·AY
-भवन पुस्तका
१५
1-12

·Government Oriental Library Series.
BIBLIOTHECA SANSKRITA-No. 3.
T
माधवीया धातुवृत्तिः.
ya on
script
Sout
com
the
THE
au
CQ
DHÁTUVRITTI
P!
OF
MÁDHAVÁCHÁRYA
BHRATTAVA
er
Rel
Vol. II–Part I.
EDITED BY
A. MAHA’DEVA S'A’STRI, B. A.,
Curator, Government Oriental Library, Mysore.
published under the Authority of the Government of
His Highness the Maharaja of Mysore.
MY SORE:
SUO AT THE GOVERNMENT BRANCH RESS,
1894

·वन पुस्तकालय प्र ·PREFACE. The Dhátuvșitti is a well-known work of Madhaváchárya on Sanskrit Grammar, though complete and correct manuscript copies of the work appear to be very rare even in Southern India, the home of the author. It is a most complete and thorough treatise on the conjugation of verbs, the most difficult portion of Sanskrit Grammar, and forms a sort of commentary on the Dhátupátha, a classified collection of verbal roots said to have been compiled by Páņini himself, but afterwards improved by Bhímasenácharya who added the meaning of such roots as were left unexplained by Páņini. Under each verbal root are explained all such conjugational and derivative forms as may present any difficulty of explanation according to Páņini's system. Many a word of doubtful etymology are thus analysed and explained. The author often cites and criticises the views of various other authorities on the subject, belonging to the same schcol or to other schools of Sanskrit Grammar such as those of S'ákatáyana, Indra and Chandra. He also quotes, in support of his own views, illustrative passages from such standard authors as Káļidása and Báņa. The following are some of the names met with in the present volume :- Abharanakára (119)* Daurgas (66) A'pisala (87) Dhanapála (68) Afteya (62) Dhátupáráyaņa (96) Bharat** (245) Dhátupradípa (157) Bhashya (62) Haradatta (62) Bhatti (107) Indra (149) Bhattabháskara (62) Kaiyața (62) Bhoja (151) Káśyapa (65) Bodhinyása (37) Katantrasútras (173) Chandras (146) Kaumára (263) *The figure indicates the page on which the name oceurs ·HAS SA Kaka (6812 Kshapagako (254) Kshirasvaurin (62) Mágba (8) Maitreya (62) Mnrári (145) Nandin (68 Nyitsa (635 Padama Padsdeeluikára (110) Prevaitikis (62) Purus akára (151) Laghuvams (197) Ramadeva (249) Sakatárana (65) S'akyamanni (145) Sanimata (65): Sébatabhashya (68) Siradeva (150) Subhúsichandra (254) Sudhakara (62) Svamin 68) Taranginikára (176) Unádivritti (69) Vákyamanija (256) Vardhamana (87) Vásavadattá (141) Vistara (157) Vritti (62) Vyághrabháti (101). Vyákhyátris (86) A complete alphabetical list of such names will be aprėpted at the close of the work. As portion of the Dhátuyritti appeared in the Zola. IV: VIII of the Pandit, a monthly publication of the Benares Sanskrit College devoted to Sanskritterature. For want of complete and correet NESS, 13 pditors could stot proceed bevond de cajot tlag Bhadi, which forms early one half of the whole veark. Since parts of it does noted thatit tuet esetarated from other works published along even the published porsion of the met heart ronderpil very costly and is noti acest pany student to whom it be inval to undergoi usefal Work to locion of io eroyjanec hora of the VISI dates m ile Göturpihenteeth tot téd, 19.10 This keries. I have to: concino tlo worla from whomo jin 29. mais ou mozols Tee uen ·TV Pandit stopped it, though the Bhvádi section will also be issued sooner or later. In editing the portion comprised in this part, the following MSS. belonging to the Government Oriental Library have been consulted :- A recent but very correct MS. written on palmleaf in Telugu character. It comprises the portion extending from the adádi to the end of the work. No. 116. .-An old correct MS. written on palm-leaf in Telugu character. It comprises the portion extending from the beginning of the work to very near the end of the tudádi. No. 215. T.-A somewhat recent MS. written on palm-leaf in Telugu character, perhaps of the same source as 3. It extends from the jułotyádi to very near the end of the work, No. 655. t the works on This edition has been prepared chïefly with the aid of Panditaratnam ķ: Rangacharya, Sanskrit Pandit of the Oriental Läbirary MYSORE August 1894. A. MAHA'DEVA S'ASTRI. TU BALAVANO হী FLANASAD

·रती
क
भाग

·विषयसूचिका. २. अदादयः १ ... ..... ... ... इण् गतौ ... .. ... ... अद भक्षणे हन हिंसागत्योः द्विष अप्रीती दुह प्रपूरणे दिह उपचये लिह आस्वादने चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि ... ईर गतौ कम्पने च ईड स्तुती ईश ऐश्वर्ये आस उपवेशने आडश्शासु इच्छायाम् वस आच्छादने कसि गतिशासनयोः णिसि चुम्बने णिजि शुद्धौ शिजि अव्यक्ते शब्दे पिजि वर्णे वृजी वर्जने पृची सम्पर्चने षूङ प्राणिगर्भविमोचने शी स्वप्ने पुटसंख्या. पुटसंख्या. ष्णु प्रस्रवणे ६ उMञ् आच्छादने ९२ २९ धु आभिगमने ३१ षु प्रसवैश्वर्ययोः ९७ ३५ कुशब्दे ३६ ष्टुञ् स्तुती ९८ ब्रूञ् व्यंक्तायां वाचि १०१ ४९ १०६ इङ्अध्ययन १२१ ५२ इक्-स्मरणे १२६ ५३ वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु १२७ ५६ या प्रापणे १२९ ५९ वा गतिगन्धनयोः १३२ ६० भा दीप्तौ १३४ ष्णा शाचे श्रा पाके १३६ ६५ द्रा कुत्सायां गतौ १३७ प्सा भक्षणे १३८ पा रक्षणे ६८ रा दाने १४४ ६९ ला आदाने १४६ ७४ दाप्लवने ख्या प्रकथने १४७ ८६ प्रा पूरणे १४९ मा माने ८९ वच परिभाषणे १५१ ९० विद ज्ञाने ... " .. ... ... ... 9.. " यु मिश्रणे रु शब्दे णु स्तुती टुक्षु शब्दे क्ष्णु तेजने .. 3... ... " 000 ·HASE पुटसंख्या. विदा गात्रप्रक्षरणे पुटसंख्या. ३०४ ३०५ बिस प्रेरणे व्युष विभागे १ कुध कोपे ३२७ ... " ... ... " - क्षुध बुभुक्षायाम् शुध शौचे पिधु संरादौ रध हिंसासंराध्योः णश अदर्शने कुस श्लेषणे बुस उत्सर्गे मुस खण्डने ३२८ " मसी परिमाणे ... ३२९ ... तृप प्रीणने ३०८ ३१० ३११ लुट विलोडने ... उच समवाये भृशु भ्रंशु अधःपतने " ३३१ ३३२ वृश वरणे .. दृप हर्षणमोहनयोः द्रुह जिघांसायाम् 'मुह वैचित्ये ष्षुह उद्गिरणे ष्णिह प्रीती शमु उपशमने ... ॐ कृश तनूकरणे नि तृष पिपासायाम् हृष तुष्टौ ... ३१२ ३१३ ३१४ ३१५ ३१७ ३१८ ERIESED .... " तमु कामायाम रुष रोष डिप क्षेपे ३१९ कुपोधे ... दमु उपशमने श्रम तपसि स्वदेच भ्रम अनवस्थान क्षमू सहने ... " " गुप व्याकुलत्वे युप रुप लुप विमोहने.. . " " क्तमु पलानी ... लुभ गानये क्षुभ सञ्चलने ... ३२० ३२१ ३२२ ३२४ ३२५. ... ३३७ मदी हर्षे असु क्षेपणे बस प्रयत्ने जसु मोक्षणे तसु उपक्षये दसुच वसु स्तम्भे .... णम तुभ हिंसायाम् क्लिदू आद्रीभावे त्रि मिदा स्नेहने नि क्ष्विदा स्नेहनमोचनयोः ऋधु वृद्धा * ग्ध आकाङ्क्षायाम् .. " ... U ३२६ ३३९ BE --- astra E RA सादर न ·हरिः ओम. माधवी या धा तु वृत्तिः IA अदादिः. ओं नमः पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यो मुनिभ्यो महद्भयो गुरुभ्यः अद अक्षणे॥१॥ अत्ति अत्तः अदन्ति अत्ति अत्थः अत्थ अदि अद्वः अझः- अदिप्रभृतिभ्यश्शपः' इति शपो लुक् । ' खरि च ' इति चवम् ॥ जघास नक्षतुः जक्षुः जयसिथ जक्षथुः जक्ष जघास जघस जक्षिव-'लिट्यन्यतरस्याम् । इत्यदेः पक्षे घस्लादेशः । णिति वृद्धिः । उत्तमे तु णिद्विकरूपः । अपित्सु ' असंयो- गाल्लिकित् ' इति कित्त्वे ‘गमहन ' इत्युपधालोपः । तस्य द्विवचनेऽचि' इति स्थानिवत्त्वाद्विवचनम् 'शासिव- सिघसीनां च' इति सकारस्य इण्कोः परत्वे षत्वम् । अत्रोपधालोपस्य पूर्वस्मादपि विधाविति न स्थानिवत्वम्, ष- त्वविधानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् ' इति वा न भवति । घकारस्य (खरि च' इति चवं ककारः । अत्राप्युपक्षालोपस्य न स्थानिवत्त्वम् , 'न पदान्त ' इत्या- , ·प , धातुवृत्ती दिना वा पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवन् । इत्येव वा तन्नि- प्रधान अचस्तास्वत् इति थलीपिणषेधस्तासौ सत इत्युक्तम् । तेन घस्लादेशस्य तासावसत्वान्नात्र स निषेधः। अत एन तद्विषयो भारद्वाजनिययोपि न भवति । अथवा- स्थानिवद्भावात ' इडत्यति इति नित्यमिडविष्यति । नन्वस्ति प्रकृत्यन्तरं तस्मात्थलि ज- घस्थति दर्वारम् । मैवम्, प्रकृत्यन्तरस्य घसेयत्र लिङ्गं वचनं वास्ति तत्रैव प्रयोगो न सर्वत्रेति तत्रैव धानावुपपादित- श्रतो नास्ति लिटि प्रयोगः । घस्लादेशाभावे आच भादतुः आदिथ आदिव--ऋचादिनियमादिटू लि। पारद्वाजनियमः इडर्तिव्ययतीनाम् ' इति वाध्यते । अन आदिः । इत्यभ्यासादेर्दीर्घः ॥ घसिस्तासौ सन् नित्यानिट्न . । अत्ता अत्तासि अत्तास्मि । अत्स्यति अत्स्यसि अत्स्यामि । अत्तु अत्तात् अद्धि अदानि ॥ भादत् आदः आदम्---' अदस्सर्वेषाम् । इत्यंदोङ्गात्परस्य सार्वधातुकापृक्तस्याडागमः ।। ཀ ཁོང་ अद्यात् अद्याः अद्याम्--आशिषि सलोपाभावो वि- तीवर अद्यास्तामित्यादि ॥ SRO असत असतां अधसन अधसः अधसत अधसद अधर्म अधसा+--- लुङनोर्घस्ल इति घस्लादेको वार । sma ·अद.] अदादिः निघत्सति-घस्लादेशे — सस्यार्धधातुके ' इति तत्त्वम् ॥ आदयतेनं देवदत्तेन आदयतीति वा। आदिदत आदिदत्-- णिलोपस्य स्थानिवत्ताहिशब्दस्य द्विवचनम् । निगरण- चलन , इति कत्रभिप्रायेपि प्राप्तस्य परस्मैपदस्य । अदेः प्रतिषेधः । इति निषेधः । 'अत्तिखाद्योः प्रतिषेधः । इति प्रयोज्यस्य कर्मत्वनिषेधः ॥ व्यत्यत्ते व्यत्यदाते व्यत्यदते-- कर्तरि कर्मव्यतिहारे, इति तक । “ आत्मनेपदेष्वनतः । इति झस्यादादेशः, अन- कागन्तादात्परत्वात् । व्यत्यदन्ति वृका मेषान् ' इति हिंसायां द्रष्टव्यम् । तत्र हि · न गतिहिंसा ' इति तति षिध्यते ॥ व्यतिजक्षे । व्यत्यादे । व्यत्यत्ता । व्यत्यत्स्यते । व्यत्यत्ताम् । व्यत्यात्त | व्यत्यदीत । आशिषि व्यत्यत्सीष्ट व्यत्यघन्त- इति तत्वे झलो झलि, सस्यार्धधातुके इति सिचो लोपः ॥ कर्मणि अद्यत इत्यादि। अदती--शत्रन्तात् ' उगितश्च । इति डीप् । नित्य- त्वादन्तरङ्गत्वाच नुमः पूर्वं शपो लुगिति । शप्श्यनोः । इति नुमत्र न भवति । न च प्रत्ययलक्षणमस्ति, तत्रादित्य- धिकाराद्वर्णाश्रयत्वाद्वर्णाश्रये च तनिषेधात्॥ जग्धः । प्रजग्ध्य--' अदो जग्धियतिकिति, इति আবহা:

·४ धातुवृत्तौ. [अद. पुत्रो जग्धो यया पुत्रजम्धी-' राजदन्तादिषु परम् ' इति निष्ठान्तस्य परनिपातः । अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा स्वाङ्गवाचिपूर्वपदात् क्तान्तादन्तोदात्ताबहुव्रीहेर्वा डीए हतजग्धपरेषु' इति पुत्रतकारस्य वा द्वित्वम् ॥ ज M. अन्नं लब्धां आन्न:--'अन्नाण्णः । इति द्वितीयान्ता- लब्ध इत्यर्थे णप्रत्ययः ।. अत एवान्नादिति निर्देशात्संज्ञायां न जग्ध्यादेशः ॥ सर्वप्रकारमन्नं भक्षयति सर्वानीनो भिक्षुः--'अनुपदस- र्वान्नायानयं बद्धाभक्षयतिनेयेषु ' इति द्वितीयान्तादस्माद्यथा- सङ्ख्याद्भक्षयतीत्यर्थे णः ॥ काकादनी । गवादनी--लिटि गौरादित्वात् ङीष् । प्रात्तीति प्रघस:--अच् । अच्युपसङ्ख्यानम् , इति घस्लादेशः॥ , naayaan सस्यमत्तीति सस्यात् -~-' अदोनन्ने' इति अन्नादन्य- स्तिन् कर्मण्युपपदे विट् । अन्ने तूपपदे कर्मणि अन्नादः सस्यादः इति वासरूपेणाणि ॥ क्रव्यात् क्रव्ये च। इति विद । अदोनन्ने इत्येव सिद्धे पुनर्विधानं वासरूपबाधनार्थमिति भाष्यादौ स्थितम् । क्रव्यादशब्दस्तु कृत्तविकृत्तपक्वमांसशब्द उपपदेणि पृषोदरादित्वादुपपदस्य व्यभाव इति वृत्त्यादौ । गुहाशयैः क्रूरैः क्रव्यादैस्सनिशाचरैः । इत्याममांसभक्षे व्या- व्याप ·६ अद.] अदादिः घ्रादौ भट्टिप्रयोगश्चिन्त्यः । राक्षस: कौणपः व्याक्रव्या- दः' इत्यत्र कुत्तविकृत्तपक्वमांसस्यापि भक्षणं सम्भवतीति क्रव्यादव्यवहार: ॥ पुत्रादिनी--'मुष्यजातौ ' इति णिनिः । अत्र पुत्रत- कारस्य प्राप्तं 'अनचि च' इति द्वित्वं 'नादिन्याक्रोशे पुत्रस्यः' इत्यादिनशब्द उत्तरपदे आक्रोशे गम्यमाने नेति निषिध्यते । 'तत्परपरे च ' इति वचनात् पुत्रपुत्रादिनीत्य- त्रापि द्वित्वं न भवति । अमर:-- सृघस्यदः । इति क्मरच् ॥ घास:--' अकर्तरि च कारके ' इति घनि घस्लादेशः॥ महत्या घासो महाघास:-महदात्वे 'महदात्वे घासकरविशि- प्टेषूपसङ्ख्यानम् ' इति पुंवद्भावः आत्वं च ॥ विघसः- उपसर्गेटदः । इत्यप् । नौ तूपपदे 'नौ ण च, इत्यब्णो द्वौ भवतः । न्यादः । निघसः-'घत्रपोश्च, इत्यपि घस्लादेशः ॥ अन्धोन्नम् अदेर्नुम् धश्च' कारस्य च धत्वम् ।। इत्यमुनि नुमागमः, द- BRUA अत्ती अत्ता राक्षसादिरित्युच्यते , अत्रिः ऋषि:- अदस्त्रिनि च । इति त्रिनित्रिप्प्रत्ययौ । त्रिनेरिकारो नका- रपरित्राणार्थः ॥

·धातुवृत्ती [अद. इति ढक । अस्य अत्रेरपत्यमात्रेय:--' इतश्चानियः" बहुत्वे 'अत्रिभृगुकुत्स ' इति लुकि अत्रयः इति भवति ॥ अद्यते फलमूलादिकमत्रेत्यद्रिः- अदिसदिभूशुषिभ्य: किन् । इति क्रिन्प्रत्ययः ॥ अध्वा--'अदेर्ध च इत्यदः क्वनिप, दकारस्य च धकारः ॥ अध्वानमलं गच्छतीत्यध्वन्यः अध्वनीन:--' अध्वनो यत्वौ इति द्वितीयान्तादलंगामीत्यर्थे यत्खौ । यति ये चाभावकर्मणोः । इति , खे तु 'आत्माध्वानौ खे, इति, प्रकृतिभावः ॥ विहीनोध्वा व्यध्वः । एवं दुरध्व:--' उपसर्गादध्वनः इत्यच् समासान्तः । उपसर्गग्रहणं प्राद्युपलक्षणम् ॥ प्राध्वंशब्दो मान्तो व्ययमानुकूल्ये वर्तते ॥ हन हिंसागत्योः॥२॥ १ - हन्ति हतः नन्ति हन्सि हथः हन्मि हन्व:--- लादौ किति अनुदात्तोपदेश' इत्यनुनासिकलोपः । झावन्त- रङ्गत्वादन्तादेशे अजादित्वात् ‘गमहन ' इत्युपधालोपे ' हो हन्तर्डिणिन्नेषु' इति ङिति णिति प्रत्यये णकारे च परे कुत्वविधानात् सोप्मणो घोषवतो नादवतो महाप्राणस्य ह- कारस्य तादृशो धकारः । अत्रोपधासोपस्य स्थानिवत्त्वं ·हन.] अदादिः नकारे परत: कुत्वविधानसामर्थ्यान्न भवति । सत्यपि वा स्थानिवत्त्वे ईदृशं व्यवधानं वचनसामर्थ्यात् आश्रयिष्यते ॥ जघन्थ जघान जधान जननुः जघनिथ जघ्रथुः जघन जनिव-क्रचादिनियमादित् । थलि. भारद्वाजनिय- माद्विकल्पः । अचि यत्रोपधालोपस्तत्र तस्य 'द्विवचनेचि' इति स्थानिवत्ताद्विवचनम् ॥ जनिवान् जघन्वान् विभाषा गमहनविदविशाम् ' इति क्वसोरिडिकल्प: । इटि ‘गमहन ' इत्युपधालोपे ' हो हन्नेः' इति कुत्वम् । अनिटि ‘अभ्यासाच ' इत्यभ्यासा- दुत्तरस्य हन्तिहकारस्य कुत्वम् । चान्द्रास्तु भाषायामस्य प्रयोगमिच्छन्ति ॥ हन्ता । हनिष्यति--'ऋद्धनोस्ये, इती ॥ HIND- , - हन्तु हतात् हतां वन्तु जहि हतात् हतं हनानि- तातङि तस्य ङित्त्वादनुनासिकलोपः । हो 'हन्तेजः, इंनि जादेशः । अस्य असिद्धवदत्रामात् ' इत्यसिद्धत्वात् 'अतो हेः' इति लुङ्गभवति । हतात् त्वमित्यत्र जादे- शात्परत्वात् तातङि तस्य स्थानिवद्भावेन हित्वात् पुनर्जा- देशः सकृद्गतपरिभाषया न भवति ।। अहन् अहतां अनन् अहन् अहतं अहनं अहन्व-- हल्वाभ्यः शनि तिस्योलोपः॥

·८ धातुवृत्ती [हन. हन्यात् हन्यातां हन्यु: हन्यां हन्याव । आशिषि वध्यात् वध्यास्तां वध्याः वध्यास्तं वध्यासम्-'हनो वध- लिङि' 'आर्धधातुके' इति वधादेशे ण्यल्लोपेत्यादिना 'अ- कृत्सार्वधातुकयो: ' इति दीर्घमतोलोपो बाधते ॥ । अवधीत् अवधिष्टां अवधिषुः अवधीः अवधिषं अव- धिष्व–'लुङि च ' इति वधादेशः । अल्लोपस्य स्थानि- वत्त्वाद्धलन्तलक्षणा वृद्धिर्न भवति । वधादेशस्यानेकाच्वात उदात्तत्वनिपातनादनुदात्तत्वाभावाद्वा सिचो वलादिलक्षण इ- इवति ॥ यङ्लुगन्तस्यापि हन्तेः लुङिङोः प्रकृतिग्रहणन्यायेन व- धादेशे वध्यात् अवधीत् इत्येव रूपम् । अत्रादेशस्य स्था- निवत्त्वेन यङन्तत्वाद्विर्वचनं स्यादिति न वाच्यम् । एवं हि प्रकृतिगतं साभ्यासत्वमप्यतिदिश्येत स्य ' इति निषेधस्स्यात् ॥ ततश्च अनभ्यास- आहते आनाते आनते आहसे आनाथे आहध्वे आने आहन्वहे-पूर्ववज्झलादावनुनासिकलोपः । अजादौ तूपधा- 'आङो यमहनः । इत्यकर्मकात् स्वाङ्गकर्मकाच्च तक॥ लोपः। आजघ्ने आजमाते आजनिषे। आहन्तासे । आहनिष्यते । आहतां आघातां आहन्व आहनै-आटि पित्वान्नोपधा- लोपः ॥

·हन.] अदादिः आहत आनातां आहथा: आनि आहन्वहि ॥ आनीत आतीयातां आनीथाः आतीय-लिङस्सलोपः आशिषि, आवधिषीष्ट आवधिषीयास्तां- हनो वध लि- डि, इति वधादेशे इडागमः॥ आवधिष्ट आवधिषातां आवधिष्टा: आवधि आवधिषि- 'आत्मनेपदेप्वन्यतरस्याम् , इति पक्षे वधादेशः । अन्यदा, आहत आहसातां आहथा: आहध्वं आहसि आहन्वहि हनस्सिच् । इति झलादेरात्मनेपदपरस्य सिचः कित्त्वादनुनासिकलोपे हूस्वादङ्गात् इति अलि सिचो लोपः॥ , तत्र कथं 'आङो यमहनः । इत्यकर्मकात्स्वाङ्गकर्मकाच तडित्युक्तम् । 'आजन्ने विषमविलोचनस्य वक्षः ' इति ?। अत्र केचित् 'आज ' इति पदं छित्त्वा न इति भावे विपि चतु- 'थ्यकवचनान्तमुक्ता ने हन्तुं आज आजगाम इत्यर्थः इति समर्थयन्ते-तदयुक्तम् , 'अजेय॑चत्रपोः' इति लिव्यार्धधातुके वीभावन भाव्यत्वात् । अन्ये नु-विषमविलोचनस्य समीपमेत्य स्वं वक्ष आस्फालितवान् इत्यर्थः ; मल्लो ह्युत्साहाविष्करणाय स्वं वक्ष आस्फालयतीति । भार भागवृत्तौ तु नैवायं साधुरिति आपेदे ' इति पाठान्तरमुक्तम् । एवं च ‘मोदाहध्वं रघूत्तमम्' प्रति महिप्रयोगोपि चिन्त्यः । तथा ' मदर्थेरीन् निजनिथ इति च-अत्र सिपः पित्त्वात् 'असंयोगालिटित् । इत्यत्र , . ७ 2 ·धातुवृत्ती हन. चापिदित्यधिकारात् कित्त्वाभावादुपधालोपोपि दुर्लभः । अ- पिदधिकारश्च ‘इन्धिभवतिभ्यां च । भवतिग्रहणा- ज्ञायते । तथा च तत्र वानिकं . इन्धेस्संयोगार्थ वचनं भवते: पिदर्थम् । इति ॥ ' आडो यमहनः । इति तङ् प्रकृतिग्रहणन्यायेन यङ्लु- गन्तादपि भवतीति आजङ्कने आजङनाञ्चक्रे इत्यादि भवनि । अत्रापि लिङ्लुङोर्वधादेशे प्रकृतिवदेव रूपं आवधिषीष्ट आवधिष्ट इनि । लुङि वधादेशाभावे आजकनिष्ट इत्यादि- हनस्सिन् ' इत्यत्र झलित्यधिकारादिडादेरकित्वादुपधालोपा- भावः ॥ जिघांसति-- अज्झनगम , इति दीर्घः च' इति कुत्वम् ॥ -- । अभ्यासा- - जङ्घन्यते--' नुगतोनुनासिकान्तस्य ' इति नुक् । इदं चानुस्वारोपलक्षणार्थम् पदान्तवदिति च प्रागेवोक्तम् । तेन ' वा पदान्तस्य ' इति परसवों विकल्पेनोदाहार्यः । यङि हन्तर्हिसायां नीभावो वक्तव्यः । इति नीभावविधानात् हिंसायां जेनीयते इति भवति ॥ जङ्घनीति जवन्ति जङ्घत: जङ्गति । अत्र सुधाकर:-' के पुनरनुदात्तोपदेशा: यम्यादयः इति व्याख्यातृभिर्गणत्वेन निर्देशात् निर्दिष्टं यद्गणेन च ' इति यङ्लुक्यनुनासिकलो- पाभावात् 'अनुनासिकस्य इति दीर्घ जडान्त इत्युक्ता न ·हन.] अदादिः क्वचिदाचार्येणानुदात्तोपदेशानां गणेन निर्देशः कृत इति भवितव्यमेवानुनासिकलोपेनेत्याह । · हन्तेजः, इत्यत्र न्यासे च हन्तरिति तिपा निर्देशाद्यङ्लुकि जभावाभावात् जङ्कहि इति भवतीति कित्यनुनासिकलोपः प्रत्युदाहृतः । 'असिद्धव- इत्यनुनासिकलोपस्यासिद्धत्वाद्विलुङभवति । अत्रात्रेयो न्यासे प्रत्युदाहरणं जकनि नी हि इति पठन् भाषायां हेर- पित्त्वात् ईडभावाच्छान्दसमुदाहरणमित्याह ॥ , घातयति अजीतत्--' हनस्तोचिण्णलोः इति बि- ति णिति प्रत्यये चिण्णत्वजिते परे नकारस्य तकारः । प्रकृतिग्रहणन्यायेन यङ्लुगन्तेपि तत्वे जातयति ॥ । कर्मणिहन्यते जन्ने । हन्ता घानिता । हनिष्यते घानिप्यते । हन्यताम् । अहन्यत । हन्येत । आशिषि घानिषीष्ट वधिषीष्ट । अवधि अघानि अवधिषातां अहसातां अघा- निषातां इत्यादि-स्यादिषु चिण्वद्भावपक्षे वृद्धिकुत्वे । नववधीत्यत्र चिणि वधभावो दृश्यत इति चिण्वद्भावेन स कस्मान्नातिदिश्यते ? उच्यते । नात्र चिणि दृष्टमात्रमतिदि- श्यते किन्तु आई चिणि दृटमिति वधादेशो न भवति । लिङ्लुङोः कर्दवद्वधादेशतद्विकल्पौ । लिङि चिण्वपक्षे वधादेशो न भवति यतश्चिण्वदिटा परेण पूर्व बाध्यते, कृते च सद्गतिपरिभाषया । ननु द्वितीयेध्याये : आर्धधातुके । इति विषयसप्तमी; तेन प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेः वधभावेन ·॥ १२ धातुवृत्तौ हन. भाव्यम् । चिण्वद्भावस्तु भावकर्मविषयेषु स्यादिषु परतो विधीयत इति कथमन्तरङ्गबहिरङ्गयोविप्रतिषेधः । नैष दोषः। यत्रार्धधातुकसामान्यं निमित्तत्वेनोपादीयते । अस्तेर्भूः ' इत्यादौ नत्रैव विषयसप्तच्याभयणात् , न पुनर्यत्र विशेष उपादीयते 'हनो वध लिडि , इत्यादौ तत्रापीति । उक्तं चैवं चिण्व- सूत्रे व्याख्यातृभिः । वार्तिकं च । वधभावात्सीयुटि चिण्व- द्भावो विप्रतिषेधेन , इति । कैय्यटे* विषयसप्तम्याश्रय- णेनापि परिहार उक्तः । यथा-" एकाच उपदेशेनुदात्तादित्यत्र वक्ष्यति भाष्यकार: वधिषीष्ट इत्यत्र निपातनस्वरं प्रत्यय- स्वरो बाधिष्यते । आर्धधातुकीयास्सामान्येन भवन्ति ' इत्येवं ब्रुवता लुडीति विषयसप्तम्येवाभ्युपगता । ततश्चान्त- रङ्गत्वाद्वधभावः प्राप्नोति । प्रतिपदविधेर्बलीयस्त्वाचिण्वद्भावो भवति" इति ॥ तु कर्मकर्तरि आहते माणवकस्स्वयमेव, आवधिष्ट माणवक- स्स्वयमेवेत्यत्र 'यक्चिणोः प्रतिषेधे , इत्यादिना तयोनिषेधात शप्सिचौ भवतः । अत्र हरदत्तेन 'आत्मनेपदविधाव- कर्मका ये धातवो निर्दिष्टास्ते यदान्त वितण्यस्सिकर्मका भवन्ति त आत्मनेपदाकर्मका: आहन्ति माणवकमिति। तदा सकर्मकत्वादनुदाहरणमिति केचित् । अन्यत्वात्मनेपदाक- मंकेति धातूपलक्षकत्वात् कर्माविवक्षायामात्मनेपदस्य निमित्त- त्वात्सकमकेप्यविरुद्ध मुदाहरणमित्याहुः । इदमत्राविगीतमुदाहरणम् वेश्शब्दकर्मण: ' ' अकर्मकाच ' विकुर्वने सैन्धवाः, वल्गन्ती- ७ १३-१.८९.

·हन.] अदादिः १३ त्यर्थः । तान् यदान्यो वल्गयति तदा तेषां कर्मत्वम् । पुनस्सौ- कर्यातिशयाय कर्तृत्वविवक्षायां विकुर्वते सैन्धवाः स्वयमेव वल्गन्ति " इत्युक्तम् ॥ चोरस्य निग्रहन्ति, चोरस्य निहन्ति, चोरस्य प्रहन्ति, चोरस्य प्रणिहन्ति-अत्र । नेर्गद, 'जासि- निग्रहण इति कर्मणि शेषे षष्टी । तत्र निप्रग्रहणं स- डातविगृहीतविपर्यस्तार्थमित्युक्तम् ।। इति णत्वम् - १ प्रहण्म:-अत्र ७ प्रहन्मि प्रहमि प्रहन्वः प्रहण्वः प्रहन्मः हन्तेरत्पूर्वस्य ' इति इति उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य अत्पूर्वस्य हन्तिनकारस्य विधीयमानं णत्वं प्रहण्यते प्रहणानीत्यादावि- व नित्यं प्राप्तं । वमो , इति मकारवकारयोः परयोः वि- कल्प्यते । प्राघानीत्यत्र · अत्पूर्वस्य ' इति तपरकरणाण्णत्व- स्य न प्रसङ्गः । प्राहन्नित्यत्र तु ' पदान्तस्य । इति निषेधः । प्रहन्तीत्यत्र अनुस्वारे कर्तव्ये णत्वं पूर्वत्रासिद्धम् ' इति न भवति । कृते परसवर्णे तस्यासिद्धत्वात्युनर्णत्वं न भवति । अन्तश्शब्दस्याडिविधिणत्वेषूपसङ्ख्यानम् ' इत्युपसर्गसंज्ञोप- सङ्ख्यानात् तत्पूर्वस्यापि सर्वमिदं णत्वं द्रष्टव्यम् , अन्तर्णिह- न्तीत्यादि एवं च । अन्तरदेशे , इति हनो नकारस्य ण- त्ववचनं अहिशे णत्वनिषेधार्थ भवति, अन्तर्हननो नाम बाहीकेषु देशविशेषः । अन्यत्रान्तहणनमिति णत्वं भवति, मध्ये हननमित्यर्थः । सर्वमिदं गत्वं तिपा निर्देशाद्यङ्ल- कि न भवति, प्रनिजद्धतीत्यादि । — जासिनिप्रहण ' इति प- ·१ १४ धातुवृत्तौ हन. ष्टी तु भवत्येव , चोरस्य प्रनिजकृतीत्यादि ।। अन्तहत्य, मध्ये हत्वेत्यर्थ:--' अन्तरपरिग्रहे , इत्यन्तरो गतित्वात् 'कुगतिप्रादयः । इति तत्पुरुषे व्यपि वा व्य- पि ' इत्यनुनासिकलोपे तुक् । वाग्रहणस्य व्यवस्थितविभा- पात्वान्मान्तेषु विकल्पितोनुनासिकलोपोन्यत्र नित्य इत्युक्तम् । परिग्रहे तु अगतित्वात् अन्तर्हत्वा मूषिकां श्येनो गत इति भवति, परिगृह्येत्यर्थः । अत्र न्यासोद्योते ‘अन्तश्शब्दो धातोः परिग्रहे वृत्तिं करोति' इति । एवं च अन्तरपि परिग्र- हस्यैव द्योतक इत्युक्तं भवति ॥ कणेहत्य पयः पिबति, मनोहत्य पय: पिबति--'कणे मनसी श्रद्धाप्रतीपाते। इति कणेमनश्शब्दयोर्गतित्वे समा- सादि पूर्ववत् । अत्र 'कणेशब्दः सप्तमीप्रतिरूपको निपा- तो-भिलाषातिशये वर्तते । मनश्शब्दोपि साहचर्यादभिला- पावृत्तिरेव ' इति न्यामपदमार्योः । हन्तिरत्रावधीकरणाने निवृत्तौ वर्तने । 'सा च सन्निधानात्कणेमनश्शब्दार्थयोः । च निवर्त्यमानतया अवधी इति तयोः प्रतिघातो विषयत- या विशेषणम् । तदयमर्थः, अभिलाषनिवृत्तिपर्यन्तं पयः पि- बतीति । उक्तं च न्यासोदोते 'हन्तिरवधीकरणाङ्गे निवृ- तौ वर्नते अमिलापनिवृत्तिमवधीकृत्य पयः पिबतीत्यर्थः । इति । हरदत्तोपि अतिशयेन अभिलप्य तन्निवृत्तिपर्यन्तं पयः पिबतीत्यर्थः । इति । एवं चात्राभिलाषनिवृत्तेः अवधी- करणस्य पय:पानात्पूर्वत्वात् तोपपत्तिः । श्रद्धाप्रतिघाताद- न्यत्र कणे हत्वा मनो हत्वा । कणशब्दस्सूक्ष्मे तण्डुलावयवे ।

·हन.] अदादिः वर्तते । मनश्शब्दस्तुं चेतसि । योगद्वयमिदं अर्थस्वभावा- । द्धन्तिविषयम् ॥ वध्य:--' हनो वध च ' इति कर्मणि यत्, तत्सन्नियो- गेन वधादेशश्च ॥ घात्य इति ण्यति॥ १ बह्महत्या- हनस्तं च । इत्यनुपसर्गे सुप्युपपदे क्यपि तत्सन्नियोगेन नकारस्य नकार: सोपसर्गादनुपपदाच नायं विधिरिनि घातस्सहात इति पञ् भवति । ' तयोरेव ' इति भावलक्षणो ण्यत्रानभिधानान्र भवतीत्यात्रेयः ।। असिहत्यायां भवं आसिहात्यम्-'अनुशतिकादीनां च ' इत्युभयपदवृद्धिः । तत्र केचित् अश्वहत्येति पटन्ति ततो विमुक्तादित्वात् अश्वहत्याशब्दोस्मिन्नध्याये: स्तीति आश्व- हात्य इति भवति । हत्याशतं पानसहनम् ' इत्यादाव- नुपपदे क्यवार्षः ॥ 6 . घनाघन:- हन्तेर्घत्वं च , हन्तेर्घत्वं च , इत्यचि द्विवचनमभ्यासस्या- गागमः, हकारस्य च घकार: परस्य अभ्यासाच इति कुत्वम् । आको दीर्घोच्चारणसामान हलादिः शेषः । यदि हि स्यादकमेव विदध्यात् , सवर्णदीर्घेणाकारो भविष्यति । प- ररूपं त्वग्विधानसामान भविष्यति ॥ शत्रुहः, शत्रु वध्यादित्यर्थ:--' आशिषि हनः । *ख-वैय्य.

·धातुवृत्तौ हन. शिषि गम्यमानायां कर्मण्युपपदे डप्रत्ययः । डित्त्वसामा हिलोपः ॥ दार्वा हन्तीति दाघाट:--' दारावाहनोणत्यस्य च टस्संज्ञायाम् ' इत्याङपूर्वाद्धन्तेः कर्नर्यण, नकारम्य च ट- कारः॥ चार्वा हन्तीति चार्वाघाट:--' चारौ वा । इति चारौ कर्मण्युपपदेण्प्रत्यये नकारस्य वा टकारः । तदभावे · हन- स्तोचिपणलोः । इति तत्वम् । क्रियाविशेषणत्वाचारोः कर्मत्वम् ॥ वर्णान् संहन्तीनि वर्णसहाटः वर्णसङ्घातो वा-'कर्म- णि समि च , इति कर्मणि समि चोपपदेणि वान्त्यस्य टकार: ॥ केशापहः तमोपह:-' अपे केशतमसोः ' इति केशतम- सोः कर्मणोरुपपदयोः अपपूर्वाद्धन्तेर्डः । । स्रगियं यदि जी- वितापहा इति प्रयोगस्तु विच" इति सार्वकालिके विपि । 'ऋन्नेभ्यः । इति ङीप न भवति । बहादिषु डीविकल्पार्थ 'हन् । इति पाठात् । यदि हि डीषभावे डीप स्यात् गौरादिप्येव ' हन् । इति पठित्वा नित्यं डी- षमेव विदध्यात् । अथवा तदपि न कुर्यात् ङीपैव सि- द्धत्वात् । नात्र डीडीपो रूपे विशेषोस्ति । नापि स्वरे। जीवितापहशब्दस्य ‘गतिकारकोपपदाकृत् । इत्युत्तरपदप्रक- तिस्वरेणान्तोदात्तत्वेट नुदात्तस्य डीपः 'अल्लोपो नः । इत्यु- . ।

·पदयोश्शक्तो गम्यमानायां हनष्टक । अशक्तौ विषेण ह- हन.] अदादिः दात्तलोपनिमित्तस्य । अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप: ' इत्यु- दात्तत्वात् । तस्माद्बहादिषु हन् ' इति डीविकल्पसाम- र्थ्यात् तदभावे डीनभवति । ज्वरापहादिवत् 'अन्येष्वपि दृश्यते ' इति डो वा ॥ कुमारघाती, शीर्षघाती- कुमारशीर्षयोणिनिः' इत्यनयोः कर्मणोरुपपदयोः हन्तेः कर्तरि णिनिः, अस्मादेव निर्देशा- प्रत्ययसन्नियोगेन शिरसशीर्षभावः ॥ जायानो ब्राह्मणः, जायाहननहेतुलक्षणयुक्त इत्यर्थः । एवं ' लक्षणे जायापत्योष्टक' इत्यनयोः क- मणोरुपपदयोर्हन्तेहननलक्षगवति कर्तरि टक् । लक्षणयान* उत्तरसूत्रेण सिद्धत्वात्तहानिह लक्षणशब्देनोच्यते । कित्वात् 'ग- महन ' इत्युपधालोपः टित्त्वात् ङीप् । जायानस्तिलकाल- कः, पतिनी पाणिरेखा, श्लेष्मनं मधु, अमनुष्यकर्तृके च' इति कर्मण्युपपदे मनुष्यादन्यकर्तृके हन्त्यर्थे टक् । मनु- प्ये त्वणेव-आखुधातश्शूद्र इति । कृतनो ब्रह्मनो गोत्र इ- त्यादिषु ‘कृत्यल्युटो बहुळम् ' इति बहुळवचनाहक । मूल- विभुजादिपाठात्क इत्येके । अनयोस्त्रियां विशेषो डीप्टा- भ्याम् । चोरघाती हस्तीत्यत्र अमनुष्येपि कर्तर्यस्मादेव बहुळव- चनादण्भवति । हस्तिनो भटः हस्तिहनने शक्त इत्यर्थः, एवं वाटनश्चोर:- शक्तौ हस्तिकवाटयोः , इ.येतयोः कर्मणोरुप- पतिनी वृषली । १ - स्तिनं हन्ति हस्तिघात इत्यण् भवति । पाणिस्ताडघरिश- *ख-मात्रस्य.

·धातुवृत्तौ हिन. ल्पिविशेषौ पाणिघताडघौ शिल्पिनि, इति पाणिताड- योः कर्मणोरुपपदयोः हन्तेष्टक टिलोपो घत्वं च निपात्यते । शिल्पिनोन्यत्र पाणिघातः । सूत्रद्वयमिदं मनुष्यकर्तृकार्थम् । राजानं हन्ति राजघस्तीक्ष्ण उच्यते । 'राजघ उपसङ्ख्या- नम् । इति पूर्ववन्निपात्यते ॥ पितृव्यं हतवान् पितृव्यघानी- कर्मणि हनः । इति कर्म- ण्युपपदे कुत्सिते कर्तरि भूते णिनिः । अकुत्सिते चोरघात इत्यणेव ॥ . 4 ब्रह्माणं हतवान् ब्रह्महा, एवं भ्रूणहा, वत्रहा-'ब्रह्मभूण- वृत्रेषु क्विय् ' इति हन्तेः ब्रह्मादिषूपपदेषु भूते क्विप् 'कि- प्च' इति सामान्येन विपि सिद्धे नियमार्थ सूत्रम् । च- तुर्विधश्चात्र नियमः, धातूपपदप्रत्ययकालविषयः, तेन हिम- हेत्यादौ सार्वकालिकः क्विप भवति । 'सौ च' इति दी- घः । ब्रह्महणावित्यादिषु इन्हन्पूषार्यम्णां शौ , इति शावेव प्रत्यय उपधालक्षणमात्रो दीघों नान्यत्रेति निय- मान सर्वनामस्थानदी?, नापि क्विपमानित्य ' अनुनासि- क्विझलो: ' इति । ननु सर्वनामस्थानदीर्घनिषेधसा- मादेव क्विबाशयोपि दीर्थो न भविष्यति । सत्यं, इह वृत्र- हणीति सप्तम्येकवचने वृत्रहणी ब्राह्मणकुले, · इति नपुंस- कद्विवचनयोश्च । अल्लोपोनः' इत्यन्नन्तस्य भस्य विधीय- मानेल्लोपे विभाषा डिश्योः' इति विकल्पिते विपमाश्रित्य अनुनासिकस्य क्वाविति दीर्घस्स्यात् । अयं दीर्घनियमः उप- ·हन.] अदादिः PHOWree धालक्षणस्यैव नान्यस्येति वृत्रहेवाचरति वृत्रहायत इत्यत्र अकृत्सार्वधातुकयोः , इति दी? भवति ॥ वृत्रहणावित्यादौ एकाजुत्तरपदे णः' इति णत्वम् । एकाच उत्तरपदं यस्य तत्र समासे उत्तरपदप्रातिपदिकान्त- नुम्विभक्तिषु नकारस्य पूर्वपदस्थानिमित्तात्परस्य नित्यं ण इति सूत्रार्थः । भसंज्ञायामलोप उत्तरपदमनच्कम्, स्थानिवद्भा- वश्चाल्विधित्वान्नेत्येकाजुत्तरपदत्वाभावात् प्रातिपदिकान्तनु- विभक्तिषु च ' इति-विकल्पो भवति वृत्रनो वृत्रष्ण इति । अत्र । अधिकृतस्य पूर्वपदस्य सम्बन्धिशब्दत्वात्तेनाक्षिप्तेनो- त्तरपदेन प्रातिपदिकस्य विशेषणात् उत्तरपदप्रातिपदिकान्ते नुमि विभक्तौ च स्थितस्य नकारस्य पूर्वपदस्थानिमित्ता- दुत्तरस्य वा ण इति सूत्रार्थः । तेन गर्गाणां भगिनी गर्ग- भगिनीत्यत्र यदुत्तरपदं भगिनीशब्दो न तत्प्रातिपदिकं नापि नान्तं, यन्नान्तं भगिनिति प्रातिपदिकं न तदुत्तरपदमिति णत्वं न भवति । गर्गभगिणीशब्दस्तु गणां भगो गर्गभगः सोस्यास्तीतीनिप्रत्यये ' रषाभ्याम् ' इति णत्वे । नन्वस्य 'पूर्व- पदात्संज्ञायामगः । इति पूर्वपदस्थानिमित्तादुत्तरे यदि भवति संज्ञायामेवेति नियमात्कुतः प्रसङ्गः ? नैष दोषः, यतोत्र पूर्वपदग्रहणेन सम्बन्धिन उत्तरपदस्याक्षेपात् । तत्स्थस्यैवाएं नियमः । अत्र च नकारो नोत्तरपदस्थः, किन्तु समासप्राति- पदिकाद्विहितेनिप्रत्ययस्थः । एवं च भातृयोगीणः इत्यादौ भोगोत्तरपदलक्षणे खे नित्यं णत्वं भवति । माषानभीक्ष्णं धपति भाषवापिनी माषवापिणीत्यत्र — बहुळमाभीक्षाये' ' इति ·२० वध:- हनन धातुवृत्तौ [हन. सुप्युपपदे आभीक्ष्ण्ये गम्यमाने णिनो गतिकारकोपपदानां कृद्भिस्सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः । इति कृदन्तावस्था- यामेव समासे पश्चात् डीविति णिने कार उत्तरपदप्राति- पदिकान्तस्थ इति णत्वविकल्पः ॥ अभ्याघाती-सम्पृचादिना घिनुण् । घातुक:-' लषपत ' इत्यादिना उकञ् ॥ विनः- घञर्थे कविधानम् ' इति कः ।। वधः' इत्यनुपसृष्टाद्धनो भावेऽप्प्रत्ययः तत्सन्नियोगेन वधादेशश्च । हनश्च' इति चकारो भिन्न- क्रमोनुवृत्तस्यापोनन्तर इति घनपि भवति घात इति । भावा- दन्यत्र उपसृष्टाद्भावे च घनेव, हन्यत इति घातः आहन्यते आहननमिति वा आघात इति । ननु वधिः प्रकृत्यन्तरमस्ति, तस्मादधि जनिवथ्योश्च ' इति चिणि अिति कृति यदुक्तं तन्नेति वृद्धिनिषेधात् वध' इति भविष्यति हन्तेश्च घात इति किम् ' हनश्च वधः । इत्यनेन । उन्क्तं च- जनिवध्योः' इत्यत्र वृत्तौ, 'वधिः प्रकृत्यन्तरं व्यञ्जनान्तोप्यस्ति, तस्यायं प्रति- षेधो विधीयते । इति । तथा च हरदत्तोपि ' वध हिं- सायामिति भूवादौ पाठात् ' इति । सत्यमेवं वध इति- रूपं सिद्धचति, स्वरस्तु भिद्यते । अयं ह्यादेशोकारान्तो- दात्त: तत्रापमाश्रित्य अतो लोप उदात्तनिवृत्तिस्वरेण अप उदात्तत्वादन्तोदात्तो वधशब्दो पत्रि त्वाादात्तः । एवं च कर्मण्युपसर्गे च हनो वधादेशाभावस्य प्रयोजनमन्तोदात्तव- धशब्दनिवृत्तिर्भवति, प्रकृत्यन्तरेणादातो भवत्येव ।। .

·हन.] अदादिः अन्नघनः olema L अभ्रस्य काटिन्यमित्यर्थः । मूर्ती घनः' इति हनो घनादेशः, मूर्तिरिह काठिन्यम् । घनं दधीत्यादौ ध- मंशब्देन धर्मी भण्यते । अन्तर्घनो बाहीकेषु देशविशेषः अन्तर्घनो देशे ' इत्यन्त:पूर्वस्य हनोपि घनादेशो निपात्य- ते । केचिदन्तर्घण इति णकारं पठन्ति, तदपि ग्राह्यमेवेति वृत्तिव्याख्यानेषु । देशादन्यत्रान्तर्घातः ॥ प्रघणः, प्रघाण:- अगारैकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च, इति प्रपूर्वस्य हनो घनादेशो वा वृद्धिश्च निपात्यते, अत्रागा- रैकदेशशब्दो निपातनस्य रूढचर्थत्वात् बाह्ये द्वारप्रकोष्टके वर्तते । प्रघाण इत्यत्र णत्वमपि निपातनात् 'हन्तेरपूर्व- स्य ' इति तु तपरकरणान्न प्राप्नोति । अगारैकदेशादन्यत्र प्रघातः ॥ उचनः- उपनोत्याधानम् ' इत्यपि निपात्यते । उदुपरि यस्य निधाय अन्यत्काष्ठं तक्ष्यते तदिहात्याधानम् । अपघ- नः पाणिः पादश्च अपघनोङ्गम् ' इत्यपपूर्वस्य हनोपि घनादेशो निपात्यते । अयो हन्यते येन सः अयोधनः । विहन्यते येन स विधनः । समीकरणसाधनम् । दुः हन्य- ते येन स द्रुधन:-' करणेट योविद्रुषु ' इति अयोविदुषूपपदेषु हनोपि धनादेशः । अत्र वृत्तौ “झुघण इति केचिदुदाहर न्ति । कथं णत्वम् ? अरीहणादिषु पाठात् , पूर्वपदात्संज्ञाया- मगः' इति वा " इति । अन्यत्र अयोधात इत्यादि । स्तम्बघ्नः स्तम्बधन: दात्रादि:- स्तम्बे कच । इति स्त- ·७ २२ धातुवृत्ती [हन. म्बशब्द उपपदे करणे हनः कप्रत्ययः, चकारादप , तत्सन्नि- योगेन धनादेशश्च । अत्र स्त्रियां विप्रतिषेधेन क्तिन् प्रा- मोति तं बाधित्वा करणाधिकरणयोश्च' इति ल्युभवति । अत्र भाग्यम्* अथ यया इषीकया स्तम्बो हन्यते कथं तत्र भवितव्यम् ? केचिदाहु:--स्तम्बध्नेति भवितव्यम् । अपर आहुः--स्तम्बहेतिरिति, ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च इति निपातनादिति । अपर आहुस्स्तम्बहननीति भवितव्यं वक्ष्यत्येतत्-' अजभ्यां स्त्रीखलनाः स्त्रियाः खलनौ विप्रति- षेधेन" इति । अत्र कैय्यटे- स्तम्ब ति । कप्रत्यये रू- पम् , तस्य सर्वापवादत्वादिति भावः । स्तम्बहेतिरिति निपातनस्य सर्वापवादत्वादिति भावः' इति । अत्र हर- दत्त:-" कापोः प्रतिपदविधानस्य सर्वापवादत्वात् — कृत्यल्युटो बहुळम् ' इति बाहुळकाद्वा स्त्रियां स्तम्बना स्तम्बहनेति भवतः” इति ॥ प्प्रत्ययः, परिघः-- -- परौ घः, इति परावुपपदे करणे हनो- घश्चादेशः । 'परेश्च घाङ्कयोः' इति परेर्वा लत्वे पलिघः । प्रतिघ इति बाहुलकादित्यात्रेयः ॥ उपनःप्रत्यासन्नः- 'उपत्र आश्रये' इति उपपूर्वाद्धनोऽप्युपधालोपो निपात्यते । इहाश्रयशब्दः प्रत्यासन्नवचनः । सङ्कः प्राणिसमुदाय: उदः प्रशस्त:- सङ्को दौ गणप्रशंसयोः । इति समुद्भयां हनोपि ·हन.] अदादिः २३ टिलोपो घत्वं च गणे अभिधेये, प्रशंसायां च गम्यमाना- याम् । हनो गत्यर्थत्वात् 'गत्यर्था बुद्धचर्थाः । इत्युत्कटं हन्यते ज्ञायत इति व्युत्पत्त्या प्रशंसावगतिः । इह गण- शब्देन प्राणिनां गण उच्यते, सङ्घशब्दस्य 'ब्दस्य तत्रैव प्रसिद्ध- वात् । तेनान्यत्र समूहे सात इंति भवति । ब्राह्मण- सङ्कात डात इत्यादौ प्राणिविषयत्वं पदान्तरकृतं न तु स्वाभावि- कमित्यदोषः । आत्रेयस्तु- हन्त्यर्थाश्च ' इति चुरादिपाठा- पणावेव सङ्घातशब्द शब्दमाह ॥ सङ्घस्य पूरणस्सङ्घतिथ:- नस्य पूरणे ' इति डटि ब- हुपूगगणसङ्कस्य तिथुक् ' इति तिथुगागमः ॥ , निघः समारोहपरिणाहः, आरोहः उच्छ्रायः, परिणाहो विस्तार:- निघो निमितम् । इत्यपि निपात्यते । निमितं समन्तान्मितं* आरोहपरिणाहाभ्यां तुल्यत्वेन ज्ञानमिति व्यु- त्पत्तिः । पूर्ववद्धनो ज्ञानार्थत्वम् ॥ हेति:- ऊतियूति इत्यादिना क्तिनि नलोप एत्वं च निपात्यते । हिनोतेर्वा गुणे एतन्निपातनम् । केचिदनुश- निकादिषु अस्यहेतिरिति पठन्ति । ततः प्रयोजनम् ' इति उकि आस्यहेतिक इति भवति । अत्रैव पाठाद्वाक्यादपि प्र- त्ययः । *ख-....न्मितं सम्मितं, ·२४ इति णमुल, धातुवृत्तौ [हन. समूलघातं हन्ति-' समूलाकृतजीवेषु हन्कृअहः , इति समूलादिषु कर्मसूपपदेषु यथासङ्कचं हनादिभ्यो णमुल् , कषादित्वाद्यथाविध्यनुप्रयोगः । पाणिघातं वेदि हन्ति पा- णिना हन्तीत्यर्थः 'करणे हनः । पूर्ववदनु- प्रयोगः । अहिंसार्थोयमारम्भः । हिंसायां तु प्राण्युपघात:* | अत्रापि 'हिंसानाम् ' इति णमुलं बाधित्वा पूर्वविप्र- तिषेधादनेनैव णमुलिप्यते । अन्यथा असिघातं हन्तीत्या- दौ 'तृतीयाप्रभृतीनि ' इति समासविकल्पस्स्यात् । कथं तर्हि . हिंसार्थानाम् ' इत्यत्र वृत्तौ — दण्डोपघातं गाः का- लयति दण्डोपघातमिति च ' इत्युदाहृतम् ? उच्यते । सार्थानां च ' इति चकारेण पुनर्विधानार्थेन पूर्वविप्रतिषे- धेन प्राप्तस्य · करणे हन: ' इति णमुलो बाधात् । एवं च पूर्वविप्रतिषेधवचनं तस्यैवानुप्रयोगे नित्यसमासार्थं भवति ॥ गौर्यस्मै दातुं हन्यते स गोनोतिथि:-' दाशगोप्नौ सम्प्र- दाने ' इत्यच्युपधालोपो निपात्यते । केचिट्टकि निपातयन्ति तन्मते स्त्रियां गोनीत्यात्रेयः ॥ . ॥ . जवा-यङ्लुगन्तात्पचाचि नासिकोदरोष्टनका.' इति निपातनाहिलोप इत्यानेयः । · कण्ठपृष्टग्रीवा ? इत्यत्र न्य.से तु-यङ्लुगन्तादेवाचि टिलोपमुक्ता 'हन्तेर्जङ च ' इत्याचे जनादेशे व्युत्पादितः । — जवाभ्यां स्वाहा. ' इत्यादावाझुदा- *अन क. ख. कोशयोरित्थमेव पाठो दृश्यते. युक्तं तु 'हिंसा प्राण्युपघातः इति । दृश्यते च तथैव काशिकायाम् .

·हन.] अदादिः २५ तत्वं व्यत्ययेन । अत एवाादात्तत्वदर्शनात् पनि निपातन- मस्विति न वाच्यम् , ' कण्ठपृष्टग्रीवाजवं च ' इति बहुव्रीही संज्ञायां जलाशब्दस्योत्तरपदायुदात्तत्ववचनात् । धनि ह्युत्तर- पदस्वरमेव ब्रूयात् ॥ विस्तीर्णजङ्का, विस्तीर्णजडी- नासिकोदर ' इत्यादिना वा ङीष् ॥ ? अवध्य इत्यत्र वधमर्हति वध्यः- दण्डादिभ्यः । इति यत् । अत्र केचित- 'यः' इत्यतकारं पठन्ति । तत् ‘अचो यत् ' इत्यत्र 'हनो वा वध च तद्धितो वा ' इति वार्तिकविरोधादुपेक्ष्यम् । त- दिदानी किमर्थम् ? ' कर्तृकरणे कृता बहुळम् ' इति समासे असिवध्य इति यथा स्यात् इति । दण्डादियता तुन सिद्धचति, तत्र केवलस्य वधशब्दस्य पाठात् , तदन्तविध्य- भावाच्च । अयं तर्हि किमर्थः ? न वध्यः ययतोश्चातदर्थे , इति नत्रः परस्यातदर्थयत्तद्धितान्तस्योत्त- रपदस्य विधीयमानमा युदात्तत्वं यथा स्यादिति । हद- न्तेन तु समासे तत्पुरुषे तुल्य इति पूर्वपदानुदात्तत्वं स्यात् ॥ पुत्रहत:- वा. हतनग्धपरेषु । इति पुत्रतकारस्य द्वित्वम् ॥ कुमारिहता- कुत्सितानि कुत्सनैः । इति कर्मधारये घरूप ' इत्यादिना हवः । कुमार्या हतेत्यत्र तु सामाना- वा , ·in २६ धातुवृत्ती [हन. धिकरण्याभावान हूस्वः, तेन कुमारीहतेति भवति । स्त्रीहता स्त्रिहता, ब्रह्मबन्धुहता ब्रह्मबन्धूहता- नद्याश्शेष- स्य ' इति वा हस्वः । लक्ष्मीहतेत्यत्र तु कन्नद्याः प्रतिषे- धात् न हूस्वः । विदुषिहता विदुषीहता, श्रेयसिहता श्रेयसीहता- उगितश्च , इति वा ह्रस्वः । विद्वच्छेयसोः पुंवद्भावश्च वृत्तावुक्त:-विद्वद्धता श्रेयोहतेति । आत्रेये तु-मह- च्छब्दस्य पुंवद्भाव उच्यते महद्धतेति ॥ पादाभ्यां हन्यत इति पद्धतिः- हिमकाषिहतिषु च । इति पादस्य पद्भावः । पद्धतीति बबादित्वात् ङीषू ॥ वानः - तस्येदम् ' इत्यादिनाणि 'षपूर्वहन्धृतराज्ञा- मणि , इत्यल्लोपः । धातोस्स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञा- नातू हनस्तः' इति तत्वं न भवति ॥ ॥ NANGI , भ्रौणहत्यम्- दाण्डिनायनहास्तिनायनाथर्वणिकजैमाशिने- यवाशिनायनिधौणहत्यधैवत्यसारवैश्वाकमैत्रेयहिरण्मयानि' इति नकारस्य तत्वं प्यत्रि निपात्यते हथो विषण्ण: हनि कुषि ' इत्यादिना क्थनि ' अनुदा- तोपदेश' इत्यादिनानुनासिकलोपः ।। हिमम्-- हन्तेहि च इति मकि हिभावः ॥ हिमं न सहते हिमेलु:-' हिमाचलुवक्तव्यः' इति तन्न सहत इति विषये चेलुः ॥ महद्धिमं हिमानी-' इन्द्रवरुण ' इत्यादिना ङीषानुको तत्र ‘हिमारण्ययोमहत्त्वे: इति पठ्यते ॥

·अदादिः २७ . हेमन्तः-' हन्तेर्मुच '* इति अच्प्रत्यये मुडागमः । धातो- हिंभावे गुणः, अस्य चान्तादेशः ॥ हेमन्ते भवं हैमन्तिकम्- हेमन्ताच ' इति शैषिकष्टञ् । यद्यप्यत्र सूत्रे छन्दोग्रहणमनुवर्तितं वृत्तौ , तथाप्युत्तरसूत्रे सर्वत्र ग्रहणादयं भाषाविषयोपीति वृत्तावेवोक्तम् ॥ हैमनम्-' सर्वत्राण्च तलोपश्च ' इत्यणि तलोपः । अत्र च- कारेण ऋत्वणोभ्यनुज्ञानाद्वैमन्तमित्यपि भवति । तलोपोत्र न भवति, सर्वत्राण' इति विधीयमानासन्नियोगशिष्ट- त्वात्तस्य ॥ हनु:- स्पृस्निहि , इत्यादिना उप्रत्ययः ॥ परिहनु भवं पारिहनव्यम्-' अव्ययीभावाच ' इति भवा- र्थे अचः । तत्र 'परिमुखादिभ्य उपसङ्ख्यानम् ' इति परिमु- खादिरेवाव्ययीभावः परिगण्यते ॥ हनुल:- सिध्मादिभ्यश्च ' इति मत्वर्थे लच् ॥ हनूमान्-शरादीनां च ' इति संज्ञायां मतो दीर्घः । अत्रैव पाठान्मतुपः संज्ञायाम् ' इति वत्वं यवादेराकृतिगणत्वान्न भवति ॥ हंसः- वृतृवदि , इत्यादिना सः ॥ आगत्य हन्तीत्यहिः 'आङि निहन्तिभ्यां हस्वश्च ' इति गए, डिन् । डिवाहिलोपः, आङो हस्वः ॥ - * हन्तर्मुट् हि च' इति उणादौ ३-१२९ ·व इति ७ इत्यनङा- २८ धातुवृत्तौ [हन. अहौ भवमाहेयम् -'दृतिकुक्षि ' इत्यादिना ढञ् ॥ अहीवती- शरादित्वाहीर्घः। 'संज्ञायाम् । इति वत्वम् ॥ उपहनुः कहनिभ्यां कत्नुः । इति ' इति क्नुः ; कित्त्वादनु- नासिकलोपः॥ अनेहाः अनेहसौ- नत्रि हन एह च । इति नत्रि उपपदेऽमुन् एहादेशश्च हनः । नलोपो नत्रः' इत्युत्तर- पदे नञो नलोपे ' तस्मान्नुडचि लुप्तनकारात्रः परस्य अजादेरुत्तरपदस्य नुडागमः । ऋदुशन देश: सौ असम्बुद्धौ ‘सर्वनामस्थाने च । इति दीर्घः। सम्बुद्धौ तु हे अनेहः ॥ जघनम् -' हन्तेर्द्वित्वं च'' इति द्वित्वम् । च' इति कुत्वम् ॥ जधनेभवं तस्मै हितं वा जघन्यम् 'दिगादिभ्यो यत्' 'शरीरावयवाच, इति योगाभ्यां यत् । शरी- रावयवत्वादेव यति सिद्धे, इह पाठोऽशरीरावयवार्थः ॥ प्लीहा - 'श्वन्नुक्षन् । इत्यादिना कनिनन्तो निपातितः । उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ' इति व्युत्पत्तिका- र्याभारात् इन्हन्पूषा' इति नियमाभावात्सर्वत्र सर्व- नामस्थाने दीपो भवति प्लीहा प्लीहानौ इत्यादि । अ- दिहनी अनुदात्ताबुदात्तेतौ अभ्यासा- an- हन्तेश्शरीरावयवे द्वेच' इत्येव सूत्रं उणादौ दृश्यते. *ख-'इन्तर्द्वित्वं च इत्वलचोरन्यतरस्मि जघने.

·२९ द्विष.] अदादिः द्विष अप्रीतौ ॥३॥ ti लियन्ता अनुदात्तास्वरितेनः । द्वेष्टि द्विष्टः द्विषन्ति द्वे- क्षि द्विष्टः द्वेष्मि द्विष्वः । द्विष्टे द्विषाते द्विषते द्विक्षे द्विवे द्विषे द्विप्वहे - टुत्वं तवर्गादौ । सकारादौ ष्टुत्वस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात् 'पढोः कस्सि ' इति कत्वे षत्वम् ॥ दिद्वेष दिद्विषतुः दिद्वेषिथ दिद्विष दिद्वेष दिद्विषिव । दिद्विषे दिद्विषिषे दिद्विषिवहे - क्रादिनियमादिट् ॥ द्वेष्टा द्वेष्टासि द्वेष्टामे ॥ द्वेक्ष्यति द्वेक्ष्यते ॥ लङश्शाक- द्वेष्डु द्विष्टात् द्विष्टां द्विषन्तु द्विडि द्वेषाणि द्वेषाव । द्विष्टां द्विव द्विद्धं द्वेषै - 'द्विषश्च ' इति लङि विधीयमानो जु- स्भावो 'लोटो लङ्गत् ' इत्यनिदेशान्न भवति । टायनस्यैव ' इत्यत्र लङ्कहणं मुख्यलहणार्थमिति स्थितत्वात् । हौ धित्वे टुल्ने च षकारस्य जस्त्वेन डकारः । उत्तम आटि पित्त्वादङित्त्वाटुंण: ॥ अद्वेद् अद्विष्टां अद्विषुः अद्विषन् अद्वेट् अद्विषं अद्विष्व । अद्विष्ट अद्विपातां अद्विषत अद्विषि -- तिप्सिपोर्हलचादि- लोपे गुणे जस्त्वे वा चवम् । 'द्विषश्च' इति सेवा जुम्॥

·३० धातुवृत्तौ [द्विष. द्विष्यात् द्विष्यातां द्विष्याः द्विष्याम् । द्विषीत द्विषीथाः द्विषीय द्विषीवहि अपित्सार्वधातुकत्वान्न गुणः । आ- शिषि स लोपाभावो विशेषः द्विक्षीष्ट हुचौ , इति कित्त्वात् ॥ mainless गुणाभावो लि- अद्विक्षत् अद्विक्षतां अद्विक्षन् अद्विक्षुः अद्विक्षं अद्वि- क्षाव । अद्विक्षत अद्विक्षातां अद्विक्षन्त अद्विक्षथाः अद्वि- क्षि अद्विक्षावहि 'शल इगुपधात् । इति क्सः, अचि क्सस्याचि , इत्यल्लोपः ॥ दिद्विक्षति । दिद्विक्षते -- हलन्ताच' इति सनः कित्त्वान्न गुणः ॥ १ देदिप्यते । देद्विषति देद्वेष्टि - ईटि 'नाभ्यस्तस्याचि , इति गुणाभावः । लङि ‘सिजभ्यस्त ' इति नित्यान्जुस्भावात्परत्वात् प्रकृतिग्रहणन्यायेन द्विषश्च इत्यनेन विकल्पे अदेद्विषुः अदेद्विषन् इत्युभयं भवति । यङलुगन्तस्य सेट्त्वाल्लुङि क्साभावात् अदेद्विषीदिनि सिजेव । तथा क्तासनोरपि से- ट्त्वे 'रलोव्युपधात् ' इति कित्त्वविकल्पेन देवषिषति दे- द्विषिषति देद्वेषित्वा देद्विषित्वा इति भवति ॥ द्वेषयति अदिद्विषत् ॥ कमणि द्वेप्यते इत्यादि ॥ विप्रद्विद् प्रद्विद् - ' सत्सूद्विष इति सोपपदात्सोपस- ·अदादिः ३१ र्गाच क्वि । द्विशब्दस्तु अन्येभ्योपि दृश्यते ' इति ताच्छीलिके* क्विपि ७ L . द्वेषी - सम्पृचादिना घि नुण ।। शत्रु द्विषन् शत्रोपिन् । द्विषोमित्रे इति शता। अयमलादेशः । · द्विषश्शतुर्वा वचनम् ' इति कर्मणि प- ष्टीविकल्पः॥ द्वेषणः इति बाहुळकात्करि ल्युडित्यात्रेयः ॥ द्विष्वा । द्विष्टः । द्विष्टवान् ॥ दुह प्रपूरणे ॥४॥ दोग्धि दुग्धः दुहन्ति धोक्षि दुग्धः दुग्ध दोहि दुहः । दुग्धे दुहाते दुहते धुक्षे धुग्ध्वे दुहे दुहुहे । झलि पदान्ते च 'दादेः । इति हकारस्य धकारः, 'झषस्तथोः" इति तकारथकारयोः ' झलां जश्झशि, .इति घका- रस्य गकारः सकारादौ वे पदान्ते च । एकाचो बशः इति भभावेन दकारस्य धकारः । तत्र सकारादौ इको इति षत्वम् खरि च ' इति चत्वम् । दुहन्ति दुहते इत्यत्र पूर्वत्रासिद्धत्वादन्तरत्वाद्वा प्रागेवान्तादादेशयोपरत्वाभावात् न धकारः, , Momsama * 'ताच्छीलिके' इति खकोशे नास्ति.

·धातुवृत्ता क्रमां विभ BRE- तु दुदोह दुदुहतुः दुदोहिथ दुदुहथुः दुदुह दुदोह दुदुहिव । दुदुहे दुदुहिषे दुदुहिध्वे दुदुहिङ्के दुदुहिवहे । क्रादिनि- यमादि । ध्वमि ‘विभाषेटः । इति मूर्धन्यविकल्पः ॥ दोग्धा दोग्धासे । धोक्ष्यति । धोक्ष्यते ॥ दोग्धु दुग्धात् दुग्धां दुन्धि दोहानि दोहाव । दुग्धां दुहातां धुक्ष्व धुग्ध्वं दोहै हेरपित्त्वान्न गुणः । आदि पित्त्वाद्गुणः ॥ अधोक् अधोग अदुग्धां अदुहन अधोक् अदुग्धं अ- दुग्ध अदोहं अदुह । अदुग्ध अदुहातां अदुग्धाः अधुग्ध्वम् अदुहि अदुहहि --तिप्सिपोर्हल्ङचादिलोपे । पदान्तत्वात् ‘दा- देः, इति हकारस्य 'एकाचो बशः, इति दकारस्य धकारादेशे जस्त्वचर्वे । प्रत्ययलक्षणेन लघूपध- गुणः॥ घकार: दुयात् दुयातां दुयुः दुह्याः । दुहीत दुहीथाः दुहीय - अपित्सार्वधातुकत्वात् न गुणः । आशिषि सलोपाभावो विशेषः, दुयात् दुह्यास्तां धुक्षीष्टेत्यादि । तङि लिङि- चौ ' इति कित्त्वान्न गुणः, घत्वभ्रष्भावौ । धुंक्षीध्वमित्यत्र इणप्पीध्वम् ' इत्यनेन मूर्धन्यो न भवति, घत्वे षित्वम्य पू- वत्रासिद्धत्त्वातू: पीध्वमोभावात् । कृते घत्वादौ पीध्वमि- णः परं न भवति ॥ tes अधुक्षत् अधुक्षतां अधुक्षन् । अधुक्षः अधुक्षं अधु- क्षाव । अधुक्षत अधुक्षातां अधुक्षन्त अधुक्षथा: अधुक्षि

·अदादिः
WARAN
७
अधुक्षावहि - ' शल इगुपधात् । इति क्सः, क्सस्याचि'
इत्यलोपः ॥
अत्र कोचित ; क्सस्य भाविनीमनकारान्ततामाश्रित्य
झस्याद्भावे ‘क्सस्याचि ' इत्यलोपे अधुक्षत इतीच्छन्ति ।
तदसत् , तत्र अचीत्यस्य परसप्तमीत्वात् । तत्र दन्त्यादौ तडि
'लुग्वा दुहदिह' इत्यादिना क्सस्य वा लुकि अदुग्ध अदुग्धाः
अदुग्ध्वं अदुहहीति भवति । अत्रात्मनेपदे ताविति वक्तव्ये
दन्त्यग्रहणात् दन्त्योष्टचोपि वकारो दन्त्य ग्रहणेन गृह्यते ॥
दुधुक्षति दुधुक्षते' दोदुह्यते दोदुहीति दोदोन्धि इत्यादि
द्विषिवत् ॥
दोहयति । अदूदुहत् ॥
अयं द्विकर्मकः । गां दोन्धि पय इति । तत्र पुरु-
षप्रयत्नस्य पयोर्थत्वात् पयः प्रधानं कमी अन्यदप्रधानम् ।
'अप्रधाने बुहादीनाम्' इति बचनाकर्मणि लादयोऽ
प्रधाने भवन्ति, दुयते गौः पयो देवदन्तेन अदोहि गौः
दोग्धव्या सुदोहा दुग्धेति । लदोगलक्षणा षष्टी द्विती-
यावदुभयोरपि कर्मणोभवति दोघा गोः
पयस इति ।
उभयथापि, गोणिकापुनः इति भाप्ये उक्तत्वादप्रधाने
द्वितीयापि भवति, · दोग्धा गां पयस हतिः । दोग्धव्या
गौः पयो देवदत्तेनेत्यत्र अनभिहिते कर्माणि कतरिक
र्तृकर्मणोः । इति षष्टी न भवति, उभयप्राप्ती कृत्ये प.
ष्ठचा निषेधस्योक्तत्वात् । अप्रधाने द्वितीयापि भवति
उपपादितं चैतन्नाथती

·भार धातुवृत्ता दुह. क्रमां विभ कर्मकर्तरि । न दुहस्नुनमाम् । , इति निषेधाद्यगस्य न भव- ति दुग्धे गौः पयस्स्वयमेव पयो मुवतीत्यर्थः । चिण्तु दुहश्च' इति विकल्पनात्पक्षे भवनि अदोहीति । अ- न्यदा कर्तृवत् क्से तस्य च वा लुकि अधुक्षत अदुग्ध इत्यपि भवति । एवं च न दुह ' इति चिण्णिषेधो दुहिव्यतिरिक्तार्थो भवति । अस्ति हि दुहेस्सकर्मकस्यापि कर्मवद्भाव: 'दुहिपच्योर्बहुळं सकर्मकयोः , इति । 'न दुह ' इति निषेधो ‘दुहश्च ' इति णिज्विकल्पश्च प्रक- तिग्रहणन्यायेन यलगन्तेपि भवति । दोदुग्धे गौः पयः अदोदोहि अदोदोहिष्टेति । यङ्लुगन्तस्य सेट्त्वान्न क्सोस्ती- ति सिचेव ॥ . दुह्यं दोह्यं शंसिदुहिगुहिभ्यो वेति वक्तव्यम् । इति क्यब्ण्यतौ ॥ . गोधुक् प्रधुक् – ' सत्सूद्विष ' इत्यादिना सोपपदादुप- सृष्टाच क्विप् ॥ कामदुधा दुहः कब्धश्च ' इति कप्प्रत्ययो हस्य च घः॥ दोही- सम्पृचादिना घिनुणन् । दुहिता नप्तृनेष्ट इत्यादिना वृचि इटू गुणाभावश्च निपात्यते, 'ऋन्नेभ्यः । इति डीप स्वस्रादिपाठान्न भवति दुहितरावित्यादौ सर्वनामस्थाने । अप्तन् । इति दीयों न ·अदादिः भवति , नत्रादीनां ग्रहणं संज्ञाशब्दानामौणादिका नामेषामेव दीर्घ इति नियमार्थम् ' इत्युक्तत्वात् । सौ तु ऋदुशनस् ' इत्यादिनानडि सर्वनामस्थाने च । इति दीर्घः ॥ दुहिनुरपत्यं दौहित्रः - बिदादित्वाद । स्त्रियां दौहित्री शाङ्गरवाद्यनः ' इति, ङीन् ॥ . domin * सूतपुत्री सूतदुहिता सूतोग्रराजभोजभ्यो दुहितुः पु. बड्वावक्तव्यः' इति वा पुत्रडादेशः । टित्त्वात् डीए । एवमुग्रपुत्रीत्याद्यपि । वायम ' इत्यत्र वृत्तौ* पुत्रडादे- शमुक्ता, 'केचित्त शाङ्गरवादिषु पुत्रशब्दं पठन्ति तस्य पुत्रीति भवति अन्यत्रापि दृश्यते शैलपुत्री' इत्युक्तम् । कथं तह वा सूतकापुत्रकाबृन्दारकाणाम् ' इति विकल्प पुत्रिकेति शाङ्गरवादिपाठात् डीनि स्वार्थे कनि “केण: ' इति हस्वः । अकारस्तस्य पक्षे अयं विधीयते " इति । इरिदयमर्दनार्थश्शपि गतः ॥ . उक्तः? अत्र हरदत्तः दिह उपचये ॥५॥ देग्धि दिग्धे इत्यादि पूर्ववत् ॥ प्रणिदेग्धि - ' नेर्गद ' इति णत्वम् । अत्र देग्धीति शित- 'पा निर्देशात्मणिदेदेग्धीत्यत्र णत्वम् न भवति । * एतदुत्तरसूते (६-३-७०) वृत्ती अयं ग्रन्थो दृश्यते, ·धातुवृत्तौ [दिह. - अकर्तरि च कारके । इति कर्मणि घञ् ॥ Muture- भ ७ देहोस्यास्तीति देही - अत इनिठनौ । इति इनिः । यद्यपि - 'एकाक्षराकृतो जातेस्सलन्यां च न तौ स्मृती' इतीनिटनौ कृदन्तानिषिध्येते, तथापि तदस्यास्त्यस्मिन् ' इत्यत इतिकरणस्य चानुवर्तनात्तस्य च विषयनियमार्थत्वात् कार्यात्यादिवदत्रेनिभविष्यति । उक्तं च वृत्ती- इतिकरणो वि- षयनियमार्थस्सर्वन सध्यने ' इति । SMARAT ८ दिह्यते उपलिप्यत इति देहनी - बाहुळकात्कर्मणि ल्युत् । गौरादित्वात् ङीष् ॥ लिह आस्वादने॥६॥ . . इति दुत्वे, लेढि लोढः लिहन्ति लेक्षि लेसि । लोढे लिहाते लिहते लिखे लिहाथे लीढ़े लिहे लिहुहे । झलि होटः' 'झपस्तथोः । इति तथोकारे हुना हु तस्य चाश्रयात्सिद्धत्वात् ढोढेलोपे 'डूलोपे पूर्वस्य दीर्घः । इति दीर्घः । सकारादौ 'पढोः । इति कत्वम् । तिपि ढत्वस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात्पूर्वमेव गुणे ढत्वादि । लिहन्ति लि- हते इत्यत्राप्यसिद्धत्वादिना पूर्वमेवान्तादादेशयोः परवा- भावाढत्वम् न भवति ॥ लिलेह लिलिहतुः लिलेहिथ लिलिहिव । लिलिहे लि- लिहिणे लिलिहिड्ढे लिलिहिध्वे लिलिहिवहे -क्रादिनियमादिट् ॥

·लिह.] अदादिः ३७ लेढा । लेक्ष्यति लेक्ष्यते । लेटु लोढात् लीढां लिहन्तु लीढि लेहानि । लोढां लिहातां लिक्ष्व लीढम् लेहै - हो धित्वे टुत्वादि ॥ अलेट अलीढां अलिहन् अलेटू अलीढं अलीढ अले- हं अलिहु । अलोढ अलिहातां अलिहत अलीढाः अ- लीढं अलिहि अलिहि ॥ लिहान लियाः लिलाम् । लिहीत लिहीथाः लिहीय- अत्र अपित्लार्वधातुकत्त्वाबा गुणः । । आशिषि लिह्यात । लिह्यास्तां लिक्षीट इत्यादि--'लिड्किचौ' इति कित्त्वान्न गुणः । लिक्षीध्वमित्यत्र ढत्वे षत्वस्यासिद्धत्वान्न पीध्वम- स्ति । कृते च ढत्वे कत्वषत्वयोश्च नेणः परप्पीध्वमिति नास्ति मूर्धन्यप्रसङ्गः ॥ अलिक्षत् अलिक्षनां अलिक्षन् अलिक्ष: अलिक्ष अलि- क्षाव । अलिक्षत अलिक्षातां अलिक्षथा: अलिक्षि । 'लु- ग्वा दुह' इत्यादिना दुहिवत् सत्य वा लुकि अलीढ अलीढाः अली अलि इत्यपि भवति ॥ लिलिक्षति लिलिलते । लोलियते लेलिहीति लेलेढि । लेलिहान इनि चानशि || K लेहयति अलीलिहत् ॥ लेहः--श्याचध इति णः इगुपधलक्षणस्य क- स्यापवादः ॥

·ka वि AF- धातुवृत्तौ [लिह. वहलिहः अभ्रंलिहः 'वहाभ्रे लिहः । इति वहाभ्रयोः कर्मणोरुपपदयोः खश् । 'अषिदतन्तस्य ' इति पूर्वपद- स्य मुम् । खशश्शित्त्वेनापित्सार्वधातुकत्वेन ङित्त्वान्न गु- ण: । शपस्तु लुका लुप्तत्वान्न तदपेक्षोपि । अत्र आत्रेयः " गणकार्यस्यानित्यत्वात् , 'सृक्विण्यो लिहनि जिया क- दाचित् । इति संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः इति गुणाभावोपि । एवं वैद्यके अलिहदित्यादयः इति । श्वलिड्डौकते इत्यत्र हो हे पदान्तरनिरपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वाज्जस्त्वमिति ढलोपो न- ८८ -- भवति ॥ लिक्षा - बाहुलकात् क्सः ॥ यूकालिक्षम् - 'क्षुद्रजन्तवः' इति नित्यं समाहारद्वन्द्वे नपुंसकत्वम् ॥ द्विषादयोनुदात्तास्स्वरितः ॥ अथात्मनेपदिनः चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि ॥ ॥ उदात्तो*नुदात्तेदयं दर्शनकर्मा च । यथा - विश्वा रूपा- भिचष्टे शचीभिः । इति । प्रायेण चायमापूर्वः । आचष्टे- स्कोः' इति कलोपः । आचक्षाते आचक्षते आचक्षे- *क-अनुदात्तोपदेशो.

