·LINGANUSASANA
BY
HARSAVARDHANA
WITH THE COMMENTARY
SARVALAKSANA
BY
PRTHIVISVRA
Cntically edited from original Manuscripts, and with an
Introduction Indices and Appendices
BY
Mahopādhyāya Pandit V Venkatarama Sharma, Vidyābhūsana,
Formerly Fellow in Sanskrit, Institute of Onental Research
University of Madras
UNIVERSITY OF MADRAS
1931
Price Rs 1-81
[Foreign 28, 6d.

·मद्रपुरीयविश्वविद्यालयसंस्कृतग्रन्थावलिः,
ग्रन्थाङ्कः ४.
हर्षवर्द्धनकृत
लिङ्गानुशासनम्
पृथिवीश्वरकृत-सर्वलक्षणाख्य-टीकोपेतम्
महोपाध्यायेन
पण्डित. वे. वेङ्कटरामशर्मणा
विद्याभूषणेन
संशोधितम्
लघुटिप्पण्या च योजितम्
विश्वविद्यालयस्थसंस्कृतकार्यालयाप्रकाशितम् .
१९३०.
[मूल्यं सार्धमेकं रूप्यकम्]

·FOREWORD. This work is No. 4 in the "Madras University Sanskrit Series" issued from the Oriental Research Institute, No. 1 has already been issued and the other Nos. previous to the present work will be published very soon. The name of Śrī Harsa is one of the most familiar in the field of Sanskrit literature, and yet there is more controversy centering round this name than perhaps there is about any other in Sanskrit literature. Some clarity regarding the position of Sri Harsa in the history of Sanskrit literature will solve many riddles. It is hoped that this work will contribute something for the solution of the many problems. UNIVERSITY OF MADRAS 96-1930 C. KUNHAN RAJA, Professor of Sanskrit,

·la Gega
t'4'00 to Retro bg 5Ra le
08
Lingānuśāsana Manuscript from Travancore.
In Early Malayāļam Script.

·S
E
ਸਰਕੁਲੇ
ਚਰ
AD
ਵੀਨ ਦਾਤਾ
ਲੋਕੀਨ
ਹk
Lingānuśäsana Manuscript from Madras.
In Nandi-11āgarī Script.

·PREFACE, Manuscript Material The Lingānuśäsana (science of grammatical genders) by Harsa-vardhana with the commentary Sarva-laksanā of Prthivīśvara is presented to the public for the first time, through the “Madras University Sanskrit Series". It is an old and useful work among the treatises on the grammatical gender of the classical Sanskrit language This edition is based on the following three Mss.. 1. Palm-leaf Ms., written in early Malayalam script, 200 to 300 years old, designated 'ka'. 2. Palm-leaf Ms., written in Nandı-nāgari script, which forms one of the collections of the Madras Oriental Mss. Library, designated 'kha'. Some of the folios here are damaged. 3. Paper Ms., written in Deva-nāgari script, which is the copy of a Malayalam Ms., and which forms one of the collections of the " Bihar and Orissa Research Society", designated 'ga', lent to me through the courtesy of Mr. K. P. Jayaswal, M.A., Bar-atlaw, Patna. All these three Mss. contain many omissions and in some places irregular arrangements of the text-portions Of these, the first and the third belong to central Travancore while the second to the Andhra country. The differences in readings of these Mss. are given in the footnote. Gender Treatises. «Sannidhane nimittänām kañcid eva pravarttakam Yatha takṣādıśabdānām lingeșu niyamas tathā|| Bhavatat tvavidaś śıştāś śabdārtheșu vyavasthitāḥ| Yad yad dharme 'ngatām eti lingam tattat pracaksate lº This is the definition of linga or gender laid down by the celebrated grammarian Bhartpharı in his Vākyapadiya. Here he declares that the regulation of genders of words should be in consonance with practice or loka-vyavahāra and should not be guided by stray and exceptional employment of words in partie cular genders. In fact, genders are supposed to be indicative of B ·the peculiarities of shapes in the objects denoted by words. Genders are three in number: pullinga, stilinga, and napumsakalråga. All living things belong to the first two, and all inanimate objects to the last category. This classification of gender is generally followed in all languages including the vernaculars of India. Patañjalı in his Vyakarana-mahābhāsya lays down the rule for finding out genders of words in the following manner “Kā strī nāma! Lokata ete sabdūh prasiddhāh · strī pumāni napumsakam itt. Val loke drstrā etad arasīyate îyam stri, ayam pumān, idam napumsakam ili, să strī, sa pumān, tan napumsakam itz. Kin punar loke drstvā ctad avasījate iyan strī, ayam pumān, idarn napumsakam atı' Lingam, Kim punas tat ? Stanakeśavati nāri lomaśal purusah smriah Ubhayor antaram yac ca tadabhāre napumsakain|| Tasman na vaiyakaranaiś śkyam laukikam lingam āsthātum; avasyam ca kaścıt svakytānta ästheyah". Patañjalı elaborately discusses the subject, and cites many passages in that connection. His remark with regard to the genders of the words khatrā, vrksa etc., are noteworthy. According to him there is special reason why khatvā and vrksa should be feminine and masculine respectively, while they ought to be neuter according to the general rule--tadabhāve napumsakam. The i eason assigned by him is that genders are ascribed to words on the basis of the usage of the world, and they can not be regulated by rules Here Patiñjalı canvasses Kätyāyana's vārttika in support of his opinion thus. “Na caitan mantavyam svamanīsıkayavvocyata iti. Pathisyatt hy ăcăryo lingam aśışyam lokaśrayatvāl lingasyett" In his Mahābhāsya he repeats these words of Kātyāyana very often. He never mentions any ancient treatise on genders. In Sanskrit the regulation of genders of words is very often difficult and arbitrary. For instance (1) the words ſilä, nagari bhäşa etc. are classified as strilingas although the objects denoted by them are neuter; similarly, (2) the words āśrama, āhāra etc. are classified as pullingas; (3) the words dārāh and kalatram are pullinga and napumsakalınga respectively, although both mean "a wife'; (4) adjectives formed from nouns take the gender of the nouns they quality: the word vrkṣa itself is a masculinę one;

·X1 when it is used as an adjective it changes into other genders, e.g. bahuvrksa pusparātī, balıuvrksam udyanam etc. Among the gender tr. atises h therto known to us, the one ascribed to Pānını, which is one of the five subsidiary works (Saksă, Gana-pätha, Dhātu-pätha, Aksara-samänināya, and Lingānuśāsana) of his main Sutra-pātha, is by common consent the earliest. A list of works on gender is appended below for general information: 1. Lingänuśäsana by Pāņını. 2. Linga-yrttı by Vararuci (Linga-višeşa-vrttz or Lingānu. śāsaila) 3. Lingādı-Sungraha-toppanī by Rāmanātha-vidyāvācaspati. 4 Lingānu sāsana by Vāmana 5. Lingānusāsana by Hemacandra with the commentary of Yaksa-vaiman 6 Linga višesa-zidhi hy Vararuci (other than Linga-výtt.) 7. Lz'iga kārikāḥ (quoted in the Gana ratna mahodadhı). 8. Linga kārıkāḥ by Candra-gosvāmın (quoted by Purusottamarleva) 9. Linga-śāstrāni (five in number mentioned by śāśvata in the introduct on of his Kośa). 10. Lingānušāsana-sutra by śāntanavācārya. 11, Lingānuśāsana by Śākatāyana. 12. Lingānu śāsana-vrtiyuddhāra by Jayānanda-sūri. 13. Lingānu śās zila by Harsa-vardhana. 14. Lingānuśāsana-vivarana by Heinacandra. 15. Vivarana-vyākhyā by Vallabha. 16. Lingānuśāsana-vrttı by Durga. 17. Lingānušāsana by Buddhi-sāgaia. 18. Do. by Nandın. 19. Do. by Aruna. 20. Do. by Bhoja. 21. Linga-nirnaya. 22. Linga-nirnaya-bhūşaņa. 23. Linga-prabodha, Of these works, Pānını's Lingānu śāsana is published as an appendix to the Bombay and Madras editions of the Siddhanta- ·X11 kaumudi and Balamanoramă respectively. There are several cominentaries to this treatise, of which four, viz., those of Bhattotpla, Bhattoji, Rāmacandra, and Tārānātha-tarka-vācaspati take prominence The Liñgānuśāsana of Vāmana is edited with a commentary in the Geakwad's Oriental Series' The texts of the Lingānušāsanas by Hemacandra, Sākatāyana, Harsa-vardhana and Vararucı are edited with a German translation by Dr. Otto Franke in 1890, Harşa-vardhana and his Lingänušāsana. " l'yādeś śankaracandrayor vararucer vidyānıdheh pānincssūktān lingaridhin vicārya sugamanı śrīvardhanasyātmajaḥ Sravyam vyāpi ca harsavardhana idam spasțīkrtapratyayan lingänăm anuśāsanan racıtavān atyarthasamsıddhayell" The above verse is the last verse of the Lingānušāsana. It states that (1) the author of this Lingānuśāsana is one Harşavardhana, son of Srivardhana, and (2) he has written the present treatise after consulting the works of earlier authors in the field: Vyādı, Sankara, Candra, Vararucı, Vidyānıdhi and Pânını The works of some of these authors are lost to us. The grammarian Vyādi is known to us through the words of Nāgoji-bhatta : Sangraho zjādıkrto lakşaślokasankhyo grantha itt prasiddhih, as the author of a grammatical work, in a hundred thousand verses, called Sangraha. Vyādi is quoted several times in the Rg-vedaprātıśākhya. He is also called by the surname Dākşayana which is evidenced from the illustration of Patanjali in his Vyakaranamahābhāsya on Panini's rule II. 111. 66. : “ Sobhana khalu dākṣāyanasya sangrahasya krtih. Sobhanã khalu dākṣāyanena sangrahasya krtih, certainly beautiful is Dākṣāyana's compilation of the work Sangraha". Pāņini is also called Dāksi-putra. Therefore Pāņini and Vyādı might have been relatives. Nothing is known about Sankara and Vidyānidhi or their works. We have no direct information about the date and personality of Harşa-vardhana, the author of the present treatise. But Dr. Otto Franke and some other scholars who follow him, have identified the name---vardhana-in the verse, with that of Prabhākara-vardhana, the father of Harsa vardhana of Kanouj, adopting the general maxim--ekadeśagrahana-nyāyam and treating the word sri' as a mere appendage to vardhana. Prof.

·xii1 Keith in his 'History of Sanskrit Literature' (1929) adopts the same conclusion, and states that the author of this treatise is the famous king Harsa of Kanouj (602-547). In this connection it should be borne in mind that the corrmentator Pșthiviśvara at the beginning of his commentary states that at the request of the author of the treatise who embraced his feet, he is writing the present commentary on Lingānušāsana, “ Prärthitaś śāstrakārena pädagrahanapūrvakam Lingānuśāsanavyākhyām karott prthivīśvarah|l” This statement of Prthiviśvara seems to be rather out of taste like the statement of Mammata-bhatta, the author of the Kāvya-prakāśa, who at the beginning of his work describing the several objects of Kävya has stated “ Sriharşāder dhāvakädinām iva dhananı". On the question whether the author of the treatise is identical with the famous ruler of Kanouj, the following extract from the letter of Dr. Keith is worthy of note : « The ascription of the Lingānuśāsana to Harşa-vardhana of Kanouj is accepted by Winternitz, though it is not adopted by Aufrecht. It is clearly and admittedly conjectural, as the divergence of parental name shows, and this was unquestionably the ground on which Aufrecht held that the author should not be identified with the ruler of Kanouy. The work, however, contains nothing which does not suit adequately the date indicated (unless you have discovered fresh evidence bearing on this print), and having iegard to the possibility of Śrīvardhana being a buruda of Prabhākara-vardhana, the identification appears to me not implausible. The matter can not be put higher on the evidence here available." In his introduction Dr. Otto Franke has elaborately discussed many points—several works on the doctrine of genders of nouns, their authors, their mutual indebtedness, Harsa-vardhana: his place among the authors of the Lingānuśāsana works etc., and a discussion of those points here will be a tautology. The table-tree appended herewith will help the reader in forming an idea of the various authors of Lingānuśāsana works, their sequence and so on.

·XIV Vedyamadhi santara Muhara kikatnya mana Bhoja Hamacandra erksevarmer Erivallbha All the gender-treatises hitherto known to us fully adopt the technicalities and principles of the grammarian Pāņını. The authors have taken great pains in elucidating the genders of nouns so as to be understandable without much difficulty. A careful perusal of the treatises of various authors will lead to the conclusion that certain general principles are adopted by common consent, some of which are given below. 1. The words bhūmi, vidyut, lală, sarit etc. and their synonyms are feminine 2. The words parvata, vrksa, samudra etc. and their synonyms are masculine. 3. The words mukha, jala, kamala etc., and their synonyms are neuter, 4. The words ending with the suffix għañ are masculine. 5. The words ending with the suffix klin are feminine. 6. The words ending with the suffix lyut are neuter. In some places the genders of nouns in Sanskrit seems to be equal with the vernacular languages. The authors have specially enumerated the genders of such words as can not be brought under general rules. In some places they refer to the doctrines of others where they differ, ·The present work contains 95 verses or kārikas composed in different metres. The several works written by Vyādı, Sankara etc., are too cryptic or too dilatory and difficult to understand. This work was, therefore, been written in easy verse so as to be suitable for understanding and memorising. Prthivīśvara and his Commentary. The commentary of this Lingānuśāsana goes by the name of Sarva-laksanā, otherwise known as Sarvār tha-laksanā. Its author is one Pythivīśvara, son of Bhatta-bharadvāja, as may be gathered from the end of each section or prakarana of the work in all the three Mss, mentioned above. From the verse quoted above (Prärthataś śāstrakārena etc) this Prthivīśvara is known to be a contemporary of Harsa-vardhana, the author of the text. But in another incomplete Ms. of this commentary secured by the German scholar Dr Otto Franke, the name of the commentator is given differently as follows “ Bhattadiptasvāmısūnor balavāgīśvarasya śabarasvāminah krtau harsa-vardhanakrtaiingānuśāsanatīkāyām". This difference in name is rather perplexing and not easy to account for. Nor is it easy to determine who the real commentator is-Pșthiviśvara or Sabara-svāmin, or whether both the names refer to the same person On the other hand, Sabarasvāmin has some connection with this treatise as is evidenced by Vandyaghatīya-sarvānanda in his Amara-kośa-tīkāsarvasva. Commenting the 91st verse in Manusya-varga he cites : sakthyasthidadhrsykvyakşı ityādınā idantain apı Sabarasvāmi pathatı. In course of time, the study of Pānini's grammar assumed much impoitance. Vāmana and Jayāditya in their käśikā-urttı (650 A. C.), and Dharmakīrtın in his Rūpāvatāra approached the subject in two different ways. Pșthivīśvara in his commentary on Lingānuśāsana has mainly followed the former. In many places he enumerates the differences in opinion from early authors in regard to gender and formulates, besides, his own doctrine. Wherever the genders of words are regulated by suffixes, the author largely quotes Pānını as interpreted by Vāmana and Jayaditya in their Kaśıkā-vrttı, with full illustration and explanation. A peculiarity may be noted here that in this work which is intended to deal only with genders in classical Sanskrit the commentator supports the neuter gender of the word

·Xvi
dharma by a reference to the following Vedic passage : täni
dhafināņi prathamány ásan.
Our thanks are due to Mr. K. P. Jayaswal, M.A., Bar-at-law,
and the authorities of the Govt. Oriental Mss. Library, Madras,
for having enabled us to utilise the Mss. of the present treatise.
Lindr Gardens,
University of Madras.
9-6--1930
V. VENKATARAMA SHARMA

·Extract froin the introduction of „Die Indischen Genuslehren mit dein Text der Lingānuśāsana's des Säkatāyana, Harsa-vardhana, Vararuci" by Dr. Otto Franke. pp. 37–51. Kiel. C. F. Haeseler, 1890. HARŞA-VARDHANA'S LINGĀNUSĀSANA mit SABARA-SVĀMIN'S COMMENTAR. Harşa-vardhana Bühler gebraucht bei der Schilderung des Werkes (Report No. 310) die Worte. „Lingänuśāsana-zrttı, by Sarara-svāmın and Harşa-vardhana", Daraus geht nicht hervor, welchen Anteil jeder der beiden Autoren an der Schutt hatte. In Str. 96 des Ling. wird gesagt: „Harşa-vardhana verfasste dieses Lehrbuch der Geschlechter,“ und man darf vielleicht vei muten, dass auch in Str. 2 auf diesen Namen angespielt wird mit den Worten „Sajjanānandavardhanam lingānuśāsanam Auch die Kapitelunterschriften lassen keine andere Deutung zu. Da steht immer geschrieben. itz bhattadīptasvāmisünor balazāgīśvar asya śavarasvāmınaḥ krtau harşavardhanakytalıngānuśāsanatīkāyān etc. Das lässt sich nicht anders auftassen, als dass Hars. der Verfasser des Ling. und Sab. der des Comm. dazu war. Auf dasselbe Resultat werden wir geführt, wenn wir die Hinweise Hem.'s aut unser Werk vergleichen. Er cıtırt unseren Autor immer in der gekürzten Form, als Harşa. Was er nun unter Berufung auf diesen Namen angiebt, hat seinen Platz fast immer im Ling. selbst, nāmlich in 28 Fällen. Daneben finden sich allerdings 4 Angaben nur im Commentar (wovon man freilich zur Not zwei: die über das masc. von ganarātra und ahorätra, als schon von Harsa in der allgemeinen Regel über das masc, von rätra am E. von Compos, implicite gegeben ansehen könnte), und drei werden wahr-cheinlich auch nur da zu finden sein, wenn ich sie auch in meinem Auszug aus dem Comm. nicht verificiren kann. Aber wenn diese Ausnahmen auch etwas beweisen sollten, so würden sie doch höchstens beweisen, dass auch der Comm. nach Hem.'s Auffassung von ·xviii Harșa herrührte, nicht aber, dass Sab, der Verfasser des Ling. war. Ich glaube indessen, sie beweisen nichts und beruhen nur auf Lässigkeit Hem.'s. Das geht daraus hervor, dass er in anderen Fällen den Comm noch für sich in besonderer Weise citirt, als Harsa-vritt (1 Mal) und als Harsa-tikā (2 Mal), und diese Angaben finden sich alle 3 in unserem Comm. vor. Ist nun so meiner Meinung nach klargelegt, dass Sabara-svāmın nicht das Ling. verfasste, so bleibt nur übrig, was auch schon aus den Colophons hervorgeht, dass ihm die Verfasserschaft Hes Commentars zuzuschreiben ist. Dass der Text des Werkes und die Erklārung dazu je einem andern Autor ihre Entstehung verdanken, ist auch zu erweisen durch manche Bemerkungen des Commentators und durch seine in einigen Punkten von den Lehren des Ling, abweichenden Ansichten, z. B betreffend das neutr von punyāha und sudināha.-Ob das Citat des Ujjv zu Un, 4, 117 vitardivem dinandaya iti Savarasvāmī aus unserem Crmm herrührt, kann ich jetzt nicht entscheiden. In meinem Auszuge aus demselben finden sich die Worte nicht. Auf jeden Fall scheinen aber dieselben einem grammatischen Autor anzugehören, wāhi end Auſrecht in seiner Einleitung zu den Un, die Notiz über Sabarasvāmin unter „Poets and miscellaneous writers' setzt Hars. war somit auch der ältere von beiden Gelehrten. Für seine Altersbestimmung können wir also ausser dem Umstand der Anführung durch Hem auch noch den verwenden, dass ebenso sein Commentator Sabar. von Letzterem citirt wird, wie wir eben sahen. Schon deshalb also kann Harsa nicht unmittelbar voi Hem, zu setzen sein. Es kommt hinzu, dass man, wāhrend Sab. schon auf den Lehren der Kāśika fusst, Harsa noch keine Kenntnis derselben nachweisen kann Das könnte zufāllig sein oder seinen Grund in der Absicht haben, nur aus dem Pānını zu schöpfen. Ei hat ebenso Angaben der Värttika's unbeachtet gelassen, wie z. B. aus der Vernachlässigung des Vārtt. 1 zu Pun, 2, 4, 30 hervorgeht. Es soll darum hier nicht als vollgiltiges Argument dienen, mag aber neben den andern in Betracht gazogen werden. Der Hauptgrund aber, der nach meiner Meinung für ein höheres Alter unseres Autors spricht ist der Stand der Doppelgeschlechter in seinem Werk. Der Gana ardharcadı (Nomina, die m. n sind), auſden es hier am meisten ankommt, da er, seitdem ihn Pāņını aufgestellt hatte, stets gewissenhaft weiterüberliefert und mit besonderer Vorliebe ausgebaut zu sein scheint, ist bei ihm so wenig entwickelt, und so ·X1X viel Substantiva, welche schon bei Grammatikern wie Pseudopar. und Säk, dem allgemeinen Entwicklungsgesetz der Geschlechtslehrn folgent, doppeltes Genus aufweisen, haben bei ihm noch einfaches, dass Harsa wohl mit Gewissheit in eine verhältnismässig frühe Periode zu setzen ist. Suchen wir nun in der uns aus inneren Gründen angemessen scheinenden Entstehungszeit dieser Schrift nach einer Persönlichkeit gleichen Namens, die vielleicht mit unserem Autor identificirt werden könnte, so bietet sich Śīlāditya Harşavardhana, König von Kānyakubja, der in der er-ten Hälfte des 7. Jahrh's regierte, und unter dessen Namen, wenn auch fälschlich, noch andere Literaturwerke gehen Das Ms unseres Ling. giebt am Ende folgende Strophe (die auch Bühler im Report beibringt), welche ich ohne einen Versuch der Ergānzung, der doch nur Unsicheres geben würde, hier hersetze --णाप्रतिनश्रुतेन नसमश्शौर्येण पार्थोपमः काव्येनातिमनोरमः प्रणयिनामासन्नकल्पद्रुमः । ज्ञातस्सम्प्रति हर्षवर्धन इति प्रख्यानकीर्तिस्सता तेनेद रचित परोपकृतये लिङ्गाभिधान शुभम् ॥ Darin wird Hars. – und von dem ist dieses Ling. verfasst " -- mit so lobpreisenden Worten als Held etc. gefeiert, dass mit höchster Wahrscheinlichkeit auf den fürstlichen Stand des Gepriesenen zu schliessen ist. Das kann unsere Vermutung nur stützen Auch Bühler sagt, unser Hars. scheine ein Fürst gewesen zu sein Aber es erscheine zweifelhaft, ob es erlaubt sei, ihn zu identificiren mit dem Patron von Bāna und Hiuenthsang, da dessen Vater Prabhākar a-vardhana genannt sei, wāh- Tend als der unsres Autors (in Str 90 des Ling) Śrīvardhana bezeichnet werde. Aber es sei möglich, dass Prabhākara-vardhana noch einen anderen Namen gehabt habe. Vielleicht ist das gar nicht nötig. Srīvardhana ist möglicherweise nur die mit dem ehrenden Titel Sri versehene Koseform des Namens Prabhakara-vardhana. Es ist bekannt dass ebensowohl der zweite Bestandteil des Vollnamens als der erste selbststāndig gemacht werden und als Kosename dienen kann. Śrīvardhana würde dann ebensogut gleichbedeutend mit Prabhākara-vardhana sein als der sehr gebrauchliche Name Sriharsa mit Harşa-vardhana. Auch von dieser Seite scheint mir also unsrer Annahme nichts im Wege zu stehen Damit soll noch gar nicht gesagt sein, dass König Hars. wirklich unser Ling. verfasste. Es mag sich ·XX vielmehr damit ebenso ver halten wie mit anderen diesem Fürsten fälschlich zugeschriebenen Literaturwerken, die aus höfischer Schmeichelei von ihren Verfassern demselben untergeschoben wurden. Aber weder für noch gegen diese Vermutung lässt sich ein Grund aus unserem Ling. beibringen. Der Commentai zum Lingāruśāsana und sein Verfasser Sabara-svāmin, Der schon inehrfach erwähnte (von mir im Auszug gegebene) Commentar trägt den Namen Sarvalaksanā, denn in dieser Form ist er allein (im Colophon zum letzten Kapitel) gegeben, nicht Sarvārthalaksanā, wie Bühler will Dass Sabar a-svārın sein Verfasser war, habe ich oben dargelegt. Mit Rücksicht darauf, dass die einzelnen Strophen des Ling getrennt in denselben verwebt sind und so eigentlich nur als Teile des Commentars, nicht aber mehi als selbststāndinger Originaltext auftreten, kann man allerdings-aber nur in diesem Sinn- das Ganze das Werk des Sabar. nennen. Nur mit dem Recht, mit dem man den Redactor einer Schrift als ihren Eigentümer bezeichnet, darf man meiner Meinung nach hier von einem Ling. des Sabar. sprechen - Den Namen dieses Autoren gebe ich in der gewöhnlich gebräuchlichen Foim, obwohl er im Ms, stets mit v statt b. auftritt. Er war nach den Unterschriften der Sohn des Bhat- Idīptasvāmin. Noch der Weise, wie stets in den Colophons neben Sabar. noch die Bezeichnung lalavāgīśvara zugefügt wird, erscheint es möglich, dass dieses ein Beiname von Sab. war, was Wahrscheinlichkeit erhalten wurde durch den Umstand, dass in der Unterschrift des Kapitels über das masc. balavägisvara ganz allein steht wenn da die Auslassung von Savarasvāmın nicht ebensogut Fehler der Tradition sein könnte. Es fragt sich nun, ob unser Sabar, mit dem Mimāmsisten gleichen Namens identisch sein kann. Für unseren Commentator des Harsa glaube ich erweisen zu können, dass er nach der Entstehungszeit der Kāśıkā lebte, weil verschiedene Gründe eine Bekanntschaft mit derselben voiaussetzen lassen. Zu Str. 13 giebt er folgende Regel: samūhārthe „grāmaganabandhusahāyebhyas tal." Bei Pān, heisst das betreffende Sutra (4, 2, 43): grāinajanabandhubhyas tal. Die Fassung aber, in der unser Commentator dasselbe citit, tritt erst in der Kāśikā auf. Auch sonst führt er öfter Worte und Sätze aus diesem Werke an, z. B. zu Str. 68. Man vergleiche für die einzelnen Fälle meine Hinweise unter dem gegebenen Auszuge aus dem Commentai.

·xxi Eine Identificirung Sabara-svāsnin's mit dem Alīmāmsisten erfordert also vor allen Dingen den Nachweis, dass auch dieser nicht vor der Entstehungszeit der gāśikā gelebt hat. Seine jenseitige Altersgrenze ist Jaumini, den er commentirt, seine diesseitige Samkarācārya, von dem er ausdrücklich genannt wird. Da ferner sein Commentai von Bhattakumärilasvāının ergänzt worden ist und dieser nach Colebr Misc Ess I, 296 ff. noch Vorgänger von Šamkarācarga war, so wird dadurch der Terminus ante quem noch zurückgeschoben. Ob man demnach. in Anbetracht dessen, dass Samkara um 800 gelebt haben soll, mit der Ansetzung dieses Sabar nicht in eine ältere Periode als die der Entstehung der Kāśikā kommt, wage ich nicht zu entscheiden Nur das hebe ich hervor, dass, wenn beide Träger des Namens aus anderen Gründen identificirt werden sollten, dadurch der Mām āmsıst auf die Zeit nach der Abfassung der Kāśikā datut wird Aus unserem Comm zum Ling. ist, soweit ich sehe, kein Grund für oder gegen eine Identificirung beider Autoren zu entnehmen Ausser den Lehren Panini's und der Kāśıkā citirt Sab von Werken der pāņineischen Schule noch aus dem Mahābhāsya, 2. B. zu Str. 31, 33, und aus dem Dhātupātha Zwei Citate rühren aus den von Ujjval commentirten Unādısūtra's her (zu Str. 43). Dass in der Anführung aus Un, 2, 118 tānı ausgetassen ist und nityam statt nit erscheint, kommt wohl nur auf Rechnung der Ueberlieferung. Ueber ein grammatisches Citat, welches ich nicht habe localısı en können, s die Anmerkung zu 39. Ausserdem führt Šab noch an Vyadı, Candra, ferner Vararucı, Das mit dessen Namen gestützte Citat (zu Str 35). jñeyau sapattranispattrau finde ich in Var.'s Ling., wie es mir vorliegt, nicht Ob falsche Anführung durch Śab, anzunehmen oder, dass diese Worte in einem anderen Werk Var's ihre Stelle gehabt hātten, oder schliesslich, dass sie in dem von mir benutzten Material für das Ling, ausgefallen seien, weiss ich nicht. Endlich nennt unser Commentator noch den Bhāgurt (zu Str. 17), zu dessen Datırung diese Thatsache vielleicht zu verwerten sein wird. Die Quellen des Harşavardhana. Harsa giebt in Str. 95 als Quellen an die Werke von Vyādi, Samkara, Candra, Varar ucī, Vidyānidhi und Panini. Wenn wir voh den beiden Namen Šamkara und Vidyānidhi absehen, deren Träger wir nicht nach Zeit und Eigenschaft bestimmen können und darum auch nicht für jung zu halten gezwungen sind (der 9 ·XX11 später lebende Philosoph Šamkara kann nicht gemeint sein), sind alle Autoren, die er selbst nennt, Vertreter einer verhältnis. nāssig alten Periode. Dass er keine Namen erwähnt, von deren wir bestimmt wissen, dass sie der späten Zeit, angehören, scheint mir auch ein Zeichen, dass er wirklich so früh anzusetzen ist, als wir es gethan haben. Von den Quellen, die er citirt, ist uns den Werken nach nur Pān, und Var. bekannt. Dass er mit ersterem Namen nur auf die eingestreuten Geschlechtsregeln der Astādhyāyī und nicht auf das fālschlich dem Pān. zugeschriebene Ling deutete, geht aus 3 Gründen hervor Einmal bezieht er sich immer auf Regeln aus Pan's Grammatik, wo er im Text des Ling. selbst dessen Namen nennt, dann zeigen seine Lehren mit denen des Pseu lopan durchaus keine Berührung, und schliesslich ist des Letzteren Schrift, wie ich oben dargelegt habe, wahrscheinlich jüngeren Datums als die des Harsa.--Dieser hat indessen nicht alle Genusregeln, die Pār. in seiner Grammatik giebt, ausgenutzt Es fehlen die Angaben über das Geschlecht des Compositums aśravadabau (2, ?, 27), der mit dem Suffix gha (3, 3, 118) und naó (3, 3, 43) gebildeten Worte, der unter dem Adhukāra „striyām" gelehrten Suffixbildungen (3,3 94 ff), mit Ausnahme von ani, über das Wort bhitta als n. (, 2, 59), jambū als fem oder neutr. (4, 3, 166), die Regeln über paralınga (2, 4, 2 ), über das Geschlecht übertragen gebrauchter Worte (4, 3, 163, 166: 167. 1, 2, 51; 52. 5, 3, 98. 4, 2, 81-83) und über die bei der Sahoktı (1, 2, 67 und 69) angewandten Genera. In seinor Terminologie ist aber Hars. ebenso wie sein Comm. Sabara-svāmın durchaus Pänıniya Die Lehren des Var., der ebenfalls der Schule Pān's angehurt, hat Hars. getreulich adoptırt, und der Rest, den er nicht herübergenommen hat, ist ganz unbetrāchtlich. Zudem mag mancher dieser Unterschiede sein Dasein in Var.'s Schrift nur corrumpiter Lesart verdanken. Es lässt sich darum behaupten, dass wir in Harş.'s Ling. zugleich implicite zum allergrössten Teil auch das Ling, des Var, mit haben. Hars. hat aber diesem gegenüber sein Werk in Hauptpunkten und Einzelheiten verbessert und vermehrt, was bei der Benutzung noch andrer einschlägiger Werke natürlich ist. Ebenso wird ein Teil der bei ihm schon viel hāufiger auftretenden Doppelgeschlechter in Folge der Verschmelzung von Var.'s Einzelgeschlechtern mit abweichenden einfachen Ganera in anderen Quellen entstanden sein..

·Xxiii Inwieweit Harsa aus Candra und Vyādı geschöpft hat, lässt sich, wie ich oben schon hervorhob, nicht feststellen, da wir zu wenig von deren Ling's wissen. Das Verhältnis Harsa's zu den späteren Lingānuśāsana's. Abgesehen von zwei hat Hars zu keinem der späteren Ling.'s Beziehungen, wenigstens offenkundige. Die eine Ausnahme betrifft Hein., der ihn benutzte und cıtırt, die andere Aruna, aus dessen Werk Hem. zahlreiche Angaben macht, aus welchen evident eine Verwandtschaft mit Harsa's Werk hervorgeht. Abgesehen von einem einzigen Doppelgeschlecht (für kāsāra), das Harsa schon vor diesem voraus hat, zeigt sich nicht der geringste Widerspruch zwischen den beiden Werken, denn die ziemlich bedeutende Anzahl der Fälle, in denen Aruna doppeltes, resp. dreifaches Geschlecht lehrt und Harş. dagegen einfache Genera oder überhaupt nichts entsprechendes hat, sind nicht Zeichen von Verschieden heit und Nichtverwandtschaft beider Schriften, sondern beweisen nur, dass Aruna's schriftstellerische Thätigkeit einer spāteren Zeit angehört als die Harsa's. Aus den diesen gegenüberstehenden, sehr zahlreichen Fällen der Gleichheit aber ergiebt sich durchaus klar die Abhängigkeit Aruna's von Harșa. Man braucht, um davon überzeugt zu sein, nur die so vollständig anderen Resultate einer Vergleichung Aruna's mit Sāk diesem Verhältnis gegenüber zu stellen. Ueber den Zeitabstand Vamana's von Hars. lässt sich nichts sagen, denn die Doppelgeschlechter, aus denen allein vielleicht etwas zu schliessen wäre, sind bei Vām wie alle Einzelheiten zu kurz behandelt. Eine Verwandtschaft zwischen Beider Werken ist auch nicht zu erkennen. Auch mit Nandın zeigt Hars. keine Berührung. Ihr Zeitverhältnis angehend ist hervorzuheben, dass Nandın, nach Massgabe der bei ihm vermehrten Doppelgeschlechter, jünger sein wird. Zwischen Durga und Hars. ist auch kein Descendenz- Verhaltnis zu erschliessen, höchstens nebensächlich könnte ersterer diesen neben Sāk. benutzt haben. Da Durga wohl einer spāten Zeit angehrrt, wie ich oben darlegte, so ist der Unterschied in der Anzahl der vor-handenen Doppelgeschlechter zwischen Beiden natürlich noch grösser als zwischen ihm und Sāk. Auch bei Buddhisāgara deutet keine besonders charakteristische Aehnlichkeit and Verwandtschaft mit Hars's Werk, Dem ·XXIV grösseren zeitlichen Abstand pioportional ist auch der Unterschied der doppelten Genera ein noch grösserer also zwischen Buddhis, und Sāk. Eigentūnılıchkeiten von Harşa's Ling. und von Sabarasvāmın's Comm Ich gehe zunächst auf Erörterung der Frage über die Echtheit einiger auffälligen Partieen ein. Voi allen Dingen erkennt man nicht, zu welchem Zweck die Strophen 83 und 84 vorhanden sind, die dasselbe, nur in weniger präziser Weise und nicht so erschöpfend, sagen als Str. 85. Da man in früheren Teilen des Ling. durchaus keinen Grund hat, über Unebenheiten in der Redaction zu klagen, so muss diese Inconvenienz auffällig erscheinen. Es liesse sich ein notdürftiger Grund für dieselbe finden, indem man annähme, dass 83 und 8+ gegeben seien, um die in Rede stehende Erscheinung an das vorhergehende Capitel über das m, n, anzuschliessen, in welches sie zum Teil gehört, und 85, um derselben auch einen Platz in dem nun folgenden Abschnitt über das m f. anzuweisen, auf den sie ebenfalls Bezug hat. Da man aber gerade mit demselben Grunde auch erklären kann warum sich ein Interpolator getrieben fühlen konnte, zwischen 82 und 85 noch einen Einschub zu machen, so ist die Annahme einer Interpolation von 83 und 84 nicht geradezu von der Hand zu weisen, Es dürfte sich dann hier vielleicht Sab. als Redactor bethätigt haben, und wir hātten hier eine Bestātigung dessen, was ich oben über eine derartige Thātigkeit desselben sagte. Nachdem so diese Partie uns einigen Grund zum Argwohn gegeben hat, dürfen wir denselben vielleicht auch auf andre Stellen ausdehnen. In den Str. 72-77 werden in recht breiter Weise die Adjectiva besprochen. 73 sagt nichts andres als 75 Demnach möchte wohl wenigstens die Echtheit einer dieser beiden nicht ganz einwandfrei erscheinen. Grund zum Verdacht giebt uns ferner auch Str. 70. Nach derselben soll ein Avyayibhäva unter Umständen auch adjectivisch oder geschlechtslos Diese Lehre findet sich meines Wissens sonst bei keinem Grammatiker. Es sieht fast aus, als beruhte diese falsche Angabe auf einem Misverständnis der Worte der Kaśikā zu P. 2, 4, 18: pūrvapadārthapradhānasyālzngataiva praptā, nyapadārthapradhānasyābhidheyavallıngatā, 'ta idam ucyate, Wenn dem so ist, dann haben wir alle Ursache, eine Interpolation durch Sab. anzunehmen, von dem wir wissen, dass er aus der Käś. schöpfte sein. 2 ·(während wir von Harsa, ganz abgesehen davon, dass wir ihn für älter halten, das nicht nachweisen können), dann ferner, "ihm mangelhaftes Verstāndnis jenes Werkes vorzuwerfen und daraus überhaupt emen Schluss aut seine grammatischen Kenntnisse zu ziehen. Wir haben dazu unsomehr Grund, als er in seiner Erklärung zu Str 70 sich direkt ein andres Misvertändnis der Angaben der Kaś. (zu P. 2, 1, 14) zu Schulden kommen lässt. Als Beispiele des adjectivischen Gebrauchs von Avyayıbhāra's nennt er abhyankā gāvaḥ, pratyankā gāvah=vor Kurzem gezeichnete Kühe. Diese werden aber in der Kāś a. a. 0. gerade als Gegenbeispiele angeführt und sollen eben, weil sie die Bedingung des Sūtra (das ābhinukhya) nicht erfüllen, nicht Avyayıbhāva's sein. Dass Hars, noch nicht das natürliche Geschlecht als Träger des verschiedenen grammatischen Geschlechts feststellt und einteilt und also noch nicht lehrt, dass ein purusa-11āma masc. und ein stri-nāma fem sei, hob ich als auffällig schon hervor, Ebenso wies ich darauf hin, dass Harsu noch nicht für Wortklassen mit bestimmten Endungssilben in so ausgedehnter Weise bestimmte einheitliche Geschlechter festsetzt wie Psp , Śāk. und die späteren. Auch nur die Anordnung der einzelnen Worte nach der Reihenfolge der Endsılben, resp. -buchstaben, ist nicht strikte durchgeführt, wenn auch mehr als bei (Sāk. Durch einen besonderen Umstand erscheint sie noch mehr gestört, als sie es sonst sein würde, nāmlich dadurch, dass Harsa manchen Worten blos zum Zweck der Versfüllung in nicht zu billigender Weise ein ka (svārthe) anhängt. Es lässt sich nicht feststellen, wie weit der Verfasser diese Silbe als blossen Notbehelf und wie weit als wirklich zur Wortform gehörig betrachtet wissen will chen Fällen (so in 56 bei vītamsaka) hebt auch der Comm. hervor, dass ka nur des Metiums wegen angefügt sei. chen anderen lässt er es sogai einfach ganz unbeachtet (so bei nirayaka in Str. 20) Auch noch mit anderen Silben und Woten füllt Harşa die Verse. mit dein manchen Worten vorgesetzten sa=samt, mit vidyāt (Str. 5), prathrtāḥ (10), uditain (40), cāru (40), sādhu (41), idam (41, 69), zha (+2); jñeyāḥ (42), dhīmatām (75), param (82), tathā (an verschiedenen Stellen), yathā mit Exemplificirung (param und tathā werden vom Comm. ebenso wie ca prāgnant gedeutet. Davon später besonders) Es ergiebt sich dadurch eine gewisse Breite des Stils, die mit der von uns angenommenen verhältnisināssig frühen Entstehung des Werkes D In man- In man- ·XXVI sehr wohl in Einklang steht. Ich erinnere z. B. an die Rede weise des Sāśvata. Vollständigkeit des Werkes können wir nicht zugeben. Lūcken wies ich schon oben nach bei einer Vergleichung mit Pans.'s Geschlechtslehren In manchen Fällen hat der Verfasser freiwillig auf den Anspruch erschöpfender Darstellung verzichtet so an den verschic denen Stellen, wo er die Aufzählung mit -a [t abbricht. Auch die anderwärts so oft vorkommende Bemerkung, dass etwas Fehlendes aus dem Gebrauch in der Sprache selbst zu ergänzen sei, macht er in Str. 90. Als Zeichen der Flüchtigkeit würde hervorzuheben sein, dass ein Wort, sila, zweimal uorkommt, in 52 und 56, wenn man beweisen könnte, dass eins von beiden nicht durch fehlerhafte Tradition an Stelle eines anderen Nomens eingetreten sei. Allerdings müsste das schon ziemlich früh geschehen sein, da schon Sab. zweimal sila erklärt Vielleicht aber kam eben erst durch Misverständnis seinerseits die Wiederholung in den Text. Die Terminologie beider Autoren verdient noch eine Erörterung. Die Suffixbezeichnungen Beider sind dieselben wie bei Pānını. Ich hebe darum nur das Eigenartige der übrigen Termini hervor, besonders der Geschlechtsbezeichnungen. parıbhäşalınga ist bei Sab. das Geschlecht, das ausdrücklich auf bestimınte Bedeutungen eines Wortes beschränkt wird. Cfr. die Bemerukng vor Str. 9 und zu 81. - Das Verb. parıbhäşaya's hat in der Erklāıung zu Sti. 35 die entsprechende denominative Bedeutung. dhvaj.z bezeichnet das grammatische Geschlecht Hars. 86: punstridávajāh. antyam = neutrum, Hars. 14 Es ist klar, dass dieses Wort nicht ganz allgemein in dieser Bedeutung gelten kann, sondern blos occasionell in einem Werk, das über die Genera handelt. Die bei Sab. zu dieser Stelle entsprechenden Bezeichnungen dagegen können allgemeine Geltung haben: antyalinga und antıımalanga =neutrum. ubhayalınga kann jedes Doppelgeschlecht bezeichnen: m. f. nach Sab. zu Hars. 34, 86, m. n, Şab, zu 65. f. n. Sab, zu 43. Auch durlinga gebraucht Hars. 94;=m. f. in diesem Falle.

·XXVI: Der adjectivische Gebrauch eines Wortes wird auf verschiedene Weise bezeichnet trılıngaka, Hurşa 77, ist gewöhnlich. guņılınga, Sab. zu 73, ist ein falsches Bahuvrihı, kommt aber auch im AK. vor. abhidheyalinga, Sab. zu 14, 1st ebenfalls ein falsches Bahuvrihr. arthavat (adv.), Hars. 72. arthavallinga, Šab. vor 72. abhidheyavat (adv.), Šab. zu 72. abhidheyavallıiiga, Sab. zu 14. bahurtha ist bei Harsa (8- u. 9 ) die Bezeichnung des Plurals. Im Folgenden gehe ich auf einige lexikographische Eigentumlichkeiten der beiden Autoren ein. Seit ich in meiner Ausgabe von Hem.'s Ling. S. 53 eine kurze Bemerkung über den prāgnanten Gebrauch von itt machte und S. 50, 12 aus Hem's Commentar die Notiz gab „cakāro anuktasamuccayes (so statt -cayah zu lesen), haben eingehend teils fûr, teils wider den derartigen Gebrauch beider Partikeln in älteren Werken gehandelt Bühler in der Wiener Z. 1, 13 ff., Böhtlingk in Z. D. M. G. XL), 516, und Knauer in „Festgruss an 0. v. Bõhtlingk“ S. 62 ff. Ohne auf die Streitfrage betreffs der alten Literatur einzugehen, beschränke ich mich hier darauf, weitere Beispiele für die prägnante Auffassung aus dem vorliegenden Werk beizubringen. Der Partikel ca giebt Sab. die betreffende weite Bedeutung (anuktasainuccayārtha) in der Erklärung zu 35, 65, 66, 68. Ich bemerke gleich hier, dass nach dem Comm zu Var.'s Ling. (Str 2) selbst hi einen solchen umfassenden Sinn haben soll. Auch dem Worte tatha wird von Sab, ein derartiger Inhalt gegeben, zu 30, 34, 43. Ebenso param (82). Es gehört hierher auch eine besonders spitzfindige Erklärung von - Odı. Harsa sagt Str. 36, dass das Nomen kāraka, wenn es die Casusverhältnisse kar man etc. ausdrucke, neutr, sei. Sab. fugt hinzu: „Auch die Namen für die verschiedenen Arten des kāraka sind neutr.", und um das auch schon in Harsa's Worte hineinlegen zu können, giebt er dem ūdz eine prägnante Deutung: ädiśabdasya prakāravācıtvam, wodurch er freilich, von unserem Standpunkt betrachtet, seinen Zweck immer noch nicht erreicht; denn dass -adı annähernd dieselbe Bedeutung hat wie -prakāra, wussten wir auch so, dass aber durch derartige Auffassung des Wortes adı kāraka die Bedeutung von karakavišeşa oder ähnl. erhalt, glauben wir auch dann nicht.

