·- भूमिका. शोऽस्ति नान्य-। स्तात्कालिकाशेषपदार्थवेदी॥ ५॥ इति सम्मा- तचारणार्द्धरयं भगवान्कुन्दकुन्दाचार्यश्चैकदा जैनसिद्धान्तविष- यिणी स्वमनोगतां काञ्चनशक्का शङ्कामपाकत श्रीमहत्परमेश्वरचारुचर- णारविन्दद्वन्द्वाराधनाथ विदेहक्षेत्र चारणबिलादाकाशमार्गेण गत- वान् ।, गमनसम्बमानस्य हस्तगता मयूरपिन्छिका कापि नि:स, त्याधःपतिता । तदानीमाकाशे विहरतः कस्यचिद्गृद्धस्य पिन्छ गृहीत्वा स्वकार्य निवर्त्य अने गतवानिति तस्य गृध्रपिञ्छ इत्य- परं; नामः सम्प्राप्तमिति कथा वृद्धपरम्परया · श्रूयतेऽस्माभिः ॥ उमास्वातिरित्यत उमास्वामी इति निर्देशो मुनिवरश्रुतसागराभि- प्रायेण ज्ञायते तत्त्वार्थवृत्तौ श्रुतसागर्या बहुषु स्थलेषु : उमा- स्वामिनः उमास्वामिना' इत्यादिपाठदर्शनात् ।। कुन्दकुदाब- भिषोऽयं भगवानुमास्वातिः स्वजन्मना का भूमि पवित्रीकृतवा- नित्यादिवृत्तं नास्माभिज्ञायते साधनाभावात् । परं भगवन्महा- वीरतीर्थकरनिर्वृतेः सप्तशतवर्षानन्तरमयमाचार्यों भूमिमिमां स्वजन न्मना पवित्रीकृतवानिति वक्तुं शक्यते ।। अत्र प्रमाणवचनानि निम्नोल्लिखितानि भगवजिनसेनाचार्यप्रणीतमहापुराणे प्रथमपर्वणि लभ्यन्ते- (भगवान्परमर्षिगौतमः श्रेणिकं प्रति वक्ति) अहं सुधर्मो जम्ब्बाख्यो । निखिलश्रुतधारिणः ॥ क्रमाकैवल्य- मुत्पाद्य । निर्वास्यामस्ततो क्यम् ॥ १३९ ॥ त्रयाणामस्मदादीनां कालः केवलिनामिह ।। द्वाषष्टिवर्षपिण्डः स्याद्भगवन्निवृतेः परम् ।। १.४० ।। ततो यथाक्रमं विष्णु- । नन्द्रिमित्रोऽपराजितः ॥ गोवर्द्धनो भद्रबाहु-। रित्याचार्या महाधियः ॥ १४१ ॥ चतुर्दश- महाविद्या-। स्थानानां पारगा इमे ॥ पुराणं योतयिष्यन्ति । कास्न्येन शरदाशतम् ॥ १४२ ॥ विशाखप्रोष्ठिलाचायौँ । क्षत्रियो । जयसाहयः ।। नागसेनश्च सिद्धार्थों ।। धृतिषेणस्तथैव च ॥१४॥ ।

·- भूमिका. विज़यो बुद्धिमानगम- देवो धर्मादिशब्दतः ॥ सेनश्च दक्षपूवाणां । धारकाः स्युर्यथाक्रमम् ॥ १४६ ॥ व्यशीतं शतमब्दाना-1 मेतेषां कालसंग्रहः ॥ तदा च कृरक्षमेवेर्दै । पुराणं विस्तरिष्यते ॥१४॥ ततो नक्षत्रनामा च जयपालो महातपाः॥ पाण्डुश्च धरुवसे- नश्च । कंसाचार्य इति क्रमात् ।। १४६॥ एकादशाहंविधानांक पारगाः, स्युर्मुनीश्वराः ॥ विशं द्विशतमब्दाना । मेतेषां काल इप्यते ॥ १४७ ॥ तदा पुराणमेतत्तु । पादोनं प्रथयिष्यते ॥ भाजनामावतो भूयो । जायेत ज्ञाकनिष्ठता ॥ १४८ ॥ सुभद्रश्च यशोभद्रो । भद्रबाहु हायशाः ॥ लोहायश्चेत्यभी ज्ञेयाः । प्रथमा- शाब्धिपारगाः ॥ १४९ ॥ समानां शतमेषां ' स्यात् । कालोऽ ष्टादशभिर्युतः ॥ तुर्यो भागः पुराणस्य । तदाऽस्य प्रतनिष्यते१५० '. उपर्युक्तवचनतश्चरमो भद्रबाहुमहावीराजिननिर्वृतः सप्तमे शतकेऽभवदिति निश्चीयते । तस्य प्रशिष्योऽयमुमास्वातिः कदा बभूवेति निर्णेयम् ॥ ख्रिस्तशतकापूर्वं महावीरशतकं षट्शतवा- किमिति प्रसिद्धिवर्तते । तत्प्रमाणतया गृहीतं चेदितोऽष्टादश- शतवर्षतः पूर्वमयमुमास्वातिर्वभूवेति निश्चीयते ॥ अनेनार्यजन- निषेव्येण भगवदुमास्वातिना मोक्षशास्त्र व्यरचि ॥ अन्न कर्णा- भाषानिबद्धतत्त्वार्थवृत्तिप्रस्तावनातचेयं कथा ज्ञायते' साम्प्रतं तत्पुस्तकाभावाद्यथास्मृतमत्रोदाहरिष्यामः आसीत् किल सौराष्ट्र ( गुजराथ ) देशे 'द्वैपायकनामी कश्चिद्विद्वदप्रेसरोः नित्यनमित्तिकक्रियानुष्ठानपावत्रिवान्तःकरणः श्रा- बकः ॥ कदाचिरस च स्वस्य स्वाध्यायार्थ मोक्षशास्त्र रिच- विष्यन् । प्रत्यहमेकं सूत्र निर्मायैव' भुनज्मि 'नो चेदुपवास एवं शरणमिति नियमं विधाय, प्रथमेहि प्राथमिकी दर्शनज्ञानची- रित्राणि मोक्षमार्गः' इत्येवरूपं सूत्रं विरच्य स्मृतिभ्रंशमयात् 4- ·भूमिका- 'कचिस्वगृहस्थस्तम्मेऽलिखत् ।। परेऽहि तस्मिन् श्रावके कार्यान्त- रमनुरुध्य कचिदन्यत्र गते सति कश्चित्स्वदेहधारणमात्रावशिष्ट- कार्यः . तदर्थ च भ्रामरी वृत्तिमधिष्ठाय प्रतिगृहमटन् मुनिरक- स्माचद्गृहमाजगाम । तदा मुनिदर्शनजनितानन्दरसनिर्भरं स्वान्त- रात्मना वोदुमक्षमा अतएवाभिषेण तमानन्दरसं पहिस्त्यजन्तीव द्वैपायकरमणी सवहुमानं पादोपगृहादिना सस्कृत्य तं मोक्ष- मान्य मुनि परमश्रद्धयाऽभोजयत् ॥ भोजनानन्तरं तेन मुनिना स्तम्भस्थ तत्सून विलोक्य किञ्चिदिव विमृश्य सम्यगिति विशेषणेन संयुज्य तस्मादगृहानिरगायि । अनन्तरं स श्रावक आगत्य तत्सूत्रं ' सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः, इत्येवं- विधं दृष्ट्वा केनेदं सूत्रमलंकृतमिति मार्या पप्रच्छ । तया तु केनचिन्मुनिना एवं कृतमित्युक्ते, स द्वैपायकः तांप्रति पुनः प्रत्याह " स मुनिवरः केदानी गत इति " तया त्वनेन पथा गत इत्युक्ते तं मुनिप्रवरमन्वेष्टुं गृहानिरियाय स आसन्ननिष्ठः श्रावकशिरोमणिः । अथेतस्ततोऽन्विष्याप्यप्राप्ताभीष्टोऽत एव खिन्न- मना एक वनमवजगाहे । तत्र च कचिदनेकविधलतागुल्मालि- जितनानाविधमहातरुपरिवृते आसन्नवर्तिजलनिर्झररमणीये आश्रम- पदे शिलातलपतिकानिषण्णं अनेकमुनिसंसेवितचरणसरोरुहं प्रशा- न्तगम्भीराकृति विप्वग्विसारिस्ववपुस्तेजसा दिशो भासयन्तं भग- वन्तं -मुनिप्रवरं विलोक्य तदीयकान्त्याकृतिविशेषेण स एवाय- मित्यनुमिन्वानः स भव्यः श्रावकः पुरतो गत्वा प्रणम्य तह- र्शनाविभूतानन्दाजलेन पादाववनिज्य तेन मुनिना सादरं विलोकितः कृताञ्जलिरतिष्ठत् ।। अनन्तरमनामयं पृष्ठः सः स्वोदन्तं तादृशसूत्रविरचनावधिकं निरूप्य " श्रीमद्भिरेवायं मोक्षमार्गप्रका- शकग्रन्थः समापनीयो नामस्मिन् समर्थ इति" तं मुनिं पुन:

·भूमिका. ५ । पुनः परमादरेण व्यजिज्ञपत् ॥ स एवं मुनिरयमुमास्वोत्यभिध इत्यवगच्छन्तु कृतधियः॥ एषु तत्त्वार्थसूत्रेषु गन्धहस्तिमहाभाप्यसञ्जकं चतुरशीति- सहस्रश्लोकपरिमितं भगवत्समन्तभद्राचार्यविरचितं भाष्यं वर्तते इति श्रृणमः परं न लब्धमस्माभिः कापि । 'तथा 'श्रुतसागरी सुबो- धिनी इत्यभिधा अनेक वृत्तयश्च सन्ति । तासु च काश्चिदि- दानीमपि लभ्यन्ते । तास्वपि इयं पूज्यपादाचार्यविरचिता सर्वा- थेसिध्यभिधा वृत्तिरत्तीव समीचीना सर्वत्र श्रद्धालुश्रावकजन- स्वाध्यायविषयत्वात्सुप्रसिद्धतरा चेति सैवास्माभिर्यथामति संशोध्य विद्यार्थिवृन्दोपयोगार्थ दशाध्यायपरिच्छिन्ने तत्त्वार्थे पठिते सति । फलं स्यादुपवासस्य भाषितं मुनिपुङ्गवैः" इति फला- भिधायकवाक्यानुमितविधेः प्रतिदिनमवश्यपठनीयत्वात् सधर्मश्रा- द्धजनस्वाध्यायार्थ च मुद्रिता ॥ अयं सर्वार्थसिद्धिवृत्तिकृत् भग- वान् पूज्यपादाचार्योऽपि ' उपर्युक्तनन्दिगणस्थ एव । अस्यापि प्रथमं देवनन्दीति नामासीत् । पश्चादधिगतसकलशास्त्रार्थतत्त्व- स्यास्यैव जिनेन्द्रवुद्धिरिति द्वितीयं नामः प्रसिद्धं बभूव । तथा, एतस्य तपोमहिम्ना एतत्पादोदकं सुवर्णत्वेन परिणतं बहुशो दृष्ट्वा तदानीन्तनैः 'पूज्यपाद ' इत्यपरं नामाकारीति "कचि- ग्रन्थे दृष्टमस्माभिः । अस्यान्वयविषये अग्रेतना श्लोका उपलभ्यन्ते श्रीगृपिञ्छमुनिपस्य बलाकपिञ्छः । शिष्योऽजिनष्ट भुर्व- नत्रयवतिकीर्तिः ॥ चारित्रचञ्चुरखिलावनिपालमौलि-। माला- शिलीमुखविराजितपादपद्मः॥ १॥ एवं ' महाचार्थपरम्परायां । स्यात्कारमुद्राङ्किततत्त्वदीपः ॥ भद्रः समन्ताद्गुणतों गणीशः । समन्तभद्रोऽजनि वादिसिंह ॥ २ ॥ ततः॥ यो देवनन्दिप्रथ- माभिधानो। बुभ्या महत्या स' जिनेन्द्रबुद्धिः ॥ श्रीपूज्यपादोऽ ·६ भूमिका. जनि देवताभिर्यत्पूजितं पादयुग यदीयस् ॥ ३॥. जैनेन्द्र निज़- शब्दमागमतुलं सर्वार्थसिद्धिः परा । सिद्धान्ते निपुणत्वमुद्धक- वितां जैनामिषकः स्वकः ॥ छन्दः सूक्ष्मधियं समाधिशतकं स्वास्थ्यं यदीयं विदा-'। माख्यातीह स पूज्यपादमुनिपः- पूज्यो मुनीनां गणैः ॥ ४ ॥ अत्रं चरमश्लोके भगवत्पूज्यपादप्रणीता ये ग्रन्थाः संगृ- होनास्तेषु जैनाभिकाख्यो ग्रन्थ इदानी यावन्नास्माभिः कचि- प्राप्तः । यदि स ग्रन्थः सुप्रारब्धवशात्कचिल्लभ्यत तर्हि आधु निकानां पञ्चामृताभिषेकवादनिर्णयः सुकर इति मन्यामहे, भगवत्पूज्यपादवचनस्य महीयस्त्वात् ॥ तथा चिकित्साशास्त्रेऽपि श्रीमत्पूज्यपादप्रणीतौ द्वौ अन्यौ उपलभ्यते । तयोरेकस्मिन् चिकित्सा तथाऽन्यस्मिन्नौषधीनां धान्यानां च गुणनिरूपणं दृश्यते । तेन भगवतश्चिकित्साशास्त्रेऽपि नैपुण्यं विशदं भवति ॥ सर्वार्थसिद्धिग्रन्धारन्मे ' मोक्षमार्गस्य नेतारमिति श्लोको वर्तते स तु सूत्रकृता भगवदुमास्वातिनैव विरचित इति श्रुत- सागराचार्यस्याभिमतमिति तत्प्रणीतश्रुतसाग ख्यवृत्तितः स्पष्टम- वगम्यते । तथापि श्रीमत्यूच्यपादाचार्येणाव्याख्यातत्वादिदं श्लोक निर्माणं न सूत्रकृतः फितु सर्वार्थसिद्धिकृत एवेति निर्विवादम् । तथा एतेषां सूत्राणां द्वैपायकप्रश्नोपर्युत्तरत्त्वेन विरचनं तैरे- बाझीक्रियते तथा च उत्तरे वक्तव्ये मध्ये मङ्गलस्याप्रस्तुतत्वा.. द्वस्तुनिर्देशस्यापि मङ्गलत्त्वनागीकृतत्वाचोपरितनः सिद्धान्त एव ढा_मामोतीत्यूखं सुधीमिः ॥ अस्मिन् दशाध्यायपरिच्छिन्ने तत्त्वार्थसूत्रमन्थे मगवता समतत्त्वनिरूपणं सप्रपञ्च व्यधायि । सन प्रथमाध्यायमारभ्य आचतुर्थाध्यायं जीवतत्त्वं, पञ्चमाध्याये ·भूमिका. पुद्गलतत्त्वं, षष्ठसप्तमयोरालवतत्त्वं, अष्टमे बन्धतत्त्वं, नवमे संव- रनिर्जरातत्त्वे, दशमे मोक्षतत्त्वमिति सप्ततत्त्वानि ऊहापोहाभ्यां निरूपितानि ॥ एतद्ग्रन्थमुद्रणसमये श्रेष्ठिवरैः मुम्बापुरवासिमिः श्रीमद्भिः हीराचन्दात्मजैर्माणिकचन्देतिगृहीतनामधेयरस्मत्साहाय्यार्थमेकं देव नागराक्षरैलिखितं प्राचीनं पुस्तकं प्रेषितं, तत्तु प्रायोऽशुद्धं, तथा अस्मत्सुहृच्चूडामणिभूतैः श्वेतसरोवरा- ( श्रवणवेळगुळ)- लङ्कारहीरवरैर्दोलिजिनदासशास्त्रिभिरेकं कार्णाटलिप्यलंकृतं सुबो- घटिप्पणीसंवलितं तालपत्रपुस्तकं प्राचीनं प्रेषितं तत्प्रायःशुद्धं, इत्युभयोरप्युकृपतिं न कदापि विस्मरिष्यामः ।। तथाऽस्मास्वतिप्रणयिनिर्षिपन्नजनानुकम्पाप्रवणैर्महापरोपका- रिमिरकारणसुहृद्भिः अकलूजग्रामवासिमिाधीकुलावतंसनाथात्मजरा- मचन्द्रशमश्रेष्ठिवरैः वारंवारं प्रथमसंस्करणसमये मुद्रणकार्यवि. मापनयनेन यदुपकृतं तद्विषये कार्तश्यं कथमाविष्कर्तव्यमित्येव न जानीमः॥ उपर्युध्दतमाचार्यवृत्तं किञ्चिदिव लभ्यते । यदि च कैश्चित् तद्वृत्तं सकलमस्मत्सकाशे प्रहीयते तदा तदुपकारान् स्मृत्वा सर्व तन्मुद्रयिष्यामः । अस्मिन् ग्रन्थमुद्रणे क्वचित्स्खलनं दृश्येत चेत्तत् 'गच्छतः स्खलनं न दोषायेति, न्यायमनुस्मृत्य क्षन्तव्य सधर्मभिः कृपालमिरिति सप्रणामं वारंवारं सम्प्रार्थ्य विरम्यत इति शम्- शकाब्दा १८३९ यौमाकोण. वैशाख शुक्ला १५ निटवेकुलोत्पनो ब्रह्मसूनुः कलापशर्मा

·No text on this page.

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः .... ... - .... ७ ८ .... ... प्रथमोऽध्यायः सूत्राणि पृष्ठाः १ सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः २ २ तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् ३ तन्निसर्गादधिगमाद्वा ४ जीवाजीवात्रववन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम् ५ ५ नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः ६ प्रमाणनयैरधिगमः ७ निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः ८ सत्सङ्खयाक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरमावाल्पबहुत्वैश्च ९ मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम् ५५ १० तत्प्रमाणे ११ आये परोक्षम् १२ प्रत्यक्षमन्यत् ५९ १३ मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताऽभिनिवोध इत्यनान्तरम् ६१ १४ तदिन्द्रियाऽनिन्द्रियनिमित्तम् १५ अवग्रहहावायधारणाः ६२ १६ बहुबहुविवक्षिप्राऽनिःसृताऽनुक्तप्रवाणां सेतराणाम् ... ६४ ६५ १८ व्यञ्जनस्यावग्रहः १९ न चक्षुरनिन्द्रियाभ्याम् २० श्रुतं मतिपूर्व द्वयनेकद्वादशभेदम् ६७ .... .... .... ६१ १७ अर्थस्य ... 4.

·२ पृष्ठं ६९ ... ७१ .. ७२ .... ... ७३ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि २१ भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणाम् २२ क्षयोपशमनिमित्तः पड्विकल्पः शेषाणाम् २३ ऋविपुलमती मनःपर्ययः २४ विशुध्धप्रतिपाताभ्या तद्विशेषः २५ विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्यययोः २६ मतिश्रुतयोनिबन्धो द्रव्येप्वसर्वपर्यायेषु २७ रूपिण्ववधेः २८ तदनन्तभागे मनःपर्ययस्य २९ सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य ३० एकादीनि माज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्यः ३१ मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च ३२ सदसतोरविशेषाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत् ३३ नैगमसंग्रहन्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवम्भूता नयाः इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्र प्रथमोऽध्यायः ७४ .... ७५ ७५ J... ७६ अथ द्वितीयोऽध्यायः ८२ १ औपशमिकक्षायिकौ भावौ मिश्रश्च जीवस्य स्वतत्त्व मौदयिकपारिणामिको च २ द्विनवाष्टादशैकविंशातित्रिभेदा यथाक्रमम् ३ सम्यक्त्वचारित्रे १ ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपमोगवीर्याणि ५ ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्त्रित्रिपञ्चभेदाः सम्यक्त्व- चारित्रसंयमासयमाश्च च ... Un ८६ ·- .... ... N .... ... ... तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः ३ सूत्राणि ६ गतिकपायलिङ्गमिध्यादर्शनाज्ञानासँयतासिद्धलेश्या- श्चतुश्चतुस्त्येकैकैकैकषड्भेदाः ८७ ७ जीवभव्याभव्यत्वानि च ८ उपयोगो लक्षणम् ९ स द्विविधोऽष्ट चतुर्भेदः १० संसारिणो मुक्ताश्च ९० ११ समनकामनस्काः १२ ससारिणस्त्रसस्थावराः १३ पृथिव्यतेजोवायुवनस्पतयः स्थावराः १. द्वीन्द्रियादयस्त्रसाः ९५ १५ पञ्चेन्द्रियाणि १६ द्विविधानि १७ निर्वृत्त्युपकरणे द्रव्येन्द्रियम् ९६ १८ लब्ध्युपयोगौ मावेन्द्रियम् ९६ १९ स्पर्शनरसननाणचक्षुःश्रोत्राणि २० स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दास्तदर्थाः .. २१ श्रुतमनिन्द्रियस्य २२ वनस्पत्यन्तानामेकम् २३ कृमिपिपीलिकाश्रमरमनुष्यादीनामेकैकवृद्धानि २४ सञ्जिनः समनस्काः २५ विग्रहगती कर्मयोगः २६ अनुश्रेणि गतिः २७ अविग्रहा जीवस्य १०१ २८ विग्रहवती च संसारिणः प्राकतुर्थ्यः ... .... .... .... .... ... ₹ .... .... .

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः .... ..." .... सूत्राणि २९ एकसमयाऽविग्रहा १०२ ३. एकं द्वौ त्रीन्वाऽनाहारकः १०२ ३१ सम्मूर्छनगर्मोपपादाजन्म १०२ ३२ सचित्तशीतसंवृताः सेतरा मिश्राश्चैकशस्तधोनयः ३३ जरायुजाण्डजपोतानां गर्भः ३४ देवनारकाणामुपपादः १०५ ३५ शेषाणां सम्मूर्च्छनम् १०५ ३६ औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणानि शरीराणि १०५ ३७ परम्परं सूक्ष्मम् .... १०७ In ३.८ प्रदेशतोऽसंख्येयगुणं प्राक्तैजसात् ३९ अनन्तगुणे परे १० अप्रतिघाते ४१ अनादिसम्बन्धे च १२ सर्वस्य .... SIP .... .. १३ तदादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुः ४१ निरुपमोगमन्त्यम् ४५ गर्भसम्मूर्छनजमाद्यम् ४६ औपपादिकं वैक्रियिकम् १७ लब्धिप्रत्यय च ४८ तैजसमपि ४९ शुमं विशुद्धमन्याघाति चाहारक प्रमत्सयतस्यैव ५० नारकसम्मछिनो नपुंसकानि ५१ न देवाः ५२ शेपालिवेदाः ११० ..." .... on AN १११ ·तत्त्वार्थसुत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठ ५३- औपपादिकचरमोत्तमदेहासंख्येयवर्षायुषोनपवायुषः ११२ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः 30 .... अथ तृतीयोऽध्यायः १ रनशर्करावालुकापधूमतमोमहातमःप्रभा भूमयो घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः सप्ताधोऽधः २ तासु त्रिंशत्पञ्चविंशतिपञ्चदशदशत्रिपञ्चनिकनरकशत- सहस्राणि पञ्च चैव यथाक्रमम् ३ नारका नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रियाः ११५ ४ परस्परोदीरितदुःखाः ५ संक्लिष्टासुरोदीरितदुःखाश्च प्राक्कतुर्थ्याः '६ तेष्वेकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा सत्त्वानां परा स्थितिः ७ जम्बुद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्राः ११८ ८ द्विद्विविष्कम्भाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणो वलयाकृतयः ११८ ९ तन्मध्ये मेहनाभिर्वृत्तो योजनशतसहस्रविष्कम्भो जम्बुदीपः ११९ १० भरतहैमवतहरिविदेहरम्यकर्हरण्यवतैरावतवर्षा क्षेत्राणि ११९ ११ तद्विभाजिनः पूर्वापरायता हिमवन्महाहिमवन्निषधनील- रुक्मिशिखरिणो वर्षधरपर्वताः १२ हेमार्जुनतपनीयवैडूर्यरजतहेममयाः १२० १३ मणिविचित्रपार्था उपरि मूले च तुल्यविस्ताराः १२१" १. पद्ममहापद्मतिगिछकेसरिमहापुण्डरीकपुण्डरीका हूदा- स्तेषामपुरि ." II.. .... ....

·६ .. .... .... .... तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठ १५ प्रथमो योजनसहस्रायामस्तदद्धविष्कम्भो हुदः १६ दशयोजनावगाहः १७ तन्मध्ये योजनं पुष्करम् १२१ १८ तद्विगुणद्विगुणा, हृदाः पुष्कगाणि च १२२ १९ तन्निवासिन्यो देव्यः श्रीहौतिकीर्तिबुद्धिलक्ष्म्यः पत्योपमस्थितयः ससामानिकपरिषत्काः १२२ २० गङ्गासिन्धुरोहिद्रोहिवास्याहरिद्धरिकान्तासीतासीतोदा- नारीदरकान्तासुवर्णरूप्यंकूलारक्तारक्तोदाः सरित- स्तन्मध्यगाः १२२ २१ द्वयोर्द्वयोः पूर्वाः पूर्वगाः १२३ २२ शेषास्त्वपरगाः २३ चतुर्दशनदीसहस्रपरिवृत्ता गङ्गासिन्ध्वादयो नद्यः... १२४ २४ भरतः षड्विंशपञ्चयोजनशतविस्तारः षट् चैकोन- विशतिमागा योजनस्य २१३. २५ तद्विगुणद्विगुणविस्तारा वर्वघरवर्षा विदेहान्ताः १२५ २६ उत्तरा दक्षिणतुल्याः २७ भरतैरावतयोवृद्धिन्हासौ षट्समयाभ्यामुत्सर्पिण्यवसर्पि- १२५ २८ ताभ्यामपरा भूमयोऽवस्थिताः १२६ २९ एकद्वित्रिपल्योपस्थितयो हैमवतकहारिवर्पकदैव. कुरवकाः ३० तयोराः १२७ ३१ विदेहेषु सख्येयकालाः १२७ ३२ मरतस्य विष्कम्मो जम्बूद्वीपस्य नवतिशतभागः ... .... ....

·4 .... तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठ ३३ द्विर्षातकीखण्डे ३४ पुष्कराढ़े च १२९ ३५ प्रामानुषोत्तरान्मनुष्याः ३६ आर्या म्लेच्छाश्च ३७ भरतैरावतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्न देवकुरूत्तरकुरुभ्यः १३१ ३८ नृस्थिती परापरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहुर्ते ३९ तिर्यग्योनिजानां च १३३ इति तत्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे तृतीयोऽध्यायः ... .... .... अथ चतुर्थोऽध्यायः १ देवाश्चतुर्णिकायाः १३४ २ आदितस्त्रिषु पीतान्तलेश्याः .... १३४ ३ दशाष्टपञ्चद्वादशविकल्पाः कल्पोपपन्नपर्यन्ताः १३५ १ इन्द्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिषदात्मरक्षलोकपालानीक. प्रकीर्णकाभियोग्यकिल्विषिकाश्चैकशः १३५ ५ त्रायस्त्रिंशलोकपालवा व्यन्तरज्योतिष्काः ६ पूर्वयोन्द्राः ७ कायप्रविचारा आ ऐशानात् १३७ ८ शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रविचाराः १३७ ९ परेऽप्रविचाराः १० भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णामिवातस्तनियोदधि- द्वीपदिक्कुमाराः .... १३८ ११ व्यन्तराः किनकिम्पुरुषमहोरगगन्धर्वयक्षराक्षसभूतः । पिशाचाः .... .... .... .... ....

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः .... .... .... ... ... सूत्राणि पृष्ठ १२ ज्योतिष्काः सूर्याचन्द्रमसौं ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकाश्च १३९ १३ मेरुप्रदाक्षिणा नित्यगतयो नृलोके १४ तत्कृतः कालविभागः १४० १५ वहिरवस्थिताः १६ वैमानिकाः १११ १७ कल्योपपन्नाः कल्पातीताश्च १४१ १८ उपर्युपरि १४२ १९ सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रमब्रह्मोचरलान्तवकापि- शुक्रमहाशुक्रशवारसहनारेबानतप्राणतयोरारणा- च्युतयोर्नवसु अवेयकेषु विजयवैजयन्तजयन्तापरा- जितेषु सर्वार्थसिद्धौच २० स्थितिप्रभावसुखद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रियावधिविषयतोऽ पिकाः २१ गदिजातिशरीरपरिग्रहामिमानतो हीनाः ११५ २२ पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वित्रिशेषेषु ११४ २३ प्राग्वेयकेभ्यः कल्माः ११५ २. ब्रह्मलोकालया लौकान्तिकाः १.१५ २५ सारस्वतादित्यबन्यरुणगर्दतोयतुषिताव्याबाधारीिष्टश्च १४६ २६ विजयादिषु द्विचरमाः ११७ २७ औपपादिकमनुष्येभ्यः शेषात्तिर्यग्य नयः स्थितिरसुर- नागसुपर्णद्वीपशेषाणाम् १४७ २८ सागरोपमतिपल्योपमा हनिमिता १४८ २९ सौधर्मशानयोः सागरोपमे अधिक ११८ ३० सानलमारमाहेन्द्रयोः सस . ११८ ... .... ... ... ..." . .... .... .

·तत्वार्थपूजाणामनुक्रग ९ ..." .... ... .... .... सूनाणि पृष्ठ ३१ निसप्तनवादनत्रयोदमपञ्चदशभिरधिकानि तु ११९ ३२ आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेन नवन अवयकेषु विजयादिपु सर्वार्थसितोत्र ३३ अपरा पल्योपममधिकर ३४ परतःपरतः पूर्वीपूर्वाऽनन्तरा १५० ३५ नारकाणां च हितीयादिषु ३६ दशवर्षसहमाणि प्रथमायाम् ३७ भवनेषु च ३८ व्यन्तराणांच १५१ ३९ परा पल्योपममधिकम् १५१ ४० ज्योतिप्काणा च ४१ तदष्टभागोऽपरा १५२ १२ लौकान्तिकानामष्टा सागरोपमाणि सर्वेषाम् इति तत्त्वार्थधिगमे मोक्षशाले चतुर्थोऽध्यायः .... A" ... .... अथ पञ्चमोऽध्यायः . .... १ अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः २ द्रव्याणि ३ जीवाश्च ४ नित्यावस्थितान्यरूपाणि १५२ १५३ १५४ १५५ ... ५ रुपिणः पुद्गलाः .... ६ आ आकागादेकद्रव्याणि ·१० पृष्ठ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि ७ निष्क्रियाणि च ८ असङ्ख्येयाः प्रदेशा धर्माधर्मेकजीवानाम् ९ आकाशस्यानन्ताः १० संख्येयाऽसंख्येयाश्च पुग़लानाम् १५७ १५८ . .... ११ नाणोः .... १५९ १५९ .. 100 १६० १६१ १६२ १६२ १६३ १२ लोकाकाशेऽवगाहः १३ धर्माधर्मयोः कृत्लें १४ एकप्रदशोदिषु भाज्यः पुद्गलानाम् १५ असंख्ययभागादिषु जीवानाम् १६ प्रदेशसंहारविसपाभ्यां प्रदीपवत् १७ गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मयोरुपकारः १८ आकाशस्यावगाहः १९ शरीरवाड्यन प्राणापानाः पुद्गलानाम् २० सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्च २१ परस्परोपग्रहो जीवानाम् २२ वर्तनापरिणामक्रियाः परत्वापरत्वे च कालस्य २३ स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः २४ शब्दवन्धसौम्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमलायाऽऽतपो- द्योतवन्तश्च m २५ अणवः स्कन्धाश्च २६ भेदसहातेभ्य उत्पद्यन्ते २७ भेदादणुः २८ भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः २९ सद्रव्यलक्षणम् .... १६७ १६७ १६८ .... ... १७० १७२ १७२ १७३ . .... HI .." . .

·तत्त्वार्थसत्राणामनुक्रमः १ ... सूत्राणि ३० उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ३१ तद्भावाऽव्ययं नित्यम् ३२ अर्पितानर्पितसिद्धः ३३ खिग्धरूक्षत्वाइन्धः ३४ न जघन्यगुणानाम् ३५ गुणसान्ये सदृशानाम् ३६ व्यधिकादिगुणानां तु ३७ बन्धेऽधिको पारिणामिको च ३८ गुणपर्यायवद्रव्यम् ३९ कालश्च ४० सोऽनन्तसमयः ४१ द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः १२ तद्भावः परिणामः इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्ते पञ्चमोऽध्यायः पृष्ठ १७४ १७४ १७५ १७६ १७७ १७७ १७७ १७८ ... १७९ .... .... १८० १८१ १८२ १८२ अथ षष्ठोऽध्यायः .... .... १. कायवामनःकर्म योगः १८३ २स आसवः ३ शुभः पुणस्याशुभः पापस्य १८४ ४ सकषायाकषाययोः साम्परायिकर्यापथयोः ५ इन्द्रियकषायाव्रतक्रियाः पञ्चचतुःपंचपंचविंशतिसङ्ख्याः पूर्वस्य भेदाः ." - ·१२ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि REON .... पृष्ठ ६ तीनमादज्ञाताज्ञातभावाधिकरणवीविशेषभ्यस्तविशेषः १८६ ७ अधिकरणं जीवाऽजीवाः ८ आद्यं सरम्भसमारम् रम्भारम्भयोगकृतकारितानुमत- कषायविशेषेस्विस्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः १८७ ९ निर्वर्तनानिपेक्षयोगनिसर्गा द्विचतुर्द्वित्रिभेदाः परम् १८८ १० तत्पदोषनियमात्सर्यान्तरायासादनोपघाता ज्ञानदर्श- नाचरणयोः ११ दुःखो कतापानन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोमयस्थान्य. सद्यस्य १२ भूतनत्यनुकम्पादानसरागसॅयमादियोगः क्षान्तिः शौचमिति सद्वेद्यस्य १३ केवलिश्रुतसंघधर्मदेवावर्णबादो दर्शनमोहस्य १९२ १४ कपायोदयातीत्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य १९३ १५ बहाग्न्मपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः १६ माया तैयायोनत्य १९४ १७ अल्पारन्मपरिग्रहवं मानुषस्य १९४ १८ स्वभावमार्दवच १९४ १२ निशीलनतत्वं च सर्वेषाम् १९४ २. सगरसयमसंयमा यमाकामनिर्जराबालनपांसि दैवस्न १९५ २१ सन्यन्तंच २२ योगकरना विसंबादनं चाशुभस्य नाम: २६ नदिपरीतं शुभन्य .... .... .... .... ....

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठ २४ दर्शनविशुद्धिर्विनयसम्पन्नता शीलवतेष्वनतिचारोऽभी- क्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितस्त्यागतपसी साधुसमा- धियात्रत्त्यकरणमर्हदाचार्यबहुश्रुतप्रवचनभक्तिराव. श्यकापरिहाणिर्गिप्रभावना प्रवचनवत्सलत्वमिति तीर्थकरत्वस्य २५ परात्मनिन्दाप्रशंसे सदसद्गुणोच्छादनोद्भावने च नीचै- गोत्रस्य १९७ २६ तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुमको चोत्तरस्य १९७ २७ विघ्नकरणमन्तरायस्य १९८ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे षष्ठोऽध्यायः .... .... .... . अथ सप्तमोऽध्यायः २०० .... १ हिंसाऽनृतस्तेयाऽब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतम् १९९ २ देशसर्वतोऽणुमहती ३ तत्स्थैर्यार्थ भावनाः पञ्चपञ्च २०१ ४ वाङ्मनोगुप्तीर्यादाननिक्षेपणसमित्यालोकितपानभोज- नानि पञ्च २०१ ५ क्रोधलोभभीरुत्वहास्यप्रत्याख्यानान्यनुवीचिभाषणं च २०१ ६ शून्यागारविमोचितावास रोपरोधाकरणमैक्षशुद्धिसद्ध- मौविसंवादाः पञ्च पञ्च .... ....

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठ २०२ ... .... .... .... .... - .... ७ स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहरागनिरीक्षणपूर्वरतानुस्मरण- वृष्येष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागाः पंच २०२ ८ मनोज्ञामनोजेन्द्रियविषयरागद्वेषवर्जनानि पञ्च ९ हिंसादिग्विहामुत्रापायावद्यदर्शनम् २०२ १० दुःखमेव वा २०३ ११ मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थानि च सत्त्वगुणाधिक- क्लिश्यमानाविनयेषु २०४ १२ जगत्कायस्वभावौ वा संवेगवैराग्यार्थम्.... २०४ १३ प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा २०५ १४ असदभिधानमनृतम् २०६ १५ अदत्तादानं स्तेयम् २०६ १६ मैथुनमब्रह्म .... २०७ १७ मा परिग्रहः १८ निश्शल्यो व्रती २०८ १९ अगार्यनगारश्च .... २०९ २० अणुव्रतोऽगारी ... .... २०९ २१ दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकप्रोषधोपवासोपभोगप- रिमाणातिथिसविमागवतसम्पन्नश्च २१० २२ मारणान्तिकी सल्लेखनां जोषिता २१२ २३ शङ्काकाहाविचिसित्सान्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः २१३ २१ व्रतशीलेषु पञ्च पञ्च यथाक्रमस् २५ बन्धवघच्छेदातिमारारोपणानपाननिरोधाः २६ मिथ्योपदेशरहोऽभ्याख्यानकूटलेखक्रियान्यासापहार-, ' साकारमन्त्रभेदाः ii.or... २१४ २०७ .... .... . .... २१४ ....

·तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः १५ .00 .... सूत्राणि '२७ स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधिक- मानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः २१५ २८ परविवाहकरणेत्वारकापारगृहीताऽपरिगृहीतागमना- नक्रीडाकामतीव्राभिनिवेशाः २१५ २९ क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधाधान्यदासीदासकुप्यप्रमा- णातिकमाः २१६ ३० ऊर्ध्वाधस्तियग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धिस्मृत्यन्तराधानानि .... २१६ ३१ आनयनप्रेष्यप्रयोगशद्वरूपानुपातपुद्गलक्षेपाः २१७ ३२ कन्दर्पकौल्कुच्यमौखर्यासमीक्ष्याधिकरणोपमोगपरिभो- गानर्थक्यानि २१७ ३३ योगदुष्पणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि २१७ ३१ अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादानसंस्तरोपक्रमणाना- दरस्मृत्यनुपस्थानानि ३५ सचित्तसम्बन्धसम्मिश्राभिषवदुःपक्काहाराः ३६ सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेशमात्सर्यकालातिक्रमाः २१८ ३७ जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानुबन्धनिदानानि ... २१८ ३८ अनुग्रहार्थ स्वस्यातिस! दानम् ३९ विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तविशेषः २१९ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे सप्तमोऽध्यायः .... .... .... अथ अष्टमोऽध्यायः १ मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः, (२ सकषायत्वाज्जीवः कर्मणो योग्यान्पुद्गलानादत्ते स बन्धः २२१ ·पृष्ठ १६ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि ३ प्रकृतिस्थित्यनुभवप्रदेशास्ताद्विधयः १ आयो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगो- त्रान्तरायाः २२३ .... २२३ .... ... .... .... .... .... ५ पञ्चनवद्वयष्टाविशतिचतुर्द्विचत्वारिंशविपञ्चभेदा यथाक्रम २२४ ६ मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम् .... २२४ ७ चक्षुरचक्षुग्वधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्रामचलाप्रचला- प्रचलास्त्यानगृद्धयश्च २२५ ८ सदसद्वेचे २२६ ९ दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायकपायवेदनीयाख्यास्त्रद्वि- नवषोडशभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयान्यकषाय- कपायौ हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुनपुं- सकवेदा अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्व- लनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोमाः २२६ १० नारकतैर्यग्योनमानुषदैवानि २२८ ११ गतिजातिशरीगङ्गोपाङ्गनिर्माणवन्धनसङ्घातसंस्थानसं- हननस्पर्शग्सगन्धवर्णानुपूर्व्या गुरुलधूपघातपरधाता- तपोद्योतोच्छासविहायोगतयः प्रत्येकशरीरत्रससुभ- गसुस्वरशुभसूक्ष्मपर्याप्तिस्थिरादेययश कीतिसतराणि तीर्थकरवं च २२८ १२ उच्चनीचेश्व २३१ १३ दानलामभोगोपभोगवीर्याणाम् २३१ .. .... .... HT ·.." .... .... .... तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठं १४ आदितस्तिसृणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरोपमकोटी- कोव्यः परा स्थितिः २३२ १५ सप्ततिर्मोहनीयस्य २३२ १६ विंशतिनामगोत्रयोः .... २३२ १७ त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः २३२ १८ अपरा द्वादशमुहूर्ग वेदनीयस्य १९ नामगोत्रयोरष्टौ २३३ २० शेषाणामन्तर्मुहूर्ता २३३ २१ विपाकोऽनुभवः २२ स यथानाम २३४ २३ ततश्च निर्जरा २३४ २४ नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेषात्सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाह- स्थिताः सर्वाःमप्रदेशेष्वनन्तानन्तप्रदेशाः २३५ २५ सद्वेधशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम् २३६ २६ अतोऽन्यत्पापम् २३७ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रेऽष्टमोऽध्यायः .... २३७ २३९ अथ नवमोऽध्यायः १ आसवनिरोधः संवरः २ स गुप्तिसमितिवर्मानुमेक्षापरिषहजयचारित्रैः ३ तपसा निर्जराच ४ सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः ५ ईर्याभाषेषणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः २४० २४० ·१८ तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः .. ... सूत्राणि पृष्ठ ६ उत्तमक्षमामार्दवार्जवशौचसत्यसंयमतपस्त्यागाकिञ्च- न्यब्रह्मचर्याणि धर्मः २४१ ७ अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्यासवसंवरनिर्जरालो- कबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्यातत्त्वानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः २४२ ८ मार्गाच्यवननिर्जरार्थ परिषोढव्याः परिषहाः २४६ ९ क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनारन्यारतिस्पीचर्यानिषद्या- शय्याकोशवधयाचनालामरोगतृणस्पर्शमलसत्कारपु- रस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि २४७ १० सूक्ष्मसाम्परायछमस्थवीतरागयोश्चतुर्दश २५२ ११ एकादश जिने २५३ १२ बादरसाम्पराये सर्वे २५३ १३ ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने २५४ १४ दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ २५१ १५ चारित्रमोहे नान्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचनासत्कार- पुरस्काराः २५४ १६ वेदनीये शेषाः २५५ १७ एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकान्न विंशतः २५५ १८ सामायिकच्छेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसाम्प- राययथाख्यातमिति चारित्रम् १९ अनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसङ्घयानरसपरित्यागविविक्त- शय्यासनकायक्लेशा बाह्यं तपः २० प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्यस्वाध्यायव्युत्सर्गध्यानान्युत्तरम् २५७ २१ नवचतुर्दशपञ्चद्विमेदा यथाक्रमं प्राध्यानात् २२ आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतपश्छेदपरि- हारोफ्स्थापनाः २५८ .. ... .... ...

·.... .... .... तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः १९ सूत्राणि पृष्ठं २३ ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः २५८ २४ आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षग्लानगणकुलसङ्घसाधुमनो- ज्ञानाम् २५८ २५ वाचनाप्रच्छनाऽनुप्रेक्षाऽऽम्नायधर्मोपदेशाः '.... २५९ २६ बाह्याभ्यन्तरोपध्योः २५९ २७ उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधोध्यानमान्तर्मुहूर्तात् २६० २८ आरौद्रधर्म्यशुक्लानि २६० २९ परे मोक्षहेतू २६१ ३० आर्तममनोज्ञस्य सम्प्रयोगे तद्विप्रयोगायस्मृतिसमन्वाहारः२६१ ३१ विपरीतं मनोज्ञस्य २६१ २६१ ३३ निदानं च २६२ ३४ तदविरतदेशविरतप्रमत्तसँयतानाम् २६२ ३५ हिंसाऽनृतस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः२६२ ३६ आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम् ३७ शुक्ले चाये पूर्वविदः २६४ ३८ परे केवलिनः २६४ ३९ पृथक्त्वकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रिया- निवर्तीनि ... १. व्येकयोगकार्ययोगायोगानाम् २६४ ४१ एकाश्रये सवितर्कविचारे पूर्वे २६५ १२ अविचारं द्वितीयम् २६५ १३ वितर्कः श्रुतम् २६५ १४ विचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः २६५ ३२ वेदनायाश्च .... .. ... .... .... .... ... 4 ·२० तत्त्वार्थसूत्राणामनुक्रमः सूत्राणि पृष्ठ ४५ सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्षपकोप- शमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रमशोऽसं- ख्येयगुणनिर्जराः २६७ ४६ पुलाकवकुशकुशीलनिग्रन्थस्नातका निम्रन्थाः २६८ ४७ सॅयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिङ्गलेश्योपपादस्थानविकल्पतः, साध्याः २६९ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे नवमोऽध्यायः ... ... अथ दशमोऽध्यायः १ मोहक्षयात् ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच केवलम् .... २७१ २ वन्धहेत्वभावनिर्जराभ्यां कुल्लक विप्रमोक्षोमोक्षः .... २७२ ३ औपशमिकादिभव्यत्वानां च ४ अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः २७४ ५ तदनन्तरमूर्ध्व गच्छत्यालोकान्तात् २७४ ६ पूर्वपयोगादसगत्वाद्वन्धच्छेदात्तथागतिपरिणामाच्च २७५ ७ आविद्धकुलालचक्रवध्यपगतलेपालावुवदेरण्डबीजवद- मिशिखावश्च २७५ ८ धार्मस्तिकायाभावात् २७६ ९ क्षेत्रकालगतिलिङ्गनीर्थचारित्रप्रत्येकवुद्धबोधितज्ञानाव- गाहनान्तरससयाल्पबहुत्वतः साध्याः २७६ इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षगाले दशमोऽध्यायः "..

·। ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय अथ श्रीपूज्यपादापरनामदेवनन्द्याचार्यविरचित तत्त्वार्थवृत्तिः सर्वार्थसिद्धिः ॥ प्रथमोऽध्यायः॥ मोक्षमार्गस्य नेतारं । भेत्तारं कर्मभूभृताम् ॥ ज्ञातारं विश्वतत्त्वानां । वन्दे तद्गुणलब्धये ॥ १ कश्चिद्व्यः प्रत्यासन्ननिष्ठ, प्रज्ञावान् स्वहितमुपलिप्सुर्विविक्ते परमरम्ये भव्यसत्त्वविश्रामास्पदे कचिदाश्रमपदे मुनिपरिपण्मध्ये सन्निषण्णं मूर्तमिव मोक्षमार्गमवाग्विसर्ग वपुषा निरूपयन्त युक्त्या- गमकुशलं परहितप्रतिपादनैककार्यमार्यनिषेव्यं निर्ग्रन्थाचार्यवर्यमुपसद्य सविनयं परिपृच्छति स्म । भगवन्, कि नु खलु आत्मने हितं स्यादिति ॥ स आह मोक्ष इति । स एव पुनःप्रत्याह- किं स्वरूपोऽसौ मोक्षः कश्यास्य प्राप्त्युपाय इति ॥ आचार्य आह–निरवशेषनिराकृतकर्ममलकलङ्कस्याशरीरम्यात्मनोऽचिन्त्यखा- भाविकजानादिगुणमव्यावाधमुखमात्यन्तिकमवस्थान्तरं मोक्ष इति ॥ तम्यात्यन्तपरोक्षत्वाच्छद्मस्था प्रवादिनम्तीर्थकरम्मन्यास्तम्य स्वरूप- मस्पृशन्तीभिर्वाग्भिर्युक्त्याभासनिबन्धनाभिरन्यथा परिकल्पयन्ति चैत. - न्यं पुरुषम्य स्वरूप, तच्च ज्ञेयाकारपरिच्छेदपराड्मुखमिति' तत्सद- प्यसदेव, निराकारत्वात् खरविपाणवत् ॥ बुधादिबैंपिकगुणो- १ सास्य । २ वुद्धिसुखदु खेन्छादेवप्रयत्नधर्मधर्मसंस्काग । एप:मत्यन्न- क्षये मोशमाह वैशेषिक ।

·२ सर्वार्थसिद्धि. च्छेदः पुरुषस्य मोक्ष इति च । तदपि परिकल्पनमसदेव विगेपलक्षण- शून्यम्यावस्तुत्वात् ॥ प्रदीपनिर्वाणकल्पमात्मनिर्वाणमिति च । तस्य खरविषाणवत्कल्पना तैरेवाहत्य निरूपिता । इत्येवमादि ॥ तम्य खरुपननवद्यमुत्तरन्न वक्ष्यामः ॥ तत्प्राप्त्युपायं प्रत्यपि ते विसवदन्ते- 'ज्ञानादेव चारितनिरपेक्षात्तत्प्राप्ति., श्रद्धानमा- लादेव वा ज्ञाननिरपेक्षाञ्चारित्रमालादेवेति च । व्याध्यभिभूतस्य तद्विनिवृत्त्युपायभृतभेषजविषयव्यस्तज्ञानादिसाधनत्वाभाववत् ॥ एवं व्यरत ज्ञानादि मोक्षप्राप्युपायो न भवति । कि तहि ? तत्रितयं समुदितनित्याह --- सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः ॥ १॥ सम्यगित्यव्युत्पन्न. अब्दो व्युत्पन्नो वा । अञ्चते. छौ सम- चनीति सम्यगिति । अम्यार्थ, प्रशसा । स प्रत्येक परिस- माप्यते । सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञानं सम्यक्चारित्रमिति । एतेषां स्वरूप लक्षणनो विधानतश्च पुरस्ताद्विस्तरेण निर्देष्यामः ॥ उद्देश- माले विदमुच्यते । पदार्थाना याथात्म्यप्रतिपत्तिविषयश्रद्धान- संग्रहार्थ तानस्य सम्यग्विशेषणम् । येन येन प्रकारेण जीवादयः पनाश्री व्यवस्थितास्तेन तेनावगम सम्यग्ज्ञानम् । अनध्यवसाय- संशयविपर्ययनिवृत्त्यर्थं सम्यग्विशेषणम् । संसारकारणनिवृत्ति प्रत्या- गूर्णन्य ज्ञानवत कर्मादाननिमित्तक्रियोपरम सम्यक्चारित्रम् । अज्ञानपूर्वकाचरणनिवृत्त्यर्थ सम्बग्विशेषणम् ॥ खय पश्यति म १ बुद्ध्याय एव जीवस्य विशेपलमणानि । तदभावे लभ्यस्य मुतराम भावमि । द्धा । ३ गत्यन्तराभावात् । ४ अन्त। ग्दर्शनस्य नन्त नेव । ज्ञानस्यापि प्रथमाध्याय एव नवममत्रान् प्रभृति । चामियर नतमनयमा धाग्योमध्ये । ६ एने त्रयो मिथ्याज्ञानरूपा यत । वन एव च बनायने नोपयुमन्ते । ७ उद्यतस्य । माधनमेतन् । । ८ ·प्रथमोऽध्यायः ३ - - दृश्यतेऽनेनेति दृष्टिमात्रं वा दर्शनम् ॥ जानाति ज्ञायतेऽनेन ज्ञप्तिमात्रं वा ज्ञानम् ॥ चरति चर्यतेऽनेन चरणमात्रं वा चारित्रम् ॥ नन्वेव स एव कर्ता स एव करणमित्यायातम् । .तच्च विरुद्धम् । सत्य. स्वपरिणामपरिणामिनोभेदविवक्षाया तथा ऽभिधानात् । यथाऽगिर्दहतीन्धनं दाहपरिणामेन ॥ उक्तः कर्ता- दिभिः साधनभावः पर्यायपर्यायिणोरेकत्वानेकत्वं प्रत्यनेकान्तोप- पत्तौ खातन्त्र्यपारतन्त्र्यविवक्षोपपत्तरेकसिन्नप्यर्थे न विरुध्यते । अग्नौ दहनादिक्रियायाः कादिसाधनभाववत् ॥ ज्ञानग्रहण- मादौ न्याय्यं, दर्शनस्य तत्पूर्वकत्वात् अल्पाच्तरत्वाच ॥ - नैतद्युक्तं, युगपदुत्पत्तेः ॥ यदाऽस्य दर्शनमोहस्योपशमात्क्षयात्क्ष- योपशमाद्वा आत्मा सम्यग्दर्शनपर्यायेणाविर्भवति, तदैव तस्य मत्यज्ञानश्रुताज्ञाननिवृत्तिपूर्वक मतिज्ञानं श्रुतज्ञानं चाविर्भवति । धनपटलविगमे सवितुः प्रतापप्रकाशाभिव्यक्तिवत् ॥ अल्पाच्तराद- भ्यहितं पूर्व निपतति । कथमभ्यर्हितत्वं ज्ञानस्य' सम्यग्व्य- पदेशहेतुत्वात् ॥ चारित्रात्पूर्व ज्ञानं प्रयुक्तं, तत्पूर्वकत्वाचारित्रस्य ।। सर्वकर्मविप्रमोक्षो मोक्ष. तत्प्राप्युपायो मार्गः । मार्ग इति चैक- वचननिर्देशः समस्तस्य मार्गमावज्ञापनार्थ. । तेन व्यस्तस्य मार्गत्वनिवृत्ति. कृता भवति । अतः सम्यग्दर्शनं सम्यग्ज्ञानं सम्यक्चारित्रमित्येतत्रितयं समुदितं मोक्षस्य साक्षान्मार्गा वेदितव्यः॥ १ करणे। २ भावे । ३ अमेदवतोऽपि भेदेन कथनात् । भाव साधनता। ५ तदा मत्यज्ञानश्रुताज्ञानयोरभावो भवति सम्यकच ते उत्प- येते इति नास्ति भाव । तर्हि ? ते एव मिथ्यामतिश्रुते सम्यक्त्वेन विपरिण- मेते इति । ज्ञानस्य प्रादुर्भावस्तु सदा ज्ञानावरणक्षयोपशमकारणक एवं अत एव 'धृत मन्तिपूर्वमित्यत्र वक्ष्यते यत् सम्यक्त्रस्य तदपेक्षखादिति । ३ दर्शनस्य तत्पूर्वकत्वादीत प्रथमहेतुं निरस्थ द्वितीयहेतुं छूषचन्ति । फयत्व सिद्धि . ४ साधन ·४ सर्वार्थसिद्धिः तत्रादावुद्दिष्टम्य सम्यग्दर्शनम्य लक्षणनिर्देशार्थमिदमुच्यते- ॥ तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् ॥ २ तत्त्वशब्दो भावसामान्यवाची । कथम् ' तदिति सर्वनाम- पढम् । सर्वनाम च सामान्ये वर्तते । तस्य भावस्तत्त्वम् ॥ तस्य कस्य' योऽर्थो यथावस्थितस्तथा तस्य भवनमित्यर्थ. ॥ अर्यत इत्यों निश्चीयत इत्यर्थः । तत्त्वेनार्थस्तत्त्वार्थः ॥ अथवा भावेन भाववतोऽभिधान, तदव्यतिरेकात् । तत्त्वमेवार्थस्तत्त्वार्थः । तत्त्वार्थस्य श्रद्धानं तत्त्वार्थश्रद्धानं, सम्यग्दर्शन प्रत्येतव्यम् । तत्त्वार्थश्च वक्ष्यमाणो जीवादिः ॥ दृशेरालोकार्थत्वात् श्रद्धा- नार्थगतिपिपद्यते' । धातूनामनेकार्थत्वाददोष । प्रसिद्धार्थत्याग. कुत इति चेन्मोक्षमार्गप्रकरणात् ॥ तत्त्वार्थश्रद्धान ह्यात्म- परिणामो मोक्षम्य साधन युज्यते, भव्यजीवविषयत्वात् ॥ आलोकस्तु चक्षुरादिनिमित्तः सर्वसंसारिजीवसाधारणत्वान्न मोक्ष- मार्गों युक्त ॥ अर्थश्रद्धानमिति चेत्सर्वार्थग्रहणप्रसङ्ग । तत्त्वश्रद्धानमिति चेद्भावमात्रप्रसङ्ग । सत्ताद्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वादि तत्त्वमिति कैश्चित्कल्प्यत इति ॥ तत्त्वमेकत्त्वमिति वा सर्वैक्य- ग्रहणप्रसङ्ग । पुरुष एवेढ सर्वमित्यादि कैश्चित्कल्प्यत इति । तस्मादन्यभिचारार्थमुभयोरुपादानम् ॥ तत् द्विविध, सराग- वीतरागविषयभेदात् ॥ प्रशमसवेगानुकम्पास्तिक्याघभिव्यक्तिलक्षण प्रथमम् । आत्मविशुद्धिमानमितरत् ॥ । . १ सर्वेषा नाम ( भवितुमर्हति) सर्वनाम इत्यन्वर्थसज्ञाकरणात् । २ इति ' शब्दस्य मिद्धि । ३ इति ' अर्थ ' शब्दस्य वाच्यार्थी भवति । ४ अत्र नन्वित्याशदायक गन्दोऽन्याहार्य । ५ पिकै । कैश्चिदिति पूर्वस्य सबन्धः । ते च बैवासा वेदान्तिन ५ पूर्वोक्तस्येव स्पष्टीकरणम् । ८ इति पूर्वविवरणस्य सष्टीकरणम् । ६ ·प्रथमोऽध्यायः अथै तत्सम्यग्दर्शनं जीवादिपदार्थविषय कथमुत्पद्यत इत्यत आह- ॥ तन्निसर्गादधिगमाहा ॥३॥ निसर्ग स्वभाव इत्यर्थः । अधिगमोऽर्थावबोधः । तयो- हेतुत्वेन निगः ॥ कस्याः? क्रियाया । का च क्रिया । उत्पद्यत इत्यध्याहियते, सोपस्कारत्वात् सूत्राणाम् ॥ तदेत- सम्यग्दर्शनं निसर्गादधिगमावोत्पद्यत इति ॥ अत्राह- निस- गंजे सम्यग्दर्शनेऽर्थाधिगम स्याद्वा न वा' यद्यस्ति, तदपि अधिगमजमेव, नार्थान्तरम् । अथ नास्ति, कथमनवबुद्ध- तत्त्वम्यार्थश्रद्धानमिति ! नैप दोपः । उभयत्र सम्यग्दर्शने अन्तरङ्गो हेतुम्तुल्यो दर्शनमोहस्योपशमः क्षयः क्षयोपशमो वा । तस्मिन्सति यद्वाह्योपदेशाहते प्रादुर्भवति तन्नैसर्गि- कम् । यत्परोपदेशपूर्वक जीवाद्यधिगमनिमित्त स्यात् तदुत्तरम् । इत्यनयोरयं भेदः ॥ तद्गृहण किमर्थम् । अनन्तरनिर्देशार्थम् । अनन्तरं सम्यग्दर्शन तदित्यनेन प्रतिनिर्दिश्यते । इतरथा मोक्ष- मार्गोऽपि पकृतस्तस्याभिसम्बन्धः स्यात् ॥ ननु च ' अनन्त- रस्य विधि; भवति प्रतिषेधो वा- ' इत्यनन्तरस्य सम्यग्दर्शनस्य ग्रहण सिद्धमिति चेन्न, : प्रत्यासत्ते. प्रधान वलीय' इति मोक्षमार्ग एव सम्बध्येत । तस्मात्तद्वचनं क्रियते ॥ तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनमित्युक्तम् । अथ कि तत्त्वमित्यत इदमाह--- ॥ जीवाजीवास्रवबन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्वम् ॥४॥ तत्र चेतनालक्षणो जीव. । सा च ज्ञानादिभेदादनेकधा भिद्यते । तद्विपर्ययलक्षणोऽजीवः । शुभाशुभकर्मागमद्वाररूप आमवः । आत्मकर्मणोरन्योऽन्यप्रदेशानुप्रवेशामको बन्धः । , ·६ सर्वार्थसिद्धिः आलवनिरोधलक्षणः संवर । एकदेशकर्मसंक्षयलक्षणा निर्जरा । कृल्लकर्मविप्रयोगलक्षणो मोक्ष. ॥ एषा प्रपञ्च उत्तरत्र वक्ष्यते ॥ सर्वस्य फलस्यात्माधीनत्वादादौ जीवग्रहणम् । तदुपकारार्थत्वा- तदनन्तरमजीवाभिधानम् । तदुभयविषयत्वात्तदनन्तरमालवग्रहणम् । तत्यूकत्यातदनन्तर बन्धाभिधानम् । संवृतस्य बन्धाभावात्त- प्रत्यनीकप्रतिपयर्थ तदनन्तर संवरवचनम् । संवरे सति निर्ज- रोपपत्तेन्तदन्तिके निर्जरावचनम् । अन्ते प्राप्यत्वान्मोक्षम्यान्ते वचनम् ॥ इह पुण्यपापग्रहणं च कर्त्तव्यं, नव पदार्था इत्यन्यै- रप्युक्तत्वात् ॥ न कर्त्तव्य. तयोरानवे वन्धे चान्त वात् ॥ यद्येवमानवादिग्रहणमनर्थक, जीवाजीवयोरन्तर्भावात् ॥ नान- र्थकम् । इह मोक्ष प्रकृतः । सोऽवश्यं निर्देष्टव्य । स च ससारपूर्वक्रः । संसारस्य प्रधानहेतुरात्रवो बन्धश्च । मोक्षस्य प्रधानहेतु सबरो निर्जरा च । अतः प्रधानहेतुहेतुमत्फलनिद- शनार्थत्वात्पृथगुपदेश- कृत ॥ दृश्यते हि सामान्येऽन्तर्भूत- स्यापि विशेषस्य यथोपयोगं पृथगुपादानं प्रयोजनार्थम् । भत्रिया आयाता. सुवर्माऽपीति ॥ तत्त्वगन्दो भाववाचीत्युक्तः । स कथ जीवादिभिव्यवचनै सामानाधिकरण्यं प्रतिपद्यते । अन्यतिरकात्तद्धावाध्यारोपाच्च सामानाधिकरण्यं भवति । यथा उपयोग एवात्मति ॥ यद्येवं तत्तलिङ्गसङ्ख्यानुवृत्तिः प्रामोति । विशेषणविशेप्यसम्बन्ध सत्यपि गगक्तिव्यपेक्षया यातलिङ्गस- इग्ल्याव्यतिक्रमो न भवति ॥ अयं क्रम आदिनत्रेऽपि योज्यः ।। , मेण आयचनुन्ध्याच्या जीवसंबन्ध , पचमेऽजीव, परसप्तमयोराखवः, अनन्या ने संवरे मिरा च नमकाये मोम इति महतनं वर्मित- ल्दएन्टाई m :

·प्रशमोऽध्यायः एवमेपामुद्दिष्टानां सम्यग्दर्शनादीना जीवादीनां च संव्यवहा- रविशेषव्यभिचारनिवृत्त्यर्थमाह- ॥ नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः॥ ५॥ अतद्गुणे वस्तुनि संव्यवहारार्थ पुरुषांकारान्नियुज्यमानं संज्ञा- कर्म नाम । काष्ठपुस्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादिषु सोऽयमिति स्थाप्य- माना स्थापना । गुणोप्यते गुणान्द्रोप्यतीति वा द्रव्यम् । वर्तमानतत्पर्यायोपलक्षित द्रव्यं भावः ॥ तद्यथा- नामजीवः स्थापनाजीवो द्रव्यजीवो भावजीव इति चतुर्धा जीवशब्दार्थों न्यस्यते ॥ जीवनगुणमनपेक्ष्य यस्य कस्यचिन्नाम क्रियमाणं नाम- जीवः ॥ अक्षनिक्षेपादिषु जीव इति वा मनुष्यजीव इति या व्यवस्थाप्यमानः स्थापनाजीवः ॥ द्रव्यजीवो द्विविधः । आगमद्रव्यजीवः नोआगमद्रव्यजीवश्चेति ॥ तत्र जीवामृत- ज्ञायी मनुष्यजीवप्राभृतज्ञायी वा अनुपयुक्त आत्मा आगम- द्रव्यजीवः ॥ नोआगमद्रव्यजीवस्त्रेधा व्यवतिष्ठते । ज्ञायक- शरीर-भावि-तव्यतिरिक्तभेदात् । तत्र ज्ञातुर्यच्छरीर त्रिकाल- गोचरं तज् ज्ञायकशरीरम् । सामान्यापेक्षया नोआगमभावि- जीवो नास्ति, जीवनसामान्यत्य सदाऽपि विद्यमानत्वात् । विशेषापेक्षया त्वस्ति गत्यन्तरे । जीवो व्यवस्थितो मनुष्यभवप्राप्ति प्रत्यभिमुखो मनुष्यभाविजीवः ॥ तव्यतिरिक्त. कर्मनोकै विकल्पः ।। भावजीवो द्विविधः । आगमभावजीवो नोआगमभावजीवश्चेति । तत्र जीवप्राभृतविषयोपयोगाविष्टो मनुष्यजीवप्रामृतविषयोपयोगयुक्तो वा आत्मा आगमभावजीव । जीवनपयायेग मनुष्यजीवत्व- १ हठात् ॥ २ गुणैर्गुणान्चा दूत गतं प्राप्तमिति द्रव्यामित्यप्यधिक पाठ: पुस्तकान्तरे दृश्यते ॥ ३ औदारिकवक्रिीयकाहारकशरीरत्रयस्य षट्पर्याप्तीना च योग्यपुरलानामादानं नोकर ·८ सर्वार्थसिद्धिः पर्यायण वा समाविष्ट आत्मा नोआगमभावजीव. ॥ एवमि- तरेषामपि पदार्थानामजीवादीनां नामादिनिक्षेपविधिनियोज्य । स किमर्थ ? अप्रकृतनिराकरणाय प्रकृतनिरूपणाय च । निक्षे- पविधिना नामशब्दार्थ प्रस्तीर्यते ॥ तच्छन्दग्रहणं किमर्थम् ? सर्वसङ्ग्रहार्थम् । अमति हि नच्छन्डे मम्यग्दर्शनादीना प्रधा- नानामेव न्यामनामिसम्बन्ध स्यात्. नद्विषयभावेनोपगृहीतानाम- प्रधानाना जीवादीना न स्यात् । तच्छन्नग्रणे पुन क्रिय- माणे सति सामर्थ्यात्प्रधानानामप्रधानानां च ग्रहण सिद्धं भवति ।। एवं नामानिभि प्रम्तीर्णानामधिकृताना तत्त्वाधिगम कुत ? इत्यत इदमुच्यते- ॥ प्रमाणनयैरधिगमः ॥ ६॥ नामादिनिक्षेपविधिनापभिप्ताना जीवादीना तत्त्वं प्रमाणेभ्यो नयैश्वाधिगम्यते ॥ प्रमाणनया वध्यमाणलक्षणविक्रल्पा । तत्र प्रमाणं द्विविध. म्वार्थ परार्थ च । तत्र स्वार्थ प्रमाणं श्रुतवर्ण्यम् । श्रुतं पुन स्वार्थ भवति पगर्थ च ॥ ज्ञाना- त्मक म्वार्थ वचनात्मकं परार्थम् ॥ तहिक्ल्या नयाः ॥ अत्राह- नयगव्दम्य अत्याच्तरत्वात्पूर्वनिपात प्रामोति' नेप नोप । अभ्यहिनवान्प्रमाणम्य तत्पूर्वनिपात । अभ्यहितत्वं च मर्वनो बलीय । कुतोऽभ्यहिनन्यम्' नयमपणप्रभवयो- नित्वात ॥ एवं युक्तं. प्रगृह्य प्रमाणन परिणनिविशेषादर्थाव- धारण नय दनि । नकलविण्याचाच प्रमाणम्य ॥ नथा चोक्त। • मकनांदेश प्रमाणाधीनों विकलादेगा नयाधीन इनि "॥ नयो विविध 1 व्याधिक पर्यायाधिनच । पर्यायाधिनयन पर्यायनत्यमधिगन्तव्यन । नपा नामम्यायनान्व्याणां द्रव्यार्थि- ·प्रथमोऽध्यायः कनयेन, सामान्यात्मकत्वात् ॥ द्रव्यमर्थः प्रयोजनमस्येत्यसौ द्रव्या- र्थिकः । पर्यायोऽर्थः प्रयोजनमस्येत्यसौ पर्यायार्थिकः ॥ तत्सर्व समुदितं प्रमाणेनाधिगन्तव्यम् ॥ एवं प्रमाणनयैरधिगतानां जीवादीना पुनरप्यधिगमोपायान्तर- प्रदर्शनार्थमाह- ॥निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः॥७॥ निर्देशः खरूपाभिधानम् । स्वामित्वमाधिपत्यम् । साधन- मुत्पत्तिनिमित्तम् । अधिकरणमधिष्ठानम् । स्थितिः कालपरि- च्छेदः । विधानं प्रकारः ॥ [१] तत्र सम्यग्दर्शनं किमिति प्रश्ने तत्त्वार्थश्रद्धानमिति निर्देशो नामादिर्वा ॥ [ २ ] सम्यग्दर्शनं कस्येत्युक्ते, सोमान्येन जीवस्य ॥ विशेषेण -- गत्य- नुवादेन नरकगतौ सर्वासु पृथिवीषु नारकाणां पर्याप्तकानामौ- पशमिकं क्षायोपशामिकं चास्ति । प्रर्थमाया पृथिव्यां पर्या- तापर्याप्तकाना क्षायिक क्षायोपशमिक चास्ति ॥ तिर्यग्गतौ तिरश्चां पर्याप्तकानामौपशमिकमस्ति । क्षायिक क्षायोपशामिक १ नामस्थापनाद्रव्यभावा वा निर्देश उच्यते इत्यर्थ ॥ २ सामान्येन सम्यग्दर्शनस्य स्वामी जीवो भवतीति स्वामित्वमुच्यते। ३ विशेषण तु चतुर्दशमार्गणानुवादेन स्वामित्वमुच्यते ॥ ४ अन्न ग्लोका ॥ प्रथमायां त्रितयं स्यात्पर्याप्ताना द्वयं तदितरेषाम् । अशमजमितरास्वपि वा क्षयज पर्याप्तकाना तु ॥ १ ॥ पर्याप्ताना वितयं यं तिरश्चाम शान्तमितरेषाम् । क्षायिफवयं द्वितयं पर्याप्त स्वैव तत्त्रीपु ॥ २ ॥ नृणा पर्याप्ताना त्रयमितरेपा द्वयं तु शमवज्यम् । त्रयमपि नारीपु स्याता- प्तिास्वेव नान्यासु ॥३॥ पर्याप्तापर्याप्तकदेवेषु त्रितयमस्ति सम्बक्त्वम् । देवेष्वकल्पजेषु पर्याप्तप्वक्षयजमेव ॥ ४ ॥ क्षायिकमविरतदृष्टिप्रभृतियु सम्भ- वति वेदकं तु पुन । अस्त्यरमादकान्तप्वीपशम चौपशान्तान्तम् ॥ ५ ॥ इत्य- प्याधिका पाठ पुस्तकान्तरे विद्यते ॥

·१० सर्वार्थसिद्धिः च पर्याप्तापर्याप्तकानामस्ति ॥ तिरश्चीना क्षायिक नास्ति । कुत इत्युक्ते मनुष्यः कर्मभूमिज एव दर्शनमोहक्षपणप्रारम्भको भवति । क्षपणप्रारम्भकालात्पूर्व तिर्यक्षु बद्धायुष्कोऽपि उत्कृष्टभोगभूमिति- र्यक्पुरुषेप्वेवोत्पद्यते । न तिर्यक्स्त्रीषु । द्रव्यवेदस्त्रीणां तासां क्षायिकासम्भवात् ॥ एवं तिरश्चामप्यपर्याप्तकानां क्षायोपशमिकं ज्ञेयम् । न पर्याप्तकानाम् || औपशमिकं क्षायोपशमिकं च पर्याप्तिकानामेव नापर्याप्तिकानाम् ॥ मनुष्यगतौ मनुष्याणां पर्या- तापर्याप्तकानां क्षायिक क्षायोपशमिक चास्ति । औपशमिक पर्या- प्तकानामेव नापर्याप्तकानाम् ॥ मानुषीणां त्रितयमप्यस्ति पर्याप्ति- कानामेव नापर्याप्तिकानाम् । क्षायिक पुनर्भाववेदेनैव ॥ देव- गतौ सामान्येन देवानां पर्याप्तापर्याप्तकानां त्रितयमप्यस्ति । औपशमिकमपर्याप्तकानां कथमिति चेच्चारित्रमोहोपशमेन सह मृतान्प्रति ॥ विशेषेण भवनवासिव्यन्तरज्योतिप्काणां देवानां देवीनां च सौधर्मेशानकल्पवासिनीनां च क्षायिकं नास्ति । तेषां पर्याप्तकानामौपशमिकं क्षायोपशामिकं चास्ति ॥ १ ॥ इन्द्रियानुवादेन पञ्चेन्द्रियाणां संज्ञिना त्रितयमप्यस्ति, नेतरषाम्॥२॥ कायानुवादेन त्रसकायिकानां त्रितयमप्यस्ति, नेतरेषाम् ॥ ३ ॥ योगानुवादेन त्रयाणां योगिनां नितयमप्यस्ति । अयोगिनां क्षायिकमेव ॥ ४ ॥ वेदानुवादेन त्रिवेदानां नितयमप्यस्ति । अपगतवेदानामौपगमिकं क्षायिकं चास्ति ॥ ५ ॥ कषाया- नुवादेन चतुष्कषायाणा त्रितयमप्यस्ति । अकषायाणामौपशमिक क्षायिक चास्ति ॥ ६॥ ज्ञानानुवादेन आभिनिवोधिकश्रुतावधिमन.- पर्ययज्ञानिनां त्रितयमप्यस्ति । केवलज्ञानिनां क्षायिकमेव ॥ ७ ॥ संयमानुवादेन सामायिकच्छेदोपस्थापनसंयतानां त्रितयमप्यस्ति । परिहारविशुद्धिसयतानामौपशामिकं नास्ति । इतरत् द्वितयमप्यस्ति । ,

·प्रथमोऽध्यायः
११
१
-
सूक्ष्मसाम्पराययथाख्यातसंयतानामौपशमिकं क्षायिक चास्ति ।
संवतासंयतानां च नितयमप्यस्ति ॥ ८ ॥ दर्शनानुवादेन
चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्देर्शनावधिदर्शनिनां त्रितयमप्यस्ति । केवलदर्श-
निनां क्षायिकमेव ॥ ९ ॥ लेश्यानुवादेन षड्लेश्यानां त्रित-
यमप्यस्ति । अलेश्यानां क्षायिकमेव ॥ १० ॥ मव्यानुवादेन
भव्यानां त्रितयमप्यस्ति, नाभव्यानाम् ॥ ११ ॥ सम्यक्त्वानुवादेन
यत्र यत्सम्यग्दर्शनं तत्र तदेव ज्ञेयम् ॥ १२ ॥ संज्ञानुवादेन
संज्ञिनां त्रितयमप्यस्ति । नासंज्ञिनाम् । तदुभयव्यपदेशरहि-
ताना क्षायिकमेव ॥ १३ ।। आहारानुवादेन आहारकाणां त्रित-
यमप्यस्ति । अनाहारकाणां छद्मस्थानां त्रितयमप्यस्ति ॥ केवलिनां
समुद्घातगताना क्षायिकमेव ॥ १४ ॥ [३] साधनं द्विविधम्-
आभ्यन्तरं चाह्यं च ॥ आभ्यन्तरं दर्शनमोहस्योपशमः क्षयः क्षयो-
पशमो वा । बाह्यं नारकाणां प्राक्चतुर्थ्याः सम्यग्दर्शनस्य साधनं
केषाञ्चिजातिस्मरणं केषाञ्चिद्धर्मश्रवणं केषाञ्चिद्वेदनाभिभवः ।।
चतुर्थीमारभ्य आ सप्तम्या नारकाणा जातिस्मरणं वेदनाभिभवश्च ।।
तिरश्चां केषाञ्चिजातिस्मरणं केषाञ्चिद्धर्मश्रवणं केषाश्चिजिनवि-
म्वदर्शनम् ॥ मनुष्याणामपि तथैव ॥ देवानां केषाचिजाति-
स्मरणं केषाश्चिद्धर्मश्रवण केषाञ्चिजिनमहिमदर्शनं केषाञ्चिद्देवद्धि-
दर्शनम् ॥ एवं प्रागानतात् ॥ आनतप्राणतारणाच्युतदेवानां
देवद्धिदर्शनं मुक्त्वाऽन्यत्रितयमप्यस्ति । नवग्रैवेयकवासिनां केषां-
चिज्जातिस्मरणं केषाञ्चिद्धर्मश्रवणम् ॥ अनुदिशानुत्तरविमानवा-
सिनामियं कल्पना न सम्भवति । प्रागेव गृहीतसम्यक्त्वानां
१ धर्मश्रुतिजातिस्मृतिसुरद्धिजिनमहिमदर्शनं बाह्यम् ॥ प्रथमदृशोऽविना
सुरद्धीक्षयाऽऽनतादिभुवाम् ॥ १॥ वयकिणा पूर्व द्वे सजिनाचक्षणे नतिरथाम्।।
सरुगभिभवे त्रिषु प्राक् वनेष्वन्द्वेष सद्वितीया सा ॥ २॥

·१२ सर्वार्थसिद्धिः तत्रोत्पत्तेः ॥ [ ४ ] अधिकरण द्विविधम् । आभ्यन्तर वाह्य च ॥ आभ्यन्तरं स्वस्वामिसम्बन्धार्ह एव आत्मा, विवशातः कार- कप्रवृत्तेः ॥ बाह्यं लोकनाडी । सा कियत्ती । एकरज्जुवि- प्कम्भा चतुर्दशरज्ज्वायामा ॥ [ ५ ] स्थितिरौपशमिकस्य जघन्योत्कृष्टा चान्तर्मोहूर्तिकी । क्षायिकस्य ससारिणो जघन्या- न्तर्मोहूर्तिकी । उत्कृष्टा त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि सान्तर्मुहूर्ताष्टचर्ष- हीनपूर्वकोटिद्वयाधिकानि । मुक्तस्य सादिरपर्यवसाना । क्षायो- पशमिकस्य जघन्याऽन्तमौहर्तिकी । उत्कृष्टा षट्षष्टिसागरोपमाणि ।। [६] विधान सामान्यादेक सम्यग्दर्शनम् । द्वितयं निसर्गजा- धिगमजमेदात् । एवं सड्ड्येया विकल्पाः शब्दतः ॥ अस- ख्येया अनन्ताश्च भवन्ति श्रद्धातृश्रद्धातव्यभेदात् ॥ एवमयं निर्देशादिविधि नचारित्रयोर्जीवाजीचादिपु चागमानुसारेण योज- यितव्यः ॥ १ आज्ञामार्गसमुद्भवमुपदेशात्सूनबीजसङ्क्षपात् ॥ विस्ताराभ्यिा भवमव- परमावादिगाढं च ॥१॥ इति दशविधम् ॥ अस्या आर्याया विवरणार्थ वृत्तत्रयमाह ॥ तथाहि ॥ लग्वरा ॥ आज्ञासम्यक्त्वमुक्त यदुत विरुचित चीतरागाज्ञयैव । त्यक्तग्रन्थप्रपञ्च शिवममृतपथं श्रद्दधन्मोहशान्ते ॥ मार्गश्रद्धा- नमाहु पुरुषवरपुराणोपदेशोपयाता। या सज्ञानागमाब्धिप्रसातिभिरुपदेशादिरा- देशि दृष्टिः ॥१॥ आकाचारसूत्र मुनिचरणविधे सूचनं श्रद्दधान । सूक्तो. ऽसौ सूत्रदृष्द्धिरधिगमगतेरथमार्थस्य वीजै ॥ कैश्चिज्जातोपलब्धैरसमशमवशा- दजिद्दष्टि पदार्थान् । सङ्क्षेपेणैव वुवा रुचिमुपगतवान् साधुसङ्क्षपदृष्टि. ॥ २॥ य श्रुत्वा द्वादशाट्गी कृतरुचिारह तं विद्धि विस्ताराष्ठम् । सञ्जाता- ात्कुतश्चित्प्रवचनवचनान्यन्तरेणार्यदृष्टि ॥ दृष्टि साड्गागवाह्यप्रवचनमवगा- ह्योत्थिता याऽवगाडा । कैवल्यालोकितायें रुचिारह परमावादिगादेति रूढा ॥३॥ इति श्रीगुणभदभदन्तनात्मानुशासनप्रारम्भे उक्तम् । एवं सञ्जयविकल्पा. सम्यग्दर्शनप्ररूपकशब्दाना सायातत्वात् ॥

·प्रथमोऽध्यायः १ किमतरेव जीवादीनामधिगमो भवति उत अन्योऽप्यधिगमो- पायोऽस्तीति परिपृष्टोऽस्तीत्याह- सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पबहुत्वैश्च ॥ ॥ सदित्यस्तित्वनिर्देशः । प्रेशंसादिषु वर्तमानो नेह गृह्यते । सङ्ख्या भेदगणना । क्षेत्रं निवासो वर्तमानकालविषयः । तदेव स्पर्शनं त्रिकालगोचरम् | कालो द्विविधः । मुख्यो व्यावहारिकश्च । तयोरुत्तरत्र निर्णयो वक्ष्यते । अन्तरं विरहकालः । भावः औपशमिकादिलक्षणः । अल्पबहुत्वमन्योऽन्यापेक्षया विशेषप्रति- पत्तिः । एतैश्च सम्यग्दर्शनादीनां जीवादीनां चाधिगमो वेदि- तव्यः ॥ ननु च " निर्देशादेव सद्ग्रहणं सिद्धम् । विधान- ग्रहणात्सल्यागतिः । अधिकरणग्रहणात्क्षेत्रस्पर्शनावबोधः । स्थितिग्रहणात्कालसङ्ग्रहः । भावो नामादिषु सगृहीत एव । पुनरेषां किमर्थ ग्रहणमिति " ॥ सत्य, सिद्धम् । विनेयाश- यवशात्तत्त्वदेशनाविकल्पः ॥ केचित्सङ्केपरुचयः । अपरे नाति- सङ्केपेण नातिविस्तरेण प्रतिपाद्याः ॥ सर्वसत्त्वानुग्रहार्थो हि सता प्रयास इति अधिगमाभ्युपायभेदोद्देश. कृतः । इतरथा हि " प्रमाणनयैरधिगमः । इत्यनेनैव सिद्धत्वादितरेषां ग्रहणमन- र्थक स्यात् ॥ तत्र जीवद्रव्यमधिकृत्य सदाद्यनुयोगद्वौरनिरूपण क्रियते ॥ जीवाश्चतुर्दशसु गुणस्थानेषु व्यवस्थिताः ॥ १ मिथ्या- दृष्टिः । २ सासादनसम्यग्दृष्टि. । ३ सम्यमिथ्यादृष्टिः । ४ असयतसम्यग्दृष्टि । ५ संयतासंयतः । ६ प्रमत्तसंयत । १ साध्वचिंतप्रशस्तेषु सत्येऽस्तित्वे च सम्मत । इति वचनात् ॥ २ नामादयक्षयो द्रव्यार्थिकनयविषयाः। भाव पर्यायार्थिकनयविषयो यतः ॥ ३ प्रवेशमाई.।

·१४ सर्वार्थासद्धिः ७ अप्रमत्तसंयत ! ८ अपूर्वकरणस्थाने उपशमकः क्षयकः । ९ अनिवृत्तिबादरसान्पगयन्याने उपचपकः क्षपकः । १० सूक्ष्मसान्परायन्धाने उपशमक क्षपकः । ११ उपशान्तरूपायवीत- रागमन्यः । १२ श्रीणकषायवीतरागछात्स। १३ सयोग- केवली। १४ अयोगकवली चेति ॥ एतेषामेव जीवसमांसानां निरूपणार्थ चतुर्दशमागणास्थानानि ज्ञेवानि ॥ गती-न्द्रिय- काय-योग-वेद-कषाय-ज्ञान-संयम-दर्शन-लेश्या-भन्य-सन्यक्त -सज्ञा-ऽऽहारका इति ॥ तत्र सत्प्रतिपणा, द्विविधा. ताना- त्येन विशेषेण च ॥ सामान्येन तान्त् अस्ति मिथ्या- दृष्टि. । अस्ति सासाइनसम्यन्वष्टिरित्येवमादि ॥ विशेषण- गत्यनुवादून नरकगती सर्वामु पृथिवीयु आधानि चत्वारि गुण- स्थानानि सन्ति । तिर्यगती तान्येव संवतासंक्तस्थानाधिकानि सन्ति । मनुष्यगतौ चतुर्दशापि सन्ति । देवगतौ नारकवत्॥ इन्द्रियानुवादेन एकेद्रियादिषु चतुरिन्द्रियपर्यन्तेषु एकमेव मिथ्या- दृष्टिस्यानम् । पञ्चेन्द्रियेषु चतुशापि सन्ति ॥ कायानुवादेन पृथिवीकायादिषु बनस्पतिकायान्तेषु एकमेव नियादृष्टित्यानम् ।। त्रसकायेषु चतुर्दशापि सन्ति ॥ योगानुवादन लिपु योगेषु त्रयोदशगुणस्थानानि भवन्ति । ततः परः अयोगकवली ॥ वेदानुवादन त्रियु वढेषु मिय्यादृष्ट्यानिवृत्तिवादरान्तानि सन्ति। अपगतवेदेषु अनिवृत्तिबाइराद्ययोगवल्यन्तानि ॥ कषायानुवा- जीवा न्यगाते गेम्पति जीवनाला ॥ २ चतुर्दशगुन्त्याने पच्च्यम् ॥ ३ अत्र अनितिकरणसवेदमागे ग्राह्यः ॥ ४ अत्रावेदनागानि- মূঙ্গিখাল এ { (१) सन्दग्नियाः दिमणचारा- मिरज दयन् ।। इत्यचषित पाठः पुत्तनातरे श्यने । [सन्यहनियादृष्टे शानदानं च बठं न उन्भवति । तस्यानत्रया- भारतात। उलं "निले पातिनि गतिति "तेन जाना- ।

·प्रथमोऽध्यायः १५ देन क्रोधमानमायासु मिथ्यादृष्ट्यादीनि अनिवृत्तिवादरस्थानान्तानि सन्ति । लोभकपाये तान्येव सूक्ष्मसाम्परायस्थानाधिकानि । अक- पायः उपशान्तकषायः क्षीणकपायः सयोगकेवली अयोगकेवली च ॥ ज्ञानानुवादेन मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविमङ्गज्ञानेषु मिथ्यादृष्टिः सोसादनसम्यग्दृष्टिश्चास्ति । (१) आभिनिवोधिकश्रुतावधिज्ञानेषु असंयतसम्यग्दृप्यादीनि क्षीणकपायान्तानि सन्ति । मनःपर्य- यज्ञाने प्रमत्तसंयतादयः क्षीणकपायान्ताः सन्ति । केवलज्ञाने सयोगोऽयोगश्च ॥ संयमानुवादेन संयता. प्रमत्तात्योऽयोगकेव- ल्यन्ता । सामायिकच्छेदोपस्थापनाशुद्धिसंयताः प्रमचादयोऽनिवृ- त्तिस्थानान्ताः । परिहारविशुद्धिसंयताः प्रमत्ताप्रमत्ताश्च । सूक्ष्म- साम्परायशुद्धिसंयता एकस्मिन्नेव सूक्ष्मसाम्परायस्थाने । यथा- ख्यातविहारशुद्धिसंयता उपशान्तकषायादयोऽयोगकेवल्यन्ता. । संय- तासयता एकस्मिन्नेव संयतासयतस्थाने । असंयता आयेषु चतुर्पु गुणस्थानेषु ॥ दर्शनानुवादेन चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनयोमिथ्या- हप्ठ्यादीनि क्षीणकषायान्तानि सन्ति । अवधिदर्शने असंयतस म्यग्दृष्ट्यादीनि क्षीणकषायान्तानि । केवलदर्शने सयोगकेवली अयोगकेवली च ॥ लेश्यानुवादेन कृष्णनीलकपोतलेश्यासु मिथ्या- दृष्ट्यादीनि असंयतसम्यग्दृष्ट्यन्तानि सन्ति । तेजःपद्मलेश्ययो- मिथ्यादृष्ट्यादीनि अप्रमत्तस्थानान्तानि । शुक्लेश्याया मिथ्यादृष्टया- दीनि सयोगकेवल्यन्तानि । अलेश्या अयोगकेवलिन. ॥ भव्या- नुवादेन भव्येषु चतुर्दशापि सन्ति । अभन्य आये एव स्थाने ॥ सम्यक्त्वानुवादेन क्षायिकसम्यक्त्वे असंयतसम्यग्दृष्ट्यादीनि अयो- नुवाद मिश्रस्यानभिधानम् । तस्याज्ञानप्ररूपणायामवाभिधान ज्ञातव्यम् । ज्ञानस्य यथार्थविषयत्वाभावात् ॥ इति श्रुतसागर ॥ ] १ सयोगकेवलिनि औपचारिकी लेश्या।

·सर्वार्थसिद्धिः
गकेवल्यन्तानि सन्ति । क्षायोपशामिकसम्यक्त्वे असंयतसम्यग्द-
प्ठ्यादीनि अप्रमत्तान्तानि । औपशमिकसम्यक्त्वे असंयतसम्यग्दृ-
प्ट्यादीनि उपशान्तकपायान्तानि । सासादनसम्यग्दृष्टिः सम्यडिय-
ध्यादृष्टिमिथ्यादृष्टिश्च स्वे स्त्रे स्थाने || संज्ञानुवादेन संज्ञिषु
द्वादशगुणस्थानानि क्षीणकपायान्तानि । असंजिपु एकमेव मिथ्या-
दृष्टिस्थानम् । तदुभयव्यपदेशरहित' सयोगकेवली अयोगकेवली
च ॥ आहारानुवादेन आहारकेषु मिथ्यादृप्यादीनि सयोग-
केवल्यन्तानि । अनाहारकेषु विग्रहगत्यापन्नेषु त्रीणि गुणस्था-
नानि, मिथ्यादृष्टिः सासादनसम्यग्दृष्टिरसंयतसम्यग्दृष्टिश्च । समु-
द्घातगतः सयोगकेवली अयोगकेवली च । सिद्धाः परमेष्ठिनः
अतीतगुणस्थानाः ॥ उक्ता सत्प्ररूपाणा ॥
सख्यानरूपणोच्यते--- सा द्विविधा ॥ सामान्येन तावत् जीवा
मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ताः। सासादनसम्यग्दृष्टयः सम्यमिथ्या-
दृष्टयोऽसंयतसम्यग्दृष्टय. संयतासंयत्ताश्च पल्योपमासड्येयमागा-
मिताः ॥ प्रमत्तसंयता कोटीपृथक्त्वसङ्ख्याः । पृथक्त्वमित्यागम-
संज्ञा तिसृणां कोटीनामुपरि नवानामधः ॥ अप्रमत्तसंयताः संख्येयाः।
१ तथाहि । द्वितीये गुणस्थाने द्विपञ्चाशगुणकोव्य ॥ ५२००००००० ॥
तृतीयगुणस्थाने चतुरधिकाः शतकोट्य ॥ १०४००००००० ॥ चतुर्थगुण.
स्थाने सप्तगतकोव्य ॥ ७००००००००० ॥ पञ्चमगुणस्थाने त्रयोदशकोब्धः।
१३००००००० ॥ तथा चोक्तम् ॥ गाथा ॥ तेरहकोटी देसे चावण्णा सासणा
मुणेयवा ॥ मिस्सम्मि य तद्गा असंजदा सत्तसप्प कोडीओ ॥१॥
२ तथापि प्रमत्तसंयता निरयितुं शक्या । तेन तत्संख्या कथ्यते ॥
कोटीपञ्चकं विनवतिरक्षा अष्टानवतिसहस्रा. शतद्वयं पट् च वेदितव्याः
॥ ५९३९८२०६ ॥
३ सा संख्या न ज्ञायते इति चेदुच्यते ॥ कोटीद्वयं पण्णवतिलक्षाः
नवनावतिसहस्रा. शतमेकमधिकम् ।। प्रमत्तसयता परिमाणा इत्यर्थ
॥ २९६९९१००॥

·प्रथमोऽध्यायः १७ नत्वार उपगमकाः प्रवेशन एको वा द्वौ वा त्रयो वा । उत्कर्षेण चतुः- पनागत् न्वकालेन ममुदिताः संख्येयाः ॥ चत्वारः क्षपका अयोग- फेवनिश्च प्रयगेन एको वा द्वौ वा त्रयो या। उत्कणाष्टोत्तरशत- सग्न्याः । म्बकालेन समुदिताः संग्व्येयाः ॥ सयोगकेवलिनः प्रवेशेन एको वा नौ वा बया वा । उत्कंपणाष्टोत्तरगतसंग्न्याः । स्वकालेन समुद्रिता. शतसहनपृथक्त्वसंख्याः ॥ विशेषेण गत्यनुवादेन- (१) नरकगतौ प्रथमायां पृथिव्यां नारका मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येयाः प्रणयः अंतगसंख्ययभागप्रमिताः ॥ द्वितीयादिप्या सप्तम्या मिथ्या- दृष्टयः श्रेण्यसग्न्ययभागप्रमिता. । स चासंख्येयभागः असं- त्यया योजनकोट्यः । सर्वासु पृथिवीपु सासादनसम्यग्दृष्टयः सम्यमिथ्यादृष्टयोऽसंयतसम्यग्दृष्टयश्च पल्योपमासंख्ययभागप्रमिताः ।। तिर्यगतौ तिरश्चा मिठ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ताः । सासादनसम्यग्दृष्टयः संयतासंयतान्ताः पल्योपमासंख्येयभागप्रमिताः ।। मनुष्यगतौ श्रेण्यसंख्येयभागप्रमिताः। स चासंख्ये- यभाग. असंख्येया योजनकोट्यः । सासादनसम्यग्दृष्टयादयः संयतासंयतान्ताः संख्येयाः । प्रमत्तादीना सामान्योक्ता संख्या ।। देवगतौ देवा मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येया. श्रेणयः प्रतरासंख्येयभाग- प्रमिताः । सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्टयसंयतसम्यग्दृष्टयः प- ल्योपमासंख्येयमागप्रमिताः ॥ (२) इन्द्रियानुवादेन- एकेन्द्रिया मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ताः । द्वीन्द्रियास्त्रीन्द्रियाश्चतुरिन्द्रिया असं- मनुप्या मिथ्यादृष्टयः १ अपूर्वकरणानिवृत्तिकरणसूक्ष्मसापरायोपशान्तकषायाश्चेति चत्वार ।। । केयं श्राणिरिति चेदुच्यते ॥ सप्तरज्जुकमयी मुक्ताफलमालावदाका. शप्रदेशपंक्ति श्रेणिरित्युच्यते ।। मानविशेष इत्यर्थः ।। ३ प्रतरासंख्येयभागप्रमिता इति यदुक्त स प्रतर कियान् भवति । श्रेणिगुणिता श्रेणि. प्रतर उच्यते ॥ प्रतरासख्यातभागप्रमितानामसंख्या- ताना श्रेणीना यावन्तः प्रशास्तावन्तस्तत्र नारका इत्यर्थं ।।

·१८ सर्वार्थसिद्धिः ख्येयाः श्रेणयः प्रतरासंख्ययभागप्रमिताः । पञ्चन्द्रियंषु मिथ्या- दृष्टयोऽसख्येयाः श्रेणयः प्रतरासख्ययभागप्रमिताः । सासाउनसन्य- हप्यादयोऽयोगकेवल्यन्ताः सामान्योक्तसंख्याः ।। (३) काया- नुवादेन- पृथिवीकायिका अपकायिकाम्नेज कायिका वायुका- यिका असख्येयलोकाः। वनस्पतिकायिका अनन्तानन्ताः । वसकायिकसख्या पञ्चेन्द्रियवत् ।। (१ ) योगानुवादेन--- मनो- योगिनो वाग्योगिनश्च मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येया श्रेणयः प्रतरा- संख्येयभागप्रमिताः । काययोगिषु मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ताः । त्रियोगिना सासादनसम्यग्दृष्ट्यादयः संयतासंयतान्ताः पल्योपमा- संख्येयभागप्रमिताः। प्रमत्तसंयतादय. सयोगकेवल्यन्ता. संख्येयाः। अयोगकेवलिन सामान्योक्तसङ्ख्याः ॥ (५) वेदानुवादेन-- स्त्रीवेदाः पुंवेदाश्च मिथ्यादृष्टयोऽसड्ड्येयाः श्रेणयः प्रतरा- संख्येयभागप्रमिता । नपुंसकवेढा मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ताः । स्त्रीवेदा नपुंसकवेदाश्च सासादनसम्यग्दृष्ट्यादयः संयतासंयतान्ताः सामान्योक्तसंख्याः। प्रमत्तसंयतादयोऽनिवृत्तिवादरान्ताः संख्ययाः । 'वेदाः सासादनसम्यग्दृष्ट्यादयः संयतासंयतान्ताः सामान्योक्त- संख्याः। प्रमत्तसंयतादयोऽनिवृत्तिवादरान्ता सामान्योक्तसंख्याः। अपगतवेदा अनिवृत्तिबादरादयोऽयोगकेवल्यन्ता. सामान्योक्त- संख्या. ॥ (६) कषायानुवादेन- क्रोधमानमायासु मिथ्या- दृष्ट्यादय. संयतासंयतान्ताः सामान्योक्तसंख्याः। प्रमत्तसंयता- दयोऽनिवृत्तिवादरान्ता. संख्येयाः । लोभकषायाणामुक्त एव क्रमः! अयं तु विशेष.-- सूक्ष्मसाम्परायसंयताः सामान्योक्तसंख्याः । अकषाया उपशान्तकषायादयोऽयोगकेवल्यन्ताः सामान्योक्तसंख्या ॥ (७) ज्ञानानुबादेन- मत्यज्ञानिन. श्रुताज्ञानिनश्च मिथ्यादृष्टि- सासादनसम्यग्दृष्टयः सामान्योक्तसंख्याः। विभङ्गज्ञानिनो मिथ्या- .

