·ஸதநஷ்டானதர்ப்பணம் ரான சிறு 9 பிருகு இந்நூல் ஞாநாநஷ்டான சம்பந்நரா புலியூர் ஸ்வாமி என்று பிரஸித்தரான திருவாழி அண்ணன் ஸ்வாமியால் 96-வருடத்துக்கு முன் விஷ சித்திரையில் அருளிச்செய்யப்பட்டது. இதில் ஸ்ரீமந் நாதமுனிகள் துடக்கமாய் இன்றளவும் ஏகரீதியாய் அநுஷ்டிக்கப்பட்டுவரும் ஸ்ரீ வைஷ்ணவாநஷ்டானம் வேதம் முதலிய பிரமாணங்களால் விளக்கப்பட்டுள்ளது. விகே சஷ மாக (ஊர்த்வபுண்ட்ரதாரணம்) திருமண் நெற்றியில் தரித்துக்கொள்வதுபற்றி வேதப் ப்ரமாணங் களுடன் விரிவாக (வைகாநஸ் சம்ஹிதை) சொல்லப்பட்டிருக்கிறது ஏகாதசி, ஸ்ரீஜயந்தி தீர்த்தம் முதலிய அநுஷ்டிக்க வேண்டிய விவரங்கள் பிராசீ நக்ரமப் படி பிரமாண உபபத்திகளுடன் விளக்கப்பட்டிருக்கின் றன. ஸ்ரீவைஷ்ணவர்களுக்கு அருளிச்செயல் (பிரபந்த ஸேவை) ஸ்ரீ பாத தீர்த்தம் எல்லா கர்மாக்களிலும் சொல்லப்பட்டிருக்கிறது. ஆழ்வார்களேற்றம் அருளிச் செயலேற்றம், ஸ்ரீவைஷ்ணவர்களேற்றம் முதலிய நன்கு பிரமாணங்களுடன் விளக்கப்பட்டிருக்கின்றன. இந்த ஒரு நூலானது முன்னோர்கள் அருளிச்செய்த பல நூல் களின் தொகுப்பே ஸம்பிரதாய ரக்ஷணத்திற்கும் விஷயங்களைத் தெரிந்து கொள்வதற்கும் இந்நூல் இன்றியமையாதது (ஸ்ரீவைஷ்ணவ ஸர்வஸ்வம், இது திருமண் தரிக்கும் பிரகரணம் வடமொழி தென்மொழி யிலும் தனியாக அச்சிட்டிருக்கிறது. மொத்தம் 90 பாரங்கள் கொண்டது இந்நூல் 21 பாரங்கள் அச்சிட்டு வெளிவந்திருக்கிறது. பாக்கியும் வெளிவர ஆஸ்திகர் கள் உதவி புரியுமாறு பிரார்த்திக்கிறேன்: ஸ்ரீவைஷ்ணவ ஸ்ரீபாத தூளி, திருக்கண்ணபுரம் சௌரிராஜன், 48, வடக்கு சித்திரைவீதி, ஸ்ரீரங்கம்.

·॥भियै नमः॥
॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥
। श्रीमद्वरवरमुनये नमः॥
॥ श्रीशुद्धसत्वमहागुरवे नमः॥
श्रीमदालण्यानपुराभिजन श्रीशुद्धसत्ववरदाचार्य स्वामिभिः
अनुगृहीत
॥ सदनुष्ठानदर्पणम् ॥
(1 to7 प्रतिफलनानि)
श्रीमत्परमहंसेत्यादि जगद्गुरु तोताद्रि रामानुजगुरुभिः सादरं
अनुगृहीत श्रीमुखेन,
बगदाचार्य सिमासनाधिपति महामहोपाध्याय पद्मविभूषण श्रीकाची
प्रतिवादिभयङ्कर अण्णङ्गराचार्य महाशयैः सादरं अनुगृहीतया
मुखपीठिकया,
.
बृन्दावनम् (U. P.) रङ्गमन्दिर आस्थान विद्वद्भिः विद्याभूषणं तिरुनाङ्गुरू
अण्णङ्गराचार्यैः अनुगृहीत प्रस्तावनया
प्रन्थप्रकाशकेन विमर्शकशिरोमणिना श्रीशौरिराज अय्यङ्गार्यण
कृतोपोद्घातेन च सहित सत् विराजते ।
इदं च भाष्यप्रवीण, उभयवेदान्ताचार्य, (घनपाठे, शिरोमणि) तिरुक्कण्णपुरं
शौरिराजय्यङ्गार स्वामिना यथामति परिशोध्य इदानींतन शुद्धसत्व
श्रीवरदार्य गुरूणां अनुमत्या श्रीरङ्गस्थ श्रीवाणीविलास मुद्रणालये
मुद्रितं सत् विजयतेतमाम् ।

·No text on this page.