·xxviii Einen weiteren Anlass zu prägnanter Deutung nimmt Sab. aus der Erwähnung des Wortes punisi in 3 Dieses ohne besondere Absicht nochmals hierherzusetzen wurde überflüssig sein, da punist schon Adhikära des ganzen Kapitels sei. Man müsse also einen tieferen Sinn darın siichen; und so sieht Sab, darin eine Hindeutung auf die masc., die, ohne besonders genannt zu werden, doch hierhergehören und zu ergänzen sind. Man sieht, dass bei Sab (und ebenso anderen Commentatoren) die Neigung, mehr in den Worten der Vorlege zu suchen, als darın steckt (oder darin zu stecken braucht), eine ganz allgemeine Erscheinung ist, von der die prägnante Deutung der Partikeln itt und ca nur specielle Fälle sind. Dass in allen den genannten Punkten Harsa die Absicht gehabt habe, das auszudrücken, was Šab darın sucht, ist unwahrscheinlich, oder wenigstens nicht zu erweisen. Nur das Vorkommen von itt an einer Stelle legt es nahe, dass da schon Harsa dieser Partikel die Bedeutung ztyādi, oder meinetwegen auch nur atıprakāra, jedenfalls prāgnanten Sinn, gab. Die ersten Worte von Str. 71 sind nur zu übersetzen: „Ein Tatpurușa wie śtrīsabhain, śalabhacchāyam etc. " denn es sind alle derartigen bei Pān. gelehrten Tatpurusa's gemeint, nicht blos diese beiden. Eine nachlässige Ausdrucksweise, die sich bei allen Lexikographen findet und auch darum von Zachariae hervorgehoben ist, nāmlich die hāufige Weglassung von višeșa da, wo eine besonders Art eines Begriffs gegeben werden soll, kommt auch bei Harsa and Sab. vor. So Str. 36 im Text selbst krtam yuge; bei Sab, zu 8. vistiḥ karanamn, zu 26, kutapah kālaḥ u. a. Eine fehlerhafte Auffassung, die auch noch bei Anderen zu Tage tritt, zeigt sich darin, dass Harsa (37) in kāmam ein neutr. sieht, während es doch adverbialer Accusativ ist, und dass in Anschluss hieran Sab. nikämam, prakāmam etc. ebenfalls als neutrale Substantiva (avyayībhāvatvāt) auffasst, die auch nur adverbiale Accusative des masc. sind. Ueber die Unart der willkürlichen Substantivirung von, Adjektiven, für die sich auch im vorliegenden Werke Beispiele finden (varam= param, puru m.=prabhūtah etc.) und deren verwirrenden Einfluss auf die Genus-Verhältnisse habe ich schon oben gesprochen.

·XXIX Die Bedeutungen, die ich den angeführten Worten in det Uebersetzung gegeben habe, sind die, welche ihnen Sab. giebmit Ausnahme der einzelnen Fälle, in denen im Ms. die Erkr lärung lückenhaft ist. Ich gebe die Uebersetzung namentlicn deshalb mit, weil sich darın manche neue Bedeutungsangabeh finden. Bei den am meisten in die Augen fallenden habe ich die Nomina, denen sie angehören, ebenso wie bisher unbekannte Worte, die Harsa, giebt, im Register mit einem Stern versehen, Es zeigt sich bei diesen auffälligen Worten und Eiklärungen (aber auch bei den übrigen) öfters, dass Hem, dieselben ebenso giebt. Ich hube das hier und da notirt. Diese Uebereinstimmung rührt wohl von einer über die Citate hinausgehenden Benutzung von Sab's Comm. durch Hem, her. Ich bemerke noch, dass Sab auch 2 Worte aus dem Volksdialekt giebt. Zu Str. 6 sagt er farārır åtınāına paksi parvatesv ādā iti yasya prasiddhih, und zu Str 28 tarkuh kaśmnīresv antaranam iti prasiddham. Aus dem Umstand, dass Sab. aus der Sprache von Kashmir citirt, darf man vielleicht den Schluss ziehen, dass er selbst ein Kashmuei sei. Unser Ling. scheint ja auch das in Kashmir gebrāuchliche gewesen zu sein Das Werk des Harsa ist metrisch abgefasst, abwechselnd in gau) verschiedenartigen Versen. Dieselben sind (mit Weber's Angaben im 8. Band der Ind Stud. verglichen) zum grössten Teil richtig. Folgende Verstösse gegen das Versmass aber kommen vor. Im letzten Päda der Vamśasthā 28 ist die 5. Sılbe eina Kürze statt erforderter Länge Eine Anzahl Sloka's sind dadurch auffällig, dass ein Hemistich nicht ein Pathyāvaktra ist, sondern einer dei Vipulā-Arten angehört. So ist das 2. Hemistich von 40, das erste von 78, 91 und 95 eine Mavipulā, das 1. Hemistich von 92 eine Navipulā und von 84 eine Ravipulā. Einen direkten Fehler enthält der śloka 77, insofern, als die drittletzte Silbe desselben eine Kürze ist. Hervorzuheben ist ferner die Upgāti 57 wegen ihrer Zusammensetzung. die 2 ersten Stollen sind Indravajrā, der 3. eine Varšastha und der 4. Indravarsa, Str. 29 soll wohl ein Vitāna sein.

·निवेदना आदर्शग्रन्थाः , सर्वलक्षणाख्यटीकोपस्कृतं हर्षवर्द्धनकृतं लिङ्गानुशासनमिदं लिङ्ग- विज्ञानीयेषु ग्रन्थेषु मध्ये प्राचीनं विशिष्टमिति च 'मद्रपुरीयविश्वविद्यालय- संस्कृतग्रन्थावल्या' मन्तर्भाव्य प्रकाश्यतेऽस्माभिः । अघोनिर्दिष्टानां त्रयाणा- मादर्शमन्यानां साधेनास संशोधनं सम्पादितम्- १. तालपत्रात्मकः, प्राचीनकेरलीयलिपिः, द्विवशतवर्षवृद्धः, कसंज्ञः। २. तालपत्रात्मकः, नन्दिनागरलिपिः, मद्रपुरीयराजकीयग्रन्थ- शालासङ्गृहीतेष्वादशॆष्वन्यतमः, जीर्णत्रुटितकतिपयपत्रः, खसंज्ञः । ३. पत्रात्मकः, देवनागरलिपिः, केरलीयात् कस्माच्चिदादर्शात् प्रतिरूपितः, बिहार अन्र् ओरिस्सा रिसर्चु सोसैटी (Bihar and Orissa Research Society) ग्रन्यशालासगृहीतः पाटलीपुत्र(Patna) नगरा- भिजन-श्रीयुत के. पि. जयस्वाल्महाशयेन सादरं प्रेषितः, गसंज्ञः । त्रयोऽप्यमी आदर्श मध्ये तत्र तत्र लुप्तप्रन्यभागाः, कचित् व्यत्य- स्तपूर्वपरवाक्यभागाश्चासन् । एषु प्रथम-तृतीयावादशौं त्रिवारराष्ट्रमध्य- भागात्, अन्यश्च आन्ध्रदेशात् , सङ्गृहीता इति विज्ञायते । आदर्शग्रन्येषु समुपलब्धाः पाठभेदा ग्रन्थशरीरस्याधोभागे तत्र तत्रोदृकिताः । लिङ्गविज्ञानीयम् " सन्निधाने निमित्तानां किञ्चिदेव प्रवर्तकम् । यथा तक्षादिशन्दानां लिङ्गे नियमस्तथा ।

·xxxii भावतत्वविदः शिष्टाः शब्दार्थेषु व्यवस्थिताः । यद्यद्धर्मेऽङ्गतामेति लिङ्गं तत्तत्रचक्षते ॥" इदं च व्याकरणोपनिषद्भूते वाक्यपदीये महाभाष्यामृतपानतर्पितान्त- रङ्गेण भर्तृहरिणा प्रणीतं लिङ्गलक्षणम् । अत्र च लोकव्यवहारानुवादिनी विवक्षैवाश्रीयते लिङ्गसम्प्रतिपत्तौ न तु प्रायोक्त्री व्यवस्थेति व्यञ्जयत्या- चार्यः । वस्तुतश्च सुदूरान्तरितभेदप्रतिपत्तिप्रयोजकसंस्थानविशेषव्यङ्ग्यं सदेव हि लिङ्गं नाम प्रथितं दृश्यते । तथा हि-यथा हि लोके प्राणवतां मध्ये पुरुषः स्त्री इत्ययं द्विविधो महाविभागः प्रसिद्धः तथा स्त्रीपुरुषभेद- भिन्नत्वात् जडपदार्थानां नपुंसकत्वं च प्रसिद्धम् । इयमेव संस्थानविशेष- व्यक्ता प्रसिद्धिः पुमान् स्त्री नपुंसकमिति लिङ्गस्य त्रैविध्ये हेतुः । कथम् ? लौकिकानां वाच्यानां पदार्थानां स्त्रीपुन्नपुंसकभेद एव पदेष्वप्यारोप्यत इति सामान्यतः सर्वभाषाणां विशिष्य देश्यभाषाणां च सम्प्रदायः । तदिदमे- वोपश्लोकितवान् महाभाष्यकारोऽपि- - "का स्त्री नाम १ लोकत एते शब्दाः प्रसिद्धाः-स्त्री पुमान् नपुंसकमिति । यल्लोके दृष्ट्वा एतदवसीयते इयं स्त्री अयं पुमान् इदं नपुंस- कमिति, सा स्त्री स पुमान् तन्नपुंसकमिति । किं पुनर्लोके दृष्ट्वा एतदव- सीयते इयं स्त्री अयं पुमान् इदं नपुंसकमिति ? लिङ्गम् । किं पुनस्तत् ? स्तनकेशवती नारी लोमशः पुरुषः स्मृतः। उभयोरन्तरं यच्च तदभावे नपुंसकम् ॥ इत्यारभ्य "तस्मान्न वैयाकरणैः शक्यं लौकिकं लिङ्गमास्थातुम् , अवश्यं च कश्चित् स्वकृतान्त आस्थेयः । इत्यन्तेन । (महाभाष्यम् ४-९-३) ।

·xx111 लिङ्गस्वरूपनिर्णये चातीव विवदमानो महाभाष्यकारस्तत्र तत्र प्राचीनानामाशयोपबृंहितं वाक्यजातमुद्धृत्य विमृशति । विशिष्य च खट्वा- वृक्षयो. शब्दयोः स्त्रीलिङ्गपुल्लिङ्गावबोधकं कारणमपश्यन् 'तदभावे नपुंसक- मि'त्यनेन नपुंसकत्वस्यैव तयोाय्यतामाह । तथापि संस्कृते सोऽयं स्तन- केशवतीत्यादिन्यायो दुस्सञ्चार इति विदन्नेवायं लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वमपि कात्यायनाभिप्रेतं तदीयवाक्योद्धरणेनैव न्यरूपयत्-"न चैतन्मन्तव्यं स्वमनीषिकयैवोच्यत इति । पठिष्यति ह्याचार्यों लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वा- ल्लिङ्गस्यति" इति। महाभाष्यकारोऽपि स्वजीवितकाले न कमपि लिङ्गानुशास- नग्रन्थं स्मरति । तस्मात् लिङ्गप्रतिपत्तिनियामिका सामान्यव्यवस्था संस्कृत- भाषायां पदेषु बहुत्र व्यभिचरति । कुतः ? तत्र हि लिङ्गव्यवस्था कृत्रिमा कष्टा च दृश्यते । तथाहि-(१) शिला नगरी भूमिः इत्यादयः शब्दा जडपदार्थवाचका नपुंसकारे अपि स्त्रीलिङ्गाः, तथैव पाषाणः आहारः इत्यादयः पुल्लिङ्गाश्च दृश्यन्ते । (२) भार्यावाचको दारशब्दः पुल्लिङ्गः, कळत्रं नपुंसकम् । (३) किञ्च, विशेष्यगतं लिङ्गं विशेषणेऽप्यारोप्यते । तद्यथा-वृक्षशब्दो विशेष्यो नियतपुल्लिङ्गः । बहुवृक्षा पुष्पवाटी, बहुवृक्ष- मुद्यानम् , इत्यादौ विशेषणावस्थायां विशेष्यनिघ्नं भवति लिङ्गम् । ? , , लिङ्गसम्प्रतिपत्तावीदृशमनियतं कष्टं विभाव्य पारोवर्यविदः करुणा- विष्टचेतस आचार्याः प्राञ्चः संस्कृतवाङ्मयमहार्णवं सर्वकषप्रसरेण स्वबुद्धि- मन्दरेण विलोड्य लिङ्गानुशासनामृतम् , सुकुमारमतीनामपि सुखपानक्षमम् , समधिगतव्याकरणशास्त्रमर्यादेभ्यस्तृषितेभ्यो विबुधेभ्यः समर्पितवन्तः । तदेवं निसर्गदुरासदे लिङ्गनिर्णयमहादुर्गे सुखप्रवेशक्षम द्वारमेकमपावृतं प्राचीनः । अद्यत्वे पुनर्लभ्यमानेषु लिङ्गविज्ञानीयेषु ग्रन्थेषु मध्ये पाणिन्युपज्ञ- मिति प्रथितम् , तदीयाष्टकशरीरस्याङ्गभूतेषु पञ्चसु (शिक्षा-धातुपाठ-गणपाठ- पक्षरसमानाय-लिङ्गानुशासनानि) परिशिष्टेष्वन्यतमं यत्तदेव निस्संशयं L-E

·XXXIV
नितरां प्राचीनम् । एतावत्पर्यन्तं लिङ्गमात्रतन्त्रेष्वस्माभिर्विदितास्त्विमे
भवन्ति-
-
१. पाणिनीयं लिङ्गानुशासनम् ।
२. वररुचिकृता लिङ्गवृत्ति. (लिङ्गविशेषवृत्तिः लिङ्गविशेषविधिः
लिङ्गानुशासनं वा)।
३. लिङ्गादिसंग्रहटिप्पणी रामनाथ-विद्यावाचस्पतिविरचिता।
४. वामनकृतं लिङ्गानुशासनम् ।
५. जैनाचार्य-हेमचन्द्रप्रणीतं लिङ्गानुशासनम् ।
६. यक्षवर्मकृता तस्य टीका ।
७. लिङ्गकारिकाः (गणरत्नमहोदधौ वर्धमानेनोद्धृताः)।
८. लिङ्गकारिकाः चन्द्रगोस्वामिप्रणीताः (पुरुषोत्तमेनोद्धृताः)।
९. लिङ्गशास्त्राणि (पञ्च शाश्वतेन स्वकोशोपोद्घाते स्मृतानि) ।
१०. शान्तनवाचार्यप्रणीतं लिङ्गानुशासनम् ।
११. शाकटायनकृतं लिङ्गानुशासनम् ।
१२. जयानन्दसूरिकृतो लिङ्गानुशासनवृत्त्युद्धारः ।
१३. हर्षवर्द्धनकृतं लिङ्गानुशासनम् ।
१४. जैनाचार्य-हेमचन्द्रकृतं लिङ्गानुशासनविवरणम् ।
१५. वल्लभकृता विवरणव्याख्या ।
१६. लिङ्गानुशासनवृत्तिः दुर्गकृता (दुर्गसिंहः) ।
१७. बुद्धिसागरकृतं लिङ्गानुशासनम् ।
१८. नन्दिकृतं लिङ्गानुशासनम् ।
१९. अरुणदेवकृतं लिङ्गानुशासनम् ।
२०. भोजदेवकृतं लिङ्गानुशासनम् ।
२१. लिङ्गनिर्णयः।

·२२. लिङ्गनिर्णयभूषणम् । २३. लिङ्गप्रबोधः। उपरि निर्दिष्टेषु ग्रन्थेषु पाणिनीयं लिङ्गानुशासनं सव्याख्यं सिद्धान्तकौमुदीपरिशिष्टरूपेण मुम्बय्यां प्रकाशितचरम् । तस्य हि भट्टोत्पल- भट्टोजि-रामचन्द्र-तारानाथतर्कवाचस्पतिभिः प्रणीताश्चतस्रो भिन्ना व्याख्याः सन्तीति विज्ञायते । वामनकृतं लिङ्गानुशासनं सव्याख्यं वटोदरपुरराजकीय- संस्कृतग्रन्थावल्यामवतार्य प्रकाशितम् । आचार्यहेमचन्द्र वररुचि-शाकटा- यन--हर्षवर्द्धनकृतानि तु लिङ्गानुशासनानि मूलमात्राणि शर्मण्यभाषा- नुवादसहितानि शर्मण्यदेशीयेन ओट्टो फ्राङ्के इत्याख्येन विदुषा १८९० तमे कैस्तवहायने स्वकीये देशे मुद्रयित्वा प्रसिद्धीकृतानि । हर्षवर्द्धनः लिङ्गानुशासनं च अस्य हि लिङ्गानुशासनस्य कर्ता श्रीवर्द्धनतनयो हर्षवर्द्धन इति, स च व्याडि-शङ्कर-चन्द्र-वररुचि-विद्यानिधि पाणिनिविरचितान् लिङ्गवि- धीन् सम्यक् पर्यालोच्येमं ग्रन्थं प्रणिनायेति च, ग्रन्थान्तिमपद्याद्विज्ञायते । तथाहि तत्पद्यम्- "व्याडेः शङ्करचन्द्रयोर्वररुचेविद्यानिधेः पाणिनेः सूक्तान् लिङ्गविधीन् विचार्य सुगम श्रीवर्द्धनस्यात्मजः। श्रव्यं व्यापि च हर्षवर्द्धन इदं स्पष्टीकृतप्रत्ययं लिङ्गानामनुशासनं रचितवानत्यर्थसंसिद्धये ॥" इति । पद्येऽस्मिन् स्मृतेषु लिङ्गविज्ञानीयेषु ग्रन्थेषु केचित् सिलिन्ध्रनाशं नष्टाः, अन्ये च सुमेरव इवाद्याप्यक्षोभ्या वर्तन्ते । दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेस्तन्त्रं दाक्षायणत्वेन स्वमातृभ्रातृव्य एव व्याडिराचार्यों लक्ष- श्लोकात्मकेन सङ्ग्रहाख्येन ग्रन्थेन प्रपञ्चितवानिति प्रथास्ति । ऋग्वेदप्राति- ·II XVI शाख्यकारो भगवान् शौनकोऽपि व्याडिमेकं बहुत्र स्मरति । विकृतिवल्या- ख्यस्य च कस्यचन ग्रन्थस्य कर्ता व्याडिरिति स्मयते । व्याडिग्रन्था लुप्ताः । शङ्कर-विद्यानिधी च नास्माभिर्विदितचरौ । अयं च हर्षवर्द्धनो विशेषतः क्वत्यः कदा बभूवेत्यादिकं त्वनवग- तम् । परन्तु शर्मण्यदेशीयः स पण्डित., अन्ये च तत्पक्षपातिनः केचन, श्रीशब्दोपस्कृतं श्रीवर्द्धनपदं पद्यदृष्टमेकदेशग्रहणन्यायेन प्रभाकरवर्द्धनाभि- प्रायपरमिति निरूपयन्तः 'वर्णाश्रमव्यवस्थापनप्रवृत्तचक्रः परमादित्यभत्त परमभट्टारकमहाराजाधिराजश्रीप्रभाकरवर्द्धनः, तस्य पुत्रस्तत्पादानुध्यातः परमसौगतः सुगत इव परहितैकरतः सत्पथोपार्जितानेकद्रविणभूमिप्रदान- सम्प्रीणितार्थिहृदयः श्रीयशोमत्यामुत्पन्नः परमभट्टारकमहाराजाधिराजश्री- राज्यवर्धन., तस्यानुजस्तपादानुध्यातः परममाहेश्वरः महेश्वर इव सर्वसत्त्वा- नुकम्पी सितयशःप्रतानविच्छुरितभुवनमण्डलः परमभट्टारकमहाराजाधिराज- श्रीहर्षः' इति ताम्रशासनादिष्वभिष्टुतः, प्रथमं स्थाण्वीश्वराधिपतिरनन्तरं कान्यकुब्जाधिपतिरिति विदितः, प्रसिद्धगद्यकवेर्बाणस्याश्रयश्च यः श्रीहर्ष- देवः, यस्य च राज्यभरणकालः (कै. ६०२-६४७) संस्कृतसाहित्यस्य सुवर्णकाल आसीदिति निश्चितं पुरावृत्तविमर्शकैः । स एवास्य कर्तेति न्यवे- दयन् । यूरोपदेशीयः संस्कृतपण्डितः कीत्महाशयोऽपि इममेवाभिप्राय- मङ्गीकृत्य नचिरादेव प्रसिद्धीकृते स्वकीये संस्कृतभाषासाहित्यचरिते (१९२९) प्रस्तुतवान् । परं त्वत्रेदं चिन्त्यं भाति । लिङ्गानुशासनव्याख्यानस्योपोद्घाते व्याख्याकारः पृथिवीश्वरो मूलग्रन्थका पादग्रहणपूर्वकं प्रार्थितः सन् लिङ्गानुशासनव्याख्यां स्वयं कर्तुमारब्ध इति प्रस्तौति । तथाहि- -- "प्रार्थितः शास्त्रकारेण पादग्रहणपूर्वकम् । लिङ्गानुशासनव्याख्यां करोति पृथिवीश्वरः ॥"

·XXXV11 इति । महोन्नतमहामहिमश्रीयुतः कश्चित् सार्वभौमः स्वप्राभवं स्थान चाविगणय्य पण्डितमेकं स्वग्रन्थस्य व्याख्याकरणाय पादं गृहीत्वा प्रार्थयामासेतीदम् , काव्यस्यार्थकृत्त्वमुपपादयतः काव्यप्रकाशकारस्य "श्रीहर्षादेर्धावकादीनामिव धनम्" इति वाक्यमिवासमञ्जसमनाशास्यं च दृश्यते । तस्मात् नरवर्द्धनवंशोत्पन्नो हर्षवर्द्धनचक्रवर्ती ग्रन्थस्यास्य कर्ता भवितुमर्हति वा न वेति संशयस्य निश्वायक किमप्यन्यत्प्रमाणं नास्ति । कीत्महाशयश्वास्मिन् विषयेऽस्माभिः पत्रमुखेन सम्भावितः विनैव साधकं बाधकं वा प्रमाणम् एवं प्रतिव्याहरति स्म- "कान्यकुब्जाधिपतौ हर्षवर्द्धने लिङ्गानुशासनकर्तृत्वाध्यारोपो विन्टरनिट्- स्महाशयेनाङ्गीकृतोऽपि आफ्ड्विपश्चिता न परिगृहीतः । सोऽयं पितुर्नाम्नो व्यत्यस्तत्वादनिश्चयः । तदिदमेव कारणं परिगृह्य आफ्रड्महाशयः कान्यकुब्जाधिपतिरस्य क; न प्रत्याय्य इति विप्र- वदते स्म । परन्तु, उक्तस्य कालस्याननुगुणं किमपि ग्रन्थशरीरे नास्तीति (भवद्भिरस्मिन् विषये निर्णायकं किञ्चिन्नूतनं प्रमाणं सम्पादित चेत्तद्विना), श्रीवर्द्धन इति प्रभाकरवर्द्धनस्य बिरुदरूपं स्यादिति सम्भावनया च, अयं संवादः, मन्ये, नासाम्प्रतमिति । इतोऽधिकतयात्र किमप्यनुमातुं प्रमाणं नास्ति ।" इति । शर्मण्यदेशीयपण्डितेन तेन विविधं लिङ्गानुशासनप्रस्थानम् , तेषां पूर्वापरीभावः, एकैकस्य च प्रस्थानस्य पूर्वेषां प्रस्थानैः कियदुपकृतम् , इत्या- दिकम् , हर्षवर्द्धनस्य लिङ्गानुशासनकर्तृषु महीयसी प्रतिष्ठां चाश्रित्य सुदीर्घ- मुपन्यस्तमेवेति तन्नात्र पुनश्चय॑ते । परन्तु तदिदं सर्वं सङ्ग्रहेणावधार- यितुं पट्टिकारूपेण केवलमस्माभि प्रदर्श्यते ।

·Xxxvi11 गाडि विद्यानिधि पररुचि दर्षनरी पृथिनीवर दामन कन अरूण हेमचन्द्र यक्षवर्मन् श्रीनकम , लिङ्गानुशासनं नामामुकस्य शब्दस्यामुकं लिङ्गमित्यनुशासनम् ; यद्वा लिङ्गानां स्त्रीपुन्नपुंसकानामधिकृतानामनुशासनं यत्र तत्; अथवा लिङ्ग- मनुशिष्यते येन तच्छास्त्रम् । लिङ्गयते ङीब्टाबादिभिर्व्यज्यत इति लिङ्गं स्त्रीपुन्नपुंसकम् , तस्यानुशासनं शास्त्रम् । अनुशिष्यतेऽनेनेति करण- व्युत्पत्तिः । तदिदं लिङ्गानुशासनं वाङ्मलानां चिकित्सितेष्वन्यतमम् । पाणि- नीयं व्याकरणतन्त्रप्रस्थानमास्पदीकृत्यैव पूर्वाचालिङ्गान्यनुशिष्टानि । लिङ्गमनुशासितुं च तैर्महान् यत्न आस्थितः । भूमि-विद्युत्-लता- सरितां पर्यायाः स्त्रीलिङ्गाः, पर्वत-वृक्ष-समुद्रादीनां पर्यायाः पुल्लिङ्गाः, मुख-जल-कमलादीनां पर्याया नपुंसकलिङ्गाः, घप्रत्ययान्ताः पुल्लिङ्गाः, क्तिन्प्रत्ययान्ताः स्त्रीलिङ्गा , ल्युट्प्रत्ययान्ता नपुंसकलिङ्गाः, इत्यादिभि- रुचावचैः कैश्चन सामान्यनियमैः, कचिदंशे देश्यभाषासामान्येन, सामा- न्यविधिष्वनन्तर्भूतानां शब्दानां पृथक् परिगणनेन, अन्यैश्च कैश्चिदाज- सैर्मार्गः तैर्लिङ्गान्यनुशिष्टानि । इदमेव च प्रस्थानं सामान्यतः प्रकारभेदेन सर्वैरप्याचामतभेदसहितं स्वीयग्रन्थेष्वाहतम् । तथा च व्याडिप्रभातभि- , , , ·XXX1x राचार्यविरचितेषु लिङ्गानुशासनविधिषु जाग्रत्सु किमर्थ हर्षवर्धनेन लिङ्गा- न्यनुशिष्टानीत्याकाङ्क्षायां पूर्वग्रन्थैः स्वग्रन्थस्यागतार्थतां स्वयमेवोपादर्शयत् ग्रन्थकार आरम्भ द्वितीयेन पद्येन । तथाहि तत्पद्यम्- “मनोहरतमैर्वृत्तैः सज्जनानन्दवर्धनम् । लिङ्गानुशासनं स्पष्टं यथाबुद्धि विधीयते ॥" इति । एवञ्च पूर्वाचार्यैाडिप्रभृतिभिः सूत्रैर्ग्रन्थविस्तरेण च लिङ्गा- नामनुशिष्टत्वात् अनायासेन तानि ग्रहीतुं न शक्यन्ते ; अहं पुनः सुखग्रह- णार्थ विविधवृत्तनिबद्धपद्यैः पृथक् प्रकरणादिविभागेन च वच्मि ; तस्मा- न्मदीयस्य ग्रन्थस्य विशेषवत्त्वं व्यापिता च भविष्यतीति तात्पर्यम् । अत्र च पद्ये सज्जनानन्दवर्धनं इतीदं विशेषणम् , यथा हर्षवर्द्धनः सज्जनानन्द- वर्द्धनः तथा तदीय लिङ्गानुशासनमपि तथेत्येतदभिप्रायगर्भ प्रयुक्तं वेदि- तव्यम् । हर्षवर्द्धनेन चाहत्य ९७ कारिकाभिमहतो वाग्विषयस्य लिङ्ग- विधिः प्रोक्तः । अत्रानुक्तं सर्वमपि लोकतो विज्ञेयम् । यदसकृत्पठति महाभाष्यकार:-"लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य" इति । पृथिवीश्वरः तस्य व्याख्या च हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासनस्य व्याख्या चेयं सर्वलक्षणा इति सर्वार्थलक्षणा इति वा व्यपदिष्टा । अस्याश्च कर्ता भट्टभरद्वाजसूनुः पृथिवी- श्वर इत्यस्माभिः सम्पादितेषु त्रिष्वप्यादर्शेषु प्रकरणसमाप्तिवाक्येभ्योऽव- सीयते । सोऽयं पृथिवीश्वरः मूलग्रन्थकारस्य समकालिक इति पूर्वोद्धृत- पद्यादनुमीयते । परन्तु शर्मण्यदेशीयपण्डितेन सङ्कलिते असमग्रे कस्मिंश्चि- याख्यानग्रन्थादर्श व्याख्याकर्तुर्नाम भिन्नं दृश्यते । तचैवम्- " भट्टदीप्तस्वामिसूनोर्बलवागीश्वरस्य शबरस्वामिनः कृतौ हर्षवर्द्धन- कृतलिङ्गानुशासनटीकायाम्" इति । अयं च नामधेयभेदः कथमाविर्भूत इति, भिन्नयो नोर्मध्ये वास्तविकमिदमिति वा, विनिश्चेतुं न किमप्यस्ति ·xL प्रमाणम् । परन्तु, अस्य लिङ्गानुशासनस्योपरि शबरस्वामिना कापि टीका विरचितेति अमरकोशटीकासर्वस्वाद्विज्ञायते । तत्र हि मनुष्यवर्गे ९१ तमकारिकाव्याख्याने (अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ग्रन्थाङ्कः ४२) वन्ध- घटीयसर्वानन्द एवं लिखति-"सक्थ्यस्थिदधिसृव्यक्षि' इत्यादिना इदन्तमपि शवरस्वामी पठति" इति । उणादिसूत्रवृत्तिकार उज्ज्वलदत्तोऽपि एकत्र शबरस्वामिवाक्यमुद्धरति । तत्तु वाक्यं प्रकृतटीकायां नोपलभ्यते वैय्याकरणाधिराज्यपदवीसिंहासनाधिष्ठितं पाणिनिं द्रष्टुं प्राचीनैरु. द्घाटितं द्वारद्वयं वर्तते काशिकाकृतमेकं रूपावतारकृतमन्यदिति । तत्र वामन- जयादित्योपनिवद्धं काशिकाप्रस्थानमेव प्रधानतयावलम्ब्य पृथिवीश्वरो व्याख्याकृत्यं निवर्तयति ; तत्र तत्र पूर्वेषामाचार्याणां पक्षभेदं स्वाभिमतं मतं च सूचयति ; यत्र प्रत्ययादिभिर्लिङ्गं नियमितं तत्र प्रत्ययविधा- यकं शास्त्र काशिकाभिमतपाठमुद्धृत्य सोदाहरणं सविशदं प्रतिपादयति ; सङ्क्षिप्तशब्दबद्धाभिर्वाग्भिमूलार्थमनुरूपं प्रकाशयति । परन्तु लौकिक- संस्कृतभाषायाः पदानां लिङ्गान्यनुशासितुमारब्धस्य ग्रन्थस्य व्याख्यानाय प्रवृत्तः एकत्र धर्मशब्दस्य नपुंसकतां दर्शयितुम् “तानि धर्माणि प्रथमा- न्यासन्" इति लौकिकसंस्कृतातिगं वाक्यमुदाजहार इतीदम् , मन्यामहे, व्याख्याकारस्यैकं साहसमिति । आदर्शग्रन्थदानेनोपकृतवतां श्रीयुत के. पि. जयस्वाल्महाशयानां ग्रन्थशालाधिकृतानां च बहुकं स्मरामः । विश्वविद्यालयः मद्रपुरम् २०-६-१९३० वे. वेङ्कटरामशर्मा ·प्रकरणसमुद्देशः विषयः. कारिकासङ्खया. मङ्गलाचरणम् उपोद्घातः स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् १ ३ २, ४-१३ अजन्ताः- ४-१० ४ १. आदीदन्ताः २. इदन्ताः ३. इदन्तेषु परिभाषालिङ्गाः ९ ४. उदन्ताः १० ५. ऋदन्ताः १० हलन्ताः ११-१३ पुल्लिङ्गप्रकरणम् साधारणनियमाः- - १४ १. अदन्ताः १५--२६ २. इदन्ताः २७ ३. उदन्ताः २८, २९ ४. समासान्ताः ५. प्रत्ययान्ताः ३१-३३ ६. आख्याशब्दाः नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् L-F

·*xxxii
१. प्रत्ययान्ताः अर्थविशेषे लिङ्गनियमाश्च ३५-४३
२. अकारान्ताः
१४-६४
३. आल्याशब्दाः
५. उदन्ताः
५. साधारणनियमाः
६६
६७, ६८
६९-७२
६. समासान्ताः
७३-७८
८०-८२
अथर्वल्लिङ्गप्रकरणम्
१. अर्थवल्लिङ्गाः
२. आविष्टालङ्गाः
३. पुनपुंसकाः शब्दाः
४. तत्र परिभाषालिङ्गाः
५. पुंस्त्रीशब्दाः
६. स्त्रीनपुंसकाः
७. त्रिलिङ्गशब्दाः
८. अलिङ्गकाः
८३-८६
८७-८८
९४, ९५
बहुवचनान्ताः
उपसंहारः
९७

·सूचनाः।
पा० सू०
पणिनिसूत्रम् ।
का० वृ०
काशिकावृत्तिः ।
उ० सू०
= उणादिसूत्रम् ।
= शर्मण्यदेशीयपण्डितेन मुद्रितं पुस्तकम् ।
हे० हेमचन्द्रकृतं लिङ्गानुशासनम् ।
का० प्र० उ.= काव्यप्रकाशे उल्लासः ।
श.
-

·हर्षवर्द्धनकृतं लिङ्गानुशासनम् पृथिवीश्वरकृतया सर्वलक्षणाख्यया टीकया सहितम् । श्रीगणपतये नमः नमामि नारायणपादपङ्कजं करोमि नारायणपूजनं सदा । वदामि नारायणनाम निर्मलं स्मरामि नारायणतत्त्वमव्ययम् ॥ १॥ भूयाद्भूतपतिर्विभुर्दिविभवो वो भोगभृद्भूषणो भालाभीलद्दगुद्भवोग्रहुतभुग्भारास्तभारो हरः । शम्भुः सम्भृतभूतभूरिविभवो भीमः स्वयम्भूद्भवो भूभृद्भूप्रभुरात्मभक्तभयभिद्भर्गों भृशं भूतये ॥ २ ॥ श्रीमद्भूषणभोगिमो[Folio 1 b]गमवनभूमिप्रमै स्वरै- जिष्णुद्युतिमत्तदिन्दुवदनं वन्दे सतुन्दं वपुः । हैरम्बं(वरसार]दानमुखरै रत्नैरुदारैरलं (2) दिव्यैश्चारणराक्षसैः सुरगणैर्विघ्नोपशान्त्यै नुतम् ॥ ३ ॥ अरूपं विश्वरूपाख्यमनाद्यन्तमकारकम् । प्रपद्ये प्रणवात्मानमालिङ्गासङ्ख्यमव्ययम् ॥ ४ ॥ नमस्यामि जगद्वन्द्यां कृत्स्नभद्राय मातृकाम् । स्थूलां सूक्ष्मां शिवां घोरां सत्त्वाकारां सरस्वतीम् ॥ ५ ॥ 1 इदमनन्तरपद्यद्वय च नास्ति ग.

·हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने दिश्यात् [Folio. 2 a] सुखानि भवतां कमलपलाशेन भूषिता सुरवरदा । लक्ष्मीरिवाद्रितनया कमलपलाशेन भूषितासुरवरदा ॥ ६ ॥ स्मरामि सर्वसाहित्यपारगाणां महात्मनाम् । गुरूणां यत्प्रसादेन प्राप्यते' वैबुधं पदम् ॥ ७ ॥ सारः सर्वस्य विद्वत्ता विदुषां कवयः पराः । कवीनां लिङ्गविज्ञानी न सन्ति 'स नियो प्य]तः ॥ ८॥ प्राय॑ितः शास्त्रकारेण पादग्रहणपूर्वकम् । लिङ्गानुशासनव्याख्यां करोति पृथिवीश्वरः ॥९॥ इह शास्त्राणि [Follo. 2 b] विशे'टेष्टदेवतानमस्कारपूर्वकाणि' समारभ्यन्त इति हि शिष्टाचारः । तदर्थमेव हि कविर्भगवन्तं10 नारायणं सर्वभूतावासं वासुदेवं विष्णुं विश्वव्यापिन च कृष्णं नमस्कुर्वन् प्रथममेकं" श्लोकं चकार- नमो मथितदुरिदैत्यचक्राय चक्रिणे । सभूधरधरागारस्तम्भीभूतैकबाहवे ॥१॥ नम इति । भगवते चक्रिणे नमः । कीदृशाय ? मथितदुर्वार- दैत्यचक्राय । तथा सह भूधरै Folio. 3 aवर्तते यासौ भूमिस्तदेवागारं 2 'नमामि ग. 3 "त्यसागराणा' ग. 4 'ते बुधसत्प' ग. 5 'द्वत्ता वि' क. 6 'वयो वराः' ग. 7 'न्ति सुधियो..' ग. 8 "शिष्टदे' ग. १ वाणि' ग. 10 'न्तं सर्व' ग. 11 'मश्लोकमेक' ग.

·स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् my गृहम् , तत्र स्तम्भीभूत एको बाहुर्यस्य, सशैलवनकानना भूमिरेक- बाहुस्तम्भाश्रिता भगवत इत्यर्थः ।। एवं देवतानमस्कारक्रियामभिधाय प्रयोजनकथनायाहः - "मनोहरतमैर्वृत्तः सजनानन्दवर्धनम् । लिङ्गानुशासनं स्पष्टं यथाबुद्धि विधीयते ॥ २ ॥ लिङ्गानुशासनं विधीयत इति । लिङ्गानां स्त्रीपुन्नपुंसका + + + र्वपदाविष्टपरिभाषा) द्वित्रि [Folio. 3 b] लिङ्गरूपाणामनुशासनं स्पष्टी- करणं क्रियते । अथ किमिदं लिङ्गं नाम? 15 येषामनुशासनं करिष्यते । ज्ञायते स्त्रीपुन्नपुंसकभावो यैस्तानि लिङ्गानि स्तनमेहनादीनि (चेदिमान्यपि स्त्यादीनि । सर्वे गत्यर्था जानार्था लिङ्गेन गत्यर्थस्य ज्ञानार्थत्वात् ?)। लिङ्गज्ञानस्य च प्रयोजनम् सम्यक् शब्दप्रयोगावगमः ; धर्मार्थकाममोक्ष- शास्त्राधिगमे तदर्थानुष्ठाने च चतुर्वर्गलामः ; महा [Folio. 4 a] कवित्वे च विद्वद्गोष्ठीषु नरेन्द्रसभासु च सत्कारगुणबहुमानलाभः; देवतास्तोत्रेणाचिरा- देवाभीष्टफलप्राप्तिः, एवं सर्वपुरुषार्थत्वमस्य लिङ्गानुशासनस्य । ननु सन्ति व्याडि-वररुचि-चन्द्रगोमिप्रभृतिमहापुरुषविरचितानि लिङ्गानुशा- सनानि ; तत्किमस्य करणस्य प्रयोजनमित्याह-मनोहरतमैरित्यादि । मनोहरतमैः सर्वजन हृदयहारिभिर्वृत्तैरिदं कृतम् । अत एव सज्जनानन्द- वर्द्धनम् , य[Follo. 4 b]था चान्येषु सत्सु एतत्सज्जनानन्दवर्द्धनम् , तथा पृथक्झकरणादिदर्शनेनाग्रेऽस्य विशेषवत्त्वं व्यापिता च दर्शयिष्यते । यथाबुद्धि 1"बुद्धयानुरूप्येण । तथाचोक्तं शास्त्रकारण- 12 (रेबा क. 13 'यान्विभि क. 'र त्वमि' ग. 14 'नोरमत' ख. ग. 15 'येष्वनु ग. 16 'ङ्गस्यानु क. 17 'चिभद्रगोमित्प्र' क. 18 'नमनोहा' ग. 19 'यानुसारेण' ग. 20 'यथोक्तं' ग.

·हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने बह्वाचार्य मतैर्व्यापि श्रव्यं लालित्ययोगतः । स्पष्टं स्पष्टीकृत रथैरिदं लिङ्गानुशासनम् ॥ ३ ॥ इति । स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । इदानी स्त्रीप्रकरणमाकारान्तादिक्रमेण दर्शयन्नाह- आदीदूतः स्त्रियां प्रायो गङ्गा लक्ष्मीश्चमूर्यथा । पर्या[Foho. 5 a] यसहिता भूमिवल्लिविद्युन्नदीदिशः॥ आच ईच्च ऊच आदीदूतः । तेन आकारान्ता ईकारान्ता ऊकारा- न्ताश्च शब्दाः स्त्रियां भवन्ति । प्रायशो बाहुल्येन । यतोऽन्यत्रापि दृश्यन्ते ते यथावसरं वक्ष्यन्ते । दिङ्मात्रप्रदर्शनार्थ गङ्गादय उक्ताः । तेनाका- रान्ता यथा गङ्गा तथा खट्वामालादयो ज्ञातव्याः। ईकारान्ता द्विविधाः25 ड्यन्ताः कृदन्ताश्च । तत्र ङ्यन्ता यथा-इयं गौरी किशोरीत्येवमादयः । कृदन्ता यथा-इयं लक्ष्मीः," इयं [Follo 5 b] श्रीः, इत्येवमादयः । ऊकारान्ता यथा-इयं चमू: इयं कण्डूः कुहूः जुहूः यवागूः कच्छूः तनूः अण्डूः अलाबूः कदू दर्दूः इत्येवमादयः । एवमादिबहुत्वात् प्रातिपद्येन नोक्ताः । प्रायोग्रहणमतिव्याप्तिनिवृत्तये । तेन इय कीलालपा स्त्री, अयं कीलालपाः पुरुष., तथा इयं ग्रामणी स्त्री, अयं ग्रामणीः पुरुषः । एवं यवलूप्रभृतयो ये आदीदूतः सन्ति [Folio. 6 a] ते यथावसरमर्थवल्लि- ङ्गेषूदाहरिष्यन्ते । पयायसहिता "भूमीति । भूमिश्च वल्ली च विद्युच्च नदी 21 'मत व्योमिश्र' क. 22 तैः स्पष्टैरि' क. 23 'वल्लीवि क. मिर्वल्लीवि' ग. 24 'न्ताना य क. 25 'धाः कृदन्ताः डयन्ताश्च' ख. 26 'गौरी कुमारी हिशो' ख. 27 'क्ष्मीः श्रीः इत्येवमादयः। ड्छ' स्त्र, 'श्री: अमाडय' ग. 28 'पुमान् ग. 29 'पुमान् ग. 30 ते चार्थ' ग. 'भूमिरिति' क. ग.