·इति कत्वम् । -- NATION - त्पर इति 6 चक्षिङ्.] अदादिः कलोपे षढोः कस्सि , 'इण्कोः , इति पत्वम् । आचढ़े-कलोपटुत्वयोः जस्त्वं षो ढः ॥ चचक्षे चचक्षाते चचक्षिरे चचक्षिषे चचिक्षिध्वे च- चक्षे चचक्षिवहे । चख्ये चख्याते चख्यिरे चख्यिषे च- ख्यिध्वे चख्ये चख्यिवहे 'वा लिटि, इति ख्यात्रादेशो वा । उभयत्रापि क्रादिनियमादिट् । आतो लोप इटि च इत्याल्लोपोजादौ किति इटि च । ध्वम्याल्लोपे इण्णन्तादङ्गा- विभाषे टः' इति मूर्धन्यविकल्पाभावः परस्ता- दुपपादयिष्यते । ख्यालो त्रित्वात्पक्षे परस्मैपदमपि भवति ॥ चख्यौ - 'आत औ णल: ।। चख्यत: चख्युः चख्याथ च- ख्यथ चख्यथुः चख्य चख्यौ चख्यिव - थलि । अचस्तास्वत् 'ऋतो भारद्वाजस्य, इतीडिकल्पः । क्शादिरप्ययमादेश इप्यते इति वृत्तौ, तेन चक्शे चक्शाते चविशषे च- विशध्वे चक्शे चक्शिवहे । चक्शौ चक्शनुः चक्शुः चक्शाथ चक्शिथ चक्शौ चक्शिव इति च भवति । ख्याक्शात्रावुक्ता उभयोस्सङ्ग्राहकमादेशान्तर मुक्तम् । " शादिर्वा अथवा ख्शादिर्भविष्यति केनेदानी क्शादिभविष्यति चर्वेन अथ ख्यादिः असिद्धे शस्य यवचनं विभाषा " इति । ' असिद्धे शस्य । इत्यस्य कैय्यटः “ पूर्वत्रासिद्भमित्यधिकारे णत्वविधानानन्तरं शस्य यत्वं विभाषा वक्तव्यम् ” इति । हरदत्तोप्येवम् । सुधाकरस्तु वाशब्दोपजीवनाय 'यरोनुनासिकेनुनासिको दत्यस्यानन्तरम् ११. इति । अस्थाश्च भाष्ये तु easimun यथा कथम्, 6. कल्पनायाः प्र- ·वि इत्यत्र धातुवृत्ती [चक्षिङ्. योजनानि सुप्रख्यस्य भावः सौप्रख्यम् , इत्यत्र योपधा- दुरूपोत्तमाबु ' इति योपधलक्षणे वुनि यत्वस्य पूर्वत्रा- सिद्धत्वेनायोपधत्वाद्दुभावात गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः क- मणि च ' इति प्यञ् । तथा – सुप्रख्येन निवृत्तो देश: सौप्रख्यः तत्र भवः सौप्रख्यीयः इत्यत्र धन्वयोपधादुञ्' इति यत्वस्यासिद्धत्वात् तदभावे ‘वृद्धाच्छः ।। पुंसः ख्यानं पुड्यानमित्यत्र च संयोगान्तत्वेन सलोपे 'सम्पुकानाम् सो वक्तव्यः । इत्यम्परे खयि मकारस्य विधीयमानस्सकारो य- त्वस्यासिद्धत्वादम्परत्वाभावान्न भवति । चख्यिध्वे ध्वमीटचाल्लोपे । इणप्पीध्वम् ' 'विभाषेटः । इति मूर्धन्यो यत्वस्यासिद्धत्वान्न भवति । नमः ख्याने इत्यत्रापि यत्व- 'शपरे खरि विसर्जनीयः । इति विसर्जनीये कर्तव्ये अ- सिद्धत्वात् अस्ति शर्परतेति विसर्जनीयः । अन्यथा कु- प्वोक पौ च ' इति विसर्जनीयजितामूलीयो द्वौ स्याताम् । किञ्च, ख्यातमित्यत्र संयोगादेरातोधातोर्यण्वतः इति निष्ठानत्वे कर्तव्ये यत्वस्यासिद्धत्वान्नत्वाभावः । तथा पर्या- ख्यानमित्यत्र ‘कृत्यच: ' इति णत्वे यत्वस्यासिद्धत्वात् अ- नटा शकारेण व्यवधानात् णत्वाभावः । ननु ख्यातमित्य- न ध्याख्या ' इति नत्वप्रतिषेधस्य सिद्धत्वात् कथमि- दं भाप्ये प्रयोजनमुक्तम् ? अत्र कैयटः न ध्याख्या ' 'इति तु प्रतिषेधा ख्या प्रकथने , इत्यस्यैव, प्रतिपदोक्त- त्वात् । अस्य तु शस्य यत्वेन लाक्षणिकत्वादिति मन्यते ॥ इति । ननु नमः ख्यात्रे इत्यत्र जिहामूलीयस्याभावः कथं ·चक्षिक] अदादिः ४१ ख्या प्रकथन an इत्यत्र स- प्रयोजनमुक्तम् ? यस्मात्स दुर्वारः । तथाहि इत्यस्मादपि तृचि ख्यातृशब्दस्य सद्भावात् तत्स्थस्य यकारस्य अनादेशत्वात् असिद्धत्वाभावात् न शर्परत्वमिति 'शपरे खरि विसर्जनीयः । इत्यस्याप्रसङ्गात् 'कुप्वोः । इति प्राप्तस्य पाक्षिकस्य जिहालीयस्य बाधकाभावात् । नैष दोषः । ख्यातिरप्यार्धधानुके ख्वादिः । · असिद्धे शस्य यवचनं विभाषा, इत्येतदपि तस्यापि साधारणमिति । अत्र च प्रमाणं 'सस्थानत्वं नमः ख्यात्रे, स्थानत्वं न भवतीति भाग्यवार्तिकयोः सस्थानाभावस्य प्र- योजनत्वेन कथनम् । सस्थानमिति जिहामूलीयस्य संज्ञा । तथा च हरदत्तः ॥ 'ख्या प्रकथने, इति वक्ष्यते सोपि ख्शादिः असिद्धे शस्य यवचन विभाषा इत्यपि त- स्यापि साधारणं द्रष्टव्यम्” इति । आत्रेयोपि “ धधातुके चक्षे इति वास्य रूपम् ' इति । एवं च* चक्षिङिव ख्यातिरपि निष्टायां ख्शादिः खशादिः शकारस्य च शस्य यवचनं विभाषा इति वा यत्वं तब 'संयोगा- देरातः' इति निष्ठानले असिद्धमिति यत्वस्याभावात् न- स्वस्य नैव प्रसङ्ग इति न ध्याख्या ' इति प्रतिषेधः ख्यात्यर्थोपि न कर्तव्यो भवति । अत्रेदं विचार्यले, चक्शौ। इत्यादौ यत्वाभावे चखें खयो द्वितीयाशरि पौष्करसा- दे:' इति खकारो भवति वा न वेति । नेयाह, अस्मि-* कर्तव्ये चवस्य पूर्वबासिद्धत्वात् द्वितीयुभाविनः खयोभा- * खकोशे 'च' इति नास्ति. ख-आचकशी. 'असिद्धे , ·भ क्र वि ४२ धातुवृत्तौ [चक्षिक. वात् । 'खयो द्वितीयाः । इत्येतत् 'नादिन्याक्रोशे पुत्रस्य' इत्यत्र हि पठचते । न चैवं भ्रमितव्यं 'क्शादिरप्ययमा- देश इप्यते ' इति वृत्तौ ककारादिरप्ययमादेश उच्यत इति द्वितीयभाविनः खयरसम्भवात् अस्ति ८ खयो द्वितीयाः इत्यस्य प्राप्तिरिति यतो वृत्तिकारनिर्देशो भाविचवांपे- क्षः । अन्यथा ' अथवा ख्शादिर्भविष्यति केनेदानी क्शा- दिर्भविष्यति , चर्चेन ' इत्यादिभाप्यविरोधप्रसङ्गः ॥ . ॥ १ , DOMMORE ख्याता ख्यातासे ख्याताहे । क्शाता क्शातासे क्शा- ताहे । ख्याता ख्यातासि ख्यातास्मि । क्शाता कशा-- तासि क्शातास्मि 'चलिङः ख्याञ् ' इत्यार्धधातु के ख्यात्रादेशः । लिङ्कत्* क्शादित्वमनुसंधेयम् ॥ ख्यास्यते ख्यास्यसे ख्यास्ये । ख्यास्यति इत्यादि । क्शादिपक्ष उदाहार्यम् ॥ चष्टां चक्षातां चक्षतां चक्ष्व चक्षाथां चढू- कलो- पादि लडत् । चक्षे ॥ अचष्ट अचक्षातां अचक्षत अचष्टाः अचढू अचक्षि अचक्ष्वहि ॥ चक्षीत चक्षीयातां चक्षीयाः चक्षीयाथां चक्षीय चक्षीय । आशिषि ख्यासीष्ट ख्यासीयास्तां ख्यासीष्टाः ख्यासीध्वं ख्यासीय । ख्येयात् ख्येयास्तां ख्येयासुः ख्ये- * ख-लिटि च.

·i । चक्षिङ्.] अदादिः याः ख्येयास्तं ख्येयासम्-' एलिङि' वान्यस्य संयोगादेः । इत्येत्वं का हलादौ कित्यार्धधातुके लिङि । एत्वाभावे ख्या- यात् ख्यायास्तां ख्यायाः ख्यायासम् । क्शासीष्ट । क्शे- यात् । क्शायात् इत्यादि चोदाहार्यम् ॥ अख्यत अख्यथाः अख्यध्वं अख्ये अख्यावहि । अ- ख्यत् अख्यतां अत्यन् अल्यं अख्याव ---- अस्यतिवक्ति- ख्यातिभ्योङ्, इति च्लेरङादेशः । ख्या इति प्रकथना- र्थस्य आदेशस्य च ग्रहणम् इति वृत्तिः । 'आतो लोप इटि च । इत्यालोपोऽङि । अस्येतां इत्यादौ 'आ- तो ङितः , इतीयादेशः । यत्रादौ 'अतो दीर्घः ।। अ- धिौ ख्यातीति हतयत्वायाः विनिर्देशातू अकृतयत्वा- याः प्रकृतेरह इति यदा क्शादित्वं तदा सिजेव । अ- क्शास्त अक्शासात अशासत अक्शास्थाः अक्शासि अक्शास्वहि । अक्शासीत् अक्शासिता अशासिषुः अ- क्शासीः अक्शासिषं-- यमरमनमातां' इति सगिटी । ननु निसमुपविभ्यो हु: । इति कृतावस्थानुकरणेन वि- धीयमानस्तङ् निहास्यत इत्यादौ आकारान्त एवं स्यात् न तु तत्पकतेरेदन्तस्य हे इत्येतस्येति नियत इत्यादिसि- चर्थ विकृतिरपि प्रति गृहात्येव । कथं ज्ञायते ? यदयं न व्यो लिटि'. इत्यात्वभूतस्य वेनो निर्देशेन आत्वस्य पू- तिषेधं शास्ति ततो ज्ञायते " .. इत्युक्तं न्यासे, सददिहापि विकृत्या प्रकृतेर्ग्रहणादङ् स्यात् । मैवं ; न तत्र विकृया an *ख-.....शः कर्तरि । 4- ·Partity धातुवृत्तौ [चक्षिङ्. प्रकृतेर्ग्रहणात्तङ्, किन्तु एजन्तैव प्रकृतिरनुक्रियत इति । अनुकरणस्यावं तु लक्षणवशात् । न व्यो लिटि , बाप्यनुकार्यमेजन्तमेव लक्षणबशादनुकरणमात्वभूतमिति न वि- कृत्या प्रकृतिग्रहणस्य इदं ज्ञापकम् । सर्वमेतत्यपश्चितं ह. वि पाय इत्य- यतौ ॥ अख्यास्यत । अख्यास्यत् । अक्शास्यत । अक्शास्यत् ।। कर्मणि - ख्यायते क्शायत इत्यादि । तु G १ स्थादिषु वा चिण्वदिटि ख्यायिष्यते अख्यायिष्यत ख्यायिषीय ख्यायिता इत्यादि डभावे ख्यास्यते अख्यास्यत ख्यासीष्ट ख्यातेत्यादि । क्शादिरप्युदाहार्यः । एवं कर्मकर्तर्यपि । लुङि तु तशब्दे कर्मणि नित्यश्चिण् । कर्मकर्तरि 'अचः कर्मकर्तरि । इति पाक्षिकः । तद- भावे द्विवचनादौ छ : নিকােনি: इत्यङ, अख्यायि अख्यत अख्येतां इत्यादि । क्शादित्वे त्वङ्ना- स्तीत्युक्तम् । तेन अक्शायि इति चिणि तदभावे सिचि चिण्वादिटो भावाभावाभ्यां अक्शायिष्ट अक्शास्त यिषातां अक्शासात इत्यादि । तदेवं क्शादिपक्षे तश- ब्दे त्रैरूप्यमिति ॥ सनि; चिख्यासति । चिख्यासते । चिक्शासति । चि- कशासते ॥ चाख्यायते। चाक्शायते ॥ अशा ORSA * क-स्फायतो.

·चक्षिङ्.] अदादिः यङ्लुकि 'नलुमतास्य '* इत्यत्र लुमतालुप्तप्रत्ययनिमि- ते आ च अनाड़े च कार्ये प्रत्ययलक्षणनिषेधाद्यकरत्वाभा- वान ख्यात्रादेशः । ननु 'आर्धधातुके ' इति विषयस- समीति प्रागेव तदुत्पत्तेः ख्यात्रादेशेन भाव्यम् , लु- कात्र विषयत्वमेवापहियते । तथाच न लुभताङस्य ' इ- त्यत्र कैयटे “ नलुमता तस्मिन् इति चेत् हनि णिङादेशा न सिद्धचन्ति इति भाष्यवार्तिकयोरुन्तः 'लुङि च' त्यादौ विषपसप्तम्याश्रयणेनादेशास्लेत्स्यन्ति” इत्याशय “लुका लुङो विषयत्वाप हागत् विषयससम्याश्रयणेप्यसिद्धिः " क्तम् । एवं च अधिौ ख्यातीति तिपा निर्देश: प्र- कथनार्थस्य यङ्लुक्पवित्यर्थो भवति । यदुक्तं वर्धमाने- न ख्यातीति निपा निर्देशाङ्लुपचाख्यासीत् । इति , तदपि प्रकथनार्थपरं व्याख्येयम् ।। , ख्यापयति । क्शापयति । अचिख्यपत् । अचिक्शपत् ॥ आख्येयं आक्शेयं- आर्धधातुके इत्यस्य विषयसन्त- मीत्वामागेव प्रत्ययोत्पत्तेः ख्यात्रादेश इत्यजन्तलक्षणो य- द्भवति । 'ईद्यति , इतीत्वे गुणः ॥ ७ संचक्ष्यः वर्जनीय इत्यर्थः 'वर्जने प्रतिषेधः । इति ख्यात्रभावे हलन्तलक्षणो ण्यत् ॥ *ख-......मता तस्मिन् ।

·भ आ- वि उचः १ धातुवृत्तौ [चक्षिङ्. शोभनं प्रचष्टे सुप्रख्यः - उपसृष्टादकर्मोपपदाच तश्चोपसर्गे, इति कः । उपसृष्टात्कर्मोपपदात्तु कर्मण्यणि एकि गोप्रख्यायः इति । गास्संचष्टे गोस इत्यत्र तु 'समि ख्यः । इति कर्मणि समि चोपपदे अणोपवादः कः । तथा स्त्रियमाचष्टे स्त्रचाख्यः नियाख्य इत्यत्र च 'मूलविभुनादिभ्यः' इति को भवति । तथा अनुपमृष्टा- त्कर्मोपपदात् 'आतोनुपसर्गे कः' इति के गोख्य इति । अनुपसृष्टादनुपपदात्तु श्यायधा इत्याकारान्तलक्षणे णे युकि ख्याय इति । गोख्यायो ब्रजति, गोसचायो ब्र- जति इत्यत्र तु 'अकर्मणि च ' इति कर्मणि क्रियायां क्रियार्थायां चोपपदे भविष्यति विधीयमानोण परत्वात् आतोनुपसर्गे कः । समि ख्यः भूलविभुनादिभ्य उ- पसङचानम् ' इति विधीयमानं कं बाधते । तथा वृत्तिः कर्मण्यण सामान्यविहितोपि वासरूपविधेरभा- वात् ण्वुला बाधितः पुनरविधीयते , सोपपदत्वात् ण्वुलं बाधते परत्वाच्च कादीन् । तेनापवादविषयेपि भवत्येव, इति । वासरूपाभावश्च 'तल्युतुमुन्खलर्थेषु वासरूपविधे: : प्रतिषेधः । इति ॥ है ईषदाख्यानम् – 'आतो युच् ' इति ईषदादिषु हटाकट्टा- र्थेषु उपपदेषु युच् । आख्या - आतञ्चोपसर्गे, इत्यङ् । सर्वेष्वेषु :कृत्सु क्शादिरप्युदाहार्यः ।।

·. ण इत्यत्र . अभावः । यथा भाग्यकार: - ? १ AN चक्षिङ्.] अदादिः अत्रेकारे विप्रतिपद्यन्ते , “अयमनुदात्तः, प्रयोजनं विचक्ष- अनुदात्तेतश्च । इति युच्” इति कैयटपद- मञ्जरीकारादयः । अत्र असनयोश्च प्रतिषेधः, इति ख्या- इदितो नुम् ' इति नुमिह न भवति । त्रान्तग्रहणानुवृत्तः अन्न इदित एव तद्विधानात् । अयं च ' असनयोश्च । इति ख्यानिषेधः संज्ञायाम् । बहुळं तणिति वक्तव्यं अन्नवधकगात्रविचक्ष- णाजिराद्यर्थम् । किमिदं तणिति ? संजाछन्दसोर्ग्रहणम् इति । तेनासंज्ञायां भावादी ल्युट्याख्यानमिति भवति । अत्रानुदात्तेचादेव ताङि सिद्धे ङकारोन्तोदित्वविधातायेति के चित् । एवं हि चक्ष इत्यकारमेव अनुदालमितमा- सजेत् । तस्मादन्नेदित्वाभावार्थस्सन् अनुदात्तेत्वप्रयुक्त- मात्मनेपदमनित्यम् । इति ज्ञापनार्थोयं ङकारः । तेन तालैश्शिअद्वलयसुभगैः। तृष्णे दृम्भसि प्रार्थयन्ति शयनोस्थितं प्रियाः , इत्यादयः प्रयोगा उपपद्यन्ते नु शिते इति शिक्षः, जृम्भत इति जुम्भः, तद्वदाचर- तीति क्वौ शतरि सिपि च शिअन् वृष्भसीति सिद्धय- तः । तथा प्रार्थनं प्रार्थ: तत्करोति , इति णौ तिपि प्रार्थयतीति । तत्किं ज्ञापनेन ? सत्यं , शब्दास्सिद्धचन्ति, अर्थास्सहृदयहृदयंगमा न भवन्ति । अत्रानेयः डिस्क- रणमेकानुषन्धकस्यात्मनेपदस्थानित्यत्वज्ञापनार्थम् । इति । ने- हाप्यावं यस्मादवश्यं युजर्थमनुदात्तेकत्वं कर्त- व्यम् , तेनैव च तडिद्वेः पुनस्तकर्थः- क्रियमाणो डका- M १ पश्यामः .

·४८ भार विम 'इकार उच्चार- धातुवृत्तौ [चक्षिङ्. रोनुदात्तेत्त्वप्रयुक्तस्य तङोनित्यत्वज्ञापनायैव भवति । तथा 'गणकृतमात्मनेपदमनित्यमिति ज्ञापनार्थम् ' इति तरङिणी- ग्रन्थोप्यनेनैव प्रत्युक्तः । सम्मताकारस्तु णार्थः । इति । तन्मते विचक्षण इत्यत्र युच् न स्यात् । ल्युटचेव ख्यात्रभावोस्तुिति न शक्यते वक्तुम् । शक्यते वक्तुम् ; सूर्या उभा चन्द्रमसा विचक्षणा' इत्यन्तोदात्ताध्ययनात् ब्युटि हि मध्योदान्तत्वेन भाव्यम् । न च अन्नवधकगात्रविच. इति निर्देशो युचमपि कल्पयेत् , यस्मादयमार्ध- धातुके ख्यात्रभावमात्रपर इति ल्युटचेव ख्यात्रभावेपि च- रितार्थः । अन्नवधक ' इत्यत्र 'विचक्षण इति ल्युटचे- तत्' , इति वदन्नचासकारोपि स्वरविरोधेनैव प्रकः ॥ क्षण अस- नृचक्षाः राक्षस:-'असुन्' असुन्' इत्यसुन्प्रत्ययः । नयोश्च , इति ख्यात्रभावः ॥ , चक्षुः - चक्षेश्शिच' इत्युसिप्रत्ययः । तस्य शित्वा- सार्वधातुकत्वात् ख्याअभावः ॥ अचक्षुः चक्षुः करोति चक्करोति -' अर्मनः । इत्या- दिना चौ सलोपे ' च्वौ च । इति दीर्घः ॥ शब्दतन्त्रस्वतन्त्रेण प्रक्रियैवं प्रपञ्चिता । तस्या निश्शेषतस्सन्तु बोद्धारो भाव्यपारगाः ॥

·ईर.] अदादिः ईर गतौ कम्पने च ॥९॥ इतः पृचिपर्यन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः । ईर्ते ईराते १ ITH य परस्य लिटः ज्ञापयतः ईरांचक्रे - इनादेश्च गुरुमतोनृच्छः इत्या । केचित 'इन्धिभवतिभ्यां इतीधेः कित्त्वविधानात् ज्ञापकान् आमः . पाक्षिक । रथचरणादिभिरीरिस्थवीराः । इति प्रयोग समर्थयन्ते । न च ‘समीधे दस्युहन्तमम्' इत्यादौ मन्त्रत्वादामो निषे- धे भूयमाणस्य लिटः किनार्थ सूत्रं स्यात् । यस्मादत्र 'छन्दस्युभयथा : इनि सावधानुक-वान् ‘सावधानुक्रमपिन् । इति ङित्वेनैव कित्कार्य अनिदिताम्' इत्युपधालोपास्ति- ध्यति । तस्मात् ज्ञापकमेवेति । सत्यमेवं शक्यते कल्पयितुम् , भाष्यकारवार्तिककारयोस्तु नेटम, यत्सूत्रमेव प्रत्वाचख्यतुः, 'इन्धेश्छन्दोविषयलाहुबो बुको नित्यत्वात्ताभ्यां लिटः कि- द्वचनानर्थक्यम्' इति ईरिता ईरितासे ईरिताहे । ईरिष्यते ईरिष्यसे इरिष्ये ॥ इती ईव ईवं ईरै । ऐत ऐरातां ऐरत ऐर्थाः ऐरि Che एवहि ॥ ईरीत ईशयात ईरीथाः ईरीय । आशिषि, ईरिषीष्ट ईरिषीटाः ईरिषी ईरिषीध्वम् विभाषेटः ॥ *ख-...रिरेनु. 7 ·धातुवृत्तौ ईरा. म ऐरिष्ट ऐरिषातां ऐरिष्ठाः ऐरिवं ऐरिदम्-धि च' इति सलोपे 'विभाषेटः । । लेरिषि ऐरिवहि ॥ वि कणि ईयते इत्यादि। इरिषिषते ॥ ईरयति । मा भवानिरिरत् ॥ समीरण:*-* अनुदात्तेतः । इति युच् । ‘ण्यन्तान्नन्द्या- दित्वेन ल्युः' इत्यात्रेयः । - निम्नमीत इति नीरम् --निशब्दोयं वृत्तौ निम्नवचनः । तस्मिन्नुपपदे — कर्मण्यण् । कर्मण्यण् ' इत्यण । इत्यात्रेयः । 'अकारादनुपपदाकर्मोपपदो भवति विप्रतिषेधेन , इत्युक्तत्वात् तचिन्त्यम् ॥ इगुपधलक्षणः कः, स्वेनाभिप्रायेण ईरितुं शीला मस्येति स्वैरी - ताच्छोल्ये णिनिः । ईरणमीरः स्वेनाभिप्रायेण ईरोस्मिन्निति स्वैरम् । स्वभावादयं क्रियाविशेषणं नपुंसकलिङ्गश्च । उभयत्र ' स्वा- दीरेरिणोः वृद्धिवक्तव्या' इति वृद्धिः ॥ ईम ब्रणम्- बाहुळकान्मः । दक्षिणमीममस्य दक्षिणे मृगः , व्याधेन दक्षिणे पाचँ 'ब्रणित इत्यर्थः । इमंश- ब्दो वृत्तौ धर्मिणि वर्तते ।' दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे त्यनिजन्तो बहुव्रीहौ निपात्यते । अन्यत्र लुब्धयोगात् *ख-ईरणः. खि-ईरितुस्तच्छील, ·अदादिः शकटम् इति भवति । ईर क्षेपे, इत्या- दक्षिणेम धृषीयः ॥ ईड स्तुतौ ॥१०॥ ईट्टे-टुत्वचर्वे । ईडाते ईडिपे ईडिध्वे इंडे ईदुहे - ईडननोचे च।। अत्र ईश इति वर्तते से इति च । ईशीडजनानां सेवेशब्दयोस्सार्वधातुकयोः इतीट् ॥ इंडांच। इंडिता इंडितासे इंडिताहे। इंडिष्यते ॥ ईट्टां ईडातां इंडिव इंडिध्वं इंडे - 'सवाभ्यां वामी, इति वामयोः कृतयोरप्येकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् सेवेश- ब्दावेवेतोट् ॥ ऐट्ट ऐडाता ऐटाः ऐडम्-विकृतिग्रहणे प्रकृतिग्रहणा- भावान्ने । ऐडि ऐडहि ॥ ईडीत ईडीयाः ईडिध्वम् इंडीय । आशिषि, ईडिषीष्ट ईडिषीष्टाः ईडिपीध्वं ईडिषीय। लेडिट रेडिध्वं ऐडिषि ॥ कर्मणि, ईड्यते इत्यादि। ईडिडिषते । ईडयति । मा भवानिडिडत् ॥ इडा --गुरोश्च हलः । इत्यकार: इडाया वा, इति निर्देशाडूस्वः ।।

·भ धातुवृत्ती [ईश. ईड्यः स्तुत्यः---ण्यत् । · ईडवदवजशंसदुहां ण्यतः । इत्या गु- दात्तत्वम्॥ वि ईडेन्यः - औणादिक एन्यप्रत्ययो बाहुळकात् ॥ अयं चुरादौ च ॥ ईश ऐश्वर्ये ॥११॥ धनस्य ईष्टे इशिषे इशिध्वे-प्रश्चादिना पत्वे टुत्वं झ- लि पदान्ते च । अधोगदयेशा कर्मणि ' इति कर्मणि शेषे पटी । अशेषत्वविवक्षायां धनमीटे॥ ईशाञ्चक्रे इत्यादि पूर्ववत् ॥ মহান:- ভবান , নাম্ভীকস্বান वाचामीशो वागीश:--इगुपधलक्षणः कः । ननु के- मणि शेषत्वेन विवक्षिते पटचा सिद्धायां पुनस्तद्विधानं समासनिवृत्त्यर्थमिति कथमधीगर्थषष्ट्या समास: ? सत्यम्, नायमधीगर्थषष्टयास्समासः, किन्तु 'कर्तृकर्मणोः कृति इत्यशेषषष्टचाः । तदुक्तम् 'करोगा च षष्ठी समस्यते' इति ईश्वर:--' स्थेशभास' इति वरच् । ' नेडशि कृति ' इतीडभावः । ईश्वरा-टाप् । ईश्वरीत्यौणादिके वरटि टि- वानीबित्यात्रेयादयः । धनेष्वीश्वरः धनानामीश्वरः- स्वा- मीश्वर , इति षष्ठीसप्तम्यौ शेषे । कथं धनेश्वर इति? या- ·आस. अदादिः ५३ वता प्रतिपदविधाना च षष्टी न समस्यते' इत्युक्तम्। सत्यम् । नात्र चकारेण षष्टी पुनर्विधीयते, किन्त्वनया सप्त- भ्या मा बाधीत्यभ्यनुज्ञायते । यद्वा पूर्ववत् ' कर्तृकर्मणोः कति । इति पश्चास्समासः । रूप्यं चेह साध्यम् ॥ न ईश्वरः अनीश्वरः। न विद्यते वा ईश्वरो यस्य अ- नीश्वरः । नस्य भावः आनैश्वयं अनैश्वर्यम्- ब्राह्मणादिपा- टातू प्यडू । नश्शुचि' इत्यादिना उत्तरपदत्य नि- त्यं वृद्धिः पूर्वपदस्य तु वा । तत्पुरुषादपि वति । इति निषेध बाधित्वा ब्राह्मणादिपाठात् प्यङ् । ब- हुव्रीही सामान्येनैव सिद्धत्वात् तत्पुरुषार्थस्स पाठः ।। न नपू- आस उपवेशने ॥१२॥ आस्ते- 'अनचि च, इति द्वित्वपक्षे द्वौ स- कारो, अन्यदेकः । न च वित्ले स्कोः' इति सलो- पप्रसङ्गः ; द्वित्वस्यास्मिन्नसिद्धत्वात् । आस्से--अत्र द्वित्व- पक्षे त्रयस्सकाराः । बलो झलि इति लोपा- हावेवेति मन्तव्यम् , तस्य विकल्पितत्वात् । आध्वे - घिच इति सलोपे धकारस्य द्वित्वे जश्त्वम् । आसे ॥ an 6 आसांचके-' दयायासः' इत्याम् । आसिता आसिताहे। आसिष्यते । आस्तां आस्व आध्वं आसै । आस्त आसातां आस्थाः आध्वं आसि ·६४ धातुवृत्तौ [आस. भ आस्वाहि । आसीत आसीथाः आसीय । आशिषि, आसिपीष्ट आसिषीष्टाः आसिषीय ॥ वि आसिष्ट आसिषातां आसिष्टाः आसिद्धम् -'धि च ' इति सिल्लोपे 'इणप्पीध्वम् । इति मूर्धन्यः । आशिषि तु* इटः प्रत्ययभक्तत्वेनाङ्गस्यानिट्त्वात् आसिषीध्वमित्येवा ॥ आसिसिषते । आसयति । मा भवानासिसत् ॥ इत्याधारस्य ग्राममध्यास्ते- अधिशास्थासां कर्म , कर्मसंज्ञा । मासमास्ते मासमासनेन व्याप्नोतीत्यर्थः । स- कर्मकव्यापनरूपधात्वाङ्ग आसने धातोवृत्त्या व्यापनापेक्षं मा- सस्य कर्मत्वम् । एवं चास्य मासादिना सकर्मकत्वेपि तत्रतत्राकर्मकाहणेषु कालभावाध्वगन्तव्यदेशव्यतिरिक्तन कर्म- णा अकर्मकाणां ग्रहणमिति आसयनि मासं देवदत्तमिति प्रयोज्यस्य गतिबुद्धि' इति कर्मत्वं भवति । अणावकर्मकात् । इति नित्यं परस्मैपदं च । एवं 'ल: कर्मणि च' इत्यादिना विधीयमाना लादयोप्यस्य वस्तुनो मासादिना सकर्मकत्वात् अकर्मकत्वादकर्मकग्रहणेन ग्रह- णाच भावकर्मणोरुभयोरपि भवन्ति ; आस्यते मासं देवद- तेन, आस्यते मासो देवदत्तेन । आसितव्यं मासं, आ- क . १ * आशिषि आसितु' इति विलिख्य किंचिद्विरम्य 'इटः' इत्यादि लिखितम् । क, ख कोशयोः । "...मित्येव' इति विलिख्य किंचिद्विरम्य 'ते' इति लिखितम् क,ख कोशयोः । ख-एवमस्य. एक-एवं च.

·शासु.] अदादिः m सितव्यो मासः, स्वासं मासं, स्वासो मास इति तव्य- खलो:* 'नलोकाव्यय, इति कर्माण षष्टचा निषेधः। अयं च प्रकार: ८ अकथितं च 'कालावनोः' इत्या- दो भाष्यकैय्यटपदमञ्जर्यादिषु स्फोरितः । अस्माभिरपि भ- वतौ प्रपश्चितः । ननु कटे आस्त इत्यादौ मासादिवत् व्याप्तचपेक्षया कटादेराषि कर्मत्वेन भाव्यम् । अत्र कैयट- कारः, नियतत्वाच्च प्रयोगस्य कट आस्ते इत्यादौ वा- सनमात्रेनङ्गोकनक्रियान्तरे आसिर्वर्तत इत्यतिप्रसको नोद्भाव- नीयः । इति ॥ आसीनः ईदासः इत्यासः परस्यानस्यादेरीकारः ॥ आसना--' ण्यासश्रन्थः' इति युच् ॥ आस्या-वासरूपविधानाण्ण्यत् । 'अस्त्रियाम् । इति नि- षेध उभयोरपि स्वचधिकारविहितत्व एवेति । बाहुळकात् क्तिन्नपि भवति उपास्तिरिति ॥ उपासितो गुरुं शिष्यः, उपासितो गुरुश्शिप्येण – 'ग- त्याकर्मक, इत्यादिना कर्तृकर्मणोः क्तः, उपसर्गवशात्का- लादिव्यतिरिक्तेनापि सकर्मकत्वात् ॥ कैलासः--केळि: प्रयोजनमस्य कैलः । 'चूडादिभ्या उपसङ्ख्यानम् ' इत्यण् । आस्यते अस्मिन्नित्यासः, *ख-असादिभ्य. क, ख-तखलोः.

·भा धातुवृत्ती शासु. लश्च' इत्यधिकरणे घञ् । कैलश्चासावासश्च इति वि- शेषणं विशेष्येण ' इति संज्ञात्वात् लोहितशाल्यादिवनित्य- समासः॥ वि आशश्शायु इच्छायाम् ॥१३॥ Mammema . হল অহাৰ হাৰ হব জাহাৰ- ' शास इदङ्हलोः । इत्यङि हलादौ किति च विधीय- मानमुपधाया ईत्वमस्य न ईत्वमस्य न भवति, संयोगस्य विशेषे स्मृति- हेतुत्वात् असम्बन्धिन एव शालेनन ग्रहणात् । अस्य च नाडबन्धः 'सतिशास्ति , इत्यत्र सवैतिभ्यां परस्मैप- दिभ्यां साहचय डिश एव शालेहणमिति ॥ অহাবাৰ ওয়ান आशशासिषे आशशासिध्वे আহাহানুর आसिवदन्ये लकाराः ॥ आशिशासिषते । आशाशास्यते । आशाशासीति आशा- शास्ति आशाशास्सि । आशासयति ॥ , আহা: -~-आङदशास: को, इतीले सकारस्य रूत्वे वरुपधायाः, इति दीर्घः । लियाशी: इत्यादिनि- देशाद्वेत्वम् । भाशिषावित्यादौ 'शासिवसि, इत्यादिना षत्वम् । तत्र हि न केवलं शासनार्थस्य ग्रहणसू, किन्तु, अस्य च । तथा च 'आशिषि लिडोटौ ' इति नि- दिश्यते ॥

·शासु.] अदादिः आशिषा-'आपं चापि हलन्तानाम् ' इत्यात्रेयः ॥ अन्या आशीः अन्यदाशीः अषष्ठचनृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ' षष्टीतृतीयाव्य- तिरिक्तविभक्त्यन्तस्यान्यशब्दस्य आशीरादिषूत्तरपदेषु छे च प्रत्यये दुगिति दुगागमः । षष्ठीतृतीयान्तवे त्वन्याशीः । अपष्टचतृतीयास्थस्य ' इति निषेधः कारकच्छव्यति- रिक्तविषयः दुगागमोऽविशेषेण वक्तव्यः कारकच्छयोः । षष्टीतृतीययोर्नेष्ट आशीरादिषु सप्तम् ॥ इति । आशिषं करोति आशिषयति' इत्यत्र । सोपसर्गात्स- ड्रामयतेरेव ' इति नियमान् शीशब्दादेव गिजुत्पत्तौ 'प्र- कृत्यैकाच ' इति प्रकृतिभावात णाविष्ठवत् । इति टि- लोपो न भवति ॥ 6 अत्र आत्रेयमैत्रेयस्वामिकाश्यपाः अमुमुदितं पठित्वा 'ना- ग्लोपिशास्' इत्यत्रास्यापि सामान्येन ग्रहणात् आश- शासत् इत्युपधाहस्वनिषेधो भवतीति । आत्रेयमैत्रेयौ तु प्रयोजनान्तरमप्याहतुः न्चापि छन्दसि । इति ल्यपोप- वादे क्लादेशे आशास्त्वा आशासित्वा इति इडिकल्पः । निष्ठायां : यस्य विभाषा ' . इतीट्रतिषेधात् आशास्त: आ- शास्तवान् इति भवति ॥ इति । वर्धमानसम्मताकारहरदत्तगर्गा- १ 8 ·वि Rom. धातुवृत्ती [शासु. स्तु* अनुदितं पठित्वा ना लोपि , 'नालोपि ' इत्यत्रोदितोनुशासनार्थ- स्यैव ग्रहणात् अस्य ह्रस्वनिषेधाभावातू आशिशसत् इति हूस्वो भवत्येवेत्याहुः । वर्धमानादिमते निष्ठायां आशासिन इति भवितव्यम् । अत्र हरदन्तेन शक्यवशासिग्रहोकर्नुमृदिदेष पतिप्यते । ऋशासु अनुशिष्टावित्येवमेके प्रचक्षते ॥ इत्यनुशासनार्थस्य शासेः मतान्तरसितमूदिपाउमाश्रित्य - दित्वादेवोपधाहस्वनिषेधसिद्धेः शासिग्रहणं न कर्तव्यमित्य- भिधानात् तन्मतेप्यस्य शासेः ऋदित्वमनभिमतं प्रतीयते । उदित्वे शास्वनुकरणमेतदर्थ स्यादिति कथं प्रत्याख्यायेत । एवमृदित्त्ववादिनां शासिग्रहणे निरर्थके यन्मतान्तरेण फल- मुक्तं हरदत्तेनैव ' वदन्त्यन्ये तु सूत्रेस्मिन् शासि निरनुबन्धकम् । पठन्त: प्रतिषेधोस्य यङ्लुक्यपि भवेदिति ॥ तदयुक्तम् ; प्रकृती निरर्थकत्वे हि विकृत्यर्थत्वं शासि- ग्रहणस्य । इहत्वाशासेः मुक्तानुबन्धस्यानुवादत्वेन प्रत्य- र्थत्वं शक्यते वक्तुम् । “प्रायेणायमापूर्व इति । नमोवाकं प्रशास्महे ' इति भवभूतिप्रयोगोपपत्तिरिति ” अत्रेयः । एति- स्तुशास्वत् । इत्यत्र उदितो निर्देशात् नास्मात्स्यपः प्रसङ इति, आशास्यः इति ण्यदेव । येषामस्याप्युदित्वेन क्य- *क-......डाकारौ । दौर्गास्त.

·वस.] अदादिः ५९ शास बिष्टः तेषामप्याशास्य इत्येव रूपं; रूपं, यस्मात इदङ्कलो: ' इतीत्वं अस्य नास्तीति प्रागेवोक्तम् ।। गुरोश्च हलः' इत्यकारः॥ आशंसते इतीच्छायाम् , शंसतीति स्तुतौ , शसतीति हिंसायां शपि । शास्तीत्यनुशासनेने ॥ आशासा , वस आच्छादने ॥१४॥ ॥ , यदा तु निवासे वसतीति गतं शपि ॥ वस्ते वस्से वध्वे वसे ववसे वसिषे वसिवहे 'न शसददवादि । इत्येत्वा- भ्यासलोपनिषेधः ॥ वसितत्याद्यासिवदुदाहार्यम् ॥ विवसिषते । वावस्यते । वायसीति वावस्ति । वासयति वस्त्रं देवदत्तेन, वासयते इति वा । व्यापारान्तरनिवृत्तिपरायां चोदनाया अविवक्षितकर्मकोयमक- मकः तदा अणावकर्मकात् ' इति परस्मैपदमेव । । गति बुद्धि ' इत्यादिना प्रयोज्यः कर्म, देवदत्तं वासयतीति न पादमि' इत्यत्र लुधिकरणत्वान्नास्य ग्रहणमित्युक्तम् । अत एव 'प्रेलपस्नुहमथ' इत्यादावपि नास्य ग्रहः ॥ वसित्वा ।। वचिस्वपि, इति सम्प्रसारणस्य नात्र प्रस- डोस्यायनादित्वात् ।। PARNato ·RANASI धातुवृत्तौ विस. वस्यते आच्छाद्यते अनेनेति वसनम् यद्वा, वस्ते छादयतीति । अनुदान्तेतः । इति कर्तरियुच् ॥ करणे ल्युट DI- कर वि वस्त्रम्-ष्ट्रन * ॥ वस्त्रेण समाच्छादयति संवस्त्रयति-'मुण्डमिश्र ' इत्यादि- ना णिच् । वस्त्रात्समाच्छादने ' इति वृत्तिः ॥ 'कि- ama वासः, वाससी - ' वर्णिच ' इत्यसुनि णित्वाद्वृद्रिः ।। कृत्तिर्वासोस्यास्तीति कृत्तिवासा:-'अत्वसन्तस्य च ' इत्य- सम्बुद्धौ सौ दीर्घः । अकारान्तस्तु कृत्ति वस्त इति क- मण्यणि । चर्मवः इत्यादिप्रयोगः चर्मवस्त इति प्च' इति क्विप् । · क्विबन्ता धातुत्वं न जहति' इति ' अ- धातोः। इति निषेधान्न इति दीर्घः अयमेव 'अधातोः' इति निषेधः 'क्विबन्ता धातुत्वं न जहति इत्यस्य मूलम् ॥ अत्वसन्तस्य १ वसा शरीरान्तर्गतस्नेहद्रव्यम्। - पचाद्यचि टापू । तद्धि तद्वयाप्य तिष्ठति ॥ कसि गतिशासनयोः ॥१५॥ १ कस्ते कंसाते कंसते. कंस्से कन्वे- विच इति सलोपः । अत्र अयोगवाहानामटमु णत्वं........अविशे- *ख. कोशे इदं वाक्यं न दृश्यते. खि-...स्नेहः.

·यत्र यन्त्र कसि.] अदादिः पेण संयोगोपधासंज्ञालोन्त्यद्विर्वचनस्थानिवत्प्रतिषेधा: '* इति प्रयोजनं तत्र तत्रायोगवाहानामुपदेशस्य चो- दितत्वादनुस्वारस्य अच्त्वाश्रयेण दकारस्य 'अनचि च' इति द्विर्वचने पूर्वस्य जश्त्वे अनुस्वारस्य परसवर्णे नकार दकारधकारवकारास्संयुज्यन्ते । द्विवंचनाभावे तु दकारस्या- भावादन्ये त्रयः । ननु द्वित्वपक्षेपि 'झरो झरि सवर्णे' इति दकारस्य लोपे त्रिभिर्व्यञ्जनैरेव संयोगस्यात् । मैवं , अस्य विभाषितत्वात् । एवं कंस्त इत्यादावपि सकारस्य हल्परत्वे पक्षे द्विवचनं द्रष्टव्यम् । न च स्कोः, इति सलोपस्य विद्यमानत्वाद्विवचनमकृतसममिति मन्तव्यम् , अस्मिन् द्विवचनस्यासिद्धत्वात् । कंस्वहि इत्यादौ झरूपर- त्वाभावाच न लोपप्रसङ्गः । । झरो झरि, इति सलोपेनैव वैयर्यमाशयम् , तस्य विकल्पितत्वात् । एव- मुदाहरणेषु द्वौ सकारावेको वा । मध्यमैकवचने द्वित्वे त्रयस्सकागः, अद्वित्वे ' झरो झरि , इति यदा लोपस्तदै- अन्यदा तु द्वौ ॥ चकसे चकंसिपे चकसिवहे । कंसिता । कंसिष्यते। कंस्तां कंस्व कन्ध्वं कंसै । अकंस्त अकंस्थाः अकसि कंसीत कंसीथाः कंसीय । आशिषि, कंसिषीष्ट । अ- कंसिष्ट असिष्टाः अकसिषि ॥ चिकंसिषते । चाकंस्यते । चाकस्ति । * हयवरट सूरे भाध्ये.

·TOURNAMAARTrimyws धातुवृत्तौ [कसि. लडि तिप्सिपोः हङचादिलोपे संयोगान्तलोपे अचाकन्॥ वि अन्ये तु पाभावः . ७ ७ 6 तथा कंसयति । अचकंसत् ॥ सर्वत्र इदित्वान्नुम् । अत एव कंस्यते इत्यादौ नलो- । अयं पाठो मैत्रेयात्रेयादीनां । तालव्यान्तमनिदितमधीयते । तथा च 'प्रतिकशश्च क- शेः' इत्यत्र वृत्तिः 'कश गतिशासनयोः' इति । भू- सूत्रे सुधाकरच " पारायणिकैः अयमिदिहन्त्यान्त्य उदा- हारि , अन्यैस्तु 'प्रतिप्कशश्च कशेः । इति दर्शनात्ता- लव्यान्तस्समाम्नायि” इति । 'धृतस्य धारा अभिचाकशीमि' इत्यत्र भट्टभास्करच 'कशेर्गतिकर्मणो यङ्लुकि रूपम् । इति । नाभ्यस्तस्य ' इत्यत्र च वृत्तौ 'पस्पशाते चा- कशीति वावशीति' इत्याद्युदाहृत्य 'छान्दसं हूस्वत्वं द्रष्ट- व्यम् । पस्पशाते इत्यभ्यासहस्वत्वं च प्रकृत्यन्तराणा वा स्पशिवशिकशीनां एतानि रूपाणि ' इत्युक्तम् । अत्र ' स्पाशिर्वातिककारवचनादपठितोपि धातुरस्ति । काश शब्दे, इत्यायुक्ता प्रकृत्यन्तराणा- म्' इति विवृण्वाना आहुः । कश गतिशासनयोः । इति । 'स्पशिवशिकशयः प्रकृत्यन्तराणि । इति भाग्य- मुपादाय स्पश बाधनस्पर्शनयोः । 'कश गतिशासनयोः । इति केचित्पठन्ति । अन्ये 'कस गतिशासनयोः, इति तन्मते तु कशिस्सौत्रो धातुष्टव्यः” इत्युक्तम् । धातौ क्षीरस्वामी कसेत्येके, इति दन्त्यान्तमनिहितमपि S हरदत्तादयः दीप्तौ, वाश . कैयटेच " तु -- अत्र ·कसि.] अदादिः ६ पपाठ । प्रदेशान्तरे चाह 'कशि गतिशासनयोः इति इ- कारान्तोकारान्तश्शकारान्तश्च पठचते , इति ॥ कष्टे - वश्चादिषत्वे ष्टुत्वम् । कशाते कक्षे-पत्वे कत्वम् । कड़े-पत्वे, धकारस्य दुत्वे, षकारस्य जश्त्वं डकारः । कशे कश्चहे॥ । चकशे चकशिषे चकशे चकशिवहे । कशिता । कशिप्यते । कष्टां कक्ष कौ । अकष्ट अकष्टा: अकशि कशीत कशीथाः कशीय । आशिषि, कशिषीष्ट अक- शिष्ट अशिष्टाः अकशिषि ॥ चिकशिषते । चाकश्यते । चाकशीति । काशयति । अचिकशत् ॥ पचाचि टापू ॥ कशामहति कश्यं अश्वानां मध्यम् - दण्डादित्वायत् ॥ प्रतिष्कश: वार्तापुरुषस्सहायः पुरोयायी वा-'प्रतिष्कश- श्च कशेः' इति प्रतिपूर्वस्य कशेरचि सुद् पत्वं च नि- पात्यते । प्रतिष्कशः । इत्येतावत्येव सूत्रणीये यत्कशेरिति वचनं प्रतेः कशिसम्बन्धित्वे नियातनं यथा स्यादिति । तेन कशां प्रतिगतः प्रतिकशः अश्व इत्यत्र न भवति । अन्न हि प्रतिमिसम्बन्धी । अनिदित्सान्तपक्षे कस्त इत्या- दि.व्यम् ॥

·NAGAINSansamraranam वि . 6 ६४ धातुवृत्तौ [णिसि. णिसि चुम्बने ॥ १६॥ इदिहन्त्यान्तः । निस्त इत्यादि कसिवत् । अत्र आ- यादयः । प्रणिस्ते निस्ते, इत्यादुदाहृत्य वा निस इति णत्वविकल्पमाहुः । अस्माभिस्तु तस्कृति पर इति निन्दतावुपपादितम् । कश्चित्तालव्यान्तं पठित्वा वा निंश' इति सूत्रमिति स्वपाटानुगुणं पपाठ । तत् 'नुम्विसर्जनीयशर्य- वायेपि ' इत्यत्र वृत्तिन्यासपदमार्या द्यपालोचनविजृम्भितम् । तत्र हि ‘नुमादिभिः प्रत्येकं व्यवाये षत्वमिप्यते । तेन निस्से निस्स्वेत्यत्र न भवति । इत्युक्तम् । अस्य तालव्या- तत्वे ब्रश्चादिषत्वे षढोः । इति कवे कवर्गात्परत्वेन ष- त्वं दुर्वारमिति कथं प्रत्युनाहियते ॥ णिजि शुद्धौ ॥ १७॥ क्ष निङ्क्ते - कुत्वे चर्वम् । निजाते निञ्जते । निड़े इ- त्यत्र कुत्वपलचनुस्वारपरसवर्णाः ॥ निनिळे निनिञ्जिषे । निजिता । निञ्जियते । नि- ङाम् । अनि ऊ । निञ्जीत । आशिषि, निजिपीट । अनिञ्जिष्ट । निनिविषते । नेनिअयते ॥ इदित्वान्नुम् सर्वत्र । अत एव किति नलोपाभावः ॥ नेनिजीति । नेनिक्ति । निजपति । अनिनिअत् ।।

·पिजि.] अदादिः ६५ पचि वाँच विचिरिचिरञ्जिपृच्छतीन् निजि सिचिं मुचिभजिभञ्जिभृज्जतीन् । इत्यत्र निरनुषङ्गपाठात् । निजिशौचपोषणयोः । इति जौ- होत्यादिकस्यैव ग्रहः । अयं सेडुदाहृतः ॥ शिजि अव्यक्ते शब्दे ॥१८॥ ज शिङ्क्ते इत्यादि पूर्ववत् । 'तालैश्शिवत् ' इति आ- त्मनेपदानित्यत्वज्ञापनादिति चष्टावुक्तम् ॥ शिवा - पचाद्यचि टाय् । 'गुरोश्च हल: ' इत्यकारो वा॥ शिश्विनी - आवश्यकणिन्यन्तात् ङीष् ॥ पिजि वर्णे ॥१९॥ सम्पर्चन इति शाकटायनः । उभयत्रेति सम्मता। अ- वयव इति काश्यपः । अयं च शिविश्च द्वावप्यव्यक्त- शब्द इति काश्यपः कौशिकः]। पिङ्क्ते इत्यादि पूर्ववत् ॥ पिङ्गः - घबू ॥ पिचरः, पिङल:* - बाहुळकादरालौ ॥ *ख-पिञ्जरं पिङ्गलम्. १ ·AalANEEYAMANTRA ६ NIONAL वि पिञ्जलः शूलं सङ्घात* धातुवृत्तौ [पिजि. पुरुषपिङ्गळ : पिङ्गळपुरुषः - कडाराः कर्मधारये, इति विशेषणस्य वा परनिपातः । कडारादिपाठादेव जकारस्य गकारः॥ पिङ्गली - गौरादिपाठातू ङीष् ॥ पिङ्गलिमा, पैङ्गल्यम् । 'वर्णदृढादिभ्यः प्यञ् च ' इति इमनिष्यत्रौ ॥ खजिपिनादिभ्य ऊरोलचौ इत्यूलच ॥ 'पृति इत्येके पृङ्क्ते' इति मैत्रेयः । एवमात्रेयश्च । पिनि भाषार्थः, 'तुति पिजि हिंसाबलादाननिकेतनेषु' इति चुरादौ ॥ वृजी वर्जने ॥२०॥ दन्त्योष्ठयादिः । ईदिदित्यात्रेयादयो दौर्गाश्च । वृक्ते । वृजाते वृक्षे वृग्ध्वे वृजे ॥ बबृजे बवृतिपे वृजिवहे ॥ वजिता । वर्जिष्यते ॥ वृक्तां वृक्ष्व व. वर्जावहै - आटि गुणः ॥ अवृक्त अवृक्थाः अवृजि ॥ * ख-शूलसङ्घातच. ख-वृजि. अन ख. कोशे ‘वृते ' इत्यादिः नुम्घटितपाठो दृश्यते ।

·वृजी.] अदादिः वृजीत वृजीथाः वृजीय । आशिषि, वर्जिषीष्ट - अत्र लिङिचौ ' इत्यत्र ‘झलित्यनुवर्तनान्न कित्त्वम् ॥ अनिष्ट अवजिष्ठाः अर्जिषि ॥ विजिषते ॥ वरीवृज्यते - रीगभ्यासस्य ॥ वक्ति - रुगागमः । रिग्रीकोरप्युदाहार्यम् ॥ वर्जयति । अवीवृजत् अववर्जत् उरत इत्युकारो वा गुणापवादः ॥ . PRINEE वजित्वा ॥ वृक्तम् - निष्टायां ' श्वोदितः । इत्यनिदत्वम् ॥ वृज्य:* ऋदुपधाच ' इति क्यप् ॥ वृजयो जनपदाः । ' इगुपधात्किञ्च ' इतीन्प्रत्ययः कि- वान्न गुणः ॥ वृजिषु भवो वृजिकः मद्रवृज्योः कन् । इति कन्प्र- त्ययः शैषिकः ॥ वर्ग: - घनि कुत्वम् ॥ वर्गे भवो वर्यः - दिगादित्वाद्यत् । कवर्गीय: - वर्गा- न्ताच ' इति भवार्थे छप्रत्ययः । वासुदेववर्गे भवो वासुदे- ववर्यः, वासुदेववर्गीणः - ' अशब्दे यत्वावन्यतरस्याम् । इति यत्वौ । अन्यतरस्यां ग्रहणात् छ च, वासुदेववर्गीय इति ॥ वृजिनं पापं - वृजेः किच ' इतीनच् । कित्त्वान्न गुणः ॥ anderthanaam * ख-वृज्या. खि-वृजिः जनतः ·[वृनी. धातुवृत्तौ वृजनं - 'कृपवृजिमन्दिनीधाब्रुचः क्युन् ' इति , इति क्युन्य- नादेशः ॥ अयं रुधादौ युजादौ च । अयमिदिदिति मैत्रेयः । तथा चाधीयते ' चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृक्ते ' इति । तथा शा- बरभाष्ये च प्रवृजनमिति प्रयुज्यते । तथा च स्वामी तेषां वृक्ते वजितेति । शाकटायन- स्यापीदित्वमेवेष्टम् । यथाह – 'पिजु वृतु पृचै संपर्चने इति । तेन ह्युदिदिदित्स्थाने क्रियते, ऐदिदीदित्स्थाने । तन्मते पूर्वोयं वक्ष्यमाणा [ण] श्च त्रयस्संपर्चनार्थाः ॥ वृज* इति दौर्गाः १ 9 । वृशाते वृञ्जते वृड्डू वृञ् । ववृते । वृश्चिता । वृविष्यते वृताम् । अव । वृजीत । आशिषि, वृविषीष्ट । अवृविष्ट । विवृविषते । वरीवृञ्जयते । वृञ्जयति । अववृञ्चत् ॥ पृची सम्पर्चने ॥२१॥ ओष्ठचादिः ईदित् । पृक्ते इत्यादि वृजिवत् । उदिदिति दुर्ग- काश्यपनन्दिधनपालादयः । इदित् तृतीयान्त इति कौशिकः । ईदिदित्येव परे । तत्र वृत्तौ सम्पृचादिसूत्रे 'पृची सम्पर्क इति रुधादियते न त्वदादिः । इत्यभिधानेन प्रथमान्त ईदिदेव । * ख-वृजि. खि-पिजा · वृजा. 1.ख-धू. इखकोशे 'वृजाते' इत्यादौ वृजाते' इत्यादिः नुमघटितपाठी दृश्यते ।

·अदादिः युक्तः । उणादिवृत्तौ पर्जन्यशब्दव्युत्पादने । अर्जेः पर्ज वा* इत्यन्यप्रत्यये पन देशविधानाच्च अयुक्तस्तृतीयान्तयाठः । 'पि- जु वृतु पृचै सम्पर्चने ' इति पठन शाकटायनोष्यत्रैवानुकूलः । तेन ह्यादि दिदित् स्थाने क्रियते ईदित स्थाने चैदिदित्युक्तम् । अयं रुधादौ च । 'युन पृच संयमने युज पृच संयमने ' इति [चुरादौ । ईरादयोनुदात्तेतः ॥ पूड प्राणिगर्भविमोचने ॥२२॥ सूने सुवाते सुवते सूषे सूध्वे सुवे सूबहे - अजादावङ् । सुपुचे सुपुवाते सुपुविषे सुपुविध्वे सुषुविद्वे - · विभाषेटः ' इति । सुषुविवहे 'आदेशप्रत्यययोः । इतीण: परस्य षत्वम्। युकः किति' इति निषेधोत्र स्वरत्यादिविकल्पनात्पूर्व निषेध- काण्डस्य प्रारम्भावलवत्तरः । स च क्रादिसूत्रेण बाध्यते तत्र वृग्रहणात् । तेनेपिणत्यः । एतच्च स्वरतावुपपादितम् ॥ सोता सविता । सविष्यते सोप्यते-स्वरत्यादिना इडिकल्पः॥ सूनां सुवातां सूप्व सुवै-आदि पित्त्वादङित्वे — भूसुवोस्ति- डि । इति निषेधान्न गुणः ॥ असून असुवातां असूथाः असूध्वं असुवि असूवहि ॥ सुबीत सुवीयातां सुवीथाः सुवीय । आशिषि, स- विषीष्ट सविषीयास्तां सविषीरन् सविषीष्टा; सविीड़े सविषीध्वं सविषीय । सोषीष्ट सोषीयास्तां सोषीरन् सोषीष्टाः सोषीढं सोपीय आर्धधातुकत्वात् । स्वरत्या- +ख-फिजा वृजा. *ख-पर्जन्य च.

·७० Care...- धातुवृत्ती दिनेडिकल्पः । अत एव भूसुवोस्तिङि' इति गुण- निषेधोपि न भवति, स हि सार्वधातुकविषयः । 'इणष्षी- ध्वम् । इति नित्यो मूर्धन्योनिक्षे । इंटुक्षे तु गुणावादेशयोः 'विभाषेटः । इति मूर्धन्यविकल्पः । एवं लुङचपि भवति । अ- सविष्ट असविषातां असविष्टाः असविध्वं असविढं असविषि असविध्वहि । असोष्ट असोषातां असोष्टाः असोढुं असोषि ॥ मुसूषते - 'स्तौतिण्योरेव ' इति नियमान्न षत्वम् । सनि ग्रहगुहोश्च ' इति चशब्देन उकोनुकर्षणात् इपिणषेधः । युकःकितिवददोपि स्वरत्यादिविकल्पं बाधते । उक्तं च न्या- से; सनिग्रहगुहोश्च' ' इति पूर्व वि- धेरितिषेधसामर्थ्या*लीयस्त्वं प्रतिषेधनियमस्य " इति ॥ युकः किति ? m सोधूयते । सोपूति । सोषुवीति - 'प्रकृतिग्रहणे यङ्लुग- न्तस्यापिग्रहणम् ' इति · भूसुबोस्तिङि ' इति · भूसुवोस्तिङि' इति गुणनिषेधः ॥ सावयति । असूषवत्-णौ कृतस्य स्थानिवद्भावात् सूशब्दस्य द्विवचनम् ॥ कर्मणि, सूयते असावि इत्यादि । स्यादिषु वा चि- प्रवदिति, साविष्यते इत्यादि । अन्यदा कर्तृवदिडिकल्पे द्वैरूप्यम् । तदेवं त्रीणि रूपाणि भवन्ति लुङ्लिङोः ध्व- मि तु शुद्ध' इटि वाचिण्वदिव्यपि 'विभाषेटः। इति मूर्धन्यविकल्पनात् पञ्च रूपाण्युदाहार्याणि । एवं कर्मक- ७ *ख-तुब.

·धूङ्.] अदादिः ७१ तर्यपि । लुङयेकवचने तु अचः कर्मकतरि, इति चिण्सिचौ द्वौ भवतः । सिचश्च वा चिण्वदिट् । तद- भावे शुद्धेट् विकल्पवेति चातूरूप्यं , असावि असाविष्ट असविष्ट असोष्ट इति ॥ गोषु प्रसूतः, गवां प्रसूतः-- स्वामीश्वर, इत्यादिना शेषे षष्टीसप्तम्यौ भवतः । तत्र षष्ठी सप्तम्या मा बा- धीति पक्षे केवलमभ्यनुज्ञायते न पुनर्विधीयते इति प्रति- पदविधानाभावात् गोप्रसूत इति समासोपि भवति । ई- शावयमर्थः प्रपञ्चितः ॥ sumawes सुपि । इति चानुवर्तते १ इति गृहे सूत इत्यत्र पुत्रसू: प्रसूः सत्सूद्विष' इत्यादिना कर्मण्युपसर्गे चोपपदे क्विए । तत्र यदापि ' तथापि तस्याकर्मकैरेव सम्बन्ध क्विब्न भवति । अयं च विविधि: द्विषा साहचर्यात् लुम्विकरणत्वेप्यस्यैव भवति । न तु 'खूब् प्राणिप्रसवे' इति देवादिकस्य । नापि ' प्रेरणे पू प्रेरणे' इति तौदादिकस्य ॥ सूत्वा---' युकः किति । . इतीण्णिषेधः ॥ सूतः सूतवान--इत्यत्रानेन वा वा इडभावः ॥ यस्य विभाषा' इति सूतका सूतिका--स्वार्थे कनि 'केणः । इति टापो वा सूतकापुत्रका बृन्दारकणाम् ' इति अत इत्व- विकल्पः ॥

·७२ धातुवृत्तौ प्रसव:--'ऋदोरपू, घनोपवादः ॥ सुपूतिः विषूतिः निप्पूति: दुप्पूनि:--' सुविनिय॑स्सु- पिसूतिसमाः' इति स्वादिभ्यः परस्य सुप्यादेस्सकारस्य षत्वम् । सुपि ' इति कृतसम्प्रसारणस्य स्वनिर्देशः । इतरयोस्तु स्वरूपग्रहणमिति सुसूत इत्यत्र ‘सात्पदाद्योः । इति निषेध एव भवति ॥ सूरिः- सूङः क्रि: इति क्रिः । 'स्त्रीविवक्षायां कृदिकाराद्वा डी , इत्यात्रेयः ॥ सूरः सुसूधागृधिभ्यः कन्' इति क्रन् । सूनुः-- सुवः कित् ' इति नु प्रत्ययः । किच्वान्न गुणः । अलुम्विकरणाद्वा व्युत्पादः ॥ सान्तमह पुमान् -- अस्माद्धातो: डुमसुन्प्रत्ययः । पकारः । डकारष्टिलोपार्थः । अकार उच्चारणार्थः । अन्त्य- उकार उगित्कार्यार्थः । नकारस्स्वरार्थः । - पुंसोऽसुङ्' इति सर्वनामस्थानेऽसुङादेशो डिन्त्वादन्त्यस्य । उकार उच्चारणार्थः । प्रत्ययस्योगित्त्वात् सर्वनामस्थाने नुम् सिद्धः । तस्संयोगस्य ' इति संयोगात्पूर्वस्य असम्बुद्धौ सर्वनामस्था- ने दीर्घः । सम्बुद्धौ त्वसुङि नुमि संयोगान्तलोपे हे पुमन् इति । पुमांसावित्यादौ 'नश्चापदान्तस्य झलि ' इत्यनुस्वा- र: । अजादावसर्वनामस्थाने धूस इत्यादि । हलादौ तु पूर्वस्य पदत्वात्संयोगान्तलोपे मोनुस्वारे तस्य च बापदा- ·पूड.] ७३ । अदादिः न्तस्य ' इति ययि वा परसवर्णे पुम्भ्यां पुंभ्यामित्यादि । पुंस्वित्यत्र नुम्विसर्जनीयशळवायेपि , इति षत्वं न भवति, नुमो योनुस्वारः तस्यैव नुम्ग्रहणेन तत्र ग्रहणात् । अयम- सुडादेशोङ्गाधिकारे विहितत्वात्तदन्तस्यापि भवतीति परम- पुमान् इत्यादावपि भवति । बहवः पुमांसो यस्यामिति बहुदीही बहुधूसीत्यत्र अन्तर्वर्तिनः सर्वनामस्थानस्य लुका लुप्तत्वात् प्रत्ययलक्षणाभावात् नं सर्वनामस्थानपरत्वमित्य- सुङ भवनि, डुमसुन्प्रत्ययस्योगित्वान्डीए । उर:प्रभृतिषु पुमानित्येकवचनान्तपाठात् तेनैव समासे नित्यः कप् । अन्यत्र । शेषाद्विभाषा' इति विकल्प इति कबभावः यदा कय तदा प्रातिपदिकस्य कबन्तत्वेनोगिदन्तत्वाभावात् टाभवति बहुपुंस्केति । अत्र सकारस्य संयोगान्तलोपे म- सम्पुकानां स: इति । पुमः खय्यम्परे । इति रुत्वापवादस्सकारः अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा' इत्युकारस्य वा अनुनासिकादेशः । सह सन्नियोगप्रतिपयर्थत्वात्कथमत्रानुनासिकः ? नैष दोषः रुप्रकरणे यद्विधीयते तदुपलक्षणार्थत्वादत्रग्रहणस्य । यदा अ- नुनासिकस्तदा 'अनुनासिकात्परोनुस्वारः' इत्युकारात्यरोनु- स्वारः । अत्र अन्यशब्हाध्याहारेणानुनासिकादन्यो यो वर्ण- स्ततः परोनुस्वार इति सूत्रार्थः । एवं नपुंसकेप्यन्तर्वर्तिन कारस्य नन्वत्रग्रहणस्य स्सर्वनामस्थानस्य लुप्तत्वादसुङ्ग ङ भवति बहुपुम् नगरमिति । सकारस्य संयोगान्तलोपः । बहुपुंसी इत्यत्रान्तर्वर्तिनी लु- तां विभक्तिमाश्रित्य प्रत्ययलक्षणेन तदन्तत्वेन पदत्वात्स- 10 ·, धातुवृत्ती कारस्य संयोगान्तलोपो नाशकचः ; । उत्तरपदत्वे चापदा- दिविधी इत्युत्तरखण्डस्य प्रत्ययलक्षणेन प्रदत्वनिषेधात् । यद्वात्र भसंज्ञया पदसंज्ञाया बाधनान्नैव सलोपप्रसङ्गः । बहुपुमांसीत्यत्र शेः सर्वनामस्थानत्वादमुङादि । तृतीयादिषु पुल्लिङवत् ॥ पोस्नं - अपत्यादौ 'स्त्रीमुसाभ्याम् ' इति स्नञ् ॥ पुम्स्त्वं पुम्स्ता नत्रा त्वतलोर्न बाध इति स्त्यायतावु- क्तम् ॥ पुंवदिति वतिनिपातनात् ॥ स्त्री च पुमांश्च स्त्रीपुंसौ - अचतुरादावितरेतरयोगे द्व- न्दै अनन्तो निपातितः । तत्पुरुषे तु स्त्रियाः पुमान् स्त्री- पुमानित्येव ॥ न स्त्रीपुंसौ नपुंसक:--'न भ्राट् ' इत्यादौ निपात- नाननः प्रकृतिभावः । स्त्रीपुंशब्दस्य च पुंसकादेशः ॥ SOUND शीङ् स्वप्ने ॥२३॥ शेते शयाते शेरते शेषे शेध्वे शये शेवहे--'शीङ- स्सार्वधातुके गुणः' इति गुण: 'शीडो सट् । इति झादेशस्याच्छब्दस्य रुट् । अस्य परादित्वादिगन्तत्वमविहत- मिति 'शीङस्सार्वधातुके । इति गुणसिद्धिः ।।

·शीङ्]
अदादिः
शिश्ये शिश्याते शिश्यिषे शिश्यिध्वे शिश्यिवे शिश्ये
शिश्यिवहे.---' एरनेकाचः । इति यण् । अत्र यद्वक्तव्यं
तत्
‘ई गतौ । * इत्यत्रोक्तं । ध्वमि विभाषेटः ॥
।
शयिता शयिष्यते । शेतां शयातां शेरतां शेष्व
शेध्वं शयै शयावहै
अशेत अशयातां अशेरत अशेथाः अशयि अशेवहि ॥
शयीत शयीथाः शयीय । आशिषि, शयिषीष्ट श.
यिषीष्टाः शयिषीध्वं, शयिषीढम् शयिषीय ॥
अशयिष्ट अशयिष्टाः अशयिध्वं अशयि अशयिपि ॥.
शिशयिषते ॥
शाशय्यते--'अयङियकृिति ' इति शीडो यकारादौ
किनि अयङ्, सच ङित्वादन्त्यस्य । परत्वादस्मिन्यते द्वि-
.
वचनम् ॥
।
शेशयीति । शेशेति शेशीतः शेश्यनि-शीङ इति
सानुबन्धकनिर्देशान्न गुणः, नापि रुटू , व्यतिशेश्यत इति
पिद्वचनेषु तु 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः । इति गुणः । शे-
शीयते भवता इत्यत्र भावे लकारे यकि 'शीङः, इति
सानुबन्धकनिर्देशादयक भवति ॥
* ख-तदि...... हरि......तौ तिदिटि किटि गतो ?]