·ஸ்ரீதெ ராஜா நஜாய ந2: || ஸ்ரீக க ம ந த ப 2 று (று ஈண விலான || அபூ | வரஹேல வரிவாஜகாவாயொஹய வெவாத வ திஷாவ நா அாயாராய் ஸ்ரீ - 1ஜாத யதவாகர வயா கால ஸ்ரீவாக நாவதெ ஸ்ரீதெவநாயகாதாமவெககயெ கூ யரலரராய், கவணஹீ உணறானாகார ஹீவாறா கொடா கொழிவழித உணிகிரண வடய வாடவித வடிவீவயதோ அயராய், வருஷாய ருக்ஷ்ண விருக்ஷண ஜொக்ஷெக வ யொஜ நாய வதுக ஜாெெநகயந ஸ்ரீஉஷாக்ஷராதி ரஹஸ்ய ஜந்து வநா அாய நோய், கறா நஜந ஜாந ஜாரவிரு ஜொஹ வல யால ல ஹித ஸ்ரீராஜஹாவ தாரராய், ஸ்ரீறைவஉாஜா ந ஜ நியகரகா அாய விாவஹௗ2:ராய், வ தேவதததராய் எழுந்தருளி யிருக்கும் ஸ்ரீவாநமாமலை ராமாநுஜ ஜீயர் கருவி வளர்களாயும் ஸ்ரீறைவாறவதாஅய 3 ெெககய நித் நிதர்களாயும் நமமுடைய ဝ வஹியிககு வாதாமாஷர்களாயும ச தது. வா ஜாவர்களாயுமிருக்கிற நமமுடைய ஸ்ரீ வெ, சௌரி ராஜய்யங்காருக்கு வாவாவடி யாண 2ம உாபபாவி நடி. இவவிடம் நம்முடைய அரங்க நகரப்பன் சன்னிதி நிததீதட்பாராய, நாஹப வெவாதகாய க்ஷெவாகள் சிவி அஹமாய் நடந்துவருகிறது. அவ்விடம் உங்களுடைய அயொ க்ஷொதிசயங்களுக்கு அடிக்கடி யெழுதியனுப்பிக் கொணடிருககவேணும். இப்பவும், தாம் அனுப்பிய விண்ணப்பப் பத்திரிகை யும், தமமால் அசசடப்பட்டு வெளியிடப்பட்ட ' TETIT- दर्पणम्' என்ற ஸ்ரீகோசமும் வரபபெ பற்றோம். பார்த்து மிகவும் சந்தோஷிக்கலாயிற்று. மடம் ·iil * அது - பார்ங்களுள் சிறந்த ஏரம், TETYTH; இதுவே எம்பெருமான் உகந்த தர்மம். தையே सर्वागमानां आचारः प्रथमं परिकल्पितः' यद्यदाचरति * எTHY: THUL ஜ பாருங்கள் வாக்கின்றன, இதை நாடு நகரும் நன்கறியத் திருவுள்ளமாய், 'सदनुष्ठातदर्पणम्' என்று பெயர் சூட்டி, பட்டோலை கொண்ட மஹான் சிறுபுலியூர் திருவாழி அண்ணன் எனற ஸ்ரீவரதாசார்ய ஸவாமியாவர். இம்மஹான் எஜரும், TIITவும், RETrfg-ருமாவர் என பதை நாடு நகரும் நன்கறியும், இந்த ஸ்ரீகோசத் தில், உநஷ்டானம கூறுமுகத்தானே , விடாஅய ஸந்நிதியில் அடிபணிந்து கேட்ட, சீரிய ஸம்ப்ரதா யார்த்தஸாரப் பொருள்களும் விளக்கப்பட்டிருக்கின் றமை இதைக் கண்ணுறுவோர்க்கு விளங்கும். இந்த ஸ்ரீகோசத்தை வெளியிட்டருளியவர் திருக் கண்ணபுரம் நம் சௌரிராஜய்யங்கார், நம் மடத்தின் அபிமானியும், கனபாடி, ந்யாயசிரோமணி, வேத வேதாந்தவித்வான் முதலான விருதுகளைப் பெற்றவரும், சிறந்த அநுஷ்டான பரருமாவர். இவர் ஸ்வாசார்ய விச்லேஷத்தாலும், ஸ்வா சார்யன் எழுதிவைதது வெளி டக்கருதிய உநஷ்டான தர்ப்பணம என்ற ஸ்ரீகோசம் 95 ஆண்டுகளாகியும் வெளியிடப்படாமைக் கும் நொந்து அந்தக் கைங்கர்யததை நிறைவேற்றுவ தாக ஸங்கல்பிதது , ' ரக் கா4TAIT ‘எண்டிசையுமறிய வியம்புகேன ஒண்டமிழ்ச் சடகோப னருளையே என்ற மதுரகவிபோல்வார் நிலையிலும் நின்று, எம்பெருமானருளால், அச்சிட்டு ஸ்ரீகோசததை வெளிப்படுத்தியுள்ளார். யிட என்றும, மஹான்கள், இந்த ஸதநுஷ்டான தர்ப்பணத்தை ஆதரிததும், அநுஷ்டானத்தை மேற்கொண்டும் தம் தம அபிமதர்களைத் திருத்தியும், பகவத்பாகவத க்ருபா

·iii
பாத்ரராய் அநுக்ரஹிக்கச்
செய்தும்
எல்லா ச்ரே
யஸ்ஸுக்களையும் பெற்றும் வாழ்வெய்தி ஞாலம் புகழவே
வாழ்வர்.
நம் சௌரிராஜய்யங்காரும் திருமாலருள் கொண்டு,
மேலுள்ள ப்ரதி பல நங்களைபும் அச்சிட்டும், உலகுய்ய
உபகரித்தும், ந ம் பெருமாள் பெரிய பெருமாள்
கைங்கர்ய ஸ்ரீயுடன், கொண்ட பெண்டிர் மக்களுடன்,
செல்வத்திருமாலால் உனைத்து ச்ரேயஸ்ஸுக்களையும்
பெற்று, பல்லாண்டு பல்லாண்டாக எங்கும் திருவருள்
பெற்று, இன்புற நம் அரங்க நகரப்பனை ப்ரார்த்தித்து
அநேக மங்களாசாசநங்களைச் செய்கிறோம்.
20 மகாநி ஹவது | ஹூயாக
26-1-1977
ஸ்ரீராளா ஜநு!