·स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् च दिक् च, ता एता भूमि-वल्ली-विद्यु-न्नदी-दिशः पर्यायसहिताः स्त्रियां भवन्ति । भूमि:-जगती पृथ्वी क्षोणीत्येवमादयः; वल्ली-लता व्रतति- प्रभृतयः; विद्युत्-सौदामिनी तटित् चञ्चला चपलेत्येवमादयः ; नदी- निम्नगा-पगादयः ; दिशः-काष्ठाः हरितः ककु[Folio : bjभः आशा इत्येवमादयः । अकारान्तानाम् "अजाद्यतष्टाप्” (पा०सू०. ४-१--) इति टापा भवितव्यम् ॥ इदानीमिकारान्तान् प्रदर्शयन्नाह- - सक्थ्यस्थिदधिमृक्व्यक्षि' विहाया प्राणिवाचकम् । उक्तानुक्तमिकारान्तं विद्याज्ज्ञात्या"दितोऽपरम् ॥५॥ इकारान्तं शब्दं स्त्रियां विद्यादित्यतावदुक्तावतिप्रसङ्गः प्राप्नोतीत्यत आह—सक्थ्यस्थिदधिसक्व्यक्षि विहायेति । सक्थि-अस्थि-दधि-मृक्वि- अक्षि इत्य[Follo. Ta]त्र समाहारैकवद्भावे नपुंसकत्वम् । एतदिकारान्तं शब्दपञ्चकं वर्जयित्वा, अप्राणिवाचकं असत्त्वाभिधायकम् , ज्ञात्यादितोऽ- परम्-यतो ज्ञात्यतिथिप्रभृतय. पुंसि वक्ष्यन्ते तेभ्यो यदन्यदिकारान्तमुक्त- मनुक्तं वा शब्दरूपम् , स्त्रियां विद्यात् । ज्ञात्यादिमध्ये सक्थ्यादीना- मपाठात् तेषां निराकरणात् स्त्रीपुन्नपुंसकता बोद्धव्या । यथा--इद "सक्थि ऊरुः [Follo Tb] इदमस्थि कीकसम् . इदं दधि क्षीरविकारः, इदं सूक्वि ओष्ठपर्यन्तः, इदमक्षि नेत्रम् । अप्राणिवाचकं ज्ञात्यादितोऽपरं 32 'य: पयायाः ग. 33 'न्ताना द' ग. 3+ 'सुक्थ्यक्षि' क. ग. 35 “य प्रा' ग. 36 'क: क. 37 "ज्ञात्योदि' ग. 37 'त्येतायती वक्तुर्वेऽतिप्र' क. 'तावत्युक्ते वक्तव्येऽतिप्र' ग. 39 'सृक्थि क. ग. 40 'त् त्रिषु नपुसकत्वेन बो' ग. 41 'सक्थि' क. 42 'ठपर्यायः' ग, ·६ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने इत्युक्तेऽन्यदुक्तानुक्तं शब्दरूपं सर्व स्त्रियामापद्यते । तत् किमुक्तानुक्त- मुच्यते ? सत्यम् ; किन्तु मन्दबुद्धिप्रबोधाय दिङ्मानं प्रदर्शयतोक्तम् ॥ इदानीमिकारान्ताः प्रदश्यन्ते ओषधिपद्धतिपक्षतिपङ्क्ती- वर्तनिवाशिवितर्दिपुरन्ध्रीः। अङ्गुलिका Follo. 8 a कलिशारिशरारी-45 स्तुन्दितुरीषुधिदीधितिवर्तीः ॥ ६ ॥ 53 एतान् शब्दान् स्त्रियां विद्यादित्यर्थः । "इयमोषधिः फलपाकान्ता। अन्ये त्वेवंविधाः किप्रत्ययान्ताः49 सन्ध्यादयः । इयं 5"पद्धतिर्मार्गः । इयं पक्षतिः पक्षमूलम् । इयं पङ्क्तिलेखा। वर्तनिः प्रवाहः । वाशिः तक्षणभाण्डम् । वितर्दिः चेदि । पुरन्ध्रीः पुरन्ध्रिश्च वराङ्गना । अङ्गुलिः करशाखा । काकलिः स्वरविशेषः । यदुक्तम्-निषादः काकलीसंज्ञो' [Folio. 8 L]द्विश्रुत्युत्कर्षणाद्भवेत्” इति । शारिः पक्षिविशेषः पर्याणं वा । शरारिः आतिर्किः । तुन्दि. नाभि । तुरिः वायकमाण्डम् । इषुधिः तूणः । अस्य किप्रत्ययान्तत्वात् पुंस्त्वे स्त्रियां वचनम् । दीधितिः रश्मि । अन्ये रश्मिवाचकाः पुंसि कथिताः । यदुक्तम्- "दीधितिमेकां मुक्त्वा रश्म्यभिधानं पुंस्येव" । वर्तितः दीपाङ्गमिति ॥ 43 'क्ता:' क. प्रदर्शयता ग्रन्थकारे- 50 'पद्धती' इत्यपि रूपमस्ति. 51 'पत्तिले क. णेति शेषः। 44 "धिपक्षतिपद्धतिप' ग. 52 'विती' इत्यप्यस्ति. 45 'रातिस्तु' ग. 53 "सजेति श्रु' ग. 46 "तिपत्ती: ग. 5+ 'रातिः' क.'राटि: ग, शरातिः- 47 'ओषधी' इत्यपि रूपमस्ति । शराटि: पक्षिविशेषः. 48 "धा: प्र' ग. 55 'तुरी' इत्येव प्रसिद्धम् । 49 'न्ता: पुसि स' ग. 56 प्राप्ते इति शेषः।

·स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ७ भ्रुकुटिकुटिकटीतित्रोटिकोट्याजिराजि- न्छविकृषिचिवीचिश्रेणिनिःश्रेणिवेणीः । वटितुटिखनि Folio 9 aहानिग्लानिनेम्यश्रिनीवी-58 ग्रहणिविपणिपशीः पाळिधूळ्याळिनाळीः ॥ ७ ॥ एतान् स्त्रियां विद्यात् । इयं भ्रुकुटिः भ्रूभङ्गविशेषः, असौम्या दृष्टिः । कुटिः वासविशेषः । कटिः श्रोणि । ईतिरुपद्रवः । त्रोटिश्चञ्चुः । कोटिः संख्या प्रान्तभूमिश्च अग्रभागश्च । आजियुद्धं भूमिभागश्च । राजिः रेखा । छविः कान्तिः । कृषिः कर्षणम् । रुचिर्दीप्तिः अभिलाषश्व इच्छा च । वीचिः कल्लोलः । श्रेणिः पङ्क्तिः [Folio 9 b] श्मशानशिल्पानां संहतिश्च । नि.श्रेणिरधिरोहणी । वेणिः शिरसि परा कचरचना । वटि:60 मुगादिर- चिता मण्डिकाकारा । तुटिः कालपरिमाण वाद्यविशेषश्च । खनिः आकरः । हानिः अपचयः । ग्लानिः चित्तपीडा । नेमिश्चक्रावयवः । अश्रिः कोणः । नीविः मूलधनं युवतिवदनं च वस्त्रभूषणं च । ग्रहणिः कोष्ठस्थानम् , रोगविशेषः । विपणिः वणिक्पथम् । पेशिः मांसादिखण्डः । पाळि: सेतुः, [Folio 10 a] पङ्क्तिश्च कर्णैकदेशः प्रशंसोपलक्षणं च ।धूळिः रजः। आळिः सखी पङ्क्तिश्च । नाळिः नाडिः कन्दली च प्रणवविशेषश्च सिरा [असिरा] वायकमाण्डं च ॥ अरणि कराणिपाणि"च्छर्दिशुक्त्यातिशक्तीः समितिवसतिहेती"ष्टिविष्टयभ्रियष्टीः । 63 64 57 'जिः छ क. 58 श्रिनेवी श. 59 'कोटि: चञ्चुः स श. 60 'वटि: दर्भादिविरचिता दण्डि- का श. 61 'हानिः' इति नास्ति क. 62 'नेविः जघनवस्त्रग्रथनम्' श. 'वस्त्रभूपण च' इति नास्ति श. 'थ: ग, 'प्राणिवि ग. 'अरणितर' ग. 'पाणीच्छ ग. 67 'तीष्टि' क. श. 65 66 ·८ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने रजनिधमनिनाभीरावलिश्रोणिभङ्गीः खलिलिपिलिबिदर्वीः शष्कुली "वेदिनान्दीः॥ सर्वमेतत् स्त्रियां विद्यात् । इयमराणिः यज्ञाङ्गम् । करणिः आ [Folio. 10 b] कृतिः । पाणिः पादपश्चिमभागः। छर्दिः वमनम् । शुक्तिः शिम्बुका । आतिः शरारिः । शक्तिरायुधविशेषः सामर्थ्य च । समितिः सङ्केतस्थान सभा च । वसतिः निवासः । हेति. ज्वाला प्रहरणं च । "गृष्टिः सकृत्प्रसूता गौः मानविशेषश्च । विष्टिः विष्टीकरणम् । अभ्रिः खनित्रम् । यष्टिः दण्ड । रजनि निशा । धमनिः मुखैकदेशः सिरा च । नाभिः तुन्दिः मध्यं च । आवलि.2 पङ्क्तिः । श्रोणिः कटिः । भङ्गिः Folio 11 ]विच्छित्तिः । खलि. पिण्याकः । लिपिरक्षरविन्यासः। "लिबिरक्षरविन्यास एव । दर्विः “पाकोपकरणं सृग्दारुभाण्डम् । शष्कुलिः कर्णदेशः अपूपविशेषश्च । वेदिः वितर्दिः । नान्दिः पूर्वरङ्गः ।। अथ परिभाषालिङ्गान्युच्यन्ते- अबुधे कृष्टिमश्वाङ्गे" दुन्दुभिं सुरभि गवि । गजादानावनौ वारि दन्त्यो ठ्यादि बलिं तथा ॥ ९॥ कृष्टिशब्दो बुधेपण्डिते वर्तमानः पुंसि, अबुधे कर्षणे तु[Folio 11 b] कृष्टिः स्त्रियाम् । दुन्दुभिशब्द श्वाश्चैकदेशे वर्तमानः स्त्रियाम् , भेर्या पुंस्येव । सुरभिशब्दश्च गवि वर्तमानः स्त्रियाम् । इयं सुरभिर्गन्धः, सुरभीदं तु 74 'दर्विखडा:' श. (१) 75 "विदर्दि: ग. 76 'ष्टिरक्षाङ्गे' क 'ष्टिमाङ्गे' श. 63 'लिविद क. ग. श. 69 लिर्वे क. 70 'घृष्टिः' श. 71 'अभ्री' इत्यप्यस्ति । 72 'लिः ग्रन्थः । श्रो' श. 73 'लि (बि ? वि) क. 77 ‘दन्त्यौष्ठादिवलि' श. 78 'ब्दक्षाश्चैक' ग.

·स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् पुष्पमिति । वारिशब्दो गजग्रहणस्थाने वर्तमानः स्त्रियाम् । इयं वारिमंज- ग्रहणस्थानम् । अन्यत्रेदं वारि जलमिति । तथा दन्त्योष्ठयादिवलिशब्दः स्त्रियाम् । इयं वलिस्त्वक्सङ्कोचः । अन्यत्रायं बलिरुप[Folio 12 a]हारः असुरो वा । इतीकारान्तं शब्दरूपं यदुक्तमनुक्तं च स्त्रियां विद्यात् । तद्यथा- इयं चर्षणिः, भृतिः, कृत्तिः, सातिः, वसतिः, प्रीतिः, ज्यानिः, वामिः, भूमिः, नियतिः, सूतिः, जामिः, शल्मलिः, किखिः," श्रीः, इत्येवमादयः । यदनुक्तं तलक्ष्यतोऽवधार्यम् ।। इतीदन्ताः इदानीमुकारान्ता उच्यन्ते- -81 स्नायुप्रियङ्गू दनुकाकुकक रज्ज्वाखुपर्शस्तनुकच्छुचञ्चू एते स्नाय्वादयः[Folio 12 b] स्त्रियां स्युः । तद्यथा-इयं स्नायुः सिरा । प्रियङ्गुः श्यामा धान्यविशेषश्च । दनुः दानवमाता । काकुः भिन्नकण्ठो ध्वनिः । कङ्कुः प्रियङ्गुः क्रमुकं च । रज्जुः "मुञ्जादिकृतं दाम । आखुः मूषिकः । पशुः प्राण्यङ्गम् । तनुः शरीरम् । कच्छुः पामा । चञ्चुस्त्रोटिः ॥ इत्युदन्ताः। 79 'किकिः' इत्यपि पक्षि(चटका)- नामास्ति। 80 'इदन्ताः समाप्ता.' ग. 81 'कड्कुर' ग. L-2 32 'एते स्त्रिया भवन्ति' ग. 83 'ड्गुः श्यामा लता क' श. 84 'ज्जुः मञ्जा' श.

·१० हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने मात्रादयोऽत्र प्रथिता ऋदन्ता रा द्यौः सनौः स्यादपरस्वरेषु ॥ १० ॥ एते शब्दाः [Folio 13 a] स्त्रियां भवन्तीति सम्बन्धः । मात्रादयो यथा--इयं स्त्री माता स्वसा दुहिता ननान्दा इत्यादयः । पिता भ्राता नतेत्यादयः पुंसि प्रथिताः । एवं ऋकारान्ता उक्ता अपरस्वरेषु ऋदादिषु । रा द्यौ सनौः नौशब्देन सह स्त्रियां भवति । यथा--इयं राः धनम् । इयं द्यौः स्वर्गः ; इयं नौः प्लव । इत्येतावन्त एवापरस्तरेषु स्त्रियां भवन्ति । गोशब्दस्य उभयलिङ्गता वक्ष्यते ॥ 3B इत्यज[Folio 13 b]न्ता. । अथ हलन्ता उच्यन्ते--- स्रक्सीमपामदृषदः समिदापदापः प्रावृट्च्छरद्दरदुपानदृचो धुभासौ । विड्विपुषावुपनिषत्परिषत्क्षुदाशीः सम्पद्विपत्प्रतिपदो विडमानवे तु ॥ ११ ॥ एते सगादयः स्त्रियां भवन्ति । यथा-इयं स्रक माला । सीमा मर्यादा । पामा" ब्याधिः । दृषत् शिला । "समित् अग्नीन्धना काष्ठा युद्धं च । आपद् व्यसनम् । आपः जलानि । प्रावृट् वर्षाः । शरत् 85 'ता रुद' क. 86 'धौसनौ' ख. 87 दानार्थकोऽय प्रसिद्धः । यथा- "स रातु वो दुश्च्यवनः” का० 89 'न्ताः परिसमाता: ग. 90 'दाश: स क. 91 'मा कष्टविशेषः । ग. 92 'समित्' इति नास्ति क. 93 धनकाष्ठ.' ग. प्र०, उ.७. इत्यादौ। 88 'यस्त्रीलि' क.

·स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ऋतुविशेषः । दरत् म्लेच्छजा[Follo. 14 a]तिविशेषः । उपानत् चर्मपादुके । ऋक् पादबद्धो वेदैकदेशः । द्यौः वियत् । भा. दीप्ति । विगुट् सूक्ष्मजल- कणः । उपनिषत् रहस्यशास्त्रम् । परिषत् सभा । क्षुत् बुभुक्षा । आशीः आशा । सम्पत् सम्पत्तिः । विपत् विपत्तिः । प्रतिपत् पक्षस्याद्यतिथिः । विडमानवे तु । एतदुक्तं भवति-विट्शब्द अमानवे मनुष्यवर्जिते विष्ठायां वर्तमानः स्त्रियाम् , मानवे तु पुंसि पुल्लिङ्ग एव । यथा--अयं विट् वै- [Folio. 14 b]श्यः ॥ मुक्त्वनिणिनि शावेहद्वीरुत् संसच्च मुन्मृदौ । द्वाः पूर्योषित्तृ षत्स्फिग्धूर्वाग्गी रुड्दृक्परिस्रुतः ॥ एतेऽपि स्त्रियामेव । यथा-इयं सुक् होमभाण्डम् । त्वक् चर्म । निर्णि बुद्धिः । निशा वेहत् गौ] । वीरुत् तृणविशेषः । संसत् सभा। मुत् हर्षः । मृत् मृत्तिका । द्वाः द्वारम् । पू. पुरी । योषित् स्त्री। तृद तृषा । स्फिग् ऊरुसन्धिः वराङ्गं च । धूः उच्चैःस्था[Folto. 15 a]नम् । वाग्वाणी । गीर्वाक् । रुट रोषः । दृक् दृष्टिः । परिनुत् सुरा ।। विंशत्याद्या नवत्यन्ता अन्यन्तोऽभवनिर्यथा । तल्प्रत्ययो यथा गोता छन्दस्यूज़ च मध्यमात् ॥ -विंशतिः, त्रिंशत् , चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्, षष्टिः, सप्ततिः, अशीतिः, नवतिः। 101आदिग्रहणात्102 त्रिंशदादयो गृह्यन्ते विंशतिप्रभृतयः100 29 94 'आशास्था।' ग. 95 'निशोव' क. 96 'षिन्तृष' श. 97 'वाग्भीरुट्टा' ग. 98 "निर्णिज् शुद्धिः' श. तृट् इति मूले नास्ति, तृषत् इति वर्त्तते । 'ऋषत् विषाद:' श. 100 स्त्रिया भवन्तीति शेषः। 101 'विशत्याद्याः आदि' श. 102 'त् एकविशतिप्रभृतयो गृ' श.

·१२ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने यावच्छतम् । शतात्प्रभृति नपुंसकम् । इदानी प्रत्ययद्वारेण दर्शयन्नाह 03, [Folio. 15 b] अन्यन्तः "आक्रोशे नभ्यनिः" (पा० सू०. ३-३-११२) इत्यनिप्रत्ययान्तश्च स्त्रियां भवति । अभवनिः, प्रायणिः इत्येवमादयः । तत्प्रत्ययो भावार्थे "तस्य भावस्त्वतलौ” (पा०सू०. ५--१-११९) इति । यथा-इयं पटुता, मृदुता, गोता इत्यादयः। समूहार्थे "ग्रामजनबन्धुसहाये- भ्यस्तल्" 104(पा०सू०. ४-२-४३)। यथा-इयं ग्रामता, जनता, बन्धुता, सहायता। "स्वार्थिको देवात्तल्” (पासू०.५-४-२७)। देव एव देवता । छन्दसि च-गायत्र्यादीनां छन्दस्त्वान्नपुंसकता प्राप्ता बाध्यते । गायत्री- बृह [Folio. 16 a] ती-शक्करीणामीकारान्तत्वादेव स्त्रीलिङ्गता प्रसिद्धा ऊर्ध्वानामष्टयादीनां तथा 105मध्यानामुष्णिगनुष्टुप्प्रभृतीनां वचनाद्विधीयते। गायत्री उष्णिगनुष्टुप् बृहती पङ्क्तिः त्रिष्टुप् जगती अतिजगती शक्करी अतिशक्करी अष्टिः अत्यष्टिः धृतिः अतिधृतिः कृतिः प्रकृतिराकृतिः विकृतिः उत्कृतिः एताः छन्दोजातयः ॥ इति 106भट्टभरद्वाजसूनोः 107पृथिवीश्वरस्य कृतौ हर्षवर्धन108कृत. लिङ्गानुशा[Folio. 16 b]सनटीकायां109 स्त्रीप्रकरणम्110 ।। 103 'ह-तत्प्रत्यय इति 'तस्य०'-- देवता । अन्यन्त:--प्रायणिरित्येव- मादयः । छन्द' क. 'अभवनिः एव अजननिः, अकरणिः इत्या- दयः' श. 'शयितुमाह' ग. 104" ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल् " इत्येव सूत्रम् । सहायता इति तु "गज- सहायाभ्या चेति वक्तव्यम्" इति वार्तिकेण सिध्यति । 105 'मध्यदुष्णि' क. 'मध्यमं इति ज्यक्षरं छन्द उच्यते । अत ऊर्ध्व प्रतिष्ठागायत्रीप्रभृतय उत्कृति- प्रभृतयः सर्वाश्छन्दोजातयः स्त्रिया भवन्तीत्यर्थ: श. 106 'दीप्तस्वामिसू श. 'भारद्वाजस्य सूनो: ग. 107 'नोः बलवागीश्वरस्य शबरस्वामिनः कृ' श. 108 'नलि' ग. 109 'काया सर्वलक्षणाया स्त्री' ग 110 'स्त्रीलिङ्गप्र' क. श. ग, ·अथ पुल्लिङ्गप्रकरणम् । बहुस्वरः पुंसि भवेदसन्त- स्त्वन्योऽसमस्तः' सुमनोऽप्सरस्तः । व्यकं तु वेधोजरसौ विहाय विहायसा साकमसन्तमन्ये ॥ १४ ॥ स्वरा अचः बहवो यस्यासन्तस्य स बहुस्वरोऽसन्तः पुंसि भवति । एवं सति सुमनोऽप्सरश्शब्दयोः पुंस्त्वं प्राप्नोती त्याह-अन्यः सुमनोऽप्सर- शब्दाभ्याम् । सुमनोऽप्सरश्शब्दौ Foho. 17 ajबह्वच्कावपि 'असन्तावपि स्त्रियां भवतः । असमस्तोऽकृतसमासः । समस्तयोरभिधेयवल्लिङ्गता वक्ष्यते । शोभनानि मनांसि येषां ते सुमनसः पण्डिताः । सहाप्सरोभिर्वर्त्तन्त इति साप्सरसः सिद्धचारणा इति । सुमनोऽप्सरोभ्यामन्ये बहुस्वरा असन्ताः पुंसि । यथा-सुयशाः, सुवर्चाः, उशनाः, बिडोजाः, अनेहाः इत्येवमादयः। बिडोजाः, अनेहाः, उशनाः शक्र-शुक्र-कालवाचकाः । ए[Folio. 17 b]- वमन्येऽपि । अप्सर स्सुमनश्शब्दयोः पुंस्त्वे प्राप्त प्रतिषेधः । नपुंसके बहुस्वरत्वादप्राप्तिः । पारिशेष्यात् स्त्रियाम् । इमा अप्सरसः 1०देववनिताः, इमाः सुमनसः पुष्पाणि । यस्तु "जरसोऽन्य इति तुशब्दो विशेषद्योतनाय । असन्तो 1 'मस्तात्सु' क. 2 'रन्त: ग. 3 'वेधौ ज' ग. 4 'मन्त्ये' ख. 3 'स्यासौ ब' ख. 6 'तीत्यत आ ख. 7 'पि स' क. 'ब्दौ बह्वच्कावपि स्त्रि' ख. 8 'शक्रकालशुक्रवा' ग. १ "रसस्सुम' ग. 10 'देवता: ख. 11 'रस्तोऽन्य ग, ·१४ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने यः यच् द्विस्वरः जरसोऽन्यः वेधाः । वेधसो द्वयकत्वात् नपुंसकता प्राप्ता, अत आह- वेधःशब्द13 विहाय संमुक्त्वा द्वयकमन्त्ये15 नाFolio 18 a]पुंसके स्यात् । विहायसा साकं सार्द्ध असन्तं नपुंसके स्यात्” । विहायश्शब्दस्य बह्वच्कत्वात् पुंस्त्वे प्राप्ते प्रतिषेधः । द्विस्वरो नपुंसके । तद्यथा-इदं तेज , यशः, चेतः, रेतः, ओजः, शिरः, सरः, ऊधः, वक्षः, रक्षः, तपः, पयः। 18एवमन्येऽपि विहायः संरीप्सितलिङ्गत्व] ईयसन्तोऽर्थवत्। श्रेयान् पुमान् , श्रेयसी स्त्री, श्रेयः कुलम् इति । वेधो- जरसोरिह प्रतिषेधः । वेधसो धातृवाचकत्वात् पुं[Folio 18 bस्त्वम्- अयं वेधाः धाता । जराशब्दस्य जरसा स्त्रीत्वम्-इमां जरसं पश्य इति । पुंसीत्यधिकारात् पुलिङ्गमिति यावत् , प्रासङ्गिकत्वादन्तिमलिङ्गस्य ।। इदानीं यथाक्रममकारान्तान् दर्शयितुमाह- शाटककीटवराटकवण्टा निष्कुटवाटकवाटकिटाहाः। जूटकटाहकटावटपट्टाः कण्टककङ्कटकोष्ठकुटाङ्काः ॥ १५ ॥ एते शाटकादयः पुंसीत्यधिकृतमा प्रकरणसमाप्तेः । [Folio 19 al यं शाटकः पटः । कीटः कृमिः । वराटक. कपर्दकः । वण्टः भागः । 12 'यः पुद्वयच्' ख. 'यः पुयः दूच्कः द्वि' क. 13 'ब्दः वि' क. 14 'य मुख. 15 'मन्तिमलिन' ख. 16 'स्यात् भवेत्' ख. 17 विद्यादित्यर्थः । 18 'एवमादयोऽन्येपि ख. 19 अभिधेयलिङ्गवदित्यर्थः । 20 'कुच इ' ग. 21 नपुंसकस्येत्यर्थः । 22 'शाकटाद' ख. 23 'ट: क' क.

·पुल्लिमप्रकरणम् १५ निष्कुटः गृहारामः24 1 वाट प्रदेशः वरण्टः यवविकारः। कवाटः अटीति:26 किटः काण्डपटः । अट्टः क्षौममन्नं च । जूट:27 कचरचना समूहश्च । कटाहः पाकमाण्डम् । कटः करिकपोलः भाण्डपटश्च । अवटः अन्तरम् । पट्टः कौशेयम् । कण्टकः28 बदर्याध गर्हः] । कङ्कट:29 सन्नाहः । कोष्ठ:30 जठरान्तः अन्तर्गृहं च । कुटः घटः हलाग्रं च । अ[Follo. 19 b]ङ्कः चिह्नमुत्सङ्गं च ॥ मण्डपमण्डवरण्डकगण्डा दण्डकदण्डगुडानकषण्डाः। खण्डशिखण्डकपर्दकपिण्डा वर्गसमुद्गमृदङ्गतरङ्गाः ॥ १६ ॥ 31 एते पुंसि । अयं मण्डपः 32आवासविशेषः। मण्डः सर्वस्याग्रम् , पक्वान्नरसविशेषश्च । वरण्डकः34 परिवारः । गण्डः कपोलः । दण्डकः वृत्तविशेषः [Folio. 20 a] । दण्डः लकुटः दुष्टदमनं च । गुडः इक्षु- विकारः गुळकश्च । आनकः पटहः । षण्डः वृक्षादिसङ्घः । खण्डः शकलं इक्षुविकारश्च । शिखण्डः कलापः । कपर्दकः वराटकः । पिण्डः देहः मृदादिवर्तितो देशश्च । वर्गः यवादिसङ्घः । समुद्गः करण्डविशेषः । मृदङ्ग. मुरजः। तरङ्गः कल्लोलः ॥ 24 'गृहाङ्गणम्' क. ख. ग. 25 'वाटक: प्र' क. 26 'आतित्रि:' ख. 27 "ट: नटासंहतिः स श. 28 'कः उदांद्यङ्गरह' श. 29 'कहः स' क. 30 'ठ: उदरा' श. 31 "पिण्डव' श. 32 'अधिवास' ख. 33 'वरसाग्रं श. 34 -भित्तिः-हे. 35 'ष्टमन्न' क. 36 "तोऽद्रयादिः' श.

·१६ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने गर्तमुहर्त्तवतंसककोशाः कर्णपणौ कणकङ्कणकोणाः। "वटण[Folho. 20 b]दर्पणबाणकिणांशाः "शाणगणौदनशोणयवाद्याः ॥ १७ ॥ 38 एते शब्दाः पुंसि । अयं गतः श्वभ्रः । मुहूर्तः क्षणम् । वतंसकः अवतंसकोऽपि, कर्णपूरः शेखरश्च । अत्र, "वष्टि 4 भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । हलन्तादपि टापं वा यथा वाचा दिशा क्षुधा" ॥ इति 42पक्ष 43अकारलोपः । कोशः धननिचयः निधानं दिव्यविशे- षश्च । क Follo 21 णः आरित्रं श्रवणं च । पणः [श्लाहाप १ ग्रहः] परिमाणार्थश्च । कणः लेशः । कङ्कणः मङ्गलसूत्रं आभरणविशेषः । कोणः44 अश्रिः वादनदण्डश्च । वङ्गणः 46ऊरुसन्धिः। दर्पणः आदर्शः। बाणः शरः। किणः निघर्षजः पिटकः । अंशः भागः । शाणः शस्त्रमार्जनपाषाणः । 48गणः पूगः । ओदनः भक्तः । शोण. नदः । यवाद्याः-इमे यवाः, ब्रीहिविशेषः । आदिग्रहणात् गोधूमा, माषा., मसूराः, तिलाः, मुद्गाः, [Folio. 21 b] श्यामाकाः, नीवाराः, इत्येवमादयः ॥ 44 'ण: असि: वादित्रवादन च' ख. 45 'लक्ष क. ग. 37 'लक्षण' क.ग. 38 'णाज्ञा: ख. 39 'णकणोदन' ख. 40 "ष्टि वागुरि' ख. 41 'आपं चैव हलन्ताना यथा०' इत्यपि पाठः। 42 'ति वागुरिपक्षे ख. 43 'अल्लोप: क. 46 'णः जघनस' श. 47 "स्त्रपरिमार्जनः पा' श. 48 'कर्षश्चतुर्थाशलक्षणो नामविशेषः गणः ख. 49 -णः नदोपलक्षणम्-हे.

·पुल्लिङ्गप्रकरणम् १७ सार्थवरूथनिशीथरथार्थ- प्रोथलवाः शपथा वसथान्ताः । सङ्घनिदाघघुणा निघौघा विघ्नघटाङ्कुशगुल्मगुणोढाः ॥ १८ ॥ एते शब्दाः पुंसि । अयं सार्थः पथिकसङ्घातः गणश्च । वरूथः रथगुप्तिः । निशीथः सुप्तजनता मध्यमरात्रिश्च । रथः स्यन्दनः । अर्थः काव्यशरीरम्, वार्ता[Follo. 22 a]निमित्तं च धनम् , प्रयोजनम् , निवृत्तिश्च, अभिधेयं च । प्रोथः अश्वस्य घोणा, मध्यम् , वराहमुखं च । लवः लेशः । शपथः समयः। आवसथः गृहम् । अन्तः अवसानम् , मध्यं च । सङ्घः समूहः । निदाघः उष्णकालः । घुणः कृमिजातिविशेषः । *अर्घः पण्यमूल्यम् , पूजाजलं च । निधः निमित्तम् । ओघः जलपूरः, समूहश्च । 56विनः अन्तरायः । घटः कुम्भः । अङ्कुशः सृणिः गजतोत्रम् । गुल्मः रोग- वि[Folio. 22 b]शेषः जनसङ्घश्च । गुणः बहुप्रकारः-शीतोष्णादिद्रव्या- श्रयः आयुर्वेदे तत्र तत्र प्रसिद्धः, सत्त्वादिः, शुक्लादिः, क्षान्त्यादिः, श्रुता- दिश्च । उद्धः प्रशंसावचनम् ॥ झर्झरनूपुरबुद्दुदवप्राः "कूबरमुद्रद१रहाराः। 50 'थाचलथा' ग. 55 पासू०.३-३-८७. श. 56 'निन्न:: ग. 51 'णाघनि' क. 52 'रथः स्यन्दन काव्यशरीर वार्ता- 57 'दिश्वद्या च' क. 58 'जर्स श. निमित्तं च । अर्थ: धनम् ख. 59 'कूवर' श. 53 'अव क. श. 54 'अघः क.

·१८ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने तोमरशेखरशीकरसीरा मेदतुषारखुराङ्कुरचुकाः ॥ १९ ॥ एते पुंसि । अयं झर्झरः वाद्यविशेषः । नूपुरः तुलाकोटिकम् , [काकोटिः १] भूषणविशेषश्च । बुद्बुदः जलविकारः । वप्रः क्षेत्रम् , प्राकारा[Folio 23 a]अचयश्च । "कूबरः युगः3 रथप्रदेशश्च । मुद्गरः अयोधनः । दर्दुरः वाद्यविशेषः । हारः कण्ठाभरणविशेषः । तोमरः शरविशेषः । शेखरः किरीटम् । शीकरः वातास्तं वारि । सीरः हलम् । अस्यान्ये पर्याया नपुंसके वक्ष्यन्ते । मेदूः लिङ्गम् । तुषारः प्रालेयम् । खुरः गवादिपदः । अङ्कुरः बीजप्रादुर्भावः । चुक्रः शुक्तम् । क्वाथपूर्वको हव्यसंस्कृतो योगविशेषः आयुर्वेदसिद्धः । शुक्रमित्यन्ये ॥ कक्षगवाक्षकटाक्षकषायाः पक्षखटनुपविद्रुमश[Folo. 23 b]ष्पाः । फेनजन क्षुरबाष्पतुषोषा 67भेषनिमेषकरीषनिपाताः॥ २० ॥ एते पुंसि । अयं कक्षः तृणम् , काननमित्यन्ये। गवाक्षः वातायनम् । कटाक्षः अपाङ्गदृष्टिः स्त्रियाः68 । कषायः रसविशेषः । पक्षः मासार्धः खगाङ्गरुहश्च सहायश्च । खटः तृणम् । क्षुपः ह्रस्वशिरा विटपी । विद्रुमः 60 'शुक्राः' श. 61 'वाक्यवि' क. 62 'कूवर' श. 63 'युगन्धरप्र' श. 64 'स्तवा' ख. 65 'ज प्रा' क. 66 'रवाष्प' श. 67 'भ्रष श. 68 'याम्' ग. 69 'शिरो वि' क.

·पुल्लिङ्गप्रकरणम् १९ प्रवालः । शष्पः बालतृणम् । फेनः जलमलम् । जनः लोक । क्षुरः नापितभाण्डम् । बाष्पः ऊष्मा अश्रु च । तुषः धा[Folio 24 aन्यकणः । ऊष ऊषरः । भेषः” अन्तः रुक् नाशश्च । निमेषः कालपरिमाणम् । करीषः गोमयनिचयः । निपातः अव्ययम् ।। स्यन्दनमस्तकपुस्तकपुस्ता धर्मरयोपलधर्मबुसा"माः । तण्डुलतूलकुसूलचषालाः कम्बलसालकलापकपोलाः ॥ २१ ॥ एते पुंसि । अयं स्यन्दनः रथः । मस्तकः शिरः। पुस्तकः ग्रन्था- धारः । पुस्त(कः) लेख्य लेप्यञ्च । धर्मः पुण्यम् । रयः वेगः । उपलः पाषाणः । धर्मः [Folio. 24 b]ष्मा निदाघश्च । बुसः यवादिनाळचूर्णः। अर्मः नेत्ररोगविशेषः । इदं नपुंसकमित्यन्ये । तण्डुलः धान्यसारः । तूलः कार्पासः शल्मलिश्च । कुसूलः मृद्भाण्डम् । चषालः यज्ञयूपकटकम् । कम्बलः अविमयप्रावरणम् , वल्लकः, “सास्ना च । सालः प्राकारः वृक्षविशेषश्च । कलापः समूहः शिखण्डश्च । कपोलः गण्डः ॥ रेफकफज्वरसंयुगसङ्खाः स्तम्बनितम्बमदच्छदपुङ्खाः। वस्त्रदशा विटपः पटहार्भ व्रातपटा पि[Folio 25 a]टकः करटश्च ॥ २२ ॥ 70 'शष्प बालतृणं घासः' इत्यमरः। 71 'भ्रष: आतङ्कः' श. 72 'सान्दाः' श. 74 'सस्ना' क. 75 'रेथक क. रेपक' ख. 76 'संख्याः' श. 'सवाः ख. 17 'हहीं' ग, 'हर्भा वा' क, 73 'पका' श.

·२० हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने एते पुंसि । अयं रेफः रथः 78अनवद्यं च । कफः श्लेष्मा । ज्वरः रोगः । संयुगः रणम् । सङ्खः रणमेव । स्तम्बः वृक्षादिकाण्डः, आळानं च । नितम्बः कटिपश्चाद्भागः । मदः धन-विद्या-स्वजनादिकृतो दर्पः, रोगविशेषश्च । छदः छादनम् । पुङ्खः शरवृन्तः । वस्त्रदशाः वस्तयः । अस्य नित्यबहुत्वमग्रे वक्ष्यति । चन्द्रस्यायं त्रिलिङ्गेऽपि । अन्यो दशाशब्दः स्त्रियाम् इयं दशा [Folio. 25 b] आयुषो भागः । अस्याकारान्तत्वात् स्त्रीत्वम् । विटपः लता गुल्मः । पटहः आनकः । अर्भः शिशुः। व्रातः सङ्घः । पटः प्रावरणम् । पिटकः स्फोटः भाण्डविशेषश्च । करट. करिकपोलः काकश्च ॥ पिण्याककूपवजयूप सूप- प्राग्वंशवंश हदशोकशूकाः । सीमन्तकुन्तध्वजकुन्दकूर्च- लौहित्यकल्पा जवदर्भगर्भाः ॥ २३ ॥ 84 एते पुंसि । अयं पिण्याकः खलिः । कू[Folio 26 a]पः निपानम् । व्रजः गणः गोकुलं च । यूपः यज्ञाङ्गम् , हलोपकरणं च । सूपः मुद्ादि- व्यञ्जनम् । प्राग्वंश. प्रा(श्य)विग्रहः । वंशः कुलं वेणुश्च । हृदः जलाशयः। शोकः विषादः । शूकः किशारुः । सीमन्तः शिरसि87 परा कचरचना । कुन्तः प्रासः । ध्वजः चिह्नम् । कुन्दः पुष्पविशेषः। कूर्चः 78 'अव' श. 79 'सङ्घः समूहः' ख. 80 • 'वस्त्रय:: ख. 81 'ल्मः । आनक: पटहः' क. 82 'पपूप' श. 83 'शा है' ग. 84 'कूर्प' क. 85 'लोहि' ग. श. 86 'पूपः' श. 87 'सि पुर: केशर' श. 88 'कूर्प:' क.

·पुल्लिङ्गप्रकरणम् श्मश्रु, कुविन्दभाण्डं च । लौहित्यं तटविशेषः । कल्पः विधिः, ब्रह्मणो होरात्र[Follo. 26 b]यं च । जवः वेगः । दर्भः बर्हिः । गर्भः भ्रूणः ॥ पाषाणपूगावितरोऽक्षशब्दः खार्थादपूपः कुणपः सपूयः। स्कन्धः पुरोडाश उपन्नशूर्प- मञ्चाळका बल्बजलाजभावाः ॥ २४ ॥ एते पुंसि । अयं पाषाणः अश्मा । पूगः गणः । खार्थादिन्द्रिया- र्थादितरः अन्यः अक्षशब्दः पुंसि । यथा-अयं यानाक्षः शकटाक्षः । अक्षाः प्रासकाः । खार्थादिति किम् ? इमान्यक्षाणीन्द्रियाणि । अपूपः पिष्टकृतः2 [rolio. 27 al । कुणपः शवः सपूयः सह पूयशब्देन । स्कन्धः अंसः प्रकाण्डं च । पुरोडाशः अग्निहोत्रे पिष्टपिण्डः । उपन्नः आश्रयः । शूर्प.3 मानम् , *प्रस्फोटनम् , धूपनभाण्डं च । मञ्चः खट्वा, राजासनं च । अळकाः स्त्रीललाटसङ्गिनः केशाः । बल्बजास्तृणजातयः । लाजा भ्रष्टा ब्राहयः। 5भावः भागः स्तम्बकः स्त्रीशृङ्गारचेष्टा च [Folio. 27 b] नाडीव्रणो जनपदाभिजनावपाङ्ग- नियूह यानयुगमोदकत” कैकल्काः । केदारवेगदिवसाश्चमसप्रवाळी वल्मीकताळकललास्तरलः सकीलः ॥ २५ ॥ 95 'हावः रत्यङ्गचेष्टितं भावसूचकं च' श. 96 'यूपया' ग. 89 'लोहि' ग. श. 90 •णोऽहोरात्रं च' ग. 91 'जहावाः' श. 92 'त: मण्ड: श. 93 पं: शूर्पकं मा' श. 94 'प्रेतनस्फेटन' क. 97 'दककर्क' क. 'दककल्कतर्काः' ग. श. 98 'वाळव' ग.क. श.

·२२ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने ..101 एते पुंसि । नाडीपूर्वो व्रणशब्दः पुंसि । यथा-नाडीव्रणः सरोगाङ्गे सुषिरम् । केवलस्तूभयलिङ्गे वक्ष्यते । जनपदः देश । अत्र जनपूर्वः पदशब्दः पुंसि । केवलस्तु नपुंसके । यथा--पदम् इति । अभिजनः कुलं [Folio 28 a] 100जन्मभूश्च । जनशब्दस्य यद्यपि पुंस्त्वं तथापि अभिपूर्वस्यासन्देहाथ वचनम् । अपाङ्गस्तिलकः नेत्रान्तश्च । अत्रापि अपपूर्वोऽङ्गशब्द', केवलाङ्गशब्दस्तु नपुंसके। यथा-अङ्गम् इति । नियूहः द्वारमापीडम् , 102गृहदारु, घनश्च द्रव्यनिर्यासः । यानयुगः पुंसि, यानपूर्वः युगशब्दः पुंसि । केवलस्तु नपुंसके अन्यपूर्वश्च । यथा-युगम् युग्मम् , कृतयुगम् , च[Follo. 28 b]तुर्युगमित्यादि । मोदकः तिलगुडादिसंयोगः । तर्कः ऊहः । कल्कः पापम् , द्रव्यशोदश्च । केदारः तीर्थविशेषः, क्षेत्रं च । वेगः रयः । दिवसः दिनम् । चमस द्रव्यभाण्डम् । प्रवाळः विद्रुमः, रत्न- विशेषश्च । वल्मीकः (पा? वा मलूरः। तालः तरुविशेषः। दक्षिणापथे प्रसिद्धः, प्रमाणम् , गीतवाद्यविशेषश्च । कलल. 103शुक्रशोणितमिश्रः104। तरलः हार- मध्यमणिः । सकीलः सह कीलेन वर्तत इति105 । कीलः शङ्कुः ॥ शृङ्गारागारकायाः[Folio 29 a] कुतपकणरयोद्गीथ- भृङ्गारकुम्भाः संग्रामग्रामयामाः पुटककळकळस्वप्नकार्पासधूम्राः। 99 प्रकरणे इति शेषः। 'स्तु नपुसके 103 'शुक्लशो' क. ग. वक्ष्यते' ग. 104 'तसमुदायः' श. 105 'ति सकीलः । की' क. 100 'ल आत्मभूमिश्च' ग. 101 'यूप:' ग. 106 'पककणयो' ग. 102 'गृहाद् बहिर्निर्गतदारुविशेषः' श.

·पुल्लिङ्गप्रकरणम् २३ 10"होमस्तोमान्तरायाः प्रहरककलशालक्तकाः 1"कुञ्जपुञ्जप्रस्थोपस्थोपसर्गस्तबक- 11"नरककस्तूपजम्भाम्बरीषाः ॥ २६ ॥ एते पुंसि । यथा-अयं शृङ्गारः रसविशेषः । अङ्गारः दग्धदारु । कायः देहः । कुतपः छागलोमप्रावरणम् । कणरयः111 शरविशेषः । उद्गीथः प्रणवः सा[Folio 29 b]मध्वनिश्च । भृङ्गारः कनकाळका । कुम्भः घटः । संग्रामः रणः । ग्रामः जननिवासः समूहश्च । यामः प्रहारः12 । पुटकः भूर्जाद्यवयवः । कळकळः कोलाहलः । स्वप्न. 113सुप्तिः । कार्पासः तूलः । धूमोऽग्निचिह्नम् । होमः हवनम् । 114स्तोमः पुञ्ज समूहः क्रतुश्च । अन्तरायो विघ्नः । प्रहरकः यामः । कलशः कुम्भः । अलक्तकः यावकः । कुजः वनगहनम् । पुञ्जः समूहः । प्रस्थः मानविशेषः सानुवाचकश्च । उपस्थः क[Follo. 30 a]मेन्द्रियविशेष । उपसर्गः उपद्रवःप्रादिश्च। स्तबका । (क)स्तूपः मृदादिसञ्चयः। जम्भः अशनम् , दैत्यविशेषश्च । अम्बरीषः भ्राष्टम् ,117 ऋषिश्च ।। 115 गुच्छः । नरकः निरयः116 118इत्यदन्ताः परिसमाप्ताः। ज्ञातिहत्यतिथिसारथिवस्ति- ग्रन्थिपाणिमणयः क्रिमिकुक्षी । 107 'हेम' ख. 108 'यप्र' ख. श. 109 'काः पुञ्जकुञ्जप्र' क. 110 'बकनिरयक' श. 111 'कणयः क. 112 'प्रहरकः' ग. 113 'सुषुप्तिः' ग. 114 स्तोम इति नास्ति । ग. 115 'श्च । न' क. 116 'यकः क. 117 'ष्टम् ।' ग. 118 'इत्युद' क.

·२४ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने शालिकेळिकलयो19 बलिमौली ऊर्मिरञ्जलिपविध्वनिराशि ॥ २७ ॥ 121 एते पुंसि । अयं ज्ञातिः [Folio. 30 b] स्वजनः । इतिः 120भस्त्रा- वाचकः शब्दः, एक एवायं पुंसि । अतिथिः अपूर्वकालाभ्यागतः12 । सारथिः सूतः । वस्तिः नाभेरधः । अस्या बहुत्वे वस्त्रदशावाचकत्वम् । ग्रन्थिः + + ग्रन्थलक्षणो का+विशेषः, पर्व, बन्धश्च । पाणिः करः। मणिः रत्नम् । केचिदस्य स्त्रीत्वमपीच्छन्ति--इयं मणिरिति । क्रिमिः कीटः । कुक्षिः उदर- पार्श्वम् । शालिः धान्यजातिः । केळिः परिहासः । कलिः कलहः अन्त्ययुगं च । बलिरुपहारः, [Folio 31 a]सुरश्च । मौलिः केश. किरीटं च । ऊर्मिस्तरङ्गः । चन्द्रस्यायं123 स्त्रियामपि । अञ्जलिपविध्वनिराशीति समाहारै- कवद्भावः । अञ्जलिः करद्वयसम्पुटः। पविः वज्रम् । ध्वनिः शब्दः । राशिकूटः॥ इतीदन्ताः। 124त्सरुमारुचरूरु मृत्यवः पुरुः पशुः शङ्कहनू ययुगडुः। कमण्डलुस्थाणुपलाण्डु(पी ? से)लवः सतर्कुरिक्षुर्तुसक्तवोऽसवः ॥ २८ ॥ 119 'ललो ब' क. 124 'सरु' क. रुमरुर्धारुच' श. 125 'रूकु क. 120 'स्त्रवा' क. 121 'क एक श. 122 'कालेऽभ्या' श. 123 'यमेव स्त्रि' श. 126 'लण्डु' ख. 'ण्डुपिप्लवः' श. 127 'कुंऋत्विक्षुस' ग. 'कुरिक्षुस्तृतु' क.

·पुल्लिङ्गप्रकरणम् २५ 130 एते पुंसि । 128सरुर्मुष्टिः खड्गादेः । मरुर्गन्धः। उ[Folio. 31 b]- रुि:129 चिद्भिरफलम् । चरुः भाण्डविशेषः, हविष्यं च । ऊरुः जानु- वह्नि(र)णा]न्तरम् , सक्थि । मृत्युः अन्तकः । एष स्त्रीपुंसयोप्डेः । पुरुः यज्ञः, लोपः । पशुः गवादिः । शङ्कुः कीलकः । हनु:131 मुखैकदेशः। स्त्रीपुंसयोरयं चन्द्रस्य । ययुरश्वः । गडु:133 मुखरोगः । कमण्डलुः मुनि- कुण्डिका । स्थाणुः छिन्नशाखो वृक्षः, शम्भुश्च । पलाण्डु:133 लशुनप्रकारः । पीलुः 134कालकम् , हव्यविशेषश्च । सतर्कुः सह तर्के[Folio, 32 a]ण (2) वर्त्तत इति सतर्कु:135 सूत्रवेष्टनम् , अग्न्याधानभाण्डम्136 । इक्षुः गुडादि- प्रकृतिः । ऋतुः 137वसन्तादिः। सक्तवः यवपिष्टविशेषः । असवः प्राणाः । एतयोर्नित्यबहुत्वं वक्ष्यते ॥ रेणुवेणुबिन्दुकन्दु- कम्बुकन्तुजन्तुतन्तु । पांसुपीलु सेतुधातु- मन्युमायुपायुजायु ॥ २९ ॥ [उदात्ता एते पुंसि । ] एषां समाहारैकवद्भावः । अयं रेणुः रजः । वेणुः वंशः । बिन्दुः जललवः । कन्दुः [Folio. 32 b]पाकस्थानम् । कम्बुः शङ्खः । कन्तुः कोष्ठकम् । जन्तुः प्राणी । तन्तुः सूत्रगुणः । पांसुः .140 128 'सरु' क. 129 'धार शुष्कफलम् ' श. 130 'हः प्रभूतः लोकः' श. 131 'नु: कपोल:' ग. 132 'डुः मूर्ख:रो' श. 133 'लण्डु: ख. 134 'पिप्लु:' श. 135 'कुः कश्मीरेऽश्वा(ण्ट)रण इति L-4 प्रसिद्धम् श. 136 'ण्डम् । ऋतुः . 'दिः । इक्षुः तिः। स' क. 'ण्डश्च' ग. 137 'तुः शिशिरादि' ग. 138 'सुशेलुसे' क. 139 'जरायुः क. 140 'लव:' इति नास्ति । क.

