·પ્રાપ્તિસ્થાનો •
૧ પાર્શ્વનાથ પુસ્તક ભંડાર
તળાટી રોડ, પાલીતાણા
૨ સોમચંદ ડી શાહ
જીવનનિવાસ સામે, પાલીતાણું
૩ સેવન્તીલાલ વી. જેને
૨૦, મહાજન ગલી, ઝવેરી બજાર, મુંબઈ-૨
8 પાર્શ્વ પ્રકાશન
નિશાપોળ, રીલીફરેડ-અમદાવાદ-૧
આવૃત્તિ પહેલી – સંવત ૨૦૩૮
કિંમત : રૂા. ૬-૦૦
ગૌતમ આર્ટ પ્રિન્ટર્સ
બ્લાવર (રાજસ્થાન)

·કાંઈક ઉપયોગી
કલિકાલ સર્વજ્ઞ પૂ. આચાર્ય ભગવંત શ્રી હેમચંદ્ર
સૂરીશ્વરજી મ. ખરેખર પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્યના
ચમકતા સીતારા સમા, પ્રકાંડ વિદ્વાન, દિગ્ગજ પંડિત અને
શબ્દ શાસ્ત્રના સમર્થ સર્જક હતા. ગૂર્જર નરેશ્વર શ્રી
સિદ્ધરાજ જયસિંહની પ્રાર્થનાથી જૈન શાસનના તિધર
આ મહાપુરૂષે “ શ્રી સિદ્ધહેમ શબ્દાનુશાસન નામનાં
વ્યાકરણ ગ્રંથની મૌલિક રચના કરીને, ભારતીય પ્રાચીન
સાહિત્ય સૃષ્ટિમાં અદ્ભુત ચમત્કાર સજર્યો હતે.
તે “શબ્દાનુશાસનના આઠ અધ્યાય દ્વારા તેઓશ્રીએ
સમસ્ત પ્રાચ્ય ભાષાઓનું તલસ્પર્શી અને અગાધ જ્ઞાન દર્શાવેલ
છે. જે શબ્દ શાસ્ત્રના જ્ઞાન માટે, એના જેવું અન્ય કઈ
સમર્થ શાસ્ત્ર નથી, એમ જરૂર કહી શકાય. સાત અધ્યાયમાં
પૂજ્યપાદશીએ સંસ્કૃત ભાષાનું જ્ઞાન, સાંગોપાંગ ને સર્વા ગ
સમૃદ્ધ દર્શાવ્યું છે, એમ અવશ્ય કહી શકાય.
છેલ્લે
આઠમ
અધ્યાય કે જેની રચના દ્વારા
પૂજ્યપાશ્રીએ-પ્રાકૃત-અપભ્રંશ, પૈશાચી, શૌરસેની, માગધી
આદિ ભાષાઓનું મર્મસ્પશી જ્ઞાન આપ્યું છે, તેના અભ્યાસી
ભાષા પ્રેમી સ્વાધ્યાય શીલ વાચકને નવનીત રૂપ આ અધ્યાય
ખૂબ જ ઉપકારક ને બેધક છે.”
તે
ܝܢ
F

·પ્રસ્તુત પ્રકાશનમાં પ્રાકૃત ભાષાના અભ્યાસકને ઉપયોગી
સાહિત્ય સુંદર શૈલીમાં સોજિત-સંકલિત થયેલ છે.
પ્રાકૃત વ્યાકરણના વૃત્તિ ગ્રંથમાં આવેલા ગદ્ય-પદ્ય ઉદાહરણ
સંસ્કૃત છાયા સહિત અત્રે સંકલિત-સંગ્રહીત થયેલ છે.
આઠમા અધ્યાયના ચારે પાદેના, અન્યાન્ય ગ્રંથમાંથી
ઉદ્દધૃત, ગદ્ય પદ્ય ઉદાહરણોને અત્રે સંકલિત સંગ્રહ
અભ્યાસક આત્માઓની ભાષા જ્ઞાનની ભૂખને પૂર્ણ રીતે
સંતોષી શકે, તેવું સમર્થ છે.
બીજા વિભાગમાં પ્રાચીન મહા પુરૂષ રચિત દેધક
વૃત્તિ જેમાં અપભ્રંશ વ્યાકરણમાં આવતાં ઉદાહરણ રૂપ
દેહાઓ પર સુંદર સરલ તથા સુસ્પષ્ટ માર્ગદર્શન મળી શકે
તેવી સરળ ટીકા છે. જે અપભ્રંશ ભાષાના અભ્યાસશીલ વાચક
વર્ગને ઘણી ઘણી રીતે વિશિષ્ટપણે બેધક તથા ઉપકારક છે.
જે માટે વૃત્તિકાર મહાપુરુષની અભ્યાસક વર્ગની જ્ઞાન ભૂખને
સંતોષવા માટેની કાળજી તથા ચીવટ ખૂબ જ પ્રશંસનીય છે.
ત્રીજા વિભાગમાં સંક્ષિપ્ત “પ્રાકૃત રૂપમાલા” સંકલિત
થયેલ છે જે પ્રાકૃત ભાષાના અભ્યાસક આત્માઓને માટે
સારી રીતે સહાયક બની શકે તેમ છે.
ઉપરોક્ત ત્રણેય વિભાગેથી સમૃદ્ધ બોધક વૃત્તિ
નામનો આ ગ્રંથ જેનું સંપાદન શ્રેતના અભ્યાસી અને
શ્રત પ્રચારમાં પિતાના તન-મનને સમર્પિત કરીને અપૂર્વ
ઉત્સાહ ધરાવનાર વિદ્વાન મુનિપ્રવર શ્રી વજનવિજયજી

·મહારાજશ્રીના નિષ્ઠા પૂર્વકના પ્રયત્ન તથા લાગણીનું
અપ્રતીમ પ્રતીક છે.
પ્રાકૃત વ્યાકરણનું સર્વાગ સુંદર સંપાદન–સંકલન
કરીને, તેમણે તે ગ્રંથ પ્રકાશિત થાય, તે માટે પ્રશંસનીય
પરિશ્રમ કરીને, પ્રાચીન ભારતીય ભાષાના સાહિત્ય પ્રચાર
માટે, જે અપ્રતીમ નજરાણું અભ્યાસી વર્ગના કરકમલમાં
ભેટ ધરેલ છે, તે તેમની સાહિત્ય સેવા ખરેખર ધન્યવાદને
પાત્ર બને છે સાથે દેધક વૃત્તિ સહિત આ વિભાગો પ્રાકૃત
આદિ ભાષાના જ્ઞાનને સંપાદન કરનારા સ્વાધ્યાયશીલ વર્ગને
માટે, સંકલિત–સંજિત કરીને અત્રે મૂકેલ છે તે માટે તે
ભાષાના અભ્ય સી આત્માઓ તેમને અવશ્ય યાદ કરશે જ.
આચાર્યશ્રી વિજય કનેકચંદ્રસૂરી,
વિદ્યાશાળા-અમદાવાદ
ચે. વદ-૧૦ ૨૦૩૮

·સંપાદકીય
-
પ્રાકૃત ભાષા ભણવા માટે સરળતા થાય તે હેતુથી
વિ.સં. ૨૦૩૬નાં પાટણ ચાતુમાસ દરમ્યાન વિચાર ઉત્પન્ન થયે
કે, પૂ. કલિકાલ સર્વજ્ઞ શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યજીનું પ્રાકૃત વ્યાકરણ,
જે હાલ ઉપલબ્ધ નથી તેને પ્રગટ કરવું.
પરમ વાત્સલ્યનિધિ સ્વ. પ. પૂ. મ. શ્રી ભદ્રંકર
વિજયજી ગણીવરશ્રીના શિષ્ય રત્ન પ. પૂ. પં શ્રી પ્રદ્યોતન
વિજયજી ગણિવરશ્રી (વર્તમાન પૂ. આ. ભ. શ્રી પ્રદ્યતન
સૂ. મ.)ને મારી ભાવના દર્શાવી. તેઓશ્રીએ મને આ કાર્યમાં
આશીર્વાદ આપ્યા અને આ કાર્યને શુભ પ્રારંભ થયે. વિ.સં
૨૦૩૭ નું ચાતુર્માસ પ. પૂ વિદ્વદ્રય મુનિરાજ શ્રી અંબૂ
વિજ્યજી મ. શ્રીની સાથે થયું. તેઓશ્રી મને પ્રેરણા કરી કે –
પ્રાકૃત વ્યાકરણ સાથે તેમાં ઉપયોગી બીજા વિષયે પણ
પરિશિષ્ટ રૂપે મુકાય, તે વધુ ઉપયોગી થશે. આથી તેઓશ્રીની
સૂચના મુજબ પ્રાકૃત વ્યાકરણ સાથે શબ્દ સૂચિ, ઉદાહરણની
અકારાદિ સૂચિ, સંસ્કૃત છાયા
તથા શકય મૂળ સ્થાને
સાથે ઉદાહરણે તથા અપભ્રંશ ભાષાનાં વ્યાકરણમાં આવતા.
દેહાની પ્રાચીન વૃત્તિ તથા સંક્ષિપ્ત રૂપાવલિ સહિત લગભગ
૬૦૦ પેઈજનું પુસ્તક તૈયાર કર્યું તેમાંથી પૂસાધુ
સાધ્વીજી મ. ને ઉપયેગી બને તે હેતુથી આ અલગ.
પુસ્તક તૈયાર કરેલ છે.

·૩ -- ૩ ૧ ઉદાહરણોની સૂચિ તૈયાર કરવામાં પ. પૂ. મુનિરાજ શ્રી જંબૂવિજયજી મ. શ્રીએ પિતાનાં અમૂલય સમયને ભેગ આપીને ઘણી રીતે મને સહાય કરી છે. દોધક વૃત્તિની એક આવૃત્તિ પાટણનાં એક સુશ્રાવક તરફથી વર્ષો પહેલાં છપાયેલ તેના આધારે તયાર કરી છે. રૂપ માલા પ. પૂ. આ મ શ્રી ચન્દ્રદયસૂરીશ્વરજી મ ની “સ ક્ષિપ્ત પ્રાકૃત રૂપ માલા”નાં આધારે તેઓશ્રીની સંમતિ પૂર્વક તૈયાર કરી છે પરમ હિત વત્સલ પરમ કૃપાળુ અરિહંત ભગવતે તથા ૨ પૂ. પ્રવચન પ્રભાવક આ. ભ. શ્રી રામચંદ્રસૂરિશ્વરજી મ, પ. પૂ. સ્વ. પંન્યાસજી મ. શ્રી. ભદ્રકર વિજયજી ગણિવર શ્રી. પ. પૂ. આ. સ. શ્રી પ્રદ્યતન સૂ મ. શ્રી. તથા પ. પૂ. આ. ભ. શ્રી કુંદકુંદ સૂમ, આદિની અપૂર્વ કૃપા જ આ કાર્યમાં મુખ્ય અવલંબન રૂપ બનેલ છે ન આ સિવાય આ કાર્યમા; મુનિ શ્રી રત્નસેન વિજયજી, પં. શ્રી શિવલાલભાઈ (પાટણ) પં, શ્રી. રતિલાલભાઈ (અમદાવાદ) આદિ એ પણ, મને આ કાર્યમાં સહાય કરી છે. પ્રાતે આવા કાર્યોમાં મારે પ્રથમ પ્રયાસ હોવાથી ઘણી ક્ષતિઓ થવા સંભવ છે. તે ક્ષતિઓ સજ્જન પુરુષે મને બતાવે તેવી આશા સાથે ભવિષ્યમાં આવા કાર્યો કરી શકું એવી દેવ અને ગુરૂને પ્રાર્થના કરીને વિરમું છું. મુનિ વજન વિજય છે.

·અનુક્રમણિકા
--
36
સંસ્કૃત છાયા સહિત ઉદાહરણ સૂચિ
દેધક વૃત્તિ.
સંક્ષિપ્ત પ્રાકૃત શબ્દ રૂપાવલિ.
સંક્ષિપ્ત પ્રાકૃત ધાતુ રૂપમાલા
87
135
*
સમપણું
પ.પૂ. પરમ વાત્સલ્ય નિધિ પં.શ્રી ભદ્રંકર વિજયજી
ગણીવર કે – જેઓએ મને આ સંયમ રત્ન આપ્યું-ગ્રહણ
શિક્ષા આસેવન શિક્ષા દ્વારા મને ચમમાં સ્થિર કરીને
આગળ વધાર્યો તે મારા પરમ ગુરૂદેવને
તથા
૫ પૂ. આ. ભ. શ્રી કુંદકુંદરસૂરીજી મ. કે જેઓ
હું સંયમમાં સર્વ રીતે કેમ આગળ વધુ એની સતત હિત.
- ચિંતા કરી રહ્યા છે એવા મારા ગુરુદેવને
3
૧
તથા
*
પ. પૂ. મુનિરાજ શ્રી મહાન વિજયજી મ કે
જેઓએ મને સંયમ ખૂબ જ ઉલ્લાસથી અપાવ્યું તે મારા
પિતા ગુરુદેવને
- સાદર સમર્પણ કરીને કિચિ ત્રણ મુક્તિને ભાવ
અનુભવું છું.
વજયસેન વિજય
-

·Y
--
S
ને
.
પ. પુ. અધ્યાત્મમૂર્તિ સૂક્ષ્મતત્ત્વચિંતક
પંન્યાસ શ્રી ભદ્રકર વિજયજી ગણીવર

·No text on this page.

·प्राकृत व्याकरणवृत्तौ ग्रन्थान्तरेभ्य उद्धृतानां संस्कृतच्छायया सहितानां गद्यपद्यात्मकानाम् सूचिः उदाहरणानां 卐 - अत्रेदमवधेयम्-आचार्यश्रीहेमचन्द्रसूरिपादैः प्राकृत-व्याकरण- वृत्तौ ग्रन्थान्तरेभ्य उद्धृत्य बहूनि गद्यपद्यात्मकानि उदाहरणानि प्रति-उदाहरणानि प्रदर्शितानि । तानि अत्र पादक्रमेण सूत्रक्रमेण च निर्दिष्टानि । तेषां संस्कृतच्छाया ( ') एतादृश- कोष्ठकान्तरस्माभिनिदिष्टा। तेषां मूलस्थानानि अपि यानि यानि अस्माभिर्गवेषयित्वा लब्धानि तानि तत्र तत्र निर्दिष्टानि । यत्र उदाहृतपाठा. अपूर्णाः तत्र ग्रन्थान्तरादिसाहाय्नेन अपूर्णाः पाठाः [ ] एतादृशकोष्ठकान्तरवशिष्टं पाठं निवेश्या- स्माभिः परिपूरिता.। उदाहृत वाक्यादिषु यावानंश उदाहरण- प्रति-उदाहरणरुपः स तत्र तत्र स्थूलाक्षनिर्दिष्टः। चतुर्थे पादे ४३० तमसूत्रतो यानि अपभ्रंशभाषात्मकानि दोधकरूपाणि उदाहरणानि आचार्यश्रीहेमचन्द्रसूरिपादैनिर्दिष्टानि तत्र अस्माभिः संस्कृतच्छाया न दत्ता, किन्तु विक्रम संवत् १६७२ वर्षे केनचित् प्राचीनेन विदुषा विरचिता तेषां दोधकानां वृत्तिरेव अस्माभिरक्षरश उपन्यस्ता ।

·2.
प्राकृतव्याकरणस्य
[ प्रथम
प्रथमः पादः
सूत्रम्-
४ निअम्बसिल-खलिअ-वीइ-मालस्स
(=नितम्बशिला-स्खलित-वीचि-मालस्य)
६ [भीय-परित्ताण-मई पइण्णमसिणो तुहाधिरूढस्य ।
मन्ने संका-विहुरे ] न वेरि बग्गे वि अश्यासो ।।
गउडवहे गाथा २२०
(=भीत-परित्राण-मयी प्रतिज्ञामसेः तवाधिरूढस्य ।
मन्ये शङ्का-विधूरे न वैरि-बर्गेऽप्यवकाशः ॥)
६ 'वन्दामि अज्जवइरं
( =वन्दे आर्यवतम् ।)
१., श्री महावीर जैन विद्यालयप्रकाशिते नन्दिसूत्रे पृ० ६ मध्ये ईदृश
टिप्पण विद्यते-
११ अष्टाविंशतितमगाथानन्तर शु० प्रति विना सर्वास्वपि सूत्रप्रतिषु
गाथायुगलमिदमधिकमुपलभ्यते-
वंदामि अज्जधम्म वदे तत्तो य भद्दगुत्त च ।
तत्तो य अज्जवइरं तवनियमगुणेहिं वयर सम ।।
वदामि अज्जरक्खियखमणे रक्खियचरित्तसव्वस्से ।
रयणकरडगभूए अणुयोगो रक्खिओ जेहिं ।।

·पादः ]
उदाहरणानां सूचिः
3
६ दणइन्द-रूहिर-लित्तो सहइ-उइन्दो नह-प्पहावलि-अरुणो।
संझा-बहु-अवऊढोणव-वारिहरो व्य विज्जुला-पडिभिन्नो॥
( दनुजेन्द्र-रुधिर-लिप्तः शोभते उपेन्द्र. [ कृष्ण.]
नख-प्रभावल्यरुण ।
सन्ध्या-वधूपगूढो नव-वारिधर इव विद्युत्प्रतिभिन्नः ।।)
६ रिक्खउ वो रोम-लया माया महिलत्तणे महुमहस्स । ]
गुढोअर-तामरसाणुसारिणी 'भमर-पन्ति व्य ॥
गउडवहे गाथा १८
(=रक्षतु वो रोम-लता माया-महिलात्वे मधुमथनस्य ।
गूढोदर-तामरसानुसारिणी भ्रमर-पडितरिव ॥)
७ बहुआइ नहुल्लिहणे आवन्धती' कञ्चुअं अगे।
पयरद्धय-सर-धोरणि-धारा-छेअ ब दीसन्ति ॥
(=वध्वा नखोल्लेखने आबध्नत्या कञ्चुकमडगे ।
मकरध्वज-शर-धोरणि-धाराच्छेदा इव दृश्यन्ते ।)
७ उवमासु अपज्जत्तेभ-कलभ-दन्तावहासप्मुरुजूरं ।
तं चेव मलिअ विस-दण्ड-विरसमालक्खिमो एण्हि ।।
गउडवहे गाथा १८८
(=उपमासु अपर्याप्तेभ-दन्तावभासमूरु-युगम् ।
तदेव मृदित-बिस-दण्ड-विरसमालक्षयामह इदानीम् ।।)
७ अहो अच्छरिअं।
( अहो आश्चर्यम् ।)
१. 'भमरमालव्व' इति गउडवहे पाठ ॥

·4
प्राकृतव्याकरणस्य
[ प्रथमः
७ अस्थालोअण तरला इअर-कईणं भमन्ति बुद्धीओ।
अत्थच्चे निरारम्भमेन्ति हिअयं कइन्दाणं ।।
गउडवहे गाथा ८६
(=अर्थालोकन-तरला इतर-कवीनां भ्रमन्ति बुद्धयः ।
अर्था एव निरारम्भं यन्ति हृदयं कवीन्द्राणाम् ।। )
८ विससिज्जन्त महा-पसु-दसण-संभम-परोपरारूढा ।
गयणे चिअ गन्ध-उडि कुणन्ति तुह कउल-णारीओ।
गउडवहे गाथा ३१६
(-विशस्यमान-महा-पशु-दर्शन-संभ्रम परस्परारूढाः ।
गगने एव गन्धपुटि कुर्वन्ति तव कौल-नार्यः ।।)
२४ उसभमजियं च वन्दे [संभवमभिणंदणं च सुमई च ।
पउमप्पहं सुपासं जिणं च चंदप्पहं वन्दे ॥]
आवश्यकसूत्रे चतुविशतिस्तवे गाथा २
(=ऋषभमजित च वन्दे सम्भवमभिनन्दनं च सुमति च ।
पद्मप्रभ च सुपार्श्व जिन च चन्द्रप्रभ वन्दे ।।)
२६ [सिद्धे भो पयओ णमो जिणमए गंदि सया संजमे]
देवं नाग सुवण्ण[किन्नर गण सब्भूअ-भावच्चिए ।
लोगो जत्थ पट्टिओ जगमिणं तेलुकमच्चासुरं ।
धम्मो बडउ सासओ विजयओ धम्मुत्तरं बडउ ॥
आवश्यकसूत्रे श्रुतस्तवे गाथा ४
(=सिद्धाय भो प्रयतः नमः जिनमताय नन्दिः सदा संयमे,
देव-नाग-सुवर्ण-किन्नर-गण-सद्भूत-भावाचिते ।

·पाद: 1
उदाहरणानां सूचिः
5
लोक: यत्र प्रतिष्ठित. जगत् इदम् त्रैलोक्य-मासुरम्,
धर्मः वर्धतां शाश्वतः विजयतः धर्मोत्तरं वर्धताम् ।।)
३३ अज्जवि सो सबइ ते अच्छि ।
(=अद्यापि तत् स्रवति तेऽक्षि ।)
३३ नच्चावियाई तेणम्ह अच्छी ॥
(=नतितानि तेनास्माकमक्षीणि । )
३६ बाहाए जेण धरिओ एक्काए ।
(=बाहुना येन एकेन धृतः । )
३६ वामेअरो बाहू
(=वामेतरः बाहुः।)
३८ ओमालयं वहइ
(=निर्माल्यं वहति ।)
४२ इअ विझगुहा-निलयाए ।
(=इति विन्ध्य गुफानिलयया । )
६० अन्तो विसम्भनिवेसियाणं ॥
(=अन्त. विस्रम्भनिवेशितानाम् ।)
६६ [वलालाण-णिअलिओ रसिउणरसाअलट्ठिपि समुद्दो।
वालेह सेउवन्धं खम्भ ] आरण्णकुञ्जगे म 'वेल्लन्तो ।
सेतुबंधे आश्वामः ८ गाथा ५६
(=वेलालाननिगलितो रसित्वा रसातलस्थितमपि समुद्रः ।
चालयति सेतुबन्ध स्तम्भमारण्यकुञ्जर इव रममाणः ।।)
१. 'वलन्तो' इति सेतुवन्धे पाठ. ।

·6
प्राकृतव्याकरणस्य
[ प्रथमः
७६ असहेज देवासुरा
(=असाहाय्याः देवासुराः।)
८२ बाह सलिल-पवहेण उल्लेह ॥
(=बाष्प-सलिल-प्रवाहेण आर्द्रयति ।)
८४ दिहिक-थणवद ॥
(-दृष्टैकस्तनपट्टम् ।)
८८ पन्थं किर देसित्ता [साहूणं अडविविप्पणट्ठाणं ।
सम्मत्त-पढमलंभो बोद्धव्यो वद्धमाणस्स ॥
श्री आवश्यकनियुक्तोः गाथा १४६
(=पन्थानं किल दर्शयित्वा साधूनां अटविविप्रनष्टानाम् ।
सम्यक्त्वप्रथमलाभः बोद्धव्य. वर्धमानस्य ॥)
६.१ इअ जम्पिआवसाणे ॥
(=इति जल्पितावसाने।)
इअ विअसिअ-कुसुम-सरो॥
(=इति विकसित-कुसुम-शरः।)
६३ निस्सहाई अङ्गाई
(=नि सहानि अङ्गानि ।)
६७ दुहा वि सो सुर-बहू-सत्थो ।
(=द्विधाऽपि स सुरवधू-सार्थः।)
१०२ जीपणे भोअणमत्तेओ
(=जीर्णे भोजनमात्रेयः कपिलः प्राणिनां दया।
बृहस्पतिरविश्वासः पाञ्चालस्त्रीषु मार्दवम् ।।)
इति संपूर्णः श्लोकः।

·पादः ]
उदाहरणानां सूचिः
.
१०३ एवं मए अभिथुआ विहुअरयंमला] पहोणजरमरणा।
[चउवीसंपि जिणवरा तित्थयग मे पसीयन्तु ॥1
आवश्यकसूत्रे चतुर्विशतिस्तवे गाथा ५
(=एवं मया अभिष्टुंता विधूत-रंजो-मलाः प्रहीण-जरा-मरणाः ।
चतुर्विशतिरपि जिनवराः तीर्थकराः मे प्रसीदन्तु ॥ )
१२६ पिहिरिद्वविअं।
(=पृष्ठपरिस्थापितम् ।)
११५ दुस्सहो विरहो
(=दु सहो विरहः ।)
१४४ [भम धम्मिय वीसत्थो सो सुअणो अज मारिओ तेण
गोलायडविअडकुडङ्गवासिणा] दरिअ सीहेण
गाथा सप्तशत्याम् २-७५
(=मम धार्मिक: विस्रब्धः स शुनकोऽद्य मारितस्तेन ।
गोदा तटविकट कुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ।।)
१४५ किलिन्न-कुसुमोक्यारेसु ।
(=क्लुप्त-कुसुमोपचारेषु ।)
१४५ धाराकिलिन्नवत्तं-[आसुरहि कसाय केसरद्धंतं ।
परिणमड बन्धणुच्चिय परिजरठं जुहिया-कुसुमं ॥].
गउडवहे गाथा ४१०
(=धाराक्लिन्नपत्रं आंसुरभिकषाय-केसर-ध्वान्तम् ।
परिणमति बन्धनोच्चित-परिजरठं यूथिकाकुसुमम् ।।)
१४६ विअड-चवेडा-विणोआ |
(=विकट-चपेटा-विनोदाः ।)
C

·8
प्राकृतव्याकरणस्य
[ प्रथमः
१४६ महमहिअ-दसण-किसरं।
(=प्रसृत-दशन-किरणम् । )
१५५ धीरं हरइ विसाओ[विणयं जोव्वणमओ अणंगो लज्ज ।
एक्कन्तगहिअ पक्खो कि सीसउ जंठवेइ वयपरिणामो॥]
सेतुबन्धे, आश्वासः ४ गाथा २३
(= धैर्य हरति विषादः विनयं यौवनमदोऽनङगो लज्जाम् ।
एकान्तगृहीतपक्षः कि शिष्यतां यत्स्थापयति वयःपरिणामः ।।)
१६६ [फुल्लुक्कर कलमकूरसमं वहन्ति,
जे सिंदूद्वार-विडवा मह वल्लहा ते ।
जे गालिअस्स महिसीदहिणो सरिच्छा,
ते किं च ] मुद्धविअइल्लपसूणपुञ्जा।
कर्पूरमञ्जर्याम् १-१६
(=पुष्पोत्करं कलमकूरसमं वहन्ति,
ये सिन्दुवारविटपा मम बल्लभास्ते ।
ये गालितस्य महिषीदघ्नः सदृक्षा-
स्ते किं च मुग्ध-विचकिलप्रसूनपुखा. ।।)
१६६ ऐ वीहेमि । अइ उम्मत्तिए ।
(=अयि बीमेमि । अयि उन्मत्तिके! )
१७१ तह मन्ने कोहलिए
(=तथा मन्ये कुतूहलिके! )
।

·पादः ।
उदाहरणानां सूचिः
- 9
१७७ लोगस्स उज्जोयगरे धिम्मतित्थयरे जिणे ।
अरिहंते कित्तइस्सं चउवीसंपि केवली ॥]
आवश्यकसूत्रे चतुर्विंशतिस्तवे गाथा १
(=लोकस्योद्योतकरान् धर्मतीर्थकरान् जिनान् ।
अर्हतः कीर्तयिष्यामि चतुर्विंशतिम् अपि केवलिनः)
१७७ 'आउण्टणं इति आर्षे ।
(=आकुञ्चनम् । )
१८१ बंधेउं कुन्जय-पसणं ।
(=बवा कुब्जक-प्रसून)
१८१ 'खासियं इति आर्षे ।
(=कासितं)
१८३ नमिमो हर किरायं ।
(नमामो हर-किरातम् ।।)
१६४ हिअए ठाइ।
(=हृदये तिष्ठति)
२३८ बिस-तन्तु-पेलवाणं ।
(=बिसतन्तु पेलवानाम् ॥)
१. इच्छामि पडिक्कमिउ पगामसिज्जाए निगामसिज्जाए।
सथाराउव्वट्टणाए परिअट्टणाए आउण्टणाए ।
आवश्यकसूत्रे प्रतिक्रमणाध्ययने
२ अन्नत्थ उससिएण निससिएण खासिएणं.......।।
इति आवश्यक सूत्रे कायोत्सर्गाध्ययने
-
-

·110 प्राकृतव्याकरणस्य [ द्वितीयः २४६ जुम्हदम्हपयरणं । (=युष्मदस्मत् प्रकरण) २५४ 'दुवालसङ्गे इति आर्षे । २६६ महण्णव समासहिया । ( - महार्णव-समाः सहदयाः ।।) २६६ [ ताला जायन्ति गुणा ] जाला ते सहिअएहिं घेप्पंति ! [ रविकिरणाणुग्गहिआई होन्ति कमलाई कमलाई॥ ( = तदा जायन्ते गुणा: यदा ते सहृदयः गृह्यन्ते ! रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥) २६६ निसमणुप्पिय-हिअस्स हिअअं। = निशमनापित हृदयस्य हृदय ।। ) द्वितीयपादः सूत्र- १५ भोच्चा सयलं पिच्छिं विज्जं बुज्झा अणण्णयग्गामि चइउण तवं काउं सन्ती पत्तो सिवं परमं ॥ । आ० श्री देवचन्द्रसूरिकृत शांतिनाथ चरित्रे ( = भुक्त्वा, सकलां पृथ्वी विद्वान् बुद्धवा अनन्यकगामी । त्यक्त्वा, तपः कृत्वा शान्तिः प्राप्त: शिव परमं ।।). ४० विद्ध-कइ-निरूविरं। ('= 'वृद्धकविनिरूपितं ।) " १. इच्चेइयम्मि दुवालसंगे गणिपिडगे.......॥ इति श्री नन्दिसूत्रे सूत्र ११५.

·पादः ]
उदाहरणानां सूचि।
11,
4-
1
[विरला जाणंति गुणा, विरला पिच्छंति अत्तणो दोसे ।
विरला परकजकग, [पर दुरखे दुक्खि आ विरला ॥
इति सम्पूर्ण श्लोकः ।
(=विरलाः जानन्ति गुणान्, विरलाः पश्यति मात्मनः दोषान्।
विरलाः परकार्यकराः, परदुःखे दु खिंता विरला' ।।5)
८० [सिक्करिअ-मणि अ-गुह-वेविआई धुअ-हत्थ सिञ्जिअव्वाई]
सिक्खंतु वोड(द्र)हीओ [कुसुम्भ तुम्ह पसाएण॥]
गाथा सप्तशत्याम् ४-३२
(= सीत्कृतमणितमुखवेपितानि धूतहस्तशिक्षितव्यानि ।
शिक्षन्तां कुलबालाः कुसुम्भ युष्मत्प्रसादेन ।।)
८० ते चिय धण्णा ते चिय सप्पुरिसा ते जियन्तु जिय-लोए।]
वोद्रह-द्रहम्मि पडिया [ तरंति जे चेव लीलाए ॥]
परमात्म प्रकाशे २-११७
(=ते चैव धन्याः ते चैव सत्पुरुषाः ते जीवन्तु जीवलोके ।
यौवन-द्रहे पतिताः तरन्ति ये चैव लीलया ।)
६७ मलय-मिहर-क्खण्डं ।
(=मलय-शिखर-खण्डं ।
१०४ हयं नाणं किया-हीणं [हया अन्नाणओ किया ।
पासंतो पंगुलो दड्डो धावमाणो य अंधओ ॥ ]
आवश्यकनियुक्तौः गाथा १०१
(=हतं ज्ञानम् क्रिया-हीनं हता, अज्ञानतः क्रिया।
पश्यन् ,पडगु" दग्ध. धावमानश्च अन्धः ।)

·.
12
प्राकृतव्याकरणस्य
[ द्वितीयः
A
१२० हरए महपुण्डरिए।
( = ह्रदो महापुण्डरीकः । )
१२६ चिंच व कूर पिक्का ।
( = चिञ्चा इव इषरपक्वा । )
१४३ तिरिच्छि पेच्छइ ।
( = तिर्यक प्रेक्षते ।)
१५० महुरव्व पाडलिउत्ते पासाया ।
( = मथुरावत् पाटलिपुत्रे प्रासादाः ।
१५५ सुरहि-जलेण 'कडएल्लं ।
( = सुरभि-जलेन कडुतैलम् । )
१६४ [ ससिमऊहपडिपेल्लणपक्खुम्भंतयं,
संचरन्त ] धरणीहर पक्खुम्भंतअम् ।
[धीरअं सइमुहलघण विज्जन्तअं,
अट्टि च बलवाणलपअविज्जन्तअम् ॥ ]
सेतुबन्धे २-२४
( = शशिमयूखपरिप्रेरणप्रक्षभ्यत्क,
संचरद्धरणीधरप्रक्षोभ्यमाणम् ।
धैर्यकं सदा मुखरघनपीयमान,
मस्थितं च वडवानलप्रताप्यमानम् ॥)
१. 'कटु' शन्देन अत्र राजिका ग्राह्या । 'राई' इति भापायाम् ।
कट्वकार्ये मत्सरे च दूषणे च कटू रसे ।
तिक्ते प्रियड गुसुरभिकटुकाराजिकास्वपिं ॥"
अनेकार्थसङ्ग्रहकोषे द्वितीयकाण्डे श्लोक ८१

·पादा ]
उदाहरणानां सूचिः
13
"
(
.
१६४ दुहिअए राम-हिअथए।
{ = दुःखितके रामहृदयके)
१६४ - निज्जिआसोअ-पल्लविल्लेण ।
(= निजिताशोक-पल्लवेन । )
१६८ सणियमवगूढो।
= शनैः अवगूढः)
१७४ मन्दरयड-परिघटुं।
( = मन्दरतट-परिघृष्टम् )
१७४ तद्दिअस-निहट्ठाणङ्ग।
( = तद्दिवसनिघृष्टानङ्गः)
१७४ सुअ-लक्खणाणुसारेण वकन्तरेसु अ पुणो।
( = श्रुत-लक्षणांनुसारेण वाक्यान्तरेषु च पुनः )
१७६ तं तिअस वन्दिमोक्खं [समस्थतेल्लोक्कहिअ असल्लुद्धरणम् ।
सुणह अणुगअइण्हं सीआदुक्खक्खयं दहमुहस्स वहम् ॥]
सेतुबन्धे १-१२
( = तं त्रिदशबन्दिमोक्षं समस्तत्रैलोक्यहृदयशल्योद्धरणम् ।
शृणुतानुरागचिह्न सीतादु खक्षय देशमुखस्य वधम् ।।)
१७७ आम बहला वणोली [मुहला 'जलरकुणो जले सिसिरम् ।
अण्णणईण वि रेवाइ तह वि अन्ने गुणा के वि ॥]
गाथा सप्तशत्याम् ६-७८
सत्यं बहला वनाली मुखरा जलरङ्कवो जल शिशिरम् ।
अन्यनदीनामपि रेवायास्तथाप्यन्ये गुणाः केऽपि )
१. रड कुः पक्षिविशेष. ॥

·प्राकृतव्याकरणस्य [द्वितीयः १७६ अइ सुष्पइ पंसुलि णीसहेहिं अङ्गेहिं पुणरुतं । ( = अयि स्वपिति पांसुली निस्सहै अङ गैः पुनरुक्तम् ) १८० हन्दिचलणे मओ सोण माणिो हन्दि हुज्न एत्ताहे। हन्दि न होही भणिरी सा सिज्जह हन्दि तुह कज्जे।) ( = हन्दि चरणे नतः सः, न मानितः हन्दि भवेत् इदानीम् । हन्दि न भविष्यति भणिका, सा खिद्यति हन्दि तव कार्ये ।।) १८१ इन्द पलोएसु इमं ।। हन्द प्रलोकस्व इमाम् ) १८२ खीरोओ सेसस्स व निम्मोओ। ( = क्षीरोदः शेषस्य इव निर्मोकः) १८२ नीलुप्पलमाला इव। ( = नीलोत्पलमाला इव ) १८३ भमर-रुअंजेण कमल-वर्ण । (= भ्रमर-रुतं तेन कमलवनम् ). १८४ जं चेअ मउलणं लोअणाणं ( = यत् चैव मुकुलनं लोचनानाम् ) १८४ अणुषद्धं तं चिअ कामिणीणं । ( = अनुबद्धं तदेव कामिनीनाम् ) १८४ ते चिय धन्ना ते च्चेअ सप्पुरिसा (ते चैव धन्याः ते चैव सत्पुरुषाः।) परमात्मप्रकाश:२-११७ । म -- ३ - 2 TA

·पादः ]
उदाहरणानां सूचिः
15
محبه مد
१८४ स च य रूपेण स च सीलेण ।
(' = सः एव च रूपेण सः एव शीलेन । ).
१८५ बले पुरिसो धणंजओ खत्तिआणं ।
( = बले पुरुषः धनञ्जयः क्षत्रियाणाम् । )
(क्षत्रियाणां मध्ये धनञ्जय एव पुरुषः)
१८६ .कल्लं किर खर-हिअओ।
( = कल्यं किल खरहृदयः)
१८६ एवं किल तेण सिविणए भणिआ।
( = एव किल तेन स्वप्नके भणिता).
१८७ णवर पिआई चिअ णिव्वडन्ति ।
( = केवल प्रियाणि एव निष्पतन्ति )
१८८ णवरि असे रहु-वइणा | - 1
( = पश्चात् च तस्य रघुपतिना।)
१८६ अलाहि किं वाइएण लेहेण ।
( = अलम् किं वाचितेन लेखेन । )
१६० अणचिन्तिअममुणन्ती ।
( = अचिन्तिम् अजानंतो।)
१६० णाई करेमि रोस ।
= न करोमि रोषम् )
१६३ वेव्वे त्ति भये वेव्च त्ति वारणे जरणे अवेव्वे त्ति ।
उल्लाविरीइ वि तुहं वेव्वे ति मयच्छि किंणेअं॥
५
-
4