·प्रथमोऽध्यायः १९ दृष्टयोऽसंख्येयाः श्रेणयः प्रतरासंख्येयभागप्रमिताः । सासादन- सम्यग्दृष्टयः पल्योपमासंख्येयभागप्रमिताः । मतिश्रुतज्ञानिनोऽसंयत- सन्यग्दृष्यादयः क्षीणकपायान्ताः सामान्योक्तसंख्याः । अवधि- ज्ञानिनोऽसंयतसम्यादृष्टिसंयत्तासंयतान्ताः सामान्योक्तसंख्याः । प्रम- तसयतादयः क्षीणकपायान्ताः संख्येयाः । मन पर्ययज्ञानिनः प्रम- तसंयतादयः क्षीणकपायान्ताः संख्येयाः । केवलज्ञानिनः सयोगा अयोगाश्च सामान्योक्तसंख्या. ॥ (८) संयमानुवादेन- सामा- यिकच्छेदोपस्थापनशुद्धिसंयताः प्रमत्तादयोऽनिवृत्तिवादरान्ताः सा- मान्योक्तसंख्याः। परिहारविशुद्धिसंयताः प्रमत्ताश्चाप्रमत्ताश्च संख्ये- याः। सूक्ष्मसाम्परायशुद्धिसंयता यथारख्यातविहारशुद्धिसयताः संय- तासंयता असंयताश्च सामान्योक्तसंख्याः ॥ (९) दर्शनानुवा- देन- चक्षुर्दर्शनिनो मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येयाः श्रेणयः प्रतरासंख्ये- यभागप्रमिताः। अचक्षुर्दर्शनिनो मिथ्यादृष्टयोऽनन्तानन्ताः । उभये च सासादनसम्यग्दृष्टयादयः क्षीणकषायान्ताः सामान्यो- तसंख्याः। अवधिदर्शनिनोऽवधिज्ञानिवत् । केवलदर्शनिनः केव- लज्ञानिवत् ॥ (१०) लेश्यानुवादेन- कृष्णनीलकपोतलेश्या मिथ्यादृष्ट्यादयोऽसंयतसम्यग्दृष्टयन्ताः सामान्योक्तसंख्याः। तेजः पद्मलेझ्या मिथ्यादृष्ट्यादयः संयतासंयतान्ताः स्त्रीवेदवत् । प्रम- ताप्रमत्तसयताः संख्येयाः । शुक्ललेश्या मिथ्यादृष्ट्यादयः संय- तासंयतान्ताः पल्योपमासख्येयभागप्रमिताः । प्रमत्ताप्रमत्तसंयताः संख्येयाः। अपूर्वकरणादयः सयोगकेवल्यन्ता अलेश्याश्च सामा- न्योक्तसंख्याः ।। (११) भव्यानुवादेन- भव्येषु मिथ्यादृष्ट्या- दयोऽयोगकेवल्यन्ताः सामान्योक्तसंख्याः । अमन्या अनन्ताः ॥ (१२) सम्यक्त्वानुवादेन- क्षायिकसम्यग्दृष्टिषु असंयत- सम्यग्दृष्टयः पल्योपमासंख्येयभागप्रमिताः । संयतासंयतादय उप- ·२० सर्वार्थसिद्धिः शान्तकषायान्ताः संख्येयाः । चत्वारः क्षपकाः सयोगकेवलिनोऽयोग- केवलिनश्च सामान्योक्तसंख्या. ! शायोपगमिकसम्यग्दृष्टिपु असंयत- सम्यग्दृष्ट्यादयोऽप्रमत्तान्ताः सामान्योक्तसंख्याः। औपशमिकसम्य- दृष्टिषु असयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयता. पल्योपमासंख्येयभागप्रमिताः। प्रमत्ताप्रमत्तसंयताः संख्ययाः । चत्वार औपगमिकाः सामान्योक्त- संख्या। सासादनसम्यग्दृष्टयः सम्यमिथ्यादृष्टयो मिथ्यादृष्टयश्च सामान्योक्तसख्याः ।। (१३) सज्ञानुवादेन- संज्ञिषु मिथ्या- दृष्ट्यादयः क्षीणकषायान्ताश्चक्षुर्दर्शनिवत् । असंज्ञिनो मिथ्यादृष्टयो- ऽनन्तानन्ताः । तदुभयव्यपदेशरहिताः सामान्योक्तसंख्याः ॥ (१४) आहारानुवादेन-आहारकेषु मिथ्यादृष्ट्यादयः सयोगकेव- ल्यन्ताः सामान्योक्तसंख्या. । अनाहारकेषु मिथ्यादृष्टिसासादनसम्य- ग्दृष्टयसंयतसम्यग्दृष्टयः सामान्योक्तसंख्याः । सयोगकेवलिनः संख्येयाः । अयोगकेवलिनः सामान्योक्तसंख्या । संख्या निर्णीता ॥ क्षेत्रमुच्यते-- तत् द्विविधम् । सामान्येन विशेषेण च ।। सामान्येन तावत् मिथ्यादृष्टीनां सर्वलोकः ॥ सासादनसम्यग्दृष्ट्या- दीनामयोगकेवल्यन्ताना लोकस्यासट्येयभाग ॥ सयोगकेवलिना । १ स्वस्थानस्वस्थाने वेदना पायमारणान्निकसमुद्धातेषु उपपादे च एवं पंचसु पदेषु सर्वलोको मिथ्यादृष्टीना क्षेत्रम् ॥ २ सास.दनस्य असंयतसम्यग्दृष्टेश्च स्वस्थानस्वस्थानविहारवत् ।। स्वस्था नवेदनाकषायवैक्रियिकमारणान्तिकोपपादेषु लोकस्यासंख्येयभाग क्षेत्रम् ॥ मित्रस्य तेष्विव मारणान्तिकोपपादरहितेषु । तदहितत्वं कुत इति पत्तस्य मारणान्तिक्मरणयोरभावात् । तदपि कुत.. 'मरणतसमुग्धादो वि य ण मिस्सम्मि' इत्यनेन 'मिस्सा आहारस्सनिस्सा' इत्यादिना च तयोः प्रतिषधाविधीयते ॥ एवं देशसंयतादिषु आगमानुसारेणावबोद्धन्यम् ॥ - .

·प्रथमोऽध्यायः २१ लोकस्यासंख्येयभागः समुद्धातेऽसंख्यया वो भागाः सर्वलोको वा । विशेषण- (१) गत्यनुवादेन नरकगतौ सर्वासु पृथिवीषु नार- काणां चतुर्पु गुणस्थानेषु लोकस्यासंख्येयभागः । तिर्यगती तिरश्चां मिथ्यादृष्ट्यादिसंयतासंयतान्तानां सामान्योक्त क्षेत्रम् । मनुष्यगतौ मनुष्याणां मिथ्यादृष्ट्याद्ययोगकेवल्यन्तानां लोकस्या- संख्येयभागः । सयोगकेवलिनां सामान्योक्तं क्षेत्रम् । देवगतौ देवानां सर्वेषां चतुर्पु गुणस्थानेषु लोकस्यासंख्येयभागः ॥ (२) इन्द्रियानुवादेन-~- एकेन्द्रियाणां क्षेत्रं सर्वलोकः। विकलेन्द्रियाणां लोकस्यासंख्येयमागः । पञ्चेन्द्रियाणां मनुष्यवत् ॥ (३) काया- नुवादेन--पृथिवीकायादिवनस्पतिकायिकान्तानां सर्वलोकः । त्रस- कायिकानां पञ्चेन्द्रियवत् । (४) योगानुवादेन--- वाङ्मनसयोगि- ना मिथ्यादृष्ट्यादिसयोगकेवल्यन्तानां लोकस्यासंख्येयभागः । काय- १ एकस्मिन्काले सम्भवता पूर्वोकशतसहस्रपृथक्त्वसंख्याना सयोगकेवालिना स्वस्थानस्वस्थानविहारवत्स्वस्थानापेक्षया च लोकस्यासंख्येयभागाः क्षेत्रम् ॥ असंख्येयभागा इति वचनेन प्रतरसमुद्धाते लोकस्यासंख्यालबहुमागमात्रं क्षेत्रमित्युक्त शेयम् ॥ त्रिलोकसारे ' सत्तासीदी चदुस्सदेत्यादिना' कार्य- तेन सर्ववातवलयावरुद्धक्षेत्रेण ( एतावता १०२४१९८५१४८७) सर्वलो- कासंख्यातेकभागमात्रेण हानस्य सर्वलोकस्य तत्क्षेत्रत्वात् ॥ लोकपूरणापेक्षया सर्वलोक क्षेत्रम् ॥ २ असख्यया वा भागा इति वाशब्देन समुद्धाते असंख्येयभागोऽपि परामृष्टः । तेन दण्डकवाटसमुद्धातयोलोकस्यासंख्येग्भागः क्षेत्रमिलबसेयम् ।। तत्र आरोहणाचराइणापेक्षया उत्कर्षे ग चत्वारिंशत्केवलिन सम्भवन्ति । तथापि क्षेत्रं लोकस्यासक थेयभाग एव । उत्तरत्र सर्वत्र स्वस्थानादिपदानि यथासम्भवं योज्याने ॥ ३ भागहारभूतासलयातस्यानकविधवेन क्षेत्रस्य तारतम्यसद्धावेऽपि लोकस्या- सस पेयभागनाविशेषान्मनुष्यवदिति वचनम् ।।

·सवाथासद्धिः योगिना मिथ्यादृष्ट्यादिसयोगकेवल्यन्तानामयोगकेवलिनां च सा- मान्योक्त क्षेत्रम् ॥ (५) वेदानुवादेन- स्त्रीपुवेदाना मिथ्या- दृष्ट्यायनिवृतिवादरान्ताना लोकस्यासंख्येयभाग । नपुंसकवेदानां मिथ्यादृष्ट्याद्यनिवृत्तिवादरान्तानामपगतवेदानां च सामान्योक्त क्षेत्रम् ॥ (६) कवायानुवादेन- क्रोधमानमायाकषायाणां लोभ- कषायाणा च मिथ्यादृष्ट्याद्यनिवृत्तिवादरान्तानां सूक्ष्मसाम्परा- याणामकषायाणां च सामान्योक्त क्षेत्रम् ॥ (७) ज्ञानानु- वादेन-- मत्यज्ञानिश्रुताज्ञानिना मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्टीनां सामान्योक्तं क्षेत्रम् । विभज्ञानिनां मिथ्यादृष्टिसासादनसम्य- दृष्टीना लोकस्यासख्येयभाग.। आभिनिवोधिकश्रुतावधिज्ञानिनाम- सॅयतसम्यग्दृप्ट्यादीनां क्षीणकषायान्ताना मन पर्ययज्ञानिनां च प्रमत्तादीनां क्षीणकषायान्तानां केवलज्ञानिनां सयोगानामयोगानां च सामान्योक्तं क्षेत्रम् ॥ (८) सॅयमानुवादेन- सामायि- कच्छेदोपस्थापनाशुद्धिसॅयताना चतुर्णां परिहारविशुद्धिसॅयतानां प्रमत्ताप्रमत्ताना सूक्ष्मसाम्परायशुद्धिसँयतानां यथाख्यातविहारशुद्धि- सॅयताना चतुर्णा सॅयतासॅयतानामसयतानां च चतुर्णा सामान्योक्तं क्षेतम् ॥ (९) दर्शनानुवादेन- चक्षुर्दर्शनिना मिथ्यादृष्ट्या- दिक्षीणकषायान्ताना लोकस्यासंख्येयभागः। अचक्षुर्दर्शनिना मि- थ्याडप्ट्यादिक्षीणकषायान्ताना सामान्योक्तं क्षेत्रम् । अवधिदर्श- निनामवधिज्ञानिवत् । केवलदर्शनिनां केवलज्ञानिवत् ॥ (१०) लेश्यानुवादेन–कृष्णनीलकापोतलेश्याना मिथ्यादृष्ट्याद्यसॅयतसम्य- १ बाड्मानमयोगविशिष्ट सयोगकेवलिनि समुद्धातासम्भवोऽवगन्तब्य ॥ ओरालं दंडदुगे क्याडमुगले य तस्स मिस्सो दु ॥ पदरे य लोगपूरे कम्ने वय होइ कम्मइयम् ॥ इत्यनेन तत्र काययोगस्यैव कथनात् । काययोगे तु खस्थानस मुद्धातसम्भवो भवति ।

·प्रथमोऽध्यायः २३ । दृष्ट्यन्तानां सामान्योक्तं क्षेत्रम् । तेजःपद्मलेश्यानां मिथ्याह- प्याद्यप्रमत्तान्तानां लोकस्यासंख्येयभागः । शुक्ललेश्यानां मिथ्या- दृष्ट्यादिक्षीणकषायान्ताना लोकस्यासंख्येयभागः। सयोगकेव- लिनामलेश्यानां च सामान्योक्तं क्षेत्रम् ॥ (११ ) भव्यानुवादेन भव्याना चतुर्दशानां सामान्योक्तं क्षेत्रम् । अभव्याना सर्वलोकः ॥ (१२) सम्यक्त्वानुवादेन- क्षायिकसम्यग्दृष्टीनामसॅयतसम्यग्दृ- प्ट्याद्ययोगकेवल्यन्तानां क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टीनामसॅयतसम्यग्दृ- प्ट्याचप्रमत्तान्तानामौपशमिकसम्यग्दृष्टीनामसॅयतसम्यग्दृष्ट्याद्युपशा- न्तकषायान्तानां सासादनसम्यग्दृष्टीनां सम्यमिथ्यादृष्टीनां च सामा- न्योक्तं क्षेत्रम् (१३) सज्ञानुवादेन--- सम्झिनां चक्षुर्दर्श- निवत् | असज्ञिनां सर्वलोकः । तदुभयव्यपदेशरहितानां सामा- न्योक्तं क्षेत्रम् ॥ (१४) आहारानुवादेन- आहारकाणां मिथ्यादृष्ट्यादिक्षीणकषायान्तानां सामान्योक्त क्षेत्रम् । सयोग- केवलिना लोकस्यासख्येयभागः । अनाहारकाणा मिथ्यादृष्टिसा- सादनसम्यादृष्ट्यसॅयतसम्यादृष्ट्ययोगकेवलिना सामान्योक्त क्षेत्रम् । सयोगकेवलिना लोकस्यासंख्येयभागाः सर्वलोको वा ॥ क्षेल- निर्णयः कृतः॥ स्पर्शनमुच्यते-- तद् द्विविधम् । सामान्येन विशेषेण च ॥ सामान्येन तावत्- मिथ्यादृष्टिभिः सर्वलोकः १ये न संझिनो नाप्यसंझिनस्तेषाम् ॥ २ समुद्धातरहिनत्वादित्यर्थ ॥ ३ असख्यातयोजनकोव्याकाशप्रदेश परिमाणरज्जुस्तावदुच्यते । तरक्ष- णसमचतुरखरज्जुत्रिचत्वारिंशदधिकशतत्रयपरिमाणो ले.क उच्यते । स लोको मिथ्यादृष्टिमि सर्व स्पृष्टः । इत्युजलक्षणे लोके स्वस्थानविहार परस्थान- विहारो मारणान्तिकपमुद्धातश्च प्राणिनिषिधीयते ॥

·२४ सर्वार्थसिद्धिः स्पृष्टः । सासादनसम्यग्दृष्टिमिर्लोकस्यासंख्येयभागः अष्टौ द्वादश वा चतुर्दशभागा देशोनाः । सम्यमिथ्यादृष्ट्यसँयतसम्यग्दृष्टिमि- लोकस्यासंख्येयभागः अष्टौ वा चतुर्दशभागाः देशोनाः । संय- तासयतैलॊकस्यासंख्येयभागः षट् चतुर्दशभागा वा देशोनाः । प्रमत्सॅयतादीनामयोगकेवल्यन्तानां क्षेत्रवस्पर्शनम् ॥ विशेषण (१) गत्यनुवादेन- नरकगतौ प्रथमायां पृथिव्यां नारकै- श्चतुर्गुणस्थानलॊकस्यासंख्ययभागः स्पृष्टः । द्वितीयादिषु प्राक्स- सम्या मिथ्यादृष्टिभिः सासादनसम्यग्दृष्टिमिलोकस्यासंख्येयभागः एकः द्वौ त्रयः चत्वारः पञ्च चतुर्दशभागा वा देशोनाः । सम्यड्मिच्यादृष्ट्यसॅयतसम्यग्दृष्टिमिर्लोकस्यासंख्येयभागः । सप्तम्यां पृथिव्या मिथ्यादृष्टिभिलोकस्यासंख्येयभागः षट् चतुर्दशभागा वा देगोना.। शेषैत्रिभिर्लोकस्यासंख्येयभाग. ॥ तिर्यगतौ तिरश्चा तिर्यड्मिथ्यादृष्टिमिः सर्वलोकः स्पृष्टः । सासादनसम्यग्दृष्टिमि- १ तत्र स्वस्थानविहारापेक्षया सासादनसम्यग्दृष्टिमिलोकस्यासंख्येयभाग स्मृष्ट । एवमग्रेऽपि स्वस्थानविहारापेक्षया लोकस्यासंख्येयभागो ज्ञातव्यः । परस्थानविहारापेक्षया तु सासादनदेवाना प्रथमपृथिवीबये विहारात् रज्जु- द्वयम् । अच्युतान्तोपरिविहारत् पञव. । इत्यष्टौ द्वादश चतुर्दश भागा वा देशोना स्पृश ॥ द्वादशभागा कथं स्पृष्टा इति चेदुच्यते । सप्त. मपृथिव्या परित्यक सासादनादिगुणस्थान एव मारणान्तिके विदधाताति नियमात् ॥ पष्टीतो मध्यलोके पञ्चरज्जव । सासादनो मारणान्तिकं करोति । मध्यमलोकाच लोकाग्रे वादरपृथिवीकायिकवादराकायिकवादरवनस्पतिकायिकेपु उत्पाते इति सप्त रज्जव एव द्वादशजवो भवन्ति । सासादनसम्यग्दृष्टिहि वायुकायिकेषु तेज काधिवेषु नरकेषु सर्वमूक्ष्मकायिकेषु चतुर्यस्थानकेषु ना. स्पयत इति नियम ॥ तथा चोकम् ॥ गाथा ॥ वजिम ठाण तेऊ वाऊ य गस्य मुहमं च ॥ अण्णा राबठाणे उवज्जदे सासको जावो॥ १॥' देशोना इति स्थम्? पेचित्प्रदेशा सासादनसम्यग्दर्शन यंग्या न भत्तीति देशोना । एवमुत्तरत्र सर्वत्रापि वेदितव्यम् ।

·प्रथमोऽध्यायः २५ लोकस्यासंख्येयभागः सप्त चतुर्दशभागा वा देशोनाः । सम्यड्मिथ्यादृष्टिमिर्लोकस्यासंख्येयभागः । असंयतसम्यग्दृष्टिमिः संयतासंयतैर्लोकस्यासंख्येयभागः षट् चतुर्दशभागा वा देशोनाः ॥ मनुष्यगतौ मनुष्यैमिथ्यादृष्टिभिर्लोकस्यासंख्येयभागः सर्वलोको वा स्पृष्टः । सासादनसम्यग्दृष्टिमिलॊकस्यासंख्येयभागः सप्त चतुर्द- शभागा वा देशोनाः । सम्यड्मिथ्यादृष्ट्यादीनामयोगकेवल्यन्तानां क्षेत्रवत्स्पर्शनम् ॥ देवगतौ देवैर्मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्टिमिर्लो- कस्यासंख्येयभागः अष्टौ नव चतुर्दशभागा वा देशोनाः । सम्यड्मिथ्यादृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टिमिर्लोकस्यासंख्येयभाग अष्टौ चतु- दशभागा वा देशोना ॥ (२) इन्द्रियानुवादेन--- एकेन्द्रियः सर्वलोकः स्पृष्टः। विकलेन्द्रियैर्लोकस्यासंख्येयभागः सर्वलोको वा ॥ पञ्चेन्द्रियेषु मिथ्यादृष्टिमिर्लोकस्यासंख्येयभागः अष्टौ चतु- देशभागा वा देशोनाः सर्वलोको वा। शेषाणां सामान्योक्तं स्पर्शनम् ॥ (३) कायानुवादेन- स्थावरकायिकैः सर्वलोकः स्पृष्टः ॥ त्रसकायिकानां पञ्चेन्द्रियवत् स्पर्शनम् ॥ (४) योगानुवादेन- वाड्यानसयोगिभिमिथ्यादृष्टिमि।कस्यासंख्येय- भागः अष्टौ चतुर्दशभागा वा देशोनाः सर्वलोको वा। सासा- दनसम्यग्दृष्ट्यादीनां क्षीणकषायान्तानां सामान्योक्तं स्पर्शनम् । सयोगकेवलिनां लोकस्यासंख्येयभागः ॥ काययोगिनां मिथ्याह- प्ट्यादीनां सयोगकेवल्यन्तानामयोगकेवलिनां च सामान्योक्तं स्पर्शनम् ॥ (५) वेदानुवादेन --- स्त्रीवेदैमिथ्यादृष्टिमिलोकस्या- संख्येयमागः स्पृष्टः अष्टौ नव चतुर्दशभागा वा देशोनाः सर्व- लोको वा। नपुंसकवेदेषु मिथ्यादृष्टीना मासादनसम्यग्दृष्टीनां च सामान्योक्तं स्पर्शनम् । सम्यमिथ्यादृष्टिमिर्लोकस्यासंख्ये- यभागः स्पृष्टः। सासादनसम्यग्दृष्टिमिलकस्यासंख्येयभागः अष्टौ ·२६ सर्वार्थसिद्धिः नव चतुर्दशभागा वा देशोनाः । सन्यड्मिथ्यादृष्ट्याद्यनि- तिवादरान्तानां सामान्योक्तं स्पर्शनम् । असयतसम्यग्दृष्टिभिः संयतासंयतैलोकस्यासंख्येयभागः षट् चतुर्दशभागा वा देशोनाः । प्रमत्ताद्यनिवृत्तिवानरान्तानामपगतवेढानां च सामान्योक्तं स्पर्श- नम् ॥ (६) कषायानुवादेन- चतुष्कषायाणामकषायाणां च सामान्योक्तं स्पर्शनम् ॥ (७) ज्ञानानुवादेन - मत्यज्ञानिश्रु- ताज्ञानिनां मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्टीना सामान्योक्तं स्पर्श- नम् । विभज्ञानिना मिथ्यादृष्टीनां लोकस्यासंख्येयभाग. अष्टौ चतुर्दशभागा वा देशोनाः सर्वलोको वा। सासादनसम्यग्दृ- टीनां सामान्योक्तं स्पर्शनम् । आमिनिबोधिकश्रुतावधिमनःपर्य- यकेवलज्ञानिनां सामान्योक्तं स्पर्शनम् । (८) संयमानुवादेन- संवतानां सर्वेषां संयतासंयतानामसंयताना च सामान्योक्तं स्प- र्शनम् ॥ (९) दर्शनानुवादेन- चक्षुर्दर्शनिनां मिथ्यादृष्ट्या- दिक्षीणकषायान्तानां पञ्चेन्द्रियवत् । अचक्षुर्दर्शीनना मिथ्याह- प्ट्यादिक्षीणकपायान्तानामवधिकेवलदर्शनिनां च सामान्योक्तं स्पर्श- नम् ॥ (१०) लेश्यानुवादेन- कृप्णनीलकापोतलेश्यमिथ्या- दृष्टिभिः सर्वलोक स्पृष्टः । सासादनसम्यग्दृष्टिमिलोंकस्यासंख्ये- यभागः पञ्च चत्वारो द्वौ चतुर्दशभागा वा देशोना.। द्वाद- अभागा. कुतो न लभ्यन्ते इति चेत् तत्रावस्थितलेश्यापेक्षया १ मनुष्वतिर्यग्विभड्गज्ञानिभि. क्रियमाणमारणान्तिकापेक्षया सर्वलोक इति वचनम् ॥ देवाना नव चतुर्दशभागा इति पूर्वमुक्तत्वात् ॥ २ मिथ्यादृष्ट्यायसंयतसम्यग्दृष्ट्यन्तानाम् ।। ३ कामो काओ काओ गौळाणीळा य णीळविण्हाय। किण्हाय परमकिण्हा लेत्सा पटमादिपुटवीण ॥१॥ भत्या गाथाया अर्थ कथ्यते- प्रथमाया पृथिव्या नारकाणां जपन्या कपोतलेल्या भवति ।। द्वितीयायामध्यमा। तृतीयायामष्टविन्द्रकेषु उत्कृया । सब चरेमेन्द्रकै उत्कृष्टा तत्रैव च केयाचित्राकाणा जघन्या नीललेल्या च भवति ।

·प्रथमोऽध्यायः २७ पञ्चैव । अथवा येपा मते सासादन एकेन्द्रियेषु नोत्पद्यते तन्म- तापेक्षया द्वादशभागा न दत्ताः। सम्यमिथ्यादृष्ट्यसंयत- सम्यग्दृष्टिमिलोकस्यासत्येयभागः । तेजोलेश्यैर्मिथ्यादृष्टिसासादन- सम्यग्दृष्टिभिलोकस्यासंख्येयभागः अष्टौ नव चतुर्दशभागा वा देशोनाः । सम्यग्मिध्यादृष्टयसयतसम्यग्दृष्टिभिर्लोकस्यासंख्येयभागः अष्टौ चतुर्दशभागा वा देशोनाः । संयतासंयतर्लोकस्यासंख्ये- चतुथ्यो तस्यां मन्यमा नीला । पञ्चम्या पृथिव्या उपारमेषु चतुबिन्द्रकेषु उमटा सेव । चरमेन्द्रकेषु उत्कृष्ट नीललेश्या जघन्या कृष्णलेश्या च भवति । पच्या मध्यमा कृष्णरे श्या । सप्तम्या पृथिव्या उत्कृष्टा कृष्णलेश्या । गोम- सारलेदयामार्गणागतेयं गया। ततः परपृथिवीत मारणान्तिकं कुर्वाणान् कृष्णलेक्ष्यासासादनान्प्रति पञ्च चतुर्दश भागा कथिताः ॥ सप्तमपृथिवीपरित्यागः कुत इति चेत्- “ तमतमगुणपडिवण्णा य ॥ मरंतीति " वचनेन ततत्ससासादनानन मरणाभावात् । मरणाभावेऽपि मार- गान्तिकाभावप्रतीतिः कथमिति चेत् कृष्णलेश्यापेक्षया पञ्च चतुर्दशभागा इति वचनान्यथानुपपत्ते । पञ्चमपृथिवीचरमेन्द्रकात् नीललेश्वोत्कृष्टस्थानात् मारणान्तिक कुद्धिः सासादनैश्चत्वारश्चतुर्दशभागा' स्पृष्टाः। ॐ । तृतीयपृथ्वीवरमेन्द्रकाका पोतलेश्योत्कृष्टस्थानान्मारणान्तिकं कुर्वाणी चतुर्दशभागी स्पृष्टौ। बत देशोनत्व भोगभूमिप प्रणिधावस्पर्शनात् ॥ १ पटपृथ्वीपर्यन्तस्थितानामशुभलेश्याऽसंयतसम्यग्दृष्टीना मरणमस्ति । अतो लोक्स्यासत्येयभाग । कयामिति चेत् तेषा मनुप्यक्षेत्रे एवोत्पत्तिसद्भावेन एक. रज्जुविष्कम्भे सर्वत्र स्पर्शाभावादिति बूम । श्रेणिवद्धप्रकीर्णक्चर्तिनामपि स्वकीयस्वकीयपृथिव्यामेव इन्द्रकपर्यन्तं तिर्यगागत्य पुनर्वागमनातावानेव । अन्यथा लोकासंख्ययकथनानुपपत्ते ।। २ विहारवत्स्वस्थानापेक्षया अष्टौ चतुर्दशभागा. 13 ॥ विहारवन्तस्ते- जोलेश्या मिथ्यादृष्टिदेवास्तृतीयपृथ्वीतोऽष्टमपृथिवीवादरपृथिवीकायिकत्वेनोत्पत्त्यर्थ मारणान्तिकं कुर्वन्ति तदपेक्षया नव चतुर्दशभागाः। ॥ ३ विहारवत्स्वस्थानापेक्षया । ३ ॥

·२८ सर्वार्थसिद्धिः यभागः अध्यर्धचतुर्दशमागा वा देशोनाः ॥ प्रमत्ताप्रमत्तैलों- कस्यासाठ्येयभागः ।। पद्मलेश्यमिथ्याहण्ट्याद्यसंयतसम्यग्दृप्यन्तै- लोकस्यासख्येय नागः अष्टौ चतुर्दशभागा वा देशोनाः ॥ संयतासंयतर्लोकस्यासंख्येयभागः पञ्चै चतुर्दशभागा वा देशोनाः ॥ प्रमत्ताप्रमत्तलॊकस्यासंख्येयभागः || शुक्ललेश्यमिथ्यादृश्यादिसं- यतासयतान्तोकस्यासंख्येयमागः षट् चतुर्दशमागा वा देशोनाः ॥ १ तेजोलझ्या देशसंयतैः क्रियमाणमारणान्तिकसमुद्धावापेक्षयाऽध्यर्घचतु- देशभागः । चतुर्दशभागनिमिभवितव्यम् । ॥ सनत्कुमारमाहेन्द्रपर्यन्तं तेजोलशासद्भावादिति चोदनायां परिहारो गोमटसारे जीवकाण्डे लेश्यामार्गणाया स्पर्शाधिकारे । एव तु समुग्यादे णव चोइस भागय च किंचूणम् । उववादे पढमपद दिवड्ढ चौदस य किंचूणं ॥ १ ॥” इति गाथायास्तुरी- यपादव्याख्यानं दृष्ट्वा ज्ञात्वा कर्तव्य. ॥ २ विहारवरस्वस्थानेवेदनाकपायवैक्रियिकसमुद्घातापेक्षया अध्चतुर्दशभागा ॐ ॥ प्रागुतेष्वप्यटचतुर्दशभागेष्वयं को वेदितव्य ॥ ३ पद्मलेश्यादेशसयतै क्रियमाणमारणान्तिकापेक्षया पत्र चतुर्दशभागा. सह- वारकरपादुपरि पद्मलेश्याऽभावात् । पीतपद्मशक्ललेश्या द्वित्रिशेपेष्विति वचनात् ॥ ४ शुक्लश्यादेशसंयतस्य मारण.न्तिकापेक्षया षट्चतुर्दशभागकथनं सुग- मम् । अच्युतकरुपादुपरि तस्योत्पत्त्यभावात् । इतरेपामपि मिथ्यादृष्टयाद्य संयतान्ताना पट्चतुर्दशभागा इति वचनात् । शुक्ललेश्यादेवाना मध्यलो कादधो विहारो नास्तीति युक्त्याऽवगम्यते । अन्यथा अष्टी चतुर्दशभागा इति कथयेरन् सलु शास्त्र कारा । ननु तेपा मध्यलोकपर्यन्तमपि विहारो नास्ति । केवलं मारणान्तिकोषपादापेक्षया षट्चतुदशभागकथनमिति ववनं मन्तव्यम् । सम्यमिथ्यादृष्टेस्तदभावात् ॥ मिस्सा आहारस्स य मिस्सा चढमाणपढमपुब्वा च । पढमुवमम्मा तमतमगुणपडिवण्णा य ण मरति ॥ इति वचनेन 'मरणतसमुग्घाटो वि य ण मिस्साह्म' इति वचनेन च तदरगम । लेखकदोषोऽयं पट्चतुर्दशभागा इति न च शास्त्रकारवचनमिति च नाशक- नीयम् । नेमिचन्द्रसैद्धान्तिकचक्रवत्तिभिरपि लेखाधिकारे तथैवोकत्वात् । मुक्कस्स व तिवाणे पडमो मोइसा हाणा॥ णवरि समुग्धादाही य संखातीदा ·प्रथमोऽध्यायः २९ प्रमत्तादिसयोगकेवल्यन्ताना अलेश्यानां च सामान्योक्तं स्पर्श- नन् ॥ (११) भव्यानुवादेन- भन्याना मिथ्यादृप्ट्याद्ययोग- फेवल्यन्तानां सामान्योक्त स्पर्शनम् । अभव्यैः सर्वलोकः स्पृष्टः ॥ [१२] सम्यक्त्वानुवादन-क्षाविकमम्यग्दृष्टीनामसंयतसम्यग्दृष्ट्या- पयोगफेवल्यन्तानां सामान्योक्तम् । कितु संयतासयताना लोकस्यासंख्येयभागः । बायोपशमिकसम्यग्दृष्टीनां सामान्योक्तम् हवन्ति 'भागा ना ॥१॥ सम्यो वायल लोगो फामा होदिति णिवा इति । ननु पयानुत्तरपर्यन्तं श्यामद्भावन ततोऽध शुरलेल्यासंयतसम्यग्दृष्टिभिरुपपा- दपरिणतः स्पृष्टत्यान, देशोनसप्तचतुर्दगभागा इति वचनं युक्त । न युक्त, मनुष्वक्षेत्रवर्तिमनुप्याणामेव तत्रोत्पत्तः। तत प्रच्युतानामपि मनुप्यक्षेत्रे एवोसत्तेलोशनस्येवगागेऽन्तावान् । एकरजुविकम्भे सर्वत्र स्पर्शाभावात् । पानातानां विक्षाराभावाच । ननु " सदरसहस्सारगति तिरियदुर्ग तिरियाऊ वो उन्नोज अस्यि तदा णस्थि सदर चऊ' इति गोमसारकर्मकाण्डवन्धोदयसत्वाधि- कारगाथया सहस्रारकरपादुपरितनदेवाना तिर्यगायुप्यादिवन्धाभावकथनात्तेषातिर्य- क्षत्यत्यभावोऽवगम्यते । तथा व मनुप्वप्ववोत्पत्तावपि स्वयम्प्रभाचलवहिर्वतिीत रश्चामच्युतपर्यन्तमुत्पत्तिमद्रावात् । अन्यथा सामान्यस्पर्शकथनावसरे देशसय- तापेक्षया पट्चत्तुर्दशभागकथनानुपपत्तेल कासंख्येयभागकथनप्रसंगात्मायिकसम्य- दृष्टिदेगगंयतपशनताद्यच्युतपर्यन्तदेवाना विहारवत्वाच्च करपातीतानामेष क्रमा नास्तति लोकारांख्येयभाग एंवत्यवगन्तव्यम् ॥ १ प्रामामान्यकथनावमरे देशसंयतस्ये पट चतुर्दशभागा इत्युक्तम् । इदानीं क्षायिकसम्यग्दृष्टिदेगसंयतापेक्षया लोकासंख्येयभाग इति कथ्यते । तत्कुत इति चेत्- मानुपात्तरपर्वतवहिर्वतितिर्यक्षु सर्वत्र क्षायिकसम्यक्त्वाभावात् । तत्र तद- भावश्च " ॥ दसणमोहक्सवणापट्टवगो कम्मभूमिजो मणुसो ॥ नित्थयरपादमूळे केवळिसुदकेवगमूळे ॥ ,, इति गोम. जीवकाण्डे सम्यक्त्वम गणातोऽवाम्यते । प्राग्वद्धतिर्यगायुपा पश्चादगृहीतक्षायिकासम्यक्त्वानामपि उत्तमभोगभूमितिर्य- लेवोत्पत्तस्तत्र क्षायिकसम्यक्त्वाभाव एवं 1" चत्तारि वि खेत्ताइ भाउगवेण होइ सम्मत्तं । अणुवदमहव्वदाई ण लहइ देवाउगं मोत्तुम् ॥" ति गोम कर्म- काण्ड३३४तमगाथायावचनात्तिर्यगायुर्वन्धेऽपि सम्यक्त्वग्रहणमस्तीत्यवगन्तव्यम्। १ प्रतरसमुद्भाते। २ लोकपूरणसमुद्धाते ।

·सवामिद्धिः ॥ आपणमिकसन्यक्त्वानामसयतमन्यादृष्टीना सामान्योक्तम् । षाणां लोनम्यांसंयभाग । नामाइनसन्याष्टिमन्यग्निच्या- दृष्टिमिथ्यादृष्टीनां सामान्योक्तम् ॥ (१३) सञ्ज्ञानुवादन- सम्झिना चक्षुर्दशनिवन् । असज्ञिमि. सबन्दीक स्पृष्टः । तदु- भयव्यपदेशराहिनानां नामान्योक्तम् ॥ (११, आहागनुवादन-- आहारकाणां मिथ्यावादिनीषयायाताना सामान्योक्तम् । संयो- गंवलिना लोहम्णसंध्येयभागः ॥ अनाहाकयु मियादृष्टिमिः सर्व- लोकः न्पृष्ट । सासाइनमयदृष्टिमिलाकन्यासंध्ययभागः एकादश १ भयाणा लेगलेषनाग इसनन अगसानिमनताजियापि ओसंयम गयनान्मनुष्य क्षेत्रमहंग्युपगम्याटेना नरपराहताना गरन्तिक भावेऽन्यवगन्यते । सन्ध्या त्दषया पद् चतुर्दशमगा इति व्ययन्ति । न्नुयज्ञववादिनीयोपवर टीना रमनस्ति । नारणा- न्तित नातीला नाला निश्चय । उपदेनामावत् । यद्यस्ति तदपि लोययभागेजमाव । नियक्षेत्राद् बहिरगा ॥ २ स्वस्थानतिनां दबानमुद्रात्यदिनां च ।। ३ पश्वीयन्तवमासानानां ध्यले उत्तरति । नटलोन- तिनामच्युतमार्यन्तमुत्तति । तत उपादपरिपततत्वावक्षेत्रं पृथ्म् । तत एकदा चनुमानाग अनाहाराबादनापेमवति सुगन्न् । यदि वेचपर्यन्त मानुसास्ति तयापि लोकसंख्लेयनागेऽन्त । ननुभ्या- पानेव देव्युत्पतिः । ननु ऊनान्यस्यनावमरे सासादनापेक्षया द्वादश चतुर्दगन्नमा इन्यु तन्भव ब्यनिति - सादना सम्वोपर्यन्तं मारणान्तिकं ला मिव्यावपरिणान्न नियन्ते । तत महारः माशाइ- नेत्तापरि जनवापर्यन्त क्षेत्र पृथ्न् । बताय. पाटापर्य- नावारजनहारपितः स्मुन्न । एतइया तन्मयो नवति ॥ अन्याव्यानुनयनानासानः मिथ्यागरमानेदेव त्रिबद्ध (इति) तो नियन इति चेन्- ऐतरात्रायरेकन्टिकेतु साचाइनानुत्तिरज्ञांगी- कारणात् ॥ कयन्या प्रनिर्शित चेन्- पूर्वनेत्रविश्लेन्द्रिये एकन्ध निया- राष्टियनयाननिलस्वातिभनुन्यज्ञासादनाया सप्त ऋतुर्दशभागा इत्युतं ददलोसारमान्दिकत्येशबान्तकम् ॥

·प्रथमोऽध्यायः चतुर्दशभागा वा देशोनाः । संयोगकेवलिनां लोकस्यासंख्येय- भागः सर्वलोको वा। अयोगकेवलिना लोकस्यासंख्ययभागः ॥ स्पर्शनं व्याख्यातम् ॥ कालः प्रस्तूयते ॥ स द्विविधः सामान्येन विशेषेण च। सामान्येन तावत्- मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवापेक्षया त्रयो भङ्गाः। अनादिरपर्यवसानः अनादिसपर्यवसानः सादिसपर्यवसानश्चेति ॥ तत्र सादिः सपर्य- क्सानो जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेणार्धपुट्टेलपरिवर्तों देशोनः ॥ सासादनसम्यग्दृष्टेनानाजीवापेक्षया जघन्येनैक. समयः। उत्क- घेण पल्योपमासंख्येयभागः ॥ एकजीवं प्रति जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षेण षडालिकाः । सम्यड्मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया जघन्ये- १ प्रतरलोकपूरणसमुद्वातवर्तिनाम् ॥ २ आहारामार्गणाया गोमटसारे गाथा। विग्गहगतिमावण्णा विळिणी समुहदो अजोगी य। सिद्धा य अणाहारा सेसा आहारिणो जीवा ॥१॥ ३ अनादिरपर्यवसानो मिथ्यात्वकाल' अभव्येषु । अनादिमिथ्याष्टिर्य. कश्चन भव्यः प्रथमोपशमसम्यक्त्वं गृहीष्यति तस्य प्राक्तनमिथ्यात्वकाल अनादि- सपर्यवसानः। कश्चित्तु गृहीतसम्यक्त्वो मिथ्यात्वं प्राप्नोति तस्य तन्मिथ्यात्वं सादिसपर्यवसानम् ॥ ४ य. कश्चित् गृहीतवेदकोपशमसम्यक्त्वो मिथ्यात्वं प्राप्य संसारे परि- भ्रमति स नियमेनार्दपुद्गलपरिवर्तनकालपरिसमाप्ती ससारे न तिष्ठति किंतु मुक्तो भवति ॥ तदुकम्- " पुद्गलपरिवर्ता परितो व्यालीढवेदकोपशमौ । घसत. संसाराधो क्षायिकदृष्टिर्भवचतुष्क ॥” इति। सम्यक्त्वग्रहणं पुन. अर्धपुद्गलपरिवर्तनपरिसमाप्ते. प्रागेव भवति । अन्यथा तदा मुक्तयनुपपत्ति स्तत सादिपर्यवसानमिथ्यात्वकालस्योत्कृष्टस्य देश नपुद्गलपारवर्तत्वं युक्तमेव।। ५ आवलिका चासंख्यातसमयलक्षणा भवति गोमट्टसारे जीवकाण्डे सम्यक्त्तमार्गणाया तथा चोक्तम्- आवलि असखममया संखज्जावलिसमूह उस्सासो। सत्तुस्सासो थोऊ सत्तत्यौवो लवो भणओ ॥

·३२ सर्वार्थसिद्धिः नान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पल्योपमासंख्येयभागः ॥ एकजीवं प्रति जघन्यः उत्कृष्टश्चान्तर्मुहूर्तः ॥ असंयतसम्यग्दृष्टानाजीवापेक्षया सर्व कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः " ॥ तिष्णि सहस्सा सत्त य सदाणि तेहत्तारं च उसासा । एसो हवइ मुहुत्तो सव्वेसिं चेव मणुयाणम् ॥ " उत्कर्षेण त्रयस्त्रिश- सागरोपमाणि सातिरेकाणि ॥ संयतासंयतस्य नानाजीवापेक्षया सर्वः काल. । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहर्त्तः । उत्कर्षण पूर्वकोटी देशोनौं । प्रमत्ताप्रमत्तयो नाजीवापेक्षया सर्वः काल । एकजीवं प्रति जघन्येनक. समय. ॥ उत्कर्षेणान्तर्मुहूर्तः ॥ चतुर्णामुपशमकाना नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च जघ- न्येनैक समय । उत्कर्षणान्तर्मुहूर्त । चतुर्णा क्षपकाणामयो- १ त्रीणि सहस्राण सप्त शतानि त्यधिकसप्ततिइच्छवासा मुहूर्त क्भ्यते३७३ २ य कश्चित्मयमी सम्प्राप्तमृति सर्वार्थसिद्धानुत्पन्नस्तत्र खस्थिति जीवित्वा मृतो मनुष्यगतान्पन्नो यावदेशसंयम सकलसयमं वा गृण्हाति तावत्साधिकाय- स्त्रिंशत्सागरोपमकालोऽसयतसम्यग्दृष्टशकालो वेदितव्य । यद्यपि " वेदग. सम्मत्तहिदि जहण्णमतामुहत्तमुक्स्स । छासहिसायस्वमा णिदिवा मणुवदेवहये।" इति गायोदितप्रसरेण वेदक्सम्यक्त्वस्य उकोण पट्पष्टिसागरोपमपर्यन्तं स्थितिसम्भवेऽपि असंयमेन सह त वत्कालं तस्यावस्थानासम्भवान् । मध्ये देशसंयमसकलसयमयोः प्राप्तिसम्भवादिह तस्योत्कृष्टत्वेनाग्रहणम् । इह खल्व- संयतसम्यग्दृष्टिकाल• पोलतुनुपक्रान्तो न तु सम्यक्त्वकाल. ।। ३ वर्षाष्टक शिवमतीय गृहातदशर्मयम पूर्वकोव्यायुयों जीव आमर- गाशनयन पालयात तपेक्षया टेगोनपूर्वकोटी देशसयतकाल ॥ ४ नन्वै निभ्यादृष्टेरप्येकसमय कस्नान नन्भवतीत्यनुपपन्नम् । कोऽर्थ ? मिन्य रसमय कालोन घटते टसर्थ । स्मान प्रतिपन्नामध्यत्वस्यान्त- महतमध्ये मग्णानभवन् । तदुत्तन् मिथ्याचे दर्शनात्प्राप्त नास्त्यनन्ता. नुवन्धिनाम् । यावदगलिकापाकान्त इत्तें मृतिनं च ॥ १ ॥ सम्पमिभ्या- के निकाले गणय नत्यागनरममय सम्भवतीति प्रतिपन्नासयन- सरतायतगुगोप्यन्नमुंह मन्त्र न म्रियते । अतोऽभयतसयतासंयतयारप्ये- रनमयों न भवति ॥

·प्रथमोऽध्यायः ३ गकेवलिनां च नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च जघन्यश्चोत्कृष्ट- श्वान्तर्मुहूर्तः ॥ सयोगकेवलिनां नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः | एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः। उत्कर्षेण पूर्वकोटी देशोनौ ॥ विशेषेण ( १ ) गत्यनुवादेन- नरकगतौ नारकेषु सप्तसु पृथिवीषु मिथ्यादृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जर्धन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण यथासंख्यं एक-त्रि-सप्त-दश-सप्तदश- द्वाविंशति-त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि॥ सासादनसम्यग्दृष्टे. सम्यग्मिथ्या- दृष्टेश्च सामान्योक्तः कालः। असंयतसम्यग्दृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण उक्त एवोत्कृष्टो देशोनः ॥ तिर्यग्गतौ तिरश्चा मिथ्यादृष्टीनां नाना- जीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेणानन्तः कालोऽसख्येयाः पुलपरिवर्ताः ॥ सासादनसम्य- ग्दृष्टिसम्यग्मिथ्यादृष्टिसंयतासंयतानां सामान्येनोक्तः कालः ॥ असंयतसम्यग्दृष्टे नाजीवापेक्षया सर्वः काल. । एकजीवं प्रति जधन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण लीणि पल्योपमानि ॥ मनुष्य- १ तत्कथम् । चतुर्णा क्षपकाणामपूर्वकरणानिवृत्तिकरणसूक्ष्मसाम्परा- यक्षणिकषायाणामयोगकेवलिना च मोक्षगामित्वेन चान्तरे 'मरणासम्भवात् ॥ २ सयोगकंवालिगुणस्थानानन्तरमन्तर्मुहूर्तमध्येऽयोगकेवलिगुणस्थानप्राप्ते । ३ अष्टवर्षानन्तरं तपो गृहीत्वा केवलमुत्पादयतीति कियद्वर्षहीनत्वा- देशोना पूर्वकोटी वेदितव्या ॥ ४ पश्चान्मिथ्यादृष्टिगुणस्थानत्यागसम्भवात् ॥ ५ प्रथमपृथिव्यामपि देशोनत्वकथनात्तन गृहीतवेदकक्षायिकसम्यक्त्वानामुत्कृष्टायुष्येणोत्पत्यमावोऽ-वग- म्यते ॥ ६ य कश्चिदनादिमिथ्याष्टिीवो गत्यन्तरे स्थित तिर्यग्गति प्रविष्ट स तिर्यग्गतावुत्कर्षणानन्तकालमसंख्येयान्पुद्गलपरिवर्त्तान् तिष्टात तत ऊर्ध्व गत्यन्तरं प्राप्नोति ततस्तदपेक्षया तिर्यड्मिथ्यादृष्टिकाल अनन्त काल. असंख्येयाः पुद्गलपरिवर्ताः इत्यतम् ॥

·३४ सर्वार्थसिद्धिः गतौ मनुष्येषु मिथ्यादृष्टेनानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एक- जीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्तपण त्रीणि पल्योपमानि पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिकानि || सामादनसम्यग्दृष्टेनानाजीवापेक्षया जघन्यनकः समय. । उत्कर्पणान्तर्मुहूर्तः । एकजीवं प्रति जय- न्येनैकः समयः । उत्कण पडावलिका || सम्यग्मिध्यादृष्टे- नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च जघन्यश्चास्कृष्टश्चान्तर्मुहूर्तः ।। असॅयतसम्यग्दृष्टे नाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रीणि पल्योपमानि तिरेकाणि ।। शेषाणां सामान्योक्तः कालः ॥ देवगतौ देवेषु मिथ्यादृष्टे - नाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्तणेकत्रिंशत्सागरोपमाणि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टेः सम्यन्मिथ्या- दृष्टश्च सामान्योक्तः काल. ॥ असंयतसम्यग्दृष्टनानाजीवापेक्षया सर्वः कालः ।। एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षण त्रयस्त्रिंगत्सागरोपमाणि ॥ (२) इन्द्रियानुवादेन- एकेन्द्रियाणां नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीव प्रति जघन्येन क्षुद्रभवग्रह- १ यः कश्चिन्मनुष्यो बद्धमनुष्चायुष्कः पश्चात् गृहीतसम्यक्त्व उत्तम- भोगभूनाइत्पद्यते तदपेक्षया सातिरकाण त्रिपल्योपमानि प्राकनमनुष्यभव- सम्बन्धिना सम्यक्त्वतहणोत्तरवलवत्तिनपा आपकानि, यतो विग्रह- गतावपि मनुष्यगतिनामकर्मोदयोपेतत्दन मनुष्यत्वापरित्यागत्वात् ॥ २ तत्कीदृशामति चेत्- उत्कलक्षणमुहूर्तनध्ये तावदेकेन्द्रियो भूत्वा पश्चि- ज्जीवः पट्पष्टिसहवात्रिंशदधिकगतपरिमाणानि ६६१३२जन्ममरणान्यनुभवति तथा स एव जीवत्तस्यैव मुहूर्तस्य मध्ये द्वित्रिचतु पञ्चन्द्रियो भूत्वा यथासंख्य- मशीतिपरिचलारिंगचतुर्विंशतिजन्ममरणान्यनुभवति । सर्वेऽप्येते समुदिताक्षुद- भवा एतावन्त एव भवन्ति ॥ ॥ उच्वं च गोमहसारे- तिण्णि- सया छत्तीसा छावहिसहस्सगाणि मरणाणि ॥ एडदियतुभवा हवंति अंतो मुहत्तस्स ॥१॥ वियलिदिएम सीदि ८० सहि ३. चालीस ४० मेव ·प्रथमोऽध्यायः ३५ णम् । उत्कणानन्तः कालोऽसंख्येयाः पुद्गलपरिवर्ताः ॥ विकले- न्द्रियाणां नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येन क्षुद्भवग्रहणम् । उत्कर्षेण संख्येयानि वर्षसहस्राणि ॥ पञ्चेन्द्रियेषु मिथ्यादृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण सागरोपमसहस्रं पूर्वकोटीपृथक्त्वै- रभ्यधिकम् ॥ शेषाणां सामान्योक्तः कालः || (३) कायानु- चादेन- पृथिव्यप्तेजोवायुकायिकाना नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येन क्षुद्रभवग्रहणम् । उत्कर्षेणासंख्येयः कालः ॥ वनस्पतिकायिकानामेकेन्द्रियवत् ॥ त्रसकायिकेषु मिथ्या- दृष्टे नाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनान्त- र्मुहूर्तः । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमसहस्र पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिके । शेषाणां पञ्चेन्द्रियवत् ॥ (४) योगानुवादेन-- वाङ्मनसयोगि- पु मिथ्यादृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतप्रमत्ताप्रमत्तसयोगकेवलिनां नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षेणान्तर्मुहूर्तः ॥ सासादनसम्यग्दृष्टेः सामान्योक्तः कालः ॥ सम्यस्मिथ्यादृष्टेर्नानाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षेण पल्योपमासंख्येयभागः। एकजीवं प्रति जघन्येनैकः समयः। उत्कर्षेणान्तर्मुहूर्तः ॥ चतुर्णामुपशमकानां क्षपकाणां च नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च जघन्येनैकः समयः । उत्क- घेणान्तर्मुहूर्तः ॥ काययोगिषु मिथ्यादृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्वः जाणाहि ॥ पंचेंदी चउवीसा २४ खद्दभवतोमहत्तस्स ॥ यदा चैव मुहू- तस्य मध्ये एतावन्ति जन्ममरणानि भवन्ति तदैकस्मिन्नुच्छ्वासे अष्टादश जन्ममरणानि लभ्यन्ते। तलैकस्य क्षुद्रभवसंज्ञा ॥ १ उत्कर्षेण अनन्तकालोऽसंख्यातपुद्गलपरिवर्तवलक्षणो निरन्तरमेकेन्द्रियत्वेन मूत्वा पुनर्भवात्ततो विकलेन्द्रियः पञ्चेन्दियो वा भवति ।। .

·my सर्वार्थसिद्धिः काल । एकजीवं प्रति जघन्येनैक समयः। उत्कर्षेणानन्त' कालोऽसख्येवाः पुगुलपरिवर्ता ॥ शेषाणामयोगिवत् ॥ अयो- गाना सामान्यवत् ॥ (५) वेदानुवादेन - स्त्रीवेदेषु मिथ्याह- टेनानाजीवापेक्षया सर्व काल । एकजीव प्रति जघन्यनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पल्योपमपृथक्त्वम् ॥ सासादनसम्यग्दृष्ट्याद्यनिवृत्तिवादरा- न्तानां सामान्योक्तः कालः । कि तु असंयतसम्यग्दृष्टेर्नानाजी- वापेक्षया सर्वः काल । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पञ्चपञ्चाशत्पल्योपमानि देशोनानि ॥ पुंवेदेषु मिथ्या- दृष्टेनानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येना- न्तर्मुहूर्त । उत्तण सागरोपमशतपृथक्त्वम् ॥ सासादनसम्यग्रह- प्यायनिवृत्तिवादरान्तानां सामान्योक्तः कालः ॥ नपुंसकवेदेषु मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया सर्व. कालः । एकजीव प्रति जघन्ये- नान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षणानन्त. कालोऽसंख्येयाः पुद्गलपरिवर्ताः ॥ सासादनसम्यग्दृप्ठ्याद्यनिवृत्तिवादरान्तानां सामान्यवत् । किं त्वसं- यतसम्यग्दृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघ- न्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि देशोनानि ॥ अपगतवेदानां सामान्यवत् ॥ (६) कषायानुवादेन- चतुष्क- पायाणा मिथ्यादृष्टयाचप्रमत्तान्तानां मनोयोगिवत् ।। द्वयोरुपशम- कयोयोः क्षपकयोः केवललोभस्य च अकषायाणां च सामान्योक्तः कालः ॥ (७) ज्ञानानुवादेन-~~ मत्यज्ञानिश्रुताज्ञानिषु मिथ्यादृष्टि- सातादनसम्यग्दृष्टयो. सामान्यवत् ।। विभङ्गज्ञानिषु मिथ्यादृष्टेन - १ देशोनानि व्यमिति चेत् श्रीवदासंवतकजीवं प्रति उत्पेण पञ्चप- सागवल्योपमानि गृहीतवास स्त्रीवदोत्पादभावात् पर्याप्त सन्सम्य- स्व गहिष्यतीति पयाप्तिममापकान्तमुहृतहानत्वाद्देशोनानि तानि पञ्चपञ्चाशत् पत्त्योपमानि त्रीवेद पाहशस्वगे सम्भवन्तीति वेदितव्यम् ॥ .

·प्रथमोऽध्यायः नाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः ।' उत्कण त्रयसिशत्सागरोपमाणि देशोनानि । सासादनसम्यग्दृष्टेः सामान्योक्तः कालः ॥ आभिनिवोधिकश्रुतावधिमन पर्ययकेवल- ज्ञानिनां च सामान्योक्तः कालः ॥ (८) सॅयमानुवादेन- सामा- यिकच्छेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसाम्पराययथाख्यातशुद्धिय- ताना सॅयतासॅयतानामसॅयताना च सामान्योक्तः कालः ॥ (९) दर्शनानुवादेन-चक्षुर्दर्शनिपु मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया सर्व. कालः। एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमसहस्रे ।। सासादनसम्यग्दृष्टयादीना क्षीणकषायान्तानां सामान्योक्तः कालः ॥ अचक्षुर्दर्शनिपु मिथ्यादृष्ट्यादिक्षीणकषायान्ताना सामान्योक्तः कालः॥ अवधिकेवलदर्शनिनोरवधिकेवलज्ञानिवत् ।। (१०) लेश्यानुवादेन- कृष्णनीलकापोतलेश्यासु मिथ्यादृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्व कालः । एकजीव प्रति जंघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रयस्त्रिशैत्सप्तदशसप्त- सागरोपमाणि सातिरेकाणि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यड्मिथ्यादृष्टयोः सामान्योक्तः कालः । असॅयतसम्यग्दृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रयस्त्रिशत्सप्तदशसप्त- १ देशोनानीति कथम्-- विभंगज्ञानिमिथ्यादृष्टयेकजीवं प्रति उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि । पर्याप्तश्च विभड्गज्ञानं प्रतिपद्यत इति पर्याप्तस- मापकान्तर्मुहूर्तहीनत्वाद्देशोनानि ॥ २ स तु काल तिमनुष्यापेक्षया, तेषामेव लेझ्यापरावर्तसम्भवात् ॥ एवं सर्वत्र च लेश्यायुक्तस्यान्तर्मुहूर्तस्तियानुष्यापेक्षया वेदितव्य ॥ ३ तत्कथम् ? नारकापेक्षया यथासख्य सप्तमपञ्चमतृतीयपृथिव्या त्रयस्त्रिंशत्सप्तदशसप्तसा- गरोपमाणि देवनारकाणामवस्थितलेश्यत्वात् ॥ ब्रजनियमेन ताल्लेश्यायुक्तो भवति । आगच्छतो नियमो नास्तीति सातिरेकाणि ॥ ४ उक्तलेझ्यायुक्ता- संयतसम्यग्दृष्टयेकजीव प्रति उत्कषण नारकापेक्षया उक्तान्येव सागरोपमाणि । पर्याप्तिसमापकान्तर्मुहूर्तसप्तम्या मारणान्तिके च सम्यक्त्वाभावाशोनानि ॥

·३८ . सर्वार्थसिद्धिः सागरोपमाणि देशोनानि ॥ तेजःपद्मलेश्ययोमिथ्यादृष्टयसयतसम्यग्द- ट्योनीनाजीवापेक्षया सर्वः काल । एकजीवं प्रति जयन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमे अष्टादश च सागरोपमाणि सौतिरेकाणि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्ट्यो. सामान्योक्तः कालः ॥ सॅय- तायतप्रमत्ताप्रमत्ताना नानाजीवापेक्षया सर्व. कालः ॥ एकजीवं प्रति जघन्येनैकः समयः । उत्कर्पणान्तर्मुहूर्तः ॥ शुक्ललेश्याना मिथ्यादृष्टानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीव प्रति जघन्ये- नान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेणैकत्रिशत्सागरोपमाणि सातिरेकाणि ।। सासा- दनसम्यग्दृष्ट्यादिसयोगकेवल्यन्तानामलेश्यानां च सामान्योक्तः कालः । कि तु सॅयतासयतस्य नानाजीवापेक्षया सर्व काल: । एकजीव प्रति जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षेणान्तर्मुहूर्तः ॥ (११) भव्यानुवादेन- भव्येषु मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया सर्वः काल. ॥ एकजीवापेक्षया द्वौ मङ्गौ । अनादि सपर्यवसान. सादिः सपर्यव- सानश्च । तत्र सादि. सपर्यवसानो जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षे- णार्द्धपुद्गलपरिवर्तो देशोनः ॥ सासादनसम्यदृष्ट्याद्ययोगकेवल्य- न्ताना सामान्योक्तः काल. ॥ अभन्यानामनाद्यपर्यवसानः ॥ (१२) सम्यक्त्वानुवादेन--- क्षायिकसम्यग्दृष्टीनामसॅयतसम्यग्दृष्ट्याद्ययोग- केवल्यन्तानां सामान्योक्तः कालः ॥ क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टीना चतुर्णा सामान्योक्तः कालः ॥ औपशमिकसम्यक्त्वेषु असॅयतस- म्यग्दृष्टिसयतासंयतयोनानाजीवापेक्षया जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षण . १ कथमेतत्-- प्रथमस्वर्गपटलापेक्षया दे सागरोपमे । द्वादशस्वर्ग पट- सापेक्षया अष्टादश सागरोपमाणि च तल्लेश्यायुक्ताना मारणान्तिकोत्पाद- सम्भवात्सातिरकत. सागशेपमयुक्तत्वाञ्च सातिरेकाणि । किंचिदाधकानीत्यर्थ ॥ • अफेयकदेवापेक्षया तेषा नामानि मारणान्तिकोत्पादावस्थायामीप शुक्ल- लेश्यासम्भवात्सातिरेकाणि ॥

·. प्रथमोऽध्यायः ३९ पल्योपमासंख्येयभागः । एकजीवं प्रति जघन्यश्चोत्कृष्टश्चान्तर्मुहूर्तः ।। प्रमत्ताप्रमत्तयोश्चतुर्णामुपशमकानां च नानाजीवापेक्षया एकजीवापे- क्षया च जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षेणान्तर्मुहूर्तः ॥ सासादनस- म्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्टिमिथ्यादृष्टीना सामान्योक्तः कालः ॥ (१३) सज्ञानुवादेन- सज्ञिपु मिथ्यादृष्टयाद्यनिवृत्तिबादरान्तानां पुंवेद- वत् । शेषाणां सामान्योक्तः कालः ॥ असंज्ञिनां मिथ्यादृष्टे- र्नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येन क्षुद्रभवग्रहणम् ॥ तिण्णिसया छत्तीसा छावट्ठी सहस्सगाणि मरणाणि । अंतोमुहुत्तमेत्ते तावदिया चेव होति खुद्दभवा ॥ ६६३३६ ।। उत्कर्षणानन्तः कालोऽसख्येया. पुद्गलपरिवर्ताः । तदुभयव्यपदेशरहितानां सामान्योक्तः काल. ॥ (१४) आहारा- नुवादेन- आहारकेषु मिथ्यादृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेणागुलासंख्येयभागा असंख्येयाः संख्येया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यः । शेषाणां सामान्योक्तः कालः ॥ अनाहारकेषु मिथ्यादृष्टेर्नानाजीवापेक्षया सर्वः कालः । एकजीवं प्रति जघन्येनैकः समयः। उत्कर्षेण त्रयः संमयाः ॥ सासादनसम्यग्दृष्टयसॅयतसम्यग्दृष्टयो नाजीवापेक्षया जघन्येनकः समयः। उत्कर्षेणावलिकाया असंख्येयभागः । एकजीवं प्रति जधन्येनैकः समयः । उत्कर्षण द्वौ समयौ ॥ सयोगकेवीलनो नानाजीवापेक्षया जघन्येन त्रय. सैमया । उत्कर्षेण संख्ये- याः समयाः । एकजीवं प्रति जघन्यश्चोत्कृष्टश्च त्रयः समयाः ।। अयोगकेवलिना सामान्योक्तः कालः ॥ कालो वर्णितः ।। । १ एक दौत्रीन्वाऽनाहारक इति वक्ष्यमाणत्वात् ।। २ समये संमये दण्डादिप्रारम्भकत्वात् ॥

·सर्वार्थसिद्धिः .. अन्तरं निरूप्यते- विवक्षितस्य गुणस्य गुणान्तरसंक्रमे सति पुनस्तत्प्राप्ते प्राङ्मध्यमन्तरम् । तत् द्विविधम् । सामान्येन विशे- घेण च ॥ सामान्येन तावत्-- मिथ्यादृष्टे नाजीवापेक्षया नास्त्य- न्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तमुहूर्तः । उन्कर्षेण द्वे षट्- षष्ठी देशोने सागरोपमाणाम् ।। सासादनसम्यग्दृष्टेरन्तरं नाना- जीवापेक्षया जघन्येनैक. समयः । उत्कर्षेण पल्योपमासंख्येय- भाग.। एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योपमासंख्येयभागः । उत्क- पेणापुद्गलपरिवतों देशोनः ॥ सम्यग्मिथ्यादृष्टेरन्तरं नानाजीवा- पेक्षया सासादनवत् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेणार्द्धपुद्गलपरिवों देशोन ॥ असंयतसम्यग्दृप्ट्याचप्रमत्ता. न्ताना नानाजीवापेक्षया नाम्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्ये- नान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेणार्द्धपुद्गलपरिवों देशोन. ॥ चतुर्णामुपश- मकाना नानाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षेण वर्षपृथ- क्त्वम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्त. । उत्कर्षेणार्द्धपुद्गल- परिवों देशोन ॥ चतुर्णा क्षपक्राणामयोगकेवलिनां च नाना- जीवापेक्षया जघन्येनकः समयः । उत्कर्षेण षण्मासाः। एक- जीवं प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ सयोगकेवलिनां नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ विशेषेण (१) गत्यनुवा- देन~ नरकगतौ नारकाणां सप्तसु पृथिवीषु मिथ्यादृप्ट्यसंय- तसम्यग्दृप्यो नाजीवापेक्षया नाम्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघ- न्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षण एक-त्रि-सप्त-दश-सप्तदश-द्वाविंशति- त्रयविगत्मागरीपमाणि देशोनानि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यग्नि- व्याहव्यानानाजीवापेक्षया जघन्यनैकः समय. । उत्कण पल्यो- पमामख्येयभाग । एकजीव प्रति जयन्येन पल्योपमासंख्येयभागो. ऽन्तमहनश्च । उत्कर्षण एक-त्रि-सप्त-दग-सप्तदग-द्वाविशति-त्रयस्त्रिं- ·प्रथमोऽध्यायः ४१ शत्सागरोपमाणि देशोनानि ॥ तिर्यग्गतौ तिरश्चां मिथ्यादृष्टेर्नाना- जीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रीणि पल्योपमानि देशोनानि ॥ सासादनसम्यग्दृष्ट्या- दीनां चतुर्णा सामान्योक्तमन्तरम् ॥ मनुष्यगतौ मनुष्याणां मिथ्यादृष्टेस्तिर्यग्वत् ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यग्मिथ्यादृष्ट्यो नाजी- वापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योपमासं- स्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण त्रीणि पल्योपमानि पूर्वकोटीपृथ- क्वरभ्यधिकानि ॥ असंयतसम्यग्दृष्टानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवापेक्षया जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रीणि पल्योपमानि पूर्व- कोटीपृथक्त्वैरभ्यधिकानि ॥ संयतासंयतप्रमत्ताप्रमत्तानां नानाजीवा- पेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षण पूर्वकोटीपृथक्त्वानि ॥ चतुर्णामुपशमकानां नानाजीवापेक्षया सामा- न्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः। उत्कर्षण पूर्वकोटीपृथ- क्त्वानि । शेषाणां सामान्यवत् ॥ देवगतौ देवानां मिथ्यादृष्ट्यसंयत- सम्यग्दृष्ट्यो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येना- न्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेण एकत्रिंशत्सागरोपमाणि देशोनानि ॥ सासादन- सम्यग्दृष्टिसम्यग्मिथ्यादृष्ट्योनानाजीवापेक्षया सामान्यक्त् । एक- १ अधिकमपि कस्मामेति चेत्-- क्षपणारम्भकवेदकयुक्तस्य तिर्यक्षुत्पा- दाभावात् । तद्युक्तो हि देवेष्वेवोत्पद्यते । अतो मिथ्यात्वयुक्तस्त्रिपल्योपमायुष्को भोगभूमिपूत्पद्यते । तत्र चोत्पन्नाना तिर्यधनुष्याणा किश्चिदभ्यधिकाष्टचत्वा- रिशहिनेषु सम्यक्त्वग्रहणयोग्यता भवति । नियमादेतावीदनेषु सम्यक्त्वग्म- थ्यात्वपरित्यागात् सम्यक्त्वं गृह्णाति । निपल्योपमायु शेषे पुनर्मिथ्यात्वं प्रतिपद्यते। इति गर्भकाले किश्चिदधिकाटचत्वारिंशाइनैरवसानकाले शेषेण च हीनत्वाईशानानि ज्ञातव्यानि ॥ २ यतो मनुष्या अपि भोगभूमौ तथाविधा भवन्ति । - ·४२ सर्वार्थसिद्धिः जीवं प्रति जघन्येन पल्योपमासंख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षे- कत्रिंशत्सागरोपमाणि देवोनानि ॥ (२) इन्द्रियानुवादेन- एकेन्द्रियाणां नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवापेक्षया जघन्येन क्षुद्रमवग्रहणम् । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमसहले पूर्वकोटी- पृथक्त्वैरभ्यधिक ॥ विकलेन्द्रियाणां नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवापेक्षया जघन्येन क्षुद्रमवग्रहणम् । उत्कर्षणानन्तः कालो:- संख्येया. पुद्गलपरिवर्ताः । एवमिन्द्रियं प्रत्यन्तरमुक्तस् । गुणं प्रत्युभयतोऽपि नास्त्यन्तरम् ॥ पञ्चेन्द्रियेषु मिथ्यादृष्टे. सामान्य- वत् । सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यड्मिथ्यादृप्योर्नानाजीबापेक्षया सा- मान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योपमासंख्येयमागोऽन्त- मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण सागरोपमसहस्र पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिकम् ॥ असंयत्तसम्यम्हप्ठ्याद्यप्रमचान्तानां नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण सागरोपमसहस्रं पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिकम् ॥ चतुर्णामुपशमकानां नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव पति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण साग- रोपमसहस्र पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिकम् ॥ शेषाणा सामान्योक्तम् ॥ (३) कायानुवादेन--पृथिव्यतेजोवायुकायिकानां नानाजीवापे- क्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येन क्षुद्रभवग्रहणम् ॥ उत्कर्षेणानन्तः कालोऽसंख्येया. पुद्गलपरिवर्ताः ॥ वनस्पतिकायि- कानां नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवापेक्षया जघन्येन क्षुद्रभवग्रहणम् । उत्कर्षणासंख्येया लोका ॥ एवं कार्य प्रत्य- 1 गुणस्थानेसस्व माम्न एक्देश मिथ्यात्वादिकम् ॥ २ एकेन्द्रियविकले- न्द्रियतोऽपांत्यर्थः । यतस्ते एकेन्द्रिवविकलेन्द्रिया मिथ्यादृष्टय एव । एकेंद्रिय विश्लेंद्रियाणा चतुर्गा गुणस्थानान्तरासम्भवात् । पञ्चन्द्रियाणा तु तत्सम्भवात् मिथ्यात्वादेः सम्यक्त्वादिना अन्तरं द्रष्टव्यम् ॥

·प्रथमोऽध्यायः न्तरमुक्तम् । गुणं प्रत्युभयतोऽपि नास्त्यन्तरम् ॥ त्रसकायिके- पु मिथ्यादृष्टेः सामान्यवत् ।। सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्टयो- र्नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन प- ल्योपमासंख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमसहस्र पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिके ॥ चतुर्णामुपशमकानां नानाजीवापेक्षया सामान्यवन् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उ कर्षण द्वे सागरोपमसहस्रे पूर्वकोटीपृथक्त्वैरभ्यधिके । शेषाणां पञ्चेन्द्रियवत् ॥ (४) योगानुवादेन--कायवाझ्मानसयोगिनां मिथ्यादृष्ट्यसंयतसम्यग्- दृष्टिसंयतासंयतप्रमत्ताप्रमत्तसयोगकेवलिनां नानाजीवापेक्षया एकजीवा- पेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यड्मिथ्यादृष्ट्यो - नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम्। चतुर्णामुप- शमकाना नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति नास्त्य- न्तरम् । चतुर्णा क्षपकाणामयोगकेवलिना च सामान्यवत् ॥ (५) वेदानुवादेन-स्त्रीवेदेषु मिथ्यादृष्टेर्नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पञ्चपञ्चाशत्पल्यो- पमानि देशोनानि || सासादनसम्यादृष्टिसम्यग्मिथ्यादृष्ट्यो ना- जीवापेक्षया सामा-यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योप- मासंख्येयभागोऽतर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण पल्योपमशतपृथक्त्वम् ॥ असयतसम्यग्दृष्ट्यायप्रमत्तान्तानां नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पल्योपमशतपृथक्त्वम् ।। द्वयोरुपशमकयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्ये- नान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पल्यापमशतपृथकवम् ॥ द्वयोः क्षपकयो- नानाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षेण वर्षपृथक्त्वम् ॥ १ पृथिव्यादिचतुर्णा वनस्पतिकायिकाना चान्तरं नास्ति यत. पृथिन्य- सेजोवायुकायिकास्तथा वनस्पतिकायिका उभयेपि मिथ्यादृष्टयो वर्तन्ते ॥

·४४ सर्वार्थसिद्धिः एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ पुंवेदेषु मिथ्यादृष्टेः सामान्यवत् ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्याग्मिध्यादृष्टयोनानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन पश्योपमासंख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण सागरोपमशतपृथक्त्वम् ॥ असॅयतसम्यग्दृष्ट्याद्यप्रमत्तान्तानां नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्येण सागरोपमशतपृथक्त्वम् ॥ द्वयोरुपशमकयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः। उत्कर्षेण सागरोपम- शतपृथक्त्वम् । द्वयोः क्षपक्रयो नाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्पेण संवत्सरः साँतिरेकः । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ नपुंसकवेदेषु मिथ्यादृष्टेर्नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि देशो- नानि ।। सासादनसम्यग्दृष्ट्याद्यनिवृत्त्युपगमकान्तानां सामान्योक्तम् ।। द्वयोः क्षपकयोः स्त्रीवेदवत् ॥ अपगतवेदेषु अनिवृत्तिवादरोपशम- कमूक्ष्मसाम्परायोपशमकयो नाजीवापेक्षया सामान्योक्तम् । एक- जीवं प्रति जघन्यमुत्कृष्टं चान्तर्मुहूर्तः ।। उपशान्तकपायस्य नानाजी- वापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ शेषाणां सामान्यवत् ।। (६) कपायानुवादन-क्रोधमानमायालोभकपायाणां मिच्यादृष्ट्याद्यनिवृत्त्युपगमकान्ताना मनोयोगिवत् ॥ द्वयोः क्षपक- योनानाजीवापेक्षया जवन्येनैक. समयः । उत्कण संवत्सरः मानिकः ॥ कंवललोभम्य सूक्ष्मसाम्परायोपशमकम्य नानाजीवा- पेक्षया मामान्यवन | एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ आपकस्य तम्य मामान्यवत् ॥ अक्रयायेषु उपगान्तकपायस्य नानाजीवापे- श्या गमान्यवन् । एकनीयं पनि नास्त्यन्तरम् ॥ शेषाणा त्रयाणा १ : ॥

·प्रथमोऽध्यायः नामान्ययन ॥ १७ } ज्ञानानुवादेन - मत्य ज्ञानश्रुताज्ञानविज्ञानिपु मियानानाजीयांपेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ नागादननगनानाजीचापेक्षया सामान्यवत् ॥ एकजीवं प्रति नाम्यन्ताम् ॥ आभिनिवोधिकश्रुतावपिज्ञानिपु असेंयतसम्यग्दृष्टे- नानाजीयापेक्षया नाम्न्यन्नरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्करेण पर्वकोटी देशोना ॥ संयतासयतम्य नानाजीवापेक्षया नाम्यन्तरम् । एफजीवं प्रति जयन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्पण पट्प- प्टिनागरीपमाणि नानिरंकाणि || प्रमत्ताप्रमत्तयो नाजीवापेक्षया नाम्न्यन्तम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कण वन्दिालागरोपमाणि सातिरेकाणि ॥ चतुर्णामुपशमकाना नानाजी- वापक्षया सामान्ययन् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उक्तंर्पण पट्पष्टिमागगेपमाणि सातिरेकाणि ।। चतुर्णा क्षपकाणां सामान्यवत् । किं तु अवधिज्ञानिषु नानाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उक्तपण वर्षपृथक्त्वम् । एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम् । मन पर्ययज्ञानिए प्रमत्ताप्रमत्तसंयतयोर्नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्यमुत्कृष्टं चान्तर्मुहुर्तः ॥ चतुर्णामुपशमकानां नानाजीवापेक्षया सामान्यवन् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मु- हुर्तः । उत्कर्षण पूर्वकोटी देशोना ॥ चतुर्णा क्षपकाणामवधिज्ञा- निवत् ॥ द्वयोः केवलज्ञानिनोः सामान्यवत् ।। (८) सॅयमानुवा- देन–सामायिकच्छेदोपस्थापनशुद्धियतेषु प्रमत्ताप्रमत्तयो नाजीवा- पेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्यमुत्कृष्ट चान्तर्मुहूर्तः ॥ द्वयोरुपयमकयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षण पूर्वकोटी देशोना ॥ द्वयोः क्षपकयोः सामान्यवत् ॥ परिहारशुद्धिसंयतेपु प्रमत्ताप्रमत्तयो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्यमुत्कृष्टं चान्तर्मुहूर्तः ॥

·४६ सर्वार्थसिद्धिः सूक्ष्मसाम्परायशुद्धिसंयतेषूपशमकस्य नाना जीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीव प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ तस्यैव क्षपकस्य सामान्यवत् ॥ यथाख्याते अकषायवत् ॥ संयतासंयतस्य नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ असंयतेषु मिथ्यादृष्टेर्नाना- जीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कण त्रयस्त्रिगत्सागरोपमाणि देशोनानि ॥ शेषाणां त्रयाणां सामान्यवत् ॥ (९) दर्शनानुवादन- चक्षुर्दर्शनिपु मिथ्यादृष्टेः सामान्यवत् ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्याग्मिथ्यादृष्टयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योपमासंख्येयभागोऽ- न्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमसहस्रे देशोने ॥ असंयतस- म्यग्दृष्टयाद्यप्रमत्तान्तानां नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमसहस्रे देशोने ॥ चतुर्णामुपशमकानां नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमसहस्रे देशोने ॥ चतुर्णा क्षपकाणां सामान्योक्तम् ॥ अचक्षुर्दनिषु मिथ्यादृष्ट्यादिक्षीण- कषायान्तानां सामान्योक्तमन्तरम् || अवधिदर्शनिनोऽवधिज्ञानिवत् ।। केवलदर्शनिनः केवलज्ञानिवत् ॥ (१०) लेश्यानुवादेन-कृष्णनी- लकापोतलेश्येषु मिथ्यादृष्टयसंयतसम्यग्दृष्ट्यो नाजीवापेक्षया नास्त्य- न्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंश- त्सप्तदंशसप्तसागरोपमाणि देशोनानि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्य- ग्मिथ्यादृष्टयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघ- न्येन पल्योपमासंख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षण त्रयस्त्रिंशत्सप्तद- गसप्तसागरोपमाणि देशोनानि ॥ तेज पद्मलेश्ययोमिथ्यादृष्ट्यसंयत- सम्यग्दृष्टयो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् | एकजीवं प्रति जघन्ये- नान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेण द्वे सागरोपमे अष्टादश च सागरोपमाणि ·प्रथमोऽध्यायः सातिरेकाणि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यग्मिध्यादृष्टयो नाजीवापे- क्षया सामान्यवत् ॥ एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योपमासंख्येय- भागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कण द्वे सागरोपमे अष्टादश च सागरोप- माणि सातिरेकाणि ॥ संयतासंयतप्रमत्ताप्रमत्तसंयतानां नानाजीवा- पेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् || शुक्ललेश्येषु मिथ्याह- ट्यसंयतसम्यग्दृष्टयो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेणैकत्रिंशत्सागरोपमाणि देशोनानि ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्टयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन पल्योपमासंख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्क- पेणकत्रिंशत्सागरोपमाणि देशोनानि ॥ संयतासंयतप्रमत्तसंयतयो- स्तेजोलेश्यावत् ॥ अप्रमत्तसंयतस्य नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्यमुत्कृष्टं चान्तर्मुहूर्तः ॥ अयदोत्ति छलेस्साओ सुह तिय लेस्सा हु देसविरदतिये ॥ तत्तो दु सुक्कलेस्सा अजो- गिठाणं अलेस्सं तु ॥ १॥ त्रयाणामुपशमकाना नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्यमुत्कृष्टं चान्तर्मुहूर्तः ॥ उप- शान्तकषायस्य नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ चतुर्णा क्षपकाणां सयोगकेवलिनामलेश्याना च सामा-यवत् ।। (११) भव्यानुवादेन- भव्येषु मिथ्यादृष्टयाद्ययो- गकेवल्यन्ताना सामान्यवत् ॥ अभव्यानां नानाजीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ (१२) सम्यक्त्वानुवादेन-- क्षायिकसम्यग्दृष्टिप्वॉयतसम्यग्दृष्टेर्नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण पूर्वकोटी देशोना ॥ सॅयतासॅयतप्रमत्ताप्रमत्तसॅयतानां नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोप- १ गोमहसारे लेख्याधिकारे उक्तमेतत् ।

·४८ सर्वार्थमिद्धिः माणि सातिरेकाणि ॥ चतुर्णामुपगमकानां नानाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जयन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्तपण त्यापा- सागरोपमाणि मातिरेकाणि ॥ दोषाणा सामान्यवन् । क्षायापग- मिकसम्यग्दृष्टिप्वसंयतमम्यग्दृष्टेनानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् ॥ एकजीव प्रति जयन्येनान्तर्मुहूर्त । उत्कर्षेण पूर्वकोटी देगाना । सॅयतासॅयतस्य नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरन् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुर्तिः । उत्कण पट्पष्टिसागरोपमाणि टेगोनानि ।। प्रमत्ताप्रमत्तयतयो नाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीव प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कण त्रयमिगत्सागरोपमाणि सातिरेकाणि ॥ औपशमिकसम्यग्दृष्टिप्वॉयतसम्यग्दृष्टेर्नानाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कण सप्त रात्रिदिनानि । एकजीवं प्रति जघन्यमु- स्कृष्टं चान्तर्मुहूर्तः ॥ सॅबतासयतस्य नानाजीवापेक्षया जघन्येनक समयः । उत्कण चतुर्दश रात्रिदिनानि । एकजीवं प्रति जघ- न्यमुत्कृष्टं चान्तर्मुहूर्तः ॥ प्रमत्ताप्रमत्तसॅयतयोर्नानाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कण पञ्चदा रात्रिदिनानि । एकजीवं प्रति जघन्यमुत्कृष्ट चान्तर्मुहूर्तः ॥ त्रयाणामुपशमकाना नानाजी- वापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कण वर्षपृथक्त्वम् । एकजीवं प्रति जघन्यमुत्कृष्टं चान्तर्मुहूर्त ॥ उपशान्तकपायस्य नानाजीवा- पेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ सासादनसम्यन्- ष्टिसम्यमिथ्यादृष्ट्यो नाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षण पल्योपमासंख्येयमागः । एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ मिथ्यादृष्टे- नर्नानानीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ (१३) सञ्जा- नुवादेन- संक्षिषु मिथ्यादृष्टेः सामान्यवत् ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिस-. म्यमिथ्यादृष्टयो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येन पल्यापमासंख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेण सागरो- ·प्रथमोऽध्यायः ४९ पमशतपृथक्त्वम् ॥ असंयतसम्यग्दृष्ट्याद्यप्रमत्तान्तानां नानाजीवा- पेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्क- पेण सागरोपमशतपृथक्त्वम् ॥ चतुर्णामुपशमकानां नानाजीवा- पेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्क- पेण सागरोपमशतपृथक्त्वम् । चतुर्णा क्षपकाणां सामान्यवत् । असंज्ञिनां नानाजीवापेक्षयकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ।। तदु- भयव्यपदेशरहितानां सामान्यवत् ॥ (१४ ) आहारानुवादेन- आहारकेषु मिथ्यादृष्टेः सामान्यवत् । सासादनसम्यग्दृष्टिसम्य- मिथ्यादृष्ट्यो नाजीवापेक्षया सामान्यवत् । एकजीवं प्रति जघ- न्येन पल्योपमासंख्येयभागोऽन्तर्मुहूर्तश्च । उत्कर्षेणागुलासंख्येय- भागा असंख्येया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यः । असंयतसम्यग्दृष्ट्याद्य- प्रमत्तान्तानां नानाजीवापेक्षया नास्त्यन्तरम् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः। उत्कर्षणांगुलासंख्येयभागा असंख्येया उत्स- पिण्यवसर्पिण्यः ॥ चतुर्णामुपशमकानां नानाजीवापेक्षया सामा- न्यवत् । एकजीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तः । उत्कर्षणांगुलासंख्येय- भागा असंख्येयासंख्येया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यः । चतुर्णा क्षपकाणां सयोगकेवलिनां च सामान्यवत् | अनाहारकेषु मिथ्यादृष्टेर्नाना- जीवापेक्षया एकजीवापेक्षया च नास्त्यन्तरम् ॥ सासादनसम्यग्द- टेर्नानाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षेण पल्योपमासंख्ये- यमागः । एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम् ।। असॅयतसम्यग्दृष्टेर्नानाजी- वापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षेण मासपृथक्त्वम् । एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ सयोगकेवलिना नानाजीवापेक्षया जघन्येनैका समयः । उत्कर्षेण वर्षपृथक्त्वम् । एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ अयोगकेवलिना नानाजीवापेक्षया जघन्येनैकः समयः । उत्कर्षण षण्मासाः। एकजीवं प्रति नास्त्यन्तरम् ॥ अन्तरमवगतम् ॥

·५० सर्वार्थसिद्धिः भावो विभाव्यते ॥ स द्विविधः । सामान्येन विगपेण च ।। सामान्येन तावत्-मिध्यादृष्टिरित्यौदायको भावः। सासादनसम्यग्दृ- प्टिरिति पारिणामिको भावः ॥ सम्यमिथ्यादृष्टिरितिक्षायोपगमिको भावः ॥ असयतसम्यग्दृष्टिरिति औपगमिको वा क्षायिको वा बायो- पशमिको वा भावः ॥ उक्तं च । मिच्छे खलु ओदइओ विदिए पुण पारिणामिओ भावो । मिस्से खओवसमिओ अविरदसम्मम्मि तिण्णव ॥ १॥ असयतः पुनरौढयिकेन भावेन ॥ सॅयतासयतः प्रमत्तसंयतोऽप्रमत्तसॅयत इति च क्षायोपशमिको भावः ॥ चतुर्णामुप- शमकानामौपशमिको भावः ॥ चतुर्पु क्षपकेपु सयोगायोगकेव- लिनोश्च क्षायिको भावः ॥ विशेषेण (१) गत्यनुवादेन- नरकगतौ प्रथमाया पृथिव्या नारकाणां मिथ्यादृष्ट्याद्यसयतसम्य- ग्दृष्टयन्तानां सामान्यवत् ॥ द्वितीयादिप्वा सप्तम्या मिथ्यादृष्टिसा- सादनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्यादृष्टीना सामान्यवत् ॥ असॅयतसम्य- ग्दृष्टेरौपशमिको वा क्षायोपगमिको वा भाव यतः पुनरौदयिकेन भावेन ॥ तिर्यग्गतौ तिरश्चां मिथ्यादृष्ट्या- दिसॅयतासँयतान्ताना सामान्यवत् ॥ मनुष्यगतौ मनुप्याणा मिथ्या- दृष्ट्याद्ययोगकेवल्यन्ताना सामान्यवत् ।। देवगतौ देवानां मिथ्या- दृप्ट्याद्यसयतसम्यग्दृष्ट्वन्तानां सामान्यवत् ।। (२) इन्द्रिया- नुवादेन- एकेन्द्रियविकलेन्द्रियाणामौदयिको भावः । पञ्चेद्रि- येषु मिथ्यादृष्ट्याद्ययोगकेवल्यन्तानां सामान्यवत् ॥ ( ३ ) कायानुवादेन- स्थावरकायिकानामौदयिको भाव. । त्रसका- यिकाना सामान्यमेव ॥ (१) योगानुवादेन- कायवाला- । अझै- १ असंयतसम्यग्दृष्टौ सम्भवतोऽसंयतत्वस्यादायकत्वं प्राहु. असंयतत्वस्य चारित्रमोहोदयहतुत्वात् ॥

·प्रथमोऽध्यायः नसयोगिनां मिथ्यादृष्टयादिसयोगकेवल्यन्तानामयोगकेवलिना च सामान्यमेव ॥ (५) वेदानुवादेन- स्त्रीपुन्नपुंसकवेदानामवेदानां च सामान्यवत् ॥ (६) कषायानुकादेन- क्रोधमानमायालोभक- पायाणामकषायाणां च सामान्यवत् (७) ज्ञानानुवादेन- मत्य- ज्ञानिश्रुताज्ञानिविभङ्गज्ञानिनां मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानिना च सामान्यवत् ॥ (८) सॅयमानुवादेन– सर्वेषा सॅयतानां संयतास- यतानामसँयतानां च सामान्यवत् (९) दर्शनानुवादेन--- चक्षुर्द- र्शनाचक्षुदर्शनावधिदर्शनकेवलदर्शनिनां सामान्यवत् ॥ (१०) लेश्यानुवादेन- षड्लेश्यानामलेश्यानां च सामान्यवत् ॥ (११) भव्यानुवादेन- भव्यानां मिथ्यादृष्टयाद्ययोगकेवल्यन्ताना सामा- न्यवत् । अभव्यानां पारिणामिको भावः ॥ (१२) सम्यक्त्वानु- वादेन- क्षायिकसम्यग्दृष्टिषु असंयतसम्यग्दृष्टेः क्षायिको भावः । क्षायिकं सम्यक्त्वम् । असॅयतत्वमौदयिकेन भावेन ॥ सॅयतासँ- यतप्रमत्ताप्रमत्तसॅयतानां क्षायोपशमिको भावः । क्षायिकं सम्यक्त्व च ॥ चतुर्णामुपगमकानामौपशमिको भावः । क्षायिकं सम्यक्त्वम् । शेषाणां सामान्यवत् ।। क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टिषु असंयतसम्यग्दृष्टेः क्षायोपशमिको भावः । क्षायोपशमिक सम्यक्त्वम् । असॅयतः पुनरौदयिकेन भावेन ॥ सॅयतासयतप्रमत्ताप्रमत्तसँयतानां क्षायोप- शमिको भावः । क्षायोपशमिकं सम्यक्त्वम् ॥ औपशमिकसम्य- ग्दृष्टिषु असंयतसम्यग्दृष्टेरौपशमिको भावः । औपशमिक सम्यक्त्वम् । असँयतः पुनरौदयिकेन भावेन ॥ सॅयतासँयतप्रमत्ताप्रमत्तसॅयतानां ोयोपशमिको भावः । औपशमिकं सम्यक्त्वम् ॥ चतुर्णामुपश- १ अभव्यत्वधर्मस्य मुख्यत्वेन ! मिथ्यात्वमुख्यत्वेन तु औदयिक एव स्यात् ॥ १ अत्र औदायको भाव. इत्येक पाठः । औपशमिको भाव इत्येक पाठ ॥