·श्रीजादाचार्य महामनाविपति पाविभूषण महामहिमोपाध्याय श्रीकाञ्ची प्रतिवादिभयङ्कर अण्णाङ्कराचार्य महाशये. सादरं अनुगृहीता ॥ मुखपीठिका ॥ ॥ श्रीरस्तु॥ भगवता गीताचार्येण गीतासूपनिषत्सु दैवासुरविभाग! कृतो- ऽस्ति- द्वौ भूनपर्टी ले केऽस्मिन दैव आसुर एव च' इति । स्वेनैव तद्वित्रियतेस्त्र च 'दैवी सम्पद्विमोक्षाय निवन्धायासुरी मते'त्यभि- दधता । दैवीं मम्पदमभिजातामपन्तो यद्यपि दुर्लमा लोके, तथापि तत्र तत्र विरला विलोक्यन्त एव तथा विधा अपि महान्तः। तादृश- व्यक्तिविशेषा इशष्टगरिष्ठा इति , ज्ञानानुष्ठानसम्पन्ना इलि च व्यप- दिश्यन्ते । तेष्वेषः भिदा विद्यते ज्ञानमात्र सम्पन्नः केचित् , अनुष्ठान- म त्रसम्पन्नाः केचिदिति । अनुष्ठारविरहिता ज्ञातारा पङ्गुसमाः। ज्ञानहीना अनुष्ठ तारन्तु अन्धपमाः इति गान्ते । उभयपरिकर्मिता महान्तः प्रायो मृग्या इदानीम् । तादृशास्सर्वथा न सन्तीति न वयं वक्तुं प्रभवामः । क्वचित् क्वचिन्महाभागा इत्युक्तरीत्या तत्र तत्र परिमेया विभ्राजेरन ॥ पष्टयः संवत्सरेयः प्राक् श्रीधन्धिनव्य पुर्ण श्रीमद्वेदमार्ग- प्रतिष्ठापनाचार्यः उपवेदानप्रवर्तकाचार्याः शिरुपुलियूर अण्णन् सामिचरणाः शुद्धस-महागुरवः इति शुभनाम्ना प्रथिता आचार्य- स मौमा प्रसमाम्यधिकज्ञानानुष्ठान पन्ना व्यराजन्त। तेषां परम- पवित्र दिएमङ्गलविग्रहसेवाभाग्यं सकृदलपत सोऽयं जनो विशे वासि । तेष्वेतेषु महानुभावेषु सर्वतोमुख ज्ञान सदनुष्ठानसाम्राज्यं च मिथः प्रापध मानमिव व्यराजत । चतुर्वपि शास्त्रेषु समरूपं ज्ञानमेषा- मववमासे अनुष्ठाने तु वह्निपपि क्षालयन्त्यमी' इति वक्तव्या ·V विरेजिरे । न एनै महानुभावात्मानुष्ठानसरणि संरक्षणे विशिष्य बद्धश्रद्धा इति सर्वलोकविदितमेतत् । अथ प्रकृतं प्रस्तुमः ॥ श्रीमद्वरवरमुनीन्द्रा उपदेशरत्नमालायां' Irr unias ளனைவருமுன்னாசரித்த, ஆசாரந்தன்னை யறியாதார்-- பேசுகின்ற, வார்த்தைகளைக்கேட்டு மருளாதே, பூருவர் கள் சீர்த்த நிலை தன்னை நெஞ்சே! GFil' इत्यनुजगृहुः। गाथाग्नमिदमखिलैग्नुमन्धीयते । पूर्वाचाय परम्पराममादृतायास्सदा- चारसरण्या विस्तीपेषु नवनवेषु आचारेषु निष्ठिता नवीना यद्यदा- चरन्ति यच्च यच्च कथयन्ति , तेराभिनिवेशो माभूदिति, परमतात्पर्य- मस्याम्सूक्तेः । पूर्वैराचार्य : परिष्कृता सदनुष्ठानसरणिः का नामेति जिज्ञासाया: प्रमाणजालैः प्रशमनमावश्यकम् । तादृशः प्रामाणिक- वचनबृन्दनिरूपणभरितो निबन्धो न कोऽप्यवतीर्ण इह । सच्चरित्र- परित्राणादयो द्वित्रा निबन्धास्तु कतिपय विषय विमर्शमात्र विश्रान्ताः। न्यूनतालेशविरहित निबन्धमेकं निवन्धरलं निर्मिमित्सवः श्रीमदुभयवे. शिरूपुलियूरशुद्रमत्वमहागुरु चरणाः सदनुष्ठानदर्पणाख्यमत्यद्भुतं निबन्धं निवबन्धुः ॥ स एष ग्रन्थः श्रीमद्वरवरमुनीन्द्रमंप्रदायनिष्णातानां सता- मनुष्ठानसरणीनामशेषाणां प्रमाणगणैः उपपत्तिभूमप्रपश्चन पटीय- सोऽस्य प्रबन्धस्य बहुतिथेनापि कालेन अप्रकाशित साम्प्रतं भागशः प्रकाशन मिति यत्तदिदं महदेव भागधेयं नः। एतत्प्रकाशन- कृत्ये चिरादेव बद्धश्रद्धेषु श्रीमत्सु श्रीकृष्णपुगभिजनेषु धनपाठिषु न्यायवेदान्तविद्वत्प्रवरेषु श्रीशौरिराआर्येषु चिरं भृश कृतज्ञा भवितु- महति कृत्स्नाऽपि श्रीवैष्णवमण्डलीति सहर्षमावेदति । श्रीकाञ्ची प्रतिवादिभयङ्कर अण्णङ्गराचार्यः ।

·॥ श्रीरस्तु ॥ ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ ॥ प्रस्तावना ॥ १ सदनुष्ठानदर्पणम् सदनुष्ठानदर्पणाख्यस्य सत्प्रबन्धस्यादिमो भागोऽधिगतो- ऽम्माभिः । ग्रन्थोऽयं समग्रो द्वात्रिंशत्प्रतिफलनात्मको वर्तते महान् । तस्यैकदेशः प्रतिफलन सप्त गर्मिना प्रथमभागोऽद्य मुद्राप्य प्रकाशितः । श्रीमद्भिः तिरुणापुरं घरपाठिश्रीशौरिगन्जय्यङ्गारस्वामिभिः अस्म- प्रियमुहद्भिः गायशिरोमणि भ: उभयवेदान्तनिष्णातर्वेद भाष्यप्रवीण- रेटत्याशनकुने कत्रो महान परिश्रमः। अग्रिमभागप्रकाशने चते कृतोत्याहाः कुश्परिकम्वन्धाश्चेति महानयं हर्षविषयः॥ २ प्रवन्धवलक्षण्यम् ग्रन्थस्थ्य प्रणेनार शिष्टाग्रगण्या: मदाचारतत्पगः श्रीशुद्ध- सन्ववरदगुरवः ' शिरुपुलियूरस्वामीति सुप्रसिद्धा)। स्वामिपादाना- मेषामभयवेदान्त्ग्रन्थेषु रहस्येषु श्रुतिस्मृत्यागमादिशास्त्रषु चानवद्यम- प्रतिहतं चासीत्पाण्डित्यमित्येतदेतद्ग्रन्थं परिशीलयतां विदुषामन्त. रङ्गध्वनगर्ने प्रतिभायादेव। श्रीश्चनभृषणमीमांसाभाष्य , संप्रदाय- चन्द्रिकादिग्रन्थोदाहरणात्तत्तभ्योऽर्वाकालिका एत इति सुगमम् । अत्रैव ग्रन्थे षष्ठपतिफलने 'श्रीकाञ्चीदिव्यदेश दीपप्रकाशसनिधौ श्रीमभिगवान्तारोवतारस्थले श्रीमदाचार्या दिव्यमङ्गलविग्रहादौ सपादोर्ध्वपुण्ड्रमद्यापि समुज्ज्वलनि' इत्यतैरुपवर्णितत्वात्तवत्योर्ध्वपुण्ड्र- विश्यमनकालात्प्राचीना हमे इति ज्ञायते। हरिदिनविवेककृत्यादयः बहवः ग्रन्था एतद्विरचिता इति ज्ञायते ।।

