાઈમાં અને ૨ ફીટ, ૫ ઇંચની જગ્યા ઉંચાઈમાં રોકાયેલી છે. શિલાલેખમાં નાની મોટી મળીને ૨૦ (વીસ) પંક્તિઓ છે. અલબત્ત તે પરિગ્રાફના રૂપમાં નથી પણ તેને સંબંધ જુદી જુદી પંક્તિઓમાં અવિચ્છિન્નપણે છે. તેની કતરણ સાદી છે. તેના અક્ષરેની ઉંચાઈ સરેરાશ 9 ઇંચ જેટલી છે. એટલે કે અક્ષરે 9 ઇંચ જેટલા માપના છે. ભાષા-લિ ને લિપિ. લેખની ભાષા સંસકૃત છે. તેની શૈલિ લલિત, એજભરી સુંદર ગદ્યમય છે. લિપિ દક્ષિણની જૂની લિપિના મૂળાક્ષરોને મળતી છે એટલે કે મજકુર ખડક ઉપર સ્કંદગુપ્તના લેખની લિપિ છે તેને મળતીજ છે. લેખ કુલ વીસ પંક્તિ છે, પણ તેમાં છેવટના ભાગની ૪ પંક્તિઓ (૧૭–૨૦) જ સુરક્ષિત અને સ્પષ્ટ વાંચી શકાય તેવી છે. બાકીની ૧–૧૬ પંક્તિઓ એવી છે કે જેની કોઈ ને કોઈ પંક્તિમાં કંઈ ને કંઈ ભાગ ઘસાઈ જવા પામ્યું છે. તેમાં કાંઈક ઈરાદાપૂર્વક, અજ્ઞાનતાથી કે મૂર્ખતાથી નુકશાન કરવામાં આવ્યું છે અને કંઈક લાંબેકાળ તેના ઉપર પસાર થઈ જવાથી ટાઢ તડકે ને વરસાદના કુદરતી ઘસારાથી ખડકની સપાટી ઘસાઈ જેવાથી તે ભાગ ઉપરના અક્ષરો કે શબ્દ ઉકેલી શકાતા નથી. t એ વીસ લાઈનના શિલાલેખમાં કુલ ટેટલ ૧૦૦ (ઓગણીસસો) સ્કવેર ઇંચ જગ્યા રોકાયેલી છે. તેમાં વચ્ચે વચ્ચે અક્ષર ઉડી ગયા હોય તેવી જગ્યા-nissing portion- ૨૭૫ (બસો પચોતેર) ઇંચની ખાલી છે. અર્થાત આખા શિલાલેખની જગ્યાને ૧/૭ હિસે ચાલ્યો ગયેલ છે, ઉડી ગયેલ છે, ઉખડી ગયેલ છે. બાકીનો ભાગ જ્યાં ખડકની સપાટી એકસરખી છે ત્યાં સ્પષ્ટ વાંચી શકાય છે. એ શિલાલેખનું આખું લખાણ એક સરખી લાઈનમાં નહીં પણ લાંબી ટૂંકી લાઈનમાં લખાયેલું છે. તેમાં કેટલીક પંક્તિઓની લંબાઈ, ટુંકાઈ ખાસ ધ્યાન ખેંચે એવી છે. જેમકે ·શિલાલેખ અને અનુવાદે. n I ૫ p શિલાલેખની પ્રથમ લાઈન ૫ ફીટ ૩ ઇંચ લાંબી છે. નવમી લાઈન ૧૧ ૧ લાંબી છે. ૧૧ મી લાઈન ૯ ૧૭ લાઈન ૫ ૨ ૧૦ લાઈન ૨ આ આખો શિલાલેખ મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાની પ્રશસ્તિ રૂપે છે અને ખાસ કરીને તે સુદર્શન તળાવના બાંધકામને લગતો છે. તે મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાના આનર્ત ને મુરાદ્ધ પ્રાંતના સૂબ-Governor પલવ જાતિના કુલપના પુત્ર મુવિશાખે છેતરાવે છે. તેની પંક્તિવાર હકીકત આ પ્રમાણે છે- પંક્તિ ૧-૩–તળાવની તત્કાલીન ઉત્તમ સ્થિતિનું વર્ણન છે. ૩-૪–મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામાં તેના પિતા ક્ષત્રપ જયદામા અને તેના પ્રપિતા મહાક્ષત્રપ ચનના નામે તથા તે તળાવ તૂટ્યાની સાલ (૭૦૧૨) છે. અલબત જયદામાનું નામ તેમાં ઉડી ગયું છે. ૪-૮-રુદ્રદામાન સમયમાં શક સં, ૭૨ ના માગશર વદ ૧ મે અતિવૃષ્ટિના તેફાનથી તળાવમાં મોટું ૪૨૦૪ર૦૪૭૫ હાથનું ગાબડું પડ્યું, તળાવમાંથી પાણી બધું નીકળી ગયું ને તળાવ ખરાબ દેખાવવાળું થઈ ગયાનું વર્ણન છે. ૮-૯–આર્યસમ્રાટ ચંદ્રગુપ્તના ગવર્નર દ્રય પુષ્યગુપ્તના વખતમાં તે તળાવ પ્રથમવાર બંધાવ્યાની તથા સમ્રાટુ અશકના પ્રાંતીય સૂબા તુપાકે તેને નાળીએ-હેર વિગેરેથી સુશોભિત કર્યાનું વર્ણન છે. પતિ ૯-૧૫–રાજા રૂદ્રદામાના કાર્યોનું, સ્વભાવનું, પરાક્રમ, તેલા પ્રદેશ, રાધે પર વિજય, સાતકર્ણને બે વખત હરાવ્યાનું, વિદ્યાવ્યાસંગ, શરીર- બંધારણ, રાજકુંવરીઓના સ્વયંવરમાં વરમાળા અને પાર્જિત મહાક્ષત્રપ” બિરૂદ ધારણ કર્યાનું વર્ણન છે. પનિ ૧૬–તે તળાવને ફરી ત્રણગર્ભ વિસ્તૃત બંધાવ્યું અને તેને વિશેષ પ્રકારે બિતું કર્યાનું વર્ણન છે, * વરિષ “વરામિટિર” ના મને પશ્ચિમ ભારતમાં વસનારી એક જતિ ૮ની.

·પર
મહાક્ષત્રપ રાજ કામ.
પં, ૧૭–૧૮–તળાવ બંધાવ્યા પહેલાં પ્રધાનોની તળાવ બંધાવવા બાબતમાં અસમ્મતિ
હોવાથી પ્રજામાં પ્રકટેલી નિરાશા ને હાહાકાર મચી જવાને ઉલ્લેખ છે.
પંક્તિ ૧૯૨૦–મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાના પ્રાંતીય ગવર્નર પલવતિના કુલપના પુત્ર
સુવિશાખની દેખરેખમાં એ કામ થયાનું વર્ણન છે.
એ શિલાલેખમાંની જે પંક્તિઓમાં ક્ષત્રપરાઓના નામ આવે છે તે નીચે
પ્રમાણે છે :-
૫.
૩
માક્ષત્રપ શબ્દ કેતરાયલે છે.
પં.
૪
વામિપદની પુત્ર સારા ] પુત્રી રાણી માત્ર.
ઉજ્જડ કેરાયેલું છે.
માત્ર બિરૂદ ધારણ કર્યાનો અને મારા રામની મહાક્ષત્રપ
રૂદ્રદામાએ તળાવ બંધાવ્યાનો ઉલ્લેખ છે,
પં.
પં
.
મહાક્ષત્રપ શબ્દ પડ્યો છે.
૧૯
૫.
રુદ્રદામાના સુબા સુવિશાખનું નામ છે.
ખાસ કરીને આ આખાય શિલાલેખમાં સુદર્શન તળાવની બનાવટ ને પુનરુદ્ધારની
હકીક્ત વર્ણવી છે.
આ શિલાલેખ ભારતવર્ષના પ્રસિદ્ધ પ્રાચીન શિલાલેખોમાં શુદ્ધ સંસ્કૃતમાં લખાયેલ
આ સૌથી પ્રાચીન માટે શિલાલેખ છે. આ પહેલાના શિલાલે બધા પ્રાકૃત ભાષામાં
કે સંસ્કૃતમિશ્ર પ્રાકૃત ભાષામાં લખાયેલા છે.
* એક સંસ્કૃત લેખ મથુરામાં યજ્ઞપ ઉપર મળેલ છે પણ તે આની અપેક્ષાએં બહુજ માને છે.

·५3 - + ................ ............................................. ................................ શિલાલેખ અને અનુવાદે. मूल संस्कृतशिलालेख । १. सिद्धं [*] इदं तडार्क सुदर्शनं गिर[३]नगरादप् [इ द् [ज ? रम[ न् ? ]त् [अ]........ [त्]इकोपलविस्तारायामोच्छ्यनिःसंधिबद्धदृढसर्वपाळीकत्वात् पर्वतपा- २. दप्पतिस्पर्द्धि-मुग्लिप् [] अ [4] [न्ध ?] म्.............. ....................[व]जातेनाकृत्रिमेण सेतुबन्धेनोपपन्नं सुप्पतिविहितप्प्रणाळीपरी[व]आइ- ३. मीढविधानं च त्रिस्कन् [ध?]........... ...................नादिभिरनुग्रहैमहत्युपचये वर्त्तते [*] तदिदं राज्ञो महाक्षत्रपस्य सुगृही- ४. तनानः स्वामि-चटनस्य पौत्र ..............................: पुत्रस्य राज्ञो महाक्षत्रपस्य गुरुभिरभ्यस्तनाम्नो रुद्रदाम्नो वर्षे द्विसप्ततितम् [ए] ७० [+] २ ५. मार्गशीर्प-बहुल-प्रव[] ....... : सृष्टवृष्टिना पर्जन्येन एकार्णवभूतायामिव पृथिव्यां कृतायां गिरेहर्जयतः सुवर्णसिकता- ६. पलाशिनीप्रभृतीनां नदीनां अतिमात्रोवृत्तैइँ गैः सेतुम् [अ ? ]............... ....................[ य ]माणानुरूपप्रतीकारमपि गिरिशिखरतरुतटाहालकोपतल्पद्वार- शरणोच्छ्यविध्वंसिना युगनिधनसह- ७. श-परमघोरवो(वे)गेन वायुना प्रमथितसलिलविक्षिप्तजर्जरीकृताव[दी ? ]........ .............................[क] [३] प्ताभ्मवृक्षगुल्मलताप्रतान(म्) आ नदी[त] लादि। इत्युद्घाटितमासीत् [1*] चत्वारि हस्तशवानि ची(वि)शदुत्तराण्यायतेन एतावत्येव विस्तीर्णेन ८. पंचसप्तति हस्तानवगाढेन भेदेन निस्सृतसर्वतोयं मरुधन्वकल्पमतिभृशं दुर्द (अ. .........[मर्थे मौर्यस्य राज्ञः चंद्रग[3] [] [] [य][२] आष्ट्रियेण [व]ऐश्येन पुष्पगुप्तेन कारितं अशोकस्य मौर्यस्य तेनि] यवनराजेन तुआ]स्फेनाधिष्ठाय ९. प्रणाळीमिरल[म् तमनस्कारितया च राजानुरूपकृतविधानया तस्मिन् ]भेदे दृष्ट्या मनाच्या वि[य]तसेत् [] ..........णा आ गर्भारप्रभृत्त्यविहतसमुद्[६][त] [आ]जलक्ष्मी-धू [आर]- - णागुणतस्सयणैरभिगम्य रक्षणार्थ पतित्वे वृतेन आ प्राणोच्छ्यासात्पुरुपवनिवृत्तिकृत- १०. सत्यप्रतिदोन अन्यत्र संग्रामेप्यभिमुलागतमदशशत्रुपहरणविवरणत्वाविगुणरि पु ?]........... • अपिदूरं ने पहले यविदूरं ( पासे) वा पाता हतt. .. ...........................

·૫૪ મહાક્ષત્રપ રાજ રૂદ્રદામા, ..... .. न .....तकारुण्येन स्वयमभिगतजनपदप्रणिपति [?] आ[य] [उ ? ]पशरणदेन दस्युव्याळमृगरोगादिभिरनुपसृष्टपूर्वनगरनिगम- ११. जनपदानां स्वाार्जितानामनुरक्तसर्वप्रकृतीनां पूर्वापराकरावंत्यनूपनीवृदानर्तसुराष्ट्रश्च [भ]र[म][कच् ] छ[स]इ[२]धुर औ] [ई]रकुकुरापरांतनिपादादीनां समग्राणां तत्प्र- भावाद[य]अ............. रस्थि] कामविपयाणा म]विषयाणां पतिना सर्वक्षत्राविष्कृत- १२. वीरशब्दजातोत्सेकाविधेयानां यौधेयानां प्रसह्योत्सादकेन दक्षिणापथपतेस्सातकर्णेरिपि नी( निर्व्याजमवजी(जि)त्यावजी(जि)त्य संबंधाव् [३]दूरया अनुत्सादनात्प्राप्तयशसा माद् ?] ....... [प्त]विजयेन भ्रष्टराजप्रतिष्ठापकेन यथार्थहस्तो- १३. च्छ्यार्जितोर्जितधर्मानुरागेण शब्दार्थगान्धर्वन्यायाद्यानां विद्यानां महतीनां पारणधारण- विज्ञानप्रयोगावाप्तविपुलकीर्तिना तुरगगजरथचर्यासिचमनियुद्धाया... ..... ति]परबललाघवसौटवक्रियेण अहरहनमानान- १४. वमानशीलेन स्थूललक्षेण यथावत्प्राप्तैलिशुल्कभागेः कनकरजतवनवैडूर्यरत्नोपचयविप्यन्द- मानकोशेन स्फुटलघुमधुरचित्रकान्तशब्दसमयोदारालंकृतगद्यपद्य.... प्रमाणमानोन्मानस्वरगतिवर्णासारसत्वादिमिः १५. परमलक्षणव्यंजनैरुपेतकान्तमूर्त्तिना स्वयमधिगतमहाक्षत्रपनाम्ना नरेन्द्रकन्न्यास्वयंवरानेकमा- ल्यप्राप्तदाम्न् [आ] महाक्षत्रपेण रुद्रदाम्ना वर्पसहस्राय गोत्राह[म् ] अ......... स्थि]म् धर्म- कीर्त्तिवृद्ध्यर्थं च अपीडयित् []आ करविष्टि- १६. प्रणयक्रियाभिः पौरजानपदं जनं स्वस्मात्कोशा[न् ] महता धनौधेन अनतिमहता च कालेन त्रिग् [उ]णदृढतरविस्तारायाम सेतुं विधा[य ?] [स् ?] []वत[ट् ?]...........[स]उदर्शनतरं कारितमि [त्] इ [18] [अ ?] [स् ] मिन्नर्थे १७. महाक्षत्रप[स]य मतिसचिवकर्मसचिवैरमात्यगुणसुमुद्युक्तैरप्यतिमहत्वाद् भेदस्यानुत्साहविमुख मतिभिः] प्रत्य [ख्यातारंभ १८. पुनःसेतुबन्धनैर[आ]श्याद् हाहाभूतासु प्रजासु इहाधिष्टाने पौरजानपदजनानुग्रहार्थ पार्थिवेन कृत्स्नानामानर्तसुराष्ट्राणां पालनार्थन्नियुक्तेन १९. पहलवेन कुलैपपुत्रेणामात्येन सुविशाखेन यथावदर्थधर्मव्यवहारदर्शनैरनुरागमभिवर्धयता शक्तन दान्तेनाचपलेनाविस्मितेनार्येणाहार्येण स्वधितिष्ठता धर्मकीर्तियशांसि भर्तुरभिवर्द्धयतानुष्ठितमिति । (11) .