·16
प्राकृतव्याकरणस्य
[ द्वितीयः
( = वेव्वे इति भये, वेवे इति वारणे, जूरणे (विपादे)
च वेव्वे इति ।
उल्लापयन्त्या अपि तव, वेवे इति मृगाक्षि ! किं ज्ञेयम् ।।)
१६३ कि उल्लावेन्तीए उअ जूरन्तीए 'किं नु भी आए ।
उव्वाडिरीए वेव्वे ति तीए भणि न विम्हरिमो॥
( = किम् उल्लापयन्त्या उत जूर्यमाणया कि नु भोतया ।
उव्वाडिरोए वेव्वे इति तया भणितं न विस्मरामः ।)
१६४ वेव्वे मुरन्दले वहसि पाणि ।
( = वेव्वे मुरुन्दले! (त्वं) वहसि पानीयम् ।।)
१६५ मामि सरिसक्खराणवि ।
( = सखि ! सदृशाक्षराणामपि।)
१६५ पणवह माणस्स हला।
( = प्रणमत मानस्य सखि ! )
१६५ हले हयासस्स
सखि ! हताशस्य)
१६५ सहि एरिसिञ्चिय गइ ।
( = हे सखि ! ईदृशी एव गतिः। )
१६६ दे पसिय ताव सुन्दरि ।
( = हे सुन्दरी ! प्रसीद तावत् )
१६६ दे आपसिय नियत्तसु ।
( = हे सखि ! आप्रसद्य निवर्तस्व । )
१. अत्र हस्तलिखितादर्शेषु किं नु' इति 'कि तु' इति च पाठद्वयमुपलभ्यते ।

·पादः ] उदाहरणानां सूचिः 17 म. ( - त्वमपि हु १ - १६७ हुँ रोगह अप्पणो चिय । = हुं गृहाण आत्मन एव । १६७ हुँ साहसु सम्भावं । हु कथय सद्भावम् । ) ११७ हुँ निलज समोमर । हुं निर्लज्ज समपसर ।) १९८ तं पि हु अच्छिन्नसिरी । अच्छिन्नश्रीः।) १६८ तं खु सिरीए रहस्सं । ( = तत् खुश्रियाः रहस्यम् ।) १६८ नहुणवरं संगहिआ। : ( = न हु णवरं सगृहीता।) ११८ एअंखु हसइ । (= सम्भावयामि, एतां हसति ।) १९८ जलहरो खु धृमबडलो खु (= जलधरो वा धूमपटलो वा ।) १६८ तरी न हुणवर इमं । (= केवल मिम तरीतुं न संभावयामि । ११८ को खु एसो सहस्ससिरो। ( आश्चर्यम्, क एषः सहस्रशिराः।) १६६ ऊ किंमए मणि। ( = ऊ किं मया भणितम् ।) " ३

·18
प्राकृतव्याकरणस्य.
[ द्वितीयः
१६ ऊ कह मुणिआ अहयं ।
(= ऊ कथं ज्ञाता अहं । )
१६६ ऊ केन न विण्णायं ।
( = ऊ केन न विज्ञातम् ।)
२०० थू निल्लज्जो लोगो
(= थू निर्लज्जः लोकः । )
२०१ रे हिअय मडह-सरिआ |
( = रे हृदय ! )
२०१ अरे मए समं मा करेसु उवहासं ।
अरे मया समं मा कुरु उपहासं । .),
२०३ ओ अविणय-तत्तिल्ले ।
( = ओ अविनयपरायणे । )
२०३ ओ न मए छाया इत्तियाए ।
(= ओ न मम छाया एतावत्याः। )
२०३ ओ विरएमि नहयले ।
= ओ विरचयामि नभस्तले.)
-
.
-
१ 'मडहसरिया' इत्यस्य 'लघ्वी सरिता' 'लघ्वी माला' इति चार्थद्वय
भाति । यदि च 'मडहसिरिया' इति पाठान्तर स्वीक्रियेत तदा 'लघ्वी
श्री' इत्यर्थो भाति ॥
-
"
२. यदि 'छायाइत्तियाए' इति एकं पदमत्राभिप्रेत तदा 'न मम छायावत्याः'
इत्यर्थोऽपि अत्र भवेत् ॥

·पादः ]]
उदाहरणानां सूचिः
19
5
२०४ अव्यो दुक्करकारय, [पुणो वि तन्ति करेसि गमणस्स ।
अज वि ण होन्ति सरला, वेणीअ तरङ्गिणो, चिउरा ॥]
गाथा सप्तशत्याम् ३-७३
( = अव्वो दुष्करकारकः पुनरपि चिन्तां करोषि गमनस्य ।
अद्यापि न भवति सरला वेण्यास्तरङ्गिणश्चिकुराः।)
२०४ अन्धो दलन्ति-हिययं ।
( = अन्वो दलन्ति हृदयम् । )
२०४ अव्वो किमिणं किमिणं ।
( = अन्वो किमिदं कि मिदम् । )
२०४ अव्वोह रन्ति हिअयं, तह विन वेसा हवन्ति जुबईण |
अव्वो किंपि रहस्सं, मुणन्ति धुत्ता जणन्महिआ।
(= अव्वो हरन्ति हृदयं तथापि न द्वेष्या भवन्ति युवतीनाम् ।
अब्बो किमपि रहस्य जानन्ति धूर्ताः जनाभ्यधिकाः।)
२०४ अव्वो सुपहायमिणं, अव्वो अजम्ह सप्फलं जी।
अघो अइअम्मि तुमे, नवरं जइ सा न -जूरिहिइ ।।
(=अव्यो सुप्रभातमिदम् अब्बो अद्य अस्माकम् सत्फलं जीवितम्
अव्वो अतीते त्वयि नवरं यदि सा न जूरिष्यते ।।).
२०४ अव्वो न-जामि छेत्तं ।
(= अव्वो न यामि क्षेत्रम् । )
२०४ अव्वो नासेन्ति दिहि, पुलयं वड्ढेन्ति देन्ति रणरणयं ।
एण्हि तस्सेअ गुणा, ते च्चिय अव्वो कह णु एवं ।।
7

·20
प्राकृतव्याकरणस्य
[ द्वितीयः
)۔
=अव्वो नाशयन्ति धृति पुलकं वर्धयन्ति ददति रणरणकम् ।
इदानी तस्येति गुणाः ते एव अव्वो कथ नु एतत् ? 1)
२०४ अव्वो तह तेण कया अहयं जह कस्स साहेमि ।
अव्बो तथा तेन कृता अह यथा कस्य कथयामि ।)
२०५ अइ दिअर किंण पेच्छसि, [आयासं किं मुहा पलोएसि ।
जाआइ वाहुमूलम्मि, अद्धअन्दाणं परिवाडिम् ।। ]
गाथा सप्तशत्याम् ६-७०
(=अयि देवर कि न प्रेक्षसे, आकाशं कि मुधा
प्रलोकयसि ।
जायायाः बाहुमूलेऽर्धचन्द्राणां परिपाटीम् ।। )
२०६ नत्थि वणे जं न देइ विहि परिणामो ।
(= यद् नास्ति वणे यद् न ददाति विधिपरिणामः । )
२०८ अम्मो कह पारिजा
(= अम्मो कथं पार्यते । )
२०६ विसयं विअसन्ति अप्पणो कमल-सरा ।
(= विशदं विकसन्ति स्वयमेव कमलसरांसि ।)
२०४ सयं चेव मुणसि करणिज्ज ।
- (= स्वयमेव जानासि करणीयम् । )
२११ उअ निचल-निप्फंदा मिसिणी पत्तमि रेहई चलाया।
निम्मल-परगय-भायण-परिहिआ सङ्ख-सुत्ति व्य ।।
गाथा सप्तशत्याम् १-४
पश्य निश्चलनिःस्पंदा, बिसिनीपत्रे राजते बलाका ।
निर्मलमरकत-भाजन-परिस्थिता शङ्खशुक्तिरिव ।।
"
.

·पादः ] उदाहरणानां सूचिः 21 र - 1 २१२ इहरा नीसामन्नेहि। (= इतरथा निःसामान्यैः।) २१७ न उणा इ अच्छीई। (= न पुनः अक्षीणि । ) २१७ गेण्हइ रे कलमगोवी। (= गृण्हाति रे कमलगोपी।) तृतीय पादः । ७ वच्छेहिं कया छाही। (= वृक्षः कृता छाया।) १६ दिअ-भूमिसु दाण-जलोलिआई। (= द्विज-भूमिसु दानजलादितानि ।) ३८ जाइ विसुद्धेण पहूं। (= जातिविशुद्धेन प्रभो! ।) ३८ दोण्णि पडू जिअ-लोए । (= द्वौ प्रभो जीव-लोके ।) ६५ ताला जायन्ति गुणा, जाला ते सहिअएहिं घेप्पंति । रविकिरणाणुग्गहिआई, होन्ति कमलाई कमलाई ॥ (= = तदा जायन्ते गुणाः यदा ते सहृदयैः गृह्यन्ते । रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलनि । ) M ra १. दृश्यतां ११६९ सूत्रवृत्ती । यद्यपि ३१६५ सूत्रवृत्ती अस्य श्लोकस्य पूर्वा- मेवास्माभि. मुद्रित किन्तु सम्पूर्णोऽप्यय श्लोकः प्राकृतव्याकरणस्य प्राचीने हस्तलिखितादर्श क्वचित् प्रती विद्यते । ब

·22
प्राकृतव्याकरणस्य
। तृतीयः
-
७० सोअइ अ णं रघुवई।
(= शोचति च तं रघुपतिः।)
७० हत्थुन्नामियमुही णं तिअडा।
(- हस्तोन्नामितमुखी तां त्रिजटा ।)
७. तो जेण करयलडिआ ।
(= ततः तेन करतलस्थिता।)
७३ अहवायं कयकजो।
(= अथवा अयं कृतकार्यः।)
७३ इमिआ वाणिय धूआ ।
(== इयं वाणिजदुहिता।) ,
८५ सव्यस्स वि एस गई।
(= सर्वस्य अपि एषा गतिः ।)
८५ सव्वाण वि पत्थिवाण एम मही।
(= सर्वेषाम् अपि पाथिवानाम् एषा महो।)
८५ एम सहाओ चिय ससहरस्म ।
(= एषः स्वभावः एव शशधरस्य ।)
८७ अह मोहो पर-गुण-लहुअयाइ ।
(= असौ मोहः परगुणलघुतायै । )
८७ अह ण हिअएण हसइ मारुतणओ।
(= असौ तान् हृदयेन हसति मारुत-तनयः (हनुमान् )
१३८ [ तमतिमिरपडलविद्धंसणस्स, सूरगणनरिंदमहिअस्स ।]
सीमाधरस्स वंदे [पप्फोडिअ-मोह-जालस्स ॥]
प्रावश्यकसूत्रे श्रुतस्तवे गाथा-२
*-

·- पादः ] उदाहरणानां सूचिः 23 (= तमस्तिमिर-पटल-विध्वंसनं सुरगण-नरेन्द्र-महितम् । सीमाधरं वन्दे प्रस्फोटित-मोहजालम् ।। ) १३४ तिस्सा मुहस्स भरिमो । (= तस्याः मुखं स्मरामः ।) १३४ [ संजमे सुट्टिअप्पाणं, विप्पमुक्काण ताइणं ।। तेसिमेयमणाइन्न, [ निग्गंथाण महेसिणं ॥) दशवकालिकसूत्रे अध्ययनं ३ गाथा-१ (= संयमे सुस्थितात्मभिः विप्रमुक्त : तायिभिः । तैरेतदनाचरितम् निर्ग्रन्थैः महर्षिभिः ॥ ) १३४ इअराई जाण लहुअक्खराई पायन्तमिल्लसहियाण । (= इतराणि जानीहि लघ्वक्षराणि पादान्तिमसहितेभ्यः।) १३४ पिट्ठीए के-भारो। (= पृष्ठ्यां केशभारः।) १३५ गामे वसामि नयरे न यामि।. (= ग्रामं वसामि नगरं न यामि ।) १३५ मह बेविरीए मलिआई । - मया वेपनानया मदितानि ।) १३५ तिसु तेसु बलंकिआ पुहवी । (= तै. त्रिभिः अलंकृता पृथ्वी ।). १४१ बहुजःणय रुसिउं सक्कं । ( = बहुज्ञायक ! रोषितुं शक्नोमि )... १४२ गजन्ते खे मेहा । गर्जन्ति भाकाशे मेघाः ।) J . -- । है ( 1 - -

·24
प्राकृयव्याकरणस्य
[ तृतीय
१४२ पीहन्ते रक्खसाणं च ।
( = बीभ्यति राक्षसेभ्यः च ।)
१४२ उप्पजन्ते कइ-हिअय-सायरे कव्व-रयणाई।
(= उत्पद्यन्ते कवि-हृदय-सागरे काव्यरत्नानि ।)
१४२ दोण्णि वि न पहुप्पिरे बाहू ।
(= द्वौ अपि न प्रभवतः बाहू ।')
१४२ सुसहरे गाम-चिक्खल्लो।
( = शुष्यति ग्रामकर्दमः ।),
१५३ हासाविओ जणो सामलीए, [पढम पसूअमाणाए ।
वल्लहवाएण अलं, मम त्ति बहुसो भणन्तीए ।।
गाथा सप्तशत्याम् २-२३
( हासितो जनः श्यामया प्रथम प्रसूयमानया।
वल्लभवादेनालं ममेति बहुशो भणन्त्या ।।)
१६२ देविन्दो इणमन्ववी। ,
उत्तराध्ययनसूत्रे नमिप्रवज्याध्ययने
(= देवेन्द्रः इदम् अब्रवीत् । )
१७६ जइ होज वण्णणिजो।
(= यदि अभविष्यत् वर्णनीयः।)
१८० हरिण-हाणे हरिणङ्क जइ सि हरिणाहिवं निवेसन्तो।
न सहन्तो चिप तो राहु परिहवं से जिअन्तस्स ।।
(= हरिणस्थाने हरिणाङ्क ! यदि असि हरिणाधिपं ।
न्यवेशयिष्यः ।
न असहिष्याः एव तदा राहुपरिभवं तस्य जीवतः ।।
or
३
।

·पादः ] -उदाहरणानां सूचिः 25 चतुर्थ पादः सूत्र- है सद्दहमाणो जीवो। (= श्रद्दधानः जीव ।) २३ दूमेह मज्झ हियय । (= दावयति मम हृदयम् । ) ७८ महमहइ मालई गन्धो। (= प्रसरति मालतीगन्धः। ) १५७ केलिपसरो विअम्भह। (= केलिप्रसरः विजृम्भते । ) २२. बड्डह पवयकलयलों। ( = वर्धते प्वलग-कलकलः । ) २२० परिवडइ लायण । (= परिवधते लावण्यं । ) २२४ सव्वङ्ग सिजिरीए। (= सर्वाङ्गस्वेदनशीलायाः। ) २६० तदो पूरिद-पतिज्ोण मारुदिणा मन्तिदो। (= ततः पूरित-प्रतिज्ञेन मारुतिना मन्त्रितः । ), २६० तधा करेध जधी तस्स राइणो अणुकम्पणीया भोमि'। = तथा कुरु यथा तस्य राज्ञः अणुकम्पनीयो भवामि । ) १. तुला "तजइ वो अणुमद ता तह वट्टह ज़ह तस्स राए सिणो अणुकम्प- णिज्जा होमि" इति अभिज्ञानशाकुन्तले तृतीयेऽड्के पृ० ६४ ।

·26
प्राकृतव्याकरणस्य
[ चतुर्थः
२६० असंभाविद-सका।
(= असंभावित-सत्कारम् । )
२६० हला सउन्तले।
अभिज्ञानशाकुन्तले प्रथमेऽड्के पृ० ३८
(= है. शकुन्तले )
२६४ भय कुसुमायुह ।
( = भगवन् कुसुमायुध ! )
२६४ भयवं तित्थं पवत्तेह ।
कल्पसूत्रे पञ्चमेव्याख्याने
(= भगवन् तीर्थ प्रवर्त्तय । )
२६४ सयल-लोअ-अन्तेआरि भयव हुदवह ।
(= सकल-लोकान्तश्चारिन् भगवन् हुतवह !)
२६५ किं एत्य भवं हिंदयेण चिन्तेदि ।
(= किम् अत्रभवान् हृदयेन चिन्तयति ? )
२६५ एदु भवं ।
अभिज्ञानशाकुन्तले द्वितीयेऽके पृ० ६६
(= एतु भवान् ।)
२६५ समणे भगवं महावीरे ।
कल्पसूत्रे सू०१
श्रमणः भगवान् महावीरः । )
२६५ पजलिदो भय हुदासणो।
(= प्रज्वलितः भगवान् हुताशनः। )
,

·पाद: ।
उदाहरणानां सूचि:
27
२६५ मघवं पागसासणे ।
- मघवा पाकशासनः । )
२६५ संपाइअवं सीसो।
(= संपादितवान् शिष्यः ।)
२६६. अय्यउत्त पय्याकुलीकदम्हि ।
(= आर्यपुत्र पर्याकुलीकृता अस्मि । )
२७० अपुरवं नाडयं ।
(= अपूर्व नाटकम् । )
२७० अपुरवागदं।
(= अपुर्वागतम् ।)
२७७ अनन्तरकरणीयं दाणिं आणवेदु अय्यो।
अभिज्ञानशाकुन्तले प्रथमेऽड्के पृ० १०
(= अनन्तरकरणीयं इदानीम् आज्ञापयतु आर्यः ।)
२७७ अन्नं दाणि चोहिं।
(= अन्याम् इदानीम् बोधिम् ।)
२७८ ता जाव पविसामि ।
(= तस्माद् यावत् प्रविशामि ।)
२७८ ता अलं एदिणा माणेण |
( = तस्मात् अलं एतेन मानेन ।)
१८० मम य्येव वम्भणस्स।
= मम एव ब्राह्मणस्य ।)
२८० सो स्येव एसो।
(= सः एव एषः।
-

·28
प्राकृतव्याकरणस्य
[ चतुर्थः
ww
२८२ हीमाणहे जीवन्त-वच्छा मे जणणी ।.
(=आश्चर्य यत् जीवद्वत्सा से जननो । )
२८२ हीमाणहे पलिस्सन्ता हगे एदेण नियविधिणो दुव्यवसिदेण
(=दु ख यत् परिश्रान्ता वयम् एतेन निजविधेः दुर्व्यवसितेन ।)
२८३ णं अय्यमिस्सेहिं पुढमं य्येव आणत्तं ।
अभिज्ञानशाकुन्तले प्रथमेऽके पृ. १३
(= ननु आर्यमित्रैः प्रथमम् एव आज्ञप्तम् । )
२८३ णं भवं मे अग्गदो चलदि ।
अभिज्ञानशाकुन्तले द्वितीयेऽके पृ ६६
(= ननु भवान् मम अग्रतः चलति । )
२८४ अम्महे एआए सुम्मिलाए सुपलिगढिदो भवं ।
(=हर्षः यत् एतस्यां सुमिलायां सुपरिगृद्धः भवान् ।)
२८५ हीही भो संपन्नाः मणोरधा पियवयस्सस्स ।
(=हर्ष. यत् संपन्ना. मनोरंथाः प्रियवयस्यस्य । )
२८७ कयरे आगच्छइ !
= कतरः आगच्छति । )
२८७ से तारिसे दुक्खसहे जिईदिए, [सुएण जुत्ते अममे अकिंचणे ।
विरायई कम्मघणम्मि अवगए कसिणभपुडावगमे व चंदिमे॥
दशवैकालिकसूत्रेऽष्टमे आचारप्रणिध्यध्ययने गा. ६३
(=स तादृशो दुःखसहो जितेन्द्रियः श्रुतेन युक्तोऽममोऽकिञ्चनः
विराजति कर्मघने अपगते कृत्स्नाभ्रपुटापगमे इव चन्द्रमाः

·29 पादः । उदाहरणानां सूचिः n % 3D २८८ लहश-वश-नमिल-शुल शिल-विअलिद मन्दाल- लायिदंहि-युगे। वील यिणे पक्खालदु मम शयलमवय्य-यम्बालं ।। ( = रभस-वश-नम्र-सुर-शिरः-दिगलित-मन्दार- राजिताघ्रि-युमः। वीरजिन. प्रक्षालयतु मम सकल-मवद्य-जम्बालम् ।।) २६२ अय्य किल विव्याहले आगदे । = अद्य किल विद्याधरः आगतः। ) २६६ हगे न एलिशाह कम्माह काली । ( = अह न इदृशस्य कर्मणः कारी (कर्ता)।) २६६ भगदत्त शोणिदाहू कुम्भे । ( =भगदत्तशोणितस्य कुम्भः।) २६६ भीमशेणस्स पश्चादो हिण्डीअदि । ( = भीमसेनस्य पश्चात् हिण्ड्यते । ) २६8 हिडिम्बाएं घडुक्कय-शोके ण उवशमदि। (= हिडिम्बायाः घटोत्कच-शोको न उपशाम्यति । ) ३०१ हगे शकावदालतिस्त-णियाशी धीवले । = अह शक्रावतार तीर्थनिवासी धीवरः । ३०१ हगे संपत्ता। ( = वय संप्राप्ताः।) है ,

·30
प्राकृतव्याकरणस्य
[ चतुर्थः
३०२ पविशदु आवुत्ते शामि-पशादाय ।
अभिज्ञानशाकुन्तले षष्ठेके पृ. १८५
( = प्रविशतु भगिनीपतिः स्वामिप्रसादाय ।
३०२ अले कि एशे महन्दे कलयले ।
अरे किम् एष महान् कलकलः ! )
३०२ मालेध वा धलेध वा अयं दाव से आगमे ।
अभिज्ञानशाकुन्तले षष्ठेऽके पृ. १८४
(= मारयत वा धरत वा अयं तावत् तस्य आगमः।)
३०२ भो कञ्चुइआ ?
(= भो कञ्चुकिन् ?)
३०२ एदु भवं।
दृश्यताम् सूत्र-२६५
( = एतु भवान् । )
३०२ शमणे भयवं महावीले ।
दृश्यताम् सूत्र-२६५
- श्रमणः भगवान् महावीरः । )
३०२ भयवं कदन्ते ये अप्पणो प-कं उझिय पलस्स
पकं प्रमाणी-कलेशि।
(= भगवान् कृतान्तः य आत्मनः पक्षं उज्झित्वा परस्य
पक्षं प्रमाणीकरोषि ।'
२०३ अय्य ! एशे खु कुमाले मलयकेदु ।
(= आर्य ! एषः खलु कुमारः मलयकेतुः।)
१. अत्र 'पमाणी कलेदि' (प्रमाणी करोति) इति पाठोऽस्मन्या समीचीनः
प्रतिभाति॥

·31
पादः ]
उदाहरणानां सूचिा
१
३०२ अले कुम्भिला' कधेहि।
अभिज्ञानशाकुन्तले षष्ठेऽके पृ० १८१
(= अरे कुम्भिर ! कथय ।)
३०२ ओशलध अय्या ओशलध ।
(= अपसरत आर्याः ! अपसरत । )
३०२ कि खु शोभणे बह्मणे शित्ति कलिय ला पलिग्गहे
दिण्णे।
अभिज्ञानशाकुन्तले षष्ठेऽड्के पृ० १८२
(= कि लुख शोभनः ब्राह्मण असि इति कृत्वा राज्ञा
परिग्रहो दत्तः ।
३०२ अमञ्चल कशं पिरिखदुः' इदो य्येव आगश्चदि।
(= अमात्य राक्षसं प्रेक्षितुम् इत एव आगच्छति । )
३०२ अले किं एशे महन्दे कलयले शुणीयदे ।
(3 = अरे किम् एषः महान् कलकलः श्रूयते ।)
३०२ ता कहि नु गदे लुहिलप्पिए भविस्सिदि।
(= तस्मात् कुत्र नु गतः रुधिरप्रियो भविष्यत्ति।)
३०२ अहं पि भागुलायणादो मुई पावेमि ।
(= अहमपि भागुरायणाद् मुद्रां प्राप्नोमि ।)
१. अत्र अभिज्ञानशाकुन्तले 'कुम्भीलया' इति पाठ, तस्य च तत्र
'कुम्भीरक !' ( चौर ! ) इत्यर्थ ॥
२ परिग्रहः स्त्री इत्थर्थः ।।
।
-

·32
प्राकृतव्याकरणस्य
[ चतुर्थः
-
-
३०२ शुणध दाणिं हंगे शक्कावयालतिस्त-णिवाशी धीवले ।
(= शृणुत इदानीम्, अहं शक्रावतारतीर्थनिवासी धीवरः)
अभिज्ञानशाकुन्तले षष्ठेऽके पृ० १८२
३०२ ता याव पविशामि।
तस्मात् यावत् प्रविशामि ।
३०२ युत्तं णिमं ।
( = युक्तम इदम् ।)
३०२ शालिशं णिमं।
( = सदृशम् इमम् )
३०२ हीमाणहे जीवन्त-वश्चा मे जणणी ।
उदात्तराधवे
(= विस्मयः-जीवद्वत्सा मे जननी। )
३०२ हीमाणहे पलिस्सन्ता हगे एदेण निय-विधिणों
दुव्ववशिदेण।
'विकान्तभीमे।
(= विस्मयः-परिश्रान्ता वयम् एतेन निजविधेः
दुर्व्यवसिंतेन । )
३०२ णं अवशलोपशप्पणीया लायाणो ।
अभिज्ञानशाकुन्तले षष्ठेऽके पृ. १८५
(= ननु अवसरोपसर्पणीया राजानः। )
१. मन अभिज्ञानशाकुन्तले 'सुणध दाणि । हगे शक्कावदालभन्तरोलवाशी
बीवले' (= शृणुतेदानीम्, बह शाकावताराभ्यन्तरालवासी धीवर )
इति पाठ.॥

·पादः
उदाहरणानां सूचिः
33
,
+
३०२ अम्महे एआए शुश्मिलाए शुपलिगढिदे भवं ।
(= हर्षः-एतस्यां सुमिलायां सुपरिगृद्धो भवान् । )
३०२ होही संपन्ना मे मनोलधा पियवयस्सस्स ।
( = हर्षः-संपन्ना मम मनोरथाः प्रियवयस्यस्य । )
३६० किंपि किंपि हितपके अत्थं चिन्तयमानी।
(= किमपि किमपि हृदयके अर्थ चिन्तयमाना।)
३१६ पुधुमतंसने सव्वस्स य्येव संमानं कीरते ।
(= प्रथमदर्शने सर्वस्य एव सन्मान क्रियते ।)
३२० तं तद्धृन चिन्तितं रा का एसा हूवेय्य ।
(= तां दृष्ट्वा चिन्तितं राज्ञा का एषा भविष्यति । )
३२१ ताव च तीए तुरातो य्येव तिहो ।
(== तावच्च तया दूरादेव दृष्टः।)
३२२ तत्थ च नेन कतसिनानेन ।
= तत्र च तेन कृतस्नानेन । )
३२२ पूजितो च नोए पातग्गकुसुमप्पतानेन ।
( 3 पूजितश्च तया पादाग्रकुसुमप्रदानेन । )
३२२ एवं चिन्तयन्तो गतो सो ताए समीपं ।
(= एवं चिन्तयन् गतः सः तस्याः समीपम् । )
३२३ अध ससरीरो भगवं मकरधजो एत्थ परिब्भमन्तो हुवेय्य।
(= अघ सशरीरो भगवाने मकरध्वजः अत्र परिभ्रमन्
भविष्यति ।)
।

·34 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः ३२३ एवंविधाए भगवतीए कघं तापसवेसगहनं कतं । = एवंविधया भगवत्या कथ तापसवेशग्रहण कृतम् । ३२३ एतिसं अतिट्टपूरवं महाधनं तद्भून । (= ईदृशम् अद्दष्टपूर्वं महाधन दृष्ट्वा ।) ३२३ भगवं यति मं वरं प्रयच्छसि । (= भगवन् ! यदि मम वरं प्रयच्छसि ।) ३२३ राजं च दाव लोके । (= हे राजन् ! च तावत् लोके ।) ३२३ ताव च तीए तुरातो व्येव तिट्ठो सो आगच्छमानो राजा। (%= तावञ्च तया दूराद् एव दृष्टः स आगच्छन् राजा।) ३२४ सगर-पुत्त-वचनं । ( = सगरपुत्र वचन ।) ३२४ विजयसेनेन लपितं । वजयसेनेन लपितं । ) ३२६ पनमथ पनय पकुपित गोली-चलनग्ग-लग्ग-पतिविम्बं । तससु नख-तप्पनेसु एकातस-तनु-थल-लुई ।। बृहत्कथायाम्' ( = प्रणमत-प्रणय-प्रकुपित-गौरी-चरणाग्न-लग्नप्रतिबिम्बम् । दशसु नखदर्पणेसु एकादश-तनुधरं रुद्रम् । ) - --- १. महाकविना गुणाढ्येन पैशाचीभाषायाम् : विरचिताया बृहत्कथाया मङ्गलाचरणेऽय श्लोक इति भोजविरचितस्य सरस्वतीकण्ठाभरण- ·पादः ] उदाहरणानां सूचिः 35 ३२६ नच्चंतस्स य लीला-पातुक्खेवेन कम्पिता वसुथा । उच्छल्लन्ति समुद्दा सइला निपतन्ति तं हलं नमथ ॥ ( = नृत्यतश्च लीला-पादोत्क्षेपेण कम्पिता वसुधा । उच्छलन्ति समुद्राः शैलाः निपतन्ति तं हरं नमत ।।) व्याकरणस्य आजडविरचिताया प्राचीनायां व्याख्याया निर्दिष्टम् । तथाहि "नात्युत्तम-पात्र प्रयोज्या पैशाची शुद्धा, यथा-पनमत..... ""लुद्दम् ॥" इति सरस्वती कण्ठाभरणे विद्यते । अस्य व्याख्यायाम् बृहत्कथायामा- दिनमस्कारोऽयम् । अत्र पैशाची भाषा इति आजडेन उक्तम् । आजडेन विरचितेय व्याख्या अणहिलपुरपत्तने (पाटणनगरे) श्री हेमचन्द्राचार्य- ज्ञानमन्दिरे विद्यते ।

·चिरन्तनमुनिप्रणीता आचार्यश्रीहेमचन्द्रसूरिविरचितशब्दानुशासन- स्याष्टमाध्याये चतुर्थे पादे अपभ्रशभाषानुशासनप्रस्तावोदाहृत- * दोधकवृत्तिः * 卐 १ सूत्र- ३३० ढोल्ला सामला, धण चम्पावण्णी । नाई सुवण्णरेह, कसवट्टइ दिण्णी ॥१॥' 'ढोल्ला' नायकः 'सामला' श्यामलः, 'धण' प्रिया 'चम्पावण्णो' चम्पकवर्णा, 'नाइ' इवार्थे, 'सुवण्णरेह' सुवर्ण- रेखा 'कसवट्टइ' कषपट्टके 'दिण्णी' दत्ता इव । विपरीत- रतावेतदुपमान संभाव्यते ॥१॥ ३३० ढोल्ला मई तुहु वारिया, मा कुरु दीहा माणु । निद्दए गमिही रत्तडी,देडवड़ होइ विहाणु ॥ २ ॥ १ प्राकृतव्याकरणवृत्तौ उदाहृताना दोधकानामर्थापेक्षया शब्दापेक्षया वा क्वचिद् ग्रन्थान्तरैः कथञ्चित् साम्य दृश्यते तदत्र तुलारुपेण उपन्य- स्यते । मरगय–वन्नह पियह उरि, पिय चपय-पह-देह । कसवट्टइ दिनिय सरइ, नाइ सुवण्णह रेह ॥ कुमारपालप्रतिबोधे पृ० १०८ २. दे सुयणु पसिय एण्हि पुणो, वि सुलहाइ रूसिअव्वाइ । एसा मयच्छि मअलंछणुज्जला गलइ छण-राइ ॥ गाथासप्तशत्याम् ५-६६ ·दोधकवृत्तिः 37 'ढोल्ला' ! हे नायक ! 'मई मया 'तुहुँ' त्वं 'वारिया' वारितः, 'दीहा' दीर्घ 'माणु' मान मा कुरु, 'निद्दए' निद्रया 'गमिही' गमिष्यति 'रत्तडी' रात्रिः, 'दडवड' शीघ्र होइ' भवति विहाणु' प्रभातम् ॥ २ ॥ ३३० विट्टीए मइ भणिय तुहुं, मा करु वको दिट्ठि । पुत्ति सकण्णी भल्लि जिव; मारइ हिबइ पइट्ठि ।। ३ ।।' 'विट्टीए' ! हे पुत्रिके ! 'मइ' मया 'तुहुँ' त्वं 'भणिय' भणिता, मा कुरु 'वो' वक्रां 'दिट्ठी' दृष्टिम् । 'पुत्ति' ! हे पुत्रिके ! 'सकण्णी' संकर्णा ‘भल्लि' 'जि' इव इयम् । (तव दृष्टि:) 'मारइ' मारयति 'हिअइ' हृदये 'पइटि' प्रविष्टा ।। ३॥ ३३० एइ ति घोडा एह थलि, एइ ति निसिमा खग्ग । एत्थु मुणिसिम जाणीअइ, जो नवि वालइ वग्ग ।। ४ ।। 'एइ' एते 'ति' ते 'घोडा' घोटकाः, एह' एषा सा 'थलि' स्थली 'एइ' एते 'ति' ते 'निसिआ' निशिताः 'खग्ग' खङ्गाः, 'एत्थु' अत्र 'मुणिसिम' मनुष्यत्वं 'जाणीमइ' ज्ञायते, 'जो' य. 'नवि' व 'वालइ' वालयति 'वग्गं वल्गाम् ।।४।। ३३१ दहमुहु भुवण-भयंकरु, तोसिम-संकर णिग्गउ रह-बरि चडिअउ । ३ कस्स न भिदइ हियय अणग-सर-धोरणि व्व निवडती। वालाए वलिय-लोयण-फुरत-मयणालसा दिट्ठि ॥ १, अस्मिन् मनुष्यत्व पौरुषत्व वर्तते, य...पूर्व सैन्य दृष्ट्वा स्वस्याश्वस्य बल्गा न वालयति, न पश्चानिवर्तत इत्यर्थ. ॥

·38 प्राकृतव्याकरणस्य चउमुहु छमुहु झाइवि एक्काह लाइवि णावइ दइवे घडिअउ ||५|| 'दहमुहु' दशमुखः 'भुवण-भयंकरु' भुवनभयंकरः 'तो- सिअसकरु' तोपितशंकर:-पूजितशकरः 'णिग्गउ' निर्गतः 'रह-वरि' रथवरे 'चडिअउ' चटितः। 'णावई' इवार्थः, उत्प्रेक्ष्यते इत्यर्थः । 'चउमुहु' चतुर्मुखं ब्रह्माण 'छमुहु' षण्मुखं कातिकेय 'झाइवि' ध्यात्वा 'एक्कहिं' एकस्मिन् रावणे 'लाइवि' लगित्वा, कोऽर्थः एतद्वयमपि एकीकृत्य रावणो 'घडिअउ' घटितः निर्मितः 'दइवे' देवेन, दशमुखत्वा- दित्यर्थः ॥ ५॥ ३३२ अगलिय-नेह-निवडाहं, जोमण-लक्खुवि जाउ । वरिससएणवि जो मिलइ, सहि सोक्खहं सो ठाउ ।।६।। 'अगलियनेह' अगलितस्नेहाः 'निवट्टाह' निवृत्ता वलिताः तेषाम् 'जोअण-लक्खुवि' योजनलक्षमपि 'जाउ' यात्वा 'वरिससएणवि' वर्षशतेनापि 'जो' यो 'मिलई' मिलति 'सहि' हे सखि ! सौख्यानां स पृष्ठगन्ता स्थानं तेषां प्राग्वतितानामित्यर्थः ॥ ६ ॥ ३३२ अगहिं अंगु न मिलिउ हलि, अहरे अहरु न पत्तु । पिम जोअतिहे मुह-कमलु, एम्वइ सुरउ समत्तु ।। ७ ।। 'अगर्हि' अङ गैरङ्गन मिलितम्, हे सखि ! अधरेण, अधरो न प्राप्तः, प्रियस्य मुखकमलं पश्यन्त्या एवं सुरतं समाप्तम् । अतिरसातिरेकात्संभोगात्पूर्वमेव द्राव इति १ भावः ।।७।। अन्य ·दोधकवृत्तिः 39 , ३३३ जे महु दिण्णा दिअहडा, दइएं पवसंतेण ताण गणंतिए अंगुलि उ, जज्जरिआउ नहेण ||८|| 'जे महुत्ति ये मम दत्ता दिवसा दयितेन प्रवसता चलता सता, तान् दिवसान् गणयन्त्या ममाड गुल्यो जर्जरिता नखेन । दयितोक्तदिनानां वारंवारमड गुलोपर्वभिर्गुणना- दित्यर्थः ।।८।। ३३४ सायरु उप्परि तणु धरइ, तलि घल्लइ रयणाई । सामि सुभिच्चुवि परिहरइ, सम्माणेइ खलाइ ॥९॥ 'सायरु' सागरः तृणानि उपरि धरति, तले क्षिपति रत्नानि । स्वामी सुभृत्यमपि परिहरति, सान्मानयति खलान् दुर्जनान् ।। ६ ।। ३३५ गुणहिं न संपइ कित्ति पर, फल लिहिया भुजन्ति । केसरि न लहइ बोड्डिअवि, गय लक्खेहि घेप्पन्ति ।। १० ॥२ 'गुणहिं गणैर्न संपदः, परं कोतिर्भवतु । जीवाः फलानि लिखितानि, ललाटपट्टिकायामिति गम्यते, भुञ्जन्ति । दृष्टान्तयति-केसरी कपर्दिकामपि न लभते, गजास्तु लक्षैर्गुह्यन्ते ।। १०॥ ३३६ वच्छहे गृहइ फलई जणु. कडु-पल्लव वज्जेइ । तोवि महदुम सुमणु जिवं, ते उच्छंगि धरेइं॥ ११ ॥ - है 1 १ हत्येसु अ पाएसु म अगुलिगणणाइ अइगआ दिअहाँ । एण्हि उण केण गणिज्जउ त्ति भणिउ रुअड मुद्धा ।। गाथासप्तशत्याम् ४-७ १. एक्कड वन्न वसतडा, एव्वड अतर काइ। । सिंध कवड्डी ना लहइ, गयवर लक्ख विकाइ ॥ राजस्थानी दोहा f 4 ·40 प्राकृतव्याकरणस्य 'वच्छहे' जनो वृक्षात् फलानि गृह्णाति, कटुपल्लवानि वर्जयति, तथापि महाद्रुमस्तान् पल्लवान् उत्सङगे घरति, क इव ? यथा सुजनः कटुपल्लवप्रायानपि जनान् धरति न तिरस्करोतीत्यर्थः ॥११॥ ३३७ दूरुड्डाणे पडिउ खलु, अप्पणु जणु मारेड । जिह गिरि-सिङ्ग पडिआ सिल, अन्नुवि चूरु करेइ ।।१२।। दूरोड्डोनेन दूरगमनेन पतितः खलो दुर्जन आत्मानं जनं च मारयति । दृष्टान्तमाह-यथा गिरिशृङ गेभ्यः पतिता शिला आत्मानमन्यमपि पतनस्थानस्थं चूर्णीकरोतीत्यर्थः॥१२॥ " ३३८ जो गुण गोवइ अप्पणा, प्रयडा करइ परस्सु । तसु हउं कलि-जुगि दुल्लहहो,बलि किज्जउ सुअणस्सु ॥१३॥ य आत्मीयगुणान् गोपयति, परस्य गुणान् प्रकटान करोति, अहं तस्य कलियुगे दुर्लभस्य स्वजनस्य सज्जनस्य वा बलि-पूजां क्रिये ? (करोमि) इति भावः ॥ १३ ॥ ३३९ तणहं तइज्जी- भगि नवि, ते अवड-यडि वसन्ति । अह जणु लग्गिवि उत्तरइ, अह सह सई मज्जति ॥१४॥ 'तणह' तृणानां तृतीया-भङ्गी नापि नैव तृतीयः प्रकारोऽस्ति, तेन कारणेन अवटतटे कूपतटे वसन्ति । अथ यो जनस्तृणानि लगित्वा उत्तरति, अथ इति अथवा तृणानि जनेन सह स्वय मज्जन्ति । अन्योऽपि यः प्रकारद्वयं कर्तु कामो भवति स विषमस्थाने वसति । प्रकारद्वय किं ? म्रियते शत्रून् वा जयति इति भावार्थः ।। १४ ॥