·NEERINEETIREME .6 धातुवृत्तौ [शी. शाययति देवदत्तम् । अशीशयत् - अणावकर्मकात् । इति चित्तवत्कर्तृकत्वे नित्यं परस्मैपदम् । अन्यदा तूभयम् । अकर्मकत्वात्प्रयोज्यस्य कर्मत्वम् ॥ ग्रामोधिशय्यते - ' अधिशीस्थासाम् ' इत्याधारस्य क- मत्वात्तत्र लकारः । यकारादित्वादयङादेशः ॥ क भावे, शय्यते देवदत्तेन । कालभावाध्वगन्तव्यदेशेषु क- मसु आसिवत् भावे कर्मणि च लादयो भवन्ति । श- य्यते मासं देवदत्तेन , शय्यते मासो देवदत्तेन इत्यादि । अस्योपपादनं भवतावनुगन्तव्यम् । स्यादिषु चिण्वदिटि शायिष्यते इत्यादुदाहार्यम् । तदभावे कर्तृवद्रूपम् । कर्मकर्त- यंप्येवम् । लुङचेकवचने । अचः कर्मकर्तरि । इति चिण्सि- चौ । सिचः पक्षे 'चिण्वदिट्च' इति त्रैरूप्यं, अत्य- शायि अत्यशयिष्ट अत्यशाविष्ट इति ॥ इति ग्रहादि- N000 विशयी देशविशेषः विशयी देशे। पाठाणिनिः वृद्धचभावश्च ॥ खेशयः खशयः - 'अधिकरणे शेतेः । इत्यच । श- यवासवासिवकालात् , इत्यकालवाचिनः पूर्वपदात्सप्तम्या वाऽ लुक् । कालवाचित्वे तु पूर्वाहशयः इति लुगेव ॥ Mamachar पार्थाभ्यां शेते पार्श्वशयः । उरसा शेते रश्शयः पार्धादिषूपसङ्यानम् ' इत्यच् ॥

·७७ GUS mummm शीङ्.] अदादिः उत्तानशेते उत्तानशयः । एवं ऊर्ध्वशयः उत्ताना- दिषु कर्तृषु' इत्यच् ॥ दिग्धेन सह शेते दिग्धसहशयः दिग्धसहपूर्वाच' इत्यच् । दिग्धसहयोर्मयूरव्यंसकादित्वात् अस्मादेव निर्देशा- द्वा तत्पुरुषः । तेन शयशब्दस्य उपपदसमासः । सप्तमी- निर्देशाभावेप्युपपदाधिकारे विधानात् मुपि ' इत्यनुवर्त- नाद्वा उपपदत्वं दिग्धसहशब्दस्याविरुद्धम् । न्यासेप्युक्तं उ- पपदसमास इति ॥ . गिरिशः - 'गिरोडश्छन्दसि । इति डे टिलोपः । “सं- झाशब्दत्वाद्भाषायामप्ययं प्रयुज्यते तुरापार्डिति च " इत्या- "लोमादिलक्षणेन शप्रत्ययेन भाषाया- मपि गिरिश इति भवति इति । भाष्येपीदं वचनं प्रत्याख्यातं तद्धितो वा , त्रेयः । हरदत्तस्तु १ इति ॥ शयाळुः ‘आळुचि शीडो ग्रहणम् ' इत्यामुच् ॥ शयित:-- ‘मतिबुद्धि ' इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चया- थत्वात् वर्तमाने क्तः । अतिशयितो गुरु शिष्यः, अति- शयितो गुरुशिष्यण 'गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्, इति कर्तृकर्मणोः तः । उपसर्गवशात्सकर्मकोयम् । तदर्थ एव हि पाठः । सेटो निष्ठायां 'निष्टाशीङ्इति कित्त्व- निषेधाहुबः । सानुबन्धकनिर्देशाङ्लुकि कित्यमेवेति शे- श्यत इति 'एरनेकाच ' इति यण्भवति ॥ Gumaniacom ७ ·RAJASD अतिशायन - ल्युट् । 'अतिशायने । धातुवृत्ती [शी. तवः विशायः तवोपशायः' शयनं तव प्राप्तावसरमित्यर्थः- व्युपयोश्शेतेः पर्याये । इति घञ् । पर्यायादन्यत्र उपश- यः इत्यच् । पूर्वसूत्रात् अनुपात्यये ' इत्यनुवृत्त्यैव पर्यायत्वे सिद्धे पुनः पर्यायग्रहणात् 'अभिविधी भाव इनुण' । इति परमपीनुणं बाधित्वाभिविधावपि घनेव भवति उपशयो वर्तत इति । अभिविधिरभिव्याप्तिः। पर्यायशयनं सार्वत्रि- कमित्यर्थः ॥ शेरते अस्मिन्नगुळय इति शय:- पुंसि संज्ञानाम् । इति घः॥ शय्या-'संज्ञायां समज , इत्यधिकरणे स्त्रियां क्यप् ॥ शयनीयं--बाहुळकादधिकरणनीयर् ।। सुखशयनं पृच्छति सौखशायनिकः पृच्छतौ सुना- तादिभ्यः । इति उक् । अतिशये भव: आतिशायिकः- अध्यात्मादित्वाटुन् । अनुशतिकादित्वादुभयोरुदाहरणयोः उभ- यपदवृद्धिः । 'व्याप्तमातिशयिकेन रसेन ' इति माधप्रयो- गश्चिन्त्यः ॥ इति निपातना- अबाधकान्यपि निपातनानि इत्यतिशयनमि- त्यपि भवति ॥ संशयमापनस्सांशयिकोर्थः 'संशयमापन्नः' इति ठ- । अत्र यद्यपि कर्मवत्करपि संशयमापन्नत्वमस्ति, त- थापि संशयादिति पञ्चम्या निर्दष्टव्ये प्रकरणसिद्धायामपि ute Bala हीर्घः । आज ·Fathe पूज्य: प्रतीक्ष्य- १ इत्येव सूत्रम् । अन्ये शीङ्.] अदादिः ७९ द्वितीयायां संशयमितिशब्देन पुनरुपादानं कर्मणोत्र प्राधा- न्यख्यापनार्थमिति तत्रैवायं प्रत्ययः ।। स्सांशयिकस्संशयापनमानसः । इति वदन् घण्टुकस्तु सूत्रं साधारणं मन्यते । एतदात्रेयन्यासकारपदमश्चरीकारादयो न सहन्ते ॥ शोभनश्शयोस्यास्सुशर्यिका-कपि हूस्वे 'प्रत्ययस्थात्' इती- वम् । 'उदीचामातस्स्थाने ' इति निषेधस्तु न भवति, यकपूर्वस्वे धात्वन्तयोः प्रतिषेधः' इति ॥ शयुः अजगर: - भृमृशी' इत्युप्रत्ययः॥ आनकनूशीडियः' इत्यानकन् । शेवा लिङ्गाकृतिः -- ' शेवायहा ' इति वन्नन्तो निपात्यते ॥ शेवं सुखं - ' इणूशीभ्यां चन् ' इति वन ॥ शीधुः शीलं शैवालं शैवलं - शीडो धुग्लग्वालजलनः इति धुग्लग्वालवल इति प्रत्ययाः । अपरे ' शीङः स्थुक् इति पठन्त: प्रत्ययं द्वितीयादि मन्यन्ते । 'शीको धुक् त्रेयादयः 'बाहुळकाद्वालबुलबौ । इति । शीलशब्दश्शीलतेर्वा ॥ शेवलं-बाहुळकाद्वलन् । शेपः, शेपसी वृत्शीभ्यां रूपस्वाङयो रूपस्वाङ्गयोः पुच'. त्यसुनपुडागमश्च' यथासङ्ख्यं रूपे स्वाले च । अका- शयानकः स एवं Name , ·८० धातुवृत्तौ [शी, रान्तस्तु शेपशब्दः पप्रत्यये । उक्तं च कैयटपदमार्यो: अकारान्तोपि शेपशब्दोस्ति । इति । तथा च वार्तिक- मपि पयते 'शुनश्शेपपुच्छलाङ्ग्लेषु ' इति ॥ शिखा- 'शीडो निस्वश्च' , इति खप्रत्ययो नित हूस्वश्च धातोः ॥ शिखावलो मयूरः SAPN mar - ' दन्तशिखात्संज्ञायाम् ' इति म- त्वर्थीयो वलच ॥ शिखी - 'बीयादिभ्यश्च । इतीनिः ॥ शिवावलं नगरं 'शिखाया बलच् ' इति चातुर्रार्थ- को वलच् ॥ शिनिः क्षत्रियविशेषः - 'निप्रत्यये हस्वः' इति 'कार्त- कौनप' इत्यत्र न्यासे व्युत्पादितम् ॥ आत्मनेपदिनाबुदात्तौ ॥ ७ युतः युवन्ति यौषि यौमि यु मिश्रणे ॥ २४॥ एतदादयस्तोत्यन्ता उदात्ता उदात्तेतः ॥ यौति 'उतो वृद्धिलकि हलि' इति हलादौ पिनि सार्वधातुके वृद्धिः । अजादौ कि- त्युव ॥ युयाव युयुवतुः युयविथ युयुव युयाव युयव युयुविव - 'युकः किति । इतीणिषेधः क्रादिनियमेन बाध्यत इत्यु- क्तम् ॥

·यु.]
अदादिः
one
6
यविता । यविष्यति ॥
यौतु युतान् युनां युवन्तु युहि - हेरपित्त्वान्न गुणो नापि
वृद्धिः। यवानि यवाव आटि पित्वेप्यहलादित्वान्न वृद्धिः ॥
अयौत् अयुतां अयुवन् अयोः अयवम् ॥
युयात् युयातां युयुः युयाः युयातं युयात युयां युयाव
-पिद्वचनेषु यासुटो ङित्त्वेन पिच डिन्न भवति, इत्ति
पित्त्वाभावान वृद्धिः नापि गुणः । आशिषि, यूयात
यूयास्ताम्- 'अकृत्सावधानुकयोः' इति दीर्घः ॥
अयावीत् अयाविष्टां अयावी: अयाविएं - सिचि वृद्धिः ॥
यियविषति 'सनीवन्त , इत्यादिना सनो वेडागमः ।
गुणावौ । अनयोः द्विर्वचनेऽचि, इति स्थानिवद्भावा-
हाशब्दो द्विरुच्यते ।
ओः पुग्जि' इतीत्वम् । इडभावे,
युयूषति - ' इको बल, इति
सनः कित्त्वान्न गुणः ।
'अज्झनगमाम् ' इति दीर्घः ॥
— उतो दृद्धिः
इत्यत्र
6
योयूयते योयवीति योयोति
नाभ्यस्तस्य ' इत्यनुवृत्तेर्न वृद्धिः ॥
यावयति
। अयीयवत् - गौ कृतस्य स्थानिवद्भावन
युशब्दस्य द्विवंचने 'ओः पुयाण्जि' इतीचे दीघों लघो:'
इति दीर्घः ॥

·- ८२ धातुवृत्तौ कर्मणि, यूयते । यूयतां । अयूयन । यूयेत – यकि अकृ- त्सार्वधातुकयोः' इति दीर्घः । स्यादिषु चिदिले, याविष्यते । अयाविषातां। याविषीष्ट। याविता । अन्यदा यविष्यते। अयविषातां । यविषीष्ट । यविता इत्यादि । लुङिडोमि मूर्ध- न्यविकल्पनाचातूरूप्यम् । लुकेकवचने 'अचः कर्मकर्तरि ' इति पक्षे सिच् । तस्य च 'वा , इति अयावि अयाविष्ट अयविष्ट इति नरूप्यम् ॥ वा चिदिन याव्यम् – 'आ सुयुवपिरपिलपित्रपिचमश्च ' इति ण्यत् । वृद्धौ धातोस्तन्निमित्तस्यैव , इत्यावादेशः इत्यावादेशः । यव्यामिति युनातेति । सानुबन्धकत्वादिह नास्यग्रहणमिति न्यासे ॥ योत्रम् - 'दानी' इत्यादिना ष्ट्रन् । संयाव:- ' समि युद्धदुवः । ऋदोरपू॥ इति घञ् । समोन्यत्र - प्रयवः MAIN " उद्यावः उदि श्रयतियौति' इति घञ् । यौतीति नि- देशात युनातेरुद्यक इति । उद्यावो भक्ष्यविशेषः अध्या- यन्यायोचाव, इति संज्ञायां करणाधिकरणयोनि नि- पात्यते ॥ यूति: - ' ऊतियूति' इति क्तिनि दीर्घत्वमन्तोदात्तत्वं च निपात्यते । ग्रहयुतिरित्येतत्तु युनातेः । यूनीति नि- पातनं यौतेरेवेति वृत्तिन्यासयोः ॥ .

·अदादिः यौत्यत्र रसादिकमिति यवः पुंसि संज्ञायाम् । इति घः॥ यवनः – नन्दादित्वाल्ल्युः ॥ दुष्टो यवो यवानी । यवनानां लिपिः यवनानी- ' इन्द्रवरुण ' इत्यादिना ङीषानुको । 'यवाहोणे, । यवनालिप्याम् ' इत्युक्तम् । यवनीमुखपद्मानाम् ' इति प्रयोगः पुंयोगलक्षणे ङीपि ॥ Omane , पवानां भवनं क्षेत्रं यव्यं, यवक्यम् - 'यवयवकपष्टिका- हत्' इति यत् ॥ कः यव एव यवकः । यवस्य विकारो. यावः स च याव- यावादिभ्यः कन् । इति कन् । रञ्जनद्रव्ये याव- कमिति संज्ञायां ण्वुल.॥ SHAINA यवमान्-'मादुपधायाश्च' इति वत्वं इति निषेधान्न भवति ॥ . अयवादिभ्यः । , युत्वा । युतः युकः किति ' इतीणिषेधः । युतमि- त्यत्र यस्य विभाषा' इति वाऽनिट्त्वम् ।। यूपः medy कुयुभ्यां च ' इति पप्रत्ययो दीर्घश्च ॥ यूका 'अजियुधूनीभ्यो दीर्घश्च । इति कनि दीर्घः॥ यवसम् - 'ऋतन्यजि, इत्यादिना सप्रत्ययः। यवास:- 'अन्येषामपि दृश्यते । इति दीर्घः ॥ D ·40- धातुवृत्तौ [यु. युवा कनिन्युवृषितक्षि ' इत्यादिना कनिन् । भसं- ज्ञायां 'श्वयुवमघोनामतद्धिते । इति सम्प्रसारणे यून इ- 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् । इति पूर्वस्य स- म्प्रसारणनिषेधः ॥ त्यादि । 6 युव' ७ . यूनो भावकर्मणी यौवनं यौवनिका हायनान्तयुवा- दिभ्यो' ' ' द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च ' इत्यण्वुत्रौ । स्वभावा- हुअन्तस्स्त्री विषयः । इति सम्प्रसारणं 'अ- तद्धिने, इति निषेधान्न भवति । 'नस्तद्धिते । इति टिलोपोपि न भवति । 'अन्' प्रकृत्याऽके राजन्यमनुष्य- युवान: ' इति चात्रोः प्रकृतिभावात् ॥ यविष्ठः यवीयान् - स्थूलदूर इत्यादिना इष्टेयसुनोः यणादिपरलोपे पूर्वस्य च गुणः ॥ कनिष्ठः कनीयान् – 'युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम्' इति वा कनादेशे 'प्रकृत्यैकाच् । इति प्रकृतिभावः ॥ " , यवयति कनयति - ' णाविष्टवत् । इति यणादिलोप- गुणौ । युवाल्पयोः कनादेशश्च पक्षे । भाष्यकारप्रयोगाट्ट- द्धचभावः ॥ GANRAID स्त्रियां यूनस्तिः । इति तिप्रत्यये युवतिः सर्वतो- क्तिनादित्येके' इति डीषि युवतीति । युवतीः पश्येत्यादौ लिङ्गावशिष्टपरिभाषया श्वयुव इति सम्प्रसारणं न *ख-...ञ् स्त्री.

·यु.] अदादिः भवति, वादीनां प्रसारणे प्रतिषेधार्थम्, इत्युक्तत्वात् । नकारान्तग्रहणमनकारान्त- तिप्रत्यये यूनः पदत्वा- बलोपः ॥ C , - पया हायनान्त" . । १ तस्य समूहः 9 युवतीनां समूहो यौवनं* भिक्षादिभ्यो इत्यण। युवत्या भावकर्मणी यौवनं यौवनिका - लिङ्गविशिष्टपरिभा- इत्यण , मनोज्ञादित्याहुञ्च । स्याढे तद्विते , इति पुंवद्भादः सर्वत्र भिक्षादिषु युवतिशब्दस्य पाठसामर्थ्यापुंवद्भावो न ' इति वृत्तौ । सा- मयं च यदि स्यात्युंवद्भावः । अस्थाडे तद्धिते पुंवद्भा- सिद्धश्च प्रत्ययविधौ इति प्रत्यये भाविनि पूर्व- मेव पुंवद्भावविधानात् युवशब्दस्य च कनिनन्तत्वेनाबुदात्त- त्वात इत्येवाणि सिद्धे पुनः पाठः । पुं- वगावे तु युवतिशब्दस्य ' प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वात् अनुदा- तादित्वात् अनुदात्तादेः । इत्यत्रो बाधनाथः पाठो यु- ज्यते । यथा तु वार्तिकं तथा पुंबद्भाव इप्यते । यदा- भिक्षादिषु युवतिग्रहणानर्थक्यं पुंवद्भावस्य सिद्धत्वाल- त्ययविधौ , इति ॥ युवखलतिः, युवा खलतिः, युवतिः खलति: लतिपलितवलिनजरतीभिः । রনি ৰিহমাশ: विशिष्टपरिभाषया युवतिशब्द ग्रहणम् । तस्य · पुंव- कर्मधारय ' इति पुंवत्वम् । एवं युवपलितेत्यादि । जर- तीशब्देन स्त्रीलिङ्गेन युवशब्दस्य सामानाधिकरण्यानौचित्या- *क-यौवतं. *क-...ते इति. HINMARI युवा ख- १ ·धातुवृत्तौ [यु. दुवतिशब्दस्य समासः । युवजरन् इत्येतत्तु जरद्भिरिति पाठादिति व्याख्यातारः । स्त्रीलिङ्गपाठस्तु लिङ्गविशिष्टपरि- भाषायाः ज्ञापनार्थः ॥ इभयुवति: - पोटायुवति' इत्यादिना विशेषणसमासः ॥ आर्ययुवानौ - अत्र 'प्रातिपदिकान्त ' इति णत्वं 'यु- वादीनां प्रतिषेधः । इति निषिध्यते । आर्ययून इत्यादौ 'प्रातिपदिकान्त, इति एकाजुत्तरपदे' इति च णत्वं युवादीनां प्रतिषेधः ' इत्येव निषिध्यते ॥ अयममिश्रणार्थोपि । तथा च दृश्यते । अयुतसिद्धानामा- धार्याधारभूतानाम् ' इति । युञ् बन्धने इति यादौ । यु जुगुप्सायां इत्याकुस्मीयः ॥ रु शब्दे ॥२५॥ va रौतीत्यादि यौतिवत् । विशेषस्तु तुरुस्तुशम्यमस्सा- धातुके ' इति हलादौ सार्वधातुके पक्षे ईडागमश्शब्धि- पये रवीति रुवीत इत्यादि । अशविषये तु सार्वधातु- कस्य विकरणेन व्यवधानादीटोप्रसङ्गः ।। करूपति 'सनि ग्रहगुहोश्च ' इत्यनिट्त्वम् ॥ रोरूयते । रोरवीति । रोरोति । रोरुतः । रोरुवी- म: - प्रकृतिग्रहणन्यायेन 'तुरुस्तु ' इतीटो विकल्पः ॥ चलनशब्दार्थात् ' इति युच् ॥ । mus रखणः ·अदादिः ८७ रवाः" संराव: उपसर्गे रुवः' इति घञ् । 'प्राणा उप- इति प्रयोगः पुंसि संज्ञायाम् । घे द्रष्टव्यः । उपसर्ग इति वचनात् अनुपसृष्टादपि रवः । बाहुळका- दुञपीत्यात्रेयः रावः इति ॥ आराव: आरवः SOUNIA 'विभाषाऽङि रुप्लुवोः' इति पक्षे घन् । तदभावेऽपू ॥ रविः --'अच इः' इतीप्रत्ययः ॥ । तुरुस्तुशम् ' इत्यत्र वृत्तौ 'तु इति सौनो धातुः ' इति । अत्र न्यासे वृद्धचर्थ इत्येके । हिंसार्थ इत्यपरे तस्य च लुग्विकरणित्वं स्मयते , इति । वर्धमानश्च – 'तु वृद्धिहिंसयोरदादौ स्मयते । इति । हरदत्तस्तु - वृद्धचर्थत्वम- भिधाय । गत्यर्थ इत्येके । हिंसार्थ इत्यपरे इति । त्रि- प्वपीति बोधिन्यासे । 6 उत्तवीतीति बहुळं छन्दसि । इति शपो लुक् ” इति पदमार्या यदृश्यते तहुविन्यस्त- काकु [क] पदजनितभ्रान्तिभिः लेखकैरिहापि शम्यमोर्वक्ष्यमाणं लिखितमिति बोद्धव्यम् । न तु तामाण्यादयं न्याय्यविक- रण इति । न्याय्यविकरण वे हि न्यासादिविरोधस्स्यात् । किञ्च, ' शम्यमोश्छन्दसि विकरणस्य च लुकि हते ह- लादिसार्वधातुकमनन्तरं सम्भवति ' इति वृत्तिविरोधस्स्यात् ॥ तौतीत्यादि रौतिवदुदाहार्यम् ॥ ' उतां च कस्नुद्री क्षुवं तथोर्णोति मथोयुणुक्ष्णुवः ।।

·[रु. धातुवृत्ती इत्यत्र सेटकरणेऽस्यापाठादनिट्त्वम् । तोता। तोष्यति इत्यादि ॥ थलि क्रादिनियमादिडिकल्पः तुतोथ तुतविथ इति ॥ तुतावयिषति । अतूनवदित्यत्र अभ्यासस्य पुयजपरत्वाभा- वात् इत्वं न भवति ॥ आपिशलास्तु- 'तुरुस्नुशम्यमस्सार्वधातुके छन्दसि ' इति पठन्तः सर्वत्रेदं छान्दसमाहुः । रवत इति गतिरेषणयो- इशपि ॥ गु स्तुतौ ॥ २६॥ नौतीत्यादि यौतिवत् ॥ un नुनावयिषति । अनूनवत् इत्यत्र पुयजपरत्वाभावात् अ- भ्यासस्य नेत्वम् ॥ नुनूषति 'सनि ग्रहगुहोश्च ' इत्यनिट्वे* · इको अल इति सनः कित्त्वे ( अज्झन ' इति दीर्घः ॥ प्रणौति- ' उपसर्गादसमासेपि । इति णत्वम् । प्रणुनाव इत्यादौ उभौ साभ्यासस्य । इति साभ्यासस्यानिनेणत्ववि- धानात् ज्ञापकात् णत्वात्पूर्वमेव द्विवचनमिति परस्य णत्वं न भवति, व्यवधानात् । न च णत्वस्य द्विवंचने पूर्वत्रा- सिद्धत्वेन णत्वं न भविष्यतीति वाच्यम् । । पूर्वत्रासिद्धीय- श्क-इति नित्यानित्त्वे.

·८९ उभौ सा- इति तक क्षु.] अदादिः मद्विर्वचने' इत्युक्तवादित्यात्रेय: । हरदत्तस्तु भ्यासस्य ' इत्यनेन ‘पूर्वत्रासिद्धमद्विवचने' इत्यस्यानित्यत्वं ज्ञाप्यत इति णत्वस्यासिद्धत्वात् नुशब्दस्य द्विवंचने परस्य व्यवधानादणत्वमाह ।। आनुते सृगालः आङि नुपृच्छयोरुपसख्यानम् ' । आङ्पूर्वोयं स्वभावात् उत्कण्ठापूर्वके शब्दने वर्तते । तदुक्तं न्यासे 'अयं धातुरुत्कण्ठापूर्वके शब्दने वर्तते , इति । कैयटपदमञ्जोरप्युदाहरणस्य सोत्कण्ठं शब्दं करोतीत्यर्थ उक्तः ॥ आनुवाते आनुवते आनुषे आनुवे आनुवहे ॥ आनुनुवे आनुनुविधे आनुनुविध्ये आनुनुविढे आनुनुव- हे । आनविता । आनविष्यते । आनुतां आनुष्व आनवै आनुन आनुथाः आनुवि । आनुवति आनुवीथाः आनुवीय । आशिषि, आनविषीष्ट आनविष्ट आनविष्टाः आनविषि। आनुनूषते ॥ यङ्लुक्यप्वयं तब्बति आनोनुत इति । दीर्घान्तोय तुदादौ ॥ टु क्षु शब्दे ॥२७॥ क्षौति । चुक्षाव । क्षवितेत्यादि यौतिवत् ॥ विक्षावः वौ क्षुश्रुवः १ इति घन ॥ He 12 ·। ९० धातुवृत्तौ क्षवथुः द्वितोऽथुच् ॥ क्षुमा, अतसी अर्तिस्तु ' इत्यादिना मन् , बाहुळका- दगुणत्वम् ॥ क्षुर:- 'ऋन ' इत्यादिना रन् । arma क्ष्णु तेजने ॥२८॥ क्ष्णौति । चुक्ष्णावः चुक्ष्णुवतुः चुक्ष्णुवुः । क्ष्णविता इत्यादि यौतिवत् ॥ संक्ष्णुते शस्त्रम् । संचुक्ष्णुवे । संक्ष्णविता । संक्षणविष्यते। संक्ष्णुताम् । समक्ष्णुत । संक्ष्णुवीत । संक्ष्णुविषीष्ट । समक्षणविष्ट । संचुक्ष्णूषते - ' समः क्ष्णुवः ' इति तङ् ॥ ष्णु प्रस्त्रवणे ॥ २९॥ स्नौति । सुष्णाव । नविता । नविष्यति । स्नौनु । अनौत् । स्नुयात् । स्नूयात् । अनावीत् ॥ मुस्नूषति - ' स्तौतिण्योरेव ' इति न पत्वम् ॥ 'सोष्णूयते । सोष्णोति ॥ नावयति । असुष्णवत् ॥ कर्मणि, स्नूयते । सुष्णुवे सुष्णुषे सुष्णुध्वे मुष्णुवहे । स्नो- ता। खोप्यते । स्नूयताम् । अस्नूयत । स्नूयेत । सोषीष्ट ।

·९१ - •ष्णु.] अदादिः अन्नावि अलोषातामित्यादि । स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते। इत्यात्मनेपदेन समानपदस्थस्य स्नुक्रमिभ्यां परस्य बलादे- रार्धधातुकस्येण्णिषेधः । प्रस्नवितेवाचरति प्रस्त्रविनीयते इ- त्यात्मनेपदेन समानपदस्थत्वेपि निषेधादन्तरङ्गत्वात्मागेवेडाग- मः प्रवर्तन इति पदमार्यादौ स्थापितम् । अस्माभिरपि हि क्रमतावेवं प्रतिपादितम् । स्यादिशु पक्षे चिण्वदिटि स्नाविष्यत इत्यादुदाहार्यम् ॥ - कर्मकतरि तु ' न दुहस्नुनमा यक्विणौ । इति यकिणौ न भवतः । प्रस्नुते गौत्स्वयमेव । प्रस्नुना गोस्वयमेव । प्रास्नुन गौस्स्वयमेव । प्रस्नुबीत गोस्वयमेव । प्रानोष्ट गोस्स्वयमेव । ननु ' कर्मवत् । इत्यतिदेशेन प्राहे 'चिण्मावक- मणोः, इति चिणि न दुहस्नुनमाम् ' इति प्रतिषिद्धपि, अचः कर्मकर्तरि ' इति वैकलिपकश्चिण पक्षे कस्मान्न भ- विष्यति । न चैवं सति स्नुग्रहणमनर्थकं स्यादिति वा- च्यम् । तस्य यतिषेधार्थत्वेनाप्युपपत्तेः । नैष दोषः, मवदित्यतिदेशेन नित्यं प्रातस्य चिणः स विकल्पः । अ- न दुहस्नुनमाम् ' इति चिणोतिदेश एव निषिध्य- ते । तथा च दृत्तिः ‘प्राप्तविभाषेयम्' इति । न चो- भयत्रविभाषाश्यणेन चिण:* प्रसङ्गः । आश्रीयमाणेप्युभवत्र- विभाषात्वे यतः परत्वात न दुहस्नुनमा ' इति निषेध एव भविष्यति । अनानेयः न दुहस्नुनमाम् इति चिण्व- स्य तु *क-...यणे चिण:.

·९२ धातुवृत्तौ द्भावस्यापि निषेध: " इत्याह । सूत्रे वृत्तौ च यकिणोरेव निषेध इति तस्याभिनायो मृग्यः ॥ स्नुषा 'स्नुवश्चिकृत्यृषिभ्यः क्सः ' इति क्सः ॥ युप्रभृतय उदात्ता उदात्तेतः । तौतिस्त्वनुदात्तः ॥ Da ऊर्गुञ् आच्छादने ॥३०॥ रेफस्य तु उदात्त उभयतोभाषः ॥ ऊर्गुते ऊर्गुवाते ऊर्गुषे ऊर्युवे ऊर्गुवहे ॥ ऊर्जुनबे अर्जुनविषे अर्जुनविश्वे अर्जुनविटे अर्जुन- वे अणुनुविवहे - ' असंयोगालिकित् ' इति लिटः कित्त्वा- न गुणः । 'अनादेर्द्वितीयस्य ' इति नुशब्दस्य द्विवचनम् , नन्द्राः' इति न भवति । नोपधोयम् । ण- त्वं तु साहितिकम् । तच्च द्विर्वचने सिद्धमिति कृते द्वि- वचने पूर्वस्य णत्वम् । परस्य तु व्यवधानान भवति । 'पू- वत्रासिद्धीयमद्विवचने' इत्येतत् ‘उभौ साभ्यासस्य ' इति लिङ्गान प्रवर्तत इति नौतावुक्तम् । —सूचिसूत्रि ' इत्यत्र हरदत्तेनाप्ययमर्थस्स्फोरितः । — ऊर्जूतेश्चोपसङ्ख्यानम् ' इत्या- प्रतिषेधः ॥ उणुविता ऊर्णविता । ऊणुविष्यते ऊर्णविष्यते- 'विभाषो- ोः । इतीडादेः प्रत्ययस्य पक्षे डिवान गुणः ॥ उणुतां ऊर्गुष्व ऊर्णवै - आदि गुणावौ ॥

·WARNIMAR ९३ अन्यदा ऊर्गुञ् .] अदादिः और्गुत और्गुथाः औणुवि औ वहि ॥ उMवीत ऊर्गुवीयातां ऊर्गुबीथाः कर्णवीय उर्मुविवहि । आशिषि, ऊर्गुविषीष्ट ऊर्णविषीध्वं ऊर्गुविषीद्वं ऊणुविषीय डिवपक्षे उवङ गुण:* * ॥ और्णविष्ट और्णविष्टा: और्णविषि । ङित्त्वपक्षे उवा- दाहार्यः, औणुविष्टेत्यादि । ऊर्णीति ऊर्णोति ऊणुनः ऊर्गुवन्ति ऊौषि ऊर्णोषि ऊौमि ऊर्णोमि - 'ऊोंतेविभाषा, इति हलादौ पिति सार्वधातुके पक्षे वृद्धिः । अन्यदा गुणः ॥ ऊर्णनाव ऊर्जुनुवतुः ऊर्जुनविथ अर्जुनविथ ऊर्णनुदिव उdनविव 'विभाषोर्णो: ' इति ङित्त्वविकल्पनात् पक्षे उ- वङ् । अन्यदा गुणः । अन्यत्र असंयोगालिकित । इति नित्यं कित्त्वादुवडेव ॥ उर्णविता अणुविता । उपविष्यति ऊर्तुविष्यति । ऊौतु अर्णोतु ॥ और्णोत् औणुतां और्णोः और्णवम् ऊोतेः। इत्यधिक- त्य ‘गुणोपृक्ते' इति वृद्धचपवादो गुणः ॥ उर्गुयात् ऊर्गुयाः ऊर्गुयाय् – 'ङिच्च पिन्न भवति । इति पिस्वाभावान वृद्धिः । नापि गुणः । आशिषि, ऊर्णया- दित्यादि ॥ | अर्णानु * ख-अन्यदा अर्णविषीष्टेत्यादि. क-वृद्धयभावः । अन्यत्राजादावुवङ्.

·धातुवृत्ती [अर्णम् . और्णावीत और्णावीः और्णाविषम् जीतेर्विभाषा इ- तीडादौ परस्मैपदे परे सिधि वा वृद्धिः । अन्यदा गुणो- ऽङित्त्वपक्षे । ङित्त्वपक्षे तूबङ् , और्णवीत् औ वीत् इत्यादि । Pune ऊर्जुनूपति अर्जुनविषति अर्जुनविषति सनीवन्त, इ- तीडभावपक्षे । इको झलू ' इति कित्त्वम् । इटि तु पूर्व- विद्वा ङित्वम् ॥ अत एव ऊर्णोनूयते -- ' सूचिसूनि ' इत्यादिना यड् ॥ ऊोनौति 'उतो वृद्धि कि हलि ' इति वृद्धिः । ' नाभ्य- स्तस्य । इति निषेधः अभ्यस्तस्येहानङ्ग वान्न भवति । 'ऊ- ोतेर्विभाषा ' इति वृद्धिविकरूपस्तु दिनपा निर्देशान्नाश- यः*। गुणोक्त इति गुणश्नायुक्त । ऊर्णोनुवन्तीत्यत्र · अदम्यस्तात् । इत्यद्भावो न भवति , भ्यस्तस्यानङ्गत्वात् । पारायणिकास्तु अङ्गस्येत्यनाभित्य अ- द्भावमिच्छन्ति । अङ्गाधिकारः कथं बाध्येतेति तच्चिन्त्यम् । लुङि 'जर्णोतेः ' इति स्तिपा निर्देशात् वृद्धिविकल्पो नेति नित्या सिचि वृद्धिर्भवति, और्णोनावीदित्यादि । 'विभाषो- ोः । इति ङित्त्वपक्षे उवङि और्णोनुवीदित्यादि ॥ कर्णावयति । औणुनुवत् – अत्र ‘णौ कृतं स्थानिवत् । इति नुशब्दस्य द्विवचने उपधाहस्वत्वे — दी? लघोः । इत्य- . क-......शान भवति यङ्लुकि.

·ATTA ऊर्णन.] अदादिः भ्यासस्य दी? न भवति, चङरे णौ यदडं तस्य योभ्या- सः इति सूत्रार्थव्यवस्थापनात् । अत्र त्वङावयवस्य अभ्या- सो न त्वङ्गस्य ॥ ऊर्तुत्वा – 'थुकः किति' इत्यनिट्त्वम् । अत्र यद्यप्ये- काच इत्यनुवर्तते ; तथापि न दोषः, अस्य नुवद्भावात् । उक्तं १ WHHINAR man comes वाच्य ऊर्णोनुवद्भावो यङसिद्धिः प्रयोजनम् । आमश्च प्रतिषेधार्थमेकाचश्चेडुपग्रहात् ॥ इति । ऊर्णोतेर्नुलोपश्च । इत्युप्रत्यये नुशब्दलोपः ।। 'महति हस्त्रश्च । इति हस्त्रश्च धातोः ॥ रम्भव ऊरु यस्यास्सा रम्भोरू: ऊरूत्तरपदादौपम्ये, इत्यूनत्ययः ॥ संहितोरू: शफोरूः लक्षणोरूः वामोरूः ।संहितश- फलक्षणवामादेश्च' इत्यूर्वन्ताबहुप्रीहेः प्रत्ययः । फशब्दसंहितपर्यायः ॥ सहितोरूः, हितेन सहितं सहिनम् । सहोरूः, सहश- ब्दस्सहितवचनः 'सहितसहाभ्यां च ' इत्यू ॥ अतिशयेन उरुः वरिष्टः, वरीयान् ।। उरो वकर्मणी वरिमा - पृथ्वादित्वादिमनिच् । 'प्रियस्थिर' इत्यादिना वरादेशः ॥

·धातुवृत्तौ [ऊर्जुञ् . उरुमाचष्टे वारयति - अत्र ‘णाविष्ठवत् , इति वरादेशे वृद्धिः । टिलोपस्तु प्रकृत्येकाच्' इति प्रकृतिभावान भ- वति ॥ ऊर्णा- 'ऊोतेर्ड: । इति डप्रत्ययः ।। युसू । उर्णायु: - 'ऊर्णाया युस्' इति मत्वर्थीयो सित्त्वात् 'सिति च ' इति पदत्वाद्भत्वाभावात् 'यस्य ' इति लोपो न भवति ॥ 6 ऊर्णा नाभौ यस्या ऊर्णनाभः अच्' इति योगविभा- गात् अचू समासान्त: 'डचापोस्संज्ञाछन्दसोः, इति हस्वः ॥ यु अभिगमने ॥३१॥ अनुदात्त उदात्तेत् ॥ द्यौति ॥ दुद्याव दुवा वतुः दुद्यविथ दुद्योथ दुग्रोथ दुधुव दुद्याव दुधव दुद्युविव - क्रादिनियमादिट् । थलि भारद्वाजनियमा- द्विकल्पः ॥ होता । गोप्यति । दौतु दुहि बवानि । अद्यौत् अतुतां अद्यौः अद्यवम् । [यात् गुयातां गुया: युयाम् । आशिषि, दूयात् इत्यादि । अद्यौषीत् अद्यौष्टां अद्योषी: अद्यौषम् ॥ दुयूषति । दोश्रूयते । दोद्योति ॥

·कु.] अदादिः । द्यावयति । अदुद्यवत् ॥ द्युत्वा । द्युतः । 'केचिदस्य सेट्त्वमिच्छन्ति । इति धा- तुपारायणे । तत् , 'उतां च रुस्नुवो क्षुवं तथो!तिमथो युणुक्ष्णवः ।' इति उकारान्तसेवरिगणने पाठाभावात् इच्छामात्रम् ॥ षु प्रसवैश्वर्ययोः ॥ ३२॥ 'ओमिति ब्रह्मा अनुदात्त उदात्तेत् । प्रसवोऽभ्यनुज्ञा । प्रसौति ॥ सुषाव । सोता इत्यादि युवत् । असौषीदित्यत्र स्तुसुधूनचः , इतीण्ण भवति, यतस्तत्रोमयतो ङित्साहच- र्यात् निस्सुनोतेरेव ग्रहणम् । न पुनरस्याङितो लुम्विक- रणस्यापि ॥ सुषवी प्रसवशिला पचाद्यच । सुषामादित्वात् षत्वम् । गौरादित्वात् ङीष् । धात्वन्तराद्वा ।। कु शब्दे ॥३३॥ अयमप्यनुदात्त त्त उदात्तेत् ॥ कौति । चुकाव चुकविथ चुकोथ चुकुविव । कोता इत्यादि पूर्ववत् ॥ चोकूयते । चोकोति । चोकवीति - इत्यत्र ‘में कंवते: इत्यभ्यासस्य चुत्वनिषेधः शपा निर्देशान्न भवति ·धातुवृत्ती [कु. कविः - 'अच इ: , इतीप्रत्ययः ॥ cmum कवेः कर्म काव्यम् - ब्राह्मणादित्वात* प्यञ् ॥ अव्यक्तशब्दे कवत इति गतं शपि । अयमनिट् इति कौतेरनन्तरं नोक्तः ॥ ष्टुञ् स्तुतौ ॥ ३४॥ अनुदात्त उभयतोभाषः ॥ स्तुते स्तुवाते सुवते स्तुषे स्तुध्वे स्तुवे स्तुवहे ॥ तुष्टुवे तुष्टुवाते तुष्टुविरे तुष्टुषे तुष्टुवे तुष्टुवहे - अ- भ्यासे खयः शेषः । क्रादिषु पाठादिडभावः ॥ स्तोता । स्तोप्यते । स्तुतां स्तुवातां स्तुष्व स्तुध्वं स्तवै । अस्तुत अस्तुवातां अस्तुथाः अस्तुवि । स्तुवीत स्तुवीयातां स्तुवीथाः स्तुवीय । आशिषि स्तोषीष्ट इत्यादि । अस्तोष्ट अस्तोषातां अस्तोष्टाः अस्तोवं अस्तोषि ॥ हलादौ सार्वधातुके शब्विषये यदा तुरुस्तु शम्यमः' इतीट् तदा स्तुवीते स्तुवीषे स्तुवीचे स्तुवीवहे । स्तुबीतां स्तुवीव स्तुवीध्वम् । अस्तुवीत अस्तुवीथाः अस्तुवीध्वं अ- तुबीवहि इति । लिङि सलोपेऽहलादित्वान्नेट्सङ्गः । अ- स्यत्र सार्वधातुके विकरणेन व्यवधानान्नास्तीटः प्राप्तिः ॥ * ख-ब्राह्मणादिषु दर्शनात्.

·टुञ्.
अदादिः
स्तौति स्तवीति स्तुतः स्तुवीतः स्तौषि स्तवीषि स्तो-
मि स्तवीमि स्तुवः स्तुबीवः – तिप्सिपोरीले गुणः ।
अन्यदा वृद्धिः । अन्यत्रेटि सर्वत्रोवङ् ॥
तुष्टाव तुष्टोथ तुष्टुव – थलि भारद्वाजनियमं बाधित्वा
पुरस्तात्प्रतिषेधारम्भसामात् क्रादिप्रतिषेध एव भवति ॥
स्तोता स्तोष्यति ॥
स्तोतु स्तवीतु स्तुतात् स्तुवीतात् स्तुतां स्तुवीतां स्तु-
1. वन्नु स्तुहि स्तुवीहि – हेरपित्त्वान् ङित्त्वान्न गुणो नापि
वृद्धिः । स्तवानि ॥
॥
अस्तीत् अस्तवीत् अस्तुतां अस्तुबीतां अस्तुवन् अस्तौः
अस्तवीः अस्तवं अस्तुव अस्तुवीव ॥
स्तुयात् तुवीयात् स्तुयातां स्तुवीयातां सुयुः स्तुवीयुः
स्तुयाः स्तुवीया: स्तुयातं स्तुवीयातं स्तुयां स्नुवीयाम् -
अत्र यासुटि पिवचनेषु ' उतो वृद्धिलकि हलि' इति
वृद्धिः ‘ङिच्च पिन्न ' इति पित्त्वनिषेधान्न भवति ॥
आशिषि, स्तूयादित्यादि ॥
अस्तावीत् अस्ताविष्टां अस्तावीः अस्ताविषम्
धयः परस्मैपदेषु ' इतीटि सिचि वृद्धिः ॥
अभिटौति अभ्यटौत् - ' उपसर्गात्सुनोति । प्राविया
तादयवायेपि ' इति षत्वम् । पर्यस्तोत् पर्यष्टौत सि.
NAAD

·१०० na इति षत्वम् । धातुवृत्तौ [ष्टुञ्. वादीनां वाड्डचवायेपि ' इति परिनिविभ्यः परस्य अडच- वाये वा षत्वम् ॥ अनिष्टुत् - 'क्विच ' इत्यमावुपपदे विप् ॥ अमिष्टोमः । ज्योतिष्टोमः । आयुष्टोमः अतिस्तु ' इत्या- दिना मन्प्रत्ययान्तस्स्तोमशब्दः । एते यज्ञविशेषाः । नेस्तुत्स्तोमसोमाः । ज्योतिरायुषस्तोमः' परिस्तोम इत्यत्र उपसर्गात् ' इत्यादिना षत्वम् ' उणा- दयोव्युत्पन्नाः ' इति न भवति ॥ स्तुत्यः - ' एतिस्तु ' इत्यादिना क्यप् । क्यविति वर्तमाने पुनः क्यग्रहणात् अवश्यस्तुत्यः इत्यत्राप्यावश्यके ण्यतं बाधि- त्वा क्यबेव । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः लुम्पेदवश्यमः कृत्ये, इत्यवश्यमो मलोपः ॥ ग्रावस्तुत् भ्राजभास ' इत्यादिना ताच्छील्ये क्विप् ॥ आयतस्तूः 'विब्वचि, इत्यादिना विब्दीघौं ॥ स्तोत्रम् 'दानी' इत्यादिना ट्रन् ॥ - 'प्रे हुस्नुस्नुवः' इति घञ् ॥ यज्ञकर्मणि छन्दोगा यत्र देशे समेत्य स्तुवन्ति स संस्तावः । 'यज्ञे समि सुवः' इति घबू । अन्यत्र सं- स्तवः ॥ स्तूंयते अनयेति सुतिः श्रुयजीषिन्नुभ्यः करणे इति क्तिन् ॥ OUND . प्रस्तावः व्युत्पन्नानि. +ख-यजिदृशि ·- बून्.] अदादिः स्तवमर्हति स्तव्यः दण्डादेराकृतिगणत्वात् यदित्यात्रेयः॥ संस्तवानः सम्यानच् स्तुवः इत्यानन् । अयं ब- हुलवचनात् केवलादपि भवति । निच्च भवति | 'मृडा जरित्रे रुद्र स्तवानः । इति ॥ raisune " ब्रू व्यक्तायां वाचि ॥३५॥ अनुदात्त उभयतोभाषः ॥ ब्रूने ब्रुवाते ब्रुवते ब्रूषे ब्रुवे ॥ ऊचे ऊचातें ऊचिषे ऊचिध्वे ऊचे ऊचिवहे - 'ब्रु- वो वचि: ' इत्यार्धधानुकविषये वच्यादेशः । ‘वचिस्वपि ' इति सम्प्रसारणे द्विवचनम् ॥ वक्ता वक्तासे वक्ताहे। वक्ष्यते -'पचिवचिं । इति व्या- घभूतिवचनादनिट्वम् ॥ ब्रूनां ब्रुवातां ब्रूव ब्रूध्वं ब्रवै ब्रवावहै । अब्रूत अब्रू- था: अब्रुबि । ब्रुवीत ब्रुवीयातां ब्रुवीथाः ब्रुवीय ब्रुवीवहि ॥ आशिषि, वक्षीष्ट वक्षीष्टाः वक्षीय - आर्धधानुकत्वात् वच्यादेशः॥ .. अवोचत आवोचेतां अवोचत अवोचथाः अवोचि अ. वोचावहि - 'अस्यतिवक्ति, इति च्लेर करि । वच उम् ' इत्युमागमो मित्त्वादन्त्यादचः परः । आगुणः ।। * इदं वाक्यं ख. कोशे न दृश्यते.

·१०२ धातुवृच्चै [ब्रून. अवक्ष्यत ॥ सर्वे वेषु वचिग्रहणेषु आदेशस्यापि ग्रहणं वृत्त्यादावुक्तम् ॥ ब्रवीति ब्रूनब्रुवन्ति ब्रवीषि ब्रूथः ब्रूथ ब्रवीमि ब्रू- वः – “ब्रुव हीट् ' इति हलादे: पित डीडागमः ॥ आह आहतुः आहुः आस्थ आहथुः- "ब्रुवः पञ्चाना- मादित आहो ब्रुव: ' इति ब्रुवो लटः परस्मैपदानां आ- दितः पञ्च णलादयो हि यथासङचं भवन्ति । धातोश्चा- हादेशः । अकार उच्चारणार्थः । थलि आहस्थः । इति हकारस्य थकारे ‘खरि च ' इति चलम् । आत्थ इत्यत्र स्थानिवद्भावेन ब्रुव होण्ण भवति, 'आहिभुवोरीप्रतिषेधः' ७ इति निषेधात् ॥ , उवाच उचतुः ऊचुः उवचिथ ऊच उवाच उवच चिव - पिति 'लिट्यभ्यासस्य इत्यभ्यासस्य सम्प्रसारणम्। अन्यत्र ‘वचिस्वपि । इति । तच्च परत्वात् द्विवचनात्पूर्व- मेव भवति । वलादौ क्रादिनियमादिट् । थलि : उपदेशेऽ त्वत:, इतीप्णिषेधो न भवनि, तत्रोपदेशग्रहणस्य । धातूप- देशेऽत्वतः, इति व्याख्यानात् । अयं चादेशोत्तरकालं धातुः नोपदेशे ॥ वक्ता । वक्ष्यति ॥ ब्रवीतु ब्रूतात् ब्रूनां ब्रूहि ब्रूनं ब्रवाणि - तातडो डि- त्वात् 'ङिच पिन्न भवति । इत्यपित्वादीण्ण भवति ॥

·बूञ्.] अदादिः १ उमा- गमः अब्रवीत् अब्रूतां अब्रवी: अब्रवम् ॥ ब्रूयात् ब्रूयातां ब्रूयाः ब्रूयां ब्रूयाव - पिद्वचनेषु यासु- टो ङित्त्वात् पित्त्वाभावादीडभावः । आशिषि, उच्यात् उ- च्यास्ताम् - 'किदाशिषि ' इति कित्त्वात्संप्रसारणम् ॥ अवोचत् अवोचतां अवोचः अवोचम् - अङि वच उम्' इति ॥ कर्मणि, उच्यते अवाचीत्यादि । कर्मकर्तरि । यकिणोः प्रतिषेधे गिन्धिग्रन्थिबून् ' इति यकिणोनिषेधात् शब्लुको भवतः । ब्रूते कथा स्वयमेवेति ॥ विवक्षते विवक्षति । वावच्यते ॥ यङ्लुकि नायं वच्यादेशः यङ आर्धधातुकस्य लुका विषयत्वापहारात् । अस्य चोपपादनं चष्टौ कृतम् ॥ अनूचानः उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च । लिटः कर्तरि कानचि निपात्यते । अनेनैव निपातनेन भूते वा लिइनुमीयते । तस्य च नित्यं कानजिति न तिडां भवणप्रसङ्गः । विकल्पेनानुमानाचेणादिधातुविशेषविषयेणानेन लिटा धानुसामान्यविहितस्य लुङो न बाधः । 'अनद्यत- ने लङ्, 'परोक्षे लिट् ' इत्यत्राप्यस्य योगस्यानुवर्तनादि- णादौ भूनसामान्ये सावकाशस्यास्य लिटो भूतविशेषविष- याभ्यां पराभ्याम्* लङिडचां न बाध इति भाष्यादौ स्थि- तम् ॥ , इति भूते man * ख-राभ्यामपि.

·0 ७० 'चजो धातुवृत्ती [ब्रू. प्रवचनीयो विप्रः । प्रवचनीयोनुवाक: 'भव्यगेय' इत्यादिना कर्तृकर्मणोरनीयर ॥ गुणमुक्तवान् गुणवचनः कृत्यल्युटो बहुळम् ' इति ल्युट्कर्तरि ॥ वाच्यम् - : आर्धधातुके । इति विषयसप्तमीत्वात् प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेः वच्यादेशे हलन्तलक्षणो ण्यद्भवति । कुधिण्यतोः' इति कुत्वस्य ' वचोऽशब्दसंज्ञायाम् ' इति निषेधः । शब्दसंज्ञायां तु कुत्वमेव, वाक्यमिति ॥ प्रकर्षणोच्यत इति प्रवाच्यो नाम पाठविशेषोपलक्षितो ग्रन्थविशेषः । तत्र शब्दसंज्ञात्वेपि यजयाचरुचप्रवचर्चश्च: इति कुत्वं निषिध्यते । तत्र प्रवचिग्रहणं शब्दसंज्ञार्थम् । अपरे पुनराहुः ‘प्रपूर्वो वचिरसंज्ञायामेव वर्तते । प्रवाच्य इति ग्रन्थविशेषप्रतीतिस्तु प्रकरणादिना इत्यत्राप्यशब्दसंज्ञा- यामित्येव कुत्वनिषेधस्य सिद्धत्वात् प्रवचिग्रहणं नियमार्थ अशब्दसंज्ञायामिति निषेधस्सोपसर्गत्वे प्रपूर्वस्यैवेति । उप- सर्गान्तरयोगे विवाक्यमिति कुत्वं भवति ' इति । एतच्च भाप्ये दूषितम् -' यत इदं कुत्वं अहर्विशेष एवेष्यते । अन्यत्र स्व- विवाच्यमिति भवितव्यम् । इति । अहविशेषश्च द्वादशाहेऽभि- तोरात्रे मध्ये . दशरात्र: तस्य दशममहः । तथा चावला- 'नास्मिन्नहनि केनचित्कस्यचिद्विवाच्यमविवाक्यमित्ये- तदाचक्षते । इति । अहर्विशेषे कुत्वं तु पृषोदरादित्वात् , न्यङक्वादित्वाद्वा द्रष्टव्यम् ॥ , । यनः ·बून्.] १०५ Baat अदादिः वाक - क्विब्वचि, इत्यादिना वियू अप्रसारणं दी- घत्वं च॥ 'आपं चापि हलन्तानाम् । इति टाप् ॥ वागस्यास्तीति वाग्मी - ' वाचो ग्मिनिः । इति ग्मिनिः। पदत्वात्कृत्वे जश्त्वम् ॥ कुत्सिता वागस्यास्तीति वाचालः, वाचाट: टचौ बहुभाषिणि ' इत्यालजाटचौ । बहुभाषिग्रहणं कुत्सि- तो* पलक्षणार्थम् ॥ 'आलजा- GAM , , संदिश्यमाना संदिश्यमानस्य वा वाक् वाचिकम् - 'वा- चो व्याहृतार्थायाम् ' इति व्याहनार्थत्वोपाधिकान् वाचः स्वार्थे ठक् । वाचिकं च दूतं प्रति पूर्वमेव स्वामिनोक्ता- थमिति व्याहृतार्थ भवति । अपर आह लेख्यादिनावधा- रितेर्थे प्रवर्तमाना वाग्वाचिकमिति । तथा च माघे 'निर्धारितेर्थे लेख्येन खलूक्ता खलु वाचिकम् ' ' इति । स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते । इति वाचि- कशब्दस्य नपुंसकत्वम् ॥ बाँचायुक्तिः - ' वान्दिवपश्यङ्गयो युक्तिदण्डहरेषु' इति षष्ठचा अलुक ॥ ब्राह्मणिब्रुवा - ' कुत्सितानि कुत्सनैः' इति कर्मधारयः । चेलादयो वृत्तिविषये कुत्सनवचना इति प्रागेवोक्तम् ख-कुत्तो. 14 ·क धातुवृत्ती [ब्रू घरूप ' इति हूस्वः । अत्रैव सूत्रे ब्रुवेतिनिर्देशात्पचाद्य- चि....... | विदुषिब्रुवा विदुषीबुवा श्रेयसिब्रुवा श्रेयसीब्रुवा- • उगितश्च ' इति हस्वविकल्प: । अनयोः पुंवगावोपीप्यते , विद्वब्रुवा श्रेयोब्रुवा इति ॥ उक्ता, उक्तम् ॥ पौनरुक्तम् , नैरुक्तम् - अगयनादिभ्यः, व्याख्यानयोरण् । पौनरुक्तमधीते वेद वा पौनरुक्तिकः- ऋतूक्थादिसूत्रान्ताटक ' इति भव- , इति ठक् ॥ अयं द्विकर्मकः। तत्राप्रधाने लादय उक्ताः । अप्राधा- न्यं च विवक्षाधीनमिति माणवको धर्ममुच्यते , धर्मो मा- णवकमुच्यते, इत्युभयोरपि कर्मणोः पर्यायेण लादयो भव- न्ति । कृद्योगलक्षणा तु षष्टी द्वितीयावद्युगपदुभयत्रापि भ- वति, माणवकस्य धर्मस्य वक्तेति । तत्र यस्याप्राधान्यस्य विवक्षा तत्र पक्षे द्वितीयापीष्यते । इह वक्तव्यो माण- वको धर्म देवदत्तेन इत्यादावेकस्मिन्कणि कृत्येनाभिहिते अ- न्यस्मिन् कर्मणि कर्तरि च कर्तृकर्मणोः कृति '' इति षष्ठी न भवति । उभयप्राप्ती कृत्ये षष्टचाः प्रतिषेधः इत्यस्य नाथत्यादौ प्रागेवोपपादितत्वात् ॥ इण गतौ ॥ ३६॥ एतदादयो वच्यन्ताः परस्मैपदिनोनुदात्ताः । इङ् त्वात्म- नेपदी । ' इणो गा लुङि , इत्यादौ विशेषणार्थों णकारः॥

·इण.] अदादिः १०७ 'इणो यण् ' इ- एति इतः यन्ति एपि एमि इव: त्यजादौ किति यणादेशः ।। HAR , - ७ उपैति-' एत्येधन्यूट्स' इत्येजादावेनौ वृद्धिः । एवं च ऐति स्म रामः पथि जामदग्नयः । इति भट्टिप्रयोगवत् 'न पुनरेति गतं चतुरं वयः । इत्यत्रापि ऐतीति वृद्धिरेव पठितव्या । स चिन्तयत्येव भियस्वदेप्यतीः । 'हरत्यचं सम्प्रति हेतुरेप्यतः । इत्यादयस्तु प्रयोगा भौवादिकस्यायनी- त्यस्य एङि पररूपे द्रष्टव्याः । आ इत: = एतः । उपेत इत्यत्र गुणस्यादिवद्भावेन प्राप्तां एत्येधति , इति वृद्धिम- न्तवद्भावेन प्राप्तं । ओमाडोश्च इति पररूपं परत्वाद्वाधते ॥ % 3D १ किति पर- Musna इत्यभ्यासस्य इयाय ईयतुः इययिथ इयेथ ईय इयाय त्वाद्विवचनात्पूर्व इणो यण । अकिति तु उभाभ्यां परत्वात् गुणवृद्धचोरयायौ । एषां स्थानिवद्भावाद्यथायोगमेदैतोरिशब्द- स्य वा द्विवचने किति 'दीर्घ इणः किति । दीर्घः । तत्सामादुत्तरग्यण्डस्य पुनः प्रवर्तमानाद्यणोन्तरङ्गस्यान्न सवर्णदीर्घः, नाप्यभ्यासहस्वः । अन्यत्रैचोऽभ्यासहूस्वे 'अ- भ्यासस्यासवणे, यकारस्य विधानसामर्थ्यान्न हलादिशेषः । क्रादिनियमादिट् । थलि भारद्वाजनियमाद्वि- कल्पः ॥ एता । एष्यति ॥ एतु इतात् इतां यन्तु इहि अयानि । किंकरम् ' इत्यत्र अनेजादित्वात् एतेः एत्येति । इतीयङ् । अवैहि मां इत्य- ·१०८ धातुवृत्तौ स्याप्रसङ्गात् वृद्धिरवद्या । न चाकश्लेषेणैज्ञादित्वेन वृद्धिः यतस्तामन्तवद्भावेन 'ओमाङोश्च । इति पररूपं बाधत इत्युक्तम् ॥ , ऐत् ऐतां- आटश्च ' इत्यान्तरतम्यादैकारो वृद्धिः । आयन- अत्रान्तरङ्ग वाल्लादेशेन्तिभावे अच्परत्वात् 'इणो यण ' इत्य- ' असिद्धवदत्र इत्यसिद्धत्वात्पश्चादाडागमः । ऐहि आयं - अत्रापि परत्वाद्गुणायादेशयोः आट्याकारो वृद्धिः ॥ इयात् इयातां इया: इयां इयाव । आशिषि, ईयात् ईयास्ताम् – ' अकृत्सार्वधातुकयोः' इति दीर्घः । समियान् समियास्तामित्यादौ । एतलिङि, ' एतलिङि । इत्युपसर्गात्परस्यैतेरार्धधातु के लिङि हूस्वत्वम् । अभीयात् प्रेयादित्यादौ एकादेशस्यहस्वो न भवति व्यपवर्गाभावात् उपसर्गात्परस्यैतिदीर्घस्याभा- वात् । अन्तादिवद्भावश्च नास्ति, उभयाश्रितत्वात् । आई यात् एयात् समेयादित्यत्रादिवद्भावेनैकारस्य दीर्घत्वे सम उपसर्गात्परत्वेपि इति तत्रानुवर्तनान्न हूस्वः अण्चेह सामर्थ्यात् पूर्वः । समीयात् इत्यादिप्रयोगस्तु 'ई गतो, इति भौवादिकस्य ॥ " अण: -'इणो अगात् अगातां अगुः अगा: अगां अगाव गा लुङि' इति गादेशः, गातिस्था , इति सिचो लुक, 'आतः । इति झेर्जुस् , उस्यपदान्तात् ' इति स्वम् । अत्रीत्रेयः न माङयोगे इत्यत्र डिन्तु माङपा- त्तः । तेनाहित्यपि माशब्दे सार्वकालिको लुङनुमीयत पररूप- ·इण.] अदादिः १०९ उपपन्न इत्याह mame माश- इति मा वालिपथमन्वगाः ' मा निषाद प्रतिष्टां त्व- मगमश्शाश्वतीस्समाः , इत्यादावडागम तदयुक्तम् । माङि लुङ्' इति सार्वकालिकलुडो वि- धावपि ङितो ग्रहणात् अङितस्तस्याभावात* तत्र वृत्तिः 'मा भवतु, मा भविष्यतीत्यङितो माश- ब्दस्य प्रयोगः । इति । किञ्च ‘नमाङचोगे' इति सानु- बन्धकनिर्देशो भूनसामान्ये लुङि लङ्लङोश्च ब्दयोगे अडागमार्थस्स्यादिति नैवापूर्वस्य लुङः कल्पकस्स्यात् । अथवा न धर्ममसुबोधसमयमवगात+ बालिशाः।' इति माघप्रयोगः 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः।' इत्यवशब्दान्तलोपे द्रष्टव्यः ॥ कर्मणि, ईयते । अगायि इत्यादि । स्यादिषु वा चि- भवद्भावे, आयिष्यते । आयिषातां । आविषीष्ट । आयिता । अन्यदा, एप्यते । अगासातां । एषीष्ट । एता । लुङि चिण्व- पक्षे चिण्वदिटा परेण बाधात् न गादेशः । सहगतप- रिभाषया च न पुनः प्रवर्तने इति केचित् । आत्रेयादय- तु 'वधभावात्सीयुटि चिण्वद्भावो विप्रतिषेधेन , इति वार्तिके तद्वचाख्याने भाव्यादौ च वधभावमेवाधिक य वि- । . *ख-अडिति तस्याभावादनर्थकं स्यात् . मुद्रिते माघकोशे तु अपयात बालिशा:' इत्येव दृश्यते , मल्लिनाथै नापि 'अवपूर्वाद्याधातोर्लोट्' इति व्याख्यातम्. शब्देन्दुशेखरादौ तु 'अपिना साहचर्यादेवेत्यस्याप्यादिलोप एव' इत्युक्तम्, १ ·११० धातुवृत्तौ [इण् . प्रतिषेधकथनाद्गादेशमाहुः, अगायिषातामित्यादि । स्यादिषु चिण्वद्भावेन चिणि दृष्टो गादेशो न भवति, चिणि दृष्ट- स्याङ्गाधिकारविहितस्यैव सोतिदेश इति । गादेशश्च के- बलं चिणि इटः । न त्वाधिकारविहिनः ।। जिगमिषति 'सनि च । इत्यबोधनार्थस्य गम्यादेशः। गमेरिटरस्मैपदेषु ' इत्यत्रास्यापि , इत्यत्रास्यापि ग्रह इति सनस्सकारा- दिप्रत्ययत्वादिडागमः । अयं चेडागम आत्मनेपदेन स- मानपदस्य नेप्यते । अन्यत्र सर्वत्रेप्यते ' इति गच्छतावु- क्तम् । तेन कृत्यामि परस्मैपदलुकि च भवति, जिगमि- षिता । निगमिषाञ्चकार । निगमिष त्वमिति ॥ " भावकर्मणोलिट्यामि च आत्मनेपदाभावादिडेव, जिगमि- पाञ्चक्रे जिगमिषाम्बभूवे देवदत्तेनेति । यत्तु पदशेषकार- दर्शनम् ‘गम्युपलक्षणार्थं परस्मैपदग्रहणम् । तेन परस्मैपदे- पु दृष्टस्य गमेरभावादात्मनेपदे गमिप्यत इतीवति ' इति, तदपि गच्छतावेव दूषितमिनीटात्र न भवितव्यम् । तथा च 'अज्झनगमां सनि ' इत्यत्र कैयटपदमार्योः ॥ 'गमेरि- ङादेशस्य ग्रहणम् ' इति वार्तिके इग्रहणं इणिकोरप्युपल- क्षणम् । तेनेणिगादेशस्यापि भावकर्मणोरात्मनेपद इडभावे निंगांस्यत इति दी? भवति ” इति । अन्ये तु - अत्रे- ड्रहणं नोपलक्षणमिति दीर्घत्वं नेच्छन्ति, जिगस्यत इति । यदायं गम्यादेशोकर्मकः सम्पूर्वश्च संजिगमिषति वत्सो मा- त्रा इति तदा । पूर्ववत्सनः । इत्यतिदेशेन , इत्यतिदेशेन ‘समो गमृच्छि । .

·मितां हस्वः इण्.] अदादिः इत्यात्मनेपदं स्यादिति न मन्तव्यम् । यतः प्रकृतौ दृष्टस्य सनन्तेऽतिदेशः । इह च सनमन्तरेण नेवास्य प्रयोगः । जुगुप्सत इत्यादौ तु सनमन्तरेण प्रकृतेरप्रयोगेप्यवयवे कृतं लिङ्ग समुदायस्य विशेषकं इत्यात्मनेपदमिति प्रागेवोक्तम् ॥ गमयति - णो गमिरबोधने , इति गमिरादेशः । अ- मन्तत्वान्मित्वे । इति हूस्वः, बोधने तु नाय- मादेश इति प्रत्याययति प्रतीषिषति इति भवतः । अजा- दित्वाद्वितीयस्यैकाच: सनो द्विवचने अभ्यासस्येत्वे उभयोरपि सकारयोरिण उत्तरत्वात् षत्वम् । प्रतीषिषन्ती इत्यत्र स- न्शपोरकारयोः एकादेशस्यान्तवद्भावेन पूर्ववत्त्वेन ग्रहणेपि • अदभ्यस्तात् ' इति नादादेशः, अभ्यस्तादङ्गा दुत्तरस्य तद्वि- धानात् । अत्र हि इकारादिस्समुदायोङ्गम् । इकारवज्यं नाभ्यस्तम् ॥ उपेयिवान् – 'उपेयिवाननाश्वान् ' इति लडिडिषयस्य पाक्षिकस्यलिटो नित्यं व सुरिष्ट निपात्यते । अत्र हि क्रादिनियमप्राप्तादिटः पूर्व नित्यत्वात् द्विवचनमिति हरद- त्तादयः । कृतेपोटि द्विवचनं प्रामोत्यकृतेपीति नित्यत्वम् । द्विवचने तु नेटः प्राप्तिः, 'वस्त्रेकाजा दुसां' इति कृत- द्विवचनानां एकाचामेव क्रादिनियमादिटक्कसाविति नियमा- त्। अस्य च द्विवचनोत्तरकालमनेकाच्त्वात् । सवर्णदीर्घेणेकाच्त्वशङ्का, यत इ इ वम् इति स्थिते सवर्ण- दीपिरत्वाद्विशेषविहितत्वाच दीर्घ इणः किति ? इत्य- ·धातुवृत्ती [इण्. भ्यासस्य दीर्पण भाव्यम् । तद्विधानसामर्थ्याच पुनस्सवर्ण- दी| नैव प्रसजतीति । अनेन च निपातनेन क्रादिनि- यमात्प्राप्तो 'वस्वेकाच इति नियमादप्राप्त इतिप्रसूयत इनि । उपयुष इत्यादौ भसंज्ञायां वसोस्सम्प्रसारणम्' इति सम्प्रसारणे वलावभावादिण्ण भवति उपोपसर्ग. ग्रहणमतन्त्रम् । तेन ईयिवान् समीयिवान् इत्याद्यपि भवति ' इति वृत्तिकारादयः । पारायणिकास्तु उपसर्गग्रह- णस्य प्रयोजनं अनन्तस्यान्यस्योपसर्गस्य निवृत्तिरित्याहुः ।। ७ इत्यः READ , 6 उपत्यः एतिस्तु ' इत्यादिना क्यपि तुक । उपेत्य इत्यत्र षत्वत्कोरसिद्धः । इत्येकादेशस्यासिद्धत्वात हूस्वाश्रयस्तुग्भवति । उपेयमिति प्रयोगो भौवादिकस्य दैवा- दिकस्य वाऽचो यत्प्रत्ययेन ॥ MANOHNNI Gomin १ न अभ्याशोऽनभ्याशः । स गन्तव्यो यस्य सोनभ्या- शमित्यः ' इत्ये चानभ्यागस्य ' इति मुम् ॥ अत्येतीत्यत्यायः श्याद्वयध' इत्यादिना णः ॥ अत्ययी 'जिक्षिविभि इत्यादिना इनिः॥ - ' इण्णशि' इति करप । स्त्रियां 'टिहाणञ् इत्यादिना डीप, इत्वरी॥ परिन्योर्नीणो नाभ्रेषयोः इति घञ् । अभ्रेषः पदार्थानामनपचारः यथाप्राप्तकरणम् ॥ पयधिः -- 'परावनुपात्यय इणः' इति घबू । अनुपात्ययः क्रमप्राप्तस्यानतिपातः परिपाटी । अन्यत्र कालपर्यायः न्यायः - , ·अदादिः इण् .] ११३ , एरचू॥ इत्या - 'संज्ञायां समज , इत्यादिना स्त्रियां क्यपू ।। इतिः बाहुळकात् क्तिन् ' इत्यात्रेयः ॥ अयनं, अन्तरयणम् ८ अन्तरदेशे, ८ अयनं च । इति णत्वम् । अन्तर उपसर्गत्वात् ‘कृत्यच: ' इति णत्वे वचनं देशप्रतिषेधार्थम् ॥ BRIN- इति घञ् cannow नीयते अनेनेति न्यायः 'अध्यायन्याय निपात्यते । पुंसि संज्ञायां घापवादः ॥ न्यायादनपेतं न्याय्यम् धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते, इति . यत् ॥ न्याये भवं न्याय्यम् - दिगादित्वात् ॥ न्याये भवं तस्य व्याख्यानं वा नैयाय - ऋगयनादिपाठा- दणि न वाभ्यां , इत्यैजागमः ॥ न्यायमधीते वेद वा नैयायिकः -- उक्थादित्वाटक । ‘न वाभ्याम् । इत्यैनागमः ॥ आत्ययिकः, औपयिक:* अत्ययोपायशब्दाभ्यां एरज- न्ताभ्याम् विनयादिभ्यश्च । इति उक्स्वार्थे । उपायशब्दस्य ' उपायानस्वत्वं च ' इति ह्रस्वत्वमपि । 'औपयिकश- ब्दस्स्वभावादौचित्ये वर्तते । यथाकथंचिदियं व्युत्पत्तिः "ACHUD तु ख-आत्यायिकम् औपयिकम, ·धातुवृत्तौ [इण्. इत्यात्रेयः । 'शिवमौपयिकं गरीयसीम् ' इत्युपायमाञपि प्रयोगो दृश्यते ॥ प्रातरित्वा 'अन्येभ्योपि दृश्यते ' इति क्वनिप् । स्त्रि- याँ प्रातरित्वरी 'वनोरच ' इति डीब्रेफौ ॥ Harame कान्तारमतीतः कान्तारातीतः - द्वितीया श्रित , इति त- स्पुरुषः ॥ दुःखादपेतो दुःखापेतः - 'अपेतापोढ ' इति पञ्चमीतत्यु- एव - ' इपशीभ्यां वन्' इति वन्प्रत्ययः, चादित्वादस- स्ववचनत्वान्निपातोऽव्ययम् । केव भोक्ष्यसे. স্বীs सम्भावने, न वापि भोक्ष्यस इत्यर्थः एवे चानियोगे पररूपं वक्तव्यम् ' इति पर रूपम् । नियोगोवधारणम् , अनियोगस्ततोन्यः ॥ समियोऽग्निः सङ्गामश्च - समीणः, इति थक PARADIO थक्॥ आयुः आयुषी- - एतेणिच ' इत्युसिप्रत्ययः, णित्त्वादृद्धिः॥ 2 पुरुषायुषम् , घायुषम् , ऋचायुषम् -'अचतुर ' इत्यादिना आद्यस्य षष्ठीतत्पुरुषे, इतरयो: समाहारद्वन्द्वेऽच् निपात्यते । तेन समासान्तरे न भवति । पुरुषश्च आयुश्च पुरुषायुषी, द्वयोरायुः त्रयाणामायुः द्वचायुस्त्रचायुरिति ॥ ' इण आगोपराधे । इत्यसुन्यागादेशोपराधे ॥ STT UT:

·इण.] अदादिः ११५ एतशः चन्द्रादिः, एतशा ब्राह्मणः - इणस्तशन्तशसुनौ' इति तशन्तशसुनौ ॥ इभः RESS - इणः कित्' इति भन्प्रत्ययः । कित्त्वान्न गुणः ॥ इभमहति इभ्यः दण्डादित्वात् ॥ Om १ एकः wan ८ इण्भी इत्यादिना कन् ।. सड़ सङ्ख्यायामयमेक- वचनान्तः । मुख्यादौ त्वभिधेयवचनः । अयं सर्वनामा । तत्कार्याणि जसि विभाषां वर्जयित्वा पूर्वशब्दवदिहाप्युन्ने- यानि । त्यदशब्दवत्त्यदादिकार्याणि च 'भवन्त्यनेके जलधेरिवोमयः । BE दत्यत्र तत्पुरुषस्योत्तरपदार्थप्रधानत्वात उत्तरपदस्य त्सङयावाचित्वेन एकवचनान्तत्वाद्वहुवचनमनुपपन्नामिति । सेव्यतेनेकया सन्नतापाङ्गया' इतिवदेकवचनेन भाव्यम् । अथैकशब्दस्य दूचेकयोः । इत्यादिवत् वृत्तौ भावप्रधानत्वात् न विद्यते एकत्वं येषा- मिति बहुव्रीहिणा उद्यतै* निभूतमेकमनेकैः *ख-उद्धत.

·सिद्धचति बहुवचनम् । . ११६ धातुवृत्ती [इण. इतिवद्बहुवचनोपपत्तिः । बहुव्रीहौ ' इति निषेधात्सर्वनामकार्य शीभावो न सिद्धच- ति । अथवा एवं समर्थनीयः - एकशब्दोसहायवचनः, अ- नेके ससहाया इत्यर्थः । तथाच योगपातञ्जले - एक चि- तमनेकेषाम् ' इति प्रयुज्यते ॥ ऐक्यम् - ब्राह्मणादिपाठात प्यञ् ॥ एकतरः, एकतमः - सर्वनामनी । एकाच प्राचाम् । इति द्वयोर्बहूनां च एकस्य निर्धारणे क्रमेण इतरज्डतमचौ विकल्पे- न । नपुंसके स्वमोः अदडुतरादिभ्यः पञ्चभ्यः' इत्यदडा- देशे अमोपवादे, डिवाडिलोपे, एकतमदिति भवति । 'ए- कतरशब्दावदडादेशो नेप्यते ' इति भाष्य उक्तम् ॥ ७ - - एकाकी, एककः, एकः एकादाकिनिवासहाये, इत्य- सहायार्थादेकशब्दात स्वार्थे कनाकिनिचौ । आकिनिचश्च* पक्षे लुक् ॥ सद्भुते एकस्य सकृच्च ' इति क्रियागणने सकृद्रा- देशः, सुच्प्रत्ययश्च, चकारस्वरार्थः , उकार उच्चारणार्थः, सकारस्य संयोगान्तलोपः । स्वरादित्वादव्ययत्वात्सुपो लुक् ॥ एकधा मुझे - सङ्खचाया विधार्थे धाप्रत्ययः । विधा प्रकारः सामान्यस्य सामान्यस्य भेदको विशेषः । अनिर्धारितसङ्ख्यस्य भोजनादेः एकत्वादिलक्षणे प्रकारे वर्तमानादेकादेशब्दात्स्वा- *ख-कनश्च ·, EXINDIA इण्.] अदादिः ११७ थै धेति सूत्रार्थः । अनेकमेकधा करोति 'अधिकरण- विचाले च' इति धा स्वार्थे । अधिकरणं द्रव्यं, तस्य सङचान्तरापादनं अधिकरणविचालः, स चैकस्यानेकीकरणम् अनेकस्यैकीकरणम् ॥ ऐकध्यं भुले करोति वा - ' एकाद्धोध्यमुअन्यतरस्याम् इति ध्यमुत्रादेशः ॥ एकशो ददाति एकैकं एकैकस्मै वा ददातीत्यर्थः - सङचैकवचनाच वीप्सायाम् ' इति शम् । अत्रैकवच- नग्रहणं नियतपरिमाणानां प्रस्थादीनां ग्रहणार्थम् । कार- करूपार्थाभिधायिनः सङचैकवचनात् वीप्लायां गम्यमाना- यां वा शसिति सूत्रार्थः । कारकग्रहणात् एकैकस्य स्व- मिति विवक्षायां शस् न भवति । “ : नित्यवीप्सयोः । इति द्विर्वचनं शसि न भवति, वीप्सायाः इति । सर्वस्य द्वे, इत्यत्र भाप्यादौ स्थितम् । ऐक- अपम् * शसन्तात् ब्राह्मणादित्वात् प्यञ् । । अव्ययानां भमात्रे ? इति टिलोषः । 'एकैकशः पितृसंयुक्तानि ' इत्यत्र शसः प्राय इत्यादिवत् अत्यन्तस्वार्थिकत्वात् वीप्साया अनभिधानाद्विवचनम् । सर्वस्य द्वे ! इत्यत्र भाग्य - यत्र च तद्धितेनानुक्ता वीप्सा भवति तत्र द्वि- वचनम् । तद्यथा 'एकैकशो ददाति इति । इदमेव भाष्यमत्यन्तस्य स्वार्थिकस्य शसो मूलम् । यत्र द्विवचनं * ख-एकैकश्यम्. शसैवोक्तत्वात तथा च , ·धातुवृत्तौ [इण तत्र : एकम्बहुव्रीहिवत् ' इति बहुव्रीहिवद्भावात्सुपो लुक् ॥ एकानविंशतिः - एकेन न विंशतिरिति तृतीया इति योगविभागात्समासः एकादिश्चैकस्य चादुक्' इत्येक- शब्दात्परस्य नत्रः प्रकृतिभावः, एकस्य चादुगागमः ॥ - १ एकस्या भावः एकत्वम् , एकस्याः क्षीरं एकक्षीरम् । एक तद्भिते च, इति तद्धिते उत्तरपदे च परे हुस्वः स्त्रीप्रत्ययस्य । लिङ्गविशिष्टग्रहणं एकशब्दस्य [ब्दहस्वत्वं] प्रयोजयति ' इति वृत्तिः ॥ an एकैकं भोजयति - 'नित्यवीप्सयोः । इति द्विर्वचने एक बहुव्रीहिवत् ' इति बहुव्रीहिवद्भावात्सुपो लुकि चित्रगुरि- त्यादिवत् पुनस्समासात्सुबुत्पत्तिः । 'न बहुव्रीहौ । इति सर्वनामसंज्ञानिषेधोस्य न भवति, तत्र बहुव्रीहाविति वर्त- माने पुनर्बहुव्रीहिग्रहणं मुख्यबहुव्रीहिपरिग्रहार्थमित्युक्तत्वात् । अयं चातिदेशिको गौणो बहुव्रीहिः । वहुव्रीहिवद्भावात् एकैकामाहुति जुहोति । इत्यत्र त्तरपदनिबन्धनः पुंवद्भावो भवति । ननु सत्यंसति वा पुंवढ़ावे को विशेषः ? यस्मादुभयथापि वृद्धिंभविष्यति । सत्यम् , अवग्रहे स्वस्ति विशेषः ॥ स्त्रियाः पुंवत्' इत्यु- एकदा 'सर्वेक, इति दाप्रत्ययः ॥ the 6 hi एकपुरुषः पूर्वकाल पूर्वेषुकामशमी, इत्यादौ विशेषणं विशेष्येण इति समासः । समासः । पञ्चान्नाः इति स- ·इण.] अदादिः ११९. सेन भाव्यम्; १ . मासे सिद्धे 'दिक्सङ्ख्ये संज्ञायाम् ' इति पुनर्विधानात् संज्ञाया अन्यत्र दिक्सययोः विशेषणसमासाभावात् एक- शब्दस्य समासवचनम् । अत एव एकवीर इत्यत्र 'पू- वकाल ' इत्यस्मात्परत्वात् । पूर्वापरप्रथम ' इत्यनेन समा- ततश्च वीरशब्दस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वादुपसर्ज- नत्वात्पूर्वनिपातस्स्यादिति चोद्यमपि निराकृतम् । तस्य त्व- वकाशो वीरपुरुषादिः ॥ एतत् - ' एनेस्तुच ' इत्यदिप्रत्ययस्तुडागमश्च । एष क- रोतीति 'त्यदादीनामः । इति विभक्तावत्वे 'तदोस्सस्सौ, इति सौ तकारस्य सत्वे, तस्य च षत्वे, सोः दोस्सुलोपोऽकोरनमासे हलि ' इति लोपः । अकोरिति वचनात् एपकः करोतीति साकच्के सुलोपो न भवति । अनत्रितिवचनात् अनेषः करोतीत्यत्रापि न सुलोपः । भत्र 'अनवमासे ' इति प्रतिषेधादेव । इति प्रतिषेधादेव तदन्तस्यापि ग्रह इति परमैष करोतीत्यत्रापि सुलोपः । त्यदाद्यत्वे स्सस्सावनध्ययोः । इति सत्वे च, त्यदादिप्राधान्ये तदन्ते- पीप्यते यदात्वंप्राधान्यं तदा न भवतः, अत्येतहेवदत्त इति । नपुंसके सोलुका लुप्तत्वादपि न भवतः । अमो लुका लु- तत्वादपि नात्वम् । एपेत्यादौ विभक्तिनैरन्तर्येण भवदप्य- त्वं भत्रैषा , इत्यादिनिर्देशात्तद्विघातस्य दापो निमित्तं म 'तदो- । भवति ॥

·*१२० [इणू. ७ tmendm धातुवृत्तौ एषका, एषिका - अकच्पक्षे 'भस्त्रैषाजाज्ञाद्वास्वानञ्पू- वाणामपि । इति कात्पूर्वस्याकारस्य प्रत्ययस्थात् ' इति प्राप्तमित्वं पक्षे निषिध्यते । यद्यप्यत्र नपूर्वाणामपि इत्यपिशब्देन केवलानामन्यपूर्वाणां चायं निषेध उक्तः । तथाप्येषाद्वे समस्ते न प्रयोजयतः, यतस्समासार्थायाम्* विभक्तौ न त्यदाद्यत्वं । अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो लु- ग्बाधते , इति । तेन समासाद्विभक्तावत्वे टापा भाव्यम् । स चान्तवर्तिन्या विभक्तया प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तात्पर इति प्रत्ययस्थात् ' इतीत्वस्य । असुपः ' इति निषेधादप्रसङ्गात् किं तनिषेधेन । शेष, त्यदादिकार्य त्यच्छब्दवत् ॥ एतत्परिमाणमस्य एतावान् । यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप इति परिमाणिनि वतुप । आ सर्वनाम्नः । इत्यात्वम् । अत्वसन्तस्य ' इत्यसम्वुद्धौ सावुपधादीर्घत्वे नुमि हल्ङचा- दिसंयोगान्तलोपौ ॥ 'एतदोश् ' इति प्राग्दिशीये ऽशादेशः एतदः । इति योगविभागः, तत्र 'एतेतो. रथो: इत्यनुवृत्त्या रेफथकाराद्योः प्रत्यययोः यथासङ्ख्यं एत इत इत्येतावादेशी भवतः, एतहि इत्थं इति तत्र हिल 'अ- नद्यतने हिलन्यतरस्याम् इति सिद्धः । धादिस्तूपसङ्खचे- । अत्र , भुक्ष्व, अथोत्राधीप्व, इत्यादौ अन्वादेशेपि एतदोश् । इति सामान्येनैवाशादेशे सिद्धे । एतदस्त्रतसो- स्वतसौ चानुदात्तौ ' इनि वचनं नतसोरनुदात्तत्वार्थम् ॥ * क-समर्थायाम. अतः, अत्र अत्र RANAS ·अदादिः १२१ इङ्.] १ , OR Unwane एत: वर्णः । THAN एनं एनौ एनान् एनेन एनयोः - 'द्वितीयाहौस्वेनः इतीदमेतदोः अन्वादेशविषययोरेनादेशः । नपुंसकैकवचने त्वे- नदितीप्यते ॥ हतियूनिवानि ' इति तनूप्रत्ययः ॥ एनी - 'वर्णादनुदात्तातोपधातो नः । इत्यनुदानान्ततोपध- वर्णवाचित्वात् त्रियां की, तकारस्य च नः ॥ इन:- 'इपिस' इत्यादिना नः ॥ दूर दुशेणो लोपश्च' इति दुपपदे रक । इणश्च लोपे रोरिलोपे । लोपे : इति दीः । विंट: दवीयान, वति इत्यादिना णाविष्टवत् । इति च यणादिपरस्य लोपो* गुणश्च ॥ दूरयत्यवनते विवस्वति । शत प्रयोगतु चिन्त्यः ।। इङ अध्ययने ॥ ३७॥ नित्यमधिपूर्वः । अधीते अधीयाने अधीयते अधीषे अधीये अधीबहे -- विन्यजाताविया । रामादधीतसं- देशः इति भप्रियोगे पञ्चमी चिन्त्या, आख्यातोप- योगे' इत्याख्यातुः प्रतिपादयितुः अपादानत्वं यस्मादुपयोग एव । उपयोगच नियमपूर्वकं विवाग्रहणम् ध्यायांदधीते इत्यादावेव सम्भवति ॥ . तच उपा- *क-टिलोपो.