·सर्वार्थसिद्धिः मकानामापशमिको भावः । औपगमिकं सम्यक्त्वम् ॥ सासादनस- म्यग्दृष्टेः पारिणामिको भावः ॥ सम्यमिथ्यादृष्टेः क्षायोपशमिको भावः ॥ मिथ्यादृष्टेरौदायको भावः। (१३) संज्ञानुवादेन- संज्ञिना सामान्यवत् । असज्ञिनामौदयिको भावः ।। तदुभयव्यपदेश- रहिताना सामान्यवत् ।। (१४) आहारानुवादेन~ आहारका- णामनाहारकाणा च सामान्यवत् ॥ भावः परिसमाप्तः ।। अल्पबहुत्वमुपवर्ण्यते॥ तत् द्विविधं सामान्येन विशेषेण च ॥ सामान्येन तावत्---त्रय उपशमकाः सर्वतः स्तोकाः स्वगुणस्थान- कालेषु प्रवेशेनं तुल्यसंख्याः ॥ उपशान्तकषायास्तावन्त एव ॥ त्रयः क्षपकाः संख्येयगुणाः ।। क्षीणकषायवीतरागच्छद्मस्थास्तावन्त एव ॥ सयोगकेवलिनोऽयोगकेवलिनश्च प्रवेगेन तुल्यसंख्याः ॥ सयोगकेवलिनः स्वकालेन समुदिताः संख्येयगुणाः । ८९८५०२ ॥ अप्रमत्तसॅयताः संख्येयगुणाः। २९६९९१०३ । प्रमत्सॅयत्ताः संख्येयगुणाः। ५९३९८२०६॥ सॅयतासँयता असॅल्येयगुणाः ॥ सासौदनसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणा ॥ सम्यग्मिथ्यादृष्टयः संख्येय- गुणाः । असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः॥ मिथ्यादृष्टयोऽनन्तगुणाः।। विशेषण (१) गत्यनुवादेन- नरकगतौ सर्वासु पृथिवीषु सर्वतः स्तोकाः सासादनसम्यग्दृष्टयः । सम्यग्मिथ्यादृष्टयः संख्येयगुणाः । १ अष्टसु समयेषु प्रवेशेन एको वा द्वौ वा त्रयो वा इत्यादिजघन्या ।। उत्कृष्टास्तु १६॥२४॥३०॥३६॥४२१४८।५४ स्वगुणस्थानकालेषु प्रवेशेन तुल्यसंख्याः ॥ संख्याकथनावसरे प्रोकाः । तत्र द्रष्टव्यम् ॥ २ संयतासंयताः संख्येयगुणाः । संयतासंयत्तानां नात्यल्पवहुलम् । एकगुणस्थानवर्तिचात् । संयतासंयतानामिव गुणस्थानभेदात् १३००००००० ॥ ३ सासादनसम्यादृष्टय संख्येयगुणा ५२०००००००॥ ४ सम्यग्मि- ध्याथ्य संख्येचगुणा १०४००००००० ॥ ५ ॥ असंयतसम्यग्दृष्टयः संख्यगुणा. ७००००००००० ॥ इति श्रुतसागरः ॥

·प्रथमोऽध्यायः असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः । मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येयगुणाः ॥ तिर्यग्गतौ तिरश्चां सर्वतः स्तोकाः सँयतासँयताः। इतरेषां सामान्यवत् ।। मनुष्यगतौ मनुष्याणामुपशमकादिप्रमत्तसंयतान्तानां सामान्यवत् ॥ ततः संख्येयगुणाः संयतासॅयताः ॥ सासादनसम्यग्दृष्टयः संख्येय- गुणाः ॥ सम्यग्मिध्यादृष्टयः संख्येयगुणाः ॥ असंयतसम्यग्दृष्टयः संख्येयगुणाः ॥ मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येयगुणाः ॥ देवगतौ देवानां नारकवत् ॥ (२) इंद्रियानुवादेन- एकेन्द्रियविकलेन्द्रियेषु गुणस्थानभेदो नास्तीत्यल्पवहुत्वाभावः ॥ इन्द्रियं प्रत्युच्यते । पञ्चेद्रियायेकेन्द्रियान्ता उत्तरोत्तरं बहवः ॥ पञ्चेन्द्रियाणा सामा- न्यवत् । अयं तु विशेष:- मिथ्यादृष्टयोऽसंख्ययगुणाः ॥ (३) कायानुवादेन- स्थावरकायेषु गुणस्थानभेदाभावादल्पबहुत्वाभावः ॥ कायं प्रत्युच्यते । सर्वतस्तेजःकायिका अल्पाः । ततो बहवः पृथिवीकायिकाः। ततोऽप्कायिकाः। ततो वातकायिकाः । सर्वतोऽनन्तगुणा बनस्पतयः ॥ त्रसकायिकाना पञ्चेन्द्रियवत् ॥ ( ४ ) योगानुवादेन- वाड्मानसयोगिना पञ्चेन्द्रियवत् । काययोगिनां सामान्यवत् ॥ (५) वेदानुवादेन- स्त्रीपुंवे- दाना पञ्चेन्द्रियवत् । नपुंसकवेदानामवेदानां च सामान्यवत् ॥ (६) कषायानुवादेन- क्रोधमानमायाकषायाणां पुंवेदवत् । अयं तु विशेषः- मिथ्यादृष्टयोऽनन्तनुणाः ॥ लोभकषायाणां द्वयोरुपशमकयोस्तुल्या संख्या । क्षपकाः सख्येयगुणाः । सूक्ष्म- साम्परायशुध्धुपशमकसॅयता विशेषाधिकाः । सूक्ष्मसाम्परायक्षपकाः संख्येयगुणाः। शेषाणा सामान्यवत् ।। (७) ज्ञानानुवादन- मत्यज्ञानिश्रुताज्ञानिषु सर्वतः स्तोकाः सासादनसम्यग्दृष्टयः । मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येयगुणाः ॥ मतिश्रुतावधिज्ञानिषु सर्वतः स्तोका- श्चत्वार उपशमकाश्चत्वारः क्षपकाः संख्येयगुणाः। अप्रमत्त-

·सर्वार्थसिद्धिः
संयताः संख्येयगुणाः। प्रमत्तसँयता संख्येयगुणाः । सॅय-
तासॅयताः संख्येयगुणाः । असंयतसम्यग्दृष्टयः संख्येयगुणा ॥
मन पर्ययज्ञानिषु सर्वतः स्तोकाश्चत्वार उपगमका. । चत्वारः
क्षपकाः संख्येयगुणाः । अप्रमत्तसँयताः सख्येयगुणाः। प्रमत्तसँ-
यताः संख्येयगुणाः । केवलज्ञानिपु अयोगकेवलिभ्यः संयोगकेव-
लिनः संख्येयगुणाः ॥ (८) सॅयमानुवादेन-- सामायिकच्छे-
दोपस्थापनशुद्धियतेषु द्वयोरुपगमकयोस्तुल्यसंख्या । ततः संख्ये-
यगुणौ क्षपकौ । अप्रमत्ताः सख्येयगुणाः । प्रमत्ताः संख्येयगुणा. ॥
परिहारविशुद्धिसँयतेषु अप्रमत्तेभ्यः प्रमत्ता संख्येयगुणाः । सूक्ष्म-
साम्परायशुद्धिसॅयतेषु उपशमकेभ्यः क्षपकाः संख्येयगुणा ।। यथा-
ख्यातबिहारशुद्धिसॅयतेषु उपशान्तकषायेभ्यः क्षीणकषायाः संख्ये-
यगुणाः ॥ अयोगकेवलिनस्तावन्त एव । सयोगकेवलिनः संख्येय-
गुणाः ॥ सॅयतासँयतानां नास्त्यल्पवहुत्वम् । असॅयतेषु सर्वतः
स्तोकाः सासादनसम्यग्दृष्टयः । सम्यमिथ्यादृष्टयोऽसंख्येयगुणा। :
असॅयतसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणा । मिथ्यादृष्टयोऽनन्तगुणाः ॥
(९) दर्शनानुवादेन चक्षुर्दर्शनिनां मनोयोगिवत् || अचक्षु-
दनिनां काययोगिवत् ॥ अवधिदनिनामवधिज्ञानिवत् ॥ केव-
लदर्शनिनां केवलज्ञानिवत् ॥ (१०) लेश्यानुवादेन--- कृष्ण-
नीलकापोतलेश्यानां असॅयतवत् ॥ तेजःपद्मलेश्यानां सर्वतः स्तोका
अप्रमत्ताः । प्रमत्ताः संख्येयगुणाः । एवमितरेषां पञ्चेन्द्रियवत् ॥
शुक्ललेश्यानां सर्वतः स्तोका उपशमका. । क्षपकाः संख्येयगुणाः ।
सयोगकेवलिनः संख्येयगुणाः । अप्रमत्तसॅयताः संख्येयगुणाः ।
१ अयोगकेवलनः एको वा द्वौ वा त्रयो वा उत्कणाष्टोत्तरशतसंख्या.
स्वकालेन समादितास्तेभ्य संख्येया सयोगळेवलिनः ॥ ८९८५०२ ॥

·प्रथमोऽध्यायः ५५ प्रमत्तसँयताः संख्येयगुणाः । सँयतासँयताः संख्येयगुणाः । सासादनसम्यग्दृष्टयः संख्येयगुणाः । सम्यग्मिथ्यादृष्टयः संख्येय- गुणाः । मिथ्यादृष्टयोऽसंख्येयगुणाः। असंयतसम्यग्दृष्टयोऽसंख्ये- यगुणाः । (११) भव्यानुवादेन--- भव्यानां सामान्यवत् । अभव्याना नास्त्यल्पवहुत्वम् ॥ (१२) सम्यक्त्वानुवादेन--- क्षायिक- सम्यग्दृष्टिपु सर्वतः स्तोकाश्चत्वार उपशमकाः । इतरेषां प्रमत्ता- न्तानां सामान्यवत् । ततः सॅयतासँयताः संख्येयगुणाः । असॅ- यतसम्यग्दृष्टयोऽसख्येयगुणाः ॥ क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टिषु सर्वतः स्तोका अप्रमत्ताः । प्रमत्ताः संख्येयगुणाः । सॅयतासॅयताः संख्येयगुणाः । असॅयतसम्यग्दृष्टयोऽसख्येयगुणाः ॥ औपशमि- कसम्यग्दृष्टीना सर्वतः स्तोकाश्चत्वार उपशमकाः । अप्रमचाः संख्येयगुणाः । प्रमताः संख्येयगुणाः ॥ सॅयतासॅयताः संख्येय- गुणाः । असॅयतसम्यग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणाः। शेषाणां नास्त्यल्प- बहुत्वम् । विपक्षे एकैकगुणस्थानग्रहणात् ॥ (१३) सज्ञानुबा- देन- संज्ञिनां चक्षुर्दर्शनिवत् । असंज्ञिना नास्त्यल्पबहुत्वम् । तदुभयव्यपदेशरहितानां केवलज्ञानिवत् ।। (१४) आहारानुवादेन- आहारकाणां काययोगिवत् । अनाहारकाणा सर्वतः स्तोकाः सयोगकेवलिनः । अयोगकेवलिनः संख्येयगुणाः । सासादनसम्य- ग्दृष्टयोऽसंख्येयगुणा । असॅयतसम्यग्दृष्टयोऽसख्येयगुणाः। मिथ्या- दृष्टयोऽनन्तगुणाः ॥ एव मिथ्यादृष्टयादीनां गत्यादिषु मार्गणा कृता सामान्येन ॥ तत्र सूक्ष्मभेद आगमाविरोधेनानुस्मर्तव्यः ॥ एवं सम्यग्दर्शनस्यादावुद्दिष्टस्य लक्षणोत्पत्तिखामिविषयन्यासा- धिगमोपाया निर्दिष्टा । तत्सम्बन्धेन च जीवादीना सज्ञापरि- गामादि निर्दिष्टम् । तदनन्तरं सम्यग्ज्ञानं विचाराहमित्याह- मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम् ॥ ९॥ ॥

·પ૬ सर्वार्थसिद्धिः ज्ञानशब्दः प्रत्येक परिममाप्यते । मनिज्ञानं श्रुतनानं अवधिज्ञानं मनःपर्ययज्ञानं केवलज्ञानमिति ।। इन्द्रियैर्मनमा च यथाखमर्थान्मन्यते अनया मनुते मननमात्रं वा मतिः ॥ तदावर- णक्षयोपशमे मति निरूप्यमाणं श्रूयते अनेनेति तत् शृणोति श्रवणमात्र वा श्रुतम् || अनयो. प्रत्यासन्ननिर्देशः कृतः कार्यका- रणभावात् । तथा च वक्ष्यते "श्रुतं मतिपूर्वमिति" ॥ अवाग्यो- नादवच्छिन्नविषयांद्वा अवधिः ॥ परकीयमनोगतोऽर्थोः मन इत्यु- च्यते साहचर्यात्तस्य पर्ययणं परिगमनं मनःपर्ययः । मतिज्ञानप्र- सन इति चेन्न । अपेक्षामात्रत्वात् । क्षयोपशमशक्तिमात्रविजृम्भित तत्केवलं स्वपरमनोभिर्व्यपदिश्यते । 'यथा अभ्रे चन्द्रमसं पश्येति ।। बाह्येनाभ्यन्तरेण च तपसा यदर्थमर्थिनो मार्ग केवन्ते सेवन्ते तत्केवलम् । असहायमिति वा ॥ तदन्ते प्राप्यते इति अन्ते क्रियते । तस्य प्रत्यासन्नत्वातत्समीपे मनःपर्ययग्रहणम् । कुतः प्रत्यासत्तिः। सॅयमैकाधिकरणत्वात् । तस्य अवधिविप्रकृष्टः । कुतः १ विपकृष्टतरत्वात् ॥ प्रत्यक्षात्परोक्षं पूर्वमुक्तं सुगमत्वात् । श्रुतपरिचितानुभूता हि मतिश्रुतपद्धति. सर्वेण प्राणिगणेन प्रायः प्राप्यते यतः ॥ एवमेतत्पञ्चविधं ज्ञानम् ॥ त दादयश्च पुरस्ताद्वक्ष्यन्ते ।। 1 १ अवायन्ति ब्रजन्तीयवाया. पुद्गलाः । तान् दधाति जानातालवाधि। अवाग्धानात्पुद्गलपरिज्ञानादित्यर्थ ॥ २ द्रव्यक्षेत्रकालभानियतत्वेनावधीयते नियम्यते प्रमीयते परिच्छिवत इत्यर्थ ॥ ३ अवधानं अवधि.। कोऽयं ?-- अधस्ताद्बहुतरविषयग्रहणादवधिरु- च्यते। देवा. सलु अवविज्ञानेन सप्तमनरकपर्यन्त पश्यन्ति । उपरि स्तोक पश्यन्ति । निजविमानध्वजदण्डपर्यन्तमित्यर्थ ॥ अवच्छिन्नविषयत्वादवाधिः । कोऽथ ?-रूपितलक्षणविषयत्वादधि ॥ ४ केवलज्ञानापेक्षया विप्रकृष्टेषु मतिश्रुतावधिन्वन्यतमत्वात् ॥ ५ श्रुतेन परिचिता सा चानुभूता च ॥

·प्रथमोऽध्यायः ६५ सकलनिःसरणानिःसृतम् । उक्तमप्येवंविधमेव ॥ अयमस्ति विशेष:- अन्योपदेशपूर्व ग्रहणमुक्तम् । स्वत एव ग्रहणं निःसृतम् ॥ अपरेषां क्षिप्रनिःसृत इति पाठः ॥ त एवं वर्ण- यन्ति- श्रोनेन्द्रियेण शब्दमवगृह्यमाणं मयूरस्य वा कुररस्य वेति कश्चित्प्रतिपद्यते । अपरः स्वरूपमेवानिःसृत इति ॥ ध्रुवा- वग्रहस्य धारणायाश्च कः प्रतिविशेषः ? उच्यते । क्षयोपशमप्राप्ति- काले विशुद्धपरिणामसन्तत्या प्राप्तात्क्षयोपशमात्प्रथमसमये यथा- वग्रहस्तथैव द्वितीयादिष्वपि समयेषु नोनाभ्यधिक इति ध्रुवा- वग्रह इत्युच्यते ॥ यदा पुनर्विशुद्धपरिणामस्य संक्लेशपरिणामस्य च मिश्रणात्क्षयोपशमो भवति तत उत्पद्यमानोऽवग्रहः कदा- चिबहूनां कदाचिदल्पस्य कदाचिद्बहुविधस्य कदाचिदेकवि- घस्य वेति न्यूनाधिकभावात् ध्रुवावग्रह इत्युच्यते ॥ धारणा पुन- हीतार्थाविस्मरणकारणमिति महदनयोरन्तरम् ॥ यद्यवग्रहादयो बहादीनां कर्मणामाक्षेप्तारः, बहादीनि पुनर्विशेषणानि कस्येत्यत आह- ॥ अर्थस्य ॥ १७ ॥ चक्षुरादिविषयोऽर्थः । तस्य बहादिविशेषणविशिष्टस्य अव- महादयो भवन्तीत्यभिसम्बन्धः क्रियते ॥ किमर्थमिदमुच्यते यावता बहादिरर्थ एव! सत्यमेव किन्तु प्रवादिपरिकल्पनानिवृत्त्यर्थमर्थ- स्येत्युच्यते । केचित्प्रवादिनो मन्यन्ते रूपादयो गुणा एव इन्द्रियैः सन्निकृष्यन्ते तेषामेव ग्रहणमिति । तदयुक्तम् । नहि ते रूपादयो गुणा अमूर्ती इन्द्रियैः सन्निकर्षमापद्यन्ते । न तर्हि इदानीमिदं भवति रूपं मया दृष्ट, गन्धो वा प्रात । " १ परमतापेक्षया ॥

·सर्वार्थसिद्धिः इति । भवति च । कथं ? इयर्ति पर्यायांस्तैर्वायत इत्यर्थो द्रव्यंः तस्मिन्निन्द्रियैः सन्निकृष्यमाणे तदव्यतिरेकाद्रूपादिष्वपि संव्यव- हारो युज्यते ॥ किमिमे अवग्रहादयः सर्वस्येन्द्रियानिन्द्रियस्य भवन्ति उत कश्चिद्विषयविशेषोऽस्तीत्यत आह ॥ ॥ व्यञ्जनस्यावग्रहः ॥ १८ ॥ व्यञ्जनमव्यक्तं शब्दादिजातं तस्यावग्रहो भवति । किम- र्थमिदं ? नियमार्थ, अवग्रह एव नेहादय इति । स तर्हि एवकारः कर्तव्यो न कर्तव्यः । सिद्धे विधिरारभ्यमाणो निय- मार्थ इति अन्तरेणैवकारं नियमार्थो भविष्यति ॥ ननु अव- अहग्रहणमुभयत्र तुल्यं तत्र किं कृतोऽयं विशेषः ॥ अर्था- वग्रहल्यञ्जनावग्रहयोळक्ताव्यक्तकृतो विशेषः । कथम् ।। अभि- नवशरावार्दीकरणवत् । यथा जलकणद्वित्रिसिक्तः शरावोऽभिनवो नार्दीभवति, स एव पुनःपुनः सिच्यमानः शनैस्तिम्यते, एवं श्रोत्रादिष्विन्द्रियेषु शब्दादिपरिणताः पुद्गला द्विव्यादिषु समयेषु. गृह्यमाणा न व्यक्तीभवन्ति, पुनःपुनरवग्रहे सति व्यक्तीभवन्ति ॥ अतो व्यक्तग्रहणात्याग्व्यञ्जनावग्रहः। व्यक्तग्रहणमर्थावग्रहः । ततोऽव्यक्तावग्रहणादीहादयो न भवन्ति ।। सर्वेन्द्रियाणामविशेषेण व्यञ्जनावग्रहप्रसङ्गे यत्रासम्भवस्तदर्थ- प्रतिषेधमाह- ॥ न चक्षुरनिन्द्रियाभ्याम् ॥ १९ ॥ चक्षुषा अनिन्द्रियेण च व्यञ्जनावग्रहो न भवति । कुतः । अप्राप्यकारित्वात् ॥ यतोऽप्राप्तमर्थमविदिक्कं युक्तसन्नि- - .. १ विशेषाभावे पट् त्रिंशत्रिशतमातज्ञानसंख्याविघटनादित्याभिप्राय पूर्वपक्षिण ।

·प्रथमोऽध्यायः ६७ कर्षविशेषेऽवस्थितं वाह्यप्रकाशामिव्यक्तमुपलभते चक्षुः, मनश्वाप्राप्त- मतो नानयोर्व्यञ्जनावमहोऽस्ति ॥ चक्षुषोऽप्राप्यकारित्व कथम- प्यवसीयते!। आगमतो युक्तितश्च ॥ आगमतस्तावत्- पुठं सुणोदि सई अपुठं पुण पस्सदे रूवम् । फासं रसं च गन्धं वद्धं पुठं वियाणादि ॥ १ ॥ युक्तितश्च- अप्राप्य- कारि चक्षुः स्पृष्टानवग्रहात् । यदि प्राप्यकारि स्यात् त्वगि- न्द्रियवत् स्पृष्टमञ्जनं गृहीयात् ॥ न तु गृह्णात्यतो मनोवदप्राप्य- कारीत्यवसेयम् । ततश्चक्षुर्मनसी वर्जयित्वा शेषाणामिन्द्रियाणां व्यञ्जनावग्रहः । सर्वेषामिन्द्रियानिन्द्रियाणामर्थावग्रह इति सिद्धं ॥ आह निर्दिष्टं मतिज्ञानं लक्षणतो विकल्पतश्च; तद- नन्तरमुद्दिष्टं यत् श्रुतं तस्येदानी लक्षणं विकल्पश्च वक्तव्य इत्यत आह ॥ ॥ श्रुतं मतिपूर्वं ह्यनेकद्वादशभेदम् ॥ २० ॥ श्रुतशब्दोऽयं श्रवणमुपादाय व्युत्पादितोऽपि रूढिवशात् कस्मिंश्चिज्ज्ञानविशेषे वर्तते ॥ यथा कुशलवनकर्मप्रतीत्या व्युत्पा- दितोऽपि कुशलशब्दो रूढिवशात्पर्यवदाते वर्तते ॥ कः पुनरसौ ज्ञानविशेष इति अत आह " श्रुतं मतिपूर्वमिति " श्रुतस्य प्रमाणत्वं पूरयतीति पूर्व निमित्तं कारणमित्यनान्तरम् ॥ मति- निर्दिष्टा । मतिः पूर्वमस्य मतिपूर्व मतिकारणमित्यर्थः ॥ यदि मतिपूर्व श्रुतं तदपि मत्यात्मकं प्राप्नोति कारणसदृशं हि लोके कार्य दृष्टमिति । नैतदैकान्तिकम् । दण्डादिकारणोऽयं घटो न दण्डाद्यात्मकः । अपि च सति तस्मिन् तदभावात् सत्यपि मतिज्ञाने बाह्यश्रुतज्ञाननिमित्तसन्निधानेऽपि प्रबलश्रुतावर- णोदयस्य श्रुताभावः । श्रुतावरणक्षयोपशमप्रकर्षे तु सति. श्रुत- ज्ञानमुत्पद्यत इति मतिज्ञानं निमित्तमात्रं ज्ञेयम् ॥ आह श्रुत- ·६८ सर्वार्थसिद्धिः मनादिनिधनमिष्यते । तस्य मतिपूर्वकत्वे तदभावः । आदि- मतोऽन्तवत्त्वात् । ततश्च पुरुषकृतत्वादप्रामाण्यमिति, नैष दोषः ॥ द्रव्यादिसामान्यार्पणात् श्रुतमनादिनिधनमिप्यते ॥ नहि केन- चित्पुरुषेण क्वचित्कदाचित्कथञ्चिदुत्प्रेक्षितमिति । तेषामेव विशेषा- पेक्षया आदिरन्तश्च सम्भवतीति मतिपूर्वमित्युच्यते ॥ यथांकुरो बीजपूर्वकः स च सन्तानापेक्षया अनादिनिधन इति ॥ न चापौरुषेयत्वं प्रामाण्यकारणम् । चौर्याद्युपदेशस्यास्मर्यमाणकर्तृकस्य प्रामाण्यप्रसङ्गात् ॥ अनित्यस्य च प्रत्यक्षादेः प्रामाण्ये को विरोधः । आह, प्रथमसम्यक्त्वोत्पत्तौ युगपज्ज्ञानपरिणामान्मति- पूर्वकत्वं श्रुतस्य नोपपद्यत इति । तदयुक्तं सम्यक्त्वस्य तद- पेक्षत्वात् । आत्मलाभस्तु क्रमवानिति मतिपूर्वकत्वव्याघाताभावः ॥ आह मतिपूर्व श्रुतमित्येतल्लक्षणमव्यापि श्रुतपूर्वमपि श्रुतमिष्यते। तद्यथा- शब्दपरिणतपुद्गलस्कन्धादाहितवर्णपदवाक्यादिभावाच्चक्षुरा- दिविषयाच आद्यश्रुतविषयभावमापन्नाव्यभिचारिणः कृतसंगी- तिर्जनो घटाज्जलधारणादिकार्यसम्बन्ध्यन्तरं प्रतिपद्यते धूमादेर्वा- न्यादिद्रव्यं, तदा श्रुतात् श्रुतप्रतिपचिरिति। नैष दोषः । तस्यापि मतिपूर्वकत्वमुपचारतः ॥ श्रुतमपि कचिन्मतिपूर्वकत्वान्मतिरित्युपच- र्यत इति ॥ भेदशब्दः प्रत्येकं परिसमाप्यते द्विमेदमनेकभेदं द्वाद- शभेदमिति ॥ द्विभेद तीवत्- अङ्गवाह्यमङ्गप्रविष्टमिति । अजवाबम- नेकविधं दशवकालिकोचराध्ययनादि ॥ अङ्गप्रविष्टं द्वादशवि- धम् ॥ तद्यथा- आचारः । सूत्रकृतम् । स्थानम् | समवायः । व्याख्याप्रज्ञप्तिः । ज्ञातृधर्मकथा । उपासकाध्ययनम् । अन्तकृद्द- शम् । अनुत्तरोपपादिकदशम् । प्रश्नव्याकरणम् । विपाकसूत्रम् । । १ मीतश्रुतोत्पत्तेः ॥ धानसम्यग्भावस्य।

·प्रथमोऽध्यायः ६९ दृष्टिवाद इति ॥ दृष्टिवादः पञ्चविधः- परिकर्म । सूत्रम् | प्रथ- मानुयोगः । पूर्वगतम् । चूलिका चेति ॥ तत्र पूर्वगतं चतु- देशविधम् -- उत्पादपूर्वम् । अग्रायणीयम् । वीर्यानुप्रवादम् । अस्तिनास्तिप्रवादम् ॥ ज्ञानप्रवादम् । सत्यप्रवादम् । आत्मप्र- वादम् । कर्मप्रवादम् । प्रत्याख्याननामधेयम् । विद्यानुप्रवादम् । कल्याणनामधेयम् । प्राणावायम् । क्रियाविशालम् । लोकबिन्दु- सारमिति ॥ तदेतत् श्रुतं द्विभेदमनकभेदं द्वादशभेदमिति ॥ किंकृतोऽयं विशेषः । वक्तृविशेषकृतः ॥ त्रयो वतारः । सर्वज्ञतीर्थकरः । इतरो वा श्रुतकेवली। आरातीयश्चेति ॥ तत्र सर्वज्ञेन परमर्षिणा परमाचिन्त्यकेवलज्ञानविभूतिविशेषेण अर्थत आगम उद्दिष्टः । तस्य प्रत्यक्षदर्शित्वात्प्रक्षीणदोषत्वाच्च प्रामा- ण्यम् । तस्य साक्षाच्छिष्यर्बुध्यतिशयर्धियुक्तैर्गणधेरैः श्रुतकेवलि- भिरनुस्मृतग्रन्थरचनमङ्गपूर्वलक्षणं तत्प्रमाणं, तत्प्रामाण्यात् ॥ आरा- तीयैः पुनराचार्यैः कालदोषासङ्क्षिप्तायुर्मतिबलशिष्यानुग्रहार्थ दश- वैकालिकाद्युपनिबद्धं, तत्प्रमाणमर्थतस्तदेवेदमिति ॥ क्षीरार्णवजलं घटगृहीतमिव । व्याख्यातं परोक्षम् । प्रत्यक्षमिदानीं वक्तव्यम् । तत् द्वेधा- देशप्रत्यक्षं सकलप्रत्यक्षं च ॥ देशप्रत्यक्षमवधिमनः- पर्ययज्ञाने। सर्वप्रत्यक्ष केवलम् ॥ यद्येवमिदमेव तावदव- विज्ञानं निःप्रकारस्य प्रत्यक्षस्याचं व्याक्रियतामित्यत्रोच्यते ॥ द्विविधोऽवधिः । भवप्रत्ययः क्षयोपशमनिमित्तश्चेति ॥ तत्र भव- प्रत्यय उच्यते- ॥ भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणाम् ॥ २१ ॥ भव इत्युच्यते । को भवः। आयुर्नामकर्मोदयनिमित्त आत्मनः पर्यायो भवः । प्रत्ययः कारणं निमित्तमित्यनर्थान्त- - ·७० सर्वार्थसिद्धिः । रम् ॥ भवः प्रत्ययोऽस्य भवप्रत्ययोऽवधिः । देवनारकाणां वेदि- तव्यः ॥ यद्येवं तत्र क्षयोपशमनिमित्तत्वं न प्राप्नोति । नैष दोषः। तदाश्रयात्तत्सिद्धेः ॥ भवं प्रतीत्य क्षयोपशमः सञ्जायत इति कृत्वा भवः प्रधानकारणमित्युपदिश्यते ॥ यथा पतत्रिणो गमनमाकाशे भवनिमित्त न शिक्षागुणविशेषः, तथा देवनार- काणां व्रतनियमाद्यमावेऽपि जायत इति भवप्रत्यय इत्युच्यते । इतरथा हि भवः साधारण इति कृत्वा सर्वेषामविशेषः स्यात् इष्यते च तत्रावधेः प्रकर्षाप्रकर्षवृत्तिः । देवनारकाणामित्यविशे- पाभिधानेऽपि सम्यग्दृष्टीनामेव ग्रहणं । कुतः ? अवधिग्रहणात् मिथ्यादृष्टीना च विभङ्ग इत्युच्यते ॥ प्रकर्षाप्रकर्षवृत्तिश्च आग- मतो विज्ञेया ॥ यदि भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणां, अथ क्षयोपशमहेतुः केषामित्यत आह ॥ ॥ क्षयोपशमनिमित्तः षड्विकल्पः शेषाणाम् ॥२२॥ अवधिज्ञानावरणस्य देशघातिस्पर्द्धकानामुदये सति सर्व- घातिस्पर्धकानामुदयाभावः क्षय । तेषामेवानुदयप्राप्तानां सदवस्था उपशमः । तौ निमित्तमस्येति क्षयोपशमनिमित्तः। सः शेषाणां वेदितव्यः ॥ के पुनः शेषाः । मनुष्यास्तिर्यञ्चश्च । तेष्वपि यत्र सामर्थ्यमस्ति तत्रैव वेदितव्यः । नासॅज्ञिनामपर्याप्तकानां च तत्सामर्थ्यमस्ति ॥ संज्ञिना पर्याप्तकाना च न सर्वेषाम् । केषा तहि । यथोक्तसम्यग्दर्शनादिनिमित्तसन्निधाने सति शान्तक्षी- णकर्मणा तस्योपलब्धिर्भवति । सर्वस्य क्षयोपशमनिमित्तले क्षयो- पशमग्रहणं नियमार्थ क्षयोपशम एव निमित्त न भवे इति ॥ १ तीर्थकृतां भवप्रत्ययोऽपि अवधिर्भवतीत्यर्थ' " भवपंचदगो सुरः पिरयाणं निभ्ये वि सन्न अंगुतो, इतिवचनात् ॥

·प्रथमोऽध्यायः - स एषोऽवधिः षड्विकल्पः । कुतः? अनुगाम्यननुगामिवर्द्धमा- नहीयमानावस्थितानवस्थितभेदात् ॥ कश्चिदवधिर्भास्करप्रकाशवद्ग- च्छन्तमनुगच्छति ॥ कश्चिन्नानुगच्छति तत्रैवातिपतति उन्मुग्ध- प्रश्नादेशिपुरुषवचनवत् ॥ अपरोऽवधिः अरणिनिर्मथनोत्पन्नशुष्क- पत्रोपचीयमानेन्धननिचयसमिद्धपावकवत्सम्यग्दर्शनादिगुणविशुद्धिप- रिणामसन्निधानाद्यत्परिमाण उत्पन्नस्ततो वर्द्धते असंख्येयलो- केभ्यः ॥ अपरोऽवधिः अन्तरितपरिच्छिन्नोपादानसन्तत्यमिशिखा- वत्सम्यग्दर्शनादिगुणहानिसंक्लेशपरिणामविवृद्धियोगायत्परिमाण उत्प- नस्ततो हीयते । आ अंगुलस्यासंख्येयभागात् ॥ इतरोऽवधिः सम्यग्दर्शनादिगुणावस्थानाद्यत्परिमाण उत्पन्नस्तत्परिमाण एवाव- तिष्ठते न हीयते नापि वर्द्धते लिङ्गवत् । आ भवक्षयादा केव- लज्ञानोत्पत्तेर्वा ॥ अन्योऽवधिः सम्यग्दर्शनादिगुणहानिवृद्धियोगा- द्यत्परिमाण उत्पन्नस्ततो वर्द्धते यावदनेन वर्धितव्यं, हीयते च यावदनेन हातन्य वायुवेगप्रेरितजलोमिवत् ॥ एवं षड्विकल्पोऽ वधिर्भवति ॥ एवं व्याख्यातमवधिज्ञानं तदनन्तरमिदानीं मनःपर्ययज्ञानं वक्तव्यं, तस्य भेदपुरःसरं लक्षणं व्याचिख्यासरित्याह- ॥ ऋजुविपुलमती मनःपर्ययः ॥ २३ ॥ ऋज्वी निर्वर्तिता प्रगुणा च । कस्मान्निवर्तिता ? वाक्का- यमनस्कृतार्थस्य परमनोगतस्य विज्ञानात् । ऋज्वी मतिर्यस्य सोऽयं ऋजुमतिः ॥ अनिवर्तिता कुटिला च विपुला च । कस्मा- दनिर्वर्तिता वाकायमनस्कृतार्थस्य परकीयमनोगतस्य विज्ञानात् । विपुला मतिर्यस्य सोऽयं विपुलमतिः ॥ ऋजुमतिश्च विपुलम- तिश्च ऋविपुलमती ॥ एकस्य मतिशब्दस्य गतार्थत्वादप्रयोगः। अथवा ऋजुश्च विपुला च ऋविपुले। ऋविपुले मती - ·७२ सर्वार्थसिद्धिः ययोस्तौ ऋजुविपुलमती । स एष मनःपर्ययो द्विविधः ऋजु- मतिविपुलमतिरिति । आह उक्तो भेदः, लक्षणमिदानीं वक्तव्य- मित्यत्रोच्यते । वीर्यान्तरायमनःपर्ययज्ञानावरणक्षयोपशमाङ्गोपाङ्ग- नामलाभावष्टम्भादात्मनः परकीयमनःसम्बन्धेन लब्धवृत्तिरुपयोगो मनःपर्ययः ॥ मतिज्ञानप्रसङ्ग इति चेदुत्तोत्तरं पुरस्तात् । अपे- क्षाकारणं मन इति । परकीयमनसि व्यवस्थितोऽर्थः अनेन ज्ञायते इत्येतावदनापेक्ष्यते । तत्र ऋजुमतिर्मनःपर्ययः कालतो जघन्येन जीवानामात्मनश्च द्वितीणि मवग्रहणानि, उत्कर्षण सप्ताष्टौ गत्यागत्यादिभिः प्ररूपयति ॥ क्षेत्रतो जघन्येन गव्यू- तिपृथक्त्वं, उत्कर्षेण योजनपृथक्त्वस्याभ्यन्तरं न वहिः ॥ द्वितीयकालतो जघन्येन सप्ताष्टौ भवग्रहणानि, उत्कर्षेणासंख्ये- यानि गत्यागत्यादिभिः प्ररूपयति ॥ क्षेत्रतो जघन्येन योजन- पृथक्त्वं, उत्कर्षेण मानुषोत्तरशैलस्याभ्यन्तरं न बहिः ॥ उक्तयोरनयोः पुनरपि विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ विशुध्धप्रतिपाताभ्यां तद्विशेषः ॥ २४ ॥ तदावरणक्षयोपशमे सति आत्मनः प्रसादो विशुद्धिः । प्रतिपतनं प्रतिपातः न प्रतिपातः अप्रतिपातः । उपशान्तक- घायस्य चारित्रमोहोद्रेकापच्युतसयमशिखरस्य प्रतिपातो भवति । क्षीणकषायस्य प्रतिपातकारणाभावादप्रतिपातः ॥ विशुद्धिश्च अप्र- तिपातश्च विशुध्धप्रतिपातौ ताभ्याम् । तयोविशेषस्तद्विशेषः ।। तत्र विशुध्या तावत्- ऋजुमतेर्विपुलमतिव्यक्षेत्रकालभार्दि- शुद्धतरः। कयमिह ! यः कार्मणद्रव्यानन्तभागोऽन्त्यः सर्वावधिना ज्ञातस्तस्य पुनरनन्तभागीकृतस्यान्त्यो भागः ऋजुमतेविषयः । निसल्यातोधिका अध्मंख्यातो न्यूना संख्या ।।

·प्रथमोऽध्यायः ७३ तस्य ऋजुमतिविषयस्यानन्तभागीकृतस्यान्त्यो भागो विपुलमते- विषयः । अनन्तस्यानन्तभेदत्वात् ॥ द्रव्यक्षेत्रकालतो विशुद्धि. रुक्ता । भावतो विशुद्धिः सूक्ष्मतरद्रव्यविषयत्वादेव वेदितव्या, प्रकृष्टक्षयोपशमविशुद्धियोगात् ॥ अपतिपातेनापि विपुलमतिविशिष्टः । स्वामिनां प्रवर्द्धमानचारित्रोदयत्वात् ।। ऋजुमतिः पुनः प्रतिपाती, स्वामिनां कषायोद्रेकाद्धीयमानचारित्रोदयत्वात् ॥ यद्यस्य मनःपर्ययस्य प्रत्यात्ममयं विशेषः, अथानयोरवधि- मनःपर्यययोः कुतो विशेष इत्यत आह- विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्यययोः २५ विशुद्धिः प्रसादः । क्षेत्रं यत्रस्थान्भावान्प्रतिपद्यते । स्वामी प्रयोक्ता । विषयो ज्ञेयः ॥ तत्रावधेर्मनःपर्ययो विशुद्धतरः । कुतः । सूक्ष्मविषयत्वात् ॥ क्षेत्रमुक्तं विशेषो वक्ष्यते ।। स्वामित्वं प्रत्युच्यते । प्रकृष्टचारित्रगुणोपेतेषु वर्ततेऽप्रमत्तादिक्षीणकषायान्तेषु । तत्र चोत्सद्यमानः प्रवर्द्धमानचारित्रेषु न हीयमानचारित्रेषु। प्रवर्द्ध- मानचारित्रेषु चोत्पद्यमानः सप्तविधान्यतमर्द्धिप्राप्तेषूपजायते नेतरेषु । ऋद्धिप्राप्तेषु केषुचिन्न सर्वेष्विति ॥ ॐ अस्य स्वामिविशेष- विशिष्टसंयमग्रहणं वाक्ये कृतम् * ॥ अवधिः पुनश्चा- तुर्गतिकेष्विति स्वामिभेदादप्यनयोर्विशेषः ॥ इदानीं केवलज्ञानलक्षणाभिधानं प्राप्तकालं तदुल्लंघ्य ज्ञानानां विषयनिबन्धः परीक्ष्यते ॥ कुतः। तस्य मोहक्षयात् ज्ञानदर्श- नावरणान्तरायक्षयाच्च केवलमित्यन्न वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ययेव- अस्यायं स्वामिविशेषः विशिष्टयमग्रहणं वा प्रकृतम् । इत्येक पाठ ॥ अस्यायं स्वामिविशेष विशिष्टयतमहणं वा कृतं न सूते ॥ इत्य. प्यन्मः पाठः पुस्तकान्तरे विद्यते ॥

·७४ सर्वार्थसिद्धिः माद्ययोरेव तावन्मतिश्रुतयोपियनिबन्ध उच्यतामित्यत आह- ॥ मतिश्रुतयोर्निबन्धो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु ॥ २६ ॥ निबन्धनं निवन्धः । कस्य विपयस्य । तद्विषयग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् ॥ प्रकृतं विपयग्रहणं । क प्रकृतं ? विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्य इत्यतस्तस्यार्थवशाद्विभक्तिपरिणामो भव- तीति विषयस्येत्यभिसम्बध्यते ॥ द्रव्येप्विति बहुवचननिर्देशः सर्वेषां जीवधर्माधर्माकाशपुद्गलानां सग्रहार्थः । तद्विशेषणार्थमस- वपर्यायग्रहणम् ॥ तानि द्रव्याणि मतिश्रुतयोर्विषयभावमापद्यमा- नानि कतिपयैरेव पर्यायविषयमावमास्कन्दन्ति न सर्वपर्यायैरन- तैरपीति ॥ अनाह- धर्मास्तिकायादीन्यतीन्द्रियाणि तेषु मतिज्ञानं न प्रवर्तते । अतः सर्वद्रव्येषु मतिज्ञानं वर्तत इत्ययुक्तम् ।। नैष दोषः । अनिन्द्रियाख्यं करणमस्ति तदालम्बनो नोइन्द्रियावर- णक्षयोपशमलब्धिपूर्वक उपयोगोऽवग्रहादिरूपः प्रागेवोपजायते तत- स्तत्पूर्व श्रुतज्ञानं तद्विषयेषु स्वयोग्येषु व्याप्रियते ॥ अथ मतिश्रुतयोरनन्तरनिर्देशार्हस्यावधेः को विषयनिवन्ध इत्यत आह- ॥ रूपिष्ववधेः ॥ २७ ॥ विषयनिबन्ध इत्यनुवर्तते । रूपिष्वित्यनेन पुद्गलाः पुद्गल- द्रव्यसम्बन्धाश्च जीवाः परिगृह्यन्ते । रूपिप्वेवावधेविषयनिवन्धो नारूपेष्विति नियमः क्रियते । रूपिप्वपि भवन्न सर्वपर्यायेषु स्वयोग्येष्वेवेत्यवधारणार्थमसर्वपर्यायप्वित्यभिसम्बध्यते ।। अथ तदनन्तरनिर्देशभाजो मन.पर्ययस्य को विषयनिबन्ध इत्यत आह- ॥ तदनन्तभागे मनःपर्ययस्य ॥ २८ ॥ १ चम्बन्ध.॥ २ तत्कारणका ॥

·प्रथमोऽध्यायः ७५ * यदेतद्रूपिद्रव्यं सर्वावधिज्ञानविषयत्वेन समर्थितं तस्यान- न्तभागीकृतस्यैकस्मिन्भागे मनःपर्ययः प्रवर्तते ॥ अथान्ते यनिर्दिष्टं केवलज्ञानं तस्य को विषयनिबन्ध इत्यत आह- ॥ सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य ॥ २९ ॥ द्रव्याणि च पर्यायाश्च द्रव्यपर्याया इति इतरेतरयोग- लक्षणो द्वन्द्वः ॥ तद्विशेषणं सर्वग्रहणं प्रत्येकमभिसम्बध्यते सर्वेषु द्रव्येषु सर्वेषु पर्यायेष्विति ॥ जीवद्रव्याणि तावदनन्तानन्तानि, पुद्गलद्रव्याणि च ततोऽप्यनन्तानन्तानि अणुस्कन्धमेदेन भिन्नानि, धर्माधर्माकाशानि त्रीणि, कालश्चासख्येयस्तेषां पर्यायाश्च त्रिकाल- भुवः प्रत्येकमनन्तानन्तास्तेषु । द्रव्यं पर्यायजातं वा न किञ्चित्के- वलज्ञानस्य विषयभावमतिकान्तमस्ति ॥ अपरिमितमाहात्म्यं हि तदिति ज्ञापनार्थं सर्वद्रव्यपर्यायेष्वित्युच्यते ॥ आह विषयनिवन्धोऽवधृतो मत्यादीनां, इदं तु न निर्मातमेकस्मिन्नात्मनि स्वनिमित्तसन्निधानोपजनितवृत्तीनि ज्ञानानि योगपद्येन कति भवन्तीत्यत उच्यते-- एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्ना चतुर्यः ॥३०॥ एकशब्दः संख्यावाची, आदिशब्दोऽवयवववचनः, एक * अवधेर्मन पर्ययस्य सूक्ष्मविषयत्वदर्शनार्थ सूत्रमिदं न तु विषयनि- 'बन्धनार्थम् । यतो मन पर्ययस्यावधिविषयानन्तभागेऽन्यत्रापि च दर्शिता वृत्तिः प्रवर्तते* इत्यप्यधिक पाठः । १ ळोगागासपदेसे एकके जे छिया हु एकेका ॥ रयणाणं रासोओ ते काळाणू मुणयन्वा ॥ १॥ इति गायोकप्रकारेण कालद्रव्यस्याणुरूपत्वाना. नात्वं धर्माधर्माकाशानामनेकप्रदेशत्वेऽपि खण्डात्मकत्वाभावादेकैकत्वमवयोद्ध- व्यम् ॥ २ विकृतः इत्यपि पाठान्तरम् ॥

·७६ सर्वार्थसिद्धिः आदिवेषां तानि इमान्येकादीनि भाज्यानि विभक्तव्यानि योग- पद्येनैकस्मिान्नात्मनि ॥ आ कुतः? आ चतुर्थ्यः ॥ तद्यथा- एक तावत्केवलज्ञानं न तेन सहान्यानि क्षायोपशमिकानि युग- पदवत्तिष्ठन्ते। द्वे मतिश्रुते । त्रीणि मतिश्रुतावधिज्ञानानि, मति- श्रुतमनःपर्ययज्ञानानि वा । चत्वारि मातिश्रुतावधिमनःपर्ययज्ञानानि । न पञ्च सन्ति केवलस्यासहायत्वात् ।। यथोक्तानि मत्यादीनि ज्ञानव्यपदेशमेब लभन्ते, उतान्य- थापीत्यत आह- ॥ मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च ॥ ३१ ॥ विपर्ययो मिथ्येत्यर्थः । कुतः। सम्यगधिकारात् ॥ च शब्दः समुच्चयार्थः । विपर्ययश्च सम्यक्चेति ॥ कुतः पुनरेषां विपर्ययः? मिथ्यादर्शनेन सहकार्थसमवायात् । सरजस्ककटुका- लाबुगतदुग्यवत् ॥ ननु च तत्राधारदोषात् दुग्धस्य रसविप- र्ययो भवति, न च तथा मत्यज्ञानादीनां विषयग्रहणे विप- र्ययः ॥ तथा हि, सम्यग्दृष्टिर्यया चक्षुरादिभिः रूपादीनुपलमते, तथा मिथ्यादृष्टिरपि मत्यज्ञानेन ॥ यथा च सम्यग्दृष्टिः श्रुतेन रूपादीनि जानाति निरूपयति च तथा मिथ्यादृष्टिरपि श्रुता- ज्ञानेन ॥ यथा चावधिज्ञानेन सम्यग्दृष्टिः खपिणोऽर्थानवगच्छति तथा मिथ्यादृष्टिविभज्ञानेनेति ॥ अत्रोच्यते- ॥ सदसतोरविशेषाचच्छोपलव्धेरुन्मत्तवत् ||३२|| सद्विद्यमानमसदविद्यमानमित्यर्थः । तयोरविशेषेण यहच्छया उपलव्येविपर्ययो भवति ॥ कदाचिद्रूपादि सदप्यसदिति प्रति- १ जानाति निल्परति इयपि पासन्ताम् ॥

·७७ प्रथमोऽध्यायः पद्यते, असदपि सदिति, कदाचित्सत्सदेव, असदप्यसदेवेति मिथ्यादर्शनोदयादध्यवस्यति ॥ यथा पित्तोदयाकुलितबुद्धिर्मातरं भाति, भार्यामपि मातेति मन्यते । यदृच्छया मातरं मातै- वेति भार्यामपि भायैवेति च ॥ तदपि न तत्सम्यग्ज्ञानम् ॥ एवं मत्यादीनामपि रूपादिषु विपर्ययो वेदितव्यः ॥ तथा हि कश्चिन्मिध्यादर्शनपरिणाम आत्मन्यवस्थितः रूपाद्युपलब्धौ सत्या- मपि कारणविपर्यास भेदाभेदविपर्यास स्वरूपविपर्यास च जन- यति ॥ कारणविपर्यासस्तावत्-- रूपादीनामेकं कारणममूर्त नित्य- मिति केचित्कल्पयन्ति ॥ अपरे पृथिव्यादिजातिभिन्नाः परमाणव- श्व खियेकगुणास्तुल्यजातीयानां कार्याणामारम्भका इति ॥ अन्ये वर्णयन्ति- पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि, भौतिकधर्मा वर्ण- गन्धरसस्पर्शाः, एतेषां समुदायो रूपपरमाणुरष्टक इत्यादि । इतरे वर्णयन्ति- पृथिव्यप्तेजोवायवः काठिन्यादिद्रवत्वायुष्णत्वा- दीरणत्वादिगुणा जातिभिन्नाः परमाणवः कार्यस्यारंभकाः ॥ भेदा- भेदविपर्यासः कारणात्कार्यमर्थान्तरभूतमेवेति अनर्थान्तरभूतमेवेति च परिकल्पना ॥ स्वरूपविपर्यासः रूपादयो निर्विकल्पोः सन्ति न सन्त्येव वा। तदाकारपरिणतं विज्ञानमेव । न तदालम्बनं वस्तु वाह्यमिति ॥ एवमन्यानपि परिकल्पनाभेदान् दृष्टेष्टविरुद्धा- मिथ्यादर्शनोदयात्कल्पयन्ति तत्र च श्रद्धानमुत्पादयन्ति । तत- स्तन्मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं अवघ्यज्ञानं च भवति ॥ सम्यग्दर्शन १ वेदान्तिन ॥ २ यौगा॥ ३ पार्थिवपरमाणुषु गन्धरसरूपपीः । भाप्येषु रसरूपस्पर्शा. । तैजसेषु रूपस्पशौं। चायवीयेषु स्पर्शः ॥ ४ सौगत- विशेषाः ॥ ५ चार्वाकाः ॥ ६प्रेरणत्वादिगुणा ॥ ७ यौगाना कल्पना । ८ साख्यानाम् ॥ ९ वैभाष्यककल्पना ॥ १० विज्ञानाद्वैतवादिकल्पना ।।

·७८ सर्वार्थसिद्धिः पुनस्तत्त्वार्थाधिगमे श्रद्धानमुत्सादयति । ततस्तन्मतिज्ञानं श्रुतज्ञा- नमवधिज्ञानं भवति ॥ आह प्रमाणं द्विप्रकारं वर्णितस् । प्रमाणैकदेशाश्च नयास्तदनन्तरोद्देशमाजो निर्देष्टव्या इत्यत आह- ॥ नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्द- समभिरूलैवम्भूता नयाः ॥३३॥ एतेषां सामान्यविशेषलक्षणं वक्तव्यम् । सामान्यलक्षणं तावद्वस्तुन्यनेकान्तात्मन्यविरोधेन हेत्वर्पणात्साध्यविशेषस्य याथा- म्यप्रापणप्रवणप्रयोगो नयः । स द्वेषा द्रव्यार्थिकः पर्याया- र्थिकश्चेति ।। द्रव्यं सामान्यमुत्सर्गः अनुवृत्तिरित्यर्थः । तद्विषयो द्रव्यार्थिकः ।। पर्यायो विशेषोऽपवादो व्यावृत्तिरित्यर्थः । तद्वि- पयः पर्यायार्थिकः ॥ तयोर्मेदा नैगमादयः । तेषां विशेषलक्षण- मुच्यते-- अनभिनिवृत्तार्थसङ्कल्पमात्रग्राही नैगमः ॥ कञ्चित्पुरुषं परिगृहीतपरशुं गच्छन्तमवलोक्य कश्चित्पृच्छति किमर्थं भवान्ना- च्छतीति । स आह प्रस्थमानेतुमिति । नासौ तदा प्रस्थ- पर्यायः सन्निहितः । तदभिनिवृत्तये सङ्कल्पमाले प्रस्थव्यवहारः ।। तथा एधोदकाद्याहरणे व्याप्रियमाणं कश्चित्पृच्छति किं करोति भवानिति । स आह ओदनं पचामीति । न तदौदनपर्यायः सन्निहितः । तदर्थे व्यापारे स प्रयुज्यते ॥ एवम्प्रकारो लोक- संव्यवहारः अनभिनिर्वृत्तार्थसङ्कल्पमात्रविषयो नैगमस्य गोचरः ॥१॥ स्थजात्यविरोधेनकध्यमुपनीय पर्यायानाक्रान्तभेदानविशेषेण समस्त- ग्रहणासंग्रहः ॥ सत् द्रव्यं घट इत्यादि । सदित्युक्ते सदिति वाग्विज्ञानानुप्रतिलिझानुमितसत्ताधारभूतानामविशेषेण सर्वेषां संग्रहः । द्रव्यमिन्युक्तेऽपि यति गच्छति तांस्तान्पर्यायानित्युपलक्षि- .

·७९ प्रथमोऽध्यायः तानां जीवाजीवतद्भेदप्रभेदानां संग्रहः । तथा घट इत्युक्तेऽपि घटबुध्द्यभिधानानुगमलिङ्गानुमितसकलार्थसंग्रहः । एवम्प्रकारोऽन्यो ऽपि संग्रहनयः ॥ २ ॥ संग्रहनयाक्षिप्तानामर्थानां विधिपूर्वकम- वहरणं व्यवहारः ॥ को विधिः । । यः संग्रहगृहीतोऽर्थस्तदानु- पूर्वेणैव व्यवहारः प्रवर्तत इत्ययं विधिः । तद्यथा- सर्व- संग्रहेण यत्संगृहीतं तच्चानपेक्षितविशेषं . नालं संव्यवहारायेति व्यवहारनय आश्रीयते । यत्सत्तत् द्रव्यं गुणो वेति। द्रव्ये- गापि संग्रहाक्षिप्तेन जीवाजीवविशेषानपेक्षेण न शक्यः संव्यव- हार इति जीवद्रव्यमजीवद्रव्यमिति वा व्यवहार आश्रीयते । जीवाजीवावपि संग्रहाक्षिप्तौ नालं संव्यवहारायेति प्रत्येकं देव- नारकादिर्घटादिश्च व्यवहारेणाश्रीयते । एवमयं नयस्तावद्वतते यावत्पुनर्नास्ति विभागः ॥ ३ ॥ ऋजु प्रगुणं सूत्रयति तन्त्र- यत इति ऋजुसूत्रः। पूर्वान्परास्त्रिकालविषयानतिशय्य वर्तमान- कालविषयानादत्ते अतीतानागतयोविनष्टानुत्पन्नत्वेन व्यवहाराभा- वात् । तच्च वर्तमान समयमात्रं तद्विषयपर्यायमात्रप्रायोऽयमृजु- सूत्रः ॥ ननु संव्यवहारलोपप्रसङ्ग इति चेन्नास्य नयस्य विषय- मात्रप्रदर्शनं क्रियते । सर्वनयसमूहसाध्यो हि लोकसंव्यवहारः ॥४॥ लिङ्गसंख्यासाधनादिव्यभिचारनिवृत्तिपः शब्दनयः ।। तत्र लिङ्गव्यभिचारः- पुण्यस्तारका नक्षत्रमिति ॥ संख्याव्य- भिचार:--- जलमापो वर्षा ऋतुराम्रा वनं वरणा नगरमिति ।। साधनव्यभिचारः- (कारकव्यभिचारः) सेना पर्वतमधिवसति ॥ पुरुषव्यभिचारः- एहि मन्ये रथेन यास्यसि, न हि यास्यसि, १ लिड्गादीना व्यभिचारो दोषो नास्तीत्यभिप्रायपर. ॥ २ आधितिष्ठ- तीत्यर्थः ॥

·सर्वार्थसिद्धिः यातस्ते पितेति * ॥ कालव्यभिचार:- विश्वदृश्वाऽस्य पुत्रो जनिता । भाविकृत्यमासीदिति ॥ उपग्रहव्यभिचारः- सन्ति- छते प्रतिष्ठते विरमत्युपरमैतीति । एवम्प्रकारं व्यवहारनयं न्याय मन्यते । अन्यार्थस्यान्यार्थेन सम्बन्धाभावात् ॥ लोकसमयवि- रोध इति चेत् । विरुध्यताम् । तत्त्वमिह मीमांस्यते न भैष- ज्यमातुरेच्छानुवर्ति ॥ ५ ॥ नानार्थसमभिरोहणात्समभिरूढः । यतो नानार्थान्समतीत्यैकमर्थमाभिमुख्येन रूढः समभिरूढः ।। गौरित्ययं शब्दो वागादिषु अर्थेषु वर्तमानः पशावभिरूढः । अथवा अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः। तत्रैकस्यार्थस्यैकेन गतार्थ- वात्पर्यायशवप्रयोगोऽनर्थकः ॥ शबभेदश्चेदस्ति अर्थभेदेनाप्यवश्यं भवितव्यमिति नानार्थसमभिरोहणात्समभिरूढः ॥ इन्दनादिन्द्रः शकनाच्छनः पूर्वारणात्पुरन्दर इत्येवं सर्वत्र ॥ अथवा यो यत्राभिरूढः स तत्र समेत्याभिमुख्येनारोहणात्समभिरूढः । यथा क भवानास्ते । आत्मनीति । कुतः । वस्त्वन्तरे वृत्त्यभावात् ॥ यद्यन्यस्यान्यन वृत्तिः स्यात्, ज्ञानादीनां रूपादीनां चाकाशे . * मस्यायमर्थः- एहि त्वमागच्छ, त्वं, एवं मन्ये, मह स्थेन यास्यामि एतावता त्वं रथेन यास्यसि, ते पिता अग्रे रथेन यात इत्यर्थः । अन मध्यमपुरुषस्थाने उत्तमपुरुष. उत्तमपुरुषस्थान मध्यम. पुरुषः । तदर्थे सूत्रमिदम् । प्रहासे मन्यापदेशे तूतमैकवनं चोत्तमे मध्यमस्य। १ मत्र भविष्यत्कालेऽतीतकालविभक्तिः ॥ २ मन परस्मपदोपग्रहः ॥ अत्र सूत्रम् । समवप्रविभ्यः ॥ ३ रसु क्रीडायामित्यत्रात्मनेपदोपग्रहः । ' व्याड्परिभ्यो रम. ' इति व्यभिचारसूत्रम् । देवदत्तमुपरमति ॥ ४ जलं पततीति वक्तव्ये आप: पतन्तीति व्यवहारो जायत अत्रापश- ब्दोत्तरं बहुत्वामिधायकप्रत्ययोपनिबन्धनं वस्तुतो निरर्थकमेव. बहुत्वस्य जले अन्वयायोगात् । तथापि शब्दानुशासनशास्त्रमाहिम्ना वहुत्ववाचकप्रत्ययसम- मिन्याहारः कर्तव्य एव भवति । ५ परीक्ष्यते ॥ - ·प्रथमोऽध्यायः ८१ वृत्तिः स्यात् ॥ ६॥ येनात्मना भूतस्तेनैवाध्यवसाययतीति एव- म्भूतः ॥ स्वाभिघयक्रियापरिणतिक्षणे एव स शब्दो युक्तो नान्य- देति । यदैवेन्दति तदैवेन्द्रो नाभिषेचको न पूजक इति । यदैव गच्छति तदैव गौन स्थितो न शयित इति ॥ अथवा येना- मना येन ज्ञानेन भूतः परिणतस्तेनैवाध्यवसाययति । यथेन्द्रा- मिज्ञानपरिणत आत्मैवेन्द्रोऽमिश्चेति ॥ ७ ॥ उक्ता नैगमादयो नयाः उत्तरोत्तरसूक्ष्मविषयत्वादेषां क्रमः पूर्वपूर्वहेतुकत्वौच्च ॥ एवमेते नयाः पूर्वपूर्वविरुद्धमहाविषया उत्तरोत्तरानुकूलाल्पविषयाः । द्रव्य- स्यानन्तशक्तेः प्रतिशक्तिभिद्यमाना बहुविकल्पा जायन्ते ॥ त एते गुणप्रधानतया परस्परैतन्त्राः सम्यग्दर्शनहेतवः पुरुषार्थक्रियासा- धनसामर्थ्यात्चन्त्वादय इव यथोपायं विनिवेश्यमानाः पटादि- सब्ज्ञाः स्वतन्त्राश्चासमर्थाः ॥ " तन्त्वादय इवेति विषम उप- न्यासः। तन्त्वादयो निरपेक्षा अपि काञ्चिदर्थमानां जनयन्ति । भवति हि कश्चित्प्रत्येकं तन्तुस्त्वक्त्राणे समर्थः । एकश्च बल्वजो बन्धने समर्थः । इमे पुनर्नया निरपेक्षाः सन्तो न काश्चि- दपि सम्यग्दर्शनमात्रां प्रादुर्भावयन्तीति ॥ " नैष दोषः । अभिहिता- नवबोधात् । अभिहितमर्थमनवबुध्य परेणेदमुपालभ्यते । एतदुक्तं निरपेक्षेषु तन्त्वादिषु पटादिकाय नास्तीति ॥ यत्तु तेनोपदर्शितं १ इन्द्रज्ञानपरिणत आत्मा इन्द्र उच्यते। अग्निज्ञानपरिणतत्वादात्मा अग्निश्चेति एवम्भूतनयलक्षणम् ॥ २ नैगमात्संग्रहोऽल्पविषय. तन्मानप्रा- हित्वात् । नगमस्तु भावाभावविषयाब्दहुविषयः । यथैव हि भावे सङ्कल्प- स्तथाऽभावे नैगमस्य सङ्कल्प. । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । संग्रहस्य हेतुः । संग्रहो व्यवहारस्य हेतु। व्यवहारः ऋजुसूतस्य हेतुः । ऋजसूत्रः शब्दस्य हेतु । शब्दः समभिरुढस्य हेतुः । सममिरूढः एवम्भूतस्य हतुः इत्यर्थः ॥ ४ाधीनाः॥ ३ नैगमः ·८२ सर्वार्थासद्धिः न तत्पटादिकार्य, किंतर्हि केवलं तन्त्वादिकार्य तन्त्वादिकार्य- मपि तन्त्वाद्यवयवेषु निरपेक्षेषु नास्त्येवेत्यस्मत्पक्षसिद्धिरेव ॥ अथ तन्त्वादिषु पटादिकार्य शक्त्यपेक्षया अस्तीत्युच्यते । नयेष्वपि निरपेक्षेषु बुध्यभिधानरूपेषु कारणवशात्सम्यग्दर्शनहेतुत्वपरिणति- सद्भावात् शक्त्याऽऽत्मनाऽस्तित्वमिति साम्यमेवोपन्यासस्य ।। ज्ञानदर्शनयोस्तत्त्वं । नयानां चैव लक्षणम् ।। ज्ञानस्य च प्रमाणत्व-1 मध्यायेऽस्मिन्निरूपितम् ॥ १ ॥ ॥ इति तत्त्वार्थवृतौ सर्वार्थसिद्धिसञ्ज्ञाया प्रथमोऽध्यायः॥ ॥ॐनम परमात्मने वीतरागाय ॥ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः॥ आह सम्यग्दर्शनस्य विषयमावेनोपदिष्टेषु जीवादिष्वादा- बुपन्यस्तस्य जीवस्य किं स्वतत्त्वमित्युच्यते- ॥ औपशमिकक्षायिकौ भावौ मिश्रंश्च जीवस्य स्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिकौ च ॥ १॥ आत्मनि कर्मणः स्वशक्तेः कारणवशादनुभृतिरुपशमः । यथा कतकादिद्रव्यसम्बन्धादम्भसि पकस्य उपशमः ॥ क्षयः आत्यन्तिकी निवृत्तिः। यथा तस्मिन्नेवाम्भसि शुचिभाजना- न्तरसंक्रान्ते परस्यात्यन्ताभावः ॥ उभयात्मको मिश्रः । यथा तस्मिन्नेवाम्मसि कतकादिद्रव्यसम्बधात्पकस्य क्षीणाक्षीण- वृत्तिः ॥ द्रव्यांदिनिमित्तवशाकर्मणां फलप्राप्तिरुदयः ।। द्रव्या- मलाममानहेतुकः परिणामः ।। उपशमः प्रयोजनमस्येत्यौपशमिकः । एवं क्षायिकः, क्षायोपशमिकः, औदयिकः, पारिणामिकश्च ।। " " ·द्वितीयोऽध्यायः ८३ । त एते पञ्च भावा असाधारणा जीवस्य स्वतत्त्वमित्युच्यन्ते ।। सम्यग्दर्शनस्य प्रकृतत्वातस्य त्रिषु विकल्पेषु औपशमिकमादौ लभ्यत इति तस्यादौ ग्रहणं क्रियते । तदनन्तरं क्षायिका- हणं तस्य प्रतियोगित्वात्संसार्यपेक्षया द्रव्यतस्ततोऽसंख्येयगुण- त्वाचं । तत उत्तरं मिश्रग्रहणं तदुभयात्मकत्वात्ततोऽसंख्येयगुण- त्वाच्च । तेषां सर्वेषामनन्तगुणत्वादौदयिकपारिणामिकग्रहणमन्ते क्रियते । अत्र द्वन्द्वनिर्देशः कर्तव्यः । औपशमिकक्षायिकमिश्री- दयिकपारिणामिका इति । तथा सति द्विश्वशब्दो न कर्तव्यों भवति ॥ नैवं शक्यम् । अन्यगुणापेक्षया मिश्र इति प्रती- येत । - वाक्ये पुनः सति चशब्देन प्रकृतोभयानुकर्षः कृतो भवति ॥ तर्हि क्षोयोपशमिकग्रहणमेव कर्तव्यमिति चेन्न । गौरवात् ॥ मिश्रग्रहणं मध्ये क्रियते उभयापेक्षार्थम् । भव्यस्य औपशमिकक्षायिको भावौ। मिश्रः पुनरभव्यस्यापि औदयिकपारिणामिकाभ्यां सह भव्यस्यापीति ॥ भावापेक्षया तल्लिनसंख्याप्रसङ्गः स्वतत्त्वस्येति चेन्न । उपाचलिङ्गसंख्यात्वात् ।। तद्भावस्तत्त्वम् । स्वं तत्वं स्वतत्त्वमिति ॥ अत्राह तस्यैकस्यात्मनो ये भावा औपशमिकादयस्ते किं भेदवन्त उताभेदा इति । अत्रोच्यते भेदवन्तः । यद्येवं, भेदा उच्यन्तामित्यत आह- ॥ द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम् ॥२॥ यादीनां संख्याशब्दानां कृतद्वन्द्वानां भेदशब्देन -सह स्वपदार्थेऽन्यपदार्थे वा वृत्तिवेदितव्या ॥ द्वौ च नव च अष्टा- १ औपशमिकक्षायिकम्यतिरिक्त. ॥ २ औपशमिकक्षायिकयोः । ३ अभव्यस्य मित्रो भावः क्षायोपशमिकाज्ञानत्रयादिः ॥ ४ भावशापेक्षया ।

·। सर्वार्थसिद्धिः दश च एकविंशतिश्च त्रयश्च द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रयस्त एव भेदा येषामिति वा वृत्तिविनवाष्टादशैकविंशतित्रिमेदा इति ॥ यदा स्वपदार्थे वृत्तिस्तदा औपशमिकादीनां द्विनवाष्टादशैकवि- शतित्रयो भेदा इत्यभिसम्बन्धः क्रियते अर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम इति ॥ यदाऽन्यपदार्थे वृत्तिस्तदा निर्दिष्टविभक्त्यन्ता एवाभि- सम्बध्यन्ते । औपशमिकादयो भावा द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रि- भेदा इति ॥ यथाक्रमवचनं यथासंख्यप्रतिपयर्थम् ॥ औपश- मिको विभेदः । क्षायिको नवभेदः । मिश्रोऽष्टादशभेदः । औद- यिक एकविशतिभेदः । पारिणामिकस्त्रिभेद इति ॥ यद्येवमौपशमिकस्य कौ द्वौ भेदावित्यत आह- ॥ सम्यक्त्वचारित्रे ॥३॥ व्याख्यातलक्षणे सम्यक्त्वचारित्रे ॥ औपशमिकत्वं कथ- मिति चेदुच्यते । चारित्नमोहो द्विविधः कषायवेदनीयो नोक- पायवेदनीयश्चेति ॥ तत्र कषायवेदनीयस्य भेदा अनन्तानुब- न्धिनः क्रोधमानमायालोमाश्चत्वारः, दर्शनमोहस्य त्रयो भेदाः सम्यक्त्वं, मिथ्यात्वं, सभ्यअिध्यात्वमिति, आसां सप्तानां प्रक- तीनामुपशमादौपशमिकं सम्यक्त्वम् ॥ अनादिमिथ्यादृष्टेभव्यस्य कर्मोदयापादितकालुप्ये सति कुतस्तदुपशमः ? । काललब्ध्यादि- निमित्तत्वात् ॥ तत्र काललब्धिस्तावत्- कर्माविष्ट आत्मा भव्यः कालेऽर्द्धपुद्गलपरिवर्तनाख्येऽवशिष्टे प्रथमसम्यक्त्वग्रहणस्य योग्यो भवति, नाधिके इति इयमेका काललब्धिः ।। अपरा कर्म- स्थितिकाललब्धिः। उत्कृष्टस्थितिकेषु कर्मसु जघन्यस्थितिकेषु च प्रथमसम्यक्त्वलाभो न भवति ।। क तहिं भवति । अन्त:- कोटीकोटीसागरोपमस्थितिकेषु कर्मसु बन्धमापद्यमानेषु विशुद्ध- परिणामवशात्सत्कर्मसु च ततः संख्येयसागरोपमसहस्रोनायामन्त:- ·८५ द्वितीयोऽध्यायः कोटीकोटीसागरोपमस्थितौ स्थापितेषु प्रथमसम्यक्त्वयोग्यो भवति ॥ अपरा काललब्धिर्भवापेक्षया । भव्यः पञ्चेन्द्रियः सञ्जी पर्या- सकः सर्वविशुद्धः प्रथमसम्यक्त्वमुत्पादयति ॥ आदिशब्देन जातिस्मरणादिः परिगृह्यते ।। कृत्वस्य मोहनीयस्योपशमादौपश- मिकं चारित्रम् ॥ तत्र सम्यक्त्वस्यादौ वचनं तत्पूर्वकत्वाचा- रित्रस्य ।। यः क्षायिको भावो नवविध उद्दिष्टस्तस्य भेदस्व- रूपप्रतिपादनार्थमाह- ॥ ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च ॥४॥ चशब्दः सम्यक्त्वचारित्रानुकर्षणार्थः ॥ ज्ञानावरणस्यात्य- न्तक्षयात्केवलज्ञानं क्षायिकं तथा केवलदर्शनम् ॥ दानान्तराय- स्यात्यन्तक्षयादनन्तप्राणिगणानुग्रहकरं क्षायिकमभयदानम् ॥ लाभा- न्तरायस्याशेषस्य निरासात्परित्यक्तकवलाहारक्रियाणां केवलिनां यतः शरीरबलाधानहेतवोऽन्यमनुजासाधारणाः परमशुभाः सूक्ष्मा अनन्ताः प्रतिसमयं पुद्गलाः सम्बन्धमुपयान्ति स क्षायिको लाभः ।। कृत्वस्य भोगान्तरायस्यात्यन्ताभावादाविर्भूतोऽतिशयवाननन्तो भोगः क्षायिकः । यतः कुसुमवृष्ट्यादयो विशेषाः प्रादुर्भवन्ति ॥ निर- वशेषस्योपभोगान्तरायस्य प्रलयात्प्रादुर्भूतोऽनन्त उपभोगः क्षायिकः । यतः सिंहासनचामरच्छनत्रयादयः विभूतयः ॥ वीर्यान्तरायस्य कर्मणोऽत्यन्तक्षयादाविर्भूतमनन्तवीर्य क्षायिकम् ॥ पूर्वोत्तानां सप्तानां प्रकृतीनामत्यन्तक्षयात्क्षायिकं सम्यक्त्वम् ।। चारित्रमपि तथा ॥ यदि क्षायिकदानादिभावकृतमभयदानादि, सिद्धेष्वपि तत्प्रसङ्गः। नैष दोषः । शरीरनामतीर्थकरनामकर्मोदयाद्यपेक्षत्वा- तेषां तदभावे तदप्रसङ्गः ॥ कथं तर्हि तेषां सिद्धेषु वृत्तिः।।

·सर्वार्थसिद्धिः परमानन्तवीर्याव्यावाधसुखरूपेणैव तेषां तत्र वृत्तिः। केवलज्ञान- रूपेणानन्तवीर्यवृत्तिवत् ॥ य उक्तः क्षायोपशमिको भावोऽष्टादशविकल्पस्तद्भेद- निरूपणार्थमाह- ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्वित्रिपञ्चभेदाः सम्यक्त्वचारित्रसँयमासयमाश्च ॥ ५॥ चत्वारश्च त्रयश्च त्रयश्च पञ्च च चतुस्त्रित्रिपञ्चभेदा यासां ताश्चतुस्वित्रिपञ्चभेदाः ॥ यथाक्रममित्यनुवर्तते । तेनाभि- सम्बन्धाच्चतुरादिमिर्ज्ञानादीन्यभिसम्बन्ध्यन्ते । चत्वारि ज्ञानानि, श्रीण्यज्ञानानि, त्रीणि दर्शनानि, पञ्च लव्धय इति ॥ सर्व- घातिस्पर्धकांनामुदयक्षयात्तेषामेव सदुपशमाद्देशघातिस्पर्द्धकानामुदये क्षायोपशमिको भावो भवति ॥ तत्र 'ज्ञानादीनां वृत्तिः स्वावरणान्तरायक्षयोपशमाझ्याख्यातव्या ॥ सम्यक्त्वग्रहणेन वेद. कसम्यक्त्वं गृह्यते । अनन्तानुवन्धिकषायचतुष्टयस्य मिथ्या- त्वसम्यामिथ्यात्वयोश्चोदयक्षयात्सदुपशमाच्च सम्यक्त्वस्य देश- घातिस्पर्द्धकस्योदये तत्त्वार्थश्रद्धानं क्षायोपशमिकं सम्यक्त्वम् ।। "अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानपत्याख्यानद्वादशकषायोदयक्षयात्सदुपश- माञ्च सज्वलनकषायचतुष्टयान्यतमदेशघातिस्पर्द्धकोदये नोकषा- यनवकस्य यथासम्भवोदये च निवृत्तिपरिणामः आमनः क्षायो- पशमिकं चारित्रम् ॥ अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानकषायाष्टकोदयक्ष- यात्सदुपशमाच्च प्रत्याख्यानकषायोदये सज्वलनकषायंदेशघाति- स्पर्द्धकोदये नोकषायनवकस्य यथासम्भवोदये च विरताविरत- १ सम्यक्त्वप्रकृतेः दर्शनमोहनीयभेदरूपायाः ।।

·८७
"
द्वितीयोऽध्यायः
परिणामः क्षायोपशमिका सँयमासँयम इत्याख्यायते ॥ य एक-
विंशतिविकल्प औदायको भाव उद्दिष्टस्तस्य भेदसञ्ज्ञासकीर्त-
नार्थमिदमुच्यते ॥
॥ गतिकषायलिङ्गमिथ्यादर्शनाज्ञानासँयतासिद्ध-
लेश्याश्चतुश्चतुस्त्र्येकैकैकैकषड्भेदाः ॥ ६ ॥
यथाक्रममित्यनुवर्तते, तेनामिसम्बन्धात् । गतिश्चतुर्भेदा,
नरकगतिस्तिग्गतिर्मनुष्यगतिर्देवगतिरिति ॥ तत्र नरकगतिनाम-
कर्मोदयान्नारको भावो भवतीति नरकगतिरौदयिकी। एवमि-
तरत्रापि ॥ कषायश्चतुर्भेदः, क्रोधो मानो माया लोभ इति ॥
तत्र क्रोधनिवर्तनस्य कर्मण उदयात्क्रोध औदयिकः । एवमि:
तरत्रापि ॥ लिङ्गं त्रिभेदं, स्त्रीवेदः पुंवेदो नपुंसकवेद इति ॥
स्त्रीवेदकर्मण उदयास्त्रीवेद औदयिकः । एवमितरत्रापि || मिथ्या-
दर्शनमेकभेद, मिथ्यादर्शनकर्मण उदयात्तत्त्वार्थाश्रद्धानपरिणामो
मिध्यादर्शनमौदयिकम् ॥ ज्ञानावरणकर्मण उदयात्पदार्थानवबोधो
भवति तदज्ञानमौदयिकम् ॥ चारित्रमोहस्य सर्वघातिस्पर्द्धकस्यो-
दयादसँयत औदयिकः ॥ कर्मोदयसामान्यापेक्षोऽसिद्ध औदयिकः ॥
लेझ्या द्विविधा, द्रव्यलेश्या भावलेश्या चेति ॥ जीवभावा-
धिकारात् द्रव्यलेश्या नाधिकृता। भावलेश्या कषायोदयरञ्जिती
योगप्रवृत्तिरिति कृत्वा औदयिकीत्युच्यते ॥ सा षड्विधा कृष्ण-
लेश्या, नीललेश्या, कापोतलेश्या, तेजोलेश्या, पालेश्या, शुक्ल-
लेश्या चेति ॥ ननु च उपशान्तकषाये क्षीणकषाये सयोग-
केवलिनि च शुक्ललेश्याऽस्तीत्यागमः तत्र कषायानुरञ्जनाभावा-
१ निष्पादनस्य २ जोगपउत्तौ लेस्सा कसायउदयाणुरांजिया होई ॥ इति ॥
३ अयदोत्तिच्छुलस्साओ सुह तिय लेत्साओ देसविरदातए । तत्तो
दु सुकलेस्सा अजोगिठाणं अलेस्सं तु ॥१॥

·। -- ८८ सर्वार्थासद्धिः दौदयिकत्वं नोपपद्यते ॥ नैष दोषः । पूर्वभावप्रज्ञापननयापेक्षया याऽसौ योगप्रवृत्तिः कषायानुरञ्जिता सैवेत्युपचारादौदयिकीयु- च्यते । तदभावादयोगकेवल्यलेश्य इति निश्चीयते ॥ यः परिणामिको भावस्त्रिभेद उक्तस्तद्भेदस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह- ॥ जीवभव्याभव्यत्वानि च ॥७॥ जीवत्वं भव्यत्वमभव्यत्वमिति त्रयो भावाः पारिणामिका अन्यद्रव्यासांधारणा आत्मनो वेदितव्याः ॥ कुतः पुनरेषां पारिणामिकत्वम् । कर्मोदयोपशमक्षयक्षयोपशमानपेक्षित्वात् ॥ जीवत्वं चैतन्यमित्यर्थः । सम्यग्दर्शनादिभावेन भविष्यतीति भव्यः । तद्विपरीतोऽभव्यः । त एते त्रयो मावा जीवस्य पारिणा- मिकाः ॥ ननु चास्तित्वनित्यत्वप्रदेशत्वादयोऽपि भावाः पारि- णामिकाः सन्ति तेषामिह ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । कृतमेव । कथं चेचशब्देन समुच्चितत्वात् ॥ यद्येवं, त्रय इति संख्या विरुध्द्यते । न विरुध्द्यते । असाधारणा जीवस्य भावाः पारिणामिकास्त्रय एव ॥ अस्तित्वादयः पुनर्जीवाजीवविषयत्वा- साधारणा इति चशब्देन पृथागृह्यन्ते ॥ आह औपशमिका- दिभावानुपपत्तिरमूर्तत्वादात्मनः। कर्मबन्धापेक्षा हि ते भावाः। न चामूर्तेः कर्मणां बन्धो युज्यत इति ॥ तन्न, अनेकान्तात् ॥ नायमेकान्तः अमूर्तिरेवात्मेति । कर्मबन्धपर्यायापेक्षया तदावेशा- स्यान्मूर्तः । शुद्धस्वरूपापेक्षया स्यादमूर्तः ॥ ययेवं कर्मबन्धा- वेशादस्यैकत्वे सत्यविवेकः प्राप्नोति। नैष दोषः । बन्ध १ अत्रासाधारणवचनं वक्ष्यमाणास्तिलादिसाधारणपारिणामिकभावापे- क्षम् ॥ २ अस्तित्वं वस्तुत्वं द्रव्यत्व प्रमेयत्वमगुरुलधुत्वं नित्यत्वं प्रदेशित्वं मूतत्वममूर्तत्वं चेत चेतनत्वं चैते दशभावा ॥ ३ अपृथक्त्वम् ॥

·विनीयोल्यायः प्रत्येकत्वे (ऽपि ) सत्यपि पक्षनदातस्य नानात्यायनीने ।। उक्त च- बन्धं पटि एयर बननदो हवा नम्ग पान- तं। तदा अगरिमायोडोगतो र जीयम्म ॥१॥ नि ।' यो तदेव लक्षणाच्यता, न नानाननीनं । इत्यत आह- ॥ उपयोगो लक्षणम् ॥ ८॥ उभयनिमिषयमादुरापमानधनमाविकानी परिणाम 27. योगः ।। सेन या प्रत्येक गायनमा “ने। गा. रजतयोगी प्रत्येक गन्यति माया ॥ तदननामिना:- - ·सर्वार्थसिद्धिः योक्तेनानेनामिहितपरिणामेन सर्वात्मसाधारणेनोपयोगेन ये उपलक्षिता योगिनाते द्विविधा-- ॥ संसारिणो मुक्ताश्च ॥ १०॥ संसरणं संसारः परिवर्तनमित्यर्थः। स एषामस्ति ते संसारिणः ॥ तत्परिवर्तनं पञ्चविधं द्रव्यपरिवर्तन, क्षेत्रपरिवर्तन, कालपरिवर्तनं, भवपरिवर्तन, भावपरिवर्तनं चेति ॥ तत्र द्रव्य- परिवर्तनं द्विविष नोकर्मद्रव्यपरिवर्तनं कर्मद्रव्यपरिवर्तनं चेति ॥ तत्र नोकर्मद्रव्यपरिवर्तनं नाम, त्रयाणां शरीराणां षण्णां पर्या- तीनां योग्या ये पुद्गला एकेन जावेन एकस्मिन्समये गृहीताः लिग्यलक्षवर्णगन्धादिभिस्तीत्रमन्दमध्यममावेन च यथावस्थिता द्वितीयादिषु समयेषु निजीर्णा अगृहीताननन्तबारानतीत्य मिश्र- कांश्चानन्तवारानतीत्य मध्ये गृहीतांश्चानन्तवारानतीत्य त एव तेनैव प्रकारेण तस्यैव जीवस्य नोकर्मभावमापद्यन्ते यावत्ताव- समुदितं नोकर्मद्रव्यपरिवर्तनम् ॥ कर्मद्रव्यपरिवर्तनमुच्यते- एकस्मिन्समये एकेन जीवेनाष्टविधकर्ममावेन पुद्गला ये गृहीताः समयाधिकामावलिकामतीत्य द्वितीयादिषु समयेषु निर्जीर्णाः पूर्वोक्तनव क्रमेण त एव तेनैव प्रकारेण तस्य जीवस्य कर्म- भावमापद्यन्ते यावत्तावत्कर्मद्रव्यपरिवर्तनम् ॥ उक्तं च- सवेऽवि पुमाळा खळु कमसो भुत्तुझिया य जीवेण । अच्छइ अणं- तखुनो पुग्गलपरियट्टससारे ॥ १॥ क्षेत्रपरिवर्तनमुच्यते-सूक्ष्म- निगोदजीवोऽपर्याप्तकः सर्वजघन्यप्रदेशशरीरो लोकस्याष्टमध्यप्रदे- शान्स्वगरीरमध्यप्रदेशा-कृत्वोत्पन्नः क्षुद्रमवग्रहणं जीवित्वा मृतः स एव पुनस्तेनेवावगाहेन द्विरुत्पन्नस्तथा त्रिस्तथा चतुरित्येवं - १ औदारिक्वनियिकाहारकत्रयाणाम् ।।

·द्वितीयोऽध्यायः यावद्धनांगुलस्यासंग्व्येयभागप्रमिताकाशप्रदेशास्तावत्कृत्वस्तत्रैव जनि- वा पुनरेकैकप्रदेशाधिकभावेन सर्वो लोक आत्मनो जन्मक्षेत्रभाव- मुपनीतो भवति यावत्तावत्क्षेत्रपरिवर्तनम् ॥ उक्तं च- सव्वं हि लोयखेत्ते कमसो त गरिव जं ण उप्पणं । ओगाहणेण बहुसो परिभमिदो खेत्तसंसारे ॥१॥ कालपरिवर्तनमुच्यते- उत्सर्पिण्याः प्रथमसमये जातः कश्चिज्जीवः स्वायुषः परिसमाप्तौ मृतः स एव पुनर्द्वितीयाया उत्सर्पिण्या द्वितीयसमये जातः स्वायुषः क्षयान्मृतः स एव पुनस्तृतीयाया उत्सर्पिण्यास्तृतीयसमये जात एवमनेन क्रमेणोत्सर्पिणी परिसमाप्ता, तथा अवसर्पिणी च । एवं जन्मनरन्तर्यमुक्तं मरणस्यापि नैरन्तर्य तथैव ग्राह्यमेतावत्काल- परिवर्तनम् ॥ उक्तं च -- उवसप्पिणिअवसप्पिणिसमयावलियासु णिरवसेसासु । जादो मुदो य बहुसो भमणेण दु काळसंसारे ॥१॥ भवपरिवर्तनमुच्यते- नरकगतौ सर्वजघन्यमायुर्दशवर्षसहस्राणि, तेनायुषा तत्रोत्पन्नः पुनः परित्रम्य तेनैवायुषा तत्रैव जातः, एवं दशवर्षसहस्राणां यावन्तः समयास्तावत्कृत्वस्तत्रैव जातो मृतः पुनरेकैकसमयाधिकभावेन त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि परिसमा- पितानि, ततः प्रच्युत्यः तिर्यग्गतावन्तर्मुहूर्तायु. समुत्पन्नः पूर्वो- तेनैव क्रमेण त्रीणि पल्योपमानि तेन परिसमापितानि, एवं मनुष्यगतौ च तिर्यञ्चवत्, देवगतौ नारकवत्, अयं तु विशेष.- एकत्रिंशत्सागरोपमाणि परिसमापितानि यावचावद्भव- परिवर्तनम् ॥ उर्फ च-'णिरयादिजहण्णादिसु जावदु उवरि- ल्लिया दु गेवेज्जा । मिच्छत्ससिदेण हु बहुसो वि भवहिदी भमिदा ॥१॥ भावपरिवर्तनमुच्यते- पञ्चेन्द्रियः सब्जी पर्याप्तको मिथ्यादृष्टिः कश्चिज्जीवः सर्वजघन्यां स्वयोग्या ज्ञाना- वरणप्रकृतेः स्थितिमन्तःकोटीकोटीसज्ञिकामापद्यते, तस्य कषा- . १ - ·९२ सर्वार्थसिद्धिः याध्यवसायस्थानान्यसंख्येयलोकप्रमितानि षट्म्यानपतितानि तत्स्थि- तियोग्यानि भवन्ति, तत्र सर्वजघन्यकषायाध्यवसायस्थाननिमि- चान्यनुभागाध्यवसायस्थानान्यसंख्येयलोकप्रमितानि भवन्ति, एवं सर्वजघन्यां स्थिति सर्वजघन्यं च कषायाध्यवसायस्थानं सर्व- जघन्यमेवानुभागबन्धस्थानमास्कन्दतस्तद्योग्यं (एक) सर्वजघन्य योगस्थानं भवति, तेषामेव स्थितिकषायानुभागस्थानानां द्विती- यमसंख्येयभागवृद्धिसंयुक्तं योगस्थानं भवति, एवं च तृतीया- दिषु योगस्थानेषु चतुःस्थानपतितानि श्रेण्यसंख्येयभागप्रमितानि योगस्थानानि भवन्ति । तथा तामेव स्थितिं तदेव कपाया- ध्यवसायस्थानं च प्रतिपद्यमानस्य द्वितीयमनुभवाध्यवसायस्थानं भवति, तस्य च योगस्थानानि पूर्ववद्वेदितव्यानि । एवं तृती- यादिष्वपि अनुभवाध्यवसायस्थानेषु आ असंख्येयलोकपरिसमाप्तेः । एवं तामेव स्थितिमापद्यमानस्य द्वितीयं कषायाध्यवसायस्थान भवति, तस्याप्यनुभवाध्यवसायस्थानानि योगस्थानानि च पूर्व- वद्वेदितव्यानि । एवं तृतीयादिष्वपि कषायाध्यवसायस्थानेषु आ असंख्येयलोकपरिसमाप्तेर्वृद्धिक्रमो वेदितव्यः । उक्ताया जघन्यायाः स्थितेः समयाधिकायाः कषायादिस्थानानि पूर्ववदेकसमयाधिक- क्रमेण आ उत्कृष्टस्थितेस्त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोटीपरिमितायाः कषायादिस्थानानि [ पूर्ववत् ] वेदितव्यानि ॥ " अनन्तभाग- बृद्धिः असंख्येयभागवृद्धिः संख्येयभागवृद्धिः संख्येयगुणवृद्धिः असंख्येयगुणवृद्धिः अनन्तगुणवृद्धिः " इमानि षट्स्थानानि, वृद्धिानिरपि तथैव । अनन्तभागवृद्धिः अनन्तगुणवृद्धिरहितानि चत्वारि स्थानानि ज्ञातव्यानि । एवं सर्वेषां कर्मणां ; मूलप्रकृ- तीनामुत्तरप्रकृतीनां च परिवर्तनक्रमो वेदितव्यः । तदेतत्सर्वं समु- दितं भावपरिवर्तनम् ।। उक्तं च- सव्वा पयडिहिदिओ अणु- .