·२६ हर्षबर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने धूळिः । पीलु:141 श्लेष्मातकः । सेतुः जलसंक्रामः । धातुः रसादिः, गैरिकादिः, भूवादिश्च । मन्युः संग्रामः, कोपश्च । मायुः पित्तम् । पायुः गुदम् । जायुः औषधम् ॥ इत्युदन्तान् दिङ्मानं प्रदर्याधुना 142अतिव्याप्तिं 143प्रदर्शयितु- माह- - स्नायुश्मवादितोऽन्येऽपि समासेऽहो यथा यहः [Folio. 33 a] | रात्रिश्चायमहोरात्रः पन्था मन्था वणिक् तथा ॥ ३० ॥ .145 स्नायुश्मवादयः 144नपुंसके । एभ्यो येऽन्ये उकारान्ताः तेऽपि पुंसि । यथा-अयं नाकुः वलीकम् । अयं पिचुः कासः। अयं वसुः नदिं] देशश्च तत्सामीप्यात् । किंशारुः धान्यशूकः । जायुः उल्बम् । मयुः लोष्टमर्दनकाष्ठः, आकूतिश्चेत्येवमादयः । समासे हो यथा द्वयहः । अहन्शब्दो नान्तत्वात् नपुंसके उ[Folio 33 b]क्तः समासे पुंसि भवति । यथा-अयं द्वयहः, त्र्यहः, पूर्वाह्नः, मध्याह्नः, अपराह्नः । रात्रिश्चेत्यादि । रात्रिशब्दः स्त्रीलिङ्ग146 उक्तः; समासे तु पुंसि भवति । यथा-अयमतिरात्रः, अहोरात्रः, मध्यरात्रः, गणरात्रः, इत्यादि । "रात्राहाहाः पुंसि" (पा० सू०. २-४-२९) इति पुंस्त्वम् । पन्था मन्था वणिक्तथा । अयं पन्थाः मार्गः । “अपथं नपुंसकम्" ( पासू०. २-४-३०) इति । मन्था मथनदण्डः । वणिक्कि-1 , 147 141 शेलु: क. 142 'अभिव्या' ग. 143 'तिं द' ग. 144 'यः स्त्रीन' क. 145 'राः । ते क. 146 'ङ्गे समासे पुंसि भवति' क. 147 'णिक्करा' श.

·पुल्लिङ्गप्रकरणम् २७ राटः । तथेत्यनेन एवम्प्रकारा148 उपात्ताः। भिषक् परिना[Folio. 34a)ट् इत्येवमादयः पुंसि स्पष्टत्वान्न दर्शिताः ।। श्रीचेष्टाद्याश्च निर्यासा इमनन्तो यथाणिमा । घञ्प्रत्ययो यथा योग एरजयनयौ यथा ॥ ३१ ॥ श्रीचेष्टा151 आदिः येषां ते श्रीचेष्टाद्याः निर्यासा निःस्रवाः152 गन्ध- द्रव्याणि पुंसि। यथा-अयं श्रीचेष्ट:153 निर्यासविशेषः, कपूर:54 सर्जरसः । हिङ्गुगुग्गुल्वोरुकारान्तत्वात् सिद्धम् । इदानी प्रत्ययद्वारेण दर्शयन्ना- [Follo. 34 bJह-इमनन्तो यथाणिमा । इमन् अन्तो यस्य सः इम- नन्तः पुंसि । यथा- अयं अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा, प्रथिमा, शोणिमा, शुक्तिमा चेत्यादि । “पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा" (पा० सू०. ५-१-१२२) इति इमनिअत्ययः । घञ्प्रत्ययो यथा योगः। घञ्प्रत्ययः पुंसि भवेत् । यथा-अयं रोग , यागः, पाकः, भेदः, छेदः, प्राकारः, प्रासादः, प्रसादः, विहार इत्येवमा[Folio. 35 a]दयः । वाकादयोऽ- प्येवमेव । अनुवाकः सूक्तम् , पाकः इत्यादि । एवं एरजयनयौ155 यथा । एरच् “इवर्णान्ताद्धातोरच्प्रत्ययः । यथा-जि जये अयं जयः, नयः, वयः, पयः, नवः, सुश्रयः, प्रणयः, क्षयः, लयः, प्रलयः, आशयः, प्रशयः, अतिशय इत्येवमादयः ॥ " 156 अप्प्रत्ययः करो यद्वदथ्वन्तो नन्दथुर्यथा । । नङ्प्रत्ययो यथा प्रश्नः क्यन्तःसन्धिनिधिर्यथा ॥३२॥ 148 'र: परिबाट प्राट् इत्येव' श. 149 'श्रीवेष्टा' श. 150 'मन्नन्तो' श. 151 "श्रीवेष्टा' श. 152 'निःस्रावाः' श. 153 'श्रीवेष्ट:' श. 154 "मजरस: श. 155 'रज्वाय' क. 156 का०वृ०.३-३-५६. 157 'अप्रत्य' ग. 158 'दथन्तो' क, 'दघन्तो' ग, ·२८ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने " प्रधसः, विघसः159 अप्प्रत्ययः [Folio. 35 b] करो यद्वदिति । "ऋदोरप्" (पा० सू०. ३-३-५७) ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययो भवति । यथा अयं करः कृ विक्षेपे, भरः, जरः, हरः, तरः, गरः, चरः । उवर्णान्तात्- अयं लवः लू छेदने, भवः, प्रसवः, स्तवः, प्लवः, पवः । "ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च" (पा० सू०. ३-३-५८) इत्येतेभ्योऽप्प्रत्ययः । यथा-अयं ग्रहः, दरः, वरः, निश्चयः, गमः । “उपसर्गेऽदः" (पा० सू०.३-३-५९)। । एवमन्येऽप्यप्प्रत्ययान्ताः । [Follo. 36 a]थ्वन्तो नन्दथुर्यथां । अथुच् अन्तो यस्य सः अश्वन्तः पुंसि । “द्वितोऽथुच्" (पा० सू०. ३-३-८९) ट्व्यनुबन्धत्वात् अथुप्रत्ययः । नन्दथुः आनन्दः । टुणदि समृद्धौ । वेपथुः160 वेप कम्पने । श्वयथुः टु ओश्वि गति- वृद्धयोः । क्षवथुः टुक्षु शब्दे । एवमादयोऽथुन्प्रत्ययान्ताः । नझत्ययो यथा प्रश्नः । नझत्ययः पुंसि । यथा-अयं प्रश्नः, प्रज्ञः, विघ्नः, यत्नः, इति । "यज [Folio. 36 b] याचयत०” (पा० सू०.३-३-९०) इत्यादिना नात्ययः । याच्याशब्दस्य स्त्रीत्वमिष्यते । क्यन्तः सन्धिनिधिर्यथा । किप्रत्ययान्तः शब्दः । “उपसर्गे घोः किः” (पा० सू०.३-३-९२) इति किप्रत्ययः । यथा--अयं सन्धिः सन्धानम् , जलधिः, अब्धिः, अम्बुधिः, वालधिः पुच्छम् , अन्तर्षिः कोष्ठागारम् , आदिः प्रथम इत्यादयः ।। , , कुटयादे रो डुपच् कुत्वा हस्वे स्वार्थेऽपि पुंस्यमू। कुटीरोऽयं13 शमीरोऽयं शुण्डारः कुडु [Falio 37 a]पो यथा ॥ ३३ ॥ 159 'निघस:' ग. 160 'वे कम्पने वेपथु:' क. 161 'डुपं कुत्वा ह' क. 162 'स्यमी' ग. 163 'शरीरो' ग. 164 'कुतुपो' ख.

·पुल्लिङ्गप्रकरणम् २९ कुटयादे रप्रत्ययः, कुत्वाड्डुपच्प्रत्ययः । अमू एतौ ह्रस्वे द्योत्ये स्वार्थेऽपि विहितौ पुंसि भवतः । यथा- अयं कुटीरः, शमीरः, शुण्डारः । अयं कुडुप इति । “ कुटी-शमी-शुण्डाम्यो रः" (पा० सू०. ५-३-८८) इति रप्रत्ययः । “कुत्वा डुपच्" (पा० सू०. ५-३ ८९) इति डुपच्प्रत्ययः । ह्रस्वा कुटी कुटीरः । एवमन्ये ह्रस्वाः । [कृत्स्नः प्रस्थः ।] कुतुपः चर्ममय स्नेहभाजनम् । कुटीरादिवचने [Folio 37 b] स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्त्तन्ते इति स्वार्थिकत्वेऽपि पुल्लिङ्गता । एवं देव एव देवता, ओषधिरेवाषधम्, कर्म एव कर्म इत्यादि । पुंसीत्यनुवर्तमाने पुनः पुंसीति वचनात् उरच्छद., दन्तच्छदः, आकारः, गोचरः, वहः, निगमः, इत्येवमादयः घप्रत्ययान्ताः पुंसि । “पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण" (पा० सू०. ३-१-११८) इति पुंस्येवोक्तत्वात् इह पुनर्नोक्ता ॥ 165 नख[Foho. 38 a]"मखगळगुल्फस्वर्गदेवासुराणां कचकुचपरशूनामब्दपङ्कासिमासाम् । ऋतुघननगदन्तद्विट्करावयब्धिदोषां विषविषयशरोष्ठप्रग्रहाणां तथाख्याः ॥ ३४ ॥ एषां नखादीनां शब्दानामाख्यानामान्यपि पुंसि भवन्ति । तत्र यथा नखाः-करजाः, कररुहाः, इत्यादयः । नखशब्दः पुन्नपुंसकयो168 रेके- षाम् । मखश्च-अयं मखः, अध्वरः, सवः, इत्या[Folio. 38 b]दयः । क्रतुः सप्ततन्तुश्च उदन्तत्वात् सिद्धम् 169 । यज्ञशब्दस्य वचनं नड्प्रत्यया- न्तत्वात् । वाजपेय-राजसूययोर्नपुंसकता वक्ष्यते । गळस्य-अयं गळ:, कण्ठः । ग्रीवाशब्दस्याकारान्तत्वात् स्त्रीत्वम् । गुल्फस्य-अयं गुल्फः 165 'च्छदादयो घ' श. 166 'खमुख' क. 167 'वा खरा' ग. 168 'योरप्येक श. 169 पुल्लिङ्गत्वं सिद्धमित्यर्थः ।

·हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने कचा, , m- , पादसन्धिः । स्वर्गस्य-अयं स्वर्गः, त्रिदिवः । स्वरित्यव्ययम् । त्रिविष्टपस्य नपुंसकतेष्यते । देवानाम् --अमराः, सुराः, गीर्वाणाः, मरुनः, इत्यादयः । असुराणा[Folio 31 a]म्-इमे असुराः, पूर्वदेवाः, दितिजाः, दैत्याः, शुक्रशिष्याः, पातालनिलयाः, दनुजा इत्येवमादयः । कचानाम्--इमे केशाः, वाला., अस्राः, इत्येवमादयः । अस्यास्रवाचकस्य नपुंसकता वक्ष्यते । कुचयोः-कुचौ, स्तनौ, उरोजौ, वक्षोजौ इत्येवमादयः। परशोरुकारान्तत्वात् स्त्रीत्वं सिद्धम् । तन्नानोऽत्र तन्नानोऽत्र170 --- अयं कुठारः, स्वधितिः इत्याद[Folio. 39 b]य । अब्दस्य-अब्दः, वत्सरः इत्यादि । वर्षसमाप्रावृट्छरदामपि पुंस्त्वे प्राप्ते, वर्षशब्दस्य नपुंसकत्वम् । समा- शब्दस्याबन्तत्वात् स्त्रीत्वम् । प्रावृट्छरदोः स्त्रीत्वम् , शिशिरशब्दस्य नपुंसके वचनम् । 17 पङ्कस्य-अयं पङ्कः, कर्दम', इत्यादयः। असे.- अयमसिः, खङ्गः, कृपाणः, इत्यादयः । मासानाम्----अयं कार्तिकः, मार्गशीर्षः, पुष्यः, माघ , इत्येवमादयः । ऋतूनाम्-अयं वसन्तः, ग्रीष्मः, हेमन्तः । (2वर्षाशब्दस्याकारान्तत्वात् स्त्रीत्वम् । प्रावृट्छरदो.173 स्त्री- प्रकरणपाठात्174 । शिशिरशब्दस्य नपुंसके वचनम् ) । घनस्य-अयं घनः, वलाहकः, जलदः, इत्यादयः । अभ्रशब्दस्य नपुंसकत्वं वचनात् । नग- [Folio. 40 a]स्य-अयं नगः, गिरिः, [स्तम्भश्च द्वयोरेव ग्रहणम् । शैलः, पर्वतः इत्यादयः । गन्धमादनस्य नपुंसकता वक्ष्यते । दन्तस्य- अयं दन्तः, द्विजः, रदः, इत्यादयः । द्विषः-अयं द्विट् , अरिः, शत्रुः, इत्या- दयः । करस्य-अयं करः, पाणिः, हस्त', इत्यादयः । अब्धेः-अयमब्धिः, समुद्रः, अर्णवः, उदन्वान् इत्यादयः [Folio. 40 b] । जलध्यादीनां किप्रत्ययान्तत्वात् सिद्धम् । दोषः- अयं दोः, बाहुः, प्रचे(ष्टम् ), भुजः । भुजबाह्वोरुभयलिङ्गता वक्ष्यते । विषस्य --अयं विषः, वेळः, गरः, - , 173 'रदौ स्त्री' ग. 170 पुल्लिङ्गता भवतीति शेषः । 171 पङ्कशब्दो न व्याख्यातः । क. 174 स्त्रीत्व भवतीति शेषः । 172 'वाश' क.

·पुल्लिङ्गप्रकरणम् ३१ , मधुरकः, काळकूटः, विष्फुलिङ्गः, इत्यादयः । साक्षाद्विषस्य तु नपुंसकलिङ्गे पाठः विषमिति। विषयशब्दः सामान्यवचनः [Folio 41 a] | विषया- णाम्-अयं स्पर्शः, शब्दः, रसः, गन्धः इति । रूपशब्दस्य नपुंसके पाठः । अय विषयः गोचरः । विषयशब्दो देशवाच्यपि पुंस्येव । इमे पाञ्चालाः, मागधाः, मत्स्याः, चेदिकाः, सुमाः। कुन्त्यावन्तिवृष्ण्यादयोऽपि विषय- वाचिनः । शराणाम्-इमे शरा , पृषत्का, बाणाः, शिलीमुखाः, विशिखाः, इत्येवमादयः । इषु" शब्दस्योभयलिङ्गता वक्ष्यते । काण्डशब्दस्य नपुसके पाठः । ओष्ठस्य-अयमोष्ठ , दन्तच्छदः, इत्यादयः । प्रग्रहाणाम्-इमे प्रग्रहाः, रश्मयः, मयूखाः, घृण[Folio 41 b]यः । अंशुमान्वोरुदन्तत्वात् सिद्धम् । दीधितेस्तु स्त्रियां पाठः । तथा ग्रहणादन्येऽपि ये नपुंसके न वक्ष्यन्ते ते पुंसि17 वेदितव्याः ।। , इति भट्ट178भरद्वाजसूनोः पृ17थिवीश्वरस्य कृतौ हर्षवर्धनकृततलिङ्गानुशासनटीकायां181 पुल्लिङ्गप्रकरणम्182 । 175 'इक्षुश' ग. 176 'था प्रग्रहाद' द. 177 'सि एव वे' श. 178 'दृदीप्तस्वामिसू श. 'ट्टिभारद्वा' ग. 179 'नोः बलवागीश्व' श. 180 निलि' ग. 181 'काया सर्वलक्षणाया पु' ग. 182 'ण समाप्तम् ॥' ग.

·अथ नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । अथ नपुंसकलिङ्गा उच्यन्ते- त्रान्ता नपुंसके पुत्रवृत्रामित्रौपवस्त्र[Folio. 42 a]तः । छात्राच्चान्ये तथा मन्त्रान्मित्रमन्यत्र भास्करात् ॥ ३५ ॥ , त्रः अन्तो येषां ते त्रान्ताः, नपुंसके भवन्ति यत्र नान्य(कृता ? क्रिया)तत्र भवत्यस्त्रीति योजयेत् । किं सर्व इत्याह-पृत्रवृत्रामित्रोप- वस्त्रतः, छात्राच्चान्ये तथा मन्त्रादिति, पुत्रादिभ्यो येऽन्ये त्रान्तास्ते सर्वे नपुंसके । तद्यथा-इदं शास्त्रम्, छत्रम् , दानम् , पवित्रम् , लवित्रम् , गात्रम् , गोत्रम् , [Follo. 42 b] पत्रम् , पात्रम् , क्षेत्रम् , नक्षत्रम् , लोत्रम् , आतपत्रम् , खनित्रम् , तोत्रम् , वादित्रम् ; पौत्रम् , पतत्रम् , वक्त्रम् , अस्त्रम्, नेत्रम् , स्त्रोत्रम् , तस्त्रम् , सूत्रम्, श्रोत्रम् , चित्रम् , चरित्रम् , कळत्रम् , अमित्रम् इत्यादि । पुत्रादीनां शब्दार्थयोर्मेदादति- व्याप्तिः प्राप्ता नपुंसकता प्रतिषिध्यते । अयं पुत्रः अपत्यम् , वृत्रः अरिः दैत्यविशेषश्च । अमित्रः शत्रुः । उपवस्त्रः उपवासः । छात्रः शिष्यः। मन्त्रः षाड्गुण्यसम+नां +++++श्च । चशब्दस्यानुक्तसमुच्चया Folio. 43 a7- थत्वात् क्वचित् सपत्रनिष्पत्रौ च । तथा च वररुचिः-"ज्ञेयौ सपत्र- निष्पत्रौ” इति । विषयविभागेन परिभाव' यन्नाह-मित्रमन्यत्र भास्करा- 6 1 'त्रादन्ये ग. 2 'त्रमित्रा' क. ३ 'स्त्रक:' क. 4 'था त्रान्तादिति ख. 5 'पना' क. 'पुत्रशब्दादीना मे ग. 6 "रि: तमः दै' क. 7 'भाषय क.

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ३३ दिति । मित्रशब्दो नपुंसके भास्करादन्यत्र यदि भास्करवाची न भवति । इदं मित्रं सुहृत् । अयं मित्रः भास्करः ।। न्याय्ये सारमृतं सत्ये पुण्यं धर्मे कृतं युगे। कर्मादौ कारकं कूटम[Folio. 43 b]राशौ ब्राह्मणं श्रुतौ ॥ , न्याय्ये सारमिति । न्यायादनपेतं न्याय्यम् । तस्मिन् सारशब्दो नपुंसके । [जये धरित्र्याः पुरमेव सारं सारङ्गलोचना] । अन्यत्र चन्दन- सारः । ऋतं सत्ये—सत्ये वर्तमानं ऋतं नपुंसके । अन्यत्र ऋतः गतः अर्थवत् , ऋ गतौ । पुण्यं धर्मे—धर्मे वर्तमानः पुण्यशब्दो नपुंसके । पुण्यं धर्मः, अन्यत्र पुण्यो देशः । कृतं युगे [Folio. 44 al-युगे कृतं नपुं- सके। इदं कृतमादियुगम् । अन्यत्र तु कृतः । कर्मादौ कारकम्-कर्म-करण- सम्प्रदानादिषु वर्तमानं कारकं नपुंसके। कर्म, करणम् , सम्प्रदानं वा । आदि- शब्दस्य प्रकारवाचित्वादेतान्यपि कारकाणि कर्तृवर्जितानि नपुंसके ज्ञेयानि । इदं सम्प्रदान कारकमधिकरणं चे[Folio. 44 b]ति करणं वक्ष्यते । कर्म- णो नान्यत्र तत्सिद्धम् । एतान्यपि संज्ञाद्युत्पत्तये कथ्यन्ते । कूटमराशौ-कूटं नपुंसके । अराशौ इति अराशिविषये वर्तमानः । इदं कूटमसत्यं दम्भो माया निश्चलं शृङ्गं च । अराशाविति किम् ? अयं कूटः राशिः धान्यकूटः, यवकूटः । ब्राह्मणं श्रुतौ- श्रुतिविषये नपुंसकम् । इदं ब्राह्मणं कुलं श्रुत्यैकदेशश्च । अन्य[Folio. 45 a]त ब्राह्मणो द्विजः ॥ वीर्ये शुक्रं ऋतौ धर्म वस्वसत्त्वे खलं तथा । कुशं केऽनुमतौ काममके"शेऽस्र परे परम्" ॥३७॥ 8 'न्याये सा' क. 9 'ण श्रु' क. 10 'मक्लेशे क. 11 रेवर क. L-5 ·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ३५ यथा-इदं शतम्, सहस्रम् , अयुतम् , लक्षम् , इत्यादयः । कोटिः स्त्रिया- मुक्तैव । रात्रिः संख्यादिका–रात्रिशब्दो सङ्ख्यापूर्वो नपुंसके । इदमेक- रात्रम् , द्विरात्रम् , त्रिरात्रम् , चतूरात्रम् , पञ्चरात्रम् , षड्रात्रम् , इत्यादयः । [Folio. 47 b} सङ्ख्येति किम् ? अन्यत्र-अयमहोरात्रः । स्थूणा गृहादूर्णा च नपुंसके ; इदं गृहस्थूणम् , इदं शशोर्णम् । अन्यत्रेयं20 स्थूणा शालादिस्तम्भः । इयमूर्णा अविरोमा ॥ इदानीं प्रत्ययद्वारेण दर्शयन्नाह- - ष्यञ्प्रत्ययो यथा शौ"क्ल्यं जाड्यं ब्राह्मण्यमेव च । अञ् यथाश्वं च कौमारं बु[Folio. 48 a]यथा रामणीयकम् ॥ ध्यन्प्रत्ययो यस्य सः ध्यप्रत्ययः। ष्यन्प्रत्ययसिद्धः शब्दो नपुंसके। यथा-इदं शौक्ल्यं शुक्लता । जाड्यं जडता । ब्राह्मण्यं ब्राह्मणता। एवं कार्यम् दाढय॑म् , मौढयम् , मौख्यंम् , कात्यमित्यादयः। “वर्णदृढादिभ्यः ध्यञ्च" (पा० सू०.५-१-१२३) उपरिष्टादत्रानुवर्तत एव । अझ यथाश्वं च कौमारमिति । अञ्प्रत्ययान्तो नपुंसके । “प्राणभृजातिवयोवचनोगात्रा- [Follo. 48 b]दिभ्योऽञ्" (पा० सू०. ५–१–१२९) । यथा- इदमाश्वम् , शाशम् , औष्ट्रम् , कौमारम् , केदारम् , औद्भात्रम् , प्रातिहतमि- त्यादि । वुञ् यथा-रामणीयकम् , साहायकम् । “द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च (पा० सू०. ५-१-१३३) इति वुञ् । इदमाहिनकुलकम् , मानोज्ञकम् । "सहायनटाभ्यां वा" (वार्त्तिकम् ) इति वुन् । साहायकम् , नाटकम् , इत्यादि ॥ 18 "क्ता । इव स रात्रिः सं' क, 19 स्थूणा इति नास्ति । क. 21 शौक्रयं जा' क. 22 सौक्रय शुक्रता' क. 23 'कम् इत्यादि क. 20 'य गृहस्थू क.

·६ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने ढग्यथा चारुकापेयमण"न्तो यौवनं यथा । छान्तो यथाच्छावाकीयं यान्तः "सख्यं यथोदितम् ॥ - ढप्रत्ययो नपुंसके । यथा-चारुकापेयम् [Follo. 49 a]रम्यं चापमस्य कपेः । एवं ज्ञातावपि । “कपिज्ञायोर्डक्” (पा० सू०. ५-१-१२७) । अणन्तो यौवनं यथा— अण्प्रत्ययान्तो नपुंसके । यथा-इदं यौवनम् । “हायनान्तयुवादिभ्योऽण्" (पा०सू०.५-१-१३०) द्विहायनस्य भावः कर्म वा द्वैहायनम् , यौवनम् , स्थाविरम् । इगन्तः- मार्दवम् , लाघवम् , पाटवमित्यादि । छान्तो यथा -अच्छावाकी- [Folio 49 b]यम् , मैत्रावरुणीयम् । यान्तः सख्यं यथोदितम् । यप्रत्ययान्तो नपुंसके । सङ्ख्यम् । यथोदितं यथोक्तम् । “दूतवणिग्भ्यांच" (का. वृ०. ५-१-१२६) इति यः । इदं सख्यम्, दूत्यम् , वाणिज्यम् । वणिज्याशब्दस्याकारान्तत्वात् स्त्रीत्वं सिद्धम् ॥ यग्यथा साधुनापत्यं सर्वेऽमी भावकर्मजाः। समूहार्थाश्च भैक्षाद्याः [Folio. 50 a] त्वान्तो गोत्वमिदं यथा ॥ यझत्ययो नपुंसके । यथा-साधुनापत्यम् । “पत्यन्तपुरोहिता- दिभ्यो यक्” (पा०. सू०. ५-१-१२८)। नार्पत्यम् , प्राजापत्यम् , सेनापत्यम् , पौरोहित्यम् , इत्यादि । सर्वेऽमी भावकर्मजाः-अमी व्यजा- 24 'मजन्तो' ग. 25 'नं तथा' ग. 26 'जान्तो क. 27 'सख्यं क. 28 'आण क. 29 'संख्यं क. 30 "सख्युर्यः” (पा० सू०. ५-१- १२६) इत्यनेन सख्यमिति । 'इदं दू' ग. 31 वणिज्यमिति काशिका । माधवस्तु- वणिज्याशब्दः स्वभावात् स्त्रीलिङ्गः। भाव एवायं प्रत्ययो न कर्मणीत्याह। भाष्ये तु "दूतवणिग्भ्या च" इति नास्त्येव । ब्राह्मणादित्वाद्वाणिज्यमपि।

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ३७ 33 दयो यप्रत्ययाः प्रागुक्ता भावे कर्मणि च भवन्ति । यथा-शुक्लस्य भावः कर्म वा शौक्ल्यम् । जडस्य भावः कर्म वा जाड्यम् । ब्रा[Folio. 50 b]- ह्मणस्य भावः कर्म वा ब्राह्मण्यम् । अश्वस्य भावः कर्म वा आश्व्यम् । कर्भावः कर्म वा काव्यम् । इत्येवमाद्यन्यत्रापि वाक्यं विचेयमिति । समूहार्थाश्च भैक्षाद्या "तस्य समूहः" इत्येतस्मिन्नर्थे ये भैक्षाद्याः शब्दाः ते नपुंसके भवन्ति । "तस्य समूहः” (पा० सू०. ४-२-३७), "भिक्षादिभ्योऽण्" (पा० सू०. ४–२-३८) । भिक्षाणां समूहो मैक्षम् इत्यादि । “गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराज[Follo. 51 aन्यराजपुत्रवत्स- मनुष्यादुम्” (पा० सू०. ४-२-३९) । गोत्रात्तावदौपगवमित्यादि । औष्ट्रकम् , औरभ्रकम् , राजकम् , राजन्यकम्, राजपुत्रकम्, वात्सकम्, मानु- ध्यकम् , आजकम् । “केदाराचं च" (पा० सू०. ४-२-४०)। कैदा- रिकम् । कैदार्यम् । “गाणिक्यं गणिकानां समूहः । “ढञ् कवचिनश्च" (पा० सू०. ४ २-४१)। कावचिकम् । “ब्राह्मणमाणववाडवायत्" (पा० सू०. ४-२-४२) । ब्राह्मण्यम्, माणव्यम्, कापोतम्, "मायू- रम्, वाडव्यम् । “चरणेभ्यो धर्मवत्" [Folio. 51 b] (पा. सू०. -२-४६) । कठानां धर्मः समूहो वा काठकम् , कालापम् , छान्दो- ग्यम् । “अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्” (पा० सू०. ४–२–४७) । आपूपि- कम् , हास्तिकम्, धैनुकम् । "केशाश्वाभ्यां यञ्छावन्यतरस्याम्” (पा० सू०. २-४८) । केशीयम् कैश्यम्, कैशिकम् , आश्वम् , अश्वीयमिति । त्वान्तो गोत्वमिदं यथा । वप्रत्ययान्तो नपुंसके । "तस्य भावस्त्वतलौ" (पा० सू०. ५ ११९) इति त्वप्रत्ययः-यथा-इदं गोत्वम् , पशुत्वम् , ब्राह्मणत्वमित्यादि । १ 32 'कपभांवः कर्म वा कापेयम्' क. 33 'द्याश्च' क. 34 "गणिकाया अभिति वक्तव्यम्। (वार्त्तिकम्)। 35 कवचिनां समूह इत्यर्थः। 36, 37 "अनुदात्तादेरञ्” (पा० सू०. ४-२-४४)।

·३८ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने भावे नपुंस[Folio 52 a] कत्वं चे त्येष पाणिनिचोदितः। प्रियेणेह स्थितं भुक्त- मासितं शयितं तथा ॥ ४२ ॥ तान्ता” नपुंसके भवन्ति, पाणिनिनैवमुक्तम् । प्रियेण स्थितमित्यादि ॥ अकर्तरि तथानन्ताः शासनं शयनं यथा । उसन्ता धनुराद्याः स्युरिसन्ताः सर्पिरादयः ॥ ४३ ॥ , अनप्रत्ययान्ता अकर्तरि नपुंसके । “करणाधिकरणयोश्च” (पा. सू०. ३-३-११७) इति ल्युट् । “युवो[Follo 52 b]रनाको” (पा० सू०.७-१-१) इत्यनादेशः । यथा-इदं शासनम् , शयनम् । एवं यानम् , दानम् , आदानम् , करणम् इत्यादयः । अन्यत्र कर्तर्यनन्ता. पुंसि- दहतीति दहनः, ज्वलनः, पवन, मधुसूदनः, आनन्दवर्धनः, इत्यादयः। तथाग्रहणात् पुण्यसुदिनाभ्यामह्नो नपुंसकत्वम्-पुण्याहम् , सुदिनाहम् । क्रियाविशेषणानां च–पटु पचति, शोभनं पचति, साधु गच्छति । उसन्ता धनुराधाः स्युः--[Folio 53 a] उस् अन्तो येषां ते उसन्ताः, धनुराधो येषां ते धनुराद्याः नपुंसके स्युः । (गभे पेयुः जाने तसि?) । "अर्तिपृवपियजितनिधनितपिभ्यो नित्" (उ० सू०.), परुः, वपुः, यजुः, तनुः, धनुः, तपुः इत्येवमादयः । इसन्ताः सर्पिरादयः-इस्प्रत्ययान्ता नपुंसके। “अर्चिशुचिहुसृपिछादिछर्दिभ्य इसिः" अरुः 38 'के तान्ता ज्ञेयाः पाणिनिनोदितम्' रा. 39 'निष्ठा च' इति नपुंसकाधिकारे पाणिनीयलिडानशासनसूत्रम् । इद- मपि सूत्रम् 'नपुसके भावे क्तः' इत्य- नेन गतार्थम् । अत्र निष्ठापद क्तस्य बोधकम् ।

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ३ (उ० सू०.) । इदं सर्पिः, शोचिः, छदिः, छर्दिः । 40अर्चिश्शब्द- स्योभयलिङ्गता वक्ष्यते [Folio 53 b] || इति1 प्रत्ययान्ता उक्ताः । -- इदानीमकारान्तान् दर्शयितुमाह कौतुकचूचुकचित्रकशाकं रूपकदीपकवार्तिकतोकम् । उल्मुकशुल्कसमीकमनीकं क्षारककोरकमौक्तिकवल्कम् ॥ ४४ ॥ कौतुकं च चूचुकं च एतयोः समाहारैकवद्भावः । एवमन्यत्रापि समासो विधेयः । एते शब्दा नपुंसके । इदं कौतुकं कुतूहलम् , मङ्गलसूत्रं च । चूचुकं स्तन[Folio. 54 a]मुखम् । चित्रकं तिलकम् , द्रव्यविशेषश्च । शाकं वास्तुकादि, वृक्षवाचिनस्तु शाकस्य पुंस्त्वमुक्तम् । रूपकं काव्यालङ्कार- विशेषः, हिरण्यमुद्रा च । दीपकं काव्यालङ्कारादिविशेषः । वार्तिकं भाष्य- व्याख्यानकम् । तोकं अपत्यम् । उल्मुकं (अ?म)ला(क?त)म् । शुल्कं राजग्राह्यो भागः । समीकं रणः । अनीकं सैन्यम् । क्षारकं मुकुळम् , भाण्डविशेषश्च । कोरकं मुकुळम् । मौक्ति[Folho. 54 b]कं मुक्ताफलम् । वल्कं तरुत्वक् ॥ 44 40 इकारान्तोऽप्ययम् । यथा-"अमे- जन्ते अर्चयः" इति । 41 'इनिप्र क. 42 'कशल्कम्' श. 43 'सङ्गसू' श. 44 "व्यसूत्राणि' श. सर्वत्रापि भाष्य- व्याख्यानरूपमेव वार्त्तिकम् । व्या- करणे तु भाष्यस्य मूलभूतं दृश्यत इति विशेषः ।

·हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने दुःखसुखाङ्गदलिङ्गयुगाङ्गं घ्राणत्रिणे रिणपक्कणशृङ्गम् । काकुदकन्द पदास्पदतुन्दं वृन्दमृधायुधयुडकुसीदम् ॥ ४५ ॥ एते” शब्दा नपुंसके । इदं दुःखं कृच्छ्रम् । सुखं आनन्दः । अङ्गदं केयूरम् । लिङ्गं चिह्नम् , शिश्नं च । युगं युग्मम् । अङ्गम् अवयवः, शरीरम् , कायश्च । घ्राणं नासा । त्रिणं(घटः ?) । 48इरिणं ऊपरम् । पक्कणं चण्डाल- गृ[Follo. 55 aहम् । शृङ्गं विषाणम् , शिखरं च । काकुदं तालु । कन्दं मूलं सूरणादि । पदं स्थानम् , सुप्तिङन्तं च । आस्पदं प्रतिष्ठा । तुन्दं उदरम् । वृन्दं निकरम् । मृधं रणः । आयुधं प्रहरणम् । युद्धं संग्रामः । कुसीदं हिरण्यादिप्रयोगवृद्धिजीवनम् ॥ .50 4°पौतवदेवशरावशवोल्ब भेषजबीजविषांशुकसान्त्वम् । किल्बिषकल्मष वर्षपुरीषं [Folio. 55 b] साध्वससाहसकीकसकिण्वम् ॥ ४६ ॥ एते शब्दा नपुंसके । इदं 53 पौतवं द्रव्यम् , ++ + (इत्यर्थः) । दैवं प्राकृतं कर्म । शरावं वर्धमानकम् । शवं मृतशरीरम् । उल्लं जरायुः । भेषजमौषधम् । बीजं वप्तिद्रव्यम् , मन्त्राद्यक्षरविशेषश्च 45 'तृणारिण' श. 46 'दकुन्द' क. 47 “एतच्छब्दं नपुंसकम्' क. 48 'ईरि १ श. 49 'धौत' क. 50 'शरोल्बं क. 51 'षपर्वपुर क. 52 'सकीलम्" ग. 53 'दं धौतवं मध्यम्' क ·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ४१ विष मधुरकम् । अस्यान्ये पर्यायाः पुंस्युक्ताः । अंशुकं प्रावरणम् [Follo. 56 al। सान्त्वं प्रियवाक्यम् । किल्बिषं पापम् । कल्मषं पापमेव । वर्ष संवत्सरः, भारतादिवर्ष च । पुरीषं विट् । साध्वसं भयम् । साहसं दुष्कर कर्म । कीकसमस्थि । किण्वं दुन्दु(हं), सुराद्रव्यं च, द्रव्यविशेषश्च ॥ अग्रकलेबरपारमपारं चत्वरचामरचीवरचीरम् । "तीरकरीरशरीरमुशीरं क्षीरककुन्दरजीरमगारम् ॥ ४७ ॥ एते शब्दा नपुंसके वर्तन्ते । अग्रं प्रान्तः [Fol10. 56 b] 1 कलेबरं शरीरम् । पारं नद्यादेः समाप्तिः। अपारम् अक्तिीरम् । चत्वरं चतुष्पथः । चामरं व्यजनम् । चीवरं भिक्षुवसनम् । चीरं मुनिवासः । तीरं कूलम् । करीरं घटः, वंशाङ्कुरं च । अस्य तरुवाचिनः पुंस्त्वमेव । शरीरं देहः । उशीरं गन्धद्रव्यम् । क्षीरं पयः । ककुन्दरं नितम्बकूपकः । जीरमजा- (जी?दि) । अगारं गृहम् ॥ द्वापरकेसरगोपुर[Follo. 57 a] वैरं पञ्जरमन्तरमम्बरराष्ट्रम् । पुष्करमक्षर मूषरमभ्रं श्वभ्रमुपहरगह्वरचक्रम् ॥ ४८ ॥ शरीरमुशीरम्' श. 54 विषमिति नास्ति । क. 55 'विष्टि: ग. 56 'क्षीरककुन्दरजीरमगारं तीरकरीर- L-6 57 'क' क. 58 'क्षममू क.

·४२ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने एते नपुंसके । इदं द्वापर युगविशेषः। केसरं सिंहसटा । गोपुरं पुरद्वारम् । वैरं द्वेषः । पञ्जरं + + स्थानम् । अन्तरं मध्यम् , छिद्रं च । अम्बरं वासः । नभोऽभिधायिनोऽस्य नपुंसकता सिद्धव । राष्ट्रं जनपदः । पुष्करं तीर्थविशेषः [Folio. 57 b] । पद्मवाचिनोऽस्य नपुंसकता सिद्धैव । अक्षरं वर्णः । ऊपरं इरिणः । अभं मेषः । अस्यान्ये पर्यायाः पुंस्युक्ताः । श्वभ्रं प्रपातः । उपह्वरं रहः । गह्वरं प्रत्यन्तदेशः । चक्रं आयुधविशेषः, कुलालचक्रम् , समूहः ॥ अङ्गण दसनवेतनवस्त्रं गृञ्जनयोजनरत्नवितानम् । "चिह्नदिनाजिनमन्नमपानं सञ्जवनायनशिश्नखलीनम् [Folio. 58 a] ॥४९॥ एते नपुंसके । इदमङ्गणं प्राङ्गण. । दंसनं सन्नाहः । वेतनं भृतिः। वस्त्रं वासः । गृञ्जनं पलाण्डु विशेषः । योजनमध्वप्रमाणविशेषः । रत्नं जातावुत्कृष्टम् , मणिश्च । वितानं चन्द्रोदयः, करञ्जकं शून्यं च । अस्य मुख्यस्य पुंस्त्वम् । चिह्न लिङ्गम् । दिनं दिवसः । अजिनं मृगचर्म । अन्नं शाल्यादि यवादि । अपानं गुदः । सञ्जवनं चतुश्शालम् । अयनं उत्तरदक्षिणदिगभिगमनं सूर्या[Folio 58 b]दीनाम् । शिश्नं मेदूः । खलीनं खलिता ॥ 59 'रंगुहा । च' ग. 60 'ङ्गनदं' क. श. 61 हाजि' क. 62 'ङ्गन क. 63 "ङ्गन:' क. 64 ‘ण्डुजाति:' ग. 65 'नं तुच्छकं शू' श. 66 अजिनमिति नास्ति । क.

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् जघनाञ्जनभाजनसारसनं सुहिनं सवनं भवनं भुवनम् । व्यसनं व्यजनं वृजिनं मिथुनं पुळिनं लशुनं निधनं प्रधनम् ॥ ५० ॥ एते नपुंसके । जघनं कट्याः पूर्वोभागः स्त्रियाः । अञ्जनं धातुद्रव्यं नेत्रप्रियम् । भाजनं भाण्डम् । सारसनं मेखला, अधोवसन- ग्रन्थनं च । तुहिनं तुषारः । सवनं कालः । भवनं गृहम् । भुवनं जगत्। व्यसनं मृगयादिव्यस[Folio 59 aनम् । व्यजनं चामरादि । वृजिनं पापम् । (कषायिनं खर्मख? चर्म च)। मिथुनं स्त्रीपुंसौ । पुलिनं द्वीपः। लशुनं पलाण्डुजातिः । निधनं मरणम् । प्रधनं रणः गवादिधनं च ॥ अजिरं पिठरं शिबिरं शिशिरं शिखरं बळिशं कुलकं "कबकम् । निकुरुम्बकुडुम्बकदम्बकभं चिबुकं बुकगैरिकबिम्बमघम् ॥ ५१ ॥ एते नपुंसके । इदमजिरं अङ्गणम् । पिठरं स्थाली। शिबिरं स्कन्धा- [Folio. 59 b]वार विशेषः । शिशिरं माघफाल्गुनौ । ऋतुवाचिनोऽन्ये पुंस्युक्ताः । शिखरं शृङ्गं गिरेः । बळिशं मत्स्य वेधनम् । कुळकं वृत्त- 67 'ब्रजि' क. 68 'पूर्वभा' क. 69 'धोवासोन' ख. 70 तुषार इति नास्ति । क. 71 'प्रथनं' क. 72 'कवकम् श. 73 'कुटुम्ब' क. 74 'र: क. 75 'त्स्यग्रहणम्' क. 76 'कं श्लोकप' श.

·हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने पञ्चकादिविरचितं काव्यम् । "कबकं उद्भिदो द्रव्यविशेषः । निकुरुम्बः समूहः। कदम्बकं समूहः । कुडुम्बकं समूहः । भं नक्षत्रम् । चिबुकं अधरस्याधः । बुकं पुष्पविशेषः । गैरिकं धातु विशेषद्रव्यम् । बिम्ब सूर्यादिमण्डलम् , द्रव्यानुकृति[Follo 60 a]श्च । अघं पापम् ॥ कुलकूलकुकूलदुकू लदलं हरितालपलालकपालपलम् । छलकज्जलकुड्मललो लबलं शलशाड्डुलशैव लशीलशिलम् ॥ ५२ ॥ 81. एते नपुंसके । इदं कुलं वंशः समूहश्च । कूलं तीरम् । कुकूलं श्वभ्रम् , तुषाग्निश्च । दुकूलं वासोविशेषः । दलमर्धम् । वर्णवाचिनोऽस्य नपुंसकता सिद्धव । हरितालं धातुद्रव्यम् । पलालं धान्यनाळम् । कपालं शिरोऽस्थि । [Follo. 60 b] पलं कर्षचतुष्टयम् । मांसवाचिनोऽस्य नपुंसकता सिद्धैव । पलं मानविशेषश्च । छलं छद्म । कजलमञ्जनम् । कुड्मळं मुकुलम् । “लोलं शिरःप्रावरणम् । बलं सहः, साधनं च । शलं श्वाविडङ्गरुहः । शाङ्कलं नवतृणानि । शैवलं जलतृणम् । शीलं चारित्रम् । शिलं मणिः ॥ वललं गवलं शललं कबलं शकलं. पटलं मुकुळं कमलम् । 77 'कबळं' क. 'कवक' श. 78 "भिन्नद्र' क. 79 'तुद्र' क. so 'दुगूल' श. 81 'फल' श. 82 'ड्मलखोलवलम्' श. 83 "लशेव' श. क. 84 'खोल' श. 85 'कवलं शललं' श. 86 "शमलं ३ कलं पटलं मुकुळम् श.

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ४५ स्थलजङ्गलमङ्गलमूलफलं सकुतू[Follo. 61 a]हलशल्मल नाळनळम् ॥ एते नपुंसके। इदं वललं तिलकल्कम् । गवलं महिषशृङ्गम् । कबलं ग्रासः । शललं श्वाविडङ्गरुहः । शकलं खण्डः । पटलं छदिः, समूहश्च । मुकुळं कोरकम् । कमलं पङ्कजम् । स्थलं निर्जलं स्थानम् । जङ्गलं अरण्यम् । मङ्गलं प्रशस्तम् । मूलं कन्दम् । फलं शुभाशुभकर्मविपाकः, आग्रादि च । कुतूहलं कौतुकम् । सकुतूहलं सह कुतूहलेन वर्तत [Follo. 61 b] इति । शल्मलं होमः । नाळं पद्माद्याधानम् । सुषिर काष्ठादिघटितं च । नळं नळम् ॥ स्थण्डिलमण्डलकुण्डलकुण्डं शम्बलमञ्चलवल्कलवल्कम् । जापकयावकयुग्मतटाकं जालमहानसमगुलचेलम् ॥ ५४ ॥ एते नपुंसके । इदं स्थण्डिलं भूः । मण्डलं देशः मर्यादाकृतं च । कुण्डलं (सप्ता?कर्णा)भरणविशेषः । कुण्डं वह्वयाधानस्थान- वि[Folio. 62 a] शेषः । शम्बलं पाथेयम् । अञ्चलं वस्त्रैकदेशः । वल्कलं दारुत्वक् । वल्कं दारुत्वगेव । जापकं कालेयकम् । यावकं अलक्तकम् । युग्मं युगं पटादेः । तटाकं खनिः । जालं आनायः समूहश्च । महानसं पाकस्थानम् । अङ्गुलं प्रमाणविशेषः । चेलं वस्त्रं गर्हितं च ॥ 87 'लकश्मल' क. 88 'पलुलं' क. 9 'कश्मलं मोहः क. 90 'नवम्' ग.