·vii 2- - ३ विषयवैलक्षण्यम् ग्रन्थेऽस्मिन्प्रतिपादिताश्च विषयाः परमेकान्तिन श्रीवैष्णवाना कृतेऽवश्यं ज्ञातव्याः समुपादेयाश्च विद्यन्ते नितराम् । केवल श्रमिभ्यः प्रपन्नाधिकारिणां हनुष्ठानेऽत्यन्त महत् 'उशयापार- निर्मुक्तो मध्यमां स्थितिमास्थितः' इति लक्षिताना । जयन्तु किङ्करा विष्णायूमिन्द्रिय किङ्करा अस्माकं हरिदासानां युबमाकं नास्ति सङ्गतिः। इति विल्लिपुत्तकार' नम्नाऽभिरूपात परमेकान्ति. महापुरुषपचनतवैतत् सुज्ञेयम् । श्रीमदष्टाक्षर प्रतिपाद्यसम्बन्ध नवक- ज्ञानवतां तदीयपदत्रयार्थीनष्ठावतां परार्थानुमबोकयनिरतानां श्री वैष्णवोत्तमानां 'सन्त मेनं ततो विदुः' इति श्रुत्युक्तरीत्या निरुसाधिक सत्पदवाच्यानां यान्यनुष्ठानानि, सर्वाणि ताने सप्रमाणान्यव । यतो ह्येते प्रमाणेक शरणा: आस्तिकाग्रेसरास्त्रविधबद्धाः न प्रमाणपथाव मात्रयाऽपि स्खालित्यं क्षमन्ते सोढुम् । तदेतदनुष्ठानानां प्रामाणिकत्वं प्रथयितुं सर्वस्मिन्नपि अनुष्ठान विषये प्रमाणव वनान्यत्र संगृहीतानि श्रुतिस्मृत्यागमादिभ्यः । अतः श्रीवैष्णवीयानुष्ठानेषु मूलप्रमाणानि अन्वेषयतामास्तिकानां कृतेऽप्युपादेयाऽयं ग्रन्थो वत्तत। अन्यत्सर्व ग्रन्थत एवावगतं भविष्यतीति मनीषया नात्र चिकीषामो विरम् ।। ४ कामना अभ्यर्थना च अग्रिमोऽप्येतद्रन्थमाग एवमेवाचिरेण भवेत् प्रकाशितः इति कामयामहे । अभ्यर्थयामश्च । धनिकानामुदाराशयानामास्तिकवर्याणां श्रीवैष्णवान श्रीवैष्णवाभिमानिनां च महतां सन्निधों महतोऽस्य ग्रन्थस्य प्रकाशनोपयिकमनमर्थसाहाय्यं विधातुं विधापयितुं च इति ।। श्रीवैष्णवदासः विद्याभूषणं , तिरुना गुरु, प्र. भ. अण्णङ्गराचार्यः, बृन्दावन् , यू. पि श्रीरङ्गमन्दिर आस्थान विद्वान् : 1-10-76 ·॥ श्रीः॥ ॥ श्रियै नमः ॥ ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ ॥ श्रीमद्वरवरमुनये नमः ॥ ॥ श्रीशुद्धसत्त्वमहागुरवे नमः ॥ बालन्याघ्रस्थलाचार्यों वरदाचार्यसंज्ञकः । शुद्धसत्वमहाचार्थगुरुपकदिवाकरः ॥ १ ॥ भक्तिवैराग्यसं नः सर्वशास्त्रविशारदः । प्रख्यातशीलवान् धीमान् सदनुष्ठानतत्परम् ॥ २॥ श्री ष्णवकुलाम्भोधिसुधानिधिरसीमधीः । सदनुष्ठानतत्वज्ञः परानुद्धतुमिच्छति ॥ ३ ॥ श्रीकोशिकाम्भोधिजपूर्णचन्द्रः धीमा कमान्त्यादिगुणेवरिष्ठः । महपितुल्यो निजधसूक्ष्म परशय विशदीकरोति ॥ ४॥ ऋीणां धर्मशीलानां स्मृतिसङ्घातघोषितम् । प्रबन्धयांत लोकाना सदनुष्ठानदपेणम् ॥ ५ ॥ श्रियापतिचरणारविन्दयुगळं उपायोपेयत्वेन स्वीकतवता सान्वि- कानां श्रावैष्णवाना समयाचारनिर्णयपरमिदं सदनुष्ठानदर्पणम् । दृश्यते हि स्मृत्यादिषु सात्विकाधिकारिभेदेन प्राचारमेदः । आचारविषये शिष्टगारष्ठानां पूर्विकाणा आचार एवं मुख्य प्रमाणम् । अनन्तरे वेदः इति । ‘धर्मइसमयः प्रमाण वेदाश्च' इत्याह भगवान् आपस्तम्बः । वदभाष्यप्रणेत्रा विद्यारण्ये नापि- 'स्मृति: प्रत्यक्ष- मैतिह्यम् अनुमानचतुष्टयम्' इत्यत्र अनुमान शिष्टाचारः इति ·- " भाषितम् । उपनिषदि कर्मविचिकित्मायां शिष्टगरिष्ठानां गुणपूर्णानां आचारं ज्ञात्वा तथा वर्तितव्य इति स्पष्टं प्रतिपादितम् । यदि ते कर्म विचिकित्सा वा ... यथा ते तत्र वर्तरन तथा तत्र वर्तथा:' इति । महाभारतेऽपि-महाजनाचरितः आचार ग्राह्यः । श्रुतिस्मृतितर्कादिकं निर्णय न प्रयोजक हति । 'तर्को प्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्ना नको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम् । धर्मस्य तत्वं निहितं गुडायां महाजनो येन गतस्प पन्थाः ॥' इति । श्रीरामा- यणेऽपि भगवता सनां धर्मः परमदुईया । शिष्टाचार एव निर्णा- यका इति । सूक्ष्मः परमदज्ञेयः सनां धर्म: ङ्गम" : इति । श्रीनाथयामुनरामानुजलोकगुरुवेदान्ताचार्यश्वरमुनिप्रभृतिभिः अवि- च्छिन्नमम्प्रदायाचार्य परम्पराप्राप्ताः आचारविशेषाः सप्रमाण प्रति- पाद्यन्तेऽस्मिन् सदनुष्ठानदपणे ॥ अत्र सात्विकम्मृतयः विशेषेण उदाहता! ! "वासिष्ठं चैव हारीतं व्यासं पाराशरं तथा । भारद्वाजं काश्यपं च सात्विका मुक्तिदाइशुभाः इति ।' एतद्ग्रन्थप्रणेनार, भगवद्रामानुजस्थापित- चतुस्सप्ततिसिंहासनाचार्यपरम्परायां तथा श्रीमद्वरवरमुनिस्थापिल्पञ्चरत्न- समाख्याचार्य परम्परायां च अवातरन् । अवतारकाला । -- एने आचार्याः इताप्रपूर्वपरिवृत्तौ-नन्दनसंवत्सरे (1831 A.D.) सिंहमासे हस्तक्षे अवतीर्य अनन्तरपरिवृत्तो हुम्भमासपर्यन्तं (1909 A. D.) हमा लीलाविभूनि अलञ्चक्रुः । एषां एकोन- पञ्चाशत्तमे वत्सरे (1881 A. D.) विषुचैत्रमासे इदं सदनु- ष्ठानदर्पणं विरचितमिति अनेन पधेन ज्ञायते । गतास्वथ कले करमतङ्गजनभःश्रुतिसमासु, विषुनापारदि, प्रभौघाति , मेषमुपji ·गच्छति , विष युसुदर्श वरप्रदगुरुः । कृति निरमिमीत , सदनुष्ठिति लपन्मु फुरनामसहितां जगति यो यतीश्वरपचोऽर्थविशदीकृतिपटुं प्रथि- युतम् , नमहमे म, शरणम्! (शम्भुनटनवृत्तम् ) एषां चतुस्तन्त्र- पारावारपारीणतादिकं प्रतिवादिमतनिम्सनपूर्वकस्वमतस्थापनकौशलं च. अनेन मुख ग्धेन ग्रन्थम्ठनेन च ज्ञायते। “वन्दे समस्त शास्त्रार्थ- मन्देहच्छे दिनं शुभम् । वरदं वावदुकानां भयद गुरुपुङ्गवम्" इति ॥ एतद्वंशीयः पर्विका श्रीपाशग्भट्टारककृतभगवद्गुणदर्पण- नामकस्य सहस्रनामभाष्यस्य निरुक्तिः पद्यरूपा परम्भोग्या मुद्रिना विगजते । एतन्पर्वतनैः आचार्यप्रवर स्कृनवेदान्ते द्राविड- वेदान्ते रहस्य प्रस्थाने च बहवः ग्रन्थाः विरचिता लुप्तपाया दृश्यन्ते । सदनष्ठानदर्पणमातृकाऽपि अनेकमित्राणां माहाय्येन कथञ्चित्याप्ता । पवित्रतमानां तेषां नाम्नां निरूपणमावश्यकमपि विस्तरमयान्नोक्तम् ॥ . अस्मिन दर्पणे-सकलशास्त्रसंप्रदायग्रन्थपंक्तयः उदाहताः । (महाभाष्यव्युत्पत्तिवादमीमांसा, रहस्यत्रयमीमांस', श्रीभाष्य , श्रुत- प्रकाशिका , तद्वयाख्या गुरुमाव प्रकाशिका श्रीवचनभूषणमीमांसा , वेदाह मेम ष्यं च ) एषां सर्वतोमुखपाण्डित्यं प्रकटयन्ति । विशिष्य श्रुतप्रकाशिकाव्याख्या प्रधानभूता विलसति । अत्र पर्विकैः अहो- विनमठगोपालदेशिकादिभिः विरचिताः सर्वे ग्रन्थाः सबहुमानं उदाहृताः॥ अब प्रप्रथमतः शौचाद्याचारप्रकार: वर्ण्यते। तत्र निदानं चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धिः । नित्यकर्मानुष्ठानमूल (वर्णाश्रमधर्म ) शौचा- याचारविकलस्य पुमः आचमनेऽप्यनधिकारात । पुरुषार्थसाधना- नुष्ठान न संभवति । तथा विश्वगुणादर्शचम्पग्रथे वेङ्कटाध्वरिभिः मद्रपुरीवर्णनप्रकरणे उक्तम् । " तेषां दोषाः पारेवाचा ये नाचरन्ति ·शौचमपि इति । काञ्चीवर्णने- शौच नाचरितु यथाविधि कलौ शक्ता द्विजाः किंच ते ये खल्याचमनाप्लादिनियमाः तान् स्मर्तुमध्यक्षमाः । कामी पुपरग्निहोत्रनियमाः क्वेष्टेग्नुष्ठानधीः काग्निष्टोममुखा मखास्मपशुकाः कस्यानिचित्या तु सा ।। श्रिया विभुत्वे, उगायत्वे प्रपश्यादिविषये च पूर्वाचार्य- प्रणीतः अम्माभिः अधुतपूर्वाः बहवः ग्रन्थाः उदाहृताः इति , ग्रन्थद्रष्टारः तद्दर्शनेन अमन्दमानन्दमनुभविष्यनि इति विशष्य न लिख्यते दासेन ॥ कृतज्ञताप्रकटनम् । अस्मिन्नेव ग्रन्थे (140) पृष्ठे, ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य पादद्वयाकारत्व- निरूपणावसरे, 'त्वत्पादमूलं शरणं प्रपद्ये' इत्यत्र न ह्येकपद- प्रतीति:- एकान्तिनां पुण्ड्रमतोऽपि हेतोः पादद्वयकारमिति प्रतीतम् । इति दृश्यते । एवमेव मुद्रापणविषये च संयमीन्द्राणां द्वयमेवो- पकतम् । उभयवेदान्ताचार्यपीठस्थापकाः संप्रदायरक्षणैकजीविता: श्रीश्रीश्री त्रिदण्डि श्रीमन्नारायणसंयमीन्द्राः, श्रीश्रीश्री तिरुमलै तिरुपति ज्येष्ठपठाधिपतयः श्रीनिवासकैङ्कयकजीविताः श्रीमत्परमहंसेत्यादि अध्यन् सुन्दररामानुजसंयमीन्द्राश्च महान्तमुपकारमकुर्वन् । परमहंसाना- मेतेषां निरवग्रहानुग्रहेणैव ग्रन्थोऽयं मुद्रितः श्रीमतां आस्तिकानां प्रेक्षणयोग्यो विलसतीति । ग्रन्थपणेतुः ज्ञानानुष्ठानसाम्राज्यमधि- कृत्य, जगद्गुरु श्रीमत्परमहंसेत्यादि श्रीतोताद्रि रामानुजस्वामिपादः जगदाचार्यसिंहासनाधिपतिभिः परस्सहस्रग्रन्थप्रणेभिः पद्मविभूषण, महामहिमोपाध्याय आदि बिरुदभूषितैः श्रीकाञ्चीप्र. भ. अण्णगराचार्य·xii boarte महाशयः , वृन्दावनम् , रङ्गजीमन्दिरास्थानपण्डितैः विद्वद्वरिष्ठ विद्या. भूषणं तिरुनाङ्कर, प्र. म. अण्णङ्गराचार्य महाशयैश्च सम्यग्वर्णिन- मिति , न मया लिख्यते ॥ ग्रन्थरत्नमुद्रणविषये महोपकारं कृतवतां एतेषां अन्येषां च सर्वदाऽधमर्णा वयं कृतज्ञताप्रकटनमन्तरा प्रतीकारमन्यं कर्तुमशक्त इति विज्ञाप्य बद्धाञ्जलिः वर्ते ॥ किञ्च आम्रफलकीट: (lorioup 2_67 601 ) इति कश्चन सांप्रदायिको व्यवहारः वर्तने । तद्वदेव दासस्य ग्रन्थमुद्रणस्य च संबन्ध इति विनिवेद्य विरमामि ' ग्रन्थस्थविषयाः सर्वेषामानन्द- दायकार, तत्र मुद्रणादिविषये दासकृतदोषाः न प्रतिबन्धका भवेयुः इति विश्वसिमि । ग्रन्थकहिरेवोक्तं वाक्यं स्मरामि- "न ख्यात्यै कृतिरेषा, किं तु सुसूक्तेर्निजार्थमननाय । तद्दययाद्य भवन्तः विमृशन्त्वेतां निमत्सरास्सन्तः" ॥ इति । द्रष्टारः सर्वे निर्मत्सराः, गुणग्राहिणः सदनुष्ठानतत्पराश्च भवेयुः इति विश्वसिमि ॥ इत्थं वैष्णवचरणरेणुः तिरुक्कण्णपुरम् शौरिराजदासः ।

·॥ सदनुष्ठानदर्पणस्य विषयानुक्रमः ॥
प्रथमप्रतिफलनम्
( आह्निकम् )
विषयाः
पृ-सं
२
३
१ ब्राह्म मुहूर्ते उत्थाय अनुसन्धेयमूक्तिविशेषाः
२ मलमूत्रोत्सर्जनादिनियमाः
३ स्नानादि (आनिद्रं ) अनुष्ठानक्रमः
४ प्रपन्नस्य इज्यादि पश्चकालविधान
५ रहस्यत्रयसारव्याख्यानसारप्रकाशिकोक्तपञ्चका विधिः
६ परत्वादिपश्चकम्
७ परामार्थकोकादिकम्
८ शौचप्रकाराः (स्मृत्युक्ताः)
९ स्नानकाले अनुसन्धेयसूक्तिविशेषाः
१० शाण्डिल्योक्तः स्नानप्रकारः
११ शिरोमार्जनकाले वकव्यश्लोकाः
१२ वस्खलक्षणम् , धारणप्रकारः
१३ ऊर्ध्वपुण्ड्धारणकाले अनुसन्धेयपद्यानि
१४ श्रीनारद अत्रिपराशराणां व वनानि (ऊर्ध्वपुण्डधारणप्रकारः)
१५ गुरुपरम्परा अनुसन्धाने प्रमाणम्
१६ गुरुपरम्परानुसन्धाने सन्ध्यावन्दनकर्तव्यत्वे प्रमाणानि
१७ सन्ध्यादीनां गौणमुख्यकालनिर्णयः
११
१२
१२
१३
१४

·पृ-सं १५ " १६ १७ १९ २० विषयाः १८ जपविषये संख्यानियमः १९ औपासनकरणे, प्रपत्नसावित्र्यनुसन्धाने प्रमाणम् २० स्मार्तमाध्व श्रीवैष्णवानां ताम्र भाजनविषये स्वरूपभेदः २१ विस्तृतास्यदीर्घाकारतानपात्रस्य रामानुजेति नाम २२ श्रीतुलसीपुष्पोपादाननियमः २३ वासिष्ठसंहितोकः माध्याहिकस्नानप्रकारः, जलाहरणप्रकारः २४ अर्वावतारभेदाः , अर्चावतारे श्रुतिस्मृतिसंहिताः २५ वैशाखपूर्णिमायां क्षीरसंयुक्तपनसाम्रादि महाहविनिवेदने प्रमाणम् २६ तीर्थस्वीकारप्रकारः श्रीपादतीर्थस्वीकारप्रकारः २७ भूमौ स्थलशुद्धिा तन ब्राह्मणादिभेदेन आकारभेदाः २८ भोजनस्थलशुद्धिः भोजनपात्रनियमः २९ परमैकान्तिनां वैश्वदेवरहित्यम् ३० महाभागवत, ३१ श्रीरामायणपारायणक्रमः ३२ वैष्णवस्य कैयबुद्धयाऽनुष्ठानं न साधनतया इति स्मृति. निरूपणम् द्वितीयप्रतिफलनम् ( कौपीनधारणविषयः) १ कौपीने व्यतिस्यूतकटिसूत्रद्वयं पद्मबीजमाला च प्रपन्नैर्धाय इत्यत्र हारीतस्मृतिः, शेष संहिता , सच्चरित्रपरित्राणं प्रमाणम् २ काश्यपस्मृत्युक्तपश्चकच्छधारणविधिः ३ खगेश्वरसहितायां दैवे, पिन्ये, ब्राह्मे च यज्ञोपवीतादिधारणवत् पञ्चकच्छादिधारणं इति २१ " वैष्णवलक्षणम् २२ , २३ -

·S
iii
विषयाः
पृसं
४ शाण्डिल्य, पराशर, अत्रिस्मृतिषूक्तकौपीनधारणावश्यकन्वब वनानि २४
५ श्राद्धेःहनि कौपीनधारणं ऊर्वपुण्डाढिधारण आवश्यक मिति
( वासिष्ठमंहिता)
२५
६ आचार्य, शिष्य अर्चकानां लक्षणम्
७ रहस्यत्रयसारव्याख्यान सारप्रकाशिकायां प्रभाव व्यवस्थाधिकारे
कौपीनादिधारणमावश्यकम्-तनिधस्य वैष्णवेतरविषयकत्वं
८ कटिसूत्रस्य रौद्र, ब्राझ, वैष्णवमेटाः तामसराजससात्विकभेदाश्च
९ मात्स्यपुराणरीत्या सात्विका मोक्षदाः राजसाः स्वर्गदाः इत्यादि
निरूपणम्
१० काठ भूषणादौ कौपीनवारणानुक्तेः द्वेधा समावानम्
११ मुमुक्षुदर्पणव्याख्याने तदीयैरेव को पीनधारणावश्यकत्वप्रति गदनाच्च
१२ कटिसूत्रेण वस्त्रस्य परितो बन्धनं तत्र कच्छबन्धनं च निषिच्यते
१३ नग्नः पञ्चविधः इति
१४ कटिसूत्र कर्माङ्ग इति
३०
१५ कटिसूत्रादिधारणं आवश्यकमिति
तृतीयप्रतिफलनम्
१ सहेतुकं सदा दर्भपवित्रधारणानावस्यकत्वं कर्णे तुलसीधारणं च ३१