·द्वितीयोऽध्यायः ९३ भागपदेसबंधठाणाणि | मिच्छत्तसंसिदेण य भामदा पुण भाव- संसारे ॥ १ ॥ उक्तात्पञ्चविधात्संसारान्निवृत्ता ये ते मुक्ताः । संसारिणां प्रागुपादानं तत्पूर्वकत्वान्मुक्तव्यपदेशस्य ।। य एते संसारिणस्ते द्विविधाः- ॥ समनस्कामनस्काः॥११॥ मनो द्विविध, द्रव्यमनो भावमनश्चेति || तत्र पुद्गल- विपाकिकर्मोदयापेरं द्रव्यमनः ।। वीर्यान्तरायनोइन्द्रियावरणक्षयो- णशमापेक्षया आत्मनो विशुद्धिर्भावमनः ॥ तेन मनसा सह वर्तन्त इति समनस्काः। न विद्यते मनो येषां त इमे अम- नस्काः ॥ एवं मनसो भावाभावाभ्यां संसारिणो द्विविधा विभज्यन्ते । समनस्काश्चामनस्काश्च समनस्कामनस्का इति ॥ अभ्यर्हितत्वात्समनस्कशब्दस्य पूर्वनिपातः । कथमभ्यर्हितत्वं । गुणदोषविचारकत्वात् ॥ पुनरपि संसारिणां भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ संसारिणस्त्रसस्थावराः ॥ १२ ॥ संसारिग्रहणमनर्थकं, प्रकृतत्वात | क प्रकृतं ? । संसा- रिणो मुक्ताश्चेति । नानर्थकम् । पूर्वापेक्षार्थ, ये उक्ताः समन- स्कामनस्कास्ते संसारिण इति ॥ यदि हि पूर्वस्य विशेषणं न स्यात् समनस्कामनस्कग्रहणं संसारिणो मुक्ताश्चेत्यनेन यथा- संख्यमभिसंबंध्येत । एव च कृत्वा संसारिग्रहणमादौ क्रियमा- णमुपपन्नं भवति । तत्पूर्वीपेक्षं सदुत्तरार्थमपि भवति ॥ संसा- रिणो द्विविधाः । प्रसाः स्थावराः इति ॥ त्रसनामकर्मोदयवशी- कृतास्त्रसाः। स्थावरनामकोदयवशवर्तिनः स्थावराः ॥ त्रस्य- न्तीति वसाः स्थानशीलाः स्थावरा इति चेन्न । आगमविरो- धात् ॥ आगमे हि कायानुवादेन सा द्वीन्द्रियादारभ्य आ ·सर्वार्थसिद्धिः अयोगकेवलिन इति । तस्मान्न चलनाचलनापेक्षं त्रसस्थावरत्वम् । कर्मोदयापेक्षमेव ॥ त्रसग्रहणमादौ क्रियते । अल्पाच्तरत्वादभ्य- हितत्वाच्च । सर्वोपयोगसम्भवादभ्यर्हितत्वम् ।। एकेन्द्रियाणामतिबहुवक्तव्याभावादुल्लंघ्यानुपूर्वी स्थावरभेद- प्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः स्थावराः ॥ १३ ॥ स्थावरनामकर्मभेदाः पृथिवीकायादयः सन्ति, तदुदयनि- मित्ता अमी इति जीवेषु पृथिव्यादयः सञ्ज्ञा वेदितव्याः ।। प्रथनादिप्रकृतिनिष्पन्ना अपि रूढिवशात्मथनाद्यनपेक्षा वर्तन्ते ।। एषां पृथिव्यादीनामा चातुर्विध्यमुक्तम् । प्रत्येकं तत्कथामिति चेदुच्यते ॥ पृथिवी । पृथिवीकायः। पृथिवीकायिकः । पृथि- वीजवि इत्यादि ॥ तत्र अचेतनावैश्रसिकपरिणामनिवृत्ता काठि- न्यगुणात्मिका पृथिवी । अचेतनत्वादसत्यपि “पृथिवीकायनामक- मोदये प्रथनक्रियोपलक्षितैवेयम् ॥ अथवा पृथिवी सामान्यमु- तरत्रयेऽपि सद्भावात् । कायः शरीरं पृथिवीकायिकजीवपरित्यक्तः पृथिवीकायः। मृतमनुष्यादिकायवरं । पृथिवीकायः अस्यास्तीति पृथिवींकायिकः। तत्कायसम्बन्धवशीकृत आत्मा समवाप्तपृथिवी- कायनामकर्मोदयः कार्मणकाययोगस्थो यो न तावत्पृथिवीं का. यत्वेन गृह्णाति स पृथिवीजीवः ॥ उक्तं च-पुढवी पुढवीकायो पुढवीकाइय पुढविजीवो य। साहारणोपमुको सरीरगहिदो भवंतरिदो ॥१॥ एवमवादिप्वपि योज्यम् ॥ एते पञ्चविधाः प्राणिनः स्थावराः। कति पुनरेषां प्राणाः ।। चत्वारः। स्पर्श- नेन्द्रियप्राणः कायवलप्राणः उच्छासनिश्वासप्राणः आयुःप्राणश्चेति ॥ . १ द्वादशीवधोपयोगसम्भवबसे । स्थावरे तु चतुर्विध एव.॥ ।

·द्वितीयोऽध्यायः ९५ अथ त्रसाः के ते इत्यत्रोच्यते ॥ ॥ द्वीन्द्रियादयस्त्रसाः ॥१४॥ द्वे इन्द्रिये यस्य सोऽयं द्वीन्द्रियः, द्वीन्द्रियः आदि- येषां ते द्वीन्द्रियादयः ॥ आदिशब्दो व्यवस्थावाची । क व्यवस्थिताः। आगमे । कथम् । द्वीन्द्रियस्त्रीन्द्रियश्चतुरिन्द्रियः पञ्चेन्द्रियश्चेति । तद्गुणसंविज्ञानवृत्तिग्रहणात् द्वीन्द्रियस्याप्यन्त- र्भावः ॥ कति पुनरेषां प्राणाः ? । द्वीन्द्रियस्य तावत् षट् प्राणा पूर्वोक्ता एव रसनवाक्प्राणाधिकाः । त्रीन्द्रियस्य सप्त त एव प्राणप्राणाधिकाः। चतुरिंद्रियस्याष्टो त एव चक्षुःप्राणा- धिकाः । पञ्चेन्द्रियस्य तिरश्चोऽसंज्ञिनो नव त एव श्रोत्रमाणा- धिकाः । सज्ञिनो दश त एवं मनोवलप्राणाधिकाः ॥ आदिशब्देन निर्दिष्टानामनितिसंख्यानामियत्तावधारणं कर्तव्यमित्यत आह ॥ ॥ पञ्चेन्द्रियाणि ॥ १५॥ इन्द्रियशब्दो व्याख्यौतार्थः । पञ्चग्रहणमवधारणार्थ, पञ्चैव नाधिकसंख्यानीति ॥ कर्मेन्द्रियाणां वार्गीदीनामिह अहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । उपयोगप्रकरणात् ॥ उपयोग- साधनानामिह ग्रहणं कृतं, न क्रियासाधनानामनवस्थानाच ॥ क्रियासाधनानामङ्गोपाङ्गनामकर्मनिवर्तितानां सर्वेषामपि क्रियासा- धनत्वमस्तीति न पञ्चैव कर्मेन्द्रियाणि ।। भिप्रायः॥ १ मर्यादावाची, तेन पञ्चेन्द्रियादूर्व पहिन्द्रियादेजीवो न भवतीत्य- २ तद्गुणसंविज्ञानबहुनौहिसमासे उदाहरणं लम्बवणः । मतद्गुणसंविज्ञाने बहुधन. ॥ ३ तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमिति सूत- व्याख्यानावसरे॥ ४ वाक्पाणिपादपायुपस्थानाम् ॥

·१६ सर्वार्थसिद्धिः तेषामन्तर्भेदप्रदर्शनार्थमाह- ॥ द्विविधानि ॥ १६ ॥ विधशब्दः प्रकारवाची, द्वौ विधौ येषां नानि द्विवि- धानि, द्विप्रकाराणीत्यर्थः ॥ को पुनस्तौ द्वौ प्रकारौ ।। द्रव्येन्द्रियं भावेन्द्रियमिति ।। तत्र द्रव्येन्द्रियस्वरूपप्रतिपत्त्यर्थः निपिनार्थ )माह- ॥ निवृत्त्युपकरणे द्रव्येन्द्रियम् ॥ १७ ॥ निवर्त्यते निष्पाद्यते इति निर्वृतिः ॥ केन निर्वयते ।। कर्मणा ॥ सा द्विविधा वाह्याभ्यन्तरभेदात् ॥ उत्सेधांगुलास- ख्येयमागप्रमितानां शुद्धानामात्मप्रदेशानां प्रतिनियतचक्षुरादीन्द्रि- यसंस्थानेनावस्थितानां वृत्तिरभ्यन्तरा निर्वृतिः। तेप्वात्मप्रदेशे- ष्विन्द्रियव्यपदेशमाक्षु यः प्रतिनियतसंस्थानो नामकमोदयापादि- तावस्थाविशेषः पुद्गलप्रचयः सा वाह्या निर्वृतिः ॥ येन निवृते- रुपकारः क्रियते तदुपकरणम् । पूर्ववत्तदपि द्विविधम् ॥ तत्रा- भ्यन्तर कृष्णशुक्लमण्डलम् । वाह्यमक्षिपत्रपक्ष्मद्वयादि ॥ एवं शेषविन्द्रियेषु ज्ञेयम् ॥ मावेन्द्रियमुच्यते- ॥ लब्ध्युपयोगौ भावेन्द्रियम् ॥ १८ ॥ लम्मन लब्धिः । का पुनरसौ ?। ज्ञानावरणक्षयोपशम- विशेषः ॥ यत्सन्निधानादात्मा द्रव्येन्द्रियनितिप्रति व्याप्रियते - १ उत्सेधागुलमिति व्यवहारागुल घनरूपं तेदवान गृह्यते। परमा- गमे देहगेहवामनरकादिप्रमाणमुत्वैधागुलेनैवेति नियमितत्वात् ॥ २ द्रव्येन्द्रियरूपनितिम् ॥

·द्वितीयोऽध्यायः । निमित्त आत्मनः परिणाम उपयोगस्तदुभयं भावेन्द्रियम् ॥ इन्द्रियफलमुपयोगः तस्य कथमिन्द्रियत्वम् ? कारणधर्मस्य कार्ये दर्शनत् । यथा घटाकारपरिणतं विज्ञानं घट इति ।। स्वार्थस्य तत्र मुख्यत्वाच्च । इन्द्रस्य लिङ्कमिन्द्रियमिति यः स्वार्थः स उपयोगो मुख्यः। उपयोगलक्षणो जीव इति वचनात् । अत उपयोगस्यो द्रयत्वं न्याय्यम् ॥ उक्तानामिन्द्रियाणां सज्ञानुपूर्वीप्रतिपादनार्थमाह- ॥ स्पर्शनरसनघाणचक्षुःश्रोत्राणि ॥ १९ ॥ . लोके इन्द्रियाणां पारतन्त्र्यविवक्षा दृश्यते । अनेनाक्ष्णा सुष्टु पश्यामि, अनेन कर्णेन सुष्टु श्रुणोमीति । ततः पारत- व्यास्पर्शनादीनां कारणत्वं । वीर्या तरायमतिज्ञानावरणक्षयोपशमा- झोपाङ्गनामलामावष्टम्भात् आत्मना स्पृश्यतेऽनेनेति स्पर्शनम् । रस्यते ऽनेनेति रसनम् । प्रायतेऽनेनेति प्राणम् । चक्षेरनेकार्थ- त्वाद्दर्शनार्थविवक्षायां चष्टे अर्थान्पश्यत्यनेनेति चक्षुः। श्रूयतेऽ नेनेति श्रोत्रम् ॥ स्वातन्त्र्यविवक्षा च दृश्यते । इदं मे अक्षि सुष्टु पश्यति । अयं मे कर्णः सुष्टु श्रुणोति । ततः स्पर्शनादीनां फर्तरि निष्पत्तिः। स्पृशतीति स्पर्शनम् | रसतीति रसनम् । जिप्रतीति प्राणम् । चष्टे इति चक्षु । श्रुणोतीति श्रोत्रम् ॥ एषां निर्देशक्रमः एकैकवृद्धिक्रमप्रज्ञापनार्थः ।। तेषामिन्द्रियाणां विषयप्रदर्शनार्थमाह- ॥ स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दास्तदर्थाः ॥ २० ॥ द्रव्यपर्याययोः प्राधान्यविवक्षायां कर्ममावसाघनत्वं स्पर्श- दिशब्दानां वेदितव्यम् ॥ द्रव्यप्राधान्यविवक्षायां कर्मनिर्देशः । स्पृश्यत इति स्पर्शः । स्स्यत इति रसः । गन्ध्यत इति-गन्धः ।

·९८ सर्वार्थसिद्धिः वर्ण्यत-इति- वर्णः । शव्यत इति शब्दः ॥ पर्यायप्राधान्यवि. वशायां भावनिर्देशः। स्पर्शनं स्पर्शः। रसनं रसः। गन्धन गन्ध । वर्णन वर्णः । शब्दन शब्दः ॥ एषां ऋम इन्दिर यक्रमणैव व्याख्यातः ॥ अलाह यत्तावन्मनो नवस्थानादिन्द्रियं न भवतीति प्रत्या. ख्यात तरिकमुपयोगस्योपकारि उत नेति ।। तदप्युपकार्यव । तेन विनेन्द्रियाणां विषयषु स्वप्रयोजनवृत्त्यभावात् ।। किमस्यैषां सहका- रित्वमात्रमेवप्रयोजनमुतान्यदपी यत आह- ॥ श्रुतमनिन्द्रियस्य ॥ २१ ॥ श्रुतज्ञानविषयोऽर्थ. श्रुतम् । स विषयोऽनिन्द्रियस्य । परि- प्राप्तश्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमस्यात्मनः श्रुतस्यार्थेऽनिन्द्रियालम्बनज्ञा- नप्रवृत्तेः ।। अथवा श्रुत जानं श्रुतं तदनिन्द्रियस्यार्थः प्रयोज- नमिाते यावत् । स्वातन्त्र्यसाध्यमिदं प्रयोजनमनिन्द्रियस्य ॥ उक्तानानिन्द्रियाणां प्रतिनियतविषयाणां स्वामित्वनिर्देशे कर्तव्ये यत्प्रथमं गृहीत स्पर्शनं तस्य तावत्स्वामित्वावधारणार्थमाह- ॥ वनस्पयन्तानामेकम् ॥ २२ ॥ एकं प्रथममित्यर्थः । किं तत् । स्पर्शनम् । तत्केषाम् । पृथिव्यादीनां वनस्पत्यन्तानां वेदितव्यम् ॥ तस्योत्पत्तिकारणमु- च्यते ॥ वीर्यान्तरायस्पर्शनेन्द्रियावरणक्षयापशमे सति शेषेन्द्रिय- सर्वधातिम्पर्धकोदये च शरीरनामलाभावष्टम्भे एकेन्द्रियजाति- नामोदयवशवर्तिताया च सत्यां स्पर्शनमेकमिन्द्रियमाविर्भवति ॥ इतरेषामिन्द्रियाणां स्वामित्वप्रदर्शनार्थमाह- कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामेकैकवृद्धानि २१. एककमिति वीप्सायां द्वित्वम् । एकैकेन वृद्धानि एक- । - ·द्वितीयोऽध्यायः कवृद्धानि ॥ कृमिमादि कृत्वा, स्पर्शनाधिकारात स्पर्शनमादि कृत्वा एकैकवृद्धानीत्यभिसम्बन्धः क्रियते ॥ आदिशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते । म्यादीना स्पर्शनं रसनाधिनम् । पिपीलिकादीनां स्पर्शनरसने घ्राणाधिके । भ्रमरादीनां स्पर्शनरसनघ्राणानि चक्षुर- धिकानि । मनुप्यादीनां तान्येव श्रोत्राधिकानीति यथासंख्ये. नाभिसम्बन्धो व्याख्यातः ॥ तेषां निप्पैतिः स्पैर्शनोत्पत्त्या व्याख्याता उत्तरोतरसर्वघातिस्पर्धकोदयेन ॥ एवमेतेषु संसारिषु विभेदेषु इन्द्रियभेदात्यंचविषेषु ये पञ्चेन्द्रियास्तद्धदस्यानुक्तस्य प्रतिपादनार्थमाह- ॥ सज्ञिनः समनस्काः ॥ २४ ॥ मनो व्याख्यात । सह तेन ये वर्तते ते समनस्काः । सज्ञिन इत्युच्यन्ते ॥ पारिशेप्यादितरे ससारिणः प्राणिनोऽस- जिन इति सिद्धम् ॥ ननु च सब्जिन इत्यनेनैव गतार्थत्वात्स. मनस्का इति विशेषणम् नर्थकम् । यतो मनान्यापारो हिताहि- तप्राप्तिपरिहारपरीक्षा । सञ्ज्ञाऽपि सैवेति ॥ नैतद्युक्तम् । सज्ञा. शब्दार्थव्यभिचारात् । सज्ञा नामेत्युच्यते । तद्वन्तः सन्नि इति सर्वेषामतिप्रसङ्गः ॥ सज्ञा ज्ञानमिति चेत् सर्वेषां प्राणिनां ज्ञानात्मकत्वादतिप्रसङ्गः ॥ आहारादिविषयाभिलाषः सम्झेति चेत्तुल्यम् । तस्मात्समनस्का इन्युच्यते ॥ एवं च कृत्वा गर्मा- ण्डजमूच्छितसुषुप्त्याद्यवस्थासु हिताहितपरीक्षाभावेऽपि मन.सन्नि- पानासम्जित्वमुपपन्नं भवति ॥ यदि हिताहितादिविषयपरिस्पन्दः प्राणिनां मन प्रणि. १ रसनादीनामिान्द्रयाणाम् ॥ २ उत्पात.॥ ३ पूर्वसूत्रव्याख्याने स्पर्शनन्दियोत्पत्तिकथनेन ॥ ४ समनस्कासनका इराद ।

·१०० सर्वार्थसिद्धिः धानपूर्वकः अथाभिनवशरीरग्रहणं प्रत्यापूर्णस्य विशीर्णपूर्वमूर्निर्म- नस्कस्य यत्कर्म, तत्कुत इत्युच्यते- ॥ विग्रहगतौ कर्मयोगः ॥ २५ ॥ विग्रहो देहः। विग्रहार्था गतिविग्रहगतिः ॥ अथवा विरुद्धो ग्रहो विग्रहः व्याघातः कर्मादानेऽपि नोकर्मपुद्गलादा- ननिरोध इत्यर्थः । विग्रहेण गतिः विग्रहगतिः ॥ सर्वशरीर- प्ररोहणवीजभूतं कार्मणं शरीरं कर्मेत्युच्यते । योगो वाड्मानस- कायवर्गणानिमित्त आत्मप्रदेशपरिस्पन्दः । कर्मणा कृतो योगः कर्मयोगः । विग्रहगतौ भवती चर्थ ॥ तेन कर्मादानं देशा- न्तरसंक्रमश्च भवति ।। आह जीवशुद्गलानां गतिमान्कन्दतां देशान्तरसंक्रमः किमा- काशप्रदेशक्रमवृत्त्या भवति, उताविशेषणेत्यत आह- ॥ अनुश्रेणि गतिः ॥ २६ ॥ लोकमध्यादारभ्य ऊर्ध्वमस्तिर्यक् च आकाशप्रदेशानां क्रम- सन्निविष्टानां पंक्तिः श्रेणिरित्युच्यते। अनुशब्दस्यानुपूर्पण वृत्तिः । श्रेणेरानुपूयेणानुश्रेणीति जीवानां पुद्गलानां च गति- र्भवतीत्यर्थ ॥ अनधिकृतानां पुद्गलानां कथं ग्रहणमिति चेत्- गतिग्रहणात । यदि जीवानामेव गतिरिष्टा स्यात् गतिग्रहणमनर्थ- कमधिकाराचसिद्धः। उत्तरत्र जीवग्रहणाच पुलसम्प्रत्ययः ।। ननु चन्द्रादीनां ज्योतिप्काणां मेरुपदक्षिणाकाले विद्याधरादीनां च विश्रेणिगतिरपि दृश्यते तत्र किमुच्यते अनुश्रेणिगतिरिति ? कालदेशनियमोऽत्र वेदितव्यः ॥ तत कालनियमस्वावज्जीवानां मरणकाले भवान्तरसंक्रमे मुक्तानां चोर्ध्वगमनकाले अनुश्रेण्येव गतिः । देशनियमोऽपि ऊर्ध्वलोकादधोगतिः। अधोलोकादूर्ध्वगतिः।

·द्वितीयोऽध्यायः तिर्यग्लोकादधोगतिः । ऊर्ध्वा वा । तत्रानुश्रेण्येव ॥ पुद्गलानां च या लोकान्तप्रापिणी सा नियमादनुश्रेण्येव । इतरा गतिर्मजेनीया ॥ पुनरपि गतिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ अविग्रहा जीवस्य ॥ २७ ॥ विग्रहो व्याघातः कौटिल्यमित्यर्थः । स यस्यां न विद्यतेऽ सावग्रिहा गति ॥ कस्य ।। जीवस्य ॥ कीदृशस्य ।। मुक्तस्य ॥ कथं गम्यते मुक्तम्येति ।। उत्तरसूत्रे संसारिग्रह- गादिह मुक्तस्येति विज्ञायते ॥ ननु च अनुश्रेणि गतिरित्यनेनैव श्रेण्यन्तरसंक्रमाभावो व्याख्यातः । नार्थोऽनेन । पूर्वसूत्र विश्रेणिगतिरपि कचिदस्तीति ज्ञापनार्थमिदं वचनम् ॥ ननु तत्रैव देशकालनियम उक्त किन ? अतस्तसिद्धेः ॥ यद्यसङ्गस्यात्मनोऽप्रनिबन्धेन गतिरालोकान्तादवगतकाला, प्रतिज्ञायते, सदेहस्य पुनर्गतिः किं प्रतिब िधनी, उत मुक्ता- त्मवदित्यत आह- ॥ विग्रहवती च संसारिणः प्राकतुर्यः ॥ २८ ॥ कालावधारणार्थ प्राक्चतुर्य इत्युच्यते । प्रागितिवचनं मर्यादार्थ, चतुर्थासमयात्नाग्विग्रहवती गतिर्भवति न चतुर्थे इति ॥ कुत इति चेत्- सर्वोत्कृष्टविग्रहनिमित्तनिष्कुटक्षेत्रे उत्पित्सुः प्राणी निष्कुटक्षेत्रानुपूर्व्यनुश्रेण्यभावादिषुगत्यभावे निष्कुटक्षेत्रप्रापणा- निमित्तां त्रिविग्रहां गतिमारभते नोवा॑म् । तथाविधोपपादक्षेत्रामा- वात् ॥ चशब्दः समुच्चयार्थः । विग्रहवती चाविग्रहवती चेति ॥ १ परमाणुरूपाणा ॥ २ अनियमिता। ३ लोकाप्रकोणं निष्कटकक्षेत्रम् ॥

·सर्वार्थसिद्धिः 1 - विग्रह वत्या गतेः कालोऽवधृतः । अविग्रहायाः कियान् काल 'इत्युच्यते- ॥ एकसमयाऽविग्रहा ॥ २९ ॥ एक: समयो यस्याः सा एकसमया। न विद्यते विग्रहो यस्याः सा अविग्रहा || गतिमतां हि जीवपुद्गलानामव्याघाते- नैकसमायिकी गतिरालोकान्तादपीति ।। अनादिक्रमवन्धसन्ततौ मिथ्यादर्शनादिप्रत्ययवशात्काण्याद- दानो विग्रहगतावप्याहारकः प्रसक्तस्ततो नियमार्थमिदमुच्यते- ॥ एक द्वौ त्रीन्याऽनाहारकः ॥ ३० ॥ अधिकारात्समयाभिसम्बन्धः । वाशब्दो विकल्पार्थः । विकल्पश्च यथेच्छातिसर्गः ॥ एक वा द्वौ वा त्रीन्या समयान- नाहारको भवतीत्यर्थः ॥ त्रयाणां शरीराणां षण्णां पर्याधीनां योग्यपुद्गलग्रहणमाहारः। तदभावादनाहारकः ॥ कर्मादानं हि निरन्तरं, कार्मणशरीरसद्भावे ॥ उपपादक्षेत्र प्रति ऋज्यां गतौ आहारकः । इतरेषु त्रिपु समयेषु अनाहारकः ।। एवं गच्छतोऽभिनवमूर्त्यन्तरनिर्वृतिजन्मप्रकारप्रतिपादनार्थमाह- ॥ सम्मूर्छनगर्भोपपादाज्जन्म ॥ ३१ ॥ त्रिषु लोकेपूर्ध्वमन्तिर्यक् च देहस्य समन्तनो मूर्छन सम्म छनमवयवप्रकल्पनम् । स्त्रिया उदरे शुक्लशोणितयोर्गरणं मिश्रण गर्भः। मानोपभुक्ताहारगरणादा गर्मः। उपत्योत्पद्यतेऽस्मिन्निति उपपादः । देवनारकोसतिस्थानविशेषसजा ॥ एते त्रयः संसारिणां , काम गतज बैंक्रयिकाणाम् ॥ २ नोकपिक्षया ॥ ३ उपेल देग. नाराश्च युवान एवं उत्सर्यते ।।

·द्वितीयोऽध्यायः १०३ जीवानां जन्मप्रकाराः शुभाशुभपरिणामनिमित्त कर्मभेदविपाककृताः ।। अबाधितत्य संसारिविषयोपभोगोपलभ्यधिष्ठानप्रर्वणस्य जामनो योनिविकल्ला वक्तव्या इत्यत आह- । सचित्तशीतसंवृताः सेतरा मिश्राश्चैकशस्तद्योनयः ॥ ३२॥ आत्मनश्चतन्यविशेपपरिणामश्चितम् । सह चितेन वर्तत इति सचित्त. ॥ शीत इति स्पविशेषः । शक्लोदिवदुभयवचन- त्वात्तद्युक्तं द्रव्यमप्याह । सम्यग्वृनः संवृत । संवृत इति दुरुपलक्ष्यः प्रदेश उच्यते ॥ सह इतरर्वतन्त इति सेतराः। सप्रतिपक्षा इत्यर्थः ॥ के पुनरितरे । अचित्तोप्णविवृताः ॥ उभयात्मको मिश्र । सचित्ताचित्त. शीतोष्ण सवृतविवृत इति ॥ चशब्दः समुच्चयार्थ । मिश्राश्च योनयो भवन्तीति ॥ इतरथा हि पूर्वोक्तानामेव विशेषणं स्यात् ।। एकश इति वीप्सार्थः ॥ तस्य ग्रहणं क्रममिश्रप्रतिपत्त्यर्थम् ।। यथैव विज्ञायेत । सचित्तश्च अचित्तश्च शीतश्च उगश्च संवृतश्च विवृतश्चेति ॥ मैवं विज्ञायि सचिचश्च शीतश्चेत्यादि । तद्ग्रहण जन्मप्रकार प्रतिनिर्देशार्थम् । तेषां सम्मूर्च्छनादीनां ज मनां योनय इति त एते नव योनयो वेदितव्याः ॥ योनिजन्मनोरविशेष इति चेन्न । आधाराधेयमेदा. सद्भेद. ॥ त एते सचिनादयो योनय आधारा । आधेया जन्म- प्रकाराः ॥ यतः सचिनादियोन्यविष्ठाने आत्मा सम्मूर्च्छनादिना जन्मना शरीराहारेन्द्रियादियोग्यान्पुदालानुपादते ॥ देवनारका अचित्तयोनयः । तेषां हि योनिरुप गददेशमुद्गलपचयोऽचित्तः ।। . २ शमादिशब्दवच्छीतशब्द: गुणगुणिनोर्वाचक २ शरीरानठस्य ।। स्वाच्छीतयुकं द्रव्यमाह॥

·सर्वार्थसिद्धिः गर्मजा मिश्रयोनयः । तेषां हि मातुरुदरे । शुक्रशोणितमचित्त, तदात्मना चित्तवता मिश्रणान्मिन्नयोनिः ॥ सम्मूर्च्छनजास्त्रिवि- कल्पयोनयः। केचित्सचित्तयोनयः। अन्ये अचित्तयोनयः । अपरे मिश्रयोनयः ॥ सचित्त्यानयः साधारणशरीरा.। कुतः । परम्पराश्रयत्वात् ॥ इतरे अचित्तयोनयो मिश्रयोनयश्च ॥ शी- तोप्णयोनयो देवनारकाः तेषां हि उपपादस्थानानि कानिचिच्छी- सानि, कानिचिदुष्णानीति ।। उप्णयोनयस्तेजस्कायिकाः ।। इतरे त्रिविकल्पयोनयः केचिच्छीतयोनयः केचिदुप्णयोनयः अपरे मिश्रयोनय इति ॥ देवनारकैकेन्द्रियाः संवृतयोनयः ॥ विकले- न्द्रिया विवृतयोनयः ।। गर्भना मिश्रयोनयः ॥ तद्भेदाश्चतुरशी- तिशतसहस्रसंख्या आगमतो वेदितव्या ॥ उकं च । णिचि- दरघा दु सत्तय तरुदस वियळिदिएमु छच्चेत्र । सुरणिरयति- रिय चउरो चोइस मणुए सदसैहम्सा ॥१॥ एवमेतस्मिन्नवयोनिभेदसङ्कटे त्रिविधजन्मनि सर्वप्राणभृताम- नियमेन प्रसक्ते तदवधारणार्थमाह- ॥ जरायुजाण्डजपोतानां गर्भः ॥ ३३ ॥ यज्जालवत्प्राणिपरिवरणं विततमांसशोणितं तजरायुः । यन्नखत्वक्सदृशमुपात्तकाठिन्यं शुक्लशोणितपरिवरणं परिमण्डलं तदण्डम् । किञ्चित्परिवरणमन्तरेण परिपूर्णावययो योनिनिर्गत- मात्र एव परिस्सन्दादिसामोपेतः पोतः ॥ जरायो जाता जरा- दोदियमारभ्य चतुनिद्रयपर्यंत । २ मलायम-निली गोदा प्रदर्गनगादाय पृषिम्यतावावर प्रलं सप्तलयोनयः । रन्स्पातकायि छ दशरक्षयानयः । द्वान्दियनान्द्रियाचन्द्रियाच प्रत्य दिलसोनय.! मुरमारकाव्यमय पृयकतुसंख्यांनयः । मनुष्यायनुसायानयः ।।

·द्वितीयोऽध्यायः १०५ - युजाः। अण्डे जाता अण्डजाः। जरायुजाश्च अण्डजाश्च पोताश्च जरायुजाण्डजपोताः गर्भयोनयः ।। यद्यमीषां जरायुजाण्डजपोतानां गर्भोऽवधियते, अथोपपादः केषां भवतीत्यत आह- ॥ देवनारकाणामुपपादः ॥ ३४ ॥ देवानां नारकाणां च उपपादो जन्म वेदितव्यम् ।। अथान्येषां किं जन्मेत्यत आह- ॥ शेषाणां सम्मूर्च्छनम् ॥ ३५ ॥ गर्भजेभ्यः औपपादिकेभ्यश्चान्ये शेषाः । तेषां सम्मूर्छन जन्मेति ॥ एते त्रयोऽपि योगा नियमार्थाः । उभयतो नियमश्व द्रष्टव्यः ॥ जरायुजाण्डजपोतानामेव गर्मः । गर्भ एव च जरायुजा- ण्डजपोतानाम् ॥ देवनारकाणामेवोपपादः । उपपाद एव देवनारका- णाम् ॥ शेषाणामेव सम्मूर्छनम् । सम्मूछेनमेव शेषाणामिति ॥ तेषां पुनः संसारिणां त्रिविधजन्मनामाहितवहुविकल्पनवयो- निभेदानां शुभाशुभनामकर्मविपाकनिवर्तितानि बन्धफलानुभवना- धिष्ठानानि शरीराणि कानीत्यत आह- ॥ औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजस- कार्मणानि शरीराणि ॥ ३६ ॥ विशिष्टनामकर्मोदयापादितवृत्तीनि शीर्यन्त इति शरीराणि ॥ औदारिकादिप्रकृतिविशेषोदयप्राप्तवृत्तीनि औदारिकादीनि ।। उदारं स्थूलम् । उदारे भवमौदारिकम् । उदारं प्रयोजन- मस्येति वा औदारिकम् ॥ अष्टगुणैश्वर्ययोगादेकानेकाणुमहच्छरीरवि- विधकरणं विक्रिया, सा प्रयोजनमस्येति वैक्रियिकम् ।। सूक्ष्मपदा- - ·१०६ सर्वार्थसिद्धिः थनिर्मानार्थमसँयमपरिजिहीर्षया वा प्रमत्तसँयतेनाहियते निवर्त्यते तदित्याहारकम् ॥ यत्तेजोनिमित्वं तेजसि वा भवं तत्तैजसम् ॥ कर्मणां कार्य कार्मणम् ॥ सर्वेषां कर्मनिमितत्त्वेऽपि रूढिवशाद्वि- शिष्टविषये वृत्तिरवसेया ॥ यथौदारिकस्येन्द्रियरुपलब्धिस्तथेतरेषां कस्मान्न भवतीत्यत आह- ॥ ॥ परम्परं सूक्ष्मम् ॥ ३७॥ परशब्दस्यानेकार्थवृत्तित्वेऽपि विवक्षातो व्यवस्थार्थगतिः ।। पृथग्भूतानां शरीराणां सूक्ष्मगुणेन वीप्सानिर्देश क्रियते परम्प- रमिति ॥ औदारिकं स्थूलं, ततः सूक्ष्म वैक्रियिकं, ततः सूक्ष्ममाहारकं, ततः सूक्ष्मं तैजसं, तैजसात्कार्मणं सूक्ष्ममिति ।। यदि परम्परं सूक्ष्म, प्रदेशतोऽपि न्यून परम्परं हीनमिति विपरीतप्रतिपत्तिनिवृत्यर्थमाह- ॥ प्रदेशतोऽसङ्ख्येयगुणं प्राक्तैजसात् ॥ ३८ ॥ प्रदिश्यन्त इति प्रदेशाः परमाणवः । संख्यामतीतोऽ- संख्येयः। असंख्येयो गुणोऽस्य तदिदमसंख्येयगुणम् ॥ कुतः ? प्रदेशतः । नावगाहतः । परम्परमित्यनुवृत्तेराकार्मणात्प्रसङ्गे तन्नि- वृत्यर्थमाह प्राक्तैजसादिति । औदारिकादसंख्येयँगुणप्रदेश वैकि- यिकम् ॥ वैक्रियिकादसंख्येयगुणप्रदेशमाहारकमिति ॥ को गुणा- , पूर्वापेक्षया परत्वमिति शब्दो व्यवस्थार्थ ॥ २ अतिशयेन अव्ययपदम् ॥ ३ अविभागित्वेन प्ररुप्यन्त ॥ ४ श्रेण्यसंख्येयभागरूपासं- हयेयगुणम् ॥

·द्वितीयोऽध्यायः १०७ कारः ? पल्योपमासंख्येयभागः ॥ यद्येवं, परम्परं महापरिमाणं प्राप्नोति । नैवम् । बन्धविशेषात्परिमाणमेदाभावः । तूलनिचया- यापिण्डवत् ॥ अथोत्तरयोः किं समप्रदेशत्वमुतास्ति कश्चिद्विशेष इत्यत आह- ॥ अनन्तगुणे परे ॥ ३९ ॥ प्रदेशत इत्यनुवर्तते, तेनैवमभिसम्बन्धः क्रियते- आहार- कात्तैजसं प्रदेशतोऽनन्तगुणं, तैजसात्कार्मणं प्रदेशतोऽनन्तगुणमि- ति ॥ को गुणाकारः अभव्यानामनन्तगुणः ।, सिद्धानामनन्तो भाग. ॥ तत्रैतत्स्याच्छल्यकवत् । मूर्तिमद्रव्योपचितत्वात्संसारिणो जीवस्याभिप्रेतगतिनिरोधप्रसङ्ग इति । तन्न । किं कारणम् । यस्मा- दुभेऽप्येते- ॥ अप्रतीपाते ॥ ४०॥ । मूर्तिमतो मूर्त्यन्तरेण व्याघातः प्रतीघातः । स नास्त्य- नयोरित्यप्रतीघाते ॥ सूक्ष्मपरिमाणादयःपिण्डे तेजोऽनुप्रवेशवत्तै- जसकार्मणयोर्नास्ति वज्रपटलादिषु व्याघातः ॥ ननु च वैकि- यिकाहारकयोरपि नास्ति प्रतीघातः । सर्वत्राप्रतीघातोऽत्र विव- क्षितः । यथा तैजसकार्मणयोरालोकान्तात् सर्वत्र नास्ति प्रती- धातः । न तथा वैकियिकाहारकयोः ।। आह किमतावानेव विशेष उत कश्चिदन्योऽप्यस्तीत्याह-- ॥ अनादिसम्बन्धे च ॥ ४१ ॥ चशब्दो विकल्यार्थः । अनादिसम्बन्धे सादिसम्बन्धे चेति ॥ -- ·सर्वार्थसिद्धिः कार्यकारणभावसन्तत्या अनादिसम्बन्धे, विशेषापेक्षया सादिसम्बन्धे. ऽपि च बीजवृक्षवत् ॥ यथौदारिकवैक्रियिकाहारकाणि जीवस्य कादाचित्कानि, न तथा तैजसकामणे । नित्यसम्बन्धिनी हि आसंसारक्षयात् ।। त एते तैजसकामणे किं कस्यचिदेव भवत उताविशेषणेत्यत आह- । ॥ सर्वस्य ॥ ४२ ॥ सर्वशब्दो निरवशेषवाची । निरवशेषस्य संसारिणो जीवस्य ते द्वे अपि शरीरे भवत इत्यर्थः ॥ अविशेषाभिधानानरौदारिकादिभिः सर्वस्य संसारिणो यौग- पद्येन सम्वन्धप्रसङ्गे सम्भविशरीरप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते- तदादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्ना चतुर्थ्यः ४३ तच्छब्दः प्रकृततैजसकार्मणप्रतिनिर्देशार्थः। ते तेजसका- मणे आदिर्येषा तानि तदादीनि । भाज्यानि विकल्प्यानि । आ कुतः । आ चतुर्थ्यः । युगपदेकस्यात्मनः ॥ कस्यचित् द्वे, तैजसकार्मणे । अपरस्य त्रीणि औदारिकतैनसकार्मणानि; वैकि- यिकतैजसकामणानि वा। अन्यस्य चत्वारि . औदारिकाहार- 'कतैजसकार्मणानीति विभागः क्रियते ।। पुनरपि तेषां विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ निरुपभोगमन्त्यम् ।। ४४ ॥ मिल्यासनस्य.

·द्वितीयोऽध्यायः १०९ अन्ते भवमन्त्यम् । किं तत् ।। कार्मणम् ॥ इन्द्रिय- प्रणालिकया शब्दादीनामुपलब्धिरुपभोगः । तदभावानियमो- गम् ॥ विग्रहगतौ सत्यामपि इन्द्रियलब्धौ द्रव्येन्द्रियनिवृत्य- भावाच्छब्दाघुपभोगाभाव इति ॥ ननु तैजसमपि निरुपभोगम् । तत्र किमुच्यते निरुपभोगमन्त्यमिति ॥ तैजसं शरीरं योगनि- मितमपि न भवति, ततोऽस्योपभोगविचारेऽनधिकारैः ।। एवं तत्रोक्तलक्षणेषु जन्ममु अमूनि शरीराणि प्रादुर्भाव- मापद्यमानानि किमविशेषेण भवन्ति, उत कश्चिदस्ति प्रतिविशेष इत्यत आह- ।। गर्भसम्मूछेनजमाद्यम् ॥ ४५ ॥ सूत्रक्रमापेक्षया आदौ भवमाद्यम् । औदारिकमित्यर्थः ॥ यद्गर्मजं यच्च सम्मूछेनजं तत्सर्वमौदारिकं द्रष्टव्यम् ॥ तदनन्तरं यनिर्दिष्टं, तत्कस्मिन् जन्मनीत्यत आह-- ॥ औपपादिकं वैक्रियिकम् ॥ ४६ ॥ उपपादे भवमौपपादिकम् । तत्सर्व वैक्रियिक वेदितव्यम् ।। यद्यौपपादिक वैक्रियिक, अनौपपादिकस्य चैक्रियिकत्वाभाव इत्यत आह--- १ भार्वेद्रियनिीतक्षयोपशमरूपरब्धौ ॥ २ मावेन्द्रिये ३ किमर्थम्, ४ कार्मणकायेन विग्रहगतावात्मप्रदेशपरिस्पन्दलक्षणो योगो यथा सम्भ- वति, तथा तेजसन तावानप योगा न सम्भवतीत्यर्थः ॥ ५ योगनि- मितेष्वेव बौदारिकादिपभोगो इष्टस्ततस्तदनिमित्त तजसे उपभोगविचारा- नधिकारः॥

·११० सर्वार्थसिद्धिः ॥ लब्धिप्रत्ययं च ॥ ४७ ॥ चशब्देन वैक्रियिकमभिसम्बध्यते । तपोविशेषपद्धिप्राप्ति- लब्धिः । लब्धिः प्रत्ययः कारणमस्य लब्धिप्रत्ययम् । वैक्रि- यिक लब्धिप्रत्ययं च भवतीत्यभिसम्बध्यते ॥ किमेतदेव लब्ध्यपेक्षमुतान्यदप्यस्तीत्यत आह- ॥ तैजसमपि ॥ ४८ ॥ अपिशब्देन लब्धिप्रत्ययमभिसम्बध्यते । तैजसमपि लब्धि- प्रत्ययं भवतीति ।। वैक्रियिकानन्तर यदुपदिष्टं तस्य स्वरूपनिर्झरणार्थ स्वामि- निर्देशार्थ चाह- ॥ शुभ विशुद्धमव्याघाति चाहारकं प्रमत्तसँयतस्यैव ॥ १९ ॥ शुभकारणत्वाच्छुभव्यपदेशः । शुभकर्मणः आहारककाययो.' गस्य कारणत्वाच्छुममित्युच्यते । अन्नस्य प्राणव्यपदेशवत् ।। विशुद्धकार्यत्वाद्विशुद्धन्यपदेशः । विशुद्धस्य पुण्यस्य कर्मणः अश- बलस्य निरवद्यस्य कार्यत्वाद्विशुद्धमित्युच्यते । तन्तूना कार्यास- व्यपदेशवत् ॥ उभयतो व्याघाताभावादव्याघाति ॥ न द्याहारक- गरीरेणान्यस्य व्याघातः । नाप्यन्येनाहारकस्येति । तस्य प्रयो- जनसमुच्चयार्थः चगहः क्रियते ॥ तद्यथा-कदाचिल्लब्धिविशेष- सद्भावज्ञापनार्थ, कदाचित्सूक्ष्मपदार्थनिर्धारणार्थ, संयमपरिपाल- नार्थं च । आहारकमिति प्रागुक्तस्य प्रत्याम्नाय ॥ यदाऽऽहा. रकशरीरं निवर्तयितुमारमते, तदा प्रमत्तो भवतीति प्रमत्तसँय- तस्येत्युच्यते ॥ इष्टतोऽवधारणार्थमेवकारोपादानम् । यथैव विज्ञा- ·- द्वितीयोऽध्यायः १११ येत प्रमत्तसँयतस्येवाहारकं नान्यस्येति । मैवं विज्ञायि, प्रम- सयतस्याहारकमेवेति । माभूदौदारिकादिनिवृत्तिरिति । एवं विभक्तानि शरीराणि बिभ्रतां संसारिणां प्रतिगति कि तिलिङ्गसन्निधान, उत लिङ्गनियमः कश्चिदस्तीस्तत आह- ॥ नारकसम्मछिनो नपुंसकानि ॥ ५० ॥ नरकाणि वक्ष्यन्ते, नरकेषु भवा नारकाः । सम्मूर्छन सम्मूर्छः स येषामस्तीति सम्मूछिनः । नारकाश्च सम्मच्छि- नश्च नारकसम्मछिनः ॥ चारित्रमोहविकल्पनोकषायभेदस्य न. सकवेदस्याशुभनाम्नश्चोदयान्न स्त्रियो न पुमाँस इति नपुंसकानि भवन्ति ।। नारकसम्मछिनो नपुंसकान्येवेति नियमः ॥ तत्र हि स्त्रीसविषयमनोज्ञशब्दगन्धरूपरसस्पर्शसम्बन्धनिमित्ता स्वल्पाऽपि सुखमात्रा नास्ति ॥ यद्येवमवधियते, अर्थादापन्नमेतदुक्तेभ्योऽन्ये संसारिणस्त्रिलिजा इति ॥ यत्रात्यन्तं नपुंसकलिङ्गस्याभावस्तत्प्रतिपादनार्थमाह-- ॥ न देवाः ॥ ५१॥ स्त्रैणं पौंस्यं च यन्निरतिशयं सुखं गतिनामोदयापेक्षं, तवा अनुभवन्तीति न तेषु नपुंसकलिङ्गानि सन्ति । अथेतरे कियलिला इत्यत आह- ॥ शेषास्त्रिवेदाः ॥ ५२ ॥ त्रयो वेदा येषां ते त्रिवेदाः ॥ के पुनस्ते वेदाः । स्त्रीत्वं, पुंस्त्व, नपुंसकत्वमिति ॥ कथं तेषां सिद्धिः। वेद्यत इति वेदः । लिङ्गमित्यर्थः ॥ तत् द्विविधं द्रव्यलिङ्गं भावलिङ्गं -- ·११२ सवार्थसिद्धिः चेति ॥ द्रव्यलिङ्ग योनिमेहनादिनामकर्मोदयनिवर्तितम् ॥ नोक- पायोदयापादितवृत्ति भावलिगम् ॥ स्त्रीवेदोदयात् स्त्यायत्यस्यां गर्भ इति स्त्रीः। वेदोदयात् सूते जनयत्यपत्यमिति पुमान् । नपुंसकवेदोदयात्तदुभयशक्तिविकलं नपुंसकम् ॥ रूढिशब्दाश्चैते । रूदिषु च क्रिया व्युत्पत्त्यथैव । यथा गच्छतीति गौरिति ।। इतरथा हि गर्भधारणादिक्रियाप्राधान्ये, वालवृद्धाना तिर्यमनुष्याणां देवाना कार्मणकाययोगस्थानां च तदभावात्स्त्रीत्वादिव्यपदेशो न स्यात् ॥ त एते त्रयो वेदाः शेषाणां गर्भजानां भवन्ति । य इमे जन्मयोनिशरीरलिगसम्बन्धाहितविशेषाः प्राणिनो निर्दिश्यन्ते देवादयो विचित्रधर्माधर्मवशीकृताश्चतसृषु गतिषु शरी- राणि धारयन्तस्ते किं यथाकालमुपभुक्तायुषो मूर्त्यन्तराण्यास्कन्दन्ति, उतायथाकालमपीत्यत आह- ॥ औपपादिकचरमोत्तमदेहासंख्येय- वर्षायुषोऽनपवायुषः ॥ ५३ ॥ औपपादिका व्याख्याताः देवनारका इति ॥ चरमश- ब्दोऽन्त्यवाची । उत्तम उत्कृष्टः । चरम उत्तमो देहो येषां ते चरमोत्तमदेहाः। विपरीतसंसारास्तजन्मनिर्वाणाऱ्या इत्यर्थः ।। असं- ख्येयमतीतसंख्यानमुपमाप्रमाणेन पल्यादिना गम्यमायुर्येषां त इमे असंख्येयवर्षायुषस्तिर्यष्मनुष्या उत्तरकुर्वादिषु प्रसूताः ॥ औपपा- दिकाश्च चरमोत्तमदेहाश्च असख्येयवर्षायुषश्च औपपादिकचरमो- त्तमदेहासंख्येयवर्षायुषः ॥ वाह्यस्योपघातनिमित्तस्य विषशस्त्रा- देः सति सन्निधाने हूस्वं भवतीत्यपवर्त्यम् । अपवर्त्यमायुर्येषां त इमे अपवायुष. । न अपवायुषः अनपवायुषः ॥ न झेषा- मौपपादिकादीना वाद्यनिमित्तवशादायुरपवर्त्यते इत्ययं नियमः ।

·तृतीयोऽध्यायः ११३ इतरेषामनियमः ॥ चरमस्य देहस्योत्कृष्टत्वप्रदर्शनार्थमुत्तमग्रहणं नार्थान्तरविशेषोऽस्ति ॥ चरमदेहा इति वा पाठः ॥ २ ॥ जीवस्वभावलक्षणसाधनाविषयस्वरूपभेदाश्च गतिजन्मयोनिदेहलिङ्गा- नपवर्तितायुष्कभेदाश्चाध्यायेऽस्मिन्निरूपिता भवन्तीति सम्बन्धः ॥ ॥ इति तत्त्वार्थवृत्ती सर्वार्थसिद्धिसज्ञिकाया द्वितीयोऽध्याय ॥ ॥ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय ॥ ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः॥ भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणामित्येवमादिषु नारकाः श्रुता- स्ततः पृच्छति के ते नारका इति । तत्प्रतिपादनार्थ तदधिकर- णनिर्देशः क्रियते ॥ ॥ रत्नशर्करावालुकापङ्कधूमतमोमहातमःप्रभा भूमयो घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः सप्ताधोऽधः ॥ १॥ रत्नं च शर्करा च वालुका च पङ्कश्च धूमश्च तमश्च महा- तमश्च रत्नशर्करावालुकापकधूमतमोमहातमांसि । प्रभाशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते । साहचर्यात्ताच्छब्धम् ॥ चित्रादिरलप्रभासहचरिता भूमिः रत्नप्रभा, शर्कराप्रभासहचरिता भूमिः शर्कराप्रभा, वालु- काप्रभासहचरिता भूमिः वालुकाप्रभा, पङ्कप्रभासहचरिता भूमिः पङ्कप्रभा, धूमप्रभासहचरिता भूमिः धूमप्रभा, तमःप्रभासहचरिता भूमिः तमःप्रभा, महातमःप्रमासहचरिता भूमिः महतमःप्रभा इति ॥ एताः सज्ञा अनेनोपायेन व्युत्पाद्यन्ते ॥ भूमिग्रहण- १ स शब्दो येषा ते तच्छन्दास्तेषा भावाताच्छब्यामिति व्युत्पत्त्या रत्नप्र- भादिशब्दवाच्यत्वमित्यर्थः ॥

·सर्वार्थसिद्धिः . । मधिकरणविशेषप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ यथा स्वर्गपटलानि भूमिमनाश्रित्य व्यवस्थितानि, न तथा नारकावासाः। किं तर्हि, भूमिमाश्रिता इति ॥ तासां भूमीनामालम्वननिर्मानार्थ घनाम्बुवातादिग्रहणं क्रियते ॥ घनाम्बु च वातश्च आकाशं च घनाम्बुवाताकाशानि । तानि प्रतिष्ठा आश्रयो यासां ता धनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः ।। [ धनं च धनो मन्दो महान् आयत्तः इत्यर्थः । अम्बु च जलं उदकमित्यर्थः । वातशब्दोऽन्त्यदीपकः । तत एवं सम्ब- न्धनीयः । धनो धनवातः । अम्बु अम्बुवातः । वातस्तनुवातः । इति महदपेक्षया तनुरिति सामर्थ्यगम्यः । अन्यः पाठः ॥ सिद्धान्तपाठस्तु घनाम्बु च वातं चेति वातशब्दः सोपस्क्रियते । वातस्तनुवात इति वा ॥ ] सर्वा एता भूमयो धनोदधिवल- यप्रतिष्ठाः। धनोदघिवलय घनवातवलयप्रतिष्ठम् । घनवातवलयं तनुवातवलयप्रतिष्ठम् । तनुवातवलयमाकाशप्रतिष्ठम् । आकाशमा. त्मप्रतिष्ठं, तस्यैवाधाराधेयत्वात् ॥ त्रीण्यप्येतानि वलयनि प्रत्येक विंशतियोजनसहस्रबाहुल्यानि ॥ सप्तग्रहणं संख्यान्तरनिवृत्यर्थम् । सप्त भूमयो नाष्टौ न नव चेति ॥ अघोऽधोवचन तिर्यक्प्रचय- निवृत्यर्थम् ॥ किं ता भूमयो नारकाणां सर्वत्रावासा आहोस्वित्कचित्क- चिदिति तन्निर्धारणार्थमाह- ॥ तासु त्रिंशत्पञ्चविंशतिपंचदशदशत्रिपंचोनैक- नरकशतसहस्राणि पंच चैव यथाक्रमम् ॥ २ ॥ तासु रत्नप्रमादिषु भूमिषु नरकाण्यनेन संख्यायन्ते यथा- क्रमम् ॥ रत्नप्रभायां त्रिंशन्नरकशतसहस्राणि, शर्कराप्रभायां पञ्च- * चतुष्कोणकंसस्थ' पाठ तालपत्रपुस्तके एव वर्तते.

·, - तृतीयोऽध्यायः ११५ विंशतिर्नरकशतसहस्राणि, वालुकाप्रमायां पञ्चदश नरकशतसह- साणि, पक्षप्रभायां दश नरकशतसहस्राणि, धूमप्रभायां त्रीणि नरकशतसहस्राणि, तमःप्रभायां पञ्चोनमेकं नरकशतसहस्रं, महातमःप्रभायां पञ्च नरकाणि ॥ रत्नप्रभायां नरकास्तारास्त्र- योदश । ततोऽधः आसप्तम्या द्वौ द्वौ नरकप्रस्तारौ हीनौ ॥ इतरो विशेपो लोकानुयोगतो वेदितव्यः ॥ अथ तासु भूमिषु नारकाणां कः प्रतिविशेष इत्यत आह- ॥ नारका नित्याशुभतरलेश्या- परिणामदेहवेदनाविक्रियाः ॥३॥ लेश्यादयो व्याख्यातार्थाः ॥ अशुभतरा इति प्रकर्षनि- देशः। तिर्यग्गतिविषयाशुभलेश्यायपेक्षया, अधोऽधः स्वगत्यपेक्षया च वेदितव्यः ॥ नित्यशब्द आभीक्ष्ण्यवचनः ॥ नित्यमशुभतरा लेश्यादयो येषां ते नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रिया नारकाः ॥ प्रथमाद्वितीययोः कापोती लेश्या, तृतीयायामुपरिष्टा- कापोती अधो नीला, चतुर्थ्या नीला, पञ्चम्यामुपरि नीला अधः कृष्णा, षष्ठ्या कृष्णा, सप्तम्यां परमकृष्णा । स्वायुषः प्रमा- . णावधृता द्रव्यलेश्या उक्ताः॥ भावलेश्यास्तु अन्तर्मुहूर्तपरिव- तिन्यः ॥ परिणामाः स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दाः क्षेत्रविशेषनिमित्त- वशादतिदुःखहेतवोऽशुभतराः ॥ देहाश्च तेषामशुभनामकर्मोदयाद- त्यन्ताशुभतरा विकृताकृतयो हुण्डसंस्थाना दुर्दर्शनाः ॥ तेषामु- सेधः ॥ प्रथमायां सप्त धनूंषि, त्रयो हस्ताः षडगुलयः । अधोऽधो द्विगुणद्विगुण उत्सेधः ॥ अभ्यन्तरासद्वद्योदये सति अनादि- पारिणामिकशीतोष्णबाह्यनिमित्तजनिताः सुतीना वेदना भवन्ति नारकाणाम् ॥ प्रथमाद्वितीयातृतीयाचतुर्थीषु उष्णवेदनान्येव नर- , ·सर्वार्थसिद्धिः काणि ॥ पंचम्यामुपरि उप्णवेदने द्वे नरकशतसहस्र। अधः शीतवेदनमेकं शतसहस्रम् । षष्ठीसप्तम्योः शीतवेदनान्येव ॥ शुभं करिण्याम इति अशुभत्तरमेव विकुर्वन्ति, सुखहेतूनुत्पाद- याम इति दुःखहेतूनेवोत्पादयन्ति । त एते भावा अघोऽधोऽ शुभतरा वेदितव्याः ॥ किमतेषा नारकाणां शीतोष्णजनितमेव दुःखमुतान्यथापि मवतीत्यत आह- ॥ परस्परोदीरितदुःखाः ॥ ४॥ कथं परस्परोदीरितदुःखत्वं नारकाणाम् । भवप्रत्ययेनाव- धिना मिथ्यादर्शनोदयाद्विभङ्गव्यपदेशभाजा च दूरादेव दुःख- हेतूनवगम्योत्पन्नदुखाः प्रत्यासत्तौ परस्परालोकनाच प्रज्वलितको- पामयः पूर्वभवानुस्मरणाच्चातितीव्रानुवद्धबैराश्च शृगालादिवत्स्वा- भिघाते प्रवर्तमानाः स्वविक्रियाकृतासिवासिपरशुभिण्डिमालशक्ति- तोमरकुन्तायोघनादिभिरायुधैः स्वकरचरणदशनैश्च छेदनभेदनत- क्षणदंशनादिमिः परस्परस्यातितीव्र दुःखमुत्पादयन्ति ।। किमेतावानेव दुःखोत्पत्तिकारणप्रकारः उत्तान्योऽपि कश्चि- दस्तीत्यत आह- - ॥ संक्लिष्टासुरोदीरितदुःखाश्च प्राचतुर्थाः ॥ ५॥ देवगतिनामकर्मविकल्पस्यासुरत्वसंवर्तनस्य कर्मण उदया. दस्यन्ति परानित्यसुराः । पूर्वजन्मनि सम्भावितेनातितीत्रेण सक्ले- शपरिणामेन बटुपातिं पापकर्म तस्योदयात्सततं क्लिष्टाः संक्विष्टाः अमुराः संक्लिष्टासुराः । संक्लिष्टा इति विशेषणान्न सर्वे असुरा नार- १ स्व. क्रियमाणाभिधाते.

·वृतीयोऽध्यायः ११७ काणा दुःखमुत्पादयन्ति । किं तर्हि, अम्बावरीषादय एव केच- नेति ॥ अवधिप्रदर्शनार्थ प्राक्चतुर्थ्या इति विशेषणम् ॥ उपरि तिसृषु पृथ्वीषु संक्लिष्टासुरा बाधाहेतवो नातःपरमिति प्रदर्श- नार्थम् ।। चशब्दः पूर्वोक्तदुःखहेतुसमुच्चयार्थः ॥ सुतप्तायोरसपा- यननिष्टप्तायस्तम्भालिड्नकूटशाल्मल्यारोहाणावतरणायोधनाभिघात- वासीपुरतक्षणक्षारतप्ततैलावसेचनायःकुम्भीपाकाम्बरीषभर्जनवैतरणी- मज्जनयन्त्रनिष्पीडनादिभिर्नारकाणां दुःखमुत्पादयन्ति ॥ एवं छेद- नभेदनादिभिः शकलीकृतमूर्तीनामपि तेषां न मरणमकाले भवति । कुतः ? अनपवायुष्कत्वात् ॥ यद्येवं, तदेव तावदुच्यतां नारकाणामायुःपरिमाणमित्यत आह- ॥ तेष्वेकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रय- स्त्रिंशत्सागरोपमा सत्त्वानां परा स्थितिः ॥ ६ ॥ यथाक्रममित्यनुवर्तते । तेषु नरकेषु भूमिक्रमेण यथासं- ख्यमेकादयः स्थितयोऽभिसम्बन्ध्यन्ते ॥ रत्नप्रमायामुत्कृष्टा स्थिति. रेकसागरोपमा । शर्कराप्रभाया निसागरोपमा । वालुकाप्रभायां सप्तसागरोपमा । पङ्कप्रभाया दशसागरोपमा । धूमप्रभायां सप्त- दशसागरोपमा । तमःप्रभायां द्वाविशतिसागरोपमा। महातमःप्रभायां त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा इति ॥ परा उत्कृष्टत्यर्थः ॥ सत्त्वानामिति वचनं भूमिनिवृत्यर्थम् ॥ भूमिषु सत्त्वानामियं स्थितिः। न भूमीनामिति ॥ उक्तः सप्तभूमिविस्तीर्णोऽधोलोकः ॥ इदानी तिर्यग्लोको वक्तव्यः । कथं पुनस्तिर्यग्लोकः । यतोऽसंख्येयाः स्वयम्भूरमणपर्य- तास्तियक्प्रचयविशेषेणावस्थिता द्वीपसमुद्रास्ततस्तियश्लोक इति ॥ के पुनस्तिर्यग्व्यवस्थिता इत्यत आह- ·सर्वार्थसिद्धिः ॥ जम्बूद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्राः ॥ ७ ॥ जम्बूद्वीपादयो द्वीपाः । लवणोदादयः समुद्राः। यानि लोके शुभानि नामानि तन्नामानस्ते ॥ तद्यथा- १ जम्बूद्वीपो द्वीपः। लवणोदः समुद्रः । २ धातकीखण्डो द्वीपः। कालोदः समुद्रः । ३ पुष्करवरो द्वीपः । पुष्करवरः समुद्रः । ४ वारुणीवरो द्वीपः । वारुणीवरः समुद्रः । ५ क्षीरवरो द्वीपः । क्षीरवरः समुद्रः। ६ घृतवरो द्वीपः। घृतवरः समुद्रः । ७ इक्षुवरो द्वीपः । इक्षुवरः समुद्रः। ८ नन्दीश्वरो द्वीपः । नन्दीश्वरवरः समुद्रः। ९ अरुणवरो द्वीपः। अरुणवरः समुद्रः । इत्येवमसंख्येया द्वीपसमुद्राः स्वयम्भूरमणपर्यन्ता वेदितव्याः । अमीपां विष्कम्मसन्निवेशसंस्थानविशेषप्रतिपयर्थमाह- ॥ द्विदिविष्कम्भाः पूर्वपूर्व- परिक्षेपिणो वलयाकृतयः ॥ ८ ॥ द्विद्विरिति वीप्सायां वृचिवचनं विष्कम्भद्विगुणत्वव्याप्त्य- र्थम् ॥ आद्यस्य द्वीपस्य यो विष्कम्भः तद्विगुणविष्कम्भो लव- गजलधिः । तद्विगुणविष्कम्भो द्वितीयो द्वीपः । तद्विगुणवि- कम्मो द्वितीयो जलधिरिति ॥ द्विद्धिर्विष्कम्भो येषां ते द्विद्धि- विप्कन्भाः ॥ पूर्वपूर्वपरिक्षेपिवचनं आमनगरादिवद्विनिवेशो मा विनायीति ॥ वलयाकृतिवचन चतुरलादिसस्थानान्तरनिवृत्त्यर्थम् ।। अलाह. जम्बूद्वीपस्य प्रदेशसस्थानविष्कम्भा वक्तव्या- स्तम्भूलत्वादितरविष्कम्भादिविज्ञानस्येत्युच्यते- - ·तृतीयोऽध्यायः ॥ तन्मध्ये मेरुनाभिवृत्तो योजनशत- सहस्रविष्कम्भो जम्बूद्वीपः ॥ ९ ॥ तेपा मध्ये तन्मध्ये । केषां ? पूर्वोक्तद्वीपसमुद्राणाम् । नाभिरिव नाभिः मध्यम् । मेरु भिर्यस्य सः मेरुनाभिः । वृत्तः आदित्यमण्डलोपमानः । शतानां सहस्रं शतसहस्रम् । योजनानां शतसहस्रं योजनशतसहस्रम् । योजनशतसहस्रं विष्कम्भो यस्य सोऽयं योजनशतसहस्रविष्कम्भः ।। कोऽसौ ? जम्बूद्वीपः ॥ कथं जम्बूद्वीपः। जम्बूवृक्षोपलक्षितत्वात् ॥ उत्तरकुरूणां मध्ये जम्बूवृक्षोऽनादिनिधनः पृथिवीपरिमाणोऽकृत्रिमः सपरिवारस्तदुप- लक्षितोऽयं द्वीपः ॥ तत्र जम्बूद्वीपे पड्भिः कुलपर्वतैर्विभक्तानि सप्त क्षेत्राणि कानि तानीत्यत आह ॥ ॥ भरतहैमवतहरिविदेहरम्यक- हैरण्यवतैरावतवर्षाः क्षेत्राणि ॥ १० ॥ भरतादयः सज्ञा अनादिकालप्रवृत्ता अनिमित्ताः ॥ तत्र १ भरतवर्षः क सन्निविष्टः । दक्षिणदिग्भागे हिमवतोऽद्रेस्त्रयाणां च समुद्राणां मध्ये आरोपितचापाकारो भरतवर्षः। विजयार्द्धन गङ्गासिन्धुभ्यां च विभक्तः षट्खण्डः ॥ क्षुद्रहिमवन्तमुत्तरेण दक्षि- णेन, महाहिमवन्तं पूर्वापरसमुद्रयोर्मध्ये २ हैमवतवर्षः ॥ निष- घस्य दक्षिणतो महाहिमवत उत्तरतः पूर्वापरसमुद्रयोरन्तराले ३ हरिवर्षः ॥ निषधस्योत्तरान्नीलतो दक्षिणतः पूर्वापरसमुद्रयोर- न्तरे १ विदेहस्य सनिवेशो द्रष्टव्यः ॥ नीलत उत्तरो रुक्मिणो दक्षिणः पूर्वापरसमुद्रयोर्मध्ये ५ रम्यकवर्षः ॥ रुक्मिण उत्तरा- च्छिखरिणो दक्षिणात्पूर्वापरसमुद्रयोर्मध्ये सन्निवेशे ६ हैरण्यवत- । .

·- १२० सर्वार्थसिद्धिः वर्षः ॥ शिखरिण उत्तरतस्त्रयाणां समुद्राणां मध्ये ७ ऐरावत- वर्षः । स विजयार्द्धन रकारक्तोदाभ्यां च विभक्तः षट्खण्डः ॥ षट्कुलपर्वता इत्युक्तं, के पुनस्ते, कथं वा व्यवस्थिता इत्यत आह- ॥ तद्विभाजिनः पूर्वापरायता हिमवन्महाहिमव- निषधनीलरुक्मिशिखरिणो वर्षधरपर्वताः ॥ ११ ॥ तानि क्षेत्राणि विभजन्त इत्येवंशीलास्तद्विभाजिनः ॥ पूर्वा- परायता इति पूर्वापरकोटिभ्यां लवणजलधिस्पर्शिन इत्यर्थः ॥ हिमवदादयोऽनादिकालप्रवृत्ता अनिमित्तसज्ञाः वर्षविभागहेतुत्वाद- र्षधरपर्वता इत्युच्यन्ते ॥ तत्र क हिमवान् ? । भरतस्य हैमवत- स्य च सीमनि व्यवस्थितः ।। क्षुद्रहिमवान् योजनशतोच्छ्रायः ।। हैमवतस्य हरिवर्षस्य च विभागकरो महाहिमवान् द्वियोजनशतो- च्छ्रायः ॥ विदेहस्य दक्षिणतो हरिवर्षस्योत्तरतो निषधो नाम पर्वतश्चतुर्योजनशतोच्छ्रायः ॥ उत्तरे त्रयोऽपि पर्वताः स्ववर्षवि- भाजिनो व्याख्याताः ॥ उच्छ्रायश्च तेषां चत्वारि द्वे एकं च योजनशतं चेदितव्यम् ॥ पर्वतानामुच्छ्रायस्य चतुर्मागोऽवगाहः ॥ तेषां वर्णविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ।। हेमार्जुनतपनीयवैडूर्यरजतहेममयाः ॥ १२ ।। त एते हिमवहादयः पर्वता हेमादिमया वेदितव्या यथा- क्रमम् ॥ हेममयो हिमवान् चीनपट्टवर्णः । अर्जुनमयो महा- हिमवान् शुरुवर्णः। तपनीयमयो निफ्धस्तरुणादित्यवर्णः । पर्यनयो नीरो मयूरग्रीवाभ.। रजतमयो रुक्मी शुक्ल. । ममयः निसरी चीनपट्टवर्गः॥

·॥ तृतीयोऽध्यायः ..१२१ पुनरपि तद्विशेषप्रतिपत्यर्थमाह- ॥ मणिविचित्रपाची उपरि मूले च तुल्यविस्ताराः ॥ १३ ॥ नानावर्णप्रभादिगुणोपेतैर्मणिभिर्विचित्राणि पाणि येषां ते मणिविचित्रपाः ॥ अनिष्टस्य संस्थानस्य निवृत्त्यर्थमुपदि. वचनं क्रियते ॥ चशब्दो मध्यसमुच्चयार्थः ॥ य एषां मूले विस्तारः स उपरि मध्ये च तुल्यः । तेषां मध्ये लब्धास्पदा हुदा उच्यन्ते- ॥ पद्ममहापद्मतिगिंछकेसरिमहापुण्डरीक- पुण्डरीका हृदास्तेषामुपरि ॥ १४ ॥ पद्मः महापद्मः तिगिन्छः केसरी महापुण्डरीकः पुण्डरीक इति तेषां हिमवदादीनामुपरि यथाक्रममेते हुदा वेदितव्याः ॥ तत्राद्यस्य संस्थानविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ प्रथमो योजनसहस्रायाम- स्तदईविष्कम्भो हृदः ॥ १५ ॥ प्राक्प्रत्यक् योजनसहस्रायामः उदगवाक् पञ्चयोजनशतवि- स्तारो वज्रमयतलो विविधमणिकनकविचित्रिततटः पद्मनामा हूदः।। तस्यावगाहप्रक्लप्त्यर्थमिदमुच्यते- ॥ दशयोजनावगाहः ॥१६॥ अवगाहोऽधःप्रवेशो निम्नता । दशयोजनान्यवगाहोऽस्य दशयोजनावगाहः ॥ तन्मध्ये किम् ? ॥ तन्मध्ये योजनं पुष्करम् ॥ १७ ॥. , ।

·१२२ सर्वार्थसिद्धिः योजनप्रमाणं योजनं, क्रोशायामपत्रत्वानोशद्वयाविष्कम्भक- णिकत्वाच्च योजनायामविष्कम्भम् ॥ जलतलाकोशद्वयोायनालं तावबहुलपत्रप्रचयं पुष्करमवगन्तव्यम् ।। इतरेषां हूदानां पुष्कराणां चायामादिनिर्ज्ञानार्थमाह- ॥ तद्विगुणद्विगुणा हुदाः पुष्कराणि च ॥ १८ ॥ स च तच्च ते, तयोगुिणा द्विगुणास्तद्विगुणद्विगुणा इति द्वित्वं व्याप्तिज्ञानार्थम् ॥ केन द्विगुणाः? आयामादिना ॥ पद्महूदस्य द्विगुणायामविष्कम्भावगाहो महापद्महूदः । तस्य द्विगुणायामविष्कम्भावगाहस्तिगिन्छहूदः । पुष्कराणि च किं. द्विगुणानि द्विगुणानीत्यमिसम्बन्ध्यन्ते ।। तन्निवासिनीनां देवीनां सद्भाजीवितपरिवारप्रतिपादनार्थमाह- ॥ तन्निवासिन्यो देव्यः श्री हीधृतिकीर्तिबुद्धिलक्ष्म्यः पल्योपमस्थितयः ससामानिकपरिषत्काः ॥ १९ ॥ तेषु पुष्करेषु कर्णिकामध्यदेशनिवेशिनः शरद्विमलपूर्णचन्द्र- द्युतिहराः क्रोशायामाः कोशार्द्धविष्कम्भा देशोनक्रोशोत्सेधाः प्रासादास्तेषु निवसन्तीत्येवंशीलास्तन्निवासिन्यो देन्यः श्रीन्ही- तिकीर्तिवुद्धिलक्ष्मीसंज्ञिकास्तेषु पद्मादिषु यथाक्रमं वेदितव्याः ॥ पल्योपमस्थितय इत्यनेनायुषः प्रमाणमुक्तम् । समाने स्थाने भवाः सामानिकाः । सामानिकाच परिषदश्च सामानिकपरिषदः । सह सामानिकपरिषद्भिर्वर्तन्त इति ससामानिकपरिषत्काः॥ तस्य पद्मस्य परिवारपनेषु प्रासादानामुपरि सामानिका. परिषदश्च वसन्ति । यकामिः सरिद्भिस्तानि क्षेत्राणि प्रविमक्तानि, ता उच्यन्ते- ॥ गङ्गासिन्धुरोहिद्रोहितास्याहरिद्वरिकान्ता- " ·२ तृतीयोऽध्यायः १२३ सीतासीतोदानारीनरकान्तासुवर्णरूप्यकूला- रक्तारक्तोदाः सरितस्तन्मध्यगाः ॥ २० ॥ सरितो न वाप्यः । ताः किमन्तरा उत समीपाः ? इत्यत आह तन्मध्यगाः। तेषां क्षेत्राणां मध्यं, तन्मध्यं तन्मध्येन वा गच्छन्तीति तन्मध्यगाः॥ एकत्र सर्वासां प्रसङ्गनिवृत्त्यर्थं दिग्विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह-- ॥ द्वयोईयोः पूर्वाः पूर्वगाः ॥ २१ ॥ द्वयोर्द्वयोः सरितारेकैकं क्षेत्रं विषय इति वाक्यवि- शेषाभिसम्बन्धादेकन सर्वासां प्रसङ्गनिवृत्तिः कृता ॥ पूर्वाः पूर्वगा इति वचनं दिग्विशेषप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ तत्र पूर्वा याः सरितस्ताः पूर्वगाः । पूर्व जलधिं गच्छन्तीति पूर्वगाः ॥ किम- पेक्षं पूर्वत्वं ? सूत्रनिर्देशापेक्षम् ॥ यद्येवं गङ्गासिन्ध्वादयः सप्त पूर्वगा इति प्राप्तम् । नैष दोषः । द्वयोर्द्वयोरित्यभिसम्बन्धात् ॥ द्वयोर्द्वयोः पूर्वाः पूर्वगा इति वेदितव्याः ॥ इतरासां दिग्विभागप्रतिपयर्थमाह- ॥ शेषास्त्वपरगाः ॥ २२॥ द्वयोर्द्वयोर्या अवशिष्टास्ता अपरगाः प्रत्येतव्याः ॥ अप- रसमुद्रं गच्छन्तीत्यपरगाः ॥ तत्र पद्महदप्रभवा पूर्वतोरणद्वार- निर्गता गङ्गा ॥ अपरतोरणद्वारनिर्गता सिन्धुः ॥ उदीच्यतो. रणद्वारनिर्गता रोहितास्या ॥ महापद्मन्हदप्रभवा अवाच्यतोरण- द्वारनिर्गता रोहित् ॥ उदीच्यतोरणद्वारनिर्गता हरिकान्ता ॥ तिगिन्छहूदप्रभवा दक्षिणतोरणद्वारनिर्गता हरित् ॥ उदीच्यतोरणद्वार- निर्गता सीतोदा ॥ केसरिहूदप्रभवा अवाच्यतोरणद्वारनिर्गता सीता ॥ उदीच्यतोरणद्वारनिर्गता नरकान्ता ॥ महापुण्डरीकन्हदप्रभवा ·१२४ सर्वार्थसिद्धिः दक्षिणद्वारनिर्गता नारी ॥ उदीच्यतोरणद्वारनिर्गता रूप्यकूला ॥ पुण्डरीकहदप्रभवा अवाच्यतोरणद्वारनिर्गता सुवर्णकूला ॥ पूर्व- तोरणद्वारनिर्गता रक्ता ॥ अपरतोरणद्वारनिर्गता रक्तोदा ॥ तासां परिवारप्रतिपादनार्थमाह- ॥ चतुर्दशनदीसहस्रपरिवृता गङ्गासिन्ध्वादयो नद्यः ॥ २३ ॥ किमर्थ गगासिन्ध्वादिग्रहणं क्रियते ? नदीग्रहणार्थम् । प्रकृतास्ता अभिसम्बन्ध्यन्ते, नैवं शङ्कयम् । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति अपरगाणामेव ग्रहणं स्यात् ।। गङ्गादिग्रहणमेवास्तीति चेत्पूर्वगाणामेव ग्रहणं स्यात् । अत उभयीनां ग्रहणार्थ गङ्गासिन्ध्वादिग्रहणं क्रियते ॥ नदीग्रहणं द्विगुणा द्विगुणा इत्यभिसम्बन्धार्थम् ॥ गङ्गा चतुर्दशनदीसहस्र- परिवृता । सिन्धुरपि । एवमुत्तरा अपि नद्यः प्रतिक्षेत्रं द्विगुणा द्विगुणा भवन्ति, आविदेहान्तात् ॥ तत उत्तरा अर्धाहीनाः ।। उक्तानां क्षेत्राणां विष्कम्भप्रतिपत्यर्थमाह- ॥ भरतः षडिड्विंशपञ्चयोजनशतपित्तारः षट्चैकोनविंशतिभागा योजनस्य ॥ २४ ॥ षडधिका विंशतिः षड्विंशतिः । षड्विंशतिरधिकानि येषु तानि षड्विंशानि । पञ्चयोजनशतानि विस्तारो यस्य षड्विंश- पञ्चयोजनशतविस्तारः भरतः ॥ किमतावानेव, नेत्याह । षट्चैको- नाविंशतिभागा योजनस्य विस्तारोऽस्येत्यभिसम्बध्यते ॥ १ परिवारा॥

·तृतीयोऽध्यायः १२५ इतरेषां विष्कम्भविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ तद्विगुणद्विगुणविस्तारा वर्षधरवर्षी विदेहान्ताः ॥ २५ ॥ ततो भरतात् द्विगुणो द्विगुणो विस्तारो येषां त इमे तद्विगुणद्विगुणविस्ताराः॥ के ते? वर्षधरवर्षाः ॥ किं सर्वे ? नेत्याह, विदेहान्ता इति ॥ अथोचरेषां कथमित्यत आह- ॥ उत्तरा दक्षिणतुल्याः ॥ २६ ॥ उत्तरा ऐरावतादयो नीलान्ता भरतादिभिर्दक्षिणैस्तुल्या द्रष्टव्याः। अतीतस्य सर्वस्यायं विशेषो वेदितव्यः । तेन हूद- पुष्करादीनां तुल्यता योज्या ॥ अत्राह, उक्तेषु भरतादिषु क्षेत्रेषु मनुष्याणां कि तुल्योs नुभवादिः । आहोस्वित्कश्चिदस्ति प्रतिविशेष इत्यत्रोच्यते- '. भरतरावतयोडिहासौ षट्समयाभ्या- मुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभ्याम् ॥ २७ ॥ वृद्धिश्च हासश्च वृद्धिन्हासौ । काभ्यां ? घट्समयाभ्याम् । कयोः ? भरतैरावतयोः। न तयोः क्षेत्रयोवृद्धिहासौ स्तः । असम्भवात् । तत्स्थानां मनुष्याणां वृद्धिहासौ भवतः ।। अथवा अधिकरणनिर्देशः भरते ऐरावते च मनुष्याणां वृद्धिहा- साविति ॥ किंकृतौ वृद्धिहासौ ? अनुभवायुःप्रमाणादिकृतौ ॥ अनुभवः उपभोगः, आयुः जीवितपरिमाणं, शरीरोत्सेध इत्ये- वमादिभिवृद्धिहासौ मनुष्याणां भवतः ॥ किंहेतुको पुनस्तौ ? कालहेतुकौ ॥ स च कालो द्विविधः । उत्सर्पिणी अवसर्पिणी - -- " ·१२६ सर्वार्थसिद्धिः चेति ॥ तद्भेदाः प्रत्येकं षट् ॥ अन्वर्थसझे चैते ॥ अनुभवा- दिमिरुत्सर्पणशीला उत्सर्पिणी। तैरैवावसर्पणशीला अवसर्पिणी ॥ तत्रावसर्पिणी षड्विधा-- सुषमसुषमा । सुषमा । सुषमदुप्प- मा। दुप्पमसुषमा । दुप्पमा । अतिदुप्पमा ॥ उत्सर्पिण्यपि अतिदुप्षमाद्या सुषमसुषमान्ता षड्विधैव भवति ॥ अवसर्पिण्याः परिमाणं दशसागरकोटीकोट्यः । उत्सर्पिण्या अपि तावत्य एव ।। याऽसौ उभयी (सोभयी) कल्प इत्याख्यायते ॥ तत्र सुषम- सुषमा चतस्रः सागरोपमकोटीकोट्यः । तदादौ मनुष्या उत्तर- कुरुमनुष्यतुल्याः ॥ ततः क्रमेण हानौ सत्यां सुषमा भवति तिसः सागरोपमकोटीकोट्यः । तदादौ मनुष्या हरिवर्षमनुष्यसमाः ॥ ततः क्रमेण हानौ सत्यां सुषमदुप्पमा भवति द्वे सागरो- पमकोटीकोट्यौ । तदादौ मनुष्या हैमवतकमनुष्यसमाः ॥ ततः क्रमेण हानौ सत्यां दुष्षमसुषमा भवति एकसागरोपमकोटी- कोटीद्विचत्वारिंशद्वर्षसहस्रोना। तदादौ मनुष्या विदेहजनतुल्या भवन्ति ॥ ततः क्रमेण हानौ सत्यां दुप्षमा भवति एकविंश- तिवर्षसहस्त्राणि ।। ततः क्रमेण हानौ सत्यां अतिदुष्पमा भवति एकविशतिवर्षसहस्राणि ॥ एवमुत्सर्पिण्यपि विपरीतकमा वेदितव्या॥ अथेतरासु भूमिषु काऽवस्थेत्यत आह-- ॥ ताभ्यामपरा भूमयोऽवस्थिताः ॥ २८ ॥ ताभ्यां भरतैरावताभ्यामपरा भूमयोऽवस्थिता भवन्ति, न हि तत्रोत्सर्पिण्यवसर्पिण्यौ स्तः ॥ किं तासु भूमिषु मनुप्यास्तुल्यायुष आहोस्विकश्चिदस्ति प्रतिविशेष इत्यत आह-- ॥ एकद्वित्रिपल्योपमस्थितयो हैमवतक- ·तृतीयोऽध्यायः १२७ हारिवर्षकदैवकुरवकाः ॥ २९ ॥ हैमवते भवा हैमवतका इत्येवं वुनि सति मनुष्यसम्प्रत्ययो भवति । एवमुत्तरयोरपि ॥ हैमवतकादयस्त्रयः । एकादयस्त्रयः । तत्र यथासंख्यममिसम्बन्धः क्रियते । एकपल्योपमस्थितयो हैमव- तकाः। द्विपल्योपमस्थितयो हारिवर्षकाः। त्रिपल्योपमस्थितयो दैवकुरवका इति ॥ तत्र पञ्चसु हैमवतेषु सुषमदुप्पमा सदाऽ वस्थिता । तत्र मनुष्या एकपल्योपमायुषो द्विधनुःसहस्रोछूिताः चतुर्थभक्ताहारा नीलोत्पलवर्णाः ॥ पञ्चसु हरिवर्षेषु सुषमा सदाऽ वस्थिता। तत्र मनुप्या द्विपल्योपमायुषश्चतुश्चापसहस्रोत्सेधाः षष्ठभक्ताहाराः शंखवर्णाः ॥ पञ्चसु देवकुरुषु सुषममुषमा सदाऽ वस्थिता । तत्र मनुप्यास्त्रिपल्योपमायुषः षड्वनु सहस्रोच्छ्राया अष्टमभक्ताहाराः कनकवर्णाः ॥ अथोत्तरेषु काऽवस्थेत्यत आह-- ॥ तथोत्तराः ॥ ३०॥ यथा दक्षिणा व्याख्यातास्तथैवोत्तरा वेदितव्याः ॥ हैरण्य- वतका हैमवतकैस्तुल्याः । राम्यका हारिवर्षकैस्तुल्याः । दैवकुरव- कैरौचरकुरवकाः समाख्याताः ॥ अथ विदेहेष्ववस्थितेषु का स्थितिरित्यत्रोच्यते-- ॥ विदेहेषु संख्येयकालाः ॥ ३१॥ सर्वेषु पञ्चसु महाविदेहेषु संख्येयकाला मनुष्याः । तत्र -- १ विगतो विगष्टो देह. शरीरं मुनीनां येषु ते विदेहा । प्रायेण मुक्ति- पदप्राप्तिहेतुत्वात् । तेषु विदेहषु पञ्चाना मेरुणा सम्बन्धिनः पञ्च पूर्वविदेहाः पञ्च अपरविदेहा उभये मिलित्वा पञ्चमहाविदेहाः कथ्यन्ते ॥ २ संख्यायते गणयितुं शक्यते इति संख्येयः । संख्येय. कालो जीवितं येषा ते संख्येयकारा॥

·१२८ सर्वार्थसिद्धिः दु कालः सुषमदुःषमान्तोपमः सदाऽवस्थितः । मनुप्याश्च पञ्चधनु:- शतोत्सेधाः। नित्याहाराः । उत्कर्षणैकपूर्वकोटीस्थितिकाः । जघ- न्येनान्तर्मुहूर्तायुषः ॥ तस्याश्च सम्बन्ध गाथां पठन्ति ॥ पुवस्स परिमाणं सदरि खलु कोडिसदसहस्साइम् । छप्पणं च सहस्सा बोद्धव्वा वासकोडीणम् ॥१॥ ७०५६०००००००००० उक्तो भरतस्य विष्कम्भः । पुनः प्रकारान्तरेण तत्पति- पत्त्यर्थमाह ॥ भरतस्य विष्कम्भो जम्बूद्वीपस्य नवतिशतभागः ॥ ३२॥ जम्बूद्वीपविष्कम्भस्य योजनशतसहस्रस्य नवतिशतभागी- कृतस्यैको भागो भरतस्य विष्कम्भः स पूर्वोक्त एव ॥ उक्तं जम्बूद्वीपं परिवृत्य वेदिका स्थिता, ततः परो लवणोदः समुद्रो द्वियोजनशतसहस्रवलयविष्कम्भः । ततः परो धातकीखण्डो द्वीप- श्वतुर्योजनशतसहस्रवलयविष्कम्भः ।। तत्र वर्षादीनां संख्याविधिप्रतिपत्त्यर्थमाह-- ॥ द्विर्धातकीखण्डे ॥ ३३ ॥ भरतादीनां द्रव्याणामिहाभ्यावृत्तिर्विवक्षिता। तत्र कथं सुच् । अध्याहियमाणक्रियाभ्यावृत्तिद्योतनार्थः सुच् ॥ यथा द्विस्तावानयं प्रासादो मीयत इति । एवं द्विर्षातकोखण्डे भरता- १ सुषमदुषमावालान्तकालसदृश इत्यर्थः । अत्र " दुःपनसुषमादिः" इति पाठभेदस्तालपत्रपुस्तके वर्तते ॥ २ पूर्वाग वर्षलक्षाण मशीतिश्चतुरुतरा 1 ८४०....॥ तद्वगतं भवत्पूर्व ७.५६.०००००००.. तत्कोटी पूर्वकोव्यसौ ॥ ७.५६००.००....... ...... ॥ अस्यायमर्थ,- सप्ततिलक्षकोटिवर्षाणि षट्पश्चाशत्कोठिवर्माण यदा भवन्ति तदैकं पूर्वमुच्यते ॥

·तृतीयोऽध्यायः १२९ दयो .मीयन्ते इति ॥ तद्यथा- द्वाभ्यामिष्वाकारपर्वताभ्यां दक्षिणोत्तरायताभ्यां लवणोदकालोदवेदिकास्पृष्टकोटिभ्यां विमतो धातकीखण्डः पूर्वापर इति ॥ तत्र पूर्वस्य चापरस्त्र मध्ये द्वौ मन्दरौ। तयोरुभयतो भरतादीनि क्षेत्राणि हिमवदादयश्च वर्षधरपर्वताः। एवं द्वौ भरतौ द्वौ हिमवन्तौ इत्येवमादिसंख्यानं द्विगुणं वेदितव्यम् ॥ जम्बूद्वीपहिमवदादीनां वर्षधराणां यो विष्कम्भस्तद्विगुणो धातकीखण्डे हिमवदादीनां वर्षधराणाम् ।। वर्षधराश्चकारवदवस्थिताः ॥ अरविवरसंस्थानानि क्षेत्राणि ॥ जम्बूद्वीपे यत्र जम्बूवृक्षः स्थितः, तत्र धातकीखण्डे धातकीवृक्षः सपरिवारः । तद्योगाद्धातकीखण्ड इति द्वीपस्य नाम प्रतीतम् ।। तत्परिक्षेपी कालोदः समुद्रः टक्कछिन्नतीर्थः अष्टयोजनशतसहस्रव- लयविष्कम्भः ॥ कालोदपरिक्षेपी पुष्करद्वीपः षोडशयोजनशत- सहस्रवलयविष्कम्भः तत्र द्वीपाम्भोनिषिविष्कम्भद्विगुणपरिक्लप्तिवद्धातकीखण्डवर्षा- दिद्विगुणवृद्धिप्रसङ्गे विशेषावधारणार्थमाह- ॥ पुष्करार्दु च ॥ ३४॥ .:.(किं) द्विरित्यनुवर्तते ॥ किमपेक्षा द्विरावृत्तिः? जम्बूद्वीप 'मरतहिमवदाद्यपेक्षयैव ॥ जम्बूद्वीपात्पुष्कराधे द्वौ भरतौ द्वौ हिमवन्तौ इत्यादि । कुतः ? । व्याख्यानतः । यथा धातकीखण्डे -हिमवदादीनां विष्कम्भस्तथा पुष्करार्धे हिमवदादीनां विष्कम्भो द्विगुण इति' व्याख्यायते ॥ नामानि तान्येव, इष्वाकारी मन्दरौ च पूर्ववत् । यत्र जम्बूद्वीपे जम्बूवृक्षस्तत्र पुष्करं सप- -रिवारम् । तत एव तस्य द्वीपस्यानुरुढं पुष्करद्वीप इति नाम ।। अथ 'कथं पुष्करार्द्धसञ्ज्ञा ? मानुषोत्तरशैलेन विभक्तार्धत्वासु- करार्घसज्ञा ॥ S ·१३० सर्वार्थसिद्धिः अत्राह किमर्थं जन्बूद्वीपहिमवदादिसंख्या द्विरावृत्ता पुष्करा) कथ्यते ? न पुनः कृत्ल एव पुष्करद्वीपे ? इत्यत्रोच्यते- ॥ प्रामानुषोचरान्मनुष्याः॥ ३५ ॥ पुष्करद्वीपबहुमध्यदेशमागी क्लयवृत्तो मानुषोत्तरो नाम शैलः । तस्मात्मागेव मनुप्या न वहिरिति । ततो न बहिः पूर्वोक्तक्षेत्र- विभागोऽस्ति । नास्मादुत्तरं कदाचिदपि विद्याधरा ऋद्धिप्राप्ता अपि मनुप्या गच्छन्ति अन्यत्रोपपादसमुद्धाताभ्यां । ततोऽस्या- न्वर्थसज्ञा ॥ एवं जम्बूद्वीपादिप्वर्धतृतीयेषु द्वयोश्च समुद्रयोर्म- नुप्या वेदितव्याः ॥ ते द्विविधाः ।। ॥ आर्या म्लेच्छाश्च ॥ ३६ ॥ गुणैर्गुणवद्भिर्वा अर्यन्त इत्यार्याः । ते विविधाः । ऋद्धि- प्राप्तार्या अनृद्धिप्राप्तार्याश्चेति ॥ अनृद्धिप्राप्तार्याः पञ्चविधाः । क्षेत्रार्या जात्यार्याः कार्याश्चारित्रार्या दर्शनार्याश्चेति ॥ ऋद्धि- प्राप्ताः सप्तविधाः। बुद्धिविक्रियातपोवलौषधरसाक्षीणभेदात् ।। म्लेच्छा द्विविधाः । अन्तद्वीपंजाः कर्मभूमिजाश्चेति ॥ ततान्त- द्वीपा लवणोदधेरभ्यन्तरेऽष्टानु दिक्ष्वष्टौ । तदन्तरेषु चाष्टौ, हिमवच्छिखरिणोरुभयोश्च विजयायोरन्तेप्वष्टौ । तत्र दिक्षु द्वीपा वेदिकायास्तिर्यसञ्चयोजनशतानि प्रविश्य भवन्ति । विदित्वन्तरेषु च द्वीपाः पञ्चाशत्पञ्चयोजनशतेषु गतेषु भवन्ति । शैलान्तेषु द्वीपाः षट्सु योजनशतेषु गतेषु भवन्ति । दिक्षु द्वीपाः शतयो- जनविस्ताराः । विदिश्वन्तरेषु च द्वीपास्तदविष्कन्भाः । चैलान्तेषु पञ्चविंशतियोबनविस्ताराः । तत्र पूर्वत्यां दिश्ये- कोरुकाः । अपरस्यां दिशि लांगूलिनः । उत्तरस्यां दिश्य- भाषकाः । दक्षिणस्यां दिशि विषाणिन. । शशकर्णशकुलोकर्ण- 'प्रावरणलवकर्णाः विदिक्षु । अश्वसिंहश्चमहिपवराहव्याप्रकाक- ·तृतीयोऽध्यायः घूककपिमुखाः अन्तरेषु । मेघविद्युन्मुखाः शिखरिण उभयो. रन्तयोः । मत्स्यमुखकालमुखाः हिमवत उभयोरन्तयोः । हस्तिमुखा आदर्शमुखाः उत्तरविजयादस्योभयोरन्तयोः । गोमुखभेषमुखाः दक्षिणदिग्विजयार्धस्योभयोरन्तयोः। एकोरुका मृदाहारा गुहावासिनः शेषाः पुष्पफलाहारा वृक्षवासिनः सर्वे ते पल्योपमायुषः ॥ ते चतुर्विंशतिरपि द्वीपा जलतलादेकयोजनोत्सेधाः ॥ लवणोदधे- बाह्यपार्थेऽप्येवं चतुर्विशतिद्वीपा विज्ञातव्याः ॥ तथा कालो- देऽपि वेदितव्याः ॥ त एतेऽन्तीपजा म्लेच्छाः कर्मभूमिजाश्च शकयवनशबरपुलिन्दादयः॥ काः पुनः कर्मभूमय इत्यत आह- ॥ भरतैरावतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्र देवकुरूत्तरकुरुभ्यः ॥ ३७॥ भरतैरावतविदेहाश्च पञ्च पञ्च, एताः कर्मभूमय इति व्यपदिश्यन्ते ॥ तत्र विदेहग्रहणाद्देवकुरुत्तरकुरुग्रहणे प्रसक्ते तत्प्र- तिषेधार्थमाह " अन्यत्र देवकुरूत्तरकुरुभ्यः" इति ॥ अन्यत्र शब्दो वर्जनार्थः । देवकुरव उत्तरकुरवो हैमवतो हरिव! रम्यको हैरण्यवतोऽन्तीपाश्च भोगभूमय इति व्यपदिश्यन्ते ॥ अथ कथं कर्मभूमित्वं ? शुभाशुभलक्षणस्य कर्मणोऽधिष्ठानत्वात् ।। ननु सर्व लोकत्रितयं कर्मणोऽधिष्ठानमेव, तत एवं प्रकर्षगतिविज्ञास्यते प्रकर्षेण यत्कर्मणोऽधिष्ठानमिति ॥ तत्राशुभकर्मणस्तावत्सप्तमनरक- प्रापणस्य भरतादिष्वेवार्जनं, शुभस्य सर्वार्थसिध्द्यादिस्थानविशेष- पापणस्य पुण्यकर्मण उपार्जनं, तत्रैव कृप्यादिलक्षणस्य षड्- " -- - १ असिर्मपि कृषिर्विद्या वाणिज्यं शिल्पमित्यपि। कमाणि विधानि स्यु प्रजाजीवनहतवः ॥ १॥ अत्रासिकम सेवायां मपिलिपिविधी स्मृता ।

·१३२ सर्वार्थसिद्धिः विधस्य कर्मणः पात्रदानादिसहितस्य तत्रैवारम्भात्कर्मभूमिव्यप- देनो वेदितव्यः ।। इतराल दशविधकल्पवृक्षकल्पितभोगानुभवन- विषयत्वाद्भोगभूमय इति व्यपदिश्यन्ते ॥ उक्तासु भूमिषु स्थितिपरिच्छेदार्थमाह- ॥ नृस्थिती परापरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्ते ॥ ३८ ॥ त्रीणि पल्योपमानि यस्याः सा निपल्योपमा । अन्तर्गतो मुहूर्तो यस्याः सा अन्तर्मुहूर्ता ॥ यथासंख्येन सम्बन्धः ॥ मनु- प्याणां परा उत्कृष्टा स्थितिः त्रिपल्योपमा ॥ अपरा जघन्या अन्तर्मुहूर्ता । मध्ये अनेकविकल्पा ॥ तत्र पल्यं त्रिविधं व्यवहारपल्यमुद्धारपल्यमद्धापल्यमिति । अन्वर्थसज्ञा एताः । आद्यं व्यवहारपल्यमित्युच्यते उत्तरपल्यद्वयस्य व्यवहारवीजत्वात् नानेन किञ्चित्परिच्छेद्यमस्तीति । द्वितीयमुद्धारपल्यं । तत उन्हतैलोमकच्छेदैद्वीपसमुद्रा. संख्यायन्त इति । तृतीयमद्धापल्यम- द्धाकालस्थितिरित्यर्थः ॥ तत्राद्यस्य प्रमाणं कथ्यते । तद्यथा- प्रमाणांगुलपरिमितयोजनविष्कम्मायामावगाहानि त्रीणि पल्यानि कुसूला इत्यर्थः । एकादिसप्तान्ताहोरात्रजाताविवालाग्राणि ताव. च्छिन्नानि यावद्वितीयं कर्तरिच्छेदं नाप्नुवन्ति, तादृशैलोम- च्छेदैः परिपूर्ण घनीभूतं व्यवहारपल्यमित्युच्यते ॥ ततो वर्ष- गते एककलोमापकर्षणविधिना यावता कालेन तद्विक्तं भवेचावा- कालो ब्यवहारपल्योपमाख्यः ॥ तैरेव लोमच्छेदैः प्रत्येकमसं- -- पिकने प्रासाविया बापजीयने ॥ २॥ पाणिज्य चमिजां कर्म शिल्प स्पाइरधनम् । दयनित गपच्छदादि बहुधा स्मृतम ॥ ३ ॥ २ मा गुम्पास्ति सा याय: गयमस्तपः । दानं चान गृहस्थानां पनि दिने ।