·४६ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने पातालशैवालहिमालवाल- कङ्कालसौवर्च लचक्रवाळम् । लाङ्ग्लमाभी [.olio 62 b]लमुलूखलालं कोलाहलोद्गालतलान्तराळम् ॥ ५५ ॥ एते नपुंसके । इदं पातालं रसातलम् , बडवामुखं च । शैवालं शैवलम् । हिमं तुहिनम् । आलवालं आवार्यम् , द्रवतोऽम्भसो निवारणं वृक्षादेः । कङ्काळं कायास्थि, मृतशरीरं च । सौवर्चलं कृष्णलवणम् । चक्रवालं समूहः । लाङ्गेलं पुच्छम् । आभीलम् आभीरम् रलयोर[Folio. 63 a] विशेषात् । उलूखलं धान्यखण्डनभाण्डम् । अलं वृश्चिकपुच्छम् । कोलाहलं कळकळः । उद्गालं नदीपङ्कः । तलं स्थलं ऊर्ध्वमधश्च । अन्तरालं मध्यम् ॥ मालालजम्बालशिलावचूड- मालीढहालाहलवाजपेयम् । अष्टापदं कोटरराजसूय- पीयूषवीतंसकवर्धमानम् ॥ ५६ ॥ 96 एते नपुंसके । इदं मालं कपटः । अलं अनर्थः । जम्बालं पङ्कः [Folio. 63 b] । अन्ये पङ्कवाचिनः पुंस्युक्ताः । शिलं कणिशम् । अवचूडं शेखरः । आलीढं प्रत्यालीढं च स्थानविशेषौ । हालाहलं विषम् । विषवाचिनोऽन्ये पुंस्युक्ताः । वाजपेयं यज्ञविशेषः । अन्ये यज्ञवाचिनः 91 'शेवा' श. 92 'लकाकतूलम्' क. 93 'माहील क. 94 'ण' क. 95 'आभीलं कच्छ:' ग. 96 'यं पी' क.

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् पुंस्युक्ताः । अष्टापदं चतुरङ्गफलकम् । कोटरं वृक्षादेः सुषिरम् , अभ्यन्तरं च । राजसूयं यज्ञविशेषः । एता[Folio. 64 a,वेव वाजपेय-राजसूय- शब्दाविह । पीयूषममृतम् । वीतंसकं पञ्जरः । अत्र स्वार्थे कः छन्दोवशात् । वर्धमानं शरावः॥ लोष्टं मधूच्छिष्टकचीनपिष्टं शृङ्गाटकं संवन"नोदपाने । त्रिविष्टपं वर्णकगन्धमादनं हैयङ्गवीनं मधुपर्ककार्णम् ॥ ५७ ॥ एते नपुंसके । इदं लोष्टं मृत्पिण्डः । मधूच्छिष्टकं सिक्तम् । अत्रापि100 स्वा[Follo 64 b]र्थ एव कः । चीनपिष्टं सिन्दूरम् । शृङ्गाटकं चतुष्पथम् , जलजो101 द्रव्यविशेषश्च । संवननं (कार्णम् ) ! उदपानं खनिः (१) । त्रिविष्टपं स्वर्गः । स्वर्गवाचिनोऽन्ये पुंस्युक्ताः । वर्णकं चन्दनम् । गन्धमादनं गिरिविशेषस्य नाम । गिरिवाचिनोऽन्ये पुंसि । हैयङ्गवीनं नवनीतम् । मधुपर्क मध्वादि देवानामय॑म् । का] वशीकरणम् ॥ आतोद्यवाद्येन्द्रियगद्यपद्य- नैपथ्यतथ्यं [Folio. 65 a] भयमूल्यमाल्यम् । आश्चर्यतूर्याव्ययजन्यसैन्य- सान्नाय्यपालिकलास्यसस्यम् ॥ ५८ ॥ 97 'वसनो' क. 98 'पानम् क. 99 'सिक्थम्' ग 100 'त्र स्वार्थे क: के. 101 'लद्र' श.हे. जलोद्भवः कन्दः। 102 'लितला' श.

·हर्षबर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने १८ एते नपुंसके । इदमातोचं वाद्यसमुदायः । वाद्यं वादित्रम् । इन्द्रियं श्रोत्रादि । गद्य 03 वृत्तबन्धहीनम् । पद्यं वृत्तबद्धम् । नैपथ्यं वेषकल्पना । तथ्यं सत्यम् । भयं भीः । मूल्यं निदानम् । माल्यं स्रक् । आश्चर्यम- द्रुतम् । तूर्य वाद्यसमुदायः । अव्ययं चादि । जन्यं रणः । सैन्यं सेना । सा[Follo. 65 b]नाय्यं हविः । (पा? वायं मानभाण्डम् । अळिकं ललाटम् । लास्यं कैशिकीवृत्तं नृत्तम् । सस्यं यवाद्यङ्कुरः ॥ अपत्यसत्योदरकाल्यकुल्य- प्रालेयवीर्याररहव्यकव्यम् । भाष्याज्यधिष्ण्या र्मुकशुष्मवाक्य- धान्यांसशल्यं वलयोत्तरीयम् ॥ ५९ ॥ एते नपुंसके । इदमपत्यं सुतः 105 | सत्यं ऋतम् । उदरं जठरम् । काल्यं प्रातः । कुल्यमस्थि । प्रालेयं तुषारः । वी[Follo 66 all बलं शुक्र च । अररं रणः । हव्यमन्नं देवविधौ । कव्यं पितृविधानमन्नमेव । भाष्यं व्याख्यानविशेषः । आज्यं घृतम् । धिष्ण्यं गृहम् , नक्षत्रं च, अग्निस्थानं च । अर्मुकं106 गजबन्धनम् । शुष्मं07 बलम् । वाक्यं आख्यात- कारकाव्ययम् । धान्यं ब्रीह्यादि । अंसं स्कन्धः । शल्यं 108 मेहान्तर्गतं शस्त्रम् । वलयं दन्तादिघटितं कङ्कणम् , समूहश्च । उत्तरीयं परिधा. [Folio. 66 b]नम् ॥ 103 'गद्यं वृत्तबन्धः। पद्ये पदबन्धः' 106 'अन्दुकं' श. 107 'शुष्कं क. 108 'ल्य देहा' ग. ग. 104 'पुण्यान्दुक' क. श.

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् द्रव्यव्यळीकोडुपकुड्यनाट्य- केयूरकान्तारमलात हर्म्यम् । श्मशानसोपानकुसुम्भपण्य- मालानकालेयकमद्यमध्यम् ॥ ६० ॥ एते नपुंसके । इदं द्रव्यं पृथिव्यादि । व्यळीकं मनोविघातकः । उडुपं तृणादिबन्धः, प्लवश्च । चन्द्रवाचिनोऽस्य पुंस्त्वम् । कुडयं गृह- भित्तिः । नाट्यं नृत्तम् । केयूरमङ्गदम् । कान्तारं सत्रम् , काननमित्यर्थः । अलातं110 उल्मुकम् । हयं वेश्म [Folio. 67 a] । श्मशानं पितृवनम् । सोपानमधिरोहणं प्रासादादेः । कुसुम्भ[महारज]तम् । पण्यम् । आळानं हस्तिबन्धनस्तम्भः । कालेयकं जावकम् , रक्तचन्दनमित्यर्थान्तरम् । मधे माध्वीकादि । मध्यं अन्तरम् , अन्तः ॥ . .. , ऐडू""कशालूकवलीकनाक- छत्राककिझल्का"कशाकमल्कम् । वार्ताकमुर्वा रुककन्दुकं के प्रकाण्डकौपीनमनूकदुग्धम् ॥ ६१ ॥ एते नपुंसके । इदं 11 ऐडूकं अन्तः सास्थिकं कुशम् । शालू- [Follo. 67 b]कं नीलनलिनम् । वलीकं पटलान्तः । नाकं खं स्वर्ग च । 109 'लाकह' ख. 110 'लाकं ख. 112 'कशेरुकाल्कम्' श. 113 'मुहरु' क. 114 'मेडू' ग. 111 'मेडू' ग. L-7 ·५० हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने स्वर्गवाचिनोऽस्य पुंस्त्वमपि । छत्राकं उद्भिन्नो द्रव्यविशेषः । किअल्कं केसरम् । कशाकं पृष्ठास्थि, ++ + ञ्च । वार्ताकं बहुबीजमू । 115उर्वारुकं कर्कटी । कन्दुकं गण्डुकम् । 116कं जलम् । प्रकाण्डं स्कन्धः, शस्त्रं च । कौपीनं गुदम् । अनूकं प्राग्जन्म । दुग्धं क्षीरम् ॥ आकृतपारत[Folho 68 a] निवीतनिमित्तपित्त- वृत्तोपवीतनवनीतघृतामृतानि । द्वैतोक्तभक्तपलितव्रततालवृन्त- वृन्ताद्भुतं मरकतं” पुततूस्तशुक्तम् ॥ ६२ ॥ एते नपुंसके । आकूतं इङ्गितम् । पारतं118 रसविशेषः । 119उपवीतं यज्ञसूत्रं कण्ठलम्बितं निमित्तहेतुः प्रोट्टते दक्षिणे करे । एवं प्राचीनावीतं वा[Folio. 68 bमकर उद्धृते । नवनीतं हैयङ्गवीनम् । घृतं सर्पिः । अमृतं पीयूषम् । द्वैतं नानात्वम् । उक्तम् एकाक्षरं छन्दः । अत्युक्तं यक्षरं छन्दः । भक्तं ओदनम् । पलितं निशिताः केशाः । व्रतं नियमः। तालवृन्तं व्यजनम् । वृन्तं पुष्पनिबन्धनम् । अद्भुतमाश्चर्यम् । मरकतं मणिविशेषः । पुतं स्फिक् । तूस्त20 जरद्वस्त्रखण्डम् । शुक्तं चक्रम् ॥ प्रादेशान्तं" त्रपुसज"वसा[Follo. 69 a]लीक- शिल्पानि तल्पं द्वन्द्वं24 द्वारं कुसुमकुलिशं पापरूपं सपुष्पम् । 115 'उहरु क. 116 के जलम् इति नास्ति । 117 'रतकं पु 118 'पद' (1) 119 'उपवीतं यज्ञसूत्रमुद्धृतं दक्षिणे करे' हे०.व्या. 'निवीतं' ख. 120 'स्तव' क. 'स्त वस्त्रबन्धनम्' ग. 121 'तत्र' क. 122 'सयव' श. 123 'ल्पात' ग. 124 'न्द्वद्वा' क. 125 'सुपु' क.

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् भ्राष्टं स्तेयं सगुदककुदं विष्टपं बर्हनल्वं पाच पिञ्छं6 कटककवचन्यक्षमन्दाक्षमृक्षम् ॥ ६३ ॥ एते नपुंसके । इदं प्रादेशान्तं 127प्रमाणविशेषः [अवसानं च । अन्तश्शब्दस्य पुंस्त्वे प्राप्ते नपुंसके वचनम् । नपुसं हरीतकविशेषः । जवसं 28 घासः। अलीकं [Follo. 69 b] मृषा। शिल्पं कारुकर्म । तल्पं शय्या, दाराश्च । द्वन्द्वं युग्मम् । कुसुमम् पुष्पम् । कुलिशं वज्रम् । रूपं चक्षु- विषयः । शेषविषयाणां पुंस्त्वमुक्तम् । सपुष्पं सह पुष्पेण वर्तत इति सपुष्प कुसुमम् । भ्राष्टमम्बरीषः (१) । स्तेयं चौर्यम् । सगुदं गुदेन सह वर्तत इति सगुदम् । गुदं पायुः । ककुदं 12 चिह्नम् , कूटं च । विष्टपं जगत् । बर्ह कलापः । नल्वं130 शतप्रमाणम् । पार्श्व शरीरैक[Follo. 70 a]देशः । पिञ्छं कलापः । कटकं करभूषणम् , स्कन्धावारः, पर्वतैकदेशश्च । कवचं वर्म । न्यक्षं कात्य॑म् । मन्दाक्षं प्रेम । ऋक्षं भम् ॥ मुकुट"शकटकिट्ट रिष्ट"दिष्टं ललाट बिसकिसलयसिध्मं काष्ठकुष्ठं सपृष्ठम् । रिणकरण किरीटं तुत्थसिक्थो क्थतीर्थ शरणलवणनीडं तुण्डभाण्डाण्डकाण्डम् ॥ ६४ ॥ 126 'पिछं ख. 127 'प्रमाणविशेषावस्थानं शिखरं च' है। 128 'वयसं घासः' ग. 129 'दं प्रधानं कू' क. 130 'हस्तशतं' क. 131 'मकुट' ख. 132 'रिट्टदि' श. 133 'णकिर' श. 134 'क्थोत्थ' क.

·५२ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने एते नपुंसके । इदं मुकुटं किरीटम् । शकटं [Folio. 70 b] अनः । किटं अयःकल्कम् । रिष्टं135 अश्रेयः । दिष्टं दैवम् । ललाटं अ(ळि १ ळ)- कम् । बिसं मृणाळम् । किसलयं नवाङ्कुरः । सिध्मं कुष्ठ"विकारः । काष्ठं दारु । कुष्ठं 137 रोगराजः, गन्धद्रव्य विशेषः । सपृष्ठं पृष्ठेन सह वर्तत इति सपृष्ठम् । पृष्ठं पार्श्वम् , उपरि च । रिण[धारणता ग्राह्यं धनम् । करणं इन्द्रियम्, कारणविशेषः, कारकविशेषश्च । किरीटं मुकुटम् । तुत्थं चाक्षुषद्रव्यविशेषः। सिक्थं मधूच्छिष्टम् । उक्थानि सा[Folio. 71 al- मविशेषाः। तीर्थ मुनिनिषेवितं जलम् , आगमः14], विमानं च । शरणं गृहम् , पारायणं च । लवणं रसविशेषः, सैन्धवादिद्रव्यविशेषः । नीडं खगालयः । तुण्डं चञ्चुः। भाण्डं भाजनम् , अश्वाभरणं च । अण्डं खगादिगर्भधारणं पेशीकोश उच्यते । काण्डं शरः, अवसरः, प्रकरणं च ॥ , इत्यदन्ताः। कुङ्कममांसखतकरताम्भ- श्छिद्रहिरण्यतमोऽ[Folio 71 b]जमनोऽक्ष्णाम् । पर्णवनानन लोहहलासृ43 काश्चिकचापपुरां च तथाख्याः ॥ ६५ ॥ एषां कुङ्कुमादीनामाख्यानामान्यपि तद्वन्नपुंसके भवन्ति । । कुङ्कुमस्य-इदं कुङ्कुमम् , काश्मीरम् , इत्यादि । मांसस्य-इदं मांसम् , 135 'रिट्ट' श. 136 'ठविशेषः' ग. 137 'ठ रोग: ग. 138 'व्यम्' क. राजः द्रव्यविशेषश्च'ग, 139 'धारणाग्राह्यधनम्' ग. 140 'चक्षुष्यो द्र' श. 141 'मे वि' श. 142 'नानललो क. 143 'लास्त्रका' क.

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ५३ - पललम् , पिशितम् , आमिषम् , क्रव्यम् , इत्यादि । खस्य-इदं खमाकाशम् , गगनम् , वियन , विष्णुपदम् , इत्यादि । विहायसः पूर्वमुक्तमेव । तक्रस्य- इदं तकं मथितं व्यञ्जनम् । रतस्य इदं सुरतम् , मै[Folio. 72 a]थुनम् , सङ्गम् इत्यादि । अम्भसः-इदं अम्भः, नीरम् , पानीयम्, सलिलम् , कम् , इत्यादि । जलशब्दोऽनेकार्थत्वादर्थवद्भवति । अपशब्दः स्त्रियाम् । छिद्रस्य इदं छिद्रम् , रन्ध्रम् , विवरम् , इत्यादि । हिरण्यस्य इदं हिरण्यम्, धनम् , सुवर्णम् , रूप्यम् , जातरूपम्, इत्यादि । तमसः-- इदं तमः, निशीथम्, तमिस्रम् , अन्धकारम्, ध्वान्तम् , इत्यादि । अब्जस्य-इदमजम्, पङ्केरुहम्, कुशेशयम् , पुण्डरीकम् , सरोजम् , पद्मम्, इत्यादि । मनसः-इदं मनः, [Folio. 72b] चित्तम् , स्वान्तम् , मानसम् , इत्यादि । अक्ष्णः-इदमक्षि, नयनम् , लोचनम्, नेत्रम् , ईक्षणम् , इत्यादि । पर्णस्य-इदं पर्णम्, पलाशम् , दलम् , इत्यादि । वनस्य- इदं वनम् , काननम् , अरण्यम् , इत्यादि । आननस्य-इदं आननम् , वदनम् , लपनम् , मुखम् , वक्त्रम् , आस्यम् , इत्यादि । लोहस्य- इदं पारशवम् , तीक्ष्णम् , ताम्रम् , सीसम् , इत्यादि । हलस्य-इदं हलम् लाङ्गलम् । सीरशब्दः पुंस्युक्तः । असृजः-लोहितम् , रुधि[Folio. 73 a7- रम्, आत्रम्, आत्मजम् , क्षतजम्, इत्यादि । काञ्चिकस्य--इदं काञ्चिकम् , सौवीरम् , आरस्तलम् , तुषोदकम् , धान्याम्लम् , इत्यादि । चापस्य-इदं चापम् , कोदण्डम् , कार्मुकम् , इत्यादि । पुरः-इदं पुरम् , पत्तनम् , दुर्गम् , कोट्यमित्यादि । साक्षात् पूरशब्दः स्त्रियामुक्तः । चशब्दात् पापस्यानुक्तानि दुरितदुष्कृत पातकादीनि, मञ्जीरस्याङ्गदस्य च नामानि नपुंसके145 नोक्तानीति चशब्दातेषु [Folio. 73 b] भवन्ति ।। , . . 144 'स्कृतादी' श. 'स्कृतपापादीनि' ग. 146 'ब्दात्तस्मिन् भ' क. 145 'क उक्तानि' श.

·हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने श्मथ्वश्रुयातुत्रपुजत्रु"दारु- कशेरुकुस्तुम्बुरुतुम्बुरूणि । ताल्वालु जीवातु च वास्तुवस्तु- मस्तूनि मध्व' सुजतूनि जानु ॥ ६६ ॥ एते नपुंसके । इदं श्मश्रु व्यञ्जनम् । अश्रु बाष्पः । यातु रक्षः । त्रपु लोहविशेषः । जत्रु सन्धिः कक्षयोः । दारु काष्ठम् । कशेरु150 तृण- विशेषः । कुस्तुम्बुरु धान्यकम् । ओषधावेष पुंसीत्येके । तुम्बुरु जम्बोरिका। तालु [Folio. 74 a] काकुदम् । आलु शाकविशेषः । जीवातु जीवनम् , अन्नम् , औषधं च । वास्तु गृहभूः । वस्तु पदार्थः । मस्तु दधिश्रुतिः151 मधु152 माक्षिकम् । अस्य मासतुवाचिनः पुंस्त्वमुक्तम् । अ(सु? श्रु) बाष्पः । जतु लाक्षानिर्यासः । जानु अष्ठीवन् (१) । चशब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् अन्येऽप्युकारान्ता नपुंसके । इदं तितउ,154 शिग्रु शोभाजनम्, शलालु गन्ध- द्रव्यम् ॥ इत्युदन्ताः॥ 155 श्लेष्मो[Folio. 74 b]ष्मतक्षपक्षोक्ष पूषाश्मनावमज्जतः। 147 'जत्तृदा' क. 148 'रुकुशेरु' क. 149 'ध्वसुग्ज' क. 150 'रुस्तृण' क. 151 'धिमृतिः' क. 'धिमन्थः ग, 152 'धु माकम्' श. 153 'पुंस्युक्तम्' क. 154 तितउशब्दश्चालनीपर्यायः। अस्य पुस्त्वमपि केचिदिच्छन्ति । 155 'तक्षयक्ष्मोक्ष श.

·५५. नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् नान्तोऽन्यो द्वयज्युवात्मार्व- पाप्ममूर्धाध्वराजतः ॥ ६७ ॥ एते नपुंसके। श्लेष्मादिभ्यो योऽन्यो नान्तो नकारान्तो 156यच् द्विस्वरः स सर्वो नपुंसको157 भवति । तद्यथा-इदं लोम, नाम, व्योम, साम, चर्म, वर्म, धर्म, शर्म, प्रेम इत्येवमादयः । अहन्शब्दोऽपि नान्तः “अहन्" (पा० सू०. ८-२-६८) इति रेफान्ततामापद्यते । श्ले[Folio. 75a7- ष्मादयस्तु पुंस्येव । अयं श्लेष्मा कफः। ऊष्मा औष्ण्यम् , समृद्धिश्च । तक्षा कारुः । पक्षा159 रोमराजि. । उक्षा वृषः । पूषा रविः । अश्मा पाषाणः, ग्रावा, खनिश्च । मजा अस्थिसारः । अस्य स्त्रीत्वमपीच्छन्त्येके । युवा तरुणः । आत्मा द्विविधः-भूतात्मा परमात्मा चेति । अर्वा हयः, कुत्सितश्च । पाप्मा पापम् । मूर्धा शिरः । अध्वा मार्गः । राजा नृपः । राजमजादीनां वचनं शब्दार्थ[Folio. 75 b](कता ? के) तदर्शनात् (१) ॥ -160 पृषजगदुदश्विच पुरीतच यकृच्छकृत् । स नपुंसकमित्यादि (पा० सू०, २-४-१५-२५, ३०) प्रोक्तं पाणिनिनैव च ॥ ६८ ॥ एते नपुंसके । पृषद् बिन्दुः। जगत् स्थावरजङ्गमो लोकः । उदश्चित् तक्रम् । तक्रार्थानां नपुंसकत्वेऽपि सिद्धं पुनर्वचनमसन्देहार्थम् । पुरीतत्" 156 'न्तो द्वयल् द्वयच्' क. 157 'के भ' क. 158 'ताप के. 159 'यक्ष्मा रोश. 160 'श्विन्ति पु' श. 161 'तं च क. 162 'तमान्त्र' क.

·५६ ५ हर्षवर्धनकृतलिङ्गानुशासने आन्त्रम् । यकृत् काळमांसम् । शकृद्विष्ठा । एवमादिशब्दा नपुंसके । “स नपुंस- [Folio 76 a]कम्" इत्यादीनि प्रोक्तं कथितं भगवता पाणिनिनैव । तच्चे- हावबोद्धव्यम् । चशब्दात् भासश्च (?) । स नपुंसकम् -- “यस्यायमेक- वद्भावो विहितः स नपुंसकलिङ्गो भवतीति" (का० वृ०. ५-४-१७) । [जपादिभ्यः काश्मं] द्विगुः द्वन्द्वश्व, द्विगुरेकवचनम् , द्वन्दुश्चेति [त्रिलि- ङ्गम् ] पञ्चगवम् , पञ्चरात्रम् , चतुर्युगम् इत्यादि समाहारद्विगुरेव च ॥ पाणि[Follo. 77b]पादं शिरोग्रीवं हस्त्यश्वं दंशमक्कुणम् । पुत्रपौत्रं श्वचण्डालं भ्रातृभार्यं तृणोपलम् ॥ ६९ ॥ कुशकाशं वीहियवं द्वन्द्वश्वेत्येवमादिकम् (पा० सू०. २-४-२)। अधिस्त्र्यधिकुमारीदं पारेगळं खलेयवम् ॥ ७० ॥ एवमाद्यव्ययीभावः (पा० सू०. २-४-१८) शेषोऽनुक्तोऽत्र दृश्यते। अन्यस्यार्थे 164 पदस्यैष15 वर्तमानोऽभिधेयवत् ॥ ७१ ॥ 163 "तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च" (पा०, सू०.२-१-१७) इति सिध्यति । 164 "परवलिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुषयोः" (पा.. सू०. २-४-२६) इत्यस्य प्रपञ्चनमिदम् । 165 'पदस्येव' ग.

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् . प्राक्पदार्थप्रधान स्त्व- लिङ्गोऽयं स्यादतोऽन्य[Follo. 76 b]था ॥ ७१ ॥ एषोऽव्ययीभावसमासोऽन्यस्य पदस्यार्थे वर्तमानोऽभिधेयवद्भवति । अभ्यङ्का गावः । प्रत्यङ्का गावः । अतोऽन्यथायं समासः पूर्वपदार्थ- प्रधानाचेद्भवति तदा लिङ्गं नपुंसकमित्यर्थः । इदं उपकुम्भम् , अनु- गीर्णम् इत्यादि ॥ स्त्री[Folio. 77 a] सम” शलभच्छाय- मिति तत्पुरुषोऽप्यनञ् । अकर्मधारयस्तस्मि- न्नपथं तु नपुंसकम् ॥ ७२ ॥ नकर्मधारयवर्जितस्तत्पुरुषो नपुंसके । इदं स्त्रीसभम् , इदं शलभ- च्छायम् । “सभा राजामनुष्यपूर्वा" (पा० सू०. २-४-२३) इति नपुंसकत्वम् ॥ इति 171भट्टभरद्वाजसूनोः पृथिवीश्वरस्य कृतौ 172हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानु- शासनटीकायां 17 नपुंसकलिङ्गप्रकरणम्/74 ॥ 167 ॥ अशालाच " 166 'नं तु अलिङ्ग स्या' क. 'नस्तु अलिङ्गं स्या' ख. (पा० सू०. २-४-२४) इत्यनेन क्लीबता भव- ति । स्त्रीसद्धात इत्यर्थः। 168 "विभाषा सेना०" (पा० सू०. २-४-२५)इत्यादिना पक्षे क्लीबता । 169 "तत्पुरुषोऽनञ् कर्मधारयः" (पा० सू०. २-४-१९) L-8 इत्यधिकारः। 170 "अपथ नपुंसकम्” (पा० सू०. २-४-३०) इतीदं तत्पुरुष इत्येव । अन्यत्र तु-अपथो देश इति । 171 'भट्टिभार' ग. 172 'कृतौ लि' ग. 173 'कायां सर्वार्थलक्षणाया' ग. 174 'णं समाप्तम् । श्रीसरस्वत्यै नमः । शुभमस्तु ।' ग.

·अथ मिश्रलिङ्गप्रकरणम् ॥ अथ क्रमप्राप्तमर्थवाल्लिङ्गमाह- सर्वेऽर्थवत्समासेऽमी यथायं सुकटिर्भटः । सुकुचा सुकचा नारी सुक्षीरा गौनरोऽनृणः ॥ ७३ ॥ 3 सर्वे स्त्री[Folio. 77 b]पुनपुंसकलिङ्गाः शब्दाः प्रागुक्ताः समस्ताः सन्तः समासेऽर्थवदभिधेयवद्भवन्ति । अर्थेन तुल्यं वर्तत इत्यर्थवत् । यथा-अयं सुकटिभटः । कटिशब्दः स्त्रियामुक्तः, समासे अन्यपदार्थत्वात् पुंसि । शोभना कटिर्यस्य सुकटिर्भटः । एवमन्येऽपिकृत कटिः, सन्नद्धभ्रकटिः, अतनुः, सुशालः पुरुषः, सुकटिः, सुतनु, सुशालं कुलम् इत्यादयः । सुकुचा सुकचा नारीति-शो[Folio. 78 a]भनौ कुचौ यस्याः सा सुकुचा नारी । शोभनाः कचाः यस्याः सा सुकचा नारी । कचकुचौ पुंस्युक्तौ समासेऽर्थवत्त्वात् स्त्रियां भवतः। एवं सर्वगुणा स्त्री, निर्गुणें कुलमित्यादि । सुक्षीरा गौः-शोभनं क्षीरं यस्याः सा सुक्षीरा गौः। अविद्यमानमृणं यस्य स नरोऽनृणः । यस्मादसमासेऽपि क्षीरणे नपुंसके कथिते, समासेऽर्थवत्त्वात् स्त्री[Folio. 78 b]पुंसयोर्भवतः । एवमियमयं वा कीलालपाः, अयमियं वा कुमारीदाः, शुभदाः इत्यादि । नपुंसकत्वे त्वेषां हस्वेन भाव्यम् । इदं कीलालपम्, कुमारीदम् , शुभदम् , इत्यादि अकारा- न्ताः । अधुना इकारान्ताः क्रमेण उच्यन्ते-अयमियं वा ग्रामणीः, सेनानी, श्रीः, वातप्रमीः। नपुंसके कृतहस्वः-इदं ग्राम[Folio. 79 a]णिकुलम् 1 'भंगः' ग. 2 'भग: ग. 3 'भृकुटि:' क. 4 'भृकुटिः' क. 5 'सुशापः पु' क.

·मिश्रलिङ्गप्रकरणम् ५९ इति । एवमन्येऽपीकारान्ताः । इदं सुतनु कुलम् , अयमियं वा दृढमन्युः, सुश्मश्रुर्युवा, ताम्रतालुः स्त्री इत्येवमादयोऽन्येऽप्युकारान्ताः । अयमियं वा खलपूः, यवलूः, नतभूः इत्येवमादयः ऊकारान्ताः । नपुंसके तु कृत- हस्वाः-इदं खलपुयवलुकुलम् इति । ऋकारान्तानाम् “नवृतश्च" (पा० सू०. ५-४-१५३) इति समासान्ते कपि कृते अकारान्तता [Folio 79 b] ष्टैव । सुकर्तृकः, सुकर्तृका, सुकर्तृकमित्यादि । ऋतादयो न सन्ति तेषु । रैग्लौनौशब्दा ये सन्ति तेषु यथालक्षणम् । इत्यजन्ताः । अथातो हलन्ताः-ते च प्रायः किबन्ताः । अयमियमिदं वा अग्निचित् । एवं त्रिष्वप्येवमादयः सोमसुत्-सासुस्रगादयः अन्ये भवन्ति । अमिति लुप्यते । “न विभक्तौ तुस्माः" (पा० सू०.१-३-४) इति तवर्गस्मान्ता- [Folio. 80 a]नां लुकि निषिद्धे ये सन्ति ते प्रदर्श्यन्ते तत्र तवर्गाणां तकारान्ता दर्शिताः । अथ नकारान्ताः प्रदर्श्यन्ते- इयमयं वा सुधामा, सुनर्मा, सुपर्वा, सुधर्मा, सुशर्मेत्येवमादयः । अत्र स्त्रियां "ऋन्नेभ्यो डीप्" (पा० सू०. ४-१-५) इति ङीपि प्राप्ते, "मनः" (पा० सू०,४-१-११), "अनो बहुव्रीहेः' (पा० सू०. ४-१-१२) इति तस्मिन् प्रतिषिद्धे, "डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्" (पा० सू०. ४-१-१३) इति डाप्प्रत्ययः । स यत्रास्ति तत्राकारान्तत्वात् स्त्रीत्वम् । स इहोदाहृत [Folio. 80 b] इति । अत्रापि ह्रस्वान्ता नपुंसके इदं सुनर्मेति । अथासन्ताः-इयमयं वा सुयशाः, सुशिराः इत्येवमादयः । अत्रापि ह्रस्वान्ता नपुंसके इदं सुयश इति । मकारान्तौ किमिदंशब्दौं सर्वनामत्वात् अर्थवदेवेति ॥ शुच्याद्या असमासेऽपि शुचिः स्त्री ना शुचि द्वयम् । मृदुः स्त्री ना च मृद्वङ्गं नानार्थाश्च शिवादयः॥७४॥ 6 'अन्ये हलन्तमिति लुप्यते न सन्ति?]' ग. 7 'ब्दौ त्वनन्तौ सर्व' ग. 'ब्दौ त्वस्ला- न्तौ सर्व ख. 8 'ना यथाङ्गं च ना' क. ग, ·हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने अर्थवदित्यनुवर्तते । शुचिश[Foho. 81 a]ब्द आदियेषां ते शुच्याद्याः असमासेऽपि केवला अप्यर्थवद्भवन्ति । शुचिः स्त्रीत्यादि । यथा-शुचिः स्त्री, शुचिः ना, शुचि द्वयम्, मृदुः स्त्री, मृदुः ना, मृदु द्वयम्, अङ्गं च । अयमिदं वा पटुः, पटुर्वा स्त्री इत्येवमादयो बहवः । तथा- न्येऽप्येवं गुणे गुणिलिङ्गा भवन्ति इति बोद्धव्यम् । “वोतो गुणवचनात्" (पा० सू०. ४-१-४४) इति वा डीप्प्रत्ययो यत्रास्ति तत्रेकारान्तत्वात् स्त्रीत्वम् । झ्यभावादिहो[Follo. 81 b]दाहृतः । नानार्थाश्च शिवादयः- नानार्था बह्वर्थाः शिवादयः स्वार्थवत् भवन्ति । यथा-शिवो हरः, शिवं श्रेयः, शिवा गौरी । "शिवा क्रोष्ट्री शिवामलकी को द(कः? क्षः) (कं? किं) शिरोऽम्बु च। भद्रा गौः शं च भद्रं स्यात् कुशलं कुशलो बुधः ॥" एवं कृत्तद्धितान्तानां लुः स्त्री लूर्ना च लु द्वयम् । नारी पौत्री पुमान् पौत्रो "भवेत्पौत्रं नपुंसकम् ॥५॥ तथा" गुणाश्च सामान्यग्रहणा अभिधेयवत् । चित्रा कथेयं चित्रोऽर्थः चित्रं कर्म तपस्विनाम् ॥ अर्थवत्सर्वनामानि स पुमान् यो गुणी भवेत् । स" युवा तइयं सा स्त्री "तत्सुखं यदचिन्तनम् ॥ 9 अक्षरमेकमधिकम् । 'शिवोऽम्बु ।' 10 'तान्तं च भीरुः स्त्री ना च भीर तत् ।' ग. 11 'त्रो नपुसकमिद यथा ।' क. 12 "गुणार्थे चित्रसामान्यगहनाः सर्व- नाम च।' क. 13 में च धीमताम् ।' क. 14 'नि सर्वनामतया यथा ।' क. 15 'सा स्त्री परिव्रता या स्यात् त' श. 16 'स्त्री कः का[न्तिन्न वक्ष्यति' क.

·मिश्रलिङ्गप्रकरणम् स्यादीषदसमाप्तौ तु बहुप्रकृतिलिङ्गकः। यथा बहुगुडा द्राक्षा बहुद्राक्षं "बहुघृतः ॥ ७८ ॥ एवमादिस्पष्टार्थस्वाद्दर्शितं बोद्धव्यम् [Folio. 82 11 ॥ अथाविष्टलिङ्गशब्दाः। आविष्टलिङ्ग शब्दास्तु” अलिङ्गवदमी यथा । प्रमाणं स्मृतयो वेदाधनं वै दैवतं पतिः। ॥ ७९ ॥ अर्थवदिति निवृत्तम् । आविष्टं2 स्थितं येषां ते आविष्टलिङ्ग- श[Folio. 82 b]ब्दाः । तुशब्दो विशेषद्योतनाय । नैवं ते अर्थवदिति । यथा अलिङ्गवदाविष्टलिङ्गवत् द्रव्यवद्भवन्ति, स्वभावं न त्यजन्तीत्यर्थः । तान् दर्शयितुमाह-प्रमाणम् , स्मृतयः प्रमाणम् । वेदाः, धनं वेदाः । दैवतम् , पतिः दैवतम् । इत्यादीनि नपुंसकलिङ्गोदाहरणानि [Folio. 83 a] | एवमन्येऽपि ॥ अथ पुन्नपुंसकलिङ्गाः। अथ (पुं)नपुंसकलिङ्गानि दर्शयितुमाह- ब्रह्मान्धकारजठरव्रणचूर्णभूर्ज- वज्रार्धशूलमलपल्वलपल्लवानि । 17 'द्राक्षाच रूषक: ग. 18 'लिङ्गा श' श. 19 'ब्दा स्युरलि' श. 20 'दा द्यौर्वियदेव' श. 21 इतोऽनन्तर 'स्यादीषदसमाप्तौ' इत्यादिकारिका पठ्यते । क. 22 'आविष्टलिङ्गमीप्सितं एषा ते आविष्टलिङ्गशब्दाः' ग. 23 'अलिङ्गवत् अद्रव्यवत्' ग. 24 स्यादीषदसमाप्तावित्यादिकारिका इतोऽनन्तरं पठ्यते । ग. 25 'पल्वलानि । ग.

·६२ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने अर्धचंगोमययुगन्धरवेषकर्ष- कार्षापणा निगडतोरणवारपाणाः ॥ ८ ॥ गाण्डीवताण्डव"तरण्डविटङ्कटङ्क- प्रग्रीवशी थुसरकाः समरः कबन्धः। द्वीपः पिनाककपटार्बुद[Folho 83 b]निष्क मुष्क- कासारयूषचषका वृषणामिषौ च ॥ ८१ ॥ वर्चस्कवेमवटमाषकगूथयूथ- मञ्जीरवारकरकक्रकचाणुगेहाः । कंसः शफो मुसलसानु च पद्मशङ्खा- वब्जौ तु वासररणादि पुमन्त्यलिङ्गाः ॥ ८२ ॥ त्रिभिः पधैर्विशेषकोऽयम् । एते ब्रह्मादयः पुमन्त्यलिङ्गाः । ब्रह्मणो द्वयजनन्तत्वान्नपुंसकता प्राप्ता । एवं [ Folio. 84 a] पुंस्येषां वचनं व्यवस्थितलिङ्गश्च ब्रह्मशब्दो धातरि पुंसि अन्यत्र नपुंसके । अयं ब्रह्मा स्रष्टा । अन्यत्र इदं ब्रह्म वेदः, तपः, शाश्वतं ज्ञानं च । अन्धकारः अन्धकारं वा तमः । जठरः जठरं वा उदरम् । व्रणः व्रणं वा रुक् क्षतं वा । चूर्णः चूर्ण वा क्षोदः । भूर्जः भूर्ज वा तरुविशेषः । वज्रः वज्रं वा कुलिशम् । अर्धः अर्ध वा दलम् । शूलः शूलं 26 'तोरणपारणानि ।' ग, 27 'ताण्डवकरण्ड' ग. 28 'सीधु' श. 'थुरसकाः' क. 29 'ककीलका' क. ग. 30 ‘णुरोहाः' क. 31 'पुंस्येव तेषां वचनम्' ग. 32 अन्यत्र नपुंसक इति नास्ति ख.

·मिश्रलिङ्गप्रकरणम् [Folio. 84 b] वा वणिकं] रुजा च । मलः मलं वा पापं रजश्व । पल्वलः पल्वलं वा अल्पजलविकारः । पल्लवः पल्लवं वा प्रवाळम् । अर्धर्चः अर्धर्च वा ऋचोर्धम् । अर्धर्चः पुंसि विधानात् । गोमयः गोमयं वा गोशकृत् । युगन्धरः युगन्धरं वा कूबरः । वेषः वेषं वा आकल्पः । कर्षः कर्ष वा पलचतुर्थांशः । कार्षापणः कार्षापणं वा [Follo. 85 a] द्रव्यमात्राख्यः । निगळः निगळं वा अयोमयी दुष्टबन्धनशृङ्खला । तोरणः तोरणं वा देवराजादिद्वारि समुच्छ्रितं दारु । वारः वारं वा वासरः । पाणः पाणं वा कण्टकः । गाण्डीवः गाण्डीवं वा अर्जुनस्य धनुः । ताण्डव- स्ताण्डवं वा शम्भुनृत्तम् । तरण्डः तरण्डं वा प्लवः । विटङ्कः विटङ्गं वा कपोतपाळिः । टङ्कः टकं वा दृषद्दारणम् । प्रग्रीवः प्रग्री[Folio. 85 b]वं वा मत्तवारणः । शीथुः शीथु वा मद्यविशेषः । सरकः सरकं वा सर्पकृत- विषविशेषः । समरः समरं वा रणम् । कबन्धः कबन्धं वा अशिरस्कः पुमान् । द्वीपः द्वीपं वा पुळिनम् । पिनाकः पिनाकं वा शूलपाणेर्धनुः । कपटः कपटं वा व्याजः । अर्बुदः अर्बुदं वा मासकील]कम् । निष्कः निष्कं वा सुवर्णविकारः । मुष्कः मुष्कं वा । कील इति वा पाठः । कील: [Folio. 86 a] कीलं वा शङ्कुः । कासारः कासारं वा । यूषः यूषं वा मुद्रादिकृतं व्यञ्जनम् । चषकः चषकं वा । सरकः सरकं वा । वृषणः वृषणं वा कोशः । आमिषः आमिषं वा मांसम् , आलोभिनं] च । वर्चस्कः वर्चस्कं वा अवस्करः । वेमः वेम वा कुविन्दभाण्डम् । वटः वटं वा न्यग्रोधः [कुलक भोज्यं च । माषकः माषकं वा "अष्टस्वर्णकृतकृष्णलाः । गूथः गूथं वा पुरीषम् [Follo. 86 b] | यूथः यूथं वा सङ्घातः सङ्घातं वा । मञ्जीरः मञ्जीरं वा चरणालङ्कारः । वारः वारं वा क्रमो गणश्च । करकः करकं वा पानीयभाजनम् । क्रकचः क्रकचं वा करचक्रम् । अणु- 33 'पापं पङ्कश्च' ग. 34 'द्वारस' श. हे०-बहिर्द्वार नियूहः । 35 36 'शूलम् ।' श. 37 'वा पञ्चकृष्णला: श. 38 शूर्पपदं न व्याख्यातम् । दारु इति नास्ति क.

·हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने , [धीन्य]जातिः । अणु सूक्ष्मम् । गेहः गेहं वा गृहम् । कंसः कंसं वा मानविशेषः, लोहः, जातिश्च । शफः शर्फ वा गवादिखुरः । मुसलः मुसलं वा आयुधविशे[Folio. 87 a]षः धान्यखण्डनं च । सानुः सानु वा गिरेः समो भूभागः । चशब्दात् कञ्चुकः कञ्चुकं वा वारवाणम् । पद्म- शङ्खशब्दौ परिभाषालिङ्गौ दर्शयितुमाह-पद्मशङ्खावजौ जलोद्भवौ । तुशब्दो विशेषद्योतनाय । अब्ञवाचकौ पद्मशङ्खशब्दौ तु नपुंसके नान्यः । यथा-अयं पद्मः पगं वा जलजः । "अन्तर्जलगताः पद्माः श्रोतुका[Folio. 87 b]मा इवोत्थिताः ।" "पद्मानि काकैरिव खण्डितानि ।" इति । शङ्खः शङ्ख वा कम्बुः । अब्जाविति किम् ? अयं पद्मः शङ्खश्च निधिः । वासरः वासरं वा दिनम् । रणः रणं वा समरः । आदि- शब्दोऽन्येषामपि परिग्रहाय । दिङ्मात्रमेव तदिहास्माभिर्दर्शितम् । शेष लक्षणतोऽवधार्यम् ॥ अथ परिभाषालिङ्गाः । परिभाषालिङ्गान् दर्शयितुमाह- सत्त्वं प्राणिनि बह्व[Folio. 88 a]र्थे गृहं वर्णोऽक्षरे परम् । सैन्धवं लवणे भूतं पिशाचे स्वं धने तथा ॥ ८३॥ सत्त्वं प्राणिनीति । सत्त्वशब्दः प्राणिनि पुन्नपुंसकलिङ्गः-अयं सत्त्वः इदं सत्त्वं वा प्राणी । अन्यत्र सत्त्वाख्यो गुणः । गृहं बह्वर्थे बहुवचने-इमे गृहा दाराः, गृहाणि वा । बह्वर्थ इति किम् ? इदं गृहम् , 39 'गुणद्रव्यम् । ' ग.

·मिश्रलिङ्गप्रकरणम् ६५ नपुंसकमेव । वर्णोऽक्षरे परम्-वर्णः वर्ण वा [Folio. 88 b] अक्षरम् । अन्यत्र शुक्लो वर्णः । वर्णा ब्राह्मणादयः । वर्णोऽक्षर इति पुंस्त्वनिर्देशात् अक्षरादन्यत्र वर्णः । परमिति वचनात् कृछं तपसि पुनपुंसकलिङ्गम् । कृछ्रः कृछ्रे वा तपः । अन्यत्र कृछू दुःखं नपुंसक एव । सैन्धवः सैन्धवं वा लवणम् । अन्यत्र सैन्धवोऽश्व । भूतो भूतं वा पिशाचः । अन्यत्र भूतो जातः, भूतानि पृथिव्यादीनि । स्वः स्वं वा धनम् [Folio. 89 a] | अन्यत्र स्वा ज्ञातयः, तथा वचनात् ॥ पुंस्याम्राद्याः फले पुष्पे भेषजे तु नपुंसके । आम्रा नम्रा स्तथा रम्याश्चन्दना देवदारवः ॥ ८४ ॥ सुरभ्यानं चन्दनं च देवदारूदराति जित् । खरं बृहणं हृद्यं चण्पकं तिलकं तथा ॥ ८५ ॥ वृक्षेष्वाम्रादयः पुंसि बदर्याद्याः स्त्रियां मताः । फलपुष्पौषधाद्यर्थे तेषां ज्ञेयं नपुंसकम् ॥ ८६ ॥ आम्रादयः शब्दाः पुनपुंसकलिङ्गा [Folio. 89 b] भवन्ति । तत्र विभागः-एते यदि वृक्षवाचका भवन्ति तदा पुंस्त्वम् । यद्येते फला- दिवाचकाः स्युः तदा नपुंसकत्वम् । बदर्यायाः स्त्रीलिङ्गा वृक्षवाचिनः, औषधादिष्वेव नपुंसकता । आदिग्रहणात् केतक्यामलकीप्रभृतयः । इति पुन्नपुंसकलिङ्गता दर्शिता ॥ इति पुनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् 41 'रातिजि श. 40 'म्रा य' क. L-9 ·६६ ६ हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने अथ स्त्रीपुंसलिङ्गाः। इदानी (पुं)स्त्रीलिङ्गान् दर्शयितुमाह- आणीषुबाहुफणतूणमरीचिमुष्टि- गोस्वातियोनितिथिपाटलिसिन्धुसाराः। गण्डूषकन्दरभुजाशनयः कुथश्व पुंस्त्रीध्वजाः कृसरवेतससल्लकाद्याः ॥ ८७ ॥ एते पुंस्त्रीध्वजाः । यथा--अयमियं वा आणिः अक्षाग्रकीलः । अस्येकारान्तत्वात् स्त्रीत्वे प्राप्ते पुंस्यपि व[Follo. 90 a]चनम् । अयमियं वा इषुः शरः । अयमियं वा बाहुः भुजः । फणः फणा वा सर्पशिरोविकारः । तूणः तूणा वा इषुधिः । अयमियं वा मरीचिः रश्मिः रश्मिवाचिनोऽन्ये घुस्युक्ताः । अस्योभयमित्येके । अयमियं वा मुष्टिः करामुलीनां सन्निवेशः, प्रमाणं च । अयं गौः अनडवान् , इयं गौः महिषो । गोशब्दस्य स्त्रीपुंसयोः स्वरूपभेदा[Follo. 90 b]दिह वचनमन्येषां च निदर्शनाय । एवमन्या प्राणिजातिः । यथा— अश्वा अश्वी, शुकः शुकी, श्वा शुनी, अहि-कपि-रुरु-43वीणु-करेणु-सिंहा-जादिकः । अयमियं वा स्वातिनक्षत्रविशेषः । अयमियं वा योनिरुत्पत्तिस्थानम् । अयमियं वा तिथिः प्रतिपदादिः । अयमियं वा पाटलिरोषधिः । अयमियं वा सिन्धुः [Follo. 91 a] समुद्रः । अयं सारः, इयं सारी आपानभूमिः कटकश्च । अयं गण्डूषः, इयं गण्डूषा आस्यपूरणिका। अयं कन्दरः इयं कन्दरी । अयं भुजः, इयं भुजा बाहुः । अयमियं वा अशनिः हादिनी । अयं कुथः इयं कुथा (वीपर्णास्तरणम्, गजाश्वपृष्ठाच्छादनम् । अयं कृसरः इयं कृसरा तिल- तण्डुलमिश्रं भो[Folio. 91 b]जनम् । अयं वेतसः, इयं वेतसी वानीरजा । 44 “य वा सरित् सिन्धुः' ख. 42 'माहेयी' श. (१) 43 रुरुपीलुप्रभृतय. ।' श.