·. पाद: 1 दोधकवृत्ति 41 ? ? ३४० दइवु घडावइ वणि तरुहुँ, सउणिहं पक्कफलाइ । सो वरि सुक्खु पइठ्ठ णवि, कण्णहि खल-वयणाई ॥१५॥१ 'दइवु' दैवं वने तरूणां पक्वफलानि शकुनीनां पक्षीणां कृते घटयति, तत् सौख्यं वरम्, कर्णयोः प्रविष्टानि खल- वचनानि सुखं नैवेत्यर्थः ।। १५ ।। ३४० धवलु विसूरइ सामिअहो, गरुआ भरु पिक्खेवि । हउं किं न जुत्तउ दुहुँ दिसिहि, खण्डइं दोण्णि करेवि ॥१६॥ धवलो वृषभः धौरेयो विषीदति विषाद करोति । किं कृत्वा ? स्वामिनो गुरुभारं प्रेक्ष्य । किं मनस्यचिन्तयत् ? इत्याह-अहं कि न योजितः ?, क्व ? द्वयोदिशोः, किं कृत्वा ? द्वी खण्डौ कृत्वेत्यर्थः ।। १६ ।। ३४१ गिरिहे सिलायलु तरहे फलु, घेप्पइ नीसावन्नु । घरु मेल्लेप्पिणु माणुसहं, तो वि न रुच्चइ रन्नु ।।१७॥3 निःसामान्य सर्वोऽपि जनो गृहं मुक्त्वा गिरेः शिलातलं : गृह्णाति, तरो. फलं गृह्णाति, ततोऽपि मनुष्याणामरण्यं नो रोचते इत्यर्थः ।। १७ ।। १. वरि खज्जड गिरि-कदरि कसेरु । णउ दुज्जणभउँहावकियाइ, दीसतु कलुस-भावकियाइ ।। - महापुराणे १।३।१२-१३ २ दोषकोऽयम् उपाध्याय श्री विनयविजयविरचिताया कल्पसूत्रटीकाया सुबोधिकायाममपि षष्ठ व्याख्याने शूलपाणियक्षपूर्वजन्मकथायाम् - उद्धृतः ॥ .. है - ३. वत्याइ वक्कलाइ वित्थिन्न-सिलायलाई सयणीय । असणं जत्थ फलाई त रन्नं कह न रमणीयं ।। ज्ञानपञ्चमी कायाम् ॥५१ ·42 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः ३४१ तरहुं वि वक्कलु फलु मुणि वि, परिहणु असणु लहन्ति । सामिहुँ एत्तिउ अग्गलउं, आयरु भिच्च गृहन्ति ।।१८।। मुनयोऽपि तरुभ्यो वल्कलं परिधानं फलमशनं च क्रमेण लभन्ते, पर स्वामिभ्य इयदर्गलं इयदधिकं यभृत्या आदरं गृह्णन्तीत्यर्थः ।। १८॥ ३४१ अह विरल-पहाउ जि कलिहि धम्म । अथ विरलप्रभावः तुच्छप्रभावः जि-एवार्थे कलियुगे धर्मः ।। ३४२ दइएं पवसन्तेण० ( दो० ८) 'दइएति' पूर्ववत् । ३४३ अग्गिएं उन्हउ होइ जगु वाएं सीअलु, तेवें । जो पुणु अग्गि सीमला तसु उण्हत्तणु के ।।१९।। अग्निना जगदुष्ण भवति, तथा वातेन शीतलं भवति । य: पुनरग्निा शीतलस्तस्योष्णत्वं कथम् ? न कथमपीत्यर्थः॥१९।। ३४३ विप्पिस-आरउ जइवि पिउ, तोवि तं आणहि अज्जु । अग्गिरण दड्डा जइवि घरु, तो तें अग्गि कज्जु ॥२० ।' हे आर्ये! हे सखि! विप्रियकारकोऽप्रियकारको यद्यपि प्रियः, तथापि तमानय, अग्निना दग्धं यद्यपि गृहं, ततोऽपि. तेनाग्निा सह कार्यं भवेत् ॥ २० ॥ ३४४ एइ ति घोडा एह थलि। 'एइ ति घोडा' इति पूर्ववत् (दो० ४) । -- १. जेण विणा ण जिविज्जइ अणुणिज्जइ सो कयावराहोवि । पत्ते वि णयरदाहे भग कस्स ण वल्लहो अग्गी ।। गाथासप्तशत्याम् २०६३ ·पाद: ] दोधकवृत्तिः 43 ३४४ जिवं जिवे बंकिम लोअणहं, णिरु सामलि सिक्खेइ । ति तिवं वम्महु निअय-सर, खर-पत्थरि तिक्खेइ ।।२१।। यथा यथा श्यामला स्त्री लोचनानां निश्चितं वऋत्वं शिक्षते, तथा तथा मन्मथो निजशरान् खरप्रस्तरे कठोर- पाषाणे तीक्ष्णान् करोतीत्यर्थः ॥२१॥ ३४५ सगर-सएहिं जु वण्णिअइ, देवखु अम्हारा कन्तु । अइमत्तह चत्तङकुसह, गय कुम्भई दारन्तु ।।२२।। हे सखीति गम्यते, तं मदीयं कान्तं पश्य, यः सङग्राम- शतेषु वयेते, अतिमत्ताना त्यक्ताकुडशानां गजानां कुम्भान् दारयन्तमित्यर्थः ।। २२ ।। ३४६ तरुणहो तरुणिहो मुणिउ मई करहु म अप्पहो घाउ । तरुणहो हे तरुणा, 'तरुणिहो' हे तरुण्यः ! ज्ञात्वा मो मात्मनो घात मा कुरुत ।। ३४७ गुणहिं न संपइ कित्ति पर० । 'गुणहि इति' पूर्ववत् (दो०.१०)॥ ३४७ भाईरहि निर्व भारइ मग्गेहि तिहिवि पयट्टइ। 'भाईरहि' भागीरथी जिव' यथा 'भारई' भरतस्येय- मिति भारती, 'तिहिंवि' त्रिष्वेव मार्गेषु प्रवर्तते ।। ३४८ अंगुलिउ जज्जरिआउ नहेण । 'अगुलिउ जज्ज०' इति पूर्ववत् ( दो०८)। ३४८ सुन्दर-संवगाउ विलासिणीनो पेच्छन्ताण । सुन्दर सर्व अङग यासा ताः सुन्दरसर्वाङ्गा विलासिन्यः स्त्रियः [ताः] पश्यतां पुरुषाणाम् । ३४९ 'निअ-मुह-करहिवि मुद्ध कर, अन्धारई पडिपेक्खइ.। ससि-मंडल-चंदिमए पुणु, काई न' दूरे देखिइ ॥२३॥ - - ३ ·44 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः - . काचिन्मुग्धा स्त्री निजमुखकरैः-निजमुखकिरणैरन्धकारे 'कर' हस्तं प्रतिप्रेक्षते-पश्यति । शशिमण्डलचन्द्रिकया पूर्ण- शशाङ्कमण्डलकान्त्या दूरे दूरस्थे पदाथे पुनः किं न पश्यति, अपि तं पश्यत्येव ।। २३ ।। ३४९ जहिं मरगय-कन्तिए संवलिअं॥ 'जहि', यथा 'मरमयकन्तिए' मरकतरत्नकान्त्या 'संव- लियं मिषितम् ।। ३५० तुच्छ-मज्ञहे तुच्छ जम्पिरहे। तुच्छच्छ-रोमावलिहे तुच्छ-राय तुच्छयर-हासहे पिय-वयणु अलहन्तिमहे तुच्छकाय-वम्मह-निवासहे ।। २४ ।। अन्नु जु तुच्छउं तहे धणहे, तं अक्खणह न जाइ । कटरि थणंतरु मुद्धडहे, जे मणु विच्चि ण माइ ।।२।। (युग्मम्) 'तुच्छरागेति' नायकस्य दूतीकृतामन्त्रणं, हे तुच्छराग! स्वल्पो रागः स्नेहो यस्य नायकस्य स तथा, तस्या नायि- कायाः अन्यद्यत्तुच्छं तदाख्यातु न याति, नायिकायाः कि- भूतायाः ? तुच्छमध्यायाः, पुनः किं भूतायाः ? तुच्छजल्पन शीलायाः, पुनः कि भूतायाः ? तुच्छाच्छरोमावल्याः, पुन: किं भूतायाः ? तुच्छतरहासायाः, -पुनः किं भूतायाः ? प्रिय- वचनमलभमानायाः, पुनः कि भूतायाः ? तुच्छकायमन्मथ- निवासायाः तुच्छकाये मन्मथनिवासो यस्याः सा, तुच्छ- कायत्वं भर्तुविरहात, कटरि'-इत्याश्चर्ये येन कारणेन 'मुद्धडहे' मुग्धायाः स्तनान्तरं मनोवर्मनिन माति, स्तनयो- रतिपीनत्वात्, अन्तरस्यातितुच्छत्वं वणितमित्यर्थः ॥२४॥ ॥ २५ ।। युग्मम् ।। ? ? ?

·पादः ।
दोधकवृत्ति
45
१
रे
३५० फोडेन्ति जे हियडउं अप्पणउं, ताहं पराई कवण घण ।
रक्खेज्जहु लोमहो अप्पणा, बालहे जाया विसम थण ॥२६।।
यो स्तनी आत्मीयं हृदय स्फोटयतः, तयोः परकीया
घृणा-दया का स्यात् । हे लोकाः ! आत्मान रक्षत, यतः
कारणात् बालायाः विपमो स्तनौ जातौस्त इत्यर्थः ।। २६ ॥
३५१ भल्ला हुमा जु मारिआ, बहिणि महारा कन्तु ।
लज्जेज्जं तु वयंसिपहु, जइ भग्गा घरु , एन्तु ।। २७ ।।
हे भगिनि ! इदं भव्यं भूतं, यन्मदीयः कान्तो मारितः।
यदि भग्नो गृहमैष्यत् तर्हि । वयस्याभ्यो वयस्यानां वा-
सखीभ्यः सखीनां मध्ये मा लज्जां प्राप्स्यमित्यर्थः ।। २७ ।।
३५२ वायसु उड्डावन्तिमए, पिउ दिट्ठउ सहसत्ति ।
भद्धावलया महिहि गय, अद्धा फुट्ट तडत्ति ।। २८ ॥
वायसं-काकमुड्डाययन्त्या कयाचित् स्त्रिया सहसत्ति
प्रियो दृष्टः, इति हेतोः 'अद्धा' इति अर्द्ध वलयानामस्या
पृथिव्यां गतं; अर्द्ध स्फुटं, कथं तडत् इति यथा स्यात् ।
एतावता अर्द्ध त्रुटित्वा भूमौ पतितं, , अर्द्धानि वलयानि
वटदिति कृत्वा स्फुटितानि इत्यर्थः ।। २८ ।।
१. स्वकीय उदर भित्त्वा निर्गतौ च पयोधरी।
परकीय-शरीरस्य भेदने का कृपालुता ।।
सुभाषितरत्नभाण्डागारे पृ. २५६ श्लोक २६४
२. काग उडावण धण खडी, आया पीव भडक्क ।
आधी चुडी काग गल, आधी गइ तडक्क ।।.
राजस्थानी दोहा
--

·46 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थ ३५३ कमलई मेल्लवि अलि-उलई करि-गण्डाई महन्ति । असुलहमेच्छण जाहं भलि, ते णवि दूर गणन्ति ।। २९ ।। अलिकुलानि कमलानि मुक्त्वा करिगण्डानि काडक्षन्ति। येषामसुलभ-दुर्लभमिषितुं 'भलि' कदाग्रहो भवति ते दूरे नापि गणयन्तीत्यर्थः ।। २९ ॥ ३५४ अन्नु जु तुच्छउँ तहे धणहे० (दो० २५ )। 'तहे' तस्याः 'धणहे' स्त्रिय अन्यत् 'जु' यत् 'तुच्छउँ , तुच्छक अस्ति ।। - . - " ३५४ भग्गउं देविखवि निमय बलु, बलु पसरिअउं परस्सु । उम्मिल्लइ ससि-रेह जिवँ, करि करवालु पियस्सु ।। ३० ।। 'भग्गउ' हे सखीति गम्यते, यथा. द्वितीयादितिथौ शशिरेखा चन्द्ररेखा प्रकटी भवति, तथा प्रियस्य करे हस्ते करवालः खड्ग 'उम्मिल्लइ' शोभते । किं कृत्वा ? दृष्ट्वा निजबल निजसैन्य भग्नक, पुन. परस्य शत्रोः 'बलु' सैन्यं प्रसृतक विस्तृतकमित्यर्थ.। ३५५ जहां होन्तउ आगेदो। तहां होन्तउ आगदो। कहां होन्तउ आगदो । 'जहां' यस्मात् 'होन्तउ' भवन् 'आगदो' आगतः । 'तहा' तस्मात् भवन् आगतः । 'कहां' कस्मात् भवन् आगतः। ३५६ जइ तहो तुट्टउ नेहडा, मइ सहु नवि तिल-तार । त किहे वङ केहि लोअणेहिं, जोइज्जउं संय-वार ।। ३१ हे तिलतार ! तिलवस्निग्धा तारा-कनिनिका यस्य स, तस्य सम्बोधनम्, यदि तव स्नेहो मया सह नापि त्रुटितः, तत् तस्मादहं त्वया वक्राभ्यां लोचनाभ्यां शतवारं विलोक्यत इत्यर्थः ।।३१।। .

·पादः ] दोधकवृत्तिः 47 . ३५७ जहि कपिज्जइ सरिण सरु, छिज्जइ खरिंगण खग्गु । तहि तेहई भड-घड-निवहि, कन्तु पयासइ मग्गु ।।३।। यस्मिन् 'कप्पिज्जइ' कत्यंते शरेण-वाणेन शरो-बाण', यस्मिन् खडगेन खड़. छिद्यते, 'तहि तस्मिन् सङ्गामे 'तेहइ'- तादृशे स्थाने 'भडघडनिवहि' भटानां सुभटाना या घटास्तासां निबहे, अथवा भटलक्षणे घडनिवहि वृक्षमूलसमूहे (?) कान्तो मार्ग प्रकाशयतीत्यर्थः ।। ३२ ।। ३५७ एक्कहि अविखहिं सावणु, अन्नहि भद्दवउ । माहउ महिअल-सत्थरि, गण्ड-त्यले सरउ' ॥३३।। अनिहिं गिम्ह सुहच्छी-तिलवणि मग्गसिरु । तहे मुद्धहे मुह-पङ्कइ, आवासिउ सिसिरु ।।३४।। (युग्मम्)।। तस्या मुग्धाया एकस्मिन्नक्षिणि श्रावणः, अन्यस्मिन्न- क्षिणि भाद्रपदः, को भावः ? यथा एतौ द्वौ मासौ स्राविणौ तथाऽक्षिद्वयमपि अश्रुजलस्रावित्वात् मासद्वयतुल्यम् । मही- तलस्रस्तरे भूतलसंस्तारके माधवो वसन्तः पल्लवमयत्वात् । गण्डस्थले शरत्, तस्याः काशकुसुमादिना पाण्डुत्वात् । अड- गेषु ग्रीष्मः, तापवाहुल्यात्, सुखासिका 'तिलवने सुखासिका सुखावस्थानं सा.एव तिलवनं तस्मिन् मार्गशीर्ष, मार्गशीर्षे तिलवनानामुच्छेद. स्यात् तथा सुखावस्थानस्योच्छेदः । मुख- पङ्कजे शिशिर आवासितः, यथा शिशिरे पङ्कजानां म्लानत्वं यथा मुखपङ्कजस्यापि । स्त्रीणां हि वियोगावस्थायामेतानि चिह्नानि स्युः तेनेत्युक्तम् ।। ३३ ।। ३४ ।। युग्मम् ।। ३५७ हिसडा फुट्टि तडत्ति करि, कालक्खेचे काई, देक्खउं हय-विहि कहि, ठवइ पई विणु दुक्ख-सयाई ।।३।। १ सरस्वतीकण्ठाभिरणे अय दोधक. वर्तते, २१७६।। - m ·48 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः - 'हिजडा' हे हृदय ! त्रटदिति कृत्वा स्फुट, कालपेन- कालविलम्बेन किम् । पश्यामि, हतविधि: 'पई विणु' मया विना दुःखशतानि कुत्र स्थापयतीत्यर्थः ।।३५।। ३५८ कन्तु महारउ हलि सहिए, निच्छई रूसइ जासु ! अथिहिं सस्थिहि हथिहि वि, ठाउवि फेडइ तासु ॥३६ ।। हले हे सखि ! मदीयः कान्तो निश्चयेन यस्य रुष्यति तस्य स्थानकं स्फेटयति, कै: ? अर्थ:-द्रव्यैः शस्त्रैः, हस्तैरपि ।। ३६ ॥ ३५८ जीविउ कासु न वल्लहउं धणु पुणु कासु न इछ । दोण्णिवि अवसर-निवडिअइ तिण-सम गणइ विसिढुं॥३७॥ 'जीविउ' जीवितं कस्य वल्लभं न स्यात्, धनं पुनः कस्येष्ट न स्यात्, विशिष्टो मनुजोऽवसरे पतिते द्वेऽपि जीवितधने तृणसमे गणयति ॥३७।। ३५९ जहे केरउ, तहे केरउ, कहे केरउ । 'जहे' यस्याः 'केरउ' सम्बन्धी । 'तहे' तस्याः 'केरउ' सम्बन्धी । 'कहे' कस्याः 'केरउ' सम्बन्धी ।। ३६० प्रगणि चिट्ठदि नाहु ध्रुत्रं रणि करदि न भ्रन्त्रि ।। 'प्रगणि' प्राङ्गणे गृहाङ्गणे 'ध्र' यः 'नाहु' नाथः तिष्ठति, 'त्र' सः 'रणि' रणे, संग्रामे 'करदि' करोति युद्धादि, 'नभ्रन्त्रि' भ्रान्तिर्नास्ति । तं बोल्लिअइ जु निव्वहुइ। 'त' तद् 'बोल्लिअई' कथ्यते, 'जु' यत् 'निव्वहइ' निर्वाह्यते ॥ ३६१ इमु कुलु तुह तणउं । इमु कुलु देक्खु।

·पाद: ] दोधक वृत्ति 49 N 4 का 'मु' इदं कुलं 'तुह' तव 'तणउ' सम्बन्धि । 'इम' इदं कुलं पश्य ।। ३६२ एह कुमारी एहो नरु, एहु मणोरह-ठाणु । एहउ वढ चिन्तन्ताह, पच्छइ होइ विहाणु ।। ३८ ।। 'एह' एषा कुमारी, 'एहो' एप., अह नरः, एतन्मनो- रथस्थानम्, 'एहउ' (एतद् ) ईदृशं चिन्तयतां 'बढ' मूर्खाणां पश्चाद्विभातं-प्रभातं भवति ।। ३८ ॥ ३६३ एइ ति घोडा एह थलि । एइ पेच्छ ।। 'एइत्ति' (दोहा) पूर्ववत् ।। एइ-एतान् पश्येत्यर्थः ।। ३६४ जइ पुच्छह घर वड्डाई, तो वड्डा घर ओइ । विहलिअ-जण-अन्भुद्धरणु, कन्तु कुडीरइ जोइ ।। ३९।।' काचित् स्त्री पथिकं प्रत्याह,- यदि बृहन्ति गृहाणि पृच्छत, ततो वृहन्ति 'ओइ' अमूनि-प्रत्यक्षोपलभ्यमानानि गृहाणि वर्तन्ते । अथवा दानाधभिलाषीति शेष , तदा कुटीरके विहलितजनाम्युद्धरण कान्त पश्येत्यर्थः ।।३९।। ३६५ प्रायइं लोअहो लोअणइ, जाई सरइ न भन्ति । अप्पिए दिट्ठइ मउलिअहिं, पिए दिट्ठइ विहसन्ति ॥४०॥3 लोकस्येमानि लोचनानि जाति स्मरन्ति न भ्रान्ति: न सन्देहः । अप्रिये दृप्टे सति 'मउलिअहि' मुकुलितन्ति-मुकु- लितानीवाचरन्तीत्यर्थः । प्रिये दृष्टे सति विकसन्ति ॥४०॥ १. विहलुद्धरण-सहावा हुवति जइ के वि सप्पुरिसा। गाथासप्तशत्याम् ३-८५ २. विह्वलिताश्च ते जनाश्च विह्वलितजनास्तान् अभ्युद्धरतीति विह्वलित- जनाभ्युद्धरणरस्तम् ।। ३, अइपसण्णु मुहु होइ, सभासणु पडिवज्जइ । पुब्व-भवतर-णेहु, जण-दिठ्ठिए जाणिज्जइ ।। महापुराणे ६।५।१३-१४ १ ·50 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः ३६५ सोसउ म सोसउ चिअ, उमही वडवानलस्स किं तेण । जं जलइ जले जलणो, पाएण वि किं न पज्जत्त ।।४१॥ 'चिअ' निश्चयेन उदधिः शुष्यतु मा शुष्यतु वा, तेन- समुद्रशोपणेन समुद्राशोपणेन वा वडवानलस्य कि ? यदिति-क्रियाविशेषणम्, यत् जले ज्वलनो ज्वलति, अनेन जलज्वलनेन तस्य वडवानलस्य किं न पयोप्तम् ? किं न सृतम्, अपि तु सर्वमेवेत्यर्थः ।। ४१ ॥ ३६५ आयहो दड्ड-कलेवरहो, जं वाहिउ तं सारु । जइ उट्ठभइ तो कुहइ, अह डज्झइ तो छारु ।।४२।।' 'आयहो' अस्य दाधकलेवरस्य यद्वाहितं तदेव सारम् । मरणानन्तर स्विति शेषः, यदि आच्छाद्यते स्थाप्यते तदा कुथ्यति, अथ दह्यते तदा क्षारो-भस्म स्यात् ।।४२।। ३६६ साहु वि लोउ तडप्फडइ, वड्डत्तणहो तणेण । बड्डप्पणु पर पाविअइ, हत्थे मोक्कलडेण ।। ४३ ॥२ 'साहुवि' सर्वोऽपि लोकः 'तडफडई' उत्सुकी भवति आकुलीभवति । किमर्थ ? बृहत्त्वस्यार्थम् । परं 'बड्डप्पणु' बृहत्त्वं हस्तेन मुत्कलेन प्राप्यते इत्यर्थः । को भावः ? जनैर्महत्वं तदा प्राप्यते चेदानादिगुणाः स्युरित्यर्थः ॥४३॥ - १. बलि किउ माणुसजम्मडा देक्खतह पर सारु । जइ उट्ठभइ तो कुहइ अह डज्झइ तो छारु ।। परमात्मप्रकाशे २-१४७ २. सयलु वि को वि तडप्फडइ सिद्धत्तणहु तणेण । सिद्धत्तणु परिपाविअइ चित्तह णिम्मलएण ।। दोहापाहुडे दोहा-८८ ·पार: ] दोधकवृत्तिः 51 - ३६७ जइ न सु आवड दूइ घरु, काइं अहो-मुह तुझ । वयणु जु खण्डइ तउ सहिए, सो पिउ होइ न मज्झ ।।४४।।' हे दूति ! स यदि गहं न 'आवइ' आगच्छति, तर्हि तवाघोमुखं किम् ? । हे सखि ! यस्तव वचन खण्डयति स मम प्रियो न भवति इत्यर्थः ।। ४४ ।। ३६७ काई न दूरे देक्खइ ।। 'काइ' किं न दूरे पश्यति ।। ३६७ फोडिन्ति जे हिअडउ अप्पडउ, ताहं पराई कवण घण । रक्खेज्जहु लोअहो अप्पणा, बालहे जाया विसम थण ।।४।। व्याख्या (दो० ) पूर्ववत् । ३६७ सुपुरिस कंगुहे अणुहरहिं, भण कज्जे कवणेण । जिवँ जिवँ वड्डतणु लहहि, ति तिर्वं नवहिं सिरेण ।।४६।। सुपुरुषाः कगो-धान्यविशेषस्य अनुहरन्ले-सदृशा भवन्ति, भण कथय केन कार्येण ? । उच्यते, यथा यथा वृहत्त्व लभन्ते, तथा तथा शिरसा नमन्तीत्यर्थः ।। ४६ ।। ३६७ जइ ससणेही तो मुइअ, अह जीवइ निन्नेह । विहिवि पयारेहिं गइअ घण, कि गज्जहि खल मेह ॥४७॥२ कस्याश्चिद् भर्ता देशान्तरं गतोऽस्ति स मेधं प्रत्याह,- सा स्त्री यदि सस्नेहा भविष्यति तदा मृता भविष्यति, मम + - १. जइ सो न एइ गेह, ता दूइ महोमुही तुम कीस । सो होही मज्झ पिओ, जो तुज्झ न खडए वयण ।। वज्जालग्गे ४१७ २. किं गतेन यदि सा न जीवति, प्राणिति प्रियतमा तथापि किम् । इति वीक्ष्य नव मेघमालिका, न प्रयाति पथिक. स्वमन्दिरम् ॥ भर्तृहरि विरचिते शृङ्गारशतके ६७ ·52 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः विरहात् । अथ जीवति तहि निःस्नेहा । द्वाभ्यां सस्नेह- निःस्नेहलक्षणप्रकाराभ्यां प्रिया गतिका गता, तहि हे खलमेघ ! दुर्जन मेघ ! त्वं किं गजसि इत्यर्थः ।। ४७ ।। ३६८ भमरु म रुणझुणि रण्णडइ, सा दिसि जोइ म रोइ। सा मालइ देसन्तरिअ, जसु तुहं मरहि विओइ ।। ४८।।' हे भ्रमर! त्वमरण्ये म रुणझुणि-शब्द मा कुरु, तां दिशं विलोक्य मा रुदिहि, पुनः सा मालती देशान्तरिता, यस्या वियोगे त्वं म्रियसे इत्यर्थः ।। ४८ ।। ३६९ तुम्हे तुम्हई जाणह ॥ तुम्हे तुम्हई पेच्छइ । 'तुम्हे' यूयं जानीत । युष्मान् पश्यतु । ३७० पई मुक्काहं विवरतरु, फिट्टइ पत्तत्तण न पत्ताणं । । - तुह पुणु छाया जइ होज्ज, कहवि ता तेहि पत्तेहि ।।४९।। 'पई' त्वया 'मुक्काह' मुक्तानां 'विवरतरु' वयो विहंगमस्तैिर्वर. विवरः एवं विधो वृक्षः तस्य सम्बोधने हे विवरतरो, अथवा हे वरतरो? त्वया मुक्तानामपि पत्राणां पत्रत्वं न 'फिट्टइ' न याति; पुनर्यदि कथमपि तव छाया- शोभा होज्ज-अभविष्यत् 'ता' तावत् 'तेहि पत्तेहिति' ते. पत्रैरेव नान्यथेत्यर्थ. ॥ ४६ ।। ३७० महु हिअउं तई ताए तुहु, स वि अन्ने विनडिज्जइ । पिअ काइं करेंउं हउं,काइ तुहुँ मच्छे मच्छु गिलिज्जइ ॥५०॥ काचिन्नायिकाऽन्यासक्तं पति वक्ति-हे प्रिये ! मम १. मालइ-विरहे रे तरुण-भसल मा रुवसु निन्भरुक्कण्ठ । वज्जालग्गे २४१ २. सा, तुज्झ वल्लहा, त सि मज्झ, वेसो सि तीअ, तुज्झ अहं । गाथासप्तशत्याम् २।२६ ·पादः ] दोधकवृत्तिः 53 हृदयं त्वया गृहीतमिति शेषः । तया त्व गृहीतः । साऽप्य- न्येनापि नट्यते । हे प्रिय ! अह कि करोमि ? त्वं कि करोपि, ? मत्स्येन मत्स्यो गिल्यते इत्यर्थः ॥ ५० ॥ ३७० पई मई वेहिवि रण-गहि, को जयसिरि तक्केइ । केसहि लेप्पिणु जम-परिणि, भण सुहु को थक्केइ ।।५।। त्वयि मयि च द्वयोरपि रणगतयोः को जयश्रियं तर्कयति अभिलषति । को यमगृहिणी केश: 'लेप्पिणु' गृहोत्वा सुखं यथा स्यात्तथा 'थक्केई' तिष्ठति त्व भण- कथय न कोऽपीत्यर्थः ।। ५१ ।। ३७० पई मेल्लन्तिहे महु मरणु, मई मेल्लन्तहो तुज्झ । सारस जसु जो वेग्गला, सोवि कृदन्तहो सज्झु ।। ५२ ।। स्त्री काचित् कथयति सारसान्योक्त्या स्वभर्तारं । हे सारस ! त्वां मुञ्चन्त्या मम मरणम्, मां मुञ्चतस्तव मरणम् । यस्य यो दूरे स कृतान्तस्य यमस्य साध्यो भवति, मरण प्राप्नोतीत्यर्थः ।। ५२ ।। ३७१ तुम्हेहि अम्हेहिं जं किअउं, दिट्ठउं बहुअजणेण । त तेवड्डुउं समर-भरु, निज्जिउ - एक्क-खणेण ।। ५३ ।। युष्माभिरस्माभिर्यत्कृतं तद् बहुकजनेन · दृष्टम्; कि कृतम् ? तदाह-तत्तावन्मानः समरभरः एकक्षणेन निजित इत्यर्थः ।। ५३ ।। ३७२ तउ होन्तउ आगदो। तुज्झ होन्तउ मागदो। तुध्र होन्त उ आगदो। 'तउ' त्वत्तः 'होन्तउ' भवन-सन् आगतः । तुध्र' त्वत्तः भवन् आगतः । तुज्झ त्वत्तः । 7 - - 1 ·54 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थ ३७२ सउ गुण-संपइ तुज्झ मदि, तुध्र अणुत्तर खन्ति । जइ उप्पत्ति अन्न जण, महि-मडलि खिक्खन्ति ।। ५४ ।। महीमण्डलेऽन्ये जना यदि उपेत्य-तव पाश्र्वे समागत्य तव गुणसम्पद शिक्षन्ते, तव मति शिक्षते, 'तुघ्र' तव अनु- त्तरा-प्रधानां 'खति' क्षमा च तदा वरमिति गम्यते इत्यर्थः ।। ५४ ।। ३७३ तुम्हहं होन्त उ आगदो। तुम्हहं केरउ धणु । 'तुम्हह' युष्मभ्यं भवन् सन् आगतः । युष्माकं 'केरउ' सम्बन्धि 'धणु' धनम् । ३७५ तसु हउं कलिजुगि दुल्लहहो० (दोहा १३ ) कलियुगे दुर्लभस्य तस्य नरस्याहम् । ३७६ अम्हे थोवा रिउ बहुअ, कायर एम्व भणन्ति । मुद्धि निहालहि गयण-यलु, कइ जण जोण्ह करन्ति ।।५५।।' 'अम्हे' वय स्तोका., 'रिउ' रिपव: शत्रवो बहवः प्रचुरतराः, 'एम्व' इत्थं कातरा: भणन्ति-पठन्ति । मुद्धि हे मुग्धे ! सुन्दरि ! गगनतलं 'निहालहिं' निभालय विलो- कय, 'कई' कियन्तो जनाः 'जोण्ह' ज्योत्स्नां कुर्वन्ति ? एकश्चन्द्र एवेत्यर्थः ॥ ५५ ॥ ३७६ अम्बणु लाइवि जे गया, पहिअ पराया केवि । अवस न सुअहि सुहच्छिअहि, जिवँ अम्हई तिव॑ तेवि ॥५६॥ 'अम्बणु' ममत्वं 'लाइवि' लगयित्वा केऽपि परकीयाः परवश्याः ये पथिका अवश्यं 'न सुअहि' न स्वपन्ति 'सुहच्छि- -- १. अम्हे थोडा रिउ बहुअ, इउ कायर भिन्तति । मुद्धि निहालहि गयणयलु, कइ उज्जोउ करति ।। कुमारपालप्रतिबोधे पृ. २५७ ·पाद:] दोधकवृत्तिः 55 अहिं' सुखासिकायां-शय्यायाम् । यथा घयं तथा तेऽपि पथिकाः । एतावता यथाऽस्माकं शय्याया स्वापो नास्ति तथा तेषामपि नास्ति, वियोगित्वात् ॥५६॥ ३७७ मई जाणिउं पिअविरहिअहं, कवि धर होई विमालि। णवर मिअकुषि तिह तवइ, जिह दिणयरु खय-गालि ।।५७।।' हे प्रिये? मया ज्ञातं विरहितानां पुरुषाणां कापि घराऽवलम्बनं भवति । कदा ? विकाले-सन्ध्याकाले। एता- पता विरहिताना नवर-केवलं 'मिअकुवि' मृगाकोऽपि 'तिह' तथा तपति, यथा 'खयगालि'.क्षयकाले कल्पान्तकाले दिण- यरु-दिनकरः ।। ५७ ।। ३७७ पई मइं वेहिवि रण गहि, । (दोहा-५२) मई मेल्लन्तहो तुज्झ, । (दोहा-५३) पई मई० इत्यादि (दो. पूर्ववत्,) मई मेल्लंतहो० इति (दो. पूर्ववत्,) ३७८ तुम्हेहिं अम्हेंहि जं किअउ० (दोहा-५४ ) 'तुम्हेहिं इत्यादि (दो. पूर्ववत्) ३७९ महु होन्तउ गदो । मज्झु होन्तउ गदो।। 'महु' मत्तः भवन्ः आगतः, मझु-मत्तः ।। ३७९ महु कन्तहो वे घोसडा, हेल्लि म शङ्खहि आलु । देन्तहो हउं पर उन्वरिअ, मुज्जन्तहो करवालु ।।५८।। 'हेल्लि' हे सखि ! मम कान्तस्य द्वौ दोषौ स्तः, अनर्थक मा जल । कौ द्वौ दोषौ ? तदाह-एक स्तावत् दानं ददतः -- १. अयं श्लोकः कुमारपाल प्रतिबोघे वर्तत्ते ॥

·56 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः . सतः 'पर' केवलमहमुद्धरिता, अपरस्तावत् युद्धचतः खङ्गमुद्धरितमिति निन्दास्तुतिरित्यर्थः ।।५८।' ३७९ जइ भग्गा पारक्कड़ा, तो सहि मज्झु पिएण ।। अह भग्गा अम्हहं तणा, तो ते मारिअडेण ॥५९॥२ 'हे सखि ? यदि परकीया भग्नास्ततो मम प्रियेण, अथास्माकं सम्बन्धिनश्चेद्भग्नास्ततस्तेनम म भ; मारिते- नैवेत्यर्थः ॥ ५९ ॥ ३८२ मुख-कबरि -बन्ध तहे सोह धरहिं, नं मल्ल-जुझु ससि राहु करहिं । तहे सहहिं कुरल भभर-उल-तुलिअ, नं तिमिर-डिम्भ खेलन्ति मिलिअ॥६०॥3 तस्या मुखकवरीबन्धौ वदनवेणीबन्धौ शोभां धरत.'न' उत्प्रेक्ष्यते शशिराहू मल्लयुद्धं कुरुतः । तस्या कुरला:- केशाः शोभन्ते, किम्भूताः ? भ्रमरकुलतुलिता:- समानाः, 'नं' उत्प्रेक्ष्यते तिमिरडिम्भा:-अंधकारबालका मिलित्वा क्रीड- न्तीत्यर्थ. ॥६॥ ३८३ बप्पीहा पिउ पिउ भणवि, कित्तिउ रुअहि हयास । तुह जलि महु पुणु वल्लहइ, बिहुवि न पूरिम आस ॥६॥ - १ निन्दाभिता स्तुतिरित्याशयः । २. जइ भग्गा पारक्कडा तो सखि मुज्झपियेण । जो भग्गा अम्हेतणा तो तिह जुञ्झयडेण ।। राजस्थानी दोहा ३. घणसारतारनयणाए गूढ-कुसुमोच्चयो चिहुर-भारो । ससि-राहु--मल्ल-जुज्झ व दसिदमेण-नयणाए । कर्पूरमंजर्याम् २-११ ·पाद: 1 दोद्धकवृत्तिः 57 - वप्पीहा' हे चातक ! पिउ पिउ इति भणित्वा, स्त्री- पक्षे प्रियः प्रियः इति भणित्वा 'कित्तिउत्ति' कियद्वार त्वं रुअहि' रोदिपि । हे हताश ! तव जले-पानीये पुनर्मम वल्लभे-प्रिये — विहुवि' द्वयोरपि आशा न पूरिता ।।६१।। ३८३ वप्पीहा काई बोल्लिएण, निग्घिण वारइवार । सायरि भरिअइ विमल-जलि, लहहि न एक्कइधार ॥६२।। बप्पीहा निग्घिण' हे निर्लज्ज चातक ! 'वारइवार' वारंवारं 'वोल्लिएण कथितेन 'काई' किमस्ति । विमल जलेन सागरे भृते एकामपि धारां न लभसे इत्यर्थः ॥६२॥ ३८३ आयहिं जम्महि अन्नहि वि, गोरि सु दिज्जहि कन्तु । गय मत्तहं चत्तड कुसह, जो अभिडइ हसन्तु ॥६३।। 'आयहिं' अस्मिन् जम्महि' जन्मनि अन्य स्मि- नपि मम गौरि हे पार्वति ! 'सु' सः कान्तः दीयताम् । मत्तानां-गजानां त्यक्ताड कुशानां यो हसन् सन् अभ्येत्ति सन्मुख याति ॥६३॥ ३८४. बलि अब्भणि महुमहणु, लहुइहूआ सोइ । जइ इच्छह वड्डत्तणउं, देह, म मग्गहु कोइ ।।६४।। बलिराजस्य प्रार्थने सोऽपि मधुमथनः नारायणः लघुकाभूतः, अतः 'जइ' यदि वृद्धत्वं यूयमिच्छथ तदा दानं ददथे । 'म मग्गहु ' मा मार्गयथ, कस्यापि पार्वे मार्गणं न कार्यमिति भाव: ।।६४ । ३८५ विहि विनडउ पीडन्तु गह, मं धणि करहि विसाउ । सपड़ कट्टर वेस जिवं, छुडु अग्घइ ववसांउ ।।६।। . J है ·58 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः विधिर्नटतु, ग्रहाः पीडयन्तु, हे प्रिये ! मा विषादं कुरु, वेषमिव सम्पद कर्षयामि, अथवा वेश्यामिव कपयामि, यथा धेश्या द्रव्येणाकयंते, 'छुड्ड' यदि व्यवसाय उद्यमोऽर्घति विद्यते ('अग्घई' राजते) तदा सम्पदः सुलभा इत्यर्थः ।।६५।। ३८६ खग्ग-विसाहिउ जहिं लहहुं, पिय तहिं देसहि जाहुं । रण-दुभिक्खे भग्गाई, विणु जुज्झे न वलाहुं ।।६६।। हे प्रिय ! यस्मिन् देशे खड्गेनापि साधितं लभामहे तस्मिन् देशे यामः । वयं रणदुभिक्षण भग्ना युद्धेन विना न वलामहे न रति प्राप्नुम इत्यर्थः ॥६६।। ३८७ 'कुञ्जर सुमरि म सल्लइउ, सरला सास म मेल्लि । कवल जि पाविय विहि-वसिण, ते चरि माणु म मेल्लि ॥६७।।' हे कुञ्जर ! मा स्मर सल्लकीः, सरलान् दीर्घान् निःश्वा- सान् मा मुञ्च, विधिवशेन ये कवलाः प्राप्तास्तान् चर, मा मानं मुञ्चेत्यर्थः ।।६७।। ३८७ भमरा एत्थु वि लिम्बडइ, केवि दियहडा विलम्बु । घण-पत्तलु छाया-बहुलु, फुल्लइ जाम कयम्बु ।।६८।२ हे भ्रमर ! अत्रापि निम्बे तावत् कति दिवसान् विल- म्बस्व, यावत् घनपत्रवान् छाया बहुला कदम्बः प्रफुल्ल तीत्यर्थः ।। ६८ ॥ ३८७ प्रिय एम्बहिं करे सेल्लु, करि, छड्डुहि तुहं करवालु । जं कावालिय बप्पुडा, लेहिं अभग्गु कवालु ॥ ६९ ।। १. मा सुमरसु चन्दण-पल्लवाण, करि-णाह गेण्ह तिण-कवल । ज जह परिणमइ दसा, त तह धीरा पडिच्छति ।। वज्जालग्गे १९२ २. छप्पय गमेसु कालं वासव-कुसुमाइ ताव मा मुयसु । मन्ने जियन्तो पेच्छसि पउरा रिद्धी वसतस्स ॥ वज्जालगे २४४ .