·तृतीयोऽध्यायः ख्येयवर्षकोटीसमयमात्रच्छिनैस्तत्पूर्णमुद्धारपल्यस् ॥ ततः समये समये एकैकस्मित्रोमच्छेदेऽपकृष्यमाणे यावता. कालेन तद्रिक्तं भवति तावान्काल उद्धारपल्योपमाख्यः ॥ तेषामुद्धारपल्यानां दशकोटीकोट्य एकमुद्धारसागरोपमम् ॥ अर्धतृतीयोद्धारसागरोप- मानां यावन्तो रोमच्छेदास्तावन्तो द्वीपसमुद्राः ॥ पुनरुद्धारपल्य- रोमच्छेदैर्षशतसमयमात्रच्छिनैः पूर्णमद्धापल्यम् ॥ ततः समये समये एकैकस्मिनोमच्छेदेऽपकृष्यमाणे यावता कालेन तद्विक्तं भवति तावान्कालोऽद्धापल्योपमाख्यः ॥ एषामद्धापल्यानां दशको- टीकोट्य एकमद्धासागरोपमम् ॥ दशाद्धासागरोपमकोटीकोव्य एकावसर्पिणी ॥ तावत्येवोत्सर्पिणी ॥ अनेनाद्धापल्येन नारकतैर्य- ग्योनानां देवमनुष्याणां च कर्मस्थितिर्भवस्थितिरायुःस्थितिः काय- स्थितिश्च परिच्छेत्तव्या ॥ उक्ता च संग्रहगाथा-ववहारुद्धारद्धा पल्ला तिण्णेच होति बोद्धव्वा । संखादी च सम्मुद्दा कम्मठिदि वण्णिदा तदिये ॥ १॥ यथैवेते उत्कृष्टजघन्ये स्थिती नृणां तथैव- ॥ तिर्यग्योनिजानां च ॥ ३९ ॥ तिरश्चां योनिस्तिर्यग्योनिः। तिर्यग्गतिनामकोदयापादित जन्मेत्यर्थः । तिर्यग्योनौ जातास्तिर्यग्योनिजाः। तेषां तिर्यग्यो- निजानामुत्कष्टा भवस्थितिस्त्रिपल्योपमा ॥ जघन्या- अन्तर्मुहूर्ता । मध्येऽनेकविकल्पा ॥ ७ ॥ भूबिललेश्याद्यायु- द्वीपोदधिवास्यगिरिसरःसरिताम् ॥ मानं नृणां च भेदः स्थितिस्तिरश्वामपि तृतीयाध्याये ॥१॥ । ॥ इति तत्त्वार्थवृत्तौ सर्वार्थसिद्धिसज्ञिकायां तृतीयोऽध्यायः॥३॥ - ·सर्वार्थसिद्धिः ॥ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय ॥ ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः॥ भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणामित्येवमादिष्वसकृद्देवशब्द उक्तस्तत्र न ज्ञायन्ते के देवाः कतिविधा इति वा तन्निर्णयार्थमाह- ॥ देवाश्चतुर्णिकायाः ॥ १॥ देवगतिनामकर्मोदये सत्यभ्यन्तरे हेतौ वाह्यविभूतिविशेषात् द्वीपाद्रिसमुद्रादिषु प्रदेशेषु यथेष्ट दीव्यन्ति क्रीडन्ति ते देवाः ।। इहैकवचननिर्देशो युक्तः " देवश्चतुर्णिकायः" इति, जात्य- भिधानाहूनां प्रतिपादको भवति ॥ बहुत्वनिर्देशस्तदन्तर्गतभेद- प्रतिपत्त्यर्थः । इन्द्रसामानिकादयो बहवो भेदाः सन्ति स्थित्या. दिकृताश्च तत्सूचनार्थः ॥ देवगतिनामकर्मोदयस्य स्वधर्मविशे- पापादितमेदस्य सामर्थ्यानिचीयन्त इति निकायाः संघाता इत्यर्थः । चत्वारो निकाया येषां ते चतुर्णिकायाः ॥ के पुनस्ते! भवनवासिनो, व्यन्तरा, ज्योतिष्का, वैमानिकाश्चेति ॥ तेषां लेश्यावधारणार्थमुच्यने- ॥ आदितस्त्रिषु पीतान्तलेश्याः ॥ २॥ आदित इत्युच्यते अन्ते मध्ये वा ग्रहणं मा विज्ञायीति । आदौ आदितः ॥ द्वयोरेकस्य च निवृत्यर्थं त्रिग्रहणं क्रियते ।। अथ चतुर्णी निवृत्त्यर्थ कस्मान्न भवति ।। आदित इति वचनात् ॥ षड्लेश्या उक्तास्तत्र चतसृणां लेश्यानां ग्रहणार्थ " - - १ आदिशब्देन, देवनारकाणामुपपादः । न देवा । इति सूतद्वय ग्राह्यम् ।। १ स्वधर्मशब्देन भवनवासिलादीना असुरत्वादाना च ग्रहणं कर्तव्यम् ॥

·- चतुर्थोऽध्यायः पीतान्तग्रहणं क्रियते ॥ पीतं तेज इत्यर्थः। पीता अन्ते यासां ता. पीतान्ताः लेश्या येषां ते पीतान्तलेश्याः ॥ एतदुक्तं भवति- आदितस्त्रिषु निकायेषु भवनवासिन्यन्तरज्योतिप्कनामसु देवानां कृष्णा नीला कापोता पीतेति चतस्रो लेश्या भवन्ति । तेषां निकायानामन्तर्विकल्पप्रतिपादनार्थमाह- ॥ दशाष्टपञ्चद्वादशविकल्पाः कल्पोपपन्नपर्यन्ताः ॥ ३॥ चतुर्णा देवनिकायानां दशादिभिः संख्याशब्दैर्यथासंख्यममि- सम्बन्धो वेदितव्यः ॥ दशविकल्पा भवनवासिनः। अष्टविक- ल्पा व्यन्तराः। पञ्चविकल्पा ज्योतिषकाः। द्वादशविकल्पा वैमानिका इति ॥ सर्ववैमानिकानां द्वादशविकल्पान्तःपातित्वे प्रसक्ते अवेयकादिनिवृत्यर्थ विशेषणमुपादीयते कल्पोपपन्नपर्यन्ता इति ॥ अथ कथं कल्पसज्ञा ? इन्द्रादयः प्रकारा दश एतेषु कल्प्यन्त इति कल्पाः ॥ भवनवासिषु तत्कल्पनासम्भवेऽपि रूढि- वशाद्वैमानिकप्वेव वर्तते कल्पशब्दः ॥ कल्पेषूपपन्नाः कल्पो- पपन्नाः। कल्पोपपन्नाः पर्यन्ता येषां ते कल्पोपपन्नपर्यन्ताः ॥ पुनरपि तद्विशेषप्रतिप्रत्यर्थमाह- ॥ इन्द्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिषदात्मरक्षलोकपा- ॥ लानीकप्रकीर्णकाभियोग्यकिल्मिषिकाश्चैकशः॥ ४॥ २ 'भवणतिया पुण्णगेसुहा' इतिवचनादपर्याप्तेषु भावनवानज्योतिष्केषु कृष्णनीलकपोतलेश्यात्रयं भवति । पर्याप्तेषु तेषु जघन्या तेजोलेश्या भवतीत्ययं विशेषोऽत्र ज्ञातव्यः ।। २ रूढियोगमपहरति ।

·३ सर्वार्थासद्धिः अन्यदेवासाधारणाणिमादिगुणयोगादिन्दन्तीति १ इन्द्राः ॥ आजैश्चर्यवर्जितं यत्समानायुर्वीर्यपरिवारभोगोपमोगादि तत्समानं, तस्मिन्समाने भवाः २ सामानिकाः । महत्तराः पितृगुरूपाध्याय- तुल्याः ॥ मन्त्रिपुरोहितस्थानीयाः ३ त्रायस्त्रिंशाः। त्रयस्त्रिंशदेव त्रायस्त्रिंशाः ॥ वयस्यपीठमर्दसदृशाः परिषदि भवाः १ पारिषदाः ॥ ५ आत्मरक्षाः शिरोरक्षोपमानाः ॥ अर्थचरारक्षकसमानाः ६ लोकपालाः । लोकं पालयन्तीति लोकपालाः ।। पदात्यादीनि सप्त ७ अनीकानि दण्डस्थानीयानि ॥ ८ प्रकीर्णकाः पौरजानपदकल्पाः ।। ९ आभियोग्या दाससमाना वाहनादिकर्मणि प्रवृत्ता अन्तेवासि- स्थानीयाः ॥ किल्विषं पापं येषामस्ति ते १० किल्विषिकाः ॥ एकैकस्य निकायस्य एकश एते इन्द्रादयो दश विकल्पा- श्वतुषु निकायेपूत्सर्गेण प्रसत्तास्ततोऽपवादार्थमाह- ॥ त्रायस्त्रिंशल्लोकपालवा व्यन्तरज्योतिष्काः ॥ ५॥ व्यन्तरेषु ज्योतिप्केषु च त्रायस्त्रिंशेल्लोकपालांश्च वयित्वा इतरेऽष्टौ विकल्पा द्रष्टव्याः ॥ अथ तेषु निकायेषु किमेकैक इन्द्र उतान्यः प्रतिनियमः कश्चिदस्तीत्यत आह- ॥ पूर्वयोज़न्द्राः ॥ ६॥ पूर्वयोनिकाययोर्मवनवासिव्यन्तरनिकाययोः ॥ कथं द्विती- यस्य पूर्ववन् ! सामीप्यात्पूर्वत्वमुपचर्योक्तम् ॥ द्वन्द्रा इति अन्त- नातवीप्सार्थः । द्वो द्वौ इन्द्रौ येषां ते द्वीन्द्रा इति । यथा १ सन्मानकारी गरक्षोपमान.॥ ३ योन्पादककोहपाठसदशा सेना ·चतुर्थोऽध्यायः १३७ सप्तपर्णोऽष्टापद इति ॥ तद्यथा- भवनवासिषु तावदसुरकुमाराणां द्वाविन्द्रौ चमरो वैरोचनश्च । नागकुमाराणां धरणो भूतानन्दश्च । विद्युत्कुमाराणां हरिसिंहो हरिकान्तश्च । सुपर्णकुमाराणां वेणुदेवो वेणुधारी च । अमिकुमाराणां अग्निशिखोऽग्निमाणवश्व । वातकु- माराणां वैलम्बः प्रभञ्जनश्च । स्तनितकुमाराणां सुघोषो महाघोषश्च । उदधिकुमाराणां जलकान्तो जलप्रभश्च । द्वीपकुमाराणां पूर्णो विशिष्टश्च । दिक्कुमाराणां अमितगतिरमितवाहनश्चेति ॥ न्यन्तरे- प्वपि किन्नराणां द्वाविन्द्रौ किन्नरः किम्पुरुषश्च । किम्पुरुषाणां सत्पुरुषो महापुरुषश्चेति । महोरगाणां अतिकायो महाकायश्च । गन्धर्वाणां गीतरतिस्तयशाश्च । यक्षाणां पूर्णभद्रो माणिभद्रश्च । राक्षसानां भीमो महामीमश्च । भूतानां प्रतिरूपोऽप्रतिरूपश्च । पिशाचानां कालो महाकालश्च ॥ अषां देवानां सुखं कीदृशमित्युक्ते सुखावबोधनार्थमाह- ॥ कायप्रवीचारा आ ऐशानात् ॥ ७ ॥ प्रवीचारो मैथुनोपसेवनम् । कायेन प्रवीचारो येषां ते कायप्रवीचाराः ॥ आड अभिविध्यर्थः । असंहितया निर्देशः असन्देहार्थः ॥ एते भवनवास्यादय ऐशानान्ताः संक्लिष्टकर्मत्वान्म- नुष्यवत्स्त्रीविषयसुखमनुभवन्तीत्यर्थः ॥ अवधिग्रहणादितरेषां सुखविभागेऽनिर्माते तत्प्रतिपादनार्थमाह- ॥ शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः ॥ ८॥ उक्तावशिष्टग्रहणार्थ शेषग्रहणम् ॥ के पुनरुक्तावशिष्टाः ? - १ असुराणाम् ॥ २॥ वेणुदेव इत्यत्र वेणुदण्ड इत्यपि पाठान्तरम् ॥ ३ अन वेणुताली इत्यपि पाठभेद.॥

·१३८ सवाथासाद्धः कल्पवासिनः । स्पर्शश्च रूपं च शब्दश्च मनश्च स्पर्शरूपशब्दमनांसि, तेषु प्रविचारो येषां ते स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः । कथमभि- 'सम्बन्धः ! आर्षाविरोधेन । कुतः पुनः प्रवीचारग्रहणं ! इष्टसम्प्र- त्ययार्थमिति ॥ का पुनरिष्टोऽभिसम्बन्ध आविरोधी? । सान- कुमारमाहेन्द्रयोर्देवा देवाङ्गनास्पर्शमात्रादेव परां प्रीतिमुपलभन्ते, तथा देव्योऽपि । ब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठेषु देवा दिव्याजनानां शृङ्गाराकारविलासचतुरमनोज्ञवेषरूपावलोकनमात्रादेव परमसुखमा- प्नुवन्ति । शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेषु देवा देववनितानां मधुरसङ्गी- तमृदुहसितललितकथितभूषणरवश्रवणमात्रादेव परां प्रीतिमास्क- 'न्दन्ति । आनतप्राणतारणाच्युतकल्पेषु देवाः स्वाङ्गनामनःसङ्कल्पमा- त्रादेव परं सुखमाप्नुवन्ति ॥ अथोत्तरेषां किंप्रकारं सुखमित्युक्ते तन्निश्चयार्थमाह- ॥ परेऽप्रवीचाराः ॥९॥ परग्रहणमितराशेषसंग्रहार्थम् । अप्रवीचारग्रहणं परमसुख- प्रतिपत्त्यर्थम् ॥ प्रवीचारो हि वेदनाप्रतिकारः। तदभावे तेषां परमसुखमनवरतं भवति ॥ उक्ता ये आदिनिकायदेवा दशविकल्पा इति तेषां सामान्य- विशेषसज्ञाविज्ञापनार्थमिदमुच्यते- ॥ भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णाग्नि- वातस्तनितोदधिद्दीपदिकुमाराः ॥ १० ॥ भवनेषु वसन्तीत्येवंशीला भवनवासिनः । आदिनिकायस्येयं सामान्यसञ्ज्ञा । असुरादयो विशेषसञ्ज्ञा विशिष्टनामकर्मोदयापादि- तवृत्तयः । सर्वेषां देवानामवस्थितवय स्वभावत्वेऽपि वेषभूषायुधयानबा- - -- ·चतुर्थोऽध्यायः - हनक्रीडनादिकुमारवदेपामाभासन्त इति भवनवासिषु कुमारव्यपदेशो रूढः । स प्रत्येक परिसमाप्यते असुरकुमारा इत्येवमादि ॥ क तेषां भवनानीति चेदुच्यते- रत्नप्रभायाः पङ्कबहुलभागेऽसुरकुमाराणां भवनानि । खरपृथिवीभागे उपर्यधश्च एकैकयोजनसहस्रं वर्जयित्वा शेषनवानां कुमाराणामावासाः ॥ द्वितीयनिकायस्य सामान्यविशेषसज्ञावधारणार्थमाह- ॥ व्यन्तराः किन्नरकिम्पुरुषमहोरगगन्धर्व- यक्षराक्षसभूतपिशाचाः ॥ ११ ॥ विविधदेशान्तराणि येषां निवासास्ते व्यन्तरा इत्यन्वर्था सामान्यसञ्ज्ञेयमष्टानामपि विकल्पानाम् ॥ तेषां व्यन्तराणामष्टौ विकल्पाः किन्नरादयो वेदितव्या नामकर्मोदयविशेषापादिताः ॥ व पुनस्तेपामावासा इति चेदुच्यते- अस्माजम्बूद्वीपादसंख्येयान्द्वी पसमुद्रानतीत्य उपरिष्टे खरपृथिवीमागे सप्तानां व्यन्तराणामावासाः॥ राक्षसानां पङ्कवहुलभागे॥ तृतीयस्य निकायस्य सामान्यविशेषसज्ञासकीर्तनार्थमाह- ॥ ज्योतिष्काः सूर्याचन्द्रमसौ ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकाश्च ॥ १२॥ ज्योतिस्वभावत्वादेषां पञ्चानामपि ज्योतिएका इति सामान्य- सज्ञा अन्वर्था ॥ सूर्यादयस्तद्विशेषसजा नामकर्मोदयप्रत्ययाः ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति पृथग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थम् ॥ किं कृतं पुनः प्राधान्यं ? प्रभावादिकृतम् ॥ व पुनस्तेषामावासाः? इत्यत्रोच्यते अस्मात्समानभूमिभागादूर्ध्व सप्तयोजनशतानि नवत्युत्तराणि ७९० उत्पत्य सर्वज्योतिषामधोभागविन्यस्तास्तारकाश्चरन्ति । ततो दशयो. .

·सर्वार्थसिद्धिः जनान्युत्पत्य सूर्याश्चरन्ति । ततोऽशीतियोजनान्युत्पत्य चन्द्रमसो भ्रमन्ति । ततश्चत्वारि योजनान्युत्पत्य नक्षत्राणि । ततश्चत्वारि योजनान्युत्पत्य बुधाः। ततस्त्रीणि योजनान्युत्पत्य शुक्राः । ततस्त्रीणि योजनान्युत्पत्य बृहस्पतयः । ततस्त्रीणि योजनान्युत्पत्यागारकाः । ततस्त्रीणि योजनान्युत्पत्य शनैश्चराश्चरन्ति । स एष ज्योतिर्गणगो- चरो नभोऽवकाशो दशाधिकयोजनशतबहलस्तिर्यगसंख्यातद्वीपसमुद्र- प्रमाणो घनोदधिपर्यन्तः।। उक्तं च-गउदुत्तरसत्तसया दस सीदी चदुदु. गतियचउक्कम् । तारारविससिरिक्खा बुहभग्गवगुरुअंगिरारसणी ॥१॥ ज्योतिष्काणां गतिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो नृलोके ॥ १३ ॥ मेरोः प्रदक्षिणाः मेरुप्रदक्षिणाः । मेरुप्रदक्षिणा इति वचनं गतिविशेप्रतिपत्त्यर्थं विपरीतगतिर्मा विज्ञायीति ॥ नित्यगतय इति विशेषणमनुपरतक्रियाप्रतिपादनार्थम् । नृलोकग्रहणं विषयार्थम् । अर्धतृतीयेषु द्वीपेषु द्वयोश्च समुद्रयोयोतिष्का नित्यगतयो नान्य- त्रेति ॥ ज्योतिप्कविमानानां गतिहेत्वभावाचबृत्यभाव इति चेन्न, असिद्धत्वात् ॥ गतिरताभियोग्यदेवप्रेरितगतिपरिणामात्कर्मविपा- कस्य वैचिच्यातेषां हि गतिमुखेनैव कर्म विपच्यत इति ॥ एका- दशभिर्योजनशतरेकविंशैमेरुमप्राप्य ज्योतिषकाः प्रदक्षिणाश्चरन्ति ।। गतिमज्जोतिस्सम्बन्धेन व्यवहारकालप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ तत्कृतः कालविभागः॥१४॥ तद्महणं गतिमज्ज्योति प्रतिनिर्देशार्थम् । न केवलया गत्या नापि केवलैज्योतिर्भिः कालः परिच्छिद्यते, अनुपलब्धेरपरि- वर्तनाच्च । कालो द्विविधो व्यावहारिको मुख्यश्च ।। व्यावहारिका कालविभागस्तरकृतः समयावलिकादिः क्रियाविशेषपरिच्छिन्नोऽ ·- चतुर्थोऽध्यायः १४१ न्यस्यापरिच्छिन्नस्य परिच्छेदहेतुः ॥ मुख्योऽन्यो वक्ष्यमाणलक्षणः ॥ इतरत्र ज्योतिषामवस्थानप्रतिपादनार्थमाह- ॥ बहिरवस्थिताः ॥ १५॥ बहिरित्युच्यते , कुतो बहिः ? नृलोकात् ॥ कथमवगम्यते ? अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामो भवति ॥ ननु च नृलोके नित्यगति- वचनादन्यत्रावस्थानं ज्योतिष्काणां सिद्धं । अतो बहिरवस्थिता इति वचनमनर्थकमिति । तन्न । कि कारणम् ? नृलोकादन्यत बहियोतिषामस्तित्वमवस्थानं चासिद्धम् । अतस्तदुभयसिध्द्यर्थ बहिरवस्थिती इत्युच्यते ॥ विपरीतगतिनिवृत्यर्थं कादाचित्कगतिनिवृ. . त्यर्थं च सूत्रमारब्धम् ॥ तुरीयस्य निकायस्य सामान्यसज्ञासकीर्तनार्थमाह- ॥ वैमानिकाः ॥ १६ ॥ वैमानिकग्रहणमधिकारार्थम् । इत उत्तरं ये वक्ष्यन्ते तेषां वैमानिकसम्प्रत्ययो यथा स्यादिति अधिकारः क्रियते ॥ विशेषेणा- मस्थान सुकृतिनो मानयन्तीति विमानानि । विमानेषु भवा वैमा- निकाः ।। तानि विमानानि विविधानि । इन्द्रकश्रेणिपुष्पप्रकीर्णक- भेदेन ॥ तत्र इन्द्रकविमानानि इन्द्रवन्मध्ये व्यवस्थितानि । तेषां चतसृषु दिक्षु आकाशप्रदेशश्रेणिवदवस्थानात् श्रेणिविमानानि । विदिक्षु प्रकीर्णपुष्पवदवस्थानात्पुष्पप्रकीर्णकानि ॥ तेषां वैमानिकानां भेदावबोधनार्थमाह- ॥ कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च ॥ १७ ॥ १ निवल वर्तन्ते इत्यर्थः ॥ २ अप्रदक्षिण •॥

·१४२ सर्वार्थसिद्धिः कल्पेषुपपन्नाः कल्पोपपन्नाः कल्पानतीताः कल्पातीताश्चेति. द्विविधा वैमानिका ॥ तेषामवस्थानविशेषनिपिनार्थमाह-- ॥ उपर्युपरि ॥ १८॥ किमर्थमिदमुच्यते ? तिर्यगवस्थितिप्रतिषेधार्थमुच्यते ॥ न ज्योतिप्कवत्तिर्यगवस्थिताः । न व्यन्तरवदसमावस्थितयः । उपर्यु- परीत्युच्यन्ते ॥ के ते? कल्पाः॥ यद्येवं, कियत्सु कल्पविमानेषु ते देवा भवन्तीत्यत आह-- ॥ सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तर- लान्तवकापिष्ठशुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेवा- नतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु अवेयकेषु विजयवैजयन्तजयन्तापराजितेषु सर्वार्थसिध्दौ च ॥ १९॥ कथमेषां सौधर्मादिशब्दानां कल्पामिधानं ? चातुरर्थि- केनाणा, स्वभावतो वा कल्पस्याभिधानं भवति ॥ अथ कथमि. न्द्राभिधानं ? स्वभावतः साहचर्याद्वा ॥ तत्कथमिति चेदुच्यते-- सुधर्मा नाम समा, साऽस्मिन्नस्तीति सौधर्मः कल्पः । तदस्मिन्न- स्तीत्यण् । तत्कल्पसाहचर्यादिन्द्रोऽपि सौधर्मः ॥ ईशानो नाम इन्द्रः स्वभावतः । ईशानस्य निवासः कल्प ऐशानस्तस्य निवास इत्यण् । तत्साहचर्यादिन्द्रोऽपि ऐशानः ॥ सनत्कुमारो नाम इन्द्रः स्वभावतः । तस्य निवास इत्यण् । सानत्कुमारः कल्पः । तत्साहचर्यादिन्द्रोऽपि सानत्कुमारः ॥ महेन्द्रो नामेन्द्रः स्वभाव- तस्तस्य निवासः कल्पो माहेन्द्र. । तत्साहचर्यादिन्द्रोऽपि माहेन्द्रः॥ ~ - ·- - - , चतुर्थोऽध्यायः एवमुत्तरत्रापि योज्यम् ॥ आगमापेक्षया व्यवस्था भवतीति , उपर्युपरीत्यनेन द्वयोर्द्वयोरभिसम्बन्धो वेदितव्यः ॥ प्रथमौ सौधर्में- शानकल्पौ , तयोरुपरि सानत्कुमारमाहेन्द्रौ, तयोरुपरि ब्रह्मलोक- ब्रह्मोत्तरी, तयोरुपरि लान्तवकापिष्ठौ , तयोरुपरि शुक्रमहाशुक्रौ , तयोरुपरि शतारसहस्रारौ , तयोरुपरि आनतप्राणतौ , तयोरुपरि आरणाच्युतौ ॥ अध उपरि च प्रत्येकमिन्द्रसम्बन्धो वेदितव्यः । मध्ये तु प्रतिद्वयमेकः ॥ सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्राणां चतुर्णा चत्वार इन्द्राः । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरयोरेको ब्रह्मेन्द्रो नाम । लान्त- वकापिष्ठयोरेको लान्तवाख्यः । शुक्रमहाशुक्रयोरेकः शुक्रसञ्जः । शतारसहसारयोरेकः शतारनामा । आनतप्राणतारणाच्युतानां चतुर्णा चत्वारः । एवं कल्पवासिनां द्वादश इन्द्रा भवन्ति ।। जम्बू- द्वीपे महामन्दरो योजनसहस्रावगाहो भवति नवनवतियोजनसहस्रो- च्यः । तस्याधस्तादधोलोकः । बाहुल्येन तत्प्रमाण-(मेरुप्रमाण)- स्तिर्यक्प्रसृतस्तिर्यग्लोकः । तस्योपरिष्टादूर्ध्वलोकः । मेरुचूलिका चत्वारिंशद्योजनोच्छ्राया । तस्या उपरि केशान्तरमा व्यवस्थित- सृजुविमानमिन्द्रकं सौधर्मस्य ॥ सर्वमन्यल्लोकानुयोगाद्वेदितव्यम् ॥ नवसु अवेयकेष्विति नवशब्दस्य पृथग्वचनं किमर्थम् ? । अन्यान्यपि नवविमानानि अनुदिशसञकानि सन्तीति ज्ञापनार्थम् । तेनानु- दिशानां ग्रहणं वेदितव्यम् ॥ एषामधिकृतानां वैमानिकानां परस्परतो विशेषप्रतिपत्यर्थमाह- स्थितिप्रभावसुखद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रिया- वधिविषयतोऽधिकाः॥२०॥ स्वोपात्तस्यायुष उदयात्तस्मिन्भवे शरीरेण सहावस्थानं स्थितिः , । शापानुग्रहशक्तिः प्रभावः । सुखमिन्द्रियार्थानुभवः । शरीर- ॥ . - J ·१४४ सर्वार्थसिद्धिः वसनाभरणादिदीप्तिः श्रुतिः । लेश्या उक्ता । लेश्याया विशुद्धि- श्याविशुद्धिः । इन्द्रियाणामवधेश्च विषय इन्द्रियावधिविषयः । तेभ्यस्तैर्वाऽधिका इति ॥ तस्मिन्नुपर्युपरि प्रतिकल्प प्रतिप्रस्तारं च वैमानिकाः स्थित्यादिभिरधिका इत्यर्थः ॥ यथा स्थित्यादिमिरुपर्युपर्यधिका एवं गत्यादिभिरपीत्यतिप्रसङ्गे तन्निवृत्यर्थमाह- ॥ गतिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीनाः ॥२१॥ देशाद्देशान्तरप्राप्तिहेतुर्गतिः । शरीरं वैक्रियिकमुक्तम् । लोभकषायोदयाद्विषयेषु सङ्गः परिग्रहः । मानकषायादुत्पन्नोऽ हकारोऽभिमानः । एतैर्गत्यादिभिरुपर्युपरि हीनाः ॥ देशान्तरविषय- क्रीडारतिप्रकर्षामावादुपर्युपरि गतिहीनाः ॥ शरीरं सौधमैशानयो- देवानां सप्तारलिप्रमाणम् ॥ सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः षडरलिप्रमाणम् ।। ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्टेषु पञ्चारलिप्रमाणम् ॥ शुक्रमहाशु- ऋशतारसहस्रारेषु चतुररलिप्रमाणम् ॥ आनतप्राणतयोरर्द्धचतुर्था- रलिप्रमाणम् ॥ आरणाच्युतयोस्त्यरालिप्रमाणम् ॥ अधोवेयकेषु अर्द्धतृतीयारलिप्रमाणम् ॥ मध्यौवेयकेप्वरनिद्वयप्रमाणम् ।। उप-' रिमौवेयकेषु अनुदिशविमानेषु च अध्यभरलिप्रमाणम् ॥ अनु- चरेवरलिप्रमाणम् ।। परिग्रहश्च विमानपरिच्छेदादिपर्युपरि हीनः ॥ अभिमानश्चोपर्युपरि तनुकषायत्वाद्धीनः ॥ पुरस्तात्रिषु निकायेषु देवानां लेश्याविषिरुक्तः ॥ इदानीं वैमानिकेषु लेश्या विधिप्रतिप्रत्यर्थमाह- पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वित्रिशेषेषु ॥ २२ ॥ पीता च पद्मा च शुक्ला च ताः पीतपद्मशुक्लाः । पीतपद्मशुक्ला लेश्या येषां ते पीतपद्मशुक्ललेश्याः ॥ कथं हस्वत्वम् ? । औचरपदिकम् ·चतुर्थोऽध्यायः १४५ ययाहुः-दुतायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानमिति ॥ अथवा पीतश्च पद्मश्च शुक्लश्च पीतपद्मशुक्ला वर्णवन्तोऽर्थाः । तेषामिव लेश्या येषां ते पीतपद्मशुक्ललेश्याः ॥ तत्र कस्य का लेश्येत्यत्रोच्यते-सौधर्मशानयोः पीतलेश्याः । सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः पीतपद्मलेश्याः । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्टेषु पद्मलेश्याः । शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेषु पद्मशुक्ललेश्याः। आनतादिषु शुक्ल. लेश्याः। तत्राप्यनुदिशानुत्तरेषु परमशुक्ललेश्याः । सूत्रेऽनभिहितं कथं मिश्रग्रहणं १ साहचाल्लोकवत् ॥ तद्यथा--त्रिणो गच्छन्ति इति अछत्रिषु छत्रिव्यवहारः। एवमिहापि मिश्रयोरन्यतरग्रहणं भवति ॥ अयमर्थः सूत्रतः कथं गम्यते ? इति चेदुच्यते- एव- मभिसम्बन्धः क्रियते, द्वयोः कल्पयुगलयोः पीतलेश्या । सानत्कुमा- स्माहेन्द्रयोः पद्मलेश्याया अविवक्षातः ॥ ब्रह्मलोकादिषु त्रिषु कल्पयुगलेषु पद्मलेश्या । शुक्रमहाशुक्रयोः शुक्ललेश्याया अविव- क्षातः ॥ शेषेषु शतारादिषु शुक्ललेश्या । पद्मलेश्याया अविवक्षात इति-नास्ति दोषः ।। आह कल्पोपपन्ना इत्युक्तं तत्रेदं न ज्ञायते के कल्पा इत्यत्रोच्यते- ॥ प्राग्वेयकेभ्यः कल्पाः ॥ २३ ॥ इदं न ज्ञायते इत आरभ्य कल्पा भवन्तीति सौधर्मादिग्रह- णमनुवर्तते । तेनायमर्थो लभ्यते- सौधर्मादयः प्राग्वेयकेभ्यः कल्पा इति पारिशेप्यादितरे कल्पातीता इति ॥ लौकान्तिका देवा वैमानिकाः सन्तः-क्क गृह्यन्ते । कल्पोप- पन्नेषु । कथमिति चेदुच्यते- ॥ ब्रह्मलोकालया लौकान्तिकाः ॥ २४ ॥. एत्य तस्मिन् .लीयन्त इति आलय आवासः'। ब्रह्मलोक ।

·सर्वार्थसिद्धिः आलयो येषां ते ब्रह्मलोकालया लौकान्तिका देवा वेदितव्याः। यद्येवं सर्वेषां ब्रह्मलोकाल्यानां देवानां लौकान्तिकत्वं प्रसक्तं ? । अन्व- सञ्ज्ञाग्रहणाददोषः ॥ ब्रह्मलोको लोकः तस्यान्तो लोकान्तः तस्मिन्मवा लौकान्तिका इति न सर्वेषां ग्रहणम् । तेषां हि विमानानि ब्रह्मलोकस्यान्तेषु स्थितानि ॥ अथवा जन्मजरामरणा- कीणों लोकः संसारः तस्यान्तो लोकान्तः । लोकान्ते भवा लौकान्तिकाः ते सर्वे परीतसंसाराः । ततश्च्युता एकं गर्भावास प्राप्य परिनिर्वास्यन्ति ॥ तेषां सामान्येनोपदिष्टानां भेदप्रदर्शनार्थमाह- ॥ सारस्वतादित्यवह्नयरुणगर्दतोय- तुषिताव्याबाधारिष्टाश्च ॥ २५ ॥ क इमे सारखतादयः । अष्टास्वपि पूर्वोत्तरादिषु दिक्षु यथाक्रममेते सारस्वतादयो देवगणा वेदितव्याः। तद्यथा-पूर्वो- तरकोणे सारस्वतविमानं, पूर्वस्यां दिशि आदित्यविमानं, पूर्वद- क्षिणस्यां दिशि वहिविमान, दक्षिणस्यां दिशि अरुणविमानं, दक्षिणापरकोणे गर्दतोयविमानं, अपरस्यां दिशि तुषितविमान, उत्तरापरस्यां दिशि अव्यायाधविमान, उत्तरस्यां दिशि अरिष्टवि. मानम् ॥ चशब्दसमुचितास्तेषामन्तरे द्वौ द्वौ देवगणौ ॥ तद्यथा- सारस्वतादित्यान्तरे अग्न्याभसूर्यामाः । आदित्यस्य च वहेश्चान्तरे चन्द्रामसत्यामाः । वयरुणान्तराले श्रेयस्करक्षेमकराः । अरुणग- देतोयान्तराले वृषभेष्टकामचराः। गर्दतोयतुषितमध्ये निर्माणरजो- दिगन्तरक्षिताः। तुषिताव्याआधमध्ये आत्मरक्षितसर्वरक्षिताः । अव्या- बाधारिष्टान्तराले मरुद्वसवः। अरिष्टसारस्वतान्तराले अश्वविश्वाः ।। सर्वे एते स्वतन्त्रा हीनाधिकवाभावात्, विषयरतिविरहाद्देवर्षयः, ·चतुर्थोऽध्यायः इतरेषां देवानामचनीयाः, चतुर्दशपूर्वधराः, तीर्थकरनिष्कमण- प्रतिबोधनपरा वेदितव्याः॥ आह उक्ता लौकान्तिकास्ततश्च्युत्वा एकं गर्भवासमवाप्य निर्वास्यन्तीत्युक्ताः । किमेवमन्येष्वपि निर्वाणप्राप्तिकालविभागो विद्यते ? इत्यत आह- ॥ विजयादिषु विचरमाः ॥ २६ ॥ आदिशब्दः प्रकारार्थे वर्तते, तेन विजयवैजयन्तजयन्तापरा- जितानुदिशविमानानामिष्टाना ग्रहणं सिद्धं भवति ॥ कः पुनरत्र प्रकारः? अहमिन्द्रत्वे सति सम्यग्दृष्ट्युपपादः । सर्वार्थसिद्धि- प्रसङ्ग इति चेन्न तेषां परमोत्कृष्टत्वात् । अन्वर्थसज्ञातः एकच- रमत्वसिद्धेः । चरमत्वं देहस्य । मनुष्यभवापेक्षया द्वौ चरमौ देही येषां ते द्विचरमाः। विजयादिभ्यश्च्युता अप्रतिपतितसम्यक्त्वा मनुष्येषुत्पद्य सॅयममाराध्य पुनर्विजयादिषूत्पद्य ततश्च्युताः पुन- मनुष्यभवमवाप्य सिध्धन्तीति द्विचरमदेहत्वम् ॥ आह जीवस्यौदयिकेषु मावेषु तिर्यग्योनिगतिरौदयिकीत्युक्तं, पुनश्च स्थितौ तिर्यग्योनिजानां चेति। तत्र न ज्ञायते के तिर्यग्योनयः? इत्यत्रोच्यते- औपपादिकमनुष्येभ्यः शेषास्तिर्यग्योनयः ॥ २७ ॥ औपपादिका उक्ता देवनारकाः। मनुष्याश्च निर्दिष्टाः । प्राङ्मानुषोत्तरान्मनुप्या इति । एभ्योऽन्ये संसारिणो जीवाः शेषा- स्तिग्योनयो वेदितव्याः॥ तेषां तिरश्च देवादीनामिव क्षेतवि. भागः पुनर्निर्देष्टिव्यः । सर्वलोकव्यापित्वातेषां क्षेत्रविभागो नोक्तः ॥ आह स्थितिरुक्ता नारकाणां मनुष्याणा तिरश्चां च..। .

·सर्वार्थसिद्धिः देवानां नोक्ता । तस्यां वक्तव्यायामादावुद्दिष्टानां - भवनवासिनां स्थितिप्रतिपादनार्थमाह- ॥ स्थितिरसुरनागसुपर्णद्वीपशेषाणां सागरोपम- त्रिपल्योपमा हीनमिता ॥ २८॥ असुरादीनां सागरोपमादिभिर्यथाक्रममत्रामिसम्बन्धो वेदि- तव्यः ॥ इयं स्थितिरुत्कृष्टा । जघन्याऽप्युत्तरत्र वक्ष्यते ॥ तद्यथा- असुराणां सागरोपमा स्थितिः । नागानां त्रिपल्योपमा स्थितिः । सुपर्णानामर्द्धतृतीयानि । द्वीपानां द्वे । शेषाणां षण्णामध्यर्द्धपल्यो- पर्मम् ॥ आधदेवनिकायस्थित्यभिधानादनन्तरं न्यन्तरज्योतिष्कस्थि- तिवचने क्रमप्राप्ते सति तदुलपय वैमानिकानां स्थितिरुच्यते । कुतः तयोरुत्तरत्र लघुनोपायेन स्थितिवचनात् ॥ तेषु चादावु- द्दिष्टयोः कल्पयोः स्थितिविधानार्थमाह--- ॥ सौधर्मेशानयोः सागरोपमे अधिके ॥ २९ ॥ सागरोपमे इति द्विवचननिर्देशात् द्वित्वगतिः । अधिके इत्य- यमधिकारः । आ कुतः? आ सहस्रारात् । इदं तु कुतो ज्ञायते ? उत्तरत्र तुशब्दग्रहणात् । तेन सौधर्मेशानयोर्देवानां द्वे सागरोपमे सातिरेके प्रत्येतव्ये ॥ उत्तरयोः स्थितिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः सप्त ॥ ३०॥ - १ घातायुष्कसम्यग्दृष्ट्यपेक्षया किंचिट्टनार्द्धसागरोपममाषिकं भवति सोप- मंकपात्सहस्रारपर्यन्तम् ॥ मम्मे पादेकगं मायारदळमहियमामहस्मास इति वचनात् ॥

·चतुर्थोऽध्यायः १४९ अनमोः कल्पगोदेवानां सप्तसागरोपमाणि साधिकानि उत्तया स्थितिः॥ अपलोकादिप्यच्युतावसानेषु स्थितिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ त्रिसप्तनवैकादशत्रयोदशपञ्चदशभिरधिकानि तु ३१ समप्रदणं प्रकृतम् । तस्येह त्र्यादिभिनिर्दिष्टेरभिसम्बन्धो पेदितन्यः ॥ सप्त निभिरधिकानि, सप्त सप्तभिरधिकानीत्यादि- देवाद्वियोरभिसम्बन्धी वेदितव्यः ॥ नुशब्दो विशेषणार्थः ॥ किं विभिनति? अधिकगन्नोऽनुवर्तमानश्चतुर्भिरभिसम्बध्यते नोत्तरा- भ्यामित्ययमयों विभिप्यते ॥ तेनायमों भवति-- ब्रामलोकनमो. सरवादगमागरापमाणि साधिकानि ॥ लान्तवफापिष्टयोश्चतुर्दशसा. गरोपमाणि साधिकानि ॥ शुक्रमहाशुक्रयोः पोडशसागरोपमाणि साधिकानि ॥ शतारसहलारयोरष्टादशसागरोपमाणि साधिकानि ॥ आनतप्राणतयोविंशतिसागरापमाणि || आरणाच्युतयोविंशतिसा- गरोपमाणि ॥ तत उर्ध्व स्थितिविशेषमतिपत्त्यर्थमाह- ॥ आरणाच्युतादृर्ध्वमेकैकेन नवसु ग्रैवेयकेषु विजयादिपु सर्वार्थसिद्धौ च ॥ ३२ ॥ अधिकग्रहणमनुवर्तत । तेनेहामिसम्बन्धो वेदितव्यः । कैकेनाधिकानीति ॥ नवग्रहणं किमर्थम् ? प्रत्येकमेकैकमधिक- मिति ज्ञापनार्थम् ॥ इतरथाहि त्रैवेयकेप्वेकमेवाधिकं स्यात् ॥ विजयादिप्विति आदिशब्दस्य प्रकारार्थत्वादनुदिशानामपि ग्रह- णम् ॥ सर्वार्थसिद्धेः पृथग्रहणं जघन्याभावप्रतिपादनार्थम् ॥ तनायमर्थः, अधोवेयकेषु प्रथमे त्रयोविंशतिः । द्वितीये चतुर्वि- ·- सर्वार्थसिद्धिः शतिः। तृतीये पञ्चविंशतिः ॥ मध्यमवेयकेषु प्रथमे षड्वि- शतिः ॥ द्वितीये सप्तविंशतिः ॥ तृतीयेऽष्टाविंशतिः ॥ उपरिम- अचेयकेषु प्रथमे एकोनतिशत् ॥ द्वितीय त्रिंशत् ॥ तृतीये एकत्रिंशत् ॥ अनुदिशविमानेषु द्वात्रिंशत् ॥ विजयादिषु त्रयस्त्रि- शत्सागरोपमाण्युत्कृष्टा स्थितिः। सर्वार्थसिद्धेश्यविंशदेवेति ॥ निर्दिष्टोत्कृष्टस्थितिकपु जघन्यस्थितिप्रतिपादनार्थमाह- ॥ अपरा पल्योपममधिकम् ॥ ३३ ॥ पल्योपमं व्याख्यातम् । अपरा जघन्यस्थितिः ॥ पल्यो- पमं साधिकम् ॥ केषां? सोधर्मेशानीयानाम् ॥ कयं गम्यते ? परतः परत इत्युत्तरत्र वक्ष्यमाणलात् ॥ तत ऊर्ध्व जघन्यस्थितिप्रतिपादनार्थमाह- परतः परतः पूर्वापूर्वाऽनन्तरा ॥ ३४॥ परस्मिन्देश परतः । वीप्सायां द्वित्वम् । पूर्वशब्दस्यापि । अधिकग्रहणमनुवर्तते ॥ तेनैवमभिसम्बन्धः क्रियते- सौधर्मेशान- यो? सागरोपम साविक उत्ते, ते साधिके सानत्कुमारमाहेन्द्रयो- जयन्यस्थितिः ॥ सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः परा स्थितिः सप्तसागरोप- माणि साधिकानि, तानि ब्रह्मब्रझोफ्रयोर्जवन्या स्थितिरित्यादि । नारकाणामुत्कृष्टा स्थितिरुता । जघन्यां सूत्रेऽनुपाना- मप्रकृतामपि लघुनोपांयेन प्रतिपादयितुमिच्छन्नाह- ॥ नारकाणां च द्वितीयादिषु ॥ ३५ ॥ चशब्दः किमर्थः।। प्रकृतसमुच्चयार्थः ॥ किं च प्रकृतं ।। परतः परतः पूर्वा पूर्वाऽनन्तरा अपरा स्थितिरिति । तेनायमों लम्यते-चप्रभायां नारकाणां परास्थितिरेक सागरापेमम् । सा ·? चतुर्थोऽध्यायः शर्कराप्रभायां जघन्या । शर्कराप्रभायामुत्कृष्टा स्थितिस्त्रीणि साग- रोपमाणि । सा वालुकाप्रभायां जघन्येत्यादि ॥ एवं द्वितीयादिषु जघन्या स्थितिरुता ॥ प्रथमायां का जघन्येति तत्प्रदर्शनार्थमाह- ॥दशवर्षसहस्राणि प्रथमायाम् ॥ ३६ ॥ अपरा स्थितिरित्यनुवर्तते । रत्नप्रभायां दशवर्षसहस्राणि अपरा स्थितिवेदितव्या॥ अथ भवनवासिनां का जघन्या स्थितिरित्यत आह- ॥ भवनेषु च ॥ ३७॥ चशब्दः किमर्थः ? प्रकृतसमुच्चयार्थः ॥ तेन भवनवासिना- मपरा स्थितिर्दशवर्षसहस्राणीत्यभिसम्बध्यते ।। व्यन्तराणां तर्हि का जघन्या स्थितिरित्यत आह- ॥ व्यन्तराणां च ॥ ३८ ॥ चशब्दः प्रकृतसमुच्चयार्थः । तेन व्यन्तराणामपरा स्थिति- दशवर्षसहस्राणीत्यवगम्यते ॥ अथैषां परा स्थितिः का इत्यत्रोच्यते ।। ॥ परा पल्योपममधिकम् ॥ ३९ ॥ परा उत्कृष्टा स्थितिय॑न्तराणां पल्योपममधिकम् ॥ इदानी ज्योतिप्काणां परा स्थितिर्वक्तव्येत्यत आह- ॥ ज्योतिप्काणां च ॥४०॥ 'चशब्दः प्रकृतसमुच्चयार्थः ॥ तेनैवमभिसम्बन्धः । ज्योति- ·१५२ सर्वार्थसिद्धिः प्काणां परा स्थितिः पत्योपममधिकमिति ॥ अथापरा कियतीत्यत आह- ॥ तदृष्टभागोऽपरा ॥४१॥ तस्य पल्योपमस्याष्टमागो ज्योतिप्काणामपरा स्थितिरित्यर्थः ।। अथ लौकान्तिकानां विशेषोक्तानां स्थितिविशेषो नोक्तः । स कियानित्यत्रोच्यते- ॥ लौकान्तिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेषाम् ॥ ४२ अविशिष्टाः सर्वे ते शुक्ललेश्याः पञ्चहस्तोत्सेधशरीराः ॥ चतुर्णिकायदेवानां । स्थानं भेदाः सुखादिकम् ।। ॥ परापरस्थितिलेश्या । तुर्याध्याये निरूपितम् ॥ १ ॥ ॥ इति तत्वार्यवृत्तौ सर्वार्थसिद्धिसज्ञिकायां चतुर्थोऽध्याच. ॥ ॐनमः परमात्मने वीतरागाय. ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः॥ इदानीं, सम्यग्दर्शनस्य विषयभावेनोपक्षिप्तेषु जीवादिषु जीवपदायों व्याख्यातार्थः । अथाजीवपदार्थो विचारप्राप्तस्तस्य सञ्ज्ञाभेदसङ्कीर्तनार्थमिदमुच्यते- ॥ अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः॥१॥ कायगन्दः शरीरे व्युत्पादितः । इहोपचारादध्यारोप्यते । कुत उपचारः । यथा शरीरं पुगलद्रव्यप्रचयात्मकं तथा धर्मा- दिप्वपि प्रदेशप्रचयापेक्षया काया इव काया. इति । अजीवाश्च ·पंचमोऽध्यायः १५३ ते कायाश्च अजीवकायाः ॥ विशेषणं विशेष्येणेति वृत्तिः ॥ ननु च नीलोत्पलादिषु व्यभिचारे सति विशेषणविशेष्ययोगः। इहापि व्यभिचारयोगोऽस्ति । अजीवशब्दोऽकाये कालेऽपि वर्तते , कायो ऽपि जीवे । किमर्थः कायशब्दः ? । प्रदेशबहुत्वज्ञापनार्थः । धर्मादीनां प्रदेशा बहव इति ॥ ननु च असंख्येयाः प्रदेशा धर्मा- धर्मैकजीवानामित्यनेनैव प्रदेशबहुत्वं ज्ञापितम् । सत्यमिदम् । परं किन्त्वस्मिन्विधौ सति तदवधारणं विज्ञायते , असंख्येयाः प्रदेशा न संख्येया नाप्यनन्ता इति ॥ कालस्य प्रदेशप्रचयाभावज्ञापनार्थ च इह कायग्रहणम् । कालो वक्ष्यते । तस्य प्रदेशप्रतिषेधार्थमिह कायग्रहणम् ॥ यथाऽणोः प्रदेशमात्रत्वाद्वितीयादयोऽस्य न सन्ती- त्यप्रदेशोऽणुः । तथा कालपरमाणुरप्येकप्रदेशत्वादप्रदेश इति ॥ तेषां धर्मादीनामजीव इति सामान्यसज्ञा जीवलक्षणाभावमुखेन प्रवृत्ता ॥ धर्माधर्माकाशपुद्गला इति विशेषसज्ञाः सामयिक्यः ।। अलाह सर्वव्यपर्यायेषु केवलस्येत्येवमादिषु द्रव्याण्युक्तानि, कानि तानीत्युच्यते- ॥ द्रव्याणि ॥२॥ यथास्वं पर्यायै यन्ते द्रवान्त वा तानि द्रव्याणि ॥ द्रव्य- त्वयोगाद्रव्यमिति चेन्न । उभयासिद्धेः ॥ यथा दण्डदण्डिनो-' योगो भवति पृथक्सिद्धयोः , न च तथा द्रव्यद्रव्यत्वे पृथक्सिद्धे स्तः ॥ यद्यपृथसिद्धयोरपि योगः स्यादाकाशकुसुमस्य प्रकृति- पुरुषस्य द्वितीयशिरसश्च योगः स्यादिति ॥ अथ पृथकासद्धि- रभ्युपगम्यते, द्रव्यत्वकल्पना निरर्थिका । गुणसमुदायो द्रव्य मिति चेत्तत्रापि गुणानां समुदायस्य च भेदाभावे तद्र्व्यव्यपदेशो नोपपद्यते । भेदाभ्युपगमे च पूर्वोक्त एव दोषः । ननु गुणा- न्द्रवन्ति गुणैर्वा द्रूयन्त इति- विग्रहेऽपि स एव दोष इति .

·, । १५४ सर्वार्थसिद्धिः चेन्न । कथञ्चिद्भेदाभेदोपपत्तेस्तव्यपदेशसिद्धिः , व्यतिरेकेणानुपल- धेरभेदः सञ्जालक्षणप्रयोजनादिभेदाढ़ेद इति ॥ प्रकृता धर्मा- दयो वहवस्तत्सामानाधिकरण्याबहुत्वनिर्देशः । स्यादेतत्संख्यानु- वृत्तिवत्पुलिङ्गानुवृत्तिरपि पामोति । नैष दोषः। आविष्टलिङ्गाः शब्दा न कदाचिलिङ्गं व्यभिचरन्ति । अतो धर्मादयो द्रव्याणि भवन्तीति ।। अनन्तरत्वाच्चतुर्णामेव द्रव्यव्यपदेशप्रसङ्गेऽध्यारोपणार्थमिद- मुच्यते- ॥ जीवाश्च ॥३॥ जीवशब्दो व्याख्यातार्थः । बहुत्वनिर्देशो व्याख्यातभेद- प्रतिपत्त्यर्थः । चशब्दः सम्झानुकर्षणार्थः जीवाश्च द्रव्याणीति ।। एवमेतानि वक्ष्यमाणेन कालेन सह षट् द्रव्याणि भवन्ति ॥ ननु द्रव्यस्य लक्षणं वक्ष्यते 'गुणपर्ययवद्रव्यमिति' तल्लक्षणयोगाद्धर्मा- दीनां द्रव्यत्वव्यपदेशो भवति नार्थः परिगणनेन ? ॥ परिगणनम- वधारणार्थ, तेनान्यवादिपरिकल्पितानां पृथिव्यादीनां निवृत्तिः कृता भवति ॥ कथं ? पृथिव्यप्तेजोवायुमनांसि पुद्गलद्रव्येऽन्तर्भ- वन्ति रूपरसगन्धस्पर्शवत्त्वाच्चक्षुरिन्द्रियवत् ॥ वायुमनसो रूपा- दियोगाभाव इति चेन्न । वायुस्तावद्रूपादिमान्स्पर्शवत्त्वाद्धटादिवत् ॥ चक्षुरादिकरणग्राह्यत्वाभावाद्रूपाद्यभाव इति चेत्परमाण्वादिष्वतिप्र- सद्गः स्यात् ।। आपो गन्धवत्यः स्पर्शवत्त्वात्पृथिवीवत् ॥ तेजोऽपि रसगन्धवत् रूपवत्त्वात् ॥ तद्वदेव मनोऽपि द्विविधं द्रव्यमनो भावमनश्चेति । तत्र भावमनो ज्ञानम्, तस्य जीवगुणत्वा- दात्मन्यन्तर्मावः । द्रव्यमनश्च रूपादियोगात्सुरलद्रव्यविकारः ॥ रूपादिवन्मनः ज्ञानोपयोगकारणत्वाच्चक्षुरिन्द्रियवत् ॥ ननु अमूर्ते ऽपि गन्ने ज्ञानोपयोगकारणत्वदर्शनाद्यभिचारी हेतुरिति चेन्न ।

·पंचमोऽध्यायः । १५५ तस्य पौगलिकत्वान्मूर्तिमत्त्वोपपत्तेः ॥ ननु यथा परमाणूनां रूपा- दिमत्कार्यत्वदर्शनाद्रूपादिमत्त्वम्, न तथा वायुमनसो रूपादिम- कार्य दृश्यते इति चेन्न । तेषामपि तदुत्पत्तेः । सर्वेषां परमाणूनां सर्वरूपादिमत्कार्यत्वप्राप्तियोग्यत्वाभ्युपगमात् ॥ नच केचित्पार्थिवा- दिजातिविशेषयुक्ताः परमाणवः सन्ति , जातिसङ्करेणारम्भदर्शनात् ॥ दिशोऽप्याकाशेऽन्तर्भावः | आदित्योदयाद्यपेक्षया आकाशप्रदेश- पंक्तिषु इत. इदमिति व्यवहारोपपत्तेः । उक्तानां द्रव्याणां विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ नित्यावस्थितान्यरूपाणि ॥ ४ ॥ नित्यं ध्रुवमित्यर्थः । नेः ध्रुवे त्यः इति निष्पादितत्वात् ।। धर्मादीनि द्रव्याणि गतिहेतुत्वादिविशेषलक्षणद्रव्यार्थादेशादस्तित्वा- दिसामान्यलक्षणद्रव्यार्थादेशाच्च कदाचिदपि न व्ययन्तीति नित्यानि । वक्ष्यते हि तद्भावाव्ययं नित्यमिति । इयत्ताऽव्यभिचारादवस्थि- तानि धर्मादीनि षडपि द्रव्याणि कदाचिदपि षडिति इयत्वं नाति- वर्तन्ते । ततोऽवस्थितानीत्युच्यन्ते ॥ न विद्यते रूपमेषामित्य- रूपाणि, रूपप्रतिषेधेन तत्सहचारिणां रसादीनामपि प्रतिषेधः । तेन अरूपाण्यमूर्तानीत्यर्थः ॥ यथा सर्वेषां द्रव्याणां नित्यावस्थितानीत्येतत्साधारणं लक्षणं तथा अरूपित्वं पुद्गलानामपि प्राप्तम् । अतस्तदपवादार्थमाह- ॥ रूपिणः पुद्गलाः ॥५॥ रूपं मूर्तिरित्यर्थः ॥ का मूर्तिः? रूपादिसंस्थानपरिणामो मूर्तिः ॥ रूपमेषामस्तीति रूपिणः । मूर्तिमन्त इत्यर्थः ॥ अथवा रूपमिति गुणविशेषवचनशब्दस्तदेषामस्तीति रूपिणः ॥ रसायन- - ·। -- १५६ सर्वार्थसिद्धिः हणमिति चेन्न । तदविनाभावाचदन्तर्भावः ॥ पुद्गला इति वहुव- चनं भेदप्रतिपादनार्थम् ॥ भिन्ना हि पुद्गलाः । स्कन्धपरमाणुमे- दाचद्विकल्प उपरिष्टावक्ष्यते ॥ यदि प्रधानवदरूपत्वमेकत्वं चेष्टं स्थान विश्वरूपकार्यदर्शनविरोधः स्यात् ॥ आह किं पुद्गलवद्धर्मादीन्यपि द्रव्याणि प्रत्येकं भिन्नानी- त्यत्रोच्यते- ॥ आ आकाशाकद्रव्याणि ॥ ६ ॥ आड् अयममिविध्यर्थः । सौत्रीमानुपूर्वीमनुसृत्यैतदुक्तं, तेन धर्माधर्माकाशौनि गृह्यन्ते । एकशब्दः संख्यावचनस्तेन द्रव्यं विधिप्यते, एकं द्रव्यं एकद्रव्यमिति ॥ यद्येवं बहुवचनम- युक्तं, धर्माद्यपेक्षया वहुत्वसिद्धिर्भवति ॥ ननु एकस्यानेकार्थप्र- त्यायनशक्तियोगादेकैकमित्यस्तु लघुत्वाद्रव्यग्रहणमनर्थक, तथापि द्रव्यापेक्षया एकत्वख्यापनार्थ द्रव्यग्रहणम् ॥ क्षेत्रमावाद्यपेक्षया असंख्येयत्वानन्तत्वविकल्पस्येष्टत्वात् न जीवपुद्गलवदेषां बहुत्वमि- त्येतदनेन स्याप्यते ॥ अधिकृतानामेव एकद्रव्याणां विशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते--- ॥ निष्क्रियाणि च ॥ ७॥ उभयनिमित्तवशादुत्पद्यमानः पर्यायो द्रव्यस्य देशान्तरमा- १ सत्सकलपरिणामांना सानिध्याधानाधर्मः। २ सकृत्सकलस्थिति- परिणामिसान्निध्याधानादधर्मः। ३ आनाशा तेऽलिन्द्रव्याणि स्वयं वाऽज्ञाशत इसाकाशम् ॥ १ ज्यिापरिणामशायु द्रव्यमभ्यन्तरनिमित्तं प्रेरणादिक बाह्यनि- मित्तं तदशादित्यर्थ.॥ १ गत्यादिपारणतस्य बलाघानं कुर्वन्ति, न तु खयं प्रेरयन्तीति भावः ।।

·पंचमोऽध्यायः १५७ तिहेतुः क्रिया, तस्याः निष्क्रान्तानि निष्क्रियाणि ॥ अत्र चोद्यते- धर्मादीनि द्रव्याणि यदि निष्क्रियाणि ततस्तेषामुत्पादो न भवेत् । क्रियापूर्वको हि घटादीनामुत्पादो दृष्टः । उत्पादाभावाच्च व्यया- भाव इति ॥ अतः सर्वद्रव्याणामुत्पादादित्रयकल्पनाव्याघात इति ॥ तन्न ॥ किं कारणम् ? । अन्यथोपपत्तेः ॥ क्रियानिमित्तोत्पादाभावेऽ प्येषां धर्मादीनामन्यथोत्पादः कल्प्यते ॥ तद्यथा- द्विविध उत्पादः स्वनिमित्तः परप्रत्ययश्च ॥ स्वनिमित्तस्तावदनन्तानामगुरुलघुगुणा- नामागमप्रामाण्यादभ्युपगम्यमानानां षट्स्थानपतितया वृध्या हान्या च प्रवर्तमानानां स्वभावादेतेषामुत्पादो व्ययश्च ॥ परप्रत्ययोऽपि अश्वादिगतिस्थित्यवगाहनहेतुत्वात्क्षणे क्षणे तेषा भेदात्तद्धेतुत्वमपि भिन्नमिति परप्रत्ययापेक्ष उत्पादो विनाशश्च व्यवहियते ॥ ननु यदि निष्क्रियाणि धर्मादीनि, जीवपुद्गलानां गत्यादिहेतुत्वं नोप. पद्यते । जलादीनि हि क्रियावन्ति मत्स्यादीनां गत्यादिनिमित्तानि दृष्टानीति ॥ नैष दोषः ॥ बलाधाननिमित्तत्वाच्चक्षुर्वत् । यथा- रूपोपलब्धौ चक्षुर्निमित्तमपि न व्याक्षिप्तमनस्कस्यापि भवति । अधिकृतानां धर्माधर्माकाशानां निष्क्रियत्वेऽभ्युपगते जीवपुद्गलानां सक्रियत्वमर्थादापन्नम् || कालस्यापि सक्रियत्वमिति चेन्न । अन- धिकारात् ।। अत एवासावेतैः सह नाधिक्रियते ॥ अजीवकाया इत्यत्र कायग्रहणेन प्रदेशास्तित्वमानं निर्जातं नत्वियत्तावधारिता प्रदेशानामतस्तन्निर्धारणार्थमिदमुच्यते- ॥ असङ्ख्येयाः प्रदेशा धर्माधर्मैकजीवानाम् ॥ ८॥ संख्यामतीता असंख्येयाः ॥ असंख्येयस्त्रिविधः । जव्यन्य उत्कृष्टोऽजघन्योत्कृष्टश्चेति ॥ तत्रेहाजघन्योत्कृष्टासंख्येयः परि- गृह्यते ॥ प्रदिश्यन्त इति प्रदेशाः ॥ वक्ष्यमाणलक्षणः परमाणुः ·१५८ सर्वार्थसिद्धिः स यावति क्षेत्रे व्यवतिष्ठते स प्रदेश इति व्यवहियतेः ॥ धर्मा- धमैकजीवास्तुल्यासंख्येयप्रदेशाः ॥ तत्र धर्माधर्मों निष्क्रियौ लोका- काशं व्याप्य स्थितौ । जीवस्तावत्प्रदेशोऽपि सन् संहरणविसर्पण- स्वभावत्वात्कर्मनिवर्तितं शरीरमणुमहद्वाऽधितिष्ठस्तावदवगाह्य वर्तते , यदा तु लोकपूरणं भवति मन्दरस्याधश्चित्रवज्रपटलमध्ये जीवस्या- ष्टौ मध्यप्रदेशा व्यवतिष्ठन्ते । इतरे प्रदेशा ऊर्ध्वमस्तिर्यक् कृत्स्नं लोकाकाशं व्यनुवते ॥ अथाकाशस्य कति प्रदशा इत्यत आह- ॥ आकाशस्यानन्ताः॥९॥ लोकेऽलोके चाकाशं वर्तते ॥ अविद्यमानोऽन्तो येषां ते अनन्ताः ॥ के ? प्रदेशाः। कस्य ? आकाशस्य || पूर्ववदस्यापि प्रदेशकल्पनाऽवसेया ॥ उक्तममूर्तानां प्रदेशपरिमाणम् ॥ इदानी मूर्तानां पुद्गलानां प्रदेशपरिमाणं निर्ज्ञातव्यमित्यत आह- ॥ संख्ययाऽसंख्येयाश्च पुद्गलानाम् ॥ १० ॥ चशब्देनानन्ताश्चेत्यनुकृष्यन्ते । कस्यचित्पुद्गलद्रव्यस्य झणु- कादेः संख्येयाः प्रदेशाः कस्यचिदसंख्येया अनन्ताश्च ॥ अनन्ता- नन्तोपसंख्यानमिति चेन्न । अनन्तसामान्यात् ॥ अनन्तप्रमाणं त्रिविधमुक्तं परीतानन्तं युक्तानन्तमनन्तानन्तं चेति । तत्सर्वमनन्त- सामान्येन गृह्यते ॥ स्यादेतदसंख्यातप्रदेशो लोकः अनन्त- प्रदेशस्यानन्तानन्तप्रदेशस्य च स्कन्धस्याधिकरणमिति विरोधस्ततो नानन्त्यमिति ! ॥ नैष दोषः । सूक्ष्मपरिणामावगाहनशक्तियोगा- स्परमाण्वादयो हि सूक्ष्मभावेन परिणता एकैकस्मिन्नप्याकाशप्रदेशेऽ नन्तानन्ता अवतिष्ठन्ते , अवगाहनशक्तिश्चैषामव्याहताऽस्ति , तस्मा- देकस्मिन्नपि प्रदेशे अनन्तानन्तानामवस्थानं न विरुध्यते ।।

·पंचमोऽध्यायः १५९ पुद्गलानामित्यविशेषवचनात्परमाणोरपि प्रदेशत्वप्रसझे तत्प्र- तिषेधार्थमाह- - ॥ नाणोः ॥ ११ ॥ अणोः प्रदेशा न सन्तीति वाक्यशेषः ॥ कुतो न सन्तीति चेत् प्रदेशमात्रत्वात् । यथा आकाशप्रदेशस्यैकस्य प्रदेशभेदाभावा- दप्रदेशत्वमेवमणोरपि प्रदेशमात्रत्वात्प्रदेशभेदाभावः ॥ किं च ततोऽ, ल्पपरिमाणाभावान्न ह्मणोरल्पीयानन्योऽस्ति । यतोऽस्य प्रदेशा भिधेरन् । एषामवधृतप्रदेशानां धर्मादीनामाधारप्रतिपत्यर्थमिदमुच्यते-- ॥ लोकाकाशेऽवगाहः ॥ १२ ॥ उक्तानां धर्मादीनां द्रव्याणा लोकाकाशेऽवगाहो न बहि- रित्यर्थः ॥ यदि धर्मादीनां लोकाकाशमाधारः। आकाशस्य क आधार इति ? || आकाशस्य नास्त्यन्य आधारः। स्वप्रतिष्ठमाका- शम् ॥ यद्याकाशं स्वप्रतिष्ठं, धर्मादीन्यपि स्वप्रतिष्ठान्येव । अथ धर्मादीनामन्य आधारः कल्प्यते , आकाशस्याप्यन्य आधारः कल्प्यः । तथा सत्यनवस्थाप्रसङ्ग इति चेन्नैष दोषः ॥ नाकाशा- दन्यदधिकपरिमाणं द्रव्यमस्ति । यत्राकाशं स्थितमित्युच्यते । सर्वतोऽनन्तं हि तत् । ततो धर्मादीनां पुनरधिकरणमाकाशमि- त्युच्यते व्यवहारनयवशात् । एवम्भूतनयापेक्षया तु सर्वाणि द्रव्याणि स्वप्रतिष्ठान्येव ॥ तथा चोक्त , क भवानास्ते? आत्मनीति ॥ धर्मादीनि लोकाकाशान्न बहिः सन्तीति एतावत् अत्राधाराधेय- कल्पनासाध्यं फलम् ॥ ननु च लोके पूर्वोचरकालभाविनामाधारा- धेयभावो दृष्टः यथा कुण्डे बदरादीनां । न तथाऽऽकाशं पूर्वम् ।

·सर्वार्थसिद्धिः धर्मादीन्युत्तरकालभावीनि । अतो व्यवहारनयापेक्षयाऽपि आधा- राधेयकल्पनानुपपत्तिरिति ॥ नैष दोषः ॥ युगपद्भाविनामपि आघा- राधेयभावो दृश्यते । घटे रूपादय. शरीरे हस्तादय इति ।। लोक इत्युच्यते । को लोकः ? । धर्माधर्मादीनि द्रव्याणि यत्र लोक्यन्ते स लोक इति ॥ अधिकरणसाधने घञ् ॥ आकाशं द्विधा विभक्तं । लोकाकाशमलोकाकाशं चेति ॥ लोक उक्तः । स यत्र तल्लोका- काशम् । ततो बहिः सर्वतोऽनन्तमलोकाकाशम् ॥ लोकालाक- विभागश्च धर्माधर्मास्तिकायसद्भावाद्विज्ञेयः ॥ असति हि तस्मि- धर्मास्तिकाये जीवपुद्गलानां गतिनियमहत्वभावाद्विभागो न स्यात् । असति चाधर्मास्तिकाये स्थितेराश्रयनिमित्ताभावात् स्थितेरभावः । तस्या अभावे लोकालोकविभागाभावो वा स्यात् । तस्मादुभय- सद्भावाल्लोकालोकविभागसिद्धिः॥ तत्रावध्रियमाणानामवस्थानभेदसम्भवाद्विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ धर्माधर्मयोः कृत्स्ने ॥ १३ ॥ कृत्सवचनमशेषव्याप्तिप्रदर्शनार्थम् । अगारेऽवस्थितो घट इति यथा , तथा धर्माधर्मयोर्लोकाकाशेऽवगाहो न भवति ? किं तर्हि । कृल्ले , तिलेषु तैलवदिति ॥ अन्योन्यप्रदेशप्रवेशव्याघाताभावः अवगाहनशक्तियोगाद्वेदितव्यः ।। अतो विपरीतानां मूर्तिमतामेकप्रदेशसंख्येयासल्येयानन्त- प्रदेशानां पुद्गलानामवगाह विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ एकप्रदेशादिषु भाज्यः पुद्गलानाम् ॥ १४ ॥ एक एव प्रदेगः एकप्रदेगः । एकप्रदेश आदियेषां त इमे एकप्रदेशादयः । तेषु पुद्गलानामवगाहो माज्यो विकल्प्यः ।। अव- यवेन विग्रहसमुदायः समासार्थ इति एकप्रदेशोऽपि गृह्यते ।।

·पंचमोऽध्यायः तद्यथा-एकस्मिन्नाकाशप्रदेशे परमाणोरवगाहः । द्वयोरेकनोमयत्र च बद्धयोरबद्धयोश्च । तयाणामेकत्र द्वयोनिषु च बद्धानामबद्धानां च ॥ एवं सख्येयासंख्येयानन्तप्रदेशानां स्कन्धानामेकसंख्येयासंख्ये- यप्रदेशेषु लोकाकाशेऽवस्थानं प्रत्येतव्यम् ॥ ननु युक्तं तावदमूर्त- योधर्माधर्मयोरेकत्राविरोधेनावरोध इति । मूर्तिमतां पुद्गलानां कथमि- त्यत्रोच्यते- अवगाहनस्वभावत्वात्सूक्ष्मपरिणामाच्च मूर्तिमतामप्यव- गाहो न विरुध्यते । एकापवरके अनेकदीपप्रकाशावस्थानवत् ॥ आगमप्रामाण्याच तथाऽध्यवसेयम् ॥ तदुक्तम्- ओगाढयाढणि- चिओ पुग्गळकाएहि सव्वदो लोगो । सुहुमेहि बादरेहि अणं- ताणतेहि विविहेहिं ॥१॥ अथ जीवानां कथमवगाहनमित्यत्रोच्यते-- : ॥ असंख्येयभागादिषु जीवानाम् ॥ १५ ॥ लोकाकाशे इत्यनुवर्तते । तस्यासंख्येयभागीकृतस्यैको भागोड संख्येयभाग इत्युच्यते । स आदिर्येषां ते संख्येयभागादयः । तेषु जीवानामवगाहो वेदितव्यः ॥ तद्यथा--- एकस्मिन्नसंख्येयभागे एको जीवोऽवतिष्ठते । एवं द्वित्रिचतुरादिष्वपि असंख्येयभागेषु आ सर्वलोकादवगाहः प्रत्येतव्यः ॥ नानाजीवानां तु सर्वलोक एव ॥ यद्यकस्मिन्नसंख्येयमागे एको जीवोऽवतिष्ठते, कथं द्रव्य- प्रमाणेनानन्तानन्तो जीवराशिः सशरीरोऽवतिष्ठते ? । लोकाकाशे सूक्ष्मबादरभेदादवस्थानं प्रत्येतव्यम् । बादरास्तावत्सप्रतिघातशरीराः। सुक्ष्मास्तु सशरीरा अपि सूक्ष्मभावादेवैकनिगोदजीवावगाहेऽपि प्रदेशे साधारणशरीरा अनन्तानन्ता वसन्ति ॥ न ते परस्परेण बादरैश्च व्याहन्यन्त इति नास्त्यवगाहविरोधः ॥ अत्राह लोकाकाशतुल्यप्रदेशे एकजीव इत्युक्तं, तस्य ·, सर्वार्थसिद्धिः कथं लोकस्यासंख्येयभागादिषु वृत्तिः । ननु सर्वलोकव्याप्त्यैव भवितव्यामित्यत्रोच्यते- ॥ प्रदेशसंहारविसर्पाभ्यां प्रदीपवत् ॥ १६ ॥ अमूर्तस्वभावस्यात्मनोऽनादिवन्धप्रत्येकत्वात् कथञ्चिन्मूर्तता विनतः कार्मणशरीरवशान्महदणु च शरीरमधितिष्ठतस्तद्वशात्प्रदेश- संहरणविसर्पणस्वभावस्य तावत्प्रमाणतायां सत्यां असंख्येयभागा- दिषु वृत्तिरुपपद्यते, प्रदीपवत् ॥ यथा निरावरणव्योमप्रदेशेऽनव- धृतप्रकाशपरिमाणस्य प्रदीपस्य शरावमानिकापवरकाद्यावरणवशा- तत्परिमाणतेति ॥ अनाह धर्मादीनामन्योन्यप्रदेशानुप्रवेशात्सङ्करे सति, एकत्वं प्रामोतीति ॥ तन्न । परस्परमत्यन्तसश्लेषे सत्यपि स्वभावं न जहति ॥ उक्तं- अण्णोणं पविसंता दिता ओगास- मण्णमण्णस्स | मेलंता विय णिचं सग सम्भावं ण जहंति॥१॥ यद्येवं धर्मादीनां स्वभावभेद उच्यतामित्यत आह- ॥ गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मयोरुपकारः ॥१७॥ देशान्तरप्राप्तिहेतुगीतः । तद्विपरीता स्थितिः । उपगृह्यत इत्युपग्रहः । गतिश्च स्थितिश्च गतिस्थिती। गतिस्थिती एव उपग्रही गतिस्थित्युपग्रहौ ॥ धर्माधर्मयोरिति कर्तृनिर्देशः ॥ उपक्रियत इत्युपकारः। कः पुनरसौ ? गत्युपग्रहः स्थित्युप- ग्रहश्च ॥ यद्येवं द्वित्वनिर्देशः प्राप्नोति ? । नैष दोषः । सामा- न्येन न्युत्पादित उपात्तसंख्यः शब्दान्तरसम्बन्धे सत्यपि न पूर्वो- पाता संख्यां जहाति ॥ यथा- साधोः कार्यं तपःश्रुते इति ।। एतदुक्तं भवति- गतिपरिणामिना जीवपुद्गलानां गत्युपग्रहे कर्तव्ये धर्मास्तिकायः साधारणाश्रयो जलवन्मत्स्यगमने ॥ तथा स्थितिपरिणामिनां जीवपुगलानां स्थित्युपग्रहे कर्तव्ये अधर्मा- :

·पंचमोऽध्यायः . स्तिकायः साधारणाश्रयः पृथिवीधातुरिवाश्चादिस्थिताविति ॥ ननु च उपग्रहवचनमनर्थकमुपकार - इत्येवं सिद्धत्वात् । गतिस्थिती धर्माधर्मयोरुपकार इति ॥ नैष दोषः याथासंख्यनिवृत्त्यर्थमुप- ग्रहवचनम् । धर्माधर्मयोर्गतिस्थित्योश्च यथासंख्यं भवति, एवं जीवपुद्गलानां यथासंख्यं प्राप्नोति धर्मस्योपकारो जीवानां गतिः अधर्मस्योपकारः पुद्गलानां स्थितिरिति । तन्निवृत्त्यर्थमुपग्रहवचनं क्रियते ॥ आह धर्माधर्मयोर्य उपकारः स आकाशस्य युक्तः सर्वगतत्वादिति चेत् तदयुक्तं, तस्यान्योपकारसद्भावात् सर्वेषां धर्मादीनां द्रव्याणामवगाहनं तत्प्रयोजनम् । एकस्यानेकप्रयो- जनकल्पनायां लोकालोकविभागाभावः ।। भूमिजलादीन्येव तत्म- योजनसमर्थानि नार्थों धर्माधर्माभ्यामिति चेन्न- साधारणाश्रय इति विशिष्योक्तत्वात् । अनेककारणसाध्यत्वाच्चैकस्य कार्यस्य । तुल्यबलवत्त्वात्तयोर्गतिस्थितिप्रतिबन्ध इति चेन्न- अप्रेरकत्वात् ॥ अनुपलब्धेर्न तौ स्तः खरविषाणवदिति चेन्न- सर्वप्रवाद्य- विप्रतिपत्तेः । सर्वे हि प्रवादिनः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षानर्थानभि- वाञ्छन्ति ॥ अस्मान्प्रतिहेतोरसिद्धेश्च । सर्वज्ञेन निरतिशयप्र- त्यक्षज्ञानचक्षुषा धर्मादयः सर्वे उपलभ्यन्ते । तदुपदेशाच्च श्रुत- ज्ञानिभिरपि ।। अत्राह यद्यतीन्द्रिययोर्धर्माधर्मयोरुपकारसम्बन्धेनास्तित्वमव- भियते, तदनन्तरमुद्दिष्टस्य नभसोऽतीन्द्रियस्याधिगमे क उपकार इत्युच्यते- ॥ आकाशस्यावगाहः ॥ १८ ॥ - १ अश्वादिस्थितौ भूम्याधारवदित्यर्थः ॥ दधातीति धातुः आधार इयर्थः ॥ २ प्रतिपक्षिकार्यकारणत्वे सति' इति शेष । - ·सर्वार्थसिद्धि. . उपकार इत्यनुवर्तते ॥ जीवपुद्गलादीनामवगाहिनामवका- शदानमवगाह आकाशस्योपकारो वोदतव्यः ॥ आह जाय- पुद्गलानां क्रियावतामवगाहिनामवकाशदानं युक्तम् । धर्मास्ति- कायादयः पुनर्निष्क्रिया नित्यसम्बन्धास्तेषां कथमवगाह इति चेन्न- उपचारतस्तत्सिद्धेः । यथा गमनाभावेऽपि सर्व- गलमाकाशमित्युच्यते सर्वत्र सद्भावात्। एवं धर्माधर्मावपि अवगाहक्रियामावेऽपि सर्वत्र व्याप्तिदर्शनादवगाहिनावित्युपचयेंते ।। आह यद्यवकाशदानमस्य स्वभावः वज्रादिमिर्लोष्टादीनां भित्या- दिभिर्गवादीनां च व्याघातो न. पामोति । दृश्यते च व्याघातः। तस्मादस्यावकाशदानं हीयते इति ।। नैष दोषः । वज्रलोष्टादीनां स्थूलानां परस्परव्याघात इति नास्थावकाशदान- सामर्थ्य हीयते । तत्रावगाहिनामेव व्याघातात् । वज्रादयः पुनः स्थूलत्वात्परस्परं प्रत्यवकाशदानं न कुर्वन्तीति नासावा- काशदोषः । ये खलु पुगलाः सूक्ष्मास्ते परस्परं प्रत्यवका- शदानं कुर्वन्ति ॥ यद्येवं नेदमाकाशस्यासाधारणं लक्षणमितरे- षामपि तत्सद्धावादिति ॥ तन्न । सर्वपदार्थानां साधारणावगा- हनहेतुत्वमस्यासाधारणं लक्षणमिति नास्ति दोषः॥ अलोका- काशे तदभावादभाव इति चेन्न- स्वभावापरित्यागात् ।। उक्त आकाशस्योपकारः । अथ तदनन्तरोद्दिष्टानां पुद्गलानां के उपकार इत्यत्रोच्यते- ॥ शरीरवामनःप्राणापानाः पुद्गलानाम् ॥ १९ ॥ इदमयुक्तं वर्तते । किमतायुक्तम् ? पुद्गलानां क उपकार १ त.य अवगाहदानस्य इत्यर्य । अवकाशानाभावश्च भवगायच्या. भावाद ।

·पंचमोऽध्यायः १६५ इति परिमने पुद्गलानां लक्षणमुच्यते भवता शरीरादीनि पुनल- मयानीति ॥ नैतदयुक्तम् । पुद्गलानां लक्षणमुत्तरत्र " स्पर्शरसग- न्धवर्णवन्तः पुद्गला इत्यत्र" वक्ष्यते । इदं तु जीवान् प्रति पुद्गला- नामुपकारप्रतिपादनार्थमेवेति उपकारप्रकरणे उच्यते ॥ शरीराण्यु- तानि औदारिकादीनि , सौक्ष्म्यादप्रत्यक्षाणि, तदुदयापादित (तदुभयोपपादित ?) वृत्तीन्युपचयशरीराणि कानिचित्प्रत्यक्षाणि कानिचिदप्रत्यक्षाणि ॥ एतेषां कारणभूतानि कर्माण्यपि शरीरम- हणेन गृह्यन्ते ॥ एतानि पौरालिकानीति कृत्वा जीवानामुपकारे पुद्गलाः प्रवर्तन्ते ॥ स्यान्मतं कार्मणमपौगलिकमनाकारत्वादाकाश- वत् । आकारवतां हि औदारिकादीनां पौलिकत्वं युक्तमिति ॥ तन्न । तदपि पौगलिकमेव, तद्विपाकस्य मूर्तिमत्सम्बन्धनिमि- तत्वात् ॥ दृश्यते हि ब्रीह्यादीनामुदकादिद्रव्यसम्बन्धप्रापितपरिपा- कानां पौद्गलिकत्वम् । तथा कार्मणमपि गुडकण्टकादिमूर्तिमद्र- व्योपनिपाते सति विपच्यमानत्वात्पौगलिकमित्यवसेयम् ॥ वाक द्विविधा । द्रव्यवाक् भाववागिति ॥ तत्र भाववाक् तावद्वीर्यान्तरायम- तिश्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामलाभनिमित्त्वात् पौगलिकी । तदभावे तद्वत्त्यभावात् ॥ तत्सामोपेतेन क्रियावताऽऽत्मना गैर्य- माणाः पुद्गला वाक्त्वेन विपरिणमन्त इति द्रव्यवागपि पौरालिकी। श्रौत्रेन्द्रियविषयत्वात् ।। इतरेन्द्रियविषया कस्मान्न भवति ? तद्- हणायोग्यत्वात् । घ्राणग्राह्ये गन्धद्रव्ये रसायनुपलब्धिवत् ॥ अमूर्ता वागिति चेन्न- मूर्तिमद्हणावरोधैव्याघाताभिभवादिदर्शनान्मूर्तिम- १ ताल्वोष्टपुटव्यापारा। २ मूर्तिमा इन्द्रियेण ग्रहणम् । मूर्तिमता कुब्यादिनावरणम् । मूर्तिमता प्रतिकूलवाय्यादिना व्याघात.। ३ वलीयक्षा वन्यन्तरेणाभिभवः ॥

·" सर्वार्थसिद्धिः त्वसिद्धेः ॥ मनो द्विविधं द्रव्यमनो भावमनश्चेति ।। भावमन- स्तावलब्ध्युपयोगलक्षणं पुद्गलावलम्वनत्वात् पौगलिकम् ।। द्रव्यम- नच, ज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामलाभप्रत्यया गुण. दोषविचारस्मरणादिप्रणिधानाभिमुखस्यात्मनोऽनुग्राहकाः पुद्गला मन- स्त्वेन परिणता इति पौगलिकम् ॥ कश्चिदाह मनो द्रव्यान्तरं रूपादिपरिणामरहितमणुमात्रं तस्य पौगलिकत्वमयुक्तमिति । तद- युक्तम् ॥ कथम्? उच्यते- तदिन्द्रियेणात्मना च सम्बद्धं वा स्यादसम्बद्धं वा । यद्यसम्बद्धं, तन्नात्मन उपकारकं भवितुम- -हति । इन्द्रियस्य च साचिव्यं न करोति ॥ अथ सम्बद्धं एकस्मिन्प्रदेशे सम्बद्धं सत्चदणु इतरेषु प्रदेशेषु उपकारं न कुर्यात् ।। अदृष्टवशादस्य अलातचक्रवत्परिभ्रमणमिति चेत्न- तत्सामर्थ्याभावात् । अमूर्तस्यात्मनो निष्क्रियस्यादृष्टो गुणः, स निष्क्रियः सन्नन्यत्र क्रियारम्भे न समर्थः । दृष्टो हि वायुद्रव्यविशेषः क्रियावान्स्पर्शवान्प्राप्तवनस्पतौ परिस्पन्दहेतुस्तद्विपरीतलक्षणश्चायमिति क्रियाहेतुत्वाभावः ॥ वीर्यान्तरायज्ञानावरणक्षयोपशमाङ्गोपाङ्गनामो- दयापेक्षिणाऽऽत्मना उदस्यमानः कोष्ठ्यो वायुरुच्छ्वासलक्षणः प्राण इत्युच्यते । तेनैवात्मना वाह्यो वायुरभ्यन्तरीक्रियमाणो निःश्वासल- क्षणोऽपान इत्याख्यायते ॥ एवं तावप्यात्मानुग्राहिणौ जीवितहेतु- स्वात् ॥ तेषां मनःप्राणापानानां मूर्तिमत्त्वमवसेयम् । कुतः ? मूर्तिमद्भिः प्रतिघातादिदर्शनात् ॥ प्रतिमयहेतुभिरशनिपातादिभि- मनसः प्रतिघातो दृश्यते । सुरादिभिश्वामिभवः ॥ हस्ततल- पुटादिभिरास्यसंवरणात्प्राणापानयोः प्रतिघात उपलभ्यते । श्लेष्मणा चाभिभवः । न चामूर्तस्य मूर्तिमद्भिरभिघातादयः स्युः ॥ अत एवा- मास्तित्वसिद्धिः। यथा यन्त्रप्रतिमाचेष्टितं प्रयोक्तुरस्तित्वं गम- यति , तथा प्राणापानादिकर्मापि क्रियावन्तमात्मानं साधयति || ।

·पंचमोऽध्यायः १६७ - किमतावानेव पुद्गलकृत उपकार आहोस्विदन्योऽप्यस्ती- त्यत आह- ॥ सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्च ॥२०॥ सदसद्वेद्येऽन्तरङ्गहेतौ सति वाह्यद्रव्यादिपरिपाकनिमित्तवशा- दुत्पद्यमानः प्रीतिपरितापरूपः परिणामः सुखदुःखामित्याख्यायते । अवधारणकारणायुराख्यकर्मोदयाद्भवस्थितिमादधानस्य जीवस्य पूर्वो- तप्राणापानक्रियाविशेषाव्युच्छेदो जीवितमित्युच्यते । तदुच्छेदो मरणम् । एतानि सुखादीनि जीवस्य पुद्गलकृत उपकारः ।। कुतः ? मूर्तिमद्धेतुसन्निधाने सति तदुत्पतेः ॥ उपकाराधिकारादुपग्रह- चनमनर्थकम् । नानर्थकम् । स्वोपग्रहप्रदर्शनामिदम् । पुद्ग- लानां पुद्गलकृत उपकार इति ॥ तद्यथा-कांस्यादीनां भस्मादिभि. जलादीनां कतकादिमिरयःप्रभृतीनामुदकादिभिरुपकारः क्रियते ॥ चशब्दः किमर्थः । । समुच्चयार्थः । अन्योऽपि पुद्गलकृत उप- कारोऽस्तीति समुच्चीयते । यथा शरीराणि एवं चक्षुरादीनीन्द्रिया- ण्यपीति ।। एवमाद्यमजीवकृतमुपकारं प्रदय जीवकृतोपकारप्रदर्शनार्थमाह- ॥ परस्परोपग्रहो जीवानाम् ॥ २१ ॥ परस्परशब्दः कर्मव्यतिहारे वर्तते । कर्मव्यतिहारश्च किया- व्यतिहारः। परस्परस्योपग्रहः परस्परोपग्रहः । जीवानामुपकारः ॥ N १ अन्वर्थकानि वचनानि किचिदिष्ट ज्ञापयन्त्याचार्थस्येति न्यायोऽत्रावग- न्तव्यः । अन्यत्रापि यथासम्भवमयं योजनीयः ॥ ९ खड्गधाराश्रितं तोयं भिनति गजमस्तकम् ॥ ३ यथा शरीराणि पुद्गलकृत उपकारस्तथेन्द्रियाण्यपि तत्कृतोऽन्य उपकार इत्यर्थः ।

·१६८ - सर्वार्थसिद्धिः कः पुनरसौ ?। स्वामी भृत्यः, आचार्यः शिष्यः, इत्येवमा- दिभावेन वृत्तिः परस्परोपग्रहः ।। स्वामी तावद्वित्तत्यागादिना भृत्या- नामुपकारें वर्तते । भृत्याश्च हितप्रतिपादनेनाहितप्रतिषेधेन च ॥ आचार्य उभयलोकफलपदोपदेशदर्शनेन तदुपदेशविहितक्रियानुष्ठा- पनेन च शिष्याणामनुग्रहे वर्तते । शिष्या अपि तदानुकूल्यवृत्या आचार्याणामुपकाराधिकारे । पुनरुपग्रहवचनं किमर्थम् ? पूर्वोक्त- सुखादिचतुष्टयप्रदर्शनार्थ पुनरुपग्रहवचनं क्रियते ॥ सुखादीन्यपि जीवानां जीवकृत उपकार इति ॥ आह यद्यवश्यं सतोपकारिणा भवितव्यं; संश्च कालोऽभि- मतस्तस्य क उपकार इत्यत्रोच्यते- ॥ वर्तनापरिणामक्रियाः परत्वापरत्वे च कालस्य ॥२२ वृतेर्णिजन्तात्कर्मणि भावे वा युट् स्त्रीलिङ्गे वर्तनेति भवति । वय॑ते वर्तते वर्तनमात्रं वा वर्तना इति ॥ धर्मादीनां द्रव्याणां स्वपर्यायनिवृति प्रति स्वात्मनैव वर्तमानानां बायोपग्रहाद्विना तद्वृ. त्यभावात्तत्प्रवर्तनोपलक्षितः : काल इति कृत्वा वर्तना कालस्योप- कारः॥ को णिजर्थः । । वर्तते द्रव्यपर्यायस्तस्य वर्तयिता कालः॥ यद्येवं कालस्य क्रियावत्वं प्राप्नोति । यथा शिष्योऽधीते, उपा- ध्यायोऽध्यापयतीति । नैष दोपः । निमित्तमात्रेऽपि हेतुकर्तृव्य- पदेशो दृष्टः । यथा कारीषोऽगिरध्यापयति । एवं कालस्य हेतु- कर्तृता ॥ स कथं काल इत्यवसीयते ! समयादीनां क्रियाविशे- पाणां समयादिभिर्निय॑मानानां च पाकादीनां समयः पाक इत्येव- मादिप्वसज्ञारूढिसद्भावेऽपि समयः कालः, ओदनपाककालः इति अध्यारोप्यमाणः कालव्यपदेशः तव्यपदेशनिमित्तस्य मुख्यस्य काल- , १ महटनेन । २ सर्वज्ञोक्तागम.1 ·- पंचमोऽध्यायः स्यास्तित्वं गमयति । कुतः ? गौणस्य मुख्यापेक्षत्वात् ॥ द्रव्यस्य पर्यायो धर्मान्तरानिवृत्तिधर्मान्तरोफ्लननरूपः; अपरिस्पन्दात्मकः परि. णामो , जीवस्य क्रोधादिः । पुद्गलस्य वर्णादिः । धर्माधर्माकाशा- नामगुरुलधुगुणवृद्धिहानिकृतः ॥ क्रिया परिस्पन्दामिका । सा द्विविधा । प्रायोगिकचैत्रसिकभेदात् । तत्र प्रायोगिकी शकटादीनां , वैससिकी मेषादीनाम् ॥ परत्वापरत्वे क्षेत्रकृते कालकृते स्तः । ते पत्र कालोपकरणाकालकृते गृह्यते ॥ त एते वर्तनादय उपकाराः कालस्यास्तित्वं गमयन्ति ।। ननु वर्तनाग्रहणमेवास्तु , तद्भेदाः परि- णामादयस्तेषां पृथग्रहणमनर्थकम् । नानर्थकम् । कालद्वयसूच- नार्थत्वात्प्रपञ्चस्य ॥ कालो हि द्विविधः परमार्थकालो व्यवहार- कालच । परमार्थकालो वर्तनालक्षणः । परिणामादिलक्षणो व्यव- हारकालः । अन्येन परिच्छिन्नः अन्यस्य परिच्छेदहेतुः क्रिया- विशेषः काल इति व्यवहियते । स त्रिधा व्यवतिष्ठते भूतो वर्तमानो भविष्यन्निति ॥ तत्र परमार्थकाले कालव्यपदेशो मुख्यः। भूतादिव्यपदेशो गौणः ॥ व्यवहारकाले भूतादिव्यप- देशो मुख्यः । कालव्यपदेशो गौणः । क्रियावद्रव्यापेक्षत्वाका- लकृतत्वाच ॥ अत्राह धर्माधर्माकाशपुद्गलजीवकालानामुपकारा उक्ताः। लक्षणं चोक्तम् " उपयोगो लक्षणमित्येवमादि " पुद्गलानां तु सामान्यलक्षणमुक्तं " अजीवकाया इति " विशेषलक्षणं नोक्तम् । तत्किमित्यत्रोच्यते-- ॥ स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः ॥ २३ ॥ स्पृश्यते स्पर्शनमात्रं वा स्पर्शः । सोऽष्टविधः । मृदुकठि- नगुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षभेदात् || रस्यते रसनमान्ने वा रसः । स ·। १७० सर्वार्थसिद्धिः पञ्चविधः । तिक्ताम्लकटुमधुरकषायभेदात् ॥ गन्ध्यते गन्धनमात्रं वा गन्धः । स द्वेधा । सुरभिरसुरभिरिति ॥ वय॑ते वर्णनमा वा वर्णः। स पञ्चविधः । कृष्णनीलपीतशुक्ललोहितभेदात् ॥ त एते मूलभेदाः प्रत्येक संख्येयासंख्येयानन्तमेदाश्च भवन्ति ॥ स्पर्शश्च रसश्च गन्धश्च वर्णश्च स्पर्शरसगन्धवर्णास्त एतेषां सन्तीति स्पर्श- रसगन्धवर्णवन्त इति । नित्ययोगे पन्निर्देशः । यथा क्षीरिणो न्यग्रोधा इति ॥ ननु च रूपिणः पुद्गला इत्यत्र पुद्गलानां रूपव- त्वमुक्तं तदविनाभाविनश्च रसादयस्तत्रैव परिगृहीता इति व्याख्यातं तस्मात्तेनैव पुद्गलानां रूपादिमत्त्वसिद्धः सूत्रमिदमनर्थ- कमिति ॥ नैष दोषः । नित्यावस्थितान्यरूपाणीत्यत्र धर्मादीनां नित्यत्वादिनिरूपणेन पुद्गलानामरूपत्वप्रसझे तदपाकरणार्थ तदु- कम् ॥ इदं तु तेषां स्वरूपविशेषप्रतिपत्त्यर्थमुच्यते ॥ अवशिष्टपुद्गलविकारप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते- ॥ शब्दबन्धसौक्ष्यस्थौल्यसंस्थानभेदतम- छायाऽऽतपोद्योतवन्तश्च ॥ २४ ॥ शब्दो द्विविधो भाषालक्षणो विपरीतश्चेति ॥ भाषालक्षणो द्विविधः । साक्षरोऽनक्षरश्चेति ॥ अक्षरीकृतः शास्त्राभिव्यञ्जकः संस्कृतविपरीतभेदादार्यम्लेच्छव्यवहारहेतुः ।। अनक्षरात्मको द्वीन्द्रि- यादीनामतिशयज्ञानस्वरूपप्रतिपादनहेतुः स एषः सर्वप्रायोगिकः । अभाषात्मको द्विविधः । प्रायोगिको वैनसिकश्चेति ॥ वैससिको बलाहकादिप्रभवः । प्रायोगिकश्चतुर्धा , ततविततघनसौषिरभेदात् ।। तत्र चर्मतनननिमित्तः पुष्करमेरीदर्दुरादिप्रभवस्ततः। तन्त्रीकृत- वीणासुघोषादिसमुद्भवो विततः । तालघण्टालालनाद्यभिघातजो धनः । १ अन्न ' सर्वः प्रायोगिकः' इति पाठः साधुरिति प्रतिभाति २ वीणाभद । - ·, पंचमोऽध्यायः १७१ वंशशंखादिनिमित्तः सौषिरः ॥ बन्धो द्विविधो वैस्रसिकः प्रायोगि- कश्च ॥ पुरुषप्रयोगानपेक्षो वैससिकः । तद्यथा- स्निग्धरूक्षत्वगु- णनिमित्तो विद्युदुल्काजलधारानीन्द्रधनुरादिविषयः ॥ पुरुषप्रयोग- निमित्तः प्रायोगिकः, अजीवविषयो जीवाजीवविषयश्चेति द्विधा भिन्नः। तत्राजीवविषयो जतुकाष्ठादिलक्षणः। जीवाजीवविषयः कर्मनोकर्मबन्धः ॥ सौक्ष्म्यं द्विविध , अन्त्यमापेक्षिकं च ॥ तत्रान्त्य परमाणूनाम् । आपेक्षिकं बिल्वामलकबदरादीनाम् ॥ स्थौल्यमपि द्विविधं, अन्त्यमापेक्षिकं चेति ॥ ततान्त्यं जगद्व्यापिनि महा- स्कन्धे । आपेक्षिकं वदरामलकबिल्वतालादिषु ॥ संस्थानमाकृतिः। तद्विविधं , इत्थंलक्षणमनित्थंलक्षणं चेति ॥ वृत्तव्यस्रचतुरसायतप- रिमण्डलादीनामित्थंलक्षणम् । ततोऽन्यन्मेघादीनां संस्थानमनेकवि- धमित्थमिदमिति निरूपणाभावादनित्थंलक्षणम् ॥ भेदाः षोढा, उत्करचूर्णखण्डचूर्णिकापतराणुचटनविकल्पात् ॥ तत्रोत्करः काष्ठा- दीनां करपत्रादिमिरुल्करणम् । चू! यवगोधूमादीना सक्तुक- णिकादिः । खण्डो घटादीनां कपालशर्करादिः । चूर्णिका माषा- दादीनाम् ।' प्रतरोऽत्रपटलादीनाम् । अणुचटनं सन्तप्तायःपिण्डा- दिषु अयोधनादिभिरभिहन्यमानेषु स्फुलिङ्गनिर्गमः ॥ तमो दृष्टि- प्रतिवन्धकारणं प्रकाशविरोधि ॥ छाया प्रकाशावरणनिमित्ता। सा द्वधा, वर्णादिविकारपरिणता प्रतिबिम्बमानामिका चेति ।। आतपः आदित्यादिनिमित्त. उष्णप्रकाशलक्षणः ॥ उद्योतश्चन्द्रमणि- खद्योतादिप्रभवः प्रकाशः ।। त एते शब्दादयः पुद्गलद्रव्यविकारास्त एषां सन्तीति शब्दबन्धसौषम्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायाऽऽतपो. द्योतवन्तः पुद्गला इत्यभिसम्बध्यते ॥ चशब्देन नोदनाभिघाता- दयः पुद्गलपरिणामा आगमे प्रसिद्धाः समुच्चीयन्ते ॥ - , १ दर्पणादिसंस्थानम्। २ गोलकसंस्थानम् । ३ कनादिभिः ।

·१७२ सर्वार्थसिद्धिः उक्तानां पुद्गलानां भेदप्रदर्शनार्थमाह- ॥ अणवः स्कन्धाश्च ॥ २५ ॥ प्रदेशमात्रभाविस्पादिपर्यायप्रसवसामध्येंनाण्यन्ते शब्यन्त इत्यणवः ॥ सौम्यादात्मादय आत्ममध्या आत्मान्ताश्च ॥ उक्तं च- अत्तादिअत्तमझं अत्तत् णेव इंदिये गेज्झम् । जहव्वं अवि. भागी तं परमाणु विआणेहि ॥१॥ स्थूलभावेन ग्रहणनिक्षेपणा- दिव्यापारस्कन्धनात्कन्धा इति सज्ञायन्ते ।। रूढी क्रिया क्वचि- सती उपलक्षणत्वेनाश्रीयते इति ग्रहणादिव्यापारायोग्येप्वपि व्यणु- कादिपु स्कन्धाख्या प्रवर्तते ॥ अनन्तभेदा अपि पुरला अणु- जात्या स्कन्धजात्या च द्वैविध्यमापद्यमानाः सर्वं गृह्यन्त इति तन्ना- त्याधारानन्तभेदसंरचनार्थ बहुवचनं क्रियते ॥ अणवः स्कन्धा इति भेदाभिधानं पूर्वोक्तसूत्रद्वयमेदसम्बन्धनार्थम् ॥ स्पर्शरसगन्ध- वर्णवन्तोऽणयः । स्कन्धाः पुनः शब्दबन्धसाक्ष्म्यस्थौल्यसंस्थान- भेदतमश्छायातपोद्योतवन्तश्च सर्गादिमन्तश्चेति । आह किमेपां पुद्गलानामणुस्कन्धलक्षणः परिणामोऽनादित सादिमानिन्युच्यते । स सन्न्यचिमत्त्वादादिमान्प्रतिज्ञायते ॥ यद्येवं तस्मादभिधीयतां कामानिमित्तादुत्पद्यन्त इति ॥ तत्र स्कन्धानां नावदुरपरिटेनुमनिरादनार्थमुच्यन- ॥ भेदमझातेभ्य उत्पद्यन्ते ॥ २६ ॥ मानाना झिनीयनिमितवशाहिदारणं भेदः । पृयाभूताना- मन्त्रापति मंधान. ।। ननु न विवादियचनन भवितव्यम् ।। मदननितीनुनीनाथः । भवान्यातादसंघाताभ्यां न शान | नया-- मोः परम्मन्या. माताहिमशः देशपयानो या ना मंधानानि.