·શિલાલેખ અને અનુવાદે. પપ ગુજરાતી અનુવાદ પં. ૧, આ તળાવ સુદર્શન (નામનું) ગિરિનગર (જુનાગઢ) થી પણ દૂર માટી પથરની વિસ્તૃત લાંબી, ઉંચી સાંધા વગરની બધી મજબૂત પાળે વડે બંધાય હોવાથી પર્વતના- પં. ૨, ચરણની પ્રતિસ્પર્ધા કરવાવાળા સુનિલ...અકૃત્રિમ સેતુબન્ધથી મજબૂત સારા પ્રકારે બનેલી નહેરોમારીએ, પં, ૩, ગંદકી કાઢવાના રસ્તાઓથી યુક્ત ત્રણ સ્કન્યવાળા..આદિ અનુગ્રહોથી (અત્યારે) બહુ સારી હાલતમાં છે. તે આ તળાવ રાજા મહાક્ષત્રપ સુગ્રહીતનામા- પં. ૪. સ્વામી-ચણનના પિત્રને પુત્ર રાજા મહાક્ષત્રપ, વૃદ્ધ પુરૂ પણ જેના નામને જગ્યા કરે છે. એવા રૂદ્રદામાના બહોતેરમા (૭૦+૨) વર્ષના— પં, ૫, માગશર માસના કૃષ્ણપ્રતિ મેઘના બહુ વરસવાથી પૃથ્વી એક સમુદ્ર માફક બની જવાથી ઉજંયત (ગિરનાર ! પર્વતથી સુવર્ણસિક્તા ૫. ૬. પલાશિની આદિ નદીઓના ખુબ વધેલા વેગથી સેતુ (બાંધ).….અનુરૂપ અટ- કાવ કર્યા છતાં પણ પહાડના શિખરે, વૃક્ષ, ઉપત, દરવાજા અને રક્ષણ લેવા માટે બનાવેલાં ઊંચાં સ્થાનો નાશ કરી દેવાવાળા, યુગપ્રલય જેવા પં. ૭. પરમ ઘેર વેગવાન વાયુદ્વારા મઘાયલા પાણીથી ફેંકાયેલા અને જર્જર કરાયેલા પત્થરે, વૃક્ષો, ઝાડીઓ, લતાઓને ફેંકાવાથી ઠેઠ નદીની તળેટી સુધી (બંધ) ઉખડી ગયો હતો. (તેમાં) ચારસો વીસ (વીસ ઉપર ચાર) હાથ લાંબુ, એટલુંજ (૪૨૦) પહેલ્થ- પં. ૮, પતેર હાથ ઉંડુ ગાબડુ પડી જવાથી બધું પાણી નિકળી જવાને લીધે (તે તળાવ) રેતાળ જંગલની માફક અત્યંત દુર્દશન (ખરાબ દેખાવવાળું) (૦)ને માટે મર્થરાજા ચંદ્રગુપ્તના રાષ્ટ્રીય-સૂળ વૈશ્ય પુષ્યગુપ્ત બનાવ્યું. અશોક મૈર્યને માટે યવનરાજ તુપાચ્છે પિતાના અધિકારમાં ૫, ૯, ૧૦, જેને નહેરોથી અલંકૃત-શોભાવ્યું હતું એવું અને તેની બનાવટમાં રાજાઓને યોગ્ય વધી ગોઠવણવાળું, એ ગાબડાની વચમાંથી દેખાતી નાળી -નહેરને વિસ્તૃત બંધ.(૯) ગર્ભથી લઈ અવિહત અને સમૃદિત રાજ્ય- જ ઉપલામાળ, ·૫૬ મહાક્ષત્રપ રાજ રૂદ્દામાં. લક્ષમીના ધારણ કરવાના ગુણવાળા હોવાથી બધા વર્ષોએ પિતાના રક્ષણ માટે પતિ (રાજા) તરીકે ચૂંટાયેલા હોવાથી, યુદ્ધ સિવાય મરતાં સુધી આજીવન મનુષ્યવધ ન કરવાની દઢ પ્રતિજ્ઞાને ચરિતાર્થ કરી બતાવનારા સામે આવેલા સમેવડીયા શત્રુને ઘા કરીને નકામા શત્રુઓ...કરૂણ ધારણ કરવાવાળા, પિતાને શરણે આવેલા જનપદ (દેશ) ને જીવન અને શરણું આપવાવાળા, બારવટીયા, સર્પ, જંગલી જંતુ, રોગ જેમને કદી સ્પર્ધો નથી એવા, નગર, નિગમ– પ. ૧૧. અને જનપદોની પિતાના બળથી પ્રાપ્ત, અનુરક્ત પ્રજાએથી આબાદ, પૂર્વાકર, પશ્ચિમાકર, અવન્તિ, અનૂપદેશ, આનર્ત, સુરાદ્ધ, ધ, મરૂ, કચ્છ, સિધુ-સૈવીર, કકુર, અપરાંત, નિષાદ આદિ બધા પ્રદેશનાં, જે તેના પ્રભાવથી....અર્થ કામ વિષના સ્વામી બધા ક્ષત્રિમાં પ્રકટ કરેલી– પં. ૧૨. પિતાની વીર પદવીના કારણે અભિમાની થયેલા અને કેઈના પણ કામ ન આવવાવાળા ધેને જબરજસ્તીથી ઉખાડી નાખવાવાળા, દક્ષિણાપથપતિ સાતણિને બે વાર ખૂલ્લી લડાઈમાં જીતવા છતાં નિકટ સંબંધી હોવાથી પદભ્રષ્ટ ન કરીને યશ પ્રાપ્ત કરવાવાળા.....વિજયી, પદભ્રષ્ટ રાજાઓને ફરી સ્થા- પન કરવાવાળા, પિતાના હાથને યથાર્થ – પં. ૧૩. રૂપે ઉઠાવીને (સદા ન્યાયતત્પર રહેવાને કારણે) દઢ ધર્માનુરાગના અર્જન કરવાવાળા શબ્દ ( વ્યાકરણ) અર્ધ (અર્થશાસ્ત્ર) ગાંધર્વ (સંગીત) ન્યાય (તર્કશાસ્ત્ર) આદિ મહાવિદ્યાઓનું પારણ (પારંગત થવા) ધારણ (સમરણ) વિજ્ઞાન (સમજવા) અને પ્રગથી વિપુલ કીર્તિ પ્રાપ્ત કરવાવાળા, ઘોડા, હાથી, રથ ચલાવવામાં તરવાર હાલના યુદ્ધ આદિમાં અત્યંત બળ, કૃતિ, સફાઈ બતાવવા- વાળા, દિન પ્રતિદિન દાન, માન કરવા તથા અનુચિત વર્તાવથી દૂર રહેવાવાળા– પં. ૧૪. સ્થળ લક્ષ્યવાળા, ઉચિતરૂપે મેળવેલી બલિ (વિઘોટી) શુલ્ક (જગાત) અને ભાગ (રાજ્યને હકક–કર) માંથી સોના, ચાંદી, વા, વૈર્ય, રત્નના ઢગલા ઓથી ભરપૂર ભંડારવાળા, કુટ, લઘુ, મધુર, વિચિત્ર, કાંત શબ્દ સંકેતવડે ઉદાર અલંકૃત, ગદ્ય પદ્ય લંબાઈ, પહોળાઈ, ઉંચાઈ (સમ ચતુરસ) સ્વર, ચાલ, રંગ, સાર, બળ આદિ– પં. ૧૫-૧૬. ઉત્તમ લક્ષણો અને વ્યંજનેથી યુક્ત, કાંતમૂર્તિવાળા, સ્વયંપ્રાસ (પતે મેળવેલું) મહાક્ષત્રપ નામધારી, રાજકન્યાઓના સ્વયંવરમાં અનેક વરમાળાને ૪ તે વખતમાં રાજા પિતાને હાથ ઉંચે કરી ન્યાયને નિર્ણય ruling આપતા હતા.

·મ9 શિલાલેખ અને અનુવાદે. ધારણ કરનારા, મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાએ હજાર વર્ષને માટે ગેબ્રાહ્મણને માટે અને ધર્મ તથા કીર્તિની વૃદ્ધિને માટે, પિર, જાનપદ જનને (દેશના લેકેને) કર વિષ્ટિ (ઠ) પ્રણય (= પ્રેમ ભેટ-નજરાણા) આદિથી પીડિત કર્યા વગર, પિતાનાજ ભંડારમાંથી પુષ્કળ ધન વાપરીને થોડા જ વખતમાં (પહે- લાંથી પણ) ત્રણગણો મજબૂત અને લંબાઈ પહોળાઈવાળે બંધ બંધાવીને બધી તરફથી પહેલાં કરતાં પણ ( તળાવને ) સુદર્શનતર-અધિક સુંદર કરી દીધું. ૫. ૧૭. મહાક્ષત્રપના મતિસચિવ (સલાહકારક મંત્રીઓ) અને કર્મસચિવ (કાર્ય કારી પ્રધાને જે બધા અમાત્યગુણેથી યુક્ત હતા તે પશુ-ની, ગાબડુ બહુ મોટુ હોવાથી આ (તેને ફરી બંધાવવા) બાબતમાં અનુત્સાહને કારણે સમ્મતિ હતી નહીં; પ્રથમમાં તેમને વિરોધ હોવાથી પં. ૧૮. ફરીને બંધ બંધાવાની આશા ન રહેવાથી, પ્રજામાં હાહાકાર મચી જવાથી આ સ્થાનમાં પિર જાનપદના અનુગ્રહને માટે, સમસ્ત આનત ને સુરાદ્ધના પાલન માટે રાજા તરફથી નિયુક્ત- પ. ૧૯ પલવજાતિના કુલપના પુત્ર–અર્થ ધર્મ ને વ્યવહારને સારી રીતે જાણવા વાળા, (પ્રજાને) અનુરાગ વધારવાવાળા, શાંત, દાંત (સંયમી), અચપલ, અવિસ્મિત (અનભિમાની) આર્ય, અડગ (લાંચ ન લેવાવાળા ) અમાત્ય સુવિશાખે, સારી રીતે શાસન કરતાં કરતાં- ૫. ૨૦. પોતાના ભર્તા (સ્વામી–રાજા)ની ધર્મ, કીર્તિ, ને યશની વૃદ્ધિ કરતાં કરતાં બંધાવ્યું. ઈતિ છે ૮ ·૫૮ મહાક્ષત્રપ રાજા દામા. के हिन्दी अनुवाद. पं. १-२ यह तालाव सुदर्शन गिरिनगर से भी दूर...मिट्टी-पत्थरों की विस्तृत, लम्बी, ऊंची, सन्धि-हीन सव दृढ पालियों से बंधा होने के कारण पर्वत के चरणकी प्रतिस्पर्धा करने वाले सुश्लिष्ट ...अकृत्रिम सेतुवन्धं से उपपन्न, भलीप्रकार बनी हुई नालियों, मोरियों और मैला निकालने के रास्तों से युक्त, तीन स्कन्ध वाला...आदि अनुग्रहोंसे ( अव) बड़ी अच्छी हालत में है। पं. ३-४ सो यह तालाव राजा महाक्षत्रप सुगृहीतनामा स्वामि चष्टन के पोते (पौत्र.)...वेटे (पुत्र ) राजा महाक्षत्रप, वुजर्गलोग भी जिसके नामको जपा करते हैं ऐसे, , रुद्रदामा बहत्तर (७०+२) वरस में- पं. ५ मार्गशीर्ष कृष्ण प्रति...बादलके वहुत बरसने से पृथ्वी के एक समुद्रकी तरह होजाने पर ऊर्जयेत् नामक पर्वतसे सुवर्णसिकता- पं. ६ पलाशिनी आदि नदियों के बहुत ही बढ़े हुए वेगोंसे सेतु...अनुरूप, प्रतीकार किये जाने पर भी, पहाड़ के शिखरों, वृक्षों, अट्टालिकाओं, उपतल्पों, दरवाजों तथा शरण लेनेको बनाये हुए ऊंचे स्थानों का विध्वंस कर देनेवाले युगनिधन सहश- पं. ७ परम घोर वेग वायुद्वारा मथे हुए पानीसे फेंके गये और जर्जर किये गये... पत्थरों, पेड़ों, झाडियों, लताओं के फेंके जाने से ठीक नदी की तलैटी तक उखड़ गया था । बीस ऊपर चारसौ हाथ लंवा, उतना ही चौडा- पं. ८ पचहत्तर हाथ गहरा दराड़ हो जाने से सब पानी निकल जाने के कारण मरु और वांगर के समान बहुत ही दुर्दर्शन (बुरा दीखनेवाला )...(।)...के लिए मौर्यराजा चंद्रगुप्त के राष्ट्रिय ( सूवा ) वैश्य पुष्यगुप्त का वनवाया, अशोक मौर्य के लिए यवन- राज तुषास्फने अपने अधिष्ठातृत्व में जिसे- पं. ९-१० नालियों से अलंकृत किया था ऐसा, और उसकी बनवाई राजाओं के अनुरूप , * तूनागढ़ । अविदूर-नजदीक मेवे। पाहावी नेता त. १ बांध, २ गिरनार. ३ उपरली मंजिलों. ४ अधिकार. ५ नहेरें..