·मिश्रलिङ्गप्रकरणम् ६७. अयं सल्लकः, इयं सल्लकी सुगन्धतरुविशेषः । एवमाद्या अन्येऽपि- समिच्छिलालिकिष्कवः सटातूलप्रभृतय एवमाद्याः सुबोधाः ॥ एवमेव रथी गन्त्री स्यन्दनस्तु रथो यथा । कृपाणोऽसिः कृपाणी तु क्षुरिकायां पटः पटी ॥ ८८॥ इति पुंस्त्रीलिङ्गाः [Folio. 92 a] । अथ स्त्रीनपुंसकलिङ्गाः। अथ स्त्रीनपुंसकलिङ्गान् दर्शयितुमाह- स्त्रीनपुंसकयोरर्चिः पीठोडू मन्दिरार्गळे । मृणाळीकन्दळीस्थालीप्रणाळीयुगळादयः ॥ ८९ ॥ एते शब्दा स्त्रीनपुंसकयोर्भवन्ति । इयमिदं वा अर्चिः दीप्तिः । इसन्त- वादस्य नपुंसकता प्राप्ता, वचनात् स्त्रीत्वमपि । इयं पीठी इदं पीठम् आसन- विशेषः । इयमुडुः इदमुडु नक्षत्रम् । इयं मन्दिरा इदं म[Folio. 92 b]- न्दिरं गृहम् । मन्दिरा तत्र वारिरिति (?) । इयमर्गळा इदमर्गळं द्वारप्रति- बन्धः । इयं मृणाळी इद मृणाळं बिसम् । इयं कन्दळी इदं कन्दळं नवनाळं शाकादेः । इयं स्थाली उखा, इदं स्थलं भाजनविशेषः । इयं प्रणाळी इदं प्रणाळं वारिसरणद्रोणि. । इयं युगळी इदं युगळं युगम् । आदिशब्दस्य प्रकारवाचित्वादेवम्प्रकारा [ Folio. 93 al अन्येऽपि-आस्थानी, 45आक्रीडम् आक्रीडा, शस्त्रम् शस्त्री, द्वयम् द्वयी, त्रयं त्रयी, नगरम् नगरी, पुरम् पुरी, इत्येवमादयोऽन्ये । ईकारान्तत्वात् स्त्रीत्वम् । नोक्ता लक्ष्यावधारणीया इत्यर्थः ॥ इति स्त्रीनपुंसकलिङ्गाः । 45 'क्रोड क्रोडा' क.

·हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने अथ त्रिलिङ्गाः। त्रिलिङ्गान् दर्शयन्नाह- त्रिषु वाटी पुटी पेटी पात्री नखरमण्डलो। तटशृङ्खलवल्लूरमठप्रतिसराढ"काः ॥ ९ ॥ विषाणीदाडिमीता डीभल्लातकविभीतकाः। कुवला मलकीमुस्तास्त्रिलिङ्गा एवमादयः[Folio. 93 b] ॥ दारस्तल्पो भगोऽङ्कोऽस्त्री मेद्रश्चापत्यमात्मजः । पोटा द्विलिङ्गमित्यादि प्रोक्तं शब्दार्थभेदतः ॥ ९२ ॥ मेढ़ायकेऽपि गोधादिपिण्डी स्त्रीलिङ्गभाग्ध्वनिः। स्त्रीपुंसभेदः पक्षादावेवं ज्ञेयो मनीषिभिः ॥ ९३ ॥ एवमादयः शब्दाः त्रिलिङ्गेषु भवन्ति । इयं तटी, अयं तटः, इदं तटं नद्याः कूलम् । शृङ्खला, शृङ्खलः, शृङ्खलम् अयोमयो रज्जुः । वल्लरी, वल्लूर, वल्लूरं सूकरमांसं शुष्कं वा । मठी मठः मठं धर्मगृहम् । प्रतिसरा प्रतिसरः प्रतिसरं मङ्गलसूत्रम् । आढकी आढकः आढकं मानभाण्डविशेषः । विषाणी [Folio. 94 a] विषाणः विषाणम् गवादिशृङ्गम् + + + + वेवं ज्ञेयो मनीषिभिः । एष पूर्वोक्तो लिङ्ग- नियमः कचिदन्यथापि लक्ष्ये दृश्यते । यथा-दारशब्दः पुंस्त्वे बहुत्व 46 इदमधे नास्ति क. 47 'राटका: क. 48 'मीनाडी' क. 49 अस्यास्य स्थाने "बहुत्वादिह यन्नोक्तं तल्लक्ष्य लक्ष्यतोऽपरम्" इति पठितम् । श. 50 इद् कारिकाद्वयं (९२, ९३)ग्रन्थ- समाप्तिश्लोकात् पूर्व पवितम् । श.

·मिश्रलिङ्गप्रकरणम् एवोक्तः, कचित् दारा इति बहुवचनं पुल्लिङ्गैकवचने च 'गुणवति दारे' इत्यादौ दृश्यते । तत्पशब्दः पुंस्यपि दृश्यते । भगशब्दस्य सामग्रयादि- वाचकस्य तथा मेदूशब्दस्याङ्गपर्यायस्य नपुंसके । कचिदङ्गवाचिनोयो- [Follo. 94 b रपि पुंस्त्वं दृश्यते । तथा मेद्राधङ्केऽपि पुंन्यजनादि- चिह्वेऽपि स्त्रीलिङ्गभाग्भवति । भगाङ्का स्त्री, मेदाङ्कः पुमानिति । तथापत्या- मजशब्दयोईयोरपि स्त्रीपुंवाचकत्वात् कचिदुभयम् । कचित् पोट- शब्दोऽप्युभयलिङ्गः । एवमादि सुधीमिरवधार्यम् । इति त्रिलिङ्गकाः । अथालिङ्गकाः । संख्या ष्णान्ता युष्मदस्मत्कत्यव्ययमलिङ्गकम् । षट् काः षट् के च षटकानि पञ्च तास्ते च तान्यपि ॥ त्वं स्त्री त्वं ना कुलं त्वं चाहं स्त्री नाहमहं कुलम् । कति स्त्रियः कति नराः कति तानि च वा हि दिक् ॥ ष्णान्ताः षकारनकारान्ताः संख्याः युष्मदस्मत् कति अव्य- [Folio. 95 a]यं एते शब्दा अलिङ्गा अविशिष्टलिङ्गाः । यथा--षट का, षट् के, षट् कानि। एवं पञ्च स्त्रियः, पञ्च नराः, पञ्च कुलानि । एवं सप्ता- ष्टकादयः । युष्मदस्मदोः-त्वं द्वयम् , अहं जनता, अहं जनः, अहं वृन्दम् । कति स्त्रियः, कति नराः, कति कुलानि । उच्चैः स्त्री, उच्चैः पुमान् , उच्चैः कुलमित्यादि । किं स्त्रीपु(Folio. 95 b]मानिति १ अपत्यम् । . 51 'ता' श. द्वयं तथा ।' क. 54 इयं कारिका नास्ति क. 52 'ते' श. 53 'तानि' श. 'कानि स्त्री ना त्वं ·हर्षवर्द्धनकृतलिङ्गानुशासने [अहं चेतावृत्तिः जयः) । पञ्च काः के कान्यत्र, कति तास्ते च तानि । एष उदाहरणमन्येषामिति ॥ बहुत्वे" बल्बजा लाजाः कश्मीराः सक्तवोऽसवः । दारा वासोदशा वर्षा आपः सुमनसः समाः ॥ ९६ ॥ B एते बल्बजादयः शब्दा बहुत्वे बहुवचना भवन्ति । इमे बल्बजा स्त्रीजातयः । इमे लाजाः [Folio. 96 a] प्राक् प्रख्याताः । इमे कश्मी- राः देशाः । पुल्लिङ्गशब्दमध्यमपाठात् देशो विदेशोऽपि पुल्लिङ्गो ज्ञेयः । सक्तवः, असवः, दाराः, वासोदशाः । वर्षादयः स्त्रियाम्-इमा वर्षाः प्रावृट् ; इमा आपः सलिलम् ; इमाः सुमनसः पुष्पाणि ; इमाः समा वर्षाणि । एषां नित्यबहुत्वम् । दारशब्दश्चन्द्रस्याबहुत्वे स्त्रियां च ॥ व्याडेः शङ्करचन्द्र[Folio 96 b]योर्वररुचेविद्यानिधेः पाणिनेः सूक्ताँल्लिङ्गविधीन् विचार्य सुगम "श्रीवर्धनस्यात्मजः । श्रव्यं व्यापि च हर्षवर्धन इदं स्पष्टीकृतप्रत्ययं लिङ्गानामनुशासनं रचितवान त्यर्थसंसिद्धये ॥ ९७ ॥ सूक्तान् लिङ्गविधीन् विचार्य पर्यालोच्य सारं संगृह्य तेभ्यः सुगमं श्रव्यं व्यापि च लिङ्गानुशासनं रचितवान् । अन्यच्च स्पष्टीकृतप्रत्ययं घजन्ता[Folio. 97 a]दयः प्रत्यया आविष्टाः संहिताः संश्लिष्टाः पृथक्कृत्य 55 'बहथें ब' श. क. 56 'जा भावा:' क. 57 'मस्त्री' क. 58 'श्राव्यं क. 59 मिमिदं ग. 60 'नथ्यर्थ श. 61 'लोड्य' श. 62 अन्यच्चेत्यादि प्रदर्शितामित्यन्तं नास्ति । ग.

·मिश्रलिङ्गप्रकरणम्
७१
स्पष्टीकृता यत्र । तत्तत्प्रत्ययानां सोदाहरणानां दर्शनात् पृथक्स्पष्टतास्य ।
तत्र हि पुरुषा स्वल्पाश्रिता मन्दधियः व्यड् अङ् नइ ईय इत्येवमादिषु ।
किमर्थमिदं तात्पर्य चेदित्यत आह–अत्यर्थसंसिद्धये । एतत्परिज्ञानार्थि-
[Folio 97 b]नां तेषामयमर्थः कथमनायासेन सिध्यतामिति लिङ्गं
प्रदर्शितम् ॥
इति भट्टभरद्वाजसूनोः पृथिवीश्वरस्य कृतौ
हर्षवर्धनकृतलिङ्गानुशासनटीकायां
सर्वलक्षणायां मिश्रलिङ्गप्रकरणं
समाप्तम् ।
लिङ्गानुशासनटीका समाप्ता ॥ शिवमस्तु [Folio. 98 al
रूपेणाप्रतिमः श्रुतेन नसमो वीर्येण पाण्डोः सुतः
काव्ये चातिमनोरमः सुकृतिनामासन्नकल्पद्रुमः ।
जातः सम्प्रति हर्षवर्धन इति प्रख्यातकीर्तिः सतां
तेनेयं रचिता मनोरमकृतिर्लिङ्गान्विशिष्टीकृता ॥
-
63 'दीप्तस्वामिसू श.
64 'नोः बलवागीश्व' श.
65 'क्षणयोर्मिश्र' क.
66 'यां त्रिलि' श.

·INDEX OF THE WORDS OF THE LINGANUSASANA TEXT. . अश्चल 54. न०. अञ्जन 50. न०. अञ्जलि 27. पु०. अट्ट 15. पु०. अण्-प्रत्यय 40. न०. अणिमा 31 पु०. अंश 17 पु०. अंशुक 46 न०. अंस 59 न०. अक्ष (इन्द्रियार्थादन्यः) 24. पु०. अक्षर 48 न०. अक्षि 5 न०. अक्षि-नाम 65 न०. अगार 47. न०. अग्र 47. न०. अध 51. न०. अङ्क 15. पु०. अङ्कुर 19. पु०. अङ्कुश 18 पु०. अङ्ग 45. न०. अङ्गद 45 न०. अङ्गण 49. न०. अङ्गार 26. पु०. अङ्गुल 54. न०. अलि 6. स्त्री०. अधि-आख्या 34. पु०. अच्-प्रत्यय 31. पु०. अच्छावाकीय 40. न०. अजिन 49. न०. अजिर 51. न०. अञ्-प्रत्यय 39. न०. L-10 अणु 82. पु०., न०. अण्ड 64 न०. अतिथि 27. पु०. अथुच्-प्रत्ययान्त 32. पु०. अद्भुत 62. न०. अधिकुमारि 70. न०. अधिनि 70. न०. अध्वन् 67. पु०. अन-प्रत्यय (अकर्तरि) 43. न.. -अनि 13. स्त्री०. अनीक 44. न०. अनूक अन्त 18. पु०. अन्तर 48. न०. अन्तराय 26. पु०. अन्तराल अन्ध (तमसि) 38 न०. अन्धकार 80. पु०., न०. अन्न 49. न०. 61. न०. 55. न..

·अप् 11. स्त्री०. अप-प्रत्यय 32. पु०. अपत्य 59. न०. अपथ 72. न०. अपाङ्ग अपान 25 पु०. 49. न०. 47. न०. अर्धर्च 80. पु०., न०. अर्बुद 81. पु०., नं०. अर्भ 22. पु०. अर्म 21. पु०. अर्मुक 59 न०. अर्वन् 67. पु०. अल 55. न०., 56. न०. अलक 24 पु०. अलक्तक 26. पु०. अलात 60 न०. अलिक अलीक अपार 58 न०. अब्धि-आख्या 63. न०. अल्क 61. न०. अवचूड 56. न०. अवट 15 पु०. अव्यय 58. न०. 8. स्त्री०. अपूप 24. पु०. अप्सरस् 14. स्त्री०. (बहु०) अब्ज-नाम 65 न०. अब्द-आख्या 34. पु०. 34. पु०. अभवनिः 13 स्त्री०. अभिजन 25. पु०. अभ्र 48. न.. अभ्रि अमित्र 35 पु०. अमृत 62. न०, अम्बर 48. न०. अम्बरीष 26. पु०. अम्भस्-नाम 65. न०. अयन अरणि 8. स्त्री०. अरर 59. न०. अर्गला 89. स्त्री०, न०. अर्घ 18. पु०. अर्चिस् 89. स्त्री०., न०. 49. न०. अव्यय 94. अव्ययीभाव 69, 70- अशनि 87. स्त्री०., पु०. अश्मन् 67 न०. अश्रि 7. स्त्री०. अश्रु 66. न०. अष्टापद 56 न०. -अस् (प्रत्ययान्तो बहुस्वरः) 14. पु०. 34. पु०. असु 28 पु०. असुर-नाम 34. पु०. असूज्-नाम 65. न.. अस्थि 5. न०. अस्मद् 94. असि-आख्या अर्थ 18. पु०. अर्थवत् 73. आदि. अर्घ 80- पु०., न०.

·4. स्त्री०. 45. न०. hr 10 स्त्री०. 7. स्त्री०. . अस्र (अकेशेऽर्थे) 37. न०. आविष्टलिङ्गाः 79. अस्तु 66 न०. आशिस् 11. स्त्री०, -अह 30 पु०. आश्चर्य 58 न०. -अह्न 30. पु० आश्व 39. न०. आ आसित 42. न०. -आ आस्पद आकूत 62 न०. आखु ३ 5. स्त्री०. आजि इक्षु 28 पु०. आज्य 59. न०. इन्द्रिय 58 न०. आणि 87. स्त्री०., पु०. -इमन् 31. पु०. आति 8. स्त्री०, इरिण 45. न०. आतोद्य 58. न०. इषु 87. पु०., स्त्री०. आत्मज 92. पु०., स्त्री०., न०. इषुधि 6. स्त्री०. आत्मन् 67. पु०. -इस् 43. न०. आनक 16. पु०. आनन-नाम 65 न०. ई. आपः 11. स्त्री०. ईति आपद् 11 स्त्री०. ईषदसमाप्ति 78. आभील 55. न०. आमिष 81. पु०., न०. 30. पु०. आम्रादि 84, 85, 86- पु०., न०. उक्त 62 न०. आयुध 45. न.. उक्थ आलवाल 55. न०. उक्षन् 67. पु०. आलान 60. न०. उडु 89. स्त्री०., न०. आलि . स्त्री०, उडुप 60. न०. आलीढ उत्तरीय 59. न० आलु 66. न०. उदपान 57. न०, आवलि उदर 59 न०, . आवसथ 18. पु०. उदश्चित् 68. न०. ई 7. स्त्री०. 64. नं०. 56. न०. -- 8 स्त्री०.

·७६ 55. न.. 34. पु०. ए ऐ 62. न०. - 48. न०. 61 न०. 55. न०. 46. न०. उगाल ऋत (सत्येऽर्थे) 36. न०. उद्गीथ 26 पु०. ऋतु 28 पु०. उद्ध 18. पु०. ऋतु-नाम उपघ्न 24 पु०. उपनिषद् 11. स्त्री०. एरच् (इवर्णान्ताद्धातोरच्प्रत्ययः) उपल 21. पु०. 31 पु०. उपवीत उपसर्ग 26. पु०. ऐडूक 61. न०. उपस्थ 26. पु०. ओ उपहर ओघ 18. पु०. उपानह् 11. स्त्री०. ओदन 17. पु०. उर्वारु 28. पु०. ओषधि 6. स्त्री०. उर्वारुक ओष्ठ-नाम 34. पु० उलूखल औ उल्ब औपवस्त्र 35 पु०. उल्मुक 44. न०. 86- उशीर 47. न०. --उस् 43. न०. क 61 न०. कंस 82. पु०., न०, 4 स्त्री०. ककुद 63. न०. ऊरु 28. पु०. ककुन्दर 47 न०. -ऊर्ण (शशशब्दपूर्व) 38. न०. न०. कक्ष 20. पु०. ऊर्मि 27. पु०. कङ्कट 15. पु०. ऊष 20. पु०. कङ्कण 17. पु०. ऊषर कङ्काळ 55. न०. ऊष्मन् 67. पु०. कङ्कु 10. स्त्री०. ऋ कच-आख्या 34. पु०. कच्छु 10 स्त्री०. कजल 52. न०० ऋण (रिण) 64. न०. कट 15 पु०. औषध-नाम क 48. न०. 63. न०. ऋच् 11. स्त्री०.

·कटक 63. न०, करक कटाक्ष 20. पु०. करट 82. पु०., न०. 22. पु०. 64. न०. करण कटाह कटि 15. पु०. 7. स्त्री० करणि 8. 8. स्त्री०. कण 17 पु०. कणरय 26 पु०. कण्टक 15. पु०. करीर 47. न०. करीष 20. पु०. कर्ण 17. पु०. कति 94. कदम्बक 51. न०. कन्तु 29. पु०. कन्द 45. न०. कन्दर 87. स्त्री०.,पु०. कन्दल 89. स्त्री०., न०. कन्दु 29. पु०. कन्दुक 61 न०. कन्मष 46 न०, कपट 81. पु०., न०. कर्ष 80. पु०.,न०. कलकल 26. पु०. कलल 25 पु०. कलश 26 पु०. कलाप 21 पु०. कलि 27. पु०. कलेबर 47. न०. कल्क 25 पु०. कवच 63 न०. कव्य 59. न०. कपर्दक 16 पु०. 61. न०. कपाल 52. न०. कपोल 21. पु०. कशाक कशेरु 66 न०. कश्मीर 96. (बहुवचन) कषाय 20. पु०. कस्तूप 26 पु०. काकलि कफ 22. पु०. कबक 51. न०. कबल 53. न०. 6. स्त्री०. 10 स्त्री०. कबन्ध 81. पु०., न०. कमण्डलु 28. पु०. काकु काकुद 45. न०. काश्चिक-नाम 65.न. कमल 53. न०. काण्ड 64. न०. 60. न.. कम्बल 21. पु०. कम्बु 29. पु०. कर 32. पु०. कर-आख्या 34. पु०, कान्तार कापेय काम (अनुमतौ) 37. न० 40. न०.

·P कार्पास 26 पु०. 60. न०. 60. न०. 59 न०. 64. न०. 64. न०. काय 26. पु०. 33 पु०. कारक (कर्म-करणाद्यर्थे) 36. न०. कुड्मल 52. न०. कुड्य कार्ण 57 न०. कुणप 24. पु०. कार्षापण 80. पु०., न०. कुण्ड 54. न०. कालेयक कुण्डल 54 न०. काल्य कुतप 26 पु०. काष्ठ कुतूहल 53 न०. कासार 81. पु०., न०. कुथ 87. पु०., स्त्री० किप्रत्यय 32 पु०. कुन्त 23. पु०. किञ्जल्क 61. न०. कुन्द 23. पु०. किट 15 पु०. 26, पु०. किट्ट कुल 52 न०. किण 17. पु०. कुलक 51. न०. किण्व 46. न०. कुलिश 63. न०. किरीट 64 न०. कुल्य 59. न०. किल्बिष 46. न०. कुश (पानीय) 37. न०. किसलय कुशकाश 70. न०. कीकस 46. न०. कुष्ठ 64. न०. . कीट 15. पु०. कुसीद 45. न०. कील 25. पु०. कुसुम कुकूल कुसुम्भ 60. न.. कुक्षि 27. पु०, कुसूल 21. पु०. 65. न०. कुस्तुम्बुरु 66. न०. कुच-आख्या 34. पु०. कूट (अराशौ) 36. न०. कुञ्ज 26. पु०. कूप 23. पु०. कुट 15. पु०. कूर्च 23. पु०. कुटि 7. स्त्री०. कूल 52. न०. कुटीर 33 पु०. कूबर 19. पु०. कुडुम्ब 51. न०. . कृत् 75. 64. न०. 63. न०. 52. न.. . कुङ्कुम-नाम ·७६ 36. न०. 9. स्त्री०. 87. पु०., खनि 7. स्त्री०. खल (असत्वे) 37. न०. खलि 8. स्त्री०. खलीन 49. न०. खलेयवम् 70. न०. खुर 19. पु०. ग गङ्गा 4. स्त्री०. गडु 28. पु०. गण 17. पु०. गण्ड 16. पु०. गण्डूष 87. स्त्री०., पु०. गद्य 58. न.. 57. न०. कृत (युगवाचक) कृपाण 88. पु०., स्त्री०. कृषि 7. स्त्री०. कृष्टि कृसरा स्त्री०. केदार 25. पु०. केयूर 60. न०. केलि 27. पु०. केसर 48. न०. कोटर 56. न०. कोटि 7 स्त्री०. कोण 17. पु०. कोरक 44. न०. कोलाहल 55. न०. कोश 17. पु०. कोष्ठ 15. पु०. कौतुक 44. न०. कौपीन 61. न०. कौमार 39 न०. क्रकच 82. पु०., न०. क्रिमि 27. पु०. क्षारक क्षीर 47. न०. क्षुध् 11. स्त्री०. क्षुप 20. पु०. क्षुर 20- पु०. ख खट 20. पु.. खण्ड 16. पु०. ख-नाम 65. न०. गन्धमादन गर्त 17. पु०. गर्भ 23. पु०. गल-आख्या 34. पु०. गवल 53. न०. 44. न०. 12. स्त्री०. 18. पु०. गवाक्ष 20. पु०. गहर 48. न०. गाण्डीव 81. पु०, न०. गिर् गुड 16. पु०. गुण गुणाः 76. गुद 63. न०. गुल्फ-नाम 34. पु०. गुल्म 18. पु०. गूथ 82. पु०., न०. गुञ्जन 49. न०.

·. ८० गृष्टि 8. स्त्री०. गृह 83. पु०., न०.(बहुवचन) गृहस्थूण 38. न०. गेह 82. पु०., न०. गैरिक गो 87. पु०., न०. गोता 13. स्त्री०. गोत्व चमस 25. पु०. चमू 4. स्त्री०. चरु 28. पु०. चषक 81. पु०., न०. चषाल 21. पु०. चाप-नाम 65. न०. 51. न०. 47. न०. चामर चारुकापेय 40. न०. 41. न०. गोधादि 93. चित्र 76. 44. न०. ग्रहणि 7. 7. स्त्री०. 57. न.. गोपुर 48. न०. गोमय 80. पु०., न०. ग्रन्थि 27. पु०. ०. प्राम 26. पु०. ग्रावन् 67. पु०. ग्लानि 7. स्त्री०. घ घञ्-प्रत्ययान्त 31. पु०. घट 18. पु०. घन-आख्या 34. पु०. चित्रक चिबुक 51. न०. चिह 49. न०. चीनपिष्ट चीर 47. न०. चीवर 47. न.. चुक्र 19. पु०. चूचुक 44. न०. चूर्ण 80. पु०., न०. चेल 54. न०. धर्म 21. पु०. छप्रत्ययान्त 40. न०. छत्राक 61. न०. छद 22. पु०. घुण 18. पु०. घृत 62. न०. (घृ? गु) ष्टि घ्राण 45. न०. 8. स्त्री०. छन्दांसि 13. 13. स्त्री०. च 52. न०. 7. स्त्री०. चक्र 48. न०. चक्रवाल 55. न०. चञ्चु छर्दि 8. स्त्री०. छल छवि छात्र 35. पु०. -छाय छिद्र-नाम 10. स्त्री०. 71. न०. चत्वर 47. न०. 65. न०.

·८१ ज ट 81. पु००, न०. जगत् 68. 68. न०. जघन 50. न०. जङ्गल 53. न०. जठर 80. पु०., न०. जतु 66 न०. डुपच्प्रत्यय 33. पु०. ढ ढक्प्रत्यय 40. न०. तक्र-नाम 65. न०. जत्रु 66 न०. जन 20. पु०. जनपद 25. पु०. जन्तु 29. पु०. जन्य तक्षन् 67. पु०. तट 90. त्रिलिङ्ग. 54 न०. 58 न०. तटाक जम्बाल 56 न०. 21. पु०. जम्म 26 पु०. तण्डुल तथ्य तद्धित 58 न०. 75. जरस् 14. स्त्री०. जर्झर 19. पु०. तनु 10. स्त्री०. जव 23. पु०. 63. न०. जवस जाड्य 39. न०. तन्तु 29. पु०. तमस्-नाम 65. न०. तरङ्ग 16. पु०. तरण्ड 81. पु०., न०. तरल 25. पु०. जानु 66. न०. जापक 54. न०. तर्क 25. पु०. त' 28. पु०. 54, न०. . जायु 29. पु०. जाल जीर 47 न०. जीवातु 15 पु०. ज्वर 22 पु०. तल्(प्रत्यय) 13. स्त्री०. तल 66. न०. 55. न०. तल्प 63. न०. ताड 91. त्रिलिङ्ग. ज ज्ञाति 27 पु०. ज्ञात्यादि 5. पु०. L-11 ताण्डव 81. पु०., न०. ताळ 25. न०. तालवृन्त 62. न०.

·८२ - तालु तिथि 66 न०. 87. पु०., स्त्री० 47. न०. 41. न०. त्वच 12. स्त्री०. . तीर तीर्थ 64. न०. तुटि 7. स्त्री०. 64. न०. 64. न०. 5. न०. 10. स्त्री०. 6. स्त्री०. 50. न०. त्विष् 28. पु०. द दंशमक्कुण 69. न०. दंसन 49. न०. दण्ड 19 पु०. दण्डक 16. पु०. दधि दनु दन्त-नाम 34. पु०. दरद् 11. स्त्री०. दर्दुर 19. पु०. दर्पण 17. पु०. दर्भ 23. पु०. दर्वि 8. स्त्री०. 52. न०. दश(वस्त्रस्य) 22. पु०., 96. बहु०, दाडिम 91. त्रिलिङ्ग. 96. बहु०. दारु 66 न०. दिन 49 न०. दिवस 25. पु०. दिश्-नाम 4. स्त्री०. दिष्ट 64. न०. दीधिति दीपक तुण्ड तुत्थ तुन्द 45. न०. तुन्दि 6. स्त्री०. तुम्बुरु 66. न०. तुार तुष 20. पु०. तुषार 19. पु०. तुहिन तूण 87. पु०., स्त्री०. तूर्य 58. न०. 21. पु०. तूस्त तृणोपल 69 न०. तृष् 12. स्त्री०. तोक तोमर 19. पु०. तोरण 80. पु०., न०. 35. न०. त्रपु 66. न०. पुस 63. न. त्रिण त्रिविष्टप त्रोटि 7. स्त्री०. - 62. न.. 44. न०. 45. न०. 6. स्त्री०. 57. न०. 44. न०. 45 न..

·८३ दुकूल 52. 52 न०. दुग्ध दुन्दुभि 9. स्त्री०. 61. नः धूर 12. स्त्री०. धूम 26. पु०. ध्वज 23. पु०. धूळि 7. स्त्री०. 27 पु०. न इति 27. पु०. ध्वनि दृश् 12. स्त्री०. दृषद् 11. स्त्री०. देव-आख्या 34. पु०. दैव 46. न०. दोस्-आख्या 34 पु०. -न् 67. न०. -न् 94. नख-नाम 34. पु०. नखर 90. त्रिलिङ्ग. द्यु द्यौ 11 स्त्री०. 10 स्त्री०. 34. पु०. 32. पु०. द्रव्य नग-आख्या नङ्प्रत्यय नदी-नाम 60 न०. 63 न०. 4. स्त्री० 70- द्वन्द्व नन्दथु 32. पु०. नरक 26. पु०. 53 न०. द्वापर 48. न०. द्वार् 12. स्त्री०, 63. न०. नल्व 63. न०. नवनीत 62. 62. न०. 61. न०. नाक द्विष्-आख्या 34. पु०. द्वीप 81. पु०., न०. द्वैत 62 न०. द्वयह 30 पु०. ध 43 न०. धमनि 8. स्त्री०. ० धर्म(क्रतौ) 37. न०. धातु 29. पु०. धान्य धिष्ण्य 59. न०, धनुस् नाट्य 60. न०. नाडीव्रण 25 पु०. नान्दी 8. स्त्री०. नाभि 8 स्त्री०. . नापत्य 41. न०, नाल नाळि7. स्त्री०. निकुरुम्ब 51 न०. निगड 80. पु०., न निष 18. पु०. 53. न०. 59. न०.

·पङ्कनाम 34 पु०. पङ्क्ति 6 स्त्री. पञ्जर 48 न०. पट 22. पु०. पटल 53. न०. 62 न०. पटह पट्ट 22 पु०. 15 पु०. 17 पु०. पण पण्य 60 न०. पथ् 30 पु०. नितम्ब 22 पु०. निदाघ 18 पु०. निधन ० निधि 32. पु०. निपात 20. पु०. निमित्त निमेष 20 पु०. निर्णिज् 12. स्त्री०. निर्यास-नाम 31. पु०. नियूह 25 पु०. निवीत निश् 12. स्त्री०. निशीथ 18 पु०. निःश्रेणि 7 स्त्री०, निष्क ० निष्कुट 15. पु०. नीड नीवि 7. स्त्री०. नूपुर 19. पु०. नेमि 7. स्त्री०. नैपथ्य 45 न०. 62. न०. . 6. स्त्री०, 64. न०. पर्ण-नाम पद पद्धति पद्म 82. पु०,, न०. पद्य 58 न०, पर-(अग्रे वर्तमानः) 37. न.. परशु-आख्या 34. पु०. परिषत् 11 स्त्री०, परिस्रुत् 12. स्त्री०. 65. न०. पशु 10. स्त्री०. पल 52. न०. पलाण्डु 28 पु०. पलाल 52 न०. पलित 62 न. पल्लव 80. पु०., न०. पल्वल 80. पु०., न०. पवि 27 पु०. पशु 28 पु०. पांसु 29 पु०. 58 न०. ना 10 स्त्री०, न्यक्ष 63 न०. प पक्कण 45. न०. पक्ष 20. पु०. 'स्त्री०. पक्षन् (१) 67. पु०. पक्षति 6.

·पाटलि 87. स्त्री०., पु०. पाणि 27. पु०. पाणिपाद पुटक 26 पु०. पुण्य(धर्मेऽर्थे) 36. न०. पुत 62 न०. 69 न०. पाताल 55 न०. 90. त्रिलिङ्ग. पात्र पाप 63 न०. पाप्मन् 67. पु०. पामन् 11 स्त्री०. पायु 29 पु०. पार 47. न०. 62. न.. पारत पारेगङ्गम् 70. न०. पार्य 58 न०. पार्श्व 63. न०. पाणि 8 स्त्री०. पाळि 7. स्त्री०. पुत्र 35. पु०. पुत्रपौत्र 69 न०. पूर् 12. स्त्री०, पुरन्ध्रि 6. स्त्री०. पुरीतत् 68 न०. पुरीष 46 न०. पुरु 28. पु०. पुरोडाश 24. पु०. पुर-नाम 65. न.. पुळिन 50. न०. पुष्कर 48. न०. पुष्प 68. न०. पुष्प-नाम 84-86. पुस्त 21 पु०. पुस्तक 21. पु०. पूग 24. पु०. पूय 24 पु०. पूषन् 67 पु०. पृषत् 68. न०. पृष्ठ 64 न०. पेट पेशि 7. स्त्री०. पौतव 46. न०. 63. न०. पाषाण 24 पु०. पिञ्छ पिटक 22 पु०. पिठर 51. न०. पिण्ड 16 पु०. पिण्याक 23. पु०. पित्त 62. न०. पिनाक 81. पु०., न०. पीठ 89. स्त्री०., न०. पीयूष 56. न०. पीलु 28, 29. पु०. 22. पु०. पुख 26. पु०. 90. त्रिलिङ्ग. पौत्र 75. प्रकाण्ड 61. न०. प्रग्रह-आख्या 34. पु० ·प्रग्रीव 81. पु.., न०. प्रणाल 89. स्त्री०., न०. प्रतिपत् 11 स्त्री०. प्रतिसर 90. त्रिलिङ्ग. बहुघृत 78. बहुच् (प्रत्यय) 78. बहुद्राक्षा 78. মাথা 17. पु०. बाष्प 20. पु०. बाहु 87. स्त्री०., पु०. बिन्दु 29. पु०. बिम्ब 51. न०. बिस प्रधन 50 न०. प्रवाल 25 पु०. प्रमाण 79- সপ্ন 32 पु०. 26 पु०. प्रस्थ 64. न.. बीज 46. न०. 51. न०. प्रहरक 26 पु०. प्राग्वश 23 पु०. प्रादेशान्त प्रालेय 63 न०. 59 न०. बुक बुद्बुद 19- पु०. बुस 21. पु०. ब्रह्मन् 80. पु०., न.. ब्राह्मण (श्रुतौ) 36. न०. ब्राह्मण्य प्रावृष् 11 स्त्री०. 10 स्त्री०, 18. पु०. प्रियङ्गु 10 प्रोथ 39. न०. फ भ भ 51. न०, भक्त फण 87. स्त्री०., पु०. फल 53. न०. फेन 20 पु०. 62. न०. भग 92. भाङ्गि 8. स्त्री०. ब भय 58. न०. भल्लातक 91. त्रिलिङ्ग. बदाद्याः 86 स्त्री०. बह 63 न०. भवन 50. न०. भाजन 52 न.. 50. न०. भाण्ड 64. न०, बलि 27. पु०. बल्बज 24. पु०. बळिश 51 न०. भाव 24. पु०. भाष्य 59. न०. भास् 11. स्त्री०. बहुगुड 78.

·८७ 42. न०. मधु 66 न०. मधुपर्क 57. न०. मधूच्छिष्टक 57. न०. मध्य 60. न०. 50. न०. मध्यम 13. मनस्-नाम 65. न०. 35. पु०. मन्त्र भुक्त भुज 87. पु०., स्त्री०. भुवन भूत (क्ष्मादौ) 38. न०. भूमि-नाम 4. स्त्री०. भूर्ज 80. पु०., न०. भृङ्गार 26. पु०. भेष 20- पु०. भेषज भेषज-नाम 84-86. भैक्ष 41. न०. भ्रातृभार्य 69. न०. भ्राष्ट्र (भ्राष्टः) 63. न०. भृकुटि 7. स्त्री०. 46. न.. मन्दाक्ष 63. न०. मन्दिर 89. स्त्री०, न०. मन्यु 29. पु०. मरकत 62. न.. मरीचि 87. पु०., स्त्री०. मरु 28. पु०. मल 80. पु०., न०. मस्तक 21. पु०. मस्तु 66 न०. म मख-आख्या 34. पु०. 53. न०. महानस 54. न.. 10. स्त्री०. मायु 29 पु०. मातृ-आदि 67. पु०. मङ्गल मजन् मञ्च मञ्जीर माल 56. न०. 24. पु०. 82. पु०., न०. माल्य 58 न०. 90. त्रिलिङ्ग. मठ मणि 27. पु०. मण्ड 16. पु०. मण्डप 16. पु०. मण्डल 54. न०. मथ् 30 पु०. मद 22. पु०. मद्य 60. न०. माषक 82. पु०., न०. मांस-नाम 65. न०. मास्-आख्या 34. पु०. मित्र (भास्करादन्यत्र) 35. न मिथुन 50. न०. मुकुट 64. न०. मुकुळ 53. न०. मुद् 12. स्त्री०.

·८८ 54 न० 45. न०. न०. 53. न०. मुद्गर 19. पु०. मुष्क 81. पु०., न०. मुष्टि 87. पु०., स्त्री०. मुसल 82. पु०., न०. मुहूर्त 17. पु०. मूर्धन् 67. पु०. मूल मूल्य 58. न०. मृणाल 89. स्त्री०., न०. मृत्यु 28. पु०. मृद् 12. स्त्री०. मृदङ्ग 16 पु०. मृध 45. न०. मेढ़ 19. पु०. मोदक 25 पु०. मौक्तिक 44. न०. मौलि 27. पु०. युगन्धर 80. पु०., न०. युगळ 89. स्त्री०., न०. युग्म युद्ध युवन् 67 पु०. युष्मद् 94. यूथ 82. पु०., यूप 23. पु०. यूष 81. पु०., न०. . योजन 49. न०. योनि 87. स्त्री०., पु०. योषित् 12. स्त्री०. यौवन 40. न०. योग 31 पु०. र र (प्रत्यय) कुटीरः इत्यादि 33 पु०, रजनि 8 'स्त्री०. य 10 स्त्री०. 40. न०. रण 82. पु०., न०. रत-नाम 65. न०. रत्न 49 न०. 68. न०. रथ 18. पु०." रय 21. पु०. य (प्रत्ययान्त) यक्(प्रत्यय) 41. न०. यकृत ययु 28. पु०. यवादि 17. पु०. यष्टि 8. स्त्री०. यातु 66. न०. यानयुग 25. पु०. याम 26. पु०. यावक 54 न०. युग 45. न०. 56. न०. राजन् 67. पु०. राजसूय राजि 7. स्त्री०. -रात्र 30 पु०. रात्रि 30 स्त्री०., रात्रिशब्दः संख्यापूर्वः 38. न०.

·८९ रामणीयक 39. न०. राशि 27. पु०. 7 स्त्री०, राष्ट्र 48 न०. रिण 64. न०. रिष्ट 64. न०.. रुचि 7. स्त्री०. रुष् 12. स्त्री०. रूप 63. न०. वंश 23. पु०. वङ्क्षण 17. पु०. वज्र 80. पु०. न०. वट 82. पु०. न०. वटि वणिज् 30. पु०. वण्ट 15. पु०. वतंसक 17 पु०. वन-नाम 65. न०. वप्र 19. पु०. वरण्डक 16. पु०. वराटक 15 पु०. वरूथ 18 पु०. वर्ग 16. पु०. वर्चस्क 82. पु०. न०. 44. न.. रूपक रेणु 29. पु०. रेफ 22. पु०. रै 10. स्त्री०. ल लक्ष्मी 4. स्त्री०. 64. न०. वर्ण 83. 18. पु०. लवण 64. न०. लशुन 50. न०. लाल 55 न०. लाज 24. पु.. वर्णक 57. न०. वर्तनि 6. स्त्री०. वर्ति 6. स्त्री०. वर्धमान वर्ष 46 न०. 56. न०. 58. न.. वर्षा 96. वलय 59. न०. वलल वलि 53. न०. 9. स्त्री०. लिङ्ग 45. न०. लिपि 8. स्त्री०. लिबि 8. स्त्री लोल 52. न०. लोष्ट 57. न० लोह-नाम लोहित्य 23. पु०. व L-12 बलीक 61. न०. 65. न०. वल्क 44 न०, 54, न 54. न०. वल्कल वल्मीक 25. पु० ·९० 90. त्रिलिङ्ग. वल्लि-नाम 4. स्त्री०. वल्लूर वसति 8. स्त्री०. वसु (असत्त्वे) 37. न०. वस्ति 27. पु०. वस्तु 66 न०. वस्त्र 49. न०. वस्त्रदशा 22. पु०. वाक्य 59. न०. वाच 12. स्त्री०. वाजपेय 56. न०. वाट 15. पु०. 91. त्रिलिङ्ग. . विद्रुम 20. पु०. विपणि 7. स्त्री०. विपद् 11. स्त्री०. विग्रुष् 11. स्त्री०. विभीतक 91. त्रिलिङ्ग. विश् (अमानवे) 11. स्त्री०. विष 46. न०. विष-नाम 34. पु०. विषय-आख्या 34. पु०. विषाण विष्टप 63 न०. विष्टि 8. स्त्री०. विहायस् 14. न०. वीचि वीतंसक 56. न०. वीरुध् 12 स्त्री०. वीर्य 59 न०. वुक 51. न०. वुञ्(प्रत्यय) 39. न०. वृक्षाः 86. पु० वृजिन 50. न०. वृत्त वाद्य 58. न०. 7. स्त्री०. वार 82. पु०. न०. वारपाण 80• पु०. न०. वारि 9. स्त्री०. वार्ताक 61. न०. वार्तिक 44. न०. वाशि 6. स्त्री०. वासर 82. पु०. न०. 66 न०. 62. न.. वृत्र 35. पु०. वृन्त 62. न०. वास्तु विंशत्याद्या नवत्यन्ताः 13. स्त्री०. विघ्न 18. पु०. विट् 11 स्त्री०. विटङ्क 81. पु०. न०. विटप 22. पु०. वितर्दि 6. स्त्री०, वितान 49. न०. विद्युत्-नाम 4. स्त्री०. 45. न०. 81. पु०. न०. . वृन्द वृषण वेग 25. पु०. बेणि 7 स्त्री०. 29. पु.. बेणु ·९१ शरण 64. न०. 11. स्त्री० 8. स्त्री०. शरद् 11. शर-नाम 34. पु०. शरार 6. स्त्री०. वेतन 49. न०. वेतस 87..पु०. स्त्री०, वेदि वेधस् 14. पु०. वेमन् 82. पु०. न०. वेष 80. पु०. न०. वेहत् 12. स्त्री०. वैर 48 न०. 46. न.. शराव शरीर 47. न०. 52. न०. शलल 53. न०. व्यजन 50. न०. शल्मल 53 न०. व्यळीक 60 न.. शल्य 59 न०. व्यसन 50 न०. शव 46 न.. शशोर्ण 38. न०. 23. पु.. व्रण 80. पु०. न०. वात 22. पु०. प्रीहियव 70. न०. श शष्कुलि 8 स्त्री०, शष्प 20. पु०, शाक 44. न०. शकट 64. न०. शकल 53. न०. शकृत् शक्ति 68. न.. 8. स्त्री०, 61. न.. 43. न०. शाटक 15 पु०. शाण 17. पु०. शाड्वल 52. न०. शारि 6. स्त्री०. शालि 27. पु. शालूक शासन शिखण्ड 16. पु०. शिखर 51. न०. शिबिर शिरोग्रीव 69. न०. शिल 52. न०., 56. न०. शिल्प 63. न०. शिवादयः 74. श? 28. पु०. शक्ष 82. पु०. न०. शतादय संख्याशब्दाः 38. न०. शपथ 18. पु०. शफ 82. पु०. न.. शमीर 33. पु०. 54. न०. शयन 43. न०. : . 51. न०. शयित 42...

·९२ शिशिर 51. न०. शिश्न 49. न०. शीकर 19. पु०. शीथु शील श्रेणि 7. स्त्री०. श्रोणि 8. स्त्री०. श्लेष्मन् 67. पु०. श्वचण्डाल 69. न०. 81. पु०. न०. 52. न०. श्वभ्र 48. न०. ष 62. न०. शुक्त शुक्ति 8. स्त्री०. शुक्र (वीर्य) 37. न०. शुच्यादि 74. 33. पु०. शुण्डार शुल्क शुष्म षण्ड 16. पु०. ष्यञ् (प्रत्यय) 39. न०. स संयुग 22. पु०. संवनन 57. न०. ससद् 12. स्त्री०, सक्तु 28. पु०. सक्थि 5. न०. 44. न०. 59. न०. 23. न०. शक शूर्प 24. पु०. 80. पु०. न०. सख्य 40 म०. . 90. त्रिलिङ्ग. संख्या 94. 22. पु०. सग्राम 26. पु०. सङ्घ 18 पु०. सञ्जवन 49. न०. सत्त्व 83. सत्य 59. न०. शृङ्ग 45. न०. शृङ्गाटक 57. न० शृङ्गार 26 पु०. शेखर 19. पु०. शैवल 52. न०. शैवाल 55. न०. शोक 23..पु०, शोण 17. पु०. शौक्ल्य 39. न०, श्मशान 60* न०. श्मश्रु 66. न०. श्रीचेष्टाद्या-निर्यासाः 31. पु०. सन्धि 32. पु०. -सभ 72- समर 81. पु०. न०. समित् 11. स्त्री०. समिति समीक 44. न... 8. स्त्री०.