·१२२ धातुवृत्तौ अधिजगे अधिजगाते अधिजगिषे अधिजगे अधिन- गिबहे – — गाडिटि ' इति गाडादेशः । क्रादिनियमादिः । । आतो लोप इटि च, इत्यालोपः । तस्य स्थानिवद्भा- वाद्विवचनम् । गाशब्दस्य तु न स्थानिवत्त्वम् , ' गाड़ि- टि, इति द्विलकारकनिर्देशात लावस्थायामेव तद्विधानात् , द्विवचननिमित्तानिमित्तत्वाभावात् ॥ अध्येता । अध्येप्यते ॥ - अधीतां अधीयातां अधीष्व अध्ययै अध्ययावहै - आदि गुणाययोरुपसर्गस्य यणादेशः । पूर्व धातोरुपसर्गेण योगेपि गुणात्पूर्वमन्तरङ्गत्वेन सवर्णदीर्थो न भवति, वादाङ्ग 'बलीयः' इति गुणस्य बलीयस्त्वात् । अथवा मेरध्ययने वृत्तम् । इत्यादिनिर्देशान्न भविष्यति ।। प्रत्ययः अध्यैत अध्ययातां अध्ययत - अस्यादादेशः । अध्यैथाः अध्यैयि अध्यैवहि - अजादौ परत्वादियङि पश्चादाटि वृद्धौ उपसर्गस्य यणादेशः । ज्ञापितं च घुमास्था' इत्यत्र हल्ग्रहणेन विप्रतिषेधे प्राले 'असिद्धवदत्र, इत्यसिद्धत्वं नेति ॥ अधीग्रीत अधीयीयातां अधीयीथाः अधीयीध्वम् अ- धीयीय अधीयीवहि धातोरियङचुपसर्गेण सवर्णदीर्घः ॥ आशिषि अध्येपोष्ट अध्येषीयास्तां अध्येषीष्टाः अध्ये-

·इतीत्वम् ॥
अदादिः
१२३
पीढम् - इणः परत्वान्मूर्धन्यः । अध्येषीय - धातोर्गुणः ।
उपसर्गस्य यण ॥
अध्यगीष्ट अध्यगीषातां अध्यगी टाः अध्यगीढ़ अध्यगी-
- विभाषा लुङटुङोः
इति पो गाडादेशः
गाङ्कुटादिभ्योभिनित ' इत्यभितः
प्रत्ययल्य विवातिदे-
शातू 'घुमास्था
गाङभावे, अध्यैष्ट अध्यैपातां अध्यैष्टाः अध्यैवं अध्यै-
वि अध्येयहि -- आदि वृद्धौ. उपसर्गस्य यणादेशः ॥
अध्यगीप्यत अध्यगीध्येतां अध्यनीयन्त अध्यगीप्यथाः
अध्यगीप्यध्वं अध्यगीये अध्ययीप्यावहि – पूर्ववहाडिकल्पः ।
गाङभावे अध्यैप्यत इत्यादयः ।।
अधिनिगांसते -- इडच, इति सनि गमिरादेशः ।
'अन्झनगमां सनि , इति दीर्यः । पूर्ववल्सनः । इति
त । नायमादिधो रामिः सनः प्रकृतिः पृथगात्मनेपदी
पूर्ववत्
इत्यतिदेशेन तडिति न भ्र.
मितव्यय, यस्मात्प्रत्ययविशेषोरादाने 'आर्धधातुके ' इतीचं
परसप्तमीन्युजम् । देनेङः सनि परे पश्चादमिरादेश इति
इव सेनः प्रकृतिः । स च पृथगात्मनेपदी दृा स
एक तलिमित्तमिति तडिद्वेः । ‘गमेरिटरस्मैपदेषु , इती
निषेधः । अयं च निषेधः आत्मनेपदेन समानपदस्थस्ये-
ति कृति चेतवत्येव अधिनिगमिषांचक्रे, अधिनिगमिषिता
दृष्ट इति कथं

·१२४ धातुवृत्तौ अधिनिगमिषा, इति ॥ विभ wa अध्यापयति क्रीडीनां णौ ' इत्यावे पुक । 'दुध- युध ' इत्यादिना क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वेपि परस्मैपदम् ॥ अध्यजीगपत् - गौ च संश्वकोः ' इति सम्परेचडरे- गौ गाडादेशविकल्पः । पुकि गौ चडि हस्खे द्वित्वे अ- भ्यासस्य सन्वदिखे दीघो लघोः इति दीर्घः आदेशा- भावे, अध्यापिषत् -- पूर्ववदात्वयुकोअङि हवे, गिलोपे, द्विवचनेचि' इति तस्य स्थानिवदात (अजादेहितीयस्य , इति पिशब्दस्य द्विवचनम् । एवं सम्परो अधिनिहाय- विपति अध्यापिपयिषति । सनर स्वातून पिलोय इति गुणायौ ॥ १ विभाषाऽऽपः । इत्यादः परस्य णे- ल्यपि विधीयमानोऽयादेशो न भवति । अस्यापस्य ला- क्षणिकत्वात् ॥ अधीत्य - सवर्णदीर्घस्य नस्तुक्॥ पत्वनुकोरसिद्धत्वात् हस्वनिबन्ध- अधीतमनेन अधीती व्याकरणे व्याकरणमधीववानि- त्यर्थः - इष्टादिभ्यश्च । इति प्रथमासमर्थात अनेनेति क- त्रये इनिः । 'जस्येन्विपयस्य कर्मण्युपसङचानम् ' इति कर्मणि सप्तमी ·अदादिः . रात्रिरधीता अहरधीतं इत्यत्र 'कालाध्वनोः कर्मवल्लाय- थमिति काले कमगि निशा, इति । कालावनोः' इत्यत्र माप्य॥ ears জী पारायण अशेवाधीयान इत्यर्थः डार्योदशनििण ' इति कर्तरि शता । न लोशाव्य- तुन् ' इति प्रत्याहारग्रहणात् कर्माण हो- गलक्षणा पटी भवति । जन्विान स्त्रियामधीयती । अधीयान इत्यत्र लस्थानिकस्य शानचोकच्छविषयेणानेन शाना जिनविश्वाचा दाधः ॥ ཙྩལ་ - ： ་… ༡ ས ༌ ་ མ༌ འགྱུར་ ་ ་ ག་ཀྵ ''དུ ० उपेत्यागादीवत इत्युपाध्यायः -- 'पूर्ववतन् । उपाध्या- या, उपाध्यायी - अन लिपी किनाऽस्य पत्रो न बाध: अपादाने त्रिपामुपल ड्यानं तदन्ताय का डीपू' इति रचनात् । पोगडीपि हु ' उपाध्यायमानुलाव्या वा ' इति प आनुगपि भवति, उपाध्यायी उपाध्यायानी इति ॥ अधीयते अनेत्यध्यायः -- पुंलि संज्ञायां वं बाधित्वा अध्यायन्याय ? इति पञ् निपात्यते ॥ হয়শিযবি -- 'प्रयोजनम्, इति । नैवा- भ्याम् । इस्पैच, वृद्धचभावश्च । केचिदत्र ऐजागमार्थ द्वारा स्वाध्यायशब्दं पठन्ति । तदनकम् । यत्र शो- भन अध्यायः स्वाध्यायः इति व्युत्पत्तिः तदा : नेवाभ्याम् ।

·भ । क्रमां १२६ धातुवृत्तौ इत्यैसिद्धः । अथ स्वशब्देन समासः, तदापि द्वारादिषु स्वशब्दस्य पाठात् तदादेरपि तत्र ग्रहणात् सौवग्रामिकादि- वैदेचस्सिद्धिः ॥ विभ कश्वासादध्यापकश्च कटाध्यापकः ‘पोटायुवति' इत्या- दिना समासः ॥ आकृतिग्रहणा जानिलिडानां च न सर्वमा । सझदाख्यातनिर्मात्या योनं च चरणैस्सह ॥ इति चरणस्य जातित्वम् । चरमशब्दश्च शाखाध्यायिषु रूढः ।। , হবিল ब्राह्मणत्याध्यापकः प्राणाध्यापकः ण्यन्तात् ण्वुल याजकादित्वात् अकेनापि पहीसमासः । इति क्यविधौ नित्यमधिपूर्वस्वादस्पैतिहणेन न ग्रहः । तथा च भाष्ये - ' अध्येयं व्याकरणम् । इति यदन्तो निर्दिश्यते ।। इक् स्मरणे ॥३०॥ अयमप्यधिपूर्वः । मानुरध्येति मातरमध्येति (अधीगर्थ, इति कर्मणश्शेषत्वेन पटी। धातोः ककारः अत्रैवेगिति विशेषणार्थः । अधीतः अधीयन्ति इत्यादि सर्वमिण्वत् । इण्वदिक यण. , इत्यस्यापि भवति । आत्रेयस्तु -- यणमुक्ता “चित्तु " इणो गा लुङि, इत्यतिदेशकार्यार्थमेव 'इग्वदिकः । इत्यतिदेशमिच्छन्ति तन्मते इयडि अधीयन्तीति पक्षान्तर- इति वचनात् 'इणो 'इगो गा ·वी.] अदादिः १२७ MANDAR केचिन्तु -a दाय यदाह मप्याह । इणो यण' इत्यत्र न्यासे च पक्षद्वयं दर्शि तम् " णकारोबारणं इङिकोनिवृत्त्यर्थम् । ये तु दिकः' इति सामान्येनातिदेशमिच्छन्ति तेषाभिङ एव नि- वृत्त्यर्थम् । इकस्तु भवितव्यमेव यणा” इति । मैत्रेयस्तु इयङमेवोदाहृत्य, यणादेशमिच्छन्ति इत्याह । हरदत्तस्तु - इयादेशं न सहते । • इण्यदिकः' इन्युपा- --- "यवस्थैवायं प्रकरणस्य शेषस्वात् , इणि- कोर्गालुङि' इति ' इति सूत्रापासः कर्तव्यः इत्येवावक्ष्यत् । तश्च खलु पृथगिचदिक इत्याह, ततो भन्यामहे सर्वशा- स्त्रस्य शेषोपम् ॥ इति । एवं च 'ससीतयो राघवयो- रधीयन् ' इति भनियोगश्चिन्त्यः । गभिरबोधने 'सनि च । इत्यवोधने विधीयमानो गन्यादेशोल्यापि भ- वति, यतस्तत्र योधनशब्देनानुभवरूपं ज्ञानं गृत्यते । न च स्मृतिरनुभवः, अत एव वृत्तौ 'अधिगमयति , अ- धिनिगमिषति' इति गम्यादेश उदाहृतः ॥ वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु ॥३९॥ जनो जन्म, पजनो जन्मन उपक्रमो गर्भग्रहणम् । वेति वीतः वियनित वेपि वेमि वीवः -- अजादावगुणवृद्धि- विषये इयड ॥ विवाय विव्यतुः विव्युः विवयिय विवेध विव्यथुः विव्य विवाय विवय - पिद्वचनेषु वृद्धिगुणायायां स्थानिवत्वे वी- ·भारत धातुवृत्तौ वी. शब्दस्य द्विवचनम् । आययोरेव वा स्थानिवत्वे वैशब्दस्य वेशब्दस्य वा । अपिद्वचनेषु इयङः स्थानिवत्त्वात् विशब्द- स्य द्विवचने पुनरुत्तरखण्डस्य प्रवर्तमानमियडं बाधिच्चा अनेकाच्वात् यणादेशः । कटि गतो, इत्यत्रायमर्थः प्रप- विम श्चितः ॥ वेता । वेष्यति ॥ वेतु वीतां वियन्तु वीहि – हेरपित्त्वात् डिवान्न गुणः । वयानि वयाव इयडं बाधित्वा परत्वाद्गुणः ॥ अवेत् अवीतां अवियन् अवे; अवयं अवीव - अडाग- मात्मागपि वत्स्यत्प्रवृत्या अनेकास्त्वमाश्रित्य अजादौ कृिति एरनेकाचः' इति यणादेश इत्यात्रेयः । अन्ये तु परत्वा- दियङमेवाहुः । · असिद्धवदन्न । इत्यसिद्धत्वं विप्रतिषेधवि- षये नेति । घुमास्था' इत्यत्र हल्ग्रहणेन ज्ञापितम् ॥ चीयात् वीयातां वीयुः । आशिषि वीयात् वीयास्ताम् ॥ अवैषीत् अवैष्टां अवैषीः अवैषम् ॥ विवीपति - इको झल् । इति किवान्न गुणः ॥ वेवीयते वेवेति वेवयीति वेवीतः वेव्यति। णिचि, घाययति अवीवयंत् । प्रजनार्थत्वे तु प्रजने वीयत्तेः । इति गौ विभाषया आत्वे पुकि, पुरोवातो गाः प्रवापयति इति । पुरोवानो गर्ने ग्राहयतीत्यर्थः ॥ कर्मणि, वीयवे इत्यादि ॥ JAINMENT ·-- । या.] अदादिः १२९ वीत्वा । वीत: ॥ वेत्रम् - ' गुधृवि ' इत्यादिना त्रप्रत्ययः ॥ वेत्रकीयम् - ' नडादीनां कुक्क ' इति चातुरर्थिकश्छः, कुगागमश्च ॥ अत्र प्रश्लिष्टनिर्देशात् 'ई' इत्यपि धातुमाहुः, एति ईतः इयन्ति । ईयात् ईयातां । ऐषि इत्यादिसिद्धचर्थम् ॥ . या प्रापणे ॥३९॥ प्रापणमिह गतिः ॥ याति । प्रणियाति यान्ति यासि यामि ॥ नर्गद, इति णत्वम् । ARD यातः ययौ ययतुः ययुः ययाथ ययिथ यय ययौ ययिव - क्रादिनियमादिट् । थलि भारद्वाजनियमादिडिकल्पः ॥ याता| यास्यति ॥ moves लङश्शा- यातु यातात् यातां यान्तु याहि यानि कटायनस्यैव, इत्याकारान्तालङः शाकटायनमतेन विधीय- मानो जुस्भाको लौटौं लद्भावेन न भवति, तत्रांनुवर्त- मानेन डित इत्यनेनैव आकारान्तात्परस्य लोन्यस्य और- सम्भवात् लकिषयत्वे सिद्धे पुनर्लङ्गहणस्य "मुख्यलङ्गहणार्थ- त्वात् ॥ 17 ·धातुवृत्ती भारत [या. क्रमां अयात् अयानां अयुः अयान अयाः अयातं अयाम् - लङइशाकटायनस्यैव । इति वा झेर्नुस्भावः ॥ यायात् यायातामित्यादि । 'यायुः इत्यस्यानभिधानाद- प्रयोग इति केचित् । इत्यात्रेयः ॥ . आशिषि, यायात यायास्तां यायासुः ॥ अयासीत् अयासीः अयासिषम् 'यमरमनमाताम् । इति सगिटौ ॥ आ- यान्ती । याती शत्रन्तान् शीनद्योः परयोः च्छीनद्योर्नुम् ' इति नुम्विकल्पः ॥ यियासति । नित्यं कौटिल्ये गतौ इति यङ् , यायेति यायानि यायीतः यायति - हलादौ किति सार्वधातुके 'ई हल्यघोः' इतीत्वम् । अजादौ 'नाभ्यस्तयोः । इत्याल्लोपः ॥ यापयति । अयीयपत् ॥ यायावर:- यश्च यङः । इति यङन्ताद्यातेवरच । अत्र चकारः पुनर्बरज्विधानार्थ इत्यकौटिल्येपि यङनुमीयते । एवं हि पुनर्विधानमुपपद्यते । अत्र वरच्यतो लोपे यलोपे च अचः परस्मिन्पूर्वविधौ' इत्यल्लोपस्य स्थानिवत्त्वम् 'न पदान्त , इत्यादिना निषिध्यत इति 'आतो लोप इटिच' इत्याल्लोपो न भवति ॥ .

·या.] अदादिः १३१ शुभं यातीति शुभंयाः - क्विम् । शुभंयो- नादिचि' दीर्घाजसि च ' इति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधात् 'वृद्धिरेचि ' इति वृद्धिः । शुभंयाः । शसादौ भसंज्ञायां आतो धा- तो: ' इत्यालोपे शुभंयः इत्यादि । ' नपुंसके ' इति हूस्व- त्वे शुभंयमित्यादि । चतुर्थेकवचने तु ' उर्यः' इति य- कारे 'सुपि च' इति दीर्घ तस्य च धात्वाकारत्वात 'आतो धातोः । इत्याल्लोपे, 'हलो यमां' इति पूर्वयका- रस्य वा लोपे शुभंय इति भवति । न चालोपस्य स्था- निवत्त्वम् , पूर्वत्रासिद्धीयत्वात् , यलोपविधित्वाद्वा । यदा तु । हलो यमामू' इति लोपो न भवति तदा द्वियकारक उच्चार्यः ॥ इति हस्खे प्रत्यय- शुभंयिका - कप्रत्यये । केडणः" स्थात् ' इनीत्वम् । उदीचामातस्थाने यकपूर्वायाः , इति यकारककारपूर्वस्य आकारस्थानिकस्याकारस्य विधीयमानः पाक्षिक इत्त्वनिषेधोत्र न भवति । ‘यकपूर्वाया: ' इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन स्त्रीप्रत्ययस्यानः तत्र ग्रहणात् ॥ ययातिः -क्तिनि बाहुळकाद्विवचनमित्यात्रेयः ज्यघो। इतीत्वमपि बहुळवचनादेव नेति तदभिप्रायः यङलुंगन्ताद्वा क्तिचि । - संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः इति ' दीपोंकितः । इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् , ‘ई हत्यघोः इत्य- भ्यस्तेवं च न भवति । यात्रा-' हुयामाश्रुवसिभसिभ्यस्त्रन ' इति अन् स्वभावा- ·१३२ धातुवृत्तौ [या. स्त्रीविषयः । एन् । इति ष्ट्रनैव सिद्धे त्रन्विधानं ङी- ग्निवृत्त्यर्थम् ॥ ययुः - ' यो द्वे च ' इत्युप्रत्ययो द्वित्वं च । किवद्भा- वादाल्लोपः ॥ मृगयुः व्याधः, देवयुः धार्मिकः, केवलयुः मानी, ग्रहयुः ग्रहपतिः, मित्रयुः मित्रवत्सलः ऋषिश्च, मन्त्रयुः मन्त्री, अध्वर्यु: ऋत्विग्विशेषः मृगय्वादयश्च । इति मृगादिषूपपदेषु कुप्रत्यये निपात्यन्ते । अध्वरशब्दस्य अन्त- - " लोपश्च ॥ अध्वर्योविकर्मणी आध्वर्यवम् – उद्गात्रादित्वाद ॥ यातु - रक्षःपर्यायः तुनि पारायणे व्युत्पादितः ॥ अतिस्तु ' इत्यादिना मन् ॥ यामः 20 वा गतिगन्धनयोः॥४०॥ वातीत्यादि यातिवत् ॥ वाजयति- वो विधूनने जुक् । इति णौ जुक् । वि-: धूननं कम्पनम् । अन्यत्र पुगेव, वापयतीति ॥ निर्वाणः 'निर्वाणोऽवाते , इति धात्वर्थस्थ अवाता- धिकरणले निष्ठानत्वं निपात्यते । वाते a तु निर्वातो वातः * ख-दीर्घनि. क-...यः इति.

·अदादिः १३३ निर्वातं वातेन इति नत्वं न भवति । आगुदात्तो वातश- दो — हसिमृगृण्वामि ' इति तनि द्रष्टव्यः ॥ वातानां समूहो वात्या - 'पाशादिभ्यो यः' इति यः॥ वातूलः - 'वातात्समूहे च ' इत्यूलच् । चशब्दात् अयं न सहत इत्यर्थेपि ॥ वातवान् वातूलः - सिध्मादिषु वातदन्तबलललाटाना- मक ' इति पाठालचि ऊङागमः । 'यस्य । इति लोपः ॥ वातरोगी, वातकी 'वातातिसाराभ्यां कुक्क ' इति म- त्वर्थे इनिः, कुगागमश्च ॥ वातस्य शमनं कोपनं वा वातिकं - तस्य निमित्त- प्रकरणे वातपित्तश्लेष्यभ्यश्शमनकोपनयोरुपसङ्ख्यानम् ' इति tualuuN ठक् ॥ , , । न वायु: 'कृपावाजि ' इत्युणि युगागमः ॥ वायुर्देवता अस्य वायव्यम् वातपित्रुषसो यत् इति यत् । ओर्गुणे : वान्तो यि ' इत्यवादेशः हावा- मश्च ' इत्यत्र अकर्मकत्वात् अस्याग्रह: " इति न्यासे , तत्पा- शादौ 'वाता वान्ति दिशो दश ' . इति भाष्ये सकर्म- कस्य दर्शनादयुक्तम् । तथा च भट्टभास्करोपि म्मृष्टो जायसे मातृवोः । * इत्यत्र माञ्चोः मातापितृभावं अस- *ते.बा.२-४-३.

·भार क्रमां हावामश्च । धातुवृत्तौ [वा. वान्त्योः” इति सकर्मकत्वमाह । एवं च " हुयतिना सानुबन्धकेन साहचर्यात् अकर्मकत्वाच वागतिगन्धनयोः मा माने इत्येतयोरग्रहणम्” इति हरदत्तेन अकर्मकत्वस्य हेतोः कथनं मात्यभिप्रायं द्रष्टव्यम् ॥ इत्यत्र विम शोषणे वायति, तन्तुसन्ताने वयतीति शपि गतम् ॥ भा दीप्तौ ॥४१॥ भातीत्यादि यातिवत् ॥ व्यतिमाते -त्रिवपि वचनेचु समान रूपम् । प्रस्या- दादेशः । व्यतिभासे व्यतिमै इट एवे वृद्धिः । केचित्तु • आतो लोप इति च । अस्यापीटो ग्रहणमिति आलोपमिच्छन्ति । तन्न, तत्र आर्धधातुकाधिकारादागमस्यै- वेटो ग्रहणमिति स्थितेः । आगमश्च इडार्थधातुकभक्तत्वा- दार्धधातुकः ॥ भा- 'डोन्यत्रापि दृश्यते । इति* डः ॥ भाः maa सम्पूचात् । इत्यादिना क्वि । भसंज्ञायां • आतो धातोः' इत्यालोपे भ इत्यादि । करकमलैः पुनरुक्तरक्तभाभिः ' इति प्रयोगः सान्तस्य भाइशब्दस्य रुत्वे • भोभगो' इति यत्वे ' हलि सर्वेषाम् ' इति लोपे द्रष्टव्यः ॥ * भाध्ये तु 'अन्येभ्योपि दृश्यत इति वक्तव्यम् ' (३-२-१०१) इत्येव दृश्यते.

·ष्णा.] अदादिः इत्यङ् स्त्रियां प्रतिभा , प्रभा - पातश्चोपसर्गे । भावे ॥ प्रतिभैव प्रातिभम् - मज्ञादित्वात्स्वार्थेण् ॥ निभस्तुल्यः 'आतश्चोपसर्गे , इति कर्तरि कः ॥ प्रभानम् , प्रभापनम् - 'न भाभूपूकमिगमि' इत्यादिना 'प्यन्तानां च भादीनामुपसङ्ख्यानम् ' इति च णत्वनिषेधः । अयं च निषेधः ‘कृत्यचः । इति प्राप्तस्येति लोटि प्रभाणि प्रभावयाणि इत्यत्र 'आनि लोट् , इति णत्वं भवत्येव ।। भानुः दाभाभ्यां नुः इति नुः॥ ष्णा शौचे ॥४२॥ नाति । सन्नौ सनाथ सनिथ सनिव । स्नाता । स्नास्यति । स्नातु नाहि स्नानि । अस्नात् अस्नातां अस्नुः अस्नाः ॥ Moremap स्नायात् मायाताम् । आशिषि, स्नायात् स्नेयात् - वान्यस्य संयोगादेः इत्येत्वविकल्पः॥ on . अनासीत् ॥ सिष्णासति । सास्नायते । सानाति ॥ amadhana स्नापयति नपयति प्रस्नापयति इत्यनुपसृष्टस्य वा मित्वम् ॥ ग्लानावनुवमां च ·P M -- ALLJ माण १ १३६ धातुवृत्तौ [ष्णा. प्रतिष्णातम् - ' सूत्रं प्रतिष्णातम् । इति सूत्रे षत्वम् । विभ सूत्रादन्यत्र प्रतिस्नातः ॥ निष्णातः, नदीष्ण: - ' सुपि स्थः । इत्यत्र “सुपीति योगविभागाक: निनदीभ्यां नातेः कौशले , इति ष- त्वम् । कौशलादन्यत्र निस्नातः नदीनातः ॥ BIDIO पृच्छती सुनातादिभ्य सुनातं पृच्छति सौनातिक: उपसङ्ख्यानम् ' इति ठक ॥ प्रस्नः - 'घबर्थे कविधानम् । इति कः ॥ नानीयं चूर्णम् - बाहुळकात्करणेऽनीयर ॥ स्नात्वाकालिकः मयूरव्यंसकादित्वात्तत्पुरुषः । समासे नपूर्वे ' इति तोल्यब्न भवति । अनञ् इत्यस्य पर्युदा- सत्वात् नसदृशेनाव्ययेन क्तान्तस्य समासे स विधिरिति । मयूरव्यंसकादिषु पाठादेव वात्र ल्यपो नैव प्रसङः ।। ब्राह्मणस्त्रापकः ण्यन्ताण्णुल । याजकादित्वात् षष्टी- समासः ॥ स्नायतीति भौवादिकस्य ॥ श्रा पाके ॥४३॥ इह पाको विकृित्तिरिति कैयटादौ । भातीत्यादि स्ना- ·T । VE क ASS । अदादिः तिवत् । पाके घटादिपाठात् श्रपयनि । अन्यत्र भाप- यति स्वेदयतीत्यर्थः ॥ शृतं क्षीरं हविर्वा - ण्यन्तस्य चाण्यन्तस्य च क्ते 'शृतं पाके ' इति शृभावो निपातितः । क्षीरहविषो- रन्यत्र भाणा यवागूः, अपिता यवागूरिति । संयोगा- देरातः । इति निष्ठानत्वम् । अण्यन्तत्वे ' पाके, इति वचनात् यदा स्वेदनवचनो वा ण्यन्ताणिचि पाचनवचनो वा तदापि न शृभावः । सर्वमेतत् ‘भै पाके' इत्यत्र प्रपञ्चितम् ॥ द्रा कुत्सायां गतो ॥४४॥ कुत्सितगतिः पलायनं स्वापश्चेति स्वामी । तर प्रायो निपूर्वोयं स्वापवचनः । द्वाति निद्राति प्रणिद्राति इत्यादि यानिवत् ॥ निद्रानुः, तन्द्राः स्पृहिगृहिपतिदपिनिद्रानन्द्रा ' इति निर्वात्तत्पूर्वाचाच । अस्मादेव निर्देशात् तदोदकारस्य च नकार: ॥ निद्रः -'आतश्चोपसर्गे , इति कः ॥ निद्रा - स्त्रियां आतश्चोपसर्गे, इत्या ॥ aupane घबर्थे कविधानम् । इति कप्रत्यये टार ॥ 18 ·। क्रमां विम धातुवृत्तौ तन्द्रिः अच इः । इतीप्रत्ययः बाहुळकारिकत्वादालो- पः । तन्द्री - ‘कृदिकारादक्तिनः' इति वा ङीष् । स- वत्रात्र तदो दकारस्य नकारः निद्रा तन्द्रा' इति नि- पातनस्य सामान्यापेक्षत्वाइष्टव्य: ॥ द्राणः, द्राणवान् – ' संयोगादेरात: ' इति निष्टानत्वम् । निद्रित इति निद्राशब्दात् तारकादित्वादितचि ॥ द्रायतीति स्वप्ने शपि ॥ प्सा अक्षणे ॥४५॥ प्साति प्रणिप्साति इत्यादि नातिवत् ॥ द्रवणेन प्सानीयो द्रप्सः घनर्थे कः । पृषोदरादि- त्वात् द्रादेशः ॥ विश्वप्सा श्वन्नुक्षन् । , इत्यादिना कनिन् ॥ REVM ७ पा रक्षणे ॥४६॥ पातीत्यादि यातिवत् ॥ पायते अपासीत् – ईत्वे सिचो लुकि च लुग्विकरण- त्वान्नास्य ग्रहः ॥ पालयति पातेलुग्वक्तव्यः । इति णिचि लुगागमः ॥ गोपालकः - नित्यं क्रीडाजीविकयोः । इति अकेन . समाप्तः ॥ Faralay F ·। से SON S पा.] अदादिः गोपालकस्य स्त्री गोपालिका- गोपालिकादीनां प्रतिषे- धः । इति पुंयोगलक्षण क्षणस्य ङीषोऽभावः ॥ न पातीति नपात् , नप्तेत्यर्थः - ' नभ्राण्णपात् ' इति निपातनात् नत्रः प्रकृतिभावः क्विपि तुक । इति वृत्तिः । तत्र हरदत्तः - अपानपातमित्यादावनपुं- सके नुमदर्शनात् 'उभे वनस्पत्यादिषु' इत्यत्र पाते: क्विपि पात् '* इत्यभिधानाच अपपाठोयम् ” इति ॥ तनूनपात् अमिः, इन्धनं विना तनून पातीति व्यु- त्पत्तिः ॥ अपोनप्त्रियम् । अपांनप्त्रियम् । अपोनप्त्रीयं । अपा- नप्त्रीयम् - ' अपोनप्त्रपांनप्तृभ्यां घः ' 'छ च, इत्यपो- नपादपान्नपाच्छब्दाभ्यां घच्छौ । देवतेत्यस्मि- विषये प्रत्ययसन्नियोगेन अपोनप्त्रपां नप्तृभावश्च । उभे अपि देवतानामनी ॥ सास्य पतिः -'पातेडतिः । पतिस्समास एव' इति विसं- ज्ञानियमात् पत्येत्यत्र 'आङो नास्त्रियाम् । इति नादेशो न भवति । पत्ये इत्यादौ डिद्वचने ' घेडिति ' इति गुणश्च न भवति । पत्युः ङसिङसोरकारस्य 'ख्यत्यात्परस्य। इत्युकारे यणादेशः । ख्यत्य, इति खिशब्दखीशब्दयोः कृतयणोनिर्देशः । तथा पत्यावित्यत्र 'अब घेः, इत्यत्वं क-पातेः क्विपि निपातनार्थस्तुक् .

·SSA * E कन्ट AP MARAT META Shee कमा १४० धातुवृत्तौ [पा. न भवति । डेरौकारस्तु औत् । इति भवति । ममासे तु घिसंज्ञायां वनस्पतिनेत्यादौ नाभावादीनि धिकार्याणि भवन्ति । 'पारस्करप्रभृतीनि च ' इति सुट् ॥ बृहस्पतिः - ‘तगृहतो: करपत्योश्चोरदेवतयोः सुटलोपश्च इति मुट्सलोपौ । वाचस्पतिः दिवस्पतिः - एतावपि पारस्क- रप्रभृती ॥ बृहस्पतेरपत्यादि बार्हस्पत्यम् – 'दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदा- शुधः' इति प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः ॥ वनस्पतीनां समूहो वानस्पत्यः - इत्यत्र 'अचित्तहस्तिधे- नोष्ठक । इत्यचित्तलक्षणं प्राग्दीव्यतीयं परमपि ठकं ' ण्या- दयोर्थविशेषलक्षणादपवादात्पूर्वविप्रतिषेधेन । इति बाधित्वा ण्य एव भवति । अर्थविशेषलक्षणादित्यभिधानात् , उष्ट्रप- तिमि · पत्रं औष्ट्रपतमित्यत्र तस्येदम् , इत्यर्थसामान्ये विधीयमानं पत्राध्वर्युपरिषदश्च इत्यञ् परत्वाचं बा- धते । पत्रं वाहनमुच्यते ॥ bara . अश्वपतेरपत्यादि आश्वपतम् - 'अश्वपत्यादिभ्यश्च । इति ण्यापवादोण् प्राग्दीव्यतीयः । एवं धनपत्यादयों गणपठिता उदाहार्याः ॥ वास्तोपतिर्देवतास्य वास्तोष्पत्यं वास्तोष्पतीयम् -'या- वापृथिवीशुनासीर ' इत्यादिना यच्छौ । अत्रैव निपातनातू षष्ठया अलुकत्वे ॥

·Patra पा. 1 अदादिः maye गृहपतिना संयुक्तोनिगाहपत्यः गृहपतिना संयुक्त ज्यः' इति संज्ञायां ज्यः । निर्देशादेव तृतीया समर्थवि- भक्तिः ॥ गृहपतेः भावः कर्म वा गार्हपत्यम् - 'पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् ' इति यक् । अधिपतिगणपत्योस्तु ब्राह्मणादित्वात् प्यञ् । आधिपत्यं, गाणपत्यम् । यक्ष्यत्रोस्स्वरे विशेषः ॥ स्वपतौ साधुस्स्वापतेयम् - 'पथ्यतिथि ' इत्यादिना ढञ् ॥ कौमुदगन्ध्यायाः पतिः कौमुदगन्धीपतिः प्यत्रस्तम्प्र- सारणम् ' इति सम्प्रसारणे परपूर्वत्वे च 'हलः । इति दुहितुः पतिः दुहितृपतिः - ‘विभाषा स्वसृपत्योः ' इति विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनः पूर्वपदस्य षष्टचा विभाषा अ- अहर्षतिः - 'अहरादीनां पत्यादिषूपसङ्ख्यानम् इति रेफस्यं वा रेफो विसर्जनीयापवादः । विसर्जनीयपक्षे प्वोः, इति पक्षे उपध्मानीयोपि । उभयत्राप्यादिशब्दः प्रकारे इंति हरदत्तः ॥ जाया च पतिश्च जायापती दम्पती जम्पती राजद- न्तादित्वात् ध्यन्तस्यापि परनिपातः । जायाशब्दस्य वा दम्भावजम्भावौ च । वासवदत्तायां सखे दमेव ' इति केवलस्य स्त्रीवचनस्य दंशब्दस्य प्रयोगश्चिन्त्यः ॥

·PURIA धातुवृत्ती [पा. ब्रह्मा च प्रजापतिश्च ब्रह्मप्रजापती न दधिपया- दीनि ' इति समाहारद्वन्द्वनिषेधात् इतरेतर एव द्वन्द्वः ॥ पत्नी 'पत्युनों यज्ञसंयोगे' इति डीप । इकारस्य च नकारः । यज्ञसंयोगादन्यत्र पतिरियं ब्राह्मणी ग्रामस्येति । वृषलस्यपत्नीत्यादौपचारिकः प्रयोगः । वृद्धपतिः वृद्धपत्नी तत्पुरुषो बहुव्रीहिर्वा । 'विभाषा सपूर्वस्य ' इति विद्य- मानपूर्वपदस्य पत्यन्तस्य प्रातिपदिकस्य वा डीडनकारी अत्रानुवर्तमानमुपसर्जनग्रहणं पत्यन्तप्रातिपदिकविशेषणमिति बहुव्रीहावपि डीनकारौ भवतः । समानः पतिरस्याः स- पत्नी । 'नित्यं सपत्नचादिषु ' इति नित्यं डीडनकारौ । अस्मादेव निर्देशात्समानस्य सभाव; | आदिशब्देन गणप- ठितैकादिपूर्वपदादपि ॥ R सपत्नचा सपत्नचा अपत्यं सापत्नयः 'शिवादिभ्योण ' इत्यण ॥ भावः कर्म वा सापत्नचं - लिङ्गविशिष्टपरि- 'पत्यन्त इति यकू । 'भस्याढे तद्धिते । इति पुंवद्भावस्तु न भवति , सपत्नीशब्दस्याभाषितपुंस्कत्वात् ॥ भाषया सपत्नीव सपत्नः June व्यन् सपने, इत्यनुवादादिवार्थे अकारः ॥ . पतिवत्नी अन्तर्वत्पतिवतोर्नु ' इति जीवपत्यां की नुगागमश्च तत्सन्नियोगेन मतुपो वत्वं च । अन्यत्र पतिमान् पतिमतीति ॥

·PS पा.] अदादिः पिता पितरौ - 'नप्तृनेट' इत्यादिना तृचि इत्वं गु- णाभावश्च निपात्यते । अप्तृन् ' इति सर्वनामस्थानदी- ?स्य न भवति , तृन्नन्तानां नत्रादीनां पुनरुपादानस्य संज्ञाशब्दानामौणादिकानां एषामेवेति नियमार्थत्वात् । सौ ऋदुशनस् । इत्यनङि नान्तत्वात् 'सर्वनामस्थाने, इति दीर्घः ॥ माता च पिता च पितरौ पिता .मात्रा, इति पितुर्वा शेषः । अन्यथा मातापितरौ । आनङ ऋतो द्वन्द्वे । इति विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनो द्वन्द्वपूर्वपदस्य श्रा- नङादेश: । अयमनुकारान्ते पुत्रशब्देपि भवतीति वृत्तिः पितापुत्राविति 'मातरपितरावुदीचाम् । इत्यनलिपातनात मातरपितरावित्यपि भवति ॥ पितरो देवताऽस्य पित्र्यम् - वाय्वनुपित्रुषसोयत् । इति यत् । ‘रीकृतः । इति ऋदन्तस्याङ्गस्य कृत्सार्वधातुकादन्य- स्मिन् यकारादौ चौ च रीङ्, 'यस्येति च । इतीकार- DAANA- लोपः ॥ पितृव्यः पितामहः पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः इति पितृभ्रातरि व्यन्प्रत्ययः ; पितुः पितरि मातरि च डामहच्प्रत्ययः । 'मातरि पिच । इति वा गौरादिपाठादा ङीष् , पितामही ॥ पिनुरागतं पित्र्यं, पैतृकम् - 'पितुर्यच' इति 'तत श्रा- गतः' इति विषये यौ । इसुसुक्तान्तात्कः' इत्युग- ·धातुवृत्ती [पा. न्तत्वात ठस्य कादेशः ॥ रा दाने ॥४७॥ रातीत्यादि ॥ रातिमित्रम् - संज्ञायां क्तिच् ॥ राः रायौ - राते?ः, इति डैः। चिरव्ययं, इति नियमात् 'कामेजन्तः । इति नाव्ययत्वम् । (रायो हलि' इति हलादौ विभक्तावात्वम् । अनादौ विभक्तावायादेशः । इदमात्वं तदन्तेपीप्यते , सुरा अतिरा इति । अतिरि ब्राह्म- णकुलमित्यत्र सोलका लुप्तत्वात् हलादिविभक्तिपर वाभावा- नात्वम् । अन्यत्र तु भवत्येव अतिराभ्यामिन्यादि । । स- म्बुद्धौ च ' इति गुणस्तु विकरुपेन भवतीति बपनावुपपा- दितम् । अनादौ ' इकोचि ' इति नुम् , अतिरिणी इत्यादि । तृतीयादावजादौ 'तृतीयादिषु भा भाषितपुंस्कं पुंवत् इति पक्षे पुंवद्भावात् नुमभावो नाशकचः , इगन्नस्याङ्गस्य भा- षितपुंस्कत्वाभावात् पुंवद्भावस्य नैव प्रसङः इति । आमि तु नुमचिरतृन्वद्भावेभ्योनुट्पूर्वविप्रतिषेधेन इति नुटचाबे च अतिराणामिति भवति ॥ - 'कृदाधागचिकलिभ्यः कन्' इति कन् ॥ रात्रिः राशदिभ्यां त्रिप्' इति त्रिम् ॥ m रात्री कृदिकारत्वात् ङीष् । रात्रेश्चाजसौ, संज्ञाछन्दसो; डीविधानमायुदात्तार्थम् ॥ इति ·रा.] अदादिः - Case खचातपुण्याच रात्रे, अहोरात्रः अहोरात्रौ-द्वन्दौ । “ अह्रो रुविधौ रूपरात्रि- रथन्तरेषूपसङ्ख्यानम् । इति रुः । सर्वरात्रः पूर्वकालै- क' इति समासः । रात्रेः पूर्वभागः पूर्वरात्रः - 'पूर्वाप- राधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे' इति तत्पुरुषः । सङ्ख्यात- रात्रः, पुण्यरात्रः - विशेषणसमासौ । अतिरात्रः - प्रादिस- मासः। द्विरात्रः-द्विगुः । 'अहस्सर्वैकदेशसया इत्यहरादेरव्ययात् सङचायाश्च परस्य रात्रिशब्दस्याच्समा- सान्तस्तत्पुरुषे । अहर्ग्रहणं तु द्वन्द्वार्थम् । 'कतिपयरा- त्रम् ' इति मुरारिप्रयोगे कतिपयशब्दस्यासङ्ख्यात्वात् समा- सान्तश्चिन्त्यः । उक्तं हि षट्कतिकतिपयचतुरां थुक इत्यत्र वृत्तावस्यासङ्ख्यात्वम् । रात्राहाः पुंसि ' इति कृत- समासान्तस्य रात्रशब्दस्य पुंस्त्वम् । इदं पुंस्त्वं अस- चादेः इत्यमरसिंहः 'रात्रादेः* प्रागसङ्ख्यकात् इति । वृत्तिकारशाक्यमुनिप्रभृनयस्तु पुंस्त्वमेबाहुः ॥ राध्यामटति । रात्रिमटः 'रात्रेः कृति विभाषा, इति वा मुमागमः ।। रात्रिंदिवम् - अचतुरादिनाचि मान्तत्वं निपात्यते ॥ द्वैरात्रिकः, द्विरात्रीणः - राज्यहस्संवत्सराच । इति अ- धीष्टादिषु उखौ ॥ , यथाह tum * कोशद्वयेपीत्थमेव दृश्यते. नामलिङ्गानुशासनेतु 'रात्रान्ताः' इति पठ्यते. 19 ·For GEET को । patel -20 IN धातुवृत्तौ रायतीति शपि ॥ ला आदाने ॥४८॥ वि लातीत्यादि ॥ व्याळ: Mara विलालयति विलापयति घृतम् - 'लीलोर्नुग्लुकावन्यतरस्यां स्नेहविपातने' इति पक्षे लुगागमः । स्नेहविपातनादन्यत्र पुगेव ॥ कृपामादत्त इति कृपाळुः - मितदादित्वादुरित्यात्रेयः ॥ 'आतश्चोपसर्गे । इति कः ॥ बहूनान लातीति बहुळम् - ' आतोनुपसर्गे कः । इति कः । बाहुळकम् - मनोज्ञादित्वात् भावकर्मणोवुन् । अति- शयेन बहुळो बंहिष्टः, बंहीयान् । बहुळस्य भावकर्मणी बंहिमा - पृथ्वादित्वादिमनिन् । प्रियस्थिर, इत्यादिना इष्ठेमेयस्सु बहुळस्य बंह्यादेशः ॥ बहुळ माचष्टे बंहयति णाविष्ठवत् ' इति बंद्यादेशः ॥ रातिलाती द्वावपि दानार्थाविति चान्द्राः kamapan दाप लवने ॥४९॥ दातीत्यादि पूर्ववत् । पकारो घुसंज्ञायां अदाबिति नि- षेधार्थ:* * । तेन प्रणिदाति प्रनिदातीत्यत्र । शेषे विभाषा *ख-विशेषणार्थः.

·E । दाप्.] अदादिः १४७ इति णत्वविकल्पो भवति । तथा दायते । अदासीत् । व्यत्य- दास्त । दातं । दिदासति । इत्यादौ यथास यथासङ्ख्यम् ‘घुमास्था इतीत्वम् , 'गातिस्था' इति सिचो लुक् , ' स्थाध्वोरिच, इति प्रकृतेरित्वं सिचश्च कित्त्वं , ' दोदवोः' इति दद्भावः सनिमीमा, इतीस्भावो* न भवति ॥ दात्रम् 'दानि इत्यादिना करणे ट्रन् । रक्षणे दयते, शोधने दायतीति शपि गतम् ॥ ख्या प्रकथने ॥५०॥ ख्यातीत्यादि यातिवत् । लुङि — अस्यतिवक्ति ' इत्यङि अख्यत् इति भवति । तिपा निर्देशाद्यङकि अङभावात् सि- चि अचाख्यासीत् इति भवति । अस्यापि चक्षिडादेशवत् क्शादित्वं द्रष्टव्यम् । इदमार्धधातुकविषयमिति आत्रेयादयः । अन्ये तु सामान्येन मन्यन्ते ॥ समानशब्द सखा - समाने ख्यस्सचोदात्तः । उपपदे इन्प्रत्ययः , समानस्य सभावः उदात्तश्च । चश- ब्दादातोर्यलोपः प्रत्ययस्य डिवं च । अनौ' इत्यस- म्बुद्धौ सौ अनादेशः ङित्वादन्त्यस्य । सम्बुद्धौ तु 'हू- गुणः ' इति गुणः । अन्यत्र सर्वनामस्थाने । स- ख्युरसम्बुद्धौ । इति णिद्वद्भावात् वृद्धावायादेशः । सखाया- * ख-स्भावादि.

·अस- सख्य- धातुवृत्तौ ख्या. वित्यादि । सखीनित्यादि पतिशब्दवत् । घिसंज्ञा खि । इनि पर्युदासान भवति । स्त्रियां सखी शिश्वीति भाषायाम् ' इति निपातनात् ङीष् । इत्युत्वात्परत्वात् नित्यत्वाच्च ङ- सिङसोः आपनद्याः' इत्याटि कृते अकारस्य खीशब्दा- नन्तरत्वाभावात् उत्वं न भवति ॥ सख्याः इत्यत्र ख्यत्यात्परस्य परमसख: - " राजाहस्सखिभ्यष्टच् ' इति टच । बहु- ब्रीहौ तु बहुसखा बहुसखायाविति । 'बहुव्रीहौ सङ्ख्येये' इति डच् न भवति अनङ्गिद्वद्भावी अङ्गाधिकारे तदुत्तरपदस्य च ' इति इति सख्यन्तस्यापि भवति । 'असखि ' इति पर्युदासः केवलस्यैवेति तदन्तस्य घिसं- ज्ञायां बहुसखिनेत्यादौ नाभावादि भवति ॥ । तस्य - सुसखा अतिसखा किंसखा असखा इत्यत्र 'न पूज- नात्, 'किमः क्षेपे, नञस्तत्पुरुषात् ' इति समासा- । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया सखीशब्दान्तादस्मिन् समासान्ते कृते चाहते च न विशेषः यतः - कृतेपि ' भस्याटेतद्धिते' इति पुंवद्भावे दिवान्डीपि . परमसखि न्ताभावः इत्येव रूपम् ॥ सख्युर्भावकर्मणी सख्यम् : सख्युर्यः । इति यः। लि- विशिष्टात्प्रत्ययेपीदमेव रूपम् । यतः पूर्ववत्पुवद्भावेन भा- . * ख-तदन्तस्य.

·M 'समि ख्यः, ख्या.] अदादिः व्यम् । सम्पूर्वस्य सख्युः प्रयोगो नेति इत्यत्र न्यासादावुक्तम् ॥ प्रा पूरणे ॥५१॥ प्रातीत्यादि ॥ प्राणः प्राणवान् - 'संयोगादेरातः । इति निष्ठानत्वम् ॥ प्रायः - श्याचध, इति णः ॥ मा माने ॥५२॥ - मानमिहान्तभावः । अत्रायमकर्मकः । उक्तं च 'हा- वामश्च' इत्यत्रेन्दु हरदत्तन्यासकारादिभिः अकर्मकत्वा- दस्याग्रहणम्' इति तेन हि आतोनुपसर्गे कः' इति कं बाधित्वा कर्मण्युपपदेणिधीयते । मुखमुपमाति, अग्निमनुमाति, गृहं निर्माति, भवान् प्रमाति, तण्डुलान् परिमातीत्यादौ सकर्मकत्वमुपसर्गवशेनार्थान्तरवृत्त्या । न चैवं सकर्मकादस्मादणर्थम् ' हावामश्च ' इत्यत्र ग्रहणं स्यादिति वाच्यम्। यतस्तत्र आतोनुपसर्गे कः । प्रसङ्गात् सामान्यः कर्मण्यण सिद्धः ॥ मातीत्यादि यातिवत् ॥ मीयते मेमीयते घुमास्था' इतीत्वम् ॥ इत्यस्यापवादस्या- * क-हान्तर्भा. +ख-वेन्द्र ·AS date S धातुवृत्तौ [मा. मित्सति-सनिमीमा, इतीस्भावे । अत्र लोपोभ्यासस्य , इत्यभ्यासस्य लोपः । 'सस्यार्धधातुके ' इति तत्वम् ॥ मितम् • यतिस्यतिमा' इतीत्वम् । सर्वेष्वेषु मान- हणेषु मामेङ्माङ्ग्रहणम् , 'गामादाग्रहणेप्वविशेष इति वचनात् । नेर्गदादिसूत्रे तु नास्य ग्रहणम् । तथा च तत्र वृत्तिः ' मा इति मालेडोर्ग्रहणम् ' इति । उक्तं चैतत्सर्व- मिदं इन्दुसीरदेवन्यासकारहरदत्तादिभिरपि । तेन प्रनिमा- ति प्रणिमातीत्यत्र ‘शेषे विभाषा कखादावषान्त उपदेशे' इति णत्वविकल्पो भवति । चान्द्रास्तु णत्वविधावपि त्र- याणां ग्रहणमिच्छन्तीति वर्धमानः । स्वामिकाश्यपौ माग्रहणेवलुम्विकरणस्य ग्रहणं णत्ववय॑मिति । उभयमिदं वृत्त्यादिमहानन्थविरोधादुपेक्ष्यम् ॥ मातीति माय: - श्याद्वचध ' इति णे युक् ॥ स्त्रियां टाप । मायावी - अस्मायामेधास्रजो विनिः । इति मत्वर्थे विनिः ॥ माया मायी, मायिकः प्रमा ब्रीद्यादित्वादिनिठनौ ॥ प्रमातीति प्रमः - 'आतश्चोपसर्गे : इति कः ॥ आतश्चोपसर्गे इति स्त्रियामङ् ॥ प्रमितिरिति बाहुळकात् क्तिन् ॥ मयत इति प्रणिदाने शपि गतम् ॥

·F Som S वच.] अदादिः ON वच परिभाषणे ॥५३॥ अत्र पुरुषकारे अस्यतिवक्ति, इत्यत्र वृत्तौ प- रिभाषणे पठचते तदपि परेरनधिकारार्थत्वात्* भाषणमेवा- र्थः" इति । एतच्च क्वचिद्वृत्तावेवं पाठदर्शनादुक्तम् ॥ तथा वक्ति वक्षि वस्थः वक्थ वच्मि वच्चः वच्मः-वच- न्तीत्यस्याप्रयोगोनभिधानादिति स्वामिसम्मताकारौ । च भोजः; न वर्चान्त प्रयुञ्जते इति । आत्रेयस्तु एकवचनान्युदाहत्य 'अन्यत्रानभिधानमित्येके । झिमात्र ए- वानभिधानमिति केचित् ' इति ॥ HD उवाच उवाच ऊचतुः ऊचुः उवक्थ उवचिथ ऊच उवच उचिव – थलि भारद्वाजनियमादिडिकल्पः । वक्ता । वक्ष्यति । वक्तु वक्तात् वक्तां वचन्तु वग्धि-हेधित्वे कु- त्वजश्त्वे । वचानि । अवक् अवग अवक्तां अवचन् अवक् अवचम् । वच्यात वच्यातां वच्युः वच्याः वच्यां वच्याव | आशिषि उच्यात् उच्यास्तां - कित्त्वात् ' वचि- स्वपि ' इति सम्प्रसारणम् । अवोचत् अवोचतां अवो- चन् - 'अस्यतिवक्ति , इत्याडि 'वच उम्' इत्युम् ॥ उक्थम् -- यज्ञायज्ञियात्परं साम पातृतुदिवचि इति थक् ॥ इति उक्थमधीते वेद वा औक्थिकः - ' क्रंतूक्थादि । * [रनधिकार्थत्वात् ?] न ·. धातुवृत्तौ [वच. ठक । अयं च प्रत्ययो न सामवचनादिष्यते । किन्तु तल्लक्षण औक्थिक्यनाम्नि वर्तमानादिति वृत्त्यादौ स्थितम् ॥ वक्त्रम् - 'गुधृविपचिवचि । इति त्रः ॥ इन्दुवकोनाम देश: ऐन्दुवक्त्रकः-'कच्छाभिवक्रगतॊत्तरपदात् । इति शैषिकों वुञ् । शेषमपि ब्रूनादेशवत् ॥ पारायणिकैरयं धातु पाठीत्येतावतानार्षता नाशङ्कचा अस्यतिवक्ति' इत्यत्र वृत्त्यादौ वच परिभाषणे ब्रूनादेशो इत्युक्तत्वात् । तथा वच्यादिसूत्रे न्यासपदमार्योश्च अस्यास्तित्वं स्पष्टम् । किञ्चान्तिपरस्यास्य प्रयोगं प्रतिषे- धन्तो भोजात्रेयादयोप्यत्रैवानुकूलाः ॥ अयमाधृषीयश्च ॥ इण्प्रभृतयोनुदात्ताः परस्मैपदिनः । इड्डात्मनेपदी ॥ ॥ विद ज्ञाने ॥ ५४॥ एतदादयो रुदिपर्यन्ता उदात्ता उदात्तेतः ॥ वेत्ति वित्तः विदन्ति वेत्सि वित्थः वित्थ वेद्मि विद्वः । वेद विदतुः विदुः वेत्थ विदथुः विद वेद विद्व विद्म 'विदो लटो वा । इति लटः परस्मैपदानां पक्षे णलादयः ॥ विवेद विविदतुः विवेदिथ विवेद विविदिव । विदांच- उपविद, इत्याम्प्रत्ययो वा । विद इत्यकारस्य विवक्षितत्वान्न लघूपधगुणः ॥

·S विद.] अदादिः २ वेदिता । वेदिष्यति ॥ वेत्तु वित्तात् वित्तां विद्धि वेदानि । विदाङ्करोतु विदारू- तात् विदाकुर्वन्तु विदाङ्कु विदाङ्करवाणि – · विदाकुर्वन्वि- त्यन्यतरस्याम् ' इति लोट्याम्यगुणत्वम् लोटो लुक् लोड़- रकरोतेरनुप्रयोगश्च पक्षे निपात्यते । कुर्वन्त्विति बहुवचनं इतिकरणान्न विवक्ष्यते ॥ . अवेत् अवित्तां अविदुः अवेत अवेः अवित्तं अवेदं अविद- हल्ङयादिना तिस्योोपः । सिपि ‘दश्च । इति दकारस्य वा रुत्वम् । सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च । इति झेर्नुस् । विद्यात् विद्यातां विद्युः विद्याः विद्याम् । आशिषि वि- द्यात् विद्यास्तां इत्यादि ॥ Ratoes अवेदीत् अवेदिष्टां अवेदीः अवेदिषम् - ! नेटि ' इति हलन्तलक्षणाया वृद्धेनिषेधः ॥ संवित्ते संविदाते संविदते संविगते संविसे संविदे समोग़मृच्छि ' इत्यकर्मकात्तङ् । ८ वेतविभाषा, झादेशस्यातो वा रुडागमः । संविविदे संविविदिषे संवि- विदें संविविदिवहे । संविदाञ्चक्रे । संवेदिता । संवेदिप्यते । सं- वित्तां संविदातां संविदतां संविदतां संवित्स्व संविदै समवित्त समविदातां समविदत समविद्रत समवित्थाः समविदि । संविदीत संविदीयाताम् । आशिषि संवेदि- 20 । - ·इति तासनोः man kulcs धातुवृत्तौ [विद. पोष्ट संवेदिषीयास्ताम् – लघूपधगुणः । ' लिङिचौ ' इति कित्त्वमझलादित्वान्न भवति । समवेदिष्ट समवेदिषातां पूर्व- वदकित्त्वम् ॥ विविदिषति विदित्वा - रुदविद , कित्त्वम् ॥ विद्यते । वेवेत्ति वेविदीति । संवेवित्ते संवेविदाते संवेविदते समोगमृच्छि ' इति तङ् । प्रकृतिग्रहणेन न भवति , वेत्तेरिति तिपा निर्देशात् ॥ वेदयति । अवीविदत् ॥ बिदन , विद्वान् – 'विदेश्शनुर्वसुः । इति शनुर्वा वसुरादे- शः । संयोगान्तलोपे 'वसुलंमु' इति दत्वं नकारस्य न भवति , तत्र स इत्यनुवर्ननादित्युक्तम् ॥ विदन्नेव वैदनः प्रज्ञादिभ्यश्च । इति स्वार्थेऽण् ॥ विद्वांसोस्यां सन्तीति विदुष्मती परिषत् – ' तसौ म- इति मतुपोपि मत्वर्थत्वात्तस्मिन् परे सान्तत्वेन भत्वात् वसोस्सम्प्रसारणपरपूर्वत्वयोः षत्वम् ॥ विद्वांसमाचष्टे इति णौ । णाविष्टवत् । इति . टिलोपे विद्वयतीति दौर्गाः । तदयुक्तम् । इष्ठवद्भावादेव भत्वे नित्य- त्वात्पूर्व प्रसारणे, पश्चाट्टिलोपे विदयतीति भाव्यमिति । टिलोपस्तु शब्दान्तरप्राप्तचा अनित्यः ॥ - त्वर्थे । विदितः ॥

·विद.] अदादिः वेदयतीति वेदयः अनुपसर्गालिप ' इत्यादिना ण्यन्ता- च्छप्प्रत्यये शपि गुणायौ ॥ . Home शास्त्रवित , प्रवित् - सत्सूद्विष ' इत्यादिना क्विप .॥ विदुरः - विदिभिदिछिदेः विदिभिदिछिदेः कुरच् । इति कर्तरि , इति कर्तरि कुरच् ॥ वेदनशीलो विन्दुः निपात्यते ॥ mam विन्दुरिच्छुः इत्युप्रत्यये नुमि - हलश्च HAND 9 , ' इति घञ् । वैदिकः - अध्यात्मादि- त्वात् शैषिकष्टञ् । वेदमाचष्टे वेदापयति अर्थवेद- सत्यानामापुरवक्तव्यः' इत्यापुक् । आयुर्वेदमधीते वेद वा आयुर्वैदिकः - उक्थादित्वात् ठक । सर्वे वेदास्सर्ववेदाः पूर्वकाल ' इति समासः । तानधीते वेद वा सर्ववेदः- प्राग्दीव्यतीयस्याण: । सर्वसादेविगोश्च । इत्युक्थादिपाठाल्लुक । अत्र द्विगुग्रहणं तद्धितार्थमित्यस्यैव स्मरणार्थमिति हरदत्ता- दयः । सर्ववेद एव सार्ववेद्यः सर्ववेदादिभ्यस्स्वार्थ उप- सङ्ख्यानम् ' इति स्वार्थे प्यङ् । चतुरो वेदानधीते वेद वा चतुर्वेदः - तद्धितार्थे द्विगौ प्राग्दीव्यतीयस्याणो 'द्विगो- लक् । इति लुक् । चतुर्वेद एव चातुर्वैद्यः चतुर्वेद- स्योभयपदवृद्धिश्च ' इति प्यत्रुभयपदवृद्धिः ॥ co वित्तिः RS ' मन्त्रे वृष' इत्यादिना स्त्रियां क्तिन् ॥ विदा -- संज्ञायां समज । इति क्यपू ॥

·s अE १ Pa- धातुवृत्ती [विद. • चतस्रो विद्याश्चातुर्वैद्यम् । चतुर्वर्णादिभ्य उपसङचा- नम् ' इति स्वार्थे प्यञ् । अनुशतिकादित्वादुभयपदंवृद्धिः । स्वार्थस्यापि तद्धितार्थत्वात् । तद्धितार्थ ' इति द्विगुः ॥ विद्यामधीते वेद वा वैद्यः - प्रा.दीव्यतीयोण ॥ वायसविद्यामधीते वेद वा वायसविधिक: विद्यालक्षण कल्पसूत्रान्तात् ' इति उक्थादिपाटाटुक् । यदायं विद्यान्त- स्सर्वसादिदिगुर्वा , तदा सर्वसादेः द्विगोश्च ल: । इति प्रत्ययस्य लुकि सर्वविद्य इत्यादि भवति । चतुर्विद्यशब्दस्य ब्राह्मणादिपाठात्स्वार्थे प्यञ् मता- न्तरेणापि* चातुर्वैद्यः । इति । उक्थादौ 'विद्याचाननक्षत्र- धर्मसंसर्गत्रिपूर्वा , इतिपाठादङ्गादिपूर्वपदात् प्राग्दीव्यती- योणेव, अङ्गविद्य इत्यादि ॥ विद्य इत्यत्र व्यवयवा विद्या त्रिविद्येति थिवादीनामुपसङ्ख्यानमुत्तरपदलोपश्च ' इति तत्पुरुषत्वेन अ- द्विगुत्वादणो लुङ भवति । यदा तु द्विगुस्तदा त्रिविद्य अत्र हरद- Came शाकपा- इत्येव ॥ विदा - भिदादित्वादङ ॥ वेदना घट्टिवन्दिविदिभ्यश्च , इति युच् ॥ ब्राह्मणवेदं भोजयति, ययं ब्राह्मणं वेद तंतं भोजय- कर्मणि दृशिविदोः . , इति णमुल ॥ * ख-......णाह.

·१५७ १ विद.] अदादिः न वेत्तीति नवेदाः - विदेरसुन् । नभ्राणपात् ' दिना नत्रः प्रकृतिभावः । तत्र नवेदा इत्येकवचनान्तपा- ठाद्विवचनान्तपरे न प्रकृतिभाव इत्यात्रेयादयः ॥ अयं सत्तायां दिवादौ, विचारणे तुदादौ, चेतनाख्यान- निवासेषु चुरादौ । विद लाभे तुदादौ ॥ अस भुवि ॥ ५५॥ अस्ति स्तः सन्ति असि स्थः स्थ अस्मि स्वः स्म:- नसोरलोपः किति सार्वधातुके इत्यपिद्वचनेषु अल्लोप: । तासस्त्योः । इति सलोपः सकारादौ ॥ - विदामास आसतुः आसुः आसिथ आसथुः आस आसिक । 'अस्तेर्भूः' ' आर्धधातुके ' इति भूभावोनुप्रयोगे नेत्युक्तम् । अन्यत्र भूभावे, भभूव इत्यादि भवतिवत् । चान्द्रैरनुप्रयोगादन्यत्रा- पि क्वचिद्भूभावो नेष्यत इति । प्रादुरास बहुळक्षपाच्छवि:, इत्यादि. समाहितम् । अत्र युक्तिर्न दृश्यते । धातुप्रदीपे तु ' असतेरास, थें , आहेत्युवाचार्थे ' इति विभक्तिप्रतिरूपकत्वेन समा- इत्युक्तम् । विस्तरे तु । आसेति बभूवा- हितम् ॥ भविता । भविष्यति ॥ अस्तु स्तात् स्तां सन्तु एधि स्तात् स्तं स्त असानि हावल्लोपे ध्वसोरेनौ इति सकारस्यत्वमै । असाव maithun ·१५८ तस्य धातुवृत्तौ असिद्धवदत्राभात् । इत्यसिद्धत्वात् ' हुझल्भ्यो हेधिः' इति धिभावः । तातले एत्वं न भवति , परेण तेन बाधात् । कृते तु तातङि स्थानिवत्त्वेनापि न भवति सकृद्गतौ विप्रतिषेधेन । इति ॥ आसीत् आस्तां आसन् आसीः आस्व - ' अस्तिसि- चोपृक्ते' इतीडागमः । श्नसोरल्लोपस्य 'असिद्धवदत्र, इत्यसिद्धत्वादाडागमो द्विवचनादौ ॥ SED , स्यात् स्यातां स्युः स्याः स्यां स्याव पिद्वचनेष्वपि यासुटो ङित्त्वादलोपः । आशिषि भूयात् इत्यादि ॥ अभूत् 'गातिस्था' इति सिचो लुक् । 'आहि- भुवोरीप्रतिषेधः' इति स्थानिवत्त्वनिषेधात् अस्त्याश्रय ईण- भवति । प्रत्ययलक्षणेन सिजाश्रयो* न भवति, अत एव स्थानिवत्वनिषेधसामर्थ्यात् । यद्वा - - अस्तिसिचः, स्य विद्यमानसिच इत्यर्थस्य भवतौ प्रतिपादितत्वात् नैव सिजाश्रयस्येटः प्रसङः सिचि वृद्धिलका लुप्तत्वान । अभूवन् भुवो वुग्लुडिटोः बुग्लुङ्लिटोः' इति वृक् । आत: ' इति नियमात् जुस्भावो न भवति । अभूः भूसुवोस्तिङि' इति पिति गुणनिषेधः । शेषं भवति- वत् भार्धधातुके नेयम् । ' श्रीणीभुवोनुपसर्गे ? इति घञ् भस्य लुग्विकरणत्वान्न भवति । तेन अपादाने भवः. इति भवति । maitra * ख-योपि.

·अस.] अदादिः ऋदोरप' इति रक्षितः ॥ विषन्ति प्रादुष्पन्ति विष्यात् प्रादुष्यात् - ' उपसर्गप्रादुर्व्या- मस्तिर्यच्परः, आभ्यां परस्यास्तिसकारस्य यकारपरस्याच्प- इति षत्वम् ॥ व्यतिस्ते व्यतिपाते व्यतिषते व्यतिसे व्यतिषाथे व्य- तिध्वे व्यतिहे व्यतिस्वहे । व्यतिस्त इत्यतोन्यत्र 'उपस- र्गप्रादुर्व्याम् । इति पत्वं द्रष्टव्यम् । व्यतिसे इत्यत्र श्न- सोरल्लोपे 'तासस्त्योः । इति सलोपे प्रत्ययसकारस्यान- स्तिसकारत्वात् पदादित्वाच्च षत्वाभावः । व्यनिध्वे इत्यत्र पूर्ववदलोपे 'धि च । इति सलोपः । एवं च सेध्वेश- 'ब्दयोः प्रत्ययमात्रमेवावशिष्यते । लोटि व्यत्यसै इत्यत्र नित्यत्वात् एत ऐ, इत्यैकारादेशे ह एति, इत्येत्वं निमित्ताभावान्न भवति ॥ अस्ति क्षीरं यस्यास्सा अस्तिक्षीरा ब्राह्मणी । नास्ति बाधको येषां ते नास्तिबाधकाः सुबधिकारे अस्तिक्षी- रादिवचनम् ' इति बहुव्रीहिः । नास्तिबाधका इत्यत्र उत्तर- पदपरत्वाभावात् ' नलोपो नत्रः ' इति न भवति । उत्तर- पदशब्दश्च समासचरमावयवे रूढः ॥ परलोकोस्तीति, मतिर्यस्य आस्तिकः, परलोको नास्तीति मतिर्यस्य नास्तिकः । अस्तिनास्ति दिष्टं मतिः । इति मत्युपाधिकार्थेभ्योस्येति षष्टचर्थे ठक् । वचनसामर्थ्यातिङन्ता- द्वाक्याचायं प्रत्ययो भवति । निपातौ वास्तिनास्ती । अत एव अस्तिमानित्यायपि भवति ॥

·धातुवृत्ती मृजू शुद्धौ अमागमश्वन - ॥५६॥ ऊदित्वमिडिकल्पार्थम् । अस्यानुदात्तत्वमनार्पम् । उक्त च ' सृजिमृति विद्वपनिट्सगन् । इति कारिकायां वृत्तौ- मृजेरूदित्वादिटो विकल्पेन भाव्यम् । दृश्यते । तदिहास्य पाठे प्रयोजनं चिन्त्यम् । केचित्व- स्य स्थाने विजि पठन्ति, इति ॥ माटि मृष्टः मृजन्ति मार्जन्ति माक्षि मामि मृज्व:-वश्चा- दिना पत्वे तवर्गस्य ष्टुत्वम् । सकारे तु षढोः कस्सि ' इति कत्वे सकारस्य षत्वम् । कितोन्यत्र · मृजेवृद्धिः ' इत्यचो वृद्धिः । अजादौ कृिति ' मृजेरज्ञादौ सङ्कमे विभाषा वृद्धिः ' इतीष्टया* वा वृद्धिः । सङमो नाम गुणवृद्धिप्रतिषेधवि- अचीत्युच्यमानेपि यस्मिन् विधिस्तदादौ, इत्यजादाविति सिद्धे आदिग्रहणं मुख्याजा- दिपरिग्रहार्थम् । तेन व्यपदेशिवद्भावेनाजादौ यूयं ममृत त्वया ममा इत्यादौ न भवति ” इति । आत्रेयस्तु 'अत्रापि भवति । इति । तस्यादिग्रहणं यस्मिन्विधिः इति सिद्धस्यैवानुवाद इति मतम् । यदाह - मृजेति भि- दादिपाठादङ् । गणपाठादेव वृद्धचभावश्च इति । तथा 'इको गुणवृद्धी' इत्यत्र भाप्ये मृजेर्वृद्धिरचस्ततो- चि किङित्यजादौ किति मृजेः वृद्धिर्भवति । परिमृतन्ति षयः । अत्र 6 “ - * ख-......वृद्धिरिष्यते' इति.

·। मृजू.] अदादिः परिमार्जन्ति । किमर्थमिदं ? नियमार्थम् , अजादावेव किति नान्यत्र । क माभून् ? मृष्टः मृष्टवानिति । ततो वा । वाचि कृिति मृजेर्वृद्धिर्भवति ” इति ॥ ममा ममार्जनुः ममृजतुः ममार्जुः ममृजः ममाजिथ ममाष्ठ ममार्जिव ममृजिव ममृज्व – ऊदित्त्वादिविकल्पः । पूर्ववदनादौ वृद्धिविकल्पः ॥ मार्जिता मार्श । मार्जिष्यति मायति - अनुदात्तोप- देशत्वस्यानात्वात् अमागमो नेत्युक्तम् ॥ मृद्धि मानानि माष्टुं मृष्टात् मृष्टां मृजन्तु मार्जन्तु मावि मार्जाम - 'आडुत्तमस्य पिच्च ' इति पित्त्वात्स- मत्वाभावात् नित्या वृद्धिः ॥ अमाई अमृष्टां अमृजन् अमार्जन अमाई अमार्ज अमृज्य – तिप्सिपोर्हल्ङचादिलोपे पत्वजश्त्वचर्येषु च । रा- सस्प । इति नियमात न संयोगान्तलोपः ॥ वृज्यात् मृज्यातां मृज्याः मृज्यां - ' मृजेवृद्धिगुणविषये । इति सा न भवति ॥ आशिषि, मृज्यात् मृज्यास्तां इत्यादि ॥ अमा/त् इट इंटि, इति सिचो लोपः । अ- मार्जिष्टां अमार्जिपुः अमार्जीः अमार्जिषम् । अनिले, 21 ·कमा धातुवृत्तौ [मृजू, अमाझेत् अमाष्र्टी अमाझुः अमाीः अमाक्षम् – झलादौ 'झलो झलि ' इति सिज्लोपः । अन्यत्र प्रकृतेः पूर्ववत् पत्वकत्वयोः । आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वम् । एवं व्य- तिमृष्टे व्यतिमृजाते व्यतिमृजते इत्यादावात्मनेपदेपि यथा- योगं वृद्धिस्तदभावश्चोयः ॥ मिमृक्षति मिमाजिषति ॥ मरीमृज्यते । मरीमार्जीति* मरीमाटि । एवं रुग्री- कोरपि ॥ मार्जयति । अमीमृजत् अममार्जन - उरत् ॥ मार्जित्वा मृष्ट्वा - इट्वाक्षे 'न ता सेट् । इति कित्त्वनि- धान्नित्यं वृद्धिः ॥ मृष्टः । मृष्टवान् - ' यस्य विभाषा, इतीणिषेधः ॥ सिक्तसम्मृष्टम् - राजदन्तादित्वात्पूर्वकालस्य परनिपातः ।। मृज्य: - 'मृजेर्विभाषा' इति वा क्यप् । तदभावे ण्यति कुत्वे वृद्धौ च मार्यः ॥ तुन्दपरिमृजः - ' तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः । त्यलसे कः । अन्यत्र तुन्दपरिमार्गः, कर्मण्यण् ॥ मृजा - भिदादिपाठादङ् वृद्धचभावश्च । माष्टिशब्दश्चु- रादौ वक्ष्यते ॥ ख-मरीमृजोति. .