·પ૯ जंगली जन्तु . - . . શિલાલેખ અને અનુવાદે. मय इन्तजामवाली, उस दराड़ के बीच दीख पडी नाली से विस्तृत सेतु...(1)...गर्भ से लेकर अविहत और समुदित राजलक्ष्मी के धारण के गुण के कारण सव वणों के द्वारा रक्षण के लिए पति (राजा) रूपमें वरे गये, युद्ध के सिवाय मरते दम तक कभी पुरुपका वध न करने की अपनी प्रतिज्ञा को सत्य कर दिखलाने वाले, सामने आये हुए घरावर के शत्रुको चोट देकर निकम्मे शत्रु....करुणा धारण करने वाले, अपने आप शरण में आये झुके जनपदको आयु और शरण देने वाले, डाकू, व्याल, रोग आदि जिन्हें कभी छू नहीं पाते एसे नगर निगमों- पं. ११ और जनपदोंकी अपने वीर्य से अर्जित अनुरक्त प्रजाओंसे आवाद पूरबी आकर, पच्छिमी आकर, अवन्ति, अनुपदेश, आनर्त, सुराष्ट्र, श्वभ्र, (श्वभ्रमति-साबरमती का कांठा ) मरु, कच्छ, सिन्धु-सौवीर, कुकुर, अपरान्त, निपाद आदि....सब प्रदेशों के जो कि उसके प्रभावसे....अर्थ, काम, विषयों को....स्वामी, सर्व क्षत्रियोंमें प्रकट की हुई (अपनी) पं. १२ वीर पदवी के कारण अभिमानी बने हुए और किसी तरह काबू न आनेवाले यौधेयों को जबरदस्ती उखाड़ देने वाले, दक्षिणापथपति सातकर्णि को दो बार खुली लडाई में जीत करभी निकट सम्बन्ध के कारण न उखाडने से यश प्राप्त करने वाले.... विजय पाने वाले, गिरे राजाओं के प्रतिष्ठापक अपने हाथको यथार्थ- पं. १३ रूप से उठा कर (=लगातार ठीक ठीक न्याय करते रहेने के कारण) दृढ धर्मानुराग का अर्जन करने वाले, शब्द (व्याकरण ) अर्थ ( अर्थशाम्न) गान्धर्व (संगीत) न्याय ( तर्कशास्त्र ) आदि बड़ी बड़ी विद्याओं के पारण (पारंगत होने ) धारण ( स्मरण ) विज्ञान ( समझने ) और प्रयोगसे विपुल कीर्ति पानेवाले, घोड़े, हाथी, रथ चलाने तलवार ढाल के युद्ध आदि....अत्यन्त वल फुर्नी, सफाई दिखाने वाले, दिन-ब-दिन दान मान करने तथा अनुचित वर्ताव से परहेज रखने वाले, पं. १४ स्थूल लक्षवाले, उचितरूपसे पाई बलि ( मालगुजारी ) शुल्क (चुंगी) और भाग राजकीय अंश ) से-सोना, चांदी, यश, वैडूर्य रत्नों के ढेरों से भरपूर कोश वाले, स्फुट लघु, मधुर, विचित्र, कान्त शब्द संकेतों द्वारा उदार अलंकृत गद्य, पद्य....लंबाई, चौडाई, ऊंचाई, म्बर, चाल, रंग, सार, बल आदि- . १ रामा हाथ उठा कर अपना न्याय-निर्णय मुनाना था।

·મહક્ષિત્રપ રાજ દામ पं. १५-१६ उत्तम लक्षणों और व्यंजनों से युक्त कान्त मूर्तिवाले, अपने आप पाये महा- क्षत्रप नामवाले, राजकन्याओं के स्वयंवरों में अनेक मालायें पानेवाले महाक्षत्रप रुद्रदामाने हजारों बरसों के लिए, गोब्राह्मण...के लिए और धर्म और कीर्ति की वृद्धि के लिए, पौर जानपद जन को कर विष्टि ( वेगार ) प्रणय ( = प्रेम-भेंट के नामसे धनी प्रजासे लिये हुए उपहार ) आदिसे पीडित किये बिना, अपने ही कोझसे बडा धन लगाकर थोडे ही काल में (पहले से) तीन गुना दृढतर, लम्बाई, चौड़ाईवाला सेतु बनवा कर सब तरफ....पहले से सुदर्शनतर ( अधिक सुन्दर ) कर दिया । पं. १७ महाक्षत्रप के मति सचिवों ( सलाह देनेवाले मन्त्रिओं) और कर्मसचिवों ( कार्यकारी मन्त्रियों ) की, यद्यपि वे सब अमात्यगुणों से युक्त थे तो भी, दराड के बहुत बड़ा होने के कारण इस विषय में अनुत्साह के कारण सहमति नहीं रही; उनके इसके आरम्भ विरोध करने पर- पं. १८ फिरसे सेतु बन्धने की आशा न रहने से प्रजा हाहाकार मच जाने ष्ठान से पौर-जानपदों के अनुग्रह के लिए, समस्त आनत और सुराष्ट्र के पालन लिये, राजा की तरफ से नियुक्त पं. १९ पल्लव कुलैप के पुत्र अर्थ, धर्म और व्यवहार को ठीक ठीक देखते हुए ( प्रजा का ) अनुराग बढ़ानेवाले, शक्त, दान्त ( संयमी ), अचपल, अविस्मित ( अनभिमानी ), आर्य न डिग सकने (रिश्वत न लेने ) वाले-अमात्य सुविशाख ने भली प्रकार शासन करते हुए, पं.२० अपने भर्ता का धर्म कीर्ति और यश बढ़ाते हुए बनवाया । इति । " में पर, इस अधि- के ·શિલાલેખ અને અનુવાદો. 2 English Translation (Lines 1-2) Be it accomplished. This lake Sularsuna, from Girinagara (even a long listance ? )..................of a structure so well joined as to rival the spur of a mountain, because all its embankments are strong, in breadth, length and height, constructed without gaps, as they are of stone, (clay ).....................furnished with a natural dam, (formed by ? )..............., and with well-provided conduits, drains and weirs (?)......... .........three sections...............by............ ...and other favours is (nou ) in an excellent condition. (LI. 3-6 ) This same ( lake )--on the first of the dark half of Margasirsha in the seventy-second-72nd-year of the king, the Mahakshatrupa Rudradīman, whose name is repeated by the venerable, the son of............( and ) son's son of the king, the Mahākshatrapa Lord Chashtana the taking of whose name is auspicious....... when by the clouds pouring with rain, the earth had been converted as it were into one ocean, by the excogsively swollen foods of the Suvarnasikara, Pulsini and other streams of mount Ürjayat the dam......, though proper precautions (cere triken ), the water churned by a storm which, of & most tremendous fury befitting the end of a mundane period, tore down hill-tops, treos, banks, turrets, upper stories, gates and raised places of shelter-scattered, broke to pieces, (tore apart )......... with stones, trees, bushes and oreeping plants scattered about, was thus laid open down to the bottom of the river. (L. 7.) By a breach four hundred and twenty cubits long, just as many broad, (and ) seventy-fire cubits deep, all the water escaped, so that the lake ), almost like a sandy desert, ( became ) cxtremely ugly (to look at ). (L. 8. ).........for the sake of.........ordered to be made by the Vaisya Pushyagupta, the Provincial Governor of tho Maurya King Chandragupta ; adorned with conduits for Asoka tho Mauryc by the Yavuna king Tilsluspha whilo govorning; and by the conduit ordered to be mado by him, constructed in a manner worthy of a king ( and ) seon in that breagh, the oxtensivo daw........ .

·१२ H6214 2154 3521411. (Ll. 9-15 )............he who, bccause from the womb he was distinguished by the possession of undisturbed consummasie royal fortune, was resortail to lvy all castes and chosen their lorl to protect them; who made, and is true to, the vow to the latest breath of his life to abstain from slaying men, except in battles; wm ! shouted ) compassion ...........not failing to deal blows to equal antagonists mecting hini face to face; who grants protection of life to perple repairing to him of their own accord and those prostrating themselves before liim; who is the lord of the whole of Eastern Iker', Western Ilni, minti, the Anpa country, Ānartu, Surūshtra, S'webher, vorn, kerhehhu, Sindhu-Sauvõrce, Kukura, prerānta, Nishala and other territories vaince lip his own valour, the towns, marts and rural parts of which are morer troubled by robbers, snakos, wild beasts, rliscases and the like, where all subjects are attached to him, ( and ) where through his might the objects of ( rcligion ), wealth and pleasure I are ruly stained ); who by force destroyed the Yarndhcyas who were lonth to submit, rendered proud as they were by having established their title of lieroes among all Kshatriyas; who obtained gooil report hecause he, in spite of having twice in fair fight completely defeated Sitakarni, the lord of Dakshinapathi, on account of the nearness of their connection did not destroy him; who (obtained ) victory... ........; who reinstates deposcd kings; who by the customary raising of his band ( the line of dispersing justice ) has earned the strong attachment of Dhurma; who has attained wide fame by studying and rememberiny, by the knowledge and practice of, grammar, music, logic and other great sciences; who ........ management of horses, elephants and chariots, ( the use of) sword and shield, pugilistic combat and other............ the acts of quickness and efficiency of opposing forces; who day by day is in the habit of bestowing presents and honours and eschewing disrespectful treatment; who is bounteous; whose treasury by the tributo, tolls and shares rightfully obtained overflows with an accumulation of gold, silver, diamonds, beryl stones and ( other ) precious things; who .........prose and verse, which are clear, agreeable, sweet, charming, beautiful, excelling by the proper use of words and adorned; whose beautiful frame owns the most excellent marks and signs, such as ( anspicious ) length, dimension and ...the ·શિલાલેખ અને અનુવાદ. ६३ hoight, voice, gait, wlour, vigour and strength; who himself has acquired the name of Malikshulrupa; who has been wreathed with many garlands at the svuyanvaras of kings' daughters-he, the Mahakshatrapco Rulrudīman, in order to .............Cows and Brühmaņas for a thousand years, and to increase his roligious merit and fame-without oppressing the inhabitants of the towns and country by taxes, forced labour and aots of affection—by ( the cæperuliture of )a vast amount of money froni his own treasury and in not too long time mado thc dam throe timos ay strong in breadth and length ........( on ) all (banks )......( and so ) had (this lakc ) made ( cren) more beautiful to look at. (LI. 16-20) When in this matter the Afnhūkshatrapa's counsellors and executive officers, who, though fully endowed with the qualifications of ministers, wore averse to the task ( regardail (is ) futilo on account of the enormous extent of the breach and opposed the commencomont (of the work: ). ( and ) when the poople in their dospoir of having the dam rebuilt were loudly lamenting, ( the work ) was carried out by the minister Suvišákhu, the son of Kuluipa, a Pahlava, who for the benofit of the inhabitants of the towns and country had boon appointed by the king in this government to rule the whole of Anarta and Surashtra, (« minister, who by his proper dealings and view in things tomporal and spiritul increased attachment (of the picople), who was able, patient, not wavoring, not arrogant, upright (anil ) not to bo bribed, ( and ) who by his good government increased the spiritual merit, fame and glory of his master.