·- पंचमोऽध्यायः १७३ प्रदेशः । द्वयोर्द्विप्रदेशयोस्निप्रदेशस्याणोश्चतुर्णा वा अणूनां संघाता- चतुःप्रदेशः ॥ एवं संख्येयासंख्येयानन्तानामनन्तानन्तानां च संघातात्तावत्प्रदेशाः। एषामेव भेदात्तावविप्रदेशपर्यन्ताः स्कन्धा उत्स- द्यन्ते ॥ एवं भेदसंघाताभ्यामेकसमयिकाभ्यां द्विपदेशादयः स्कन्धा उत्पद्यन्ते । अन्यतो भेदेनान्यस्य संघातेनेति ॥ एवं स्कन्धाना- मुत्पत्तिहेतुरुक्तः ॥ अणोरुत्पत्तिहेतुप्रदर्शनार्थमाह- ॥ भेदादणुः ॥ २७ ॥ सिद्ध विधिरारभ्यमाणो नियमार्थों भवति । अणोरुत्पत्ति- अंदादेव , न संघातानापि भेदसंघाताभ्यामिति ।। आह संघातादेव स्कन्धानामात्मलामे सिद्धे भेदग्रहणमन- र्थकमिति ॥ तद्ब्रहणप्रयोजनप्रतिपादनार्थमिदमुच्यते- ॥ भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः ॥ २८॥ अनन्तानन्तपरमाणुसमुदयनिष्पाद्योऽपि कश्चिचाक्षुषः कश्चि- दचाक्षुषः ॥ तत्र योऽचाक्षुषः स कथं चाक्षुषो भवतीति चेदु- च्यते । भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः । न भेदादिति ॥ का तत्रोपप- तिरिति चेत्-ब्रूमः । सूक्ष्मपरिणामस्य स्कन्धस्य भेदे सौक्ष्म्याप- रित्यागादचाक्षुषत्वमेव । सौक्ष्म्यपरिणतः पुनरपरः सत्यपि तद्भेदेऽ न्यसंघातान्तरसँयोगात्सौम्यपरिणामोपरमे स्थौल्योत्पत्तौ चाक्षुषो भवति ॥ आह धर्मादीनां द्रव्याणां विशेषलक्षणान्युक्तानि, सामा. न्यलक्षणं नोतं, तद्वक्तव्यम् ॥ उच्यते- ॥ सत् द्रव्यलक्षणम् ॥ २९ ॥ - ·१७४ सर्वार्थासद्धिः यत्सत्तव्यमित्यर्थः ॥ यद्येवं तदेव तावद्वक्तव्यं कि सत् ? इत्यत आह- ॥ उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ॥ ३०॥ चेतनस्याचेतनस्य वा द्रव्यस्य स्वां जातिमजहत उभयनिमि- तवशाद्भावान्तरावाप्तिरुत्पादनमुत्पादः । मृत्पिण्डस्य घटपर्यायवत् ॥ तथा पूर्वभावविगमनं व्ययः । यथा घटोत्पत्तौ पिण्डाकृतेः ॥ अनादि- पारिणामिकस्वभावेन व्ययोदयाभावात् ध्रुवति स्थिरीभवतीति ध्रुवः । ध्रुवस्य भावः कर्म वा प्रौव्यम् । यथा मृत्पिण्डघटाद्यव- स्थासु मृदाद्यन्वयः ॥ तैरुत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्तं सदिति ॥ आह भेदे सति युक्तशब्दो दृष्टः । यथा दण्देन युक्तो देवदत्त इति ॥ तथा सति तेषां त्रयाणां तैर्युक्तस्य द्रव्यस्य चाभावः प्रामोति ॥ नैष दोषः । अमेदेऽपि कथञ्चिदभेदनयापेक्षया युक्तशब्दो दृष्टः । यथा सारयुक्तः स्तम्भ इति ॥ तथा सति तेषामविनाभावात्सल्यपदेशो युक्तः ॥ समाधिवचनो वा युक्तशब्दः । युक्तः समाहितः तदात्मक इत्यर्थः । उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् उत्पादव्ययौव्यात्मकमिति यावत् । एतदुक्तं भवति- उत्पादादीनि त्रीणि द्रव्यस्य लक्ष- णानि । द्रव्यं लक्ष्यम् । तत्पर्यायार्थिकनयापेक्षया परस्परतो. द्रव्याचार्थान्तरभावः ॥ द्रव्यार्थिकनयापेक्षया व्यतिरेकेणानुपलब्धे- रनर्थान्तरमाव इति लक्ष्यलक्षणमावसिद्धिः॥ आह नित्यावस्थितान्यरूपाणीत्युक्तं तत्र न ज्ञायते किं नित्यमित्यत आह- ॥ तद्भावाव्ययं नित्यम् ॥ ३१ ॥ - १ अन्तरङ्गवहिरड्ग । २ अभेदेऽपि कचिद्भदापेक्षया इलपि पाठान्तरम् ॥ ३ अमावो न प्रापोतीत्यर्थ ॥

·पंचमोऽध्यायः १७५ तद्भाव इत्युच्यते । कस्तद्भावः । प्रत्यभिज्ञानहेतुता । तदेवेदमिति स्मरणं प्रत्यभिज्ञानम् । तदकस्मान्न भवतीति योऽ स्य हेतुः स तद्भावः । तस्य भावस्तद्भावः ॥ येनात्मना प्राग्दृष्टं बस्तु तेनैवात्मना पुनरपि भावातदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञायते ॥ यद्य- त्यन्तविरोधोऽभिनवप्रादुर्भावमात्रमेव वा स्यात्ततः स्मरणानुपपत्तिः। तदधीनो लोकसंव्यवहारो विरुध्यते । ततस्तद्भावेनाव्ययं नित्य- मिति निश्चीयते ॥ तत्तु कथञ्चिद्वेदितव्यम् । सर्वथानित्यत्वे अन्य- थाभावाभावात्संसारतन्निवृत्तिकारणप्रक्रियाविरोधः स्यात् ॥ ननु इदमेव विरुद्ध तदेव नित्यं तदेवानित्यमिति । यदि नित्यं व्ययोदयाभावादनित्यताव्याघातः । अथानित्यत्वमेव स्थित्यभावा- नित्यताव्याघात इति.॥ नैतद्विरुद्धम् ॥ कुतः ? --- ॥ अर्पितानर्पितसिद्धेः ॥ ३२ ॥ अनेकान्तात्मकस्य वस्तुनः प्रयोजनवशायस्यकस्यचिद्ध- मस्य विवक्षया प्रापितं प्राधान्यमर्पितमुपनीतमिति यावत् । तद्वि- परीतमनर्पितम् । प्रयोजनाभावात् ॥ सतोऽप्यविवक्षा भवतीत्यु. पसर्जनीभूतमनर्षितमित्युच्यते । अर्पितं चानर्पितं चार्पितानर्पिते । ताभ्यां सिद्धरर्पितानर्पितसिद्धनास्ति विरोधः ॥ तद्यथा- एकस्य देवदत्तस्य पिता पुत्रो भ्राता माता भागिनेय इत्येवमादयः सम्बन्धा जनकत्वजन्यत्वादिनिमित्ता न विरुध्यन्ते । अर्पणा- भेदात् ॥ पुत्रापेक्षया पिता, पित्रपेक्षया पुत्र इत्येवमादिः । १ अत्मनः सर्वथा नित्यवे नरनारकादिरूपेण संसारस्तद्विनिवृत्तिरूपमो- क्षश्च न घटते । तत: संसारस्वरूपकथनं भोक्षोपायकथनं च विरुध्यत इति भावः। २ एते पित्रादयो आपेक्षिका अपि पारमार्थिका एव । धूम दः स्वमा. ध्यापेक्षयान्यसाध्यापेक्षया च साधनत्वासाघनत्ववत् ॥

·१७६ सर्वार्थसिद्धिः तथा द्रव्यमपि सामान्यार्पणया नित्यं, विशेषापणयाऽनित्यमिति नास्ति विरोधः ॥ तौ च सामान्यविशेषौ कश्चित् भेदाभेदाभ्यां व्यवहारहेतू भवतः ॥ अत्राह- ततोऽनेकनयव्यवहारतन्तत्वान् उपपन्ना भेद- संघातेभ्यः सतां स्कन्धात्मनोत्पत्चिरिदं तु सन्निधः किं संघातः संयोगादेव द्यणुकादिलक्षणो भवति, उत कविहिपोऽवप्रियत इति ।। उच्यते- सति संयोगे बन्धादेकत्वपरिणामात्मकासंघातो निप्पद्यते ।। यद्येवमिदमुच्यतां . कुतो नु खलु पुद्गलजात्यपरित्यागे सति भवति केपांचिद्वन्धोऽन्येषां च नेति । उच्यते-- यस्मा तेषां पुद्गलात्माविशेषेऽप्यनन्तपर्यायाणां परस्परविलक्षणपरिणामा- दाहितसामद्भिवन्प्रतीत:- ॥ स्रिग्धरूक्षत्वाद्वन्धः ॥ ३३ ॥ वाह्याभ्यन्तरकारणवशात् स्नेहपर्यायाविर्भावात् विद्यतेऽ स्मिन्निति निग्धः। तथा रूक्षणाक्षः । निग्धश्च रूक्षश्च निग्धरूसो तयोर्भावः स्निग्धरूक्षत्वं । स्निग्धत्वं चिकणगुणलक्षणः पर्यायः । तद्विपरीतपरिणामो रूक्षत्वं ।। निग्धवक्षत्वादिति हेतुनिर्देशः । तत्कृतो बन्धो व्यणुकादिपरिणामः द्वयोः स्निग्धरूक्षयोरण्वोः पर- स्परश्लेपलक्षणे वन्धे सति घणुकस्कन्धो भवति ।। एवं संख्येया- संख्येयानन्तप्रदेशः स्कन्धो योज्यः । तत्र सेहगुणः एकद्वित्रि- चतुःसंख्येयासंख्येयानन्तविकल्पः ॥ तथा रूक्षगुणोऽपि ॥ तद्- गुणाः परमाणवः सन्ति । यथा तोयानागोमहिष्युष्टीक्षीरघृतेषु स्नेहगुणः प्रकर्षाप्रकर्षेण प्रवर्तते । पाशुकणिकायर्करादिषु च लक्ष- गुणो दृष्टः । तथा परमाणुष्वपि स्निग्धशगुणयोवृत्तिः प्रकर्षम- कर्षण अनुमीयते ॥

·पंचमोऽध्यायः १७७ - स्निग्धरूक्षत्वगुणनिमित्वे बन्धे अविशेषेण प्रसक्के अनिष्ट- गुणनिवृत्यर्थमाह- ॥ न जघन्यगुणानाम् ॥ ३४ ॥ जघन्यो निकृष्टः गुणो भागः । जघन्यो गुणो येषां ते जधन्यगुणाः। तेषां जघन्यगुणानां नास्ति बन्धः । तद्यथा- एक- गुणस्निग्धस्यैकगुणनिग्धेन व्यादिसंख्येयासंख्येयानन्तगुणस्निग्धेन च नास्ति बन्धः । तस्यैवैकगुणस्निग्धस्य एकगुणरूक्षेण व्यादिसं- ख्येयासंख्येयानन्तगुणरूक्षेण वा नास्ति बन्धः। तथा एकगुणरू- क्षस्यापि योज्यमिति ॥ एतौ जघन्यगुणस्निग्धरूक्षौ वर्जयित्वा अन्येषां स्निग्धानां रूक्षाणां च परस्परेण बन्धो भवतीत्यविशेषेण प्रसङ्गे तत्रापि प्रतिषेधविषयख्यापनार्थमाह- ॥ गुणसाम्ये सदृशानाम् ॥ ३५ ॥ सदृशग्रहणं तुल्यजातीयसंप्रत्ययार्थं । गुणसाम्यग्रहणं.तुल्य- भागसंप्रत्ययार्थम् ।। - एतदुक्तं भवति- द्विगुणस्निग्धानां द्विगु- णरूक्षैः त्रिगुणस्निग्धानां त्रिगुणरूझैः द्विगुणस्निग्धानां द्विगुण- स्निग्धैः द्विगुणरूक्षाणां द्विगुणरूक्षश्चेत्येवमादिषु नास्ति बन्ध इति ।। यद्येवं सदृशग्रहणं किमर्थं ? गुणवैषम्ये सदृशानामपि बंधप्रतिपत्त्यय सदशग्रहणं क्रियते ॥ अतो विषमगुणानां तुल्यजातीयानामतुल्यजातीयानां च अनियमन बन्धप्रसक्तौ विशिष्टार्थसंप्रत्ययार्थमिदमुच्यते- ॥ यधिकादिगुणानां तु ॥ ३६ ॥ द्वाभ्यां गुणाभ्यामधिको छाधिकः । कः पुनरसौ ? चतु- - -- ·. १७८ सर्वार्थसिद्धिः Mणः ॥ आदिशब्दः प्रकारार्थः । कः पुनरसौ प्रकारः ? व्यधि- कता। तेन पञ्चगुणादीनां सम्प्रत्ययो न भवति; तेन व्यधि- कादिगुणानां तुल्यजातीयानामतुल्य॑जातीयानां च बन्ध उक्तो भवति । नेतरषाम् ॥ तद्यथा- द्विगुणस्निग्धस्य परमाणोरेकगु- गस्निग्धेन द्विगुणस्निग्धेन त्रिगुणस्निग्धेन वा नास्ति बन्धः ।। चतुर्गुणस्निग्धेन पुनरस्ति बन्धः ॥ तस्यैव पुनर्द्विगुणस्निग्धस्य पञ्चगुणस्निग्धेन षट्सप्ताष्टसंख्येयासंख्येयानन्तगुणस्निग्धेन वा बन्धो नास्ति । एवं त्रिगुणस्निग्धस्य पञ्चगुणस्निग्धेन बन्धोऽस्ति ॥ शेषैः पूर्वोत्तरैर्न भवति ॥ चतुर्गुणस्निग्धस्य षड्गुणस्निग्धेनास्ति बन्धः। शेषैः पूर्वोत्तरैर्नास्ति । एवं शेषेष्वपि योज्यः ॥ तथा- द्विगुणरूक्षस्य एकद्वित्रिगुणरूर्नास्ति बन्धः। चतुर्गुणरूक्षेण त्वस्ति बन्धः ॥ तस्यैव द्विगुणरूक्षस्य पञ्चगुणरूक्षादिभिरुतर- नास्ति बन्धः ॥ एवं त्रिगुणरूक्षादीनामपि द्विगुणाधिकैर्वन्धो योज्यः । एवं भिन्नजातीयेप्वपि योज्यः । उक्तंच-णिद्धस्स गिद्धेण दुराधिएण । लुख्खस्स लुख्खेण दुराधिएण | णिद्धस्स लुखेण हवेदि बंघो। जहण्णवजो विसमे समे या ॥ १ ॥ तुशब्दो विशेषणार्थः प्रतिषेधं व्यावर्तयति बन्धं च विशेषयति ॥ किमर्थमधिकगुणविषयो बन्धो व्याख्यातः न समगुण- विषयः इत्यत आह- ॥ बन्धेऽधिको पारिणामिकौ ॥ ३७ ॥ अधिकारात् गुणशब्दः सम्बध्यते । अधिकगुणावधिका- १ विसशानां तु बन्धः स्निग्धरूक्षत्वादिति सिद्ध एव । अनेन सदृशग्रहणेन विसदृशानामपि योग्यत्वे सति बन्धविधिः स्थापित इत्यर्थः ।। २ न जघन्यगुणानामिति सूत्रादनुवर्तमानम् ।।

·पंचमोऽध्यायः १७९ विति भावान्तरापादनं परिणामकत्वं क्लिन्नगुडवत् ॥ यथा क्लिन्नो गुडोऽधिकमधुररसः परीतानां रेवादीनां स्वगुणोत्पादनात् परि-. णामकः । तथाऽन्योऽप्यधिकगुणः अल्पीयसः परिणामक इति. कृत्वा द्विगुणादिस्निग्धरूक्षस्य चतुर्गुणादिस्निग्धरूक्षः परिणामको - भवति । ततः पूर्वावस्थापच्यवनपूर्वकं तार्तीयिकमवस्थान्तरं पादु- र्भवतीत्येकत्वमुपपद्यते ॥ इतरथा हि शुक्लकृष्णतंतुवत् संयोगे सत्यप्यपरिणामकत्वात्सर्वं विविक्तरूपेणैवावतिष्ठेत ॥ उक्तेन विधिना बंधे पुनः सति ज्ञानावरणादीनां कर्मणां त्रिंशत्सागरोपमकोटी- कोट्यादिस्थितिरुपपन्ना भवति ॥ उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति द्रव्यलक्षणमुक्तं पुनरपरेण , प्रकारेण द्रव्यलक्षणप्रतिपादनार्थमाह- ॥ गुणपर्यायवत् द्रव्यम् ॥ ३८ ॥ गुणाश्च पर्यायाश्च गुणपर्यायाः तेऽस्य संतीति गुणपर्याय- वट्टव्यम् ॥ अत्र मतोरुत्पत्तायुक्त एव समाधिः । कथंचित् भेदो. पपत्तेरिति ।। के गुणाः के पर्यायाः ? ॥ अन्वयिनो गुणा व्यति- रोकणः पर्यायाः। उभयैरुपेतं द्रव्यमिति ॥ उक्तं च-गुण इदि दव्वविहाणं, दव्वविकारो हि पज्जवो मणिदो । तेहि अणूणं दवं अजुदपसिद्धं हवे णिच्चम् ॥ १ ॥ इति ॥ एतदुक्तं भवति- द्रव्यं द्रव्यांतराधेन विशिष्यते स गुणः । तेन हि तद्रव्यं विषी- यते। असति तस्मिन् द्रव्यसंकरप्रसंगः स्यात् ॥ तद्यथा-जीवः पुद्गलादिभ्यो ज्ञानादिभिर्गुणैर्विशिष्यते पुद्गलादयश्च रूपादिभिः ।। ततश्चाविशेषे संकरः स्यात् ॥ ततः सामान्यापेक्षया अन्वयिनो ज्ञानादयो, जीवस्य गुणाः। पुद्गलादीनां च रूपादयः ॥ तेषां विकारा विशेषात्मना भिद्यमानाः पर्यायाः॥ घटज्ञानं पटज्ञानं कोषो मानो गंधो वर्णस्तोत्रो मंद इत्येवमादयः । तेभ्योऽन्मलं ·१८० . सर्वार्थसिद्धिः कथंचिदापद्यमानः समुदायो द्रव्यव्यपदेशभाक् ॥ यदि हि सर्वथा समुदायोऽनांतरभूत एव स्यात् सर्वाभावः स्यात् ॥ तद्यथा- परस्परविलक्षणानां समुदाये सति एकानांतरभावात् समुदायस्य सर्वाभावः परस्परतोऽर्थांतरभूतत्वात् ॥ यदिदं रूपं तस्मादातरभूता रसादयः । ततः समुदयोऽनर्थातरभूतः ॥ यश्च रसादिभ्योऽर्थातर- भूताद्रूपादन तरभूतः समुदायः स कथं रसादिभ्योऽर्थातरभूतो न भवेत् । ततश्च रूपमात्रं समुदायः प्रसक्तः ॥ नचै रूपं समु- दायो भवितुमर्हति । ततः समुदायाभावः । समुदायाभावाच्च तदनांतरभूतानां समुदायिनामप्यभाव इति सर्वाभावः। एवं रसादिष्वपि योज्यम् ॥ तस्मात्समुदायमिच्छता कथंचिदर्थातर- भाव एषितव्यः॥ उक्तानां द्रव्याणां लक्षणनिर्देशात्तद्विषय एव द्रव्याध्यवसाये प्रसक्तै अनुक्तद्रव्यसंसूचनार्थमिदमाह- ॥ कालश्च ॥ ३९॥ किम् ? द्रव्यमिति वाक्यशेषः ॥ कुतः । तल्लक्षणोपेत- त्वात् ॥ 'द्विविधं लक्षणमुक्तम् । उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् गुण- पर्यायवद्रव्यमिति च ॥ तदुभयं लक्षणं कालस्य विद्यते । तद्यथा- धौल्यं तावत्कालस्य स्वप्रत्ययं स्वभावळ्यवस्थानात् ॥ व्ययोदयौ परप्रत्ययौ । अगुरुलघुगुणवृद्धिहान्यपेक्षया खप्रत्ययौ च ॥ तथा गुणा अपि कालस्य साधारणासाधारणरूपाः सन्ति ॥ तलासाधा- रणो वर्तनाहेतुत्वं , साधारणाश्चाचेतनत्वामूर्तत्वसूक्ष्मत्वागुरुलघुत्वा- दयः ॥ पर्यायाश्च व्ययोत्पादलक्षणा योज्याः ॥ तस्माद्विप्रकार- लक्षणोपेतत्वादाकाशादिवत्कालस्य द्रव्यत्वं सिद्धम् ॥ तस्यास्ति- त्वलिङ्गं धर्मादिवयाख्यातं वर्तनालक्षणः काल इति । किमर्थ- - ·पंचमोऽध्यायः मय कालः पृथगुच्यते । यत्रैव धर्मादय उक्तास्तत्रैवायमपि वक्तव्यः। अजीवकाया धर्माधर्माकाशकालपुद्गला इति ।। नैवं शंक्यम् । तत्रोपदेशे सति कायत्वमस्य स्यात् । नेष्यते च मुख्योपचारप्रदेशपचयकल्पनाभावात् ॥ धर्मादीनां तावन्मुख्यप्रदे- शप्रचय उक्तः, असंख्येयाः प्रदेशा इत्येवमादिना ॥ अणोरप्येकप्रदे- शस्य पूर्वोचरप्रज्ञापननयापेक्षयोपचारकल्पनया प्रदेशप्रचय उक्तः । कालस्य पुनद्वैधाऽपि प्रदेशप्रचयकल्पना नास्तीत्यकायत्वम् ॥ अपि च तत्र पाठे निष्क्रियाणि चेत्यत्र धर्मादीनामाकाशान्तानां निष्क्रि- यत्वे प्रतिपादिते इतरेषां जीवपुद्गलादीनां सक्रियत्वप्राप्तिवत्काल- स्यापि सक्रियत्वं स्यात् ॥ अथाकाशात्प्राक्काल उद्दिश्येत ! तन्न आ आकाशादेकद्रव्याणीत्येकद्रव्यत्वमस्य स्यात् । तस्मात्पृथगिह कालोद्देशः क्रियते ॥ अनेकद्रव्यत्वे सति किमस्य प्रमाणं १ ॥ लोकाकाशस्य यावन्तः प्रदेशास्तावन्तः कालाणवो निष्क्रिया एकैकाकाशप्रदेशे एकैकवृत्त्या लोकं व्याप्य व्यवस्थिताः ॥ उक्तं च-ळोगागासपदेसे एकेके जे छिया हु एकेके ॥ रयणाणं रासी- विव ते काळाणू असंखदव्वाणि ॥ १ ॥ रूपादिगुणविरहादमूर्ताः ॥ वर्तनालक्षणस्य मुख्यस्य कालस्य प्रमाणमुक्तम् । परि- णामादिगम्यस्य व्यवहारकालस्य किं प्रमाणमित्यत इदमुच्यते-- ॥ सोऽनन्तसमयः॥४०॥ साम्प्रतिकस्यैकसमयिकत्वेऽपि अतीता अनागताश्च समया- अनन्ता इति कृत्वा अनन्तसमय इत्युच्यते ॥ अथवा मुख्य- स्यैव कालस्य प्रमाणावधारणार्थमिदमुच्यते ॥ अनन्तपर्यायव- तनाहेतुत्वादेकोऽपि कालाणुरनन्त इत्युपचर्यते । समयः पुनः परमनिरुद्धः कालांशस्तत्मचयविशेष आवलिकादिरवगन्तव्यः ॥ - ·१८२ सर्वार्थसिद्धिः आह गुणपर्यायवद्रव्यमित्युक्तं तत्र के गुणा इत्यत्रोच्यते- ॥ द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः॥४१॥ द्रव्यमाश्रयो येषां ते द्रव्याश्रयाः । निष्क्रान्ता गुणेभ्यो निर्गुणाः । एवमुभयलक्षणोपेता गुणा इति ॥ निर्गुणा इति विशेषणं छणुकादिनिवृत्त्यर्थम् ॥ तान्यपि हि कारणभूतपरमा- गुद्रव्याश्रयाणि गुणवन्ति तु तस्मानिर्गणा इति विशेषणाचानि निवचितानि भवन्ति ॥ ननु पर्याया अपि घटसंस्थानादयो द्रव्याश्रया निर्गुणाश्च तेषामपि गुणत्वं प्राप्नोति ॥ 'द्रव्याश्रया इति वचनान्नित्यं द्रव्यमाश्रित्य वर्तन्ते गुणा इति विशेषण- खात्पर्यायाश्च निवर्तिता भवन्ति । ते हि कादाचित्का इति ॥ असकृत्परिणामशब्द उक्तः। तस्य कोऽर्थ इति प्रश्ने उत्तरमाह- ॥ तद्भावः परिणामः॥४२॥ अथवा गुणा द्रव्यादर्थान्तरभूता इति केषाश्चिद्दर्शन तल्कि भवतोऽभिमतं नेत्याह- यद्यपि कथञ्चिद्यपदेशादिभेदहेतुत्वापेक्षया द्रव्यादन्ये, तथापि तदन्यतिरेकात्तत्परिणामाच नान्ये ॥ यद्येव स उच्यतां का परिणाम इति तन्निश्चयार्थमिदमुच्यते- धर्मा- दीनि द्रव्याणि येनात्मना भवन्ति तद्भावः तत्त्वं परिणाम इति व्याख्यायते ॥ स द्विविधोऽनादिरादिमांश्च । तत्रानादिर्घर्मादीनां गत्युपमहादिः' सामान्यापेक्षया । स एवादिमांश्च भवति विशेषा- - पेक्षया ॥७॥ ॥ इति तत्वार्यवृत्तौ सर्वार्थसिद्धिसज्ञिकाया पंचमोऽध्यायः ।।

·षष्ठोऽध्यायः १८३ ॥ॐनमः परमात्मने वीतरागाय ॥ ॥ अथ षष्ठोऽध्यायः॥ अथाजीवपदार्थो व्याख्यातः इदानीं तदनन्तरोद्देशमागासव- पदार्थों व्याख्येय इति । ततस्तत्मसिध्यर्थमिदमुच्यते- ॥ कायवाड्मनःकर्म योगः ॥१॥ कायादयः शब्दा व्याख्यातार्थाः । कर्म क्रिया इत्यनर्था- तरम् ॥ कायवाल्मनसां कर्म कायवाड्मनःकर्म, योग इत्याख्या- यते ॥ आत्मप्रदेशपरिस्पन्दो योगः । स निमित्तभेदात्रिधा भिद्यते ॥ काययोगो वाग्योगो मनोयोग इति ॥ तद्यथा-वीर्यान्तरायक्षयो- पशमसद्भावे सति औदारिकादिसप्तविधकायवर्गणान्यतमालंबना- पेक्षया आत्मप्रदेशपरिस्पन्दः काययोगः । शरीरनामकर्मोदयापादित- वाग्वर्गणालम्बने सति वीर्यान्तरायमत्यक्षराद्यावरणक्षयोपशमापादि- ताभ्यन्तरवाग्लब्धिसान्निध्ये वाक्परिणामाभिमुखस्यात्मनः प्रदेशप- रिस्पन्दो वाग्योगः ॥ अभ्यन्तरवीर्यान्तरायनोइन्द्रियावरणक्षयोप- शमात्मकमनोलब्धिसन्निधाने बाह्यनिमित्तमनोवर्गणालम्बने च सति मनःपरिणामाभिमुखस्यात्मनः प्रदेशपरिस्पन्दो मनोयोगः ॥ क्षयेऽपि' त्रिविधवर्गणापेक्षः सयोगकेवलिन आत्मप्रदेशपरिस्पन्दो योगो वेदितव्यः ॥ आह अभ्युपगत आहितत्रैविध्यक्रियो योग इति ॥ प्रकृत इदानीं निर्दिश्यतां किंलक्षण आसव इत्युच्यते । योऽयं योगशब्दाभिधेयः संसारिणः पुरुषस्य --- ॥ स आत्रवः ॥२॥ यथा सरस्साललावाहिद्वारं तदाऽसवकारणत्वात् आसव .

·१८४ सर्वार्थसिद्धिः इत्याख्यायते तथा योगप्रणालिकया आत्मनः कर्म आस्रवतीति योग आस्रव इति व्यपदेशमहति ।। आह कर्म द्विविधं पुण्यं पापं चेति । तस्य किमविशेषण योग आस्रवणहेतुराहोस्विदस्ति कश्चित्प्रतिविशेष इत्यत्रोच्यते-- ॥ शुभः पुणस्याशुभः पापस्य ॥ ३ ॥ कः शुभयोगः को वा अशुभः ? प्राणातिपातादत्तादानमैथु- नादिरशुभः काययोगः । अनृतभाषणपरुषासभ्यवचनादिरशुभो वाग्योगः । वधचिन्तनेासूयादिरशुभो मनोयोगः ॥ ततो विप- रीतः शुभः ॥ कथं योगस्य शुभाशुभत्वं ॥ शुभपरिणामनिवृत्तो योगः शुभः ॥ अशुभपरिणामनिवृत्तश्चाशुभः ॥ न पुनः शुभाशुभ- कर्मकारणत्वेन ॥ यद्येवमुच्यते शुभयोग एव न स्यात् । शुभ- योगस्यापि ज्ञानावरणादिवन्धहेतुत्वाभ्युपगमात् ॥ पुनात्यात्मानं पूयतेऽनेनेति वा पुण्यम् । तत्सद्वेद्यादि ॥ पाति रक्षति आत्मानं शुभादिति पापम् । असद्वद्यादि । आह किमयमासवः सर्वसंसारिणां समानफलारम्भहेतुराहो- स्वित्कश्चिदस्ति विशेष इत्यत्रोच्यते- ॥ सकषायाकषाययोः साम्परायिकर्यापथयोः ॥ ४ ॥ स्वामिभेदादास्रवभेदः । स्वामिनी द्वौ ॥ सकषायोऽकषाय- श्चेति ॥ कषायः क्रोधादिः । कषाय इव कषायः । क उपमार्थः ? यथा कषायो नैयग्रोधादिः श्लेषहेतुस्तथा क्रोधादिरप्यात्मनः कर्म- श्लेषहेतुत्वात् कषाय इव कषाय इत्युच्यते ॥ सह कषायेण वर्तत इति सकषायः । न विद्यते कषायो यस्येत्यकषायः। सकषायश्चा- कषायश्च सकषायाकषायौ तयोः सकषायाकषाययोः ॥ सम्परायः संसारः तत्प्रयोजन कर्म साम्परायिकम् । ईरणमीर्यायोगो गतिरि- ।

·पष्ठोऽध्यायः १८५ त्यर्थः। तद्वारकं कर्म ईर्यापथम् । साम्परायिकं च र्यापथं च साम्परायिकर्यापथे । तयोः साम्परायिकर्यापथयोः॥ यथासंख्य- ममिसम्बन्धः ॥ सकपायस्यात्मनो मिथ्यादृष्टेः साम्परायिकस्य कर्मण आसवो भवति ॥ अकपायस्य उपशान्तकषायादेः ईर्या- पथस्य कर्मण आसवो भवति ।। आढावुद्दिष्टस्यासवस्य भेदप्रतिपादनार्थमाह-- ॥ इन्द्रियकषायाव्रतक्रियाः पंचचतुःपंचपंचविंशति- सङ्ख्याः पूर्वस्य भेदाः ॥५॥ अत्र इंद्रियादीनां पंचादिमियथासंख्यमभिसंबन्धो वेदि- तव्यः ॥ इंद्रियाणि पंच। चत्वारः कमायाः । पंचानतानि । पंचविंशतिक्रिया इति ॥ तत्र पंचेंद्रियाणि स्पर्शनादीन्युक्तानि ।। चत्वारः कपायाः क्रोधादयः ॥ पंचावतानि प्राणन्यपरोपणादीनि वक्ष्यन्ते ॥ पंचविंशतिक्रिया उच्यन्ते- चैत्यगुरुप्रवचनपूजादि- लक्षणा सम्यक्त्ववर्धिनी क्रिया सम्यक्त्वक्रिया । अन्यदेवता- स्तवनादिरूपा मिथ्यात्वहेतुका प्रवृत्तिमिथ्यात्वक्रिया ॥ गमना- गमनादिप्रवर्तनं कायादिमिः प्रयोगक्रिया । संयतस्य सतः अवि- रतिं प्रत्याभिमुख्य समादानक्रिया । ईपिथनिमित्तेर्यापथक्रिया । ता एताः पंच क्रियाः ॥ कोधावेशात्पादोषिकी क्रिया । प्रदु- ष्टस्य सतोऽभ्युद्यमः कायिकी क्रिया । हिंसोपकरणादानादाधि- करणिकी क्रिया । सत्त्वदुःखोत्पत्तितन्तत्वात्पारितापिकी क्रिया । आयुरिन्द्रियवलप्राणानां वियोगकरणामाणातिपातिकी क्रिया । ता एताः पञ्चक्रियाः ॥ रागाद्रकृतत्वात्प्रमादिनो रमणीयरू- पालोकनामिप्रायो दर्शनक्रिया । प्रमादवशात्स्प्रष्टव्यसञ्चेतनानुबन्धः स्पर्शनक्रिया । अपूर्वाधिकरणोत्पादनात्मात्ययिकी क्रिया । स्त्रीपुरुष- ५ ·सर्वार्थसिद्धिः पशुसम्पातिदेशेऽन्तमलोत्सर्गकरणं समन्तानुपातनक्रिया । अप्रमृष्टा- दृष्टभूमौ कायादिनिक्षेपोऽनाभोगक्रिया । ता एताः पंचक्रियाः ।। यां परेण निर्वया क्रियां स्वयं करोति सा स्वहस्तक्रिया । पापादाना- दिप्रवृत्तिविशेषाभ्यनुज्ञानं निसर्गक्रिया । पराचरितसावद्यादिप्रका- शनं विदारणक्रिया। यथोक्तामाज्ञामावश्यकादिचारित्रमोहोदयाक- तुमशक्नुवतोऽन्यथाप्ररूपणादाज्ञान्यापादिकी क्रिया । शाट्याल- स्याभ्यां प्रवचनोपदिष्टविधिकर्तव्यतानादरोऽनाकांक्षक्रिया । ता एतः पंचक्रियाः ॥ छेदनभेदनविशसनादिक्रियापरत्वमन्येन वा क्रियमाणे प्रहर्षः प्रारम्भक्रिया । परिमहाविनाशार्था पारिग्राहि- की क्रिया। ज्ञानदर्शनादिषु निकृतिर्वचनं मायाक्रिया । अन्य मिथ्या दर्शनक्रियाकरणकारणाविष्टं प्रशंसादिभिदृढयति यथा. साधु करोषीति सा मिथ्यादर्शनक्रिया । संयमघातिकर्मोदयवशादनिवृत्ति- स्प्रत्याख्यानक्रिया । ता एताः पञ्चक्रिया. ॥ (समुदिताः- पञ्च- विंशतिक्रियाः ) एतानीन्द्रियादीनि कार्यकारणभेदाढ़ेदमापद्यमा- नानि साम्परायिकस्य कर्मण आस्रवद्वाराणि भवन्ति ॥ अत्राह योगत्रयस्य सर्वात्मकार्यत्वात्सर्वेषां संसारिणां साधारणस्य ततो बन्धफलानुभवनम्प्रत्यविशेष इत्यत्रोच्यते । नैतदेवम् । यस्मात् सत्यपि प्रत्यात्मसम्भवे तेषां जीवपरिणामेभ्यः अनन्तविकल्पेभ्यो विशेषोऽभ्यनुज्ञायते । कथमिति चेदुच्यते-- ॥ तीवमन्दज्ञाताज्ञातभावाधिकरणवीर्य- विशेषेभ्यस्तद्विशेषः ॥ ६॥ बाह्याभ्यन्तरहेतूदीरणवशादाद्वक्तः परिणामस्तीव्रः । तद्वि- परीतो- मन्दः । अयं प्राणी हन्तव्य इति ज्ञात्वा प्रवृत्तितिमि- सुच्यते । मदात्प्रमादाद्वाऽनवबुध्य प्रवृत्तिरज्ञातम् । अधिक्रिय - ·-- षष्ठोऽध्यायः न्तेऽस्मिन्नर्था इत्यधिकरणं द्रव्यमित्यर्थः । द्रव्यस्य खशक्तिविशेषो वीर्यम् । भावशब्दः प्रत्येकं परिसमाप्यते- तीव्रभावः , मन्दमाव इत्यादिः। एतेभ्यस्तस्यासवस्य विशेषो भवति कारणभेदाद्धि कार्यभेद इति ॥ अत्राह अधिकरणमित्युक्तं, तत्स्वरूपमनितिमतस्तदुच्यता. मिति। तत्र भेदप्रतिपादनद्वारेणाधिकरणखरूपनिर्मानार्थमाह- ॥ अधिकरणं जीवाजीवाः ॥७॥ उक्तलक्षणा जीवाजीवाः ॥ ययुक्तलक्षणाः पुनर्वचन किमर्थम् । अधिकरणविशेषज्ञापनार्थ पुनर्वचनम् ॥ जीवाजीवा अधिकरणं इत्ययं विशेषो ज्ञापयितव्य इत्यर्थः ।। कः पुनरसौ ? हिंसाद्युपकारणभाव इति ।। स्यादेतन्मूलपदार्थोत्विाज्जीवाजीवा- इति द्विवचनं न्यायप्राप्तमिति ॥ तन्न--- पर्यायाणामधिकरणत्वात् । येन केनचित्पर्यायेण विशिष्टं द्रव्यमधिकरणम् । न सामान्यमिति बहुवचनं कृतम् ॥ जीवाजीवाः अधिकरणं कस्य ? आसवस्ये. त्यर्थवशादभिसम्बन्धो भवति ॥ तत्र जीवाधिकरणभेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ आधे संरम्भसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानु- मतकषायविशेषैस्त्रिस्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः ॥ ८॥ प्राणव्यपरोपणादिषु प्रमादवतः प्रयत्नावेशः संरम्भः । साधनसमभ्यासीकरणं समारम्भः । प्रक्रम आरम्भः । योगशब्दो व्याख्यातार्थः । कृतवचनं स्वातन्त्र्यप्रतिपत्त्यर्थम् । कारिताभिधानं परप्रयोगापेक्षम् । अनुमतशब्दः प्रयोजकम्य मानसपरिणामप्र- वर्शनार्थः । अभिहितलक्षणाः कषायाः क्रोधादयः । विशिष्यतेऽर्थोड र्थान्तरादिति विशेषः । स प्रत्येकममिसम्बध्यते-- संरम्भविशेषः ·१८८ सर्वार्थसिद्धिः समारम्भविशेष इत्यादि ॥ आद्यं जीवाधिकरणं एतैर्विशेपैर्भिद्यत इति वाक्यशेषः ॥ एते चत्वारः सुजन्ताख्यादिशब्दा यथाक्रम- ममिसम्बन्ध्यन्ते-- संरम्भसमारम्भारम्भास्त्रयः । योगास्त्रयः । कृत- कारितानुमतास्त्रयः । कषायाश्चत्वार इति ॥ एतेषां गणनाभ्या- वृत्तिः सुचा द्योत्यते ॥ एकश इति वीप्सानिर्देशः। एकैकं म्यादीन्- भेदान् नयेदित्यर्थः । तद्यथा- क्रोधकृतकायसंरम्भः । मानकृतकायसंरम्भः । मायाकृतकायसंरम्भः । लोभकृतकायसंरम्भः । क्रोधकारितकायसंरम्भः। मानकारितकायसंरम्भः । मायाकारित- कायसंरम्भः । लोभकारितकायसंरम्भः । क्रोधानुमतकायसंरम्भः । मानानुमतकायसंरम्भः । मायानुमतकायसंरम्भः । लोभानुमतकाय- संरम्भश्चेति द्वादशधा कायसंरम्भः ॥ एवं वाग्योगे मनोयोगे च द्वादशधा संरम्भः । त एते पिण्डिताः षट्त्रिंशत् , तथा समारम्भा अपि पत्रिंशत् । आरम्भा अपि षट्त्रिंशत् । एते सपिण्डिता जीवाधिकरणासवभेदाः अष्टोत्तरशतसंख्याः सम्भवन्ति ॥ चशब्दोऽ नन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानपत्याख्यानसज्वलनकषायभेदकृतान्तभेदस- मुच्चयार्थः ॥ परस्याजीवस्याधिकरणस्य भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ निर्वर्तनानिक्षपसँयोगनिसर्गा हिचतुर्द्वित्रिभेदाः परम् ॥ ९॥ निवर्त्यत इति निर्वर्तना निष्पादना । निक्षिप्यत इति निक्षेपः स्थापना | संयुज्यते इति संयोगः मिश्रीकृतं । निस- ज्यत इति निसर्गः प्रवर्तनम् ॥ एते यादिमिर्यथाक्रममभिसम्ब- ध्यन्ते- निर्वर्तना द्विमेदा। निक्षेपश्चतुर्भेदः। संयोगो द्विमेदः । निसर्गस्त्रिभेद इति ।। त एते भेदा अजीवाधिकरणस्य वेदितव्याः ।। . ८- ·षष्ठोऽध्यायः १८९ परवचनमनर्थकम्, पूर्वसूत्रे आद्यमिति वचनादिदमवशिष्टार्थ भवतीति ॥ नानर्थकम् । अन्यार्थः परशब्दः। संरम्भादिभ्योऽ न्यानि निर्वर्तनादीनि । इतरथा हि निर्वर्तनादीनामात्मपरिणामस- द्भावाज्जीवाधिकरणविकल्पा एवेति विज्ञायन्ते ॥ निर्वर्तनाधिकरणं द्विविधस्, मूलगुणनिर्वर्तनाधिकरणमुत्तरगुणनिर्वर्तनाधिकरणश्चेति ॥ तत्र मूलगुणनिर्वर्तनं पञ्चविधम् । शरीरवाङ्मनःप्राणापानाश्च । उत्तरगुणनिर्वर्तनं काष्ठपुस्तचित्रकर्मादि ॥ निक्षेपश्चतुर्विधः । अप्र- त्यवेक्षितनिक्षेपाधिकरणं दुष्प्रमृष्टनिक्षेपाधिकरणं सहसानिक्षेपाधि- करणमनाभोगनिक्षेपाधिकरणं चेति ॥ संयोगो द्विविधः । भक्तपान- संयोगाधिकरणमुपकरणसंयोगाधिकरणं चेति ॥ निसर्गस्त्रिविधः । कायनिसर्गाधिकरणं वामिसर्गाधिकरणं, मनोनिसर्गाधिकरणश्चेति ॥ उक्तः सामान्येन कर्मास्रवभेदः ॥ - इदानीं कर्मविशेषास्रवभेदो वक्तव्यः । तस्मिन् वक्तव्ये आद्ययोनिदर्शनावरणयोरास्रवभेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ तत्प्रदोषनिह्नवमात्सर्यान्तरायासाद- नोपघाता ज्ञानदर्शनावरणयोः ॥ १० ॥ तत्त्वज्ञानस्य मोक्षसाधनस्य कीर्तने कृते कस्यचिदनभि- व्याहरतः अन्तःपैशुन्यपरिणामः प्रदोषः। कुतश्चित्कारणान्नास्ति न वेयीत्यादि ज्ञानस्य व्यपलपनं निहवः । कुतश्चित्कारणाद्भावि. तमपि विज्ञानं दानाहमपि यतो न दीयते तन्मात्सर्यम् । ज्ञानव्य- वच्छेदकरणमन्तरायः । कायेन वाचा च परप्रकाश्यज्ञानस्य वर्ज- नमासादनम् । प्रशस्तज्ञानदूषणमुपघातः । आसादनमेवेति चेत्- - १ अप्रमृष्टादृष्टभूमौ कायादिनिक्षेपोऽनाभोगः ॥

·। सर्वार्थसिद्धिः सतो ज्ञानस्य विनयप्रदानादिगुणकीर्तनाननुष्ठानमासादनम् । उप- घातस्तु ज्ञानमज्ञानमेवेति ज्ञाननाशाभिप्राय इत्यनयोरयं भेदः ॥ तच्छब्देन ज्ञानदर्शनयोः प्रतिनिर्देशः क्रियते । कथं पुनरप्रकृत. योरनिर्दिष्टयोस्तच्छब्देन परामर्शः कर्तुं शक्यः ? प्रश्नापेक्षया ॥ ज्ञानदर्शनावरणयोः क आलव इति प्रश्ने कृते तदपेक्षया तच्छब्दो ज्ञानदर्शने प्रतिनिर्दिशति ॥ एतेन ज्ञानदर्शनवत्स तत्साधनेषु प्रदोषादयो योज्याः तन्निमित्त्वात् ।। त ऐते ज्ञानदर्शनावरणयोराम- वहेतवः ॥ एककारणसाध्यस्य कार्यस्यानेकस्य दर्शनात् तुल्येऽपि प्रदो- पादौ ज्ञानदर्शनावरणास्रवासद्धिः ।। अथवा- विषयभेदादास्रवभेदः॥ ज्ञानविषयाः प्रदोषादयो ज्ञानावरणस्य । दर्शनविषयाः प्रदोषा- दयो दर्शनावरणस्येति ॥ यथाऽनयोः कर्मप्रकृत्योरास्रवभेदास्तथा- ॥ दुःखशोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरी- भयस्थान्यसवेद्यस्य ॥ ११॥ पीडालक्षणः परिणामो दुःखम् । अनुप्राहकसम्बन्धविच्छेदे . वैवल्यविशेषः शोकः । परिवादादिनिमिचादाविलान्तःकरणस्य तीबा- नुशयस्तापः । परितापजाताश्रुपातप्रचुरविप्रलापादिमिळक्तक्रन्दन- माक्रन्दनन् । आयुरिन्द्रियवलपाणवियोगकरणं वधः । संक्लेश- परिणामावलम्बनं गुणस्मरणानुकीर्तनपूर्वकं स्वपरानुग्रहामिलापवि- षयमनुकम्पाप्रचुरं रोदनं परिदेवनम् ॥ ननु च-शोकादीनां दुःख- विशेषत्वात् दुःखग्रहणमेवास्तु । सत्यमेवम् । तथापि कतिपयविशे- पप्रतिपादनेन दुःखजात्य॑न्तरविधानं क्रियते । यथा गौरित्युक्ते । १ अत्र दुःखजात्यनुविधानमिति पाठान्तरम् ।।

·षष्ठोऽध्यायः अनिर्माते विशेषे तत्प्रतिपादनार्थ खण्डमुण्डकृष्णशुक्लाधुपादानं क्रियते, तथा दुःखविषयात्रवासंख्येयलोकभेदसम्भवात् दुःखमित्युक्ते विशेषानिर्ज्ञानात्कतिपयविशेषनिर्देशेन तद्विशेषप्रतिपत्तिः क्रियते ॥ तान्येतानि दुःखादीनि क्रोधावेशादात्मस्थानि भवन्ति परस्था- न्युभयस्थानि च ॥ एतानि सर्वाण्यसद्वेद्यास्रवकारणानि वेदितव्यानि । अत्र चोद्यते-यदि दुःखादीन्यात्मपरोभयस्थान्यसद्वेद्यास्रवनिमिचानि, किमर्थमार्हतैः केशलुञ्चनानशनातपस्थानादीनि दुःखनिमितान्या- स्थीयन्ते परेषु च प्रतिपाद्यन्ते इति ॥ नैव दोषः- अन्तरङ्ग- क्रोधाद्यावेशपूर्वकाणि दुःखादीन्यसद्वद्यासवानिमित्तानीति विशेष्यो- तत्वात् ॥ यथा कस्यचिद्धिषजः परमकरुणाशयस्य निःशल्यस्य सॅयतस्योपरि गण्डं पाटयतो दुःखहेतुत्वे सत्यपि न पापबन्धो बाह्यनिमित्तमात्रादेव भवति । एवं संसारविषयमहादुःखाद्वि- मस्य भिक्षोस्तन्निवृत्त्युपायं प्रति समाहितमनस्कस्य शास्त्रविहिते कर्मणि प्रवर्तमानस्य संक्लेशपरिणामाभावात् दुःखनिमित्तत्वे सत्यपि न पापबन्धः ॥ उक्तञ्च-नै दुःखं न सुखं यद्वद्धतुर्दृष्टश्चि- कित्सिते ॥ चिकित्सायां तु युक्तस्य स्यात् दुःखमथवा सुखम् ॥१॥ नै दुःखं न सुखं तद्वद्धतुर्मोक्षस्य साधने ॥ मोक्षो- पाये तु युक्तस्य स्यात् दुःखमथवा सुखम् ॥ २ ॥ उक्ता असद्वेद्यास्रवहेतवः सद्वेद्यस्य पुनः क इत्यत्रोच्यते- ॥ भूतव्रत्यनुकम्पादानसरागसँयमादियोगः क्षान्तिः शौचमिति सद्धेयस्य ॥ १२ ॥ १.चिकित्सायां युक्तस्य केवलं दुःख सुखं च रुप्रतिकारे हेतुर्न भवतीत्यर्थः ॥ २ रोगप्रतिकारे ।। ३ मोक्षोपाये यु. तस्य पुंसः केवलं दु खं सुखं च मोक्षस्य साधने हेतुर्न भवति ॥

·" १९२ सर्वार्थसिद्धिः तासु तास .गतिषु कर्मोदयवशाद्भवन्तीति भूतानि प्राणिन इत्यर्थः । व्रतान्यहिंसादीनि वक्ष्यन्ते, तद्वन्तो वतिनः ॥ ते द्विविधाः । अगारम्पतिनिवृत्तौत्सुक्याः संयताः, गृहिणश्च सँय- तासँयताः। अनुग्रहार्दीकृतचेतसः परपीडामात्मस्थामिव कुर्वतोऽ नुकम्पनमनुकम्पा । भूतेषु व्रतिषु चानुकम्पा भूतव्रत्यनुकम्पा । परानुग्रहबुध्या स्वस्यातिसर्जन दानम् । संसारकारणनिवृत्तिम्प्र- त्यागों अक्षीणाशयः सराग इत्युच्यते । प्राणीन्द्रियेष्वशुभ- प्रवृत्तेविरतिः सॅयमः । सरागस्य सॅयमः सरागो वा सॅयमः सरागसयमः । आदिशब्देन रॉयमासयमाकामनिर्जराबालतपोऽनु- रोधः। योगः समाधिः सम्यक्प्रणिधानमित्यर्थः ॥ भूतव्रत्यनुक- म्पादानसरागसँयमादीनां योगः भूतनत्यनुकम्पादानसरागसॅयमा. दियोगः । क्रोधादिनिवृत्तिः शान्तिः । लोभप्रकाराणामुपरमः शौ- चम् ॥ इतिशब्दः प्रकारार्थः । के पुनस्ते प्रकाराः । अई. पूजाकरणपरताबालवृद्धतपस्विवैयावृत्त्यादयः ॥ भूतग्रहणात् सिद्धे प्रतिग्रहणं तद्विषयानुकम्पाप्राधान्यख्यापनार्थम् ॥ त एते सद्वे- घस्यानवा ज्ञेयाः ॥ अथ तदनन्तरोदेशभाजो मोहस्यासवहेतौ वक्तव्ये तद्भेदस्य दर्शनमोहस्यासवहेतुप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते- । केवलिश्रुतसङ्घधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य १३ निरावरणज्ञानाः केवलिनः । तदुपदिष्टं बुध्धतिशयर्द्धि- युक्तगणधरानुस्मृतं ग्रन्थरचनं श्रुतं भवति । रलत्रयोपेतश्रमण- गणः सहः । अहिंसालक्षणस्तदागमदेशितो धर्मः । देवाश्चतु- पिकाया उकाः । गुणवत्सु महसु असद्धृतदोपोद्धावनमवर्ण- बादः ॥ एतप्ववर्णवादो दर्शनमोहस्यालवहेतुः । कवलाभ्यवहा- रजीविनः फेवलिन इत्येवमादिवचन केवलिनामवर्णवादः । मांस- - ·पाऽध्यायः १९३ भक्षणापभिधानं श्रुतावर्णवादः । शुद्गत्वाशुचित्वाचाविर्भावना सहा- वर्गवादः। जिनोपदिष्टो धर्मों निर्गुणस्तदुपसेविनो ये ते चासुरा भविष्यन्तीत्येवमभिधानं धर्मावर्णवादः। मुरामांसोपसेवाद्याघोषणं देवावर्णवादः ॥ द्वितीयस्य मोहस्यातवभेदप्रतिपादनार्थमाह -- ॥ कषायोदयात्तीत्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य ॥ १४ ॥ फपाया उताः। उदयो विपाकः । कपायाणामुदयातीन- परिणामश्चारित्रमोहस्यासवी वदितव्यः ॥ तत्र स्वपरकषायोत्पादन तपस्विजनवृत्तदूपणं संक्लिष्टलिभवतधारणादिः कषायवेदनीयस्या। सवः ॥ सद्धोपहसनदीनातिहासबहुचिमलापोपहासशीलतादिहास्य- वेदनीयस्य । विचित्रक्रीडनपरतावतशीलारुच्यादिः रतिवेदनीयस्य । परारतिप्रादुर्भावना रतिविनाशनपापशीलसंसर्गादिः अरतिवेदनी.. यस्य । स्वशोकोत्सादनापरशोकप्लुतामिनन्दनादिः शोकवेदनीयस्य । स्वभयपरिणामः परभयोत्पादनादिर्भयवेदनीयस्य । कुशलक्रिया. चारजुगुप्सादिर्जुगुप्सावेदनीयस्य । अलोकाभिधायितातिसन्धानप- रत्वं पररन्धापेक्षित्वप्रवृद्धरागादिः स्त्रीवेदनीयस्य । स्तोककोधा नुत्सुकत्वस्वदारसन्तोपादि. पुंवेदनीयस्य । प्रचुरकषायगुन्द्रियन्य।" परोपणपराङ्गनास्कन्दादिर्नपुंसकवेदनीयस्य ॥ निर्दिष्टो मोहनीयस्यालवमेदः । इदानीं तदनन्तरनिर्दिष्ट- स्यायुषः कारणप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते- || बहारम्भपारग्रहत्वं नारकस्यायुषः ॥ १५॥ । आरम्भः प्राणिपीडाहेतुव्यापारः । ममेदबुद्धिलक्षणः परि-' ग्रहः । आरम्भाश्च परिग्रहाश्च आरम्भपरिग्रहाः। बहव आरम्भ- परिमहा यस्य स. वहारम्मपरिग्रहः । तस्य भावः ब्रह्वारम्भपरिग्र- --

·-
१९४
सर्वार्थासद्धिः
हत्वम् ॥ हिंसादिक्रूरकर्माजस्रप्रवर्तनपरस्वहरणविषयातिगृद्धिकृष्ण-.
लेश्याभिजातसैद्रध्यानमरणकालतादिलक्षणो नारकस्यायुष आसवो.
भवति ।।
आह उक्तो नारकत्यायुष आस्रवः। तैर्यग्योनस्येदानी
वक्तव्य इत्यत्रोच्यते-
॥ माया तैर्यग्योनस्य ॥ १६
चारित्रमोहकर्मविशेषस्योदयादाविर्भूत आत्मनः कुटिलमावो
माया निकृतिः तैर्यग्योनस्यायुष आस्रवो चेदितव्यः। तत्पपञ्चो
मिथ्यालोपेतधर्मदेशना निःशीलता सम्धानप्रियता नीलकपोतले.
श्यार्तध्यानमरणकालतादिः ॥
आह व्याख्यातस्तैर्यग्योनस्यायुष- आस्रवः । इदानीं मानुष-
स्यायुषः को हेतुरित्यत्रोच्यते-
॥ अल्पारम्भपरिग्रहत्वं मानुषस्य ॥ १७ ॥
नारकायुरास्रवो व्याख्यातः । तद्विपरीतो मानुषस्यायुष
इति सङ्केपः ॥ तद्व्यासः- विनीतस्वभावप्रकृतिमद्रताप्रगुणव्यवहार-,
तातनुपायत्वमरणकालासंक्लेशतादिः ॥
किमेतावानेव मानुषस्यायुष आस्रव इत्यत्रोच्यते-
॥ स्वभावमार्दवञ्च ॥ १८ ॥
मृदोर्मावो मार्दवम् । स्वभावेन मार्दवं स्वभावमार्दवम् ।
उपदेशानपेक्षमित्यर्थः ॥ एतदपि मानुपस्यायुष आसवः ॥ पृथग्यो-
गकरणं किमर्थ ? उत्तरार्थम् । देवायुष आनवोऽपि यथा स्यात् ।।
किमेतदेव द्वितीय मानुषस्यास्रबो ? नेत्युच्यते-
॥ निश्शीलवतत्वं च सर्वेषाम् ॥ १९ ॥

·षष्ठोऽध्यायः १९५ चशब्दोऽधिकृतसमुच्चयार्थः । अल्पारम्भपरिग्रहत्वञ्च निः- शीलवतत्वञ्च ॥ शीलानि च व्रतानि च शीलवतानि वक्ष्यन्ते। निष्क्रान्तः शीलनतेभ्यो निःशीलवतः। तस्य भावो निःशी. लातत्वम् ।। सर्वेषां ग्रहणं सकलायुरास्रवप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ कि 'देवायुषोऽपि भवति ।। सत्यम्, भवति भोगभूमिजापेक्षया ।। अथ चतुर्थस्यायुषः क आसव इत्यत्रोच्यते- ॥ सरागसँयमसँयमासँयमाकामनिर्जरा- बालतपांसि देवस्य ॥ २०॥ सरागसॅयमः संयमासॅयमश्च व्याख्यातौ । अकामनिर्जरा- अकामश्चारकनिरोधवन्धनबध्येषु श्रुत्तृष्णानिरोधब्रह्मचर्यभूशय्यामल- धारणपरितापादिः । अकामेन निर्जरा अकामनिर्जरा । बालतपो मिथ्यादर्शनोपेतमनुपायकायक्लेशप्रचुरं निकृतिबहुलव्रतधारणम् ॥ तान्येतानि दैवस्यायुष आस्रवहेतवो वेदितव्याः ॥ किमतावानेव दैवस्यायुष आस्रवोः नेत्याह- ॥ सम्यक्त्वं च ॥ २१॥ कि।. देवस्यायुष आस्रव इत्यनुवर्तते ॥ अविशेषाभि- धानेऽपि सौधर्मादिविशेषगतिः । कुतः! पृथक्करणात् ॥ यद्येवं, पूर्वसूत्रे उक्त आस्रवविधिरविशेषेण प्रसक्तः, तेन, सरागसँ- यमसयमासयमावपि भवनवास्याद्यायुष आस्रवौ प्राप्नुतः ।। नैष दोषः- सम्यक्त्वाभावे तब्यपदेशाभावात्तदुभयमप्यत्रान्तर्मवति ॥ आयुषोऽनन्तरमुद्दिष्टस्य नाम्न आस्रवविधौ वक्तव्ये, तत्राऽ शुभनान आस्रवप्रतिपत्त्यर्थमाह ॥ योगवक्रता विसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः ॥२२॥ - .

·सर्वार्थसिद्धिः
'योगस्त्रिप्रकारो व्याख्यातः। तस्य वक्रता कौटिल्यम् ।
'विसंवादनमन्यथापवर्तनम् ॥ ननु च नार्थभेदः । योगवक्रतै-
वान्यथाप्रवर्तनम् ॥ सत्यमेवमेतत्- स्वगता योगवक्रतेत्युच्यते ।
परगतं विसंवादनं, सम्यगभ्युदयनिःश्रेयसार्थासु क्रियासु प्रवर्त-
मानमन्यं तद्विपरीतकायवाङ्मनोभिर्विसंवादयति मैवं कापरेवं
कुर्विति ॥ एतदुभयमशुभनामकर्मास्रवकारणं वेदितव्यम् ॥ चश-
ब्देन मिथ्यादर्शनपैशुन्यास्थिरचित्तताकूटमानतुलाकरणपरनिन्दाऽऽ
त्मप्रशंसादिः समुच्चीयते ॥
अथ शुभनामकर्मणः क आस्रव इत्यत्रोच्यते-
॥ तद्विपरीतं शुभस्य ॥ २३ ॥
कायवाड्मनसासृजुत्वमविसंवादनं च तद्विपरीतम् ॥ चश-
५ व्देन समुच्चितस्य च विपरीतं ग्राह्यम् । धार्मिकदर्शनसद्भावो.
पनयनसंसरणभीरुताप्रमादवर्जनादि ॥ तदेतच्छुभनामकर्मास्रवकारणं
बेदितव्यम् ॥ आह किमतावानेव शुभनाम्न आस्रवविधिरुत
कश्चिदस्ति प्रतिविशेषः । इत्यत्रोच्यते- यदिदं तीर्थकरनामकर्मा-
नन्तानुपमप्रभावमचिन्त्यविभूतिविशेषकारणं त्रैलोक्यविजयकरं तस्या-
संवविधिविशेषोऽस्तीति ॥
यद्येवमुच्यतां के तस्यास्रवाः? इत्यत इदमारभ्यते-
॥ दर्शनविशुद्धिविनयसम्पन्नता शीलवतेष्वनतिचा-
रोऽभीक्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितस्त्यागतपसी सा-
धुसमाधिवैयावृत्त्यकरणमर्हदाचार्यबहुश्रुतप्रवचनभ-
क्तिरावश्यकापरिहाणिर्मागप्रभावना प्रवचनवत्स-
"लवमिति तीर्थकरत्वस्य ॥ २४ ॥

·षष्ठोऽध्यायः , जिनेन . भगवताऽर्हत्परमोष्ठिनोपदिष्टे निम्रन्थलक्षणे मोक्षव- मनि : रुचिर्दर्शनविशुद्धिः प्रागुक्तलक्षणा । तस्याष्टावजानि- निश्शङ्कितत्वं, निष्काक्षिता, विचिकित्साविरहता, अमूढदृष्टिता, उपबृंहणं, स्थितीकरणं, वात्सल्यं, प्रभावनं चेति ॥ सम्यग्ज्ञा- नादिषु मोक्षसाधनेषु तत्साधनेषु च गुर्वादिषु स्वयोग्यवृत्त्या सत्कार आदरो विनयस्तेन सम्पन्नता विनयसम्पन्नता । अहिं. सादिषु व्रतेषु तत्प्रतिपालनार्थेषु च क्रोधवर्जनादिषु शीलेषु निरवद्या वृत्तिः शीलवतेष्वनतिचारः ॥ जीवादिपदार्थस्वतत्त्ववि- षये सम्यग्ज्ञाने नित्यं युक्तता अभीक्ष्णज्ञानोपयोगः ॥ संसा. रदुःखान्नित्यमीरुता संवेगः ॥ त्यागो दानं, तत्रिविघमाहारदा- नमभयदानं ज्ञानदानं चेति । तच्छक्तितो यथाविधि प्रयुज्य- मानं त्याग' इत्युच्यते ॥ अनिगृहितवीर्यस्य मार्गाविरोधिकाय- क्लेशस्तपः ॥ यथा भाण्डागारे दहने समुत्थिते तत्प्रशमनमनु- ष्ठीयते बहूपकारत्वात्तथाऽनेकवतशीलसमृद्धस्य मुनेस्तपसः कुत- श्चित्प्रत्यूहे समुपस्थिते तत्सन्धारणं समाधिः ॥ गुणवत्दुःखो- पनिपाते निरवद्येन विधिना तदपहरणं वैयावृत्त्यम् ॥ अर्ह- दाचार्यबहुश्रुतेषु प्रवचनेषु च भावविशुद्धियुक्तोऽनुरागो भक्तिः ॥ षण्णामावश्यकक्रियाणां यथाकालं प्रवर्तनमावश्यकामरिहाणिः ॥ ज्ञानतपोजिनपूजाविधिना धर्मप्रकाशनं मार्गप्रभावना ॥ वसे धेनुवत्सधर्मणि नेहः प्रवचनवत्सलत्वम् ॥ तान्येतानि षोडश- कारणानि सम्यग्भाव्यमानानि व्यस्तानि समस्तानि च तीर्थ- करनामकर्मास्सवकारणानि प्रत्येतव्यानि ॥ इदानीं नामात्रवाभिधानानन्तरं गोत्रास्रवे वक्तव्ये सति नीचैर्गोतस्यास्रवविधानार्थमिदमाह-- ॥ परात्मनिन्दाप्रशंसे सदसद्गुणोच्छादनोभावने .

·सर्वार्थसिद्धिः च नीचैर्गोत्रस्य ॥ २५ ॥ तथ्यस्य वा दोषस्योद्भावनं प्रति इच्छा निन्दा । गुणो- द्भावनाभिप्रायः प्रशंसा | यथासंख्यमभिसम्बन्धः- परनिन्दा, आत्मप्रशंसेति ॥ प्रतिबन्धकहेतुसन्निधाने सति अनुद्भूतवृत्तिता अनाविर्भाव उच्छादनम् । प्रतिवन्धकाभावेन प्रकाशवृत्तिता उद्भा- वनम् ॥ अत्रापि च यथाक्रममभिसम्बन्धः- सद्गुणोच्छादनमसद्- गुणोद्धावनमिति ॥ तान्येतानि नीचर्गोतस्यास्रवकारणानि वेदित- ज्यानि ॥ अथोच्चैर्गोत्रस्य क आस्रवविधिरत्रोच्यते- तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुत्सेको चोत्तरस्य ॥ २६ ॥ तदित्यनेन प्रत्यासत्तेनींचैर्गोत्रस्यासवः प्रतिनिर्दिश्यते ॥ अनेन प्रकारेण वृत्तिविपर्ययः ॥ तस्य विपर्ययस्तद्विपर्ययः ॥ का पुनरसौ विपर्ययः । आत्मनिन्दा, परप्रशंसा , सद्गुणोद्धावन- मसद्गुणोच्छादनं च ॥ गुणोत्कृष्टेषु विनयेनावनतिन चैवृत्तिः । विज्ञानादिभिरुत्कृष्टस्यापि सतस्तत्कृतमदविरहोऽनहङ्कारताऽनुत्सेकः । तान्येतान्युत्तरस्योच्चैगोत्रस्यास्रवकारणानि भवन्ति ।। अथ गोत्रानन्तरमुद्दिष्टस्यान्तरायस्य क आस्रव इत्युच्यते- ॥ विघ्नकरणमन्तरायस्य ॥ २७ ॥ दानादीन्युक्तानि दानलाममोगोपभोगवीर्याणि चेत्यत्र ।। तेषां विहननं विनः । विघ्नस्य करणं विघ्नकरणमन्तरायस्यासव- विधिर्वेदितव्यः ॥ अत्र चोद्यते- तत्पदोषनिहवादयो ज्ञानदर्शनावर- णादीनां प्रतिनियता आस्रवहेतवो वर्णिताः; कि ते प्रतिनियतज्ञा- नावरणाद्यास्त्रवहेतव एव उताविशेषणेति । यदि प्रतिनियतज्ञाना- वरणाद्यास्त्रवहेतव एव, आगमविरोधः प्रसज्यते। आगमे हि ।

·सप्तमोऽध्यायः १९९ " - सप्तकर्माणि आयुर्वाणि प्रतिक्षणं युगपदासवन्तीत्युक्तम् । तद्वि; रोधः स्यात् ॥ अथाविशेषेणासवहतोविशेषनिर्देशो न युक्तः इति ॥ अत्रोच्यते- यद्यपि तत्प्रदोषादिभिर्ज्ञानावरणादीनां सर्वासां कर्मप्रकृतीनां प्रदेशबन्धनियमो नास्ति । तथाप्यनुभागनियमहेतु- लेन तत्पदोपनिहवादयो विभज्यन्ते ।। ७ ।। ॥ इति तत्वावृत्ती सर्वार्धासद्धिसज्ज्ञिकायां षष्ठोऽध्यायः॥ ॥ ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय ॥. . ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः ॥ आस्रवपदार्थों व्यख्यातस्तत्मारम्भकाले एवोक्तं "शुभः, पुण्यस्येति " तत्सामान्येनोक्तम् । तद्विशेषप्रतिपत्त्यर्थं कः पुनः शुभ इत्युक्ते इदमुच्यते- ॥ हिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिर्बतम् ॥१॥ प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसेत्येवमादिभिः सूहिंसादयो' निर्देश्यन्ते । तेभ्यो विरमणं विरतिव्रतमित्युच्यते ॥ व्रतमभिस- धिकृतो नियमः ॥ इदं कर्तव्यमिदं न कर्तव्यमिति' वा ॥ ननु च- हिंसादयः परिणामविशेषा अध्रुवाः कथं तेषामपादानत्वमु- च्यते ? बुध्धपाये ध्रुवत्वविवक्षोपपत्तेः ॥ यथा धर्माद्विरमतीत्यत्र य एष मनुष्यः सन्मिन्नबुद्धिः स पश्यति- दुष्करो धर्मः फलं चास्य श्रद्धामात्रगम्यमिति 'स्वबुध्या सम्प्राप्य निवर्तते ॥ एवमि- १ धवमपायेऽपादानमिति सूत्रस्य सद्भावात् ॥. २ प्रेक्षापूर्वका- रीत्यभिप्रायः ॥ ३ आलोचयति ।।

·. - २०० सर्वार्थसिद्धिः हापि य एष मनुप्यः प्रेक्षापूर्वकारी स पश्यति- य एते हिंसादयः परिणामास्ते पापहेतवः पापकर्मणि प्रवर्तमानानिहैव राजानो दण्डयन्ति परत्र च दुःखमाप्नुवन्तीति- स्ववुध्धा सम्प्राप्य निव- तते ॥ ततो बुध्द्या ध्रुवत्वविवक्षोपपत्तेरपादानत्वं युक्तम् ॥ विरति- शब्दः प्रत्येकं परिसमाप्यते-हिंसाया विरतिः, अनृताद्विरतिरि- त्येवमादि । तत्र- अहिंसावतमादौ क्रियते प्रधानत्वात् । सत्या- दीनि हि तत्परिपालनार्थानि सस्यस्य वृतिपरिक्षेपवत् ॥ सर्वसा- वद्यनिवृत्तिलक्षणसामायिकापेक्षया एक व्रतं , तदेव छेदोपस्थापना- पेक्षया पञ्चविधमिहोच्यते ॥ ननु च- अस्य व्रतस्यास्रवहेतुत्वमनु- पपन्नं संवरहेतुप्वन्तर्भावात् । सॅवरहेतवो वक्ष्यन्ते गुप्तिसमित्या- दयः । तत्र दगविधे धर्मे सर्यमे वा ब्रतानामन्तर्भाव इति ॥ नैष दोपः-तत्र सॅवरो निवृत्तिलक्षणो वक्ष्यते । प्रवृत्तिश्चात्र दृश्यते हिंसानृतादत्तादानादिक्रियाप्रतीतः, गुप्यादिसँवरपरिकर्मत्वाच्च ॥ व्रतेषु हि कृतपरिकर्मा साधुः सुखेन सॅवरं करोतीति ततः पृथक्त्वेनो- पदेशः क्रियते ॥ननु च- षष्ठमणुव्रतमस्ति रात्रिभोजनविरमणं तदिहो- पसंख्यातव्यम् । न। भावनास्वन्तर्भावात् । अहिंसावतभावना हि वक्ष्यन्ते । तत्र आलोकितपानभोजनभावना कायति ॥ तस्य पञ्चतयस्य व्रतस्य भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ देशसर्वतोऽणुमहती ॥२॥ देगः एकदेशः । सर्वः सकलः । देशश्च सर्वश्च देशस ताभ्यां देगसर्वतः । विरतिरित्यनुवर्तते । अणु च महच्चाणुमहती । प्रताभिसन्चन्यानपुंसकलिङ्गनिदेंगः ॥ यथासंख्यमभिसन्वध्यते । देगतो विरतिरणुनतं सर्वतोविरतिर्महाव्रतमिनि द्विधा भिद्यते १ दाविषधर्मान्यतमे, ·सप्तमोऽध्यायः २०१ -- प्रत्येकं व्रतम् ॥ एतानि व्रतानि भावितानि वरौषधवद्यत्नवते दुःखनिवृत्तिनिमित्तानि भवन्ति ॥ किमर्थ कथं वा भावनं तेषामित्यत्रोच्यते- ॥ तत्स्थैर्यार्थ भावनाः पञ्चपञ्च ॥ ३ ॥ तेषां व्रतानां स्थिरीकरणायैकैकस्य व्रतस्य पंचपंच भावना वेदितव्याः ॥ यद्येवमाद्यस्याहिंसावतस्य भावनाः का इत्यत्रोच्यते- ॥ वाड्मनोगुप्तीर्यादाननिक्षेपणसमित्यालो- कितपानभोजनानि पञ्च ॥ ४ ॥ वाग्गुप्तिः । मनोगुप्तिः । इर्यासमितिः । आदाननिक्षेपण- समितिः । आलोकितपानभोजनमित्येताः पञ्चाहिंसाव्रतस्य भावनाः ॥ अथ द्वितीयस्य व्रतस्य का इत्यत्रोच्यते-- क्रोधलोमभीरुत्वहास्यप्रत्याख्यानान्यनु- वीचिभाषणं च पञ्च ॥ ५॥ क्रोधप्रत्याख्यानम् । लोभप्रत्याख्यानम् । भीरुत्वप्रत्याख्या- नम् । हास्यप्रत्याख्यानम् । अनुवीचिभाषणं चेत्येताः पञ्चभावनाः सत्यवतस्य ज्ञेयाः ॥ अनुवीचिभाषणं निरवद्यानुभाषणमित्यर्थः ॥ इदानीं तृतीयस्य व्रतस्य का भावना इत्यताह- ॥शून्यागारविमोचितावासपरोपरोधाकरणभैक्षशुद्धि- सद्धर्माविसंवादाः पञ्च ॥ ६ ॥ शून्यागारेषु गिरिगुहातरुकोटरादिप्वावासः । परकीयेषु च ·- सर्वार्थसिद्धिः विमोचितेवावासः । परेषामुपरोधाकरणम् । आचारशास्त्रमार्गेण मैक्षशुद्धिः। ममेदं तवेदमिति सधर्मभिरविसंवादः । इत्येताः पश्चादत्तादानविरमणव्रतस्य भावनाः ॥ अथेदानी ब्रह्मचर्यव्रतस्य भावना वक्तव्या इत्यत्राह- ॥ स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहराङ्गनिरीक्षणपूर्वरता- नुस्मरणवृष्येष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागाः पंच ॥७॥ त्यागशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते । स्त्रीरागकथाश्रवणत्यागः। तन्मनोहराङ्गनिरीक्षणत्यागः । पूर्वरतानुस्मरणत्यागः । वृष्येष्टरस- त्यागः। शरीरसंस्कारत्यागश्चेति चतुर्थव्रतस्य भावनाः पञ्च विज्ञेयाः ॥ अथ पञ्चमन्नतस्य भावनाः का इत्यत्रोच्यते-- ॥मनोज्ञामनोज्ञेन्द्रियविषयरागद्वेषवर्जनानि पञ्च ॥८॥ पञ्चानामिन्द्रियाणां स्पर्शनादीनामिष्टानिष्टेषु विषयेषूपनिष- तितेषु स्पर्शादिषु रागद्वेषवर्जनानि पञ्च आकिचन्यस्य व्रतस्य भावनाः प्रत्येतव्याः॥ किञ्चान्यद्यथाऽमीषां व्रतानां इढिमार्थ भावनाः प्रतीयन्ते तद्विपश्चिद्भिरिति भावनोपदेशः, तथा तदर्थं तद्विरोधिप्वपीत्याह- ॥ हिंसादिविहामुत्रापायावद्यदर्शनम् ॥ ९ ॥ अभ्युदयनिःश्रेयसार्थानां क्रियाणां विनाशकप्रयोगोऽपायः । अवयं गर्यम् । अपायश्चावचं चापायावये तयोर्दर्शनमपाया- बद्यदर्गनं भावयितन्यम् ॥ क? इहामुत्र च । केपु! हिंसा- दिपु || कथमिति चेदुच्यते--हिंसायां तावत्, हिंस्रो हि नित्योद्वेज- नायः सततानुबद्धवैरश्च इह च वयवन्धपरिक्लेगादीन् प्रतिलभते । " ·सप्तमोऽध्यायः २०३ प्रेत्य चाशुभां गतिम् । गर्हितश्च भवतीति हिंसायां व्युपरमः श्रेयान् ॥ तथा अनृतवादी अश्रद्धेयो भवति इहैव च जिव्हा. छेदादीन् प्रतिलभते । मिथ्याख्यानदुः। खितेभ्यश्च बद्धवैरेभ्यो बहूनि व्यसनान्यवाप्नोति प्रेत्य चाशुभां गति, गर्हितश्च भवतीति अनृतवचनात् व्युपरमः श्रेयान् ॥ तथा स्तेनः परद्रव्यापहरणासक्तः सर्वस्योद्वेजनीयो भवति । इहैव चाभिघातवधवन्धहस्तपादकर्णनासो- रौष्ठच्छेदनभेदनसर्वस्वहरणादीन् प्रतिलभते प्रेत्य चाशुभां गतिं , गर्हितश्च भवतीति स्तेयात् व्युपरतिः श्रेयसी ॥ तथा अब्रह्मचारी मदविभ्रमोब्रान्तचित्तो वनगज इव वासितावञ्चितो विवशो वध. बन्धनपरिक्लेशाननुभवति । मोहाभिभूतत्त्वाच्च कार्याकार्यानभिज्ञो न किञ्चित्कुशलमाचरति । पराङ्गनालिङ्गनसङ्गकृतरतिश्चेहैव वैरानु- बन्धिनो लिङ्गच्छेदनवधवन्धसर्वस्वहरणादीनपायान् प्रामोति । प्रेत्य चाशुभां गतिमश्नुते, गर्हितश्च भवति, अतो विरतिरात्महिता ॥ तथा परिग्रहवान् शकुनिरिव गृहीतमांसखण्डोऽन्येषां तदर्थिनां पतत्रिणामिहैव तस्कारादीनामभिभवनीयो भवति । तदर्जनरक्षण- प्रयत्नकृतांश्च दोषान् बहूनवामोति न चास्य तृप्तिर्भवति इन्धनै- रिवामेः । लोमाभिभूतत्वाञ्च कार्याकार्यानपेक्षो भवति प्रेत्य चाशुमा गतिमास्कन्दते । लुब्धोऽयमिति गर्हितश्च भवतीति तद्विरमणं श्रेयः ॥ एवं हिंसादिप्वपायावद्यदर्शनं भावनीयम् ॥ हिंसादिषु भावनान्तरप्रतिपादनार्थमाह- ॥ दुःखमेव वा ॥ १०॥ हिंसादयो दुःखमेवेति भावयितव्याः ॥ कथं हिंसादयो दुःखम् । दुःखकारणत्वात् । यथा अन्नं वै प्राणा इति ॥ कार. गस्य कारणत्वाद्वा यथा धनं प्राणा इति । धनकारणमन्नपानं अन्नपानकारणाः प्राणा इति ॥ तथा हिंसादयोऽसद्वेद्यकर्मकारणम् ।

·२०४ सर्वार्थसिद्धिः असद्वेधकर्म च दुःखकारणमिति दुःखकारणे दुःखकारणकारणे वा दुःखोपचारः ॥ तदेतत् दुःखमेवेति भावनं परीत्मसाक्षिकमवग- न्तव्यम् (3) ।। ननु च तत्सर्व न दुःखमेव विषयरतिसुखसद्भावात् । न तत्सुखं वेदनाप्रतिकारत्वात्कच्छूकण्डूयनवत् ।। पुनरपि भावनान्तरार्थमाह- ॥ मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थानि च सत्त्वगुणा- धिकक्लिश्यमानाविनेयेषु ॥ ११ ॥ परेषां दुःखानुत्पत्त्यभिलाषो मैत्री । वदनप्रसादादिभिरभि- ध्यज्यमानान्तर्भक्तिरागः प्रमोदः । दीनानुग्रहमावः कारुण्यम् । रागद्वेषपूर्वकपक्षपाताभावो माध्यस्थम् । दुष्कर्मविपाकवशानाना- योनिषु सीदन्तीति सत्त्वा जीवाः। सम्यग्ज्ञानादिभिः, प्रकृष्टा गुणाधिकाः । असāद्योदयापादितक्लेशाः क्लिश्यमानाः । तत्त्वार्थ- श्रवणग्रहणाभ्यामसम्पादितगुणा अविनेयाः । एतेषु सत्त्वादिषु - यथासंख्यं मैत्र्यादीनि भावयितव्यानि ॥ सर्वसत्त्वेषु मैत्री , गुणा- -विकेषु प्रमोदः, क्लिश्यमानेषु कारुण्यं , अविनेयेषु माध्यस्थमित्येवं भावयतः पूर्णान्यहिंसादीनि ब्रतानि भवन्ति ॥ पुनरपि भावनान्तरमाह--- ॥ जगत्कायस्वभावौ वा संवेगवैराग्यार्थम् ॥ १२ ॥ जगत्स्वमावस्तावदनादिरनिधनो वेत्रासनझल्लरीमृदङ्गनिमः। अत्र जीवा अनादिसंसारेऽनन्तकालं नानायोनिषु दुःख भोज- भोज पर्यटन्ति । न चात्र किञ्चिन्नियतमस्ति । जलबुद्बुदोपमं १ अन्न 'परत्रात्रसाक्षिकमिति पाठस्तालपत्रपुस्तके वर्तते । . । परन्नात्मसाक्षिकमित्यन्यः पाठस्तृतीयपुस्तके वर्तते ॥

·सप्तमोऽध्याय २०५ -- जीवितं, विद्युन्मेघादिविकारचपला भोगसम्पद इत्येवमादि जगत्स्व- भावचिन्तनात्संसारात्संवेगो भवति ॥ कायस्वभावश्च अनित्यता दुःख- हेतुत्वं निःसारता अशुचित्वमित्येवमादि ॥ कायस्वभावचिन्तनाद्वि- प्रयरागनिवृत्तवैराग्यमुपजायते इति जगत्कायस्वभावौ भावयितव्यौ । अत्राह उक्तं भगवता हिंसादिनिवृत्तिव्रतमिति, तत्र न जानीमः के हिंसादयः क्रियाविशेषा इत्यत्रोच्यते । युगप- द्वक्तुमशक्यत्वात्तल्लक्षणनिर्देशस्य क्रमप्रसङ्गे याऽसावादौ चोदिता सैव- तावदुच्यते- ॥ प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा ॥ १३ ॥ प्रमादः सकषायत्वं तद्वानात्मपरिणामः प्रमत्तः प्रमत्स्य योगः प्रमत्तयोगः तस्मात्प्रमत्तयोगात् इन्द्रियादयो दशप्राणास्तेषां यथासंभवं व्यपरोपणं वियोगकरणं हिंसेत्यभिधीयते ॥ सा प्राणिनो दुःखहेतुत्वादधर्महेतुः ॥ प्रमत्तयोगादिति विशेषणं केवलं प्राणव्य- परोपणं नाधर्मायेति ज्ञापनार्थम् ॥ उक्तं च- वियोजयति चासु- 'भिन च वधेन सॅयुज्यते इति ॥ उक्तं च- उच्चाळिदमि पादे इरियासमिदस्स 'णिमामठ्ठाणे । आवादेज्ज कुळिङ्गो मरेज तं जोगमासेज ॥१॥णहि तस्स तणिमितो बन्धो सुहमोवि देसिदो समये ॥ मुच्छापरिग्गहोत्ति य अझ्झप्पपमाणदो मणिदो ॥२॥ ननु च प्राणव्यपरोपणाभावेऽपि प्रमत्तयोगमात्रादेव हिंसेप्यते । उक्तं च-- मरद व जियदु व. जीवो अयदा- चारस्स णिच्छिदा हिंसा। पयदस्स णत्थि बन्धो हिंसामि. तेण समिदस्स ॥ १॥ इति । नैष दोषः । अत्रापि प्राणव्य- । ܕ܇ - १,एकेन्द्रियादिषु यावतां सम्भवस्तावतां व्यपरोपणम् । २ प्रियेत ३ पादयोगम्. १ आसाद्य, ५ अध्यात्म ॥