·mam रुदिर .] अदादिः १६३ अपामार्गः इति संज्ञायां घत्रि । उपस- र्गस्य घनमनुष्ये बहुळम् ' इत्युपसर्गस्य दीर्घः ॥ कंसपरिमृद्-इत्यादौ क्विबन्तस्य सुवपेक्षया मृतेर्वृद्धिर्न भव- ति धातोस्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम् । इति ॥ . कंसपरिमृजमिच्छनीति विगृह्य ‘सुप आत्मनः क्यच् ' इषिकर्मण एषितुरेवात्मसम्बन्धिनः सुबन्तादिच्छायां वा क्यच् इति क्यचि सनाद्यन्तत्वेन धातोः कंसपरिमृज्यश- ब्दात्तृचि 'क्यस्य विभाषा ' इत्यार्धधातुके परतः विधीय- माने क्यस्यादेर्लोपे 'अनो लोप:' इत्यल्लोपे कंसपरिमृ- जितेत्यत्र मृजेन्द्रिनं भवति , अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् । क्यस्य विभाषा ' इति समुदायलोपेपि समुदायलोपेपि न धानुलोपः । इति वृद्धचभावः ॥ मार्जारः कञ्जिमृतिभ्यां चित् । इत्यारप्रत्ययः ॥ मार्जालीयः सोमपात्रप्रक्षालनप्रदेशः स्थाचतिमृजेः ' इत्यादिनालीयप्रत्ययः ॥ अयं शौचालङ्कारयोर्युजादिः । मार्ज शब्दार्थ इति चु- Ramama रादौ ॥॥ रुदिर् अश्रुविमोचने ॥ ५७॥ रोदिति .रुदितः सदन्ति रोदिषि रुदियः . रोदिमि रुदिवः रुदादिभ्यस्सार्वधातुके । इति वलादाविद् । एत- A ·धातुवृत्तौ [रुदिर दादयः पञ्च रुदादयः ॥ क्रमां विम रुरोद रुरुदतुः रुरोदिथ रुरुद रुरोद रुरुदिव ॥. रोदिता । रोदिष्यति ॥ रोदितु रुदितात् रुदितां रुदन्तु रुदिहि रोदानि - हौ परत्वादिटि सकृद्गतपरिभाषया धिभावो न भवति । यदा तत्र हल्ग्रहणानुवृत्तेरिटि कृते नैव धिभावप्रसङ्गः ॥ अरोदीत अरोदत् अरुदितां अंरुदन् अरोदीः अरोदः अरोंदं अरुदिव अङ्गार्यगालवयोः इति हलादेः पितस्सार्वधातुकस्य अपृक्तस्य पर्यायेणेडडा- - रुदश्च पश्चभ्यः ' गमौ ॥ रुद्यात रुद्यातां रुवुः रुद्या: रुदाम् - अत्र रुदादि प्र- कृति प्रत्ययविशेषं चापेक्षमाणाभ्यां इडड्मयां लिमात्रापेक्षत्वेन अन्तरङ्गत्वात्पूर्वमेव यासुटि अपृक्तस्याभावान्न तौ । स्वामी तु - 'ईडटौ पूर्वविप्रतिषेधेन बाधित्वा यासुद् । इति ॥ भाशिषि रुद्यात् रुद्यास्ताम् ॥ अरुदत् अरुदतां अरुदन अरुदः अरुदं अमदाव - “इरि- तो वा' इत्यङ । तदभावे सिच , अरोदीत् अरोदिष्टां इत्यादि ॥ रुरुदिषति । रुदित्वा - ' रुदविद ' इति तासनोः कि- ·जिष्वपू.] अदादिः रोरुद्यते । रोरुदीति रोरोत्ति रोरुत्तः - रुदादिभ्य- स्सार्वधातुके ' इतीडागमो गणनिर्देशान्न भवति । तथा लङि अरोरोत् अरोरोरिति इडडागमावपि गणनिर्देशान्न भवतः । अरोरुदीत अरोरुदीः इति यङो वा, इति पाक्षिके इटि द्रष्टव्यौ । रुदविद । इति कित्त्वं यखगन्तादपि भ- वतीति रोरुदिषति रोरुदित्वा इति भवतः॥ . रोदयति । अरूरुदत् ॥ Mus- रोदसी नित्यं द्विवचनान्तः ॥ असुन् । इत्यसुन्प्रत्ययः । पुष्पवदादिवत् रोदयतीति रुद्रः रोदेणिलुक्क ' इति रकि णिलुक् ॥ रुद्राणी इन्द्रवरुण ' इति पुंयोगे ङीषानुकौ ॥ शतं रुद्रा देवता अस्य शतरूद्रियं शतरुद्रीयम् तरुद्रावश्च' ' इति घच्छौ । विधानसामर्थ्यादनयोः द्वि- गोलक । इति लुङ भवति । यदि हि स्यादण एवास्तु लुक् । विदादय उदात्ता उदात्तेतः ॥ श- निष्वप् शये ॥ ५८॥ उदात्तेदनुदात्तः॥ स्वपिति स्वपित: स्वपिषि स्वपिमि स्वपिवः - ' उदादिभ्यः इतीद ॥

·[भिष्वप् . धातुवृत्तौ सुप्यते - भावे यकि । वचिस्वपि इति प्रसारणम् ॥ ७ - इति कृतस- सुषुप्यते सुविनिर्दुर्व्यस्सुपिसूतिसमाः म्प्रसारणस्य सुपेषत्वम् । एवं व्यादेरप्युदाहार्यम् ॥ १ - मुष्वाप सुषुपतुः सुषुपुः सुष्वप्थ सुष्वपिथ सुषुपथुः सुषुप सुप्वाप सुष्वप सुषुपिव - किति 'वचिस्वपि । इति सम्प्रसारणे द्विवचनम् । अन्यत्र द्विवचने लिटि लि- व्यभ्यासस्योभयेषाम् ' इत्यभ्यासस्य सम्प्रसारणम् । अत्र ह्युभयेषां ग्रहणस्य प्रयोजनं हलादिशेषात्पूर्व सम्प्रसारण- मित्युक्तम् । सर्वत्र क्रादिनियमादिट् । थलि भारद्वाज- नियमाद्विकल्पः । अभ्यासात्परस्य आदेशसकारत्वात् षत्वम् । विसुप्वापेत्यादावकिद्वचनेभ्यासस्य सम्प्रसारणे 'पूर्वत्रासिद्धम्' इति पत्वस्यासिद्धत्वात् पूर्व हलादिशेषे पश्चात्सुपिरूपस्या- भावात् 'सुविनियः' इति न पत्वम् । किति त्वात्सम्प्रसारणे षत्वे च पश्चाद्विवचनमिति विषुषुपतुः इ- त्यादि भवति । न च द्विवंचने पत्वस्यासिद्धत्वम् , वत्रासिद्धीयमद्विवचने' इति तनिषेधात् ॥ , तु पर- स्वप्ता । स्वप्स्यति ॥ स्वपिनु स्वपिहि स्वपानि । अस्वपीत् अस्वपत् अस्व- पिता अस्वपी: अस्वपः । अस्वपिव - रुदादित्वात् पूर्व- वदिडंटौ ॥ स्वप्यात् स्वप्यातां । आशिषि सुप्यात् सुप्यास्तां - indiane ·निष्वप्.] अदादिः 'किदाशिषि , इति कित्त्वात्सम्प्रसारणम् ॥ अस्वाप्सीत् अस्वाप्तां अस्वाप्सुः अस्वाप्सी: अस्वाप्सम्- वदब्रज' इति वृद्धिः ॥ सुघुप्सनि 'रुदविद, इत्यादिना कित्त्वे सम्प्रसारणे द्विवचनम् ॥ सोषुप्यते 'स्वपिस्यमिव्येत्रां यङि, इति प्रसारणे द्वि- वचनम् । विषुषुप्सति विषोपुप्यते इत्यादौ लिटीव स- म्प्रसारणषत्वयोः द्विवचने हलादिश्शेषः इति । सुविनिर्दु- भ्यः । इति षत्वं भवति ॥ सास्वपीति सास्वप्त - इत्यादौ यमुकि इडाद्यभावो रुदिव- स्वपिस्यमि इति सम्प्रसारणं यङो लुका लुप्त- . त् । त्वात् न भवति ॥ स्वापयति । असूषुपत् - अत्र ' स्वापेश्चङि' इति सम्प्र- सारणे परपूर्वत्वे लघूपधगुणे णौ चड्युपधाया हूस्वत्वे द्वि- वचने दीलघोः' इति दीर्घः । “ स्वापशब्दात् धन- ताणौ चपि स्वापशब्दस्याविशिष्टत्वात् ' स्वापेः । इति सम्प्रसारणे असूषुपदिति' भवति" इत्यानेयः । णावलोपेन अ- ग्लोपित्वात् दीर्घो लघोः' इति दी? न भवति सुप्वापयिषति - णौ सनि ' द्युतिस्वाप्योस्सम्प्रसारणं. इत्यभ्यासस्य प्रसारणम् । 'स्तौतिप्योरेन' इत्युत्तरस्य ष- ·Sne धातुवृत्तौ [भिष्वप् . त्वम् । सुषुष्वापयिषति इत्यत्राकिल्लिडत* हलादिशेषेण अ- भ्यासस्य सुपिरूपत्वाभावात् — सुविनिर्दुभ्यः' इति न ष- त्वम् । tee सुस्वापकीषति – इत्यत्र स्वापेवुल स्वापकः तमिच्छनीति ' सुप आत्मनः क्यच ' इति क्यचि क्यचि च । इती- वे स्वापकीयशब्दात्सनि द्विवचने स्वापेरभ्यासस्यापि । शु- निस्वाप्योः । इति प्रसारणं न भवति । तस्याभ्यासनिमि- त्तप्रत्ययेनानन्तर्य एवेष्टत्वात् ॥ स्वपितृषोजिङ् ' इति ताच्छीलिकः कर्तरि नजिङ् ॥ सुप्तो देवदत्तः सुप्तं देवदत्तस्य त्रितः क्तः, इति कर्तृभावयोर्वर्तमाने क्तः । क्तस्य च वर्तमाने , इत्यनभि- हिते कर्तरि षष्टी । यत्तु वृत्ती मतिबुद्धि' इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् सुप्तः । इत्युक्तं [तत्] ता- च्छीलिकन नजिङा बाधो मा विज्ञायीति ॥ स्वमक स्वप्नजौ स्वमः स्वपो नन्। इति भावे नन् । am- अनुदात्तोप्यपं रुदादिकार्यानुरोधाददातमध्ये पठितः ॥... शुस प्राणने ॥ ५९॥ इतः प्रभृति शास्यन्ता उदात्ता उदात्तेतः ॥ *क-...लिटि, ·श्वस.] अदादिः श्वसिति श्वसितः श्वसन्ति श्वसिषि श्वसिमि-। रुदा- दिभ्यः । इतीडागमः ॥ হাখি - HAMAR पञ्चभ्य, 'अडाय' इती- शश्वास शश्वसनुः शश्वसिथ शश्वस श्वसिव श्वसिता । श्वसिष्यति । श्वसितु श्वसिहि श्वसानि॥ अश्वसीत् अश्वसत् अश्वसिता अश्वसीः अश्वसः श्वसं अश्वसिव डटावक्तस्य ॥ श्वसेत् श्वसेतां श्वसेयुः श्वसे: श्वसेयम् - अत्र गण- कार्यस्यानित्यत्वज्ञापनात् शपो लुङ्ग भवति । अनित्यत्वं च क्षमूषो घटादिपाठात् 'घटादयषितः । इत्येव पित्वे सिद्धे पुनविकरणात् ज्ञायते । एवं च ॥ 'न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ॥' न विश्वसेत्पूर्वविरोधितस्य आश्वसेयुनिशाचराः' इत्यादयः प्रयोगा उपपद्यन्ते । श्वस्यात् इत्याद्यपि भवति । आशिषि, श्वस्यात् श्वस्या- स्तामित्यादि । अश्वसत् अश्वसिष्टां अश्वसी: अश्वसिषम् तक्षणश्वस' इति । अतो हुलादेः ' इति वृद्धिनिषेधः ॥ शिश्वसिषति । शाश्वस्यते । शाश्वसीनि-इत्यादि ऋदिवत् ॥ श्वासयति । अशिश्वसत् ॥ - १ प्र- त्ययादाश्वसन्त्यः आ- 'ह्मच- PRON PRON 22 ·कमा धातुवृत्तौ [श्वस. श्वसनः – नन्द्यादित्वाछुः ॥ श्याचध ' इत्यादिना णः कर्तरि ॥ विम 6 श्वासः MOS . आश्वस्तः - निष्ठायामिदं [टम् ?] नेच्छन्ति काशकृत्स्नाः इति स्वामिकाश्यपौ । आदितश्च इत्यत्र वृत्तिकारश्च चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वान् अनिद्रुम् ' इति । भात्रेय- मैत्रेयौ तु-आश्वसितः इतीटं चाहतुः ॥ अन च ॥६०॥ अनिति अनितः अनन्ति अनिषि अनिमि । प्राणिति- ' अनिते: ' इत्युपसर्गस्थानिमिसात्परस्य अनितेर्नकारस्य णत्वम् । अत्र केचित् - ' अन्तः । इति वक्ष्यमाणमत्रा- प्यपकृष्य सम्बद्धच समीपवचनत्वं चाश्रित्य उपसर्गस्थ- निमित्तसमीपभूतस्य अनितिनकारस्य णत्वमिति सूत्रार्थं वर्णयन्तो 'येन नाव्यवधानम् । इति न्यायेन प्राणितीत्या- दावेव . णत्वमिच्छन्ति , न तु पर्यनिति इत्यनेकवर्णव्यव- धाने ॥ प्राण प्राणतुः प्राणिय प्राणिव । प्राणिता । प्राणिष्यति । प्राणितु । प्राणीत् प्राणत् । प्राण्यात् । आशिषि, प्राण्यात प्राण्यास्तां । प्राणीत् प्राणिष्टां - इडीडडागमाः पूर्ववत् ॥ प्राणिणिपति॥

·जक्ष.] अदादिः १७१ प्राणयति । प्राणिणत् – 'उभौ साभ्यासस्य , इत्युपस- र्गस्थानिमित्तात्परस्याभ्याससहितस्यानितेनकारयोः णत्वमित्युभ- यत्र णत्वम् । एतच सूत्रं 'पूर्वत्रासिद्धीयमाद्विर्वचने । इत्य- नाश्रित्योक्तम् । आश्रिते हि परत्वाण्णत्वे पश्चाद्विवचनं स्यादिति किं सूत्रेण ॥ प्राणः -'हलच' इति करणे घबू ।। - प्रा प्राणौ प्राणः प्राणं प्राणौ प्राभ्यां - को पदसंज्ञायां नलोपः । हे प्राण इत्यत्र न सिब्बुध्योः' इति नलोपे निषिद्धे तस्य पदान्तस्य । इति णत्वनिषेधं बाधित्वा अन्तः, इति णत्वम् । उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य अनिते- रन्तो नकारो णकारमापात इति सूत्रार्थः ॥ . जक्ष अक्षहसनयोः ॥६१॥ जक्षिति जक्षितः जक्षति जक्षिषि जक्षिमि 'जक्षि- त्यादयप्पट् । इतिरिदमर्थे , जक्षिरिदमादयश्चान्ये षड्वातवोभ्य- स्ताः इत्यभ्यस्तत्वात् अदभ्यस्तातू , इति झेरद्भावः ॥ जजक्ष जक्षिथ जजक्षिव । जक्षिता । जक्षिप्यति । जक्षितु जाक्षितां जक्षतु जक्षिहि जक्षाणि ॥ अनक्षीत् अनक्षत् अजक्षितां अनक्षुः - 'सिजभ्यस्त । इति अर्जुस् ॥

·- Tam * R १७२ धातुवृत्तौ [जक्ष. लक्ष्यात् लक्ष्यातां - अत्रापि चान्द्राः शपो लुकमनिच्छ- न्तो जक्षेदित्याहुः । आशिषि, जक्ष्यात् जक्ष्यास्ताम् ॥ अजक्षीत् अजक्षिष्टां अनक्षीः अजक्षिषं-रुदिवदिडादयः॥ जिजक्षिषति । जाजक्ष्यते । जाजक्षीति जांजटि -'स्कोः। इति कलोपः ॥ जक्षयति । अजिजक्षत् ॥ जक्षत् अक्षता com इति नुम् नाभ्य- उगिदचाम् स्ताच्छतुः' इति निषिध्यते । जक्षति कुलानि, क्षन्ति कुलानीत्यत्र जश्शसोः परयोः ' वा नपुंसकस्य' इति “ केचिद्रामायणे यक्षशब्दस्य भक्षणा- र्थत्वेन व्युत्पादनादन्तस्थादिमाहुः , तञ्चिन्त्यय ” इत्युक्तम् । रामायणोक्तिस्तु यक्षपूजायामित्यस्यानेकार्थत्वाश्रयेण निर्वाया। नुम् । अत्रात्रेयः Conta रुदादयः पञ्च गताः ॥ जागृ निद्राक्षये ॥६२॥ READ जागति जागृतः जाग्रति जागर्षि जागर्मि जागृवः ॥ जागराञ्चकार उपविदजागृभ्योन्यतरस्याम् । इति पक्षे आम्प्रत्ययः । आममावे, सजागार जजागरतुः नजामरिथ जजागरथुः जजागर जजागार जंजाबर ज- नागरिव - 'जाग्रोऽविचिणलिङत्सु ' इति विचिणलिङद्भयो- बजागरुः ·व BE E जागृ.] अदादिः १७३ न्यस्मिन् वृद्धिविषये वृद्धिनिषेधविषये च गुणः । 'अवि- चिलिङत्सु ' इत्यस्य पर्युदासत्वात् उत्तमे णलि णित्त्वा- भावपक्षे ' सार्वधातुकार्धधातुकयो: ' इति गुणो भवत्येव । प्रसज्यप्रतिषेधेपि* : अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा, इति । जाग्रः। इति प्राप्तस्य गुणस्यैवायं निषेध इत्यदोषः । एवं च लङचपि अजागरुः इति । जुसि च' इति गुणो भवति । लडादीनां तसादेरपित्सार्वधातु- कत्वेन ङित्त्वात् तत्र च पर्युदासात् ' जाग्रः' इति गुणो न भवति ॥ जागरिता । जागरिष्यति ॥ जागर्नु जागरितात् जागृतां जाग्रतु । जागृहि जाग- राणि ॥ अजाग: अजागृतां अनागरुः প্রকাশ: অসং অ- जागृव – तिप्सिपोर्गुणपरत्वयोः हाङयादिलोपः ॥ जागृयात् जागृयातां जागृयुः जागृया: जागृयां जागृ- याव । आशिषि जागर्यात् जागर्यास्तामित्यादि । कित्त्वा- दुणः । अयं पूर्वविप्रतिषेधेन रिडं बाधते । एवं जागर्यन इत्यादौ यक्यपि रिडं बाधित्वा गुणो भवति । तथा च कातन्त्रसूत्राणि - ' जागर्नेः कारिते । यणाशिषोर्ये । परो- क्षायामगुणे । इति । कारितो हेतुमणिच् । यणिति यू- *क-तु. 1३-६-१२, १३, १४.

·क्रमा १७४ धातुवृत्तौ गुच्यते, आशीरित्याशीलिङ् , अनयोर्यकारादौ परोक्षा लिट्। तत्रापिद्वचने गुण इत्यर्थः ॥ अजागरीत अजागरिष्टां अजागरिषुः अजागरी: अजा- गरिषं ‘मचन्तक्षण ' इत्यादिना सिचि वृद्धनिषेधः .॥ S 109UD जिजागरिषति 'सनि ग्रहगुहोश्च' इतीणिषेधस्तत्रै- काच इत्यनुवर्तनादिह न भवति ॥ इति १ . P जागरयति अत्र गुणे कृते 'अत उपधायाः । वृद्धिः ‘अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिनिष्ठितस्य ' इति न भवति । यद्वा गुणविधानसामर्थ्यादेव न भविष्यति । एवं च चिण्ण- लोः प्रतिषेधोर्थवान् । अन्यथा, अजागारि जजागार इत्यत्र गुणे कृते पुनर्वृद्धिभविष्यतीति किं गुणनिषेधेन । णौ चाड अजजागरत् सन्वल्लघुनि ' इतीत्वं येननाव्यवधानन्यायेन एकवर्णेन व्यवधान एव भवति, न पुनरनेकेनेति इह भवति । यत्तु 'अस्मृदृत्वर' इतीत्वापवादेनात्ववचनेनानेक- व्यवधानेपीत्वं भवतीति ज्ञापनं नत् 'तुल्यजातीयस्य ज्ञाप- नं' इतिनीत्या संयुक्तविषयमेवेति अचिक्षणत्. इत्यादावेव प्रवर्तते । यत्तु कातन्त्र मतान्तरेणोक्तं ' इत्वदीर्थयो: अ- जीजागरत् इति भवति ', इति, तदप्येवं प्रत्युक्तम् । वृत्तिका- प्रत्यवर्धमानादिभिरप्येतहूषितम् ॥ जागरूकः । इत्यूकप्रत्ययः । आत्रेयस्तु- जागरूकः' इति सूत्रं पठित्वा निपातमाह || जागरूकः । D ·अदादिः १७६ - जागरितः । जागरितवान् । जागरित्वा श्युकः किति ' इत्यत्र 'एकाचः' इत्यनुवृत्तेः इणिषेधो न भवति ॥ घञ् ॥ जागरः Baliduom N जागर्या, जागरा जागर्तेरकारो वा' इति भावे पक्षे शप्रत्यये यकि गुणः । अन्यथा त्वकारे गुणः ॥ - जागृविः जशस्तृजागृभ्यः क्विन् ' इति क्विन्प्रत्ययः । ' जाग्र: ' इति गुणः अवीति पर्युदासान्न भवति । 'ना- ग्रोवि, इत्यत्र वृत्तौ केचिदुकारमुच्चारणार्थ वर्णयन्ति । तेन कसावपि वकारादौ गुणो न भवति । ' जागृवाँ सो अनुग्मन् । इत्युक्तम् । आत्रेयस्तु - ' तथा च सति शसि जजागरुषः इति स्यात् । इति वृत्त्युक्तमिदं- मतं दूषयित्वा “असंयोगालिदिन् ' इति क्कसोः कित्चे सिद्धेः पुनस्तत्करणात् प्रतिषेधविषयारब्धस्यापि निषेध इति जजाग्रुष इति भवितव्यम् ” इत्याह । कैय- टेपि क्वसो भाषाविषयत्ववादिनांकित्त्वसामर्थ्यादगुणत्वमुक्तम् । अत्र वर्धमानः क्वसावगुणत्वमेवाहुः जजागृवा+निति , इत्याह । “नाग्रोवि ' इतीकारस्योचारणार्थत्वेपि क्वौ वका- रलोपे वर्णाश्रये प्रत्ययलक्षणनिषेधात् वकारादेरभावादीति पर्युदासाभावात् 'जाग्रः । इति गुणे जागरिति भवतीत्येके। अन्ये तु वर्णस्य प्राधान्याश्रयणेयं प्रत्ययलक्षणाभावी गुणस्य . * काशिकायान्तु - ..गुणो न भवति जजागृवान्' इत्येव दृश्यते. हुःजागृवा. + ·आत औ णलः, Fa and । Som क A क्रमां विम धातुवृत्तौ [जागृ. न तु गुणाभाव इति । यथा अतृणेडित्यत्र हलादौ पिति सार्वधातुके विधीयमानेमागमः प्रत्ययलक्षणेन भवति तथाऽ त्राप्यवीति पर्युदासेन भवितव्यमिति । अगुणत्वे तुर्कि जागृ- दिति भवति इत्याहुः ॥ दरिद्रा दुर्गतौ ॥६३॥ GRES १ 6 दरिद्राति दरिद्वितः दरिद्रत दरिद्वासि दरिद्रिथः दरि- द्रिथ दरिद्रामि दरिद्रिवः 'इहरिद्रस्य, इति ' इति हलादौ किति सार्वधातुके इत्त्वम् । अजादौ तु 'नाभ्यस्तयोरात:। इत्याल्लोपः ॥ दरिद्रांचकार-कास्यनेकाच इति वक्तव्यम् । चुलुम्पाद्यर्थं इत्याम्प्रत्ययः । अत्र काश्यप: आमो विकल्पमुक्ता ददरिद्रौ ददरि- द्वान् इत्युदाजहार । एवं तरङ्गिणीकारोपि । अत्र मूलं इत्यत्र प्रथमाति- क्रमे कारणाभावादोकारवचनेनापि पपावित्यादिसिद्धौ, औकाली रवचनं दरिद्रातरार्धधातुके लोपो वक्तव्यः ' . इत्यालो ददरिद्रावित्याद्यर्थमेव अर्थवत् ” इति । 'वस्वेकाच् । इत्यत्र वृत्तिकारेण " दरिद्रातेस्तु 'कास्यनेकान्ग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थम् । इत्यामा: भवितव्यं, दरिद्रांचकार इति । अथाप्यान क्रि- यते तथापि ' दरिद्रातरार्धधातुके लोपस्सिद्धश्च प्रत्ययविधौं : इति प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेः आकारलोपे कृते इडागमस्य नि- मित्तं विहतमिति नेडागमो भवति , ददरिद्वान् इति भवि- ..

·दरिद्रा.] अदादिः १७७ तव्यम्" इत्यभ्युपगम्यवादेनामभाव उक्तः । अभ्युपगमस्व मूलं • आत औणल: , इत्यौकारवचनमाह हरदत्तः । आ- त्रेयोस्या नित्य इत्युक्त्वा वृत्तिकारोक्तमभ्युपगम्यवाद इत्याह ॥ दरिद्रिता । दरिद्रिष्यति । दरिद्रातु दरिद्रितात. दरिद्रि- तां दरिद्विहि दरिद्वाणि ॥ अदरिद्रात् अदरिद्रितां अदरिद्रु:-'सिजभ्यस्त ' इति जुसि 'नाभ्यस्तयोरातः' इत्याकारलोपः । 'लङश्शाकटायनस्यैव। इति जुस्विकल्पो झावस्थायामेव । ' डीहल्यघोः' इतीत्वं च न भवति तथा जहातौ वक्ष्यते । अदरिद्राः अदरिद्राम् ॥ यथा दरिद्रियात् दरिद्रियाताम् । आशिषि, दरिद्रियात दरिद्रचास्ताम् - आर्धधातुकत्वादातो लोपः ॥ अदरिद्रीत् अदरिद्रिष्टा अदरिद्विषुः अदरिद्रीः अदरि- द्विषं- अद्यतन्यां वा' इति ' दरिद्रातरार्धधातुके ' लोपस्य विकल्पनात्तदभावे सगिटोः अदरिद्रासीदित्यादि । इत्या- चिणि अदरिदि । आलोपाभावे युकि अदरिद्रायि ॥ दिदरिद्रासति दिदरिद्विषति - 'तनिपतिदरिद्राणाम् । इति: इडिकल्पः । डिभावे *ख-...योप्या. 23 ·[दरिद्रा. धातुवृत्ती न दरिद्रायके लोपो दरिद्राणे च नेष्यते । दिदरिद्वासतीत्येके दिदरिद्विषतीति वा ॥ इत्युक्तत्वादालोपाभावः ॥ दरिदायकः ama खुल ॥ दरिद्राणः - ल्युत् ॥ निष्ठायां दरिद्रित इति । · यस्य विभाषा ' इतीणि- षेधस्तु कृतीप्रभृतीनामीदित्त्वेन तस्यानित्यत्वज्ञापनान्न भवति ॥ ण दरिद्रातीति दरिद्रः पचायच । ' श्याचध, इत्या- कारान्तलक्षणस्तु णो न भवति , 'दरिद्रातरार्धधातुके ' इत्यस्य विषयसप्तमीत्वात् प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेरालोपात् ॥ दर्दू:- । दरिद्रा यालोपश्च* , इतीकाराकारयोर्लोपः, उकारप्रत्ययश्च । या इति इकाराकारयोनिर्देशः ॥ दर्दुणः - पामादिषु दी ह्रस्वत्वं च । इति पाठान्न- प्रत्ययो इस्वत्वं च ॥ चकासृ दीप्तौ ॥६४॥ चकास्ति चकास्त: चकासति चकास्सि चकास्मि चकास्वः ॥ * उणादौ तु दरिद्रातर्यालोपश्च' इत्यवे दृश्यते.

·शासु.] अदादिः १७९ चकासांचकार । कास्यनेकाचः' इत्याम् ।। Bana चकासिता । चकासिष्यति ॥ चकास्तु चकास्तां चकासतु चकाधि - धिच, इति सलोप: । केचित्तु 'धिच' इति सिची लोपमिच्छन्तः चकाद्धिः इति सकारस्य दत्वमुदाहरन्ति । तत् 'यथा तु भाष्यं तथा चकाधीत्येव भवितव्यम् । इनि वदता वृत्ति- कारेणैव प्रत्युक्तम् ॥ Sammam अचकात् 'तिप्यनस्तेः । इति सकारस्य दत्वम् । अचकास्तां अचकासुः - 'सिजभ्यस्त ' इति जुम् । अ- चकात् अचका:-'सिपिधातोमर्या, इति रुत्वदत्वे । अ- चकासम् ॥ चकास्यात् चकास्याताम् । आशिषि चकास्यात् च- कास्थास्ताम् ॥ अचकासीत् अचकासिष्टां अचकासी: अचकासिषम् ॥ चिचकासिषति ॥ चकासयति । अचंकासत्-ऋदित्वात् णौ चङि । इति न हस्वः ॥ शासु अनुशिष्टौ ॥६५॥ अनुशिष्टिः विविच्य ज्ञापनम् । अयं द्विकर्मकः । माण- वकं धर्म शास्तीति । कर्मणि लादिकार्य सर्वे ब्रवीतिवनेयम् ।

·क्रमा धातुवृत्तौ [शासु. ছানি বি: দ্বাধনি মাৰি বিহু; হিস্থ বালি शिष्वः शिष्मः-' शास इदङ्कलोः' इत्यङि हलादौ कृिति चेत्त्वम् । शासिवास' इतीणः परत्वे षत्वे हुत्वं तव- गस्य ॥ शशास शशासतुः शशासिथ शशास शशासिव । शासिता । शासिष्यति ॥ अशात् अशिष्ट . शास्तु शिष्टात् शिष्टां शासतु शाधि शिष्टं शिष्ट शासानि शासाव - हौ 'शा हो। इति शाभावे, तस्य 'असिद्धवदत्र ' इत्यसिद्धत्वात् 'हुझल्भ्यो हेर्षिः । इति धित्वम् ॥ अशात् अशिष्टां अशासुः अशा: গুয়াৰ অবিহু - तिप्सिपोः पूर्ववत् दत्वसत्वे | शि- ध्यात् शिष्याताम् । आशिषि शिष्यात् शिष्यास्ताम् ॥ अशिषत् अशिषतां अशिषन् अशिषः अशिषं अ- शिषाव - सतिशास्ति' इत्यङ् । अत्र ‘चकारेण पर- स्मैपदानुकर्षणमुत्तरार्थम् । अयं तु योगविभागसामर्थ्यादा- त्मनेपदेपि भवति । इति वृत्तितचाख्यानेष्वभिधानात् व्य- त्यशिषत व्यत्यशिषातां इत्यङेव भवति । कर्मणि सश- ब्दपरत्वात् 'चिणावकर्मणोः' इति चिणवर्ति अशासीति शिशासिषनि । शेशिष्यते - परत्वाद्वित्वे कृते द्विर्वच- नम् । शाशासीति शाशास्ति शाशिष्टः-प्रकृतिग्रहणन्या- ·शासु.] अदादिः १८१ . येन शासः' इत्त्वम् । 'सतिशास्ति' इति तिपा नि- देशात अशाशासीदित्यत्राङ् न भवति ॥ 'नाग्लोपि शासु' AURA शासयति । अशशासत् धाहस्वनिषेधः ॥ इत्युपm शिप्यः 'एतिस्तु शासु' इति क्यप् । शास्यस्तु शसु हिंसागां इति भौवादिकस्य · हन्त्यर्थाश्च' इति चुरादि- पाठात्स्वार्थे णिचीत्युक्तमात्रेयेण । शास्तेर्हेतुमणावपि शक्य- ते व्युत्पादयितुम् ॥ दुश्शासन: 'भाषायां शासियुधिदृशिधृषिमृषिभ्यो यु- ज्वक्तव्यः' इति खलर्थे युच् ।। आशीः -विपो लोपे प्रत्ययलक्षणेन हलादिकित्परत्वा- दित्त्वे* पदत्वेन सकारस्य रुत्वे 'वोरुपधायाः, इति दी- घः । न चास्ति । वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ' इति; यत्र वर्णस्य प्राधान्येनाश्रयणं नत्र तदित्युक्तत्वात् ॥ 'उदितो वा' इतीडिकल्पः ॥ शिष्टः --- यस्य विभाषा ' इत्यनिलम् शिष्टिः । तितुत्र इतीणिषेधः । शास्तिशब्दस्तु अ- स्माद्वा हिंसार्थाद्वा णिचि , क्तिनि व्युत्पाद्यः । बाहुळ- कात् युचा न बाधः 'अचः परस्मिन् । * ' शास इत्वे आशासः क्वावुपसङ्ख्यानम् ' इति (६-४-३४) वार्तिकमिह भाव्यम्, शिष्टा शासित्वा HIINE । নগr এ ·मारा विमा तृन्तृचौ शं- १८२ धातुवृत्तौ [शामु. इत्यत्र भाष्यम् - 'पाचयते: पाक्तिः याजयतेाष्टिः । इति । औणादिक इति मैत्रेयः । हिंसार्थस्य औणादिक इत्यात्रेयः शास्ता बुद्धः, प्रशास्ता ऋत्विग्विशेषः सिक्षदादिभ्यस्संज्ञायां चानिटौ ' इति तृच्यनिट्सम् । 'अप्तृन् इत्यादिना सर्वनामस्थानेऽसम्बुद्धौ प्रशास्तृशब्दस्य उपधाया दीर्घः । अत्र प्रोपसर्गस्यातन्त्रत्वात् शातुरप्ययं दी? भवति , इत्यात्रेयः ॥ प्रशास्तुविकर्मणी प्राशास्त्रम् - उद्गात्रादित्वाद ॥ श्वसामय उदाता उदात्तेतः ॥ दोधीङ् दीप्तिदेवनयोः॥६६॥ दीधीते दीध्याते दीध्यते दीधीषे दीधीध्वे दीध्ये दीवी- वहे अजादौ । एरनेकाचः । इति यण् । 'यीवर्णयो- धीवेव्योः । इति यकारादाविकारादौ च विधीयमान हीका- रलोप इटि न भवति । नित्यत्वेन टेरेत्व इवर्णाभावात् ॥ दीध्यांचने 'दीधीवेवीटाम् । इति गुणे निषिद्धे यणा- देशः ॥ दीधिता । दीधिष्यते इटि 'यीवर्णयोः, इतीकार- - INDIAN लोपः ॥ दीधीतां दीध्यातां दीधीव दीध्यै दीध्यावहै - आदि वा गु[लिटीबागु गत्वम् ॥

·षस पस्ति.] अदादिः अदीधीत अदीध्यातां अदीधीयाः अदीधि - 'यीवर्णयोः । इति लोपः ॥ दीधीत दीधीयातां -लिङस्सलोपे यीवर्णयोः । इति लो- पः । आशिषि, दीधीषीष्ट ॥ अदीधिष्ट अदीधिष्टाः अदीधिषि ॥ दिदीधिषते ॥ - दीधयति ' दीधीवेव्योः' इति वृद्धिनिषेधे, ' योवर्ण- योः । इति लोपे , शपि णेर्गुणायौ ॥ दीधितिः - संज्ञायां क्तिचि तिनुत्र ' इतीणिषेधो न भवनि; 'अग्रहादीनाम् । इति तत्रोक्तत्वात् ॥ वेवीङ वेतिना तुल्ये ॥६॥ 'वी गति । इत्यनेन तुल्येर्थे वर्तत इत्यर्थः । पूर्ववदुदा- हरणादीनि । सेटावात्मनेभाषौ इमौ छान्दसौ इति भाष्य- वार्तिकयोः स्थितम् । दृष्टानुविधिश्छन्दसि । अस्माभिस्तु कालापमतानुसारेण उदाहरणप्रदर्शनं कृतम् ॥ जक्षित्यादयो गताः ॥ पस पस्ति स्वप्ने ॥६८॥ अयं पाठो मैत्रेयात्रेयादीनाम् । अत्र केचित्-पस्तीति

·कमा
१८४
धातुवृत्तौ
[षस पस्ति.
न पृथग्धातुः, किन्नु पसेरेव श्तिपा निर्देशोर्थभेदात्पुनः
कृत इति । स्वामीतु - 'षस पसने ' इत्याद्यमेव पपाठ ।
पसनं च स्वमः ॥
विम
सस्ति सस्तः ससन्ति सस्सि सस्मि ॥
ससस
ससास सेसतुः सेसुः सेसिथ सेस ससास
सेसिव - एत्वाभ्यासलोपौ ॥
ससिता । ससिष्यति ॥
१
सस्तु सधि - ‘धि च ' इति सलोपः
'अतो हे
इति स्थानिवद्भावेन हेर्लोपो न भवति , सलोपस्य पूर्वत्रा-
सिद्धत्वात् । ससानि ॥
तु
१
असत् असस्तां असः असत् - 'तिप्यनस्तेः' इति दत्वम् ।
सिपि 'सिपि धातोरुर्वा, इति रुत्वं च । हल्ङचादिलोप
उभयत्र ॥
सस्यात् । आशिषि सलोपाभावो विशेषः ॥
असासीत् अससीत् - ' अतो हलादेः
इति वा वृद्धिः॥
सिससिषति ॥
सासस्यते । सासस्ति ॥
सासयति । असीषसत् ॥
सस्यम् - ' माच्छाससिसूभ्यो यः' इति यः ॥

·matam तथा ReDo षस पस्ति.] अदादिः सस्यको मणिः - सस्येन परिजातः । इति कन् । भत्र सस्यशब्दो गुणवाचीनि हरदत्तः । गुणैः परिगतो जातः आकारशुद्ध इत्यर्थः ॥ साना, गवां कण्ठकम्बळ: - ' रानासानास्थूणावीणा' इति निपात्यते ॥ संस्ति संस्तः संसन्ति । स्कोः । इति सलोपोत्रन भवति , बहूनां समवाये इयोस्संयोगसंज्ञाभावादित्यात्रेयमै- त्रेयौ । छान्दसत्वान्नेहास्माभिरयमर्थः प्रपञ्च्यते । जक्षित्यादयप्पट् । इत्यत्र हरदत्तः पसषस्ती छा- न्दसौ, वशिरपि । तस्यापि भाषायां न प्रयोगस्साधु: भाष्यवार्तिककारौ चेत्प्रमाणम् । इति । तथा च भाष्यमपि- • षसिवशी छान्दसौ, इति । अत्र कैयटः । पसि- वशी, इति । बस पस्ति स्वप्ने इति ये न पठन्ति के. वलं पस स्वप्ने, ' वश कान्तौ इति तन्मतेनैतदुक्तम् । अन्ये त्याहुः - पस्तीति धातुपाठ एव हितपा निर्देशः कृतः। अर्थभेदात्तु द्विः पठिनः अन्ये तु-'षस स्वमे, इति न पठन्ति" इति । अत्र सुधाकरः “ पस पसने वश "कान्तौ , छान्दसौ जक्षित्यादयषट् । इत्यत्र भाष्यादेवावधृतौ । 'वष्टि वागुरिरल्लोपम् । इति दुर्लभः प्रयोगः" इति ॥ । 24 ·धातुवृत्ती [वश. भारत वश कान्तौ ॥६९॥ क्रमां वष्टि उष्टः उशन्ति वक्षि उष्ठः वश्मि उश्वः व्रश्चा- दिना झलि पदान्ते च षत्वम् । अहिज्यादिना कितोः प्रसारणम् ॥ उवाश ऊशतुः उवशिथ उवशिव - कृिति अहिज्यादि- ना कृते प्रसारणे द्विवचनम् । अन्यत्र तु कृते द्विवंचने लिव्यभ्यासस्य ' इति प्रसारणम् ॥ वशिता । वशिष्यति ॥ बष्टु उष्टात् उष्टाम् उडि वशानि - हेधित्वधुत्वजश्त्वानि॥ अवट औष्टां औशन भवटू भौष्टं औष्ट अवशं औ- श्व - कृिति प्रसारणे अडागमः । हल्ङयादिना तिस्योर्लोपः ॥ उश्यात् उश्याताम् । आशिषि उश्यास्ताम् ॥ भवशीत् श्रवाशीत् 'अतो हलादेः' इति वा वृद्धिः ॥ विवशिषति ॥ पावश्यते न वशः, इति यति प्रसारणनिषेधः । वावष्टिं वावष्टः इत्यादौ तिपा निर्देशात् अहिज्यादिनाः प्रसारणं न भवति ॥ वाशवति । अवीवशत् ॥

·अदादिः १८७ वशित्वा -- 'न का सेट् ' इत्यकित्त्वम् ॥ वशा, करिण्यादिः -- पचाद्यचि टापू ॥ गोवशा - पोटायुवति । इत्यादिना समामः । वन्ध्या गौरित्यर्थः ॥ THAN RAHU वशिरण्योरुपसङ्ख्यानम् । , इति भावेऽप ॥ वशं गतो वश्यः वशं गतः इति द्वितीयान्तात् गत इत्यर्थे यत् ॥ उशिक अनचादिः वशः किच्च इतीतिप्रत्ययः। कित्वात्प्रसारणम् ॥ . - APRIL उशिगेव औशितः - प्रज्ञादिः ।। उशीरम् - 'वशेः किन् । इतीरनौणादिकः ॥ হান १ , 'वशेः कनसिः' इति कनसिः । ऋदुशन- स्फुरुदंशोनेहसां च ' इत्यसम्बुद्धौ सावनङादेशः । सम्बु- द्वावपि पक्षे . अनङिप्यते 'न ङिमबुद्धयोः इति नलोपनिषेधस्य पाक्षिकत्वं च । तेन त्रीणि रूपाणि भव- न्ति उशनः उशनन् उशन इति तथा च श्लोक- वार्तिकम् - सम्बोधने तूशनमः त्रिरूपं सान्तं तथा नान्तमथाप्य दन्तम् ॥ इति ।

·সা धातुवृत्ती षसादय उदात्ता उदात्ततः ॥ चर्करीतं च ॥७॥ यखगन्तमप्यादादिकं परस्मैपदि चेत्यर्थः । तत्र तत्रोदा- हरणेषु तथैवोदाहृतम् ॥ हुङ अपनयने ॥७१॥ देवदत्ताय निगुने निढुवाते निलुवते निहुषे निहुवे- अजादावुवङ् । ' श्लाघहस्थाशपां ङीप्स्यमानः । इति डी- प्स्यमानस्य सम्प्रदानत्वम् ॥ . निजुहुवे निजुहुवाते निजुहुविषे निजुहुविध्वे निजुह्वविद्वे- उवङि : विभाषेटः । इति मूर्धन्यविकल्पः ॥ निहोता । निहोप्यते ॥ निकुनाम् निगुष्व निढुवै- आटि गुणः ॥ न्यगुन न्यगुवाताम् न्यगुथा: न्यद्गुहि न्यद्वहि ॥ निहुवीत निढुवीयाताम् । आशिषि निहोषीष्ट - आई- धातुकत्वेनाङित्वाद्गुणः ॥ न्यहोष्ट न्यहोष्टाः न्यहोवम् न्यहोषि ॥

·अदादिः १८९ - निजुहूषते 'इको अल . इति कित्त्वे 'अज्झनगमां सनि । इति दीर्घः निजोहूयते । निजोह्रवीति निजोहोति ॥ निहावयति । न्यजुह्नवत् अनुदात्त भात्मनेभाषः ॥ इति श्रीपूर्वदक्षिणपश्चिमसमुद्राधीश्वरकम्परा- जसुतसंगममहाराजमहामन्त्रिणा मायण- सुतेन माधवसहोदरेण श्रीसायणार्यण विरचितायां माधवीयायां धानुवृत्तौ अदादयः ॥सम्पूर्णाः॥

·क्रमा अथ जुहोत्यादिः. विम - हु दानादनयोः ॥१॥ दानादानयोरित्यन्ये । आत्रेयस्तु हु दाने इति पठित्वा, आदाने येके इति । एतदादयो द्वीपर्यन्ता अनुदात्ताः पर- स्मैपदिनः । इह दानं चोदित आधारे त्यक्तहविःप्रक्षेप इति । हविषोपि जीवत्यादौ प्राणादिवत् धात्वर्थेन्तर्भावात् अक- मकत्वमेके मन्यन्ते । वयं तु धात्वर्थः प्रक्षेपमात्रम, स च स्वभावाचोदिनाधारहविपी नियमेनापेक्षत इति । तथा च 'तृतीया च होश्छन्दसि ' इत्यत्र भाष्ये जुहोति: प्रक्षेपे वर्तत इत्युक्तम् । एवं च यवागू जुहोतीत्यादयस्सकर्मकाः प्रयोगा उपपश्यन्ते । उक्तं चात्र भाट्ये "कथं द्वितीया सिद्धा, कर्मणीत्येव ” इति । एवं च तृतीया च होश्छन्दास' इति कर्मगि तृतीयाविधानमप्युपपद्यते ॥ जुहोति जुहुतः जुहति जुहोषि जुहोमि - 'जुहोत्यादि- भ्यश्श्लुः' इति शपः श्लो, 'इलौ' इति धातोद्विवचने 'कुहोश्चः' इत्यभ्यासस्य चुत्वं झकारः । तस्य 'अभ्यासे... चर्च' इति जश्त्वं जकारः । पिति गुणः ।उभेभ्य- स्तम्' इत्यभ्यस्तत्वात अदभ्यस्तात ' इति. अस्याद्भावे हुभुवोस्सार्वधातुके * इत्यजादौ दिति ' सार्बधानुके वि- धीयमानो यम् भगति ॥ .

·जुहोत्यादिः जुहाव जुहुवतुः जुहविथ जुहोथ जुहुवथुः जुहुव जुहाव जुहव जुहुनिव - कादिनियमादिट् । थलि भारद्वाजनियमा- द्विकल्पः अजादौ कृित्युवङ् । गुणवृद्धी । जुहांचकार – 'भीहीवुहुवां श्लुवच्च ' इति पक्षे आम्प्रत्ययः लुवद्भावाविर्वचनं च ॥ अन्यत्र होता । होप्यति ॥ , क जुहोतु जुहुनां जुहुनु जुहुधि- हुजल्भ्यो हेधिः । इति धित्वम् । जुहवानि - आटि पित्त्वागुणः ॥ अनुहोत् अनुहुनाम् अनुहः-' हुश्नुवोः । इति यणं प- रत्वाद्बाधित्वा ‘तुसि च ' इति गुणः । अनुहोः अनु हुतम् अजुहवम् ॥ जुहुयात् जुहुयाताम् जुहुयुः॥ आशिषि, हूयात् हूयास्ताम् – ' अकृत्सार्वधानुकयोः इति दीर्घः॥ अहौषीत् अहौटाम् अहौषुः अहौषी:, अहौष्टम् अहौषम् अहौष्व -सिचि वृद्धिः ॥ जुहूषति 'इको अल्' इति कित्वात् इति दीर्घः॥ जोहयते । जोहोति-अत्र विस्तरे 'हुश्नुवोः इति सूत्र जुहोतेस्सार्वधातुके , इति पठित्वा रितपा निर्देशात जोहु- वति इत्यत्र यण नेत्युक्तम् । तन्मुनित्रयेणानाढतम् ॥ ..

·भार १९२ धातुवृत्ती हावयति । अहवत् ॥ जुद्राह्मणः नाभ्यस्ताच्छतुः' इति नुनिषेधः । जुह्वति ब्राह्मणकुलानि जुबन्ति वा ब्राह्मणकुलानीत्यत्र 'वा नपुंस- कस्य ' इति जश्शसोर्नुम्विकल्पः ॥ जौहतः कृष्णमृगः, जुह्वकृष्णमृगः इति प्रज्ञादिपाठादण् । होता होतारौ - तृन्विधौ ‘वृत्विक्षु चानुपसर्गस्य' इति तृन औणादिको वा, 'अतृन् ' इत्यादिना सर्वनामस्थाने दीर्घः । होतुविकर्मणी हौत्रम् - उद्गात्रादित्वात् यवादित्वाच अत्रणौ। Nam क्षीरहोता-याजकादित्वात्समासः ॥ हाव्यम्- 'ओरावश्यके' इति ण्यत् ॥ जुहूः जुहोतेर्दीर्घश्च' इति विपि दीर्थो द्वित्वं च । जुहावित्यादौ ‘ओस्सुपि' इति यण् ॥ होमः - 'अर्तिस्तु ' इत्यादिना मन् ॥ होत्रम् -टून् ॥ हविः - अर्तिशुचि' इत्यादिना इसिः ॥ हविषि हितं हविष्यम् - 'उगवादिभ्यः' इति यत् ॥ M MONDA ७ वाचकः इति स्त्रन्। होत्रा, ऋत्विजां हुयामा स्वभावतोयं ऋत्विक्ष्वपि स्त्रीलिङ्ग इति ‘होत्राभ्यश्च इत्यत्र हरदत्तः । अयं प्रीणनार्थोपीति भाष्ये । तथा च "अमिषु हूयमानेषु' इति प्रयोगो दृश्यते । तठमाणेष्विति पनार्थः ॥

·भी.] जुहोत्यादिः डिभी अये ॥२॥ चोराद्भिभौति बिभितः बिभीत: बिभ्यति बिभेषि बिभीथः बिभिथः बिभीथ बिभोमि बिभीवः बिभिवः - भीत्रार्थानां भयहेतुः' ' इति भयहेतोः कारकस्य अपादानत्वम् । ‘भियो- न्यतरस्याम् ' इति हलादौ किति सावधानुके वा इकारः । व्यतिबिभीत इत्यादावात्मनेपदेप्ययमित्वविकल्प उदाहार्यः । व्य- तिविभ्यत इत्यत्र 'आत्मनेपदेप्वननः । इत्यद्भावे परिह- त्यापवादविषय मुत्सर्गोभिनिविशने ' इति न्यायेन द्विवचनो- तरकालं अनेकाच्त्वात् । एरनेकाच: ' इत्यपवादस्य यणो भावित्वात् पूर्वमियङ्न प्रवर्तने । यद्वा-अन्तरङ्गत्वान् ‘श्लौ' इति द्विवंचने पश्चादद्भाव इति नैव इयङः प्रसङ्गः ॥ विभाय बिभ्यतुः बिभयिथ बिभेय बिभ्यिव -क्रादिनिय- मादिट् । थलि भारद्वाजनियमाद्विकल्पः । बिभयांचकार- भीही' इत्यादिना पक्षे आम्प्रत्ययः श्वद्भावश्च ॥ भेता । भेष्यति ॥ बिभेतु विभीतात् बिभीताम् बिभ्यनु बिभीहिं बिभिहि बिभितात् बिभीतम् विभयानि - हेरपित्त्वात् ङित्त्वात् पक्षे 'इत्वम् । एवं तातङचन्येषु ङित्सु चोक्तम् । उत्तम आदि गुणायौ॥ अबिभेत् अबिभीताम् अबिभयु:- यणं बाधित्वा परत्वात् जुसि गुणः । अबिभेः अबिभीतम् अबिभितम् अबिभ- यम् भबिभीक, अबिभिव ॥ SONG 25

·FE
।
भार
कमा
धातुवृत्तौ
[भी.
बिभीयात् बिभीयाताम् बिभियाताम् बिभीया: बिभियाः
बिभीयां-पिद्वचनेष्वपि यासुटो ङित्वादित्वे बिभियात् इत्या-
युदाहार्यम् ॥
आशिषि, भीयात् भीयास्तामित्यादि । आर्धधातुकत्वा-
मात्रेत्वपक्षः॥
अभैषीत अभैष्टां अभैषीः अभैष - सिचि वृद्धिः ॥
बिभीषति - ‘इको झल' इति सनः कित्त्वात् न गुणः ॥
बेभीयते । बेभेति बेभीत: बेभितः - प्रकृतिग्रहणन्यायेन
भियोन्यतरस्याम् । इति वेत्वम् ॥
भापयते अबीभपत । भीषयते अभीषयत अबीभषत
मुण्डः - 'बिभेतेहेतुभये' इति णावात्वे पुक् ।
पुक । अन्यदा
'भियो हेतुभये षुक्' अत्र हि ई इतीकारप्रश्लेषणेन ईकारा-
न्तस्य षुको विधानात् आत्वपक्षे स न भवति । भीम्यो-
हेतुभये इत्युभयत्र तङ् । हेतुभयार्थः स्मयतावुक्तः ।
अहेतुभये तु कुञ्चिकयैनं भाययति अबीभयत् इति वृद्धचायौ ॥
बिभ्यत् ॥
भीषणः - नन्द्यादित्वात् ण्यन्ताल्ल्युः ॥
भीतः
त्रितः क्तः, इति वर्तमाने क्तः ।
MES
भयम् – 'अधिौ भयादीनामुपसङ्ख्यानं नपुंसके क्ता-
दिनिवृत्त्यर्थम्' इति क्तल्युटौ बाधित्वा अडेव भवति ।

·ही.] जुहोत्यादिः पारायणे तु वासरूपेण तो दर्शितः । तदसत्, न्खलर्थेषु वासरूपविधिप्रतिषेधात् ॥ भीः भियौ - सम्पदादित्वाविप् ॥ क्तिनपीप्यते भीतिः॥ वृकेभ्यो भयं वृकभयम् - 'पञ्चमी भयेन ' इति तत्पुरुषः । भयभीतभीतिमीभिरिति वक्तव्यम् ' इति भीतादिभिरपि स- मासो नेयः ॥ -- RAND भीरुः भीलुकः – 'भित्रः क्रुक्लुकनौ' इति क्रुक्लुकनौ ।। भीरुकः क्रुकन्नपि वक्तव्यम् ' इति क्रुकन् ॥ भीमः, भीमः भियप्षुक इति मक्प्रत्यये पक्षे पुगागमः । 'भीमादयोपादाने' इत्यपादाने अयं प्रत्ययः ॥ भयानकः - आनकन् । ' शीडियः' इत्यानकन् । अय- मपि भीमादिः ॥ थेकः - 'इण्भी' इति कन् । ही लज्जायाम् ॥३॥ जिह्वेतीत्यादि बिभेतिवत् ॥ जिहियति इत्यादौ अनादौ संयोगपूर्वत्वाद्यणभावात इयडिशषः॥

·- धातुवृत्ती [ही. द्वेषयति - 'अर्तिद्वी' इत्यादिना पुगागमः । 'पुगन्त' इति गुणः । अजिद्विपत् ॥ ही: - सम्पदादित्वाविप ॥ क्रमा हीतः ह्रीणः ह्रीतवान् ह्रीणवान् – 'नुदविद ' इत्यादिना वा निष्ठानत्वे णत्वम् ॥ - 'हियः होकः ह्रीकः कत्रश्च लो वा इति कनि रेफस्य वा लत्वम् ॥ हीणियते रुप्यतीत्यर्थः - ' हीणिङ्' इति कण्डादिपाठात् स्वाथै यकू॥ जुहोत्यादयोनुदात्ताः परस्मैपदिनः ॥ पृपालनपूरणयोः॥४॥ उदात्तः परस्मैभाषः ॥ पिपति पिपूर्तः पिपुरति पिपर्षि पिपर्मि – ' अतिपि- पोश्च' इति श्लावभ्यासस्येत्वम् । · उदोष्ठयपूर्वस्य । इत्युत्वं रपरमृकारस्यादिवृद्धिगुणविषये हलादौ ; हलि च, इति दीर्घः । गुणवृद्धचोविषयेषु तु विप्रतिषेधेन ते भवतः ॥ । 'पपार पप्रतुः पग्रुः पपरिथ पप्रथुः पप्र पनिव- ऋच्छत्युताम्' इति किति लिटि गुणापवादे 'शु- दृप्रां ह्रस्वो वा ' इति वा हस्वे यणादेशः । अन्यदा गुणे पपरतुः पपरुः पपरिथ पपर पपरिव इति ॥ पपार पपर ·जुहोत्यादिः परिता परीता । परिष्यति परीष्यति - 'वृतो वा ' इत्य- लिटीटो वा दीर्घः ॥ पिपर्तु पिपूर्तात् पिपूर्ती पिपुरतु पिपूर्हि - हेरपित्त्वानुत्वान्न गुणः । पिपराणि पिपराव । आदि गुणः ॥ अपिपः अपिपूर्ती अपिपरुः - अनोत्वात्परत्वात् 'जुसि च ' इति गुणः । अपिपः अपिपूर्त अपिपरं अपिपूर्व - गुणे हल्ङचादिना तिस्योलोपः ॥ पिपूर्यान् पिपूर्यातां पिपूर्याः पिपूर्याम् ॥ आशिषि, पूर्यात् पूर्यास्तां - यासुटः कित्त्वाद्गुणाभावः । उत्वम् ॥ अपारीत अपारिष्टां अपारीः अपारिषं-सिचि वृद्धिः । 'वृतो वा' इतीटो दीर्घस्य ‘सिचि परस्मैपदेषु ' इति निषेधः ॥ पिपूर्षति - ' इष्ट्नि वा इति पक्षे इडागमः । इडभावे 'इको झल इति सनः कित्त्वे उत्वम् । इटि तु तस्य पूर्ववहीर्घविकल्प प्रकृतेश्च गुणे पिपरिषति पिपरी- पतीति । पोपूर्यते । पापति पापरीति पापूर्त इत्यादि । अभ्या- सस्पोरदत्वहलादिशेषगोः दीघोऽकितः। इति दीर्घः। रुनिग्रीकामभावस्तरतिवत् ॥ पिपुरन् पिपुरतौ - शता ॥ पारयति । अपीपरत् ॥

·S धातुवृत्ती [पृ. निपूर्तः, निपूर्तवान् – ' न ध्याख्यापमूर्छिमदाम् । इति निष्ठानत्वनिषेधः ॥ क्रमा विभ पूर्वा युकः किति , । उदो- ७ इत्यनिलम् ॥ पू: पुरौ पुरः भ्राजभास' इति क्विप् । ष्टचपूर्वस्य ' इत्युत्वम् । 'वोः ' इत्यादिना उपधादीर्घः । अत्र वक्तव्यं पूर्वत्राप्युक्तम् ॥ पुरुषः - 'पुर: कुषन् ' इति कुषन् । पौरुषेयः - वधो विकारस्समूहः कृतो ग्रन्थादिर्वा सर्वपुरुषाभ्यां पढनौ । इति ढञ् । तथा च तत्र वा- र्तिकम् - ' पुरुषाद्वधविकारसमूहतेनकृतेषु ' इति कृते तृतीया समर्थविभक्तिः, अन्यत्र तु षष्ठी ॥ , । . पुरुषः प्रमाणमस्य पौरुषम् पुरुषद्वयसम् पुरुषदनम् पुरुषमात्रम् - ' पुरुषहस्तिभ्यामण्च ' इत्यण, द्वयसजादयश्च चशब्दात् । द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्याः द्विपुरुषी - द्विपुरुषा अत्र प्रमाणे विहितस्य द्वयसनादेः 'प्रमाणे लः' 'द्विगो- नित्यम्' इति लुक् । 'तद्धितार्थ ' इति द्विगुः — पुरुषात्प्र- माणेन्यतरस्याम् ' इति प्रमाणवाचिपुरुषशब्दान्तात् द्विगो- स्तद्धितलुकि पक्षे ङीडिनषेधात् टाप् ॥ राजपुरुषस्य भावकर्मणी राजपौरुष्यमै । . राजपुरुषात् प्यत्रू । अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः ॥

·पु.] जुहोत्यादिः १९९ शुपृभ्यां किच्च Smuteta पुरुषान् गच्छति पुरुषेषु वसति वा पुरुषत्रा - 'दे- वमनुष्यपुरुषपुरुमत्येभ्यो द्वितीयासप्तम्योर्बहुलम् । इति द्वि- तीयान्तात् सप्तम्यन्ताच्च स्वार्थे त्राप्रत्ययः ॥ पभीधीव्यधिगृधिधृषिदृशिभ्यश्च' इति कुप्रत्य- यः । ' उदोष्टचपूर्वस्य ' इत्युत्वम् ॥ पुरुत्रा - पूर्ववत् त्राप्रत्ययः ॥ पूर्णम् – ' धावशि' इत्यादिना नप्रत्ययः ॥ पुरीषः , इति षन्प्रत्ययः ॥ पर्व ग्रन्थिः म्नानुदि.' इत्यादिना वनिन् । परुः, परुषी अतिपृवपि ' इत्यादिना उसिः ॥ सहिकलिहनिपृवस्यतिभ्य उषच ' इत्युषच ॥ हूस्वान्तोयं धातुरिति वर्धमानकाश्यपाभरणपुरुषकाराः । स्वामी त दीर्घान्तं पठित्वा हस्वान्तः केचिदिति* | आत्रेय- मैत्रेयौ तु हूस्वान्तं पठित्वा दीर्घान्तमेके इति । अत्री- दाहरणानि पिति पिपृतः पिप्रति पिपर्षि पिपमि ॥ पपार पप्रतुः पपर्थ पपर्थ- 'ऋतो भारद्वाजस्य । इति नेट् । पिप्रिव - क्रादिनियमादिट् ॥ पर्वा न परिप्यति ऋद्धनोः स्ये, इतीट् । पिपर्नु पिपृहि पिपराणि ॥ Badiansan * ख-हस्वान्त इति नन्दीति ।

·రాలు २०० धातुवृत्ती अपिपः अपिपृतां अपिपरुः - जुसि गुणः । अपिपः अपिपरम् अपिव ॥ पिप्रियात् पिप्रियाताम् ॥ आशिषि, प्रियात् प्रियास्ताम् – ' रिङ् शयग्लिङ इति रिङादेशः ॥ अपार्षीत् अपाष्टी इत्यादि ॥ . धातव वृत्तिकारस्य तु दीर्घान्त एवेष्टः । यदाह - शुदृप्रां ह्र- स्वो वा' इत्यत्र केचिदेतत्सूत्रं प्रत्याचक्षते । श्रा पाके द्रा कुत्सायां गतौ , प्रा पूरणे , इत्येषामनेकार्था इति शुदप्रामर्थे वर्तमानानां विशवतुः इत्यादीनि रूपाणि साधयन्ति । तथा सति. विशुश्रुवान् इति वसावेतद्रूपं न स्यात्" इति । यदि हस्वान्तस्स्यात्प्रतिना प्रत्याख्यानं पिपृवा- निति प्रयोजनकथनं चानुपपन्नं स्यात् । तथा वृत्तिन्यास- पदमञ्जरीप्रदीपकारादयोपि । किश्च , अपाणिनीयश्च हस्वा- न्तः यदि हि स्यात् किं हूस्वविकल्पनेन , ययादि- काहीर्घान्तरूपाणि अस्माच्च ह्रस्वान्तरूपाणि भविष्यन्ति । एवं च तं पिपृतं रोदसी' 'पाहि माग्ने पिपृहि ' इत्याद- यदछान्दसा द्रष्टव्याः । अदन्तमृदन्तमिति सेडप्ययं दीर्घा- न्तः परस्मैपद्यनुरोधेन पठितः । अयं ऋचादावपि । पृग, ताविति स्वामी । 'पृञ् व्यायामे ' तुदादौ । इति चुरादौ ॥ पृपूरणे।

·- भृञ् .] जुहोत्यादिः २०१ डु भृञ् धारणपोषणयोः॥५॥ अनुदात्त उभयतोभाषः ।। बिभर्ति बिभृतः बिभ्रति बिर्षि विर्भाम भृवामित् । इति श्लावभ्यासस्येत्त्वम् ॥ बभार बभ्रतुः वधुः बभर्थ - क्रादिनियमादनितम् । बभूव । बिभरांचकार 'भीहीभृहुवाम् ' इत्याम्प्रत्ययः , श्लुवद्भावात् द्विवचनमित्त्वं च ॥ बिभर्नु बिभृतात् बिभृतां बिभ्रनु बिभृहि बिभराणि ॥ अबिभः अबिभृतां अविभरूः जुसि च ' इति गुणः। अबिभः अबिभृतं अबिभरम् ॥ बिभृयात् बिभृयाताम् । आशिषि - भ्रियात् भ्रियास्तां चियामः ॥ श्रमार्षीत् अभार्षीः अभाई अमार्च ॥ बिभृते बिभ्राने बिभ्रते । बिभृषे बिभृध्ये बिभ्रे बि- भृवहे । बिभरांचक्रे । भर्ता । भरिप्यते । बिभृतां बिभृ- व बिभरै ॥ अबिभृत अबिभ्रातां अबिभ्रत । अबिभृथाः अबिधि अबिभूवहि विधीत विभ्रीयाताम् बिभ्रीथाः बिभ्रीय । आशिषि 26 ·0 D , २०२ धातुवृत्ती भृञ् . भृषीष्ट भृषीयास्ताम् - उश्च' इत्यात्मनेपदे लिङ्सिचोझ- लाद्योः कित्त्वादगुणत्वम् ॥ अभृत अभृषातां अभृथाः अभृढम् अभृषि - ' हूस्वाद- ङ्गात् । इति झलि सिचो लोपः ॥ बिभ्रत् । बिभ्राणः ॥ बुभूपति बुभूपते ' इको झल ' इति कित्त्वात् 'अ- ज्झन ' इति दीर्घः 'उदोष्टच ' इत्युत्वम् । ' सनीवन्त ' इतीडिकल्पोस्य न भवति भवति ; तत्र भरेति शपा निर्देशात् ॥ भृत्रिमम् – 'डित: निः । केर्मनित्यम् ।। द्रमिडास्तु द्वितं पठित्वा 'द्वितोऽथुच ' इति अथुचमुदाहरन्ति , भर- थुः इति । शेषं भरति*वत् ॥ माङ् माने शब्दे च ॥६॥ अनुदात्त आत्मनेपदी ॥ मिमीते मिमाते मिमते मिमीषे मिमीथे मिमीध्वे मिमे मिमीवहे । भृत्रादित्त्वाच्यावभ्यासस्येत्त्वम् । हलादौ कृिति सार्वधातुके ई हल्यघोः । इतीत्वमभ्यस्तस्य । अजादौ श्नाभ्यस्तयोः । इत्याल्लोपः । प्रणिमिमीते नेर्गद, इत्यादिना णत्वम् ॥ मये ममाते ममिरे ममिषे ममाथे ममिध्वे ममे ममिवहे - क्रादिनियमादिष्ट्र । 'आतो लोप इदि च, इत्याकारलोपः॥ तु * ख-इरति.

·माङ्.] जुहोत्यादिः २०३ माता । मास्यते ॥ मिमीताम् मिमानाम् मिमताम् मिमीप्व मिमै ॥ अमिमीत अमिमाताम् अमिमत अमिमीथाः अमिमा- थाम् अमिमीधम् अमिमि अमिमीवहि ॥ मिमीत मिमीयानां मिमीथाः मिमीय । आशिषि, मासीष्ट मासीयाम्ताम् ॥ अमास्त अमासानां अमासत अमास्थाः अमावं अमासि अमास्वहि ॥ मित्सते 'सनिमीमा, इत्यच इस । सस्पार्धधातु- के । इति तत्वम् । ' अत्र लोपः । इत्यभ्यासलोपः ॥ मेमीयते घुमास्था , इतीत्वे द्विवचनेभ्यासस्य गुणः । मामाति मामेति मामीतः मामति ॥ - - मापयति । अमीमपत् ॥ मित्वा । मितः । मितवान् । तिस्यनिमा' इतीत्वम् ॥ मितिः MURDER प्रमा-न व्यपि ' इति ‘घुमास्था , इतीत्वस्य नि- षेधः ॥ मेयम् - 'अचो यत्' । अचो यत्' । 'ईद्यति' इतीत्वे गुणः ॥ मीयतेनेनेति पाय्यम् । पाय्यसान्नाय्य ' इत्यादिना मानेभिधेये ण्यदादिपत्वं च निपात्यते । तो युक्' इति युक् ॥ DAANACHERS ·२०४ -- माङ्.. Non- . धान्यमायः धातुवृत्तौ मिमीत इति मायः श्याद्वचध ' इत्यादिना णे युक्॥ माया -टापू ॥ मायी , मायिकः, मायावी - मातो मत्वर्थे व्युत्पादितम् ॥ ' द्वावामश्च ' इति कर्मण्यण् कस्यापवादः ॥ प्रमिमीत इति प्रमः आतश्चोपसर्गे, इति कः ॥ प्रमा-स्त्रियां 'आतश्चोपसर्गे । इत्यङ् ॥ प्रमितिः - बाहुळकात् क्तिन् ॥ वातप्रमीर्वातमृगः 'वातप्रमीः' इति वातोपपदात्यपूर्वा- दस्मादीकारप्रत्यय आल्लोपे च निपात्यते । अजादौ यणा- देशे वातप्रम्यावित्यादि । सप्तम्येकवचने तु यणः परत्वा- सवर्णदीर्घे वातप्रमी इति भवति । अन्ये तु - 'अन्येभ्योपि दृश्यते । इति क्विपि । घुमास्था इतीत्वे व्युत्पादयन्ति । ईत्वमवकारादौ भाष्ये न स्थितम् । तन्मते अजादौ एरनेकाचः इति यण । तत्र त्वयं विशेषः स- प्रम्येकवचने यण परत्वात्सवर्णदीर्घ बाधत इति वातप्रम्यीति भवति । उणादिवृत्तौ तु मिनोतेरीकारप्रत्यये व्युत्पाद्यते ॥ मेरु: - मापोरी च , इति रुप्रत्यये ईकारे चान्ता- देशे गुणः ॥ ओ हाङ् गतौ ॥७॥ इति च १ अनुदात्त आत्मनेभाषः ॥

·ओ हाङ्.] जुहोत्यादिः २०५ जिहीते जिहाते जिहते बिहीषे जिहीथे जिहे जिही- वहे ॥ जहे ॥ हाता । हास्यते । जिहीतां जिहाताम् । अनिहीत अजिहातां अजिहत ॥ जिहीत जिहीयाताम् । आशिषि , हासीष्ट ॥ अहास्त अहासातामित्यादि माइन् ॥ . , जिहासते, जाहायत घुमास्था , इतीत्वे 'जहाति , इति तिपा निर्देशादस्याग्रहः । अत एव “नहातेश्च क्ति इति हिभावोपि नेति हात्वेति भवति ॥ हापयति । अजीहपत् ॥ हानः, हानवान् - ओदितश्च' इति निष्ठानत्वम् ॥ mam जिहीते भावानिति हायनः - संवत्सरः , हिकालयोः' इति ण्युत् ॥ हश्च त्री- एको हायनोस्या एकहायनी, त्रिहायणी, चतुर्हायणी- 'दामहायनान्ताच्च' इति सङ्ख्यादेर्दामहायनान्ताद्बहुव्रीहे: स्त्रि- यां डीप् 'त्रिचतुभ्यां हायनस्य ' इति णत्वम् असं. ज्ञात्वात् न 'पूर्वपदात् ' इति णत्वप्राप्तिः । एते च ङी- ब्णत्वे वयस्येव स्मर्यते । तेनेह न भवतः एकहायनी शाला त्रिहायना चतुर्हायना इति । .

·[ओ हाङ्. Banna २०६ धातुवृत्तौ हानिः गामाज्याहाभ्यो निः' इति *निप्रत्ययः ।। भृञादयस्त्रयो गताः ॥ ओ हाक् त्यागे॥८॥ अनुदात्तः परस्मैपदी । ककारो 'हश्च ब्रीहि , पूर्वस्यास्य च सामान्य ग्रहणार्थः । । अन्यथा एकानुबन्ध- कत्वात् अस्यैव ग्रहस्स्यात् ॥ इत्यत्र जहाति जहितः जहीतः जहति जहासि जहिथ: जहीथः जहिथ नहीथ जहामि जहिवः जहीव: जाहिमः 'जहा- तेश्च' इति हलादौ कृिति सार्वधातुके इत्वमीत्वं च । अजादौ 'नाभ्यस्तयोः । इत्याल्लोपः ॥ जहौ जहतुः जहुः जहाथ जहिथ जह जहौ जहिव दिनियमादिट् । थलि भारद्वाजनिमाद्विकल्पः । आत औ आतो लोप इति च ॥ हाता । हास्यति॥ ma क्रा- णल: जहातु जहितात् जहिताम् , जहीताम् जहतु जहिहि जहीहि जहाहि जहानि जहाव - पूर्ववदित्वमत्विं च । अजा- दावाल्लोपश्च । हो ‘आ च हौ' इत्यात्वं च ॥ अजहात् , अनहिताम् अजहीताम् अजहुः अजहाः भजहाम् ‘सिजभ्यस्त ' इति नित्यं झेर्जुस् । 'लङश्शा- कटायनस्यः' इत्याकारान्तलक्षणो जुस्विकल्पस्तु न भवति , * ख-स्त्रियां निप्रत्ययः- ·१ १ 6 १ JOD ओ हाक्.] जुहोत्यादिः २०७ परत्वात् नाभ्यस्तयोरात: इत्यालोपे आकारान्तत्वस्यैवा- भावात् 'ई हल्यघो: इतीत्वं तु जुस्भावे कृते हलादित्वं पर्यवपत्स्यत इति न भवति । एवमदरिद्धरित्यत्रापि ॥ जह्यात् जह्याताम् जाः जह्याः जह्याम् जह्याव- ' लोपो यिः' इति यकारादौ सार्वधातुके जहातेराल्लोपः । आशिषि, हेयात् हेयास्ताम् – 'एलिङि , इत्येकार ईत्वा.. वापादः ॥ अहासीत् अहासिष्टाम् अहासी: अहासिष्टम् अहासि- षम् - सगिटौ ॥ जिहासति ॥ जेहीयते परत्वात् इतीत्वे द्विर्वचनम् । जाहीति जाहेति जाहीत: ‘ई हल्यघोः, इंति नि- त्यमीत्वम् । 'जहातेश्च' इति शितपा निर्देशात् इत्वं तु न भवति । अत एव ‘आ च हौ , इत्यात्वमीत्वम् 'लोपो यि, इत्यालोपश्च न भवन्ति । तेन ई हल्य- घोः । इतीत्वे जाहीहि जाहीयादिति भवतः । आशामि- ङस्तु आर्धधातुकत्वादपि ‘जहातेश्च , इतीत्वमीत्वं च न भवति । अत एव ·ई हल्ययोः' इति नित्यमीत्वं, 'लोपो यि , इत्याल्लोपश्च न भवति । 'घुमास्था' इतीत्वम् , 'एलिडि इत्येत्वं च शितपा निर्देशान्न भवति । तेन जाहायादिति भवति । अत्र धातोः कित्वमाश्रित्य 'दी+ घोकितः ,' इत्यभ्यासस्य दीर्घनिषेधो न भवति । नत्रा कित इत्यनेन अभ्यासस्य विशेषणात् । स्पष्टं चैतद्वृत्ति- न्यासपदमजादिषु ॥ घुमास्था ।

·२०८ धातुवृत्तौ [ओ हाक्. हापयति । अजीहपत् ॥ , हित्वा - ' जहातेश्च क्ति' इति हिभावः ॥ हीनः , हीनवान् - ओदित्वान्निष्ठानत्वम् ॥ विहाय and- 'न ल्यपि , इतीत्वनिषेधः ॥ हश्च वीहि- जहत्युदकमिति कृत्वा हायनाः बीहयः कालयो: ' इति ण्युत् ॥ हानिः - ‘ग्लाम्ला ' इत्यादिना स्त्रियां पूर्ववन्निः* ॥ शर्धजहा: माषा: श|पानशब्दः । वातशुनीति- लशर्धेष्वजधेट्दजहातिभ्य उपसङ्ख्यानम् । इति खशि शपि श्लौ द्विवंचने 'नाभ्यस्तयोः । इत्यालोप उपपदस्य मुमा- गमः ॥ पूर्वापहाणाः, अपरापहाणाः – पूर्वानपरांश्च जहातीत्यर्थः । अनादिपाठाट्टाप् कर्तरि ल्युट, णत्वं च । सम्प्रहाणेत्यपि क्वचित्पठन्तत्यिात्रेयः ॥ । जहकः कालपुरुषस्त्यागी च । 'जहाते? च" इति कुनि द्वित्वम् || अहरत्र - नत्रि जहातेः । इति+ कानन्याकारलोपः अहनित्यधिकृत्य · रोऽसुपि ' इति नकारस्य रफादेशः । *ख-हानि:-पूर्ववन्निः. खि-ननि उपपदे, इत्यधिकः पाठः.