·મહાક્ષત્રપ રાજ રૂદ્રદામા. શિલાલેખમાંના વિશેષ નાની અનુક્રમણિકા પંક્તિ ૧૧ અનપદેશ અપરાત અવન્તિ અશોક આકર આનર્ત ઊર્જયત. ૧૧ ૮ ૧૧ ૧૧, ૧૮ ૧૧ ૧૧ ૧૯ ? 1 . ૨ ૧૧ ૬ કુલપ ગિરિનગર ચણન ચંદ્રગુપ્ત સુપરફ દક્ષિણાપથ નિષાદ પડુલવ પલાશિની પુષ્પગુમ મેરૂ મહાક્ષત્રપ માર્ગશીર્ષ માર્ય યુવન ચોધેય રૂદ્રદામન વચ્ચે ઋબ્ર સાતકણ સિન્ધ–સવીર સુદર્શન સુરા સુવર્ણસિક્તા સુવિશાખ ૧૧ ૩, ૪, ૧૫, ૧૭ ૫ ૮ 32 ૮ ૧૨ ૪, ૧૫ ૮ ૧૧ ૧૨ ૧૧. ૧ ૧૧, ૧૮ ૫ ૧૯

·પિકળ વિધાનોને પ્રતિવાદ.
વિભાગ બીજો.
રૂદ્રદામને સુદર્શન તળાવ બંધાવવામાં
જરા પણ હિસ્સે પૂર્યો નથી..
“પ્રાચીન ભારતવર્ષ” ૨/૧૧ ચાવી.
જાવા, કે
જોnu 1 s*ri[,

·રાજા રુદ્રદામા, શક જાતિ, રુદ્રદામાના ઉત્તરાધિકારીઓ વિગેરે સંબધી હકીકત આપણે પાછલા પ્રકરણમાં વાંચી, તે સાથે મૂળ શિલાલેખો વિગેરે પણ જોયા. આ વિભાગમાં રાજા રુદ્રદામા અને તેની પ્રશસ્તિ સંબંધી કેટલીક ઇતિહાસથી વિરુદ્ધ અને અસંબદ્ધ હકીકતે કઈ કઈ સ્થળે આળેખાયલી જેવામાં આવે છે તેનો વિચાર કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં ખાસ કરીને ડૉ. ત્રિભુવનદાસ શાહના પુસ્તકમાં મહાપ રુદ્રદામા સંબંધી ઘણા ઉલટા સુલટા વિધાન મળી આવે છે. તેમાં રુદ્રદામાને કથાને બીજા રાઓને સ્થાન પવામાં આવ્યા છે, અથવા રૂદ્રદાસાનું કાર્ય બીજાને નામે ચડાવી દેવાયું હોય એવાં કથન મળી આવે છે. આ પ્રકરણમાં મોટે ભાગે તો અશક રોક “ગિરનાર ખડક લેખ” ઉપરના રૂદ્રદામાના લેખ સંબંધી જે ફેરફારવાળી માન્યતાઓ છે તે સંબધીજ વિવેચન કર્યું છે. એ પ્રશસ્તિ કોની છે એ સંબંધી નિર્ણય કરતાં એ પુસ્તકમાં લખવામાં આવ્યું છે કે – અત્યારે વિદ્વાની માન્યતા એમ છે, કે આ પ્રશસ્તિ ચ9ણવંશી મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામને કેતરાવી છે. પ્રા. ભા. ૨/૧૮૯ આ પ્રશસ્તિ ક્ષત્રિય રૂદ્રદામને લખાવી હતી, એમ અદ્યાપિ વિદ્વાનોની માન્યતા થઈ છે. મારું મન્તવ્ય એમ છે કે તે બધી પ્રશસ્તિ સમ્રાટ પ્રિયદર્શિનની છે. પ્રા. ભા. ૨૩૦૫ સુદર્શન તળાવને નાશમાંથી બચાવી લેનાર તરીકે સંશોધકે ક્ષત્રપ સમ્રાટ રૂદ્રદામનને ઠરાવે છે. જ્યારે હું તેને યશ મહારાજા પ્રિયદર્શનને અપું છું. પ્રા. ભા. ૨/૩૮૨ ·પિકળ વિધાનને પ્રતિવાદ, છે. પિટરસન સાહેબના મંતવ્યને સાર એમ છે કે, આ તળાવ પ્રથમ સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્તના સમયમાં વિષ્ણુએ બંધાવ્યું હતું અને તેને ફરતે કાંઠે, સમ્રાટ અશોકના વખતમાં યુપસ અથવા તુપુષ્પ નામના અમલદારે પ્રથમવાર સમરાવ્યો હતો. જ્યારે બીજીવારનું સમારકામ પ્રિયદર્શિનના સમયે કરવામાં આવ્યું છે. ત્યારે એપ્રિઝાકાના લેખકે તેની યશકીર્તિને આ કળશ ક્ષત્રપ રુદ્રદામનને શિરે ઢળે છે. અલબત પિટરસન સાહેબને અભિપ્રાય ચેખા શબ્દમાં મહારાજા પ્રિયદર્શનની તરફેણમાં દર્શાવે તે નથી; પણ તે મતલબને ભાવાર્થ નિકળતે સહજ તરી આવે છે ખરે. છતાં એપ્રિવ્રાફીકાના લેખકથી તે આપણે માનપૂર્વક જુદા જ પડવું થાય છે અને પિટરસન- સાહેબના મતને મળતાં થતું જવું પડે છે. પ્રા. ભા. ૨/૩૯૯–૪: કઈ વિદ્વાન ભાગ્યેજ એમ માનતો હશે કે તે પ્રશસ્તિ મહાક્ષત્રપ રૂદ્રદામાએ કેતરાવી છે. બધાનું એવું મંતવ્ય છે કે તે વખતે મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાને સૂબો સુવિશાખ સૈરાદ્ધના અધિકાર ઉપર હતો, તેણે એ પ્રશસ્તિ કેતરાવી છે, અને તે સુદર્શન તળાવને અંગે રાજ રૂદ્રદામાના કાર્ય સંબંધી છે. વળી સંશોધકે જે માને તે કોઈ આધાર ઉપરથી જ માનતા હોય એમ તે માનવું જ જોઈએ. અને ઉડતી કલ્પનાઓ કરતાં સંશોધકોનું મંતવ્ય વધુ વજૂદવાળું હોય છે તે સ્વીકારવું જોઈએ. જે ખરેખર સંશોધકે છે તેમણે એ તળાવને નાશમાંથી બચાવી લેનાર તરીકે રુદ્રદામાનેજ માન્યો છે. કેવળ કલ્પના કરવાથી એક યશ બીજાને મળી જ નથી એ પણ એટલું જ સત્ય છે. આગળ જઈને પિટર્સન સાહેબને જે બદનામી આપવાનો પ્રયાસ થયે છે તે તે ખરેખર બનજવાબદારી ભર્યું પગલું છે. પિટર્સન સાહેબને ઉઘાડે કે ઢાંકેલે કે એવી મતલબવાળે મત છેજ નહીં કે જે લેખક મનાવવા મથે છે. વળી પિટર્સને જે પ્રિયદર્શીની પ્રશસ્તિ કે તળાવને ઉદ્ધાર કર્યાનું માનતા હતા તે તેમને ભ્રામક કે સંદિગ્ધ લખાણ લખવા કરતાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં શા માટે ન લખત? પિતાનું મંતવ્ય સે કઈ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જાહેર કરી શકે છે, પરંતુ તેમને પ્રિયદર્શીની તરફેણને મત છે જ નહીં. આખી પ્રસ્તા- વનામાં તેમણે એ સંબંધી કશું કહ્યું જ નથી. વળી ચંદ્રગુપ્તના સૂબા વિષ્ણુગુપ્ત અને અશેકના તપસ કે તુપુષ્પ હતા એ કોને મત ? પિટર્સન કે 3. શાહ ? જે પિટર્સનને મત કહેતા હોય છે એમ કહેવું જોઈએ કે તે પોતે બીજાને નામે અધેર ચલાવે છે અને જે પિતેજ એમ માનતા હોય તો તે અજ્ઞાન છે. કારણ કે ચંદ્રગુપ્તના સૂબાનું નામ વિષ્ણુગુપ્ત નહીં પણ વેશ્ય પુષ્યગુમ છે અને અશોકના સૂળાનું નામ સુપસ કે તુરૂપ નહીં પણ તપાસફ છે.

·છે. ૬૮ મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામા. હવે પિટર્સનને તળાવના સમારકામ સંબંધી શો મત છે તે જોઈએ. અબુલમાં તો પિટર્સનને સ્વતંત્ર કોઈ મતજ તેમણે રજુ કર્યો નથી છતાં તેમાં તળાવના સમરા- વનારા બંધાવનારા તરીકે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચંદ્રગુપ્ત, અશોક અને રૂદ્રદામાને જ બતાવ્યા છે. છતાં લેખક બીજું નામ તેમાં કયાંથી ઉપજાવી કે શોધી શક્યા છે કે તેવી મતલબને ભાવાર્થ ક્યાંથી કાઢ્યો છે તે જણાવ્યું નથી. એપિગ્રાફીઆના લેખકથી જુદુ શા માટે પડવું થાય છે તેનું પણ કશુ વજૂદવાળુ સત્ય પ્રમાણે બતાવ્યું નથી. વળી શિલાલેખ પ્રશસ્તિમાં પ્રિયદર્શીનું નામ નથી, નિશાન નથી. એટલે પિટર્સનને તેની કલ્પના કરવાનું કશું કારણ નથી. ડોકટર મહાશયને તેનું નામ શોધી કાઢવાનું કે ઉપજાવી કાઢવાનું મન કેમ થઈ આવ્યું તે કળવું મુશ્કેલ નથી. પરંતુ આધાર વગર ઈતિહાસમાં કેઈ વસ્તુ ઉપજાવી શકાય નહીં. વળી પ્રિયદર્શી અને રૂદ્રદામાના સમયમાં આકાશ પાતાળનું અંતર છે. લગભગ સાડાત્રણ વર્ષનું છે, પ્રિયદર્શી (અશોક) ઈ. પૂ. ર૭૭૨૩૬ માં થયા છે અને રૂદ્રદામા ઈ. સ. બીજી સદીમાં થયાં છે. એટલે શું પ્રિયદર્શી રાજાના વખતમાં સાડાત્રણ વર્ષ પછી થનારા રૂદ્રદામાનું નામ, સાલ, સંવત હકીકત અને ઘટનાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું ?” રુદ્રદામાની જીવનની પળેપળ શું પ્રિયદશીના વખતમાં જણાઈ ગઈ હતી? ખરેખર જે તે પ્રશસ્તિ પ્રિયદર્શી રાજાના વખતમાં લખાઈ હોય તો તેમાં રૂદ્રદામાની હકીકત શા માટે વર્ણવાઈ ગઈ ! Our ' † ...But the interest of the inscriptions in book is confined almost exclusively to the great King Rudradaman. The second inscription gives us more information with regard to this monarch (Rudradāman ) than we have for any of other - ruling members of his house. It refers to an event which happened, according to the inscription “ In the 72nd year of the Mahākshatrapa - Rudradāman...the Pahlava minister Suvishākha, son of Kulaipa, undertook the mighty work of restoring the dam ; and the inscription,...tells how this task was by him successfully accomplished...... It is too much to hope that......the opportunity of serving themselves as heirs in this matter also to Chandragupta, Asoka, and Rudradaman, by giving the people back their lake? Dr. P. Peterson Prakrit & Sanskrit Inscriptions P. 5–6.