·पाद: ] 59 दोधकवृत्ति। । हे प्रिये ! इदानी शल्यं कुन्तं करे कुरु, त्वं करवालं मुञ्च, येन वगका: कापालिका योगिनः अभग्नं कपालं गृह्णन्ति ।। ६९।। ३८८ दिअहा जन्ति झडप्पडाह, पडहिं मणोरह पच्छि । जं अच्छड तं माणिअइ, होसइ करतु म अच्छि ॥७॥ दिवसा वेगैर्यान्ति, मनोरथाः पश्चात्पतन्ति, यदस्ति तन्मान्यते, कोऽर्थः-दोयते भुज्यते । भविष्यतीति कुर्वन् मा अच्छि' मा आस्व मा तिप्ठेत्यर्थ. ।।७।। ३८६ सन्ता भोग जु परिहरह, तसु कन्तहो बलि कीसु । तसु दइवेणवि मुण्डियउ, जसु खल्लिहडउ सीसु ॥७१॥ यः सतो-विद्यमानान् भोगान् परिहरति तस्य कान्तस्य : बलि-पूजां क्रिये (करोमीति भाव.) ।' यस्य शीर्ष खल्वाट तस्य देवेनैव गुण्डितम्, को भावः ? यस्य भोगा न सन्ति स तु स्वयमेव त्यजतीत्यर्थः ।।७१।। ३८९ बलि किज्जलं सुअणस्सुः । पूर्ववत् (दोहा १३) ३६० अइ तुगत्तणु जं थणह, सो छेयउ न हु लाहु । सहि जइ केवइ तुडि-वसेण, अहरि पहुच्चइ नाहु ।।७२।। यत् स्तनानां अतितुंगत्वं तच्छेदकं न तु लाभः । हे सखि ! यदि कथमपि त्रुटिवशेन कालविलम्बन नाथोऽधरे प्रभवति, अन्यथा न लगत्येव, स्तनयोरतितुङ्गत्वात् ।।७२।। ३९१ बुवह सुहासिउ किपि । ब्रूत सुभाषितम् किमपि । १. सता विसय जु परिहरइ वलि किज्जलं हउ तासु । सो दइवेण जि मुण्डिअउ सीसु खडिल्लउ जासु ।। परमात्मप्रकाशे २-१३९ - ·60 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः । ३९१ इत्तउ ब्रोप्पिगु सउणि ठिउँ, पुणु दूसासणु ब्रोप्पि । तो हउं जाणउ एहो हरि, जइ महु अग्गइ अोप्पि ||७३।। दुर्योधनोक्तिरियम्-शकुनिर्भीममातल इयद् उक्त्वा स्थित, पुनर्दु : शासन उक्त्वा स्थितः, अह ततस्तहि जाने यद्येष हरिर्ममाने उक्तवा तिष्ठतीत्यर्थः ॥७३॥ ३९२ वुइ । वुझेप्पि । वुजेप्पिणु । व्रजति वजित्वा। ३९३ पस्सदि। पश्यति । ३६४ पठ गृण्हेप्पिणु नतु व्रतं गृहित्वा पठ। ३६५ जिव तिवँ तिक्खा लेवि कर, जइ ससि छोल्लिज्जन्तु । तो जइ गोरिहे मुह-कमलि, सरिसिम कावि लहन्तु ।।७४।।' यथा तथा शशी तीक्ष्णायुधानि लात्वा करान् यद्यत- क्षिष्यत, ततो जगति गौर्याः चन्द्राननाया. मुखकमलेन सह कामपि सद्दशतामलप्स्यतेत्यर्थः ॥७४।। ३६५ चूडुल्लउ चुण्णीहोइसइ, मुद्धि कवोलि निहित्तउ । सासानल-जाल-झलक्किअउ, वाह-सलिल संसित्तउ ।।७५॥२ हे मुग्वे ! कपोले निहितः स्थापितः चूटकश्चूर्णीभ- विष्यति । किम्भूतश्चूटक• ? श्वासानलज्वालादग्धः । पुनः १, पण्डुर जइवि रज्जए मुह कोमलङ्गि खडियारसेण | दिज्जए पुण कवोल-कज्जल ता लहेज्ज ससिणो विडम्बण ।। कर्पूरमञ्जर्याम् ३।३२ २. चुडउ चुण्णीहोइसई, मुद्धिकवोलि निहत्तु । सासानलिण झलक्कियंउ, वाहसलिलससित्तु ।। कुमारपालप्रतिबोधे पृ० १०५ ·पादः । दोधकवृत्तिः 61 . , किंभूतः ? वाष्पसलिलससिक्त इत्यर्थः ।।७५।। ३९५ अभड वंचिउ बे पयइ, पेम्मु निमत्तई जावें । सव्वासण-रिउ-संभव हो, कर परिमत्ता तावँ ॥७६।। द्वे पदे ' अब्भड ' मनुव्रज्य वचित्वा वंचितो वा यावत् 'पेम्मु ' स्नेहं कश्चित्पुमान् निर्वर्त्तयति, अथवा प्रेमशब्देन प्रिया वाच्या अभेदोपचारात्, यथा प्रेमवती तथा प्रेमापि प्रिया। प्रियमिति शेपः, तावत् सर्वाशनरिपुसम्भवश्चन्द्रः सर्वाशनो वैश्वानरः, तस्याग्ने रिपुः सागरः तस्मात् सभव उत्त्पत्तियस्यासी, एतावता चन्द्रः तस्य कराः किरणाः 'परिअत्ताः' प्रसृताः । एतावता चन्द्रोद्गमने उभयोः स्नेहवृद्धी गमनागमनं जातम् ।।७६।। .३९५ हिमइ खुडुक्कइ गोरडी, गयणि घुडुक्का मेहु । वासा रत्ति-पवासुमह, विसमा संकडु एहु ।।७७।। गौरी स्त्री हृदये 'खुडुक्कइ' शल्यायते । मेधो गगने गर्जति । वर्षाराने प्रवासिनां चलितानां पथिकानी विषमं सङ्कटमेतदित्यर्थः ।।७७।। -३६५ अम्मि पोहर वज्जमा, निच्चु जे सम्मुह थन्ति । महु कन्तहो समरगणइ, गय-घड भज्जिउ जन्ति ।।७।। स्त्री कथयति-हे अम्ब ! मम पयोधरौ वज्रसमौ स्तः, यो नित्यमेतस्य मम कान्तस्य सन्मुखौ तिष्ठतः। एतस्येत्ति कस्य ? यस्याने गजघटाः समराङ्गणे भई क्त्वां यान्ती- त्यर्थः ॥७८॥ ३९५ पुत्ते जाएं कवणु गुणु, अवगुणु कवणु मुएण 1. जा बप्पीकी भुहडी, चम्पिज्जइ अवरेण ।।७९।। M Mamme . ।

·62 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः - जातेन पुत्रेण को गुणः, मृतेन पुत्रेण कोऽप्यगुणः । येन पुत्रेण सतेति गम्यते या पैतृकी भूमिरपरैणाक्रम्यते गृह्यत इत्यर्थः ॥७९॥ ३६५ त तेत्तिउ जलु सायरहो, सो तेवडु वित्थारु । तिसहे निवारणु पलुवि नवि, पर धु अइ असारु ।।४।। तत्तावज्जलम्, स. तावन्मात्रो विस्तारः, परं-केवलं तृषाया निवारण पलमपि नैव स्यादिति शेषः, असारः सन् शब्दायते इत्यर्थः ।।८।। ३६६ जं दिट्ठउ सोम-ग्गहणु, असइहिं हसिउ निसंकु ।। पिअ-माणुस-विच्छोह-गिलिगिलि राहु मयड कु ।।८१॥' यत्सोम ग्रहणं दृष्ट तनिःशङ्क यथा स्यात्तथाऽसतीभिः स्त्रीभिर्हसितः सोमः । हे राहो! प्रियाणामभिष्टाना मनुष्याणां विक्षोभो वियोगः तस्य 'गरु' करं (तं करोतिति) मृगाई गिल गिल त्व भक्षय भक्षय इत्यथ. ।।८।। ३९६ अम्मीए सत्थावत्थेहि, सुधि चिन्तिज्जइ माणु । पिए दिढे हल्लोहलेण, को अप्पाणु ॥८२।। 'अम्मीए' हे अम्बिके ? हे मातः ? स्वस्थावस्थैः स्वस्थ- चित्तैः 'सुधि' सुखेन मानोऽहंकारश्चिन्त्यते । पर प्रियेऽभीष्टे दृष्टे सति 'हल्लोहलेण' व्याकुलत्वेनात्मानं कः पुमान् 'चेअइ' जानाति ॥८२॥ १. बेटा जाया कवण गुण अवगुण कवणु मिएण। जा उभा घर आपणी गजीजै अवरेण ।। राजस्थानी दोहा २. रे रे विडप्प मा मुयसु दुज्जण गिलसु पुण्णिमायन्द । वज्जालग्गे ४८३ ?

·+ - पादः ] दोधकवृत्तिः 63 तस्य नरस्य ३६६ सबधु करेप्पिणु कधिदु मइ, तसु पर सभलउं जम्मु । जासु न चाउ-न चारहडि, नय पम्हट्ठउ धम्मु ।।३।। शपथं कृत्वा मया कथितम्, परं-केवलं तस्य जन्म सफ- लम् । यस्य त्यागो न प्रभ्रष्टः-न प्रमुषितः दान न गतम् । यस्य चारभटी न प्रमुषिता न भ्रष्टा शूरवृत्तिन गता। यस्य धर्मो न प्रमुषितो न प्रभ्रष्ट इत्यर्थः । अस्यापरा व्याख्या-'मइ' मया 'सवधु' शपथ 'करेप्पिणु कृत्वा, कधिदु कथितम्, 'तसु' पर' पर सभलु' सफल 'जम्मु ' जन्म । यस्य न ' चाउ' अपव्ययों नास्ति । यस्य न ' चारहडि आरभटी-प्रकृति नास्ति । न च 'धम्म' धर्म; 'पम्हट्ठउ' प्रभ्रष्टः ।।८३॥ गिलि० इत्यादि पूर्ववत् (दोहा ८२) एक्कहिं० इत्यादि पूर्ववत् (दोहा ३२)। ३६६ जइ केवइ पावीसु. पिऊ, अकिआ कुडु करीसुं। पाणीउ नवइ सरावि जिवँ, सव्वङगे पइसीसु ।।४।। स्त्री कथयति-यदि कथंचित् प्रियं प्राप्स्यामि तर्हि अकृत कौतुकं करिष्यामि । यथा नवे शरावे पानीयं सर्वा- ङगेण प्रविशति, तथा सर्वाङ गेण प्रवेक्ष्यामीत्यर्थः ।।८४।। ३६६ उम कणिआरु पफुल्लिअउ, कञ्चण कान्ति-पयासु । गौरी-श्यण-विणिज्जिअउं, [न सेवइ वणवासु ।।५।। त्वं पश्य, कणिकारवृक्षःप्रफुल्लितः, किम्भूतः ? कांचन- कान्तिप्रकाशः । 'नं' उत्प्रेक्ष्यते-गौरीवदननिजितः सन् वनवासं सेवते इत्यर्थः ।।५।। ३६७ तसुपर सभलउ जम्मु० इत्यादि पूर्ववत् (दोहा ८४). * :

·64 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः ३६८ जइ केवइ पावीसु पिउ० इत्यादि पूर्ववत् (दोहा ८५) ३६८ जइ भग्गा पारक्कडा तो सहि मज्भु प्रियेण इत्यादि पूर्ववत् (दोहा ६०) ३६६ वासु महारिसि एऊ भणइ, जइ सुई-सत्थु पमाणु । मायह चलण नवन्ताह, दिवि दिवि गङ्गा-हाणु ।।८६।। व्यासो महर्षिः एतद्भणति-यदि श्रुतिशास्त्र प्रमाणम्, तर्हि मातृणां जननीनां चरणौ नमता सता दिवसे दिवसे गङ्गास्नानमित्यर्थः ॥८६॥ ३९९ वासेणवि भारह-खम्भि बद्ध । व्यासेनापि मारतस्तम्भे बद्धाः ।। ४०० अनउ करन्तहो पुरिसहो आवइ । अन्याय कुर्वतः पुरुषस्य आपत्-विपत् आयात्ति । न्यायं कुर्वत. पूरुषस्यद्भवति ।। गुणहिं न संपय कित्ति पर० । इति पूर्ववत् ।। (दोहा १०) ४०१ केम समप्पउ दुछ दिणु, किध रयणो छुडु होइ । नव-वहु- दसण-लालसउ, वहइ मणोरह सोइ ।।७।। दुष्टो दिनः कथ समाप्यताम् । रात्रिः कथं भवति छुडु शीघ्रम् । सोऽपि नववधूदर्शनलालस एवंविधानिति शेष, मनोरथान् वहतीत्यर्थः ।।८७।। ४०१ ओ गोरी-मुह-निज्जिअउ, वद्दलि लुक्कु मियंकु । अन्नुवि जो परिहविय-तणु, सो कि भवइ निसङ कु॥८॥ 'ओ' सूचनायां गौरीमुखविनिजितो मृगाको वादले निलीनः । अन्योऽपि यः परिभूततनु स नि.शङ्क कथं भ्रमतीत्यर्थः ।।८11. ३ ·पादः ] 65 दोधकवृत्ति ? ? - ४०१ बिम्बाहरि तणु रयण-वणु, किह ठिउ सिरिआणन्द । निरुवम रसु पिए पिअवि जणु, सेसहो दिण्णी मुद्द ।।८९।। हे श्री आनन्द ! अथवा श्री आनन्द शोभाकर रदनवणं दन्तव्रण कथ स्थितम् ? । कथमिति प्रश्ने । क्व ? बिम्बा- धरे, कस्याः तन्व्याः स्त्रिया. ' उत्तर ददाति-'जणु' उत्प्रे- ध्यते, प्रियेणाधरस्य निरुपम रस पीत्वा शेषरसस्य मुद्रा दत्तेत्यर्थः ।।९८॥ ४०१ भण सहि निहुअउ तेवं मई, जइ पिउ दिठु सदोसु । जेवं न जाणइ मज्झु मणु, पक्खावडिअ तासु ॥९०।। हे सखि ! मा प्रति निभृतं छन्न यथा स्यात्तथा भण कथय, यदि त्वया प्रिय: सदोषो दृष्टः । तस्यान्यतरस्य पक्षा- पतित पावें स्थित मम मनो यथा न जानाति भर्तेति गम्यते, ममाग्रे त्वया छन्न वाच्यमित्यर्थः ।।१०।। जिव जिवं०-इति पूर्ववत् मइ जाणिउ० इत्यादि पूर्व- वत् ( दो० ४०२ मइ भणिअउ बलिराय तुहुं, केहउ मग्गण एहु । जेहु तेहु नवि होइ वढ, सई नारायणु एहु ॥९१।। हे बलिराज! मया त्व भणितः, कीदृग् ? मार्गण एषः। बलिराइ-यादृग् ताइग् न भवति, रे मूर्ख ! ईदृग् स्वयं नारायण इत्यर्थः ॥९१॥ ४०४ जइ सो घडदि प्रयावदी, केत्थुवि लेप्पिणु सिक्खु । जेत्थुवि तेथुवि एत्थु जगि, भण तो तहि सारिक्खु ॥९२।। यदि स प्रजापतिः कुत्रापि शिक्षां लात्वा यत्रापि तत्रापि जगति घटयति, तहि भण कथय, तस्याः सादृश्यं को घटयतीत्यर्थः॥१२॥ केत्थुवि० इत्यादि पूर्ववद् व्याख्या ॥

·66 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः m ४०६ जाम न निवडइ कुभ-यडि, सीह-चवेड चडक्क । ताम समत्तहं मयगलहं, पइ-पइ वज्जइ ढक्क ।।९३।। यावत् कुम्भतटे सिंह-चपेटाचटत्कारो न निपतति, तावत् समस्ताना मदकलाना गजानां पदे पदे ढक्का वाद्यते इत्यर्थः ।।१३।। ४०६ तिलहं तिलत्तणु ताउं पर, जाउं न नेह गलन्ति । नेहि पण?इ तेज्जि तिल, तिल फिट्टवि खल होन्ति ॥१४॥' पर-केवलं तिलाना तिलत्व तावत्, यावत् स्नेहो न गलति । स्नेहे प्रनष्टे त एव तिलाः तिलाद् भ्रष्टाः खला भवन्तीत्यर्थः ।।४।। ४०६ जाहि विसमी कज्ज-गइ, जीवहं मज्झे एइ । ताहि अच्छउ इयरु जणु, सुअणुवि अन्तरु देइ ।।१५।। यावज्जीवाना मध्ये विषमा कार्यगतिरायाति ताव- दास्तामितरजनः, परं स्वजनोऽपि अन्तरं ददाति पृष्ठ ददातीत्यर्थः ।।९।। जेवडु अन्तरु रावण रामहं, तेवडु अन्तरु पट्टण गामहं । 'जेवडु' यावन्मात्र रावणरामयोरन्तरमस्ति, 'तेवडु' तावन्मानं अन्तर ग्रामपट्टणयोः समस्ति ।। ४०९ ते मुग्गडा हराविआ, जे परिविट्ठा ताह । अवरोप्पर जोअन्ताह, सामिउ गजिउ जाह ।।६६॥ Gu १. तावच्चिय ढलहलया जावच्चिय नेहपूरियसरीर । सिद्धत्था उण छेया नेहविहूणा खलीहुन्ति ॥ वज्जालग्गे ५५६ -

·67
पादः ]
दोधकवृत्तिः
-
M
ये तेषां परिवेषिताः ते मुद्गाः हारिता मुधा जाताः,
येषां 'अवरोप्पर' परस्परं जोअन्ताह (पश्यताम्) युध्यता
सतां स्वामी गञ्जित -पीडित इत्यर्थः ।।
सुघे०, तसुहउ०, अन्नु जु०, बलि०, दइवु०, तरुहुं०,
खग्गविसाहिउ०, तणह० इत्यादी पूर्ववत् ।।
४१२ बम्भ ते विरला केवि नर, जे सव्वङ्ग-छइल्ल ।
जे वड्का ते वञ्चयर जे उज्जुन ते वइल्ल ॥९७।।
हे ब्रह्मन् ! ते केऽपि नरा विरलाः, ये 'सव्वगछइल्ल
सर्वाडगैर्दक्षाः । ये वक्रास्ते वंचकतरा अत्यर्थवञ्चकाः । ये तु
ऋजवस्ते बलीवः मूर्खा इत्यर्थः ।।१७।।
४१४ अन्ने ते दीहरलोअण, अन्नु त भुअ-जुअलु ।
अन्नु सु घण थण-हारु, त अन्नु जि मुह-कमलु ।।
अन्नु जि केस-कलावु, सु अन्नु जि प्राउ विहि ।
जेण णिअम्बिणि घडिअ, स गुण-लायण्ण-णिहि ।।८।।
ते दीर्घलोचने अन्य एव, अन्यदेव तद् भुजयुगलम्,
सोऽन्यो घनस्तनभारः घनो-निविडः, तदन्यदेव मुखकमलम्,
अन्य एव स केशपाशः, प्रायः स विधिरन्य एव, येन सा नित-
म्बिनी घटिता। किम्भूता सा गुणलावण्यनिधिरित्यर्थः ।।९८।।
४१४ प्राइव मुणिहवि भन्तडी, ते मणिअडा गणन्ति ।
अक्खइ निरामइ परम-पइ, अज्जवि लउ न लहन्तिा ||६||
'प्राइव' प्रायो मुनीनामपि भ्रान्तिः, ' ते ' तेन कारणेन
मुनयो मणिकान् गणयन्ति । अक्षये निरामये परमपदे
सिद्धिलक्षणे स्थाने यदद्यापि लय न लभन्ते । अतः कि
शून्यध्यानेनेत्यर्थः ।।९९॥
४१४ असु-जले प्राइम्व गोरिअहे, सहि उव्वत्ता नयण-सर ।
ते सम्मुह सपेसिआ, देन्ति तिरिच्छी घत्त पर ॥१०॥

·68 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः हे सखि ! प्रायो गौर्या अश्रुजलेन नयनसरसो उद्धृते उल्लसिते, तेनापरे नयनसरसी सम्मुखे प्रेषिते, परं-केवलं तिर्यग्घातं दत्त इत्यर्थः ।।१०।। ४१४ एसी पिउ रूसेसु हउ, रुट्ठी मइ अणुणे इ । पग्गिम्व एइ मणोरह इ, दुक्क रु दइउ करेइ ।।१०१।। प्रिये एष्यति समागमिष्यति अहं रुपियामि । रुष्टां मामनुनयति (भाषायाम् ) मनावइ । प्रायो दयिता एतान्म- नोरथान् दुष्करान् करोति, इष्टकाले समागमना- दित्यर्थ. ॥१०१॥ ४१५ विरहानल-जाल-करालिअउ, पहिउ कोवि बुड्डिवि ठिअओ। अनु सिसिर-कालि सीअल-जलहु, धूम कहन्तिहु उठ्ठिअओ ॥१०२।। कोऽपि कविर्जले धूम दृष्ट्वा प्राह-कोऽपि पथिको विर- हानलज्वालाकरालित. पीडितो ब्रुडित्वा स्थितोऽस्ति । अन्यथा शिशिरकाले शीतजलाद्धूमः कुत इत्यर्थः ।।१०२।। ४१६ मंहु कन्तहो गुट्ठ-ट्ठिअहो, कउ झुम्पडा बलन्ति । अह रिउ-रुहिरे उल्हवइ, अह अप्पणे न भन्ति ॥१०३॥ गोष्ठस्थितस्य मम कान्तस्य कुतः कुटिरकाणि ज्वलन्ति । अथ रिपुरुधिरेण विध्यापयति, अथात्मना येन न भ्रान्तिरित्यर्थः ।।१०३।। जइ भग्गा० व्याख्या पूर्ववत् ।। ४१८. पिय-संगेमि कउ निद्दडी, पिअहो परोक्खहो केम्व । मइ बिनिवि विन्नासिआ, निद्द न ऐम्व न तेम्व ।।१०४।। प्रियसगमे कुतो निद्रा ? प्रियस्य परोक्षस्य 'सप्तम्याः' प्रिये परोक्ष सति कथं निद्रा ? मया द्वे अपि विनाशिते .. i ·पादः ] दोधकवृत्तिः 69 । क्षयं नीते। द्वाभ्यां संयोगवियोगाभ्यां निद्रा न एव न तथेत्यर्थः ॥१०४॥ गुणहिं न सपय कित्ति पर० । व्याख्या पूर्ववत् । ४१८ कन्तु जु सोहहो उवमिमइ, त महु खडिउ माणु सीहु निरक्खय गय हणइ, पिउ पय-रक्खसमाणु ।।१०५।। कान्तो यदि सिहेन सहोपमीयते, तदा मम मानः खण्डितः । सिंहो नीरक्षकान्-रक्षपालरहितान् गजान् हन्ति । प्रियः पदरक्षः सम-पदातिरक्षैः सह गजान् रणे हन्ति । (सिंहादधिक पराक्रमवान् मम कान्त इत्यर्थ. ) ।।१०।। ४१८ चंचलु जीविउ ध्रुवु मरणु, पिअ रूसिज्जइ काइ। होसई दिअहा रूसणा, दिव्वई वरिस-सयाइ ।।१०६।। जोवित चञ्चलम्,मरण ध्रुवम्, हे प्रिये ! रुष्यते कथम् ? रोषणस्य दिवसो दिव्यानि वर्षशतानि भविष्यति ( दिवसो विरहेण दिव्यवर्षशततुल्यदी? भविष्यति) इत्यर्थः ।।१०६।। ४१८ माणि पण?इ जइ न तणु, तो देसडा चइज्ज । मा दुज्जण-कर-पल्लवेहि, दसिज्जन्तु भमिज्ज ।।१०७॥ माने प्रनष्टे यदि तनुर्न त्यज्यते, ततो देशस्त्यज्यते । परं दुर्जनकरपल्लवैदृश्यमानो मा भ्राम्य ।।१०७।। ४१८ लोणु विलिज्जइ पाणिएण, अरि खलमेह म गज्जु । बालिउ गलइ सु झुम्पडा, गोरी तिम्मइ अज्जु ।।१०८।। हे मेघ ! मा गर्ज, लवणं-सामुद्रं पानीयेन विलीयते, ज्वालितो मेघो गलति, अद्य सकुटीरिका गोरी तिम्यते भीजइ (भाषायाम् ) इत्यर्थ. । द्वितोयप्रकारेण व्याख्या-अरि- अरे हे खलमेघ हे दुर्जनमेघ! 'बालिउ' ज्वालितस्त्व 'म गज्जु १. अयं श्लोक कुमारपालप्रतिबोधे वर्तते पृ. १२ ।। - -

·70
प्राकृतव्याकरणस्य
[ चतुर्थः
मा गज्ज । यतः गौर्याः 'लोणु' लावण्य पाणिएण-पानीयेत
विलिज्जइ-विलीयते, 'सु'-तत् “झुम्पडी' कुटीरकं 'गलइ'-
गलति श्च्योतति, गौरी-नारी 'तिम्मइ आर्दीभवति ।।१०९।।
४१८ विहवि पण?इ वकुडउ, रिद्धिहिं जण सामन्नु ।
किपि मणाउं महु पिअहो, ससि अणुहरइ न अन्नु ।।१०९।।
विभवे प्रनष्टे सति सामान्यो जनो लोक: ऋद्धया श्रिया
वक्रीस्यात् । 'मणाउ' मनाक 'ससित्ति' चन्द्र. 'महु' मम
'पियहो' प्रियस्य अनुहरते सादृश्यं धत्ते नान्य. कोऽपि । भावा-
र्थस्त्वयं यथा चन्द्रस्य तारका क्का भवन्ति, तथा मम प्रियस्य
निर्द्धनस्य अन्ये जना वक्रा भवन्ति ।।१०९।।
।
-
४१९ किर खाइ न पिअई न विद्दवइ,
धम्मि न वेच्चई रूअडउ
इह किवणु न जाणइ जह,
जमहो खणेण पहुच्चइ दूअडउ ।।११०।।
'किर' किल खादति, न पिबति, न ददाति, धर्म रूपक
न व्ययति, इह कृपणो न जानाति-यथा यमस्य दूतः क्षणेन
प्रभवतीत्यर्थः ।।११०॥
४१९ जाइज्जइ तहिं देसडइ, लब्भइ पियहो पमाणु ।
जइ आवइ तो आणिअइ, अहवा त जि निवाणु ॥१११।।
तस्मिन् देशे 'जाइज्जई' गम्यते, यत्र पियहो प्रियस्य
'पमाणु' प्रमाणं शुभाशुभादिस्वरूपं लभ्यते, 'जई' यदि
आयाति तदा प्रतिस्वरूपं आणिभई आनीयते, अथवा 'तं जि'
तदेव निर्वाणस्थानमाधीयते ॥१११।।
दिवि दिवि गंगा-हाणु ॥ व्याख्या पूर्ववत् ।

·71 पाद: ] दोधकवृत्ति । ४१९ जउ पवसन्ते सहुं न गयम, न मुअ विओऐ तस्सु । लज्जिज्जइ सदेसडा, दिन्तिहि सुहय-जणस्सु ।।११२।।' (कस्याश्चित् प्रोषितभतृकायाः सखी प्रत्युक्तिः)-यदि प्रवसता-प्रवास कुर्वता प्रियेण सह न गता, अथ तस्य वियो- गेन न मृता । तर्हि तस्य सुभगजनस्य संदेशान् ददतीभिरस्मा- भिलज्यते इत्यर्थः ।।११२।। ४१९ एत्तहे मेह पिअन्ति जलु; एत्तहे वडवानल आवट्टइ। पेक्खु गहीरिम सायरहो, एक्कवि कणिअ नाहि ओहट्टइ।११३। हे नाथ ! इत.-अस्मिन् पार्वे मेघा जल पिबन्ति । इतः अस्मिन् पार्वे वडवाग्निः जल 'आवट्टइ'-आवर्तते शोषयति । त्व पश्य सागरस्य 'गहीरिम' गम्भीरत्वम्, एकोऽपि कणिको बिन्दुमात्रमपि 'नाहिं' नहि ओहट्टइ-हीनतां याति ।।११३।। पच्छइ होइ विहाणु । एम्वइ सुरउ समत्तु । व्याख्या पूर्ववत् ४२० जाउ म जन्तउ पल्लवह, देवखउं कइ पय देइ । हिअइ तिरिच्छी हउ जि पर पिउ डम्बरइ करेइ ॥११४।। (कचित्) स्त्री कथयति-याति तदा यातु, पल्लवं वस्त्रा- चलं गृहीत्वा 'म जतउ' मा रक्षतु यातुः पुरुषस्य पत्युः, पश्यामि, अय पतिः कति पदानि दत्ते । पुनह दये अहं 'जि' एवार्थे, तिरिच्छि तिर्यग् भूता ( भाषायाम् ) माडीरही छउं । पर केवलं प्रिय आडम्बराणि करोति न तु यास्यतीत्यर्थः ॥११४॥ १. जसुपवसत न पवसिया मुइअ वियोइ न जासु । लज्जिज्जउ सदेसडउ दिती पहिय पियासु ॥ संदेशरासके ७० ·72 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थ: ४२० हरि नच्चाविउ पङ्गणइ, विम्हइ पाडिउ लोउ । एम्वहिं राह-पओहरह, ज भावइ त होउ ।।११५।। वलिदैत्येन नारायण. प्रागणे नृत्यापितः ( नर्तित ) विस्मये लोक: पातित । इदानी राधापयोधरयोः गोपाङ्गना- पयोधरयोः यत्प्रतिभाति तद्भवतु ।।११६।। ४२० साव-सलोणी गोरडी, नवखी कवि विस-गण्ठि । भडु पच्चलिउ सो मरइ, जासु न लग्गइ कण्ठि ।।११७।। सर्वसलावण्या सर्वाङ्गकोमला गौरी भामिनी 'नवखी' नवीना अभिनवा कोऽपि विपग्रन्थिः समस्ति । यस्य कण्ठे न लगति · पच्चुलिउ' प्रत्युत स सुभट म पुमान् ‘मरइ म्रियते । अन्या विषग्रन्थि: स्यात्सा कण्ठे विलग्ना सती मारयति, इयं गौरीरूपा विपंग्रन्थिः कण्ठेऽलग्ना मारय- तीत्यर्थः ।।११६॥ ४२१ मइ वुत्तउ तुहु धुरु धरहि, कसरेहिं विगुत्ताइ । पइ विणु धवल न चडइ भरु, एम्बइ वुन्नउ काइ ।।११७।। हे धवल हे वृषभ ! कसरेहिति-दम्यैः कलोलडकैवि- गुप्ताः, भारस्त्वया विना न चटति, एन कि विषादवान् कि विषदप्राप्तः, पुन पूर्ण मयोक्त यत्त्वं धुरु-धर धरहिति- धूर्भारमुत्पाटयेत्यर्थः ।।११८॥ मइ वुत्तउ. ज मणु विच्चि न माइ ॥ व्याख्या-पूर्ववत् । ४२२ एक्कु कइअ ह वि न आवही, अन्नु वहिल्लउ जाहि । मइ मित्ता प्रमाणिअउ, पइ जेहउ खलु नाहि ।। ११९।। ह इति सम्बोधने, कदापि नायाति 'एक्कु' एष नरः, अन्यश्चेत्कदाचिदायाति, तदा वहिल्लउ शीघ्र' याति, १. अय श्लोक. सरस्वतीकण्ठाभरणे वर्तते ३-६२ ।।

·73 पादः ] दोधकवृत्तिः मित्तड़ा-हे मित्र मया यादृक् प्रियः प्रमाणिअउ-अनुज्ञातः तादृग् त्वया खलु-निश्चये नांहि-नहि ज्ञातः ।।११।। ४२२ जिवँ सुपुरिस तिवँ घंघलई, जिव नइ तिवँ वलणाई। जिव डोगर तिवँ कोट्टरई, हिआ विसूरहि काई ॥११६॥ यथा यथा सत्पुरुषा बहवः सन्ति तथा तथा 'घंघलई' ( भाषायाम्-जगडा ) ( जगटकानि ) भवन्ति, यथा 'नई' नद्य. तथा वलनानि, यथा पर्वतास्तथा 'कोटरइ'-(भाषा- याम् कोतराणि ) हे हृदय ? किं खिद्यसे ? ||११६॥ ४२२ जे छड्डे विणु रयणनिहि, अप्पउ तडि घल्लन्ति । तह सखह विट्टालु परु, फुक्किज्जन्त भणन्ति ॥ १२० ।। ये शङ्खाः रत्नाकरं समुद्र 'छड्डैविणु'-त्यक्त्वा आत्मानं तटे क्षिपन्ति, तदा तेषां शंखानां फुत्कुर्वाणा सन्तः परं केवलं 'विट्टालु' अधमजना भ्रमन्ति ॥१२०॥ ४२२ दिवेहि विढत्तउ खाहि वढ, सचि म एक्कुवि द्रम्मु । कोवि द्रवक्कउ सो पडइ जेण समप्पई जम्मु ॥१२१॥ हे 'वढ' हे मूर्ख ! दैवाजितं 'खाद, मा संचित्ति मा सञ्चय एकमपि द्रम्मम्, यतः किमपि तद्भयं पतति, येन जन्म समाप्यते ॥१२१।। फोडेन्ति जे हिअडउ अप्पणउ || व्याख्या पूर्ववत् ।। ४२२ एकमेक्कउं जइवि जोएदि, हरि सुठु सव्वायरेण । तोवि देहि जहिं कहिवि राही, को सक्कइ सवरेवि हड्ड-नयणा नेहे पलुट्टा ॥ १२२ ।।' १. सव्व गोविउ जइवि जोएइ हरि सुट्ठ वि आयरेण देइ दिट्ठि जहिं कहिं वि राही । को सक्कइ सवरेवि डड्ढ-णयण हे पलोट्टउ । स्वयंभूच्छंदे ४।२३ 4.