·। ओ हाक्] जुहोत्यादिः २०९ स्वमोनपुंसकात्' इति सोलका लुप्तत्वात् प्रत्ययल- क्षणेन न सुप्परत्वम् । अहोभ्यामित्यादौ भहन्' इत्यहः- पदस्य रुत्वे तस्य 'हशि च ' इत्युत्वम् । रत्वस्य श्र- सुपि ' इति निषेधात् 'अहन् । इत्येतदर्थात्सप्परविषयं भवति । ननु रत्वरुत्वयोः पूर्वत्रासिद्धत्वात् नलोपस्स्यात् । न चान- योरनवकाशत्वम् , कृतेपि नलोपे एकदेशविकृतन्यायेन भव- शिष्टस्यावकाशत्वात् । किञ्च - हे अहरित्यत्र ‘वा नपुंसका- नाम् । इति नलोपाभावपक्षे रत्वं सावकाशम् । रुत्वमपि हे दीर्घाहो निदाघेत्यत्र । अत्र हि पुलिङ्गत्वाद्ध- ल्यादिना सोलोंपे प्रत्ययलक्षणेन अस्ति सुप्परत्वम् । न डिसम्बुद्धचोः' इति नलोपश्च निषिध्यते । सत्यम्। ' रुविधौ षष्टचा निर्देष्टव्ये प्रथमान्तस्य निर्देशात् अहन्नित्या- वर्तते; तत्रैकेन नलोपाभावार्थ तदेव रूपमन्वाख्यायते । अपरेण तु रुः । इति वृत्तौ समाधिरुक्तः ॥ . तथा अहां समूहः ऋतुरहीनः - अत्राहइशब्दोऽहमितकर्मवचनः। 'अह्नः खः क्रतौइति खः । 'अष्टखोरेव । इति दि- लोपः । अक्रतावाह्नः इति सामान्योऽणेव ॥ द्वाभ्यामहोभ्यां निर्वृत्तः द्वचहीनः , द्वैयहिक:--'राज्यह- स्संवत्सराच, इति द्विगोर्वा खः । अन्यदा , प्राग्दीव्यमीय- टन् ।' अहष्टखोरेव ' इति नियमाडिलोपाभावे भलोपोन. इत्यल्लोपः ॥ 27 ·[ओ हाक्.. २१० धातुवृत्तौ अहर्पतिः - ' अहरादीनां पत्यादिषु' इति रेफस्य वा रेफः । अन्यदा विसर्जनीयोपध्मानीयौ ॥ . अह्नो रूपमहोरूपम् , अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रम् , अ- होरथन्तरम् – ' अहो रुविधौ रूपरात्रिरथन्तरेखूपसचानम् ' इति रेफापवादो रुः । हशि च ' • इत्युत्वम् । इदं च समासे चालमासे चेति हरदत्तः । एवं हि रात्रीतीकारा- न्तपाठोर्थवान् । तेन 'गतमहोरूपं पश्य रात्रिरागता रथन्तरं गाय । इति वाक्येपि भवति ॥ परमाहः सन्महत् ' इति समासः । ' राजाहः । इति टचि टिलोपः ॥ द्वयोरबोर्भवः द्वचह्नः - ' तद्धितार्थ । इति द्विगुः , Game का- लात् । इति विहितस्य उत्रो । द्विगो गनपत्ये ' इति लुक॥ . द्वे अह्नी जातस्य द्वचह्नजातः - 'कालाः परिमाणिना, इति समासः । स च त्रिपदस्यापीष्यते । तथा च । त- द्धितार्थ' इत्यत्र वार्तिकम् - ' उत्तरपदेन परिमाणिना द्वि- गोस्समासवचनम् ' इति । द्विगोनिष्पत्तय इत्यर्थः । प्रयाणां समासे हि तद्धितार्थ । इत्युत्तरपदे पूर्वयोस्समासे । स- त्यापूर्वः' इति द्विगुत्वे 'द्विगुश्च ' इति तत्पुरुषो भवति।। भहो निर्गतः निरङ्कः -प्रादिसमासः ॥ अह्नः पूर्वभागः पूर्वाह्नः- पूर्वापर । इत्येकदेशिसमासः ॥

·ओं हाक्] जुहोत्यादिः २११ सङ्ख्याताः - विशेषणसमासः 'अह्रोत एतेभ्यः' इति टचि परभूतेह्रोह्रादेशः । एतेभ्य इति सङ्ख्याव्ययाहरादिसू- त्रोपात्ताः परामृश्यन्ते । तत्राहश्शब्दात्परोहश्शब्दो न स- म्भवति । एकपुण्याभ्यां त्वह्नः उत्तमैकाभ्याम् इत्यहादे- शनिषेधात् एकाहः पुण्याहमिति टजेव । उत्तमशब्दोऽ हरादिसूत्रोपात्तान्त्यवचनः । तत्र पुण्यशब्द एवोचार्य उत्त- मशब्दोच्चारणमुपोत्तमस्यापि ग्रहणार्थमिति सङ्ख्यातशब्दात्परस्य अहइशष्दस्याहादेशो नेति केचिद्वर्णयन्तीति वृत्तावुक्तम् । द्वयोरहोस्समाहारो द्वयह इत्यत्र न सङ्खचादेस्समाहारे ' इ- त्यहादेशाभावः । एवं च द्वचहो जातस्येति व्युत्पत्या दूर- हजात इत्यपि भवति । अयमहादेशष्टचि परभूत इति वृ- त्तावुतत्वात् यत्र बहुव्रीह्यादौ स नास्ति तत्राहादेशोपि नास्ति । सङ्ख्यातमहोस्य सङ्खचाताहः पुरुष इति । कथं सायाह्न इति ? यतः पूर्वादिषु सायशब्दस्यापाठात एकदे- शिसमास एवं नास्ति । नैष दोषः ‘सङ्ख्या विसायपूर्वस्या- स्याहन्नन्यतरस्यां डौ । इत्येभ्यः परस्याह्नस्य सप्तम्येकव- चने अहनादेशविकल्पविधानात् सर्वेणैकदेशेनाह्नः समासवि- ज्ञानात् । एवं च मध्याह्न इत्यपि भवति । इदं च. ज्ञा- पनं रावेरप्युपलक्षणमिति व्याख्यातारः । अगोदन्तात् । इत्यकारान्तपूर्वपदस्थानिमित्तात्परत्वे अह्रो नकारस्य शत्वम् । रात्राहाहाः पुंसि ' इति पुलिङ्गाः । पुण्याह सुदिनाहमित्यन नु 'पुण्यसुदिनाभ्यामङ्गः । इति नपुंसक- स्वम् । सुदिनशब्दः प्रशस्तवचनः ॥ अह्वान्ताः ·२१२ धातुवृत्ती [औ हाक्: प्राहः - अहः प्रगतत्वम् । · तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च ' इत्य- व्ययीभावत्वादव्ययत्वम् , नपुंसकत्वं च । अत्रैव पाठादहा- देशोपि ॥ दीर्घमहो यस्यां शरदि दीर्घाह्री शरत् - 'बहादिभ्य- श्च' इति ङीष् । युवादित्वात् 'प्रातिपदिकान्त ' इति णत्वनिषेधः । यद्यपि बह्वादिष्वहन्निति पठचते , तथापि केवलस्य त्रीत्वायोगात्तदन्तस्य ग्रहणम् । डोषभावे 'अनो बहुव्रीहे: ' 'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्' इति डाम्रीपौ तत्प्रतिषेधश्च भवति -दीर्घाता, दीर्घाही, दीर्घाहा, इति । डीघोपोस्स्वरे विशेषः ॥ सार्थादीनः - 'अपादाने चाहीयरहो, इति तसि- निषेधः । हीयेति विकृतिनिर्देशो जहातेनिवृत्त्यर्थः, न तु हीयतिरूपस्य विवक्षणार्थः । मन्त्रो हीनस्स्वरतो वर्णतो वा' इत्यत्र तु 'हीयमानपापयोगाच' इति हीयमानेन पापेन च युक्तादकर्तृतृतीयान्ताद्वा तसिविधानात्तसिः । अत्र विवक्षितार्थाद्धीयमानेन मन्त्रेण स्वरवर्णी हेतुतया युज्यते । कैयटे तु-पस्पशायां 'आद्यादित्वात्तसिः :' इति । सार्थाद्वीयते देवदत्तः हीन इत्यादौ लकारादौ विवदन्ते । तत्र अपादाने चाहीयरुहोः' इत्यत्र न्यासे देवदत्तस्य कर्तुरीप्सिततमत्वा- भावेपि कर्मसंज्ञायां कर्तृग्रहणस्य स्वातन्त्र्योपलक्षणार्थत्वात् हानक्रियायां स्वतन्त्रस्य अपादानस्येप्सिततमत्वात् कर्मणि लकारादय इति प्रपश्चन समर्थितम् । संप्रदानसूने कैपटेप्येव- मुक्तम् । इन्दुरपि स्वपमेव बीयत इति प्रतीते कर्मकर्नरि- ·दाञ्.] जुहोत्यादिः लकारोस्त्वित्याशङ्कच जहातेः कर्तृस्थक्रियत्वात् कर्मकर्तुरभावात् कर्मण्येव लकार इति । हरदत्तस्तु - न्यासमतमुक्ता , ' यद्येवं माषेष्वश्वं बनातीत्यत्र कर्मणोप्यश्वस्य वस्तुतो पद्भक्षणे स्वातन्त्र्यं तदाश्रया कर्मसंज्ञा प्राप्नोति । तस्मात्कर्मकर्तर्यत्र लकारः, इति । उपपादितं च 'इह जहातिरपगमनार्थः । सा च क्षुदुपघातादिना देवदत्तस्यापगमे तत्समर्थाचरणम् । पदा तु क्षुधादिना स्वयमेवोपगच्छति तदा कर्मकर्तृत्वम्। इति । 'पुनः कुत इत्यपेक्षायां पश्चात्सार्थेन सम्बन्धः' इति चो- तम् ॥ डु दाञ् दाने ॥९॥ उभयतोभाषोनुदात्तः॥ प्रणिददाति दत्तः ददति ददासि दत्थः दत्थ ददामि 'नाभ्यस्तयोः" इत्याल्लोप: । कृिति सावधानुके ई हल्ययोः, इत्यभ्यस्ताकारस्य विधीयमानमीत्वं तत्रैव अघोरिति प्रतिषेधान्न प्रसजति ददौ ददतुः ददुः ददाथ ददिथ दद ददौ ददिव - क्रादि- नियमादिद् । थलि भारद्वाजनियमाद्विकल्पः । भात औणलः। 'भातो लोप इटि च ॥ दाता । दास्यति ॥ ददातु दत्तात् दत्तां ददतु देहि ददानि-दत्तास्वमित्यत्र 'ध्वसोरेद्धौ' इत्यस्मात्परत्वात् तातङि पुनर्न तस्य प्रवृत्तिः सकृद्गतपरिभाषया॥ CAMERA नेद ' इति णत्वम् ॥ - ·[दा. २१४ धातुवृत्तौ अददात् अदत्तां अददुः - 'सिजभ्यस्त ' जुस् । अददाः अददां अदद ॥ इति नित्यं , दद्यात् दद्यातां दद्याः दद्यां दद्याव । आशिषि देयात देयास्ताम् – घुत्वात् 'एलिङि' इत्येत्वम् ॥ अदात् अदातां अदुः आतः' इति शेर्जुसि पररूपम् । अदाः अदां अदाव 'गातिस्था' इति सिचो लुक् ।। wa- दत्ते ददाते ददते दत्से दध्वे ददे द(हे ॥ ददे ददाते ददिषे । दाता । दास्यते । दत्तां ददातां दध्वम् ददै ददावहै । अदत्त अददातां अददत अदत्थाः अददि अदद्वहि । ददीत ददीयातां ददीथाः ददीय । आशिषि दासीष्ट – आर्धधातुकत्वेपि अकित्त्वादेत्वं श्राभ्यस्तयोः' इत्याल्लोपस्तु अनभ्यस्तत्वादपि न भवति । अदित अदिषातां अदिथाः अदिषि- स्थाध्वोरिच, इत्यात्मनेपदपरस्य सिचः कित्त्वं धातोश्चेत्वम् । झलि ‘ह्रस्वा- दङ्गात् ' इति सिज्लोपः । सन्निपातपरिभाषाभावः प्रागेवोक्तः॥ नं भवति आदत्ते - 'आङोदोनास्यविहरणे' इत्यकर्षभिप्रायेपि तङ् । 'आङः' इति निर्देशात् अङितो वाक्यस्मरणविषयात्परस्य न तङिति केचित् । 'अनास्यविहरणे' इति पर्युदास: स्वाङ्गकर्मकाच' इति वक्तव्यात्स्वाङ्गकर्मकविषय इति 'व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गमुखम् ' इत्यत्रापि तव ।

·दाज्.] जुहोत्यादिः । . स्वाङ्गकर्मकत्वे तु – स्वमुखं व्याददाति व्यादत्ते इत्युभयमपि- यथायोगं भवति । सुधाकरस्तु 'आङोदः, इति योगवि- भागादनास्यविहरण इत्यनेन व्यवहितापि प्राप्तिः पराणुद्यते। एवमेव चान्द्राः प्रतिपेदिर इति ङित्त्वनिमित्तमपि तङमत्र नेच्छति । आत्रेयस्तु कत्रभिप्राये तडेवेति । अयं च योगविभागो भाष्ये न दृश्यते । किञ्च 'आङोदोऽनास्य । इत्येवास्ये धातोर्वृत्त्यसम्मवात् तत्समवायिन्यां विहरणक्रियायां वर्तमानात्ततिषेधे सिद्धेः पुनर्विहरणग्रहणं विपादिकां व्याददा- तीत्यादावास्यविहरणसमानक्रियादपि प्रतिषेधार्थ इति भाष्य उक्तम् । तत्रैव कैपटपदमार्योरास्य इत्युच्यमाने तत्समवायि क्रियामात्रं लभ्यते न विहरणमेवेति स्वं मुखमादत्त इत्य- त्रापि ग्रहणस्य मुखसमवायित्वात् प्रतिषेधस्स्यादिति दोषमु द्भाव्य 'अनास्य ' इत्यास्यपर्युदासत्वाद्हणस्य च ग्राह्यग्रही- तृविषयत्वादनास्यक्रियत्वान्न दोष इति परिहृतम् । प्रसत्य- प्रतिषेधे यास्यसमवायित्वाश्रयेण प्रतिषेधेन भाव्यत्वात् दोष एव स्यादिति भाप्यकृतोप्ययमनभिमतः प्रतीयते । किञ्च, स्वं मुखमादत्त इति तङ्गस्यादिति दोषा*पादनमप्ययुक्तं स्यात् ॥ दिसति दित्सते- सनि मीमा, इतीस्भावे ' अत्र लोपः । इत्यभ्यासलोपः । सस्यार्धधातुके ' इति तत्वम् ॥ RASHION देदीयते – ईत्वे द्विवचनम् । दादेति दादाति दात्तः- कृिति 'नाभ्यस्तयोः । इत्याल्लोपः ॥ * ख-अस्यादित्यनिष्टा, ·ta - दायादेनादीयमानं दायाद्यम् - ब्राह्मणादित्वात् ष्यबू । तत्र २१६ धातुवृत्तौ [दा . दापयति । भदीदपत् ॥ 'ददातिदधात्योर्विभाषा, इति करि शे शपः शुः । शाभावे 'श्याद्वचध ' इति णे युकि दायः । ' नद- हम् । इति निर्देशात क्वचिकृद्योगे द्वितीया भवतीति “ दायै रामादनुत्तमम्' " इति भडिप्रयोगं निर्वहन्ति ॥ दीयत इति दायः - घञ् । तमादत्त इति दायादः मूलविभुजादित्वात् कः । गवां दायादः गोषु दायादः स्वामीश्वर । इति षष्ठीसप्तम्यौ ॥ हि कर्मग्रहणेन साधनकर्मापि गृह्यते ॥ आदिः - उपसर्गे घोः किः' इति किः ॥ RA - आदौ भवमादिमम् - 'आदेश्च' इत्युपसङ्ख्यानात् मप्र- त्ययः ॥ आद्यः -दिगादित्वाद्यत् ॥ भादित: - 'आद्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम् ' इति सार्वविभ- क्तिकस्तसिः ॥ दत्रिमम् - 'डितः निः ।। क्रेमन्नित्यम् ।। अन्येषु साधारणेषु कृत्सु दाण इव रूपं नेयम् । तथा घुसंज्ञाकार्यमपि ॥ द्वाण दाने, देङ् रक्षणे, दैप शोधने, त्रयं भूवादौ । हापू लवने इत्यदादौ ॥

·धाञ्] जुहोत्यादिः २१७ डु धाञ् धारणपोषणयोः ॥१०॥ अनुदात्त उभयपदी । दानेप्येके । दधाति धत्तः दधति दधासि धत्थः दधामि दध्वः - 'नाभ्यस्तयोः, इत्यालोपे 'दधस्तथोश्च ' इति तकारथकारसकारेषु ध्वेचपरेषु बश- स्थाने भविधानात् दकारस्य धकारः । अत एव भष्मा- ववचनसामर्थ्यात आल्लोपस्य न स्थानिवत्त्वम् । ' खरि च ' इति चवंम् । अत्रापि पूर्वत्रासिद्धीयमद्वि- वचने । इति वा 'चर्वविधि प्रति ' इति वाल्लोपस्य न स्था- निवत्त्वम् । सम्पद्विनिमयेनोभो दधतुर्भुवनद्वयम् ' इत्यत्र 'प्रतिषेधे हसादीनाम् । इति कर्मव्यतीहारनिमित्त: तड्नेति केचित् । तदयुक्तम् । तत्रादिश देन शब्दनक्रियाणामेवग्रह- णात् । इह तु स पदो विनिमयो न धावस्येति तस्य व्यतीहाराभावात्तो नैव प्रसङ्गः ॥ परस्य दधातु धत्तान् धत्ता धेहि दधानि ॥ अदधाा अधत्ता अदधुः अदधा: अदधां - अदध्व । दध्यान् दध्याः दध्या । आशिषि यान् धेयास्तां एलिङि' इत्येत्वं । अधात् अधाः अधां गातिस्था' इति सिचो लुक् ॥ । धत्ते दधाते दधते धसे दधे दध्वहे । दधे दधाते दधिषे दधे । धाता । धास्यते बन्ला वस्त्र दव। एकदेशविकृतत्वादयमपि ध्वशब्दः । दधै दधावहै । 28 ·२१८ धातुवृत्ती [धाञ् . अधत्त अधत्थाः अदधि अदध्वहि । दधीत | आशिषि HIS धासीष्ट ॥ अधित अधिषातां अधिषत अधिथाः अधिषि- 'स्थाध्वोरिच' इति सिचः कित्त्वमित्वं च ॥ वित्सति चित्सते ॥ देधीयते । दाति दाधाति धात्तः - ददातिवत्प्रक्रिया ॥ धापयते धापयति । प्रणिदधाति - नेर्गद' इति णत्वम् ॥ अन्यदा धीय्यत इति धाय्या पाय्यसान्नाम्य" इत्यादिना ण्यति सामिधेन्यां निपात्यते । अन्यत्र यतीत्वे धेयम् ॥ प्रधः - 'आतश्चोपसर्गे, इति कः ॥ दधातीति दधः 'ददातिदधात्योर्विभाषा' इति शे शप । श्याद्वचध । इति णः, धायः ॥ हित्वा, हितः, हितवान् , हित्रिमम् , - 'डित: क्रिः' 'केर्मनित्यम् । “दधातेहिः । इति तकारादौ किति ह्यादेशः । प्रधायेत्यत्र 'अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्य ब्बाधते । इति पूर्वमेव ल्यपि पश्चात्तादिकितोभावात् न हिरादेशः । न व्यपि। इतीत्वं निषिध्यते । दधातेरिति तिपा निर्दे- शात दाधीत्वेत्यत्र ह्यादेशो न भवति । यद्वा तकारादि- कित्परत्वाभावान्नैव हे: प्रसङ्गः ॥ कि कि दधातीति किष्किन्धा आतोनुपसर्गेकः । इति कः पारस्करादित्वात्सुट किमो मलोपषुत्वं च ॥ - RAI

·धाञ्]
जुहोत्यादिः
२१९
धीयते धार्यते शिरसीति धात्री आमलकी-धः कर्मणि
ष्ट्रन् । षित्वान्डी । भूतधात्रीत्यत्र भूतानि धत्त इत्यौ-
णादिकः कर्तरि ट्रन् ॥
Masal
उपधिः अन्तधिः - ८ उपसर्गे घोः किः । इति किः ।
अन्तश्शब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञोक्ता ॥
उपधिरेव औपधेयम् -
6
छदिरुपधिबलेढ ' इति स्वार्थे
ढबू ॥
सुपन्धिः दुष्पन्धिः - सुषामादित्वात् षत्वमिति धयतावे-
वावोचाम.॥
विधिः - बाहुळकात्कर्तरि किः ॥
उदकं धीयतेस्मिन्नित्युदधिः
कर्मण्यधिकरणे च, इति
कर्मण्युपपदे अधिकरणार्थे किः । पेषवासवाहनधिषु
च । इत्युदकस्योदभावः । असंज्ञार्थमिदं वचनम् । संज्ञा-
यां तु : ' उदकस्योदस्संज्ञायाम् ' इत्येव सिद्धम् ॥
शिरो धत्त इति शिरोधिः ग्रीवा - बाहुळकात्कर्तरि किः ।
एवं विधाता विश्वसृविधिः' इत्यादावपि । यद्वा शिरोधि-
शब्दे शिरो धीयतेस्यामिति कर्मण्यधिकरणे च? इति
किप्रत्ययेऽस्तु व्युत्पत्तिः ॥
अन्तर्धा , श्रद्धा - अन्तइशब्दस्याड्रिविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञो-
क्ता । अच्छब्दस्यापि ' अच्छब्दस्योपसलयानम् । इति ॥
-

·२२० धातुवृत्तौ [धाञ्. श्रद्धालुः - 'स्पृहिगृहि स्पृहिगृहि । इत्यादिना आनुच् ॥ दाधि - 'भाषायां धाकृसृगमिजनिनमिभ्यः । इति कि- किनोरन्यतरस्मिन् लिङद्भावाद्विवचनम् ॥ धीवा - 'अन्येभ्योपि दृश्यते । इति क्वनिपि 'घुमास्था' इतीत्वम् ॥ e धीवरी - वनोरच ' इति डीब्रेफौ । बहवो धीवानोऽ स्यां बहुधीवरी बहुधीवा । बहुधीवे बहुधीवानौ - 'डावु- भाभ्यामन्यतरस्याम् । इति पक्षे ङीब्रेफौ डाप्च । बहुव्रीहेः ' इति निषेधात् डीपोऽभावश्च ॥ धीवरः -'छित्वरचत्वर , इत्यादिना प्वरचि निपात्यते ॥ : अनो POL सितनिगमि ' इत्यादिना तुन् । धातुः धानाः - ' धापुवस्यज्यतिभ्यो नः' इति नः ॥ . an धाम - मनिन् ॥ कर्कन्धः अन्धूढनभूकर्कन्धूदिधिषूः' इति निपातनात् कर्कशब्द उपपदे कूप्रत्ययः अल्लोपः उपपदस्य मुमागमश्च । दिधिषू: - पूर्वेण सूत्रेणैव निपातनात्कूप्रत्ययः आकार- स्येकारो द्विर्वचनं षुगागमश्च ॥ निधनम् - कृववृजिमन्दिनिधाभ्यः । इति क्युन् , अयं बाहुळकात्केवलादपीति धनमित्यपि भवति ॥

·णिजिर.] जुहोत्यादिः २२१ धनायति धनं गृध्यतीत्यर्थः । ' अशनायोदन्यधनाया- बुमुक्षापिपासागर्धेषु ' इति क्यचि धनशब्दस्य यथासङ्ख्याद्र्धे आकारः ॥ सर्वधनमस्यास्तीति सर्वधनी कर्मधारयान्मत्वर्थीयस्स- वधनाद्यर्थः । इतीनिः 'न कर्मधारयान्मत्वर्थीयः । इत्य- स्यापवादः ॥ 6 . अपिदधाति , पिदधानि – 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्यो- रुपसर्गयोः । इति पक्षे अल्लोपः ॥ धयतीति पाने शपि । अत्रानुक्तं साधारणं तत्र द्रष्ट- ब्यम् ॥ णिजिर् शौचपोषणयोः ॥११॥ एतदादयो विष्लपर्यन्तात्रयोनुदात्तास्वरितेतः ।। नेनेति नेनिक्तः नेनिजति नेनेक्षि नेनेज्मि नेनिज्व:-निजां त्रयाणां गुणश्श्लो इत्यभ्यासस्य गुणः । झलि पदान्ते च चोः कुः । इति कुत्वे 'खरि च ' इति चवम् ॥ निनेज निनिजतुः निनेनिथ निनिज निनिजिव । क्रादिनियमादिट् ॥ नेक्ता । नेक्ष्यति ॥ , नेनेक्तु नेनिक्तात् नेनिक्ताम् नेनिग्धि – हेरपित्त्वान्डित्त्वान्न गुणः । नेनिजानि - नाभ्यस्तस्य ' इति गुणनिषेधः ॥

·२२२ धातुवृत्तौ [णिजिर. अनेनेक अनेनिक्तां अनेनिनुः अनेने अनेनिनं- अ- न्तरङ्गत्वान्मिपोमि : नाभ्यस्तस्याचि पिति' इति गुणनिषेधः ।। नेनिज्यात् नेनिज्यातां नेनिज्याः नेनिज्यां । आशिषि निज्यात् ॥ अनिजत् अनिजतां अनिजन् अनिजः 'इरितो वा' इति च्लेर्वा परस्मैपदे । अन्यदा अनैक्षीत् अनैतां अ- नैक्षुः अनैक्षीः अनैक्षं अनैक्ष्व वदब्रज ' इति वृद्धिः। अलि सिज्लोपः ॥ 6 नेनिक्ते नेनिजाते नेनिजते नेनिक्षे नेनिजे नेनिज्वहे निनिजे निनिजिवहे । नेक्ता । नेक्ष्यते । नेनिक्तां ने- निक्ष्व नेनिजै । अनेनिक्त अनेनिक्थाः अननिजि । ने- निजीत नेनजीयाताम् । आशिषि निक्षीष्ट । अनिक्त अ- निक्षातां - 'लिङ्सिचावात्मनेपदेषु ' इति लिङ्सिचोः कित्त्वान्न ७ गुणः ॥ निनिक्षति निनिक्षते m - हलन्ताच, इति सनः कि- त्वम् ॥ नेनिज्यते नेनिजीति नेनेक्ति॥ नेजयति अनीनिजत् ॥ निक्ता, निक्तः, निक्तवान् ॥ निजः - इगुपधलक्षणः कः॥ निर्णेजकः - ण्वुल् ॥

·विष्ल.] जुहोत्यादिः २२३ प्रणेनेक्ति उपसर्गादसमासेपि ' इति णत्वम् भौ साभ्यासस्य ' इति लिङ्गात् कने द्विवंचने प्रवर्तते ॥ विजिर् पृथग्भावे ॥ १२॥ वेवेक्तीत्यादि निजिवत् । 'विज इटू इति इडादेः प्रत्ययस्य ओ विजी, इत्यस्यैव ग्रहणं नास्य । यदसौ सृजिविजि विद्धचनिट्रान् ' इत्यनिट् । अत्र च कारिकायां इरित्त्व सामर्थ्यात् स न गृह्यते । अनयैव कारिकया वि- चिरिति स्वामिनः प्रथमान्तस्य पाठः प्रत्युक्तः ॥ निजिविजी द्वौ रुधादौ च । ओ विजी भयचलनयोः इति तुदादौ ॥ विष्ल व्याप्तौ ॥१३॥ वेवेष्टि वेविष्ट इत्यादि निजिवत् । ‘टुनाष्टुः ॥ वेक्ष्यति-पढोः कस्सि । वेविड्डि-टुत्वे जश्त्वं डकारः । अवेवेट - 'झलां जशोन्ते' इति जश्त्वे च । अविषत् इत्यादावतङि लदित्वान्नित्यमङ् । तङि तु 'शल इगुपधा- दनिटः क्सः, अजादौ ‘क्सस्याचि । इत्यल्लोपः अवि- क्षत भविक्षातां अविक्षत इत्यादि ॥ Mad विष्यन्ते व्याप्यन्तेनेन प्रेक्षकाणां मनांसीति वेष हलश्च' इति संज्ञायां घञ् ॥ * ख-इदित्त्व. ख-चिरिति सभ्या इति ·२२४ धातुवृत्ती [विष्ल. वेषेण सम्पादी वेष्यो नमः, वेष्या वेश्या - ‘कर्मवेषाद्यत् । इति सम्पादिनि यत् । सम्पत्तिश्शोभातिशयः ॥ परिवेषः परिधि: - वेषवट्वञ् ॥ वेवेष्टीति विषम् - इगुपधलक्षणः कः ॥ विषमहतीति विष्यः दण्डादित्वाद्यत् ॥ विष्णुः - 'विषेः किव' इति णुप्रत्ययः ॥ वृत् ॥१४॥ अत्र वृत्करणं प्रपञ्चार्थ त्रयाणा- मित्येव तत्फलस्य सिद्धत्वात् ।। वृत्ता निजादयः । निजादय स्स्वरितेतोनुदात्ताः । 'विषिरुदिदित्येके' इति स्वामी। धनपालोपि 'आर्याणामुदित , द्रविडानां लदिन्' इति । एवमेव पुषादिसूत्रे सुधाकरोपि ।। घृ क्षरणदीप्तयोः ॥ १५॥ यदाह न्यासकार: hotos गणान्ते छन्दसीति वक्ष्यते । तदेतदादीनां सर्वेषां शेषः । 'ये निजादिभ्यः परे पक्ष्यन्ते ते सर्वे छान्दसाः तथा हि तान्पठित्वा छन्दसीयुक्तम् । इति । स्वा.का. श्यपाभ्यामपि आन्दसत्वमेवोक्तं । अर्नेश्छान्दसत्वादियीत्यादौ 'बहुळं छन्दसि' इतीत्वे सिद्धे पुनः 'अतिपिपर्योश्च' ·ऋ सृ.] जुहोत्यादिः ५२२५ इति इत्वविधानं भाषायामप्यस्य प्रयोगोस्तीति ज्ञापनार्थ मिति वदता भाष्यकारेणाप्ययमर्थः स्फोरितः । अत एव भाष्यविरोधात्कातन्त्रोक्तमेषां भाषाविषयत्वमुपेक्ष्यम् । अत एव पुरुषकारे 'घृप्रभृतयोपि छान्दसा इति केचित् । इति मैत्रेय- ग्रन्थमुपादाय 'केचिच्छन्दोभाष्यानुसारिणः' इति व्याख्येयमि- त्युक्तम् ॥ , जिघर्ति । 'जिघयग्निं मनसा घृतेन' इत्यादि भृत् । बहुळं छन्दसि ' इतीत्वम् ॥ घरतीति सेचने शपि ॥ हृ प्रसद्यकरणे ॥१५॥ अयंस्तुवो अभिजिहति होमान् ' इत्यादि । हरतीति शपि ॥ ऋ सृ गतौ ॥ १६-१७॥ इयर्ति इयतः इयूति इयर्षि इमि इयुव:- अतिपिपयो- इति श्लावभ्यासस्येत्वे । अभ्यासस्यासवर्णे ' इति इय- ङि पिति गुणः । अन्यत्राजादौ यणादेशः ॥ आर आरतुः आरिथ आरिव-णिति वृद्धिरन्यत्र । त्युताम् । इति गुणः । उभयोः स्थानिवत्वात् ऋशब्दस्य द्विवचनोरदत्वहलादिशेषेषु 'अत आदे:' इत्यभ्यासस्य दी 29 ·धातुवृत्तौ [ सृ. सवर्णदीर्घः । थलि 'इडत्यतिव्ययतीनाम् । इति भारद्वाज- नियमं बाधित्वा नित्यमिट् ॥ इयर्नु इयृतात् इयतां इयतु इयहि इयराणि ॥ ऐयः ऐवृतां ऐयरुः ऐयः ऐयरं ऐयव–पूर्ववदभ्यासस्यत्वे यङोराटि वृद्धिः । हल्ङचादिना तिस्योर्लोपः । जुसि गुणः ॥ इयूयात् इयातां इय॒युः इत्र्याः इयृयाम् । आशिषि अर्यात अर्यास्ताम्-'गुणोर्तिसंयोगाद्यो: ' इति गुणः ॥ आरत् आरतां आरः आरं आराव- सतिशास्त्यतिभ्य- च' इत्यङ् । 'ऋदृशोङि ' इति गुणः ॥ समियते समियाते समिषे समिये । समारे समारिष समारिवहे ॥ समर्ता । समरिष्यते । समियतां समियातां समियू- ध्वं समियरै-आटि गुणः । समैयत समैयातां समैयथाः समैयि समैयवहि । समियीत समियीयातां समियीथाः समियीय । आशिषि सभृषीष्ट समृषीयास्ताम् ॥ समारत समारेतां समारं | समारथाः समारे समारा- वहि । 'सर्तिशास्ति : इत्यत्र परस्मैपदानुत्तिरुत्तरार्थत्यात्म-+ ·१ भस.] जुहोत्यादिः २२७ नेपदेपि वृत्तावक्तः । तथाच भट्टिः-'समारन्तममाभोष्टाः , इति । 'समोगमृच्छि , इत्यादिना अकर्मका सर्वत्र तङ् । यस्त्वत्र भाष्ये मासमृत मासमृषातामिति सिचः प्रगोगः सभीवादिकस्य । अधिौ तस्य ग्रहणं नेति तत्रैवोक्तम् । इयूतो- त्यादौ 'अचः परस्मिन् । इति यणः स्थानिवत्तान्न वलि लोपः । यलोपविधि प्रति न स्थानिवत् । इत्येत्तु लोपा- देशविषयम् । शेषं भौवादिकवत् । ससर्तीत्यादि यथादर्शनं छन्दसि ॥ ऋच्छति सरतीति शपि ॥ घृप्रभृतय उदात्तेतोबुदात्ताः ॥ अस अर्क्सनदीप्त्योः॥१८॥ wantos . 'कपिर्बभस्ति तेजनम् ।। बब्धः - 'घसिमसोर्हलिच ' इत्यु- पधालोपे 'अषस्तथो?धः ।। ' झलां जशू झशि । इतिजश्त्वम् । बप्सति - उपधालोपे 'खरि च' इति चर्वम् । 'न पदान्त' इत्यादिना जश्त्वचर्वयोरुपधालोपस्य न स्थानिवत्तुम् । अन्य- दपि यथादर्शनम् ॥ - 'अन्येभ्योपि दृश्यते ' इति भाषायामपि मनिन् । 'हुयामा ' इत्यादिना स्वन् । स्वभावात् स्त्रियाम् ।। भस्त्रिका, भस्त्रका, अभस्त्रिका, अभत्रका, परमभस्त्रिका, परमभस्त्रका भस्त्रैषा' इत्यादिना केवलस्य नपूर्वस्य अ. न्यपूर्वस्य चास्य ककारात्पूर्वस्य अस्थानिकस्याकारस्य वेत्वम् ॥ भस्त्रा - ·। ke. धातुवृत्ती भत्रया हरति भस्त्रिकः, भस्त्रिकी भस्त्रादिभ्यष्ठन् ' इति हरत्यर्थे छन् । वित्तान्डीः स्त्रियाम् ॥ न बमस्तीति नमः क्विबित्यात्रेयः ॥ कि ज्ञाने ॥१९॥ अनुदात्तः। चिकोत चिकितः चिक्यतीत्यादि । एरने- काचः' इति यण ॥ तुर वरणे ॥२०॥ तुनोति तुतूनः तुतरतीत्यादि । तसि । हलि च ' इति दीर्घः ॥ तुरः- इगुपधात्कः ॥ धिष शब्दे ॥२१॥ दिधेष्टि दिधिष्टः इत्यादि । धन धान्ये ॥२२॥ दधन्ति दधन्तः दधनति. इत्यादि ॥ -जन जनने ॥२३॥ जजन्तीत्यादि । क्यादय उदाता उदात्तेत:

·दिव] जुहोत्यादिः २२९ गा स्तुतौ ॥ २४॥ अनुदात्त उदात्तेत् ॥ देवान् जिगाति जिगीतः जिगतीत्यादि । हलादौ कृिति सार्वधातुके 'ई हल्यघोः । इतीत्वम् । अजादौ स्तयोः । इत्याल्लोपः ॥ गायति गाते इति द्वयं शपि । इह छन्दसीति प- उयते । तच्च घृप्रभृतीनां शेष इति प्रागेवोक्तम् ॥ तु वृत्॥ जुहोत्यादयो वृत्ता इत्यर्थः ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचितायां माधवीयायां धातुवृत्तौ जुहोत्यादयः ॥ अथ दिवादिः. दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तु- तिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु ॥१॥ एतदादयो दीयन्ता उदात्ता उदात्तेत: उदात्तेतः । क्षिपिस्त्व- निट । अक्षैर्दीव्यति अक्षान् दीव्यति दीव्यतः दीव्यन्ति । दीव्यसि दीव्यामि 'दिवादिभ्यश्शयन् । इति श्यन् "शपों- पवादः । 'हलि च । इतीको दीर्घः । दिवः कर्मच इति दिवसाधकतमस्य करणस्य सतः कर्मसंज्ञाविधानात् । BUD ·२३० धातुवृत्तौ [दिव, अक्षशब्दात् तृतीयाद्वितीये पर्यायेण भवतः । संज्ञासमावे. शस्य प्रयोजनं मनसा दीव्यति मनसादेवो नाम कश्चिदि- त्यत्र मनसः कर्मत्वात्तस्मिन्नुपपदे अण्प्रत्ययः । करणत्वा- तृतीया च । अत्र तृतीयायाः ‘मनसः संज्ञायाम् ' इत्य- लुक् । तथाक्षैर्देवयते देवदत्तेनेत्यत्र संज्ञासमावेशेन करणा- नामेवाक्षाणां कर्मत्वात् 'अणावकर्मकात् । इति परस्मैपद- नियमो न भवति । किञ्च, 'गतिबुद्धि ' इति प्रयोज्यस्य कर्मत्वमपि न भवति ॥ दिदेव दिदिवतुः दिदिवुः दिदिविथ दिदिविव दिदिविम॥ amom देविता । देविष्यति ॥ दीव्यतु दीव्यतां दीव्य दीव्यानि - अतो हेः, इति हे- लुक् ॥ अदीव्यत् अदीव्यतां अदीव्यः अदीव्यम् ॥ दीव्येत् दीव्येतां - यासुटि 'अतो ये यः ।। आगुणः । यलोपो वलि ॥ आशिषि, दीव्यात् दीव्यास्ताम् ॥ अदेवीत् अदेविष्टां अदेवीः अदेविषम् - ' नेटि । इति न वृद्धिः ॥ दीव्यन् । दीव्यन्ती कुले । दीव्यन्ती ब्राह्मणी- पुंसकाच ' इत्यौङश्शीभावः । डीप् । उभयत्र । शष्ट्यनो- नित्यम् । इति शीनद्योः परतो नित्यं नुम् ॥ .

·दिव.] जुहोत्यादिः दिदेविषति-' सनीवन्त ' इति वेत् । अन्यदा ' हलन्ता- च' इति सनः कित्त्वे ' च्छोश्शूट ' इत्यूठि यणादेशे दुयू- , पति ॥ देदीव्यते । उड्नाविनां वकारान्तानां यमुनास्तीति भूवा- दौ प्रतिपादितम् ॥ देवयति । अदीदिवत् ॥ देवः । देवी-पचादिषु देवडिति पाठात् इगुपधलक्ष- णम् कं बाधित्वाऽचि टित्त्वान्डीप् ॥ देवस्यापत्यादि दैव्यं, दैवं - 'दित्यदित्यादित्य । 'देवस्य यात्रौ ' इति प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु यत्रत्रौ ॥. . SRIRLS देवस्येदं देवकीयम् - 'गहादिभ्यश्च ' इत्यत्र 'देवस्य चे- ति वक्तव्यम् ' इति कुगागमश्छप्रत्ययश्च शैषिकः । नू- नमस्य दैवानुग्रहः इति भाष्यप्रयोगादणपि भवति ॥ देव एव देवता - 'देवात्तल ' इति स्वार्थे तल । स्व- भावात्स्त्रीत्वम् ॥ देवतैव दैवतम् - प्रज्ञादित्वात् अण् । 'स्वार्थिकाः प्रक- तितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते ' इति पुंनपुंसकत्वम् ॥ पितृदेवतायै इदं पितृदेवत्यम् – ' देवतान्तात्तादर्थे यत् । इति यत् ॥ ख-इति नपुंसकत्वम.

·२ २ २३२ धातुवृत्ती [दिव्. दैविकम् - अध्यात्मादित्वाटूब् ॥ अधिदैविकं - पूर्ववत् । ' अनुशतिकादीनां च ' इत्युभ- यपदवृद्धिः ॥ देवेषु वसति देवान् गच्छति देवत्रा - 'देवमनुष्य ' इ- त्यादिना त्राप्रत्ययः ॥ देविका - देवीशब्दात्संज्ञायां कनि ' केऽणः । इति हूस्वः । देविकायां भवं दाविकम् । देविकाकूले भवाश्शालय: दाविकाकूलाः । पूर्वदेविका नाम प्राचां ग्रामः । तत्र भव: पूर्वदाविकः देविका शिशपा , इत्यादिना देविकाया अ- चामादरच आकारः । अयं चाकार आद्योरुदाहरणयोः 'तद्धि- तेष्वचामादेः' इति वृद्धिप्रसङ्गे । इतरस्य तु 'प्राचां ग्रा- मनगराणां' इत्युत्तरपदवृद्धिप्रसङ्गे । सुदेविकायां भवं सौ- देविकमित्यत्र देविकाया अनङ्गादित्वात् समुदायस्य अप्राग्ना- मवाचित्वाञ्च नास्ति देविकाया वृद्धेः प्राप्तिरिति वृद्धिप्रसङ्गे विधीयमानोयमाकारोपि नैव प्रसनति । यस्तु ण्वुलन्तः क्रियाशब्दो देविकाशब्दो न तस्येह ग्रहः, रूढचा योग- स्यापहारात् । तेन तत्र दैविकमिति वृद्धिरेव भवति । अत्रात्रेयः -" देवको नाम क्षत्रियः, संज्ञायां ण्वुल । त- स्थापत्यं दैवकिः । अत इत्रि आदिवृद्धिः । ' इतो मनुष्य- जातेः । इति ङीष् , दैवकीनन्दनः शौरिः। अवृद्धिस्त्वयमसा- धुः" इति ॥

·दिवु.] दिवादिः आदेवकः - 'देविक्रुशोः' इति ण्यन्तात् नाच्छी यादौ वुनि ॥ देवित्वा, द्यूत्वा, 0000000 . असिद्धं बहिरङमन्त- विजिगीषायां तु द्यूतम् उदितो वा ' इतीडिकल्पः । इटि 'नक्ता सेट् ' इत्यकित्त्वाद्गुणः अन्यदा ' च्छोश्शूत् । इत्यूटि यणादेशः । न च वर्णमात्राश्रयत्वेन अन्तर्भूताश्रयत्वेन वा अन्तरङ्गे यणि बाह्यप्रकृतिप्रत्ययापेक्षस्य बहिरङ्गस्योठः श्र- सिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इत्यसिद्धत्वम् ; 'नाजानन्तर्य बहिष्ट- प्रक्लप्तिः । इति निषेधात्, अचोरानन्तर्य यत्र अन्तरङ्गे बहिरङ्गे वा विधावाभीयते न तत्र रङ्गे' , इति परिभाषा प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ आयूनः - 'दिवोऽविजिगीषायाम् ' इति निष्ठानत्वम् , यस्य विभाषा, इत्यनिष्टम् ॥ अक्षानेन निर्वृत्तं भाक्षयूतिकम् - 'निर्वृत्तेऽक्षयूतादि- भ्यः' इति ठकू ॥ शतस्य दीव्यति - ' दिवस्तदर्थस्य ' इति कर्मणि षष्टी । तच्छन्द्रेन व्यवहृपणी परामृश्येते । तदर्थत्वं च द्यूते क्रय- विक्रययोश्च । शतस्य प्रतिदीव्यति, शतं प्रतिदीव्यति भाषोपसर्गे । इति पूर्वेण नित्यं प्राप्तायां षष्ठयां तद्विकल्पः किकीति दीव्यतीति किकीदिविः चाषः -दीद्वितीयः । तथा च निघण्टुः ' अथ चाषः किकीदिविः इति । कृविघृषिच्छविस्थविकिकीदिविः । . इति किकीशम्द उपपदे ॥ HD . 30 ·२३४ S . धातुवृत्तौ [दिव. क्विनि निपात्यते । रत्नकोशानुसारिणस्तु - दीर्घतृतीयं पठन्ति । तैत्तिरीयकेपि दृश्यते 'श्येनेन किकिदीविना। छगलं क- ल्माषं किकिदीवि इति दीर्घतृतीयान्त एव ॥ दौः - दिवेडिविः । इति न्यासे ऊहितसूत्रेण व्युत्पादि- तम् , 'दिव औत् । इति सौ औत् , यणादेशः । [भ्या- मित्यादौ 'दिव उत् । इति दिवः पदस्योत्वम् । शूड्डिधौ किदहणाननुवृत्तिवादिनः परोप्यूर् इहाहविमलद्यु इत्यत्र सावकाशेनाप्युत्वन तपरकरणसामर्थ्याद्वाध्यत इति परिहरन्ति । दिवग्रहणे च धातोस्सानुबन्धकत्वेन न ग्रह इति अक्षयूः भक्षाभ्यामित्यत्र क्विबन्ते औत्वोत्वयोर्नैव प्रसङ्गः ॥ दिव्यम् - ' [प्राक् ' इति यत् शैषिक: 'न भकुर्छराम् । इति दीर्घनिषेधः ॥ द्यावाभूमी - 'दिवो द्यावा' इत्युत्तरपदे द्यावादेशः ॥ द्यावापृथिव्यौ दिवस्पृथिव्यौ - 'दिवसश्च पृथिव्याम् । इत्युत्तरपदे दिवस्भावो दावादेशश्च ॥ द्यावापृथिव्यौ देवता अस्य द्यावापृथिव्यम् , द्यावापृथि- वीयम् - 'दावापृथिवीशुनासीर' इत्यादिना यच्छौ । ण्यन्ताहेवयतेः क्वौ णिलोपे 'कौ लुप्तं न स्थानिवत् ' इति स्थानिवत्तुनिषेधात् ऊठ्ययादेशे दयूः इति भवति । दप्वावित्यादौ 'ओस्सुपि' इति यणादेशः ·PRORE । ity THIS मरुत्वता- पिवु.] दिवादिः २३५ द्यौरोको येषां ते दिवौकसः अत्र विवदन्ते । 'दिव उत्' इत्यत्र रक्षितः – 'उचे कृते शब्दपरविप्रतिषे धात्तस्य यणि दिवोकस इत्यवृद्धिः' इति । चान्द्रास्तु पूर्ववद्यणि ओकारस्य पृषोदरादित्वाद्वृद्धिमाहुः । अन्ये तु- 'दीव्यन्त्यस्मिन्निति दिवम् । 'घबर्थे कविधानम्' इनि कः, तत्र 'वृद्धिरेचि इति वृद्धिः' इति । अस्य वृद्धि- विषय एव प्रयोग इति केचित् । अपरे तु - सर्वत्रेति । तथा च सुभूति* चन्द्राभ्यां प्रयोगो दर्शितः वृत्रवधे यथादिवम् । इति ॥ त्रिदशा दीव्यन्त्योति त्रिदिवः – पृषोदरादित्वात् दशश- ब्दस्य लोपः, पूर्ववत्कः । यद्वा - ब्रह्मविष्णुमहेश्वरास्त्रयो दी- व्यन्त्यत्रेति व्युत्पत्तिः ॥ देवते इति देवने शपि गतम् ॥ षिवु तन्तुसन्ताने ॥२॥ परिषीव्यति निषीव्यति विषीव्यति-परिनिविभ्यः' इत्यादिना षत्वम् सात्पदाद्योः' इति निषेधापवादः । परिषिषेवे- त्यादौ स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य इत्यत्र अभ्यासस्यति योगविभागेन स्थादीनामेवाभ्यासस्य 'उपसर्गात्' इत्यादिना पत्वमिति क्रियमाणो नियमः तत्र प्राक्सितादित्यनुवर्त- नात् इहाप्राक्सितीयेनेत्यभ्यासस्य पत्वं भवत्येव । पर: स्यापि 'इएकोः 'भादेशप्रत्यययोः' इति षत्वम् । उप- *खें. आत्रेयसुभूति. ७ ·धातुवृत्ती [षिवु. पादितं चैतदेवं सहतौ । स्थादिसूत्रार्थः सेधतौ व्यक्तमुक्तः। भत्रात्रेयोभ्यासस्य पत्वं नेत्याह । तत्सहतावेव दूषितम् ॥ सेविता । सेविष्यति । सीव्यतु ॥ पर्यषीव्यत् पर्यसीव्यत् - 'सिवादीनां वाड्यवायेपि ' इति वा षत्वम् । एवं निविभ्यामपि ॥ सीव्येत् सीव्येताम् । आशिषि, सीव्यात् ॥ पर्यषेवीत् पर्यसेवीत् । पर्यषेविष्यत् पर्यसेविष्यत् - पूर्व- वत् पत्वविकल्पः ॥ परिषिसेविषति परिषिस्यूषति-'सनीवन्त ' इतीदिकल्पः, इडभावे इति सनः कित्तादू । पूर्ववन् स्थादिष्विति नियमामावादभ्यासस्य षत्वम् । एवं निविभ्यां। परस्य तु न भवति 'स्तौतिण्योरेव' इति नियमात् ॥ सेषीव्यते ॥ सेवयति । पर्यसीषिवत् इत्यादौ 'स्तम्भुसिवुसहां चङि, इत्यभ्यासस्य 'परिनिविभ्यः' इति प्राप्तस्य षत्वस्य निषेधः॥ स्यूत्वा, सेवित्वा, - उदित्वादिडिकल्पः ॥ स्यूतः यस्य विभाषा॥ स्यूति:- 'तितुत्र' इतीण्णिवेधः ॥ सेवन, सीवनं* - पृषोदरादित्वाद्वा दीर्घः । तथा च चान्द्राः 'टिसिवोर्दीर्घश्च' इति ॥ मन-सीवनं, सीबनी. सिराविक . . AR ·लिवु.] दिवादिः प्रसीव्यन्ति तमिति प्रसेवक:- 'अकर्तरि च कारके, इति घनन्तात्संज्ञायां कन् । वीणाप्रान्ते वक्रं काष्ठमुच्यते । हलश्व ' इति वा घान्तात्कन् द्रष्टव्यः ॥ . सूनः -सिवेष्टेरूच' इति नप्रत्यये टेरूकारः । दीर्घोच्चार- सामर्थ्यान्न गुणः ॥ स्योनशब्दस्तु बाहुळकानप्रत्यये ऊठि यणि गुणे ॥ सूत्रम् - 'सिविमुच्योष्टेरू च ' इति ट्रन्, टेरूकारश्च । टित्त्वात् स्त्रियां सूनी । अभ्यासार्थं तन्तुः ॥ त्रिवु गतिशोषणयोः ॥३॥ स्त्रीव्यतीत्यादि दीव्यतिवत् ॥ सिनेविषति । सुखूपति इवन्तत्वादिडिकल्पः । इड- हलन्ताच' इति कित्वे ज्वरत्वर इत्यादिना वकारोपधयोरूठि द्विवचनम् ॥ भावे. . सेनीव्यते । सेस्रोति सेचूतः सेनिवति सेस्रोषि सेस्रोमि सेस्रीवः सेलूमः - झलादावनुनासिकादौ क्वौ च उपधावकारयोः ज्वरत्वर' इत्यादिना ऊत् ॥ उदित्वादिडिकल्पः खूनः यस्य विभाषा इत्यनिष्डम् ॥ जूतिः - 'तिनुत्र' इत्यनिहुम् ॥ नेवित्वा, तून्वा, . CHUD ·सकार- यदाह . धातुवृत्ती [स्त्रिवु. खूः खुवी-क्कौ पूर्वबदू , अजादावुबहू । 'भोस्सुपि' इति यण संयोगपूर्वत्वान्न भवति ॥ ष्ठिवु निरसने ॥४॥ ठीव्यतीत्यादि सीव्यतिवत् ॥ तिष्ठेवेत्यादौ अभ्यासे खयश्शेषः । अत्र वक्तव्यं भूवादौ ठेवतावुक्तम् । 'सुब्धातुष्टिवुष्वकतीनाम् । इति षः निषेधः । अमुं धातुमात्रयादयः पठन्ति । अन्ये तु न पठन्ति । 'धात्वादेप्पस्सः इत्यत्र न्यासकार:- 'ष्टिवू दिवादिष्वपि केचिदधीयते । इति ॥ ष्णुसु अदने ॥५॥ आदान इत्येके । अदर्शन इत्यपरे । 'धात्वादेषस्सः। नुस्यति ॥ सुष्णोस सुष्णुसतुः सुष्णोसिथ सुष्णुस सुष्णोस सुष्णु- सिव - 'भादेशप्रत्यययोः' इत्यभ्यासात्परस्य षत्वे ष्टुत्वं, 'रषाभ्याम्' इति णत्वं वा ॥ स्नोसिता । स्नोसिष्यति । स्नुस्यतु । अस्नुस्यत् । भस्नुस्यः । स्नुस्येत् । भाशिषि, स्नुस्यात् ॥ भस्तौसीत् अस्नौसिष्टाम्-'नेटि । इति सिचिवृद्धेरभावः ॥ सुस्नुसिषति सुनोसिषति, स्नुसित्वा स्नोसित्वा-रलो- व्युपधात्' इति वा कित्वम् । 'स्तौतिण्योः' इत्यभ्यासात्प- रस्य न षत्वम् ॥ प aa * ·. दिवादिः सोष्णुस्यते । सोष्णुसीति सोष्णोस्ति सोष्णुस्तः । स्नोस. यति । असुष्णुसत् ॥ स्नुषा - इगुपधलक्षणे के टाप , सुषामादित्वात् षत्वम् । औणादिक इत्यात्रेयः ॥ ष्णुस निरसन इत्येके । मिचेत्यानेयमैत्रेयौ उदुपधं चाहतुः । स्वामिकाश्यपौ तु - अदुपधममुमेव पठित्वा 'ष्णुस* अदर्शन इति द्रमिडा: ' इत्युकारोप, पक्षान्तर- माहतुः । तत्र मित्वं जनीजृष्ण सुि' इति पाठा- श्रयेण | स्वस्यति सस्तास इत्यादि । पोपदेशस्य प्रयोजनं गौ स्नसयति असिष्णसत् सिष्णसयिषति इति ॥ कसु हरणदीप्त्योः ॥६॥ हुरणं कौटिल्यम् । कस्यति चनास क्रसिता ऋसि- ष्यति । कस्यतु । अकस्यत् । कस्येत् । आशिषि, क्रस्यात् ॥ अक्रसीत् अनासीत्-'अतो हलादेः' इति वा वृद्धिः ॥ चिक्रसिंपति । चाकस्यते चानस्ति ॥ संयति । अचिक्रसत्- जनीजुनसु' इति मित्त्वम् ॥ कसित्वा कस्त्वा- उदितो वा । इतीदिकल्पः ॥ 'यस्य विभाषा' इतीपिणषेधः ॥ चक्रस: घङथै कः । कृत्रादीनां के । BAHAN कस्तः do भवतः इति द्वित्वम् ॥ *ख-ष्णुस. खि-जृष्ण.

·धातुवृत्तौ [व्युष. व्युष दाहे ॥७॥ दन्त्योष्टयादिः मूर्धन्यान्तश्च । तथा च वैद्यके त्रिक- टुकपर्याये व्योषशब्दः पठचते । अयमग्रे पुषादौ विभागे पठि- प्यते, तत्फलं तत्रैवाञ्सिद्धिः । क्वचिदुभयत्र विभागार्थों दन्त्यान्तः ओष्ठचादिश्च पठ्यते । तत्र पुनः पाठे फलं एकत्रैवार्थे रूपदयसिद्धिः ॥ युष्यति । वुव्योष वुव्योषिथ वुव्युषिव । व्योषिता । व्योषि- ध्यति । व्युष्यतु । अव्युष्यत् । व्युष्येत् । आशिषि, व्युण्यात् ॥ अव्योषीत् अव्योषिष्टाम् ॥ वुव्युषिषति वुव्योषिषति ॥ व्युषित्वा, व्योषित्वा - पूर्ववकित्त्वविकल्पः ॥ वोव्युष्यते । वोव्योष्टि । व्योषयति । भवुव्युषत् ॥ युषितः ॥ प्लुष च ॥८॥ प्लुण्यतीत्यादि पूर्ववत् । अयं पुषादावपि पठ्यते । फलमडोपि सिद्धिरिति स्वामी ॥ नृती गात्रविक्षेपे ॥९॥ नृत्यति । ननत ननृततुः नतिथ ननृतिव । नर्तिता ॥ नर्तिष्यति नयति, ' सेऽसिचि' इति सिवय॑स्य सकारादें- रिडिकल्पः ॥

·नृती.] दिवादिः नृत्यतु । अनृत्यत् । नृत्यत् । आशिषि, नृत्यात् । अनर्तीत अनतिष्टाम् ॥ निर्तिषति निनृत्सति – ' हलन्ताच ' इत्यनिटि कित्त्वम् ॥ नरीनृत्यते - क्षुम्नादिषु 'नृत्यतेङि' इति पाठाण्णत्वनिषेधः॥ नति नरिनति नरीनीत्यादि सनिग्रीकः ॥ doa नर्तयति नर्तयते । अनीनृतत् अननर्तत – उद्वा । अस्य चलना- र्थत्वात् अणावकर्मकत्वाच 'निगरणचलन ' इत्यादिना योगद- येन कभिप्राये क्रियाफले यत् परस्मैपदं प्राप्तं तत् न पादमि' इत्यादिना निषिध्यत ॥ नृत्यम् ऋदुपधात् ' इति क्यप् ॥ नर्तकः, नर्तकी - 'शिल्पिनि वुन् । इति वुन् , तत्र नृतिखनिरञ्जिभ्यः परिगणनम् ॥ नृत्तः, नृत्तवान् – “ ईदित्करणम् 'यस्य विभाषा, इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन धाविन इत्यादि सिद्धचति" इति आत्रेयमैत्रेयौ । स्वामिकाश्यपौ तु “ अवयवेचरितार्थ- त्वात् यमुनिवृत्त्यर्थम् ” इति । अत्र — यस्य विभाषा ' ना- स्ति, ' सेऽसिचि एकाचः । इत्यनुवृत्तेः इडिकल्प- स्पैवाभावादिति तयोरभिप्रायः ॥ प नृतूः दीर्घाकृतिः - 'नृतिशृथ्योः कः । इति कूप्रत्ययः ॥ 31 ·२४२ धातुवृत्ती [त्रसी. त्रसी उद्वेगे ॥१०॥ जस्थति त्रसति वाभ्राश । इति श्यन्विषये पक्षे शप् ॥ तत्रास तत्रसतुः त्रेसनुः तत्रसिथ त्रेसिथ -'वा जुधमुत्रसाम् । इति किति लिटि थलि च सेटि एत्वाभ्यासलोपविकल्पः ॥ त्रसिता । त्रसिष्यति । त्रस्यनु त्रसतु । अत्रस्यत् अ. त्रसत् । त्रस्येत् त्रसेत् । आशिषि त्रस्यात् । अत्रासीत् भत्रसीत् ॥ moom तित्रसिषति । तात्रस्यते । तात्रस्ति । त्रासयति अतिनसत् ॥ त्रस्नुः 'सि गृधि' इत्यादिना क्रुः॥ वस्तः वस्तवान् – ईदित्त्वादनिलम् ॥ तरङ्गापत्रस्तः - अपेतापोढ' इति पञ्चमीसमासः ॥ बञ् । रत्नदोषो भयं च ॥ बस धारणे चुरादौ ॥ कुथ पूतीभावे ॥११॥ पूतीभावो दुर्गन्धः । कुथ्यति । चुकोथ चुकोथिथ "कोथिता । कोथिष्यति । कुथ्यतु । अकुथ्यत् । कुथ्येन् । भाशिषि, कुथ्यात् । अकोथीत् ॥ त्रासः ·an दिवादिः २४३ चुकुथिषति चुकोथिषति 'रलोव्युपधात् ' इति कित्त्व- विकल्पः । अयं क्तायां न, 'नोपधात्थफान्ताद्वा' इत्यत्र नोपधग्रहणसामर्थ्यात् । तेन 'न क्ता सेट्' इत्यकित्त्वात् कोथित्वा इति भवनि । तत्र हि नोपधग्रहणस्य एवमादिर- नोपधः प्रत्युदाहरणम् । यद्यत्र 'रलः' इति विकल्पस्याकि नो- पधग्रहणेन। न च ऋफ ऋफि हिंसायामित्यनोपधः फान्त- ऋफतिः प्रत्युदाहरणं अर्फित्वा इति । अत्र हि 'न का सेट् ' इति नित्यं कित्त्वनिषेधः । नैतदस्तित्रैशब्धं हि नस्साध्यम् , आफित्वा ऋफित्वा ऋम्फित्वा इति, तच असत्यपि नोपधग्रहणे सामान्येन विकल्पप्रवृत्तावपि भविष्यति ॥ चोकुथ्यते । चोकोत्ति । कोथयति । अचूकुथत् ॥ कुथः- इगुपधलक्षणः कः ॥ कुथितमनेन, प्रकुथितः उदुपधात् । इति कित्त्वविक- ल्पोत्र न भवति । तत्र अन्यतरस्यांग्रहणस्य व्यवस्थितवि- कल्पत्वात् शब्विकरणानामेव ग्रह इति । तथा च भाष्ये उदुपधाच्छप: । इति ॥ कुन्थतीति हिंसायां शपि गतम् ॥ पुथ हिंसायाम् ॥ १२॥ पुथ्यतीत्यादि कुथ्यतिवत् ॥ पुन्थतीति शपि गतम् ॥ गुध परिवेष्टने ॥१३॥ अयं चतुर्थान्तः । गुध्यतीत्यादि ।

·धातुवृत्ती गुधित्वा – ' मृडमृद ' इत्यादिना सेटः क्तः कित्त्वम् ॥ गोधा -भिदादिपाठात् अङि गुणः ॥ गोधिका - संज्ञायां कनि केणः' इति हस्वे प्रत्यय- स्थात् ' इतीत्वम् ॥ गोधाया अपत्यं गौधेरः - गोधाया इक' , इति ढ़क ॥ गौधारः - 'आरगुदीचाम् ' इत्यारक् । उदीचां ग्रहणा- पक्षे 'स्त्रीभ्यो ढक ' इति गौधेयः ॥ गोधूमः – 'गुधेरूमः' इत्यूमः ॥ रोषे अयं ऋचादिः॥ क्षिप प्रेरणे ॥१४॥ क्षिप्यति । चिक्षेप । क्षिप्ता । क्षिप्स्यति । क्षिप्यतु । अक्षिप्यत् । क्षिप्येत् । आशिषि, क्षिप्यात् । अझैप्सीत् भप्ताम् ॥ चिक्षिप्सते चेक्षिप्यते । चेक्षेप्ति । क्षेपयति । अचिक्षिपत् ॥ क्षिप्त्वा । क्षिप्तः ॥ क्षिपः - इगुपधलक्षणः कः ॥ क्षिपका - अज्ञातादौ कः । 'प्रत्ययस्थात् । इतीत्वस्य क्षिपकादीनां चोपसङ्चानम् ' इति निषेधः ॥ क्षिभुः – 'बसिगृधिधृषि ' इत्यादिना ः ॥ परिक्षेपी - सम्यचादिना घिनुण ॥ .

·T पुष्प.] दिवादिः परिक्षेपकः - 'निन्दहिंस' इत्यादिना बुञ् ॥ क्षिपा - भिदादिपाठादङ् ॥ क्षिप्रम् - 'ऋजेन्द्र ' इत्यादिना रक् ॥ क्षेपिष्टः क्षेपीयान् ॥ क्षिपयति स्थूलदूर ' इत्यादिना । णाविष्टवत्' इति यणादेलोपः, पूर्वस्य च गुणः । सम्पृचादिसूत्रे वृत्तिकारण क्षिपिर्दिवादिस्तुदादिश्च गृह्यते' इत्युक्तत्वात् ॥ द्वाविमावम्भसि क्षिप्य गळे बध्वा महाशिलाम् ' इति, 'संक्षिप्य संरम्भमसद्विपक्षम् ' इति, भारते भट्टिकाव्ये च दर्शनातू पारायणिकैः क्षिपेरिह पाठो युक्त इति भूसूत्रे सुधाकरेण प्रतिपादितम् । कृतस्तौदा- दिकस्यापि समानाः । स्वरेण नीचेन शर्पि छुपिं क्षपिम् । इति पाठादयमनिट् । अयं चुरादावदन्त इत्यात्रेयः ॥ पुष्प विकसने ॥ १५॥ पुष्प्यनि । पुपुष्प पुपुष्पिथ पुपुष्पिव । पुष्पिता । पु- पिप्यति । पुष्प्यतु । अपुष्प्यत् । पुष्प्येत् पुष्प्यात् । अयुप्पीत् ॥ पुपुष्पिषति । पोपुष्प्यते । पोपुष्प्ति ॥ पुष्पयति । अपुपुष्पत् ॥ पुष्पम् - अच् ॥

·ask धातुवृत्तौ पुष्पकम् - संज्ञायां कन् ॥ शणपुष्पी - 'पाककर्णपर्णपुष्प' इत्यादिना डीए । स- पुष्पा, प्राक्पुष्पा, प्रत्यक्पुष्पा, काण्डपुष्पा, प्रान्तपुष्पा, शत- पुष्पा, एकपुष्पा – 'सदकाण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात् । इत्य- जादिपाठात् पुष्पोत्तरपदलक्षणं ङीषं बाधित्वा टाप । अगिति क्विन्नन्तोञ्चतिरुच्यते ॥ ७ ७ पुष्पित्वा । पुष्पितः - निष्ठा, तारकादित्वादितज्वा ॥ तिम स्तिम टीम आभावे ॥ १६-१७- १८॥ । तिम्यति । तितेम । तेमिता । तेमिष्यति । तिम्यतु । भतिम्यत् । तिम्येत् । आशिषि, तिम्यात् । अतेमीत् ।। तितेमिषति तितिमिषति ॥ तेतिम्यते । तेतेम्ति । तेमयति । अतीतिमत् ॥ स्तिम्यति । तिष्टेम इत्यादि - अभ्यासे खयश्शेषः ॥ स्तीम्यतीत्यादि ॥ अत्र केचिदसंयोगादि तीम इति दीर्घान्तं चतुर्थमपि धातुं पठन्तीत्यात्रेयः॥ तिमिः 'गुपधात् किच्च' इतीन्प्रत्ययः । तिमिरम् - ' इषिमदि' इत्यादिना किरच ॥ - ·दिवादिः । वीडिता ब्रीड चोदने ॥१९॥ चोदनं लज्जेति स्वामी । लज्जायामप्यधीयत इति मैत्रेयः। आत्रेयस्तु - बीड चोदने लज्जायामिति । ब्रीज्यति । विव्रीड वित्रीडिथ वित्रीडिव । ब्रीडिष्यति । ब्रीज्यतु । अवीड्यत् । ब्रीज्यत् । ब्रीड्यात् । अवीडीत् ॥ विवीडिषति । वेत्रीज्यते । वेव्रीष्टि । वीडयति । अवि- बीडत् ॥ वीडित्वा । बीडितः ॥ बीड:-घञ् ॥ ब्रीडा - 'गुरोश्च' इत्यकारः ॥ इष गतौ ॥२०॥ इष्यति । ' इपगमियमाम् ' इत्यत्र क्सस्याचि । इत्यतो ऽचीत्यनुवर्तते, 'ष्ठिवुलमु ' इत्यतः शितीति च, तत्र शिता- ऽचो विशेषणादित्संज्ञकशकारादावचि छत्त्वविधिरितीह न भवति । ये तु नौदादिक मुदितं पठित्वा छत्वविधावपि तथा पठन्ति तेषां न कश्चित्लेशः ॥ इयेष ईषतुः इयेषिथ ईषिव - पित्सु गुणे द्विवचनम् । 'अभ्यासस्यासवर्णे। इनीयङ् । अन्यत्र सवर्णदीर्घः ॥ प्रेषिता । प्रेषिष्यति - गुणे 'वृद्धिरेचि । इति वृद्धि बाधित्वा, 'एङि पररूपम् ॥

·धातुवृत्ती इष्यतु । इष्य । इष्याणि । ऐष्यत् । इत्येत् । आशिषि, इष्यात् । ऐषीत् ॥ इषिषिषति । एषयति । मा भवानिषिषत् - ओणेरदि- करणात् द्विवचनात्पूर्व हूस्व इत्युक्तम् ॥ एषित्वा । इषित: 'तीष सह । इति तादौ विधीयमान इडिकल्पः 'इषेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात्प्रतिषेधः । इत्युक्तत्वादिह न भवति ॥ प्रेषः, प्रैष्य: - घञ् ण्यतौ । 'प्रादहोढोढयैषेष्येषु वृद्धि- वक्तव्या' इति एङि पररूपापवादो वृद्धिः ॥ अन्वेषणा 'इपेरनिच्छार्थस्य युज्वक्त यः' इति युच् ॥ पर्येषणा, परोटिः - 'परेर्वा । इति युक्तिचौ ।। एषणी एषण करणे' इति गौरादिपाठान्डी ॥ इषीका इपे: किच* इतीकन्प्रत्ययः ॥ 'इष्यशिभ्यां तकन्' इति तकन् । किदित्यनु- - १ - drenam इष्टका 200 वर्तनान गुणः ॥ HIND इषीकतूलम् , इष्टकचितम् 'इष्टकषीका' इति चिततल- योरुत्तरपदयोईस्वः । अत एवेष्टकेति निर्देशात् 'प्रत्ययस्थात् इति इत्वं न भवति । तदन्तविधिना पक्केष्टकचितमित्यपि भवति॥ *उणादाविदं सूत्रं न दृश्यते । यत्तु 'ईषेः किच्च' इति सूत्रं तत्तु दीर्घादेरीष- धातोः उप्रत्ययेन इघुशद्वनिष्पादनपरम् । इषीकाशद्वस्तु ‘ई घेः किस्वश्च' इति सूत्रेणैव साध्यते ॥

·ATT BHAVANI, FAS । - अयं चुरादावापीति स्वामी ॥ इषु इच्छायां तुदादिः । इष आभीक्ष्ण्ये क्रयादिः पुह चक्यर्थे ॥२१॥ चश्यर्थस्तृप्तिरिति स्वामिधनपालशाकटायनाः । आत्रेय- मैत्रेय गा:* -- 'पह पुह ' इति द्वो धातू पेः । सहेरिह पाटो न्यासकारहरदत्तरामदेवादीनामप्यनभिमतः, यत्तत्र तत्र सहि ग्रहणे भौवादिकमेवाहुः, नायुम् । न चास्याग्रहणे कारणम् । दाश्चान्साहान्' इत्यत्र “साहानिति 'पह मर्षणे, इत्य- स्मात्परस्मैपदं निपात्यते " इति वृत्तिमुपादाय “ षहमर्षणे इत्यस्यात्मनेपदित्वात् चौरादिकस्य तु 'आवृषाद्वा' इति णिज- भावपक्षे दीर्घत्वमद्वित्वमनिटुं च निपात्यत इत्यन्ये ” इति वदता च हरदत्तनेह सहेरपाठः स्पोरितः । “ साहानिति निपातनं आध- पीयाद्विभाषितणिचः " इति वदन कैयटकारोप्यत्रैवानुकूलः । सहिं पटनां सह्यतीत्या दादा हार्यम् । षत्वादि सहनिवन्नेयम् । परिषह्यतीत्यायुदाहृत्य 'परिनिविभ्यः' इति षत्वमिति वदता आत्रेयेण यदुक्तं यत्तु तत्र षह मर्षण इत्यस्य ग्रहणं न्यासे निवादितं नैतस्यापीति तदनागममिति नादरणीयम्' इति अस्यैव धातोरभावात् न तस्यायं दोषः । स्वव्याघातकं चात्रेयवचनं, पद्वक्ष्यति “ 'तीषसह इतीविकल्पः सहेति शबन्तस्य सूत्रे निर्दे- शात् नास्य” इति । तच्च यस्मात् षत्वविधावपि तुल्यम् ॥ । * क-मैतेयदेवदुर्गाः ·२५० धातुवृत्ती सुह्यति । सुषोह । सोहिता । सोहिष्यति । सुह्यतु । भसुह्यत् । सुह्येत् सुह्यात् लिङौ । असाहीत् ॥ सुसुहिषति । सुसोहिषति । सुहित्वा सोहित्वा । सोषु- यते । सोषोढि । सोहयति । असूऽहत् ॥ फलानां मुहितः 'पूरणगुण' इति षष्ठीसमासनिषेधः ॥ सेरस्मैपदप्रसङ्गात् अजन्तावपि तादृशावाह oratna Came जृष् झुष वयोहानौ ॥२२-२३॥ m जीर्यति जीर्यतः च' इति दीर्घः ॥ ऋत इद्धातोः । इतीत्वे रपरत्वे 'हलि जजार जजरतुः जजरुः जजरिथ जजरथुः जजर ज- जार जजर जजरिव - 'ऋच्छत्यताम् ' इति किति गुणः । अकिति तु यथायोगं पूर्वविप्रतिषेधेन गुणवृद्धी । अस्तु वा तत्रापि ऋच्छति । इति गुणः । कते तस्मिन् वृद्धिस्तु 'अत उप- धायाः' इति भविष्यति । गुणे तु तेन वा सत्यनेन वा- पिन विशेषः । वा बृभ्रमुत्रसाम् । इत्येत्वाभ्यासलोपपक्षे औरतुः जेरुः जेरिथ जेरथुः जेर जेरिव ॥ जरिता.. जरीता | जरिष्यति जरीष्यति - 'वृत्तो वा.' इत्यलिटो वा दीर्घः ॥ जीर्यतु । अजीर्यत् । जीर्येत् , जीर्यात् लिङौ ॥

·E
दिवादिः,
२५१
Dom
जुस्तम्भु' इति पक्षे
अनारीत् अजारिष्टां - 'वृनः' इत्यस्य 'सिचि परस्मैपदे.
पु' इति निषेधः । अजरतू अजरतां
च्लेर्वाऽङ् । 'ऋ दृशोङि' इति गुणः ॥
जिजीर्षति जिजरिषति जिजरीषति – ' इट्सनि वा' इति
वेट् । तस्य 'वृतः' इति वा दीर्घः । अनिटि सनः
कित्वादित्वदीर्घयोर्विचनं अन्यथा यडि जेजीर्यत इति
न स्यात् ॥
जरयति अजीजरत -
जनिजृष्' इति मित्त्वाइस्वः ।।
जीर्यन् । जीर्यन्ती
शप्श्यनोः' इति नित्यं नुम् ॥
जरन् जरती इत्येतत् ‘जीर्यतेरतृन् । इति जीर्यतेरतृनि ॥
पूर्वकाल ' इति समासः । 'गोरतद्धितलुकि'
.
जरद्रवः
इति टच ॥
.
युवजरती - 'युवाखलति' इत्यत्र लिङ्गविशिष्टग्रहणात्
युवतिशब्देन समासे पुंवद्भावः ॥
भजय - 'अजर्य सङ्गतं' इति कर्तरि सङ्गते यत् निपा-
त्यते । असङ्गते तु अजरिता कम्बळ: ॥
जरा-षित्त्वादङि ऋदृशः ' इति गुणः । जरे जरसौ
जराया जरसन्यतरस्याम् ' इत्यजादौ सुपि वा जरसादेशः ।।
जरामतिक्रान्तं ब्राह्मणकुलं अतिक्रान्तैः कुलैः इति विगृह्य
'अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया । इति समस्य नपुंसकह्रस्वत्वे *

·Sonam REE LA २५२ धातुवृत्तौ सोरम्भावे भिसश्चैसि सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वाश्रयेणास्या- जादित्वमाश्रित्य जरसादेशे अनिजरसं अतिजरसैरिति भाव्यम् । तथा टाङस्योरपि जरसादेशात्पूर्व इनादादेशयोः पश्चाजर- सादेशे अतिजरसिना अतिजरसादिनि केचित् । तेषां अ- तिजरसं ब्राह्मणकुलं पश्येत्यत्र अमो लुकं बाधित्वा अम्भावे प्राप्ते ततः परत्वाज्जरसादेशे तदाश्रयस्य लुको न प्रवृत्तिः, सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वादिति वाच्यम् । गोनर्दी- यस्तु - सर्वत्र परिभाषाप्रवृत्तेस्सोरमि भिसश्चैसि टाङस्योरि- नादादेशयोश्च जरसादेशाभावात् अतिजरं अतिजरैः अति- जरेण अतिजरात इत्याह । अहिजर लि इ यस जश्शसोदशी. भावे नुमः परत्वाजादेशे पश्चा झलन्तादेशाश्रयो नुन, अन्यथा अङ्गभक्तो नुम् नदवयवस्य जरशब्दस्य विभक्तेश्च आ- नन्तर्य व्यवदध्यात् ॥ अनुजीर्णो वृषली देवदत्तः अनुतीर्णा वृषली देवदत्ते- न– गत्याकर्मक' इत्यादिना कर्तृकर्मणोः क्तः । ' युकः किति, इति । यस्य विभाषा' इति वा अनिवम् ॥ जरयतीति जारः- - 'दारजारौ कर्तरि णिलुक्क ' इति कर्तरि घनि णिलुक् । यद्यत्र पत्रि ‘णेरनिटि ' इति लोपस्स्यात् तर्हि तस्य स्थानिवत्त्वात् अनुपधात्वादकारस्य घनाश्रया वृद्धिर्न स्यात् । मित्त्वाणिजपेक्षायास्तु वृद्धेर्हस्वस्स्यात् । लुकि तु लुका- लुप्तत्वात् 'लुकालुप्तं न स्थानिवत् । इति स्थानिवत्त्वनिषेधः॥ अयमपित् कयादौ युजादौ चेति मैत्रेयादयः । अत्रात्रेयः किञ्चिदाह-वृश्चयोः क्ति' इतीविधौ सानुबन्धकत्वादस्या- ग ·। दिवादिः २६३ ग्रहणात् 'भ्युकः किति । इति निषेधे जीवेति भवितव्यमिति स्वयमेव सानुबन्धकत्वेपि 'स्तम्भु' इत्यङि ग्रहणं चाह । एवं नियमे कारणं स एव प्रष्टव्यः । योसौ निरनुबन्धकस्स वृत्तित- दूचाख्यानकृतामनभिमतः । यदि हि स्यादङादिविधौ निरनुब- न्धकमेवोपाददीरन्, अग्रहणे कारणं वा ब्रूयुः । किञ्च 'दारजारौ कर्तरि णिलुक्क ' इति णिलुग्वचनं चानर्थकं स्यात् । यतः पित्वे- नामितोस्माण्णौ कर्तरि घत्रि णेश्च लोपे प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिर्भविष्यति । तथा च ऋचादौ मैत्रेयो वक्ष्यति तृणार्ति पठिल्या 'इत्येके' इति । जरन्तः - 'विशिभ्यां अचू ' इनि प्रत्र । 'झोन्तः ॥ झोयनात्यादि जीर्यतिवत् । च्लेरङेत्वाभ्यासलोपमित्त्वावस्य न भवति ॥ झरः, निर्भरः - अयू ॥ झझरः औणारिक इत्यात्रेयः । वादविशेषः॥ PANESDA झर्झरवादनं शिल्पगस्य झाईरः, झारिक: - ' मड्डकझर्झ- रादणन्यतरस्याम् । इत्यणकौ ॥ दिवादयः परस्मैभाषा उदात्ताः क्षिपिवर्जम् ॥ षूङ् प्राणिप्रसवे ॥२४॥ सूयते सूयेते सूयसे सूये सूयावहे । सुषुवे सुषुविषे सुषुविवहे । सोता सविता । सोप्यते स- विष्यते - 'स्वरतिसूतिसूयति ' इति वलादाविडिकल्पः । लि- ·*ad २६४ धातुवृत्तौ टचमुं विकल्पं बाधित्वा पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भसामर्थ्यात् श्र्युकः किति' इति प्रतिषेधे प्राप्ने क्रादिनियमान्नित्यमिट् ॥ सूयतां सूयेतां सूयस्व सूर्य । असूयत असूयेतां असू- यथाः असूये असूयावहि । सूयेत सूयेयातां सूयेथाः सूयेय सूयेवहि । आशिषि, सोषीष्ट सविषीष्ट सोषीयास्तां सविषी- यास्ताम् । असोष्ट असोषातां असोष्टाः असोषि । असविष्टे त्यादि - पूर्ववत् इविकल्पः ॥ सुसूषते - ' सनिग्रहगुहोश्च' इति निषेधे कित्त्वादगुणत्वं अयमपि निषेधः पुरस्तादारम्भात् स्वरत्यादिविकल्पं बाधते । स्तौतिण्योरेव' इत्यषत्वम् ॥ सूत्वा, सूनः , सूनवान् – 'स्वादय ओदितः, इत्यो- दित्त्वात् 'ओदितश्च' इति निष्ठानत्वम् । अयमसूयार्थोपि । तेन देवदत्ताय सूयत इति क्रुधगुह ' इति चतुर्थी भवती- त्यात्रेयः । अत्र प्राणिग्रहणमतन्त्रम्। तेन प्रसूनास्तरव इति भवति । अन्ये तु - 'सर्वे भावास्सचेतनाः इत्यत्र प्राणित्व- माहुः । तथा च प्रसूनं कुसुमं सुमम्' इत्यत्र सुभूति- धूङ प्राणिप्रसवे । क्षपणकमतेन वृक्षस्यापि प्राणित्व- - चन्द्र मिति ॥ अनुक्तं सूतिवत् ॥ दूङ् परितापे ॥२५॥ परितापः खेदः । दूयत इत्यादि सूयतिवत् । इटस्य नित्यः। आत्मनेभाषावुदात्तौ ॥