·પિકળ વિધાન પ્રતિવાદ, સુદર્શન તળાવની મૂળ ઉત્પત્તિ વિષે લખતાં એજ પુસ્તકમાં લેખક લખે છે કે- સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત પોતાના પુરોહિત-રાજગુરૂ ચાણક્યને લઈને, પિતાના જેનધમોનુયાયીઓ સાથે સંઘ કાઢી, આ પરમ પવિત્ર તીર્થાધિરાજના દર્શનાર્થે વારંવાર આવતે. અને ત્યાં આવતા શ્રી સંઘના યાત્રીજને પાણીની તંગી ન પડે માટે, ગિરિરાજની તળેટીમાં પિતે સુદર્શન તળાવ બંધાવ્યું હતું . સુદર્શન તળાવ, કૃષિની ખીલવણી અર્થે બંધાવવામાં હેતું આવ્યું, પણ પિતાના સહધમ યાત્રાળુઓ, છૂટક યા સંઘ કાઢીને આવે, ત્યારે જળની તંગી ન પડે તે માટે, સ્વામીવાત્સલ્યતાની ભાવનાથી પ્રેરિત થઈને તે બંધાવ્યું હતું. આ બાબતમાં સુદર્શન તળાવની પ્રશસ્તિ પિતેજ અખંડનીય અને અતૂટ પૂરા ગણે શકાય તેમ છે. પ્રા. ભા. ૨/૧૮૩-૪-૫. રાજા ચંદ્રગુપ્ત તે તળાવ શા માટે ને શા હેતુથી બંધાવ્યું હતું તેની વિગતમાં હું ઉતરવા માગતો નથી, ચંદ્રગુપ્ત ને ચાણક્ય ત્યાં કયારે ને કેટલીવાર જાત્રાએ જતા તેના ઉંડાણુની છણાવટ મારે કરવી નથી અને ડૉ. શાહ જેમ કહે છે તેમ માની લઈએ કે લેકકલ્યાણ કે કૃષિ માટે નહીં પણ તે તળાવ ધાર્મિક ભાવનાથી બંધાવવામાં આવ્યું t # સ્વામીવાત્સલ્યની અત્યાર સુધીના ઈતિહાસકાર વિદ્વાનોના મતે તે તળાવના બંધાવવા સંબંધીને હેતુ કૃષિ-ખેતી વાડીની પ્રગતિન હતું. કારણ કે ચંદ્રગુપ્તના વખતમાં ખેતિ વિભાગને ઓરિસર રહે તે નહેર, કૂવા, તળાવ દ્વારા ખેડુતોને પૂરતું પાણી પહોંચે છે કે નહી તે તપાસ રાખતા, જ્યાં પૂરતું પાણી ન મળતું ત્યાં નહેર, તળાવ, સરોવર, સેતુ-બધે રાજ્ય તરફથી દાવવામાં બંધાવવામાં આવતા. ચંદ્રગુપ્ત એવા ઘણુ સાધને ખેતીની સિંચાઇને માટે તૈયાર કર્યા હતા. “અર્થશાસ” પણ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે. તેના બીજા અધિકારના ૨૪ અધ્યાયના ૭ મા સત્રમાં કુયા શબ્દ દ્વારા નહેરનું વર્ણન કરાયેલું છે. મેગાસ્થને કહે છે કે–ભૂમિના અધિકતર ભાગમાં સિંચાઇ થાય છે, અને એથી એક વર્ષમાં બે વખત વાવેતર પાક થાય છે, llegasthencs Book 1. F. 1. તે આગળ વધીને એમ પણ કહે છે કે, જેમ મિસમાં થાય છે તેમ અહીં પણ રાજ્યના કર્મ. ચારીઓ નદીઓનું નિરીક્ષણ અને જમીનનું માપ વિગેરે કરે છે. તે લેકે નહેરની દેખરેખ રાખે છે” જેથી મેટી નહેરોનાં પાણી નાની નહેરમાં થઈને બધા ખેડુતોને સમાનભાગે મળી શકે છે. “ Megasthenes " Book. III, F. XXXIV. તેજ પ્રમાણે સુદર્શન તળાવ પણ ખેતીવાડીની સગવડ માટે બંધાયું હતું એમ વિદ્વાને માને છે. એક સ્થળે લખ્યું છે કે – गिरनार में, जो काठियावाड में है, एक चट्टान पर क्षत्रप रुद्रामन् का एक लेख खुदा हुआ है। उससे विदित होता है कि दूर स्थित प्रान्तों की सिंचाई पर मौर्य सम्राट कितना ध्यान देते थे। इस झीलका नाम सुदर्शन रक्या गया और इस से खेतों की सिंचाई होने लगी। वादको अशोकने इसमें से नहरे भी निकलवाई। दौदकालीन भारत 9. ૧૬૮. જા ·૭૦ મહાક્ષત્રપ રાજ દામ, હતું, પણ તે બધી હકીક્ત માટે પ્રશસ્તિને પૂરાવા રૂપે બતાવે છે ત્યારે તો કહેવું પડે છે કે ડે. શાહ બીલકુલ હંબક ચલાવે છે અને દેખતાની આંખમાં ધૂળ નાખવાનો પ્રયાસ સેવે છે. ચંદ્રગુપ્ત તળાવ શા માટે બંધાવ્યું હતું કે તેનો ઉદ્દેશ શો હતો તે સંબંધી પ્રશસ્તિમાં તે એકે અક્ષર મળતા નથી. પ્રશસ્તિ તે વિગત જણાવતી નથી. હું તે એમ પણ માનવા તૈયાર થઉ કે ચંદ્રગુપ્ત ત્યાં એક નહીં અનેક તળાવ બંધાવ્યા, અનેક મંદિરો ને ધર્મશાળાઓ બંધાવી, પ્રતિદિન તે બત્રાએ આવતે અને હામ દામ ને ઠામ ધરાવનારા ત્યાં અલકાપુરી વસાવી શકે અને વસાવી હતી એ બધુંય માની લઉ પરંતુ તેને માટે હકીકતો અને પુરાવાઓ સત્ય રજુ થવા જોઈએ. ઘડીભર એમ પણ સ્વીકારી લઉ કે આ પાંચમા આરામાં પણ ડો. ત્રિભુવનદાસ શાહને કેવળજ્ઞાન થયું છે, પણ તેને માટે પ્રમાણ બતાવવાં જોઈએ. પ્રમાણ વગરની કલ્પના ઈતિહાસમાં આળેખી ઈતિહાસને જ વિકૃત કે દુષિત કરવાનો યત્ન સેવવામાં આવતા હોય તે તે ઈતિહાસની દષ્ટિએ હું તે શું કોઈ પણ વ્યક્તિ અસ્વીકરણીય અને અક્ષત્તવ્યજ ગણે તેમ આ પ્રશસ્તિ સંબંધી અવિચારિત બની ગપગોળા હાંકવા કોઈ પ્રેરાય તે તે અક્ષતવ્યજ લેખાય. અને છતાં તેમની દષ્ટિએ, પ્રશસ્તિમાં ચંદ્રગુપ્તને જે હેતુ હતો તે હેતુ બતાવતી પંક્તિઓ કેતરાયેલી હોય તે તે પંક્તિ પુસ્તકમાં લખવી જોઈતી હતી અને પ્રશસ્તિમાંથી જે એ પંક્તિ મળી હોત તે જરૂર ટાંકી પણ હોત. હવે તે આખા ખડક લેખને, શિલાને અને અશોકની આજ્ઞાઓને બધાને રાજા પ્રિયદર્શીના બતાવવાનો આડકતરો પ્રયાસ કરતાં લખે છે કે— જે ખડક ઉપર સમ્રાટ પ્રિયદર્શનનો લેખ કોતરાયલ છે અને જેને ગિરનાર રોક એડિકટગિરનારના ખડકલેમ તરીકે ઓળખાવાય છે . તેજ ખડક ઉપર આ સુદર્શન તળાવની પ્રશસ્તિ કોતરાવાઈ છે. અત્યારે વિદ્વાનોની માન્યતા એમ છે, કે આ પ્રશસ્તિ ચણવંશી મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામને કોતરાવી છે. પ્રા ભા. ૨/૧૮૯. ડો. મહાશય આને શું અર્થ કરશે? છતાં એમ માની લઇએ કે, તે કૃષિ માટે નહોતું. પરંતુ તેને માટે તેમની પાસે કશું સાધન છે? કે કઈ પ્રમાણ છે? અથવા કૃષિ માટે તે તળાવ બંધાવ્યું હોય તે તેમને એમ માનવામાં વધશે આવે છે કે તેમને કૃષિ માટે ખાસ નિષેધ કરવો પડે છે. શું કૃષિ એ દેશને માટે, રાજ્યને માટે કે ચંદ્રગુપ્તને માટે ઘાતક વસ્તુ હતી ? કે ચંદ્રગુપ્તને એ અણગમતી હતી? વળી તે તળાવમાં પાછળથી નહેર ખોદાવી હતી એ શા માટે ? નહેર વગર લોકોને પાણી પીવામાં વાંધો આવતો હતો ? કે નહેર વગર. સ્વામિવાત્સલ્યની ભાવનાને બાધા પહોંચતી હતી? ડો. મહાશય પાસે ઇતિહાસકારોને જવાબ આપવા માટે કશા પ્રમાણે છે ખરા ?

·પિફળ વિધાનને પ્રતિવાદ, ૭૧ ઉપરના અવતરણમાં ખડક ઉપર લેખ અને આખી ખડકને પ્રિયદર્શી રાજાની જણાવે છે. સાથે સાથે બીજા જ વાક્યમાં લખે છે કે તેજ ખડક ઉપર આ સુદર્શન તળાવની પ્રશસ્તિ કોતરાયેલી છે. તેથી એમ તો સમજાયું કે આ પ્રશસ્તિ અને પ્રિયદર્શીને લેખ ૩. શાહના મતે પણ બન્ને ભિન્ન ચીજો તો થઈ. એથી શું લેખકને એમ કહેવાનો આશય છે કે તે અશકનો શિલાલેખ અને સુદર્શન તળાવની પ્રશસ્તિ બન્ને પ્રિયદર્શી રાજની છે ? અને જે એમ માનવા તૈયાર હોય તો તેમણે અશક અને પ્રિયદર્શીને ભિન્ન મિલમાનવાની આખા પુસ્તકની બાજી ઊંધી વળી જાય છે. કારણ કે ઈતિહાસમાં અશોક ને પ્રિયદર્શી બને એકજ છે છતાં તે બે ભિન્ન છે એમ લખીને ડે, શાહે પાનાના પાના ભર્યા છે તે તેમનાં આ વચનથી અસત્ય કરે છે અને પિતાની જ કુહાડી પિતાના પગપર પડે છે, હવે રહી પ્રશસ્તિની વાત. અને તે ચકનવંશી મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાની છે એ એક ને એક બે જેવી સત્ય હકીકત છે. ૫. ૯મીને સંબંધ બીજા રાજાને લાગુ કરતાં તેનું જે વિવેચન કર્યું છે, અને રાજા પ્રિયદર્શી સાથે તેને સંબંધ વળગાડ્યો છે ને જે સિદ્ધાંત બાંધ્યા છે તેના ઉપર મારે વર્ણન કરવું બહુ જરૂરી નથી, છતાં જે તેના વર્ણનમાં ઉતારવામાં આવે તે લેખકના ટાંગા તેમનાંજ ગળામાં આવી પડે તેમ છે. પ્રશસ્તિ પ્રિયદર્શી રાજાની છે એમ બતાવવા એક બીજી યુક્તિ લેખક આપે છે કે- આઠમી પંક્તિમાં મર્યવંશી સમ્રાટુ ચંદ્રગુપ્ત અને તે બાદ સમ્રાટ અશોક પરત્વે ઉલેખ કરેલ છે, અને પછી જગ્યા ખાલી આવે છે, એટલે સ્વાભાવિક છે કે એક પછી એક ગાદીએ આવનારનું-સમ્રાટનું વર્ણન કરવાને શિરસ્તે હેઈને સમ્રાટ અશોક પછી તેની ગાદીએ આવનારને લગતું તે ખ્યાન હેઈ શકે. પ્રા. ભા. ૨/૩૯૪–૫. ઉપરના અવતરણમાં મારીમચડીને પ્રશસ્તિમાં પ્રિયદર્શીનું નામ કલ્પવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. પણ તેમ કરતાં તે કેટલાં અસત્ય આલેખે છે તેને ખ્યાલ નથી આવ્યો. ઉપરના અવતરણમાં ડં. ભૂલથી કે બેધ્યાનથી અશેક અને પ્રિયદર્શીની એક- તાને સ્વીકાર કરી ગયા. અહીંયા પ્રિયદર્શીને અક પછી ગાદીએ આવ્યાનું માને છે. (વાસ્તવમાં તે બને એકજ છે, પરંતુ અસત્ય-અસંભવ અસત્ય છે એ આલેખાયું છે કે રાજા બિન્દુસારને આખીને આખા જાદુઈ મંત્રથી ગારૂડી જેમ સાપને સંતાડે તેમ ઉડાડી દીધા. એક પછી એક ગાદીએ આવ્યાનું પ્રશસ્તિમાં વર્ણન માની શું ચંદ્રગુપ્ત ·ઉર મહાક્ષત્રપ રાજા રૂદ્રદામા. પછી તરતજ અશોક ગાદીએ આવ્યા છે? અથવા ડ. શાહ અશોકને ચંદ્રગુપ્તને પુત્ર માને છે? આ અજ્ઞાનની કઈ સીમા છે ખરી? અશકે અને ચંદ્રગુપ્તના રાજ્યકાળની વચ્ચે ચંદ્રગુપ્તના પુત્ર અને અશોકના પિતા બિન્દુસાર કયાં ગાયબ કરી નાખ્યા? કે ડોકટરના મતે બિન્દુસાર નામની કઈ વ્યક્તિ થઈજ નથી અને બીજા સ્થળોમાં બિન્દુસારની હકીક્ત આલેખી છે તે અત્ય છે ? અને બિન્દુસાર જેવી કોઈ વ્યક્તિ થઈ હતી તે અને અનુક્રમવાર વર્ણનનો શિરસ્તો માને તે ત્યાં બિન્દુસારનું વર્ણન પ્રશસ્તિમાં કેમ ન આવ્યું ? શું બિન્દુસારની આખી હકીકત અને ઇતિહાસને લેખક ઉડાવી દેવા માગે છે ? અને ચંદ્રગુપ્ત પછી તેની ગાદીએ સીધા અશોકને બેસાડી દે છે? બીજી વાત, લેખક આમ શિરસ્ત શબ્દ વાપરી સમ્રા અશોક પછી તેની ગાદીએ પ્રિયદશીને ઉત્તરાધિકારી તરીકે મનાવવાનો ઈરાદો રાખે છે. શિલાલેખમાં જગ્યા ખાલી પડી છે તે એટલા માટે નહીં કે ત્યાં કેઈના નામ કેત- રાવવાના હોય, પરંતુ તે જગ્યા તે ખાલી એટલા માટે દેખાય છે કે એક્ત શિલા ખાડા ખડીયાવાળી હોય ને અક્ષરે ન લખી શકાય તેવી જગ્યા હોવાથી જગ્યા ખાલી રાખવી પડે છે. અથવા કોઈ અક્ષરો લખાયા હોય પરંતુ વખત જતાં, પવન પાણીના ઘસારાથી અક્ષર ઘસાઈ ગયા હોય તે જગ્યા ખાલી દેખાય પરંતુ તેમાં શિરસ્તાનું કશું કારણ નથી. આગળ જતાં એમ નિર્દેશ કરેલ છે કે, “પૂર્વ તથા પાશ્ચમ આકરાવંતિ, અનપદેશ, આનર્ત...વિગેરે દેશે તેણે પોતાના બાહુબળથી તાબે કરી લીધા હતા. ક્ષત્રપ રૂદ્રદામને પોતાના બાહુબળથી ઘણા દેશ જીતી લીધા હતા તે આપણે ભલે કબૂલ રાખીએ, ( જોકે આપણી આ માહિતિને આધાર પણ મુખ્યત્વે કરીને તો આ સુદર્શન તળાવને સંશયાત્મક લેખક જ છે) તે એટલું તે ચોક્કસ જ છે કે, આવા વિસ્તૃત પ્રદેશ ઉપર તેણે કદી સત્તા જમાવી જ નહોતી. જે કોઈ ઉપરમાંના કેટલાક પ્રદેશે અથવા પ્રદેશ ઉપર તેનું આધિપત્ય ઉત્તર હિંદમાં હતું તે તો તેના પિતા અથવા દાદા તરફથી વારસામાં જ મળ્યા હતા, એટલે તેણે બાહુબળથી જીત્યા હતા એમ ન જ ગણાય, પ્રા. ભા. ૨/૩૯૫-૬. ઉપરના અવતરણમાં દેશ ગણાવતાં પૂર્વ આકરાવતિ અને પશ્ચિમ આકરાવતિને દેશ ગણ્યા છે, તેમ કરવામાં આકર અને અવતિને ભેદ પરખાયો નથી. ખરી રીતે તેને પદદ પૂર્વઆકર, પશ્ચિમઆકર અને અવંતિ એ પ્રમાણે દેશે અલગ પાડવાના છે. આકર પણ દેશ છે ને અવન્તિ પણ દેશ છે. વળી રૂદ્રદામાની પ્રશસ્તિને લેખક સંશયાત્મક લેખ માને છે. એટલે એ પ્રશસ્તિને પ્રમાણ તરીકે તો માનતા જ નથી. જ્યારે એ લેખ સંશયાત્મક છે તો પછી અખંડ ને અતુટ પૂરા શી રીતે ગણાવે છે કે પોતે ધારે તે પ્રમાણે તે પોતાની કલ્પના પ્રમાણે ·9િ3 છાતા- 2) પળ વિધાનોને પ્રતિવાદ. પ્રશસ્તિને અતુટ પૂરાવા તરીકે અને સંશયાત્મક લેખ તરીકે ગણવા તૈયાર થાય છે? ઐતિહાસિક પ્રમાણેને પણ આમ પિતાની કલ્પના પ્રમાણે વાળવાને આ ધૃણ પ્રયત્ન નથી કે વળી એક તરફ ઉપરના પ્રદેશે પિતાના બાહુબળથી રૂદ્રદામાએ જીતી લીધા અને એજ વાક્યમાં લખે છે કે આવા વિસ્તૃત પ્રદેશ ઉપર તેણે સત્તા જમાવી જ ન હતી. તેણે પ્રદેશ જીતી લીધા અને સત્તા જમાવી નહતી એમ કહીને લેખક શે આરાય વવા માગે છે ? વળી તે પ્રદેશે તેને વારસામાં મળ્યા હતા એમ કહીને તે ગજબજ કર્યો છે. એક તરફ લખે છે કે તેણે સ્વબળે જીતી લીધા અને બીજી તરફ લખે છે કે તેને વારસામાં મળ્યા હતા. આ ચતુર્મુખ વા વદી શો અર્થ કાઢવા વિચાર રાખે છે? ૩૯૪ પૃષ્ટ ઉપર તે લખ્યું છે કે “હવે આપણે એતિહાસિક પૂરાવાથી જાણીએ છીએ કે રૂદ્રદામનના પિતામહ ચષણ મહાક્ષત્રપે જે જે મુલકે જીતી લીધા હતા, તેમને મટે ભાગ, તેના પિતા જયદામને ગુમાવી દીધું હતું. આ કથન અને પૂર્વ અવતરણને મેળ શી રીતે બેસારશે ? એક તરફ દાદાની મિલકત બાપાએ ગુમાવી દીધી અને બીજી તરફ બાપદાદાની મિલક્ત વારસામાં મળી આ મુવમસ્તીતિ થશે રસ્તા gીતા જેવું નથી લાગતું? લેખક આગળ જતાં દિવ્યચક્ષુથી પ્રશસ્તિમાં શાલિશુકનું નામ શોધી કાઢે છે. પહેલાં પ્રિયદર્શીના નામની શોધ કરી હવે શાલિશુકના નામની શોધ કરે છે. અને લખે છે કે – “વળી સુદર્શન તળાવની પ્રશસ્તિમાં શાલિશુકનું નામ જોડાયેલું છે. પ્રા. ભા. ૨/૩૬. અને આ શાલિશુકનું નામ ગોતવા માટે બુદ્ધિ પ્રકાશ માસિક અને દી. બ. કેશવલાલ ધ્રુવની આડ બતાવી છે. ઉપરનું લખાણ વાંચીને હેજે એમ કહેવાનું મન થઈ જાય છે કે લેખકે પ્રશસ્તિ વાંચી જોઈ છે ખરી કે એમને એમ ધબેડયે રાખ્યું છે? ખેર આથી બે વસ્તુ સિદ્ધ થઈ શકે છે. એક તે લેખકે મૂળ પ્રશસ્તિના સ્વયં દર્શન નથી કર્યા લાગતા. અને બીજું બુદ્ધિપ્રકાશ” કે દી. છે. ધ્રુવનું લખાણ કે ઘેનમાં વાંચ્યું લાગે છે. હકીકત એમ છે કે પ્રશસ્તિમાં શાલિશુકનું નામનિશાન નથી અને દી. બ. ધ્રુવનું પણ તેવું કથન નથી. શ્રીમાન ધ્રુવનું શાલિશુક સંબધી લખાણ પ્રશસ્તિ સાથે સંબંધ રખતું ·છy મહાક્ષત્રપ રાજ કુદ્રદામાં. નથી, તેમનું લખાણ તો શાલિકસંપ્રતિ ભાઈ છે એ બતાવનારું છે. શાલિકસંપ્રતિને ભાઈ હોય કે ગમે તે હોય પણ તેનો સંબંધ પ્રશસ્તિ સાથે જોડવામાં અને તે સાથે દી. બ. ધ્રુવને ઘસડવામાં કશી સાર્થકતા નથી. શાલિશુક સંપ્રતિને ભાઇ થાય છે કે પુત્ર થાય છે એ ચર્ચવાને અહીં વિષય નથી. વિષય-મુદો તે શાલિશુકનું નામ પ્રશસ્તિમાં છે કે નહીં તે ચર્ચવાનો છે. શ્રીમાન ધ્રુવનું લખાણ એ સંબંધી કાંઈ જણાવતું નથી, એટલે તે આધાર નકામો છે. હા, જે ધ્રુવસાહેબ પ્રશસ્તિમાં શાલિશુકનું નામ બતા વવામાં એકમત થતા હતા તે તો તેમનો હવાલો પણ આપ વ્યાજબી હતો, આ તે મુંબઈથી કલકત્તા જવા માટે અમદાવાદની ગાડીમાં બેસવા જેવું કર્યું છે. લેખક પ્રશસ્તિના બે વિભાગ પાડતાં જણાવે છે કે- “ પ્રશસ્તિના બે વિભાગ છે. ઉપર પ્રમાણે પ્રશંસા કરતા વાયવાળે ભાગ અને બીજે તુલના કરી બતાવતો ભાગ. બને ભાગની લિપિ પણ જુદી પડતી દેખાય છે. એટલે સાબીત થાય છે કે, બને ભાગને છેતરવાનો સમય ભિન્ન ભિન્ન હવે જોઈએ. પ્રથમ ભાગ…શાલિશુકે કેતરાવેલ છે, જ્યારે દ્વિતીય અને અંત ભાગ રૂદ્રદામને કેતરાવ્યું દેખાય છે. પ્રા. ભા. ૨/૩૯૬. ઉપરના એકજ અવતરણમાં એક વખત પ્રશસ્તિના બે ભાગ જણાવ્યા અને તેમાં ફરીને ત્રણ વિભાગ જણાવ્યા, પરંતુ કેટલી કેટલી પંક્તિના એ વિભાગ ગણવા તે બતાવ્યું નહીં. સાથે સાથે તેની લિપિ પણ ભિન્ન ભિન્ન બતાવી છે. લેખક પેલા સ્કન્દગુપ્તના લેખને અને આ પ્રશસ્તિને એક તે નથી ગણી લેતાને ? વળી લિપિના જ્ઞાન વગર લિપિની પરીક્ષા કરવા નિકળવું એ અનધિકાર ચેષ્ટા નહીં તો બીજુ શું ? આખી એ પ્રશસ્તિ અખંડ ને એકજ છે તેના બે કે ત્રણ વિભાગ નથી, તેમ લિપિ એકસરખી છે ભાષાની છટા ને શેલિ એક સરખી છે. બીજી વિચારવાની વાત તો એ છે કે પ્રિયદર્શી કે શાલિશુકના વખતમાં સંસ્કૃત ભાષામાં શિલાલેખે કે પ્રશસ્તિઓ લખાતી હતી કે કેમ તેનું પણ જ્ઞાન લેખકને છે ખરું ? રૂદ્રદામાની આ પ્રશસ્તિ લખાયા પહેલાનો સંસ્કૃતમાં લખાયેલો શિલાલેખ મથુરાના * દી. બ. ધ્રુવે રાષ્ટ્ર ને બદલે સૌરાષ્ટ્રમ્ સુધારી શાલિશુકને સંબંધ સૈરાષ્ટ સાથે જેવો છે પણ તે વિચારણીય છે. શાલિશુકને સૈારાષ્ટ્ર સાથે કરશે સંબંધ નહોતો, તેની સત્તા પણ ત્યાં ન હતી. બીજા પણ ગુપુરાણ માં તેનું વર્ણન, તિતિ (ટૂલ્લા) નું સંર્તિ વિગેરે સુધારા કર્યા છે તે ચર્ચવાનો આ પ્રસંગ નથી, છતાં એ “સૌરાષ્ટ્ર” ને “સંપ્રતિ” ના સુધારાથી ડ. શાહ શાલિશુકને રાષ્ટ્રમાં. માનવા લલચાય કે પ્રશસ્તિમાં ઘુસાડવા મથે તે તે મિથ્યા પ્રયાસ છે.