·समुद्र 16. पु०. समूहाः प्रत्ययाः 41. न०. सम्पद् 11. स्त्री०. सरक 81. पु०. न०. सर्पिस् 43. न०, सुरभि 9. स्त्री०. सूप 23. पु०. सृक्वि 5. न०. सेतु 29. पु०. सैन्धव 83. सर्वनामानि 77. सैन्य 58 न०. सोपान 60. न०. सौवर्चल 55. न०. सल्लक 87. पु०, स्त्री०. सवन 50 न०. सस्य स्कन्ध 58. न०. 24. पु०. साधुनापत्य 41. न०. स्तबक 26 पु०. साध्वस 46. न०. सानु 82. पु०. न०. सान्त्व 46. न०. सान्नाय्य सार (न्याय्येऽर्थे) 36. न०. सार 87. पु०, स्त्री०. 58. न०. 22. पु०. स्तेय 63 न०. स्तोम 26. पु०. स्थण्डिल 54 न. 53. न०. स्थाणु 28. पु०. स्थित 42. न०. -स्थूण(गृहशब्दपूर्व) 38. न०. स्नायु 10. स्त्री०., 30. न.. स्नाय्वादि 30. स्फिज् 12. स्यन्दन सारथि 27. पु०. सारसन 50. न०. सार्थ 18. पु०. 12. स्त्री०. 21. पु०. स्रज् 11. स्त्री०. खुच् 12. स्त्री०. 64 न०, साल 21. पु०. साहस 46. न०. सिक्थ 64. न०. सिध्म सिन्धु 87. पु०. स्त्री०. सीमन् 11. स्त्री०, सीमन्त 23. पु०. सीर 19. पु०. 45 न०, सुमनस् 14. स्त्री०. (बहु०.) ) 83. स्वप्न 26. पु०. स्वर्ग-नाम 34. पु०. स्वाति 87. पु०. स्त्री०. ho

·९१
52. न०.
28. पु०.
हरिताल
हर्म्य 60 न०.
हल-नाम
हालाहल 56. न.
हिम 55. न०
हिरण्य-नाम 65. न०.
हेति 8 स्त्री०.
हय्यङ्गवीन 57. न०.
होम 26. न०.
65 न०.
हव्य
59. न०.
हस्त्यश्व
69. न०.
हानि 7 स्त्री०.
हार 19 पु०.
23. पु०.
हार

·REGISTER OF CITATIONS
३.
१. यदुक्तम् -"निषादः काकलीसझे त्रिःश्रुत्युत्कर्षणाद् भवेत्" ।
२. यदुक्तम्-"दीधितिमेकां मुक्त्वा रस्म्यभिधानं पुंस्यव
"वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः ।
हलन्तादपि टापं वा यथा वाचा दिशा क्षुधा" ||
" अन्तर्जलगताः पयाः श्रोतुकामा इवोत्थिताः" ।
"पमानि काकरिव खण्डितानि"
"कुटीरादिवचने स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते"।
तथाच वररुचिः
"ज्ञेयो.......
"तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्"।
६.
-
८.

·REGISTER OF PROPER-NAMES
९. अम्बरीष
१०. पाणिनि
११. शङ्कर
१. विश्वरूप
२. पृथिवीश्वर
३. व्याडि
१.
वररुचि
५. चन्द्रगोमि
६. भागुरि
१२. विद्यानिधि
१३. श्रीवर्धनात्मज
१४. हर्षवर्धन
१५. दक्षिणापथ
चन्द्र
प्राग्वंश

·अनुबन्धः L-13 ·पाणिनीयं लिङ्गानुशासनम् लिङ्गम् ॥ १॥ स्त्री ॥२॥ अधिकारसूत्रे एते । ऋकारान्ता मातृदुहितृस्वसृपोतृननान्दरः ॥ ३॥ ऋकारान्ता एते पञ्चैव स्त्रीलिङ्गाः । स्वस्रादिपञ्चकस्यैव डीब्निषेधेन कर्तीत्यादेर्डीपा ईकारान्तत्वात् । तिसृचतस्रोस्तु स्त्रियामादेशतया विधानेऽपि प्रकृत्योस्त्रिचतुरोक्रंदन्तत्वाभावात् । अन्यूप्रत्ययान्तो धातुः ॥ ४॥ अनिप्रत्ययान्त ऊप्रत्ययान्तश्च धातुः स्त्रियां स्यात् । अवनिः । चमः । प्रत्ययग्रहणं किम् ? देवयतेः किम् । यूः । विशेष्यलिङ्गः । अशनिभरण्यरणयः पुंसि च ॥ ५॥ इयमयं वा अशनिः । मिन्यन्तः॥६॥ मिप्रत्ययान्तो निप्रत्ययान्तश्च धातुः स्त्रियां स्यात् । भूतिः । ग्लानि । वह्निवृष्ण्यग्नयः पुंसि ॥ ७॥ पूर्वस्यापवादः । श्रोणियोन्यूर्मयः पुंसि च ॥ ८॥ इयमयं वा श्रोणिः । क्तिनन्तः ॥ ९॥ स्पष्टम् । कृतिरित्यादि। ईकारान्तश्च ॥१०॥ ईप्रत्ययान्तः स्त्री स्यात् । लक्ष्मीः ।

·१०० पाणिनीये लिङ्गनुाशासने ऊङाबन्तश्च ॥११॥ कुरूः । विद्या। वन्तमेकाक्षरम् ॥ १२॥ श्रीः । भूः । एकाक्षरं किम् ? पृथुश्रीः । विंशत्यादिरा नवतेः ॥ १३॥ इयं विंशतिः । त्रिंशत् । चत्वारिंशत् । पश्चाशत् । षष्टिः । सप्ततिः । अशीतिः । नवतिः । दुन्दुभिरक्षेषु ॥ १४ ॥ इयं दुन्दुभिः । अक्षेषु किम् ? अयं दुन्दुभिर्वाधविशेषोऽसुरो वेत्यर्थः । नाभिरक्षत्रिये ॥१५॥ इयं नाभिः । उभावप्यन्यत्र पुंसि ॥१६॥ दुन्दुभिर्नाभिश्चोक्तविषयादन्यत्र पुंसि स्तः । नामिः क्षत्रियः । कथ तर्हि, "समुल्लसत्पङ्कजपत्रकोमलैरुपाहितश्रीण्युपनीविनाभिभिः ।" इति भारविः ? उच्यते-दृढभक्तिरित्यादाविव कोमलैरिति सामान्ये नपुंसक बोध्यम् । वस्तुतस्तु “लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य" इति भाष्यात्पुंस्त्वमपीह साधु । अत एव, "नाभिर्मुख्यनृपे चक्रमध्यक्षत्रिययोः पुमान् । द्वयोः प्राणिप्रतीके स्यात् स्त्रियां कस्तूरिकामदे ॥" इति मेदिनी । रभसोऽप्याह- "मुख्यराट् क्षत्रिये नाभिः पुंसि प्राण्यङ्गके द्वयोः । चक्रमध्ये प्रधाने च स्त्रिया कस्तूरिकामदे ॥" इति । एवमेवंविधेऽन्यत्रापि बोध्यम् । तलन्तः ॥१७॥ अयं स्त्रियां स्यात् । शुक्लस्य भावः शुक्लता । ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मणता । ग्रामस्य समूहो ग्रामता । देव एव देवता ।

·स्त्र्यधिकारः १०१ भूमिविद्युत्सरिलतावनिताभिधानानि ॥ १८ ॥ भूमिभूः । विद्युत्सौदामिनी । सरिनिम्नगा। लता वल्ली । वनिता योषित् । यादो नपुंसकम् ॥ १९॥ यादश्शब्दः सरिद्वाचकोऽपि क्लीबं स्यात् । भाः क्स्रग्दिगुष्णिगुपानहः ॥ २० ॥ एते स्त्रियां स्युः । इयं भा इत्यादि । स्थूणोणे नपुंसके च ॥ ॥ २१ ॥ एते स्त्रियां क्लीबे च स्तः । स्थूणा , स्थूणम् । ऊर्णा, ऊर्णम् । तत्र स्थूणा काष्ठमयी द्विकर्णिका । ऊर्णा तु मेषादिलोम । गृहशशाभ्यां क्लीबे ॥ २२॥ नियमार्थमिदम् । गृहशशपूर्वे स्थूणोणे यथासंख्यं नपुसके स्तः । गृहस्थूणम् । “शशोणं शशलोमनि" इत्यमरः । प्रावृट्विफुटुट्वित्विषः ॥ २३ ॥ एते स्त्रियां स्युः। दर्विविदिवेदिखनिशान्यत्रिवेशिकृष्योषधिकव्यङ्गुलयः ॥ २४ ॥ एते स्त्रियां स्युः । पक्षे डीप् । दर्वी, दर्विः इत्यादि । तिथिनाडिरुचिवीचिनालिधूलिकिकिकेलिछविराज्यादयः ॥ २५ ॥ एते प्राग्वत् । इयं तिथिरित्यादि । अमरस्त्वाह-"तिथयो द्वयोः" इति । तथाच भारविः----"तस्य भुवि बहुतियास्तिथयः" इति । स्त्रीत्वे हि बहुतिथ्य इति स्यात् । श्रीहर्षश्च-"निखिलान्निशि पौर्णिमातिथीन्" इति । शष्कुलिराजिकुट्यशनिवर्तिभृकुटित्रुटिवलिपतयः ॥ २६ ॥ एतेऽपि स्त्रियां स्युः । इयं शष्कुलिः । प्रतिपदापद्विपत्सम्पच्छरत्संसत्परिषदुषःसंवित्क्षुत्युन्मुत्समिधः ॥२७॥ इयं प्रतिपदित्यादि । उषाः उच्छन्ती । उषाः प्रातरधिष्ठात्री देवता । आशीर्षुःपूर्गीरः ॥ २८ ॥ इयमाशीरित्यादि।

·१०२ पाणिनीये लिङ्गानुशासने अप्सुमनस्समासिकताकर्षाणां बहुत्वं च ॥ २९ ॥ अबादीनां पञ्चानां स्त्रीत्वं स्याद् बहुत्वं च । आप इमाः । स्त्रियः सुमनसः पुष्पम् । सुमना मालती जातिः । देववाची तु पुंस्येव । सुपर्वाणः सुमनसः । बहुत्वं प्रायिकम् । “एका च सिकता तैलदाने असमर्था" इति अर्थ- वत्सूत्रे (पा०. १. २. ४५) भाष्यप्रयोगात् । समासमां विजायत इत्यत्र समाया समायामिति भाष्याच्च । “विभाषा घ्राधेट्" (पा०. २. ४. ७८) इति सूत्रे "आघ्रासातां सुमनसौ" इति वृत्तिव्याख्यायां हरदत्तोऽप्येवम् । सक्त्वग्ज्योग्वाग्यवागूनौस्फिजः ॥ ३० ॥ इयं सक् , त्वक् , ज्योक्, वाक्, यवागूः, नौः, स्फिक् । तृटिसीमासम्बध्याः ॥ ३१ ॥ इयं तृटिः । सीमा । सम्बध्या । चुल्लिवेणिखार्यश्च ॥ ३२ ॥ स्पष्टम् । ताराधाराज्योत्स्नादयश्च ॥ ३३ ॥ शलाका स्त्रियां नित्यम् ॥ ३४ ॥ नित्यग्रहणमन्येषां कचियभिचारं ज्ञापयति । इति स्यधिकारः अथ पुल्लिङ्गाधिकारः पुमान् ॥ १॥ अधिकारोऽयम्। घजबन्तः ॥ २॥ पाकः । त्यागः । करः । गरः । भावार्थ एवेदम् । नंपुसकत्व- ·पुल्लिङ्गाधिकारः १०३ विशिष्टे भावे कल्युड्भ्यां स्त्रीत्वाविशिष्टे तु क्तिन्नादिभिर्बाधेन परिशेषात् । कर्मादौ तु घनाद्यन्तमपि विशेष्यलिङ्गम् । तथाच भाष्यम्--"सम्बन्धमनुवर्ति- ष्यते" इति । घाजन्तश्च ॥३॥ विस्तरः । गोचरः । चयः । जयः इत्यादि । भयलिङ्गभगपदानि नंपुसके ॥ ४ ॥ एतानि नपुंसके स्युः । भयम् । लिङ्गम् । भगम् । पदम् । नङन्तः ॥ ५॥ नप्रत्ययान्तः पुंसि स्यात् । यज्ञः । यत्नः । याञा स्त्रियाम् ॥६ पूर्वस्यापवादः । क्यन्तो घुः ॥ ७॥ किप्रत्ययान्तो घुः पुंसि स्यात् । आधिः, निधिः, उदधिः । क्यन्तः किम् ? दानम् । घुः किम् ? जज्ञिर्बीजम् । इषुधिः स्त्री च ॥ ८ ॥ इषुधिशब्दः स्त्रियां पुंसि च । पूर्वस्यापवादः । देवासुरात्मस्वर्गगिरिसमुद्रनखकेशदन्तस्तनभुजकण्ठखड्गशरपकामि- धानानि ॥९॥ एतानि पुंसि स्युः । देवाः सुराः, असुराः दैत्याः, आत्मा क्षेत्रज्ञः, स्वर्गों नाकः, गिरिः पर्वतः, समुद्रोऽब्धिः, नखः कररुहः, दन्तो दशनः, स्तनः कुचः, भुजो दोः, कण्ठो गलः, खड्गः करवालः, शरो मार्गणः, पङ्कः कर्दम इत्यादि । त्रिविष्टपत्रिभुवने नपुंसके ॥१०॥ स्पष्टम् । तृतीयं विष्टपं त्रिविष्टपम् । स्वर्गाभिधानतया पुंस्त्वे प्राप्ते भयमारम्भः । यौः स्त्रियाम् ॥११॥ केशः शिरोरुहः, ·१०४ पाणिनीये लिङ्गानुशासने द्योदिवोस्तन्त्रेणोपादानमिदम् । इषुबाहू स्त्रियां च ॥१२॥ चात्पुंसि । बाणकाण्डौ नपुंसके च ॥१३॥ चात्पुंसि । त्रिविष्टपेत्यादिचतुस्सूत्री देवासुरेत्यस्यापवादः । नान्तः ॥१४॥ अयं पुसि । राजा, तक्षा । न च चर्मवादिष्वतिव्याप्तिः "मन्- यच्को कतरि" इति नपुंसकप्रकरणे वक्ष्यमाणत्वात् । ऋतुपुरुषकपोलगुल्ममेघाभिधानानि ॥ १५॥ क्रतुरध्वरः । पुरुषो नरः । कपोलो गण्डः । गुल्फः प्रपदः । मेघो नीरदः। अभ्रं नपुंसकम् ॥१६॥ पूर्वस्यापवादः । उकारान्तः ॥१७॥ अयं पुंसि स्यात् । प्रभुः, इक्षुः । "हनुहट्टविलासिन्यां नृत्यारम्भे गदे स्त्रियाम् । द्वयोः कपोलावयवे" इति मेदिनी। “करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे" इत्यमरः । एवंजातीयकविशेषवचनानाक्रान्तस्तु प्रकृतसूत्रस्य विषयः । उक्तं च--- “लिङ्गशेषविधियापी विशेषैर्यद्यबाधितः ।" इति । एवमन्यत्रापि । धेनुरज्जुकुहूसरयुतनुरेणुप्रियङ्गवः स्त्रियाम् ॥ १८ ॥ समासे रज्जुः पुंसि च ॥ १९ ॥ कर्कटरज्ज्वा, कर्कटरज्ज्जुना । श्मश्रुजानुवसुस्वादश्रुजतुत्रपुतालूनि नपुंसके ॥ २० ॥ वसु चार्थवाचि ॥ २१॥ अर्थवाचीति किम् ? वसुर्मयूखाग्निधनाधिपेषु ।

·पुल्लिङ्गाधिकारः १०५ मद्गुमधुसीधुशीधुसानुकमण्डलूनि नपुंसके च ॥ २२ ॥ चात्पुंसि । अयं मद्गुः । इदं मद्गु । रुत्वन्तः ॥ २३॥ मेरुः, सेतुः। दारुकसेरुजतुवस्तुमस्तूनि नपुंसके ॥ २४ ॥ रुत्वन्त इति पुंस्त्वस्यापवादः । इदं दारु । सक्तुर्नपुंसके च ॥ २५॥ चात्पुंसि । सक्तुः, सक्तु । प्राग्रश्मेरकारान्तः ॥ २६ ॥ रश्मिदिवसाभिधानमिति वक्ष्यति । प्रागेतस्मादकारान्त इत्यधिक्रियते । कोपधः ॥ २७॥ कोपधोऽकारान्तः पुंसि स्यात् । स्तबकः । कल्कः । चिबुकशालूकप्रातिपदिकांशुकोल्मुकानि नपुंसके ॥ २८ ॥ पूर्वसूत्रापवादः । कण्टकानीकसरकमोदकचषकमस्तकपुस्तकतडाकनिष्कशुष्कवर्चस्क- पिनाकमाण्डकपिण्डककटकशण्डकपिटकतालकफलकपुलाकानि नपुंसके च ।। चात्पुंसि । अयं कण्टकः, इदं कण्टकमित्यादि । टोपधः ॥ ३० ॥ टोपधोऽकारान्तः पुंसि स्यात् । घटा, पटः । किरीटमुकुटललाटवटवीटशृङ्गाटकराटलोष्टानि नपुंसके ॥ ३१ ॥ किरीटमित्यादि । कुटकूटकपटकवाटकपटनटनिकटकीटकटानि नपुंसके च ॥ ३२ ॥ चात्पुंसि । कुटः, कुटमित्यादि । णोपधः ॥ ३३॥ णोपधोऽकारान्तः पुंसि स्यात् । गुणः । गणः । पाषाणः । L-14 ·१०६ पाणिनीये लिङ्गानुशासने ऋणलवणपर्णतोरणरणोष्णानि नपुंसके ॥ ३४ ॥ पूर्वसूत्रापवादः। कार्षापणस्वर्णसुवर्णव्रणचरणवृषणविषाणचूर्णतृणानि नपुंसके च ॥ चात्पुंसि । थोपधः ॥ ३६॥ रथः। काष्ठपृष्ठसिक्थोक्थानि नपुंसके ॥ ३७॥ इदं काष्ठमित्यादि। काष्ठा दिगा स्त्रियाम् ॥ ३८ ॥ इमाः काष्ठाः। तीर्थप्रोथयूथगाथानि नपुंसके च ॥ ३९ ॥ चात्पुंसि । अयं तीर्थः, इदं तीर्थम् । नोपधः ॥४०॥ अदन्तः पुसि । इनः । फेनः । जघनाजिनतुहिनकाननवनवृजिनविपिनवेतनशासनसोपानमिथुनश्म - शानरत्ननिम्नचिह्नानि नपुंसके ।। ४१ ॥ पूर्वस्यापवादः । मानयानाभिधाननलिनपुलिनोद्यानशयनासनस्थानचन्दनालानसमा- नभवनवसनसम्भावनविभावनविमानानि नपुंसके च ॥ ४२ ॥ चात्पुंसि । अय मानः, इदं मानम् । पोपधः॥४३॥ अदन्तः पुंसि । यूपः । दीपः । पापरूपोडपतल्पशिल्पपुष्पशष्पसमीपान्तरीपाणि नपुंसके ॥ ४४ ॥ इदं पापमित्यादि।

·पुल्लिङ्गाधिकारः १०७ शूर्पकृतपकुणपद्वीपविटपानि नपुंसके च ॥ ४५ ॥ अयं शूर्पः, इदं शूर्पमित्यादि । भोपधः ॥ ४६॥ स्तम्भः । कुम्भः । तलभं नपुंसकम् ॥४७॥ पूर्वस्यापवादः। जृम्भं नपुंसके च ॥४८॥ जृम्भम् , जृम्भः । मोपधः ॥४९॥ सोमः । भीमः । रुक्मसिध्मयुध्मेध्मगुल्माध्यात्मकुक्कुमानि नपुंसके ॥ ५० ॥ इदं रुक्ममित्यादि । संग्रामदाडिमकुसुमाश्रमक्षेमक्षौमहोमोद्दामानि नपुंसके च ॥ ५१ ॥ चात्पुंसि । अयं संग्रामः, इदं संग्रामम् । योपधः ॥ ५२॥ समयः । हयः। किसलयहृदयेन्द्रियोत्तरीयाणि नपुंसके ॥ ५३ ॥ स्पष्टम् । गोमयकषायमलयान्वयाव्ययानि नपुंसके च ॥ ५४ ॥ गोमयः, गोमयम् । रोपधः ॥ ५५॥ क्षुरः । अङ्कुरः। द्वाराग्रस्फारतक्रवक्रवप्रक्षिप्रक्षुद्रनारतीरदूरकृच्छ्रन्धानवमभीरगभीर- करविचित्रकेयूरकेदारोदराजस्रशरीरकन्दरमन्दारपखराजरजठराजिरवैरचामर- पुष्करगहरकुहरकुटीरकुलीरचत्वरकाश्मीरनीराम्बरशिशिरतन्त्रयन्त्रक्षत्रक्षेत्र- ·१०८ पाणिनीये लिङ्गानुशासने मित्रकलचित्रमूत्रसूत्रवक्त्रनेत्रगोत्राङ्गुलित्रभलत्रशस्त्रशास्त्रवस्त्रपत्रपात्रछत्राणि नपुंसके ॥ ५६ ॥ इदं द्वारमित्यादि । शुक्रमदेवतायाम् ॥ ५७ ॥ इदं शुक्रं रेतः । चक्रवज्रान्धकारसारावारपारक्षीरतोमरशृङ्गारभृङ्गारमन्दारोशीरतिमिर- शिशिराणि नपुंसके च ॥ ५८॥ चात्पुंसि । चक्रः, चक्रमित्यादि । षोपधः ॥ ५९॥ वृषः । वृक्षः। शिरीषर्जीषाम्बरीषपीयूषपुरीषकिल्बिषकल्माषाणि नपुंसके ।। ६०॥ यूषकरीषमिषविषवर्षाणि नपुंसके च ॥ ६१ ॥ चात्पुंसि । अयं यूषः , इदं यूषमित्यादि । सोपधः॥ ६२॥ वत्सः । वायसः। महानसः । पनसबिसबुससाहसानि नपुंसके ॥ ६३ ॥ चमसांसरसनिर्यासोपवासकार्पासवासमासकासकांसमांसानि नपुंसके च॥६४॥ इदं चमसम् , अयं चमस इत्यादि । कंसं चाप्राणिनि ॥६५॥ कंसोऽस्त्री पानभाजनम् । प्राणिनि तु कंसो नाम कश्चिद्राजा । रश्मिदिवसाभिधानानि ॥६६॥ एतानि पुंसि स्युः । रश्मिर्मयूखः । दिवसो घनः । दीधितिः खियाम् ॥ ६७॥ पूर्वस्यापवादः। , ·पुल्लिङ्गाधिकारः १०९ दिनाहनी नपुंसके ॥ ६८॥ अयमप्यपुवादः । मानाभिधानानि ॥ ६९॥ एतानि पुंसि स्युः । कुडवः । प्रस्थः । द्रोणाढको नपुंसके च ॥ ७० ॥ इदं द्रोणम् , अयं द्रोणः । खारीमानिके स्त्रियाम् ॥ ७१॥ इयं खारी, इयं मानिका । दाराक्षतलाजासूनां बहुत्वं च ॥७२॥ इमे दाराः । नाड्यपजनोपपदानि व्रणाङ्गपदानि ॥ ७३ ॥ यथासंख्यं नाड्याद्युपपदानि व्रणादीनि पुंसि स्युः । अयं नाडीव्रणः अपाङ्गः । जनपदः । व्रणादीनामुभयलिङ्गत्वेऽपि क्लीबत्वनिवृत्त्यर्थ सूत्रम् । मरुद्भरत्तरत्विजाः॥ ७४॥ अयं मरुत् । ऋषिराशितिग्रन्थिक्रिमिध्वनिबलिकौलिमौलिरविकविकपिमुनयः॥ एते पुंसि स्युः । अयमृषिः । ध्वजगजमुजपुञ्जाः ॥ ७६॥ एते पुंसि । हस्तकुन्तान्तवातवातदूतधूर्तसूतचूतमुहूर्ताः ॥ ७७ ॥ एते पुंसि । अमरस्तु मुहूर्तोऽस्त्रियामित्याह । पण्डमण्डकरण्डभरण्डवरण्डतुण्डगण्डमुण्डपाषण्डशिखण्डाः ॥७८ ॥ अयं षण्डः। वंशांशपुरोडाशाः ॥७९॥ अयं वंशः । पुरो दाश्यते पुरोडाशः । कर्मणि घञ् । भवव्याख्यानयोः ·११० पाणिनीये लिङ्गानुशासने प्रकरणे पौरोडाशपुरोडाशात् ष्ठन्निति, विकारप्रकरणे ब्रीहेः पुरोडाश इति च निपातनात्प्रकृतसूत्र एव निपातनाद्वा दस्य डत्वम् । “पुरोटाशभुजामिष्टम्" इति माघः। हृदकन्दकुन्दबुद्बुदशब्दाः॥ ८०॥ अयं हृदः। अर्धपथिमथ्यभुक्षिस्तम्बनितम्बपूगाः ॥ ८१ ॥ अयमः । पल्लवपल्वलकफरेफकटाहनिर्म्यहमठमणितरङ्गतुरङ्गगन्धमृदङ्गसङ्ग- समुद्रपुराः॥८२॥ अयं पल्लव इत्यादि । सारथ्यतिथिकुक्षिबस्तिपाण्यञ्जलयः ॥ ८३॥ एते पुंसि । अयं सारथिः। इति पुल्लिङ्गाधिकारः अथ नपुंसकाधिकारः नपुंसकम् ॥१॥ अधिकारोऽयम् । भावे ल्युडन्तः ॥ २॥ हसनम् । भावे किम् ? पचनोऽग्निः । इध्मप्रवचनः कुठारः । निष्ठा च ॥३॥ भावे या निष्ठा तदन्तं क्लीबं स्यात् । हसितम् । गीतम् । त्वष्यजौ तद्धितौ ॥४॥ शुक्लत्वम् , शौक्ल्यम् । यत्रः पित्वसामर्थ्यात्पक्षे स्त्रीत्वम् । चातुर्यम् , चातुरी । सामग्र्यम् , सामग्री । औचित्यम् , औचिती। कर्मणि च ब्राह्मणादिगुणवचनेभ्यः ॥ ५॥ , ·नपुंसकाधिकारः ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् । यद्यढण्यगञण्वुञ्छाश्च भावकर्मणि ॥ ६ ॥ एतदन्तानि क्लीबानि । स्तेनावनलोपश्च । स्तेयम् । सख्युर्यः । सख्यम् । कपिज्ञात्योर्दक् । कापेयम् । पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् । आधिपत्यम् । प्राणभृजातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽन् । औष्टम् । हायनान्तयुवा- दिभ्योऽण् । द्वैहायनम् । द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यो वुञ् । पितापुत्रकम् । होत्राभ्यश्छः । अच्छावाकीयम् । अव्ययीभावः । अधिनि । द्वन्द्वैकत्वम् ॥ ७॥ पाणिपादम् । अभाषायां हेमन्तशिशिरावहोरात्रे च ॥ ८ ॥ स्पष्टम् । अनकर्मधारयस्तत्पुरुषः ॥ ९॥ अधिकारोऽयम् । अनल्पे छाया ॥१०॥ शरच्छायम् । राजामनुष्यपूर्वा सभा ॥ ११ ॥ इनसभमित्यादि। सुरासेनाच्छायाशालानिशास्त्रियां च ॥ १२ ॥ परवत् ।। १३ ॥ अन्यस्तत्पुरुषः परवल्लिङ्गः स्यात् । रानाहाहाः पुंसि । अपथपुण्याहे नपुंसके ॥ १४ ॥ संख्यापूर्वा रात्रिः ॥ १५ ॥ त्रिरात्रम् । संख्यापूर्वेति किम् ? सर्वरात्रः । द्विगुः स्त्रियां च ॥ १६ ॥ व्यवस्थया । पश्चमूली । त्रिभुवनम् ।

·पाणिनीये लिङ्गानुशासने इसुसन्तः ॥१७॥ हविः । धनुः। । अर्चिः स्त्रियां च ।। १८ । इसन्तत्वेऽपि अर्चिः स्त्रियां नपुंसके च स्यात् । इयमिदं वा अर्चिः । छदिः स्त्रियामेव ॥ १९॥ इयं छदि. । छद्यतेऽनेनेति छदेश्चुरादिण्यन्तादर्चिशुचीत्यादिना इस् । इस्मन्नित्यादिना ह्रस्वः । “पटलं छदिः” इत्यमरः । तत्र पटलसाहचर्या- च्छदिषः क्वीबतां वदन्तोऽमरव्याख्यातार उपेक्ष्याः । मुखनयनलोहवनमांसरुधिरकार्मुकविवरजलहलधनान्नाभिधानानि ॥ एतेषामभिधायकानि क्लीबे स्युः । मुखमाननम् । नयनं लोचनम् । लोहं कालम् । वनं गहनम् । मांसमामिषम् । रुधिरं रक्तम् । कार्मुकं शरासनम् । विवरं बिलम् । जलं वारि । हलं लाङ्गलम् । धनं द्रविणम् । अनमशनम् । अस्यापवादानाह त्रिसूत्र्या- सीराथीदनाः पुंसि ॥ २१ ॥ वक्त्रनेत्रारण्यगाण्डीवानि पुंसि च ॥ २२ ॥ वक्त्रो वक्त्रम् । नेत्रो नेत्रम् । अरण्योऽरण्यम् । गाण्डीवो गाण्डी. वम्। अटवी स्त्रियाम् ॥ २३॥ लोपधः ॥२४॥ कुलम् । कूलम् । स्थलम् । तूलोपलतालकुसूलतरलकम्बलदेवलवृषलाः पुंसि ॥ २५ ॥ अयं तूलः। शीलमूलमङ्गलसालकमलतलमुसलकुण्डलपललमृणालवालनिगलपला- लबिडालखिलशूलाः पुंसि च ॥ २६ ॥ चात् कीबे । शीलम् , शीलः इत्यादि । शतादिः संख्या ॥ २७॥ , ·नपुंसकाधिकारः ११३ शतम् । सहस्रम् । शतादिरिति किम् ? एको द्वौ बहवः । संख्यति किम् ? शतशृङ्गों नाम पर्वतः । शतायुतप्रयुताः पुंसि च ॥ २८ ॥ अयं शतः, इदं शतमित्यादि । लक्षा कोटिः स्त्रियाम् ॥ २९ ॥ इयं लक्षा । इयं कोटिः । “वा लक्षा नियुतं च तत्" इत्यमरात् । कीबेऽपि लक्षम् । शङ्खः पुंसि ॥ ३०॥ सहस्रः कचित् । अयं सहस्रः, इदं सहस्रम् । मन्द्वयकोऽकर्तरि ॥ ३१ ॥ मन्प्रत्ययान्तो धकः कीबः स्यान तु कर्तरि । वर्म । चर्म । बकः किम् ? अणिमा । महिमा । अकर्तरि किम् ! ददाति इति दामा । ब्रह्मन् पुंसि च ॥ ३२॥ अयं ब्रह्मा, इदं ब्रह्म । नामरोमणी नपुंसके ॥ ३३ ॥ मन्यच्क इत्यस्यायं प्रपञ्चः । असन्तो यच्कः ॥३४॥ यशः । मनः । तपः । यच्कः किम् ? चन्द्रमाः । अप्सराः स्त्रियाम् ॥ ३५॥ एता अप्सरसः । प्रायेणाय बहुवचनान्तः । त्रान्तः॥३६॥ पत्रम् । छत्रम् । यात्रामात्राभलादंष्ट्रावरत्राः स्त्रियामेव ॥ ३७ ॥ भृवामित्रछात्रपुत्रमन्त्रवृत्रमेद्रोष्ट्राः पुंसि ॥ ३८॥ अयं भृत्रः । न मित्रममित्रः । "तस्य मित्राण्यमित्रास्ते" इति माघः । "स्याताममित्रौ मित्रे च" इति च । यत्तु "द्विषोऽमित्रे" (पा०. ३. २.१३१) L-15 ·११४ पाणिनीये लिङ्गानुशासने इति सूत्रे हरदत्तेनोक्तम् । “अमेर्द्विषत्” (उ० सू०. ६२३) इत्यौणादिक इत्रच् । अमेरमित्रम् । “मित्रस्य व्यथयेत्" इत्यादौ मध्योदात्तस्तु चिन्त्यः । नसमासेऽप्येवम् । परवल्लिङ्गतापि स्यादिति तु तत्र दोषान्तरमिति तत्प्रकृतसूत्रापालोचनमूलकम् । स्वरदोषोद्भावनमपि नो जरमरमित्रमृता इति षाष्ठसूत्रास्मरणमूलकमिति दिक् । पत्रपात्रपवित्रसूत्रछत्राः पुंसि च ॥ ३९ ॥ बलकुसुमशुल्बपत्तनरणाभिधानानि ॥ ४०॥ बलं वीर्यम् । पद्मकमलोत्पलानि पुंसि च ॥४१॥ पनादयः शब्दाः कुसुमाभिधायित्वेऽपि द्विलिङ्गाः स्युः। अमरोऽप्याह -"वा पुंसि पद्मं नलिनम्" इति । एवं चार्धर्चादिसूत्रे (पा०. २. ४ । ३१) तु “जलजे पलं नपुंसकमेव" इति वृत्तिग्रन्थो मतान्तरेण नेयः । आहवसंग्रामौ पुंसि ॥ ४२ ॥ आजिः स्त्रियामेव ॥४३॥ फलजातिः ।। ४४॥ फलजातिवाची शब्दो नपुंसकं स्यात् । आमलकम् । आम्रम् । वृक्षजातिः स्त्रियामेव ॥ ४५ ॥ कचिदेवेदम् । हरीतकी । वियजगत्सकृत्शकन्पृषत्शकृयदुदश्चितः ॥ ४६ ॥ एते क्लीबाः स्युः । नवनीतावतानानृतामृतनिमित्तवित्तचित्तपित्तव्रतरजतवृत्तपलितानि ॥ श्राद्धकुलिशदैवपीठकुण्डाकाङ्गदधिसक्थ्यक्ष्यास्यास्पदाकाशकण्व- बीजानि ॥ ४८॥ एतानि क्लीबे स्युः। दैवं पुंसि च ॥ ४९॥ दैवम् , दैवः ।

·स्त्रीपुंसाधिकारः धान्याज्यसस्यरूप्यपण्यवर्ण्यधृष्यहव्यकव्यकाव्यसत्यापत्यमूल्यशि- क्यकुड्यमहर्म्यतूर्यसैन्यानि ॥ ५० ॥ इदं धान्यमित्यादि। द्वन्द्वबर्हदुःखबडिशपिच्छबिम्बकुटुम्बकवचवरशरवृन्दारकाणि ॥ अक्षमिन्द्रिये ॥ ५२॥ इन्द्रिये किम् ? रथाङ्गादौ मा भूत् । इति नपुंसकाधिकारः अथ स्त्रीपुंसाधिकारः स्त्रीपुंसयोः ॥ १॥ अधिकारोऽयम् । गोमणियष्टिमुष्टिपाटलिवस्तिशाल्मलित्रुटिमसिमरीचयः ॥२॥ इयमयं वा गौः । मृत्युसीधुकर्कन्धुकिष्कुकण्डुरेणवः ॥ ३॥ इयमयं वा मृत्युः । गुणवचनमुकारान्तं नपुंसकं च ॥ ४ ॥ त्रिलिङ्गमित्यर्थः । पटु , पटुः, पट्वी । अपत्यार्थस्तद्धिते ॥५॥ औपगवः, औपगवी। इति स्त्रीपुंसाधिकारः अथ पुन्नपुंसकाधिकारः पुनपुंसकयोः॥१॥ अधिकारोऽयम् ।

·पाणिनीये लिङ्गानुशासने घृतभूतमुस्तक्ष्वेलितैरावतपुस्तकबुस्तलोहिताः ॥ २ ॥ अयं घृतः, इदं घृतम् । शृङ्गानिदाघोद्यमशल्यदृढाः ॥३॥ अयं शृङ्गः, इदं शृङ्गम् । ब्रजकुमकुथकूर्चप्रस्थदर्भािधर्चदर्मपुच्छाः ॥ ४ ॥ अयं व्रजः, इदं व्रजम् । कबन्धौषधायुधान्ताः ॥ ५॥ स्पष्टम् । दण्डमण्डखण्डशवसैन्धवपार्थाकाशकुशकाशाङ्कुशकुलिशाः ॥ ६ ।' एते पुनपुंसकयोः स्युः । “कुशो रामसुते दर्भे योक्त्रे द्वीपे कुश जले" इति विश्वः । शलाकावाची तु स्त्रियाम् । तथा च जानपदादिसूत्रेण (पा०. ४. १. ४२) अयोविकारे डीषि कुशी । दारुणि तु टाप् । “कुशा वानस्पत्याः स्थ ता मा पात" इति श्रुतिः । “अतः कृकमि" इति सूत्रे (पा०. ८. ३. ४६) कुशाकर्णीष्विति प्रयोगश्च । व्याससूत्रे च---"हानौ तूपायनशब्दे शेषत्वात्कुशाच्छन्दः" इति । तत्र शारीरकभाष्येऽप्येवम् । एवं च श्रुतिसूत्रभाष्याणामेकवाक्यत्वे स्थिते आच्छन्द इत्याप्रश्लेषादिपरो भामतीग्रन्थः प्रौढिवादमात्रपर इति विभावनीयं बहुश्रुतैः । गृहमेहदेहपट्टपटहाष्टापदाम्बुदककुदाश्च ॥ ७ ॥ इति पुनपुंसकाधिकारः अविशिष्टलिङ्गम् ॥१॥ अव्ययं कतियुष्मदः ॥२॥ ष्णान्ता संख्या ॥३॥ शिष्टा परवत् । एकः पुरुषः, एका स्त्री, एक कुलम् । गुणवचनं च ॥४॥ शुक्रः पटः, शुक्ला पटी, शुक्लं वाम् ।

·पुनपुंसकाधिकारः ११७ कृत्याश्च ॥ ५॥ करणाधिकरणयोल्युट् च ॥ ६॥ सर्वादीनि सर्वनामानि ॥ ७॥ स्पष्टार्थेयं त्रिसूत्री। पाणिनीयं लिङ्गानुशासनं वृत्तिसहितं समाप्तम्

·अथ शाकटायनकृतं लिङ्गानुशासनम्
नपुंसकलिङ्गप्रकरणम्
नब्ब्यसन्तमवेधोजरस्तथा मन्नकर्तरि त्रान्तम् ।
त्वाद्या त्वाद्बहुलं ध्यप्क्तानखभावोऽव्ययीभावः ॥१॥
द्वन्द्वैकत्वं संख्याव्ययपूर्वपदः पथोऽथ तत्पुरुषो- ।
ऽनकर्मधारयो बहुलेभ्यश्छाया सभा शाला ॥ २ ॥
राजार्थराक्षसादेरराज्ञ आदावुपक्रमोपज्ञम् ।
संज्ञायां कन्थोशीनरेषु सेना सुरा छाया ॥ ३ ॥
शाला निशा च वोर्णास्थूणे शशगृहपरे सुदिनपुण्यात् ।
एकाचाहो रात्रः संख्यायाः किल युगमयाने ॥४॥
फलभेदनयनजलवनधनान्नहललोहविवरमांसधनु-।
जलकुसुमशुल्वपत्तनरणमुखदलरुधिरनामानि ॥ ५॥
दध्यस्थिसक्थिजत्रुश्मश्वस्त्रास्त्रश्रुवस्तुमस्तुजतु ।
त्रपुतालुजानुदारुकशेरुस्वादूनि वस्वर्थे ॥ ६॥
चिबुकांशुकशुल्कोल्मुकशालूकप्रातिपदिकमकुटतटम् ।
पिटवटतिरीटलोष्टकरोटललाटानि शृङ्गाटम् ॥ ७ ॥
तुण्डाण्डमाण्डकुण्डं पर्णमृणं लवणतोरणोष्णरणम् ।
पीठोक्थरिक्थकाष्ठं पृष्ठाजिनजघनदिनतुहिनम् ॥ ८॥
सोपानभुवनकाननमिथुनलवनगगनवेतनं वृजिनम् ।
कठिनश्मशानशासनरत्नविपिननिम्नचिह्नानि ॥ ९ ॥
तलमं त्रिविष्टपं भं रूपोडुपशिल्पतल्पपुष्पाणि ।
पापसमीपपरीपान्तरीपयुग्मेध्मसिध्मानि ॥ १० ॥
गुल्माध्यात्म कुङ्कुमहिमकिसलयहृदयमिन्द्रियं वलयम् ।
पालेयमुत्तरीयप्रान्तप्रत्यन्तराष्ट्राणि ॥ ११ ॥

·नपुंसकलिङ्गप्रकरणम् द्वाराप्रवक्रतक्रस्फाराजिरचीरतीरकेयूरम् । क्षिप्रक्षुद्रश्वभ्रक्रूराम्बरनीरद्वाराणि ॥ १२ ॥ रन्ध्र चीवरकेसरमुदरान्तरजठरगहरकुटीर-। छिद्रककुन्दरपञ्जरमन्दिरचत्वरशरीराणि ॥ १३ ॥ वैराक्षरपुष्करचामराम्रशिशिरशिबिरं तनौ शुक्रम् । पनसांससाहसबिसं पीयूषपुरीषकल्माषम् ॥ १४ ॥ शीर्ष जोषं किल्बिषमिन्द्रियमक्षं पृषद्भसदुदश्चित् । वियता जगच्छकृयकृदलातपित्तं व्रतं वृत्तम् ॥ १५ ॥ नवनीतनिमित्तानृतरजतामृतपलितमरकतं वित्तम् । शवबडिशविश्वकुलिशाङ्गददैवगुदास्पदाकाशम् ॥ १६ ॥ द्वन्द्वसुखदुःखबहश्राद्धाङ्गशरावपार्थकिण्वानि । भयलिङ्गवर्षभगपदबिम्बकुटुम्बानि शफवृन्दम् ॥ १७ ॥ शिक्यं मद्यं धान्यं सत्यापत्याज्यपण्यधिष्ण्यानि । सस्यं कुड्यं कुप्यं मूल्याघखकव्यकाव्यानि ॥ १८ ॥ हयं तूर्य सैन्यं पिच्छकवचबीजनामरोमाणि । यादो लान्तशतादीनि धातुनैकाधिकरणं च ॥ १९ ॥ सारं न्याय्ये धर्ममपूर्वनिमित्ते समे विभागेऽर्धम् । अथ पुल्लिङ्गप्रकरणम् असमाहारे द्वन्द्वः पुंसि भवेदश्ववडव इति ॥ २० ॥ णघनघनन घोः किरिमा विषवातारिपङ्कनिर्यास-। स्वर्गसुरासुरवत्सरऋतुमाससमुद्रपुरुषाहः- ॥ २१ ॥ कण्ठोष्ठकेशदन्तस्तनगुल्फकपोलनखभुजात्मानं- । क्रतुमानखड्गगिरिशररश्म्यभिधानानि धान्यानि ॥ २२ ॥ कटणथनपभमयरषसशब्दनसोतो हरिद्रुद्भर्मुत् ।

·१२०
शाकटायनकृते लिङ्गानुशासने
अर्षों वेमैकेषां विड्वणिजौ दुन्दुभिग्रन्थी ॥ २३ ॥
पाण्यअलिमणिसारथित्यृषिवस्त्यतिथिकुक्षिरविराशि ।
ध्वनिमुनिकलिबलिकेलिक्रिमिकपिकविवह्निवृष्ण्यग्नि ॥ २४ ॥
शङ्खौषशङ्कुपुङतरङ्गमृदङ्गाः समुद्युगपूगाः ।
मञ्चध्वजगजपुञ्जा नाडीव्रणबल्बजा लाजाः ॥ २५ ॥
हृदकन्दकुन्दबुबुदजनपदशब्दान्तकुन्तदूतमठाः ।
धूर्तमुहूर्त्तवाता हस्ताहवपुस्तसंग्रामाः ॥ २६ ॥
गण्डकरण्डवरण्डाः षण्डः शुण्डः शिखण्डगुडमण्डाः ।
गेहस्तम्बनितम्बाः कफरेफकटाहनियूहाः ॥ २७ ॥
आत्माश्मानौ पाप्मा श्लेष्मोष्मस्कन्धबन्धदारार्थाः ।
सीरौदनरात्राहाहापाङ्गाः पल्लवो मेदूः ॥ २८ ॥
वृत्रामित्रछात्राः पुत्रो मन्त्रो दशास्तु वस्त्रस्य ।
वंशांशपुरोडाशप्राग्वंशास्तण्डुलस्तरलः ॥ २९ ॥
कम्बलचषाल[ ]मलकललतालकुसूलदेवला वृषलः ।
मुसलोपलरैकीलास्तूलो वाकप्रभृतयश्च ॥ ३० ॥
अथ स्त्रीलिङ्गप्रकरणम्
ईदूदन्तं स्त्री स्त्रीभूविद्युबल्लिदिक्सरिन्नाम ।
गायत्र्यादीप्राण्यङ्गं नौस्तल्मिन्यनि ख्युक्ताः ॥ ३१ ।।
विंशत्याद्या नवतेः प्रियङ्गुसरयूडुतनुकुहुस्नायु ।
रज्जूरुधेनु दुन्दुभिरक्षे रुचिशानिखनिमेनि ॥ ३२ ॥
कुटितुटिदीधितिकाकणिरात्रिछविनीविवेणिपेश्यति ।
राज्याजिदर्विपङ्क्तिप्रवेणिनिश्रेणिकृषिकोटि ॥ ३३ ॥
धूलिवलिनालिशष्कुलिपाल्योषधिशक्तिशुक्तिकिकिवेदि ।
स्थालीवापीवर्तिविपणिकाञ्चीवीचिवीथि दरी ॥ ३४॥