·- - २०६ सर्वार्थसिद्धिः परोपणमस्ति भावलक्षणम् ॥ तथा चोक्तम्- स्वयमेवात्मनाss त्मानं हिनस्त्यात्मा प्रमादवान् । पूर्व प्राण्यन्तराणान्तु पश्चा- स्थाद्वा न वा वधः ॥ १॥ इति ॥ आह अभिहितलक्षणा हिंसा; तदनन्तरोद्दिष्टमनृतं किं लक्षणमित्यत्रोच्यते- । असदभिधानमनृतम् ॥ १४ ॥ सच्छब्दः प्रशंसावाची न सदसदप्रशस्तमिति यावत् । असतोऽर्थस्याभिधानमसदभिधानमनृतम् || ऋतं सत्यं न ऋत. मनृतम् ॥ किं पुनरप्रशस्तं ? प्राणिपीडाकरं यत्तदप्रशस्तम् ।। विद्यमानार्थविषयं वा अविद्यमानार्थविषयं वा ॥ उक्तं च- प्रागवाहिंसाप्रतिपालनार्थमितरद्रतमिति। तस्माद्धिसाकर्मवचोऽनृत- मिति निश्चयम् ॥ अथानृतानन्तरमुद्दिष्टं यत्स्तेयं तस्य कि लक्षणमित्यत आह- ॥ अदत्तादानं स्तेयम् ॥ १५॥ आदानं ग्रहणमदत्तस्यादानमदत्तादानं स्तेयमित्युच्यते । यद्येवं कर्मनोकर्मग्रहणमपि स्तेयं प्राप्नोति अन्येनादत्तत्त्वात् ॥ नैष दोषः । दानादाने यत्र सम्भवतस्तत्रैव स्तेयव्यवहारः । कुतः ? अदत्तग्रहणसामर्थ्यात् ॥ एवमपि भिक्षोमिनगरादिषु भ्रमणकाले रथ्याद्वारादिप्रवेशाददत्तादानं प्रामोति ॥ नैष दोषः। सामान्येन मुक्तत्वात् । तथाहि- अयं भिक्षुः पिहितद्वारा- दिषु न प्रविशति अमुक्तत्वात् ॥ अथवा प्रमत्तयोगादित्यनु- वर्तते प्रमत्तयोगाददत्तादानं यत् तत्स्तेयमित्युच्यते ॥ न च रथ्यादि प्रविशतः प्रमत्तयोगोऽस्ति । तेनैतदुक्तं भवति यत्र संक्ले- 'शपरिणामेन प्रवृत्तिस्तत्र स्तेयं भवति बाह्यवस्तुनो ग्रहणे वाऽ ग्रहणे च ॥ ? - ·सप्तमोऽध्यायः २०७ अथ चतुर्थमब्रह्म किं लक्षणमित्यत्रोच्यते- ॥ मैथुनमब्रह्म ॥ १६ ॥ स्त्रीपुंसयोश्चारित्रमोहोदये सति रागपरिणामाविष्टयोः पर- स्परस्पर्शनं प्रति इच्छा मिथुनम् । मिथुनस्य कर्म मैथुनमित्यु- च्यते । न सर्व कर्म । कुतः-लोके शास्त्रे च तथा प्रसिद्धेः । लोके तावदागोपालादिप्रसिद्धं स्त्रीपुंसरागपरिणामनिमित्तं चेष्टितं मैथुनमिति । शास्त्रेऽपि अश्ववृषभयोमैथुनेच्छायामित्येवमादिषु तदेव गृह्यते ॥ अपि च प्रमत्तयोगादित्यनुवर्तते तेन स्त्रीपुंसमिथुनविषयं रतिसुखार्थ चेष्टितं मैथुनमिति गृह्यते न सर्वम् ॥ अहिंसादयो धर्मा यस्मिन् परिपाल्यमाने बृंहन्ति वृद्धिमुपयान्ति तद्ब्रह्म । न ब्रह्म अब्रह्म । किं तत् ? मैथुनम् ॥ तत्र हिंसादयो दोषाः पुष्यन्ति ॥ यस्मान्मैथुन सेवनप्रवणः स्थास्नूँश्चरिष्णून् प्राणिनो हिनस्ति । मृषावादमाचष्टे । अदत्तमादते । सचेतनमितरच परिग्रह गृह्णाति ॥ अथ पञ्चमस्य परिग्रहस्य किं लक्षणमित्यत आह- ॥ मूर्छा परिग्रहः ॥ १७ ॥ मूर्छत्युच्यते । का मूर्छा ? बाह्यानां गोमहिषमणिमुक्ता- दीनां चेतनाचेतनानां रागादीनामुपधीनां च संरक्षणार्जनसंस्कारा- दिलक्षणान्यावृत्तिा ॥ ननु च- लोके वातादिप्रकोपविशेषस्य मूळेति प्रसिद्धिरस्ति तहणं कस्मान्न भवति ? सत्यमेवैतत् । मूर्छतिरयं मोहसामान्ये वर्तते । सामान्यचोदनाश्च विशेषेप्वव- तिष्ठन्त इत्युक्ते विशेष व्यवस्थितः परिगृह्यते । परिग्रहप्रकरणात् ।। एवमपि बालस्य परिग्रहत्वं न प्राप्नोति । अध्यात्मिकस्य संग्रह. णात् ॥ सत्यमेवैतत्-प्रधानत्वादभ्यन्तर एव संगृह्यते । असत्यपि ·। २०८ सर्वार्थसिद्धिः बाझे ममेदमिति सङ्कल्पवान् सपरिग्रहो भवति ॥ अथ वाह्यः परि- ग्रहो न भवत्येव । भवति च मूर्छाकारणत्वाद्यदि ममेदमिति, सकल्प- परिग्रहसज्ञानाद्यपि परिग्रहः प्रामोति; तदपि हि ममेदमिति सर- रुप्यते रागादिपरिणामवत् ॥ नैष दोषः- प्रमत्तयोगादित्यनुवर्तते । ततो ज्ञानदर्शनचारित्रवतोऽप्रमत्तस्य मोहाभावान्न मूर्छाऽस्तीति निःपरिग्रहत्वं सिद्धम् ॥ किञ्च तेषां ज्ञानादीनामहेयत्वादात्म- स्वभावत्वादपरिग्रहत्वं । रागादयः पुनः कर्मोदयतन्त्रा इति अना- मस्वभावत्वाद्धेयाः । ततस्तेषु सङ्कल्पः परिग्रह इति युज्यते । तन्मूलाः सर्वे दोषाः ॥ ममेदमिति हि सति संकल्पे संरक्ष. णादयः सञ्जायन्ते । तन च हिंसाऽवश्यम्भाविनी । तदर्थमन्त जल्पति । चौर्य वा आचरति । मैथुने च कर्मणि प्रयतते । तत्प्रभवा नरकादिषु दुःखप्रकाराः ॥ एवमुक्तेन प्रकारेण हिंसादिदोषदर्शिनोऽहिंसादिगुणाहि- तचेतसः परमप्रयत्नस्याहिंसादीनि व्रतानि यस्य सन्ति सः- ॥ निश्शल्यो व्रती ।। १८॥ शृणाति हिनस्तीति शल्यम् । शरीरानुप्रवेशिकाण्डादि- प्रहरणं तच्छल्यमिव शल्यं; यथा तत् प्राणिनो बाधाकरं तथा शरीरमानसबाधाहेतुत्वाकर्मोदयविकारः शल्यमित्युपर्यते ॥ तत्रि- विधम् - मायाशल्यम् । निदानशल्यम् । मिथ्यादर्शनशल्यमिति ॥ माया निकृतिर्वश्चना । निदानं विषयभोगाकाड्डा । मिथ्यादर्श- नमतत्त्वश्रद्धानम् । एतस्मात्रिविधाच्छल्यान्निष्क्रान्तो निश्शल्यो व्रती इत्युच्यते ।। अत्र चोद्यते- शल्याभावान्निःशल्यः प्रता- मिसम्बन्धाद्रती, न निश्शल्यत्वाती भवितुमर्हति । नहि देवदत्तो दण्डसम्बन्धाच्छली भवति इत्यत्रोच्यते- उभयविशेषणविशिष्टत्वान्न - ·सप्तमोऽध्यायः २०९ हिंसाद्युपरतिमानसम्बन्धात् व्रती भवत्यन्तरेण शल्याभावम् । सति शल्यापगमे व्रतसम्बन्धात् व्रती विवक्षितो यथा बहुक्षीरवृतो गोमानिति व्यपदिश्यते । बहुक्षीरघृताभावात्सतीष्वपि गोषु न गोमांस्तथा सशल्यत्वात्सत्स्वपि व्रतेषु न व्रती ॥ यस्तु निःशल्यः स व्रती। तस्य भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ अगार्यनगारश्च ॥ १९॥ प्रतिश्रयार्थिभिः अङ्गयते इति अगारं वेश्म , तद्वानगारी। न विद्यते अगारमस्येत्यनगारः ॥ द्विविधो व्रती अगारी अनगार- श्चेति ॥ ननु चात्र विपर्ययोऽपि प्रामोति- शून्यागारदेवकुलाद्या- वासस्य मुनेरगारित्वं, अनिवृत्तविषयतृष्णस्य कुतश्चित्कारणाद् गृह विमुच्य वने वसतोऽनगारत्वञ्च प्रामोतीति ॥ नैष दोषः । भावागारस्य विवक्षितत्वात् ॥ चारित्रमोहोदये सत्यगारसम्बन्ध प्रत्यनिवृत्तः परिणामो भावागारमित्युच्यते || स यस्यासावगारी ॥ वने वसन्नपि च गृहे वसन्नपि तदभावादनगार इति च भवति ।। ननु चागारिणो बतित्वं न पामोति असकलव्रतत्वात् ।। नैष दोषः । नैगमादिनयापेक्षया अगारिणोऽपि व्रतित्वमुपपद्यते । नगरावासवत् ॥ यथा गृहे अपवरके वा वसन्नपि नगरावास इत्युच्यते । तथा असकलवतोऽपि नैगमसंग्रहव्यवहारनयापेक्षया वतीति व्यपदिश्यते ।। अत्राह किं हिंसादीनामन्यतमस्माद्यः प्रतिनिवृत्तः स खल्वगारी व्रती । नैवम् ॥ किं तर्हि ? । पञ्चतय्या अपि-विरते- कल्येन विवक्षित इत्युच्यते- ॥ अणुव्रतोऽगारी ॥ २०॥ १ आश्रयामिः ·सर्वार्थसिद्धिः - अणुशब्दोऽसवचनः । अणूनि व्रतान्यस्य अणुव्रतोऽगारी- त्युच्यते ॥ कथमस्य व्रतानामणुत्वं? सर्वसावधनिवृत्यसम्भवात् ॥ कुतस्तीसौ निवृत्तः त्रसपाणिव्यपरोपणानिवृत्तः अशारीत्याद्य- मणुव्रतम् ॥ स्नेहमोहादिवशाद् गृहविनाशे ग्रामविनाशे वा कारण- मित्यभिमतादसत्यवचनानिवृत्तो गृहीति द्वितीयमणुव्रतम् ।। अन्य- पीडाकरपार्थिवभयादिवशादवश्यं परित्यक्तमपि यददत्तं ततः प्रति- निवृत्तादरः श्रावक इति तृतीयमणुव्रतम् ॥ उपाचाया अनुपात्ता- याश्च पराङ्गनायाः सङ्गानिवृत्तरतिहीति चतुर्थमणुव्रतम् ॥ धन- धान्यक्षेत्रादीनामिच्छावशात् कृतपरिच्छेदो गृहीति पञ्चममणुव्रतम् ।। आह अपरित्यक्तागारस्य किमतावानेव विशेषः आहोस्वि- दस्ति कश्चिदन्योऽपीत्यत आह- ॥ दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकपोषधोपवासो- पभोगपरिभोगपरिमाणातिथिसविभागवतसम्पन्नश्च ॥ विरतिशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते । दिग्विरतिः। देश- विरतिः। अनर्थदण्डविरतिरिति ॥ एतानि त्रीणि गुणवतानि ब्रतशब्दस्य प्रत्येकममिसम्बन्धात् ॥ तथा सामायिकनतम् । पोष- धोपवासवतम् । उपभोगपरिमोगपरिमाणवतम् । अतिथिसंविभाग- व्रतमिति ॥ एतैः सम्पन्नो गृही विरताविरत इत्युच्यते । तद्यथा- दिक्पाच्यादिः तत्र प्रसिद्धैरमिज्ञानरवधिं कृत्वा निय- भने दिग्विरतिव्रतम् ॥ तनो वहिस्त्रसस्थावरव्यपरोपणनिवृत्तर्महा- व्रतत्वमवसेयम् । तत्र लामे सत्यपि परिणामस्य निवृत्तेोमनिरा सश्च कृतो भवति ।। प्रामादीनामवधृतपरिमाणप्रदेशो देशः। ततो बहिनिवृत्तिर्देशविरतिव्रतम् । पूर्ववद्वहिर्महावतत्वं व्यवस्थाप्यम् ॥ असत्युपकारे पापादानहेतुरनर्थदण्डः । ततो विरतिरनर्थदण्डविरतिः ॥

·। सप्तमोऽध्याय २११ अनर्थदण्डः पंचविधः । अपध्यानम् । पापोपदेशः । प्रमादाचरितम् । 'हिंसाप्रदानम् । अशुभश्रुतिरिति ॥ तत्र परेषां जयपराजयवधबन्ध- नाङ्गच्छेदपरस्वहरणादि कथं स्यादिति मनसा चिन्तनमपध्यानम् ॥ तिर्यक्क्लेशवाणिज्यप्राणिवधकारम्भकादिषु पापसँयुक्तं वचनं पापोप- देशः ॥ प्रयोजनमन्तरेण वृक्षादिच्छेदनभूमिकुट्टनसलिलसेचनाद्यव- द्यकार्य प्रमादाचरितम् ॥ विषकण्टकशस्त्राग्निरज्जुकशादण्डादिहिं- सोपकरणप्रदानं हिंसाप्रदानम् ॥ हिंसागारादिप्रवर्धनदुष्टकथाश्रव; णशिक्षणव्यापृतिरशुभश्रुतिः ॥ समेकीभावे वर्तते । तद्यथा सङ्गतं घृतं सगतं तैलमित्युच्यते एकीभूतमिति गम्यते । एकत्वेन अयनं गमनं समयः, समय एव सामायिक, समयः प्रयोजनमस्येति वा विगृह्य सामायिकम् ॥ इयति देशे एतावति काले इत्यवधारित सामायिक स्थितस्य महाव्रतत्वं पूर्ववद्वेदितव्यम् ॥ अणुस्थूलकृ. तहिंसादिनिवृत्चेस्सयमप्रसङ्ग इति चेन्न । तद्धातिकर्मोदयासद्भावात् ।। महाव्रतत्वाभाव इति चेदुपचाराद्राजकुले सर्वगतचैत्राभिधानवत् ।। प्रोषधशब्दः पर्वपर्यायवाची ॥ शब्दादिग्रहणं प्रति निवृत्तौत्सु- क्यानि पञ्चापीन्द्रियाण्युपेत्य तस्मिन् वसन्तीत्युपवासः । चतुर्विधा- हारपरित्याग इत्यर्थः ॥ प्रोषधे उपवासः प्रोषधोपवासः । स्वशरीर- संस्कारकारणस्नानगन्धमाल्याभरणादिविरहितः शुभावकाशे साधु- निवासे चैत्यालये स्वप्रोषधोपवासगृहे वा धर्मकथाचिन्तनावहि- तान्तःकरणः सन्नुपवसेत् निरारम्भश्रावकः ॥ उपभोगोऽशनपान- गन्धमाल्यादिः। परिभोग आच्छादनप्रावरणालङ्कारशयनासनगृह- यानवाहनादिः । तयोः परिमाणमुपभोगपरिभोगपरिमाणम् ॥ मधु मांसं मद्यश्च सदा परिहर्तव्यं त्रसघातानिवृत्तचेतसा ॥ केतक्यर्जुन- पुष्पादीनि शृंगवेरमूलकादीनि बहुजन्तुयोनिस्थानान्यनन्तकायव्य. पदेशाणि परिहर्तव्यानि बहुधाताल्पफलत्वात् ॥ यानवाहनामर- ·२१२ सर्वार्थसिद्धिः णादिप्वेतावदेवेष्टमतोऽन्यदनिष्टमित्यनिष्टान्निवर्तनं कर्तव्यं कालनि- यमेन यावज्जीव वा यथाशक्ति ॥ सॅयममविनाशयन्नततीत्यतिथिः । अथवा नास्य तिथिरस्तीत्यतिथिः अनियतकालागमन इत्यर्थः ।। अतिथये सॅविभागोऽतिथिसॅविभागः । स चतुर्विधः- भिक्षोपकरणौ- षधप्रतिश्रयमेदात् ॥ मोक्षार्थमभ्युद्यतायातिथये सॅयमपरायणाय शुद्धाय शुद्धचेतसा निरवद्या भिक्षा देया। धर्मोपकरणानि च सम्यग्दर्शनाद्युपवृंहणानि दातव्यानि । औषधमपि योग्यमुपयोज- नीयम् । प्रतिश्रयश्च परमधर्मश्रद्धया प्रतिपादयितव्य इति ॥ .. शब्दो वक्ष्यमाणगृहस्थधर्मसमुच्चयार्थः ॥ कः पुनरसौ ?-- ॥ मारणान्तिकी सल्लेखना जोषिता ॥२२॥ स्वपरिणामोपात्तस्यायुष इन्द्रियाणां बलानां च कारणवशा- सहयो मरणम् । अन्तग्रहणं तद्भवमरणप्रतिपत्त्यर्थम् । मरणमन्तः मरणान्तः। स प्रयोजनमस्य इति मारणान्तिकी ॥ सम्यक्कायक- पायलेखना सल्लेखना । कायस्य वाह्यस्याभ्यन्तराणां च कषायाणां तत्कारणहापनक्रमेण सम्यग्लेखना सल्लेखना । तां मारणान्तिकी सल्लेखनां जोषिता सेविता गृहीत्यभिसम्बध्यते ॥ ननु च विस्प- टार्थ सेवितेत्येवं वक्तव्यम् । न । अर्थविशेषोपपत्तेः। न केवलं सेवनमिह परिगृह्यते । किं तर्हि ? प्रीत्यर्थोऽपि- यस्मादसत्यां प्रीतौ वलान्न सल्लेखना कार्यते। सत्यां हि प्रीती स्वयमेव करोति । स्यान्मतमात्मवधः प्रामोति स्वामिसन्धिपूर्वकायुरादिनि- वृत्तेः ॥ नैष दोषः । अप्रमत्वात् । प्रमत्तयोगात्माणव्यपरोपण हिंसेत्युक्तम् । न चास्य प्रमादयोगोऽस्ति । कुतः? रागाद्यमावात् । १ तिथिपर्वोत्सवाः सर्वे त्यक्ता येद महात्मना-॥ अतिथिं तं विजानीयाच्छेषमभ्यागतं विदुः ॥१॥ M ·सप्तमोऽध्यायः । रागद्वेषमोहाविष्टस्य हि विषशस्त्राद्युपकरणप्रयोगवशादात्मानं प्रतः स्वघातो भवति, न सल्लेखनां प्रतिपन्नस्य रागादयः सन्ति ततो नात्मवधदोषः ॥ उक्तं च-रागादीणमणुप्पा अहिंसगत्ति भासिदं समये । तेसिं चेदुप्पत्ती हिंसेत्ति जिणेहि णिद्दिष्टा ॥१॥ किञ्च- मरणस्यानिष्टत्वाद्यथा वणिजो विविधपण्यदानादानसञ्चयपरस्य स्वगृ- हविनाशोऽनिष्टः, तद्विनाशकारणे च कुतश्चिदुपस्थिते यथाशक्ति च परिहरति , दुःपरिहारे च पण्यविनाशो यथा न भवति तथा यतते एवं गृहस्थोऽपि व्रतशीलपण्यसञ्चये प्रवर्तमानः तदाश्रयस्य न पातमभिवाञ्छति । तदुपप्लवकारणे चोपस्थिते स्वगुणाविरोधेन परिहरति । दुःपरिहारे च यथा स्वगुणविनाशो न भवति तथा प्रयतत इति कथमात्मवधो भवेत् ।। अत्राह निःशल्यो व्रतीत्युक्तं तत्र च तृतीयं शल्यं मिथ्या- दर्शनम् । ततः सम्यग्दृष्टिना तिना निःशल्येन भवितव्यभि- त्युक्तं तत्सम्यग्दर्शनं किं सापवादं निरपवादमिति? उच्यते- कस्यचिन्मोहनीयावस्थाविशेषात्कदाचिदिमे भवन्त्यपवादाः- ॥ शङ्काकाङ्क्षाविचिकित्साऽन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः सम्यग्दृष्टेरतिचाराः ॥ २३ ॥ निःशङ्कितत्वादयो व्याख्याता दर्शनविशुद्धिरित्यत्र । तत्म- तिपक्षभूताः शङ्कादयो वेदितव्याः । अथ प्रशंसासंस्तवयोः को विशेषः ? मनसा मिथ्यादृष्टेनिचारित्रगुणोद्भावनं प्रशंसा, भूता- भूतगुणोद्भाववचनं संस्तव इत्ययमनयोर्भेदः ॥ ननु च सम्य- ग्दर्शनमष्टाङ्गमुक्तं तस्यातिचारैरप्यष्टभिर्भवितव्यम् ॥ नैष दोषः ॥ व्रतशीलेषु पञ्चपञ्चातिचारा इत्युत्तरत्र विवक्षुणाऽऽचार्येण प्रशं- , १ अनुत्पाद इत्यर्थः २ अहिंसकत्वमिति, ·२१४ सर्वार्थसिद्धिः सासंस्तवयोरितरानतिचारानन्तव्य पचवातिनारा उताः ॥ आह सम्यग्दृष्टेरतिचारा उक्ताः किमेवं प्रतगीलप्यपि भवन्तीति । ओमित्युक्त्वा तदतिचारसंख्यानिटगार्थमाह- ॥ व्रतशीलेषु पञ्च पञ्च यथाक्रमम् ॥ २४ ॥ व्रतानि च शीलानि च प्रतगीलानि तेषु बतशीलेगु । शीलग्रहणमनर्थकम्, व्रतग्रहणेनव सिद्धेः नानर्थकम् - विशे. पज्ञापनार्थ व्रतपरिरक्षणार्थ गीलमिति दिग्विरत्यादीनीह शील. ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ अगार्यधिकारात् अगारिणो व्रतगीलेषु पंच पंचाति- चारा वक्ष्यमाणा यथाक्रमं वेदितव्याः । तद्यथा- आयस्य ताव- दहिंसावतस्य- ॥ बन्धवधच्छेदातिभारारोपणान्नपाननिरोधाः ॥२५॥ अभिमतदेशगतिनिरोधहेतुबन्धः ॥ दण्डकशावेत्रादिमिरमि- घातः प्राणिनां वधः। न प्राणव्यपरोपणम् । ततः प्रागवास्य विनिवृत्तत्त्वात् ॥ कर्णनासिकादीनामवयवानामपनयनं छेदः ।। न्याय्यभारादतिरिक्तवाहनमतिमारारोपणम् ॥ गवादीनां क्षुत्पिपा. सावाधाकरणमन्नपाननिरोधः ॥ एते पंचाहिंसाणुव्रतस्यातिचाराः ।। ॥ मिथ्योपदेशरहोभ्याख्यानकूटलेखक्रिया- न्यासापहारसाकारमन्त्रभेदाः ॥ २६ ॥ अभ्युदयनिःश्रेयसार्थेषु क्रियाविशेषेषु अन्यस्यान्यथा प्रव- तनमतिसन्धापन वा मिथ्योपदेशः । यत्स्त्रीपुंसाभ्यामेकान्तेऽनुष्ठि- तस्य क्रियाविशेषस्य प्रकाशनं तदहोभ्याख्यानं चेदितव्यम् । अन्येनानुक्तं यत्किंचित्परप्रयोगक्शादेवं तेनोक्तमनुष्ठितमिति वंच.

·सप्तमोऽध्यायः २१५. नानिमित्त्रं लेखनं कूटलेखक्रिया। हिरण्यादेव्यस्य निक्षेप्तुर्वि- स्मृतसंख्यस्याल्पसंख्येयमादधानस्यैवमित्यनुज्ञानवचनं न्यासापहारः । अर्थप्रकरणाझविकारयूनिक्षेपणादिभिः पराकूतमुपलभ्य तदाविष्क- रणमसूयादिनिमित्तं यत्तत्साकारमन्त्रभेद इति कथ्यते ॥ त एते सत्याणुनतस्य पंचातिचारा बोद्धव्याः ॥ ॥ स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्वराज्यातिक्रमहीना- धिकमानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः ॥ २७ ॥ मुष्णन्तं स्वयमेव वा प्रयुक्तेऽन्येन वा प्रयोजयति प्रयु. कमनुमन्यते वा यतः स स्तेनप्रयोगः । अप्रयुक्तेनाननुमतेन च चौरेणानीतस्य ग्रहणं तदाहृतादानम् । उचितन्यायादन्येन प्रकारेण दानग्रहणमतिक्रमः । विरुद्धं- राज्यं विरुद्धराज्यं विरु- द्धराज्येऽतिक्रमः विरुद्धराज्यातिक्रमः । तत्र ह्यल्पमूल्यलभ्यानि महाणि द्रव्याणीति प्रयत्नः ॥ प्रस्थादि मानं, तुलाद्युन्मा- नमेतेन न्यूनेनान्यस्मै देयमधिकेनात्मनो ग्राह्यमित्येवमादिकूटप्रयोगो हीनाधिकमानोन्मानम् ॥ कृत्रिमैर्हिरण्यादिभिर्वचनापूर्वको व्यवहारः प्रतिरूपकव्यवहारः ॥ त एते पचादत्तादानाणुव्रतस्यातिचाराः ॥ ॥ परविवाहकरणेत्वरिकापरिगृहीताऽपरिगृहीताग- मनानङ्गक्रीडाकामतीवाभिनिवेशाः ॥ २८ ॥ कन्यादानं विवाहः परस्य विवाहः परविवाहः परवि- वाहस्य करणं परविवाहकरणम् । परपुरुषानेति गच्छतीत्येवं. शीला इत्वरी, कुत्सायां क इत्वरिका । या एकपुरुषभर्तृका सा परिगृहीता । या गणिकात्वेन पुंश्चलित्वेन वा परपुरुषग- मनशीला अस्वामिका सा अपरिगृहीता । परिगृहीता चाप- रिगृहीता च परिगृहीतापरिगृहीते । इत्वरिके च ते परिगृ.

·२१६ सर्वार्थसिद्धिः हीतापरिगृहीते च इत्वरिकापरिगृहीताऽपरिगृहीते, तयोर्गमने इत्वरिकापरिगृहीतापरिगृहीतागमने । अझं प्रजननं योनिश्च ततोऽन्यत्र क्रीडा अनङ्गक्रीडा । कामस्य प्रवृद्धः परिणामः कामतीब्राभिनिवेशः। त एते पञ्च स्वदारसन्तोषव्रतस्यातिचाराः।। ॥ क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदास- कुप्यप्रमाणातिकमाः॥ २९ ॥ क्षेत्रं सस्याधिकरणम् । वास्तु अगारम् । हिरण्यं रूप्यादि व्यवहारतन्तम् । सुवर्ण प्रतीतम् । धनं गवादि । धान्य बीमादि। दासीदासं भृत्यस्त्रीपुंसवर्गः। कुप्यं क्षौम कार्पासकौशेयचन्दनादि । क्षेत्रं च वास्तु च क्षेत्रवास्तु, हिरण्यं च सुवर्ण च हिरण्य- सुवर्ण, धनं च धान्यं च धनधान्यं, दासी च दासश्च दासी- दासं, क्षेत्रवास्तु च हिरण्यसुवर्ण च धनधान्यं च दासी- दासं च कुप्यं च- क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकु- प्यानि । एतावानेव परिग्रहो मम नान्य इति परिच्छिन्ना- प्रमाणात्क्षेत्रवास्त्वादिविषयादतिरेका अतिलोभवशात्प्रमाणातिकमा (रका) इति प्रत्याख्यायन्ते ।। त एते परिग्रहपरिमाणव्रतस्यातिचाराः।। उक्ता बतानामतिचाराः शीलानामतिचारा वक्ष्यन्ते, तद्यथा- ॥ ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धि- स्मृत्यन्तराधानानि ॥ ३०॥ परिमितस्य दिगवघरतिलवनमतिक्रमः । स समासतस्त्रि. विधः- ऊर्जातिकमः | अघोऽतिक्रमः । विलप्रवेशादिस्तियंगति- क्रमः ॥ परिगृहीताया दिशो लोभावेशादाधिक्याभिसन्धिः क्षेत्र- वृद्धिः। स एषोऽतिक्रमः प्रमादान्मोहाद्यासकाद्वा भवतीत्यवसेयः ।।

·सप्तमोऽध्यायः २१७ अननुस्मरणं स्मृत्यन्तराधानम् ॥ त एते दिग्विरमणस्यातिचाराः ॥ ॥ आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपानुपातपुद्गलक्षेपाः ३१ आत्मना सङ्कल्पिते देशे स्थितस्य प्रयोजनवशायकि. ञ्चिदानयेत्याज्ञापनमानयनम् । एवं कुर्विति नियोगः प्रेष्यप्रयोगः । व्यापारकरान्पुरुषान्प्रत्यभ्युत्कासिकादिकरणं शब्दानुपातः । स्ववि- ग्रहदर्शनं रूपानुपातः। लोष्टादिनिपातः पुद्गलक्षेपः ॥ त एते देशविरमणस्य पञ्चातिचाराः ॥ ॥ कन्दर्पकौत्कुच्यमौखर्यासमीक्ष्याधिकरणो- पभोगपरिभोगानर्थक्यानि ॥ ३२ ॥ रागोद्रेकात्महासमिश्रोऽशिष्टवाक्प्रयोगः कन्दर्पः। तदेवो- भयं परत्र दुष्टकायकर्मप्रयुक्तं कौत्कुच्यम् । धाष्टप्रायं यत्कि- चनानर्थकं बहुप्रलपितं मौखर्यम् । असमीक्ष्य प्रयोजनमाधिक्येन करणमसमीक्ष्याधिकरणम् । यावताऽर्थेनोपभोगपरिमोगौ सोऽर्थस्ततो ऽन्यस्याधिक्यमानर्थक्यम् ॥ त एते पञ्चानर्थदण्डविरतेरविचाराः॥ ॥ योगदुष्प्रणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि ॥ ३३ ॥ योगो व्याख्यातत्रिविधः। तस्य दुष्टं प्रणिधानं योग- दुष्पणिधानम्- कायदुष्पणिधानम् । वाग्दुष्पणिधानम् । मनो- दुष्प्रणिधानमिति। अनादरोऽनुत्साहः। अनैकाग्न्यं स्मृत्यनुपस्था- नम् । त एते पंच सामायिकस्यातिकमाः ॥ ॥ अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादानसंस्तरोप- क्रमणानादरस्मृत्यनुपस्थानानि ॥ ३४ ॥ जन्तवः सन्ति न सन्ति वेति प्रत्यवेक्षणं चक्षुर्व्यापारः । मृदुनोपकरणेन यत्क्रियते प्रयोजनं तत्प्रमार्जितम् । तदुभयं प्रति- ·। . २१८ सर्वार्थसिद्धिः धविशिष्टमुत्सर्गादिमिरमिसम्बध्यते-- अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्ग इत्येवमादि ॥ तत्र अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितायां भूमौ मूत्रपुरीषो- त्सर्गः अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गः। अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितस्याई- दाचार्यपूजोपकरणस्य गन्धमाल्यधूपादेरात्मपरिघानाद्यर्थस्य च वखादे- सदानमपत्यवेक्षिताप्रमार्जितादानम् । अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितस्य प्रावरणादेः संस्तरस्योपक्रमणं , अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितसंस्तरोपक्रम- णम् । क्षुदभ्यर्दितत्वादावश्यकप्वनादरोऽनुत्साहः । स्मृत्यनुपस्थान व्याख्यातम् ॥ त एते पञ्च पोषयोपवासस्यातिचाराः ।। ॥ सचित्तसम्बन्धसम्मिश्राभिषवदुःपक्काहाराः ॥३५॥ सह चित्तेन वर्तते इति सचित्तं चेतनावद्रव्यम् । तदुपश्लिष्टः सम्बन्धः । तव्यतिकीर्णः सम्मिश्रः । कथं पुनरस्य सचित्तादिषु प्रवृत्तिः स्यात् ? प्रमादसम्मोहाभ्याम् । द्रवो वृप्यो वाऽभिषवः । असम्यक्यको दुःपकः । एतैराहारो विशेष्यते- सचित्ताहारः सम्बन्धाहारः सम्मिश्राहारोऽभिषवाहारो दुःपक्काहार इति ॥ त एते पञ्च भोगोपभोगपरिसंख्यानस्यातिचाराः ।। । सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेश- मात्सर्यकालातिक्रमाः ॥ ३६ ॥ सचित्ते पद्मपत्रादौ निक्षेपः सचित्तानिक्षेपः। अपिघान- मावरणं सचित्तेनैव सम्बध्यते सचित्तापिधानमिति । अन्यदातृदे- यार्पण परव्यपदेशः । प्रयच्छतोऽप्यादरामावोऽन्यदातृगुणासहनं वा मात्सर्यम् । अकाले भोजनं कालातिक्रमः ॥ त एते पंचाति- थिसंविभागालातिचाराः॥ ॥ जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानु- ·सप्तमोऽध्यायः २१९ - बन्धनिदानानि ॥ ३७॥ आशंसनमाशंसा आकाङ्क्षणमित्यर्थः । जीवितं च मरणं च जीवितमरणं, जीवितमरणस्याशंसे जीवितमरणाशंसे । पूर्वसुइ- सहपांसुक्रीडनाद्यनुस्मरणं मित्रानुरागः । अनुभूतप्रीतिविशेषस्मृ- तिसमन्वाहारः सुखानुबन्धः । भोगाकाङ्क्षया नियतं दीयते चित्रं तमिस्तेनेति वा निदानम् ।। त एते पंच सल्लेखनाया अतिचाराः ।। अत्राह- उक्तं भगवता तीर्थकरत्वकारणकर्मासवनिर्देशे शक्तितस्त्यागतपसीति, पुनश्चोक्तं शीलविधानेऽतिथिसंविभाग इति । तस्य दानस्य लक्षणमनिर्जातं तदुच्यतामित्यत आह- ॥ अनुग्रहार्थं स्वस्यातिसर्गो दानम् ॥ ३८॥ स्वपरोपकारोऽनुग्रहः । स्वोपकारः पुण्यसंचयः, परोपकारः सम्यग्ज्ञानादिवृद्धिः ॥ स्वशब्दो धनपर्यायवचनः। अनुग्रहार्थ स्वस्यातिसर्गस्त्यागो दानं वेदितव्यम् ॥ अत्राह-उक्तं दानं तकिमविशिष्टफलमाहोस्विदस्ति कश्चि- स्पतिविशेष इत्यत आह- ॥ विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तविशेषः ॥ ३९ ॥ प्रतिग्रहादिक्रमो विधिः। विशेषो गुणकृतः । तस्य प्रत्ये- कममिसम्बन्धः क्रियते--विधिविशेषो द्रव्यविशेषो दातृविशेषः पात्रविशेष इति ॥ तत्र विधिविशेषः प्रतिग्रहादिष्वादरानादर- कृतो भेदः । तपःस्वाध्यायपरिवृद्धिहेतुत्वादिव्यविशेषः । अन- सूयाविषादादिातृविशेषः । मोक्षकारणगुणसंयोगः पात्रविशेषः । ततश्च पुण्यफलविशेषः क्षेत्रादिविशेषाद्वीजफलविशेषवत् ॥ ५ ॥ ॥ इति तत्वावृत्तौ सर्वार्थसिद्धिसज्ञिकायां सप्तमोऽध्यायः ॥ - ·२२०. सर्वार्थसिद्धिः ॥ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय ॥ ॥ अथाष्टमोऽध्यायः॥ व्याख्यात आस्रवपदार्थस्तदनन्तरोद्देशमाग्बन्धपदार्थ इदानी व्याख्येयस्तस्मिन्व्याख्येये सति पूर्व वन्धहेतूपन्यासः क्रियते तत्पू- कित्साहन्धस्येति ॥ ॥मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः १ मिथ्यादर्शनादय उक्ताः । क मिथ्यादर्शनं तावदुक्तं? तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनमित्यत्र, तत्प्रतिपक्षभूतमासवविधाने च क्रियासु व्याख्यातं मिथ्यादर्शनक्रियेति ॥ विरतिरुक्ता। तत्प्र- तिपक्षभूता अविरतिाया। आज्ञाव्यापादनक्रिया अनाकांक्षा- क्रियेत्यनयोः प्रमादस्यान्तीवः । स च प्रमादः कुशलेष्वनादरः ।। कषायाः क्रोधादयः अनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसज्वल- नविकल्पाः प्रोक्ताः। कइन्द्रियकषाया इत्यत्रैव ॥ योगाः कायर्यादिविकल्पाः प्रोक्ताः। के? कायवामनःकर्म योग इत्यत्र ।। मिथ्यादर्शनं द्विविधम् | नैसर्गिक परोपदेशपूर्वकं च । तंत्र परोपदेशमन्तरेण मिथ्यात्वकर्मोदयवशायदाविर्भवति तत्त्वार्थाश्रद्धा- नलक्षणं तन्नैसर्गिकम् ॥ परोपदेशनिमित्तं चतुर्विधम् । क्रिया- क्रियावाद्यज्ञानिवनयिकविकल्पात् ॥ अथवा पञ्चविषं मिथ्यादर्श- नम्- एकान्तमिथ्यादर्शनम् । विपरीतमिथ्यादर्शनम् । संशयमि- ध्यादर्शनम् । वैनयिकमिथ्यादर्शनम् । अज्ञानमिथ्यादर्शनं चेति ॥ तत्र इदमेव इत्यमेवेति धर्मिधर्मयोरभिनिवेश एकान्तः । पुरुष एवेदं सर्वमिति वा नित्यमेवेति ॥ सग्रन्यो निम्रन्थः, केवली कवलाहारी, स्त्री सिध्यतीत्येवमादिः विपर्ययः ॥ सम्यग्दर्शन- ज्ञानचारित्राणि किं मोक्षमार्ग, स्याद्वा न वेत्यन्यतरपक्षापरि- " ·अष्टमोऽध्यायः २२१ प्रहः संशयः ॥ सर्वदेवतानां सर्वसमयानां च समदर्शनं वैन- यिकम् ॥ हिताहितपरीक्षाविरहोऽज्ञानिकत्वं ॥ उक्तञ्च- असि- दिसदं किरियाणं अकिरियाणं च होइ चोळसीदि ॥ सत्तच्छ- ण्णाणीणं वेणइयाणं तु वतीसम् ॥१॥ अविरतिज्दशविधा- षट्कायषट्करणविषयभेदात् । षोडश कषाया नव नोकषायास्ते. पामीषनेदो न भेद इति पञ्चविंशतिकषायाः ॥ चत्वारो मनो- योगाश्चत्वारो वाग्योगाः पंच काययोगा इति त्रयोदशविकल्पो योगः ॥ आहारककाययोगाहारकमिश्रकाययोगयोः प्रमत्तसँयते सम्भवात्पञ्चदशापि भवन्ति ॥ प्रमादोऽनेकविधः- पञ्चसमिति- त्रिगुप्तिशुध्द्यष्टकोत्तमक्षमादिविषयभेदात् । शुध्यष्टकस्यार्थः भाव- कायविनयेर्यापथभिक्षाप्रतिष्ठापनशयनासनवाक्यशुद्धयोऽष्टौ, दशल- क्षणो धर्मश्च ॥ त एते पञ्च बन्धहेतवः समस्ता व्यस्ताश्च भवन्ति ।। तद्यथा- मिथ्यादृष्टेः पञ्चापि समुदिता बन्धहेतवो भवन्ति ॥ सासादनसम्यग्दृष्टिसममिथ्यादृष्ट्यसयतसम्यग्दृष्टीनाम- विरत्यादयश्चत्वारः ॥ सॅयतासँयतस्याविरतिर्विरतिमिश्राः, प्रमाद- कपाययोगाश्च । प्रमत्तसँयतस्य प्रमादकषाययोगाः। अप्रमत्ता- दीनां चतुर्णा योगकषायौ । उपशान्तकषायक्षीणकषायसयोगकेव- लिनामेक एवं योगः। अयोगकेवलिनो न बन्धहेतुः ॥ उक्ता बन्धहेतवः। इदानी बन्धो वक्तव्य इत्यत आह- ॥ सकषायत्वाज्जीवः कर्मणो योग्यान्पुद्गला- नादत्ते स बन्धः ॥२॥ सह कषायेण वर्तत इति सकषायः । सकषायस्य भावः सकषायत्वम् । तस्मात्सकषायत्वादिति ॥ पुनर्हेतुनिर्देशः किमर्थम् । - ·२२२ सर्वार्थसिद्धिः जठराग्न्याशयानुरूपाहारग्रहणवचीत्रमन्दमध्यमकषायाशयानुरूपस्थि- त्यनुभवविशेषप्रतिपय॑थम् ।। अमूर्तिरहस्त आत्मा कथं कर्मादत्त इति चोदितः सन् जीव इत्याह ।। जीवनाजीवः प्राणधारणादा- यु:सम्बन्धान्नायुर्विरहादिति ॥ कर्मयोग्यानिति लघुनिर्देशासिद्धेः। कर्मणो योग्यानिति पृथग्विभक्त्युच्चारणं वाक्यान्तरज्ञापनार्थम् ।। किं पुनस्तद्वाक्यान्तरम् । कर्मणो जीवः सकषायो भवतीत्येक वाक्यम् । एतदुक्तं भवति- कर्मण इति हेतुनिर्देशः कर्मणो हेतो- जीवः सकषायो भवति नाकर्मकस्य कषायलेपोऽस्ति ततो जीव. कर्मणोरनादिसम्बन्ध इत्युक्तं भवति ॥ तेनामूर्ती जीवो मूर्तेन कर्मणा कथं बध्यते इति चोद्यमपाकृतं भवति ॥ इतरथा हि बन्धस्यादिमत्वे आत्यन्तिकी शुद्धिं दधतः सिद्धस्येव बन्धाभावः प्रसज्येत ॥ द्वितीयं वाक्यं कर्मणो योग्यान पुद्गलानादत्त इति । अर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम इति पूर्व हेतुसम्बन्धं त्यक्त्वा षष्ठीसम्बन्ध- मुपैति कर्मणो योग्यानिति ॥ पुद्गलवचनं कर्मणस्तादाम्यख्यापनार्थम् । तेनात्मगुणोऽदृष्टो निराकृतो भवति तस्य संसारहेतुत्वानुपपत्तेः ।। आदत्त इति हेतुहेतुमद्भावख्यापनार्थम् । अतो मिथ्यादर्शनाद्यावेशादा- दीकृतस्यात्मनःसर्वतो योगविशेषातेषां सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाहिनामनन्तान- न्तप्रदेशानां पुद्गलानां कर्ममावयोग्यानामविमागेनोपश्लेषो वन्ध इत्या- ख्यायते ॥ यथा भाजनविशेषे क्षिप्तानां विविधरसवीजपुष्पफ- लानां मदिराभावेन परिणामस्तथा पुदलानामप्यात्मनि स्थितानां योगकषायवशात्कर्मभावेन परिणामो वेदितव्यः ॥ "स" वचनम- न्यनिवृत्त्यर्थम् । स एष बम्घो नान्योऽस्तीति । तेन गुणगुणि- बन्धो निवर्तितो भवति ॥ कर्मादिसाधनो बन्धशब्दो व्याख्येयः ।। आह किमयं वन्ध एकरूप एव, आहोस्वित्प्रकारा अप्यस्य सन्तीत्यत इदमुच्यते- ·अष्टमोऽध्यायः २२३ ॥ प्रकृतिस्थित्यनुभवप्रदेशास्तद्विधयः ॥ ३॥ प्रकृतिः स्वभावः । निम्बस्य का प्रकृतिः तिक्तता। गुडस्य का प्रकृतिः? मधुरता । तथा ज्ञानावरणस्य का प्रकृतिः ।। अर्थानवगमः । दर्शनावरणस्य का प्रकृतिः? अर्थानालोच (क) नम् ॥ वेद्यस्य सदसल्लक्षणस्य सुखदुःखसंवेदनम् ॥ दर्शनमोहस्य तत्त्वार्थाश्रद्धानम् || चारित्रमोहस्यासँयमः ।। आयुषो मवधारणम् ।। नामो नारकादिनामकरणम् ।। गोत्रस्योचेींचैः स्थानसंशब्दनम् ।। अन्तरायस्य दानादिविघ्नकरणम् ॥ तदेवं लक्षणं कार्यम्-प्रक्रि- यते प्रभवत्यस्या इति प्रकृतिः । तत्स्वभावादप्रच्युतिः स्थितिः । यथा-अजागोमहिण्यादिक्षीराणां माधुर्यस्वभावादप्रच्युतिः स्थितिः। तथा ज्ञानावरणादीनामनिवगमादिस्वभावादप्रच्युतिः स्थितिः। तद्रसविशेषोऽनुभवः । यथा- अजागोमहिण्यादिक्षीराणां तीव्रम- न्दादिमावेन रसविशेषः । तथा कर्मपुरलानां स्वगतसामर्थ्यविशेषोऽ नुभवः ॥ इयत्वावधारणं प्रदेशः । कर्मभावपरिणतपुद्गलस्कन्धानां परमाणुपरिच्छेदेनावधारणं प्रदेशः ॥ विधिशब्दः प्रकारवचनः । त एते प्रकृत्यादयश्चत्वारस्तस्य बन्धस्य प्रकाराः ॥ तत्र योगनिमित्ता प्रकतिपदेशौ कषायनिमित्तौ स्थित्यनुभवौ । तत्प्रकर्षाप्रकर्षभे- दात्तद्वन्धविचित्रभावः । तथा चोक्तम्- जोगा पयडि पएसा ठिदिअणुभागा कसायदो कुणदि । अपरिणदुच्छिण्णेसु य बंधठि- दिकारणं णस्थि ॥१॥ तत्राद्यस्य प्रकृतिबन्धनस्य भेदप्रदर्शनार्थमाह- ॥ आयो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीय- मोहनीयायुर्नामगोत्रान्तरायाः ॥४॥ - १ कर्मत्वेनापरिणतेषु निर्जीणेषु च ॥

·२२४ सर्वार्थसिद्धिः आधः प्रकृतिबन्धो ज्ञानावरणाद्यष्टविकल्पो वेदितव्यः ।। आवृणोत्यात्रियतेऽनेनेति वा आवरणम् । तत्प्रत्येकममिसम्बध्यते- ज्ञानावरणं, दर्शनावरणमिति ॥ वेदयति वेद्यत इति वा वेद- नीयम् ॥ मोहयति मुह्यतेऽनेनेति वा मोहनीयम् ॥ एत्यनेन नारकादिमवमित्यायुः ॥ नमयत्यात्मानं नम्यतेऽनेनेति वा नाम । उच्चनीचैश्च गूयते शब्यत इति वा गोत्रम् ॥ दातृदेयादीनाम- न्तरं मध्यमेतीत्यन्तरायः ॥ एकेनात्मपरिणामेनादीयमानाः पुगला ज्ञानाचरणाद्यनेकभेदं - प्रतिपद्यन्ते सकृदुपभुक्तानपरिणामरसरुधि- रादिवत् ॥ आहोतो मूलप्रकृतिबन्धोऽष्टविधः । इदानीमुत्तरप्रकृति- बन्धो वक्तव्य इत्यत आह- ॥ पञ्चनवद्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंश- दिपञ्चभेदा यथाक्रमम् ॥ ५॥ द्वितीयग्रहणमिह कर्तव्यं द्वितीय उत्तरप्रकृतिबन्ध एवं विकल्प इति ॥ न कर्तव्यं, पारिशेष्यासिद्धेः ॥ आयो मूलः प्रकृतिबन्धोऽष्टविकल्प उक्तः । ततः पारिशेष्यादयमुत्तरप्रकृतिवि- कल्पविधिर्मवति ॥ मेदशब्दः पञ्चादिभिर्यथाक्रममभिसम्बध्यते-- पञ्चभेदं ज्ञानावरणीयं, नवभेदं दर्शनावरणीय , द्विभेदं वेदनीयं अष्टाविंशतिभेदं मोहनीय, चतुर्भेदमायुः, द्विचत्वारिंशद्भेदं नाम द्विमेदं गोत्रं, पंचभेदोऽन्तराय इति ॥ यदि ज्ञानावरणं पंचमेदं तत्प्रतिपत्तिरुच्यतामित्यत आह- मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम् ॥ ६॥ १ नानायोनिषु नारकादिपर्यायर्नमयति शब्दयत्यात्मानमिति नाम । णमु प्रहत्वे शब्दे ॥ २ आदिशब्देन पात्रम् ॥ , -- ·अष्टमोऽध्यायः ૨૨૫ मत्यादीनि ज्ञानानि व्याख्यातानि ॥ तेषामावृतेरावरणभेदो भवतीति पञ्चोचरप्रकृतयो वेदितव्याः ॥ अत्र चोद्यते- अभव्यस्य मनःपर्ययज्ञानशक्तिः केवलज्ञानशक्तिश्च स्याद्वा न वा। यदि स्पात- तस्याभव्यत्वाभावः । अथ नास्ति- तत्रावरणद्वयकल्पना व्यथेति ॥ उच्यते-- आदेशवचनान्न दोषः-- द्रव्यार्थादेशान्मनः पर्ययकेवलज्ञानशक्तिसम्भवः । पर्यायार्थादेशात्तच्छक्त्यभावः ॥ यद्येवं, भव्याभव्यविकल्पो नोपपद्यते । उभयत्र तच्छक्तिसद्भावात् ॥ 'न शक्तिभावाभावापेक्षया भव्याभव्यविकल्प इत्युच्यते ॥ कुतस्तर्हि ! व्यक्तिसद्भावासद्भावापेक्षया ॥ सम्यग्दर्शनादिभिर्व्यक्तिर्यस्य भवि- प्यति स भव्यः। यस्य तु न भविष्यति सोऽभव्यः । कनकेतर- पाषाणवत् ॥ आह, उक्तो ज्ञानावरणोत्तरप्रकृतिविकल्पः । इदानी दर्शन नावरणस्य वक्तव्य इत्यत आह- ॥ चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्रा- प्रचलाप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयश्च ॥ ७॥ चक्षुरचक्षुरवधिकलानामिति दर्शनावरणापेक्षया भेदनिर्देशः- चक्षुर्दर्शनावरणमचक्षुर्दर्शनावरणमवधिदर्शनावरणं केवलदर्शनावरण- मिति ॥ मदखदक्कमविनोदनार्थः स्वापो निद्रा । तस्या उपर्यु- परि वृत्तिनिद्रानिद्रा । या क्रियाऽऽत्मानं प्रचलयति सा प्रचला शोकश्रममदादिप्रभवा आसीनस्यापि नेत्रगात्रविक्रियासूचिका । सैव पुनःपुनरावर्तमाना प्रचलाप्रचला। खमेऽपि यया वीर्य- विशेषाविर्भावः सा स्त्यानगृद्धिः । स्स्यायतेरनेकार्थत्वात्स्वमार्थ इह गृह्यते । गृद्धिरपि दीप्तिः। स्त्याने स्वमे गृध्यति दीप्यते यदु- दयादात्मा रौद्रं बहुकर्म करोति सा स्त्यानगृद्धिः ॥ इह ·- ૨૨૬ सर्वार्थासद्धिः निद्रादिभिर्दर्शनावरणं सामानाधिकरण्येनाभिसम्बध्यते- निद्रादर्श- नावरणं निद्रानिद्रादर्शनावरणमित्यादि ।। तृतीयस्याः प्रकृतेरुत्तरप्रकृतिप्रतिपादनार्थमाह- ॥ सदसदेद्ये ॥ ८॥ यदुदयाद्देवादिगतिषु शारीरमानससुखप्राप्तिस्तत्सद्वेद्यं प्रशस्त द्य सद्यमिति ॥ यत्फलं दुःखमनेकविधं तदसद्वेद्यमप्रशस्तं वेद्यमसद्वेद्यमिति ॥ चतुर्थ्याः प्रकृतेरुत्तरप्रकृतिविकल्पनिर्दर्शनार्थमाह- ॥ दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनीया- ख्यास्त्रिहिनवषोडशभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्व- तदुभयान्यकषायकषायौ हास्यरत्यरतिशोकभ- यजुगुप्सास्त्रीपुन्नपुंसकवेदा अनन्तानुबन्ध्यप्र- त्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोमाः ॥९॥ दर्शनादयश्चत्वारः। ध्यादयोऽपि चत्वारः। तत्र यथा- संख्येन सम्बन्धो भवति- दर्शनमोहनीयं त्रिभेद, चारित्रमो. हनीयं द्विभेद, अकषायवेदनीयं नवविधं, कषायवेदनीयं षोड- शविधमिति ॥ तत्र दर्शनमोहनीयं त्रिभेदं सम्यक्त्वं, मिथ्यालं, तदुभयमिति । तद्वन्धप्रत्येकं भूत्वा सत्कर्मापेक्षया त्रिधा व्यव- तिष्ठते ॥ तत्र यस्योदयात्सर्वज्ञप्रणीतमार्गपराङ्मुखस्तत्त्वार्थश्रद्धा- - १ बंधं पडि एयत्तं उदयं सत्तं पडुच्च तिविहं खुः । दस- णमोहं मिच्छं मिस्सं सम्मत्तभिदि जाणे ॥ १ ॥ " ·अष्टमोऽध्यायः ननिरुत्सुको हिताहितविचारासमों मिथ्यादृष्टिर्भवति तन्मिथ्या- त्वम् । तदेव सम्यक्त्वं शुभपरिणामनिरुद्धस्वरसं यदौदासीन्ये- नावस्थितमात्मनः श्रद्धानं न निरुणद्धि तद्वेदयमानः पुरुषः सम्यग्दृष्टिरित्यभिधीयते । तदेव मिथ्यात्वं प्रक्षालनविशेषात्क्षीणा- क्षीणमदशक्तिकोद्रववत्सामिशुद्धस्वरसं तदुभयमित्याख्यायते सम्य. पिथ्यात्वमिति यावत् । यस्योदयादात्मनोऽर्धशुद्धमदकोद्रवोपयो- गापादितमिश्रपरिणामवदुभयात्मको भवति परिणामः ॥ चारि- त्रमोहनीयं द्विधा- अकषायकषायभेदात् । ईषदर्थे ननः प्रयो- गादीपत्कषायोऽकषाय इति ॥ अकषायवेदनीय नवविधम् । कुतः । हास्यादिभेदात् ॥ यस्योदयाद्धास्याविर्भावस्तद्धास्यम् । यदुदया. द्विषयादिप्वौत्सुक्यं सा रतिः। अरतिस्तद्विपरीता । यद्विपाका- च्छोचनं स शोकः । यदुदयादुद्वेगस्तद्भयम् । यदुदयादात्मदो- घसंवरणमन्यदोषस्याधारण सा जुगुप्सा । यदुदयात्स्वैणान्भावा- प्रतिपद्यते स स्त्रीवेदः। यस्योदयात्पौलान्भावानास्कन्दति स पुंवेदः । यदुदयान्नापुंसकान्भावानुपनजति स नपुंसकवेदः ॥ कषा- यवेदनीयं षोडशविधम् । कुतः । अनन्तानुबन्ध्यादिविकल्पात् ।। तद्यथा- कषायाः क्रोधमानमायालोभाः । तेषां चतस्रोऽवस्थाः- अनन्तानुबन्धिनोऽमत्याख्यानावरणाः प्रत्याख्यानावरणाः संज्वल. नाश्चेति ॥ अनन्तसंसारकारणत्वान्मिथ्यादर्शनमनन्तं तदनुबन्धि- नोऽनन्तानुबन्धिनः क्रोधमानमायालोमाः। यदुदयादेशविरतिं सँय- मासयमाख्यामल्पामपि कर्तुं न शक्नोति, ते देशप्रत्याख्यान १ वेदकसम्यग्दृष्टिः ॥ २ यदुदयात्रासलक्षणमुपपते तद्भयमि- त्यन्यः पाठः ॥ ३ यदुदयात्परदोषानाविष्करोत्यात्मदोषान्सद- णोति सा जुगुप्सा इत्यन्यः पाठः ॥ यदुदयात्स्वदोषसंवरणं परदोषाविष्करणं सा जुगुप्सा इत्यप्यन्यः पाठः ॥ - , ·२२८ सर्वार्थसिद्धिः मावृण्वन्तोऽप्रत्याख्यानावरणाः क्रोधमानमायालोभाः । यदुदयाद्वि- रति कृत्स्ना संयमाख्यां न शक्नोति कतुं ते कृत्यं प्रत्या. ख्यानमावृण्वन्तः प्रत्याख्यानावरणाः क्रोधमानमायालोमाः । समे- कीमावे वर्तते । सॅयमेन सहावस्थानादेकीभूय ज्वलन्ति संयमो वा ज्वलत्येषु सत्स्वपीति संज्वलनाः क्रोधमानमायालोमाः । त एते समुदिताः सन्तः षोडश कषाया भवन्ति ।। मोहनीयानन्तरोद्देशमाज आयुष उत्तरप्रकृतिनिपिनार्थमाह-- नारकतैर्यग्योनमानुषदैवानि ॥ १०॥ नारकादिषु भवसम्बन्धेनायुषो व्यपदेशः क्रियते । नरकेषु भवं नारकमायुः। तिर्ययोनिषु भवं तैर्यग्योनम् । मानुषेषु भवं मानुषं । देवेषु भवं दैवमिति ॥ नरकेषु तीव्रशीतोष्णवेदनेषु यन्निमित्तं दीर्घजीवनं तन्नारकम् ॥ एवं शेषेष्वपि ॥ आयुश्चतुर्विधं व्याख्यातं तदनन्तरमुद्दिष्टं यन्नामकर्म तदुत्तर- प्रकृतिनिर्णयार्थमाह- ॥ गतिजातिशरीराङ्गोपाङ्गनिर्माणबन्धनसंघात- संस्थानसंहननस्पर्शरसगन्धवर्णानुपूर्व्यागुरु- लघूपघातपरघातातपोद्योतोच्छ्वासविहायोग- - तयः प्रत्येकशरीरत्रससुभगसुस्वरशुभसूक्ष्मपर्या- प्तिस्थिरादेययशःकीर्तिसेतराणि तीर्थकरत्वं च ११ : यदुदयादात्मा भवान्तरं गच्छति सा गतिः । सा चतु- विधा- नरकगतिस्तिर्यग्गतिर्देवगतिर्मनुष्यगतिश्चेति ॥ यनिमित्त आत्मनो नारको मावस्तन्नरकगतिनाम । एवं शेषेप्वपि योज्यम् ॥ तासु नरकादिगतिप्वव्यभिचारिणा सादृश्येनकीकृतोऽर्थात्मा जातिः। .. -- ·अष्टमोऽध्यायः - , , - २२९ तन्निमित्तं जातिनाम तत्पञ्चविधस्- एकेन्द्रियजातिनाम, द्वीन्द्रि- यजातिनाम, त्रीन्द्रियजातिनाम, चतुरिन्द्रियजातिनाम, पञ्चे- न्द्रियजातिनाम , चेति ॥ यदुदयादात्मा एकेन्द्रिय इति शब्धते तदेकेन्द्रियजातिनाम | एवं शेषेष्वपि योज्यम् ॥ यदुदयादात्मनः शरीरनिवृत्तिस्तच्छरीरनाम । तत्पञ्चविधम् -- औदारिकशरीरनाम , वैक्रियिकशरीरनाम, आहारकशरीरनाम , तैजसशरीरनाम , कार्म- गशरीरनाम चेति ॥ तेषां विशेषो व्याख्यातः ॥ यदुदयादशो- पाङ्गविवेकस्तदङ्गोपाङ्गनाम । तत्रिविधम्- औदारिकशरीराङ्गो- पाङ्गनाम, वैक्रियिकशरीराङ्गोपाङनाम, आहारकशरीराङ्गोपाङ्ग- नाम चेति ॥ यन्निमित्तात्परिनिष्पत्तिस्तन्निर्माणम् ॥ तद्विविधम्- स्थाननिर्माण प्रमाणनिर्माणं चेति । तज्जातिनामोदयापेक्षं चक्षु- रादीनां स्थान प्रमाणं च निवर्तयति । निर्मीयतेऽनेनेति निर्माणम् ।। शरीरनामकर्मोदयवशादुपातानां पुद्गलानामन्योन्यप्रदेशसंश्लेषणं यतो भवति तद्वन्धननाम ॥ यदुदयादौदारिकादिशरीराणां विवरविर- हितान्योऽन्यप्रदेशानुप्रवेशेन एकत्वापादनं भवति तत्संघातनाम ॥ यदुदयादौरिकादिशरीराकृतिनिवृत्तिभवति तत्संस्थाननाम; तत् पोढा विभज्यते-समचतुरस्रसंस्थाननाम । न्यग्रोधपरिमण्डलसंस्थाननाम। खातिसंस्थाननाम । कुन्जसंस्थाननाम । वामनसंस्थाननाम । हुण्ड- संस्थाननाम चेति ॥ यस्योदयादस्थिबन्धनविशेषो भवति तत्सं- हनननाम । तच्छड्विधम् - ववृषभनाराचसंहनननाम । वजना- राचसंहनननाम । नाराचसंहनननाम । अर्धनाराचसंहनननाम । कीलितसंहनननाम । असम्प्राप्तामृपाटिकासंहनननाम चेति ॥ यस्योदयास्पर्शप्रादुर्भावस्तस्पर्शननाम । तदष्टविधम्-कर्कशनाम । मृदुनाम । गुरुनाम | लघुनाम । बिग्धनाम | रूक्षनाम । शीत. नाम । उष्णनाम चेति ॥ यन्निमित्तो रसविकल्पस्तद्वसनाम ।

·२३० सर्वार्थसिद्धिः ० तत्पञ्चविधम्- तिक्तनाम | कटुकनाम । कपायनाम { आम्लनाम । मधुरनाम चेति ॥ यदुदयप्रभवो गन्धस्तद्न्धनाम । तद्विविधम्- सुरभिगन्धनाम । असुरभिगन्धनाम चेति ।। यद्धेतुको वर्णवि. भागस्तद्वर्णनाम । तत्पञ्चविधम्-- शुक्लवर्णनाम । कृष्णवर्णनाम । नीलवर्णनाम । रक्तवर्णनाम । हरिद्वर्णनाम चेति ॥ पूर्वशरीरा- करराविनाशो यस्योदयाद्भवति तदानुपूर्व्यनाम । तञ्चतुर्विधम्- नरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम । तिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम। मनुष्य- गतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम। देवगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यनाम चेति ।। यस्यो- दयादयस्पिण्डवद् गुरुत्वान्नाधः पतति न चार्कतूलवल्लघुत्वादूर्व गच्छति तदगुरुलधुनाम ॥ यस्योदयात्स्वयंकृतोद्वन्धनमरुत्पपतना- दिनिमित्त उपघातो भवति तदुपघातनाम ॥ यनिमित्तः परश- खादेयाघातस्तत्परघातनाम ॥ यदुदयानिवृत्तमातपनं तदातपनाम । तदादित्ये वर्तते ॥ यन्निमित्तमुद्योतनं तदुद्योतनाम । तच्चन्द्रख- द्योतादिषु वर्तते ॥ यद्धेतुरुच्छ्वासस्तदुच्छ्वासनाम ॥ विहाय आकाशम् । तत्र गतिनिर्वर्तकं तद्विहायोगतिनाम । तद्विविधम्- प्रशस्ताप्रशस्तभेदात् ॥ शरीरनामकर्मोदयान्निवय॑मानं शरीरमेका- मोपभोगकारणं यतो भवति तत्प्रत्येकशरीरनाम || बहूनामात्मना- मुपभोगहेतुत्वेन साधारणं शरीरं यतो भवति तत्साधारणशरीर- नाम ॥ यदुदयाद् द्वीन्द्रियादिषु जन्म तत्रसनाम ॥ यनिमित्त एकेन्द्रियेषु प्रादुर्भावस्तत्स्थावरनाम ॥ यदुदयादन्यप्रीतिप्रभवस्त- सुभगनाम ॥ यदुदयाद्रूपादिगुणोपेतोऽप्यप्रीतिकरस्तत् दुर्भगनाम | यन्निमित्तं मनोज्ञस्वरनिर्वर्तनं तत्सुस्वरनाम । तद्विपरीतं दुःस्वर- नाम ॥ यदुदयाद्रमणीयत्वं तच्छुभनाम । तद्विपरीतमशुमनाम ॥ सूक्ष्मशरीरनिर्वर्तक सूक्ष्मनाम ॥ अन्यबाधाकरशरीरकारणं बादर- नाम ॥ यदुदयादाहारादिपर्याप्तिनिर्वृत्तिः तत्पर्याप्तिनाम ॥ तत् ·अष्टमोऽध्यायः २३१ पड्वियम्- आहारपर्याप्तिनाम । शरीरपर्याप्तिनाम । इन्द्रियपर्या- सिनाम । प्राणापानपर्याप्तिनाम । भाषापर्याप्तिनाम । मनःपर्याप्ति- नाम चेति ॥ षड्विधपर्यायभावहेतुरपर्याप्तिनाम ॥ स्थिरमावस्य निर्वर्तकं स्थिरनाम || तद्विपरीतमस्थिरनाम ॥ प्रभोपेतशरीरकार- णमादेयनाम ॥ निष्प्रभशरीरकारणमनादेयनाम ॥ पुण्यगुणल्यापन- कारणं यशःकीर्तिनाम ॥ तत्सत्यनीकफलमयशःकीर्तिनाम ॥ आई- न्त्यकारणं तीर्थकरत्वनाम ॥ उक्तो नामकर्मण उत्तरप्रकृतिभेदः। तदनन्तरोद्देशभाजो गोत्रस्य प्रकृतिभेदो व्याख्यायते- ॥ उच्चैनींचैश्च ॥ १२॥ गोत्रं द्विविधम् । उच्चैनीचैर्गोत्रमिति ॥ यस्योदया- लोकपूजितेषु कुलेषु जन्म तदुच्चैोत्रम् । यदुदयाद्गर्हितेषु कुलेषु जन्म तन्त्रीचैर्गोत्रम् ॥ अष्टम्याः कर्मप्रकृतेरुत्तरप्रकृतिनिर्देशार्थमाह- ॥ दानलाभभोगोपभोगवीर्याणाम् ॥ १३ ॥ अन्तरायापेक्षया भेदनिर्देशः क्रियते- दानस्यान्तरायो लाभस्यान्तराय इत्यादिदानादिपरिणामव्याघातहेतुत्वात्तव्यपदेशः ॥ यदुदयाहातुकामोऽपि न प्रयच्छति, लब्धुकामोऽपि, न लभते , भोक्तुमिच्छन्नपि न भुक्ते, उपभोक्तुमभिवाञ्छन्नपि, नोपमुंक्ते, उत्सहितुकामोऽपि नोत्सहते त एते पञ्चान्तरायस्य भेदाः ॥ व्याख्याताः प्रकृतिबन्धविकल्पाः ॥ इदानी स्थितिबन्ध विकल्पो वक्तव्यः ।। सा स्थितिदिविधा , उत्कृष्टा जघन्या च ॥ तत्र यासां कर्मप्रकृतीनामुत्कृष्टा स्थितिः समाना, तन्निर्दे- शार्थमुच्यते- - .

·२ २३२ सर्वार्थसिद्धिः ॥ आदितस्तिसृणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरो- पमकोटीकोव्यः परा स्थितिः ॥ १४ ॥ मध्येऽन्ते वा तिसृणां ग्रहणं माभूदिति आदित इत्युच्यते । . अन्तरायस्येति वचनं व्यवहितग्रहणार्थम् ॥ सागरोपममुक्तपरिमा- णम् । कोटीनां कोटयः कोटीकोट्यः । परा उत्कृष्टेत्यर्थः ।। एतदुक्तं भवति- ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयान्तरायाणामुत्कृष्ट स्थितित्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्य इति ॥ सा कस्य भवति । मिथ्यादृष्टेः सञ्जिनः पञ्चेन्द्रियस्य पर्याप्तकस्य ॥ अन्येषामाग- मात्सम्प्रत्ययः कर्तव्यः॥ मोहनीयस्योत्कृष्टस्थितिप्रतिपयर्थमाह- ॥ सप्ततिर्मोहनीयस्य ॥ १५॥ सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिरित्यनुवर्तते । इयमपि परा स्थितिमिथ्यादृष्टेः सज्ञिपञ्चेन्द्रियस्य पर्याप्तकस्यावसेया ॥ इतरेषां यथागममवगमः कर्तव्यः ।। नामगोत्रयोरुत्कृष्टस्थितिप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ विंशतिर्नामगोत्रयोः ॥ १६ ॥ सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिरित्यनुवर्तते । इयम- प्युत्कृष्टा स्थितिर्मिथ्यादृष्टेः सन्क्षिपञ्चेन्द्रियस्य पर्याप्तकस्य ॥ इतरेषां यथागममवबोद्धव्या ॥ अथायुषः कोत्कृष्टा स्थितिरुच्यते- ॥ त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः ॥ १७ ॥ पुनः सागरोपमग्रहणं कोटीकोटीनिवृत्त्यर्थम् । पर स्थि. - ·- - अष्टमोऽध्यायः २३३ तिरित्यनुवर्तते ॥ इयमपि पूर्वोक्तस्यैव ॥ शेषाणामागमतोऽवसेया॥ उक्तोत्कृष्टा स्थितिः ॥ इदानीं जयन्या स्थितिर्वक्तव्या ॥ तत्र समानजयन्यस्थितीः पञ्च प्रकृतीरवस्थाप्य तिसृणां जघन्यस्थि- तिप्रतिपत्त्यर्थ सूत्रद्वयमुपन्यस्यते लयर्थम्- ॥ अपरा द्वादशमूहूर्ता वेदनीयस्य ॥ १८ ॥ अपरा जघन्या, वेदनीयस्य द्वादशमुहूर्ताः ॥ ॥ नामगोत्रयोरष्टौ ॥ १९ ॥ मुहर्ता इत्यनुवर्तते । अपरा स्थितिरिति च ॥ अवस्थापितप्रकृतिजघन्यस्थितिप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ शेषाणामन्तर्मुहूर्ता ॥ २० ॥ शेषाणां पंचानां प्रकृतीनामन्तर्मुहूर्ताऽपरा स्थितिः ॥ ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाणां जघन्या स्थितिः सूक्ष्मसाम्पराये , मोह- नीयस्य अनिवृत्तिवादरसाम्पराये । आयुषः संख्येयवर्षायुष्कतिर्यक्षु मनुष्येषु च ॥ आह- उभयी स्थितिरभिहिता ज्ञानावरणादीनामथानुभवः किं लक्षण इत्यत आह- ॥ विपाकोऽनुभवः ॥ २१॥ विशिष्टो नानाविधो वा पाको विपाकः । पूर्वोक्तकषायती- ब्रमन्दादिमावासबविशेषाद्विशिष्टः पाको विपाकः ॥ अथवा द्रव्य- क्षेत्रकालभवभावलक्षणनिमित्तभेदजनितवैश्वरूप्यो (वैस्वरूपो) नाना- विधः पाको विपाकः । असावनुभव इत्याख्यायते ॥ शुभपरिणा- मानां प्रकर्षभावाच्छुभप्रकृतीना प्रकृष्टोऽनुभवः । अशुभप्रकृतीनां निकृष्टः ।। अशुभपरिणामानां प्रकर्षभावादशुभप्रकृतीनां प्रकृष्टोऽ ·२३४ सर्वार्थसिद्धिः नुभवः । शुभप्रकृतीनां निकृष्टः । स एवं प्रत्ययवशादुपाचोड नुभवो द्विधा प्रवर्तते , स्वमुखेन परमुखेन च ॥ सर्वासां मूलप्रकृतीनां स्वमुखेनैवानुभव । उत्तरप्रकृतीनां तुल्यजातीयानां परमुखेनापि भवति ।। आयुर्दर्शनचारित्रमोहवर्जानां न हि नरकायुर्मुखेन तिर्यगायु- मनुप्यायु विपच्यते । नापि दर्शनमोहश्चारित्रमोहमुखेन । चारित्र- मोहो वा दर्शनमोहमुखेन ॥ आह- अभ्युपेमः प्रागुपचितनानाप्रकारकर्मविपाकोऽनुभव इति । इदं तु न विजानीमः किमयं प्रसंख्यातोऽप्रसंख्यात ? इत्य- त्रोच्यते प्रसंख्यातोऽनुभूयत इति ब्रूमहे ॥ कुतः? यतः- ॥ स यथानाम ॥ २२॥ ज्ञानावरणस्य फलं ज्ञानाभावो , दर्शनावरणस्य फलं दर्शन- शक्त्युपरोध इत्येवमावन्वर्थसज्ञानिर्देशात्सर्वासां कर्मप्रकृतीनां सवि- कल्पानामनुभवसम्प्रत्ययो जायते ॥ आह यदि विपाकोऽनुभवः प्रतिज्ञायते, तत्कर्मानुभूतं किमाभरणवदवतिष्ठते, आहोस्विनिप्पीतसारं प्रच्यवते ? इत्यत्रो- च्यते- ॥ ततश्च निर्जरा ॥ २३ ॥ पीडानुग्रहावात्मने प्रदायाभ्यवहृतदिनादिविकारवत्पूर्वस्थिति- क्षयादवस्थानाभावात्कर्मणो निवृत्तिनिर्जरा ॥ सा द्विप्रकारा- विपाकजा इतरा च ॥ तत्र चतुर्गतावनेकजातिविशेषावधूर्णिते संसारमहार्णवे चिरं परिममतः शुभाशुभस्य कर्मणः क्रमेण परि पाककालप्राप्तम्यानुभवोदयावलिस्रोतोऽनुप्रविष्टस्यारब्धफलस्य या १ अन्वर्थसज्ञ सन्प्रसंख्यात. । २ प्रसंख्यातः सन्ननुभूयते ज्ञायत इत्यर्थः ।।

·, - अष्टमोऽध्यायः २३५ निवृतिः सा विपाकजा निर्जरा ॥ यत्कर्माप्राप्तविपाककालमापन- मिकक्रियाविशेषसामर्थ्यानुदीर्ण बलादुदीर्योदयावलि प्रवेश्य वेद्यते आम्रपनसादिपाकवत् सा अविपाकजा निर्जरा ।। चशब्दो निमि- चान्तरसमुच्चयार्थः । तपसा निर्जरेति वक्ष्यते ततश्च भवति अन्य- तश्चेति ॥ किमर्थमिह निर्जरानिर्देशः क्रियते संवरात्परा निर्दे- ष्ट्रव्या उद्देशवत् ॥ लध्यमिह वचनम् ॥ तत्र हि पाठे विपाकोऽ नुभव इति पुनरनुवादः कर्तव्यः स्यात् ।। आह अभिहितोऽनुभवबन्धः । इदानी प्रदेशबन्धो वक्तव्यः । तस्मिंश्च वक्तव्ये सति, इमे निर्देष्टव्याः, किंतवः? कदा? कुतः किस्वभावाः ? कस्मिन् ? किंपरिमाणाश्चेति ॥ तदर्थमिदं क्रमेण परिगृहीतप्रश्नापेक्षभेदं सूत्रं प्रणीयते- ॥नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेषात्सूक्ष्मैकक्षेत्राव- गाहस्थिताः सर्वात्मप्रदेशेष्वनन्तानन्तप्रदेशाः॥२४॥ नाम्नः प्रत्यया नामप्रत्ययाः । नामेति सर्वाः कर्मप्रकृतयोs भिधीयन्ते, स यथानामेति वचनात् । अनेन हेतुभाव उक्तः । सर्वेषु भवेषु सर्वतो दृश्यन्ते । अन्यतोऽपीति तसि कृते सर्वतः । अनेन कालोपादानं कृतम् । एकैकस्य हि जीवस्यातिक्रान्ता अनन्ता भवाः । आगामिनः संख्येया असंख्येया अनन्तानन्ता वा भवन्तीति ॥ योगविशेषानिमित्ताकर्मभावेन पुद्गला आदीयन्त इति निमित्तविशेषनिर्देशः कृतो भवति । सूक्ष्मादिग्रहणं कर्मग्रहणयोग्यपुद्गलस्वभावानुवर्तनार्थ ग्रहणयोग्याः पुद्गलाः सूक्ष्मा न स्थूला इति ॥ एकक्षेत्रावगाहवचनं क्षेत्रान्तरनिवृत्त्यर्थम् । स्थिता १ अन्यतोऽपि इति सूत्रेण सप्तम्यर्थे तस् ॥

·२३६ सर्वार्थसिद्धिः इति वचनं क्रियान्तरनिवृत्त्यर्थ स्थिता न गच्छन्त इति । सर्वात्म- प्रदेशेष्विति वचनमाधारनिर्देशार्थ नैकप्रदेशादिषु कर्मप्रदेशा वर्तन्ते , क तर्हि ? उर्ध्वमस्तिर्यक सर्वेष्वात्मप्रदेशेषु व्याप्य स्थिता इति ॥ अनन्तानन्तप्रदेशवचनं परिमाणान्तरव्यपोहाथ न संख्येया न चासंख्येया नाप्यनन्ता इति ॥ ते खलु पुद्गलस्कन्धा अभव्यानन्तगुणाः सिद्धानन्तभागप्रमितप्रदेशा धनांगुलस्यासंख्येय- भागक्षेत्रावगाहिनः एकद्वित्रिचतुःसंख्येयासंख्येयसमयस्थितिकाः पञ्च- वर्णपञ्चरसद्विगन्धचतुःस्पर्शस्वमावा अष्टविषकर्मप्रकृतियोग्याः योग- वशादात्मनाऽऽत्मसात्कियन्त इति प्रदेशबन्धः समासतो वेदितव्यः ॥ आह बन्धपदार्थानन्तरं पुण्यपापोपसंख्यानं चोदित तद्वन्धेऽन्तर्भूतमिति प्रत्याख्यातं । तत्रेदं वक्तव्यं कोऽत्र पुण्यबन्धः कः पापबन्ध इति- तत्र पुण्यवन्धप्रकृतिपरिगणनार्थमिदमारभ्यते- ॥ सवेद्यशुभायु मगोत्राणि पुण्यम् ॥ २५ ॥ शुभ प्रशस्तमिति यावत् । तदुत्तरैः प्रत्येकमर्भिसम्बध्यते- शुभमायुः शुभं नाम शुभ गोत्रमिति ॥ शुभायुत्रितयं तिर्यगायु- kनुष्यायुर्देवायुरिति ।। शुभनाम सप्तत्रिंशद्विकल्पं तद्यथा- मनुष्य- गतिर्देवगतिः पञ्चेन्द्रिजातिः पञ्च शैरीराणि त्रीण्यङ्गोपाङ्गानि सम. चतुरखसंस्थानं वर्षभनाराचसंहननं प्रशस्तवर्गरसगन्धस्पर्शाः मनुष्य- देवगत्यानुपूर्व्यद्वयमगुरुलघुपरघातोच्छ्वासातपोद्योतप्रशस्तविहायोग- तयखसवादरपतिप्रत्येकशरीरास्थरशुभसुमगसुस्वरादेययशकीर्तयो १ जीवानीवास्तवबन्धसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्वमिति सूत्रव्याख्याने ॥ २ तत्रैव ॥ ३ दशविधस्य बन्धनसंघातद्वयस्याप्यत्रैवाविः ।।

·नवमोऽध्यायः २३७ निर्माण तीर्थकरनाम चेति । शुभमेकमुच्चैर्गोतं सद्वेद्यमिति ॥ एता द्वाचत्वारिंशत्प्रकृतयः पुण्यसञ्जाः ॥ ॥ अतोऽन्यत्पापम् ॥ २६ ॥ अस्मात्पुण्यसज्ज्ञककर्मप्रकृतिसमूहादन्यत्कर्म पापमित्युच्यते । तत् व्यशीतिविधं तद्यथा-ज्ञानावरणस्य प्रकृतयः पञ्च , दर्शनावर- णस्य नव , मोहनीयस्य षड्विंशतिः, पञ्चान्तरायस्य , नरकग- तितिर्यमगती, चतस्रो जातयः, पञ्च संस्थानानि, पञ्च संहन- नान्यप्रशस्तवर्णगन्धरसस्पर्शा नरकगतितिर्यग्गत्यानुपूर्व्यद्वयमुपधा- ताप्रशस्तविहायोगतिस्थावरसूक्ष्मापर्याप्तिसाधारणशरीरास्थिराशुभदुर्भ गदुःस्वरानादेययशःकीर्तयश्चेति नामप्रकृतयश्चतुस्त्रिंशत् । अस- द्वेद्यं नरकायुनींचेगोत्रमिति ॥ एवं व्याख्यातो बन्धपदार्थः सप्र- पञ्चः । अवधिमनःपर्ययकेवलज्ञानप्रत्यक्षप्रमाणगम्यस्तदुपदिष्टागमा- नुमेयः ॥ ७॥ ॥ इति तत्त्वार्थवृत्ती सर्वार्थसिद्धिसजिज्ञकायांमष्टमोऽध्यायः ।। ॥ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय ॥ ॥ अथ नवमोऽध्यायः॥ वन्धपदार्थो निर्दिष्टः । इदानी तदनन्तरोद्देशभाजः संवरस्य निर्देशः प्राप्तकाल इत्यत इदमाह- ॥ आस्रवनिरोधः संवरः ॥ १॥ अभिनवकर्मादानहेतुरात्रवो व्याख्यातः | तस्य निरोधः संवर इत्युच्यते । स द्विविधो भावसंवरो द्रव्यसंवरश्चेति । तत्र संसारनिमितक्रियानिवृत्तिर्भावसंवरः । तन्निरोधे तत्पूर्वकर्मपुद्गला- ·२३८ सर्वार्थसिद्धिः मानविच्छेदो द्रव्यसंवरः ॥ इदं विचार्यते- कस्मिन् गुणस्थाने कस्य संवर इति ॥ उच्यते । मिथ्यादर्शनकमोदयवशीकृत आत्मा मिथ्याष्टिः । तत्र मिथ्यादर्शनप्राधान्येन यत्कर्म आस्रवति तन्नि- रोषाच्छेषे सासादनसम्यग्दृष्ट्यादौ तत्संवरो भवति ॥ किंपुनस्त- न्मिथ्यात्वं नपुंसकवेदनरकायुर्नरकगत्येकद्वित्रिचतुरिन्द्रियजातिहुण्ड- संस्थानासम्प्राप्तसुपाटिकासंहनननरकगतिप्रायोग्यानुपूर्व्यातपस्थावर- सूक्ष्मापर्याप्तकसाधारणशरीरसंज्ञकषोडशप्रकृतिलक्षणम् || असंयमस्ति- विधः । अनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानोदयविकल्पात् । तत्प्र- त्ययस्य कर्मणस्तदभावे संवरोऽवसेयः ॥ तद्यथा-निद्रानिद्रा- प्रचलाप्रचलास्त्यानगृध्यनन्तानुवन्धिकोधमानमायालोभस्त्रीवेदतिर्यगा- युस्तिर्यन्गतिचतुःसंस्थानचतुःसंहननतिर्यग्गतिप्रायोग्यानुपूर्योद्योता- प्रशस्तविहायोगतिदुर्भगदुःस्वरानादेयनीगोत्रसंज्ञिकाना पञ्चविंशति- प्रकृतीनामनन्तानुबन्धिकषायोदयकृतासंयमप्रधानालवाणामेकेन्द्रिया- दयः सासादनसन्याहट्यन्ता बन्धकाः। तदभावे तासामुत्तरत्र संवरः ॥ अप्रत्याख्यानावरणक्रोधमानमायालोभमनुष्यायुर्मनुष्यग- त्यौदारिकगरीरतदझोपाझवज्रर्षभनाराचसंहननमनुष्यगतिप्रायोग्यानु- पूय॑नाम्नां दगानां प्रकृतीनामप्रत्याख्यानकषायोदयकृतासंयमहेतु- कानामेकेन्द्रियादयोऽसंवतसम्यग्दृष्ट्यन्ता बन्धकाः। तदभावादूर्व तासां संवरः ।। सम्यमिथ्यात्वगुणेनायुर्न वध्यते । प्रत्याख्यानावरण- क्रोधमानमायालोमानां चतसृणां प्रकृतीनां प्रत्याख्यानकषायोदय- कारणासंयमानवाणामेकेन्द्रियप्रभृतयः मयतासंयताबसाना बन्धकाः ।। तदमावादुपरिष्टाचासां संवरः ॥ प्रमादोपनीतस्य तदमावे निरोधः ।। प्रमादनापनीतस्य कमर्णः प्रमत्संयतादूर्व तदभावान्निरोधः प्रत्ये- तन्यः । किं पुनस्तदमद्वेद्यारतिगोकास्थिराशुमायशःकीर्तिविकल्यं ।। देवायुर्वधार भस्य प्रमाद एव हेनुरप्रमादोऽपि तत्प्रत्या- ·नवमोऽध्यायः २३९ सनातर्ष तस्य रायरः । कपाय एवासको यस्य कर्मणो न मनादादिप्तर तनिरोधे निरासोऽवसेयः । स च कषायः मनादादिविरहितस्तोत्रमध्यमजघन्यभावेन त्रिषु गुणस्थानेषु व्यवस्थितः । तत्रापूर्वकरणस्यादौ संख्येयभागे द्वे कर्मप्रकृती निद्रा- मच यध्यते । तत अर्ध्व संख्येयमागे त्रिंशत प्रकृतयो देवगतिपञ्चेन्द्रियजात्तिवैक्रियिकाहारकलैजसकार्मणशरीरस- मचतुरससंस्थानवैक्रियिकाहारकशरीराझोपाङ्गवर्णगन्धरसस्पर्शदेवगति- प्रायोग्यानुपूर्व्यागुलघूपधातपरघातोच्छ्वासप्रशस्तविहायोगतिलसवा- दरपर्याप्तमत्येकगरीरस्थिरशुभसुभगमुस्वरादेयनिर्माणतीर्थकराख्या ब- ध्यन्ते । तस्यद चरमसमये चततः प्रकृतयो हास्यरातिभयजुगु- प्लासंज्ञा वन्यमुपयान्ति ॥ ता एतास्तीनकषायासवास्तद- भावानिर्दिष्टावागावं सेंद्रियन्ते ॥ अनिवृत्तिवादरसाम्परायस्यादि. समयादारभ्य संख्येयेषु भागेषु पुंवेदक्रोधसज्वलनौ बध्येते ॥ तत ऊवं शेपु संख्येयेषु भागेषु मानमायासब्ज्वलनौ बन्धमुपगच्छतः ।। तस्यैव चरमसमये लोभसंज्वलनो बन्धमेति । ता एताः प्रकृतयो मध्यमकपायात्रवास्तदभावे निर्दिष्टस्य भागस्यो- परिष्टात्संवरमाप्नुवन्ति ॥ पञ्चाना ज्ञानावरणानां चतुर्णा दर्शनावरणानां यशःकीर्तिरुच्चैर्गोत्रस्य पंचानामन्तरायाणां च मन्दकायात्रवाणां सूक्ष्मसाम्परायो बन्धकः । तदभावात्तदुत्तरत्र तेषां संवरः ॥ केवलेनैव योगेन सद्वेद्यस्योपशान्तकायक्षीणकषायस- योगानां बन्धा भवति । तदभावादयोगकेवलिनस्तस्य संवरो भवति ॥ उक्तः संवरस्तझेदप्रतिपादनार्थमाह- ।। स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरिषहजयचारित्रैः॥२॥ यतः संसारकारणादात्मनो गोपनं भवति सा गुप्तिः । प्राणिपीडापरिहारार्थ सम्यगयनं समितिः । इष्टे स्थाने धत्ते इति ·२० २ - सर्वार्थसिद्धिः धर्मः । शरीरादीनां स्वभावानुचिन्तनमनुप्रेक्षा । क्षुदादिवेदनो- सनौ कर्मनिर्जराथ सहनं परिपहः । परिपहस्य जयः परिपहजयः । चारित्रशब्द आदिसूत्रे व्याख्यातार्थः । एतेषां गुप्त्यादीनां संवर- क्रियायाः साधकतमत्वात् करणनिर्देशः । संवरोऽधिकृतोऽपि स इति तच्छन्देन परामृश्यते गुप्यादिभिः साशासम्बन्धार्थः ॥ प्रयो- जनमवधारणार्थ । स एष संवरो गुप्यादिमिरेव नान्येनोपायेनेति ॥ तेन तीर्थाभिषेकदीक्षाशीर्पोपहारदेवताराधनादयो निर्वर्तिता भवन्ति ।। रागद्वेषमोहोपातस्य कर्मणोऽन्यथा निवृत्त्यभावात् ॥ संवरनिर्जराहेतुविशेषप्रतिपादनार्थमाह- ॥ तपसा निर्जरा च ॥३॥ तपो धर्मेऽन्तर्भूतमपि पृथगुच्यते उभयसाधनत्वख्यापनार्थ संबरं प्रति प्राधान्यप्रतिपादनार्थ च ॥ ननु च तपोऽभ्युदयाइमि- टम् देवेन्द्रादिस्थानप्राप्तिहेतुत्वाभ्युपगमात् , कथं निर्जरात स्यादिति ॥ नैष दोषः- एकस्यानेककार्यदर्शनादमिवत् । यथाऽ मिरेकोऽपि क्लेदनभस्माशारादिप्रयोजन उपलभ्यते तथा तपोऽ भ्युदयकर्मक्षयहेतुरित्यत्र को विरोधः ॥ संवरहेतुत्वादादावुद्दिष्टाया गुप्तेः स्वरूपप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः ॥ ४॥ योगो व्याख्यातः कायवाङ्मन.कर्म योग इत्यत्र | तस्य स्वेच्छाप्रवृत्तिनिवर्तन निग्रहः । विषयसुखाभिलाषार्थप्रवृत्तिनिषेधार्थ सभ्यविशेषणम् ॥ तस्मात् सम्यन्विशेषणविशिष्टात् संक्लेशाप्रादुर्भा- वपरात्कायादियोगानरोधे सति तन्निमित्तं कर्म नानवतीति संवरप्र- सिद्धिरवगन्तव्या । सा त्रितयी कायगुप्तिर्वाग्गुप्तिमनोगुप्तिरिति ।

·- - नवमोऽध्यायः २११ तनाशक्तस्य मुननिरवद्यप्रवृत्तित्यापनार्थमाह- ई-भाषैषणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः ॥ ५ ॥ सन्यगित्यनुवर्तते तेनेर्यादयो विशेष्यन्ते । सम्यगीर्या सम्यभाषा सम्यगेपणा सम्यगादाननिक्षेपौ सम्यगुत्सर्ग इति । ता एताः पंच समितयो विदितजीवस्थानादिविधेर्मुनेः प्राणिपीडा- परिहाराभ्युपाया वेदितव्याः ॥ तथा प्रवर्तमानस्यासँयमपरिणाम- निमित्वकर्मालवाभावात्संवरो भवति ॥ तृतीयस्य संवरहेतोधर्मस्य भेदप्रतिपत्त्यर्थमाह- ॥ उत्तमक्षमामार्दवार्जवशौचसत्यसंयमतपस्त्यागा- किञ्चन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः॥ ६॥ किमर्थमिदमुच्यते ? आधे प्रवृत्तिनिग्रहार्थ, तत्रासमर्थानां प्रवृत्युपायप्रदर्शनार्थ द्वितीयम् । इदं पुनर्दशविधधर्माख्यानं समि- तिपु प्रवर्तमानस्य प्रमादपरिहारार्थ वेदितव्यम् । शरीरस्थिति- हेतुमार्गणार्थ परकुलान्युपगच्छतो भिक्षोर्दुष्टजनाक्रोशप्रहसनावज्ञा- ताडनशरीरव्यापादनादीनां सन्निधाने फालुष्यानुत्पत्तिः क्षमा ॥ जात्यादिमदावेशादभिमानाभावो मार्दवं माननिहरणम् ॥ योगस्या- वक्रता आर्जवम् ॥ प्रकर्षप्राप्तलोमान्निवृत्तिः शौचस् ॥ सत्सु प्रशस्तेषु जनेषु साधुवचनं सत्यमित्युच्यते ॥ ननु चैतद्भाषासमिता- वन्तर्भवति ? नैष दोषः- समिती प्रवर्तमानो मुनिः साधुष्व- साधुषु च भाषाव्यवहारं कुर्वन् हितं मितञ्च ब्रूयात् अन्यथा रागादनर्थदण्डदोषः स्यादिति वाक्समितिरित्यर्थः ॥ इह पुनः सन्तः प्रबजितास्तद्भक्ता वा एतेषु साधु सत्यं ज्ञानचारित्रलक्षणा- १ उद्देशपरीक्षयोहणमादिशब्देन ॥

·२४२ सर्वार्थसिद्धिः दिषु बहपि कर्तव्यमित्यनुज्ञायते, धर्मोपवृंहणार्थ ॥ समितिषु वर्तमानस्य प्राणीन्द्रियपरिहारस्सॅयमः ॥ कर्मक्षयार्थ तप्यत इति तपः । तदुत्तरत्र वक्ष्यमाणद्वादशविकल्पमवसेयम् ॥ सँयतस्य योग्यं ज्ञानादिदानं त्यागः ॥ उपाचेप्वपि शरीरादिपु संस्कारा- पोहाय ममेदमित्यभिसन्धिनिवृत्तिराकिञ्चन्यम् । नास्ति किंचना- स्याकिंचनः तस्य भावः फर्म वा आकिंचन्यम् ।। अनुभूता नामस्मरणकथाश्रवणस्त्रीसंसक्तशयनासनादिवर्जनामचर्य परिपूर्ण- मवतिष्ठते ॥ स्वतन्त्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थो वा गुरुकुलावासो ब्रह्मचर्यम् ।। दृष्टप्रयोजनपरिवर्जनार्थमुत्तमविशेषणम् ॥ तान्येव भान्यमानानि धर्मव्यपदेशभाञ्जि स्वगुणप्रतिपक्षदोषसद्भावभावनाप्रणिहितानि संवर- कारणानि भवन्ति । आह क्रोधाद्यनुत्पत्तिः क्षमादिविशेषप्रत्यनीकालम्बनादि- त्युक्तं, तत्र कस्मात्क्षमादीनयमवलम्बते नान्यथा प्रवर्तत इत्युच्यते । यस्मात्प्तायःपिण्डवत्क्षमादिपरिणतेनात्महितैषिणा कर्तव्याः- ॥ अनित्याशरणसंसारकत्वान्यत्वाशुच्यास्रवसंवर- निर्जरालोकबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्यातत्त्वानुचिन्तन- मनुप्रेक्षाः ॥७॥ इमानि शरीरेन्द्रियविषयोपभोगपरिमोगद्रव्याणि समुदाय- रूपाणि जलबुबुदवदनवस्थितस्वभावानि गर्भादिष्ववस्थाविशेषेषु सदोपलभ्यमानसंयोगविपर्ययाणि, मोहादत्राज्ञो नित्यतां मन्यते ।। न किञ्चित्संसारे समुदितं ध्रुवमस्ति आत्मनो ज्ञानदर्शनोपयो- गस्वभावादन्यदिति चिन्तनमनित्यतानुप्रेक्षा ॥ एवं यस्य चिन्त- १ प्राणव्यपरोपणपडिन्द्रियविषयपरिहरणं संयमः॥