·74 प्राकृतव्याकरणस्य [चतुर्थ एकैकं अङगं यथा स्यादेवं हरि नारायणं यद्यपि सुष्टु सर्वादरेण 'राही' राधा 'जोएदि' विलोकयति, तथापि 'दड्डनयणा नेहित्ति' दृढद्रष्टि रागस्नेहेन यस्मिन्नङ्गप्रदेशे कस्मिन्नङ्गप्रदेशे स्थापितां सती दृष्टि संवरीतुं कः शक्नोति समर्थो भवति ।। १२२ ।। ४२२ विहवे कस्सु थिरत्तणउ, जोव्वणि कस्सु मरट्टु । सो लेखडउ पट्ठाविअइ, जो लग्गइ निच्च? ।। १२३ ।। विभवे द्रव्ये सति कस्य स्थिरत्वं भवति, यौवने कस्य 'मर?' अहंकारो भवति । तथापि स एव लेखः प्रेष्यते यो 'निच्चटुं' गाढं अत्यर्थं लगति ।। १२३ ।। ४२२ कहिं ससहरु कहिं मयरहरु, कहि बरिहिणु कहि मेहु । दूर-ठिमाह वि सज्जणहं, होइ असढ्ढलु नेहु ।।१२४॥' 'कहि' क्व ससहरु-शशधरश्चन्द्रः, समुद्रः, क्व बहिः मयूरः क्व मेघ:, दूरस्थितानामपि सज्जनानां असङ्कलु-असाधारणो निरुपम. स्नेहो भवति ।। १२४ ॥ ४२२ कुंजरुं अन्नहं तरुअरहं, कोड्डेण घल्लइ हत्थु । मणु पुणु एक्कहि सल्लइहि, जइ पुच्छह परमत्थु ।।१२५॥ कुञ्जरोऽन्येषु तरुवरेषु कौतुकेन हस्तं क्षिपति, मनः पुनरेकस्यां सल्लक्याम्' यदि पृच्छत परमार्थमित्यर्थः ।१२५॥ १. गयणट्ठिओ वि चन्दो आसासइ कुमुय-सण्डाइ । वज्जालागे ७७ दूरडिओ वि चन्दो सुणिन्वुइ कुणइ कुमुयाण । वज्जालंग्गे ७८ कत्तो उग्गमइ रवी, कत्तो वियसन्ति पङ्कय-वयणाई। सुयणाण जत्य नेहो, न चलइ दूरछियाण पि ।। वज्जालग्गे ८० क्व मकरधरः + ·पादः ] दोधकवृत्तिः 75 ४२२ खेड्डयं कयमम्हेहि, निच्छय कि पयम्पह । अणुरत्ताउ भत्ताउ, अम्हे मा चय सामिअ ।। १२६ ।। अस्माभिनिश्चयं क्रोडा कृता, कि प्रजल्पत ? (हे स्वामिन् ! )अनुरक्तान् भक्तानस्मान्मा त्यज ।। १२६ ।। ४२२ सरिहिं सरेहि न सरवरेहि, नवि उज्जाण-वणेहि । देस रवण्णा होन्ति वढ, निवसन्तेहि सुप्रणेहि ।।१२७॥' सरिद्भिर्नदीभिः सरोभिः सरोवरैमहत्सरोभि प्यु- द्यानवनैः देशा रम्या: । हे 'वढ' मूर्ख ! निवसद्भिः स्वजनै- देशा रम्या भवन्तीत्यर्थः ।। १२७ ।। ४२२ हिअडा पइ एहु बोल्लिअउ, महु अग्गइ सय-वार । फुट्टिसु पिए पवसन्ति हउ, भडय ढक्करि-सार ।।१२८।। हे हृदय ! त्वया ममाग्रे शतवारं यथा स्यात्तथा तत्प्रोक्तम्, प्रवसता प्रवास कुर्वता प्रियेण ( सता ) अहं स्फुटिष्यामि, हे 'भण्डय' ! निर्लज्ज ! हे ढक्करिसार ! हे हतबल ! ।। १२८॥ हेल्लि म झंखहि आलु० व्याख्या पूर्ववत् ।। ४२२ एक्क कुडुल्ली पचर्चाह रुद्धी, तहं तह पञ्चहं वि जुअंजुअ बुद्धी । बहिणुए तं घरु कहि किव नन्दउ, जेत्थु कुडुम्बउ अप्पण-छन्दउ ।।१२६ ।। एका कुटी शरीरं पञ्चभिरिन्द्रियै रुद्धा, तेषां पञ्चानां पृथक् पृथग् बुद्धिः । हे भगिनि ! कथय तद्गृह कथं नन्दतु, यत्र कुटुम्बमात्मछन्दकमित्यर्थः (स्वच्छन्दम्) ॥१२६॥ १. नयर न होइ अट्टालएहिं, पायार-तुङ्ग-सिहरेहिं । गामो वि होइ नयर, जत्थ छइल्लो जणो वसइ ।। वज्जालग्गे २७०

·7
76
प्राकृतव्याकरणस्य
[ चतुर्थः
४२२ जो पुणु मणि जि खसफसिहूअउ
चिन्तइ देइ न दम्मु न रूअउ ।
रइ-वस- भमिरु करग्गुल्लालिउ
घरहि जि कोन्तु गुणइ सो नालिउ ।।१३०॥
यः पुनर्मनस्येव 'खसफसिहूअउ' व्याकुलीभूतस्सन्
चिन्तयति, द्रम्मं न ददाति न रूपकम् । स मूढो रतिवशेन
भ्रमणशीलः सन् कराग्योल्लोलितं कुन्तं भल्लं गृहे एव
गुणयति चालयतीत्यर्थः ।। १३० ।।
दिवेहि विढत्तउं खाहि वढ० । नवखी कवि विस
गण्ठि० । व्याख्या पूर्ववत् ॥
४२२ चलेहि चलन्तेहि लोअणेहि, जे तइ दिठ्ठा बालि ।
तहिं मयरद्धय-'दंडवडउ, पडइ अपूरइ कालि ।।१३१॥
हे बालिके ! त्वया चलैश्चप्लैश्चलमानैर्लोचनैर्य नरा
दृष्टाः, तेषां नराणां 'मयरद्धय' मकरध्वजस्य दडवड-अव-
स्कंदं कटक धाटी अपूर्णे काले पततीत्यर्थः ।।१३१॥
छुड्ड अग्घइ ववसाउ० पूर्ववत् ।।
४२२ गयउ सु केसरि पिअहु जलु, निश्चिन्तइ हरिणाई।
जसु केरएं हुकारडए, मुहहु पडन्ति तृणाई ।। १३१ ।।
स केसरी सिंहो गतः, हे हरिणाः! यूयं निश्चिन्ता-
स्सन्तो, जलं पिबत, यस्य सम्बन्निधा हुंकारेण युष्माकं
मुखेभ्यस्तृणानि पतन्तीत्यर्थः ॥१३२।।
अह भग्गा अम्हहं तणा । व्याख्या पूर्ववत् ।।
४२२ सत्थावत्थहं आलवणु, साहुवि लोउ करेइ ।
आदनहं मन्भीसडी, जो सज्जणु सो देइ ॥१३३॥

·77 पांदः ] दोधकवृत्तिा + स्वस्थावस्थाना सुखिनां पुरुषाणां आलपन सर्वोऽपि लोक: करोति, परं आनां नराणां 'मा मैपीः' इति य आश्वासनं ददाति स सज्जन इत्यथः ।। १३३ ।। ४२२ जइ रचसि जाइद्विअए, हिअडा मुद्ध-सहाव । लोहे फुट्टणएण जिवं, घणा सहेसइ ताव ॥१३४।। 'हे हृदय ! मुग्धस्वभाव ! यद्यदृष्टं तत्र तत्र यदि रक्ती- भवसि, तदा प्रचुराणि दुःखानि तव भविष्यन्ति । यथा-स्फु- टकेन स्फुटता द्विखण्डीभवता एवंविधन लोहेन घनस्तापः सह्यते ।।१३४॥ ४२३ मइ जाणिउ वुड्डीसु हउं, प्रेम हि हुहेरुत्ति । नवरि अचिन्तय संपडिय, विप्पिय, नाव झडत्ति । १३५।। मया ज्ञातम्-अह प्रेमद्रहे बुडिष्यामि, कथं 'हुहुरु' इति शब्दानुकरण कृत्वा, नवरं केवलं मया विप्रियनौः ( भाषा- याम् वियोगबेडा') अचिन्तिता झटिति सपतिता-प्राप्ते- त्यर्थः ।।१३५॥ ४२३ खज्जइ नउ कसरक्केहि, पिज्जइ नउ घुम्टेहि । एम्बइ होइ सुहच्छडी, पिएं दिले नयणेहि ।।१३६।। कसरकैः प्रियो न खाद्यते, घुण्टकन तु पोयते, ‘एम्बई' इत्थंभूतेऽपि नयनैः लोचनै ईष्टेन प्रियेण सुखाशा भवती- , . त्यर्थः ।।१३६॥ ४२३ अज्जवि नाहु महुज्जि घरि, सिद्धत्या वन्देइ । ताउजि विरहु गवक्खेहि, मक्कड-घुग्घिउ देइ ।।१३७।। अद्यापि 'जि' एवार्थे नाथो ममैव गृहे सिद्धार्थात् सर्प- पान् वन्दते, अर्थाचलितुकामोऽस्ति, तावदेव 'गवखेहि' M . १. नावा इत्यर्थ. ।

·78 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः + (गवाक्षेषु) विलोकनैः विरहो मर्कटवत् 'घुग्घिउ' चापल्यं दत्ते । एतावता गवाक्षेषु मटर्कचेष्टां ददातीत्यर्थः ॥१३७।। ४२३ सिरि जर-खण्डी लोअडि, गलि मणिअडा न वीस । तोवि गोटडा कराविआ, मुद्धए उट्ठ-बईस ॥१३८।। शीर्षे 'जरखण्डी' जीर्णा 'लोअडी' लोमपटी कम्बलिका परिधानेऽस्ति । कण्ठे मणिकाः विशत्यनुमिता न सन्ति, 'तोवि' तथापि मुग्धया गोष्ठकाः गोष्ठपुरुषा गोपालाः गोष्ठ गोकुल यत्र तिष्ठति इति गोष्ठाः 'तात्स्थ्यात् तद्वयपदेश' इति न्यायाद् गोष्ठस्याः पुरुषा. उत्थानोपवेशन चेष्टानुकरण कारिताः ||१३०॥ ४२४ 'अम्मडि पच्छायावडा, पिउ कल हिअउ विआलि । घइं विवरीरी बुद्धडी, होइ विणासहो कालि ॥१३९।। हे अम्ब ! पश्चात्तापो वर्त्तते, विकाले सध्यायां प्रियः कलहापित. ( कलहितः) कलहयुक्तों विहितः। विनाशस्य- काले विपरीता बुद्धिभवतीत्यथ. ।।१३६।। ४२५ ढोल्ला एह परिहासडो, अइभन कवहिं देसि । हउ झिज्जउं तउ केहि पिअ, तुहु पुणु अन्नहि रेसि ।।१४०।। हे नायक ! एषा परिभाषा रीतिः 'अइभन' अत्यद्भूता (कस्मिन् देशे) वर्तते इति शेष. । हे प्रिये ! अह तवकृते क्षयं प्राप्नोमि, त्वं पुनरन्यस्यार्थे क्षीयसे इत्यर्थः ।।१४०।। वड्डत्तणहो तणेण । व्याख्या० पूर्ववत् । ४२६ सुमरिज्जइ त वल्लहउं, ज वोसरइ मणाउं । जहिं पुणु सुमरणु जाउं गउ, तहो नेहहो कई नाउ ॥१४१॥ सवल्लभः स्मर्यते, यो वल्लभो विस्मरति मनाक् स्वल्पमपि स्त्रिया । 'जाउ' यदि स्मरण अह गतः, तस्य ·79 पादः ] दोधकवृत्तिः --- , स्नेहस्य कि नाम न किञ्चिदित्यर्थः ।।१४।।? विणु जुज्झे न वलाहु० व्यख्या पूर्ववत् । ४२७ जिभिन्दिउ नाथगु वसिकरहु, जसु अधिन्नइ अन्नइ । मूलि विण?इ तुबिणिहे, अवसे सुक्कइ पण्णइ ।। १४२ ।।' 'नायगु' हे नायक ! जिहन्द्रिय वशोकुरु, यस्य जिह्वन्द्रियस्य अन्यानि इन्द्रियाणि अधीनानि सन्ति । अतो जिह्वन्द्रियं वशीकुरु । यथा तुम्बिन्याः मूले विनष्टे सति -अवश्य पत्राणि.शुष्यति ।।१४२।। अवस न सुअहि सुहच्छि अहिं० । व्याख्या पूर्ववत् । ४२८ एक्कसि सील-कलकिअहं, देज्जहि पच्छित्ताइ । जो पुणु खण्डइ अणुदिअहु, तसु पच्छित्ते काइ ।।१४३।। एकश एकवार शीलं कलङ्कितं येषा ते गीलकलङ्किताः, तेषां शीलकलडितानां आलोचनारूपाणि प्रायश्चित्तानि दीयन्ते । यः पुनरनुदिन खण्डयति तस्य प्रायश्चित्तेन किमित्यर्थः ।। १४३ ।। ४२९ विरहानल-जाल-करालिअउ, पहिउ पन्थि जं दिट्ठउ । त मेलवि सम्वहि पन्थिअहिं,सो जि किअउ अग्गिट्ठउ ।।१४४।। विरहाग्निज्वालाकरालितः सन् पथिकः पथि मार्गे दृष्टः, तत् तस्मात् सवैः पधिकैमिलित्वा स एव पथिक 'अग्गिट्ठउ' अग्निष्टः कृतः ।।१४४।। महुकन्तहो बे दोसडा० । एक्ककुडुल्ली पञ्चहिं रुद्धी । फोडेन्ति जे हिअडउ अप्पणउ० । चूडुल्लउ चुन्नीहोइसइ० । व्याख्या पूर्ववत् ।।१४४।। पचह णायकु वसि करहु, जेण होन्ति वसि अण्ण । मूल विणटुइ तरुवरुह, अवसई सुक्कइ पण्ण ।। परमात्मप्रकाशे २-१४० ·80 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः ४३० सामि-पसाउ सलज्जु पिउ, सीमा-सधिहि वासु । पेक्खिवि बाहु-बलुल्लडा, धण मेल्लइ नीसासु ॥१४५।। स्वामिप्रसादः, सलज्जः प्रियः, सोमासन्धौ वासः, बाहु- बल प्रेक्ष्य 'धण' इति नायिका नि.श्वासं मुञ्चतीत्यर्थः ।१४५। ४३१ पहिआ दिट्ठी गोरडी, दिट्ठी मग्गु निअन्त । असूसासेहि कञ्चुआ, तितुव्वाण करन्त ।।१४६।। हे पथिक ! गौरी दृष्टा मयेति गम्यते, किं कुर्वन्ती दृष्टा ? मार्ग 'निअन्त' पश्यन्ती, पुनः कि कुर्वन्ती, अभ्रूच्छ- वासैः कञ्चुकं तोमोद्वानं आद्र-शुष्कं कुर्वन्तीत्यर्थ. ॥१४६।। ४३२ पिउ आइउ सुअ वत्तडी, झुणि कन्नडइ पइट्ठ । तहो विरहहो नासन्तअहो, धूलडिआवि न दिट्ठ ॥१४७।। प्रिय 'आइउ' आगतः इति वार्ता श्रुता, ध्वनिः कर्णे प्रविष्टः, तस्य विरहस्य वियोगस्य नश्यतो धूलिरपि न दृष्टेत्यर्थः ॥१४७।। ४३४ सदेसे काई तुहारेण, जं संगहो न मिलिज्जइ । सुइणन्तरि पिएं पाणिएण, पिअ पिआस कि छिज्जइ ।१४८॥ 'तुहारेण' युष्मदीयेन सन्देशेन किमस्ति, संगस्य संयोग [कृते] न मिल्यते यदि, तदा सन्देशेन किमस्ति । हे प्रिय ! स्वप्नान्तरे पीतेन पानीयेन पिपासा तृषा कि क्षीयते, ? अपि तु न तथैव ॥१४८॥ दिक्खि अम्हाराकन्तु० । बहिणि महारा कन्तु० । व्याख्या पूर्ववत् ।। ४३६ एत्तेहे तेत्तहे वारि घरि, लच्छि विसण्ठल घाइ। पिअ-पन्भट्ठव गोरडी निच्चल कहिंवि न ठाइ ।।१४६।। 'एत्तहे अत्र 'तेत्तहे' तत्र द्वारे गृहे लक्ष्मी विसंस्थुला . ।

·81 दोधकवृत्तिः पाद: ] - भवति, प्रियप्रभ्रष्टा गौरीव कुत्रापि निश्चला न तिष्ठति । एतावता यथा लक्ष्मी तथा प्रियभ्रष्टा गौरी । १४९।। बड्डप्पणु परिपाविअइ । वड्डत्तणही तणेण० । व्याख्या. पूर्ववत् ।। ४३८ एउ गृण्हेप्पिणु ध्र मइ जइ प्रिउ उव्वारिज्जइ । महु करिएव्वउं किपि णवि मरिएव्वउं पर देज्जइ ।।१५०।। केनापि सिद्धपुरुपेण विद्यासिद्धये नायिकां प्रति धना- दिकं दत्त्वा भर्तरि प्राथिते सति नायिकाया उक्तिरियम्- एतद्गृहित्वा यदि मया प्रिय उद्वर्त्यते-त्यज्यते तहि मम कर्तव्य कि? किमपि नास्ति, पर-केवलं मर्त्तव्य मेव दीयते ।। १५० ।। ४३८ देसुच्चाडणु सि हि-कढणु, घण-कुट्टणु ज लोइ । मजिट्ठए अइरत्तिए, सब्बु रुहेव्वउं होइ ।। १५१ ।। देशोच्चाटनं देशपरित्यागः, शिखिक्वथनं, अग्नितापः, धनकुट्टन यल्लोके वर्त्तते सत्सर्व मञ्जिष्ठयाऽतिरक्तया सोढ- व्यम् । एतावताऽतिरक्तत्वं विरूपमित्यर्थः ।। १५१ ।। ४३८ सोएवा पर वारिआ, पुप्फवईहि समाणु । जग्गे वा पुणु को धरइ, जइ सो वेउ पमाणु ।। १५२ ।। पुष्पवतीभिः स्त्रीभिः सार्द्ध स्वपितव्य परिवारितं निषिद्धमस्ति, जागृतव्यं पुनः कः पुमान् धरति । यदि स्वापो निषिद्धः, तहि सुरतादि कथ भवति, यदि स वेदः प्रमाण भवति ।। १५२ ।। ४३९ हिझडा जइ वेरिअ घणा, तो कि अभि चडाहु । अम्हाहिं वे हत्थडा, जइ पुणु मारि मेराहु ।। १५३ ।।

·82 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः हे हृदय ! यदि वैरिणो बहवः सन्ति, तहि अन्भे- अभ्र आकाशे चटामः (आरोहाम), यदि अस्माक द्वो हस्तौ स्तः, तदा पुनर्मारयित्वा वयं म्रियामहे ।। १५३ ।। गय-घड भज्जिउ जन्ति० व्याख्या पूर्ववत् ।। ४३६ रक्खइ सा विसहारिणी, बे कर चुम्बिवि जीउ । पडिबिबिअ-मुजालु जलु, जेहि अडोहिउ पीउ ।।१५४।। सा स्त्री विषहारिणो पानीयहारिणी तौ करो हस्तौ चुम्बित्वा जीवितव्य रक्षति, यकाभ्यां प्रतिम्बिबितानि मुजानि-तृणानि यत्र तज्जल अडोहिउत्ति-अकलुषितम् पीतम् ।। १५४ ।। ४३६ बाह विछोडवि जाहि तुहुं, हउं तेवइ को दोसु । हिअय-ट्ठिउ जइ नीसरहि, जाणउं मुंज सरोसु ।।१५५।। हे प्रिय ! बाहूं विछोटय यथा त्वं यासि, तथाऽहमपि बाहू विछोट्य यामि, तदा को दोषः ? यदि मम हृदय- स्थितस्त्वं विस्मरसि, तदाहं मुजो भूपतिः सरोष इति जानामि ।। १५५॥ ४४० जेप्पि असेसु कसाय-बलु, देप्पिणु अभउ जयस्सु । लेवि महव्यय सिवु लहहिं, झाएविणु तत्तस्सु ।।१५६।। अशेषं कषायबलं जित्वा, जगतोऽभयं दत्त्वा, महा- व्रतानि लात्वा, तत्त्वं ध्यात्वा शिवं लभन्ते इत्यर्थः।।१५६॥ ४४१ देवं दुक्करु निअय-घणु, करण न तउ पडिहाइ। एम्वइ सुहु भुजणहं मणु, पर भुंजहिं न जाइ ।।१५७।। - ·पाद: ] दोधकवृत्तिः 83 निजधनं दातुं दुष्करमस्ति, तपः कर्तुं मनो न प्रति- भाति, एव दानं तपश्च विना सुखं भोक्तु मनः, परं भोक्तुं न यातीत्यर्थः ॥ १५७ ।। ४४१ जेप्पि चएप्पिणु सयल धर, लेविणु तवु पालेवि। विणु सन्ते तित्थेस रेण, को सक्कइ भुवणेवि ॥१५८॥ शान्तिनाथतीर्थकरेण विना सकलां धरां जेतु त्यक्तुं च तपो लातुं पालयितु कः शक्नोतीत्यर्थः ॥१५॥ ४४२ गंप्पिणु वाणारसिहि नर, अह उज्जेणिहि गप्पि । मुआ परावहिं परम-पउ, दिव्वन्तरई म जम्पि ॥१५६।। ये नरा वाराणस्यां गत्वाऽथ उज्जयिन्यां गत्वा मृताः, ते परमं पद प्राप्नुवन्ति, दिव्यान्तराणि तीर्थान्तराणि मा कथय । १५९॥ ४४२ गंग गमेप्पिणु जो मुअइ, जो सिव-तित्थ गमेप्पि । कीलदि तिदसावास गउ, सो जम-लोउ जिणेप्पि ।।१६०॥ यो गङ्गां गत्वा मृतः, यश्च शीवतीर्थ गत्वा मृतः, स त्रिदशावासं देवलोकं गतः सन् क्रीडति, किं कृत्वा ? यमलोक मरणं जित्वेत्यर्थः ।। १६० ।। ४४३ हस्थिमारणउ, लोउ बोल्लणउ, पाहु वज्जणउ, सुणउ भसणउ। हस्ती मारणशीलः, लोकः कथनशीलः, पटहो वादन- शीलः, श्वा भपणशीलः।।

·84 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुथ . ४४४ रवि-अत्थमणि समाउलेण, कण्ठि विइण्णु न छिण्णु । चक्के खण्ड मुणालिअहे, नउ जीवग्गलु दिण्णु ।। १६१ ।। सूर्यास्तमने समाकुलेन चक्रवाकेन कण्टे वितीर्ण दत्तं स्थापितं सत् मृणालिकायाः कलिन्याः खण्डं न छिन्नं न भक्षितम्, 'नउ उत्प्रेक्ष्यते-जीवस्य निर्गच्छतोऽगला दत्ता ।। १६१ ॥ ४४४ वलयावलि-निवडण-भएण, धण उद्धभुअ जाइ । वल्लह-विरह-महादहहो, थाह गवेसइ नाइ ।। १६२ ।। नायिका वलयावलिनिपतनभयेन उर्वभुजा याति । 'नाइ' उत्प्रेक्ष्यते-वल्लभविरहमहाहृदस्य स्ताघ गवेपय- तीत्यर्थः ।। १६२ ।। ४४४ पेक्वेविणु मुहु निण-वरहो, दीहर-नयण सलोणु । नावइ गुरु-मच्छर-भरिउ, जलणि पविसइ लोणु ।। १६३ ।। 'नावइ' उत्प्रेक्ष्यते-गुरुमत्सरभृत' लवण ज्वलने प्रवि- शति, कि कृत्वा ? जिनवरस्य दीर्घनयन सलवण सलावण्यं मुख प्रेक्ष्येत्यर्थः ॥१६३॥ ४४४ चम्पय-कुसुमहो मज्झि, सहि भसलु पईट्ठउ । सोहइ इन्दनीलु, जणि कणइ बइठ्ठउ ॥१६४।। चम्पककुसुमस्य मध्ये भ्रमरः प्रविष्टः, 'जणि' उत्प्रेक्ष्य- ते कनके उपविष्ट इन्द्रनीलरत्न शोभते इत्यर्थः॥१६४।। ४४५ अब्भा लग्गा डुगरिहि, पहिउ रडन्तउ जाइ। जो एहा गिरि-गिलण-मणु, सो कि धणहे धणाइ ॥१६५।। १. मत्सर. 'खार' इति भाषायाम् । ग ·पादः ] दोधकवृत्तिः 85 m- पर्वतेपु अभ्राणि-मेघा लग्नाः, पथिको रटन् याति, उत्तरार्द्धन रुदनकारणमाह-यो मेघो गिरिगिलनमनाः स ईदृक् किं नायिकाया धनानीच्छति ? तान् रक्षतीति भावार्थः ।। १६५॥ ४४५ पाइ विलग्गी अंबडी, सिरु ल्हसिउ खन्धस्सु तोवि कटारइ हत्थडउ, वलि किज्जउ कन्तस्सु ।। १६६ ।। अत्र पादविलग्नमान्त्रं, शिर. (स्कन्धयोः) स्कन्ध प्रति ह्रसितं ( स्रस्त ) पतित, ततोऽपि हस्तः क्षुरिकाया, अह कान्तस्यात्मानं बलिं क्रिये इत्यर्थः ।। १६६ ।। ४४५ सिरि चडिआ खन्ति फलइ, पुणु डालई मोडन्ति । तोवि महृदुम सउणाह, अवराहिउ न करन्ति ।। १६७ ।। शिरसि चटिताः फलानि खादन्ति, पुनः शाखां मोटयन्ति, तथापि महाद्रुमाः शकुनोनामपराध न कुर्वन्ती- त्यर्थः ।। १६७ ।। ४४६ सीसि तुहरु खणु विणिम्मविदु खणु, कंठि पालम्बु किदु रदिए विहिदु । खणु मुडमालिए जं पणएण त नमहु, कुसुम-दाम-कोदण्डु कामहो ॥ १६८ ।। कामस्य कुसुमदामकोदण्डं प्रणयेन स्नेहेन नमत, तत्कि ? यत् धनुः रत्या कामनार्या क्षणं शीर्षे शेखरो विनिमोपितः, यत्क्षणं कण्ठे हारः प्रालम्ब. कृतः, यत्क्षण मुण्डमालिकायां मस्तके विहित ।। १६८ ।। शदमाणुशमंशभालके कुम्भशहश्च वशाहे शंचिदे ।

·86 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः स्रियाः शतमनुष्यमांसभारकः एवविधः कुम्भ- सहस्रः सञ्चितः ४४० हेढ़-ट्ठिय-सूर-निवारणाय, छत्तं अहो इव वहन्ती। जयइ ससेसा वराह-सास-दूरुवखुया पुह्वी ।। १६९ ।। अधःस्थितसूर्यातपनिवारणाय सशेषा वराहश्वासदूरो- त्खाता पृथ्वी छत्र अध इव वहन्ती एवविधा जयति ॥१६९।। गउडवहे गाथा १५ ॥ इति श्री हैमव्याकरणप्राकृतवृत्तिगतदोधकार्थ समाप्तः ॥ लिखितो महोपाध्याय, य सं० १६७२ वर्षे शके १५३८ प्रथम वैशाख वदि १४ शनी. -

·संक्षिप्त प्राकृतशब्दरूपमाला
(१) अकारान्त पुल्लिंग 'जिण' (जिन) शब्दः ।
-
एकवचन.
बहुवचन,
प्रथमा जिणो. [ जिणे]
जिणा.
द्वितीया जिणं.
जिणा, जिणे.
तृतीया जिणेण, जिणेणं. जिणेहि, जिणेहिँ, जिणेहि.
चतुर्थी- २जिणाय, जिणस्स. जिणाण, जिणाणं.
पंचमी जिणत्तो, जिणाओ, जिणत्तो, जिणाओ, जिणाउ,
जिणार, जिणाहि, जिणाहि, जिणेहि,
जिणाहिन्तो, जिणा. जिणाहिन्तो, जिणेहिन्तो,
जिणासुन्तो, जिणेसुन्तो.
पष्ठी जिणस्स.
जिणाण, जिणाण.
सप्तमी जिणे,जिणम्मि,[जिणंसि]. जिणेसु, जिणेसु.
सवोधन-, हे जिण, जिणो, जिणा. हे जिणा.
एवम्-वीर-राम, देव, सावग, इत्यादयः ।।
।
*
१. इदृशे कोष्ठके दत्तानि रुपाणि मार्षरुपाणि ज्ञेयानि ।
२ प्राकृते चतुर्याः स्थाने पष्ठ्या प्रयोगो भवति. किन्तु तादर्थ्य चतुर्थ्या
एकवचनप्रयोगो भवति, देवाय, गुरवे इत्यादयः ।

·88 प्राकृतव्याकरणस्य (२) इकारान्तपुल्लिंग 'मुणि' (मुनि) शब्दः । प्रथमा- -- . एकवचन. बहुवचन. मुणी. मुण उ, मुणओ, मुणो, मुणिणो. द्वितीया- मुणि. मुणिणो, मुणी. तृतीया- मुणिणा. मुणीहि, मुणीहिं, मुणीहिं. चतुर्थी - मुणिणो, मुणिस्स. मुणीण, मुणीण पचमी- मुणिणो, मुणित्तो, मुणित्तो, मुणीओ, मुणीओ, मुणीउ मुणीउ, मुणी हिन्तो, मुणीहिन्तो. मुणीसुन्तो. षष्ठी- मुणिणो, मुणिस्स. मुणीण, मुणीणं. सप्तमी-. मुणिम्मि. [मुसिसि]. मुणीसु, मुणीसु. सवोधन- हे मुणि, मुणी. मुणउ, मुणओ, मुणी, मुणिणो. एवम्-नेमि-कवि, सुविहि, रिसि, पाणि, इत्यादयः । - प्रथमा- , - (३) उकारान्तपुल्लिंग 'गुरु' (गुरु) शब्दः । एकवचन. बहुवचन- गुरू.. गुरवो, गुरओ, गुरउ, गुरू, गुरुणो. [गुरवे] द्वितीया- गुरुणो, गुरू. [गुरवे] तृतीया- गुरूहि, गुरूहि, गुरूहिं. चतुर्थी- गुरुणो, गुरुस्स. गुरूण, गुरूणं. गुरुणो, गुरुत्तो, गुरुत्तो, गुरूओ, गुरूउ, गुरूमओ, गुरूउ, गुरूहिन्तो, गुरूसुन्तो. गुरूहिन्तो. गुरुं. गुरुणा. पचमी- - ·89 पादः ] संक्षिप्त प्राकृतशब्दरूपमाला प्रथमा- 1 पप्ठी- गुरुणो, गुरुस्स. गुरूण, गुरूणं सप्तमी- गुरुम्मि. [गुरुसि] गुरुसु, गुरूंसुं. सवोधन- हे गुरू गुरु. गुरवो, 'गुंरओ, गुर उ, गुरू, गुरुणो [गुरवे] एवम्-साहु. बंधु, भिक्खु, पहु, इंदु, इत्यादयः । ★ (४ 'ऋ'-कारान्तपुल्लिंग ‘कत्तार- कत्तु' (कत्त) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. कत्ता, कत्तारो, कत्तारा, कत्तबो, कत्तओ, कत्तउ, कत्तू, कत्तुणो. द्वितीया- कत्तारं. कत्तारे, कत्तारा. कत्तुणो, कत्तू. तृतीया वत्तारेण, कत्तारेणं, कत्तारेहि, कत्तारेहिँ, कत्तारेहि कत्तुणा. कत्तूहि, कत्तूहिँ, कत्तूहि. चतुर्थी कत्तारस्स, कत्ताराण, कत्ताराण, कत्तुणो, कत्तुस्स. कत्तूण, कत्तूण पचमी कत्तारत्तो, कत्ताराओ, कत्तारत्तो, कत्ताराओ, कत्ताराउ, कत्ताराहि, कत्ताराउ, कत्ताराहिन्तो,कत्तारा. कत्ताराहि, कत्तारेहि, कत्ताराहिन्तो, कात्तारेहिन्तो, कत्तारासुन्तो, कत्तारेसुन्तो. - १. विशेषणवाचिन ऋकारान्तस्य ऋकारस्य आर् . भवति, सम्बन्ध- वाचिनश्च ऋकारस्य अर् भवति, प्रथमाया द्वितीयाया एकवचनं विहाय सर्वत्र ऋकारस्य उकारोऽपि भवति ।

·90 प्राकृतव्याकरणस्य ANDAR , कत्तुणो, कत्तुत्तो, कत्तूओ, कत्तुत्तो, कत्तओ, कत्तूउ, कत्तूहिन्तो. कत्तूउ, कत्तूहिन्तो, कत्तूसुन्तो. षष्ठी- कत्तारस्स. कत्ताराण, कत्ताराणं. कत्तुणो, कत्तुस्स. कत्तूण, कत्तूणं. सप्तमी- कत्तारे, कत्तारम्मि, कत्तारेसु, कत्तारेसु, [कत्तारंसि], कत्तूस, कत्तसु. कत्तुम्मि ( कत्तुंसि] सम्बोधन- हे कत्त, हे कत्तार, कत्तारा, कत्तवो, कत्तओ, कत्तारो. कत्तउ, कत्तू, कत्तुणो. एबम्-दायार-दाउ (दातृ), वत्तार-वत्तु (वस्तृ), णायार-- गाउ, (ज्ञातृ) इत्यादयः । ★ (५) 'ऋ'कारान्त पुल्लिग पिअर पिउ' (पित) शब्दः । बहुवचन. पिआ, पिअरो. पिअरा, पिअवो, पिअओ, पिलउ, पिऊ, पिउणो. द्वितीया- पिअरं. पिअरे, पिअरा, पिऊ, पिउणों. तृतीया- पिअरेण पिअरेणं, पिअरेहि, पिअरेहिँ, पिअरेहि, पिउणा. पिऊहि, पिऊहिँ, पिऊहि. चतुर्थी- पियरस्स, पिउणो, पिमराण, पिअराणं, पिउस्स. पिऊण, पिऊण. पचमी पिअरत्तो, पिराओ, पिमरत्तो, पिराओ. पिअराउ, पिमराउ, पिमराहि, पिमराहि, पिअरेहि, एकवचन. प्रथमा- , ·91 संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला . - पिअराहिन्तो, पिअरा. पिअराहिन्तो, पिअरेहिन्तो, पिउणो, पिउत्तो, पिअगसुन्तो, पिअरेमुन्तो, पिऊओ, पिऊउ, पिउत्तो, पिउओ, पिऊऊ, पिऊहिन्तो. पिऊहिन्तो, पिऊसुन्तो. पप्ठी पिअरस्स, [पिउए] पिअराण, पिअराण, पिउणो, पिउस्स. पिऊण, पिऊणं. सप्तमी- पिअरे, पिअरम्मि, पिअरेसु, पिअरेसु, [पिअरंसि] पिऊसु, पिऊसु. पिउम्मि, [पिउसि.] सम्बोधन - हे पित्र, पिअर, पिअरा, पिअवो, पिअओ, पिअर, पिअरो. पिअउ, पिऊ, पिउणो. एवम्-भायर-भाउ (भ्रातृ), जामायर-जामाउ (जामातृ), भत्तर-भत्तु (भर्तृ) इत्यादयः । * (६) अनन्तपुल्लिंग 'अप्प-अप्पाण' ('आत्मन्) शब्दः। एकवचन. बहुवचन. अप्पा, अप्पा, अप्पाणो. अप्पा, अप्पाणा, अप्पाणो. द्वितीया- अप्प, अप्पाणं, अप्पा, अप्पे, अप्पाणे, अप्पिणं, अप्पाणा, अप्पाणो. तृतीया अप्पेण, अप्पेणं, अप्पेहि, अप्पेहिँ, अप्पेहि, अप्पाणेहि, अप्पाणेहिँ, अप्पाणेण, अप्पाणेणं, अप्पाणेहि. (अप्पणिआ, अप्पणइआ.) . प्रथमा- अप्पणा, , १ दृश्यताम् सूत्र ३-५६ । २ इमे द्वे रूपे 'अप्प-शन्दे' एव भवतः, अन्येषु अन्नन्तेपु ईदृशे द्वे रूपे न भवतः ।

·92 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः चतुर्थी अप्पासुन्तो, , अप्पस्स, अप्पाणस्स, अप्पाण, अप्पाण, अप्पाणाण, अप्पणो, अप्पाय, अप्पाणाणं, अप्पिणं, अप्पाणाय. पचमी- अप्पत्तो, अप्पाओ, अप्पत्तो, अप्पाओ, अप्पाउ, अप्पाउ, अप्पाहि, अप्पाहि, अप्पेहि, अप्पाहिन्तो, अप्पाहिन्तो, अप्पा, अप्पेहिन्तो, अप्पाणो, अप्पाणत्तो, अप्पेसुन्तो, अप्पाणत्तो, अप्पाणाओ, अप्पाणाउ, अप्पाणाओ, अप्पाणाउ, अप्पाणाहि, अप्पाणाहि, अप्पाणे हि, अप्पाणाहिन्तो, अप्पाणाहिन्तो, अप्पाणेहिन्तो अप्पाणा. अप्पाणासुन्तो, अप्पाणेसुन्तो. अप्पस्स, अप्पाणरस, अप्पाण, अप्पाण, अप्पाणाण, अप्पणो. अप्पाणाण, अप्पिण. अप्पे, अप्पम्मि, अप्पेसु, अप्पेसु, अप्पाणे, अप्पाणम्मि, अप्पाणेसु, अप्पाणेसु [अप्पंसि, अप्पाणंसि.] सम्बोधन- हे अप्प, अप्पो,,अप्पा, अप्पा, अप्पाणो, अप्पाण, अप्पाणो, अप्पाणा. अप्पाणा. पप्ठी सप्तमी- 7 एवम्-बम्ह-बम्हाण (ब्रह्मन्), जुव-जुवाण (युवन्), उच्छ- उच्छाण (उक्षन्), गाव-गांवाण (ग्रावन्) मुद्ध- मुद्धाण (मूर्धन्) इत्यादयः। , ·पाद: । संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 93 (७) अनन्तपुल्लिंग राय-रायाण' (राजन) शब्दः । एकवचन, बहुवचन, प्रथमा- - राया, रायो, , राया, रायाणा, रायाणो, राइणो, रायाणो, द्वितीया-. रायं, राया, राए, रायाणा, रायाणे, रायाणं, राइणं, रायाणो, राइणो, तृतीया- राएण, राएणं राएहि, राएहि, राएहि, रायाणेण. रायाणेणं रायाणेहि, रायाणे हिँ,रायाणे हिं, रण्णा, राइणा, रायणा, राईहि, राईहि, राईहि चतुर्थी- रायाय. रायस्स, रायाण, रायाणं, रायाणाय, रायाणस्स.. रायाणाण, रायाणाणं, रण्णो, राइणो,रायणो, राईण, राईण, राइण. पचमी रायत्तो, रायाओ, रायत्तो, रायाओ, रायाउ, रायाउ, रायाहि, रायाहि, राएहि, रायाहिन्तो, राया, रायाहिन्तो, राएहिन्तो, रणो, राइणो, रायासुन्तो, राएसुन्तो. रायाणो. रायाणत्तो, रायाणाओ, रायाणत्तो, रायाणाओ, रायाणाउ, रायाणाहि, रायाणाउ, रायाणाहिन्तो,रायाणा, रायाणाहि, रायाणेहि, रायाणाहिन्तो, रायाणे हिन्तो, रायाणासुन्तो, रायाणेसुन्तो, राइत्तो, राईओ, राईउ, राईहिन्तो, राईसुन्तो.