·स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् १२१ मारी,भेरी सूची वाण्यटवी भारती मुषुण्डी ज्या । माण्ड्यालि मजरी खारी लक्षा मानिका शम्या ॥ ३५ ॥ जङ्घा पामा सीमा सिरा गदा नासिका शिखा ज्योत्वा । वीणा तूणा घोणा तृष्णा कृष्णा घृणा धिषणा ॥ ३६ ।। शाला माला वेला दोला फेला तुला शिला लीला । हेला लाला त्रेतैला रथ्या मन्दुरा मधुरा ॥ ३७ ॥ मदिरा कृसरा रसना शिरोधरा वागुरा सुरा वर्षाः । प्रतिसरया प्रतिसिरया शर्करया वालुका सिकता ॥ ३८ ॥ आरा हारा कारा तारा धारा भिदा छिदा मेधा । रेखा विदा गुहावपवसाक्षियाक्षिपमृजा लेखा ॥ ३९ ॥ चूडा पीडा क्रोडा घाटा घण्टा जटा सय खट्टा । यात्रा मात्रा भत्रा दंष्ट्रा ग्रीवा वरत्रेरा ॥ ४० ॥ छाया माया पेया दया बलाका कशेष्टकेषीका । मुक्ता भम्भा सेना समा सभा पिण्डिका पृतना ॥४१॥ जिह्वा स्पृहा स्फुलिङ्गा मनिष्ठा रोचना कुथा कन्था । मञ्जूषा गण्डूषा मूषा साना वसा रास्ता ।। ४२ ॥ शाखा शिखा शलाका कक्ष्या स्वाहा स्वधा सुधा गोधा । यूकोकोल्का कक्षा क्षपा निशा मेखला लाथा ॥ ४३ ॥ योग्या लता पताका शरहरषदुपानहः संपत् । विपदापत्प्रतिपत्संसपरिषत्समिक्षुन्मुत् ॥ ४४ ॥ संयत्रावृत्रुितृत्तिड्नुड्विवणिक्सुमनसाशीः । भाश्छर्दिगीः पूछौंक्त्विक्स्फिगृक्सक्लुक् ॥ ४५ ॥ पात्रादिवर्जितादन्तोचरपदको द्विगुः समाहारे । अन्नाडन्तान्तो वा, नपुंसकं, डेर्थसो गुणिवत् ।। ४६ ॥ L-16

·१२२
शाकटायनकृते लिङ्गानुशासने
अथ स्त्रीपुंसलिङ्गप्रकरणम्
स्त्रीपुंसेऽशनियोनिश्रोण्यूबिंगविषुधिमणितरण्यरणि ।
तुटियष्टिमुष्टिपाटलिमरीचिमषिवस्तिशाल्मलयः ।। ४७॥
कर्कन्धुसिन्धुबाहिषु कण्ड्वाणी मृत्युकिष्कुतिथिरेणु ।
आपत्यतद्धितो,
अथ स्त्रीक्लीबलिङ्गप्रकरणम्
ऽर्चिः स्त्रीनपि
अथ पुनपुंसकलिङ्गप्रकरणम्
नपि पुंसि चार्चिः ॥ ४८ ॥
मधुसीधुकमण्डलुसक्तुसानु षष्टीपुरेणुदापरे ।
मोदकतटाकमस्तकसरकाढककण्टकानीकम् ॥ ४९ ॥
वर्चस्कटङ्कचषकपिटकशाकपिनाकशूकवल्मीकम् ।
तण्डकविटङ्कनिष्कफलकपङ्काः कल्कशुल्के च ॥ ५० ॥
मूषिकनिदाघमञ्चकनखपुडविडङ्गशृङ्गमुद्योगः ।
ब्रजकुचकूर्चपुच्छध्वजकपटकवाटकुटकूटाः ॥ ५१ ॥
कर्वटकिरीटपिष्टं कवटावटनिकटशकटमठनीडाः ।
दण्डाण्डमण्डखण्डा कुक्कुटदृढकाण्डरणचरणाः ॥ ५२ ॥
कर्षापणबाणवणसुवर्णतृणवर्णवारवाणानि ।
द्रोणस्वौँ भूषणतोरणमपराह्मघृतभूताः ॥ ५३॥
वृत्तक्ष्वेलितलोहितपलितैरावतशतायुतप्रयुताः ।
बुस्तवसन्तौ हस्तः पुस्तो यूथद्वियूथौ च ॥ ५४ ॥
गूथप्रोथौ तीर्थः ककुदार्बुदयोधमौषधकबन्धौ ।
अष्टापदायुधदिनस्थानासननलिनपुलिनानि ॥ ५५ ॥

·त्रिलिङ्गप्रकरणम्
१२३
खलिनसमानद्वीपिनचन्दनशतमानमानशयनानि ।
स्तेनापिधानयौवननिधनविमानौदनवितानाः ॥ ५६ ॥
उद्यानयानकुणपकुतपविटपं शूर्पमण्डपद्वीपाः ।
बिम्बं जृम्म सङ्गमदाडिमगुल्माश्रममाः ॥ ५७ ॥
ब्रह्मोद्यामं हेमकुसुमकुट्टिमकर्मनामलोमहिमम् ।
गोमयकषायमलयाव्ययवलयहिरण्यकवियानि ॥ ५८॥
संख्यारण्यं शल्यं विहारपुरचक्रतोमराङ्गाराः ।
क्षीरान्धकारशेखरशिखरोशीरातिखरवप्राः ॥ ५९॥
प्रतिसरसहस्रराष्ट्र वज्रसमरतिमिरपारवारार्द्राः ।
कान्तारजठरकन्दरशरीरकेदारदरवस्त्रम् ॥ ६० ॥
सूत्रं पात्रं पत्रच्छत्रपवित्राणि वक्त्रनेत्रमलाः ।
मण्डलतमालवल्कलमृणालनलमुसलबलवालाः ॥ ६१ ॥
शूलपलालचषालोत्पलखण्डलपूलशकलफलमुकुलाः ।
नीलप्रवालकुण्डलशालकमलशीलमूलानि ॥ १२ ॥
मङ्गलनिगलकपाला हलतैलविशालपार्थपात्रीवाः ।
रावशरावौ सैन्धवपूर्वप्रग्रीवगाण्डीवाः ॥ ६३ ॥
काशाकाशकुशाङ्कुशकोशकलशकर्षवर्षविषयूषा-।
मिषमाषकरीपरसाम्बरीषकार्पासनिर्यासे-॥ ६४ ॥
कसचमसकासमासोपवासदिवसानृकंसगृहपटहाः ।
देहोऽप्सु शङ्खपनौ स्वतो द्विधैतेऽर्थतः केचित् ॥ ६५ ॥
अथ त्रिलिङ्गप्रकरणम्
त्रिषु शृङ्खलवल्लूरविषाणहरीतकविमीतकामलकाः ।
भल्लातकतटपात्राः, परलिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषे ॥ ६६ ॥

·१२४ शाकटायनकृते लिङ्गानुशासने अतिवर्तन्ते स्वार्थे प्रत्ययकाः प्रकृतिलिङ्गवचनानि । प्रकृतिर्न निवासादिषु , हरीतकीत्यादिका व्यक्तिम् ॥ ६७ ॥ वचनं तु खलतिकादिर्बहुविषयोचरपदं समासेऽनुः । साम्यागुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि ॥ ६८ ॥ स्त्रीपुंनपां सहोक्तौ परं न डतियुष्मदस्मदन्संख्याः । लिङ्गे सुद्धात्वव्ययवाक्यमवचनं च बहुलमिदम् ॥ ६९ ॥ वाग्विषयस्य तु महतः संक्षेपत एष लिङ्गविधिरुक्तः । यन्नोक्तमत्र सद्भिस्तल्लोकत एव विज्ञेयम् ॥ ७० ॥ शाकटायनकृतं लिङ्गानुशासनं समाप्तम् ·NOTES Verse त्वाद्या त्वाद् बहुलम्-"भावे त्वतल्' इति त्वप्रत्ययादारभ्य "ब्रह्मणस्त्वा" इत्यतस्त्वप्रत्ययाद् ये प्रत्यया उच्यन्ते, तदन्त बहुल नपुंसक भवति । शुक्लत्वम् , शौक्ल्यम् , द्वैपम् , यौवनम् , सख्यम् , कापेयम् , रामणीयकम् , मानोज्ञकम् , अच्छावाकीयम् , ब्रह्मत्वम् । बहुलमिति किम् ? आर्हन्ती, सामग्री, गौपालपशुपालिका, चौरिका, गार्गिकया श्लाघते । क्तानेति तुल्यया सहितया अन आनेत्युभय निर्दिष्ट ग्रहीतव्यम् । भावग्रहण किम् १ कार्यः कटः, कृतः कटः, राजभोजनाः शालयः, आस्थानी भूमिः, दु:पाना यवागूः, व्यतिभवमानो जनः, पेशानो जनः, दु:करः कटः, सुपरङ्करास्तन्तवः, सुघटङ्करा मृत्, इति कर्मादि यथायथ लिङ्गान्तरमपि प्रतिपद्यते। २. द्विपथमिति समानाधिकरणः समासः, यथा व्यवयवा विद्या त्रिविद्येति । षष्ठीसमासो वा । द्वयोः पन्था द्विपथम् इति । तत्रेदं लिङ्गानुशासनं द्विगौ समाहारे तल्लिङ्गेन सिद्धम् । अव्ययपूर्वपदत्वेऽप्युत्तरपदार्थप्रधाने तत्पुरुष एवेदं वेदितव्यम् । अव्ययीभावे तल्लिङ्गेन सिद्धम् । सख्याव्ययपूर्वपद इति किम् ? पथः । “पथनिशीथोच्छिथ” इतिह्यणादिषु थप्रत्ययान्तो निपात्यते । अथ तत्पुरुषोऽनकर्मधारयः-अधिकारोऽयम् । आ सेना सुरा छाया शाला निशा च वेत्यतो यदित अर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामस्तत्र नसमासं कर्मधारय च वर्जयित्वा योऽन्यस्तत्पुरुषः स नपुंसकं भवतीति तदुपस्थितं वेदितव्यम् । अथेत्यधिकारार्थों मङ्गलार्थः पादपूरणार्थों वा । स्त्रीसभम् । दासीसभम् । दासीसमूह इत्यर्थः । अशालेति किम् ? स्त्रीसभा स्त्रीशालेत्यर्थः । अनकर्मधारय इति किम् १ असभा, परमसभा । ३.४. राजसभा । नरसभा। इष्टकासभा। आदावुपक्रमस्योपज्ञानस्य च प्राथम्ये विवक्षिते । कुरुराजोपक्रमः, कुरुराजो- पक्रममिह दानम् । कुरुराजेन श्रेयसा प्रथमं प्रवर्तितमित्यर्थः । शाकटायनस्यो- पज्ञा शाकटायनोपज्ञमिदं शब्दानुशासनम् । शाकटायनेन प्रथम ज्ञात ततः पूर्व प्रवृत्तमित्यर्थः। आदाविति किम् ? चैत्रोपक्रमः प्रासादः, मैत्रोपशो रथः। सुखग्रहणाथै पुण्याहशब्दं केचित् अर्धर्चादिष्वपि पठन्ति ।

·१२६ NOTES रात्र इति कृतसमासान्तो रात्रिशब्दः सख्यायाः परः किल नपुसक भवति । एकरात्रम् । द्विरात्रम् । किलेत्यन्येषा अनभिप्रेतता सूचयति । एकरात्रः, द्विरात्रः इत्येवान्ये । ६. अस्रशब्दो रुधिरार्थः पूर्वेणैव नपुसक सिद्धः । अश्रवर्थार्थ वचनम् । ७. शुल्कशब्दोऽर्धर्चादिष्वपि पठ्यते । तस्येह पाठो नपुसकस्य प्रचुरप्रयोगतार्थः । एवमन्यत्रापि । १३. केचित् कुटीरं पुल्लिङ्ग मन्यन्ते । १९. अधर्चादिषु च नामशब्दः, तस्य च नपुसके प्रचुरप्रयोगार्थमिह वचनम् । शतसहस्रावर्धर्चादिषु । लक्षाकोट्योः स्त्रिया पाठः । धातुना यत् समाधिकरण तत् क्रियाविशेषण नपुसक भवति । साधु पचति । मृदु पचति । २०. "तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्" । २१-२२. ण घञ् अच् प न नञ् इत्येतत्प्रत्ययान्ताः पुसि भवन्ति । न्यादः "नौ नच् चाद" इति नः । पाक: । त्यागः। “अकर्तरि" इति घञ् । प्रभवः । प्रश्रयः । “भूश्रयदोऽच्” । अर्कः । गोचरः । “पुन्नाम्नि घ" | यज्ञः । । “यज्यत्प्रच्छ्त्वप्रक्षो नः" । विश्नः । "विच्छान्नञ्। घादिसाहचर्याण्णचोरकर्तरि ग्रहणम् । घोः किः पुंसि भवति-आदिः । विधिः । निधिः । वालधिरयम् । घोरिति किम् ? जशिसलिचक्रिनेमि । २३. वेमन्नित्यय शब्दः पुसि भवत्येकेषामाचार्याणाम् । अन्येषा वेम वेमनी वेमानि । २५. शङ्कोः “नसोत' इति सिद्धम् । ग्रहणं शतादीनीति नपुंसकत्वबाधनार्थम् । शङ्कुरिति हि चतुर्दशं स्थानमुच्यते । बल्बजाः । लाजाः । बहुवचनेनानयो- बहुविषयत्वं सूच्यते । प्रायेणेमौ बहुविषयौ । २७. मण्डस्यार्धर्चादित्व इह ग्रहण पुंस्त्वप्रचुरप्रयोगार्थम् । एवमन्यत्रापि । २८. दारशब्दः प्रायेण बहुवचनविषयः । कचिदन्यत्राप्यस्ति "धर्मप्रजा- सम्पन्ने दारे नान्यं कुर्वीत" इति । पुण्यरात्रः । वर्षारात्रः । सर्वाह्नः, । पूर्वाह्नः । अपराह्नः । द्वयहः । व्यहः । समासादन्यत्र न सन्ति, समासान्त्ये ह्येतानि रूपाणि । २९. दशाः पुंबहुवचनेनास्य बहुविषय दर्शयति । तुशब्दो विशेषणार्थः । वस्त्रस्येति किम् ? इयं हस्तिनो दशा । प्राग्वंशो रूदिरिति पृथगुपादीयते । यतः ·NOTES ३०. वाकप्रभृतयः-वाकः, अनुवाकः, शयुवाकः, सूक्तवाकः । ३१. ईदूदन्तम्-श्रीः, लक्ष्मीः, तन्त्री:, यवागूः, अलाबूः । अय सेनानौः, इद सेनानिकुलम् । अय यवलूः, इद यवलुकुलम् । इति गुणवचनत्वादाश्रयतो लिङ्गं भवति । तल मि नि अनि इत्येवप्रत्ययान्ताः स्त्रीलिङ्गे भवन्ति । प्रामाणा समूहो ग्रामता । जनता । शुक्लस्य भावः शुक्लता । देव एव देवता । मि-नेमिः । भूमिः । दल्मिः । वर्मिः । निवेणिः । क्रेणिः । श्रेणिः । अनि-सरणिः । वर्तनिः। स्त्र्युक्ता:-ये स्त्रिया विहितास्ते स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । इय कृतिः । हृतिः। याच्या । भवतः शायिका। भवतोऽअगामिका । ३२. षष्टिमर्धर्चादिष्वपि केचित् पठन्ति । शतादीना नपुसकत्व चोच्यते । विशत्यादिशब्दरूपम् आ नवतेनवतिशब्दपर्यन्तं स्त्रीलिङ्गं भवति इयं दुन्दुभिरक्षः प्रासकः । “दुन्दुभ्या किल तत् कृत पतितया यद् द्रौपदी हारिता" अन्यत्राय दुन्दुभिः । ३८. वर्षा:--बहुवचनादेशादस्य बहुविषयता दर्शयति । छन्दोऽर्थस्तृतीयानिर्देशः । वप क्षिप इति पूर्वेण समाहारद्वन्द्वे ह्रस्वश्छन्दोऽर्थः । ४१. प्रायेणाय समाशब्दो बहुवचनान्तः, एकवचनान्तप्रयोगोऽप्यस्ति । यथा- "तृतीयस्याः समायास्तु' इति । एवं सिकतासुमनसोरपि द्रष्टव्यम् । ४५. मिदादीना सम्पदादीना च स्त्र्युक्ता इति सिद्धेः ग्रहणं प्रपश्चार्थम् । सुमनसा इति तृतीयानिर्देशः सुखपाठार्थः । ४६. उर्थसो गुणिवत् । स इति पूर्वाचार्याणा समासस्याख्या । चतुर्थ्यन्तस्यार्थ- शब्देन य: समासः स गुणिवत् विशेष्यलिङ्गो भवति । देवदत्तार्थः सूपः । देवदत्तार्था यवागूः । ४७. माणशब्दः पुल्लिङ्गाधिकारे पठितः । तुटिशब्दश्च स्त्रीलिङ्गाधिकारे । तत् प्रचुरप्रयोगापेक्षं द्रष्टव्यम् । ४८. आपत्यतद्धितः-औपगवः, औपगवी । कापटवः, कापटवी। ४९. षष्टि इषु रेणु दारु इत्येतान् अपरे नपि पुसि च मन्यन्ते । इदं षष्टि, अयं षष्टिरिति । अन्ये पुनः षष्टिः स्त्रयामेव । इषुरेणु स्त्रीपुंसयोः । दारु नपुंसक एवेति । ५३. कर्षापणस्यैव प्रज्ञाद्यनि कार्षापणम्, कार्षापणः । ५८. उद्यामः -अत: पाठात् आत्व च विज्ञायते । उद्घाम इति वा पाठः। ६५. कंसो नाम पुरुषः ।

·१२८ NOTES * गृहशब्दस्य पुसि बहुवचनान्तस्य च प्रायः प्रयोगः । ६६. अर्धर्चादिषु पात्रपाठः प्रचुरप्रयोगापेक्षः । ६७. वचनमिति सख्यायाः पूर्वाचायसंज्ञा । श्रियाः पूः श्रीपुरम् । उदीची भूमिरुदग्भूमम् । ईषदसमाप्तो गुडो गुडकल्पा द्राक्षा । तैलकल्पा प्रसन्ना । पयः- कल्पा यवागूः । वर्षाकल्पोऽयं कालः । ह्रस्वा कुटी कुटीरः । शुण्डारः । शमीरः । कुतुपः । चत्वार एव वर्णाः चातुर्वर्ण्यम् । पाञ्चालाना निवासो जनपदो पञ्चालाः । अङ्गाः । वरणानामदूरभव नगर वरणाः । शृङ्गिशाल्मलयो ग्राम:, गोदौ ह्रदौ, तयोरदूरभवो गोदौ ग्रामः । हरीतक्या विकारोऽवयवो वा फलं हरीतकी हरीतक्यौ हरीतक्यः फलानि । एवं पिप्पली, काशोटकी, नखरजनी इत्यादि । ६८. खलतिको नाम पर्वतः । तस्यादूरभवानि वनानि खलतिक वनानीति लिङ्गमतिक्रामत्येव । बहुविषया प्रकृतिर्निवासादिषु समास उत्तरपदभूता प्रकृत्यर्थलिङ्गसख्या नातिक्रामति । मथुरा च पश्चालाश्च मथुरापश्चाला: । अनुत्तरपद- मतिक्रामत्येव । पञ्चालमथुरे । बहुविषयेति किम् ? गोदौ च मथुरा च गोदमथुराः। अनुरिति किम् ? चञ्चेव चञ्चा मनुष्यः। चञ्चाभिरूपः, वधिका दर्शनीयः । ६९. बहुलमिदम्-यदुक्तं नब् द्वयच् सन्तमित्यादि तदिद बहुल द्रष्टव्यम् । तेन काकाना समूहः काकम् । पाशाना समूहः पाश्या । गोत्रा। रथकट्या बलिनी। कठाना धर्म आम्नायो वा काठकम् । कालापकम् । इत्येवमादि लिङ्गं विशिष्टप्रयोगानुसारेण वेदितव्यम् ।

·अथ वररुचिलिङ्गविशेषविधिः यावान् कश्चित्रान्तः शब्दोऽत्र नपुंसके हि बोद्धव्यः । वयं हि पुत्रमन्त्रश्चित्रानेवं गरित्रं च ॥ १॥ यात्रामात्राभस्वादंष्ट्रा विद्यात् स्त्रियां वरनां च । ईदूदन्तं यच्चैकाच् शरद्दरद् दृषत् प्रावृषश्चैव ॥ २ ॥ स्थूणोणे स्त्रीयोगे स्तो गृहशशपूर्वयोर्नपुंसकता । सर्वस्याक्षिनानो जलनाम्नश्चैवं मुक्त्वापः ॥ ३॥ जलकुसुमनाम सर्वं नपुंसकं स्यात्पद्मस्तु विभाषया । अभ्रादृतेऽम्बुदाख्या हि केशनखदन्तसंज्ञाश्च ॥ ४ ॥ कण्ठस्तनबाहूनां संज्ञाः पुंसि स्त्रियां भवेद् ग्रीवा । पृष्ठललाटांसोदरजत्रूणि नपुंसकानि स्युः ॥ ५॥ ऊर्मिध्वन्यालयः पुंस्योष्ठकपोलगुल्फसंज्ञाश्च । पञ्चैरच ऋदोरम् च स्याद् बहुलमन्धकारश्च ॥ ६ ॥ प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन् विमुच्य सर्व स्त्री। जचा शिरा स्नुषा नासिका च चूडा वसा चवै ॥ ७॥ समुस्फिक्त्वग्वाग्योषितो हि विद्यात् स्त्रियां धुनावौ च । दीधितिमेकां मुक्त्वा रश्म्यभिधानं तु पुंस्येव ॥ ८ ॥ मुर्घोऽक्षतक्षमजश्लेष्मात्माश्मयुवपूषभी रहितम् । सर्व यच्कं नान्तं नपुंसकं पुंसि वा भवेद् ब्रह्मा ॥ ९ ॥ त्रुटिसीमासन्ध्यारात्रयः स्त्रियां धूलिवेणिखार्यश्च । पुंसि निशीथो ज्योत्ला दया शलाका स्त्रियां नित्यम् ।। १० ।। L-17

·१३०
वररुचिलिङ्गविशेषविधिः
पुंयाग कर्णहनू नपुंसके श्मश्रुजानुगुदशब्दाः ।
एकाभिधानता स्यादनाश्रुणोनित्यम् ॥ ११ ॥
घुः सकिरुपसर्गपूर्वकः पुंस्यन्योपपदश्च वेषुधिः स्त्री ।
येभ्यो नङ् तान् पुंस्युक्तान् याच्जां विना विद्धि ॥ १२ ॥
तनुकायशरीराणि स्त्रीपुंनपुंसकेषु जानीहि ।
दधिसक्थ्यस्थीनि स्युर्नपुंसके स्त्री तु कक्षा स्यात् ॥ १३ ॥
सुमनोऽप्सरोरहितमद्वयच्कमसन्तं तु पुंसि स्यात् ।
द्वच्यकं पुनर्नपुंसकं प्रकृतादन्यत्र वै जरसः ॥ १४ ॥
पुंसि क्षुरखुरबिन्दिक्षुपायुमणिकीलकेलिकलिबलयः ।
निघसङ्घोद्धोपन्नौघविनधर्मार्घवर्णाश्च ॥ १५ ॥
पणगुणगणकणशोणाः किणफणधुणशाणबाणचूर्णाश्च ।
नित्यं हि पुंसि पन्था बाष्पोष्माध्वानश्च विज्ञेयाः ॥ १६ ॥
नपुंसके श्वभ्रतृणरणानि ।
वीणातूणाघोणाघृणास्तु नियतं स्त्रियां विद्यात् ॥ १७ ॥
यदनान्तमकतरि तन्नपुंसके विद्वयनिः स्त्रियामेव ।
यौ भावे णापौ तौ पुंस्युक्तौ मन्युमृत्यू च ॥ १८ ॥
पटपुटकटकुटघटचण्टवाटजूटवटा हि पुंस्युक्ताः।
अवटखटपट्टकिराटकीटाश्च कूटतटयोश्च नपुंसकता ॥ १९ ॥
घण्टाजटासटानां प्रथमा प्रकृतिर्वसाशिफानां च ।
स्वर्नानां पुंयोगस्त्रिविष्टपं स्यादुभयहीनम् ॥ २०॥
संवत्सरगिरिमासार्णवर्तुदेवासुराभिधानानाम् ।
नित्यं पुंयोगः स्याच्छरासिपङ्कारिनाम्नां च ॥ २१ ॥
भाः कच्छुकशारज्ज्विष्टकाश्च नित्यं स्त्रियामिषीका च ।
विद्युदिग्भूम्यभिधानं वल्लीसरितां च विज्ञेयम् ॥ २२ ॥

·वररुचिलिङ्गविशेषविधिः
छायासुरानिशावालुका. स्त्रियां स्युश्चमूकथेराश्च ।
आपत्सम्पद्विपत्प्रतिपत्समिद्विप्रषश्चैव ॥ २३ ॥
कूशकूबरकुञ्जाङ्कुरकुठारकुन्दकुतुपा हि पुंस्युक्ताः ।
कुलकूलकुङ्कुमानि तु नपुंसकान्येव जानीयात् ।। २४ ॥
लोहमुखपर्णवनधनसंज्ञाश्च नपुंसके प्रोक्ताः ।
सीरार्थों पुंस्युक्तावटवी तूक्ता स्त्रियामेव ॥ २५ ॥
राशिपलाण्डुकमण्डलुगडुतूलमुहूर्तपरशुशङ्कनाम् ।
दृतिसीधुकङ्कटानां पुंसि च गदितः प्रयोगो हि ॥ २६ ॥
शाला माला दोला वेला फेला शिला तुला लीला ।
सेनालिपालिवलिदद्रुवागुराश्च स्त्रियामुदिताः ॥ २७ ॥
पातालजालमलखलकपालशैवालशीलनालानि ।
चीवरचीरवियन्ति च विद्धि तृतीयप्रकृतिकानि ॥ २८ ॥
मुण्डनितम्बक्षुपगुल्मसान्वङ्कवंशपूगशङ्खरथाः ।
पुंसि स्युर्जघनाम्बरफलमूलाङ्गानि च विमुच्य ॥ २९ ॥
क्षीरोदश्विन्नवनीतवर्षकुण्डाण्डघृतभगगनानि ।
विद्यान्नपुंसकान्योदनश्च पुंसि स्त्रियां ज्या च ॥ ३० ॥
विषसंज्ञा पुंसि विषं नपुंसके स्यात् स्त्रियां तिथिर्वोक्ता ।
अतिथिः पुंसि शकुन्नीतशोणितानीतरप्रकृतौ ॥ ३१ ॥
मुक्त्वा दिनाहनी दिवसनाम पुंसि स्त्रियां विडुडुताराः।
यानयुगः पुंस्युक्तः स्त्रियां समाश्चैव वर्षाश्च ॥ ३२॥
भवति नपुंसकयोगः संख्यापूर्वस्य रत्रिशब्दस्य ।
ससमासस्य तु तस्यैव पुंसि योग विजानीयात् ॥ ३३॥
पुरमधुजगन्ति विद्यान्नपुंसके वा स्त्रियां भवेदर्चिः ।
त्वतलौ नपुंसकस्त्रीविधावहः पुंसि संख्यादिः ॥ ३४ ॥

·१३२
वररुचिलिङ्गविशेषविधिः
रुत्वन्ताः पुंसि कशेरुदारुजतुवस्तुमस्तुमिस्त्यक्ताः ।
सग्रन्थिप्रस्था इसुस्ष्यजन्तानां नपुंसकता ॥ ३५ ॥
पुंसि स्त्रियां च पाटलिगोमुष्ट्यशनिबाहुसिन्धुमणयः ।
आशीर्षुः पुर्घत्तृगिरः स्त्रियां मुद्रुषौ च ॥ ३६ ॥
शीकरतुषारतुषबुबुदफेनौ सतण्डुलापूपाः ।
पुंसि स्युगलिमुक्ताजिदर्विसिकताः स्त्रियामुदिताः ॥ ३७॥
अजिनाजिरशैवलनलमृणाळतुहिनोडुपाज्यसस्यानि ।
द्वारास्पदकाष्ठानि च नपुंसकान्येव पटलं च ॥ ३८ ॥
त्रिष्वप्यक्षेष्विन्द्रियसंज्ञा या तां नपुंसके विद्धि ।
शेषाः पुंसि प्रोक्ताः श्रीपिष्टाद्याश्च निर्यासाः ॥ ३९ ॥
विंशतिरा नवतेः स्त्री नपुंसके तालुहृदयकुड्यानि ।
पार्श्वकुकुन्दरविण्यतललवणराष्ट्राणि चावैहि ॥ ४० ॥
क्रोडाघाटाजिह्वाशिरोधराशष्कुलीस्पृहामाया।
विद्धि स्त्रियां शाखा शिखा कला मेखला रेखा राजिपती च ॥४१॥
स्नायुश्रद्धोल्काश्च स्त्रियां
खट्टा
भवेत्रेता।
ताणा वाणा प्राणा विश्वाणा संक्रुणा विकोणा च ॥४२॥
भयबीजसिध्मपदबहशुक्रतक्रसुखदुःखशिखराणाम् ।
विद्यान्नपुंसकत्वमसृगित्यस्य च सदैव ॥४३॥
पाषाणोपलशृङ्गारप्रस्थभृङ्गारमस्तकस्तबकाः ।
रूपं मुक्त्वा शब्दस्पर्शरसगन्धादयश्वोक्ताः सदा पुंसि ॥ ४४ ॥
शेखरयूपपुरोडाशकूपसूपलवाष्पाः ।
धर्ममयवासोदशादाराः पुंसि बहुता चैषाम् ॥ ४५ ॥
मांसविवराभिधानं नपुंसके विद्धि तीर्थतुण्डे च ।
यवमाषायाः पुंसि प्रियङ्गवश्च स्त्रियामेव ॥ ४६॥

·वररुचिलिङ्गविशेषविधिः
पल्लव उक्तः पुंसि तु नपुंसके किसलयं स्त्रियां लाक्षा।
ऋग्रोचना पिण्डिका कण्डूः क्षपा चैव ॥ ४७ ॥
कललकफपूयकुल्माषकल्ककल्पगेहमखलौहित्याः ।
जर्जरपुङ्खचषालाश्च पुंसि कटाहमत्स्यौ च ॥ ४८ ॥
शवपलकतल्पसद्मबडिशामिशनिमित्तपित्तचित्तानि ।
किल्बिषवृजिने च तथा नपुंसके पीठपापे च ॥ ४९ ॥
बल्बजलाजासूनां पुंयोगः स्याद् बहुत्वं च ।
स्थलशाङ्कलशिबिराणां नपुंसके स्त्रियां पृतना ॥ ५० ॥
ईर्ष्या रुचिः स्फुलिङ्गा शय्या (निःश्रेणी) कोटिः कुटी वाणी।
पेशी वरूथिनी च स्त्रियां कुथा नाडिका कन्था ॥ ५१॥
नाड्युपपदं व्रणं पुंसि वृक्षजनपांसुकन्दुकलशाश्च ।
पञ्जरपलितद्वन्द्वाक्षराणि विद्यादितरजातौ ।। ५२ ॥
मेधारसनानिद्रातन्द्रातन्त्र्यः स्त्रियां समञ्जिष्ठाः ।
मदिरामन्दुराकृसरे स्यातां चाक्षदुन्दुभिश्च ॥ ५३ ॥
धान्यविदलांशुकवितानवलयरत्नमिथुनश्मशानानि ।
बिसतिमिराण्यपि विद्यान्नपुंसकान्यग्रखे चैव ।। ५४ ॥
पुञ्जाद्रिकोणकरीषकषायपिण्याकगर्भदर्भार्भाः ।
पुंसि स्युः पत्तनशुल्बचापनाम्नां नपुंसकता ॥ ५५ ॥
विडवर्णा स्त्री ज्ञेया सास्त्रावीथ्यौ च नीविमेयौं च ।
मञ्जूषा गण्डूषा मूषा परिषद् गुहा चैव ॥ ५६ ॥
तृष्णाकृपापताकारथ्याकृषयश्च काकिणी चैव ।
एते स्त्रियां भवन्ति प्रतिसीरा धारा च नेमिश्च ॥ ५७॥
वर्तुलयुगलच्छलचेलखोलधिष्ण्यार्गलशफानाम् ।
विद्धि नपुंसकमावं पण्यस्य च पिच्छपलयोश्च ॥ ५८ ॥

·.
१३४
वररुचिलिङ्गविशेषविधिः
रयमण्डपनरककपाला गुडमणिमेदर्दुरकुसूलाः ।
युग्माकाशव्रतशृङ्गवर्जिताः पुंसि मञ्चश्च ॥ ५९॥
स्तूपालक्तककर्षाससूर्यकूर्पाससारथितरङ्गाः ।
अलकसमुद्भवराटकनूपुरकङ्कणाः पुंसि ॥ ६० ॥
सैन्यायुधमङ्गलनगरवृन्तहरितालबिम्बमुकुटकुडलानि ।
विद्धि तृतीयप्रकृतौ पुंस्यवसथस्तथोगीथः ।। ६१ ॥
दर्पणमृदङ्गजठराः पुंस्युक्ताः कुन्तकुतपधूमाश्च ।
वातहददण्डाङ्कुशकटाक्षसंग्रामविटपाश्च ॥ ६२ ॥
पामा स्त्रियां निगदिता पुंसि वेमा कुणपकूचौं च ।
कन्दरयूथप्रोथाश्च वंशरेणुध्वजाश्चैव ॥ ६३ ॥
केदारखण्डप्रशमाश्च पुसि नित्यं कपाटश्च ।
हेला काञ्ची लाला सुधायुधाः स्युः स्त्रियां प्रवेणी च
हानिग्लानिर्वापीविपणीशार्यश्च वै तथा स्वाहा ।
लक्ष्मीमनःशिलोपानहः स्त्रियां स्थाण्वणुज्वराः पुंसि ॥ ६५ ॥
पुंसि स्यात्प्राग्वंशस्त्रिषु लिङ्गेषु शृङ्खलं विद्धि ।
चमसस्तम्भनिदाघपशुशूकविटकाश्च पुंस्युक्ताः ॥ ६६ ॥
वल्कलकुण्डलहिमचिह्नखलीनककुदगुह्यशुल्कशकलानि ।
तीरोलूखलकवचानि च विद्यादितरजातौ ॥ ६७ ॥
मण्डलकेसरभाण्डोत्तरीयसोपानकल्मषाघानि ।
प्रादेरन्तं च नपुंसके सह कुटुम्बपुलिनाभ्याम् ॥ ६८ ॥
स्थालीसमाजराणां स्त्रीत्वं स्थाल्याश्च वीचिगदयोश्च ।
छविकठ्योर्मअर्या वल्याश्चैवं विजानीयात् ॥ ६९ ॥
शिल्पं छर्दिस्त्वन्नं शमलं मरकतपलालकृच्छ्राणि ।
मन्दिररिक्थे नपुंसके मन्दुरां तु स्त्रियां विद्धि ॥ ७० ॥

·वररुचिलिङ्गविशेषविधिः १३५ कल्ककृमिमुन्यङ्गारवप्रग्रहहोमर्षियक्ष्मरफोः । मण्डकरण्डवरण्डाश्च पुंसि शपथाम्बरीषौ च ॥ ७१ ।। मथुरा तनूस्तनूर्वर्तिनी सूची यवागूः । सरणीनिकाशाशर्कराः स्त्रियां पुंसि तर्कश्च ॥ ७२ ॥ बन्धुरविषाणयोखिकं भवेत्पल्वलं तृतीयं स्यात् । शकटोशीरकुतूहलशराववृन्दानि जानीहि ॥ ७३ ॥ यूकोल्काशुक्त्योषधिवर्ति कुटयः स्त्रियामुदिताः । वाल्मीक्यध्वरनिर्वृहमुस्तकाः पुंसि कुम्भश्च ॥ ७४ ॥ केयूरतलतूर्याङ्गदानि नित्यं नपुंसके विद्धि । पुंसि गवाक्षः श्यामा स्त्रियां च भाण्डी भुशुण्डी च -।। ७५ ॥ भवतोऽपजनोपपदावङ्गपदौ पुंसि नित्यमिमनिच्च । वङ्क्षणकोष्ठभेषाश्च सह निपातोपसर्गाभ्याम् ॥ ७६ ॥ स्थाविरादीनामणज्ययत्छढक्यबुञस्तु यदि भावे । कर्मणि वा स्युस्तदैषां नियता नपुंसकता ॥ ७७ ॥ बजशूलौ पुंसि नपुंसके च मृधम् । कम्बलतोमरमुकुलकन्दुकाः पुंसि भस्वा स्त्री ।। ७८ ॥ आकारेकारान्तं स्थावरं जङ्गमं स्त्रियां भवेन्नित्यम् । कचिदूकारान्तमपि प्रोक्तं वा पुंसि योनिः स्यात् ।। ७९ ॥ वाग्विषयस्य च महतः सक्षेपत एष लिङ्गविधिरुक्तः । यन्नोक्तमत्र सद्भिस्तल्लोकत एव बोद्धव्यम् ॥ ८० ॥ इति श्रीमदखिलवाग्विलासमण्डितसरस्वतीकण्ठाभरणानेक- विशरणश्रीनरपतिसेवितविक्रमादित्यकिरीटकोटि- निघृष्टचरणारविन्दाचार्यवररुचिविरचितो लिङ्गविशेषविधिः समाप्तः ·NOTES , Verse १. हिशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । छलो नर्तकः । २. एकाजिति किम् ? सेनानीः । ग्रामणीः । दरत् ग्रीवास्थानम् । चकार: समुच्चयार्थः । एवकारोऽवधारणे । ३. जलं काननम् । ४. पद्मः पद्मम । उक्त च- "वसन्ते शीतभीतेन कोकिलेन वने रुतम् । अन्तर्जलगताः पद्माः श्रोतुकामा इवोत्थिताः ॥" ता अम्बुदाख्याः पुसि भवन्ति । ५. बाहुसज्ञा तरणः, धरणः, चालन इत्यादि । ६. इदमन्धकारम् , अयमन्धकारः । तथा चोक्तम्- "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत् प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ॥” ७. वस्त्यादि पुसीत्यधिकारात् तेषा पुस्त्वमेव भवति । वसा शोणितविकारः स्नेहश्च । ८. दीधितिशब्द: स्यधिकारात् स्त्रिया भवति । तुशब्दः पादपूरणे । ९. मू|भतक्षेत्यादि पुल्लिड्गाधिकारात् पुसि भवति । अश्मा नील: । १३. कक्षा बाहुमूलम् । अन्यश्च-- "जघनाभरणे स्त्रीणा करीणा मध्यबन्धने । अवस्थासु च हाणा नित्य कक्षा व्यवस्थिता ॥" १४. सुमनसोऽप्सरसश्च । त्यधिकारात् स्त्रिया प्रवृत्तिः । १५. निघः पर्वतः । उद्ध. प्रशस्तः । उपन्न आश्रयः पर्वतश्च । १६. पणो विशतिगण्डकः । किणो निकषः । चूर्णः शकलः, खण्ड इत्यर्थः ।

·NOTES १७. ऋण उद्धारः अधमर्णश्च । २३. इरा जलेभूमिः । २४. एबकारोऽवधारणे। २५. लोहमायसम् । शिरोऽलङ्कारो हलो वा । २६. कङ्कटो हस्तिकवचम् । २७. फेला भक्तोच्छिष्टं धानाश्च । २८. तृतीयस्थाने नपुसकस्य दृष्टत्वात् पातालादीनि तृतीयाप्रकृतिकानि विद्धि । ३१. इतरप्रकृतौ स्त्रीपुंलिङ्गरहितस्थाने नपुसके । ३२. दिवसः सूर्यकर इत्यादि । ३३. एकरात्रम् । द्विरात्रम् । सह समासेन वर्तत इति ससमासः, ससमासस्य तु रात्रिशब्दस्य पुसि योग विजानीयात् । यथा--पूर्वरात्रः, अर्धरात्रः, वर्षारात्रः। ३४. एकाहः । यहः । पुण्याहम् । ३५. कशेरुप्रभृतयो नपुंसके भवन्ति । ३६. धूर्भार: कीलश्च । ३७. ओसोऽवश्यायः। ३८. नलं सुवर्णभाजनम् । ४०, विण्यं द्रव्यम् । ४२. ताणा सूत्ररचना । वाणा वाणी । प्राणा श्रद्धा । विश्वाणा लीला । संक्रुणा नासिका। विकोणा नेत्रविशुद्धिः । ४३. सदैवेति वचनात् भयादीना व्यभिचारः । अयं भयः । ४४. शृङ्गारो विदग्धता । ४८. कललो गर्भाशयः । कल्कः सर्षपादीना चूर्णम् । ५२. नाडीव्रणः । पलितं जरा । इतरजातौ नपुंसके। ५४. विदलं माषादिकृतम् । ५८. खोल भग्नभाण्डम् । ६१. अवसथः परिव्राजकः । ६२. कुतपः शस्त्रं कालविशेषश्च । ६४. प्रशमो धान्यच्छेदनः । युधा युद्धम् । ६५. शाटी कटिप्रावरणम् । सारी पटोलिका । L-18

·NOTES
६६. प्राग्वंशो यज्ञकुटी । विटकः पिण्डकृतपरिमाणद्रव्यं शौण्डो वा ।
६७. शुल्क शून्यस्थानम् , कन्यावित्त वा ।
६८. सोपान खण्डखण्डिका।
७१. शपथः प्रत्ययकारणम् ।
७२. वर्तिनी काष्ठोद्भव शब्दसाधनम् । सूची मूल पापस्य । निकाशा कर्षविकारः ।
७३. त्रिकमिति लिङ्गत्रितयम् । बन्धुरः बन्धुरा बन्धुर उत्तप्तमासम् ।
७४. उल्का सङ्घातद्वय दग्धकाष्ठं च । भृकुटिर्भूभङ्गः पुष्परचना वा । वाल्मीकिः
ऋषिः मृत्कूटश्च । नियूहश्चन्द्रपाणिः ।
७५. भाण्डी भिण्डिपालः ।
७८. कण्दुको यानम् । भस्त्रा कमलपत्री ।
७९. क्वचिदिति किम् १ कटपूः ।

·Madras University Sanskrit Series. TAITTIRIY A-PRĀTISĀKHYA with the Bhāsya 'Padakramasadana' by Māhiseya, critically edited with indices for the first time from an original Manuscript by Mahopādhyāya Pandut V. Penkatarama Sharma, Vidyābhūsana. Price Rs 2. Foreign 3 Shillings. Some Select Opinions. D.O. No. 67 V. C. 30. Senate House, Allahabad, 17th March, 1930. DEAR SIR, Many thanks for the advance copy of Taittirīya-prātiśākhya. The work appears to have been very carefully done. It is so neat and attractive that one feels tempted to read through it even though he may not understand much of it. The editing has been done with scrupulous care and the index at the end is useful. Yours sincerely, (Sd.) GANGANATH JHA. Santiniketani, Bengal, India, 26. 4. 1930. DEAR SIR, I have read with pleasure and profit your work and I have not the slightest hesitation in saying that the work is of ·great value and I want to congratulate you on the production This commentary of Māhiseya will undoubtedly throw much light on the Prātiśākhya literature. Yours truly, (Sd.) Vidhusekhara Bhattācārya. Unversity of Edenburgh, 4, Crawfurd Road, 1st October, 1930. DEAR SIR, It gives me pleasure to convey to you my thanks for sending me your edition of the Taittırīya-prātıśākhya with the Bhāsya by Māhıseya. The work appears to have been carefully done, and the indices are welcome and valuable, so that the work forms an appropriate first number for the Madras University Sanskrit Series. I note that you will deal elsewhere with various issues as to the authorships of the Prātiśākhya, etc Yours very truly, (Sd) A BERRIEDALE KEITH. 161, Woodstock Road, Oxford, January 4, 1931. DEAR SIR, I am writing to send you my thanks for the copy of your edition of the Taittirīya-prātiśākhya with the commentary of Māhiseya, which has reached me through the Registrar of the Madras University. I have read nearly the whole of the book, which gives a rather full account of the rules for reading the Vedic text with clear phonetic explanations. Of course, like other Prātiśākhya texts, it contains a number of interesting matters of detail. The commentary is straightforward, succinct and generally ·clear. It is unfortunate that the Ms. is in places imper fect or uncomplete The indexes at the end will be useful. 'I shall look forward to your promised second volume containing a critical study of the author and his subject Your system of indexes seems excellent. (Sd.) F. W. THOMAS. Prof Winternitz-Your valuable edition of the Taittuīya-prātıśākhya with the Bhāsya of Māhiseya. LINGĀNUSĀSANA by Harsavar dhana with the come mentary 'Sarvalaksana' by Prthivīśvara, critically edited from original Manuscripts, by Pandit V Venkatarama Sharma Price Rs. 1-8. Foreign 2 sh, 6 In the Press. VĀJASANEYI-PRĀTISĀKHYA with two Bhāsyas by Uvvata and Anantabhatta, edited by Pandit V. Venkatarama Sharma. CRITICAL STUDIES ON KĀTYĀYANA'S SUKLA-Y AJUR-VEDA-PRĀTISĀKHYA by Pandit 7. Venkatarama Sharma. PRINTED AT THE MADRAS LAW JOURNAL PRESS, MYLAPORE, MADRAS