·नवमोऽध्यायः २४३ यतस्तेष्वभिप्वाभावाद् भुक्तोज्झितगन्धमाल्यादिष्विव वियोग- कालेऽपि विनिपातो नोत्पद्यते ॥१॥ यथा- मृगशावस्यैकान्ते बलवता क्षुधितेनामिषैषिणा व्याने- णाभिभूतस्य न किञ्चिच्छरणमस्ति- तथा जन्मजरामृत्युव्याधि- प्रभृतिव्यसनमध्ये परिभमतो जन्तोः शरणं न विद्यते ॥ परिपुष्टमपि शरीरं भोजनं प्रति सहायीभवति न व्यसनोपनिपाते ॥ यत्नेन संचितोऽर्थोऽपि न भवान्तरमनुगच्छति ॥ संविभक्तसुखदुःखाः मुहदोऽपि न मरणकाले परित्रायन्ते ॥ बान्धवाः समुदिताश्च रुजा परीतं न परिपालयन्ति ॥ अस्ति चेत्सुचरितो धर्मों व्यस- नमहार्णवे तारणोपायो भवति ॥ मृत्युना नीयमानस्य सहस्र- नयनादयोऽपि न शरणम् ॥ तस्माद्भवव्यसनसङ्कटे धर्म एव शरणं सुहृदर्थोऽप्यनपायी, नान्यत्किच्छरणमिति भावना अशरणा- नुपेक्षा ॥ एवं यस्याध्यवस्यतो नित्यमशरणोऽस्मीति भृशमु- द्विमस्य सांसारिकेपु भावेषु ममत्वनिरासो भवति ॥ भगवदई- सर्वज्ञप्रणीत एव मार्गे प्रतिपन्नो भवति ॥ २॥ कर्मविपाकवशादात्मनो भवान्तरावाप्तिः संसारः । स पुर- स्तात्यंचविधपरिवर्तनरूपेण व्याख्यातः ॥ तस्मिन्ननेकयोनिकुल- कोटिबहुशतसहस्रसंकटे संसारे परिभ्रमन् जीवः कर्भयन्त्रानुप्रेरितः पिता भूत्वा प्राता पुनः पौत्रश्च भवति । माता भूत्वा भगिनी माया दुहिता च भवति । स्वामी भूत्वा दासो भवति । दासो भूत्वा स्वाम्यपि भवति नट इव रखे ॥ अथवा कि बहुना स्वयमात्मनः पुत्रो भवतीत्येवमादिसंसारस्वभावचिन्तनं संसारानुप्रेक्षा ॥ एवं वस्य भावयतः संसारदुःखभयादुद्विग्नस्य ततो निर्वेदो भवति । निर्विणश्च संसारप्रहाणाय प्रतियतते ॥२॥ जन्मजरामरणानुवृत्तिमहादुःखानुमवं प्रति एक एवाहं न ·२४४ सर्वार्थसिद्धिः । कश्चिन्मे स्वः परो वा विद्यते । एक एव जायेऽहम् । एक एवं प्रिये । न मे कश्चित् स्वजनः परजनो वा व्याधिजरामरणादीनि दुःखान्यपहरति । बन्धुमित्राणि स्मशानं नातिवर्तन्ते । धर्म एवं मे सहायः सदा अनपायीति चिन्तनमेकत्वानुप्रेक्षा ॥ एवं हास्य भावयतः स्वजनेषु प्रीत्यनुवन्धो न भवति । परजनेषु च द्वेषा- नुनन्धो नोपजायते । ततो निःसङ्गतामभ्युपगतो मोक्षायैव घटते ? शरीरादन्यत्वचिन्तनमन्यत्वानुप्रेक्षा । तद्यथा बन्धं प्रत्येकवे सत्यपि लक्षणभेदादन्योऽहमैन्द्रियकं शरीरमनिन्द्रियोऽहमज्ञं शरीरं ज्ञोऽहमनित्यं शरीरं नित्योऽहमाद्यन्तवच्छरीरमनाद्यन्तोऽहं बहूनि मे शरीरशतसहस्राण्यतीतानि संसारे परिभ्रमतः। स एवाह- मन्यस्तेभ्य इत्येवं शरीरादप्यन्यत्वं मे किमङ्ग! पुनर्वाह्येभ्यः परिग्रहेभ्य इत्येवं ह्यस्य मनःसमादधानस्य शरीरादिषु स्पृहा नोत्पद्यते । ततस्तत्वज्ञानभावनापूर्वके वैराग्यप्रकर्षे सति आत्य- न्तिकस्य मोक्षसुखस्याप्तिर्भवति ॥ ५ ॥ शरीरमिदमत्यन्ताशुचि शुक्रशोणितयोन्यशुचिसंवर्धितमय- स्करवदशुचिमाजनं त्वमानप्रच्छादितमतिपूतिरसनिप्यन्दिस्रोतो. बिलमगारवदात्मभावमाश्रितमप्यावेवापादयति । खानानुलेपनधूप- प्रघर्पवासमाल्यादिभिरपि न शक्यमशुचित्वमपहर्तुमस्य । सम्य. ग्दर्शनादि पुनर्भाव्यमानं जीवस्यात्यन्तिकी शुद्धिमाविर्भावयतीति तत्त्वतो भावनमशुचित्वानुप्रेक्षा ॥ एवं यस्य संस्मरतः शरीरनिवेदो भवति । निर्विण्णश्च जन्मोदधितरणाय चित्तं समाधत्ते ॥ ६॥ आश्वसंवरनिर्जराः पूर्वोक्ता अपि इहोपन्यस्यन्ते तद्गु- णदोषभावनार्थ । तद्यथा- आस्रवा इहामुत्रापाययुक्ता महानदीस्त्रो- तोवेगतीक्ष्णा इन्द्रियकपायात्रतादयः। तत्रेन्द्रियाणि तावस्पर्श- नादीनि वनगजलायसपन्नगपतहरिणादीन व्यसनार्णवमवगायन्ति ·नवमोऽध्यायः २१५ तथा कषायादयोऽपीह वधवन्धपरिक्लेशादीन् जनयन्ति ॥ अमुन्न च नानागतिषु बहुविधदुःखप्रज्वलितासु भ्रमयन्तीत्येवमास्रवदोषानु- चिन्तनमासवानुप्रेक्षा ॥ एवं यस्य चिन्तयतः क्षमादिषु श्रेयत्व- सुदिर्न प्रच्यवते ॥ सर्व एते आस्रवदोषाः कूर्मवत्संवृतात्मनो न भवन्ति ॥ ७ ॥ यथा महार्णवे नावो विवरापिघाने सति क्रमासुतजला- भिप्लवे सति तदाश्रयाणां विनाशोऽवश्यंभावी, छिद्रपिधाने च निरुपद्रवमभिलपितदेशान्तरपापणं, तथा कर्मागमद्वारसंवरणे सति नास्ति श्रेयःप्रतिवन्ध इति संवरगुणानुचिन्तनं संवरानुप्रेक्षा ॥ एवं यस्य चिन्तयतः संवरे नित्योद्युक्तता भवति । ततश्च निःश्रेयसपदप्रातिरिति ॥ ८॥ निर्जरा वेदनाविपाकजा इत्युक्तम् ॥ सा द्वेषा-अबुद्धि पूर्वा कुशलमूला चेति ॥ तत्र नरकादिषु गतिषु कर्मफलविपा- कजा अबुद्धिपूर्वा सा अकुशलानुवन्धा ॥ परिषहजये कृते कुशलमूला सा शुभानुवन्धा निरनुबन्धा चेति ॥ इत्येवं निर्जराया गुणदोषभावनं निर्जरानुप्रेक्षा । एवं ह्यस्यानुस्मरतः कर्मनिर्जरायै प्रवृत्तिर्भवति ॥ ९॥ लोकसंस्थानादिविधिर्व्याख्यातः ॥ समन्तादनन्तस्यालोका- काशस्य बहुमध्यदेशभाविनो लोकस्य संस्थानादिविधिाख्यातः ॥ तत्स्वभावानुचिन्तनं लोकानुप्रेक्षा । एवं वस्याध्यवस्यतस्तत्त्वज्ञान- विशुद्धिर्भवति ॥ १०॥ एकास्मिन्निगोतशरीरे जीवाः सिद्धानामनन्तगुणाः , एवं सर्वलोको निरन्तरं निचितः स्थावरैरतस्तत्र नसता वालुकासमुद्रे पतिता वनसिकताकणिकेव दुर्लभा । तत्र च विकलेन्द्रियाणां भूयिष्ठत्वात्पञ्चेन्द्रियता गुणेषु कृतज्ञतेव कृच्छूलभ्या । तत्रं च ·सर्वार्थसिद्धिः तिर्यक्षु पशुमृगपक्षिसरीसृपादिषु बहुषु सत्सु मनुष्यमावश्चतुष्पये रत्नराशिरिव दुरासदः । तत्प्रच्यवे च पुनस्तदुपपचिर्दग्धतरुपुद्गल- तद्भावोपपत्तिवदुर्लभा । तल्लामे च देशकुलेन्द्रियसम्पन्नारोगत्वान्यु- तरोत्तरतोऽतिदुर्लभानि ॥ सर्वेष्वपि तेषु लब्धेषु सद्धर्मप्रतिलम्भो यदि न स्याव्यर्थ जन्म, वदनमिव दृष्टिविकलं । तमेवं कृच्छ्लभ्यं धर्ममवाप्य विषयसुखे रञ्जनं भस्मार्थ चन्दनदहनमिव विफलम् ।। विरक्तविषयसुखस्य तु तपोभावनाधर्मप्रभावनासुखमरणादिलक्षणः समाधि(रवापः ॥ तस्मिन् सति बोधिलाभः फलवान् भवतीति चिन्तनं बोधिदुर्लभानुप्रेक्षा ॥ एवं ह्यस्य भावयतो बोधि प्राप्य प्रमादो न कदाचिदपि भवति ॥ ११ ॥ अयं निनोपदिष्टो धर्मोऽहिंसालक्षणः सत्याधिष्ठितो विनय- मूलः क्षमावलो ब्रह्मचर्यगुप्त उपशमप्रधानो नियतिलक्षणो निष्प- रिग्रहतालम्बनः । तस्यालाभादनाद्विसंसारे जीवाः परिश्रमन्ति दुष्कर्मविपाकजं दुःखमनुभवन्तः ॥ अस्य पुनः प्रविलम्भे विविधाभ्युदयप्राप्तिपूर्विका निःश्रेयसोपलव्धिनियतेति चिन्तन धर्मखाख्यातत्वानुप्रेक्षा । एवं यस्य चिन्तयतो धर्मानुरागात्सदा प्रतियलपरो भवति ॥ १२॥ एचमनित्यत्वाद्यनुप्रेक्षासन्निधाने उत्तमक्षमादिधारणान्महान्सं- वरो भवति ॥ मध्ये अनुप्रेक्षावचनमुमयार्थम् ॥ अनुप्रेक्षा हि भावयन्नुत्तमक्षमादींश्च प्रतिपालयति । परीषहॉश्च जेतुमुत्सहते ।। के पुनस्ते परिपहाः किमर्थं वा सह्यन्त इतीदमाह- ॥ मार्गाच्यवननिर्जराथं परिपोढव्याः परिपहाः८ संवरस्य प्रकृतत्वाचेन मार्गो विशिष्यते । संवरमार्ग इति ।। ददच्यवनाथ निर्जराथं च परिपोढव्याः परिषहाः । क्षुत्पिपासादि- -

·सहनम्। जिनोपदिष्टान्मार्गादप्रच्यवमानास्तन्मार्गपरिक्रमणपरिचयेन
कर्मागमहारं संवृण्वन्त औपक्रमिकं कर्मफलमनुभवन्तः क्रमेण
निर्णिकर्माणो मोक्षमाप्नुवन्ति ॥
तस्वरूपसंख्यासम्प्रतिपत्यर्थमाह-
॥ क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनाग्न्यारतिस्त्री-
चर्यानिषद्याशय्याकोशवधयाचनालाभरोगण-
स्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि ॥९॥
सुदादयो वेदनाविशेषा द्वाविंशतिः । एतेषां सहनं
मोक्षार्थिना कर्तव्यम् । तद्यथा-मिक्षोर्निरवद्याहारगवेषिणस्तदलाभे
ईषल्लामे च अनिवृत्तवेदनस्याकाले अदेशे च भिक्षा प्रति
निवृत्तेच्छस्यावश्यकपरिहाणि मनागप्यसहमानस्य स्वाध्यायध्यान-
भावनापरस्य बहुकृत्वः स्वकृतपरकृतानशनावमोदर्यस्य नीरसाहा-
रस्य तप्तप्राप्ट्रपतितजलबिन्दुकतिपयवत्सहसा परिशुष्कपानस्यो-
दीर्णशुद्वेदनस्यापि सतो भिक्षालाभादलाभमधिकगुणं मन्यमानस्य
क्षुद्वाधां प्रत्यचिन्तनं क्षुद्विजयः ॥ १॥
जलखानावगाहनपरिषेकपरित्यागिनः पतत्रिवदनियतासना-
वसथस्यातिलवणस्निग्धरूक्षविरुद्धाहारगृष्मातपपित्तज्वरानशनादिमि-
रुदीर्णा शरीरेन्द्रियोन्माथिनीं पिपासां प्रत्यनाद्रियमाणप्रतिकारस्य
पिपासानलशिखां धृतिनवमृद्धटपूरितशीतलसुगन्धिसमाधिवारिणा
प्रशमयतः पिपासासहन प्रशस्यते ॥२॥
परित्यक्ताच्छादनस्य पक्षिवदनवधारिवालयस्य वृक्षमूलप-
थिशिलातलादिषु हिमानीपतनशीतलानिलसम्पाते तत्प्रतिकारमार्ति
प्रति निवृत्तेच्छस्य पूर्वानुभूतशीतप्रतिकारहेतुवस्तुनामस्मरतो ज्ञान-
भावनागर्मागारे वसतः शीतवेदनासहनं परिकीर्त्यते ॥ ३ ॥

·२४८
सर्वार्थसिद्धिः
निवाते निर्जले ग्रीष्मरविकिरणपरिशुष्कपतितपर्णव्यपेत-
च्छायातरुण्यटव्यन्तरे यदृच्छयोपनिपतितस्यानशनाद्यभ्यन्तरसाध-
नोत्पादितदाहस्य दवामिदाहपरुषवातातपजानितगलतालुशोषस्य तत्म-
तिकारहेतून् बहूननुभूतानचिन्तयतः प्राणिपीडापरिहारावहितचे-
तसश्चारित्ररक्षणमुष्णसहनमित्युपवर्ण्यते ॥४॥
दंशमशकमहणमुपलक्षणं । यथा काकेभ्यो रक्ष्यतां सर्पि-
रिति उपधातोपलक्षणं काकग्रहणं, तेन दंशमशकमक्षिकापिशुक-
पुत्तिकामत्कुणकीटपिपीलिकावृश्चिकादयो गृह्यन्ते ॥ तत्कृतां बाघा
मप्रतिकारां सहमानस्य तेषां बाधां विधाऽप्यकुर्वाणस्य निर्वाण-
प्राप्तिमात्रसंकल्पप्रावरणस्य तद्वेदनासहनं दंशमशकपरिषहक्षमेत्यु-
च्यते ॥५॥
जातरूपवन्निष्कलङ्कजातरूपधारणमशक्यप्रार्थनीयं याचन-
रक्षणहिंसनादिदोषविनिर्मुक्तं निष्परिग्रहत्त्वानिर्वाणप्राप्तिं प्रत्येक
साधनमनन्यबाधनं नाग्न्यं विभ्रतो मनोविक्रियाविप्लुतिविरहात्
स्त्रीरूपाण्यत्यन्ताशुचिकुणपरूपेण भावयतो रात्रिन्दिवं ब्रह्मचर्य-
मखण्डमातिष्ठमानस्याचेलव्रतधारणमनवद्यमवगन्तव्यम् ॥ ६ ॥
संयतस्येन्द्रियेष्टविषयसम्बधं प्रति निरुत्सुकस्य गीतनृत्य-
वादित्रादिविरहितेषु शून्यागारदेवकुलतरुकोटरशिलागुहादिषु स्वा-
ध्यायध्यानभावनारतिमास्कन्दतो दृष्टश्रुतानुभूतरतिस्मरणतत्कथाश्र-
वणकामशरप्रवेशनिर्विवरहृदयस्य प्राणिषु सदासदयस्यारतिपार-
पहजयोऽवसेयः ॥ ७॥
एकान्तेष्वारामभवनादिप्रदेशेषु नवयौवनमदविभ्रममदिरापान
प्रमत्तासु प्रमदासु वाधमानामु कूर्मवत्संहृतेन्द्रियहृदयविकारस्य
ललितस्मितमूदुकथितसविलासवीक्षणप्रहसनपदमन्थरगमनमन्मथशर-
व्यापारविफलीकरणस्य स्त्रीवाधापरिपहसहनमवगन्तव्यम् ॥ ८ ॥

·नवमोऽध्यायः २४९ दीर्घकालमुषितगुरुकुलब्रह्मचर्यस्याधिगतबन्धमोक्षपदार्थतत्त्वस्य संयमायतनभक्तिहेतोर्देशान्तरातिथेगुरुणाऽभ्यनुज्ञातस्य पवनवनिः- सन्नतामझीकुर्वतो बहुशोऽनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्यागा- दिनाधापरिक्रान्तकायस्य देशकालप्रमाणोपेतमध्वगमनं संयमविरोधि परिहरतो निराकृतपादावरणस्य परुषशर्कराकण्टकादिन्यथनजात- चरणखेदस्यापि सतः पूर्वोचितयानवाहनादिगमनमस्मरतो यथा- कालमावश्यकापरिहाणिमास्कन्दतश्चर्यापरिषहसहनमवसेयम् ॥ ९॥ स्मशानाधानशून्यायतनगिरिगुहागव्हरादिष्वनभ्यस्तपूर्वेषु निवसत आदित्यस्वेन्द्रियज्ञानप्रकाशपरीक्षितप्रदेशे प्रकृतनियमक्रि- यस्य निषद्यां नियमितकालामास्थितवतः सिंहव्याघ्रादिविविधभीषण- ध्वनिश्रवणान्निवृत्तभयस्य चतुर्विधोपसर्गसहनादप्रच्युतमोक्षमार्गस्य वीरासनोत्कुटिकाद्यासनादविचलितविग्रहस्य तत्कृतबाधासहनं निष- चापरिषडविजय इति निश्चीयते ॥१०॥ स्वाध्यायध्यानाध्वश्रमपरिखेदितस्य मौहूर्तिकी खरविषमप्र- चुरशर्कराकपालसङ्कटादिशीतोष्णेषु भूमिप्रदेशेषु निद्रामनुभवतो यथाकृतकपार्श्वदण्डायितादिशायिनः प्राणिबाधापरिहाराय पतित- दारुवव्यपगतासुवदुपरिवर्तमानस्य ज्ञानपरिमावनावहितचेससोऽनुष्ठि- तन्यन्तरादिविविधोपसर्गादप्यचलितविग्रहस्यानियमितकालां तत्कृत- बाधां क्षममाणस्य शय्यापरिषहक्षमा कथ्यते ॥११॥ मिथ्यादर्शनोक्तामर्षपरुषावज्ञानिन्दासभ्यवचनानि क्रोधाग्नि- शिखाप्रवर्धनानि शृण्वतोऽपि तदर्थेष्वसमाहितचेतसः सहसा तस्मतिकार कर्तुमपि शक्नुवतः पापकर्मविपाकममिचिन्तयतस्तान्या. कर्ण्य तपश्चरणभावनापरस्य कषायविषलवमानस्याप्यनवकाशमात्म- हृदयं कुर्वत आक्रोशपरिषहसहनमवधार्यते ॥ १२ ॥ १ परुषवचनावज्ञावचननिन्दावचनासभ्यवचनानीति सम्बन्धः ।।

·सर्वार्थसिद्धिः निशितविशसनमुशलमुद्रादिप्रहरणताडनपीडनादिभिर्व्यापा- धमानशरीरस्य व्यापादकेषु मनागपि मनोविकारमकुर्वतो मम पुराकृतदुष्कर्मफलमिदमिमे वराकाः किं कुर्वन्ति, शरीरमिदं बलबुबुदवद्विशरणस्वभावं व्यसनकारणमेतैर्व्याबाध्यते, संज्ञान- दर्शनचारित्राणि मम न केनचिदुपहन्यन्ते -इति चिन्तयतो बासितक्षणचन्दनानुलेपनसमदर्शिनो वधपरिषहलमा मन्यते ॥१३॥ बाह्याभ्यन्तरतपोऽनुष्ठानपरस्य तद्भावनावशेन निस्सारीकृत- मूर्तेः पटुतपनतापनिष्पीतसारतरोरिख विरहितच्छायस्य त्वगस्थि- शिराजालमात्रतनुयन्त्रस्य प्राणवियोगे सत्यप्याहारवसतिभेषजादीनि दीनामिधानमुखवैवाङ्गसज्ञादिमिरयाचमानस्य मिक्षाकालेऽपि विद्युदुद्योतवत् दुरुपलक्ष्यमूर्तेर्याचनापरिषहसहनमवसीयते ॥ १४ ॥ वायुवदसङ्गादनेकदेशचारिणोऽभ्युपगतैककालसम्मोजनस्य वाचंयमस्य तत्समितस्य वा संकृत्स्वतनुदर्शनमात्रतन्त्रस्य पाणि- पुटमात्रपात्रस्य बहुषु दिवसेषु च गृहेषु मिक्षामनवाप्याप्यसं- क्लिष्टचेतसो दातृविशेषपरीक्षानिरुत्सुकस्य लाभादप्यलाभो में परमं तप इति सन्तुष्टस्यालामविजयोऽवसेयः ॥ १५ ॥ सर्वाशुचिनिधानमिदमनित्यमपरित्राणमिति शरीरे निःसैक- पत्वाद्विगतसंस्कारस्य गुणरत्नभाण्डसञ्चयप्रवर्धनसंरक्षणसन्धारण. कारणत्वादभ्युपगतस्थितिविधानस्याक्षम्रक्षणवद्वणालेपनवद्वा बह- पकारमाहारमभ्युपगच्छतो विरुद्धाहारपानसेवनावैषम्यजनितवाता- १ तदुक्तम्- अज्ञानमावादशुभाशयाद्वा। करोति चेत्कोऽपि नरः खलत्वम् ॥ तथाऽपि सद्भिः शुभमेव चिन्त्यं । न मध्यमानेड प्यमृतं विषं हि ॥ १ ॥ अन्यच्च- आकृष्टोऽई हतो नैव हतो वा न द्विधा कृतः। मरितो न हृतो धर्मो मदीयोऽनेन बन्धुना ॥२॥ २ निर्मलत्वात् ॥

·नवमोऽध्यायः २५१ दिविकाररोगस्य यगपदनेकशतसंख्याव्याधिप्रकोपे सत्यपि तद्वश- वर्तितां विजहतो जल्लोपधिप्राप्त्याद्यनेकतपोविशेषर्द्धियोगे सत्यपि शरी- रनिस्पृहत्वाचस्पतिकारानपेक्षिणो रोगपरिषहसहनमवगन्तव्यम् १६ तृणग्रहणमुपलक्षणं कस्यचिद्व्यथनदुःखकारणस्य । तेन शुष्कतृणपरुषशर्कराकण्टकनिशितमृत्तिकाशूलादिव्यथनकृतपादवेदना. प्राप्तौ सत्यां तत्राप्रणिहितचेतसश्चर्याशय्यानिषद्यासु प्राणिपीडापरि- हारे नित्यमप्रमत्तचेतसस्तृणादिस्पर्शवाधापरिषहविजयो वेदितव्यः१७ अप्कायिकजन्तुपीडापरिहारायामरणादस्नानव्रतधारिणः पटु- रविकिरणप्रतापजनितप्रस्वेदात्तपवनानीतपांसुनिचयस्य सिध्मकच्छू- ददीर्णकण्डूयायामुत्पन्नायामपि कण्डूयनविमर्दनसङ्घट्टनविवर्जित- मतेः स्वगतमलोपचयपरमलापचययोरसंकल्पितमनसः संज्ञानचारित्र- विमलसलिलप्रक्षालनेन कर्ममलपङ्कजालनिराकरणाय नित्यमुद्यतमते- मलपीडासहनमाख्यायते केशलञ्चासंस्काराभ्यामुत्पन्नखेदसहनं मल- सामान्यसहनेऽन्तर्भवतीति न पृथगुक्तम् ॥ १८ ॥ सत्कारः पूजाप्रशंसात्मकः । पुरस्कारो नाम क्रियारम्भा- दिष्वग्रतः कारणमामन्त्रण वा, तत्रानादरोऽपि क्रियते ! चिरोषित- ब्रह्मचर्यस्य महातपस्विनः स्वपरसमयनिर्णयज्ञस्य बहुकृत्वः परवादि- विजयिनः प्रणामभक्तिसम्भ्रमासनप्रदानादीनि मे न कश्चित्करोति! मियादृष्टय एवातीवभक्तिमन्तः किञ्चिदजानन्तमपि सर्वज्ञसम्मा- वनया सम्मान्य स्वसमयप्रभावनं कुर्वति! व्यन्तरादयः पुरा अत्युग्रतपसां प्रत्यग्रपूजां निवर्तयन्तीति मिथ्या श्रुतिर्यदि न स्या- दिदानी कस्मान्मादृशां न कुर्वन्तीति दुष्प्रणिधानविरहितचित्तस्य सत्कारपुरस्कारपरिषहविजयः प्रतिज्ञायते ॥ १९ ॥ १ ममाङ्गे मलं वर्तते, अस्य मिक्षोरङ्गे कीदृशं नैर्मल्यं वर्तते इति।

·सर्वार्थसिद्धिः अपूर्वप्रकीर्णकविशारदस्य शब्दन्यायाध्यात्मनिपुणस्य मम पुरस्तादितरे भास्करप्रभाभिभूतखद्योतोद्योतवनितरां नावमासन्त इति विज्ञानमदनिरासः प्रज्ञापरिषहजयः प्रत्येतन्यः ॥ २० ॥ अज्ञोऽयं न वेति पशुसम इत्येवमाद्यवक्षेपवचनं सह- मानस्य परमदुश्वरतपोऽनुष्ठायिनो नित्यमप्रमत्तचेतसो मेऽद्यत्वेऽपि विज्ञानातिशयो नोत्पद्यत इति अनभिसन्दधतोऽज्ञानपरिषहजयोs बगन्तव्यः ॥ २१ ॥ परमवैराग्यमावनाशुद्धहृदयस्य विदितसकलपदार्थतत्त्वस्याई- दायतनसाधुधर्मपूजकस्य चिरन्तनप्रवजितस्याद्यापि मे ज्ञानातिशयो नोत्पद्यते! महोपवासाद्यनुष्ठायिनां प्रातिहार्यविशेषाः प्रादुरभूवनिति प्रलापमात्रमनर्थकेयं प्रवज्या! विफलं व्रतपरिपालनमित्येवमसमाद- धानस्य दर्शनविशुद्धियोगाददर्शनपरिषहसहनमवसातव्यम् ॥ २२॥ एवं परिषहान् सहमानस्यासंक्लिष्टचेतसो रागादिपरिणामास- बनिरोधान्महान्संबरो भवति ॥ आह किमिमे परिषहाः सर्वे संसारमहाटचीमतिक्रमितुम- भ्युद्यतमभिवन्ति उत कश्चिमतिविशेष इत्यत्रोच्यते-अमीव्याख्या- तलक्षणाः क्षुदादयश्चारित्रान्तराणि प्रतिभाज्या नियमेन पुनरनयोः प्रत्येतव्याः-- ॥ सूक्ष्मसाम्परायछद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश ॥ १० ॥ क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकचर्याशय्यावधालामरोगतृणस्पर्श- मलप्रज्ञाज्ञानानि । चतुर्दश इति वचनादन्येषां परिपहाणामभावो वेदितव्यमा आह युक्तं तावद्वीतरागच्छनास्थ मोहनीयाभावाद्वक्ष्यमाण- नाग्न्यारतिस्त्रीनिपद्याऽऽक्रोशयाचनासत्कारपुरस्कारादर्शनानि तत्कृता- एपरिपहाभावाचतुर्दशनियमवचनम् । सूक्ष्मसाम्पराये तु मोहोदयस- दावाचतुर्दशेति नियमो नोपपद्यत इति । तदयुक्तम् । सन्मात्रत्वात् ।।

·नवमोऽध्यायः २५३ तत्र हि केवललोभसज्वलनकषायोदयः सोऽप्यतिसूक्ष्मः ॥ ततो वीतरागठपस्यकल्पत्वाञ्चतुर्दशेति नियमस्तत्रापि युज्यते ॥ ननु मोहोदयसहायाभावान्मन्दोदयत्वाच्च क्षुदादिवेदनाभावात्तत्सहनकृत- परिषहव्यपदेशो न युक्तिमवतरति ॥ तन्न-किं कारणम् । शक्ति- मातस्य विवक्षितत्वात् । सर्वार्थसिद्धिदेवस्य सप्तमपृथिवीगमन- सामर्थ्यव्यपदेशवत् ॥ माह यदि शरीरवत्यात्मनि परिषहसान्निधानं प्रतिज्ञायते अथ भगवति उत्पन्न केवलज्ञाने कर्मचतुष्टयफलानुभवनक्शवर्तिनि कियन्त उपनिपतन्तीत्यत्रोच्यते ॥ तस्मिन्पुनः- ॥ एकादश जिने ॥ ११॥ निरस्तपातिकर्मचतुष्टये जिने वेदनीयसद्भावातदानया एका- दशपरिषहाः सन्ति ।। ननुमोहनीयोदयसहायाभावास्तुदादिवेदनामावे परिषहव्यपदेशो न युक्तः । सत्यमेवमेतत्- वेदनाभावेऽपि द्रव्यकर्म- सद्भावापेक्षया परिषहोपचारः क्रियते । निरवशेषनिरस्तज्ञानावरणे युगपत्सकलपदार्थावमासिकेवलज्ञानातिशये चिन्तानिरोधाभावेऽपि तत्फलकर्मनिर्हरणफलापेक्षया ध्यानोपचारववत् । अथवा- एकादश जिने न सन्तीति वाक्यशेषः कल्पनीयः सोपस्कारत्वात्सूत्राणां । विकल्प्यो हि वाक्यशेषो वाक्याधीन इत्युपगमात् । मोहोदयस- हायीकृतक्षुदादिवेदनामावात् ॥ आह यदि सूक्ष्मसाम्परायादिषु व्यस्ता परिषहाः अथ समस्ताः केति- ॥ बादरसाम्पराये सर्वे ॥ १२॥ साम्परायः कषायः बादरः साम्परायो यस्य स बादरसाम्पराय इति ॥ नेदं गुणस्थानविशेषग्रहणम् । किं तर्हि ·: २५४ सर्वार्थसिद्धिः अर्थनिर्देशः।। तेन प्रमत्तादीनां संयतानां ग्रहणं ॥ तेषु हि अक्षाणकषायदोषत्वात्सर्वे सम्भवन्ति ।। कस्मिन् पुनश्चारिते सर्वेषां सम्भव : १ । सामायिकच्छेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिसँयमेष्वन्यतमे सर्वेषां सम्भव:।। आह गृहीतमेतत्परिषहाणां स्थानविशेषावधारणं, इदं तु न विद्मः कस्याः प्रकृतेः कः कार्य इत्यत्रोच्यते- ॥ ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने ॥ १३ ॥ इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तं-ज्ञानावरणे सत्यज्ञानपरिषह उपपद्यते, प्रज्ञापरिषहः पुनस्तदपाये भवतीति कथं ज्ञानावरणे स्यादित्यत्रोच्यते-क्षायोपशमिकी प्रज्ञा मन्यस्मिन् ज्ञानावरणे सति मदं जनयति । न सकलावरणक्षये इति ज्ञानावरणे सतीत्युपपद्यते ॥ पुनरपरयोः परिषहयोः प्रकृतिविशेषनिर्देशार्थमाह- ॥ दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ ॥ १४ ॥ यथासंल्यममिसम्बन्धः । दर्शनमोहे मदर्शनपरिषहः लाभान्तराये अलाभपरिषह इति ॥ आह यद्याचे महनीयभेदे एकः परिषहः, अथ द्वीतीय- सिन् कति भवन्तीत्यत्रोच्यते- ॥ चरित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचना- सत्कारपुरस्काराः॥ १५॥ पुंवेदोदयादिनिमित्तत्वान्नाग्न्यादिपरिषहाणां मोहोदयनिमित्तत्वं प्रतिपद्यामहे । निषद्यापरिषहस्य कथम् ? तत्रापि प्राणिपीडाप- - १ अक्षीणाशयत्वादित्यप्यन्यः पाठः ।।

·नवमोऽध्यायः २५५ रिहारार्थत्वात् । मोहोदये सति प्राणिपीडापरिणामः सञ्जायत इति ॥ अवशिष्टपरिषहप्रकृतिविशेषप्रतिपादनार्थमाह-- ॥ वेदनीये शेषाः ॥ १६ ॥ उक्ता एकादश परिषहाः । तेभ्योऽन्ये शेषा वेदनीये सति भवन्तीति वाक्यशेषः ॥ के पुनस्ते ? क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशक- चर्याशय्यावधरोगतृणस्पर्शमलपरिषहाः ॥ . आह व्याख्यातनिमित्तलक्षणविकल्पाः प्रत्यात्मनि प्रादुर्भवन्तः कति युगपदवतिष्ठन्त इत्यत्रोच्यते ॥ एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकान्नविंशतः १७ आङभिविध्यर्थः । तेन एकोनविंशतिरपि कचित् युगपत्स- म्भवतीत्यवगम्यते । तत्कथमिति चेदुच्यते- शीतोष्णपरिषहयारेकः 'शय्यानिषद्याचर्याणामन्यतम एव भवति एकस्मिन्नात्मनि ।। कुतः ? विरोधात् ॥ तत्रयाणामपगमे युगपदेकात्मनीतरेषां सम्भवादेकोन- विंशतिविकल्पा बोद्धव्याः ॥ ननु प्रज्ञाज्ञानयोरपि विरोधाधुगपद- सम्भवः! । श्रुतज्ञानापेक्षया प्रज्ञापरिषहः अवधिज्ञानापेक्षया मज्ञानपरिषह इति नास्ति विरोधः ॥ आह उक्ता गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरिषहजयाः संवरहेतवः पञ्च । संवरहेतुश्चारित्रसज्ञो वक्तव्य इति तद्भेदप्रदर्शनार्थमुच्यते- ॥ सामायिकच्छेदोपस्थापनापरिहा विशुद्धिसूक्ष्म- साम्पराययथाख्यातमिति चारित्रम् ॥ १८ ॥ अत्र चोद्यते- दशविघे धर्मे सॅयम उक्तः स एव १ प्राणिपीडापरिहारसद्भावे मोहनीयनिमित्तत्व कथमित्याशङ्का- यामाह ॥ चारित्रमोहोदये सति ।। २ ज्ञानावरणादि । ।

·सर्वार्थसिद्धिः चारित्रमिति पुनर्ग्रहणमनर्थकमिति ॥ नानर्थकम् - धर्मेऽन्तर्भूतमपि चारित्रमन्ते गृह्यते मोक्षप्राप्तेः साक्षात्कारणमिति ज्ञापनार्थम् ।। सामायिकमुक्तं । क ? दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकमित्यत्र ।। तविविधम् --- नियतकालमनियतकालञ्च । स्वाध्यायादि नियत- कालम् । ईपिथाद्यनियतकालम् ॥ प्रमादकृतानर्थप्रबन्धविलोपे सम्यक्प्रतिक्रिया छेदोपस्थापना, विकल्पनिवृत्तिर्वा ॥ परिहरणं परिहारः प्राणिवधान्निवृत्तिः । तेन विशिष्टा शुद्धिर्यस्मिंस्तत्परिहार- विशुद्धिचास्त्रिम् ॥ अतिसूक्ष्मकषायत्त्वात्सूक्ष्मसाम्परायचारित्रम् ॥ मोहनीयस्य निरवशेषस्योपशमात्क्षयाच आत्मस्वभावावस्थापेक्षा- लक्षणं यथाख्यातचारित्रमित्याख्यायते ॥ पूर्वचारित्रानुष्ठाविमिरा- ख्यात न तत्प्राप्तं प्राङ्मोहक्षयोपशमाभ्यामित्यथाख्यातम् ॥ अथ- शब्दस्यानन्तरार्थवर्तित्वानिरवशेषमोहक्षयोपशमानन्तरमाविर्मतीत्य र्थः ॥ तथाऽऽख्यातमिति वा यथात्मस्वभावोऽवस्थितस्तथैवाख्यात- त्वात् ॥ इतिशब्दः परिसमाप्तौ द्रष्टव्यः ।। ततो यथाख्यातचा- रित्रात्सकलकर्मक्षयपरिसमातिर्भवतीति ज्ञाप्यते ॥ सामायिकादीना- मानुपूर्व्यवचनमुत्तरोत्तरगुणप्रकर्षज्ञापनार्थम् ॥ आह उक्तं चारित्रं तदनन्तरमुद्दिष्टं यत् तपसा निरी चेति तस्येदानी तपसो विधानं कर्तव्यमित्यत्रोच्यते । तत् द्विविधम् नापमभ्यन्तरं च ॥ तत्प्रत्येकं पड्विधम् ॥ तत्र बाघभेदप्रति- पत्त्यर्थमाह- ॥ अनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसङ्ख्यानरसपरित्यागवि- विक्तशय्यासनकायक्लेशा बाह्यं तपः ॥ १९ ॥ दृष्टफलानपेक्षं संयमप्रसिद्धिरागोच्छेदकर्मविनाशध्यानागमा- वाप्यर्थमनशनम् ॥ संयमप्रजागरदोपप्रशमसन्तोषस्वाध्यायादिसुख- ·नवमोऽध्यायः २५७ सिध्धर्थमवमोदर्यम् ॥ भिक्षार्थिनो मुनरेकागारादिविषयसङ्कल्पचि- चावरोधो वृत्तिपरिसंख्यानमाशानिवृत्त्यर्थमवगन्तव्यम् ॥ इन्द्रिय- दर्पनिग्रहनिद्राविजयस्वाध्यायसुखसिध्द्यर्थो घृनादिवृप्यरसपरित्याग- श्चतुर्थं तपः ॥ शून्यागारादिषु विविक्तेषु जन्तुपीडाविरहितेषु संयतस्य शय्यासनमाबाधात्ययब्रह्मचर्यस्वाध्यायध्यानादिप्रसिध्यर्थं कर्तव्यमिति पञ्चमं तपः ।। आतपस्थानं वृक्षमूलनिवासो निरा- वरणशयनं बहुविधप्रतिमास्थानमित्येवमादिः कायक्लेशः षष्ठं तपः । तत्किमर्थम्? देहदुःखतितिक्षासुखानभिष्वङ्गप्रवचनप्रभावनाद्यर्थम्॥ परिषहस्यास्य च को विशेषः- यदृच्छ्योपनिपतितः परिषहः। खयं- कृतः कायक्लशः ॥ वाह्यत्वमस्य कुतः- बाह्यद्रन्यापेक्षत्वात्परप्रत्यक्षत्वाच्च बाह्यत्वम् ।। अभ्यन्तरतपोभेदप्रदर्शनार्थमाह-- ॥ प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्यस्वाध्यायव्युत्सर्ग- ध्यानान्युत्तरम् ॥ २० ॥ कथमस्याभ्यन्तरत्वम् । मनोनियमनार्थत्वात् ॥ प्रमाददोष- परिहारः प्रायश्चित्तम् ॥ पूज्येष्वादरो विनयः ॥ कायचेष्टया द्रव्यान्तरेण चोपासनं वैयावृत्त्यम् ॥ ज्ञानभावनाऽऽलस्यत्यागः खाध्यायः ॥ आत्माऽऽत्मीयसङ्कल्पत्यागो व्युत्सर्गः ॥ चित्तविक्षेपत्यागो ध्यानम् ॥ तद्भेदप्रतिपादनार्थमाह- ॥ नवचतुर्दशपञ्चद्विभेदा यथाक्रमं प्राग्ध्यानात् ॥२१॥ यथाक्रममिति वचनान्नवभेदं प्रायश्चित्तम् ॥ विनयश्चतुर्विधः ॥ वैयावृत्यं दशविधम् ॥ स्वाध्यायः पञ्चविधः ।। द्विविधो व्युत्सर्ग इत्यमिसम्बध्यते ॥ प्रारध्यानादितिवचनं ध्यनास्य बहुवक्तव्यत्वात्पश्चा- ब्रक्ष्यत इति ॥ आद्यस्य भेदस्वरूपनिर्झनार्थमाह- । n ·२५८ सर्वार्थसिद्धिः ॥आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतपश्च्छेन दपरिहारोपस्थापनाः॥ २२॥ तत्र गुरवे प्रमादनिवेदनं दशदोषविवर्जितमालोचनम् ॥ आकम्पिय अणुमाणिय जं दिळ वादरं च सुहुमं च ॥ छण्हं सड़ा उलयं बहुजण अवत्सस्से वि ॥१॥ इति दस दोसा ॥ मिथ्यादुप्कृताभिधानादभिव्यक्तप्रतिक्रिय प्रतिक्रमणम् ।। संसर्गे सति विशोधनात्तदुभयम् । संसक्तानपानोपकरणादिविभजनं विवेकः ॥ कायोत्सर्गादिकरणं व्युत्सर्गः ।। अनशनावमोदर्यादिलक्षणं तपः॥ दिवसपक्षमासादीनां प्रव्रज्याहापनं छेदः ॥ पक्षमासादिविभागेन दूरतः परिवर्जन परिहारः ॥ पुनर्दीक्षापापणमुपस्थापना ॥ विनयविकल्पपतिपत्त्यर्थमाह- ॥ ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः ॥ २३ ॥ विनय इत्यधिकारणाभिसम्बन्धः क्रियते ॥ ज्ञानविनयो दर्शनविनयश्चारित्रविनय उपचारविनयश्चेति ॥ सबहुमान मोक्षार्थ ज्ञानग्रहणाभ्यासस्मरणादिनिविनयः। शरादिदोषविरहितं तत्त्वार्थ- श्रद्धानं दर्शनविनयः । तत्त्वतश्चारितसमाहितचित्तता चारित्रविनयः। प्रत्यक्षेप्वाचार्यादिप्वभ्युत्थानाभिगमनाबलिकरणादिरुपचारविनयः , परोक्षेप्वपि कायवाघमनोऽभिरजलिक्रिया गुणसकीर्तनानुस्मरणादिः ॥ वैयावृत्यभेदमतिपादनार्थमाह- ॥ आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षग्लानगणकुलसङ्घ- साधुमनोज्ञानाम् ॥ २४॥ वैयावृत्त्य दशया भिद्यते । कुतः । विषयभेदात् ॥ आचार्यवैवृत्यमुपाध्यायवैयावृत्त्यमित्यादि । तत्र आचरन्ति ·नवमोऽध्यायः २५९ तस्मादब्रतानीत्याचार्यः । मोक्षार्थ शास्त्रमुपेत्य तस्मादधीयत इत्युपाध्यायः । महोपवासाद्यनुष्ठायी तपस्वी ॥ शिक्षाशीलः शैक्षः ।। रुजादिक्लिष्टशरीरो ग्लानः ॥ गणः स्थविरसन्ततिः ॥ दीक्षकाचार्य- शिप्यसन्ततयः कुलम् । चातुर्वर्ण्यश्रवणनिवहः सङ्घः ॥ चिरप्रवजितः साधुः ।। मनोज्ञो लोकसम्मतः ॥ तेषां व्याधिपरिषहमिथ्यात्वाधुप- निपाते कायचेष्टया द्रव्यान्तरेण वा तत्प्रतिकारो वैयावृत्त्यं समाध्याध्याननिचिकित्साभावप्रवचनवात्सल्याचभिव्यक्त्यथ ।। स्वाध्यायविकल्पविज्ञापनार्थमाह- ॥ वाचनाप्रच्छनाऽनुप्रेक्षाऽऽम्नायधर्मोपदेशाः॥२५॥ निरवद्यग्रन्थार्थोभयप्रदानं वाचना । संशयच्छेदाय नि- श्चितबलाधानाय वा परानुयोगः प्रच्छना । अधिगतार्थस्य मनसाऽऽभ्यासोऽनुप्रेक्षा । . पोषशुद्ध परिवर्तनमाम्नायः ॥ धर्म- कभाधनुष्ठानं धर्मोपदेशः । स एष पञ्चविधः स्वाध्यायः किमर्थः । ? मज्ञातिशयः प्रशस्ताध्यवसायः परमसंवेगस्तपोवृद्धिरतिचारविशुद्धि- रित्येवमाद्यर्थः ॥ व्युत्सर्गभेदनि नार्थमाह- ॥ बाह्याभ्यन्तरोपध्योः ॥ २६ ॥ व्युत्सर्जनं व्युत्सर्गस्त्यागः । स द्विविधः- वाह्योपधि- त्यागोऽभ्यन्तरोपधित्यागश्चेति ॥ अनुपात्तं वास्तुधनधान्यादि बायोपधिः । क्रोधादिरात्मभावोऽभ्यन्तरोपधिः ॥ कायत्यागश्च नियतकालो यावज्जीवं वाऽभ्यन्तरोपधित्याग इत्युच्यते । स किमर्थः । निस्सात्वनिर्भयत्वजीविताशाव्युदासाद्यर्थः ॥ यह वक्तव्यं ध्यानमिति पृथग्व्यवस्थापितं तस्येदानी मेदामिधान प्राप्तकालं । तदुल्लंध्य तस्य प्रयोक्तस्वरूपकाल- निरिणार्थमुच्यते- - ·२६० सर्वार्थसिद्धिः ॥ उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमान्तर्मुहूर्तात् ॥ २७ ॥ आद्य तितयं संहननमुत्तमं वर्षभनाराचसंहननं वजना- राचसंहननं नाराचसंहननमिति ॥ तत्रितयमपि ध्यानस्य साधनं भवति ॥ मोक्षस्य तु आद्यमेव ॥ तदुत्तमसंहननं यस्य सोऽय- मुत्तमसंहननस्तस्योत्तमसंहननस्येत्यनेन प्रयोक्तृनिर्देशः ॥ अयं मुखम् । एकमग्रमस्येत्येकाग्रः (अं)। नानार्थावलम्बनेन चिन्ता परिस्पन्दवती, तस्या अन्याशेषमुखेभ्यो व्यावर्त्य एकस्मिन्नने नियम एकाग्रचिन्तानिरोध इत्युच्यते । अनेन ध्यानस्वरूपमुक्तं भवति ॥ मुहूर्त इति कालपरिमाणम् । अन्तर्गतो मुहूतोऽन्त- र्मुहूर्तः । आ अन्तर्मुहूर्तादित्यनेन कालावधिः कृतः ॥ ततः परं दुर्धरत्वादकाग्रचिन्तायाः ॥ चिन्ताया निरोधो यदि ध्यान निरोधश्चामावस्तेन ध्यानमसत्खरविषाणवत्स्यात् ॥ नैष दोषः- अन्यचिन्तानिवृत्त्यवेक्षय ऽसदिति चोच्यते, स्वविषयाकारप्रवृत्तेः सदिति च । अभावस्य भावान्तरत्वाद्धेत्वद्वत्वादिभिरमावस्य वस्तु- धर्मवसिद्धेश्च ॥ अथवा, नायं भावसाधनः "निरोधनं निरोध इति"। किं तर्हि ? कर्मसाधनः "निरुध्यत इति निरोधः" ।। चिन्ता चासौ निरोधश्च चिन्तानिरोध इति ॥ एतदुक्तं भवति-ज्ञान- मेवापरिस्पन्दमानमपरिस्पन्दाग्निशिखावदवभासमानं ध्यानमिति ॥ तद्भेदप्रदर्शनार्थमाह- ॥ आत्तरौद्रधर्म्यशुक्लानि ॥ २८ ॥ ऋतं दुःखं, अर्दनमतिर्वा, तत्र भवमार्तम् । रुद्रः क्रूराश- १ सपक्षसत्त्वादिरूपैविपक्षासवानिमिरमावैः ।।

·नवमोऽध्यायः
यस्तस्य कर्म तत्र भवं वा रौद्रम् । धर्मो व्याख्यातो धर्मादनपेतं
धर्म्यम् । शुचिगुणयोगाच्छुक्लम् ॥ तदेतच्चतुर्विधं ध्यान द्वैविध्यम-
अनुते। कुतः । । प्रशस्ताप्रशस्तभेदात् ॥ अप्रशस्तमपुण्यासवकारण-
त्वात् । कर्मनिर्दहनसामर्थ्यात्पशस्तम् ॥
किं पुनस्तदिति चेदुच्यते--
॥ परे मोक्षहेतु ॥ २९॥
परमुत्तरमन्त्यं तत्सामीप्याद्धर्म्यमपि परमित्युपचर्यते । द्विव.
चनसामर्थ्याद्वौणमपि गृह्यते ॥ परे मोक्षहेतू इति वचनात्पूर्वे
आतरौद्रे संसारहेतू इत्युक्तं भवति ॥ कुतः? तृतीयस्य
साध्यस्याभावात् ॥ तत्रात चतुर्विधम् ॥
तत्रादिविकल्पलक्षणनिर्देशार्थमाह-
॥ आर्तममनोज्ञस्य सम्प्रयोगे तद्विप्रयोगाय
स्मृतिसमन्वाहारः ॥ ३०॥
अमनोज्ञमप्रियं विषकण्टकशत्रुशस्त्रादि, तद्बाधाकारणत्वाद-
मनोज्ञमित्युच्यते । तस्य सम्प्रयोगे, स कथं नाम मे न स्यादिति
सकरपश्चिन्ताप्रबन्धः स्मृतिसमन्वाहारः प्रथममातमित्याख्यायते ।।
द्वितीयस्य विकल्पस्य लक्षणनिर्देशार्थमाह-
॥ विपरीतं मनोज्ञस्य ॥ ३१ ॥
कुतो विपरीत ? पूर्वोक्तात् ॥ तेनैतदुक्तं भवति- मनोज्ञ-
स्येष्टस्य स्वपुत्रदारधनादेविप्रयोगे तत्सम्प्रयोगाय सङ्कल्पश्चिन्ता-
प्रबन्धो द्वितीयमार्तमवगन्तव्यम् ॥
तृतीयस्य विकल्पस्य लक्षणप्रतिपादनार्थमाह -
॥ वेदनायाश्च ॥ ३२ ॥

·२ २६२ सर्वार्थसिद्धिः वेदनाशब्दः सुग्वे दुःखे च वर्तमानोऽपि, मार्तस्य प्रकृतत्वात् दुःखवेदनाय प्रवर्तते, तस्या वातादिविकारजनि- तवेदनाया उपनिपाते तस्या अपायः कथं नाम मे स्यादिति वि(स)कल्पश्चिन्ताप्रबन्धस्तृतीयमार्तमुच्यते ॥ तुरीयस्यास्य लक्षणनिर्देशार्थमाह- ॥ निदानं च ॥ ३३ ॥ भोगकालातुरस्यानागतविषयप्राप्ति प्रति मनःप्रणिधानं सङ्क- पश्चिन्ताप्रबन्धस्तुरीयमात निदानमित्युच्यते ।। तदेतचतुर्विधमात किंस्वामिकमिति चेदुच्यते- ॥ तदविरतदेशविरतप्रमत्तसँयतानाम् ॥ ३४ ॥ . अविरता असयतसम्यग्दृयन्ताः । देशीवरताः सॅयता. सयताः। प्रमत्तसयताः पञ्चदशप्रमादोपेताः क्रियानुष्ठायिन ॥ तनाविरतदेशविरतानां चतुर्विधमान भवति । असयमपरिणामो- पेतत्वात् ।। प्रमत्तसंयत्तानां तु निदानवय॑मन्यदातंत्रयं प्रमादो- दयोद्रेकाकदाचित्स्यात् ॥ व्याख्यातमात सज्ञादिभिः ॥ द्वितीयस्य सज्ञाहेतुस्वा- मिनिर्धारणार्थमाह-- ॥ हिंसाऽनृतस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्र- मविरतदेशविरतयोः ॥ ३५॥ हिंसादीन्युक्तलक्षणानि, तानि रौद्ध्यानोत्पतेनिमिचीभव- न्तीति हेतुनिर्देशो विज्ञायते । तेन हेतु निर्देशनानुवर्तमानः स्मृति- समन्वाहारोऽभिसम्बध्यते । हिंसायाः स्मृतिसमन्वाहार इत्यादि । तद्रौद्रध्यानमविरतदेशविरतयोर्वेदितव्यम् ॥ अविरतस्य भवतु ·-- । - नवमोऽध्यायः २६३ रौद्रध्यानं देशविरतस्य कथम् ! 1 तस्यापि हिंसाधावेशाद्वितादिस- रक्षणतन्त्रत्वाच्च कदाचिद्भवितुमर्हति । तत्पुनर्नारकादिनामकरणं सम्य- ग्दर्शनसामात्सयतम्य तु न भवत्येव । तदारम्भे संयमपच्युतेः ।। आह परे मोक्षहेतू उपदिष्टे । तत्रायस्य मोक्षदेतोयानस्य भेदस्वरूपस्वामिनिर्देशः कर्तव्य इत्यत आह- ॥ आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम् ॥३६॥ विचयनं विचयो विवेको विचारणमित्यर्थः । आज्ञापाय- विपाकसंस्थान नां विचय आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयः स्मृतिसमन्वाहार इत्यनुवर्तते , स प्रत्येकं सम्बध्यते- माज्ञाविचयाय स्मृतिसमन्वाहार इत्यादि ॥ तद्यथा- उपदेष्टुरभावान्मन्दबुद्धि- खात्कर्मोदयात्सूक्ष्मत्वाच्च पदार्थानां हेतुदृष्टान्तोपरमे सति सर्वज्ञ- प्रणीतमागमं प्रमाणीकृत्य इत्थमेवेदं नान्यथावादिनो जिना इति गहनपदार्थश्रद्धानमर्थावधारणमाज्ञाविचयः। अथवा- स्वयं विदितपदार्थतत्त्वस्य सतः परं प्रति पिपादयिषोः स्वसिद्धान्ता. विरोधेन तत्त्वसमर्थनार्थ तर्कनयप्रमाणयोजनपरः स्मृतिसमन्वाहारः सर्वज्ञाज्ञाप्रकाशनार्थत्वादाज्ञाविषय इत्युच्यते ॥ जात्यन्धवन्मिथ्या- दृष्टयः सर्वज्ञप्रणीतमार्गाद्विमुखा मोक्षार्थिनः सम्यमार्गापरिज्ञाना- सुदूरमेवापयन्तीति सन्मार्गापायचिन्तनमपायविचयः । अथवा- मिथ्यादर्शनज्ञानचारित्रेभ्यः कथं नाम इमे प्राणिनोऽपेयुरिति स्मृतिसमन्वाहारोऽपायविचयः ॥ कर्मणां ज्ञानावरणादीनां द्रव्य- क्षेत्रकालभवभावप्रत्ययफलानुभवनं प्रति प्रणिधानं विपाकविषयः ।। लोकसंस्थानस्वभावविचयाय स्मृतिसमन्वाहारः संस्थानविचयः उत्तमक्षमादिलक्षणो धर्म उक्तः। तस्मादनपेतं धयं ध्यानं चतु- विकल्पमवसेयम् ॥ तदविरतदेशविरतप्रमत्ताप्रमत्तसँयताना भवति ।। त्रयाणा ध्यानानां निरूपणं कृतम् । इदानी शुक्लध्यानं निरू- ·- २६४ सर्वार्थसिद्धिः पयितव्यस् । तद्वक्ष्यमाणचतुर्विकल्पम् ॥ तवाद्ययोः स्वामिनिर्दे- शार्थमिदमुच्यते- ॥ शुक्ले चाये पूर्वविदः ॥ ३७॥ वक्ष्यमाणेषु शुक्लध्यानविकल्पेषु आद्य शुक्लथ्याने पूर्वविदो भवतः श्रुतकेवलिन इत्यर्थः ॥ चशब्देन धर्म्यमपि समुच्चीयते ।। तत्र व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्चिरिति श्रेण्यारोहणात्माग्धर्म्य, श्रेण्याः शुक्के इति व्याख्यायते ॥ अवशिष्ट कस्य भवत इत्यत्रोच्यते-- ॥ परे केवलिनः ॥ ३८॥ प्रक्षीणसकलज्ञानावरणस्य केवलिनः सयोगस्यायोगस्य परे उत्तरे शुक्लध्याने भवतः ।। यथासंख्यं तद्विकल्पप्रतिपादनार्थमिदमुच्यते- ॥ पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति व्युपरतक्रियानिवतीनि ॥ ३९॥ पृथक्त्ववितर्कमेकत्ववितर्क सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति व्युपरत- क्रियानिवर्ति चेति चतुर्विधं शुक्लध्यानं वक्ष्यमाणलक्षणमुपेत्य सर्वेषामन्वर्थमवसेयम् ॥ तस्यालम्बनावशेषनिर्धारणार्थमाह- ॥ ज्येकयोगकाययोगायोगानाम् ॥ ४० ॥ योगशब्दो व्याख्यातार्थः कायवाचनःकर्म योग इत्यत्र ।। उत्तैश्चतुभिः शुक्लध्यानविकल्पैस्त्रियोगादीनां चतुर्णा यथासंख्येना- मिसम्बन्धो वेदितव्यः ॥ त्रियोगस्य पृथक्त्ववितर्क, त्रिषु योगेप्वे. कयोगस्यैकत्ववितर्क, काययोगस्य सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति, अयोगस्य - १ निवृत्तीनि इत्यपि पाठभेदो वर्तते तालपत्रपुस्तके ॥

·नवमोऽध्यायः - २६५ सुपरतक्रियानिवर्तीति ॥ तत्राद्ययोविशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते-- ॥ एकाश्रये सवितर्कविचारे पूर्वे ॥ ११ ॥ एक आश्रयो ययोस्ते एकाश्रये । उभे अपि परिमाप्तश्रुत- ज्ञाननिष्ठेनारभ्यते इत्यर्थः । वितर्कश्च विचारश्च वितर्कविचारो, सर वितर्कविचाराभ्यां यतते इति सवितर्कविचारे ॥ पूर्वे पृथक्त्वैकत्ववित इत्यर्थः ॥ तत्र यथासंख्यप्रयो(सं)गेऽनिष्टनिवृत्यर्थमिदमुच्यते-- ॥ अविचारं द्वितीयम् ॥ ४२ ॥ पूर्वयोर्यत् द्वितीयं तदविचारं प्रत्येतव्यम् ॥ एतदुक्तं भवति- आयं सवितर्क सविचारं च भवति द्वितीयं सवितर्कम- विचारं चेति ॥ अथ वितर्कविचारयोः कः प्रतिविशेष इत्यत्रोच्यते- ॥ वितर्कः श्रुतम् ॥ ४३ ॥ विशेषेण तर्कणमूहनं वितर्कः श्रुतज्ञानमित्यर्थः ।। अथ को विचार ॥ विचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः ॥ ४४ ॥ अर्थों ध्येयः द्रव्यं पर्यायो वा। व्यजनं वचनम् । योगः कायवाच्मनःकर्मलक्षणः । संक्रान्तिः परिवर्तनम् ।। द्रव्यं विहाय पर्यायमुपैति पर्यायं त्यक्त्वा द्रव्यमित्यर्थसंक्रान्तः ॥ एकं श्रुत- 'बचनमुपादाय वचनान्तरमालम्बते तदपि विहायान्यदिति व्यंजनसंक्रान्तिः ॥ काययोगं त्यक्त्वा योगान्तरं गृहाति योगान्तर त्यक्त्वा काययोगमिति योगसंकान्तिः ॥ एवं परिव- तने विचार इत्युच्यते ॥ संक्रान्तौ सत्यां कथं ध्यानमिति ·.२६६ सर्वार्थसिद्धिः चेत्- ध्यानसन्तानमपि ध्यानमुच्यते इति न दोषः ॥ तदेत- सामान्यविशेषनिर्दिष्टं चतुर्विधं धर्म्य शुक्लं च पूर्वोदितगुप्त्यादि- बहुपकारोपायं संसारनिवृत्तये मुनिया॑तुमर्हति कृतपरिकर्मा ॥ तत्र द्रव्यपरमाणुं भावपरमाणुं वा, ध्यायन्नाहितवितर्कसामर्थ्या- दर्थव्यंजने कायवचसी च पृथक्त्वेन संक्रामता मनसा; पर्याप्त- बालोत्साहवदव्यवस्थितेनानिशितेनापि शस्त्रेण चिराचरं छिन्दन्निव मोहप्रकृतीरुपशमयन्क्षपर्यश्च पृथक्त्ववितर्कविचारध्यानभाग्भवति । स एव पुनः समूलतलं मोहनीयं निर्दिधक्षन्ननन्तगुणविशुद्धियोग- विशेषमाश्रित्य बहुतराणां ज्ञानावरणसहायीभूतानां प्रकृतीनां बन्धं निरुन्धन् स्थितिहासक्षयौ च कुर्वन् श्रुतज्ञानोपयोगे निवृतार्थव्यजनयोगसंक्रान्तिः अविचलितमनाः क्षीणकषायो वैडूर्यमणिरिव निरुपलेपो ध्यात्वा पुनर्न निवर्तत इत्युक्तमेकत्ववि- तर्कम् । एवमेकत्ववितर्कशुक्लध्यानवैश्वानरनिर्दन्धघातिकर्मेन्धनः प्रज्वलितकेवलज्ञानगभस्तिमण्डलो मेघपञ्जरनिरोधनिर्गत इव धर्म- रश्मिर्वा भासमानों भगवांस्तीर्थकर इतरो वा केवली लोकेश्वरा- गामभिगमनीयोऽर्चनीयश्चोत्कर्षेणायुषः पूर्वकोटी देशोनां विहरति । स यदाऽन्तर्मुहूर्तशेषायुष्कस्तत्तुल्यस्थितिवेद्यनामगोत्रश्च भवति, तदा सर्व वाङ्मानसयोगं वादरकाययोगं च परिहाप्य सूक्ष्मका- ययोगलम्बनः सूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिध्यानमास्कन्दितुमर्हतीति ॥ यदा पुनरन्तर्मुहूर्तशेषायुष्कस्ततोऽधिकस्थितिशेषकर्मत्रयो भवति - सयोगी तदाऽऽत्मोपयोगातिशयस्य • सामायिकसहायस्य विशिष्टकरण य महासंवरस्य लघुकर्मपरिपाचनस्याशेषकर्मरेणुपरिसातनशक्तिस्वाभा- व्याहुण्डकवाटप्रतरलोकपूरणानि स्वात्मप्रदेशविसर्पणतश्चतुर्भिः समयैः कृत्वा समुपहृतप्रदेशविसरणः समीकृतस्थितिशेषकर्मचतुष्टयः पूर्व- शरीरप्रमाणो भूत्वा सूक्ष्मकाययोगेन सूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिध्यानं ·नवमोऽध्यायः २६७ ध्यायते । ततस्तदनन्तरं समुच्छिन्नक्रियानिवर्तिध्यानमारभते । समु- छिन्नप्राणापानप्रचारसर्वकायवायनोयोगसर्वप्रदेशपरिस्पन्दक्रियाव्या- पारत्वात्समुच्छिन्नक्रियानिवर्तीत्युच्यते । तस्मिन्समुच्छिन्नक्रियानि- वर्तिनि ध्याने सर्वबन्धास्रवनिरोधः सर्वाशेषकर्मसातनसामोपपत्वे- रयोगिनः केवलिनः सम्पूर्णयथाख्यातचारित्रज्ञानदर्शनं सर्वसंसार- दुःखजालपरिबसोच्छेदजननं साक्षान्मोक्षकारणमुपजायते । स पुन- रयोगकेवली भगवास्तदा ध्यानातिशयामिनिर्दग्धसर्वमलकबन्धनो निरस्तकिट्टधातुपाषाणजात्यकनकवल्लब्धात्मा परिनिर्वाति ॥ तदेतत् द्विविधं तपोऽभिनवकर्मास्रवनिरोधहेतुत्वात्सर्वरकारणं, प्राक्तनकर्म- रजोविधूनननिमित्तत्वानिर्जराहेतुरपि भवति ॥ अत्राह सम्यादृष्टयः किं सर्वे समनिर्जरा आहोस्वित्कश्चिदस्ति प्रतिविशेष इत्यत्रोच्यते- ॥ सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्ष- पंकोपशमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रम- शोऽसंख्येयगुणनिर्जराः ॥ ४५ ॥ त एते दश सम्यग्दृष्ट्यादयः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः ।। तद्यथा- भव्यः पञ्चेन्द्रियः सञ्जी पर्यातकः पूर्वोक्तकाललब्ध्या- दिसहायः परिणामविशुध्द्या वर्द्धमानः क्रमेणापूर्वकरणादिसोपान- पंक्त्योत्सवमानो बहुतरकर्मनिर्जरो भवति । स एव पुनः प्रथम- सम्यक्त्वप्रातिनिमित्तसान्निधाने सति सम्यग्दृष्टिर्भवन्नसंख्येयगुणनिनरो भवति । स एव पुनश्चारित्रमोहकर्मविकल्याप्रत्याख्यानावरणक्षयो- पशमनिमित्तपरिणामप्राप्तिकाले विशुद्धिप्रकर्षयोगात् श्रावको भवन् ततोऽसंख्येयगुणनिर्जरो भवति । स एव पुनः प्रत्याख्यानावरणक्षयो- पशमकारणपरिणामविशुद्धियोगाद्विरतव्यपदेशभाक् सन् ततोऽसंख्ये- - ·२६८ सर्वार्थसिद्धिः यगुणनिर्जरो भवति । स एव पुनरनन्तानुवन्धिक्रोधमानमायालो- भानां वियोजनपरो भवति यदा तदा परिणामविशुद्धिपकर्षयो- गाचतोऽसंख्येयगुणनिर्जरो भवति । स एव पुनर्दर्शनमोहप्रकृति- त्रयतृणनिचयं निर्दिधक्षन् परिणामविशुध्धतिशययोगाद्दर्शनमोहलपक- व्यपदेशभाक् तेष्वेव पूर्वोक्तादसंख्येयगुणनिर्जरो भवति । एवं सः क्षायिकसम्यग्दृष्टिभूत्वा श्रेण्यारोहणाभिमुखश्चारित्रमोहोपशम प्रति व्याप्रियमाणो विशुद्धिपकर्षयोगादुपशमकव्यपदेशमनुभवन् पूर्वो- कादसंख्येयगुणनिजरी भवति । स एव पुनरशेषचारित्रमोहोपशम- निमित्तसन्निधाने परिप्राप्तोपशान्तकषायव्यपदेशः पूर्वोक्तादसंख्येय- गुणनिर्जरो भवति । स एव पुनश्चारित्रमोहक्षपणं प्रत्यभिमुखः परिणामविशुध्या वर्द्धमानः क्षपकव्यपदेशमनुमवन्पूर्वोक्तादसंख्येय. गुणनिर्जरो भवति । स यदा निःशेषचारेत्रमोहक्षपणकारणप- रिणामाभिमुखः क्षीणकषायव्यपदेशमास्कन्दम्पूर्वोक्तादसंख्येयगुण- निर्जरो भवति स एव द्वितीयशुक्लध्यानानलनिर्दग्धघातिकर्मनि- चयः सन् जिनव्यपदेशभाक् पूर्वोक्तादसंख्येयगुणनिर्जरो भवति । आह सम्यग्दर्शनसन्निधानेऽपि यद्यसंख्येयगुणनिर्जरत्वात्परस्परतो न साम्यमेषां, किं तर्हि श्रावकवदमी विरतादयो गुणभेदान निम्रन्थतामहन्तीत्युच्यते ॥ नैतदेवम् । कुतः। यस्माद्गुणभे- दादन्योऽन्यविशेषेऽपि नैगमादिनयन्यापारात्सर्वेऽपि हि भवन्ति- ॥ पुलोकबकुशकुशीलनिग्रन्थस्नातका निम्रन्थाः॥४६॥ .. उत्तरगुणभावनोपेतमनसो व्रतेप्वपि क्वचित्कदाचित्परिपूर्ण तामपरिमाप्नुवन्तोऽविशुद्धाः पुलाकसादृश्यात्पुलाका इत्युच्यन्ते । * अधिरतादिचतुर्थ, इत्यधिकः पाठस्तालपत्रपुस्तके वर्तते ।। १ स्यात्पुलाकस्तुच्छधान्ये ॥ .

·नवमोऽध्यायः नैन्ध्यं प्रतिस्थिता अखण्डितव्रताः शरीरोपकरणविभूषानुवर्तिनोऽ विविक्तपरिवारा मोहशवलयुक्ता वकुशाः । शबलपर्यायवाची बकु- शशब्दः ॥ कुशीला द्विविधाः । प्रतिसेवनाकुशीलाः कषायकु- शीला इति ॥ अविविक्तपरिग्रहाः परि !भयाः कथञ्चिदुत्त. रगुणविरोधिनः प्रतिसेवनाकुशीलाः। वर्श कृतान्यकषायोदयाः सज्वलनमात्रतन्त्राः कपायकुशीलाः ॥ उदकदण्डराजिवदनभिव्य- कोदयकर्माण ऊर्ध्व मुहूर्तावुद्भिद्यमानकेवलज्ञानदर्शनमाजो नि- अन्याः ॥ प्रक्षीणपातिकर्मणः केवलिन द्विविधा. सातकाः ॥ त एते पञ्चापि निम्रन्था || चारित्रपरिणामस्य प्रकषाप्रकर्षभेदे सत्यपि नैगमसंग्रहादिनयापेक्षया सर्वेऽपि ते निम्रन्था इयुच्यन्ते। तेषां पुलाकादीनां भूयोऽपि विशेषप्रतिपत्त्यर्थम.ह- ॥ सँयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिङ्गलेश्योपपाद- स्थानविकल्पतः साध्याः ॥ ४७ ॥ त एते पुलाकादयः सॅयमादिभिरष्टभिन्नुयोगैः साध्या व्याख्येयाः ॥ तद्यथा-पुलाकबकुशप्रतिसेवनाकुशीला द्वयोः संयमयोः सामायिकच्छेदोपस्थापनयोर्वर्तन्ते । कषायकुशीला द्वयोः संयमयोः परिहारविशुद्धिसूक्ष्मसाम्पराययो. पूर्वयोश्च । निर्ग्रन्थस्नातका एकस्मिन्नेव यथाख्यातरॉयमे सन्ति ॥ श्रुतं-- पुलाकवकुशप्रतिसेवना- कुशीला उत्कर्षणाभिन्नाक्षरदशपूर्वधराः । कषायकुशीला निर्म- न्याश्चतुर्दशपूर्वधराः । जघन्येन पुलाकस्य श्रुतमाचारवस्तु । बकुश- कुशीलनिम्रन्थानां श्रुतमष्टौ प्रवचनमातरः । स्नातका अपगतश्रुताः कैवलिनः ॥ प्रतिसेवना-पञ्चानां मूलगुणानां रात्रिभोजनवर्जनस्य - । १ अविविक्तपरिवारानुमोदच्छेदशवळयुक्ता इत्यपि पाठान्तरम् ॥ . २ पंचसमितयस्तिखो गुप्तयश्चेत्यष्टौ प्रवचनमातरः कथ्यन्ते ॥

·२७० सर्वार्थसिद्धिः च परामियोगाहलादन्यतम प्रतिसेवमानः पुलाको भवति ।। बकुशो द्विविधः- उपकरणवकुशः शरीरवकुमश्चेति ॥ तत्रोपकरणबकुशो बहुविशेपयुक्तोप रणाकांक्षी शरीरसंस्कारसेवी शरीरबकुशः || प्रतिसेवनाकुशीलो मूलगुणानविसधयन्नुत्तरगुणेषु काञ्चिद्विराधनां प्रतिसेवते ॥ कपायकुशीलनिग्रन्थस्नातकानां प्रतिसेवना नास्ति ॥ तीर्थमिति सर्वे सर्वेषा तीर्थकराणां तीर्थेषु भवन्ति ।। लिङ्गं द्विविधम्- द्रव्यलिङ्ग भावलिङ्गं चेति ॥ भावलिङ्गं प्रतीत्य पञ्च निर्गन्था लिझिनो भवन्ति । द्रव्यलिङ्गं प्रतीत्य भाज्याः ॥ लेश्याः- पुलाक- स्योत्तरास्तिस्रः । वकुशप्रतिसेवनाकुशीलयोः पडपि । कृष्णलेश्यादि-, त्रितयं तयोः कथमिति चेदुच्यते-तयोरुपकरणासक्तिसंभवादार्तध्यानं कदाचित्सम्भवति, आर्तध्यानेन च कृष्णादिलेश्यात्रितयं सम्भवतीति । कघायकुशीलस्य चतस्त्र उत्तराः । सूक्ष्मसाम्परायस्य निम्रन्थस्ना- तकयोश्च शुक्लैव केवला । अयोगा अलेश्याः ॥ उपपादः-- पुलाक- स्योत्कृष्ट उपपाद उत्कृष्टस्थितिदेवेषु सहस्रारे । वकुशप्रतिसेवनाकु- शीलयोविंशतिसागरोपमास्थितिषु आरणाच्युतकल्पयोः ।' कया- यकुशीलनिग्रन्थयोस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमस्थितिपु सर्वार्थसिद्धौ । सर्वे- षामपि जघन्यः सौधर्मकल्पे द्विसागरोपमस्थितिपु । स्नातकस्य निर्वाणमिति ॥ स्थानम्-- असंख्येयानि सँयमस्थानानि कषाय- निमित्तानि भवन्ति । तत्र सर्वजघन्यानि लब्धिस्थानानि पुलाककषा- यकुशीलयोस्तौ युगपदसंख्येयानि स्थानानि गच्छतस्ततः पुलाको व्यच्छिद्यते । कषायकुशीलस्ततोऽसंख्येयानि स्थानानि गच्छत्येकाकी । ततः कषायकुशीलप्रतिसेवनाकुशीलबकुशा युगपदसंख्येयानि, स्थानानि गच्छन्ति । ततो बकुशो व्युच्छिद्यते । ततोऽप्यसंख्येयानि स्थानानि गत्वा प्रतिसेवनाकुशीला व्युच्छिद्यते । ततोऽप्यसंख्येयानि स्थानानि गत्वा कषायकुशीलो व्युच्छिद्यते । अत ऊर्ध्वमकवायस्था- । ।

·दशमोऽध्यायः २७१ नानि निम्रन्थः प्रतिपद्यते । सोऽप्यसंख्येयानि स्थानानि गत्वा व्युच्छिद्यते । अत ऊर्ध्वमेकं स्थानं गत्वा स्नातको निर्वाण प्रामोति । तेषां सॅयमलब्धिरनन्तगुणा भवति ॥ ५ ॥ । इति तत्त्वार्थवृत्तौ सर्वार्थसिद्धिसज्ज्ञिकाया नवमोऽध्यायः ॥ ॥ ॐ नमः परमात्मने वीतरागाय ॥ ॥ अथ दशमोऽध्यायः॥ आह- अन्ते निर्दिष्टस्य मोक्षस्येदानी स्वरूपाभिधानं प्राप्तकालमिति । सत्यमेवं । माक्षप्राप्तिः केवलज्ञानावाप्तिपूर्विकेति केवलज्ञानोत्पत्तिकारणमुच्यते- ॥ मोहक्षयात ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम् ॥ १॥ . इह वृत्तिकरणं न्याय्यम् । कुतः । लघुत्वात् । कथम् । क्षयशब्दस्याकरणात् । विभक्त्यन्तरनिर्देशस्य चाभावाचशब्दस्य चाप्रयोगालघुसूत्रं भवति मोहज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयात्केवलम् इति ॥ सत्यमेतत् ॥ क्षयक्रमप्रतिपादनाओं वाक्यभेदेन निर्देशः क्रियते - प्रागेव मोहं क्षयमुपनीयान्तर्मुहूर्त क्षीणकषायव्यपदेशम- वाप्य ततो युगपत् ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाणां क्षयं कृत्वा केवलमवाप्नोतीति ॥ तत्क्षयहेतुः केवलोत्पत्तिरिति हेतुलक्षणो विभक्तिनिर्देशः कृतः ॥ क्थं प्रागेव मोहं क्षयमुपनीयते इति चेदुच्यते--भव्यः सम्यादृष्टि परिणामविशुध्धा वर्धमानो असंय- तसम्यग्दृष्टिसंयतासंयतप्रमत्ताप्रमत्तगुणस्थानेषु कस्मिंश्चिन्मोहस्य सप्त प्रकृतीः क्षयमुपनीय क्षायिकसम्यग्दृष्टिभूत्वा क्षपकश्रेण्यारोहणा- भिमुखोऽध प्रवृत्तिकरणमप्रमत्तस्थाने प्रतिपद्यापूर्वकरणप्रयोगेणापूर्व- .

·२७२ सर्वार्थसिद्धिः करणक्षपकगुणस्थानव्यपदेशमनुभूय तत्राभिनवशुभाभिसन्धितनकृत- पापप्रकृतिस्थित्यनुमागो विवर्धितशुभकर्मानुभवोऽनिवृत्तिकरणप्राप्त्या- निवृचिवादरसाम्पराया पकगुणस्थानमधिरुह्य तत्र कपायाष्टकं नष्टं कृत्वा नपुंसक वेदनाशं समापाच स्त्रीवंदमुन्मूल्य नोकषायपट्कं पुंवेदे प्रक्षिप्य क्षपयित्वा पुंवेदं क्रोधसंज्वलने क्रोधसञ्चलन मानसंज्वलने मानसंज्वलनं मायासंज्वलने मायासंज्वलनं लोमसंज्वलने क्रमेण बादर- कृष्टिविमागेन विलयमुपनीय लोभसंज्वलनं तनूकृत्य सूक्ष्मसाम्परा- यक्षपकत्वमनुभूय निरवशेष मोहनीयं निमूलकापं कपित्वा क्षीणकषा- यतामधिरुह्यावतारितमोहनीयभार उपान्त्यप्रथमे समये निद्रापरले प्रलयमुपनीय पञ्चाना ज्ञानावरणानां चतुर्णा दर्शनावरणानां पञ्चानामन्तरायाणामन्तमन्ते समुपगमव्य तदनन्तरं ज्ञानदर्शन- स्वभाव केवलपर्यायमप्रतविभूतिविशेषमवामोति ॥ आह कस्माद्धेतोमोक्षः किलक्षणश्चेत्यत्रोच्यते-- ॥ वन्धहेत्वभावनिर्जराभ्यां कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः ॥२॥ मिध्यादर्शनादिहेत्वभावादमिनवकर्माभावः पूर्वोदितनिर्जरा- हेतुसन्निधाने चार्जितकर्मनिरासः । ताभ्यां बन्धहेत्वभावनिर्जरा- भ्यामिति हेतुलक्षणविभक्तिनिर्देश । ततो भवस्थितिहेतुसमीकृत- शेषकर्मावस्थितस्य युगपदात्यन्तीकृतकृल्लकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः प्रत्येतव्यः ॥ कमाभावो द्विविध.- यत्नसाध्योऽयत्नसाध्वश्चेति ।। तत्र चरमदेहम्य नारकतिर्यग्देवायुषामभावो न यत्नसाव्यः असत्त्वनि ॥ यत्नसा व इत ऊर्ध्वमुच्यते-- संयतसम्यग्दृष्टया- दिषु चतुर्यु गुणस्थानेषु कमिश्चित्सप्तप्रकृतिपक्षय क्रियते ॥ १ कय् हिंसायामिति धातुरयं त्वाप्रत्ययान्तः ।।

·दशमोऽध्यायः २७३ निद्रानिद्रा नलामचलस्त्यानगृद्धि नरकगतितिर्यगत्येकद्वित्रिचतुरि- न्द्रियजति नरकगतितर्यग्गतिप्रायोग्यानुपातपोद्योतस्थावरसूक्ष्मसा- धारणसशिकानां पोरग ना फर्मप्रकृतीनामनिवृत्तिवादरसाम्पराय. स्थाने युगपक्षयः क्रियते ॥ ततःपरं तत्रैव कपायाष्टकं नष्ट क्रियत । नपुंसकदः तीवेदश्च तत्रैव क्षयमुपयाति । नोकषाया- एकच सहनैव प्रहारेण विनिपातयति । ततः पुंवेदसंज्वलन- कोपमानमायाः क्रमेण तत्रैवात्यन्तिकं ध्वसमास्कन्दन्ति । लोभ- संचलन सुक्ष्मसाम्परायान्ते यात्यन्तं । निद्राप्रचले क्षीणकषाय- वीतरागमस्यस्योपान्त्यसमये प्रलयमुपनजतः । पञ्चानां ज्ञाना- वरणानां चतुर्णा दर्शनावरणानां पञ्चानामन्तरायाणां च तस्यै- वान्त्यसमये प्रक्षयो भवति । अन्यतम्वदनीयदेवगत्यौदारिकवैकि. यकाहारकतैजसकामणशरीरसंस्थानषट्कौदारिकवैक्रियकाहारकशरीरा झोपाङ्गपटसंहननपञ्चप्रशस्तवर्णपञ्चाप्रशस्तवर्णगन्धद्वयपञ्चप्रशस्तरसप- श्चाप्रशस्तरसस्पर्शाष्टकदेवगतिप्रायोग्यानुपूागुरुलघूपधातपरघातो. च्छ्वासमशस्तापशस्तविहायोगत्यपर्याप्तकप्रत्येकशरीस्थिरास्थिर शुभा- शुमदुर्भगसुस्वरदुःस्वरानादेयायशःकीर्तिनिर्माणनामनीचैर्गोत्राख्या द्वासप्ततिप्रकृतयोऽयोगकेवलिन उपान्त्यसमये विनाशमुपयान्ति । अन्यतग्वेदनीयमनुष्यायुर्मनुष्यगतिपञ्चेद्रिय जातिमनुष्यगातभायोग्या- नुपूर्व्यवसवादरपर्याप्तकसुभगादेययशःकीर्तितीर्थकरनामोश्चर्गोत्रसम्झि- कानां त्रयोदशानां प्रकृतीनामयोगकेवलिनश्चरमसमये विच्छेदो भवति ॥ आह किमासां पौरालिकीनामेव द्रव्यकर्मप्रकृतीनां निरासा- मोक्षोऽवसीयते उत भावकर्मणोऽपत्यत्रोच्यते- ॥ औपशमिकादिभव्यत्वानां च ॥ ३ ॥ किं, मोक्ष इत्यनुवर्तते । भव्यत्वग्रहणमन्यपारिणामिकनि- ·२७१ सर्वार्थसिद्धिः वृत्त्यर्थम् ॥ तेन पारिणाभिकेषु मन्यत्वस्यौपशभिकादीनां भावानाममावान्मोक्षो भवतीत्यवगम्यते ॥ आह यद्यपवर्गों भावोपरतेः प्रतिज्ञायते नत्वौपशमिका- दिभावनिवृत्तिवत्सर्वक्षायिकमावनिवृतावपि व्यपदेशो मुक्तस्य प्रामो- तीति । स्यादेतदेवं, यदि विशेषो नोच्यते अस्त्यत्र विशेष इत्यपवादविधानार्थमिदमुच्यते- ॥ अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः ४ अन्यत्रशब्दापेक्षया को निर्देशः केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शन- सिद्धत्वेभ्यो अन्यत्रान्यस्मिन्नयं विधिरिति ॥ यदि चत्वार एवावशिष्यन्ते अनन्तवीर्यादीनां निवृत्तिः प्रामोति- नैष दोषः- ज्ञानदर्शनाविनामावित्वादनन्तवीर्यादीनामविशेषः । अनन्तसामर्थ्य- हीनस्यानन्तावबोधवृत्त्यभावाश्ज्ञानमयपर्यायवाच्च सुखस्येति ॥ अनाकारत्वान्मुक्तानामभाव इति चेन्न-अतीतानन्तशरीराकारत्वात् । स्यान्मतं यदि शरीरानुविधायी जीवः तदमावाखाभाविकलो. काकाशप्रेदशपरिमाणत्वातावद्विसर्पण प्रामोतीति नैष दोषः ।। कुतः- कारणाभावात् ॥ नामकर्मसम्बन्धो हि संहरणविसर्पणकारणं तद- भावात्पुनः संहरणविसर्पणाभावः ॥ यदि कारणाभावान्न संहरणं न विसर्पणं तर्हि गमनकारणाभावादूर्ध्वगमनमपि न प्रामोति । अघस्तिर्यग्गमनाभाववत् । ततो यत्र मुक्तस्तत्रैवावस्थानं प्राप्नोती- त्यतोच्यते- ॥ तदनन्तरमूर्ध्व गच्छत्यालोकान्तात् ॥ ५॥ तस्यानन्तर । कत्य? सर्वकर्मविप्रमोक्षस्य । माडमिवि- घ्यर्थः । ऊर्ध्व गच्छत्यालोकान्तात् ।। अनुपदिष्टहेतुकमिदमूर्ध्वगमनं कथमध्यवसातुं शक्यमित्यत्रोच्यते- ·दशमोऽध्यायः २७५ - ॥ पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वाद्वन्धच्छेदात्तथागति- परिणामाच ॥ ६॥ आह- हेत्वर्थः पुष्कलोऽपि दृष्टान्तसमर्थनमन्तरेणाभिने- वार्थसाधनाय नालमित्यत्रोच्यते- ॥ आविडकुलालचक्रवद्यपगतलेपालाबुवदे- रण्डबीजवदग्निशिखावञ्च ।। ७ ।। पूर्वसूत्रे विहितानां हेतूनामत्रोक्तानां दृष्टान्तानां च यथा- संख्यमभिसम्बन्धो भवति । तद्यथा- कुलालप्रयोगापादितहस्त- दण्डचक्रसंयोगपूर्वकं भ्रमणमुपरतेऽपि तस्मिन्पूर्वप्रयोगादासंस्कारक्ष- याद भ्रमति । एवं भवस्थेनात्मनाऽपवर्गप्राप्तये बहुशो यत्प्रणिधानं तदभावेऽपि तदावेशपूर्वकं मुक्तस्य गमनमवसीयते ॥ किंच असङ्गत्वाद्यथा मृत्तिकालोपजनितगौरवमलावुद्रव्यं जलेऽधःपतितं जलक्लेदविश्लिष्टमृत्तिकावन्धनं लघुसदूर्ध्वमेव गच्छति । तथा कर्म- भाराक्रान्तिवशीकृत आत्मा तदावेशवशात्संसारे अनियमेन गच्छति । तत्सङ्गविप्रमुक्तौ तूपर्येचोपयाति ।। किं च बन्धच्छेदात- यमा नीजकोशबन्धच्छेदादेरण्डबीजस्य गतिर्दृष्टा तथा मनुष्यादि- मवप्रापकगतिजातिनामादिसकलकर्मबन्धच्छेदान्मुक्तस्योर्ध्व गति- वसीयते ॥ किं च तथागतिपरिणामात्-~- यथा तिर्यक्पवनस्व- भावसमीरणसम्बन्धनिरुत्सुका प्रदीपशिखा स्वमावादुत्पतति तथा मुक्तात्माऽपि नानागतिविकारकारणकर्मनिरावरणे सत्यूर्ध्वगतिस्त्रमा- वत्वालमेवारोहति ॥ आह यदि मुक्त ऊर्ध्वगतिस्वमावो लोकान्तादूर्ध्वमपि कसानोत्पततीत्यत्रोच्यते- ·२०६ सर्वार्थसिद्धिः ॥ धर्मास्तिकायाभावात् ॥ ८॥ गत्युपग्रहकारणभूतो धर्मास्तिकायो नोपर्यस्तीत्यलोके गम नाभावः । तदभावे च लोकालोकविभागामावः प्रसज्यते ॥ आइ अमी परिनिर्वृता गतिजात्यादिभेदकारणामावादतीतभेद- व्यवहारा एवेत्यस्ति कथञ्चिद्भेदोऽपि । कुतः- ॥ क्षेत्रकालगतिलिङ्गतीर्थचारित्रप्रत्येकबुद्धबोधित- ज्ञानावगाहनान्तरसंख्याल्पबहुत्वतः साध्याः ॥९॥ क्षेत्रादिभिर्दादशाभरनुयोगैः सिद्धाः साध्या विकल्पा इत्यर्थः प्रत्युत्पन्नभूनानुग्रहतन्त्रनयद्वयविवक्षावशात् । तद्यथा- क्षेत्रण ताव. कस्मिन्क्षते सिध्यन्ति ?. प्रत्युत्पन्नग्राहिनयापेक्षया सिद्धिक्षेत्रे स्वप्रदेशे आकाशप्रदेशे वा सिद्धिर्भवति । भूतग्राहिनयापेक्षया जन्मप्रभृति पञ्चदशकर्मभूमिपु संहरणं प्रति मानुपक्षेत्र सिद्धिः ।। कालेन कस्मिन्काले सिद्धिः? प्रत्युत्पन्नन्यापेक्षया एकसमये सिध्धन् सिद्धो भवति ॥ भूतप्रज्ञापननयापेक्षया जन्मतोऽविशे- घेणोत्सर्पिण्यवसर्पिण्योर्जातः सिध्यति ॥ विशेषेणावसर्पिण्यां सुष- मदुःषमाया अन्त्ये भागे दुःपमसुषमायां च जातः सिध्यति ।। न तु दुःषमायां जातो दुषमायां सिध्यति ॥ अन्यदा नैव सिध्यति ॥ संहरणतः सर्वस्मिन्काले उत्सर्पिण्यामवसपिण्यां च सिध्यति ॥ गल्या कस्यां गतौ सिद्धिः? सिद्धगतौ मनुष्य- गतौ वा ॥ लिङ्गेन केन सिद्धिा! अवेदलेन त्रिभ्यो वा वेदेभ्यः सिद्धिर्भावतो न द्रव्यतः। द्रव्यतः पुंल्लि नव । अथवा निम्रन्थलिगेन सग्रन्थलिंगेन वा सिद्धिर्भूतपूर्वनयापेक्षया ॥ तीर्थेन केन तीर्थेन सिद्धिः? द्वेधा तीर्थरेतरविकल्पात् । इतरे द्विविधाः सति तीर्थकरे सिद्धाः असति चेति ॥ चारित्रेण केन सिध्यति ।

·दशमोऽध्यायः २७७ भव्यपदेशेनकचतु पञ्चविकल्पचारित्रेण वा सिद्धिः ॥ स्वशक्ति- परोपदेशनिमित्तज्ञानभेदात् प्रत्येकबुद्धबोधितविकल्पाः ॥ ज्ञानेन केन ! एकेन वित्रिचतुर्भिश्च ज्ञानविशेषैः सिद्धिः ॥ आत्मप्र- देशव्यापित्वमवगाहनम् । तत् द्विविधम् । उत्कृष्टजघन्यभेदात् । तत्रोत्कृष्ट पञ्चधनु शतानि पञ्चविंशत्युत्तराणि । जघन्यमर्धचतु. रित्नयो देशोनाः। मध्ये विकल्पः एकस्मिन्नवगाहे सिध्यति॥ किमन्तरं! सिध्यता सिद्धानामन्तरं जधन्येन द्वौ समयो उत्कर्षेणाष्टौ अन्तरं । जघन्येनैकः समयः उ.कर्षेण षण्मासाः॥ संख्या- जघन्यन एकसमये एकः सिध्यति । उत्कर्षेणाष्टोचर- शतसल्याः ॥ क्षेत्रादिभदमिन्नानां परस्परतः संख्याविशेषोऽल्प- बहुत्वम् । तद्यथा- प्रत्युत्पन्ननयापेक्षया सिद्धिक्षेत्रे सिध्यतां नास्त्यल्पबहुत्वं । भूतपूर्वनथापेक्षयोच्यते । क्षेत्रसिद्धा द्विविधाः- जन्मतः संहरणतश्च । तत्रापे संहरणसिद्धाः। जन्मसिद्धाः संख्येयगुणाः ॥ क्षेत्राणां विभागः कर्मभूमिरकर्मभूमिः समुद्रो द्वीप ऊध्वेमधस्तियंगस्ति । तन स्तोका ऊर्ध्वलोकसिद्धाः । अधोलोकसिद्धाः संख्येयगुणाः ॥ तिर्यग्लो कसिद्धाः संख्येयगुणाः। सर्वतः स्तोकाः समुद्रसिद्धाः। द्वीपसिद्धाः संख्येयगुणाः ॥ एवं तावदविशेषेण सर्वतःस्तोका लवणोदसिद्धाः। कालोदसिद्धाः संख्येयगुणाः। जम्बूद्वीपसिद्धाः संख्येयगुणाः। धातकीखण्ड- सिद्धाः संख्येयगुणाः। पुष्करद्वीपसिद्धाः संख्येयगुणाः । एवं कालादिविभागेऽपि यथागममल्पबहुत्वं वेदितव्यम् ॥ १० ॥ १ ज्ञानेनैकेनैव इत्यपि पाठभेदः ॥

·२७८ सर्वार्थसिद्धिः - स्वर्गापवर्गसुखमाप्तुमनोभिराय। जैनेन्द्रशासनवरामृतसारभूताः॥ सर्वार्थसिद्धिरिति सद्भिरुपात्तनामा । तत्त्वार्थवृत्तिरनिशं मनसा प्रधार्या ॥१॥ तत्त्वार्थवृत्तिमुदितां विदितार्थतत्त्वाः। शृण्वन्ति ये परिपठन्ति च धर्मभक्त्या ॥ हस्ते कृतं परमसिद्धिसुखामृतं तै-। मामरेश्वरसुखेषु किमस्ति वाच्यम् ॥ २॥ येनेदमप्रतिहतं सकलार्थतत्त्व। मुद्योतितं विमलकेवललोचनेन ॥ भक्त्या तमद्भुतगुणं प्रणमामि वीर-1 मारान्नरामरगणार्चितपादपीठम् ॥३॥ शुभं भवतु सर्वेषाम् ॥ इति तत्त्वार्यवृत्तौ सर्वार्थसिद्धिसज्ज्ञिकाया दशमोऽध्यायः॥

·नमरनरफणीन्दैर्वन्द्यपादाब्जयुग्मं । कृतशिवपदसौख्यं भव्यसार्थाधिपानाम् । जिनमवृजिनमीशं वीतरागस्पृहाणां । वृषभमुरुवृषाकं नौमि कञ्जरमाद्यम् ॥१॥ चन्द्रः क्षीणः प्रतापी तपति दिनकरो देवनाथोऽभिमानी । कामः कायेन होनो वलयति पवनो विश्वकर्मा दरिद्री ।। भस्मासो नीलकण्ठः स भवति गहनो व्याकुलो गोपनाथः । शक्राद्या दुःखपूर्णाः सुखनिधिरहिताः पातु वः श्रीजिनेन्द्रः॥२॥ इमौ श्लोको पुस्तकान्तरे दृश्येते परं तौ पूज्यपादकृताविति न वक्तुं शक्यतेऽस्साभिरतो ग्रन्थाबहिः पृथक्तया मुद्रितौ ॥ शकाव्दाः १८३९.