२ राजतपवित्रधार गनिषेधः-स्वण पवित्रधारणं, कर्म विश्वामित्रमेव
शोभनम्- न कुशकाशी
३ वैष्णवानां इतराणां च संकल्पभेद एव कर्मभेदकारणम्
४ प्रपन्नाधिकारिणां अज्ञानाधिक क्पिारवश्यत्वेन त्रैविध्यम्
५ जनकादयः कर्मयोगनिष्ठाः , भरतादयः ज्ञानयोगनिष्ठाः प्रह्लादा-
दयो भक्तियोगनिष्ठाः

·V १० विषयाः पृ-सं ६ पराङ्कुशदिव्यसूरिभको त्रैविध्यं श्रुत रकाशिकोक्तभक्तिस्वरूपभू ३५ ७ भक्तिः द्विविधा साधनपतिः साध्यभक्तिश्च इति ८ अनेकप्रगगप्रदर्शनपूर्व के उपायभक्तिसाध्यभक्त्योः स्वरूपभेद- निरूपणम् ९ प्रपत्तिः द्विविग-स्वगतस्वीगर, परगतस्वीकारभेदेम श्रीवचन- भूषणमीमांसाभायरीला विवरणम् ३७ १० भगवत्याप्तिकामश्च त्रिविधः --उपासकः साधनप्रपत्तिनिष्ठः सिद्ध- सावननिष्ठश्चेति एषां स्वरूपम् ११ प्रपत्तेः लक्षणम् व्याजत्वलक्षणम् १२ स्वार्यकैङ्कर्यपरविषये पराकैकयारविषये च विद्याफलस्वरूपम् ४१ १३ मुौ फलभेदः अस्ति वा इत विचारः ४२ १४ विकल्पोऽविशिष्टफल वात् अधिकरणतात्पर्यम् १५ तत्क्रतुन्यायविचार १६ महासिद्धान्तश्रुत मका शिका १७ पञ्चाग्निविद्याविचारः १८ रहस्यमञ्जरीप्रन्यश्लोकाः १९ गुरुभावप्रकाशिवाविवरणम् २० सारफल्कभेदेन कैकय द्वैविध्यम् ५२ २१ अनुकू-प्रतिकूलाद्यधिकारिणां स्वरूपप्रदर्शनम् २२ प्रयोजयितृत्वं द्विविधं आज्ञाशास्त्र अनुज्ञाशास्त्रम् २३ नियोज्यकर्तृत्वं २४ शेषत्वलक्षणम् , पारतन्त्र्यलक्षणम् ५५ ४४ ५३ 1 ·५७ विषयाः पृ १५ सिद्धोपाययाथ ल्यम , पुरुषार्थयाथात्यम् २६ ईश्वर एव कर्ता, भोका, अनुमन्ता २७ परायताधिक णश्रुतप्रकाशिका २८ अचिम्पारतन्त्र्यम् २९ मुक्तौ फठमेदोपत्तिः ३० श्रीविष्णुपुगण, तयाख्यानविवरम् ३१ भक्तेः उपायत्वारिशोधनम् ६३ ३२ श्रियः पुरुषकारत्वम् ६४ ३३ श्रियः अणुव, नीत्व समर्थनम् ३१ वेदाताचार्य श्रीसूक्तिः (चतुःश्लोकीभाष्यम् ) ७१ ३५ विरोधपरिहारग्रन्थस्य कुमारवेदान्ताचार्य श्रीसूक्तिः ७२ ३६ श्रियः जगत्पतित्वं विष्णुपत्नीत्वनिबन्धनम् ७३ ३७ श्रीं वेश्यविचारः पूर्विकग्रन्थाः - १. तत्वनिर्णय २. तत्वसंग्रह ३. तत्वदीप ४. तत्वभूषण ५. तत्वरूपण ६. रहस्या- मृत ७. रहस्यमञ्जरी ८. रहस्यविवेक ९. रहस्यत्रय. सार १०. रहस्यत्रयमीमांसा भाष्यम् ३८ न्यासविद्या, शरणागतिविद्या च भिन्ना ९५ ३९ शरणागतेः अधिकारिविशेषणत्वम् १०५ ४० पञ्चमहायज्ञादि विद्याङ्गत्वम् , आश्रमाङ्गत्वं च श्रीभाष्यविवरणमुखेन ११२ ४१ प्रान्नानां कैङ्कर्यबुद्ध्यैवानुष्ठानम् ११३ ४२ असर्वज्ञभकिपरवशानां भगवत्प्रीत्यर्धमेव नित्य, नैमित्तिककर्मा- नुष्ठानम् १ ,

·विषयाः
पृसं
तुरीयप्रतिफलनम्
(सर्वकर्मसु संकल्पानावश्यकत्वविचारः)
१ पराशर, विश्वामिन्नगर्गादिस्मृत्यनुसारेण प्रातःस्नाने संकल्पोऽना-
वश्यकः
२ विवाहोपनयनादिषु मन्वायुक्तसनियम संकल्पः अभिगमनादिषु
पञ्चसु कृतं च करिष्यामीति संकल्पः, सन्ध्यावन्दनादिषु
आनाकर्यमिति संकल्पः
१२०
३ श्रीभाष्यकारोक्तनित्यारावने सङ्कल्पः, श्रीवरवरमुनीन्द्रप्रीत
आराधने संकल्पविरहः
१२१
पश्चम प्रतिफलनम्
(प्रातःस्नानादिकर्तव्यम्)
१ भगवद्भागवताचार्यादिनैकयार्थ प्रातःस्नानादिकर्तव्यत्वे प्रमाणम् १२१
२ उषःकालनानेन दशगुणाः भवन्ति शरीरमनश्शुद्धयादयः १२२
३ प्रपन्नानां फलार्थ गङ्गास्नानादिनिषेधः
४ पापप्रशमनार्थ प्रायश्चित्तार्थमपि तन्न कर्तव्यम्
५ प्रपन्नः भागवतो माहात्म्येनैव पापापनोदनम्
६ सामान्यशास्त्रोक्तप्रायश्चिनानुठाने महापातकतुल्यत्वं इत्यत्न
प्रमाणम
१२३
७ एतेषां अभिगमनादिपाश्चकालिकं यथाहं आवश्यकम्
८ वैष्णव, एकान्तिपरमैकान्तिनां भेदः उपायतयाऽनुष्ठानम् ,
कैङ्कर्यतयाऽनुष्ठानं भोगतयाऽनुष्ठानं इति
९ प्रतिदिनं सायं अग्निकार्य कर्तव्यं इत्यत्र प्रमाणम्