·પિઠળ વિધાનને પ્રતિવાદ, એક નાના યજ્ઞમૂપના લેખ સિવાય ઈતિહાસમાં એકે હજી મળે નથી.. શાપ્રિયદર્શી રાજા વખતમાં લખાયેલા સંત શિલાલેખ મેળવી શક્યા છે ખરા? આમ ઉટપટાંગ વજ લખી છે કે ઇતિહાસથી કઈ વિચાર પણ કર્યો છે ખરો? રૂદ્રદામાના આ લેખના બે કે ત્રણ બાગ પાડવા, તેને બિા કાળ ગણે, કે લિપિદ ગણવા એ સંભવિત નથી નાં એમ માની લઈએ તે પણ તે લેખની ત્રીજીને સાથી પંક્તિમાં મહાપ ચનનું અને શાલિક ને બદલે રૂદ્રદામાનું નામ લખાયું છે, શક સંવત્ આપે છે તે છે પ્રથમ બાગ કોને ગ? તેની ૧૧, ૧૨, ૧૩, અને ૧૪મી પંક્તિમાં તેની બળદિનનું વન કરી એ બળ શનિના પરિણામે મહાક્ષત્રપની પદવી ધારણ કર્યાને પંદરમી પંક્તિમાં ઉલ્લેખ છે અને તેજ પંક્તિમાં મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામાનું નામ છે તે તે વચલે ભાગ કેને સમર તેની સારી પંક્તિમાં મહાક્ષત્રપ શબ્દ પડે છે ને ૧૯મી પંક્તિમાં તેને સુબા મુવિશાખનું વર્ણન કરેલું છે તે તે બંને ભાગ કોને સમજે ? એમ પહેલા બીજ ને ત્રીજા ભાગ (કરીએ તે) માં રૂદ્રદામાલ ત્યાં છે, ત્યાં દેખાય છે અને શાલિકનું તે નામનિશાન નથી. શું શાલિકે પોતાને બદલેજ ભવિષ્યમાં થનારા રૂદ્રદામાનું નામ લખી નાખ્યું ? શાલિની કપના લેખકને આવીજ શી રીતે તે સમજી શકાતું નથી, વળી આગળ જતાં લેખક લખે છે કે- સુદન તળાવની પ્રશસ્તિને પ્રથમ ભાગ મહારાજા પ્રિયદર્શનને જ લગ છે. પ્રા. ભા. ૨/૩૯૬. રૂદ્રદામાન અને સંપત્તિના સમય વચ્ચે લગભગ ૩૦૦ વર્ષનું અંતર છે. એટલે જનતામાં દંતકથારૂપે પણ લોક કલ્યાનાં આવાં કાર્યો વિષેની હકીક્ત કપ તરવરતી ઘાંજ કરી છે, કે જે ઉપરથી આવા મહાન માર્યવંશી સમ્રાટના સતને ઉલ્લેખ કરવાનું મન, રાજ રૂદ્રદામનને થઈ આવ્યું પ હેય. અને જેમાં એક પછી એક સીટના નું નિવેદન કર્યું છે અને તેમની નામાવળમાં પિતાનું નામ પણ ગૌરવવંતુ-ભાતું કરવા માટે, તે એમ દર્શાવવા ઇછિન ધાર્યું હોય એટલે ઉપરના બધા સાદે કે જેઓએ અન્ય ર વળે કી લીધા હતા, તેમની માફક હું પણુ આ છું અને મેં પણ ઇત્યાદિ યાદિ કામ કર્યા છે, તેટલું જણાવવા પર તેને હેતુ છે. આમ મુંગે મહિમા પાવવાને પિતાને તુ જ ન તો વાળ રૂકદામને પિતાના કાર્યો જુદીજ ખડક શિલા કાર કેનરાવ્યાં પણ હન, પશિલા ઉપર કાનરાલા ડેઈને ને સરખામણી કરો માટે જ છે એમ આપવું અનુમાન દ્રઢીભૂત થાય છે.” પ્રા. બા. ૨૯૭. ૪ હજ મા. . ! • ૧૧૧૪arat is #ા. kr કામ ન ·૧૭૬ મહાક્ષત્રપ રાજ દામા. આ પરિગ્રાફ લખીને તે ડોકટર શાહે હદ વાળી છે. રુદ્રદામાએ જે વિશાળતાથી ને હૃદયની ઉદારતાથી બીજાના નામે પિતાની પ્રશસ્તિમાં કોતરાવ્યાં છે તેને કટર મહાશય સ્વાર્થ, પાખંડ ને કોભાંડ તરીકે ઓળખાવે છે. આ ઝનૂનની પરાકાષ્ટા નહીં તો બીજું શું ? એક તરફથી કહે છે તે પ્રશસ્તિ રુદ્રદામાએ કાતરાવી નથી, બીજી વખત કહે છે રુદ્રદામાએ પ્રશસ્તિ કોતરાવી તે પર પણ અડધી શાલિશકે અને અડધી રૂદ્રદામાએ કોતરાવી, વળી ત્રીજી વખત કહે છે કે પ્રશસ્તિ તે ગુદામાએજ કોતરાવી પણ તે મર્ય- વંશી રાજાઓની દંતકથાથી આકર્ષાઈને તેમનાં સત્કાર્યોનો ઉલ્લેખ કરવાનું તને મન થઈ આવ્યું માટે કોતરાવી. આ અસંબદ્ધ પ્રલાપ કરવાનો હેતુ શું હશે તે તે લેખક જાણે પણ એ ઇતિહાસનો મોટામાં મોટે દ્રહ છે તેમણે સમજી લેવું ઘટે. મૌર્ય સમ્રાક્ની દંતકથાઓથી આકર્ષાઈને તેમના કાર્યોનો ઉલ્લેખ કરવા માટે એ પ્રશસ્તિ કોતરાવી હોય એમ માનવામાં આવે તે શું માર્ય સંગ્રાનું આ તળાવ બંધાવ- વાનું એક જ સત્કાર્ય ઈતિહાસમાં મળ્યું શું ? આમ લખીન મર્થ સમ્રાટની મહત્તા બતાવવા માગે છે કે તેમના ઈતિહાસને કલંકિત કરે છે. કારણ કે આ પ્રશસ્તિ તે સુદર્શન તળાવની છે. કોઈની પેટી કતિ વધારવા જતાં તેને બદનામ કરાય છે કે ગુણ ગવાય છે? વળી રૂદ્રદામાને શિલાલેખ તે હેત તે તેણે જુદાજ ખડક ઉપર કોતરાવ્યો હોત એમ લખીને લેખક એમ બતાવવા માગે છે કે સ્કન્દગુપ્તને તેજ ખડક ઉપર શિલાલેખ છે તે પણ રાજા પ્રિયદર્શીનેજ છે ? કારણ કે સ્કન્દગુપતે પણ બીજો ખડક છે નથી. તેણે પણ અશક રાક ઉપરજ પિતાનો લેખ કરાવ્યો છે. સે ના ખડકો જુદાજ હોવા જોઈએ એ કાંઈ નિયમ છે ? જ્યાં કાતરવા લાયક જગ્યા મળી જાય ત્યાં શિલા- લેખ કરી શકાય. પરંતુ તેથી કોઈના ઘરમાં કોઈને સામાન મૂકી રાખે તો તે સામાન ઘરધણનો થાય નહીં. આવી બાલિશવૃત્તિઓ હવે છેડી દેવી જોઈએ. પંક્તિ નવ અને દશમીમાં જે લખાયા વિનાનો ભાગ રહી ગયો છે, તેમાં મહારાજા પ્રિયદશીનનું નામ જ લેવું જોઈએ. કારણ તે સમ્રાટ અશોક પછી તુરતજ રાજ્યારૂઢ થયેલ છે. પ્રા. ભા. ૨/૩૯૭. આગળ હું કહી ગયો કે પ્રિયદર્શી એ અશોક પછી ગાદીએ આવનાર જુદે કે ઈ રાજા જ નથી પણ અશોક પિતેજ પ્રિયદર્શી તરીકે ઓળખાતો હતો. અર્થાત પ્રિયદશી એ $અશોકનું જ બીજું નામ છે લેખકે રર૮ર ઉપર તેની ભિન્નતા વિષે * પ્રા. ભા. ૨ પૃ. ૩૯૭ ઉપર સમુદ્રગુપ્તનો શિલાલેખ એ પ્રમાણે લખ્યું છે તે ખોટું છે. સ્કન્દગુપ્ત ઈએ. $ લેખક સંપ્રતિ ને પ્રિયદર્શ માનતા હોય તો તે ભમ છે.