·94 प्राकृतव्याकरणस्य - - षष्ठी रायस्स, रायाण, रायाणं, रायाणस्स, रण्णो, रायाणाण, रायाणाणं. राइणो, रायणो. राईण, राईण, राइण. सप्तमी- राए, रायम्मि, राएसु, राएसु, रायाणे, रायाणम्मि, रायाणेसु, रायाणेसु, राइम्मि, राईसु, राईसुं. [रायसि, रायाणसि सम्बोधन- हे राय, रायो, राया, राया, रायाणा, रायाणा, रायाणो. राइणो रायाणो. रायाणा. [रायं] - . प्रथमा - ॥ इति पुल्लिङ्गरूपाणि ।। * (१) आकारान्तस्त्रीलिङ्ग 'दया' (दया) शब्दः । एकवचन.. बहुवचन- दयाउ, दयाओ, दया. द्वितीया- दय. दयाउ, दयाभो, दया. तृतीया- दयाम, दयाइ, दयाए. दयाहि, दयाहिँ, दयाहिं. चतुर्थी-- दयाअ, दयाइ, दयाए. दयाणं. पचमी दयाल, दयाइ, दयाए, दयत्तो, दयाओ, दयत्तो, दयामओ, दयाउ, दयाउ, दयाहिन्तो. दयाहिन्तो, दयासुन्तो. षष्ठी दया, दयाइ, दयाए. दयाण, दयाणं. सप्तमी- दयास, दयाइ, दयाए. दयासु, दयासु. -

·95
संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला
सम्बोधन- हे दये, दया. दयाउ, दयाओ, दया.
एवम्-रमा (रमा), कन्ना (कन्या), कहा (कथा), आणा (आज्ञा)
पण्णा (प्रज्ञा), इत्यादयः ।
*
(२) इकारान्तस्त्रीलिङ्ग 'बुद्धि' (बुद्धि) शब्दः।
एकवचन.
वहुवचन.
प्रथमा-
बुद्धी.
बुद्धीउ, बुद्धीओ, बुद्धी.
द्वितीया- बुद्धि
बुद्धीउ, बुद्धीओ, बुद्धी.
तृतीया- बुद्धीअ, बुद्धीआ, बुद्धीहि, वुद्धीहिँ, बुद्धीहि.
बुद्धीइ, बुद्धीए.
चतुर्थी- बुद्धीअ, बुद्धीआ, बुद्धीण, बुद्धीणं.
वुद्धीइ, बुद्धीए,
पचमी बुद्धीम, बुद्धीआ,
बुद्धीइ, बुद्धीए,
बुद्धित्तो, बुद्धीओ. बुद्धित्तो, वुद्धीओ,
वुद्धीउ, वुद्धोहिन्तो. बुद्धीउ, बुद्धीहिन्तो, बुद्धीसुन्तो.
पष्ठी बुद्धीम, बुद्धीआ, बुद्धीण, बुद्धीणं.
बुद्धीइ, बुद्धीए.
सप्तमी- वुद्धीअ, बुद्धीआ, बुद्धीसु, बुद्धीसु,
बुद्धीइ, बुद्धीए.
सम्बोधन--- हे बुद्धी, बुद्धि. बुद्धीउ, बुद्धीओ, बुद्धी.
एवम्-थुइ (स्तुति), इंड्डि (ऋद्धि), धिइ (धृति), वुड्डि (वृद्धि),
वसहि (वसति) इत्यादयः।
.

·96 प्राकृतव्याकरणस्य [ चतुर्थः । प्रथमा- - (३) ईकारान्तस्त्रीलिङ्ग 'नई' (नदी) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. नई, नईआ. नईमा नईड, नईओ, नई. द्वितीया- नई. नईआ, नईउ, नईओ, नई. तृतीया- नईअ नईआ, नईइ, नईए. चतुर्थी- नईअ, नईआ, नईण, नईणं. नईइ, नईए. पचमी नईअ, नईआ, नईइ, नईए, नइत्तो, नईओ, नइत्तो, नईओ, नईउ, नईहिन्तो. नई उ, नईहिन्तो, नईसुन्तो. षष्ठी- नईअ, नईआ, नईण, नईणं. नईइ, नईए. सप्तमी- नईअ, नईआ, नईसु, नईसुं. नईइ, नईए. सम्बोधन- है नईआ, नइ. नईआ, नईउ, नईओ, नई. एवम्-इत्थी (स्त्री), छाही (छाया), पुढवी (पृथिवी), बहिणी- (भगिनी), सई (संती) इत्यादयः । - ·सक्षिप्तप्राकृतब्दरूपमाला 97 प्रथमा- धे (४) उकारान्तस्त्रीलिंग 'धेणु' (धेनु) शब्दः । एकवचन. वहुवचन. घेणू. घेणूउ, घेणूमो, घेणू. द्वितीया घेणु घेणूउ, घेणूओ, धेणू. तृतीया-- घेणूम, घेणूमा, घेणूहि, घेणूहिँ, घेणूहि, वेणूड, घेणूए. चतुर्थी-- धेणूअ, घेणूआ, वेणूण, घेणूणं. घेणूड, घेणूए. पचमी-- घेणूअ, घेणूआ, धेणूइ, घेणूए. घेणुत्तो, घेणुओ, घेणुत्तो, घेणूओ. घेणेउ, घेणूउ, घेणूहिन्तो. गृहिन्तो, घेणूसुन्तो. पष्ठी- घेणूअ, घेणूआ, घेणूण, घेणूण. घेणूइ, घेणूए. सप्तमी- घेणुअ, धेणूआ, घेणूसु, घेणूसु. घेणूइ, घेणूए. सम्बोधन-हे घेणु, घेणू. धेणूउ, घेणूओ, घेणू. एवम् तणु (तनु), रज्जु (रज्जु) इत्यादयः । (५) ऊकागन्तस्त्रीलिंग 'बहू' (वधू) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. बहू. वहूउ, वहूओ, वहू. वहुं. वहूउ, वहूओ, वहू. प्रथमा- द्वितीया ·98 प्राकृतव्याकरणस्य वहूण, वहूणं. वहूण, वहूणं. . तृतीया-- वहूअ, यहूआ, वहूहि, वहूहि, वहूहिं. वहूई, वहूए, चतुर्थी-- वहूअ, वहूआ, वहूइ, वहूए, पंचमी- वहूअ, वहूआ, वहूइ, वहूए, वहुत्तो, वहूओ, वहुत्तो, बहूओ, वहूउ, वहूउ, वहूहिन्तो वहूहिन्तो, वहूसुन्तो. पष्ठी- वहूअ, वहूआ, वहूइ, वहूए. सप्तमी- दहूम, वहूआ वहूसु, वहूसु वहूड, वहूए. सम्बोधन-हे वहु, वहू. वहूउ, वहूओ, वहू. एवम्-सासू (श्वश्रू ), चमू (चमू) इत्यादयः । * (६) ऋकारान्तस्त्रीलिंग 'माआ, मारा, माऊ' (मातृ) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- माआ, मामाउ, माआओ, मामा. माअरा. माभराउ, माअराओ, माअरा, माऊउ, माऊओ, माऊ. द्वितीया - मा मामाउ, मामाओ, मामा, मामरं. माअराउ, माअरामओ, माअरा. माऊउ, माऊओ, तृतीया- माआअ, माआइ, माभाए, मामाहि, माआहिँ, माआहि, माऊ.

·संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपामला 99 माऊण, माऊणं. पचमी- माआम, माअराम, माअराइ, माअराहि, माअराहिँ, माअराए मायराहि, माऊस, माऊआ, माऊइ, माऊहि, माऊहिँ, माऊहिं. माऊए, चतुर्थी- माआअ, माआइ, माआण, माआणं, माआए, माअराम, माअराण, माअराणं, माअराइ, माअराए, माऊस, माउआ, माऊड, माउए. माआइ,माआए, माअत्तो, माआओ, माअत्तो, माआओ, माआउ, माआउ, मायाहिन्तो. माआहिन्तो, माआसुन्तो. माअराअ, माअराइ, माअराए, माअरत्तो, माअराओ, माअरत्तो, माअराओ, माअराउ, माराहिन्तो. माअराउ, माअराहिन्तो, माअरासुन्तो. माऊम, माऊआ, माऊइ, माऊए, माउत्तो, माऊओ, माउत्तो, माऊओ, माऊउ, माऊउ, माऊहिन्तो. माऊहिन्तो, माऊसुन्तो. पष्ठी- माआअ, माआइ, माआए, माआण, माआण, माअराअ, माअराइ, माअराण, माअराणं, माअराए, माऊअ, माऊणं. माऊया, माऊइ, माऊए. सप्तमी- माआअ, माआइ, माआए, मासु, माआसु, माअराम, मायराइ, माअरासु, माअरासु, - माऊण, + ·. 00 प्राकृतव्याकरणस्य माअराए, माऊअ, माऊआ, माऊइ, मासु, माउसु. सबोधन-हे माआ, माआउ, माआओ, माआ, हे मारा. माअराउ, माअराओ. माअरा, माऊउ, माऊओ, माऊ. 1 (७) ऋकारान्नस्त्रीलिंग 'ससा' (स्वसृ) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- ससा. ससाउ, ससाओ, ससा. द्वितीया- ससं. ससाउ, ससाओ, ससा. शेषं 'दया' शब्दवत् । एवम्-दुहिआ (दुहित), नणदा (ननान्ह), पिउसि आ-पिउच्छा (पितृष्वसृ) माउसिआ-माउच्छा (मातृष्वसृ) इत्यादयः । है (८) 'धकारान्तस्त्रीलिंग 'छुहा' (क्षुध्) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- छुहा. छुहाउ, छुहाओ, छुहा. द्वितीया- छुहं. छुहाउ, छुहाओ, छुहा. शेषं 'दया' शब्दवत् । १. विद्युत्-वर्ज व्यञ्जनान्तस्त्रीलिङ्गशब्दानाम् अन्त्यव्यञ्जनस्य 'आ' 'या' वा भवति । सरिया-आ ( सरित् ), आवया-आ ( आपद् ), सपया-आ ( सपद् ) छुहा ( क्षुध्-क्षुधा ), दिशा (दिश् ), कउहा ( ककुम् ), अच्छरसा-अच्छरा ( अप्सरस् ), गिरा ( गिर् ), पुरा (पुर् ), धुरा (धुर् ) इत्यादि,' अत्र रूपाणि आकारान्तस्त्रीलिङ्गवद् ज्ञेयानि, विज्जु (विद्युत्) शब्दस्य रूपाणि "घेणु' वद् बोद्धव्यानि । -

·संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला
101
(8) तकारान्तस्त्रीलिंग 'विज्जू' (विद्युत्) शब्दः ।
एकवचन.
बहुवचन.
प्रथमा- विज्जू.
विज्जूउ, विज्जूओ, विज्जू.
द्वितीया- बिज्जु.
विज्जूउ, विज्जूओ, विज्जू.
शेष 'धेणु' शब्दवत् ।
*
(१.०) सकागन्तस्त्रीलिंग 'अच्छरा-अच्छरसा' (अप्सरस्) शब्दः ।
एकवचन.
बहुवचन.
प्रथमा- अच्छरा.
अच्छराउ, अच्छरामओ, अच्छरा.
अच्छरसा.
अच्छरसाउ, अच्छरसाओ,
अच्छरसा.
मच्छराउ, अच्छराओ, अच्छरा,
अच्छरसं.
अच्छरसाउ, अच्छरसाओ,
अच्छरसा.
द्वितीया- अच्छर,
शेष 'या' शब्दवत् ।
॥ इति स्त्रीलिङ्गरूपाणि ॥

·102
प्राकृतव्याकरणस्य
(१) अकारान्तनपुंसकलिंग 'नाण' (ज्ञान) शब्दः ।
एकवचन.
बहुवचन.
प्रथमा- नाणं.
नाणाइँ, नाणाई, नाणाणि.
द्वितीया-नाणं.
नाणाइँ, नाणाई, नाणाणि.
तृतीया- नाणेण, नाणेणं. नाणेहि, नाणेहि, नाणेहि.
शेषं 'जिण' शब्दवत् ।
सबोधन- हे नाण.
नाणाई, नाणाई, नाणाणि.
एवम्-धण (धन), वण (वन), पाव (पाप) इत्यादयः ।
*
(२) इकारान्तनपुंसकलिंग 'दहि' (दधि) शब्दः।
एकवचन.
बिहुवचन.
प्रथमा-]
द्वितीया-]
दहिं.
दही, दही, दहीणि.
तृतीया- दहिणा.
दहीहि, दहीहि, दहीहि.
शेषं 'मुणि' शब्दवत् ।
सम्बोधन-हे दहि.
दही', दहीई, दहीणि.
एवम्-वारि (वारि), सुरहि (सुरभि) इत्यादयः।
*

·संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 103 m सम्बोधन हे महु. (३) उकारान्तनपुंसकलिंग 'महु' (मधु) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. द्वितीया- ममहू', हूई, महूणि तृतीया- महुणा. महूहि, महूहि, महूहि. शेष 'गुरु' शब्दवत् । महू', महूई, महूणि. एवम्-जाणु (जानु), अंसु (अश्रु) इत्यादयः । * (४) 'कत्तार-कत्तु' ( क ) शब्दः । एकवचन. कत्तारं. कत्ताराई, कत्ताराई, कत्तारागि. द्वितीया- तृतीया- कत्तारेण, कत्तारेणं, कत्तारेहि, कत्तारेहि, कत्तारेहि. कत्तुणा. कत्तहि, कत्तूहिँ, कत्तूहि. सम्बोधन-कत्तार, कत्त. कत्ताराई, कत्ताराई, कत्ताराणि, कत्तूइँ, कत्तूई कत्तूणि. शेषं पुल्लिगवत् । बहुवचन. प्रथमा- - (५) सकारान्तनपुसकलिंग-'सेय' (श्रेयस् ) शब्दः । एकवचन. बहुवचन- प्र.द्वि.- सेयं. सेयाइँ, सेयाई, सेयाणि. शेष-नाण' (ज्ञान) शब्दवत् । संस्कृत सिद्ध प्रयोगात् महु, दहि, वारि इत्यारीन्यपि रूपाणि भवन्ति । - ·104. प्राकृतव्याकरणस्य एवम्-वय ( वयस् ), सुमण ( सुमनस् ), सम्म ( शर्मन्), चम्म ( चर्मन् ) इत्यादयः । ★ (६) नकारान्तनपुंसकलिंग-'दाम' (दामन्) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्र. द्वि.- दामं. दामाई, दामाई, दामाणि. शेष-'नाण' (ज्ञान) शब्दवत् । एकवचन. (७) सकारान्तनपुंसकलिग 'नह' (नभस् ) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्र. द्वि.- नह. नहाइँ, नहाई, नहाणि. शेषं-'नाण' (ज्ञान) शब्दवत् । X (८) सकारान्तनपुंसकलिंग 'सिर' (शिरस् ) शब्दः । बहुवचन. प्र. द्वि.- सिर. सिराइँ, सिराइँ, सिराणि. शेपं'नाण' (ज्ञान) शब्दवत् । ★ (8) सकारान्तनपुंसकलिंग-'चक्खु' (चनुस् ) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्र. द्वि.- चक्खु. चक्खूइँ, चक्खूई, चक्खूणि.' सम्वोधन-चक्खु. चक्खू, चक्खूई, चक्खूणि. शेष-'गुरु' (गुरु) शब्दवत् ।

·संक्षिप्त प्राकृतशब्दरूपमाला 105 प्रथमा- चक्खू. चक्खु (चक्षुस्) शब्दः पुल्लिगे पि वर्तते । एकवचन. बहुवचन. चक्खवो, चक्खओ, जक्खउ. चक्यू, चक्खुणो. चक्खू, चक्खुणो. , द्वितीया- चक्खु शेपं-'गुरु' शब्दवत् सम्बोधन-धणुह. (१०) सकारान्तनपुंसकलिंग धणुह' (धनुस् ) शब्दः । एकवचन बहुवचन. प्र द्वि- धणुहं. धणुहाइ, धणुहाइँ, धणुहाणि. तृतीया- धणुहेण, धणुहेण. धणुहेहि, धणुहेहिँ, धणुहेहि. धपुहाइँ, अणुहाइं, धणुहाणि. शेष-जिण (जिन) शब्दवत् । धणु (धनुस् ) शब्दः पुल्लिगे वर्तते । एकवचन. बहुवचन. धणवो, धणओ, धणउ, धणू, धणुणो. धणू, धणुणो. धणूहि, धणूहिँ, धणूहि. शेषं-'गुरु' शब्दवत् । ॥ इति नपुंसकलिङ्गरूपाणि ॥ 卐 प्रथमा- धणू. द्वितीया- धणु तृतीया- धणुणा.

·106 प्राकृतव्याकरणस्य (१) अकारान्तपुल्लिंग 'सव्व' ( सर्व ) शब्दः । एकवचन- बहुवचन. प्रथमा- सव्वो [सव्वे]. सव्वे. द्वितीया- सव्वं. सव्वे, सव्वा. तृतीया- सव्वेण, सव्वेणं. सव्वेहि, सव्वेहि, सव्वेहि. चतुर्थी- सव्वाय, सव्वस्स, (सव्वाए]. सव्वेसिं, सव्वाण, सव्वाणं. पचमी- सव्वत्तो, सव्वाओ, सव्वाउ, सव्वत्तो, सव्वाओ, सव्वाउ, सव्वाहि, सव्वाहिन्तो, सव्वाहि, सव्वेहि, सव्वा. सव्वाहिन्तो, सव्वेहिन्तो, सव्वासुन्तो, सव्वेसुन्तो. षष्ठी- सव्वस्स. सव्वाणं. सप्तमी- सव्वस्सि, सव्वम्मि, सव्वेसु, सव्वेसुं. सव्वत्थ, सव्वहि, [सबसि]. सम्बोधन-हे सव्व, सव्वो, सन्त्रा, सव्वे. [सव्वे] एवम्-वोस-विस्स (विश्व), अन्न (अन्य), पुव (पूर्व), दाहिण-दक्खिण (दक्षिण) इत्यादयः । * आकारान्तस्त्रीलिंग 'सव्वा' (सा) शब्दः । एववचन. बहुवचन. प्रथमा- सव्वा. सवाओ, सव्वाउ, सव्वा. द्वितीया- सव्वं. सव्वेसि, सव्वाण, , ·संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 107 च. प.- तृतीया- सव्वाअ, सव्वाइ, सव्वाए. सव्वाहि, सव्वाहि, सव्वाहिँ. सव्वेसिं, सव्वाण-णं, सव्वासि] पचमी- सव्वत्तो, सव्वाओ,सव्वाउ, सव्वत्तो, सव्वाओ, सव्वाउ, सव्वाहिन्तो. सवाहिन्तो, सव्वासुन्तो. सप्तमी- सव्वाअ, सव्वाइ, सव्वाए. सव्वास, सवासु सम्बोधन-हे सव्वे, सव्वा. ★ अकारान्तनपुसकलिग 'सव्व' (सर्व) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्र द्वि- सव्वं सव्वाइ, सव्वाइँ, सव्वाणि. सवाई, सध्वाइँ, सव्वाणि. शेषं-पुल्लिगवत् । सव्वा. सम्बोधन-हे सव्व. द्वितीया-तं णं. (२) त-ण (तद् ) शब्दस्य पुल्लिङ्गरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- स, सो, [से]. ते, णे. ते, ता, णे, णा. तृतीया- तेण, तेणं, तिणा, तेहि तेहि तेहिँ णेण, पेण, णिणा. णेहि, णे हिं, णेहिँ. तास, तेसि, ताण. ताणं, सि. णेसि, णाण, णाण. च. प - तास, तस्स, से, णस्स.

·108
प्राकृतव्याकरणस्य
,
पचमी- तो, तम्हा तत्तो, ताओ, तत्तो ताओ, ताउ, ताहि,
ताउ, ताहि, ताहिन्तो, ता, ताहिन्तो, तासुन्तो,
णत्तो, णाओ, णाउ, णाहि, तेहि, तेहिन्तो, तेसुन्तो.
णाहिन्तो, णा.
णत्तो, णाओ, णाउ, णाहि,
णाहिन्तो, णासुन्तो,
णे हि. णेहिन्तो, सुन्तो.
सप्तमी- तस्सि, तस्मि, तत्थ, तेसु, तेसु,
तहि, [तंसि]
णस्सि, णम्मि, णत्थ, णेसु. णेसु .
पहि, प्रिंसि].
कताहे, ताला, तइआ.
ज
ता, ती, णा, णी, (तद् ) शब्दस्य स्त्रीलिंगरूपाणि ।
एकवचन.
बहुवचन.
प्रथमा- सा.
ताओ. ताउ, ता,
तीआ, तोओ, तीउ, तो.
द्वितीया-तं.
ताओ, ताउ. ता
तीआ तीओ तीउ, ती.
तृतीया- ताअ, ताइ, ताए, ताहि, ताहि, ताहिँ,
तीअ, तीआ, तीइ, तीए. तीहि, तीहि, तीहिं,
च. प.- तिस्सा, तीसे, तास, तेसि, ताण, ताण, सि, तास,
से, ताअ, ताइ. ताए, तासि.
* इमानि रूपाणि 'तस्मिन् समये' इत्यर्थे प्रयुज्यन्ते ।

·सक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 109 - तीअ, तीआ, तीइ, तीए. पचमी- ताअ, ताइ, ताए, तो, तत्तो, ताओ, ताउ, ताहिन्तो, तम्हा, तत्तो ताओ, तासुन्तो. ताउ, ताहिन्तो. तित्तो, तीओ, तीउ, तीअ, तीआ, तीइ, तीए, तीहिन्तो, तीसुन्तो. तित्तो, तीओ, तीउ. तीहिन्तो, सम्बोधन-ताअ, ताइ ताए. तासु, तासुं, तीअ, तीआ, तीइ, तीए. तीसु तीसु. "णा णी" इत्येतयोपि प्रथमैकवचनादन्यत्र एवमेव ज्ञेयानि । * त-ण (तद् ) शब्दस्य नपुंसकलिंगरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. तं. न द्वि नाई, ताई, ताणि, ण. शेष-पुल्लिगवत् । ★ (३) ज ( यत् ) शब्दस्य पुल्लिगरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- जो, [जे]. द्वितीया- जं. जे, जा. तृतीया- जेण, जेणं, जिणा जेहि जेहिं, जेहि. द्वि-] ] . णाइ, णाई, णाणि. , जे .

·110 प्राकृतव्याकरणस्य , च ष.- जास, जस्स, जेसि, जाण, जाणं. पंचमी- जम्हा, जत्तो, जाओ, जत्तो जाओ, जाउ, जाहि, जाउ, जाहि, जाहिन्तो, जाहिन्तो, जासुन्तो. जा. जेहि, जेहिन्तो, जेसुन्तो सप्तमी- जस्सि, जम्मि, जत्थ, जेसु, जेसु जहि, [जंसि]. xजाहे, जाला, जइआ. ' 'जा-जी' (यत ) शब्दस्य स्त्रीलिंगरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- जा. जाओ, जाउ, जा, जीआ, जीओ, जीउ, जी. द्वितीया-जं. जाओ, जाउ, जा, जीआ, जीओ, जीउ, जी. तृतीया- जाअ, जाइ, जाए, जाहि, जाहि, जाहि, जीअ, जीआ. जीइ, जीए. जीहि, जीहि, जीहिं. चतुर्थी-] जिस्सा, जीसे, जेसि जाण, जाणं, जासि. षष्ठी-] जाअ, जाइ, जाए, जीअ, जीआ, जीइ, जीए. पचमी- जाम, जाइ, जाए, जम्हा. जत्तो,जाओ, जाउ, जाहिन्तो, जत्तो, जाओ, जाउ, जासुन्तो जाहिन्तो. जीम, जीआ, जीइ, x इमानिऽरूपाणि 'यदा-यस्मिन् समये' ईदृशेऽर्थे प्रयुज्यन्ते ।

·संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला , . जीए, जित्तो, जीओ, जित्तो, जीओ, जीउ, जीउ, जीहिन्तो, जीहिन्तो, जीसुन्तो. सप्तमी- जाअ, जाइ, जाए, जासु, जासु, जीअ, जीआ, जीइ, जीए. जीसु, जीसु. भ 'ज' ( यत् ) शब्दस्य नपुसकलिङ्गरूपाणि | एकवचन. बहुवचन. जाई, जाई, जाणि. शेषं पुल्लिगवत् । प्र. द्वि.- ज. (४) क (किम्) शब्दस्य पुल्लिंगरूपाणि ! एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- को, [के] के. द्वितीया-कं. के, का. तृतीया- केण, केणं, किणा. केहि, केहिं, केहिं. च. ष- कास, कस्स. कास, केसि, काण. काणं. पचमी- किणो, कीस, कम्हा, कत्तो, काओ, काउ, काहि, कत्तो, काओ, काउ, काहिन्तो, कासुन्तो. काहि, काहिन्तो, का. केहि, केहिन्तो, केसुन्तो. सप्तमी- कस्सि, कम्मि, कत्थ, केसु, केसु. कहि, [कंसि], ४ काहे, काला, कइआ. - P ४इमानि रूपाणि 'कदा-' इत्यर्थे प्रयुज्यन्ते ।

·112 प्राकृतव्याकरणस्य का, की (किम ) शब्दस्य स्त्रीलिङ्गरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- का. काओ, काउ, का, कीा, कीओ, कीउ, की. द्वितीया-कं. क ओ, काउ, का, कीआ, कीओ, कीउ, को. तृतीया- काअ, काइ, काए, काहि, काहिं, काहि, कीअ, कीआ, कीड, कीए, कीहि, कीहि, कीहि. किस्सा, कीसे, कास, केसि, काण, काणं, कासि, काअ, काइ, काए. कास. कीअ, की, कोइ, कोए. पंचमी- काअ, काइ, काए, कम्हा, कत्तो, काओ, काउ, कत्तो, काओ, काउ,. काहिन्तो, कासुन्तो. काहिन्तो. कीअ, कीआ, कीइ, कीए, कित्तो, कीओ, कीउ, कित्तो, कीओ, कीड, कीहिन्तो. कीहिन्तो, कीसुन्तो. सप्तमी- काम, काड, काए, कासु, कासु. कीअ, कीआ, कीइ, कीए. कीसु, कीसु. ।। ] किस्सा, की, काए प क (किस् ) शब्दस्य नपुंसकलिङ्गरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्र. द्वि.- कि. काई, काइँ, काणि. शेपं पुल्लिगवत् ।

·संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला :113 (५) एअ, (एतद् ) शब्दस्य पुल्लिङ्गरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- एस, एसो, [एसे], एए. इण, इणमो. द्वितीया- एअं. एए, एआ. तृतीया- एएण, एएणं, एइणा, एएहि, एएहिँ, एएहि. च ष.- एअस्स, से. एएसि, एआण, एआणं, सिं. पचमी- एत्तो, एत्ताहे, (एअत्तो), एअत्तो, एआओ, एआउ, एआओ, एआउ, एआहि, एआहि, एआहिन्तो, एआसुन्तो, एआहिन्तो, एआ एएहि, एएहिन्तो, एएसुन्तो. सप्तमी- अयम्मि, ईमम्मि, एअस्सि, एएसु, एएसु एअम्मि, एत्थ, [एअसि]. ★ एआ, एई (एतद्) शब्दस्य स्त्रीलिंगरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- एस, एसा, इणं, इममो,, एआओ, एआउ, एमा, एई, एईआ. एईआ, एईओ, एईउ, एई. - , द्वितीया- एअं, एई, -". तृतीया- एआअ, एआइ, एआए, एआहि, एआहिँ, एआहिं एईअ, एईआ, एईइ,एईए. एईहि, एईहि, एईहिं. च.- 1 एआम, एआइ, एआए, से, एआण-णं, सिं, प.- ] एइअ, एईआ, एईइ. एएसि, एमआसि, एईए. एईण-णं ·114 प्राकृतव्याकरणस्य ६. पचमी- एआअ, एआइ, एआए एअत्तो, एआओ, एआउ, (एअत्तो), एआओ, एआउ, एआहिन्तो, एआसुन्तो. एआहिन्तो, एईअ, एईआ, एईइ, एईए, एइत्तो, एईओ,एईउ, एईहितो, एइत्तो, एईओ, एईसुन्तो. एईउ, एईहिन्तो. सप्तमी- एआअ, एआइ, एआए, एआसु एआसुं, एईअ,एईआ,एईइ,एइए. एईसु, एईसु. * एअ, (एतद् )शब्दस्य नपुसकलिंगरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- एअं, एस, इणं, इणमो, एआई, एमआइँ, एआणि. द्वितीया- एअं. शेष-पुल्लिगवत् । ★ (६) इम, (इदम् ) शब्दस्य पुल्लिंगरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- 'अयं, इमो, [इमे]. इमे. द्वितीया- इम, इणं, णं. इमे, इमा, णे, णा, तृतीया- इमेणं, इमेण, इमिणा, इमेहि, इमेहिँ, इमेहि, णेणं, णेण. णिणा. एहि, एहिँ, एहिं. च.-] इमस्स, से, अस्स. इमेसि, इमाण, इमाण, सि.

·संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 115 पचमी- इमत्तो, इमाओ, इमाउ, इमत्तो,इमाओ, इमाउ,इमाहि, इमाहिन्तो, इमा. इमाहिन्तो, इमासुन्तो, इमेहि, इमेहिन्तो, इमेसुन्तो. सप्तमी- इमस्सि, इमम्मि, अस्सि, इमेसु, इमेसुं, इह, [इमंसि]. एसु, एस. ★ इमा, इमी (इदम् ) शब्दस्य स्त्रीलिङ्गरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- इमा इमिआ, इमाओ, इमाउ, इमा, इमी, इमी. इमीआ, इमीओ, इमीउ, इमी. [इमे]. द्वितीया- इम, इमि. इण, ण. तृतीया- इमाम, इमाइ, इमाए, इमाहि, इमाहि, इमाहिं, इमीअ,इमीआ, इमीइ, इमीहि, इमीहिँ, इमीहि, इमीए, णाहि, णाहिँ, णाहि णाअ, णाइ, णाए. आहि, आहिं, आहि. ] इमाअ, इमाइ, इमाए, ष.-] इमीअ, इमीआ, इमीइ, सिं, इमेसि, इमासि. इमीए, से. [इमीसे]. इमीण, इमीण. पचमी- इमाअ, इमाइ, इमाए, इमत्तो, इमाओ, इमाउ, इमत्तो, इमाओ, इमाछ, इमाहिन्तो, इमासुन्तो, इमाहिन्तो, इमित्तो, इमीओ, इमीउ, इमीअ, इमीआ, इमीइ, इमीहिन्तो, इमीसुन्तो, इमीए, इमित्तो, इमीओ, 'इमीउ, इमीहिन्तो, च.- इमाण, इमाणं.

·1161 । प्राकृतव्याकरणस्य सप्तमी- इमाम, इमाइ, इंमाए. इमासु, इमासु. इमीम, इमीआ, इमीड, इमीसु, इमीसु इमीए. आसु, आसु. * इम ( इदम् ) शब्दस्य नपुंसकलिंगरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. द्वि.- इदं, इणमो, इणं. इमाइ, इमाई, इमाणि. शेष-पुल्लिगवत् । (७) अमु ( अदस् )शब्दस्य पुल्लिंगरूपाणि । एकववन. बहुवचन. प्रथमा- 'अह, अमू. अमवो, अमउ, अमओ, अमुणो, अमू. द्वितीया- अमु. अमुणो, अमू तृतीया- अमुणा. अमूहि, अमूहि, अमूहिँ. । अमुणो, अमुस्स. अमूण, अमूणं. पंचमी- अमुणो, अंमत्तो, अमूओ, अमुत्तो, अमूमो, अमूउ, अमूउ, अमूहितो. अमूहिन्तो, अमूसुन्तो. सप्तमी- अयम्मि, इअम्मि, अमूसु, अमूसु अमुम्मि, [अमुसि]. , . -- अमु ( अदस ) शब्दस्य स्त्रीलिंगरूपाणि । ' एकवचन. बहुवचन.. प्रथमा- अह, अमू. अमूओ, अमूउ, अमू N द्वितीया- अमु.

·सक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 117 प + । तृतीया- अमूम, अमूआ; अमूइ, अमूहि, अमूहिँ. अमूहि. अमूए. अमूअ, अमूआ, अमूइ, अमूण, अमूणं. अमूए. पचमी- 'अमूअ, अमूआ, अमूड, अमूए. अमुत्तो, अमूओ, अमूउ, अमुत्तो, अमूओ अमूउ, अमू हिंन्तो. अमूहिन्तो, अमूसुन्तो. सप्तमी- अमूम, अमूआं, अमूइ. अमूसु, अमूसु . अमूए k अह ( अदस ) शब्दस्य नपुसकलिंगरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. अमूइँ, अमूंइ, अमूणि. . . प्रथमा- अह, अमु.. द्वितीया- अमु. ६ M . शेष. पुल्लिगवत् । ★ तुम्ह (युष्मद् ), शब्दस्य त्रिषु लिंगेषु समानरूपाणि । एकवचन., बहुवचन. प्रथमा- तं, तु, तुव, तुह, भे, तुम्भे, तुम्हे, तुज्झे. तुम. द्वितीया- तं, तुं, तुवं, तुमं, घो, लुटभे, तुम्हे, तुज्झे, तुह, तुमे, तुए. उज्झे, तुम्हे, उय्हे, मे. तृतीया- भे, दि, दे, ते, तइ, तए, भे, तुब्भेहि, तुम्हेहि, तुज्झेहिं, तुमं, तुमइ, तुमए. उज्झहि, उम्हेहि तुम्हेनि तुमे, तुमाइ. उय्हेहि. तुज्झ, तुम्ह, तुम्हे उम्हे, ·118 प्राकृतव्याकरणस्य च ] तइ, तु, ते, तुम्ह, तुह, तु, वो, भे, तुभ, तुम्ह, ष.- ] तुह, तुव, तुम, तुमे, तुज्झ, उन्भ, उम्ह, उज्झ. तुमो, तुमाइ, दि, दे, तुम्भाण-ण, तुवाण-ण, इ, ए, तुम्हाण-ण, तुमाण-ण, तुब्भ, तुम्ह, तुज्झ, तुज्झाण--णं, तुम्हाण--णं. उन्भ,उम्ह, उज्झ, उय्ह. पचमी- तइत्तो, तईओ-उ-हिन्तो, तुभत्तो, तुम्माओ-उ-हि- तुवत्तो, तुवाओ-उ-हि हिन्तो,-सुन्तो, हिन्तो, तुवा. तुम्भेहि-हिन्तो-सुन्तो. तुमत्तो, तुमाओ-उ-हि- तुम्हत्तो, तुम्हाओ-उ-हि- हिन्तो, तुमा. हिन्तो-सुन्तो, तुहत्तो, तुहाओ-उ-हि- तुम्हेहि-हिन्तो-सुन्तो. हिन्तो, तुहा. तुज्झत्तो, तुज्झाओ-उ-हि- तुब्भत्तो, तुम्भाओ-उ- हिन्तो-सुन्तो, हि-हिन्तो, तुब्भा. तुज्झेहि-हिन्तो-सुन्तो. तुम्हत्तो, तुम्हाओ-उ-हि- तुम्हत्तो, तुम्हाओ-उ-हि- हिन्तो, तुम्हा, हिन्तो-सुन्तो, तुज्झत्तो, तुज्झाओ-उ- तुम्हेहि-हिन्तो-सुन्तो, हि-हिन्तो-तुज्झा. उयहत्तो, उय्हाओ-उ-हि- तुय्ह, तुब्भ, तुम्ह, हिन्तो-सुन्तो, तुज्झ, तहिन्तो. उय्हेहि-हिन्तो-सुन्तो. उम्हत्तो, उम्हाओ-उ-हि- हिन्तो-सुन्तो, उम्हेहि-हिन्तो-सुन्तो. सप्तमी- तुमे, तुमए, तुमाइ, तइ, तए.

·संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 119 . तुम्मि, तुसु-सु. तुवम्मि, तुस्सि, (तुवसि] तुवसु-सुं, तुवेसु-सु, तुमम्मि, तुमस्सि, [तुमंसि], तुमसु-सु, तुमेसु-सु. तुहम्मि, तुहस्सिः, [तुहंसि], तुहसु-सु, तुहेसु-सुं, तुभम्मि, तुब्भस्सि, तुब्भंसि], तुब्भसु-सु, तुन्भेसु-सुं, तुम्हम्मि, तुम्हस्सि, [तुम्हंसि], तुम्हसु-सु, तुम्हेसु-सु, तुज्झम्मि, तुज्झस्सि,[तुज्झसि], तुज्झसु-सु, तुज्मेसु-सुं. तुवे. तुमे, तुहे, तुभासु-सु, तुम्हासु-सुं. तुब्भे, तुम्हे, तुज्झे. तुज्झासु-सुं. * अम्ह (अस्मद् ), शब्दस्य 'त्रिषु' लिंगेषु समानरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- ह अहं. अहयं, म्मि, अम्ह, अम्हे, अम्हो, मो, वयं, अम्हि, अम्मि. भे. द्वितीया- म, मम. मिमं, अहं, णे, अम्हे, अम्हो, मम्ह, णे. णं.मि, अम्मि, अम्ह, मम्ह तृतीया- मि, मे, मम.ममए, अम्मेहि, अम्हाहि. अम्ह, ममाइ, मइ, मए, मयाइ, अम्हे, णे. णे, [मया]. च.- ] मे, मइ, मम, मह, णे,णो, मज्झ, अम्ह, अम्ह, 5 मह, मज्झ, मज्झं, अम्हे. अम्हो, अम्हाण-णं, अम्ह, अम्हं. ममाण-णं, महाण-णं, मज्झाण-ण. पचमी-- मइत्तो, मईओ-उ ममत्तो, ममामो-उ-हि- हिन्तो, हिन्तो-सुन्तो, ष ·120 प्राकृतव्याकरणस्य , . ममतो, ममाओ-उ-हि ममेहि-हिन्तो-सुन्तो, हिन्तो, ममा. अम्हत्तो, अम्हाओ-उ-हि- महत्तो, महाओ-उ-हि हिन्तो-सुन्तो. हिन्तो, महा. अम्हेहि-हिन्तो-सुन्तो, मज्झत्तो, मज्झाआ-उ-हि- हिन्तो, 'मज्झा. सप्तमी-मि, मइ, ममाइ, मए, मै, अम्हस्सि-म्मि, (अहंसि], अम्हसु-सुं, अम्हेसु-सुं, मस्सि-म्मि, [मास] ममसु-सु, ममेसु-सु, महस्सि-म्मि, [महसि], महसु-सु, महेसु-सु, मज्झस्सि-म्मि, मज्झसि], मज्झसु-सु, मझेसु-सु, अम्हे, ममे, महे, मज्झे, अम्हासु-सु. [मम्हि]. * १ इनन्तपुल्लिंग 'धणि' ( धनिन् ) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- धणी, धणओ, धणउ, धणी, धणिणो. द्वितीया-धणि. धणिणो, धणी. सम्बोधन-हे धणि, धणो. घणओ, घणउ, वणी, धणियो.. शेषं-'मुणि' शब्दवत् । . , है m ·121 संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला २. सान्तपुल्लिंग 'आउ-आउस' (आयुस् ) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- आऊ. आअवो, आअउ, आअओ, आउणो. द्वितीया-आउ. आउणो, आऊ. सदोधन-हे आऊ, आउ. आअवो, माअउ, आअओ, आऊ, - आऊ, आउणो. प्र.- - 1 आउ. HA शेप-गुरु' शब्दवत् । 卐 कदाचित् 'आउ' शब्दस्य रूपाणि नपुंसकलिंगेऽपि भवन्ति । एवचन. बहुवचन. द्वि- आऊइ, आऊइँ, आऊणि. तृतीया- आउणा. आऊहि, आऊहिँ, आहि. सम्बोधन- हे आउ. आऊई, आऊ', आऊणि. शेषं-'महु' शब्दवत् । 卐 'आउस' शब्दस्य पुल्लिगे रूपाणि । एकवचन. बहुवचन प्रथमा- आउसो. आउसा. द्वितीया- आउसं. आउसा, आउसे. सम्बोधन हे आउस,आउसो,आउसा. आउसा. शेष-'जिण' शब्दवत् । 卐 ·122 प्राकृतव्याकरणस्य प.. - कदाचित् 'आउस' शब्दस्य नपुसकेऽपि रूपाणि भवन्ति । एकवचन. बहुवचन. आउसं आउसाइँ,आउसाइं,आउसाणि. द्वि.- सम्बोधन-हे आउस. आउसाइँ, आउसाई, आउसाणि. शेष-नाण' शब्दवत् । 卐 ३ उकारान्तपुल्लिंग 'नेहालु' (स्नेहालु) शब्द । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- नेहालू. नेहालवो, नेहालउ, नेहालओ. नेहालुणो, नेहालू. द्वतीया-नेहालुं. नेहालुणो, नेहालू. सम्बोधन-हे नेहालू, नेहालु. नेहालवो, नेहालउ, नेहालओ, नेहालुणो, नेहालू. शेष-'गुरु' शब्दवत् । ४ 'पाउस (प्रावृष् ) शब्दस्य रूपाणि पुल्लिंगे भवन्ति । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- पाउसो. पाउसा. द्वितीया-पाउसं. पाउसा, पाउसे. सम्बोधन हे पाउस, पाउसो, पाउसा. पाउसा. शेषं-'जिण' शब्दवत् । ४ १. पाउस (प्रावृष् ) सरम (शरद् ) शब्दयोरन्त्यव्यञ्जस्य अकारभवनात् अकारान्त 'जिण' शब्दवद् रूपाणि भवन्ति । 427 ·सक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 1123 ५ सरअ (शरद् ) शब्दस्य रूपाणि पुल्लिंगे भवन्ति । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- सरो सरआ. द्वितीया- सरअ. सरआ. सरए. सवोधन-हे सरअ, सरओ, सरआ. सरआ. शेष-'जिण' शब्दवत् । एवं-भिसम (भिषज्) इत्यादय. । 卐 ६ स्त्रीलिंगे 'गिरा' (गिर ) शब्दस्य रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- गिरा. गिराउ, गिराभो, गिरा. द्वितीया-गिरं. गिराउ, गिराओ, गिरा. सम्बोधन-हे गिरे, गिरा. गिराउ, गिराओ, गिरा. शेष-'रमा' शब्दवत् । 卐 ७ पुल्लिंगे गामणी (प्रामणी) शब्दस्य रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- गामणी. गामणउ, गामणओ, गामणी, गामणिणो. द्वतीया- गामणि. गामणिणो, गामणी. सम्बोधन हे गामणि. गामणउ, गामणओ, गामणिणो, गामणी. शेषं-'मुणि' शब्दवत् ।

·124 प्राकृतव्याकरणस्य ८ पुल्लिंगे खलपू (खलपू) शब्दस्य रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- खलपू. खलपवो, खलपर, खलाओ, खलपू, खलपुणो. द्वितीया खलपुं. खलपू, खलपुणो. तृतीया- खलपुणा. खल पूहि, खलपूर्हि, खलपूहिं. सम्बोधन-हे खलपू. खलपवो, खलपउ, खलपओ. खलपू, खलपुणो शेष-'गुरु' शब्दवत् । ★ ६ आकारान्तपुल्लिंग 'गोवा' (गोपा) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- गोव, गोवा. द्वितीया-गोवा. गोवा. तृतीया- गोवाण, गोवाणं. गोवाहि, गोवाहिँ गोवाहि. चतुर्थी- गोवस्स. गोवाण, गोवाण. पचमी- गोवत्तो, गोवाओ, गोवत्तो, गोवाओ, गोवाउ, गोवाउ, गोवाहिन्तो. गोवाहिन्तो, गोवासुन्तो. षष्ठी- गोवस्स. गोवाण, गोवाण. सप्तमी- गोवम्मि. गोवासु. गोवासु. सम्बोधन-हे गोवा. गोवा. ★ १० पुल्लिगे 'भगवंत' (भगवत्) शब्दस्य रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- भगवंतो. भगवंता.

·संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 125 --- - द्वितीया- भगवतं. भगवता, भगवते. तृतीया- भगवंतेण, भगवतेणं. भगवतेहि, भगवंतेहि, भगवतेहि. [भगवता। सम्बोधन-हे भगवत, भगवंतो, भगवंता.. भगवंता 'शेष-जिण' शब्दवत् । ★ ११ सकारान्तपुल्लिंग 'जस' ( यशस् ) शब्दः । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- जसो. जसा. द्वितीया- जस. तृतीया- जसेण, जसेण, जसेहि, जसे हिँ, जसेहि. [जसमा]. सम्बोधन-हे जस, जसो, जसी. जसा. शेष-जिण' शब्दवत् । एवं-तम (तमस् ), मण (मनस् ), वय (वचस्) इत्यादयः । जसा, जसे. १२ शकागन्तस्त्रीलिंग 'दिसा' (दिश् ) शब्दः । एकवचन. वहुवचन प्रथमा- दिसा. दिसाओ, दिसाउ, दिसा. द्वितीया-दिसं. दिसाओ, दिसाउ, दिसा. तृतीया- दिसा, दिसाइ, दिसाए. दिसाहि, दिसाहि, दिसाहिं. शेपं-'दया' शब्दवत् । 卐 इंति विशेषरूपाणिं. है ·126 प्राकृतव्याकरणस्य एगे, एगा. १ एग (एक) शब्दस्य पुल्लिंगरूपाणि । एकवचन. वहुवचन. प्रथमा- एगो, [एगे.] एगे. द्वितीया- एगं. तृतीया- एगेण, एगेणं. एगेहि, एगेहि, एरोहिं. चतुर्थी-एगस्स. एगण्ह, एगण्हं, एगेसिं. पचमी- एगत्तो, एगाओ, एगत्तो, एगाओ, एगाउ, एगाउ, एगाहि, एगाहि, एगेहि एगाहिन्तो, एगा. एगाहिन्तो, एगेहिन्तो, एगासुन्तो, एगेसुन्तो. षष्ठी- एगस्स. एगण्ह, एगण्हं, एंगेसिं. सप्तमी- एगहि, एगरिस, एगेसु, एगेसुं. एगम्मि, एगस्थ. [एगसि] 卐 एगा (एका) शब्दस्य स्त्रीलिंगरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- एगा. एगाओ, एगाउ, एगा. द्वितीया- एनं. एगाओ, एगाउ, एगा. तृतीया- एगाभ, एगाइ, एगाए. एगाहि, एगाहिँ, एगाहि. बतुर्थी- एगाभ, एगाइ, एगाए. एगेसि, [एगासि], एगण्ह, एगण्ह.

·संक्षिप्तप्राकृशब्दरूपमाला
127
पचमी- एगाअ, एगाइ, एगाए,
एगत्तो, एगाओ, एगत्तो, एगाओ, एगाउ,
एगाउ, एगाहिन्तो. एगाहिन्तो, एगासुन्तो.
षष्ठी- एगाअ, एगाइ, एगाए. एगासि, [एगासि],
एगण्ह, एगण्हं.
सप्तमी- एगाअ, एगाइ, एगाए. एगासु, एगासु.
卐
एग (एक) शब्दस्य नपुंसकलिंगरूपाणि ।
एकवचन.
बहुवचन.
प्रथमा- एगं.
एगाई, एगाइँ, एगाणि.
द्वितीया- एग,
एगाई, एगाई, एगाणि.
शेष-पुल्लिगवत् ।
x
(२) दो, वे (द्वि) शब्दस्य त्रिलिंगे समानरूपाणि ।
बहुवचन.
] दुवे, दोण्णि, दुण्णि,
] वेण्णि, विण्णि, दो, वे.
तृतीया- दोहि, दोहिं, दोहि,
वेहि, वेहि, वेहि.
] दोण्ह, दोण्ह, दुण्ह, दुण्ह,
] वेण्ह, वेण्हं, विण्ह, विण्हं,
पंचमी- दुत्तो, दोओ, दोउ, दोहिन्तो, दोसुन्तो,
वित्तो, वेओ, वेड, वेहिन्तो, बेसुन्तो.
प्र. द्वि.
च.प.

·128
प्राकृतव्याकरणस्य
सप्तमी- दोसु, दोस्, वेसु, वेसु.
5
(३) ति, (त्रि) शब्दस्य त्रिलिंगे समानरूपाणि ।
वहुवचन.
प्र. द्वि- तिण्णि, [तओ].
तृतीया- तीहि, तीहि, तीहि.
च. ष.- तिण्ह, तिण्हं.
पंचमी- तित्तो, तीओ, तीउ, तीहिन्तो, तीसुन्तो.
सप्तमी-तीसु, तीसु.
(४) चउ (चतुर) शब्दस्य त्रिलिंगे समानरूपाणि ।
बहुवचन.
प्र.द्वि.-]चत्तारो, चउरो, चत्तारि
तृतीया- चऊहि, चऊहिँ, चऊहिं,
चउहि, चउहि, चउहि,
च. ष.- चउण्ह, चउण्ह.
पचमी- चउत्तो, चऊओ, चऊउ, चऊहिन्तों, चऊसुन्तो,
चउओ, चउउ, चउहिन्तो, चउसुन्तोः
सप्तमी- चऊसु, चऊसु, चउसु, चाउसु.

·संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला
129
(५) एंच (पश्चन्) शब्दस्य त्रिलिंगे समानरूपाणि ।
बहुवचन.
प्रथमा-
द्वितीया-]
पंच.
तृतीया - पंचहि, पंचहि, पंचहिं.
च प-1 पंचण्ह, पंचण्हं.
पचमी- पंचत्तो, पंचाओ, पंचाउ,
पंचाहिन्तो, पंचासुन्तो.
सप्तमी- पंचसु, पंचसुं.
*
(६) छ ( प ) शब्दस्य त्रिलिंगे समानरूपाणि ।
वहुवचन.
प्र द्वि-] छ.
तृतीया- छहि. छहिं, छहिं.
च-प.-] छण्ह, छण्हं.
पंचमी- छत्तो, छाओ, छाउ, छाहिन्तो. छासुन्तो.
सप्तमी- छसु. छसुं.
(७) सत्त, (सप्तन ) शब्दस्य त्रिलिगे समानरूपाणि ।'
वहुचवन.
प्रथमा-
सत.
द्वितीया-]
.

·130
प्राकृतव्याकरणस्य
तृतीया- सत्तहि, सत्तहि, सत्तहि.
च -
प.-1
सत्तण्ह, सत्तण्ह.
पचमी- सत्तत्तो, सत्ताओ, सत्ताउ, सत्ताहिन्तो, सत्तासुन्तो.
सप्तमी- सत्तसु, सत्तसु.
A
अट्ठ ( अष्टन ) शब्दस्य त्रिलिंगे समानरूपाणि ।
वहुवचन.
प्रतमाया--]
द्वितीया- अट्ठ
तृतीया- अट्ठहि, अट्ठहिँ अहि.
च. ष.- अण्ह, अट्ठण्ह.
पचमी- अलुत्तो, अट्ठाओ, अट्ठाउ, अट्ठाहिन्तो, अट्ठासुन्तो.
सप्तमी- अट्ठसु, अट्ठसु.
एव अड ( अष्टन् ) शब्दः ।
*
(8) नव (नवन् ) शब्दस्य त्रिलिंगे समानरूपाणि ।
बहुवचन
प द्वि.-नव.
तृतीया- नवहि. नवहिं. नवहि.
च ष.- नवण्ह, नवण्ह.
पचमी- नवतो, नवाओ, नवाउ, नवाहिन्तो, नबासुन्तो.
सप्तमी- नवसु, नवसु.

·सक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 131 - ] दह. दस. च. प (१०) दद्द, दस (दशन ) शब्दस्य त्रिलिंगे समानरूपाणि । वहुवचन. प्र- द्वि- तृतीया- दहहि, दहहिँ, दहहिं, दसहि, दसहि, दसहि. दसण्ह, दसण्हं. पचमी- दहत्तो, दहाओ, दह उ, दहाहिन्तो, दहासुन्तो, दसत्तो दसाओ, दसाउ, दसाहिन्तो, दसासुन्तो. सप्तमी- दहसु, दहसु दससु दससु. एव-एगारह-वारह-तेरह-च उद्दह-चउद्दस-पन्नरह-सोलस- सत्तरह-अठारह-इत्यादयः । ज (११) स्त्रलिंगे वीसा (विंशति) शब्दस्य रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. प्रथमा- वीसा. वीसाओ, वीसाउ, वीसा द्वितीया-वीसं. वीसाओ, वीसाउ, वीसा, तृतीया- वीसाअ, वीसाइ, वीसाए. बोसाहि, वीसा हिं, वीसाहि. शेष-'दया' शब्दवत् । एवं-एगूणवीसा-एगवीसा-एगूणतीसा-तीसा-एगतीसा-एगूण- चत्तालीसा-चत्तालीसा पण्णासा-अट्ठावण्णा-इत्यादयः । 卐 ++

·132
प्राकृतव्याकरणस्य
(१२) स्त्रीलिंगे सट्टि (पष्टि) शब्दस्य रूपाणि ।
एकवचन.
बहुवचन.
प्रथमा- सट्ठी.
सट्ठीउ, सट्टोओ सट्ठी.
द्वितीया- सर्टि.
,सट्ठीउ, सट्ठीओ, सट्ठी.
तृतीया- सट्ठीम, सट्ठीआ, सट्ठीइ, सट्ठीए. सट्ठीहि सट्ठोहिं, सट्ठीहिं.
शेषं- बुद्धि' शब्दवत् ।
एवं-एगूणसट्ठि-एगसट्ठि-एगूणसत्तरि-सत्तरि-एगमत्तरि-एगणा-
सीइ-एगासीइ-एगूणनवइ-नवइ-एगणवइ-नवणवइ इत्यादयः ।
(१३) नपुंसकलिंगे सय (शत) शब्दस्य रूपाणि ।
एकवचन.
बहुवचन.
प्रथमा- सय.
सयाई, सयाइ, सयाणि.
द्वितीया- सयं.
सयाणि.
तृतीया- सएण, सएणं. सएहि, सएहिँ, सएहि.
सयाइँ, सयाइ,
शेष-'नाण' शब्दवत् ।
अपभ्रंश रूपाणि
देव
एकवचन
बहुवचन
प्रथमा- देव, देवा, देव, देवो, देव, देवा.
द्वितीया- देव, देवा, देवु.
देव, देवा.

·- संक्षिप्तप्राकृतशब्दरूपमाला 133 तृतीया- देवे, देवे,देवेण,देविण,देविं. देवहि, देवेहिं. पचमी- देवहे, देवहु, देवहुं. पष्ठी- देव,देवसु,देवस्सु देवहो,देवह. देव, देवह. सप्तमी-देवे, देवि. देवहि सम्बोधन-देव, देवा, देवु, देवो. देव, देवा, देवहो. * गिरि प्रथमा गिरि, गिरी. गिरि गिरी. द्वितीया-, तृतीया-गिरिएं, गिरिण, गिरि. गिरिहिं. पंचमी-गिरिहे. गिरिहु. पष्ठी-गिरि, गिरिहे. गिरि, गिरिहं, गिरिहुं. सप्तमी-गिरिहि. गिरिहुं. सम्बोधन-गिरी, गिरी. गिरि, गिरी, गिरिहो. एवं उकारान्त पुल्लिङ्गस्यापि ज्ञेयानि. 卐. कमल प्र.द्वि.- कमल, कमला. कमल, कमला, कमलई, कमलाई. शेष पुल्लिङ्गवत् एव वारि- महु इत्यादयः * मुग्धा. (मुद्धा) प्रथमा- मुद्ध, मुद्धा. मुद्धाउ, मुद्धाओ. द्वितीय- - -- - ·134 प्राकृतव्याकरणस्य - तृतीया- मुद्धए, मुद्धइ. मुद्धहि पचमी- मुद्धहे मुद्धिहि मुद्धहुं. षष्ठी- सप्तमी- मुद्धहि. मुद्धहिं सम्बोधन-मुद्ध, मुद्धा. मुद्ध, मुद्धा, मुद्धहो, मुढाहो. एवं मति, तरुणी, धेनु, वधू इत्यादयः । * युष्मद् प्रथमा- तुहुं. तुम्हे, तुम्हइं. द्वितीया- पई, तइं. तुम्हेहि. पंचमी- तउ, तुज्झ, तुध्र, (तुहु) तुम्हह. षष्ठी- सप्तमी-पई, तइ. तुम्हासु. तृतीया- " अस्मद् अम्हे, अम्हइ, प्रथमा- हउं. द्वितीया-मई. तृतीया- " पंचमी- महु, मझु. अम्हेहि. अम्हह. सप्तमी- मई. अम्हासुं.

·- संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला *
'हस्' ( हस् ) धातोर्वर्तमानकालस्य रूपाणि ।
एकवचन.
वहुवचन.
तइयपुरिस हसइ.
हसन्ति, हसन्ते, हसिरे,
हसेइ, हसेन्ति, हसेन्ते, हसे इरे,
हसए.
हसिन्ति, हसिन्ते, हसइरे.
बीयपुरिस. हससि,
हसिस्था, हसह,
हसेसि, हसेत्था, हसेह,
हससे, हसइत्था,
हसे इत्या.
पढमपुरिस. हममि,
हसमो, हसमु, हसम,
हसामि,
हसामो, हसामु हसाम,
हसिमो, हसिम हसिम,
हसेमि, हसेमो, हसेमु, हसेम.
सर्ववचन. ] हसिज्ज, हसेज्ज,
सर्वपुरुष. ] हसिज्जा, हसेज्जा.
*

·136 प्राकृतव्याकरणस्य त. पु. बी. पु. 'हस्' ( हस्) धातोपिंधि-आज्ञार्थयो रूपाणि | एकवचन बहुवचन हसउ, हसन्तु, हसिन्तु, [हसए, हसे ] हसेन्तु, हसहि, हसेहि, हमह, हसेह. हससु, हसेसु, हसिज्जसु, हसेज्जसु. हसिज्जहि, हसेज्जहि, हसिज्जे, हसेज्जे, हस, हसे, [हसिज्जसि, हसेज्जसि, [हसिज्जाह, हसेज्जाह] हसिज्जासि, हसेज्जासि, हसिज्जाहि, हसेज्जाहि, हसाहि.) प. पु. हसमु, हसामु, हसमो, हसामो, हसिम, हसेमु. हसिमो, हसेमो. स. वचन ] हसिज्ज, हसेज्ज, स. पुरुष ] हसिज्जा, हसेज्जा. 卐 'हस्' ( हस्) धातोभूतकालस्य रूपाणि । स. वचन ] हसीअ. स. पुरुष ] P * ईदृश [ ] चिह्नाङ्कित रूपाणि आर्षे ज्ञेयानि ।

·सक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला 151 हसिज्जसि, हसिज्जसे, हसिज्जित्था, हसिज्जह, हसिज्जेसि, हसिज्जे इत्था,हसिज्जेह, हसिज्जइत्था. पु. प. हसीअमि, हसीअमो, हसअमु. हसीअम, हसीआमि, हसीआमो, हसीआमु, हसीआम, हसीएमि. हसीइमो, हसीइमु, हसीइम, हसीएमो, हसीएमु, हसएम. हसिज्जमि, हसिज्जमो, हसिज्जमु, हसिज्जम, हसिज्जामि, हसिज्जामो,हसिज्जामु, हसिज्जाम, हसिज्जिमो, हसि ज्जिमु, हसिज्जिम, हसिज्जेमि. हसिज्जेमो, हसिज्जेमु. हसिज्जेम. स वचन ] हसीएज्ज, हसीएज्जा, स पुरुप ] हसिज्जेज्ज, हसिज्जेज्जा. हसीअ, हसिज्ज (हस्-हस्य) अंगस्य भावे कर्मणि च विधि आज्ञार्थयो रूपाणि । एकवचन. त पु. हसीअउ, हसीएउ. हसिज्जउ, हसिज्जेउ. वहुवचन. हसीअन्तु, हसीएन्तु, हसीइन्तु. हसिज्जन्तु, हसिज्जेन्तु हसिज्जिन्तु, हसीअह, हसीएह. वी पु. हसीअहि, हसिएहि हसीम सु, हसीएसु,

·152
प्राकृतव्याकरणस्य
हसोइज्जसु, हसीएज्जसु,
हसीइज्जहि, हसीएज्जहि,
हसीइज्जे, हसीएज्जे,
हसीअ.
हसिज्जेहि हसिज्जेहि, हसिज्जह, हसिज्जेह
हसिज्जसु, हसिज्जेसु.
हसिज्जिज्जसु हसिज्जेज्जसु,
हसिज्जिज्जहि,हसिज्जेजहि,
हसिज्जिज्जे, हसिज्जेज्जे,
हासिज्ज.
[हसीइज्जसि, हसीएज्जसि, [हसीइज्जाह.
हसीइज्जासि, हसीएज्जासि, हसीएज्जाह.J
हसो इज्जाहि, हसीएज्जाहि,
हसीआहि.]
हिसिज्जिज्जसि, हसिज्जेज्जसि, [हसिज्जिज्जाह,
हसिज्जिज्जासि, हसिज्जेज्जासि,हसिज्जेज्जाह.]
हसिज्जिज्जाहि, हसिज्जेजाहि,
हसिज्जाहि]
प. पु. हसीअमु, हसीआमु, हसीअमो,
हसीआमो,
हसीइमु, हसीएम, हसीइमो,
हसीएमो,
हसिज्जमु. हसिज्जामु, हसिज्जमो, हसिज्जामो,
हसिज्जिमु, हसिज्जेमु. हसिज्जिमो, हसिज्जेमो.
स. वचन ] हसीएज्ज, हसीएज्जा, हसीएज्जइ, हसीएज्जाइ.
स पुत्प ] हसिज्जेज्ज, हसिज्जेज्जा, हसिज्जेज्जइ, हसिज्जेज्जाइ.
.

·सक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला
153
हसीअ-हसिज (हस्-हस्य ) अंगस्य भावे कर्मणि च
भृतकालस्य रूपाणि ।
सर्व पुरुष ] हसोअई
स वचन. Jहसिज्जई
[ हसीइत्था, हसिज्जिथा,
हसीइसु, हसिज्जिसु.]
(हसीअ, हसित्था, हसिंसु, इत्यादि रूपाणि कर्तरिवद् ज्ञेयानि.)
3
भविष्यकाले कर्मणि कतबद् रूपाणि भवन्ति ।
एकवचन.
बहुवचन.
त. पु. हसिहिड, हसिहिए, हसि हिन्ति, हसि हिन्ते हसि हिरे,
हसेहिड, हसेहिए, हसेहिन्ति हसेहिन्ते. हसेहिरे,
हसिस्सइ, हस्सिस्सए, हसिस्सन्ति, हसिस्सन्ते,
हसेस्सइ, हसेस्सए, हसेस्सन्ति, हसेस्सन्ते.
बी. पु. हसिहिसि, हसिहिसे, हसिहित्था, हसिहिह,
हसेहिसि, हसेहिसे, हसेहित्था, हसे हिह.
हसिस्ससि, हसिस्ससे, हसिस्सह,
हसेस्स सि, हसेस्ससे, हसेस्सह,
प. पु हसिस्सं, हसिस्सामि, हसिस्सामो-मु-म,
हसेस्स, हसेस्सामि, हसेस्सामो-मु-म,
हसिहामि,
हसिहामो-मु--म.
हसेहामि,
हसेहामो-मु--म,
हसि हिमि, हसिहिमो--मु--म,
,

·154
प्राकृतव्याकरणस्य
हसेहिमि,
हसेहिमो-मु--म,
हसिहिस्सा, हसिहित्था,
हसेहिस्सा, हसेहित्था.
स. वचन. ] हसेज्ज, हसेज्जा,
स. पुरुष. ] हसिज्ज, हसिज्जा.
क्रियातिपत्त्यर्थे (कर्मणि) कवद् रूपाणि भवन्ति ।
सर्ववचन. ] हसेज्ज, हसेज्जा,
सर्व पुरुष. ] हसिज्ज, हसिज्जा.
एकवचन.
बहुवचन.
पुलिंग. हसन्तो, हसिन्तो, हसन्ता, हसिन्ता,
हसेन्तो.
हसेन्ता.
हसमाणो, हसेमाणो. हसमाणा, हसेमाणा,
[हसन्ते, हसेन्ते,
हसिन्ते.
हसमाणे, हसेमाणे.]
स्त्रीलिंग हसन्ती, हसेन्ती, हसन्तीओ; हसेन्तीओ,
हसिन्ती.
हसिन्तीओ.
हसमाणी, हसेमाणी, हसमाणीओ, हसेमाणीओ.
हसन्ता, हसेन्ता, हसन्ताओ, हसेन्ताओ.
हसिन्ताओ.
हसमाणा, हसेमाणा. हसमाणाओ, हसेमाणाओ.
हसन्तं, हसेन्तं, हसन्ताई, हसेन्ताई,
हसिन्ता,
नपु०

·संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला 155 हसिन्तं. हसिन्ताई. हसमाण; हसेमाण, हसमाणाई, हसेमाणाई. इमानि रूपाणि जातिमनुसृत्य त्रिषु लिडगेषु प्रयुज्यन्ते । x होईअ-होइज, (भू--भूय) अंगस्य भावे कर्मणि च वर्तमानकालस्य रूपाणि । एकवचन. त. पु. होइअइ, होईलए, होईएइ, होइज्जइ, होइज्जए, होइज्जेइ. बहुवचन. होईअन्ति, होईअन्ते होईअइरे, होईइरे, होईएन्ति, होइएन्ते, होईएइरे, होईइन्ति, होईइन्ते, होइज्जन्ति, होइज्जन्ते, होइज्जइरे, होइज्जिरे, होइज्जेन्ति, होइज्जेन्ते,होइज्जेइरे, होइज्जिन्ति, होइज्जिन्ते. होईअइत्था, होईअह. होईइत्था, होईए इत्था, होईएह. होइज्जइत्था, होइज्जह, होइज्जित्था, होइज्जेइत्था, होइज्जेह. पी. पु होईअसि, होईअसे, होईएसि. होइज्जसि, होइज्जसे, होइज्जेसि.

·156
प्राकृतव्याकरणस्य
प.पु. होईअमि होईअमो, होईअमु, होईअम.
होईआमि, होईआमो, होईआमु होईआम,
होईइमो, होईइमु, होईइम,
होईएमि. होईएमो, होईएमु, होईएम.
होइज्जमि, होइज्जमो, होइज्जमु, होइज्जम,
होइज्जामि,
होइज्जामो, होइज्जामु. होइज्जाम,
होइज्जिमो, होइज्जि, होइज्जिम,
होइज्जेमि. होइज्जेमो, होइज्जेमु, होइज्जेम.
स. वचन.] होईएज्ज, होईएज्जा.
स. पुरुष. ] होइज्जेज्ज, होइज्जेज्जा
*
होईअ-होइज्ज, (भू-भूय ) अंगस्य भावे कर्मणि च
विधि--आज्ञार्थयो रूपाणि।
एकवचन.
बहुवचन.
त. पु. होईअउ, होईएउ. होईअन्तु, होईएन्तु,
[होईअए],
होईइन्तु.
होइज्जउ, होइज्जेउ. होइज्जन्तु, होइज्जेन्तु,
[होइज्जए].
होइज्जिन्तु.
बी. पु. होईअहि, होईएहि. होईअह, होईएह.
होईअसु. होईएसु,
होईइज्जसु, होएईज्जसु,
होईइज्जहि, होइएज्जहि,
होईइज्जे, होईएज्जे,
होईअ.

·संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला
157
[होईइज्जसि, होईएज्जसि, [होईइज्जाह,
होईइज्जासि, होईएज्जासि, होईएज्जाह.]
होईइज्जाहि, होईएज्जाहि,
होईआहि.]
होइज्जहि, होइज्जेहि, होइज्जह, होइज्जेह.
होइज्जसु होइज्जेसु,
होइज्जिज्जसु, होइज्जेज्जसु,
होइज्जिज्जहि, होइज्जेज्जहि,
होइज्जिज्जे, होइज्जेज्जे,
होइज्ज.
[होइज्जिज्जसि, होइज्जेज्जसि, [होइज्जिज्जाह.
होइज्जिज्जासि, होइज्जेज्जासि, होइज्जेज्जाह.]
होइज्जिज्जाहि. होइज्जेज्जाहि,
होइज्जाहि ]
प. पु. होईअमु. होईआमू, होईअमो, होईआमो,
होईइमु, होईएम. होईइमो, होईएमो.
होइज्जमु, होईज्जामु, होइज्जमो, होइज्जामो,
होइज्जिमु, होइज्जेमु. होइज्जिमो, होइज्जेमो.
स. वचन.] होईएज्ज, होईएज्जा, होईएज्जइ, होईएज्जाइ.
स. पुरुष.] होइज्जेज्न, होइज्जेज्जा, होइज्जेज्जई, होइज्जेज्जाइ.

·158 प्राकृतव्याकरणस्य होईअ, होइज्ज (भू-भूय) अंगस्य भावे कर्मणि च भूतकालस्य रूपाणि । सर्वव. ] होईअसी, होईअही, होईअही. सर्वपु. ] होइज्जसी, होइज्जही, होइज्जहीअ. होसी, होही, होहीअ. ( कर्तृवत् ) [होईइत्था, होईइंसु, होइज्जित्था, होइज्जिसु. होत्था हविसु] ( कर्तृवत् ) * भविष्यत्काले कर्तरिवद् रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. त. पु. होहिइ, होईए. होहिन्ति, होहिते, होहिरे. ( शेषं कर्तरिवद् ज्ञेयानि ) * क्रियातिपत्त्यर्थं कत चद् रूपाणि- सर्वव.] होज्ज, होज्जा. सर्वपु ] हुज्ज, हुज्जा. एकवचन. बहुवचन. होन्तो, हुन्तो, होमाणो. स्त्री. होन्ती, हुन्ती, होन्तीओ, हुन्तीओ. होन्तं, हुन्तं. होन्ताई, हुन्ताई. ( शेषं कर्तरिवद् ज्ञेयानि ) पु . होन्ता हुन्ता. न.

·सक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला
159
प्रेरके कई रूपाणि ।
हास-हासे-हसाव-हसावे (हस्-हासय) अंगस्य प्रेरके
वर्तमानकालरूपाणि ।
एकवचन.
बहुवचन.
त. पु. हास-- हासड, हासए, हासन्ति, हासन्ते, हासिरे,
हासेड. हासेन्ति, हासेन्ते, हासेइरे.
हासिन्ति, हासिन्ते, हासडरे,
हासे- हासेइ. हासेन्ति, हासेन्ते, हासेइरे,
हासिन्ति, हासिन्ते.
हसाव-हसावइ, हसावए, हसावन्ति, हसावन्ते, हसाविरे,
हसावेइ. हसावेन्ति, हसावेन्ते, हसावेइरे,
हसाविन्ति, हसाविन्ते, हसावइरे.
हसावे-हसावेड. हसावेन्ति, हसावेन्ते, हसावेइरे,
हसाविन्ति, हसाविन्ते.
ची. पु. हास-हससि, हससे, हासित्था, हासह,
हासेसि. हासे इत्था, हासेह,
हासइत्था, हासेत्था.
हासे- हासेसि. हासे इत्था, हासेह.
हसाव-हसावसि, हसावसे. हसावित्था, हसावह.
हसावेसि, हसावेइत्था, हसावेह,
हसावइत्था. हसावेत्था.