·२५५ . दीङ्.] दिवादिः दीङ् क्षये ॥२६॥ एतदादयोनुदात्ता आत्मनेपदिनः प्रीयन्ताः । दीङ सेट् । दीयते दीयेते । दिदीये दिदीयाते दिदीयिरे दिदीयिषे दिदीयिट्वे दिदीये दिदीयिवहे । क्रादिनियमादिट् । 'दोङो युडाचे किति ? इत्यजादावार्धधातुके कृिति युडागमः । एरने- काचः । इति यणि कर्तव्ये असिद्धवदत्र ' इति नासिद्धः, बुग्युटावुवङ्कणोस्सिद्वौ वक्तव्यौ ' इत्युक्तत्वादत्र ध्वमि · विभा- पेटः इति मूर्धन्यविकल्पो न भवति । कृते युटि प्रत्यय- भक्तेनानेन इणन्तादङ्गात्परत्वमिटो विहतमिति 'इणष्पीध्वम् । इति नित्यमेव भवतीत्येके । अपरे तु- अङ्गादिति नानुवर्तते इति युट एव यणः परत्वान्मूर्धन्यविकल्पमाहुः । उक्तं चै- तत्यक्षद्वयं वृत्तौ ॥ दाता । दास्यते-'मीनातिमिनोतिदीङ ल्यपि च, इति रजिषये व्यपि च आत्वम् ॥ दीयता दीयेतां दीयस्व दीये । अदीयत अदीयेतां अदयिथाः अदीये । दीयेत दीयेथाः दीयेय । आशिषि, दासीष्ट इत्यादि-एज्विषयत्वादात्वम् ॥ अदास्त अदासातां अदास्थाः अदासि-अत्रात्वे कृते दारूप- त्वेपि : दीङः प्रतिषेधः स्थाध्वोरित्ये' इति इत्वकित्त्वयो- (संज्ञा निषिध्यते । अत एव विशेषे घुत्वनिषेधा..... कृतात्वस्य घुसंज्ञायां प्रणिदातेत्यादि भवतीत्येके । अन्ये तु- S ·[दीत धातुवृत्ती यावतामुपदेशस्थानामनुकरणं दाधारूपं भवति तेषामेव घु- त्वम् । दोदेधेटामप्यनुकरणवशेन दारूपमेव । दीङस्तुनेति नैवैतस्य क्वापि घुसंज्ञाप्रसङ्ग इति । उक्तमिदं पक्षद्वयं कैयटप- दमञ्जरीवाक्यमर्यादिष्वपि ॥ टा उपदिदीवते - 'इको झल्' इति सन: कित्त्वादेजिषयत्वा- भावान्नात्वम् । कातन्त्रे दिदासते इत्यात्न पुक्तम् । अत्र शाकटा- यनः आत्वप्रकरणे-'अन्यवगुरो वा दोङस्सनि' इत्यात्वविक- रूपमाह । अमिति णमुलुच्यते । स्वामी तु उपदिदीषते उपदिदा- सते इत्यपीप्यते इति । काश्यपस्तु आत्वपक्षे दिदासते इत्येक इत्युक्ता संग्रह इस्वव्यतिरिक्तस्य धुकार्यस्योक्तत्वात् इस्भावे उपदित्सत इत्याह । इदमात्वं सूत्रवार्तिकभाष्येषु न दृश्यले ॥ देदीयते देदेति देदीतः देद्यति ॥ दापयति - एविषयत्वाभावादात्वे पुक ॥ दीत्वा दीनः दीनवान- स्वादय ओदितः । इति निष्ठानत्वम्॥ उपदाय- मीनातिमिनोतिदीड ल्यपि च ' इत्यात्वम् ॥ डीङ् विहायसा गतौ ॥२७॥ डीयते । डिडचे डिड्डिषे-' एरनेकाचः' इति यण् ॥ डयिता । डयिष्यते । डीयताम् । अडीयत । डीयेत डयिषीष्ट लिङौ। अंडैष्ट डिडबिषते । डेडयते । डेडेति ॥ । । ॥

·२६७ । मीङ्.] दिवादिः डाययति । अडीडयत् ॥ डयित्वा, डीनः, डीनवान् – स्वादिषु पाठसामर्थ्यादनिट्टम् निष्ठायाम् । इटि हि व्यवधानात् 'ओदितश्च' इति नत्वस्याप्रसङ्गः । डपितशब्दस्तु भौवादिकस्य । तत्र 'निष्ठाशीङ । इत्यत्र निष्ठेति योगविभागादकित्त्वमिति सीरदेवादयः॥ धीङ् आदाने ॥२८॥ धीयते । दिध्ये । घेता । धेष्यते । धीयताम् । अ- धीयत । धीयेत । धेषीष्ट । अधेष्ट ॥ दिधीषते ॥ धीत्वा, धीनः, धीनवान् ॥ न धीनः अधीनः। यस्तु-'अस्मास्वधीनं किमु निस्पृहा- णाम्' इत्यादावधीनशब्दः सोव्युत्पन्नः परतन्त्रवचनः । यथाह कैयटः -वाक्यं वक्तर्यधीनं हि , इत्युपादाय 'अध्यु- त्तरपदात्वविधानात् अव्युत्पन्न आयत्तार्थवृत्तिरधीनशब्दः' इति ॥ मीङ् हिंसायाम् ॥२९॥ अत्र हिंसाशब्देन हिंसाफलं प्राणविश्लेषोभिधीयते मीयत इत्यादि धीत् ॥ मिमीषत इत्यत्र 'सनिमीमा' इति नेस्भावः । तत्र 'मी- नातिमिनोत्यो योग्रहणम् ' इति हि वृत्तिकारः । काश्यपस्वा. 33 ·SHES RAPE Sta धातुवृत्तौ [मी. मिवर्धमानास्तु लाक्षणिकमीरूपस्य मिनोतेरग्रहणशङ्कापनोदन- परा वृत्तिः, न त्वस्याग्रहणपरेति मित्सते इतीच्छन्ति एषां । इको झल' इत्यत्र मीनातिमिनोत्योः' इति भा- प्यमप्युपलक्षणं व्याख्येयम् ॥ मीनातीति क्रचादौ । डुमिङिति हस्वान्तस्स्वादौ । मी ग- ताविति चुरादौ ॥ रीङ् श्रवणे ॥३०॥ रीयते । रीये । रीयिषे - एरनेकाचः' इति यणः असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । इत्यसिद्धत्वात् ' उपधायां च इति दीर्थो न भवति ॥ रेता । रेष्यते । रोयताम् । अरीयत । रीयेत रेषीष्ट लिङौ । भरेष्ट ॥ रिरीषते । रेरीयते । रेरेति ॥ रेपयति । अरीरिपत् - 'अतिही' इत्यादिना पुक् ॥ १ रीणः, रीणवान् , रीतिः ॥ रेतः - स्तुरीभ्यां तुटु' इत्यसुनि तुडागमः ॥ अत्रात्रेय: -" अर्थनिर्देशे शृणोतेरयं प्रयोग इति केचित् । तथा च रीणशब्दः कर्णपर्यायः कथितः । भट्टिकाव्ये च ·लीङ्] दिवादिः. २६९ बृन्द[वृन्तयमके- 'नारीणामपनुनुदुर्न देहखेदान्नारीणामलसलिलाहिरण्यवाप्यः इत्यत्र अरीणं अश्रुतं अमलं सलिलमिति श्रवणे व्युत्पा- दितम्" इति ॥ री गतिरेषणयोरिति क्रयादौ ॥ लीङ् श्लेषणे ॥ ३१॥ लीयते । लिल्ये लिल्यिषे । लाता, लेता । लास्यते, लेष्यते । लीयतां लीयस्व लीये । अलीयत । लीयेत । आशिषि, लासीष्ट, लेषीष्ट । अलास्त, अलेष्ट - विभाषा लीयतेः, इति विभाषाऽऽत्वमेज्विषये । ल्यपि त्वयं वि- कल्पो न भवति, तस्य कित्त्वेनानेविषयत्वात् ।। लिलीषते - इको झल' इति कित्त्वान्न गुणात्वविकल्पो॥ लेलीयते । लेलेति - 'लीयतेः' इति रितपा निर्देशात् आत्व- विकल्पो न भवति ॥ विलालयति घृतं, विलापयति विलीनयति विलाययति वा- पूर्ववदात्वविकल्पः । तत्रात्वपक्षे 'लीलो-ग्लुकावन्यतरस्यां स्नेह- विपातने' इति वा लुगागमः । तदभावे पुक । तत्र हि ला इति लाक्षणिकमपि गृह्यने । अनात्वे तु नुक् । तदभावे वृद्धचायो । एकदेशविकृतन्यायेन कृतात्वस्य नुङ्ग भवति , ली ई इति ईकारप्रश्लेषेण ईकारान्तस्य तद्विधानात् । स्नेहविपातनादन्य- ·धातुवृत्ती [लोड नुग्लुको न भवत इत्यात्वे पुक, अन्यदा वृद्धचायो वि- लापयति विलाययतीति ॥ स्यादिषु चिण्वदिटि आत्वपक्षे णेर्लोपे विलालिष्यने वि- लापिष्यते इत्यादि । अनात्वे विलीनिष्यते विलायिष्यते इत्यादीति । शुद्धेपि विलालयिष्यते विलापयिष्यते विली- नयिष्यते विलाययिष्यते इत्यादि । तदेवमष्ट रूपाणि ॥ तु लुङग्येकवचने तु-'चिण्भावकर्मणोः' इति चिण्यात्वे लु- क्षुकोरनात्वे नुकि तदभावे च वृद्धौ अलालि अलापि अ- लीनि अलायि इति चातूरूप्यम् । द्विवचनादौ सिचि पूर्व वदष्ट रूपाणि । कर्मकर्तरि ‘णिभन्थिग्रन्थि' इति चिणो निषेधाचङि द्विवचनादावात्वपक्षे अलीललत, अलीलपत । अन्यदा अलीलनत, अलीलयत इति चातूरूप्यम् । एवं द्विवचनादावपि ॥ जटाभिरालापयते आलाययते इति वा पूजामधिगच्छनी- त्यर्थः । श्येनो वर्तिकामुल्लापयते न्यक्करोतीत्यर्थः । ‘लियः सम्माननशालिनीकरणयोश्च' इत्यनयोश्चकारान् प्रलम्भने च भकनभिप्रायपि तङ् । तत्र सम्माननं पूजनम् । तच्च धात्वर्थस्य कर्मतया विषयः । तस्य चात्मनेपदसहितेन धा- तुनोपात्तत्वात अस्मिन्विषये अकर्मकोयं पुत्रीयतिवदित्याहुः । शालिनीकरणं म्याकरणम् । प्रलम्भनं मिथ्याफलाख्यानं इ- त्युक्तम् । 'विभाषा लीयतेः' इत्यावं व्यवस्थितविभाषा- विज्ञानात्सम्मानने विकल्पितं; अन्यत्र नित्यम् ॥

·पीड.] दिवादिः विलाय विलीय-विभाषा लीयतेः। इति वाऽऽत्वम् ।। विलयः - अच ॥ ईषद्विलयः - खल् । 'निर्मिमील्यां खलचोरात्वप्रतिषेधः, इति वा व्यवस्थितविभाषात्वेन वाऽऽत्वाभावः ॥ लीनः॥ ली श्लेषण इति चादौ । ली द्रवीकरणे इति चुरादौ ॥ बीङ् वृणोत्यर्थे ॥ ३२॥ दन्त्योष्ठयादिः । ब्रीयते विवीये । संयोगपूर्ववाद्यण भ- वति । व्रतेत्यादि रीवत् । 'स्वादय ओदितः । प्रसव इत्यारभ्य एतदन्ता ओदितः । तत्फलम् 'ओदितश्च इति निष्ठानत्वम् ॥ वी वरणे इति क्रयादौ ॥ पूङ् प्राणि- पीड पाने ॥ ३३॥ पीयते पिप्ये इत्यादि रीवत् ॥ पाययति - 'निगरण' इति नित्यं परस्मैपदम् । पाय- यते इति पिबतेः 'न पादमि' इति परस्मैपदनिषेधात्तङ् ॥ पीत्वा, पीतः, पीतवान् । भापीय । आपायेति पिबतेः ॥

·E नि । *Sancer २६२ धातुवृत्तौ [माङ्, माङ् माने ॥३४॥ अयं कैश्चिदेव पश्यते । यदाह स्वामी -' माङ मान इति दुर्गः' इति । तथा घुमास्थादिसूत्रे न्यासेपि “ मा इति कस्येदं ग्रहणम् ? किं मेङ प्रणिदान इति भौवादिकस्य ? उत माङ माने इति जौहोत्यादिकस्य ? आहोस्वित् मा माने इत्यादा- दिकस्य ? । 'गामादाग्रहणेप्वविशेषः' इति त्रयाणामपि ग्रह- णम् ” इति । तथा 'द्यतिस्यति' इत्यत्र : सनिमीमा' इत्यत्राप्युक्ता- नामेव त्रयाणां ग्रहणमित्युच्यते । पठतामीकारान्तमध्ये पाठः पवर्गीयाद्यात्मनेपदप्रसङ्गात् । मायते । ममे । माता । मास्यते। मायताम् । अमायत । मायेत मासीष्ट लिङौ । अमास्ते- त्यादि । अन्यस्मिन् मातिवत् ॥ इङ् गतौ ॥ ३५॥ ईयते । अयांचक्रे - व्यपदेशिवद्भावात् इजादित्वगुरुमत्त्व- योः आम् ॥ एता । एष्यते । ईयताम् । ऐयत । ईयत एषीष्टं लि- डौ । ऐष्ट ॥ ईपिषते । आययति । आयियत ॥ प्रेय, प्रतीय - ल्यप् ॥ उपेयम् - ' अचो यत् ।। क्यब्विधावेतीति निर्देशान्लास्य ग्रहः॥

·शो.] दिवादिः अयते इति शपि । एति अध्यति अधीयत इति लुकि । प्रीङ् प्रीतौ ॥३६॥ अकर्मकः । प्रीयते पिग्रीये इत्यादि ब्रीवत् ॥ ७ प्राययति - धूप्रीत्रोर्नुग्वक्तव्यः' इति नुग्विधौ बित उपादानादस्य स न भवतीति धातुवृत्तिकारः । हरदत्तस्तु- नान्तानुकरणे देवादिकस्य न भवति । इति । देवादि- कस्य ग्रहणेन च चौरादिकोप्युपलक्षयितव्यः' इति पुरुष- । कौमारास्तु – व्यक्तमेव 'धून् प्रीणात्योः । इति पठन्ति ॥ क प्रियः इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इत्यात्रेयः । वृत्तौ तु प्रीणातीति प्रिय इति यादिक एव उदाहियते ॥ प्रेष्टः, प्रेयान, प्रेमा “प्रियस्थिर , इत्यादिना प्रादेशः॥ DABRDS प्रियमाचष्टे प्रापयति - ' णाविष्ठवत्' इति प्रादेशे वृद्धि- पुकौ ॥ प्रीञ् तर्पण इति यादौ चुरादौ च । दीङादय आत्म- नेपदिनः दीकुर्जमनुदात्ताः । स तु 'श्चिडीङिवर्णेषु' इति वचनात्सेट् ॥ अथ अजन्तानिकरुणात्तादृशः परस्मैपदिनः पठति- शो तनूकरणे ॥ ३७॥ sontent ·शो . . man धातुवृत्ती एतदादयो द्यतिपर्यन्ता अनुदात्ता उदात्तेतः ॥ श्यति इयतः श्यन्ति श्यसि श्यामि 'ओतश्श्यनि। इत्योकारलोपः॥ शशौ शशतुः शशाथ शशिथ शश शशिव - आत्वे द्विवचनम् । 'आत औ णलः । क्रादिनियमादि । भार- द्वाजनियमात्थलीविकल्पः । इडादावजादावार्धधातुके च कृिति 'आतो लोप इटि च' इत्याकारलोपः ॥ शाता । शास्यति । श्यतु श्यतात् श्यतां श्यन्तु श्यानि ॥ अश्यत् अश्यः अश्यम् । श्येत् श्येतां श्येः श्येयम् । आशिषि, शायात् शायास्ताम् জানু জানা অয় অয়: 'विभाषा प्राधेदशा- च्छास: ' इति सिचः परस्मैपदे परे वा लुक् । 'आतः' इति झेर्जुस् । उस्यपदान्तात् ' इति पररूपम् । लुगभावे सगिटौ; अशासीत् अशासिष्टां इत्यादि । 'यमरमनमातां' इति wom सगिटौ ॥ शिशासति । शाशायते । शाशेति ॥ शाययति-आत्वे शाच्छासा' इति युक्॥ शात्वा, शीत्वा, निशातं, निशितं - 'शाच्छोरन्यतरस्याम्' इति तादौ किति वेत्वम् । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाने नित्यमित्वम् । तथा च वार्तिकम् - 'श्यतेरित्वं व्रने नित्यमिति वक्तव्यम्' इति । संशितव्रतः* ॥ *क.-संशितः.

·Chota छो.] दिवादिः WHABAR शाकः - बाहुळकादौणादिकः कन् । महच्छाकं नाना- जातीयं शाकसमाहारो वा ॥ शाकी- गौरादित्वान्ङीष् ॥ शाकिनः शाकीपलालीदद्वा हस्वत्वं च ' इति मत्व- र्थे नप्रत्ययो हस्वत्वं च । अत एव वा निर्देशात् ङीप् ॥ शादम् – 'शाशपिभ्यां दन '* इति दन् । शाद्वलम् नडशादाडलच' ' इति वलचातुरर्थिकः । डि- वाडिलोपः ॥ छो छेदने ॥३८॥ छचति । चच्छौ चच्छनुः इत्यादि सर्व इयतिवत् । अत्र 'अभ्यासविकारेष्वपवादा नोत्सर्गान् विधीन् बाधन्ते । इति दीर्घात् । इत्यन्तरङ्गेणापि तुका अभ्यासहस्वस्य बाधात् कृते ‘छे च ' इति तुक् । पूर्व तु तुक्यभ्यासस्यानजन्तत्वात् हस्वो न स्यात् । 'अभ्यासविकारेषु' इति परिभाषायां अपवादग्रहणं उत्सर्गग्रहणं च सामान्य विशेषैकमात्रपरं इत्युक्तम् । चिन्छासति इत्यत्र यथा 'अभ्यासविकारेषु' इत्यनेन 'दी- र्घात् ' इति तुक् हस्वत्वं न वाधते तथा इति तुगपि सन्यतः, इतीत्वं न बाधते इति परत्वात्कृते तस्मिन्तुक् । चाच्छायत इत्यत्रापि पूर्ववर्तीर्घलक्षणात्तुकः पूर्व * उणादौतु-'शाशपिभ्यां ददनौ' इत्येवं दृश्यते । बाधकमात्रस्य बाध्यमात्रस्य चोपलक्षणम् , न तु 34 ·छाया धातुवृत्ती छो. ह्रस्वत्वे द्वस्वलक्षणोपि तुगित्ववहीर्घत्वं न बाधते इति दी कृते दीर्घात् । इति तुक् ॥ 'माच्छाससिसूभ्यो यः' इति यः ॥ इथूणां छाया इक्षुच्छायम् - 'छाया बाहुळ्ये ' इति छाया- न्तस्य तत्पुरुषस्य अनकर्मधारयस्य नपुंसकत्वे ह्रस्वत्वम् । नकर्मधारये तु अच्छाया परमच्छाया इति । इह बाहुल्यं पूर्वपदार्थधर्मः । तच छायाहेतुभूतानामिक्ष्वादीनामनेकत्वम् । 'विभाषा सेनासुराच्छायाशालानिशानाम् ' इति नपुंसकत्वविकल्पः, इक्षोः च्छाया इक्षुच्छायं इक्षुच्छाया इति ।। पोन्तकर्मणि ॥३९॥ अन्यथा स्यति । ससौ इत्यादि सर्व इयतिवत् । अभिष्यति अ- भिष्यता अभ्यष्यत् अभ्यषात् अभ्यषासीत् - ' उपसर्गात्सुनो- ति' इत्यादिना प्राक्सितात् । इति च षत्वम् । अभिससा- वित्यत्र 'स्थादिष्वभ्यासेन, इति नियमात अभ्यासस्य न षत्वम् ॥ अभिसिषासति इत्यत्र पूर्ववदभ्यासस्य न षत्वम् । उ- त्तरस्य तु 'इण्कोः' इति षत्वम् । प्रणिष्यति । प्रण्यष्यत् नेर्गद, इत्यादिना णत्वम् । तच्च अडचवायेपीष्यते ॥ सेषीयते - 'घुमास्था इतीत्वं हलादौ कृित्यार्धधातु- के । आशीलिङ्कात्वे 'एलिङि' इत्येत्वे सेयादिति ॥ , ·दो.] दिवादिः अवसाय न ल्यपि, इतीत्वनिषेधः ॥ . सित्वा, सितः 'तिस्यति' इतीत्वम् । परिनिविभ्यः । इत्यत्र सित इत्यस्यापि ग्रहणम् । तच्च नियमार्थम् । तेन पर्यादिभ्योन्यत्र सितशब्दस्य षत्वाभावात् प्रतिसितमित्यत्र न पत्वमित्येके । अन्ये तु सयसाहचर्यात् अलाक्षणिकत्वात् वि- धिसम्भवे नियमायोगात् विधिवैषम्यप्रसङ्गाच' सिनोतेरेव सि- शब्दस्य ग्रहणमित्यस्य ‘उपसर्गात् । इति पत्वं सर्वत्र भ- वत्येवेत्याहुः ॥ अवस्यतीत्यवसायः ma श्यायध' इत्यादिना णे युक् सायः -घञ्॥ hb? साये भवः सायंतनः 'सायं चिरम्' इत्यादिना लोरन्यतरः प्रत्ययः तुडागमः मान्तत्वं च सायशब्दस्य । यस्तु मान्तोव्ययं सायशब्दः तस्य अव्ययत्वादेव प्रत्ययस्सिद्धः ॥ दु साति:- ऊतियूति ' इत्यादौ निपातनात् तिनीत्वाभावः ॥ दो अवखण्डने॥४०॥ १ द्यति । ददौ इत्यादि श्यतिवत् । प्रणिति - धुत्वात् नेद , इत्यादिना णत्वम् । देयात् - ' एलिङि, इत्येत्वम् ॥ अदात् -- 'गातिस्था ? इत्यादिना नित्यं सिची लुक ॥

·। २६८ धातुवृत्तौ [दो. देदीयते - घुमास्था' इतीत्वम् ॥ दिसति - 'सनिमीमा , इत्यादिना इस् । अभ्यास- सस्सि ' इति तत्वम् ।। लोपः । दापयति - पुक् ॥ द्यतिस्यति । इतीत्वम् । दित्वा, दितः . . अवदाय - न ल्यपि , इतीत्वनिषेधः । इत्वस्य तु नैव प्रसङ्गः । 'अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्यब्बाधते ' इति पूर्वमेव ल्यप्रवृत्तेः तादिकितोभावात् अवदत्तमित्यादौ इत्वात्प- रत्वात् । अच उपसर्गात्तः इत्येतद्भवति । अन्यदपीह घुकार्यं ददातिवन्नेयम् ॥ श्यतिप्रभृतयोनुदात्ताः परस्मैभाषाः ॥ अथ हलन्तानात्मनेपदिनः सेटः परामृशति- जनी प्रादुर्भावे ॥४१॥ इतः प्रभृति वाश्यन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः । प्रादुर्भाव उत्पत्तिरभिव्यक्तिर्वा । अत्रायमकर्मकः । यदात्वन्तर्भावितण्य- र्थः उत्पादनायां अभिव्यञ्जनायां वा वर्तते तदा सकर्मकः। दृश्यते दाशतये 'अजा बनेरजानिष्ट गर्भम् । तथा कर्तृयकि ' इत्यत्र भाष्यमपि 'जायते स्वयमेव ' इति । अत्र यन्तर्भावितण्यर्थत्वेन कर्मस्थभावकत्वात् कर्मकर्तृत्वम् । तथा अनुपूर्वोयं यदाऽऽत्मजन्मपूर्वके प्रापणे वर्तते तदा- असौ कुमारस्तमजोनुजात: Note- पि सकर्मकः , ।

·UN- जनी.] दिवादिः. जननेन तं प्राप्त इत्यर्थः । शृङ्गाच्छरो जायते 'ज्ञाजनोर्जा' इति जादेश इत्संज्ञिकशकारादौ प्रत्यये । 'जनिकर्तुः प्रकृ- तिः । इति जायमानस्य कारणं शृङ्ख अपादानम् ॥ जज्ञे जज्ञाते जज्ञिषे जज्ञिवहे - ' गमहन ' इत्युपधालोपः । तस्य स्थानिवत्त्वाद्विवचनम् । ' स्तोश्चुनाश्चुः । इति श्चुत्वम् ।। जनिता । जनिप्यते । जायतां जायस्व जायै । अजा- यत । जायेत जनिषीष्ट लिङौ ॥ अजनि अजनिष्ट अजनिषातां 'दीपजन ' इति कर्तरि तशब्दे च्लेवी चिण् । 'जनिवध्योश्च ' इति वृद्धिनिषेधः । अन्तर्भावितण्यादस्मात् कर्मकर्तरि कर्मवद्भावात् नित्यश्चि- ण , अजनि स्वयमेवेति ॥ जिजनिषते - 'जनसनखनां सन्झलोः' इत्यात्वं सन इटि मलादित्वाभावान्न भवति । अलादिश्च सन् सनोतेरेव सम्भवतीति तदर्थमेव सन्ग्रहणम् ॥ जाजायते, जञ्जन्यते - 'ये विभाषा' इति जनादीनां वा यकारादौ कृित्यात्वम् । जञ्जनीति जञ्जन्ति ॥ जनयति - 'बुधयुधनशजन ' इति कर्जभिप्रायेपि क्रिया- फले परस्मैपदम् । 'जनिवृष्' इति मित्स्वास्वत्वम् । ण्य- तात्कर्मणि 'चिण्णमुलोर्दीर्घोन्यतरस्याम् ' इति वा स्वत्वे अ- जनि अजानि इति ॥ जन्यं घटेन 'तकिशसिचतियतिजनी- नाम्' इति यत् । स च 'भव्यगेय ' इत्यादिना कर्तृभावयोः । 'ये विभाषा' इति नात्वमकित्वात् ॥ ७ जन्यो घटः ·२७० HOTO धातुवृत्ती पचाद्यच् । घञ्यपि 'जनिवध्योश्च' इति वृद्धि- निषेधात् जनः॥ जनानां समूहो जनता ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्ता इति तल ॥ जनस्य जल्पो जन्यः 'मतजनहलात् करणजल्पकर्षेषु इति जल्पे यत्प्रत्ययः ।। Banand , जनेषु साधुः जनं जनं प्रति वा प्रतिजनं-सप्तम्यर्थे वीप्सा- यां वा अव्ययीभावः॥ प्रातिजनीनः - 'प्रतिजनादिभ्यः प्रतिजनादिभ्यः खञ्' इति 'तत्र साधुः' इनि विषये खञ्॥ विश्वजनाय हितं विश्वजनीनम् - 'आत्मन्विश्वजन' इति खः । पञ्चजनीनम् - पञ्चजनादुपसङ्ख्यानम्' इति खः । सार्वजनिकः सर्वजनीनः – 'सर्वजनाष्टञ्च' इति ठखौ, त्रय एते कर्मधारयादेवेष्यन्ते । षष्ठीतत्पुरुषे बहुव्रीहौ च तस्मै हि- तम् ' इति छो भवति, विश्वजनीयः पञ्चजनीयः सर्वजनीयः इति ॥ महाजनाय हितं माहाजनिकम् - 'महाजनान्नित्यं वक्त- व्यः' इति ठचू । अयं तत्पुरुषादेवेष्यते । बहुव्रीहौ तु छो भवति महाजनीय इति॥ पञ्चजनेषु भवं पाञ्चजन्यम् – 'बहिर्देवपञ्चजनेभ्यश्च ' इति ज्यः॥ प्रावृषिजः- सप्तम्यां जनेर्डः । इति डः। 'प्रावूटरत्कालदिवां जे' इति सप्तम्या अलुक् । एवं शरदिन इत्यादि । , ·अनुजः; प्रजा Rela जनी.] दिवादिः वर्षेनः वर्षजः । क्षरेजः क्षरजः । शरेजः शरजः । वरेजः वरजः- 'विभाषा वर्षक्षरशरवरात् । इति जे परे सप्त- म्या वा अलुक्॥ बुद्धेर्जातो बुद्दिनः पञ्चम्यामजातौ ' इति डः ॥ ' उपसर्गे च संज्ञायम् । इति डः ॥ अप्रजाः, दुष्प्रजाः, मुप्रजाः । 'नित्यमसियजामेधयोः । इति नन्दुस्सुभ्यः परस्य प्रजाशब्दस्यासिन्प्रत्ययो बहुवीहौ । स्त्रियमनुजात: स्वचनुजः -'अनौ कर्मणि इति डः। आत्मनो जननेनाग्रजां स्त्रियं अवरत्वेत प्राप्त इत्यर्थः । अपरे त्वनुना रु- धिराक्षिप्यते, तदपेक्षं स्त्रियाः कर्मत्वमिति स्त्रियमनुरुध्य जात इत्यर्थ इति विवृण्वते ॥ न जायत इत्यनः । द्विर्जायत इति द्विजः, । द्वितीयजननमुपन- यनम् । ब्राह्मणजो धर्मः । क्षत्रियजं युद्धम् । अभिजाः केशा:- अन्येष्वपि दृश्यते ' इति डः ॥ बीजम् - पूर्ववत् डः। बीजाकरोति बीजेन सह कर्षतीत्यर्थः । बीजशब्दो बीजावापसहिते विलेखने वर्तत इति हरदत्तः । 'कु- जो द्वितीयतृतीयशम्बबीजाकृषौ' इति कृत्रो योगे कृषावभि- धेयायां द्वितीयादिभ्यो डाच् । 'ऊर्यादिविडाचश्च' इति नि- पातो 'गतिश्च' इत्यव्ययत्वं पूर्वप्रयोगश्च । बीजादिति निर्देशा- तू दीर्घो बत्वं चोपसर्गस्य ॥ प्रजनिष्णुः - 'अलं कृबू ' इत्यादिना इष्णुच् ॥ । ७ ·२७२ धातुवृत्तौ [जनी. अनुजातो माणवको माणविकाम, अनुजाता माणविका माणवकेन – 'गत्यर्थाकर्मक ' इति कर्तृकर्मणोः क्तः ॥ जज्ञिः 'भाषायां धाञ्' इत्यादिना किकिनोरन्यतरः । लिवद्भावाद्वित्वं च ॥ . Dinetna जनुः – 'जनेरुसिः' इत्युसिप्रत्ययः ॥ पुंसानुजः । जनुषान्धः – “पुंसानुजो जनुषान्ध उपसङ्ख्या- नम् ' इति तृतीयाया अलुक् । 'तृतीया' इति योगविभागात्स- मासः । पुंसा जन्मना च हेतुना अनुजः अन्धश्चेत्यर्थः ॥ जन्म - मनिन् । जन्मी-बीयादित्वादिनिः ॥ जन्तुः-'कमिमनि' इत्यादिना तुप्रत्ययः ॥ जानुः -'दृसनि' इत्यादिना बुण । अनुबन्धद्वयसामर्थ्यात् 'जनिवध्योश्च' इति वृद्धिनिषेधो बाध्यते ॥ प्रगता जानुः प्रजुः । सङ्गताजानुः संजुः- 'प्रसंभ्यां जानुनो- छुः। ' इति जुः समासान्तो बहुव्रीहौ । ऊर्धनुः ऊर्ध्वजानुः -'ऊ- वा॑द्विभाषा' इति जुविकल्पः । उपजानुः – समीपे अव्ययी- भावः । तत्र भवं औपजानुकम् – 'उपजानूपकर्णोपनीवेष्टक इति ठक् । इसुसुक्तान्तात्कः' इति कादेश: ॥ जाया - 'जनेर्यक् । इति यक् । व्यवस्थितविभाषात्वात् नित्यमात्वम् ॥ इत्यस्य ·T । दीपी.] दिवादिः २७३ युवजानिः - 'जायाया निङ्' इति बहुव्रीहौ निङादेशो- न्त्यस्य समासान्तः । लोपो व्योर्वलिइति यलोपः ॥ जनिः- 'जनिघसिभ्यामिण ' इतीण् । कृदिकारत्वात् ङी- षि जनी । तां वहन्तीति जन्याः जामातुर्वयस्याः- संज्ञायां जन्या' इति द्वितीयान्तात् जनीशब्दात् वहतीत्यर्थे यत्प्रत्ययः संज्ञायाम् ॥ दीपी दीप्तौ ॥४२॥ । दीप्यते । दिदीपे । दीपिता । दीपिथ्यते । दीप्यताम् । अदी- प्यत । दीप्येत, दीपिषीष्ट लिङो । अदीपि अदीपिट - 'दीप- जन' इति ते कर्तरि चिण्विकल्पः ॥ दिदीपिषते । देदीप्यते । देदेप्ति । दीपयति । अदीदिपत् अदिदीपत् - 'भ्राजभास' इत्यादिना णौ चङि द्वस्वविकल्पः॥ १ mawahade दीपः - इगुपधलक्षणः कः ॥ दीपिता सूददीपदीक्षश्च' इति अनुदात्तेलक्षणे युप्र- त्यये प्रतिषिद्धे, ताच्छीलिकस्तृन् । दीप्रः - नमिकम्पि, इत्यादिना रः॥ दीप्तिः 'क्तिनाबादिभ्यः' इति क्तिन् । तितुत्र' इती- निषेधः ॥ दीप्तः, दीप्तवान् – ईदित्वादनिखम् ॥

·२७४ धातुवृत्तौ पूरी आप्यायने ॥४३॥ पूर्यत इत्यादि दीपिवत् । अपूपुरत् – 'णौ चङि' इति नित्यं हस्वः॥ पूरः - इगुपधलक्षणः कः । ऊर्ध्वपूरं पूर्यते - 'ऊर्श्वे शुषिपू- रोः' इति कर्तृवाचिन्यूर्व उपपदे णमुल् । कषादित्वाद्यथाविध्य- नुप्रयोगः । ऊर्ध्वस्सन् पूर्यत इत्यर्थः ।। पूर्णः, पूर्णवान् , । पूर्तिः - आबादित्वात् क्तिन् ॥ पूर्णिरित्यौणादिकः । पूणि मिमीत इति पूर्णिमा - मूल- विभुजादित्वात् कः ॥ चर्मपूरं स्तृणोति, उदरपूरं भुङ्क्ते 'चर्मोदरयोः पूरेः' इत्यनयोः कर्मणोरुपपदयोः णमुलूप्रत्ययः । पूरयतेर्धातुसम्बन्धे कि- धानात् धात्वन्तरस्य प्रयोगः ॥ गोष्पदपूरं वृष्टो देवः, गोष्पदनं वा वर्षप्रमाण ऊलोपश्चा- स्यान्यतरस्याम्' इति कर्मण्युपपदे वर्षस्य इयत्तायां गम्यमानायां "पूरयते: णमुल ऊकारलोपश्चास्य विकल्पेन ।। पूर्णः - ' वा दान्त शान्तपूर्ण ' इति ते पिलुगिडभावौ पक्षे । निपात्येते । अन्यदा निष्टायां सेटि । इति णिलोपे परितः ॥ पूरयतीति पूरण:- बाहुलकाक्ततरि ल्युट् ॥ पूरः- बहुळवचनादुप्रत्ययः ॥ .

·२७६ चूरी.] दिवादिः तूरी गतित्वरणहिंसनयोः॥४४॥ तूर्यते । तुतूरे । तूरिता । तूरिष्यते । तूर्यताम् । अतूर्यत । तूर्येत, तूरिषीष्ट । अतूरिष्ट । तुनूरिषते । तोतूर्यते । तोतूति । तूरयति । अतूतुरत् ॥ तूर्णः । तूर्णवान् । तूतिः ॥ तूर्णिः - औणादिकः ॥ तूर्य – ण्यत् ॥ धूरी गूरी हिंसागत्योः ॥ ४५-४६॥ घूरी जूरी हिंसावयोहान्योः ॥४७-४८॥ शूरी हिंसास्तम्भनयोः॥४९॥ चूरी दाहे ॥ ५० ॥ धूर्यते । दुधूरे ॥ गूर्यते । जुगूरे ॥ घूर्यते । जुधूरे ॥ जूर्यते । जुजूरे ॥ शूर्यते । शुशूरे ॥ चूर्यते । चुचूरे ॥

·। ANS । २७६ धातुवृत्तौ [चूरी. गूरी उद्यमे इत्याकुस्मीयः । गुरी इति लघूपधस्तुदादौ । ज- न्यादय इंदित्वान्निष्टायामनिटः ॥ -- तप ऐश्वर्ये वा॥५१॥ - अयं धातुरैश्वर्ये वा तझ्यनौ उत्पादयतीत्यर्थः । अन्यदा न्याय्यविकरणः परस्मैपदी च, तपतीति । केचिदिह वाग्रहणं वक्ष्यमाणस्य वृतु वरण इत्यस्य आद्यांशमिच्छन्ति वा वृतु वरणे' इति । तथा चं भट्टिः ततो वावृत्यमाना सा रामशाला न्य- विक्षत' इति । तपिं तिपिं' इत्यनिटारिकान्यासे तु-तप सन्तापे, तप ऐश्वर्ये वा । इत्येवं पठतोस्यापि वाशब्दः तप्यतेश्शेषोभियतः । तप्यते । तेपे तेपिषे इत्यादि - क्रादिनियमादि । तप्ता तप्स्यते । तप्यताम् । अतप्यत । तप्येत तप्सीष्ट - लिडौ । अतप्त अतप्सातां झलो झलि' इति सिज्लोपः ॥ तितप्सते । तातप्यते । तातप्ति । तापयति । अतीतपत् ॥ eman तप्ता, तप्तः ॥ तपन:- युच् । नन्दादिर्वा । केचिदाद्यन्तव्यत्यासेन प्रतेति पठन्ति, तथा च स्वामी - 'पतेति इमिडाः' इति । निरुक्तेपि - इरज्यति पत्यते क्षयति राजतीति चत्वार ऐश्वर्यकर्माणः' इति । तथा पारक्षुद्रेपि - ' द्युतद्यामा नियुतः पत्यमानः ' * | अस्माकं तु उभयमपि प्रमाणमाचार्येणोभयथा शिष्याणां प्रति- पादनात् । *ते. ब्रा. २-८-१.

·SHASANSAR POS H -- क्लिश.] दिवादिः २७७ तपतीति शपि गतं सन्तापे । वृतु वरणे ॥५२॥ वृत्यते । ववृते । वर्तिता । वर्तिष्यते । वृत्यताम् । अवृत्यत । वृत्येत, वर्तिषीष्ट लिङौ । अवतिष्ट अवर्तिपाताम् ॥ विवर्तिषते । वरीवृत्यते । वतीनीत्यादि ॥ वर्तयति । अवीवृतत् अववर्तत् –'उत् ' इति पक्षे ऋकारः॥ वृत्त्वा, वर्तित्वा- उदितो वा' इतीडिकल्पः ॥ यस्य विभाषा' इतीहतिषेधः ॥ वृत्तम् - 'अधुपधात् ' इति क्यप् । 'अलंकृञ् ' इतीष्णु- चि वृधुना साहचर्यात् वर्तनार्थस्य भौवादिकस्य ग्रहः ॥ क्लिश उपतापे ॥५३॥ । क्लिश्यते । चिक्किशे । क्लेशिता । क्लेशिष्यते । क्लिश्यताम् । अक्लिश्यत । क्लिश्येत, क्लशिषीष्ट, लिङौ । अक्लिष्ट । चिक्लिशिषते, चिक्लेशिषते - 'रलो व्युपधात् । इति कि- स्वविकल्पः ॥ चेक्लिश्यते । चेक्लेष्टि । केशयति । अचिक्लिशत् ॥ क्लिष्टा, क्लिशित्वा, क्लिष्टः, क्लिशितः -'क्लिशः क्तानिष्ठयोः इनीडिकल्पः । 'रलो व्युपधात् । इति सेटः क्त कित्वविकल्पो न भवति, मृडमृद ' इति नित्यं कित्वविधानात् ॥

·[क्लिश. धातुवृत्तौ किशू विबाधने इति यादौ ॥ काशृ दीप्तौ ॥ ५४॥ काश्यते । चकाशे । काश्यताम् । अकाश्यत । काश्येतेत्यादि । शेषं भौवादिकवत् ॥ वाशृ शब्दे ॥ ५५॥ वाश्यते । ववाशे । वाशिता । वाशिष्यते । वाश्यताम् । अवा- श्यत । वाश्येत, वाशिषीष्ट । अवाशिष्ट ॥ विवाशिषते । वावाश्यते । वावाष्टि । वाशयति । अववाशत्- ऋदित्वाण्णौ चङि ह्रस्वाभावः ॥ स्फायितश्चि' इत्यादिना रक्॥ নাহি मन्दिवाशि' इत्यादिना किरच* ॥ जन्यादय उदात्ता अनुदात्तेतः । तपिरेकोनिट्, 'तपिं तिपिम् । इत्यनिहारिकापाठात् ॥ स्वरितेतौ सेटाचाह वाभः पुरुषः d - मृष तितिक्षायाम् ॥ ५६॥ तितिक्षा क्षमा । मृष्यते । ममृषे, ममृषिषे । मर्षिता मर्षिष्यते । मृष्यताम् । अमृष्यत । मृष्येत मर्षिषीष्ट । अमर्षिष्ट । अमर्षिष्यत ॥ *उणादौ तु-'मन्दिवाशि' इत्यादि सूत्रे उरजेव पठ्यते. वृत्तयादावपि मन्दुरा वाशुरा इत्याद्येवोदाह्रियते, ·शुचिर्.] दिवादिः. २७९ मृष्यति । ममर्ष । मर्षिना। मर्षिष्यति । मृष्यतु । अमृप्यत् । मृष्येत् , मृप्यात् । अमर्षत् । अषिष्यत् ॥ परिमृष्यति – 'परेर्मुषः' इति क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वेपि परस्मैपदम् ॥ मिमर्षिषते, मिर्षिषति ॥ मरीमृप्यते । मदृषीति, मर्मष्टि, मरिमटि, मरीमष्टि ॥ मर्षयति । अममर्षत् । अमीमृषत् - ' उद्वा' । मर्षितः, मर्षितवान् , 'मृषस्तितिक्षायाम् ' इति सेटो नि- टाया अकित्त्वम् । तितिक्षाया अन्यत्र अपमृषितं वाक्यमाह ; अविस्पष्टमित्यर्थः॥ दुर्मर्षणः -'भाषायां शासियुधि' इत्यादिना युच् खलो- पवादः ।। अयमाधृषीयोपि ॥ ई शुचिर् पूतीक्षावे ॥ ५७॥ शुच्यते । शुशुचे | शोचिता । शोचिष्यते । शुच्यताम् । अशुच्यत । शुच्येत, शोचिषीष्ट, लिडौ । अशोचिष्ट ॥ शुच्यतीत्यादि पूर्ववत् । इरित्वाल्लुङचडिकल्पादशुचत् अशो- चीत् इति ॥ .. शुशुचिषते, शुशोचिषते । शुशुचिषति, शुशोचिषति ॥ ।

·२८० धातुवृत्तौ [शुचिर्, शोशुच्यते । शोशोक्ति । शोचयति । अशुशुचत् ॥ शुचित्वा, शोचित्वा - 'रलो व्युपधात् । इति तासनोः कित्त्वविकल्पः ॥ शुक्तम् - ईदित्वादनिङ्गम् । रसान्तरं गतमित्यर्थः ॥ शुक्तिः - 'तितुत्र' इतीण्णिषेधः । शुक्तिका - संज्ञायां कन् ॥ उदात्तौ स्वरितेतौ॥ शोके शोचतीति शपि गतम् ॥ अथानिटस्स्वरितेत आह णह बन्धने ॥ ५८॥ प्रणह्यते - ' उपसर्गात् ' इत्यादिना णत्वम् ।। पिनह्यते, अपिनद्यते 'वष्टि भागुरिः' इत्यल्लोपः ॥ नेहे। नद्धा - नहो धः, इति झलि पदान्ते च हकारस्य धत्वम् । 'अषस्तथो?धः' इति धत्वे जश्त्वम् ॥ नत्स्यते - धत्वे तस्य खरि च ' इति चवम् ॥ नयताम् । अनयत । नयेत, नत्सीष्ट लिङौ ॥ अनद्धः - 'झलो अलि' इति सिन्लोपः । अनत्सातामित्यादि। नह्यति । ननाह नेहतुः ननद्ध नेहिथ थलि भारद्वाजनियमा- दिडिकल्पः । 'थलि च सेटि' इत्येत्वाभ्यासलोपौ । नेहिव . क्रादिनियमादिट् ॥ नद्धा । नत्स्यति । नातु । अनह्यत् । नह्येत् । अनात्सीत् - वदवत' इति नित्या वृद्धिः ॥ Roman ator ·रज.] दिवादिः. २८१ , निनत्सते, निनत्सति । नानह्यते । नानद्धि । नाहयति । अनीनहत् ॥ नधी- 'दानी' इत्यादिना करणे ट्रन् । षित्त्वात् ङीष् ॥ उपानत् - पादुका शिक्यविशेषश्च । विपि धत्वे 'झलां जशोन्ते' इति जश्त्वे 'वावसाने' इति चत्वविकल्पः। नहि- वृति ' इत्यादिना विबन्ते नातौ पूर्वपदस्य दीर्घः ॥ प्राणत् - पूर्ववत् को दीर्घः ॥ 'ऋषभोपानहोर्यः, इति विकृतिवा- चिनः नदीयां प्रकृती विवक्षितायां च्यात्ययः । चर्मण्यपि प्रकृतित्वेन विवक्षिते चर्मणोञ्' इत्यत्रं बाधित्वा पूर्व- विप्रतिषेधेन ज्य एव भवति औपाना चर्म इति ॥ औपानह्यो मुञ्जः नाभिः PRERNm नहेर्भ च' इतीप्रत्ययः, हस्य च भः ॥ शब्दस्तस्य , नाभये हितं नाभ्यं तैलम् - 'शरीरावयवांद्यत् । इति यत् । एवं नाभौ भवमपि । यस्तु रथावयववाची नाभि- 'उगवादिभ्यः, 'नाभि नभं च इति ठिाद्यति नमभावे नभ्यः अक्षः नभ्यमञ्जनं इति भवति । पद्मनाभः --'अच् । इति योगविभागात्समासान्तोच ॥ र रागे ॥ ५९ ॥ रज्यते रल्यतीत्यादि अनिदिताम्' इति नलोपः ॥ ररञ्ज रङ्के इत्यादि सर्व भौवादिकवत् । श्यनेको विशेषः ॥ SAR 36 ·[शप. २८२ धातुवृत्तौ शप आक्रोशे॥६॥ अयमपि भौवादिकवत् । श्यंस्तडौ विशेषौ । शप्यते शप्यतीत्यादि । नहादयस्त्रयोनुदात्ताः स्वरितेतः ॥ अथात्मनेपदिनोनिटः परामृशति - पद गतौ ॥६॥ लिश्यन्ता अनुदात्ताः अनुदात्तेतः । पद्यते । पेदे पेदिषे । पत्ता । पत्स्यते । पहाताम् । अपद्यत । पोत, पत्सीष्ट लिङौ । अपादि अपत्साताम् - 'चिण्ते पदः । इति कर्तरि ते चिण्॥ पित्सते- 'सनिमीमा, इत्यादिना अच इसि स्कोः, इति सलोपे दकारस्य चर्वम् । अत्र लोपोभ्यासस्य ॥ पनीपद्यते । पनीपत्ति नीग्वञ्चु ' इत्यादिना नीक ॥ पादयति । अपीपदत् ॥ उत्पदिष्णुः अलं कृञ् । इत्यादिना उत्पूर्वादिष्णुच् । के- चित्तु ' उत्पत' इति पतति पठन्ति ॥ 'जुचक्रम्य ' इत्यादिना युच् ॥ पादुकः लषपत । इत्यादिना उकञ् ॥ पद्यत इति पादः पदरुज' इति कर्तरि घञ् ॥ १ toudem .

·पद.] दिवादिः २८३ पादिभ्यष्ठन् । a SHA इत्यत्र पादः पादाभ्यां चरति पदिकः पञ्च' इति पाठात् ष्ठनि पद्भावः ॥ HIROIN पदिकी-पिवास्त्रियां ङीष् ॥ पादार्थमुदकं पाद्यम् 'पादाभ्यां च ' इति यत् ॥ पादाय हितम् , तत्र भवं वा पद्यम् - शरीरावयवाद्य- त्' 'शरीरावयवाच' इति योगाभ्यां यत् । पत्य- तदर्थे । इति पादस्य पद्भावः ॥ । द्वाभ्यां पादाभ्यां क्रीतं द्विपादम् - 'पणपादमाषशताद्यत् ' इति पणाद्यन्ताद्विगोः प्राग्वतीयेवर्थेषु यत् । । पद्यत्यतदर्थे, इत्यत्र शरीरावयववाचिनो ग्रहणान्नेह पद्भावः ॥ . सङ्खचैकवचनात् ' इति वीप्सायां शस् । चश्शे' इति ऋक्सम्बन्धिनः पादशब्दस्य पद्भावः ॥ द्वौद्वौ पादौ लभते द्विपदिकां लभते - 'पादशतस्य सङ्खचा- देर्वीप्सायां वुन् लोपश्च' इति पादशतयोः अन्यतरस्यां सङ्ख्यादे- स्समासात् वीप्सायां बुन् , अन्तस्य च लोपः । 'यस्य ' इति लोपेनैव सिद्धेन्तलोपवचनमनैमित्तिकत्वार्थम् । तेनालोपस्य स्थानिवत्त्वाभावात् 'पाद: पत्' इति भसंज्ञानिमित्तः पद्भा- वस्सिद्धचति । 'यस्य' इति लोपे हि तस्य पूर्वविधौ स्थानिव- त्त्वात् पाच्छब्दान्तमङ्गं भसंज्ञं न स्यात् । प्रकृत्युपाधिरपि वीप्सा तद्धितेन दोत्यत इति ८ तद्धितार्थ तद्धितार्थ' इति समासः । अत एव 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विवचनं न भवति ॥ on ·। २८४ धातुवृत्तौ पद. द्वौ पादौ दण्डयति ददाति वा द्विपदिकां दण्डयति ददाति दण्डव्यवसर्गयोश्च' इति बुन् । व्यवसों दानम् । अ- वीप्सार्थोयमारम्भः ॥ व्याघ्रस्येव पादावस्य व्याघ्रपात श्येनपात्, 'पादस्य लो- पोऽहस्त्यादिभ्यः' इति हस्त्यादिव्यतिरिक्तोपमानपूर्वपदस्य पा- दान्तस्य अन्त्यस्य लोपः समासान्तः ॥ ७ व्याघ्रपदोपत्यं वैयाघ्रपद्यः - गर्गादित्वादा , पूर्ववत्पद्भावः स च 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति' इति पाच्छब्दस्यैव भवति, न तु तदन्तस्य । 'न प्वाभ्याम् ' इत्यैनागमो वृद्धि- निषेधश्च ॥ कुम्भपदी, घृतपदी - 'कुम्भपदीषु च ' इति पादान्त्यती- पस्समासान्तः । कुम्भपद्यादिषु साध्येषु पादान्त्यलोप इत्य- क्षरार्थः । अत्र बहुवचननिर्देश आदार्थावगतये । आद्यर्थस- गृहीताश्च गणपाठ एव द्रष्टव्याः । कुम्भादिभ्यः पादस्य लोपः इति वक्तव्ये समुदायपाठो विषयनियमार्थः । तत्र ये उपमानपूर्वाः कुम्भपद्यादयो, ये च शतपद्यादयः सङ्ख्यापूर्वाः तेषां यथाक्रम 'पादस्य लोपः। लोप:' ‘सङ्ख्यासुपूर्वस्य । इति सिद्धे लोपे पुनः पाठात् स्त्रियां नित्यं डीबेव भवति, व्याघ्रपात् व्याघ्रपदी द्विपात् द्विपदी इत्यादिवत् पादोन्यत- रस्याम् । इति पाच्छब्दान्तस्य विधीयमानो डीविकल्पः ये त्वनुपमानसङ्ख्यापूर्वा घृतपद्यादयः तेषामपि स्त्रीत्वविशि- धानां पाठात् स्त्रियामेव पद्भावः नित्यश्च ङीपू । अष्टाप- न तु ·marwaste , दिवादिः दीशब्दस्यात्र पाठात् 'अष्टनस्संज्ञायाम् ' इति वा पूर्वपदस्य दीर्घः । अत्र सुधाकरः सङ्ख्या सुपूर्वस्य ' इति पादस्या- न्त्यलोपे ‘पादोन्यतरस्याम् ' इति ङीपि सुपदीशब्दे सिद्धे कुम्भपदीषु पाठः स्त्रियां सङ्खयोपमानपूर्वपदस्य नित्यं डीबर्थः । तेन 'द्विपाविरदनासोरूः' इति भट्टिप्रयोगश्चिन्त्य इत्याह ॥ द्विपात् द्विपदी । सुपात् – ' सङ्ख्या सुपूर्वस्य ' इति पा- दान्त्यलोपस्समासान्तः । ‘पादोन्यतरस्याम् ' इति वा डीपि भत्वे पद्भावः । डीबेव सुपाच्छन्दस्येतीदानीमेवोक्तम् ॥ द्विपदा ऋक् – 'टाबृचि' पादान्तस्य ऋच्यभिधेयायां टापि पद्भावः पूर्ववत् ॥ पदाजिः, पदातिः, पदगः, पदोपहतः ज्यातिगोपहतेषु' इनि पादशब्दान् आज्यादिषूत्तरपदेषु प- पादस्य पदा- दादेशः॥ पद्धिमम् , पत्काषी, पद्धतिः 'हिमकाषिहतिषु च ' इति हिमादिषूत्तरपदेषु पद्भावः । चकारानिष्के च, पन्निष्कः ॥ पादघोषः, पट्दोषः । पादमिश्रः, पन्मिनः । पादशब्दः, 'वा घोषमिश्रशब्देषु' इति वा पद्भावः ।। सम्पत् – सम्पदादित्वास्क्रिप् । क्तिन्नपीष्यते, सम्पत्ति- doowan - रिति ॥ पदम् - - 'खनो घच' इति चकारात्करणादौ घः ॥ पदान्यधीते बेद वा पदक: ‘क्रमादिभ्यो वुन् । इति वुन् ॥

·M E RSS AAEE २८६ धातुवृत्तौ पद्याः पांसवः - ' पदमस्मिन्दश्यम् ' इति प्रथमान्तात् दृश्यत्वोपाधिकात् अस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यत् । पद्यत्यत- दर्थे, इति पद्भावः ॥ पूर्वपदिकः - 'इकन बहुलं पदोत्तरपदात् । इत्यध्येतृवेदि- त्रोः इकन् ॥ है अनुपदं धावति आनुपदिकः धावति' इति द्वितीयासमर्थाटक ॥ माथोत्तरपदपदव्यनुपदं पूर्वपदं गृह्णातीति पौर्वपदिकः – 'पदोत्तरपदं गृह्णाति' इति पदोत्तरपदाटुक् ।। आप्रपदं प्राप्नोतीत्याप्रपदीनः पट:- आप्रपदं प्राप्नोति । इति द्वितीयान्तात्खः । शरीरेणासम्बद्धस्यापि पटादेः प्रमाण- माख्यायते पादस्याग्रं प्रपदम् । अत एव निर्देशात्समासः, पूर्वनिपातश्च ॥ आप्रपदात् - 'आर्यादाभिविष्योः' इत्यव्ययीभावः ॥ अनुपदीना उपानत् – 'अनुपदसर्वान्न' इति बद्धेत्यर्थे खः । 'यस्य चायामः' इत्यव्ययीभावसमासः । अनुर्यस्याया- मवाची तेन लक्षणभूतेनानुम्समस्यते इति सूत्रार्थः । इह च पदायामः उपानदायामस्य लक्षणम् ॥ सप्तभिः पदैरवाप्यते साप्तपदीनं सख्यम् - 'साप्तपदीनं सख्यम्' इति निपात्यते ॥ - ·पद.] दिवादिः १७ , अनुपदमन्वेष्टा अनुपदी गवाम् – 'अनुपद्यन्वेष्टा' इती- नन्तो निपात्यते । अनोः पश्चादर्थेव्ययीभावः । गवामिति पदापेक्षया षष्टी । नित्यसापेक्षत्वात्समासः ॥ एण्या इव पादावस्य, अजस्येव पादावस्य, प्रोष्ठो गौः, तस्येव पादावस्य, एणीपद: अजपदः, प्रोष्ठपदः - 'सुप्रात' इत्यादिनाच्प्रत्ययः पद्भावश्च निपात्यते । एणीपदाजपदयोः पद्भाव इति निपातनफलं वदतो हरदत्तस्य प्रोष्टपदेति पाठो नाभिमतः प्रतीयते ॥ पूर्वे प्रोष्टपदे, पूर्वाः प्रोष्टपदाः फल्गुनीप्रोष्टपदानां च नक्षत्रे' इति नक्षत्रे वर्तमानयो(ित्वे वा बहुवचनम् ॥ प्रोष्टपदाभियुक्तः कालः प्रोष्टपदाः । प्रोष्ठपदाशब्दस्तत्स- हचरिते चन्द्रमसि वर्तते । तत्र नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यणि तस्य 'लुबविशेषे ' इति लुप् । 'लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने' कालस्य स्त्रीत्वबहुत्वे, तासु जातः प्रोष्टपादः - ‘स- धिवेला' इत्यादिना अण् । जे प्रोष्टपदानाम् ' इति जा- तार्थे वृद्धिनिमित्ते तद्धिते परतः उत्तरपदस्य वृद्धिः ॥ गेहानुप्रपादमास्ते गेहेंगेहमनुप्रपादमास्ने, गेहमनुप्रयादम- नुप्रपादमास्ते – 'विशिपतिपदि ' इत्यादिना णमुल् । 'तृतीया- प्रभृतीनि' इति समासविकल्पः । समासे 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विवचनं न भवति । तयोस्तेनैवोक्तत्वात् । आभीक्ष्ण्ये तापीप्यते, गेहमनुप्रपद्यानुप्रपद्यास्त इति । सूत्रार्थो भूवादावुपपादितः ॥ सम्पादी-णिनिः॥ इति ·। 4d - ma- २८८ धातुवृत्ती [पद. साम्पाद्यम् - ब्राह्मणादित्वाद्भावकर्मणोः ष्यत्र ॥ जीविकामापन्नः जीविकापन्नः, आपन्नो जीविकां आप- नजीविक: द्वितीयाश्रित ' इति, ' प्राप्तापन्ने च द्वितीय- या' इति च तत्पुरुषः । प्राप्तापन्ने च' इत्यत्र लिङ्गवि- शिष्टपरिभाषया आपन्नाशब्दस्य समासेपि आपन्नजीविक इत्येव । तत्र हि प्राप्तापन्ने अच इत्यकारः प्रश्लिप्यते । स चान्त्यादेशः । सौत्रत्वाचन प्रकृतिभावः ॥ . अभूततद्भावे' इति सूत्रे नि- सम्पद्यत इति सम्पाः पातनात् शः । ततश्श्यन् ॥ पादूः - • णित्कसि पदार्तेः' इत्यूकारप्रत्यये णित्त्वादृद्धिः । पादुका-संज्ञायां कनि 'केणः' इति द्वस्वः ॥ पद्मम्-अर्तिस्तु ' इत्यादिना मन् ॥ पद्मिनी- पुष्करादिभ्यो देशे' इति मत्वर्थीय इनिः ॥ पद्मवती पद्मा-'अर्श आदिभ्योच् । इति मत्वर्थेच , टाम् ॥ अयं कथादावपि ॥ खिद दैन्ये ॥६२॥ खिद्यते । चिरिखदे । खेत्ता । खेत्स्यते । खिद्यताम् । अखिद्यत । खिोत, खित्सीष्ट । अखित्त । ‘लिङिचौ इति लिङिचो: कित्त्वान्न गुणः ॥ चिखित्सते- हलन्ताच' इति सनः किन्त्वम् ॥

·दिवादिः चेखिद्यते । खेदयति । अचीखिदत् ॥ खित्वा । खिन्नः ॥ खिद्रम्- इषिमदि ' इत्यादिना रक् * ॥ खिद्यते इति कर्मकर्तरीति वामन इति स्वामिसुधाकरौ। तस्यान्तावितण्यर्थत्वेन रोधादिकस्य सकर्मकस्य खिन्दतीति परिघातार्थस्य स्वतः सकर्मकस्य वा कर्मकर्तरीदं रूपमि- त्यभिप्रायः । एवं वदतोस्य श्यनि पाटो नाभिमतः प्रतीयते । धातुपाठकोशेषु व्याख्यानेषु च अविगीतः पठचते ॥ अयं रुधादावपि । परिघाते तुदादिः ॥ विद सत्तायाम् ॥६३॥ विद्यत इत्यादि खिदिवत् ॥ वेत्तीति ज्ञाने गतम् ॥ बुध अवगमने ॥६४॥ बुध्धने । बुबुधे । बोद्धा । भोत्स्यते एकाचः' इति बशो . RANG बुध्यताम् । अबुध्यत । बुध्येत, मुत्सीष्ठ । अबोधि, अबुद्ध अ- भुत्साताम् दीपजन' इति कर्तरि तशब्दे वा चिण । लिङ्किचौ ' इति कित्वम् ॥ *उणादौ तु-' इषिमदि' इति सूत्रे किरचित्येव पठ्यते, वृल्यादिषु च इषि- रोऽग्निरित्यादिकमुदाहियते. खिद्रमित्यादिकन्तु ‘स्फायितञ्चि' इत्यादि- सूत्रे रका निष्पाद्योदाहृतम् . 37 ·२९० धातुवृत्तौ [बुध. बुभुत्सते । बोवुध्यते । बोबोद्धि । बोधयति पद्मम् – 'बुधयुध ' इति क्रियाफलस्य कर्तृगा- मित्वेपि परस्मैपदम् । अत्र बुधादीनां चतुर्णा 'अणावकर्म- कात्' , इत्येव सिद्धे, वचनमिदमचित्तवत्कर्तृकार्थमिति वृत्तौ । 'तत्त्वं बुध्यते' इति धर्मकीर्तिप्रयोगे सकर्मकत्वमन्तावित- ण्यर्थत्वेन नेयम् । ‘क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः' इति माघे सकर्मकत्वं वृत्तिकारादीनामनभिमतमेव । यद्वा मर्थभेदेन सकर्मकोकर्मकश्च ।। me अय- HARIN- बुड्डा । बुद्धः॥ बुबुधानः मुचिबुधिभ्यां सन्वच ' इत्यानचि सन्वद्भा- वाद्वित्वम् । बोडुमिच्छरित्यर्थः । सन्वद्भावात 'हलन्ताच इति कित्त्वादगुणत्वम् ॥ बुधानः आचार्यादिः – 'युजिबुधिदृशेः किच्च' इत्यानच्॥ बोधयतीति ज्वलादौ । बोधति बोधत इति हिक्कादौ ॥ युध सम्प्रहारे॥६५॥ युध्यत इत्यादि बुधिवत् । ते तु अयुद्ध इति सिजेव ।। राजयुध्वा - राजानं योधितवानित्यर्थः । 'राजनि युधि क- अः' इति राजनि कर्मण्युपपदे भूते क्वनिप् । इहान्त वितण्य- र्थत्वेन सकर्मकत्वम् ॥ सहयुध्वा - 'सहे च ' इति भूते क्वनिप् । Here ·अण.] दिवादिः राजयुध्वा ब्राह्मणी, सहयुध्वा ब्राह्मणी 'वनो न हशः' इति ङीब्रेफयोनिषेधः॥ योधः, यौधः - प्रज्ञादिपाठात्स्वार्थे वाण । अत एव पाठादि- गुपधलक्षणं कं बाधित्वाच ॥ आदाय युध्यतेनेनेत्यायुधम् - 'घत्रर्थे कविधानम् । इति कः॥ आयुधेन जीवति आयुधीय: आयुधिक:-'आयुधाच्छ च' इति जीवतीत्यर्थे उक्छौ ॥ युयुधान:-बाहुळकादानचि द्वित्वम् ।। युध्मः आहबो योद्धा च-' इषियुधि' इत्यादिना मक् । दुर्योधनः सुयोधनः-'भाषायां शासिंयुधि' इति खल- युच॥ युध्यतीति युद्धमिच्छतीति क्यचि ॥ थे अनो रुध कामे ॥६६॥ रुधेरनूपसृष्टस्य कामे वृत्तस्य दिवादित्वमात्मनेपदित्वं च। अनुरुध्यत इत्यादि पूर्ववत् ॥ रुणद्धीत्यावरणे रुधादौ ॥ अण प्राणने॥६७॥ अण्यते । आणे । अणिता । अणिष्यते । अण्यताम् । आण्यत । अण्येत, । अणिषीष्ट । आणिष्ट ।

·DHA २९२ धातुवृत्तौ [अण. आणिणिषते । आणयति । मा भवानणिणत् ।। यमित्रमन्तेषनिडेक इष्यते रमिश्च यश्च श्यनि पठचते मनिः। नमिश्चतुर्थो हनिरेव पञ्चमो गमिस्तु षष्ठः प्रतिषेधवाचिनाम्॥ इति व्यानभूतिवचनादयं सेट् । केचिदनिटां मध्ये पाठस्य प्रयोजनादर्शनात् अमुं धातुं नाधीयते । शाकटायनस्तु 'अन' इत्याह । एवं च तवर्गीयान्तं काण्डम मप्यनुसृतं भवतीति ॥ अणतीति शब्दे शपि । अनितीनि प्राणने लुकि ॥ मन ज्ञाने ॥६८॥ न त्वां तृणाय मन्येते, न त्वां तृणं मन्ये - 'मन्यकर्मण्यना. दरे विभाषाप्राणिषु' इति कर्मणि वा चतुर्थी । इह चानुवा- ये कर्मणि व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् चतुर्थी न भवति । अ- प्राणिवित्यपास्य अनावादिष्विति वानिकं पठितम् । तेन न त्वां नावं मन्ये यावत्तीर्ण न नाव्यम् । न त्वामन्नं मन्ये याव- न भुक्तं श्राद्धम्' इत्यत्राप्राणित्वेपि द्वितीयैव भवति । तथा प्राणित्वेपि 'न त्वा श्वानं मन्ये, न त्वा शुने मन्ये' इत्यत्र उभयं भवति ॥ मेने । मन्ता । मंस्यते । मन्यताम् । अमन्यत । मन्येत, मंसीष्ट । अमंस्त अमंसाताम् ।। एहि मन्ये ओदनं भोक्ष्यसे, इति न हि भोक्ष्यसे भुक्तस्सोति- थिमि-अत्र 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवच' इति प्रहासे परिहासे गम्यमाने मन्योपपदे धातावुत्तमविषये ।

·मन.] दिवादिः मध्यमः, मन्यतेश्च मध्यमविषये उत्तमः । एकवच इति वचना- द्विबहोरप्येकवचनमेव ॥ MONAasma दर्शनीयमानी भार्यायाः - 'मनः' इति कर्मण्युपपदे मन्यते: णिनिः । भार्याया इति कर्मणि षष्टी । तत्सापेक्षस्यापि दर्शनी- यशब्दस्य गमकत्वात्समासः । 'क्यङ्कानिनोच' इति क्यङन्ते मानिन्शब्दे चोत्तरपंदे पुंवद्भावः ॥ पण्डितमात्मानं मन्यते देवदत्तः पण्डितमानी पण्डितम्मन्यः - 'आत्ममाने खश्च' इति कर्मण्युपपदे आत्ममाने वर्तमानान्मन्य- तेणिनिः खश्च । आत्मनो मानः आत्ममानः, कर्मणि षष्टचास्स- मासः । आत्मा च स्वः, स च सन्निधानान्मन्तैव, नस्य चात्मस्व- रूपेण कर्तृत्वम् । पण्डितत्वादिस्वरूपेण कर्मत्वमिति न विरोधः। खशश्शित्वात् श्यन् , खित्वान्मुम् ।। ७ मन्या, पश्चादीवा सिरा- 'संज्ञायां समजनिषद इत्या- दिना क्यप् । अन्यत्र तिनि मतिः 'मन्त्रे वृष ' इति क्तिनो वचनं उदात्तमात्रार्थ ; न तु भाषायां तन्निवृत्तपर्थम् ।। वैमत्यं विमतिमा । साम्मत्यं सम्मतिमा- दृढादिषु वेर्यात- लाभमतिमनश्शारदानां समो मतिमनसोः' इति पाठात् ष्य- निमनिचौ । 'इगन्ताच लघुपूर्वात' इत्यणपि भवति, वैमतं, साम्मतमिति । त्वतलौ तु सर्वत्रैवेष्येते इत्युदाहायौँ । राज्ञां मतः 'मतिबुद्धि' इति वर्तमाने क्तः। तस्य च वर्तमाने, इति कर्तरि षष्टी ।

·२९४ धातुवृत्ती मिन. मतजनह- मतस्य करणं मत्यम् - तच्च भावसाधनं वा । लात् । इति यत् ॥ मनः - असुन्॥ मन एव मानसम् - प्रज्ञादित्वात् स्वार्थे अण् ।। असुमनास्सुमना भवनि सुमनायते इत्यादौ भृशादित्वात् क्यङ्कलोपौ । तत्र हि सूदुरभिभ्यः परो मनश्शब्दः पठ्यते ॥ वैमनस्यं विमनसिमा । साम्मनस्यं सम्मनसिमा 'वेर्यात- लाभमतिमनश्शारदानां समो मतिमनसोः' इति ष्यत्रिमनिचौ। त्वतलौ चोदाहायौँ ॥ विमनीकरोति – 'अर्मनश्चक्षुः' इत्यादिना चिः सलो- , पश्च ॥ मनसादेवो नाम कश्चित् – 'मनसस्संज्ञायाम् ' इत्युत्तरपदे तृतीयाया अलुक् । 'दिवः कर्म च ' इति करणत्वात्तृतीया । संज्ञासमावेशेन कर्मत्वमपीति दीव्यतेः कर्मण्यभवतीति दीव्यता- वुक्तम् ॥ मनसाज्ञायी - 'आज्ञायिनि च ' इत्यलुक् । लुकि तु मन- आज्ञायीति स्यात् ॥ वाङ्मनसम् अचतुर' इत्यादिना द्वन्द्वे अजन्नो निपा- तितः॥ मधुः - 'फलिपाटिनमि' इत्यादिना उप्रत्ययो धकारश्चान्त्या- देशः॥ मधुरः- 'उषसुषि ' इत्यादिना मत्वर्थे रः । इह मधुशब्दो रसनाग्राह्ये माधुर्याख्यरसे वर्तते । तेन मधुरै मध्वित्यपि भवति ।

·मन.] दिवादिः . इह च न भवति, मध्वस्मिन् घटे अस्ति मधुरो घट इति । इदं च 'नदस्यास्त्यस्मिन् ' इति विवक्षानियमार्थस्य इतिशब्द- स्यानुवर्तनालभ्यते ॥ मनुः - 'शस्वृष्णिहि ' इत्यादिना उप्रत्ययः ॥ मनोस्त्री मनायी, मनावी, मनुः - मनोरौ वा ' इति ङीप्यै- कार औकारो वान्तादेशः ॥ - - मनुष्यो मानुषः मनोर्जातावञ्यतौ बुक १ इति अञ्यतौ पुकागमः । जाताविति वचनात् इह अपत्यग्रहणं व्युत्पत्तिमात्रा- र्थम् । तेन मानुषा इत्यत्र 'योश्च' इत्यपत्यस्यानो विधीय- मानो बहुषु लुङ्ग भवति ॥ मानुषी - गौरादित्वान्डी । हलस्तद्धितस्य । इति ईति परतः तद्धितयकारस्य लोपः ॥ मानुष्यकम् - ' गोत्रोक्ष' इत्यादिना समूहे बुञ् । अपत्ये त्वणि मानवा इति । मनुष्या अप्यपत्यत्वारोपेण मानवा इत्यु- च्यन्ते ॥ यदा मानवस्य कुत्सादि विवक्ष्यते तदा ॥ अपत्ये कुत्सिते मूढे मनोरौत्सर्गिकः स्मृतः । नकारस्य च मूर्धन्यः तेन सिद्धयति माणवः ॥ इति नकारस्य णत्वम् । अण्नु सामान्येनैव सिद्धः ॥ • माणव एव माणवक:- संज्ञायां कन्॥ माणव्यम् ब्राह्मणमाणव" इति समूहे यत् ॥ मणवीनम् *माणवचरक' इति हितार्थे खञ् ॥ HEMIER ·२९६ धातुवृत्ती [मन. माणव्यम् - ब्राह्मणादित्वात् ष्यत् ॥ मुनिः - ' मनेरुच्चोपधायाः' इतीन्प्रत्ययः, उपधायाश्चोकारः॥ मौनम् - 'इगन्ताच ' इति भावेऽण् ॥ मनु अवबोधन इति तनादौ ॥ युज समाधौ ॥६९॥ समाधिश्चित्तनिरोधः । तेनायमकर्मकः । युज्यत एतत् इति प्रयोगस्तु युनक्तेः कर्मणि यकि तङि । युज्यते ब्रह्मचारी योगमित्येतदपि · सृजिमृज्योश्श्यं स्तु' इति सकर्मकस्य कर्तुः कर्मवद्रावश्यनोविधानायुज्यते । युज्यतिसृज्यत्योरकर्मकत्व एव बार्तिकं चोपपद्यते । युज्यत इत्यादि पूर्ववत् ॥ प्रयुक् –' सत्सूद्विष' इत्यादिना सोपपदाक्विपू । 'युजमाप- ना महर्षयः' इत्यत्र निरुपपदत्वेपि सम्पदादित्वाद्भावे क्विप । युजेरसमासे ' इति सर्वनामस्थाने नुमस्य न भवति, इका- रवतो रौधाधिकस्यैव तत्र निर्देशात् ॥ योगी - सम्पृचादिना घिनुण् ॥ युग्यं च पत्रे' इति निपातनं नास्य, अर्थस्वभावात् । दानीशसयुज ' इति ष्ट्रन्विधावपि नास्य ग्रहः, अनभिधानात्॥ ७ सृज विसर्गे ॥ ७० ॥ प्रयुज्यते च- A न ·लिश.] दिवादिः २९७ वृन्तश्लथं हरति पुष्पमनोकहानां संसृज्यते सरसिजै- ररुणांशुभिन्नैः ।। इति । कर्मणिप्रयोगे तु प्रक्रमभङ्गस्स्यात् । 'स्वाभाविकं परगुणेन विभातवायुस्सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य ।' इति च न सङ्गच्छते । पाणिभ्यां सृज्यते पाणिसयेत्यादयस्तु सृजतेः कर्मणि । मृज्यते मालामिति कर्तरि ॥ सृज्यते । ससृजे, समृजिषे - क्रादिनियमानित्यमिट् । 'विभाषा सृजिशोः' इति विकल्पोस्य न भवति, थलोऽभावात् ॥ स्रष्टा । वक्ष्यते । सृज्यताम् । असृज्यत । सृज्येत सूक्षी- ट, लिङौ । असृष्ट असृक्षाताम् । सिसृक्षते - झलादौ ब्र- श्चादिना पत्वे ‘पढोः कस्सि' इति कत्वम् । अकिति ज्ञलादौ । सजिदशोः' इत्यादिना अमागमः । हलन्ताच? इति लिङ्सिचावात्मनेपदेषु' इति सनो लिमिचोश्च कित्त्वात् ना- मागमो, नापि गुणः ॥ सरीसृज्यते । सरीसटि ॥ सर्जयति । असीसृजत् । अससर्जन - उरद्वा । लिश अल्पीभावे॥ ७१ ॥ ॥ लिश्यते । लिलिशे। लेष्टा । लेक्ष्यते - ब्रश्चादिना पत्वे कत्वम् ।।