·૭ પિકળ વિધાન પ્રતિવાદ, લાંબું વિવેચન કર્યું છે તે નિરર્થક છે. હવે વિચાર કરીએ કે-પ્રિયદર્શી એજ અશોક હોય અને તે ઈતિહાસથી એમજ સિદ્ધ થાય (છે) તે તે પ્રશસ્તિને રૂદ્રદામાની પ્રશસ્તિ ગણવામાં વાંધો ખરે છે ? આગળ જતાં લખે છે કે આ સઘળાં મહારાજા પ્રિયદર્શિનોજ યશગાન રૂપે વિશેષ છે તે સર્વ માવ, તેના નામનેજ સમગ્રપણે લાગુ પડી શકે તેવાં છે. બીજા કોઈ રાજાને સમગ્ર રીતે અને સર્વીશે લાગુ પડે તેવાં નથી, તેમ લાગુ પડતાં પણ નથી. પ્રા. ભા. ૨/૩૯૭ ઈતિહાસમાં પણ શું ત્રાગા મંડાય છે કે? પેલા ફકીરે દુકાન ઉપર ત્રાગા માંડે ને કહે કે તમારી ઈચ્છા હોય કે ન હોય પણ અમને આપે. તેમ આ પણ એવો જ બરાબર તાલ છે. ઈતિહાસમાં એ હકીકત હોય કે ન હોય, પણ તે પ્રશસ્તિ પ્રિયદશની છે એમ મનમાનતું કરી મનાવવાનું આ પણ એક ત્રાગુ છે; પણ એમ ત્રાગા માંડેયે ઈતિહાસ કશુજ મનમાનતુ કરી આપવાનું નથી. તે પણ ભગવાન મહાવીર જેટલેજ નિષ્પક્ષને વિતરાગ છે. ચંદ્રગુપ્તના સૂળી સુવિશાખને તેને સાથે લેવાની કલ્પના કરતાં લખે છે કે- “ઉપરનાજ સુદર્શન તળાવની પ્રશસ્તિમાં ચંદ્રગુપ્ત રાજ્યો જે અધિકારીએ તે તળાવ બંધાવ્યું છે, તે અધિકારી સમ્રાટને સાળે થતો હતો એમ લેખાય છે. અને તે અધિકારી વિજાતિય હોવાનું ધરાયું છે. પણ આ વિજાનીય હેવાનું મુખ્ય કારણ તે તે અધિકારી પલવ જતિને હેવાનું પતે જણાવ્યું છે, અને આ પલવાઝને ઈરાનના પાલવીઝ જાણ વિજાતીય ઠરાવી દીધું છે. બાકી ખરીરીતે તે તે પદ્યવાઝ તે લિચ્છવી ક્ષત્રિયેાજ છે. પ્રા. ભા. ૨ ૨૮૨. સુદર્શન તળાવની પ્રશસ્તિ જે મહારાજા પ્રિયદર્શીનના સમયના કેતરાયેલ ખડક લેખ ઉપર ( ) જળવાઈ રહેલી છે. તેમાં તે તળાવ પ્રથમ ચંદ્રગુપ્તના સમયે બંધાવેલું હતું… તે સમયે તેના બાંધકામ ઉપર દેખરેખ રાખનાર સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્તને સૂ સુવિશાખ હતો. આ સૂબાને પલ્લવ જાતિને હેવાનું તેમાં કેતરાવાયું છે. પ્રા. ભા. ૨૧૮૯ કે. . રે. પ્રસ્તાવના પૃ. ૩રમાં રેપ્સનની માન્યતા મુજબ આ સુવિશાખને રૂદ્રદામન ક્ષત્રપ સૂદે કરાવાય છે…. પણ તેમાં સાફ લખ્યું છે કે અશાકના સૂબા વિશાખે તે સમજાવ્યું હતું. પ્રા. ભા. ૩/૨૮૯. પુરાતત્વ પુ. ૧, ૫. ૧૪ ઉપર હીરાલાલ ત્રિભુવનદાસ પારેખે આપણું ઐતિહાસિક સાહિત્ય” ના મથાળાવાળા લેખમાં રાષ્ટ્રિય શબ્દનો સાળે” એ અર્થ કર્યો છે, તે પણ છેટું છે. અહીંયા તેને અર્થ “ ” અથવા ગવર્નર થાય છે. “રાષ્ટ્રિય ” શબ્દનો અર્થ ‘સાળે” તે નાટકના પામાં જ મોટે ભાગે વપરાય છે. e ·૭૮ મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામા." ઉપરના અવતરણેમાં કેટલા ગપાટા હાંક્યાં છે? સુવિશાખ એ નો સૂબો હતો ? ચંદ્રગુપ્તને? અશકને ? કે રૂદ્રદામાને? ડ. શાહ પહેલા ને બીજા કોટેશનમાં ચંદ્રગુપ્તને સૂબે જણાવે છે, ને ત્રીજા કટેશનમાં અશોકનો સૂબ જણાવે છે. અને ઈતિહાસ રૂદ્રદામાન સૂબો જણાવે છે. તે સુવિશાખ કેટલા રાજાનો સૂબો રહ્યો ? તેનું આયુષ્ય કેટલું ? એ કલ્પનાને તે જવા દઈએ પણ અશકને સૂબે વિશાખ ડૉ. શાહ પ્રશસ્તિમાં જણાવે છે તે ક્યાં ? પોતે પ્રશસ્તિ જોઈ નથી અને બીજા સાચા વિદ્વાનને પ્રશસ્તિને દમ બતાવી પાછા પાડવાની નિષ્ફરતા કેટલી હદે વધારી છે ? પણ એમ ડોકટર શાહ એટલું તો અનિચ્છાએ માની ગયા છે ખરા ને કે તે સમાર- કામ સુવિશાખના વખતમાં થયું હતું ? જે એટલું માને છે તે સુવિશાખ કોને સૂબો હતો તે આપોઆપ નકકી થઈ જશે. ખરી રીતે તે સુવિશાખ xરૂદ્રદામાને સૂબે હતા. અર્થાત્ સુદર્શન તળાવ રૂદ્રદામાના વખતમાં તેની આજ્ઞાથી સુવિશાખે તેને સમરાવ્યું હતું. આ લેખક પોતે પોતાની જ જાળમાં સપડાય છે. ચંદ્રગુપ્તના વખતમાં તે સુવિશાખને જન્મ પણ ન હતું. તેનો સુબો વૈશ્ય પુષ્યગુપ્ત હતા, અશેકને સૂબો યવન તુષાર્ફ હતો. 3. શાહ ચંદ્રગુપ્તના સૂબાને વૈશ્યગુપ્ત કે વિષ્ણુગુપ્ત કહે છે તે પણ અસત્ય છે. તેઓ તેને વિષ્ણુગુપ્ત શા માટે કહે છે તેને આશય નીચેના ફકરામાં મળી આવે છે. 3. રાજેન્દ્રલાલ મિત્રના કહેવા પ્રમાણે તેમાં ચાણક્યને લગતી હકીક્ત છે, તેમાં તેનું નામ વિષ્ણુગુપ્ત જણાવ્યું છે.” સુદર્શન તળાવની પ્રશસ્તિ ઉપરથી પણ આ વાતને પુષ્ટિ મળતી દેખાય છે, એટલે કે તેનું ખરું નામ વિગુપ્ત હોય તેમ લાગે છે. પ્રા. ભા. ૨/૧૭૨, 3. રાજેન્દ્રલાલે તે ચાણક્યનું નામ વિગુપ્ત હેવાનું જણાવ્યું છે. જ્યારે એ વિગુપ્તની સાથે ઊંકર મહાશય આ પ્રશસ્તિને સંબંધ જોડી, “પુષ્પગુપ્ત” ને સ્થાને વૈશ્યગુપ્ત” શબ્દ કલ્પી, વૈશ્ય શબ્દને “વિષ્ણુ” શબ્દ બનાવી ગુપ્ત’ શબ્દને વિષ્ણુ” શબ્દ સાથે જોડી દઇ વિષ્ણુગુપ્ત શબ્દ ઉપજાવી કાઢ્યો. અને તે વિષ્ણુગુપ્ત ચાણક્યને પર્યાય વાંચી બનાવી તેમને માનેલા વિષ્ણુગુપ્ત સૂબાને ચંદ્રગુપ્તના રાજગુરૂ ચાણક્ય મનાવવાને ઈરાદો તો નથી ને? કારણ કે પ્રશસ્તિમાં તે સૂબાનું જ. x पं. १७-२०. महाक्षत्रप......पार्थिवेन कृत्स्नानामानर्तसुराष्ट्राणां पालनार्थन्नियुक्तेन पहलवेन ગુપપુરેમ સુવરાવિન ....મજુતિમિતિ . સમગ્ર આનર્ત ને સુરાષ્ટ્રના રક્ષણ માટે નિમેલા મહાક્ષત્રપ (રૂદ્રદામાના) પાર્થિવ પલ્લવ કુલપ પુત્ર સુવિશાખેલ વૈશ્ય તે વખતે સૈરાષ્ટ્રમાં રહેનારી એક જાતિ હતી पं. ८. चन्द्रगुप्तस्य राष्ट्रियेण वैश्येन पुष्यगुप्तेनः। अशोकस्य मौर्यस्य तेन यवनराजेन तुषास्फेन ·પિકા વિધાનો પ્રતિવાદ. લખાણ છે, રાજગુરૂનું નથી. વળી વિષ્ણુગુપ્ત નહીં પણ વૈશ્ય પુષ્યગુપ્ત છે. વળી ચંદ્રગુપ્ત અને ક્ષત્રના ધર્મ સંબંધી પ્રશસ્તિને પુરાવા રૂપે રજુ કરતા લખે છે કે – ચંદ્રગુપ્ત સમ્રાટ પિતે જેને પમી હતો. તેમ તેમના રાજગુરૂ–ચાણક્ય પણ જેન ધમીંજ હતા. આ બાબતમાં સુદર્શન તળાવની પ્રશસ્તિ પિતેજ અખંડનીય અને અતૂટ પૂરા ગણી શકાય તેમ છે. પ્રા. ભા. ૨/૧૫. ચણવંશી ક્ષત્રપ જૈનધર્મ પાળતા હતા તેના એક બીજા પુરાવામાં સુદર્શન તળા- વની પ્રશસ્તિ પણ લેખી શકાશે. પ્રા. ભા. ૩/૩૯૫, 2) ચંદ્રગુપ્ત ક્યા ધર્મને હતું કે ચાણક્ય કયા ધર્મના હતા તેની ચર્ચામાં હું અહીં ઉતરવા માગતા નથી, ક્ષત્રને ધર્મ કર્યો છે જેઈએ તે મેં આ પુસ્તકમાં “ક્ષત્ર પિને ધર્મ નામના પ્રકરણમાં પ્રમાણપૂર્વક ચર્ચા કરી છે, પરંતુ તે બધાને ધર્મ છે હતું તે પ્રશસ્તિથી સાબીત કરવું અશક્ય છે. કેવળ મનુષ્યવધ ન કરવાની પ્રતિજ્ઞાથી અવશ્ય ધાર્મિક સંસ્કાર દેખાઈ આવે છે. પરંતુ ફેંકટર મહાશય તેનાથી એકેને ધર્મ સાબીત કરી શકે તેમ નથી. કારણ કે એ લેખ રૂદ્રદામા સિવાય બીજાને કેઈને નથી. પછી બીજાના ધર્મો તેમાંથી સિદ્ધ થઈ શકતા નથી અને રૂદ્રદામાની તે એ પ્રશસ્તિ હેવાને ડોકટર શાહ. આગ્રહપૂર્વક ઇન્કાર કરે છે પછી રૂદ્રદામાને ધર્મ કે ચદન વંશના ક્ષેત્ર પ્રશસ્તિમાં ક્યાંથી આવ્યા? તેમના ધર્મની હકીક્ત તેમાં ક્યાંથી ઉપજી આવી, અહિંસા ધર્મના પાલનને પુરાવા રૂપે એ પ્રશસ્તિ શી રીતે થઈ? વળી ક્ષત્રપોના કે રૂદ્રદામાને ધર્મ સંબંધી હકીકત માટે પ્રશસ્તિને પ્રમાણભૂત ગણવામાં આવે છે તો તેની બીજી હકીક્ત સંબધી શા માટે પ્રશકિતને અપ્રમાણિત માનવામાં આવે છે ? રૂદ્રદામાં તરફ તેમને આ બધો છે કેમ છે? કે પછી જ્યાં પિતાનું ધાર્યું કરવું હોય ત્યાં રૂદ્રદામાની પ્રશસ્તિને પ્રમાણ ગણી સહારો લે અને પોતાના મંતવ્યમાં આડુ આવતું હોય ત્યાં તેનું પૂર્વક ખંડન કરી નાખવું. આજ વસ્તુ મેચના બે અવતરણમાં પણ મળી આવે છે કે જ્યાં પોતાની કલપનાને અનુકુળ નથી આવતું ત્યાં રૂદ્રદામાન કુર, ઘાતકી, અનાર્ય ને ખોટી કાવ્યો છે અને કાનને અનુકૂળ કરવા માટે એક રૂદ્રદામાને અવિસાધર્મના પાલનમાં આદર્શ રૂપ મા છે.