·160
प्राकृतव्याकरणस्य
प.पु
हसावे-हसावेसि,
हास- हासमि,
हासामि,
हासेमि.
हासे- हासेमि,
हसाव-हसावमि,
हंसावामि,
हसावेइत्था, हसावेह.
हासमो, हासमु, हासम,
हासामो, हासामु, हासाम,
हासिमो, हासिमु, हासिम,
हासेमो, हासेमु, हासेम,
हासेमो, हासेमु, हासेम.
हसावमो, हसावमु, हसावम,
हसावामो, हसावामु, हसावाम,
हसाविमो, हसाविमु, हसाविम,
हसावेमो, हसावेमु, हसावेम.
हसावेमो, हसावेमु, हसावेम.
हसावेमि,
हसावे-हसावेमि.
ज-जा प्रत्यये रूपाणि-
( सर्ववचन,-सर्वपुरुष. )
हास- हासेज्ज, हासेज्जा, हासिज्जा, हासिज्जा.
हासे-
हसावे-हसावेज्ज हसावेज्जा, हसाविज्ज, हसाविज्जा.
हसावे-

·संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला
161
क
.
हास-हासे हासाव हसावे (हस्-हासय) अंगस्य
विधि--आज्ञार्थयो रूपाणि ।
एकवचन.
बहुवचन.
त. पु. हास- हासउ. हासेउ, हासन्तु, हासेन्तु, हासिन्तु,
हासे- हासेउ. हासेन्तु, हासिन्तु.
'हसाव-हसावउ, हसावे उ. हसावन्तु, हसावेन्तु, हसाविन्तु.
हसावे-हसावेत, हसावेन्तु, हसाविन्तु.
हासह, हासेह.
वी पु. हास-हासहि, हासेहि,
हाससु, हासेसु,
हासिज्जसु, हासेज्जसु,
हासिज्जहि, हासेज्जहि,
हासिज्जे, हासेज्जे,
हास.
[हासिज्जसि, हासेज्जसि, [हासिज्जाह हासेज्जाह]
हासिज्जासि, हासेज्जासि,
हासिज्जाहि, हासेज्जाहि.
हासाहि. ]
हासे-हासेहि, हासेसु, हासेह.
[हासेइज्जसि, हासेइज्जासि, [हासेज्जाह.]
हासेइज्जाहि]

·162 प्राकृतव्याकरणस्य हसावेह. हसाव-हसावहि, हसावेहि. हसावह हसावसु, हसावेसु. हसाविज्जसु, हसावेज्जसु. हसाविज्जहि, हसावेज्जहि. हसाविज्जे, हसाव. हसावेज्जे. , [हसाविज्जसि, हसावेज्जसि. [ हसाविज्जाह, हसाविज्जासि, हसावेज्जासि. हसावेज्जाह.] हसाविज्जाहि, हसावेज्जाहि. हसावाहि.] हसावे-हसावेहि; हसावेसु. हसावेह. [ हसावेइज्जसि, हसावेइज्जासि,[हसावेज्जाह.] हसावेइज्जाहि] प. पु. हास-हासमु, हासिमु, हासामु, हासेमु. हासमो, हासिमो, हासामो, हासेमो. हासे-हासेमु. हासेमो. हसाव- हसावमु, हसाविमु, हसावामु, हसावमो, हसावामो. हसावेमु. हसाविमो, हसावेमो. हसावे- हसावेमु, हसावेमो.

·संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला 163 ज्ज ज्जा प्रत्यये रूपाणि ( सर्ववचन-सर्वपुरुष) हास-हासेज्ज, हासेज्जा, हासिज्ज, हासिज्जा, हासे- हसाव- हसावेज्ज, हसावेज्जा, हसाविज्ज, हसाविज्जा. हसावे- - 卐 हास-हासे हसाव हसावे (हस्-हासय)अंगस्य भूतकालस्य रूपाणि । स. पुरुष ] हासीम, हासेईअ. स. वचन] हसावीअ, हसावेईअ. आर्ष रूपाणि । - हासेत्था, (सर्ववचन-सर्वपुरुष. ) हासिस्था, हासिसु. हासेसु. हसावित्था, हसाविसु. हसावेत्था, हसावेसु. हास- हासे- हसाव- हसावे- - 卐

·164
प्राकृतव्याकरणस्य
हास-हासे-हसाव-हसावे (हस्-हासय) अंगस्य
भविष्यत्कालरूपाणि ।
"
एकवचन.
बहुवचन.
त.पु हास-हासिहिइ, हासिहिए: हासिहिन्ति, हासिहि ते,
हासिहिरे.
हासेहिइ, हासेहिए. हासेहिन्ति. हासेहिन्ते,
हासेहिरे.
[ हासिस्सइ, हासिस्सए. [हासिस्सन्ति, हासिस्सन्ते.
हासेस्सइ, हासेस्सए.] हासेस्सन्ति, हासेस्सन्ते]
हासे- हासेहिइ, हासेहिए. हासेहिन्ति, हासेहिन्ते,
हासेहिरे.
,
[हासेस्सइ, हासेहिए. हासैस्सन्ति, हासेस्सन्ते]
हसाव-हसाविहिइ, हसांविहिए. हसाविहिन्ति, हसाविहिन्ते.
हसाविहिरे.
हसावेहिइ, हसावेहिए. हसावेहिन्ति, हसावेहिन्ते,
हसावेहिरे.
[हसाविस्सइ, हसाविस्सए [हसाविस्सन्ति, हसाविस्सन्ते,
हसावेस्सइ, हसावेस्सए.] हसावेस्सन्ति, हसावेस्सन्ते]
हसावे-हसावेहिइ, हसावेहिए. हसावेहिन्ति, हसावेहिन्ते.
हसावहिरे.
[हसावेस्सइ, हसावेस्सए, हसावेस्सन्ति, हसावेस्मन्ते]

·सक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला
165
बी.पु. हास-हासिहिसि, हासिहिसे. हासिहित्था, हासिहिह.
हासे हिसि, हासेहिसे, हासे हित्था, हासेहिह.
,
[हासिस्स सि, हासिस्ससे, [हासिस्सह,
हासेस्ससि, हासेस्ससे] हासेस्सह ]
हासे-हासेहिसि, हासेहिसे, हासेहित्था, हासेहिह.
[ हासेस्ससि, हासेस्ससे, हासेस्सह ]
हसाव-हसाविहिसि, हसाविहिसे. हसाविहित्था, हसाविहिह.
हसावेहिसि, हसावेहिसे. हसावेहित्था, हसावेहिह.
.
[हसाविस्स सि, हसाविस्ससे [हसाविस्सह,-
हसावेरससि, हसावेस्स से.] हसावेस्सह.]
हसावे-हसावेहिसि; हसावेहिसे,
हसाहित्था, हसावेहिह.
[हसावेस्स सि, हसावेस्ससे. हसावेस्सह.] -

·166 प्राकृतव्याकरणस्य एकवचन. बहुवचन. प पु. हास- हासिस्सं, हासेस्सं, हासिस्सामि; हासेस्सामि, हासिहामि, हासेहामि. हासि हिमि, हासेहिमि, हासिस्सामो-मु-म. हासेस्सामो-मु-म. हासिहामो-मु-म. हासेहामो-मु-म. हासिहिमो-मु-म. हासेहिसो-सु-म. हासिहिस्सा, हासिहित्था. हासे हिस्सा, हासेहित्था. . हासे- हासेस्सं, हासेस्सामि, हासेस्सामो-मु-म. हासेहामि, हासेहामो-मु-म. हासेहिमि, हासेहिमो-मु-म. हासेहिस्सा, हासेहित्था. हसाव- हसाविस्सं, हसावेस्सं, हसाविस्सामि, हसाविस्सामो-मु-म. हसावेस्सामि, हसावेस्सामो-मु-म. हसाविहामि, हसाविहासो-मु-म. हसावेहामि, हसावेहामो-मु-म. हसाविहिमि, हसाविहिमो-मु-म हसावेहिमि, हसावेहिमो-मु-म. हमाविहिस्सा,हसाविहित्था, हसावेहिस्सा, हसावेहित्था.

·संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला
167
एकवचन.
बहुवचन.
हसावे- हसावेस्सं, हसावेस्सामो-मु-म.
हसावेस्सा मि,
हसावेहामो-मु-म.
हसावेहामि, हसावेहिमो-मु-म.
हसावेहिमि, हसावेहिस्सा,हसावेहित्था.
सर्ववचन-सर्वपुरुषेषु
ज्ज-ज्जा प्रत्यये रूपाणि
हास- हासेज्ज, हासेज्जा, हासिज्ज, हासिज्जा.
हासे-
हसाव- हसावेज्ज, हसावेज्जा. हसाविज्ज, हसाविज्जा.
हसावे-
*
हास-हासे-हसाब-हसावे (हम्-हासय)अंगस्य प्रेरके
क्रियातिपत्यथरूपाणि ।
सर्ववचन-सर्वपुरुषेषु
ज्ज-ज्जा प्रत्यये रूपाणि ।
हास- हासेज्ज-ज्जा, हासिज्ज-ज्जा,
हासे-
हसाव- हसावेज्ज-ज्जा, हसाविज्ज-ज्जा.
हसावे-

·168 प्राकृतव्याकरणस्य , - पुल्लिगे. एकवचन. बहुवचन. हास- हासन्तो, हासेन्तो, हासन्ता, हासेन्ता, हासिन्तो, हासिन्ता. हासमाणो, हासेमाणो, हासमाणा, हासेमाणा, हासे- हासेन्तो, हासेन्ता. हासेमाणो, हासेमाणा. हसाव- हसावन्तो, हसावेन्तो, हसावन्ता, हसावेन्ता, हसाविन्तो हसाविन्ता. हसावमाणो हसावमाणा. हसावेमाणो, हसावेमाणा. हसावे- हसावेन्तो, हसाविन्तो हसावेन्ता. हसाविन्ता. हसावेमाणो, हसावेमाणा. आ एकवचनरूपाणि हास- हासन्ते, हासेन्ते, हासिन्ते, हासमाणे, हासेमाणे. हासे- हासेन्ते, हासिन्ते, हासेमाणे. हसाब-हसावन्ते, हसावेन्ते, हसाविन्ते, हसावमाणे, हसावेमाणे. हसावे-हसावेन्ते, हसाविन्ते, हसावेमाणे. स्त्रीलिंगे. एकवचन. बहुवचन. हास- हासन्ती, हासेन्ती, हासन्तीओ, हासेन्तीओ, हासिन्ती, हासिन्तीओ. हासमाणी हासेमाणी, हासमाणीओ, हासेमाणीओ. . , ·सक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला 169 ३ हासे- हासेन्ती, हासेन्तीओ. हासेमाणी, हासेमाणीओ. हसाव- हसावन्ती, हसावेन्ती, हसावन्तीओ, हसावेन्तीओ हसाविन्ती. हसाविन्तीओ, हसावमाणी, हसावमाणीओ, हसावेमाणी, हसावेमाणीओ, हसावे- हसावेन्ती, हसाविन्ती. हसावेन्तीओ, हसाविन्तीओ. हसावेमाणी, हसावेमाणीओ. नपुंसकलिंगे. एकवचन. बहुवचन. हास- हासन्त, हासेन्तं, हासन्ताइ, हासेन्ताइ, हासिन्त. हासिन्ताई. हासमाण, हासेमाण, हासमाणाइ, हासेमाणाइ, हासे- हासेन्तं, हासिन्त, हासेन्ताइ. हासिन्ताइ, हासेमाण. हासेमाणाई. हसाव- हसावन्त, हसावेन्तं, हसावन्ताई, हसावेन्ताइ, हसाविन्तं, हसाविन्ताइ, हसावमाण, हसावेमाण, हसावमाणाइ. हसावेमाणाई. हसावे- हसावेन्त, हसाविन्त, हसावेन्ताइ, हसाविन्ताई, हसावमाण, हसावेमाणाई. इमानिरूपाणि जातिमनुसृत्य त्रिपु लिडगेषु प्रयुज्यन्ते । * ·170 प्राकृतव्याकरणस्य होअ-होए-होआव-होआवे (भु-भावय) अंगस्य प्रेरके वर्तमानकालस्य रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. त. पु. होअ- होअइ, होमए, होअन्ति, होअन्ते, होइरे. होएइ. होएन्ति. होएन्ते, होएइरे. होइन्ति, होइन्ते, होअइरे. होए- होएइ, होएन्ति, होएन्ते, होएइरे. होआव- होआवइ, होआवन्ति, होआवन्ते. होआविरे. होआवेइ, होआवेन्ति, होआवेन्ते, होआवेइरे. होआवए, होआविन्ति, होआविन्ते होआवरे. होभावे- होआवेइ. होआवेन्ति, होआवेन्ते, होआवेइरे. होआविन्ति, होआविन्ते. बी.पु. होअ- होअसि. होअसे, होइत्था, होअह. होएसि. होएइत्था, होएह. होअइत्था, होए होएसि, होएइत्था, होएह. होआव- होआवसि, होआविस्था, होआवह. होआवेसि, होआवेइत्था, होआवेह. होआवसे, होआवइत्था. होआवे- होआवेसि, होआवेइत्था, होआवेह.

·संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला 171 प.पु. होआवेमि, होअ- होअमि, होअमो होअमु, होअम. होआमि, होआमो. होआमु, होआम. होइमो, होइमु, होइम. होएमि. होएमो, होएमु, होएम. होए- होएमि. होएमो, होएमु, होएम. होआव- होआवमि, होआवमो, होआवमु, होआवम. होआवामि, होआवामो, हो होआवाम. होआविमो, होआविमु, होआविम. होआवेमो, होआवेमु, होआवेम. होमावे- होआवेमि. होआवेमो, होआवेमु, होआवेम. सर्ववचन-सर्वपुरुषेषु ज्जा-ज्जा प्रत्ययेरूपाणि- होअ- होएज्ज, होएज्जा, होइज्ज, होइज्जा, होए- होआव- होआवेज्ज, होआवेज्जा, होआविज्ज, होआविज्जा. होआवे- * प्रेरके विधि-आज्ञार्थयो रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. पु. होअ-- होअउ, होएउ. होअन्तु, होएन्तु, होइन्तु. त.

·172
प्राकृतव्याकरणस्य
होए- होएउ.
होएन्तु, होइन्तु.
होआव- होआवउ, होआवेउ, होआवन्तु, होवावेन्तु,
होआविन्तु.
होआवे- होआवेउ. होआवेन्तु, होआविन्तु.
बी.
पु.
होअ होअहि, होएहि, होअह, होएह.
होअसु, होएसु.
होइज्जसु, होएज्जसु,
होइज्जहि, होएज्जहि,
होइज्जे, होएज्जे,
होअ.
[होइज्जसि, होएज्जसि, [ होइज्जाह.
होइज्जासि, होएज्जासि, होएज्जाह ]
होइज्जाहि, होएज्जाहि
होआहि.]
होए- होएहि, होएसु.
होएह.
[होएइज्जसि, होएइज्जासि, [होएज्जाह]
होएइज्जाहि]
होआव- होआवहि, होआवेहि, होमावह, होआवेह,
होआवसु. होआवेसु,
होआविज्जसु, होआवेज्जसु,
होआविज्जहि, होआवेज्जहि,
होमाविज्जे, होआवेज्जे,
होआव.

·173 संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला [होआविज्जसि, होआवेज्जसि, [ होआविज्जाह, होआविज्जासि, होआवेज्जासि, होआवेज्जाह.] होआविज्जहि, होआवेज्जाहि, होआवाहि.] होआवे- होआवेहि, होआवेसु होआवेह. [ होआवेइज्जसि, [ होआवेज्जाह.] होआवेइज्जसि, होआवेइज्जाहि] प.पु. होइमो, होम- होअमु, होमु, होअमो, होआमो, होइमु, होएमु. होएमो. होए- होएमु, होएमो. . होआव- होआवमु, होआवामु. होआवमो, होआवामो, होआविमु, होआवेमु. होआविमो, होआवेमो. होआवे- होआवेमु. होमावेमो. सर्ववचन-सर्वपुरुपेषु. होअ- होएज्ज, होएज्जा, होइज्ज, होइज्जा, होए- होआव- होआवेज्ज, होआवेज्जा, होआविज्ज, होआविज्जा. होआवे- प्रेरके भूतकालस्य रूपाणि । सर्बवचन-सर्वपुरुषेषु होअ- होमेसी, होअही, होअहीम ·174 प्राकृतव्याकरणस्य होए होएसी, होआव- होआवसी, होआवे- होआवेसी, होएही, होएहीअ. होआवही, होआवहीअ. होआवेही, होआवेही. अपरूपाणि । होइसु. होएंइसू. होआविसु. होआवेसु. होअ- होइत्या, होए होएइत्था, होआव- होआवित्था, होआवे- होआवेत्था, प्रेरके भविष्यत्कालरूपाणि । एकवचन. बहुवचन, त.पु. , होअ- होइहिइ, होइहिए, होइहिन्ति-ते, होइहिरे होएहिइ, होएहिए, होएहिन्ति-न्ते, होएहिरे. [होइस्सइ, होडस्सए, [होइस्सन्ति, होइस्सन्ते, होएस्सइ, होएस्सए.] होएस्सन्ति, होएस्सन्ते.] होए- होएहिइ, होएहिए. होएहिन्ति-न्ते, होएहिरे. [होएस्स इ. होएस्सए.] [होएस्सन्ति, होएस्सन्ते.] होआव- होआविहिइ, होआविहिए, होआविहिन्ति-न्ते, होआविहिरे. होआवेहिड, होआवेहिए. होआवेहिन्ति-स्ते, होआवेहिरे. [होआविस्सइ, होआविस्सए, [होआविस्सन्ति, होआविस्सन्ते,

·175
संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला
होआवेस्सइ, होआवेस्सए.] होआवेस्सन्ति,
होआवेस्सन्ते.]
होआवे- होआवे हिइ, होआवेहिए. होआवेहिन्ति-ते,
होआवेहिरे.
[होआवेस्सइ, होआवेस्सए] [होआवेस्सन्ति,
होआवेस्सन्ते.]
वी. पु.
होम- होइहिसि, होइहिसे, होइहित्था, होइहिह.
होएहिसि, होएहिसे. होएहित्था, होएहिह.
[होइस्ससि, होइस्ससे, [होइस्सह, होएस्सह.]
होएस्ससि, होएस्ससे.]
होए- होएहिसि, होएहिसे, होएहित्था, होएहिह.
[होएस्स सि, होएस्ससे.] [होएस्सह.]
होआव- होआविहिसि, होआविहिसे, होआविहित्था,
होआविहिह.
होआवेहिसि, होआवेहिसे. होआवेइत्था,
होआवेहिह.
[होआविस्स सि, होआविस्ससे, [होआविस्सह,
होआवेस्सह.]
होआवेस्ससि, होआवेस्ससे.)
होआवे- होआवेहिसि
होआवेहिह.
[होआवेस्ससि]
[होआवेस्सह.]
होआवेहिसे,
[होआवेस्ससे.]

·176
प्राकृतव्याकरणस्य
प.पु.
होअ- होइस्स,
होएस्म,
होइस्सामि, होइस्सामो, होइस्सामु, होइस्साम.
होएस्सामि, होएम्सामो, होएस्सामु, होएस्साम.
होइहामि, होइहामो, होइहामु, होइहाम.
होएहामि, होएहामो, होएहामु. होएहाम.
होइहिमि, होइहिमो, होइहिमु, होइहिम.
होएहिमि, होएहिमो, होएहिमु, होएहिम.
होइहिस्सा, होइहित्था.
होएहिस्सा, होएहित्था.
होए- होएस्सं
होएस्सामि, होएस्सामो, होएस्सामु. होएस्साम.
होएहामि, होएहामो, होएहामु, होएहाम.
होएहिमि, होएहिमो, . होएहिमु, होएहिम.
होएहिस्सा, होएहित्था,
होआब-होआविस्स,
होआवेस्स
होआविस्सामि, होआविस्सामो-मु-म.
होआवेस्सामि, होआवेस्सामो-मु-म.
होआविहामि, होआविहामो-मु-म.
होआवेहामि,
होआवेहामो-मु-म.
होआविहिमि, होआविहिमो-मु-म.
होआवे हमि,
होआवेहिमो-मु-म.
होआविहिस्सा, होआविहित्था
होआवेहिस्सा, होआवेहित्था.

·137 सक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला स वचन 1 हसित्था, हसिसु. स पुरुष ] 5 'हम्' (हस् ) धातोभविष्यत्कालस्य रूपाणि । - एकवचन. बहुवचन. त. पु. हसिहिइ, हसिहिए, हसि हिन्ति, हसिहिन्ते, हमिहिरे, हसेहिइ, सेहिए, हसेहिन्ति, हसेहिन्ते, हसेहिरे, हसिस्सइ, हसिस्सए, [हसिस्सन्ति, हसिस्सन्ते, हसेस्सइ, हसेस्सए.] हसेस्सन्ति, हसेस्सन्ते.] वी. पु. हसि हिसि, हसिहिसे, हसिहित्था, हसि हिह, हसे हिसि, हसेहिसे, हसेहित्था, हसेहिह, [हसिस्ससि, हसिर ससे, [हसिस्सह, हसेस्सह ] हसेस्ससि, हसेस्ससे.] प पु. हसिस्स, हसिस्सामि, हसिस्सामो, हसिरसामु, हसेस्सं, हसेस्सामि, हसिस्साम, हसिहामि, हसेस्सामो, हसेस्सामु, हसेस्साम, हसेहामि, हसिहामो, हसिहामु, हसिहाम, हसिहिमि, हसेहामो, हसेहामु, हसेहाम, हसेहिमि. हसिहिमो, हसि हिमु, हसेहिम, हसेहिमो, हसेहिमु, हसेहिम, हसिहिस्सा, हसिहित्था, हसेहिस्सा, हसेहित्था.

·138 प्राकृतव्याकरणस्य स. वचन. ] हसेज्ज, हसेज्जा, स. पुरुप. ] हसिज्ज, हसिज्जा. 卐 'हस्' ( हस्) धातोः क्रियातिपत्त्यर्थस्य रूपाणि । स. वचन. ] हसिज्ज, हसिज्जा, स. पुरुष. ] हसेज्ज, हसेज्जा. एकवचन. बहुवचन. हसन्ता, हसेन्ता, हसिन्ता, हसमाणा, हसेमाणा. , पुल्लिग. हसन्तो, हसेन्तो, हसिन्तो. हसमाणो, हसेमाणो, हसन्ते, हसेन्ते, हसिन्ते, हसमाणे, हसेमाणे.] स्त्रीलिंग. हसन्ती, हसेन्ती, हसिन्ती, हसमाणी, हसेमाणी, हसन्ता, हसेन्ता, हसिन्ता, हसन्तोओ. हसेन्तीओ, हसिन्तीओ, हसमाणी, हसेमाणीओ, हसेन्ताओ, हसन्ताओ. हसिन्ताओ, ·139 संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला हसमाणा. हसमाणाओ, हसेमाणा. हसेमाणाओ. नपु० हसन्तं, हसन्ताइ, हसेन्तं, हसेन्ताई, हसिन्तं, हसिन्ताई हसमाण, हसमाणाइ, हसेमाणं. हसेमाणाई. इमानि रूपाणि यथाजाति त्रिषु लिङगेषु उपयुज्यन्ते । एवम्-कह, (कथ्), गच्छ (गम्), जाण् (ज्ञा), देवख् (दृश्), नम् (नम्), बीह (भी), बोल्ल (कथ्), रुव (रुद्) इत्यादिव्यञ्जनान्तधातूना रूपाणि ज्ञेयानि । 卐 'हो' (भू) धातोर्वर्तमानकालस्य रूपाणि । एकवचन. त.पु होइ. बहुवचन. होन्ति, होन्ते, होइरे, हुन्ति हुन्ते. होइत्था, होह. होमो, होमु, होम. वी. पु. होसि. प. पु. होमि, ·140 प्राकृतव्याकरणस्य 'हो' (भू) अंगस्य वर्तमानकालरूपाणि । एकवचन. त. पु. होअइ होअए, होएइ. , वी. पु. होअसि, होअसे, होएसि. बहुवचन. होअन्ति, होअन्ते, होइरे, होएन्ति, होएन्ते, होए इरे, होइन्ति, होइन्ते, होअइरे. होइत्था, होअह, होएत्था, होएह, होअइत्था, होएइत्था. होअमो, होअमु, होअम, होआमो, होआमु, होआम, होइमो, होइमु, होइम, होएमो, होएमु, होएम. प. पु. होअमि, होआमि, होएमि. 'होज-होजा' (भू ) अंगस्य वर्तमानकालरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. त. पु. होज्जइ, होज्जन्ति, होज्जन्ते, होज्जइरे, होज्जाड, होज्जान्ति, होज्जान्ते, होज्जाइरे, होज्जेइ. होज्जेन्ति, होज्जेन्ते, होज्जेइरे, होज्जए, होज्जिन्ति, होज्जिन्ते, होज्जिरे, * होज्ज-होज्जा-होएज्ज-होएज्जा-इत्यादि ज्ज-ज्जा-अगस्य रूपाणि भूतकाले नित्यातिपत्त्यर्थे च न भवन्ति ।

·141 संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला होज्ज, होज्जा होज्ज, होज्जा. वी पु. होज्जसि, होज्जित्था, होज्जह, होज्जासि, होज्जेत्था, होज्जेसि, होज्जइत्था, होज्जाह, होज्जसे होज्जेइत्था, होज्जेह होज्जाइत्था, होज्ज, होज्जा. होज्ज, होज्जा, प. पु. होज्जमि, होज्जमो, होज्जमु, होज्जम, होज्जामो, होज्जामु, होज्जाम, होज्जिमो, होज्जिमु, होज्जिम, होज्जेमि होज्जेमो, होज्जेमु, होज्जेम, होज्ज, होज्जा. होज्ज, होज्जा. होज्जामि, 'होएज-होएजा' (भू ) अंगस्य वर्तमानकालरूपाणि । होएज्जेइ, एकवचन बहुवचन. त. पु होएज्जड, होएज्जन्ति, होएज्जन्ते, होएज्जइरे. होएज्जाइ, होएज्जान्ति, होएज्जान्ते, होएज्जाइ होएज्जेन्ति, होएज्जेन्ते, होएज्जेइरे, होएज्जए, होएज्जिन्ति, होएज्जिन्ते, होएज्जिरे, होएज्ज, होएज्जा. होएज्ज, होएज्जा जी पु. होएज्जसि, होएज्जित्था, होएज्जह, होएज्जासि, होएज्जेत्था, होएज्जाह, होएज्जेसि, होएज्जइत्था, होएज्जेह, ·142 प्राकृतव्याकरणस्य होएज्जसे, होएज्जेइत्था, होएज्जाइत्था, होएज्ज, होएज्जा. होएज्ज, होएज्जा. प. पु. होएज्जमि, होएज्जमो, होएज्जमु, होएज्जम, होएज्जामि, होएज्जामो, होएज्जाम, होएज्जाम, होएज्जेमि, होएज्जिमो, होएज्जिमु, होएज्जिम, होएज्जेमो, होएज्जेमु, होएज्जेम, होएज्ज; होएज्जा. होएज्ज, होएज्जा. 卐 'हो' (भू) धातोविधि--आज्ञार्थयो रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. त. पु. होउ. बी. पु. होहि. होसु, [होइज्जसि, होइज्जासि, [होज्जाह.] होइज्जाहि.] प. पु. होमु. होमो. होन्तु, हुन्तु. होह, 'होम' (भू ) अंगस्य रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. त. पु. होअउ, होअन्तु, होएउ, होएन्तु, [होअए.] होइन्तु, ·143 संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला वी. पु. होअहि, होएहि, होमह, होअसु, होएसु, होएह. होइज्जसु, होएज्जसु, होइज्जहि, होएज्जहि, होइज्जे, होएज्जे, होम, होए. [होइज्जसि. होएज्जसि, होइज्जाह, होइज्जासि, होएज्जासि, होएज्जाह]. होइज्जाहि, होएज्जाहि, होआहि]. प. पु. होअमु, होजमो, होआमु, होआमो, होइमु, होडूमो. होएमो, , . होएम. 卐 होज्ज, होज्जा (भू) अंगस्य आज्ञार्थयो रूपाणि । एकवचन. बहुवचन, T, बी, होउजउ होज्जन्तु, होज्जाउ, होज्जान्तु, होज्जेन्तु, होज्जेउ, [होज्जे] होज्जिन्तु, [होज्जए], होज्ज, होज्जा. होज्ज, होज्जा.

·144 प्राकृतव्याकरणस्य होज्ज, होरज, बी. पु. होज्जहि, होज्जेहि, होज्जा, होउजेह होज्जाहि, होज्जाह. होज्ज, होज्जेसु, होज्जामु, होज्जिज्जसु, होज्जेज्जसु, होज्जिज्जहि, होज्जेज्जहि, होज्जिज्जे, होज्जेज्जे, होज्जा. होउजा. [होज्जिज्जसि, होज्जेज्जसि, [होज्जिज्जाह, होज्जिज्जासि, होज्जेज्जासि, होज्जेज्जाह]. होज्जिज्जाहि, होज्जेज्जाहि, होज्जाहि]. प. पु. होज्जमु, होज्जाम, होज्ज,मो, होज्जामो, होज्जेमु, होज्जिमो, होज्जेमो, होज्ज, होज्जा. होज्ज, होज्जा. ★ होएज, होएजा (भू) अंगस्य विधि. आज्ञार्थयो रूपाणि । एकवचन. वहुवचन. त. पु. होएज्जउ, होएज्जाउ, होएज्जन्तु, होएज्जान्तु. होएज्जेउ, होएज्जेन्तु, होएज्जिन्तु. [होएज्जए], होएज्जा. होएज्ज, होएज्जा. बी. पु. होएज्जहि, होएज्जाहि, होएज्जह, होएज्जाह, होएज्जेहि, होएज्जेह- होज्जिमु, - होएज्ज,

·सक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला
145
होएज्जसु, होएज्जासु,
होएज्जेसु,
होएज्जिज्जसु होएज्जेज्जसु,
होएज्जिज्ज हि, होएज्जेज्जहि,
होएज्जिज्जे, होएज्जेज्जे
होएज्ज, होएज्जा, होएज्ज, होएज्जा,
[होएज्जिज्जसि, होएज्जेज्जसि. [होएज्जिज्जाह,
होएज्जिज्जासि. होएज्जेज्जासि, होएज्जेज्जाह.]
होएज्जिज्जाहि, होएज्जेज्जाहि,
होएज्जाहि.]
१.पु होएज्जमु, होएज्जामु. होएज्जमो, होएज्जामो,
होएज्जिमु,
होएज्जेमु, होएज्जिमो, होएज्जेमो,
होएज्ज, होएज्जा. होएज्ज, होएज्जा.
卐
'हो' (भू) धातोभूतकालस्य रूपाणि ।
सर्ववचन. ]
होसी, होही, होहीअ.
सर्व पुरुप. ]
'हो' अंगस्य रूपाणि ।
स वचन. ]
स पुरुप. ]
होअसी, होअही, होअहीम.

·146
प्राकृतव्याकरणस्य
आपरूपाणि ।
स. वचन.] हो-होत्था, होसु.
स. पुरुप.] होम-होइत्था, होइंसु.
'हो' (भू) धातोर्भविष्यत्कालस्य रूपाणि ।
एकवचन.
वहुवचन.
त. पु होहिइ, होहिए, होहिन्ति, होहिन्ते होहिरे,
[होस्सइ, होस्सए] [होस्सन्ति, होस्सन्ते.]
बी. पु. होहिसि, होहिसे होहित्था, होहिह,
[होस्ससि, होस्ससे.] [होस्सह.]
प. पु. [होस्सं, होस्सामि,] [होस्सामो, होस्सामु. होस्साम,
होहामि, होहिमि. होहामो, होहामु, होहाम,
होहिमो, होहिमु, होहिम,
होहिस्सा, होहित्था.
होम (भू) अंगस्य भविष्यत्कालस्यरूपाणि ।
एकवचन.
बहुवचन.
त. पु. होइहिइ,
होइहिए, होइहिन्ति, होइहिन्ते, होइहिरे,
होएहिड, होएहिए. होएहिन्ति, होएहिन्ते, होएहिरे,
। होइस्सइ होइस्सए, होइस्सन्ति, होइस्सन्ते,
होएस्सह होएस्मए.] [होएस्सन्ति, होएस्सन्ते.]
.

·संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला 147 बी.पु. होइहिसि, होइहिसे, होइहित्था, होइहिह, होएहिसि, होएहिसे, होएहित्था, होएहिह, [होइस्ससि, होइस्ससे, [होइस्सह, होएस्सह.] होएस्ससि, होएस्ससे.] प. पु. [होइस्स, होइस्सामि, [होइस्सामो, होइस्सामु, होइस्साम, होएस्सं, होएस्सामि,] होएस्सामो, होएस्सामु, होएस्साम, होइहामि, होइहामो, होइहामु, होइहाम, होएहामि, होएहामो, होएहामु, होएहाम, होइहिमि, होइहिमो, होइहिम, होइहिम, होएहिमि. होएहिमो, होएहिम, होएहिम, होइहिस्सा, होइहित्था, होएहिस्सा, होएहित्था, 卐 'होज-होजा' (भू) अंगस्य भविष्यत्कालरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. त. पु. होज्जहिइ, होज्जहिए, होज्जहिन्ति-न्ते, होज्जहिरे, होज्जाहिइ, होज्जहिए, होज्जाहिन्ति-न्ते, होज्जाहिरे, होज्ज, होज्जा, होज्ज, होज्जा. वी. पु होज्जहिसि, होज्जहिसे, होज्जहित्था, होज्जहिह, होज्जाहिसि, होज्जाहिसे, होज्जाहित्था, होज्जाहिह, होज्ज, होज्जा. होज्ज. होज्जा. पु. पु. होज्जस्सं, होज्जस्सामि, होज्जम्सामो-मु-म, होज्जास्स, होज्जास्सामि, होज्जास्सामो-मु-म, होज्जहामि, होज्जहामो-मु-म, , ·148 प्राकृतव्याकरणस्य होज्जाहामि, होज्जहिमि. होज्जाहिमि, होज्जाहामो-मु म, होज्जहिमो-मु-म, होज्जाहिमो-मु-म, होज्जहिस्सा, होज्जहित्था, होज्जाहिस्सा, होज्जाहित्था, होज्ज, होज्जा. होज्ज, होज्जा. * 'होएज्ज-होएज्जा' (भू) अंगस्य भविष्यत्कालरूपाणि । एकवचन. बहुवचन. त. पु. होएज्जहिइ, होएज्जहिए, होएज्जहिन्ति, होएज्जहिन्ते, होएज्जहिरे, होएज्जाहिइ, होएज्जाहिए, होएज्जाहिन्ति, होएज्जाहिन्ते, होएज्जाहिरे, होएज्ज, होएज्जा. होएज्ज, होएज्जा. बी पु. होएज्जहिसि, होएज्जहिसे, होएज्जहित्था, होएज्जहिह, होएज्जाहिसि. होएज्जाहिसे, होएज्जाहित्था, होएज्जाहिह, होएज्ज, होएज्जा. होएज्ज, होएज्जा. प. पु. होएज्जस्सं, होएज्जसामि, होएज्जास्सं, होएज्जास्सामि, होएज्जास्सामो-मु-म, होएज्जहामि, होएज्जहामो-मु-म, होएज्जाहामि, होएज्जाहामो-मु-म, होएज्जहिमि, होएज्जहिमो-मु-म, होएज्जाहिमि, होएज्जहिस्सा, होएज्जहित्था, होज्जसामो-मु-म, ·संक्षिप्तप्राकृतधातुरूपमाला 149 होएज्जाहिस्सा, होएज्जाहित्या, होएज्ज, होएज्जा. होएज्ज, होज्जा. . हो होअ (भू) धातोः क्रियातिपत्त्यर्थस्य रूपाणि । स. वचन.] हो-होज्ज, होज्जा, हुज्ज, हुज्जा. स. पुरुष.] होअ-होएज्ज, होएज्जा. एकवचन. बहुवचन. पुलिंग. होन्तो, हुन्तो, होन्ता, हुन्ता, होमाणो, होमाणा. [होन्ते, हुन्ते. होमाणे.] होअन्तो, होएन्तो, होअन्ता, होएन्ता, होइन्तो, होइन्ता, होअमाणो, होएमाणो. होअमाणा, होएमाणा. [होअन्ते, होएन्ते, होइन्ते, होअमाणे, होएमाणे.] स्त्रीलिंग. होन्ती, हुन्ती. होन्तीओ हुन्तीओ. होमाणी, होमाणा. होमाणीओ, होमाणाओ. होअन्ती, होएन्ती, होअन्तीओ, होएन्तीओ, होइन्ती. होइन्तीओ. होअमाणी, होएमाणी. होप्रमाणीओ, होएमाणीओ. होअमाणा, होएमाणा होअमाणाओ, होएमाणाओ. नपु० होन्तं, हुन्त. होन्ताइ. हुन्ताइ. होमाणं होमाणाइ.

·150 प्राकृतव्याकरणस्य होअन्त, होएन्तं, होइन्त, होअमाण, होएमाणं. होअन्ताई. होएन्ता होइन्ताइ. होअमाणाई, होएमा एवम् - ने (नी), डै (डी), जे (जि), प्हा (स्ना), इ टा (स्था), पा (पा), जा (या), इत्यादिस्वरान्त धातूनां रूपाणि ज्ञेयानि । इमानि रूपाणि यथाजाति त्रिपु लिडगेपु प्रयूज्यन्ते ॥ इति कर्तरिरूपाणि || - - -- भावे कर्मणि च रूपाणि । हसीअ, हसिज (हस्--हस्य) अंगस्य भावे कर्मति वर्तमानकालस्य रूपाणि । एकवचन. बहुवचन. त. पु हसीअइ, हसीअए, हसीअन्ति, हसीअन्ते, ह हसीएइ. हसीएन्ति, हसीएन्ते, इ. हसीइन्ति, हसीइन्ते, हर हसिज्जइ, हसिज्जए, हसिज्जन्ति, हसिज्जन्ते, हा हसिज्जेइ. हसिज्जेन्ति, हसिज्जेन्ते, ह हसिज्जिन्ति,हसिज्जिन्ते, ह ची. पु. हसीअसि, हसीअसे, हसीइत्था, हसीअह, हसीएसि. हसीएइत्था. हसीएह, हसीअइत्था.

·No text on this page.