·२९६ धातुवृत्ती [मन. माणव्यम् - ब्राह्मणादित्वात् ष्यत् ॥ मुनिः - ‘मनेरुचोपधायाः' इतीन्प्रत्ययः, उपधायाश्चोकारः॥ मौनम् – 'इगन्ताच' इति भावेऽण् ॥ मनु अवबोधन इति तनादौ ॥ ७ युज समाधौ ॥६९॥ समाधिश्चित्तनिरोधः । तेनायमकर्मकः । युज्यत एतत् इति प्रयोगस्तु युनक्तेः कर्मणि यकि तङि । युज्यते ब्रह्मचारी योगमित्येतदपि ' सृजिमृज्योश्श्यं स्तु' इति सकर्मकस्य कर्तुः कर्मवद्भावइयनोविधानातुज्यते । युज्यतिसृज्यत्योरकर्मकत्व एव वार्तिकं चोपपद्यते । युज्यत इत्यादि पूर्ववत् ॥ . प्रयुक् –'सत्सूद्विष' इत्यादिना सोपपदाक्विपू । 'युजमाप- ना महर्षयः' इत्यत्र निरुपपदत्वेपि सम्पदादित्वाद्भावे क्विप् । युजेरसमासे' इति सर्वनामस्थाने नुमस्य न भवति, इका- रवतो रौधाधिकस्यैव तत्र निर्देशात् ॥ योगी - सम्पृचादिना घिनुण् ॥ युग्यं च पत्रे' इति निपातनं नास्य, अर्थस्वभावात् । दानीशसयुज ' इति ष्ट्रन्विधावपि नास्य ग्रहः, अनभिधानात् ॥ सृज विसर्गे॥७॥ प्रयुज्यते च - । མའི་ལོའི་ལས་འ9) རྔཡཏོ། ·२९७ पाणिसयेत्यादयस्तु सृजतेः कर्मणि । सृज्यते मालामिति कर्तरि॥ लिश.] दिवादिः 'वृन्तश्लथं हरति पुष्पमनोकहानां संसृज्यते सरसिजै- ररुणांशुभिन्नैः ॥ इति । कर्मणिप्रयोगे तु प्रक्रमभङ्गस्यात् । ‘स्वाभाविकं परगुणेन विभातवायुस्सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य ।' इति च न सङ्गच्छते । पाणिभ्यां सृज्यते सृज्यते । ससृजे, समृजिषे - क्रादिनियमान्नित्यमिट् । 'विभाषा सृजिहशोः' इति विकल्पोस्य न भवति, थलोऽभावात् ॥ स्रष्टा । वक्ष्यते । सृज्यताम् । असृज्यत । मृज्येत सूक्षी- ट, लिङौ । असृष्ट असृक्षाताम् । सिसृक्षते - झलादौ - श्चादिना पत्वे ‘पढोः कस्सि' इति कत्वम् । अकिति ज्ञलादौ इत्यादिना इति लिङ्सिचावात्मनेपदेषु' इति सनो लिमिचोच कित्त्वात् ना- मागमो, नापि सरीमृज्यते । सरीसहि ॥ सर्जयति । असीसृजत् । अससर्जत – उद्वा ॥ लिश अल्पीभावे॥७१ ॥ सजिहशोः अमागमः । हलन्ताब गुणः ।। लिश्यते । लिलिशे। लेष्टा । लेक्ष्यते -वश्चादिना षत्वे । कत्वम्॥ 38 ·- ॥ २९८ धातुवृत्ती [लिश. लिश्यताम् । अलिश्यत । लिश्येत, लिक्षीष्ट । अलिक्षत, अलिक्षाताम् । - 'शल इगुपधात् । इति क्सः । अजादौ क्स- स्याचि, इत्यकारलोपः॥ लिलिक्षते ॥ लेलिश्यते । लेलोष्टि लेशयति । अलीलिशत् ॥ लिक्षा - बाहुलकात् क्सप्रत्ययः ॥ अयं गत्यर्थस्तुदादौ । पदादयोनुदात्ता अनुदात्तेतः अण्यतिव- ब्रम् ॥ अथानिटः परस्मैपदिन आह राधोकर्मकादृद्धावेव ॥७२॥ एवकारो भिन्नक्रमः । अस्मादकर्मकादेव श्यन् । वृद्धिग्रहणं तु उदाहरणप्रदर्शनार्थम् यथा वृद्धावकर्मक इति । एवकारश्च एव- मात्सिद्धायाः सकर्मकक्रियाव्यावृत्तेः अनुवादमात्रम् । का- श्यपस्तु-यथाश्रुतमेवान्वयं वदन् 'अर्थावधारणार्थेनैवकारेण अ- न्यत्रार्थनिर्देशेष्वनियमो ज्ञाप्यते इति; तत्कर्मवत्सूत्रभाष्य राध्यत्योदनस्स्वयमेवेत्यवृद्धौ श्यनो दर्शनादुपेक्ष्यम् । अत्र हि सिद्धचतीत्यर्थः । तथा 'राधीक्ष्ण्योः' इत्यत्र वृत्तौ देवदत्ताय राध्यतीति दैवपर्यालोचने इयनो दर्शनाच्च । अत्र दैवस्य जीव- त्यादौ प्राणादिवद्धात्वर्थेन्तर्भावादकर्मकत्वम् । एवं हि माघप्रयो- गश्चोपपद्यते- न ये सात्वतीसूनुर्यन्मह्यमपराध्यति । क्रियासमभिहारण विराध्यन्तं क्षमेत कः ॥ , an ·। । । vg स दार व्यध.] दिवादिः २९९ इत्यत्र हि दोहोर्थः ॥ 'राधो हिंसायाम् । इत्येत्वाभ्यासलोपौ सौवादिकस्य, यतो हिंसार्थस्य सकर्मकत्वात् देवादिकत्वमेव न रराध राधतुः भवति ॥ राद्धा । रात्स्यति । राध्यतु । अराध्यत् । राध्येत् , राध्यात्, लिङौ । अरात्सीत अराद्धां अरात्मः ॥ रिरात्सति । राराध्यते ॥ राधयति । अरीरधत् ॥ अयं स्वादिश्शुरादिश्च ॥ व्यध ताडने ॥७३॥ विध्यति अहिज्या' इत्यादिना सम्प्रसारणम् । तच 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् । इति पूर्वस्य न भवति । विव्याध विव्यधतुः विव्यद्ध' विव्यधिय विव्यधथुः विव्यध विव्याध विव्यधिव - क्रादिनियमादिट् । थलि भारद्वाजनिय- मादिविकल्पः । पिद्वचनेषु 'लिट्यभ्यासस्य ' इत्यभ्यासस्य ह- लादिशेषं बाधित्वा सम्प्रसारणम् । अन्यत्र अहिज्यादिना सम्प्र- सारणे पश्चाद्विवचनम् ॥ व्यद्धा । व्यत्स्यति । विध्यतु । अविध्यत् । विध्येत्, विध्यात -किदाशिषि इति कित्वात्प्रसारणम् ॥ अव्यात्सीत् अव्याद्वाम् ।। विव्यत्सति - हलादिशेषे इत्वम् ॥

·व्याधः व्यधः , धातुवृत्तौ व्यध. वैविध्यते । वाव्यद्धि । व्याधयति । अविव्यधत् ॥ श्याद्वयध ' इति णः ॥ व्यधजपोः' इत्यप् ॥ मृगावित् -- क्विच ' इति क्विप् । 'नहिवृति ' इत्यादिना पूर्वपदस्य दीर्घः ॥ विधुः – 'पृभिदिव्यधि' इति कुप्रत्ययः ।। पुष पुष्टौ ॥ ७४॥ पुष्यति । पुपोष पुपोषिथ - कादिनियमान्नित्यमिद । भार- द्वाजनियमस्तु उपदेशेजन्तानां अत्वतां चेतीह न भवति ।। पोष्टा । पोक्ष्यति । पुप्यतु । अपुप्यत् । पुप्येत् , पुप्यात् , लिङौ । अपुपुषत् – 'पुषादि । इत्यादिनाङ्करस्मैपदे । तङि तु व्यत्यपुक्षतेति क्सो भवति ॥ कर्मणि तु-अपोषि अपुक्षातां अपुक्षत इति चिण्क्सौ भवतः।। पुपुक्षति । पोपुक्ष्यते । पोपोष्टि । पोषयति अपूपुषत् ॥ पुष्यन्त्यस्मिन्नारब्धानि कार्याणीति पुष्यः – 'पुष्यसिद्धचौ नक्षत्रे ' इति क्यप् निपात्यते ॥ तु पुष्येण युक्तः पौषः - 'नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यण ॥ पौषमहः तिप्यपुष्ययोनक्षत्राणि ' इति यलोपः ॥ स्वपोषं पुष्यतीत्यादि पोषतिवन्नेयम् । 'स्वे पुषः' इति णमुल ॥

·V । दिवादिः पुषति पोषति इति द्वयं शपि । [पुष्णातीनि चादौ । पो- षयतीति चुरादौ ॥] शुष शोषणे ॥ ७५॥ शुष्यतीत्यादि पुषिवत् ॥ शुष्कः, शुष्कवान् - 'शुषः कः' इति निष्ठातस्य ककारः ॥ शुष्कैव शुकिका, शुष्का जङ्घा अस्याः शुष्कजङ्घा - कत्वस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात् — उदीचामातस्थाने ' इति ककारपूर्वत्वेन वैक- रिपकः इत्वनिषेधः, 'न कोपधायाः' इति पुंवद्भावनिषेधश्च न भवति ॥ thoue आतपशुष्कः सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च ' इति सप्तमीसमा- सः॥ उर्ध्वशोषं शुष्यति 'ऊर्वे शुषिपूरो: ' इत्यूर्वे कर्तरि ण- मुल् । कषादित्वा यथाविध्यनुप्रयोगः ॥ तुष प्रीतौ ॥ ७६॥ प्रीतिस्तृप्तिः । तुप्यतीत्यादि ॥ दुष वैकृत्ये ॥ ७७॥ वैकृत्यं विकृतिः । दुप्यतीत्यादि । दोषणं दूषणमिति णौ ' दोषो गौ ' इत्यूत्वमुपधायाः । दूषयति चित्तं दोषयति वा त्तविरागे' इत्यूकारविकल्प उपधायाः, विरागश्चित्तस्याप्रीतता ॥ 6 वा चि- ·३०२ धातुवृत्तौ दोषी - सम्पृचादिना घिनुण ॥ दूषीका - 'कषिदूषिभ्यामीकन् । इतीकन् । श्लिष आलिड़ने ॥ ७८॥ श्लिष्यति । शिश्लेष । श्लेष्टा । श्लेक्ष्यति । श्लिष्यनु । अश्लि- ष्यत् । श्लिप्येत , लिप्यात, लिडने . अश्लिक्षत् कन्यां देवदत्तः 'श्लिष आलिङ्गने' इति अ- ङपवादः सः । आलिङ्गनं परिष्वङ्गः । अन्यत्र पुषादित्वादङ्, समश्लिषज्जतु काष्टं (च) इति ॥ अथात्मनेपदेषु कथं भवितव्यम् ? समाश्लेषि कन्या देवदत्तेन समाश्लिक्षातां समाश्निक्षन्त इति । शल इगुपधात्' , इति क्सो भविष्यति । एकवचने तु परत्वाचिण । यद्येवमनालिङ्गनेपि क्सः प्राप्नोति, इष्यते च सिच् समश्लिक्षत जतूनि काष्ठैः इति । एवं तर्हि "श्लिषः क्स: । इति योगविभागः । अयं च पुरस्तादपवादन्यायेन अडं बाधने, न चिणम् । तत: 'आलिङ्गने इति द्वितीयः । नियमार्थमिदं वचनम् । अनेन च योगविभाग- सामर्थ्यात् 'श्लिषः' इति वा, ‘शल इगुपधात् ' इति वा क्सस्य या प्राप्तिः सा सर्वा नियम्यते आलिङ्गन एवेति । तेन आलिङ्गने परस्मैपदात्मनेपदयोः यथायोगमङ्सिचावेव भवनः ।। श्लेष्मा - मनिन्॥ श्लेषतीति - शपि॥

·शक.] दिवादिः शक विभाषितों मर्षणे ॥ ७९ ॥ ॥ । अयं मर्षणे दिवादिः । विभाषित इत्युभयपदी तन्त्रान्तरप्रसि- द्धचोच्यते । क्षीरस्वामी तु-सहनेर्थे शकिधातुर्विभाषितः विक- ल्पितः, पक्षे दिवादिः पक्षे स्वादिरित्यर्थः। शक्यते, शक्नोतीति । शाकटायनश्चामुमेव विभाषितार्थमङ्गीकृत्य अस्य चोभयत्र पा- ठमात्रादेव सिद्धत्वाद्वैयर्थ्यमेव नूनं मत्वा, ‘शक मर्षणे । इत्येव पपाठ । अतस्स्वाम्युक्तमनेनैव प्रत्युक्तम् । शाकटायनोक्तमपि विभाषितपदस्य मैत्रेयादिभिस्तन्त्रान्तरप्रसिद्धार्थस्याभिधानात् सा- र्थकत्वाद्यत्किश्चित् । तथा स्वामिशाकटायनपक्षावुत्तोक्तं च पुरुषकारे – 'तचैतदुभयमपि बहुसम्मते यथोक्तथै सम्भवत्ययुक्त- मेव इति ॥ शक्यति । शशाक शेकतुः शशक्थ शेकिथ । भारद्वाजनि- यमादिडिकल्पः ॥ शक्ता । शक्ष्यति । शक्यतु । अशक्यत् । शक्येत , शक्यात् लिङौ । अशकत् ॥ शक्यते । शेके । इत्यादि तङ्गुदाहार्यम् ॥ शिशक्षति । शिशक्षते । 'सनिमीमा' इत्यादिनाऽच इस अभ्यासलोपः । अस्कोः' इति सलोपः ॥ शाशक्यते । शाशक्ति । शाकयति । अशीशकत् ॥ शक्ता, शक्तः । शक्तो घट कर्तुं, शकितो घटः कर्तुं - 'सौनागाः कर्मणि निष्ठायां शकेरिटमिच्छन्ति विकल्पेन' इति वृत्तिः ॥ ।

·N व्य धातुवृत्ती [ष्विदा. पिदा गात्रप्रक्षरणे ॥८॥ गात्रप्रक्षरणं धर्मस्तुतिः । निविदेति मैत्रेयादयः । तथा 'निष्ठा- शी' इत्यत्र न्यासेप्ययं त्रिदेवोदाहृतः । अस्य नित्त्वं हरदत्त- स्यानाभिमतम् ; यदाह - 'निष्टा शीङ्' इत्यत्र 'त्रिविदास्नह- नमोचनयोः' इति बितो ग्रहणम् । न तु विदा गात्रप्रक्षरण इति देवादिकस्य निद्भिस्साहचर्यात अस्य चाबित्वात् ” इति । इदमे- वानुसृत्य नित्त्वं तस्यापपाठः' इति पुरुषकारेप्युक्तम् । तथा च अनिवारिकावृत्तौ-'स्विद्यतीति श्यना निर्देशो अिप्विदेत्यस्य निवृत्यर्थः ' इति । यदायमपि नित्स्यात् , अनेन किं व्यावर्तितं स्यात् ? । यद्येवं निष्ठा शीङ' इत्यत्र 'त्रितां ग्रहः' इति हरदत्तोक्तिरस्यानिद्रादेवाग्रहणसिद्धेरयुक्तति चेन्न, भावादिकर्म- णोः प्रस्वेदितमित्यादौ सेट्सम्भवात् ॥ स्विद्यति । सिप्वेद सिप्वेदिय सिप्वेदिव - कादिनियमादिद। स्वेत्ता । स्वेत्स्यति । स्विद्यतु । अस्विद्यत् । स्विद्येत् , स्वि- द्यात् , लिङौ । अस्विदत् ।। सिवित्सति । सेविद्यते । सेवित्ति ॥ स्वेदयति । असिविदत् ॥ सिस्वेदयिषति - 'सस्विदि इत्यादिना अभ्यासेणः परस्य सकारस्य । स्तौतियारव' इति नियमापवादस्सकारः ॥ स्विन्नः - निविदा स्नेहनमोचनयोः' इति चीतादिका। द्युद्भचो लुङि' इति परस्मैपदे अस्विदत् इति सिद्धावपि पुषा- न दावस्य पाठोर्थभेदात् ॥ क्सः इति पुरस्त इति साम आलि श्र ·पिधु.] दिवादिः MUNIA क्रुध कोपे॥८१॥ देवदत्ताय क्रुध्यति क्रुधदुह ' इति कोपविषये सम्प्रदा- नत्वम् । तस्यैव 'क्रुधटुहोरुपसृष्टयोः कर्म' इति कर्मत्वे, देवद- त्तमभिक्रुध्यतीनि ॥ चुक्रोध चुक्रोधिथ चुक्रुधिव ॥ क्रोद्धेत्यादि । क्रोधनः क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च' इति युच् ॥ क्षुध बुभुक्षायाम् ॥८२॥ क्षुध्यति । चुक्षोध । क्षोद्धा । इत्यादि । क्षुत् - सम्पदादित्वास्क्विप् ॥ क्षुधित इति - तदस्य सातम् । इतीतचि ॥ शुध शौचे ॥ ८३॥ शुध्यति । शुशोध । शोद्वा । इत्यादि ॥ शुन्धतीति शपि ॥ षिधु संरादौ ॥८॥ केचिदूदितं पठन्ति । तदसत् ; अनुदात्तोपदेशवैयर्थ्यात् ॥ सिध्यति । सिषेध । सेवा । सेत्स्यति । सिध्यतु । असिध्यत् । सिध्येत् , सिध्यात् , लिङौ । असिधत् ॥ 39 ·३०६ धातुवृत्तौ [षिधु. सिषित्सति । सेषिध्यते । सेपेद्धि ॥ अन्नं साधयति - 'सिध्यतेरपारलौकिके' इति परलोक- प्रयोजनव्यतिरिक्तार्थवृत्तेः सिद्धेः णावेचः स्थाने आत्वम् । पारलौकिके तु तपस्सेधयति तापसम् । अत्र सिद्धिः परलोकार्थे ज्ञानविशेषे वर्तते । तापसस्सिध्यति ज्ञानविशेषमासादयति, तं तपः प्रयुते, स च ज्ञानविशेष उत्पन्नः परलोके जन्मान्तरे फल- मभ्युदयलक्षणं उपसंहरन परलोकप्रयोजनो भवति । अन्नं सा- धयति ब्राह्मणेभ्यो दास्यामीत्यत्र तु विनिष्पत्तिरर्थः । तस्याः प्रयोजनमन्नम् । तस्य यहानं तत्पारलौकिकम् । न पुनर्निष्पत्तिरे- वेति साक्षात्परलोकप्रयोजने सिद्धचर्थे चरितार्थत्वात् निषेधस्येह न प्रवृत्तिः ॥ सिद्धः । साङ्काश्यसिद्धः - 'सिद्धशुष्क ' इति सप्तमीसमा- सः । 'तत्पुरुषे कृति बहुलम् ' इत्यलुको 'नेसिद्धबध्नातिषु च। इतन्नन्ते सिद्धशब्दे बनातौ च निषेधः ॥ sho 1 dl ण द्या सिधित्वा, सेधित्वा, सिद्धा - उदित्वादिविकल्पः । इटि ‘र- लो व्युपधात् ' इति कित्त्वविकल्पः ।। राधादयोनुदात्ता उदात्तेतः ॥ अतः परं विभाषेटः परस्मैपदिनो रथादीनष्ठाह- स्थ हिंसासंराक्ष्योः॥८५॥ संराद्धिः पाकः । रथ्यति । ररन्थ ररन्थतुः ररन्थुः ररन्थ ररन्थिथ ररन्थतुः ररन्थ ररन्थिव ररन्थिम रेथ्व रेथ्म रथा- ·दिवादिः दिभ्यश्च' इतीदिकल्पः वलाद्यार्धधानुके। नत्रानिटि थलि 'झषस्त- थोः । इति थकारस्य धकारे पूर्वस्य जश्त्वं दकारः । वस्मसोरे- स्वाभ्यासलोपौ । इडादौ लिट्यन्यस्मिश्चाजादौ । रथिंभोरचि' इति नुम् । ररन्थिव ररन्थिमेत्यत्र रय व रथ् म इति स्थिते असंयोगालिटिन् । इति कित्त्वात्पूर्व परत्वादिट् तत्रापि कित्त्वा नित्यत्वान्नुमि सतीदानी संयोगान्तत्वेन वस्यसोः किवाभावा- त् ' अनिदिताम् ' इति नलोपाभावः । हरदत्नस्तु-इटः परत्वमा- श्रित्य ‘नेटलिटि ' इत्यत्राह इटि सत्यजादित्वात् नुमा भवित- व्यम् । प्रागेव कित्त्वं प्राप्नोति । न च अलिटीत्यस्य वैयर्थ्य, थ- ल्यर्थवत्त्वात् । एवं तर्हि, धातोरित्यनुवृत्तेः उपदेश एव नुम्भवति, अचीत्येषा विषयसप्तमीत्याह ।। रथिता, रद्धा अनिट्वले थलीव धत्वजश्त्वे 'नेव्यलिटि रथेः' इति लिइजितेडादौ नुमो निषेधः ॥ रथिण्यति, रत्स्यति । रथ्यतु । अरथ्यत् । रथ्येत् , रथ्यात् लिङौ । अरथत् - अङि 'रथिनभोः' इति नुमि ‘अनिदितां' इति नलोपः ।। रिरथिषति । रिरत्सति । रारथ्यते । रारन्थीति रारद्धि ॥ रन्थयति - नित्यत्वात्पूर्ववतुमि सति अनुपधात्वान्न वृद्धिः । अररन्थत् - 'अनिदितां' इति नलोपो णिलोपस्य स्थानिव- त्वात् चङो व्यवधानान्न भवति ॥ रन्थनं, रन्थकः रथिनभोरचि, इति द्विर्वचनैत्वाभ्यासलोपेषु वस्वेकाचात् ' इतीटि नुमि, तस्य संयो- म । नुम् । कसौ तु ·Post धातुवृत्तौ [रथ. गान्तत्वेन 'असंयोगालिटित् ' इत्यातिदेशिककित्त्वाभावेप्यौप- देशिककित्वाश्रयणे नलोपे रेथिवानिति ॥ . णशं अदर्शने ॥८६॥ व F स ह ण नश्यति । ननाश नेशतुः नेशिथ ननंष्ट नेशनुः नेशिव नेच नेशिम नेश्म । एत्वाभ्यासलोपो, पूर्ववदिड्विकल्पः । अनिक्षे 'मस्जिनशोझलि ' इति थलि नुमि । एवमन्यस्मिन्नपि झलादौ ॥ नशिता नंष्टा । नश्यति नश्यति । नश्यतु । अनश्यत् । नश्येत् , नश्यात् , लिङगे । अनशत् अनशः अनशम् । 'अत एकहल' इत्यत्र भाष्यम् नशिमन्योरलिध्येत्वं छन्दस्यमिपचोरपि । अनेशं मेनकेत्येतत् व्येमानं लिङि पेचिरन् । इति । अत्र कैयट:-" अनेशमिति मिपोम्भावः । पुषादित्वाद- ङादेशः। 'छन्दसि' इति पूर्वेणापि सम्बन्धात भाषायामेवाभावः । एवं तु मेनकेत्यपि भाषायां न प्राप्नोति। यदि स्विष्यते पृषोदरादित्वा- द्भविष्यति" इति । हरदत्तोपि ६६ : अलिटि' इति पादपूरणा- र्थोनुवादः । अनेशन्निति झेरन्तादेशः । 'अनेशन्नस्येषवः । अनेशमिति प्रायेण पाठः । तत्र मिपोम्भावः । छन्दास' इति वचनात् मेनकेति च भाषायां न प्राप्नोति । यदीप्यते पृषो- दरादिषु द्रष्टव्यम् ” इति । वृत्तौ तु - “ नशिमन्योरलिट्येत्वं वक्त- व्यम् । अनेशत् मेनकाम् । अनेशन् इति नशेटुंडि पुषादित्वादङ । मेनकेति ‘मनेराशिषि च ' इति वुन् । क्षिपकादिषु प्रक्षेपात् *ते. सं ४-५-१. तु 6/ KER R ·णश. दिवादिः । इत्वं न क्रियते । 'छन्दस्यमिपचोरलिध्येत्वं वक्तव्यम्” इति वाक्यभेदेन छन्दोग्रहणं अमि पचिशेषतया व्याख्यातम् । दुर्गोपि- सामान्येन 'नश एत्' इत्यङि परत एत्वमाह ॥ ७ mmaa प्रणश्यति उपसर्गादसमासेपि, इति णत्वम् । प्रनष्टे- त्यादौ 'नशेषान्तस्य' इति णत्वनिषेधः । अत्रान्तग्रहणस्य भू- तपूर्वपान्तत्वाश्रयणार्थत्वात् प्रनयतीत्यादावपि न णत्वम् ॥ निनशिपति निनङ्कति । नानश्यते । नानंष्टि । नाशयति, अनीनशत् - बुधयुधनश 7 - इति नित्यं परस्मैपदम् ॥ age FRIEND नश्वरः, नश्वरी इण्नशिज' इति क्वरप् । स्त्रियाम् 'टि- ड्डाणञ्' इत्यादिना डीप् ॥ . wane प्रणश्यतीति प्रनट् प्रनक नशेर्वा, इति पदान्तस्य वा कुत्वम् । 'नशेप्पान्तस्य । इति णत्वनिषेधः । भूतपूर्वगत्या षा- स्तत्वम् । सा चान्तग्रहणात् तत्राश्रिता ॥ यस्य विभाषा' इत्यनित 'मस्जिनशोः' इति मुम् । 'अनिदिताम् ' इति नलोपः ।। Mata दुःखेन नाशयितव्यो दूणाश: ईचत् । इत्यादिना खलू । दुरो दाशनाशदभध्येषु ' इति पृषोदरादिपाठात् दुर उत्वम् , उत्तरपदादेष्टुत्वं च ॥ नंशुकः - रेणुश्चन्द्रमाश्च । 'पचिनश्योर्नुकन्कनुमौ च ' इति नुकन्प्रत्ययो नुमागमश्च ॥

·[तृप. धातुवृत्ती तृप प्रीणने ॥८७॥ . Anam- इह प्रीणनं तृप्तिः तर्पणं च । दृश्यते चोभयथा तृप्यन्तु भवन्तः * ' नाग्निस्तृप्यति काष्टानाम् ' 'पितॄनतासत्सममंस्त बन्धून् ' इति ॥ how ण तृप्यति । ततर्प ततृपतुः ततर्पिथ ततपर्थ ततृप्थ ततृपथुः ततृप ततर्प ततृपिव – 'अनुदात्तस्य चर्दुपधस्य ' इति थल्यनिहक्षे अमागमविकल्पः । कृते च तस्मिन् यणादेशः ॥ तर्पिता तप्त त्रप्ता । तर्पिष्यनि तय॑ति त्रप्स्यति । तृप्यतु अतृप्यत् । तृप्येत् , तृप्यात , लिङौ । अतृपत् अतृपताम् - पुषा- दित्वादङ् । ' स्पृशमृशषतृपढपां सिज्वा वक्तव्यः' इति सि- पक्षे अतप्सीत् अप्सिष्टामिति । 'नेटि' इति वृद्धिनिषेधः । अनिटुक्षे त्वमागमे अत्राप्सीत् । अन्यदा अताप्र्सीत् । उभयत्र ' वदव्रज ' इति वृद्धिः ॥ तितर्पिषति तितृप्सति –'हलन्ताच्च' इति सनः कित्त्वात् ना- मागमो नापि गुणः । तरीतृप्यते । तरीतृपीति तरीतप्तीत्यादि । रुग्रिकोरपि नेयम् ॥ तर्पयति । अततर्पत् । अतीतृपत् - उरद्वा ॥ तर्पित्वा, तृप्ता ॥ फलानां तृप्तः - 'पूरणगुणसुहितार्थ ' इति षष्ठीसमासनि- षेधः । सुहितार्थास्तृप्तचर्थाः ॥ *ते. मं. प्र. २-२०. द्या त FREE ·। । दिवादिः तृप्रः पुरोडाश: - 'स्फायितञ्चि' इत्यादिना रक् ॥ त्रपिष्ठः, पीयान् ॥ तृप्रमाचष्टे त्रापयति -'प्रियस्थिर ' इत्यादिना णाविष्टवत् ' इति च त्रपादेशः। पृथ्वादिष्वपाठात् इमनिजस्य नास्तीति वृत्ता- वुक्तम् ॥ तृपला लता कलतृपश्च' इति कलप्रत्ययः । अमुं स्वादावपि मैत्रेयात्रेयादय: पठन्ति । तद्वृत्तिन्यासपदम- अर्यादिकृतामनभिमतम् । तत्तत्रैवोपपादयिष्यते । अयं युजादौ तुदादौ च । नत्र तुदादौ द्वितीयान्त इत्येके ॥ हप हर्षणमोहनयोः॥ ८८॥ Santon मोहनं गर्व इति स्वामी । हर्षविमोचनयोरित्येके । दृप्यती- त्यादि पूर्ववत् ॥ दर्पण: - नन्दादिः ॥ । अयमुत्केशे तुदादिः । तृपिढप्योरनुदात्तेत्त्वममर्थम् । इट्टुरथादि- स्वाद्विकल्पित इति न तन्निवृत्त्यर्थम् ॥ द्रुह जिघांसायाम् ॥८९॥ देवदत्ताय द्रुह्यति - 'क्रुधगुह ' इति कोपविषयस्सम्प्रदानम् ॥ देवदत्तमभिद्रुह्यति - 'क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म' इत्युपसृष्टत्वे कर्मत्वम् ॥

·FE BANE न hi ANE धातुवृत्तौ दुद्रोह दुद्रुहतुः दुद्रोहिथ - अनिवले वा द्रुहमुहष्णुहष्णि- हाम्' इति झलि पदान्ते च हकारस्य वा घत्वे 'अषस्तथोः ' इति थकारस्य धत्वे 'झलां जशू झशि' इति धकारस्य गत्वे, दुद्रो- ग्धा । घत्वाभावे ' हो ढः' इति ढत्वे धकारस्य धत्वष्टुत्वयोः ढो ढे लोपे, ठूलोपदीर्घात्परत्वाद्गुणे, दुद्रोड दुद्रुहथुः दुद्रुहिव दुद्रुव । द्रोहिता द्रोग्धा - घत्वादि पूर्ववत् । द्रोढा-ढत्वादि । द्रोहिष्यति ध्रोक्ष्यति-कृते घत्वे सकारपरत्वेन एकाचः' इति भष्भावे 'खरि.च' इति चत्वं ककारः । ढत्वपक्षेपि कृते ढवे भष्भावे च षढोः कस्सि ' इति कत्वम् ; इदमेव रूपम् ॥ । PURNA upad द्रुह्यतु । अद्यत् । दुह्येत् , द्रुह्यात् । अदुहत् ॥ दुद्रोहिषति, दुद्रुहिषति 'रलो व्युपधात्' इति कित्त्ववि- कल्पः । अनिटि दुध्रुक्षति घवढत्वयोभष्भावादि पूर्ववत् ॥ दोद्रुह्यते । दोद्रोग्धि दोध्रोढि दोध्रोति । द्रोहयति । अदुद्रुहत्॥ द्रोही - सम्पृचादिना घिनुण ॥ द्रुहित्वा, द्रोहित्वा, द्रुग्ध्वा, द्रुढा । द्रुग्धः, द्रुग्धवान् । दूढः, दूढवान् – घत्वादि पूर्ववत् । ढत्वे धस्वदुत्वळूलोपदीर्घाः ॥ मित्रध्रुक मित्रध्रुट् - सत्सूद्विषद्रुह ' इति क्विपि पदान्तत्वे ' वा द्रुह ' इति वा घत्वम् । अन्यदा ढत्वम् । भष्भावानुभयत्रा- पि भवति ॥ 'मुह वैचित्ये ॥९॥ वैचित्यमविवेकः । मुह्यति । मुमोह मुमुंहतुः मुमुहिथ मुमो- ग्ध मुमोढ मुमुहिव मुमुद ॥ ॥

·ष्णुह.] दिवादिः । मोहिता मोग्धा मोढा। मोहिध्यति मोक्ष्यति । मुह्यतु ॥ अमुह्यत् । मुह्येत् । मुह्यात् । अमुहत् ॥ मुमुहिषति मुमोहिपनि मुमुक्षति ॥ मोयुह्यते । मोमोग्धि मोमोढि ॥ मोहयति-चित्तवत्कर्तृकत्वे 'अणावकर्मकात्' इति परस्मैपद- मेव । परिपूर्वत्वे तु-'न पादमि' इत्यादिना निषेधात् ' णिचश्च' इत्यादिना उभयं भवति ; परिमोहयति परिमोहयते इति ॥ परिमोही - सम्पृचादिना घिनुण ॥ मुहित्वा, मोहित्वा, मुग्ध्वा, यूवा । मुग्धः, मूढः ॥ उन्मुक् , उन्मुट - द्रुहिवत्प्रक्रिया । भभावस्तु बशभावान्न । भवति ॥ मूर्खः – 'मुहेः खो मूर्च' इति खप्रत्ययो मूरादेशश्च ॥ ष्णुह उद्गिरणे ॥९१॥ स्नुह्यति । सुष्णोह सुप्णुहतुः सुष्णोहिथ सुप्णोग्ध सुष्णोढ सुष्णुहिव सुष्णुरा ॥ नोहिता स्नोग्धा नोढा । स्नोहिष्यति नोक्ष्यति । स्तु यतु । अस्नुह्यत् । स्नुह्येत् , स्नुह्यात् , लिङ्गो । अस्तुहत् । सुस्नुहिषति, सुलोहिषति 'स्तौतिण्योरेव' इति निय- 40 ·धातुवृत्तौ [ष्णुह. मान्न षत्वम् । सुस्तुक्षति । सोष्णुह्यते । सोष्णोग्धि सोप्णोति । नोहयति । अमुष्णुहत् ॥ स्रोहित्वा, स्नुहित्वा, स्तुग्ध्वा स्नूढा । स्नुग्धः, स्नूढ:-सर्व- त्राभ्यासात्परस्य ‘आदेशप्रत्यययोः' इति पत्वे टुत्वेन -र- षाभ्याम् ' इति वा णत्वम् ।। ष्णिह प्रीतौ ॥९२॥ स्निह्यति । सिष्णेह सिष्णेहिथ सिष्णेग्ध सिणेढ सि- ष्णिहिव सिणित ॥ स्नेहिता, स्नेग्धा स्नेढा । स्नेहिष्यति, स्नेक्ष्यति । नि- त्यतु । अस्निह्यत् । स्निोत् , स्निह्यात् । अस्निहत् ॥" सिनिहिषति, सिस्नेहिषति, सिस्निक्षति ॥ सेष्णिद्यते । सेप्णेग्धि सेस्नेहि । स्नेहयति । असि- ष्णिहत् ॥ स्निहित्वा, स्नेहित्वा, स्निग्ध्वा, स्नीढ़ा । स्निग्धः स्त्रीढः, उणिक - 'ऋत्विक ' इत्यादिना उत्पूर्वात्नियतेः क्विन् । उदोऽन्तलोपः सस्य च षत्वं निपात्यते । 'विन्प्रत्ययस्य । इति हकारस्य घत्वे, जश्त्वे, चवम् ॥ उष्णिहा- अजादिपाठात् टाप् ॥ ति वृत् ॥

·शमु.] दिवादिः । अत्र मिति? , विभाषेटः परस्मैपदिनो रथादयो वृत्ता इत्यर्थः वृत्करणं रथादिपरिसमाप्तचर्थम् , पुषादयस्त्वागणान्तात् । य- दुक्तं तरङ्गिण्यां-रथादीन् परिसमाप्य एतदन्तः पुषादिरि- त्येके । अतोऽग्रे शमादि' इति, तद्भाप्यवार्तिकविरोधादुपे- क्ष्यम् । तथाहि – 'अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योङ' इत्यत्र 'अ- स्यतिग्रहणमात्मनेपदार्थ द्रष्टव्यम् । किमुच्यते आत्मनेपदार्थ- न पुनः परस्मैपदार्थमपि स्यात् पुषादित्वात् पुषादिपाठात्परस्मैपदेषु अङ्गविष्यति ' इति । अत्र कैयटः पुषादय आगणान्तात् अन्तरा तु वृत्करणं रथादिपरि- समाप्तचर्थम् , न तु पुषादिपरिसमाप्तचर्थमिति प्रतिपा- दनाय सुहडून आचार्य आह - अस्यतिग्रहणमिति ।। पुषा- दिसूत्रे न्यासपदमजोरप्येवमुक्तम् ॥ अत्र वा दुहादीनाम् ' इति लाघवेन घत्वे विधातव्ये प्रतिपदपाटो यङ्गर्थः । गणनिर्देशे हि 'निर्दिष्टं यद्गणेन च' इति वचनाद्वत्वं न स्यात् ॥ अथ पुषादीनेव नित्येटः परस्मैपदिन आह- शमु उपशमने ॥ ९३॥ शाम्यति । शशाम शेमतुः शेमिथ शेमिव ।। शमिना । शमिप्यति । शाम्यतु । अशाम्यत् । शाम्येत् । आशिषि, शम्यात् । अशमत् । शमामष्टानां दीर्घश्श्यनि इति दीर्घः॥ .

·शमु.
धातुवृत्ती
शिशमिषति । शंशम्यते । शंशन्ति शंशान्तः ।।
निशमयति वच: - अमन्तत्वान्मित्वम् । अशामि अश
मि – 'चिण्णमुलोर्दी|न्यतरस्याम् ' इति णेश्चिणि पक्षे
-
दीर्घः ॥
निशामयति रूपम्
- 'शमोऽदर्शने' इति दर्शने मि-
त्वनिषेधः ॥
शमी - 'शमित्यष्टाभ्यो घिनुण्' इति घिनुण । 'नो-
दात्तोपदेशस्य मान्तस्य' इति वृद्धिनिषेधः ॥
शमयतीति शमनः - बाहुलकात्कर्तरि ल्युः ॥
शमित्वा, शान्त्वा - उदितो वा' इतीडिकल्पः ॥
-'यस्य विभाषा इतीणिषेधः ॥
१
शान्तः
फर
प्रशाम्यतीति प्रशान् – “ अनुनासिकस्य क्विनलोः कृिति ।
इति क्विपि दीर्घः । मोनो धातोः' इति नकारः पदान्ते ।
स्वरादित्वादस्याव्ययत्वम् ॥
शान्तिः - 'तितुत्र' इतीणिषेधः ॥
ण्यन्तात् — वा दान्नशान्त ' इति णिलुगनिष्टुं च
पक्षे निपात्यते । अन्यदा शमितः । निष्ठायां सेटि' इति
णिलोपः ॥
शमलम् – ' शकिशम्योर्नित्' इति कलप्रत्ययः ॥
शम्बः - ' शमेन् । इति बन प्रत्ययः ।।
शान्तः

·दिवादिः शम्बाकरोति - कृत्रो द्वितीयतृतीयशम्ब' इति डाच । अनुलोमकृष्टं प्रतिलोमं कृषतीत्यर्थः । ' शम्बशब्दस्यात्र प्रा- तिलोम्ये वृत्तिः । कृत्रश्च कर्षणे ' इति हरदत्तः ॥ are ma शम्बुः शमेधुन् । इति बुन् प्रत्ययः ॥ शाम्बव्यम् – गर्गादित्वाद्यञ् ॥ शमी - शमशब्दापिप्पल्यादित्वान्ङीष् ॥ MI- शम्या विकारः अवयवो वा शामीलम टित्त्वात् स्त्रियां शामीली ॥ शम्याष्टुञ्' तमु कामायाम् ॥१४॥ Assame तमसा mema ताम्यतीत्यादि शमिवत् ॥ ताम्बूलम , तारम् – 'तमेवुक ' इत्यूरोलचौ प्रत्ययौ । णिद्वद्भावाद्वृद्धिः, बुगागमश्च ॥ ताम्रम् 'अमितम्योर्दीर्घश्च' इति रकि दीर्घः ॥ नदी । 'अत्यमिचमितमि' इत्यसच् ॥ तमः - असुन् ॥ अवतमसम् , सन्तमसम्, अन्धतमसम् - अवसमन्धेभ्य- स्तमसः इत्यच समासान्तः ॥ तमिस्रा - 'ज्योत्स्ना तमिस्रा' इति संज्ञायां मत्वर्थीयो रः, उपधायाश्चेकारः । “ स्त्रीत्वमतन्त्रम् , अन्यत्रापि दृश्यते, तमिस्त्रं नमः' इति वृत्तौ ॥

·३१८ धातुवृत्तौ तमसाकृतम् – 'ओजस्सहोम्भस्तमसस्तृतीयायाः' इत्यलुक्॥ तमी- इन्नन्तात् ङीप् ॥ दमु उपशमने ॥९५॥ दाम्यतीत्यादि ॥ दमयतीति दमनः नन्दादिः अरिन्दमः - ' संज्ञायां भृतृवृति' इत्यादिना खच् ॥ दमयति दमयते – 'अणावकर्मकात् । इति परस्मैपदस्य 'न पादमि । इति निषेधः ॥ - वा दान्त' इति यन्तान्त्रिष्टायामनि- दान्तः, दमितः हुम, णिलुक पक्षे॥ दमुनाः -- 'दमेरुनसिः ॥ दण्ड: अमन्ताड्डः ॥ matam - द्विदण्डि प्रहरति द्विदण्ड्यादिभ्यश्च ' इति बहुव्रीहाविप्र- त्ययान्तो निपात्यते । द्वौ दण्डावस्मिन्प्रहरण इति विग्रहः । समुदायनिपातनस्य रूढ्यर्थत्वात् द्विदण्डा शालेत्यत्र न भव- ति । तिष्ठद्गुप्रभृतिषु 'इच् ' इति पाठात्, इजन्तस्याव्ययीभा- वात् अव्ययत्वम् ॥ दण्डिनोपत्यं दाण्डिनायनः - इन्नन्तात् 'नडादिभ्यः फक्' इति फकि दाण्डिनायन' इति निपातनाडिलोपाभावः । शमिना सहास्यापाठः सकर्मकत्वात् । उपशमन इति ण्यन्ते द्रष्टव्यः ॥ रिद्धि ·समू.] दिवादिः श्रम तपसि खेदे च ॥१६॥ श्राम्यतीत्यादि । अत्र वर्धमानो नोदात्तोपदेश, इति वृद्धिनिषेधे प्राप्ते, प्रयोगदर्शनात् वा अमेद्धिमाह । तत् ' अवमिकमिचमीनामिति वक्तव्यम् ' इति वम्यादीनामेव भा- प्यवार्तिकयोः वृद्धचङ्गीकारात् , “ कथं सूर्यविश्रामभूः' इति ? एवमादिकं प्रयोगं अन्यायमेव मन्यन्ते ” इति वृत्तावुक्तत्वा- चायुक्तम् ॥ कुमारी चासौ श्रमणा च कुमारश्रमणा-'कुमारश्रमणादिभिः' इति कर्मधारयः । श्रमणाशब्देन कुमारशब्दस्य सामानाधिकर- ण्याभावत् लिङ्गविशिष्टपरिभाषया कुमारीशब्दस्य समासे 'पुंव- कर्मधारय ' इति पुंवद्भावः । अत एव निर्देशालयः, युज्वा ॥ भ्रम अनवस्थाने ॥९७॥ भ्राम्यतीत्यादि । वा भ्राश' इति श्यनो विकल्पनात् यदा शप् तदा भ्रमतीत्यादि । शेषं भौवादिकवत् । 'श- मामष्टानाम् ' इति श्यनि दीर्घः, ल्युङचन विशेषः ॥ भ्रमी - शमादित्वादिनुण । अत्रात्रेयः – अभिधानवशातू अकर्मकादेव अयमिप्यते । तेन भ्रमिता वनमिति तृन्नेवेति । एवं चायं सकर्मकोकर्मकश्चेत्यनेनासूचि ॥ क्षमू सहने ॥९॥ क्षाम्यति । चक्षाम चक्षमतुः चक्षमिथ चक्षन्थ चक्ष- मिव चक्षण्व म्वोच' इति नत्वे णत्वम् ।। prepared ·-- a aroj ३२० धातुवृत्ती [क्षमू. क्षमिता, क्षन्ता । क्षमिष्यति, संस्यति । क्षाम्यतु । अ- क्षाम्यत् । क्षाम्येत् , क्षम्यात् । अक्षमत् ॥ चिक्षमिषति चिक्षसति । चंक्षम्यते । चंक्षन्ति । क्षमयति । अचिक्षमत् ॥ क्षमी॥ - क्षान्तः, क्षान्तिः - क्षन्त्वा, क्षमित्वा - उदित्वादिविकल्पो वलादौ ॥ यस्य विभाषा' 'तितुत्र' इति वे- पिणषेधः ॥ क्षमेति पितो भौवादिकस्य । अमुमपि केचित् षितं पठन्ति, तदसत् । तथा च स्वामी केचिदत्रापि क्षमूषि- ति पितं पठन्ति, तदसत् । क्षमू सहन इति सभ्या: ' इति । वर्धमानोपि- क्षमेर्दैवादिकस्याननुबन्धस्य क्षान्तिस्स्यादे- व, इति ॥ अषितः क्षाम्यतेः क्षान्तिः, क्षमूषः क्षमतेः क्षमा । दति दैव पुरुषकारयोरपि ॥ क्लमु ग्लानौ ॥९९॥ क्लाम्यति लामति । चक्लाम । लमिता इत्यादि- वा भ्राश' इत्यादिना श्यन्विकल्पः । शपि ‘ष्ठिवुलमु ' इत्येव श्यन्यपि दीर्धे सिद्धे शमादिपाठो धिनुणर्थः * ॥ फ stan , * क-धिनुणाद्यर्थः, ·। मदी.] दिवादिः ३२१ १ मदी हर्षे ॥१०॥ Master aapa , इत्यादिना इष्णुच ॥ माद्यतीत्यादि । धर्मात्प्रमाद्यति - ' जुगुप्साविरामप्रमादा- र्थानामुपसङ्ख्यानम् ' इति धर्मोपादानम् । मदयनि । मदी हर्षग्लेपनयोः' इति घटादिपाठान्मित्वम् । अन्यत्र मादयति ।। मादात्यनेन मन इति मदम् गदमद' इत्यनुपसर्गे यत् । 'कृत्यल्युटो बहुलम् । इति करणेपि भवति ॥ मदयतीति मदनः नन्दादित्वाण्णचन्ताल्लुचस्संज्ञायाम् ॥ इरा जलम् , तेन मादातीति इरम्मदः - 'उग्रम्पश्येरम्मद इति खशि श्यनभावो निपात्यते ॥ उन्मदिष्णुः अलङ्क उन्मादी - शमादित्वादिनुण ॥ मदोनुपसर्गे ' इत्यप् । 'व्यधजपोरनुपसर्गे' इत्य- त्रैव मदिग्रहणेपि कर्तव्ये पृथक्मूत्रारम्भात् उन्माद इति घनपीति न्यासः ॥ प्रमदः, सम्मदः प्रमदसम्मदौ हर्षे' इत्यस्निपात्यते ॥ मदित्वा, मत्तः, मत्तवान् -- ईदित्त्वादनिट्वम् । न ध्याख्या इत्यादिना नत्वनिषेधः॥ मदिरा इषिमदि। इत्यादिना किरचं । शमादयोष्टौ वृत्ताः ॥ मद: BARMER ७ ७ Human 41 ·३२२ धातुवृत्तौ [मदी. मन्दते मदति इति स्तुत्यादौ शपि । मद तृप्तियोग इति चुरादावाधृषीयः ॥ असु क्षेपणे ॥१०॥ ॥ . अस्यति । आस आसिथ । असिता । असिष्यति । अ- स्यतु । आस्यत् । अस्येत् अस्यात् । आस्थत् आस्थताम्- अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यः' इति कर्तरि लुङचङि 'अस्यते- स्थुक्' इति थुगागमः । पुषादित्वादङि सिद्धे, अस्यतिग्र- हणमात्मनेपदार्थम् । तच कर्मकर्तरि 'उपसर्गादस्यत्यूह्यो वचनम् ' इति शुद्धपि कर्तरि सोपसर्गत्वे पक्षे तडो वि. धानादस्ति ॥ निरस्यते । निरासे निरासिषे । निरसिता | निरसि- प्यते । निरस्यनाम् । निरास्यत । निरस्येत । निरसिषीष्ट । निरास्थत निरास्थेताम् -- 'अस्यति' इत्यङ् । इदमेव कर्म- कर्तर्यपि रूपम् । कर्मणि चिण्सिचावेव, निरासि निरासि- षाताम् ॥ फ असिसिषति । निरसिसिषते निरसिसिषति - पूर्ववत्स नः' इति वा तङ् । आसयति । असिसत् ॥ समस्यम्, संन्यस्यम्, * समस्या - ऋहलोय॑त् । 'संज्ञा- पूर्वको विधिरनित्यः' इति वृद्धचभाव इत्यात्रेयः ॥ प्रास्यन्त्येतमिति. प्रासः 'अकर्तरि च कारके, इति घञ् इति वृत्तौ । आत्रेयस्तु ' हलश्च ' इति करणे घत्र माह ॥ । *ख-अत्यस्यम, ·असु.] दिवादिः प्रासनम् - करणे ल्युट् ॥ द्वचहात्यासं गाः पयः पाययति, द्वघहमत्यासमिनि वा- अस्यतितृषोः क्रियान्तरे कालेषु' इति काले कर्मण्युपपदे क्रियान्तरे क्रियाया व्यवधायकेर्थे वर्तमानयोरस्यतितृषोः ण- मुल् । अध पाययित्वा द्वचहमत्यस्य पाययतीत्यर्थः । अत्य- सनक्रियया पानक्रिया व्यवधीयते । 'तृतीयाप्रभृतीनि ' इति समासविकल्पः ॥ असित्वा, अस्त्वा - उदित्वादिविकल्पः । अस्तः, अस्तवान् 'यस्य विभाषा इतीणिषेधः ॥ अस्तमनेनासितमनेन "सौनागाः कर्मणि निष्ठायां श- केरिटमिच्छन्ति विकल्पेन, अस्यनेर्भाव इति विभाषा भावादिकर्मणोः' इत्यत्र वृनौ ।। अस्तंगत्य - 'अस्तं च ' इति क्रियायोगे गतित्वात् अ- स्तंशब्दस्य समासः । अत एव निर्देशादस्तशब्दस्य मान्त- त्वमित्यात्रेयः । अव्युत्पन्नोव्ययमिति वृत्तिन्यासपदमार्यादौ ॥ ABRAND HD Maavan तरङ्गात्यस्तः - 'द्वितीयाश्रित' इति समासः ॥ असुरः - ' असेरुरन् ' इत्युरन् । प्रज्ञादित्वादासुरः ॥ सुङचस्यतेऋन्' इति सावुपपदे ऋन्, अन- न षट्सनादिभ्यः' इति 'ऋनेभ्यः' इति ङीपो स्वसा ONS डादि । निषेधः ॥ स्वसुरपत्यं स्वस्त्रीयः - ' स्वसुश्छः' इति छः ॥

·३२४ ढकि तु धातुवृत्तौ पितृष्वसुरपत्यं पैतृण्वस्त्रीयः, पैतृष्वसेय: - 'पितृष्वसुश्छ। 'ढकि लोपः, इत्यन्तलोपः । अत एवानुवादाड्डक् ॥ मातृष्वस्त्रीयः, मातृष्वसेय: –'मातृष्वसुश्च' इति छण् , ढ- कि लोपः । 'मातृपितृभ्यां स्वसा' इति षत्वम् । मातुस्स्वसा, मातुष्षसा - 'विभाषा स्वसृपत्योः' इति पक्षे अलुक् । मातुः पितुभ्यामन्यतरस्याम् ' इत्यलुकि षत्वविकल्पः स्व- सृसकारस्य विसर्जनीयस्य सत्वे टुत्वेन षत्वम् । एवं पितु- स्वसा, पितुप्फुसा इति ॥ असुः - ' शृस्व' इत्यादिना उप्रत्ययः । अत्र केचित् नेर्गद' इत्यादौ तन्त्रेणाकारप्रश्लेषेण अयमपि निर्दिष्ट इति । प्रण्यस्यतीत्यादौ णत्वमिच्छन्ति ॥ SEAS अस्तीति लुकि । असते असतीति शपि ॥ फ यसु प्रयत्ने ॥१०॥ यस्यति यसति । ययास येसतुः । यसिता । यसिष्यति यस्यतु यसतु । अयस्यत् अयसत् ॥ यस्येत्, यस्यात्, लिङौ । अयसत् । 'यसोनुपसर्गात् ' इति श्यनो विकल्पनात्तदभावे शपि । उपसृष्टात्तु प्रयस्य- तीति इयनेव । सम्पूर्वस्वेतु संयसश्च' इति विकल्पः, संयस्यति. संयसतीत्यादि ॥ ना यियसिषति । यायस्यते । यायस्ति || ·। । दिवादिः ३२५ आयासयति, आयासयते – 'अणावकर्मकाञ्चित्तवत्कर्तृकात् ' इति परस्मैपदस्य न पादमि' इत्यादिना निषेधः ॥ आयासी - सम्पृचादिना घिनुण् ॥ यस्त्वा, यसित्वा - उदित्वादिविकल्पः ॥ यस्तः, यस्तवान् ॥ जसु मोक्षणे ॥ १०३॥ जस्यतीत्यादि यस्यतिवत् ॥ अजस्रम् - 'नमिकम्पियजस इति नपुर्वाजसेरप्र- त्ययः । स्वभावादयं क्रियासातत्ये । 'जासिनिग्रहण, इति कर्मणि षष्ठीविधौ हिसार्थग्रहणात् अस्य बद्धान जासय- तीति द्वितीयैव ॥ ७ जसिरक्षणे, जसु हिंसायाम् , जसु ताडने, इति त्रयं चुरादौ ॥ तसु उपक्षये ॥१०४॥ दसु च ॥१०५॥ तस्यति । दस्यति । इत्यादि । दासितः । दस्तः 'वा दान्त ' इत्यादिना पक्षे णिलुगि- डभावश्च ॥

·Mari ३२६ धातुवृत्ती दसौ- ' स्फायितञ्चि, इत्यादिना रक् । पुष्पवदादेिवदयं नित्यं द्विवचनान्तः ॥. दाने दासति दासत इति शपि गतम् ॥ वसु स्तम्भे ॥ १०६॥ वस्यति । ववास ववसतुः - 'न शसददवादि' इत्येत्वा- भ्यासलोपनिषेधः । वसितेत्यादि । अयं दन्तोष्टचादि*रित्याने यादयः । तथैव दैवपुरुषकारयोः- , वस्यति स्तम्भने, वस्ते च्छादने वसतेर्वसेत् । इति अपरे बकारादिमाहुः । घसिश्च सान्तेषु वसिः प्रसारणी इत्यनिहारिकाव्याख्याने वृत्तौ प्रसारणीतिवचनात् वस आच्छा- दन इत्यस्य इड्भवतीति वस्तेरेव प्रत्युदाहरणात वृत्तिकृतोपि बशा दित्वमभिमतं प्रतीयते । एवं हि बस्तशब्दोपि सिद्धचति । शमादय एतदन्ता उदितः, क्षाम्यतिमाद्यती वर्जयित्वा व्युष विभागे ॥ १०७॥ रिद्धि अयं दाहे पूर्व पठितः, उदाहतश्च । इह तु विभागे अ- व्युषदित्यर्थः पाठः । केचिदमुमोष्टयादि दन्त्यान्तमिच्छन्ति ब्युसेति । अपरे त्वयकारं वुसेति ॥ * ख-अयंचोष्ठयादि. क-वसयेद्वसे दिति । [वसने वसेत् ..]

·दिवादिः प्लुष दाहे ॥१०८॥ प्लुष्यतीत्यादि । इहपाठः अप्लुषत् इत्यर्थः । पूर्वत्र पाठ- स्तु अप्लोषीत् इति सिजर्थः ॥ बिस प्रेरणे॥१०९॥ DHitya . स्ताच, ७ ओष्ठचादिः । बिस्यतीत्यादि । बिसं इगुपधलक्षणः कः॥ बिस्तः - बाहुलकादौणादिकस्तन् , अगुणत्वं च । तितुत्र इतीण्णिषेधः ॥ द्वाभ्या बिस्ताभ्यां क्रीता द्विबिस्ता, द्वैबिस्तिकी - 'बि- बहुपूर्वाच्च बक्तव्यम् ' इति द्वित्रिबहुपूर्वाद्विस्तान्ता- विगोः परस्याहस्यस्य टओ विभाषा लुक् । 'द्विगोः । इति. डीपः 'अपरिमाणविस्त' इति निषेधः। अत एव बिस्तेति निर्देशाद्वा निष्टायामनिट्नुस् । लुगभावे तु परिमाणान्तस्य ' इत्युत्तरपदवृद्धिः । 'टिट्टाणञ्' इत्यादिना ङीप् । एवं त्रिबहु- पूर्वादपि द्रष्टव्यम् ॥ कुस श्लेषणे ॥ ११ ॥ कुस्यतीत्यादि ॥ कुसितायी - ‘वृषाकप्यग्नि' इत्यादिना क्तप्रत्ययान्तत्वात् ङीबुदात्तः, ऐकारोन्तादेशः । दुर्गस्तालव्यान्तं पपाठ; कुश- शब्दस्य दर्शनात् । सतु भौवादिकादपि सिद्धः ॥

·धातुवृत्ती [बुस. बुस उत्सर्गे ॥१११॥ बुस्पतीत्यादि ॥ बुसं - इगुपधलक्षणः कः ॥ यस्मिन्काले बुसं खले वर्तते स कालः खलेवुसम् – 'तिष्ठ- द्रुप्रभृतीनि च' इत्यव्ययीभावसमासः । अयं प्रथामान्त एव, विभक्तयन्तरेण न सम्बध्यत इति वृत्तौ ॥ बुस्तम् - पूर्ववत्तनीडभावः, अर्धर्चादिषु पाठाद्वा निष्टाया- मनिलम् ॥ प मुस खण्डने ॥ ११२॥ मुस्यतीत्यादि । दन्त्यान्त इति सर्वे । आत्रेयस्तु कातन्त्रे 'मूर्धन्यान्तोयम् । तथा च 'राघवस्यामुषः कान्ताम् । , इतिः भट्टिकाव्ये प्रयोगश्चेति पाठान्तरमप्याह । मुसलमिनि अस्मा- देव औणादिकः कलप्रत्ययः इति वदतोः आत्रेयमैत्रेययोरन्ये- षामप्यमुं सान्तं पठतां भ्रमिमस्योरुचोपधायाः' इति म- सेर्मुसलव्युत्पत्तिः अनार्षेति मतम् ॥ मुसली - गृहगोधिका । गौरादिः ॥ मुसलेन वधमर्हति मुसल्यः - दण्डादित्वाद्यत् ॥ मुस्ता - बाहुलकादौणादिके ननि 'तितुत्र' इति इण्णि- B.. षेधः ॥

·उच.] दिवादिः ३२९ मुस्तकम् – संज्ञायां कन्, अर्धादिः ॥ मसी. परिमाणे ॥ ११३॥ 1 मस्यति । ममास मेसतुः । मसिता । मसिष्यति । मस्यतु । अमस्यत् । मस्येत् , मस्यात् । अमसत् ॥ मिमसिषति । मामस्यते । मामस्ति । मासयति । अमीमसत्। मस्तः, मस्तवान् – ईदित्वादनिट्टुम् ॥ मस्तकम् - संज्ञायां कन् ॥ मस्तु - 'सितनि' इति तुन् । 'तितुत्र ' इतीनिषेधः । अस्यादयो मसिपर्यन्ता दन्त्यान्ताः । अत्र क्वचित्*आद्यन्त व्यत्यासेन समीति पाठः ॥ लुट विलोडने ॥ ११४॥ लुट्यति । अलुटत् इत्यादि । भूवादिपाठात् अलोटीत् इति सिजप्यस्ति । प्रतिघाते तु दातादिपाठादङप्यस्ति, अलुटत् अलो टिष्ट इति ॥ लोट्यतीति कण्हादियगन्तः ॥ उच समवाये ॥११५॥ उच्यति । उवोच ऊचतुः उवोचिथ पिद्वचनेषु परत्वाद्गुणे, * ख-कण्वः. ख-पपाठ. 42 ·३३० धातुवृत्तौ [उच पश्चागिर्वचने 'अभ्यासस्यासवर्णे' इत्युवङ् । यद्यपि द्विवचने गुणस्य स्थानिवत्वम्, तथाप्युत्तरखण्डस्य 'वार्णादाङ्गं बलीयः । इति सवर्णदीर्घात्पूर्व गुणे अभ्यासस्योवङ् ॥ ओचिता । ओचिष्यति । उच्यतु । औच्यत् । उच्येत् , उ- च्यात लिङौ । मा भवानुचिचत् ॥ ओचिचिषति इत्यादावपि द्विर्वचनात्पूर्व गुणः । अत्र च ज्ञापकं 'रलो व्युपधात्' इत्यत्र हलादिग्रहणेन अजादेर्गु- णार्थः कित्त्वपर्युदासः । यदि च पूर्व द्विवचनं स्यात् अकि- त्वेप्यनुपधात्वात् गुणो न भविष्यतीति किं तेन ॥ ओचित्वा - 'नक्ता सेट् ' इत्यकित्त्वम् ॥ उचितः । औचित्यम् - ब्राह्मणादित्वात् प्यञ् ॥ औचिती- प्यान्तात् पित्त्वान्डीषि · हलस्तद्वितस्य' इति यलोपः॥ नियमेनोच्यतीति न्योकः शकुन्तः - इगुपधलक्षणः कः॥ नियमेनास्मिन् शकुन्ताः समवयन्तीति न्योको घनर्थे कः॥ ओक:- अच् * । 'ओकः' इति निपातनात्कुत्वम् , गुण- श्च॥ भोकः, ओकसी- गृहम् । असुनि बाहुलकात्कुत्वम् ॥ उल्बम् - ' उल्बादयश्च' इति बप्रत्ययः । चकारस्य च ल- कारो गुणाभावश्च निपात्यते ॥ * क-[अच् इतिनास्ति. प न रिद्धि ·दिवादिः भृशु भ्रंशु अधः पतने ॥ ११६-११७॥ । भृश्यति । बमर्श बभृशतुः बभृशुः बशिथ बभृश बभृ- शिव । शिता । भशिष्यति । भृश्यतु । अभृश्यत् । भृश्येत् , भृश्यात् । अभृशत् ॥ बिशिषति । बरीभृश्यते । बरीष्टि । इत्यादि । मर्शयति । अबीभृशत् , अबभर्शत – उद्वा ॥ भृशम् - इगुपधलक्षणः कः ॥ अभृशो भृशो भवति भृशायते – 'भृशादिभ्यो भुवि ' इति क्यङ्॥ भार्यम् , भ्रशिमा- दृढादित्वात् प्यत्रिमनिचौ ॥ भ्रशिष्ठः, भ्रीियान् - ' र ऋतो हलादेः' इतीष्ठेमेयस्सु ऋ- कारस्य रशब्दः॥ भ्रशयति – ' णाविष्टवत् ' इति रत्वम् ॥ भर्शित्वा, भृष्ट्वा - उदित्वादिविकल्पः ॥ भृष्टः, भृष्टवान्, भ्रश्यति - 'अनिदिताम् ' इति नलोपः। बभ्रंश बभ्रंशतः बभ्रंशिथ बभ्रंशिव ॥ भ्रंशिता । भ्रंशिप्यति । भ्रश्यतु । अभ्रश्यत् । भ्रश्येत्, भ्रश्यात् । अभ्रशतू ॥ विभ्रंशिषति । बाभ्रश्यते । येपि भ्रंशि भूवादावपि ताल- व्योष्मान्तं पठित्वा, नीक्सूत्रेपि तथा पठन्ति, तेपि ध्वंसत्यादि- ·३३२ धातुवृत्ती साहचर्यागौवादिकस्यैव नीकं कुर्वन्ति, न त्वस्य । येषां तु भूवादी नीकसूत्रे च दन्त्यान्तपाठः, तेषामप्यस्य नीको नैव प्रसङ्गः॥ बाभ्रष्टि । भ्रंशयति ॥ भ्रंशित्वा, भ्रष्ट्वा, भ्रष्टः - ब्रश्चादिना पत्वेऽनिट्वे, सर्वत्र कृित्यनुनासिकलोपः॥ वृश वरणे ॥ ११८॥ वृश्यतीत्यादि भृश्यतिवत् । अनुदित्वं विशेषः ॥ वृशिष्टः, वृशीयान् ॥ वृशयतीत्यत्र ‘र ऋतः । इति रत्वं न भवति । पृथु मृदुं भृशं चैव कृशं च दृढमेव च । परिपूर्व बृढं चैव षडेतान् रविधौस्मरेत् ॥ इति परिगणनात् ॥ कृश तनूकरणे ॥ ११९॥ कृश्यतीत्यादि भृशिवत् । अस्याप्यनुदित्त्वं विशेषः ॥ कशः - ‘अनुपसर्गात्कुलक्षीवकृशोलाघाः' इति निष्ठायां निपातितः । सोपसर्गत्वे तु प्रकशितः परिकशितः -प्रादिसमा- न रिद्धि । ऋशिमा । क्रशिष्टः । ऋशीयान् । क्रशयति - भूशिवत् रत्वं इमनिच्च ॥

·कगित्वा, कर्णित्वा - 'मृधिषिोः काश्यपस्या ' हानि वा कित्वम् ॥ रुशानुः -- ऋतन्यजि । इत्यादिनानक । जि तृष पिपासायाम् ॥ १२० ॥ ননীতি तपित्वा, तपित्वा - तृविधि । इत्यादिना वा कित्यम् । तृष्णाक - स्वपितृपोर्ननिडर ? इति नजिङ ॥ इचहतई गाः पाययति द्वहं समिति वा । अव पाययित्वा, इयत्यतिक्रम्य पाययतीत्यर्थः 'अस्यतितृयोः । इति णमुल । गतीयागमतीति । इनि समालविकल्पः ॥ सूद, तृष्णा तृषिशुषिरसिभ्यः किन् ' इनि नप्रत्ययः । त्रिव वत्थाने सार्थम् सूक्तिमस्य सजानं तषितः - अर्श आदिः । तुष्टौ ॥ १२ ॥ सृप्यतीत्यादि । श्यनौवर्जयित्वा भौवादिकवन् । अयं उनि दिति नन्दीनि स्वामी । तद्वृत्त्यादिविरोधादुपेक्ष्यम् अदा देवतासु' इत्यत्र 'हषु आळीक इत्ययं निष्ठामामालित प मुखाचित्ययं सेद, धनयोरुभयोरिदं ग्रहणमित्युभयत्र विभावे- यम्' इति । अत्रैव म्यासे “हषु अळीक इत्ययमनिडिनि ! : 3- RAN ·३३४ धातुवृत्तौ [हृष. दितोवा' इति क्ताप्रत्यय इड्विकल्पविधानात् 'यस्य विभाषा , इति निष्ठायामनिट् , हष तुष्टावित्ययं सेट् ” इति । वर्धमानोप्ये- साहचर । भूवादी वमाह ॥ रुष रोषे ॥ १२२॥ कृित्य देवदत्ताय सष्यति -- 'क्रुधदुह' इति कोपविषयस्सप्रदानम् ॥ सरोष सरोषिथ रुरुषिव ।। रोष्टा, रोषिता । रोषिष्यति । रुप्यतु । अरुप्यत् । रुप्येत् रुष्यात् । अरुषत् ॥ समषिषति । रुरोषिषति ॥ रुषित्वा रोषित्वा रु रुवा 'रलो व्युपधात् ' इति सेटः क्ता- सनोः कित्वविकल्पः । 'तीषसह ' इति तादाविविकल्पः ॥ । इति रुषितः, रुष्टः ‘रुप्यमत्वर । * इति निष्टायामिविकल्पः ! भावादिकर्मणोनिष्ठायास्सेटः उदुपधात् , इति किवविकल्पो भौवादिकानामेवेति प्रागेवोक्तत्वादस्य न भवति ॥ नि इह केचित् रिष हिंसायां चेति पठन्ति । नरिष्यति न व्यथते' इत्यादयश्च प्रयोगा दृश्यन्ते । आत्रेयमैत्रेयादयस्तुं न पेटुः ॥ डिप क्षेपे॥१२३॥ डिप्यति । डिडेप डिडेपिथ डिडिपिव । डेपिता । डेपिष्यति। डिप्यतु । अडिप्यत् । डिप्येत् डिप्यात् । अडिपत् ॥ । ।

·top युग दिवादिः SHREE - NEE । डिपिषति । डिडिपिषति ॥ डिपित्वा, डेपित्वा ॥ डेडिम्यते । रेडेप्ति । उपयनि | अडीडिपन् । अयं तुदादौ । चुरादौ नु सङ्गाने च । इह क्वचित् धूप समुच्छाये' इति पदचने, तदनापम् । 'स्त्यः प्रसारणमुच्च ' इति स्त्यायतेः पप्रत्यये यकारस्य उकारे, सम्प्रसारो दीर्घ, नपशब्द- व्युत्पातनात् । अत एवात्रेयमैयादयोपि न पनि । कुप क्रोधे ॥ १२४॥ कुप्यतीत्यादि मप्यनिवत् । सर्वत्र नित्यः । देवदन्ताय कुयनि - 'क्रुधदुह ' इति कोपविषयस्य सम्प्रदानत्वम् ।। कुन अरण्यम् --- । अनेन्द्र इत्यादौ निपातितः * ॥ अय भाषार्थश्रुरादौ ॥ गुप व्याकुलत्वे ।। १२५॥ अप्यतीत्यादि। इन जगप्सन दनि शपि । मोपचनीति चुरा ।। युर रु.५ ला किमोहन ३९६-१२८ पुष्यति । रुप्यति । यति । अविटारिया नौकारिक लेपिना साहचर्यातीक्षादिकस्य लुटेदन इत्यस्यैव प्रयास MANOR ·३३६ धातुवृत्ती लुभ गाभर्थे। १२९॥ गाभीमाकाका । लुभ्यति । लुलोभ लुलोभिथ । लोभिता, लोब्धा । लोभिष्यति । लुभ्यतु । अनुभ्यत् । लुभ्येत् , लुभ्यात् । दितोव । साहच अलुभत्॥ वमा भूवाद प्रसङ्ग । कृित्य के लुलुभिषति । लुलोभिषति । लोलुभ्यते । लुलोब्धि ॥ लोभयति । अलूलुभत् ॥ लुभित्वा, लोभित्वा, लुब्ध्वा । सुब्धः तादो तीसह इतीविकल्पः । सेटो: लासनो: 'रलोयुपधात् ' इति कित्त्वनि- कल्पः। यस्य विभाषा' इति निष्टायां ने । 'लुभो विमोहने इति तानिष्टयोनित्यं सेट विमोहनार्थस्य तौदादिकस्यैव ।। भूवादेरवृत्तत्तत्वालोभत इति भवतीत्यात्रेयः ॥ शुभ सञ्चलने ॥३०॥ क्षुभ्यति । चुक्षोभ । क्षोभितेत्यादि । श्यन्भाविभकाराना- नुरोधादस्येह पाठः । अङ्गु बुतादित्वादपि सिद्धः । न चाक्षी दिति सिन्निवृत्यर्थं उपपद्यते ; यादिकेनावश्यं तस्य रूपस्या भावित्वात् ॥ णा तुभ हिंसायाम् ॥ १३१-१३२॥ नभ्यति, प्रणभ्यति । ननाभ मेमतुः नेभिथ नेभिव । नमिता ॥ तुभ्यति । तुतोभ । अनयोरपीह पाठः शुभेरिव । इमावपि द्युतादौ क्रयादौ च पठचेते ॥ areer .

·मिदा.] क्लिदू आद्रीभावे ॥ १३३ ॥ । विद्याति । चिकेद चिल्लदिथ चिकेत्थ चितिदिव चिहि ॥ वेदिता, क्लेत्ता । दिव्याने केलेत्स्यति । विद्यतु । अविद्यत् विद्युत्, क्लिद्यात् । अविदत् ।। चिक्लिनिषति । चिकित्सति ।। केदित्वा, विदित्वा । किन्नः ॥ चेविद्यते । चेवेत्ति । केदयति । अचिक्किदत् ।। चिकिदम् – इगुपधलक्षणे के, ‘कृत्रादीनां के द्वे भवतः इति के द्वित्वम् ॥ केदा लेदानी - 'केदौषधिशशारयोः' इति निघण्टुः अनुक्षन्' इति कनिनि निपात्यत इति भूवादावुक्तम् । उदि- त्यावदादारिडिकल्पः ॥ । मिदा स्नेहने ॥१३॥ मिमैद मेदिय । मेदिना | मेवियनि । मेदानु अमेवात येतोन् , विहान मिदेर्गुणः ' दति अनिक लिमिटेपनि, मितिपनि । * सिन्धः DNAHAYRANAgrwage ·विभाषा भा- Meanwa दितोवा इति नि M । केत धातुवृत्तौ [मिदा. मिन्नमस्य, मेदितमस्य, प्रमिन्नः, प्रमेदितः वादिकर्मणोः' इतीदिकल्पे 'निष्टाशोङ्' इत्यादिना सेटो निष्टाया: कित्त्वनिषेधः । (तादिपाठादेव अमिदत्, अमेदिष्टे- ति सिद्धे पुषादिपाठोऽमेदीदिति निवृत्त्यर्थः । एवं तर्हि द्युतादौ पाठे प्रयोजनं चिन्त्यम् । अनेनामिददिति भविष्यति । युतादे- रन्यत्रात्मनेपदिषु पाठादमेदिष्टेति च । 'निष्ठाशीङ्' इत्यत्र च हरदत्त:- नि विदा* स्नेहनमोचनयोः' इति देवादिकस्य ग्रहणम् , न तु नि प्विदा* अव्यक्ते शब्दे ' इति भौवादिकस्य, मिदिना साहचर्यात् 2 इति । एवं वदतोस्य मिदेर्भूवादौ पाठो नास्तीति प्रतीयते । धातुपाठव्याख्यानेषूभयत्राविगीतं पउयते ॥ जि विदा स्नेहनमोचनयोः ॥ १३५ ॥ विद्यति । चिक्ष्वेद । क्ष्वेदितेत्यादि मिदिवत् ॥ क्ष्वेदतीत्यव्यक्तशब्दे शपि॥ ऋधु वृद्धौ ॥ १३६॥ ऋध्यति । आनर्घ आनृधतुः आनधिय आनृधिन ... 'श्रत आदेः' इत्यभ्यासादेर्दीर्घः । तस्मान्नुविडल: ' इति नुडागमः । किद्वचनेषु गुणाभावेपि. ऋकारस्थरभुत्याश्रयणेन द्विहरूत्वम् । भर्धिता | अधिपति । ऋभ्यतु । आयत् । ऋध्येन , - ध्यात् । मा भवानृधत् ॥ - इति *ख-णि विदा. Kee གི་ ཕྱི་ ·। गृधु. दिवादिः अ- अदिधिषति ईसति सनीवन्त , इतोड़िकल्पः । तत्रेटि गुणेनादित्वान् नन्द्राः इति रेकर्जितस्य द्वितीयस्यैकाचो द्विवचनम् । अनिटि तु, आज्ञधाम् ' इतीत्वे, रपरत्वे, त्र लोपः' इत्यभ्यासलोपः । 'खरि च ' इति चर्व धकारस्य ।। अर्धयति । आर्दिधत् । णिलोपस्य स्थानिवत्वादिशब्दस्य द्विवचनम् ॥ ऋद्धा, अधित्वा-उदित्वादिविकल्पः । न क्ता सेट ' इत्य- कित्वम् ॥ ऋद्धः । ऋथ्यम् ऋदुपधात्' इति क्यपू॥ अयं स्वादौ च ॥ । । । गृधु अभिकाङ्लायाम् ॥ १३७॥ 'गृध्यति । जगध जगृधतुः जगधिथ जगृधिव । गधिता। गधिप्यति जितु । अगृध्यत् । गृध्येत् , गृध्यात् । अगृधत् ॥ *निधिषति । जरीगध्यते । जर्ग/त्यादि ॥ माणवर्क गर्धयते वञ्चयतीत्यर्थः गृधिवंञ्चचोः प्रलम्भने' इत्यकत्रभिप्रायपि तक। अन्यत्र श्वानं गर्धयति गर्धयत गमस्थोत्पादयतीत्यर्थः ।। गृधुः - 'असिगृधि' इति क्रुः । गर्धनः जुचकम्य' इति युच् ॥ गांधत्वा, गृड्डा -डॉदत्वादिड्विकल्पः ॥ Vastutiman २.

·३४० धातुवृत्ती गृद्धः गृधः - 'सुसूधागृधिभ्यः कन्' इति कन वृत्॥ दितोवा इति वमाह दिवादयः पुषादयश्च वृत्ता इत्यावेयमैत्रेयादयः। अन्ये नु-- पादेस्समाप्तचर्थं वृत्करणम् । दिवादयस्त्वपरिसमाप्ता इत्यात तेन क्षीयते मृग्यत्त इत्यादिसिद्धिरिति ॥ रामादय उदात्ता उदात्तेतः ॥ इति पूर्वदक्षिणपश्चिमसमुद्राधीश्वरकम्पराजसुत- सङ्गमराजमहामन्त्रिणा मायणसुतेन मा- धवसहोदरेण सायणायेण विरचितायां माधवीयायां धनुवृत्तौ दिवादय- स्सम्पूर्णाः. FO इति म NAGAR SHARE TAMITRAAT ENTRASENA SA NET RECE REE R नि -- PRASTRAM REER S A Fama ---- SATNA --- HASE RAYA ·20 शुद्धाशुद्धपत्रिका. पलो. अशुद्धम्. Awesomewhine AMOHINIANS २ १० क्रयादि क्रादि १९-२० अधसत् अधसतां अघसत् अधमतां अघसन् अघसन अधसः अधसतं अवसः अधसतं अघसत अवसत अघस अधसाव अघस अघसाव १५ तस्तिन तस्मिन् ऋयादि कादि १० जत्रान्त ६ ब्रह्म २४ दण्डेनोप ब्रह्म १० दण्डाप ६ कुम्वा ८ लिह्यत ३. चचिक्षिचे जनानां ३७ लियत् चचक्षिध्वे जना अंग्रेयः आनेवः १८ त्या ·पृष्ठे प अशुद्धमू. a आयुर्वेदिकः दितोवा तद्धितार्थ इत्यस्य इति वि १६० १० आयुर्वेदिकः १३ तद्धितार्थमित्यस्य २० किडित्यजादौ जागरूकः ११ दरिद्रियात् १७ शिष्ठिः वमाह कित्यजादौ जागुरूकः दरिद्यात् शिष्टिः १७७ १ श २ १ झलू १९२ 'तृन्विधा ६ तृन्विधौ ‘वृ १ डिभि ८ भित्रः १२ सिचि अिभि भियः १९५ सिचिच इति समारन्त १३ २२६ १८ समारं २३२ २ अधिदैविक ५ वीड्यत् सिचि अनिट्व २५८ ५ डुमिडिति २६२ १२ इङ आधिदैविकम् . व्रीज्येत् सिचिच सुनिश्चित अनिट्वं डुमिजिति ईङ् नि ·पौ. अशुद्धम् शुद्धम्. KayaNI २७७ ९ वृत्रम् २७९ २८९ २९२ ६ मर्मष्टि १७ चिण वृत्यम् मर्मष्टि चिण व्याघ्र विध्यात् अपुषत् ४ २९९ व्याघ्न १८ विध्यात ११. अपुपुषत् १३ अपुक्षत १७ शिशक्षति शिशक्षते १८ रथादि ३०३ ३०६ अपुक्षन्त शिक्षति शिक्षते रधादि रथ एतद्धातुवृत्तौ सर्वत्र धकार एव ज्ञेयः २० ररन्थ रेड इत्यनि १५ इत्यस्नि PARTMADAAD