·૮૦ મહાક્ષત્રપ રાજા રુદ્રદામી રણ સંગ્રામ સિવાય પ્રાણાતે પણ મનુષ્યવધ ન કરે તેવી પ્રતિજ્ઞા તેણે લીધી હતી આ વાક્ય જ રૂદ્રદામા ક્ષત્રપ કરતાં સમ્રાટ સંપ્રતિને વધારે બંધબેસતું થઈ પડે છે જે પ્રજામાંથી તે ઉતરી આવ્યા હતા. તેવી ક્રૂર અને ઘાતકી સ્વભાવવાળી અનાર્ય જાતિની કોઈ વ્યક્તિનું હૃદય હિંદમાં થોડા વર્ષના વસવાટથી આવી અનુકંપા ધરાવતું થઈ જાય એમ બનવા ગ્ય છે ખરું ? પ્રા. ભા. ૨૩૯૫ અહિંસા ધર્મ પાલન કરનાર પણ ક્ષત્રિયવટને ભૂલાવી દે તેવાં તેમજ આશ્ચર્યમાં ગરકાવ કરે તેવા કાર્યો કરીને, રાજપાટ પણ શોભાવી શકે છે તેનાં દષ્ટાંતરૂપ આ ચકણને આપે ક્ષત્રપવંશ કહી શકાશે. પ્રા. ભા. ૩/૩૯૪, આવી રીતે પિતાને ઇષ્ટ લાગે તેમ ઈતિહાસને વાળવામાં ઈતિહાસનું રક્ષણ કરે છે કે ઈતિહાસને દ્રોહ કરે છે તે સુજ્ઞજન સ્વયં સમજી શકે તેમ છે. પિતાની કલ્પનાને અનુકૂળ થાય માટે કેઈને વખાણ મૂક કે ભાંડવા માંડવું એથી ઈતિહાસમાં કેટલી વિકૃતિ પેદા થાય છે ? જે કે તેથી ઇતિહાસમાં તો કશું સુધરતું બગડતું નથી પણ તેને બ્રાંતિમાં નાખવાનો આ અતિનિંદ્ય પ્રયાસ છે. તેમના સિવાય બીજા એતિહાસિક પુરુએ એ પ્રશસ્તિને વાંચવામાં ને અર્થે કરવામાં ઘણું ગેરસમજૂતી કરી છે કે ઘણા અને મારી નાખ્યો છે એમ લખવાનું સાહસ કરતાં જણાવે છે કે – આ સુદર્શન તળાવની પ્રશસ્તિના ઉકેલમાં અને અર્થ કરવામાં જે ગેરસમજુતિઓ થવા પામી છે...... પ્રા. ભા. ૩/૨૮૬. તે પ્રશતિના વાચન-ઉકેલનો જે ગેરસમજુતિ ભરેલો અર્થ કરવામાં આવ્યું છે તેથી કેટલેક ઈતિહાસ માર્યો ગયો છે પ્રા. ભા. ૩/૩૯૫ પ્રશસ્તિનો અનર્થ જેટલે “પ્રાચીન ભારતવર્ષ ? પુસ્તકના લેખકે કર્યો તેનો થોડા અંશે પણ કોઈ ઇતિહાસકારે ઈરાદાપૂર્વક કર્યો નથી. ચોર કોટવાલને દંડે ” ની નીતિ અખત્યાર કરી લેખક કેને કોને ભાંડવા નિકળ્યા છે ? પિતાને અનર્થો કરવા છે અને બીજાને ભાંડવા નિકળવું છે. પ્રશસ્તિનો અર્થ જે કાંઈ કરવામાં આવ્યો છે તેથી કશે ઈતિહાસ માર્યો ગયે નથી. પણ પિતાની કલ્પના પ્રમાણે પ્રશસ્તિ બોલતી નથી એથી પ્રશસ્તિ કે ઈતિહાસકારેને દોષિત ગણવા કરતાં પોતાની કલ્પનાને દુષિત ગણવી વ્યાજબી છે, ને તેમાં જ પ્રામાણિકતા છે.

·પિક વિમાનને પ્રનિવાર, શરીરની પ્રતિ રૂદદામાના મૂળ સુવિએ કરી છે, તે શક છે. છરની છે. તેના બે કે ત્રણ વિભાગ મળી જા અને અખંડ પ્રશરિન છે (અલબત તેને વાલ ના ભાગ સાથે ગયેલ છે. જે તે શરૂઆતમાં-ત્રીજી થી પ્રતિમા મહાલાપ ચન અને દામાના નામે છે. તેની વચલી પંક્તિમાં તેના શુ ન કરાયું છે. શી વિગેરે પંકિમ રૂટદામાનું નામ અને “મડાદા' શબ્દો કેનરાલા છે. શક બિલ ને એક જ સમયે ટાબદ્ધ બાપામાં લખાયરી-કાતરથલી પ્રશરિન . નમાં ચંદ્રગુમ અશોકના મે ને એટલા માટે આવે છે કે તે પ્રશક્તિ સૂદન નળાવને અંગે કેનાલ અને સુદર્શન તળાવના બંધાવનારાના નામે તેમાં લખ્યાં છે, તે તેની ઉદારવૃત્તિને પરિચય આપે છે. પનુ માને કે તેના બા પ્રશસ્તિમાં ન આપ્યાં છે તે –તે ના આપીને - તે વિકાસ પા કરી છે. તેણે ધાર્યું છે તે તે નળકને બજિ યશ પિત લઇ શકન. અને આપને ખબર પ ન પડત કે ચંદ્રગુપ્ત કે અશોકને તળાવ સાથે છે .પ . પરંતુ એક માસ મહિમાનને પોતાને આવડે છે. માટે આપ તે નથી ? આખું મકાન મહેમાનનું થઈ જાય કે ઇતિહાસમાં પણ આવી લૂંટ ચલાવવામાં નિ વદને મૂછ આવી. વળી . શાડ ના પ્રમાણે લખે છે: “મિ, રાટ સંમતિ સંબંધમાં આવે જે બપ છીએ, તે બધી જ આ શનિ થી કિનારી વાવાએ જતા ડ. આ ગુન નળાવ જ તે રિપાક તરીમાં જ આવવું છે. એટલે જે તેને કોઈ સમાવવા જેવું છે તે તેની વિડ ઉપર પ્રબને તે મારું પર હાથ અને ક કા નયા મનદિનનાં કામ કામાં જે બીટ અને સાત જ પવારને હવે તે ના, તે તેને દુરસ્ત કરી આ કાય ને નમાં કાંઈ આઈ જવા જેવું પણ નથી. પ્રાચીન ભા. ૨૬ છે. મહાન જ મૂલ ખા લ ન ૮ પગના છે આ ગિરનારનું નામ લેવામાં કે રામ માપતું નથી. તે (અ-પ્રનિ નક-) ઇજિપના મે ૧ ગાથા (ાં બઢને તાન પ્રાપ્ત મ ન માને માટે સમાં ના. પ તેમના લઇ મા પ્રતિ ગિરનાર પક્ષ ના ના બે ન જ i . મા. નેટ ના મઢ મહાન ૫. 3 માં fપને ઈ મક કરે છે અને બધું જ બાકમાં કામ કઈ છે મા "પર મિ બo જન ન ક મ પ નેમ છે તેનું નિ છે અને કહ્યું કે તું . - ના દરની મુાિ મમ માટે તેના પર પ્રકાર: માળી ૬. કી ફાટ ને હા આપના Sn 15 ·મહાક્ષત્રપ રાકન દામ. નોટમાં જણાવ્યું કુવા, તળાવ, વાવ બંધાવ્યા હતા, પરંતુ પરિશિષ્ટ પર્વ पौर [, ન તો તળાવ, કે ન તો વાવ બંધાવ્યાનો ઉલ્લેખ મળે છે. દૂરબીન લગાવીને વાંચ્યું હશે તે તેઓજ જાણે. પ્રસ્તુત પુસ્તકના લેખક વિદત્સમાજમાં અણમાનીતા થઈ પડ્યા હોય અને તેથી ઉકળી જઈ વિદ્વાનો ઉપર આક્ષેપ મૂકતાં પિતે ત્રીજા ભાગમાં એક સ્થળે લખે છે કે- ..પણ જણાવવાનું કે નામાંકિત વિદ્વાનો જે કાંઈ તર્ક વિતર્ક કે કપના કરે, પછી ભલે તે બહુજ વિચિત્ર હોય છતાં તેને વિદ્યાના એક અંશ તરીકે જ સર્વે વધાવી લે છે, જ્યારે કોઈ સામાન્ય માણસ ભલે સત્યપૂર્ણ અને પ્રમાણિક આધાર સાથેની વાત રજુ કરે, તોપણ જે તે રજૂઆત પૂર્વબદ્ધ મંતવ્યથી ભિન્ન પડતી હોય, તો તે સુચનને આદર મળવો તો એક બાજુ ર, પણ ઉલટું તને તોડી પાડવાનો પ્રયત્ન કરાય અને હાસ્યપાત્ર બનાવાય છે. આ ગ્રંથના લેખક તરફ વિદ્વાનોનો આ વર્તાવ તે સામાન્ય થઈ પડ્યાનું માલુમ પડયું છે. પ્રા. ભા. ૩/૩૫૮ સત્યપૂર્ણ ને પ્રામાણિક આધારવાળી વસ્તુ ગમે તે રજુ કરે તને આદર ને સન્માન મળે છે. પૂર્વબદ્ધ મંતવ્યોથી ભિન્ન પડે તે પણ શું થયું ? જે વાસ્તવિક હકીકત છે તેને સહુ કોઈ સ્વીકારે છે. પરંતુ તેની પાછળ ઘટના અને પ્રમાણેનો આધાર હોવો જોઈએ. જયસ્વાલ આદિ ભારતીય વિદ્વાનોએ આજે અપૂર્વ માન મેળવ્યું છે. પ્રમાણિક આધારે આપી ભલભલા યુરોપીઅન ઇતિહાસવેત્તાઓને આશ્ચર્યમાં નાખ્યા છે. પરંતુ તેમના વિચારો અને વસ્તુઓ પાછળ ગૂઢ અન્વેષણ અને સચોટ ડુકકતોનું બળ હતું. કેવળ કલ્પનાઓ કે વિતર્ક, કુતર્કો ન હતા. ઇતિહાસમાં સામાન્યજ્ઞ વિશેષજ્ઞનો ભેદ નથી, નાના કે મોટાને પક્ષપાત નથી. ઈતિહાસની કોઈ પણ સત્ય હકીકત કેઈથી તોડી શકાતી નથી, જે બન્યું છે તે ન બન્યું થતું નથી–શઈ શકતું નથી. પરંતુ આભાસને ઈતિહાસ તરીકે રજુ કરવામાં આવે કે મનઘડંત કપનાના ઘડા કુદાવવામાં આવે તો તેને આદર ન મળે અને હાસ્યપાત્ર પણ લેખાય તે સ્વાભાવિક છે. ઈતિહાસના પુસ્તકો ઘણાં લખાયાં, ઈતિહાસના વિદ્વાનો પણ ઘણુ છે છતાં તેમની તરફ નહીં અને પ્રસ્તુત ગ્રંથના લેખક તરફજ વિદ્વાનોને ટીકા કરવાનો અવસર શા માટે ? તેમનીજ તરફ વિદ્વાનોનો અણગમો શા માટે થાય? અને થાય તો તેમાં વિદ્વાનોને દોષ કાઢવો કે તેમના તરફ ટીકા કરવી જરૂરી નથી-વ્યાજબી નથી. ઈતિહાસકાઈને તેડી પાડવાની કોશીશ કરતું નથી અને ગમે તેવો માધાતા પણ ઐતિહાસિક હકીક્તો ઉપર વિતર્ક કે કુતર્ક કરવા જાય યા કલ્પના દોડાવવા જાય તો તેને પણ ઈતિહાસ સાંખી શકતો નથી. તે તે કોઈપણ જાતની ભેળસેળ વગરની હકીક્ત જ માગે છે અને એવી હકીક્તો. જે રજુ કરે–પછી તે સામાન્ય હોય કે વિશેષજ્ઞ હોય–તેને આદર ને સન્માન જ મળે છે.

·No text on this page.