·vii " विपयाः पृ-सं १० पाश्चकालिककर्मानुष्टाने अभिगमनाद्यन्यतमेन सार्वकालिकानुष्ठाने प्रमाणम् १२४ ११ आचार्यनिष्ठस्य तु तदाराधनमेव तत्स्थानापन्नम् १२ स्वाध्यायस्वरूपम् १३ सर्वाधिकारिणामपि निषिद्धवर्जनं आवश्यकम् , प्रायश्चित्तन्तु प्रपत्तिरेव १४ षड़िधेषु स्नानेषु नित्यनैमित्तिकावेव प्रपन्नानां अनुष्ठेयौ १२६ १५ सिद्धोपायनिष्ठानां पूर्वप्रपदन स्मर "मेव प्रायश्चित्तं न तु पुनः प्रपत्तिः इत्यत्र प्रमाणम् षष्ठप्रतिफलनम् (सपाद ऊर्ध्वपुण्डधारणविषयः) १ वैदिकोपनिषत्सु प्रतिपादित उर्ध्वपुण्डाकारः २ नासादिकेशान्तमूर्ध्वपुण्डधारणे प्रमाणम् ३ नासादेलक्षणम् १ सान्तराळमेव ऊर्ध्वपुण्डधारणम् ५ कुश्यादित्रिकान्तेषु मन्यस्थपद्माकारपीठसहित चतुरश्रपीठकल्पने प्रमाणम् ६ कुण्डली कृतसर्पस्थ इत्यत्रापि पादरहितपुण्डस्य अनवकाशत्व- निरूपणम् ७ मुक्तियोग्याः के पतियोग्याः के, इत्यत्र प्रमाणम् १३२ ८ ऊर्वपुण्ड्धारणे (मन्त्रविशेषाः तदस्य प्रियमित्यादयः) १३३ ९ श्रीवैष्णवानां गृहे वहने भाडा दषु च ऊर्ध्वपुण्डादिलेखने प्रमाणम् १२९ १३१ ·, इति निर्णयः " विषयाः पृ-सं १० उभयोः पार्श्वयोः पृथक पृथक् मन्त्रविनियोगात् चरणद्वयमेव , १३३ ११ त्रिशूल ऊर्ध्वपुण्डनिरासः १२ पादरहित ऊर्ध्वपुण्डनिरासः १३ पदशब्दस्य पादपरत्वम् १४ दीपशिखाकार ऊर्ध्वपुण्डनिरासः १३६ १५ वासुदेवाय नमः, इति शिरसि पुण्डधारणनिषेधः १३७ १६ निगमान्तगुरुभिरपि सच्चरित्ररक्षायां द्वादशपुण्डाणि धार्याणि इति निर्णीतम् १७ द्वादशपुण्डधारणे क्रमः ; स्थानविशेषनिर्णया १८ तत्रैव ललाटादिनिकान्तेषु अंगुलव्यत्यासः १९ मोक्षं देहि शिरसि इति क्षालनतीर्थप्रोक्षणमेव नतु पृथक् पुण्ड्- धारणम् १३८ २० श्रीपादतीर्थभगवत्प्रसादानन्तरं हस्तक्षालनं आचमनं न कार्य २१ एकपादोर्ध्वपुण्डनिरासः २२ कुक्ष्यादिस्थलेषु मध्यपद्मसहित चतुरश्रपीठं इति निर्णयः २३ स्वर्णपवित्रे यथा शिष्टानुष्ठानं तद्वत् २४ तात्पर्यमन्तरा केवउवाक्यमात्रेण निर्णये तेषां पक्षे श्रीचूर्णस्य १४२ २५ श्रीरङ्गादिदिव्यदेशेषु विराजमानसपादोर्ध्वपुण्डं कथमिति चेत् तत्र प्रमाणानि २६ दक्षिणहत्ततर्जन्यैव ऊर्वपुण्डधारणम् १४५ २७ अर्चाविग्रहादिषु यथासम्भवं सश्रीचूर्णसपाद ऊर्ध्वपुण्ड्धारणम् " " " अनवकाशः ·विषया २८ तूप्पुल्नामकनिगमान्तगुर्ववतारस्थले तदीयअचा विप्रहे सपादो- ध्वपुण्डमेव अद्यापि समुल्लसति १४५ २९ श्रीमृत्तिकायाः वर्णविचार: ३० कामनाभेदेनांगुलिभेदः मध्यमांगुलिनिषेवश्च ३१ तीर्थपानलक्षणम् ३२ सपादोर्ध्वपुण्डधारगमावश्यकमिति १४७ ३३ सोर्ध्वपुण्डमुखदर्शने चान्द्रायमादि अनुष्ठेयमित्यस्य अच्छिद्रोर्ध्व- पुण्डविषयमिति निर्णये प्रमाणम् १४८ ३४ पुण्डान्तराळे भस्मादिधार मात्पतितत्वे प्रमाणम् ३५ ऊर्ध्वपुण्डमृचिकायाः वर्णभेदादाभेदा ३६ कालाग्निरुद्रोपनिषदुक्तमपि भस्मधारण न धार्यम् , तस्य शैव- शाक्तविषयत्वात् ३७ श्रीचूर्णवारणे प्रमाणम् ३८ अभिषिक्त श्रीचूर्णमेवं धार्यम् ३९ श्रीचूर्ण गरगे मन्त्रः घर्षणमन्त्रः इत्यादि निरूपणम् १५१ ४. सश्रीचूर्गसगदोर्ध्वपुण्डधारगकाले मूर्ति, आयुध, श्रीदेवीत्यादि- ध्यानविषये प्रमाणानि १५२ ४१ हरिदाचूर्णस्य वित्वकरण्डकमेव मुख्यम् १२ श्रीमत्पवित्रपद्माक्षतुलसीमणिमाला धारणे प्रमाणम् ४३ विष्णोः प्रीत्यर्थ पद्माक्षादिमालां धृत्वा नित्यनैमितिका देकं कार्यम् १४ चन्दनप्रतिबिम्बिताभयहस्तादिसेवने प्रमाणम् १५५ १५ पादुकाग्रहणे श्रीपादाङ्कितपट्टवस्त्रग्रहणविषये च प्रमाणम् १५६ "

·x
१५७
विषयाः
४६ तयोः सेवने सुवर्णरजतकौशेयदादिषु यथाशक्ति कार्यम् १५६
४७ तुलसीमृत्तिकातीर्थप्राशनम् , श्रीपादतीर्थप्राशनं च
१८ संकटविषये नाळिकेरकरण्डेऽपि श्रीचूर्णनिक्षेपः
४९ संकटविषये नीरोर्वपुण्डधारणम्
५० आयन्तपुण्डधारणे प्रमाणम्
५१ ऊर्ध्वपुण्ड्धारणे स्थानदिगादिनिर्णयः
५२ तुलसीमूलमृत्तिकावाटकनिर्माणे प्रमाणम्
१५८
५३ पुण्डधारणानन्तरं गुरुपरम्पराद्यनुसन्धानक्रमः
१५९
५४ पुण्ड मध्ये श्रिया सह रमेशः समासीनः इत्यत्र प्रमाणम्
५५ वेद, तपोयज्ञाद्यपेक्षया ऊर्वपुण्डधारणस्य प्रभावातिशयः इति १६०
सप्तमप्रतिफलनम
(जपारम्भात्पूर्व भागवतवन्दनविषयः)
१ प्रपन्नानां जपारम्भात्पूर्व भागवतवन्दनं युक्तं , बहुस्मृतिमूलकत्वात्
२ उपस्थानानन्तरं पित्रोर्वन्दतमित्येतत् असनिहितपितृविषयकम् ,
त्रिवर्षपूर्वाणां वन्दनमित्येतत् वैष्णवेतर विषयम्
३ अज्ञो, वालः, पिता मन्त्रदः, अतः वयोनियमो नास्ति
४ वैष्णवस्य दूरे दर्शनानन्तरमेव उपचारः कार्य:
५ कनीयानपि वैष्णवः वन्द्यः इत्यत्न ऐतिह्यप्रदर्शनम्
६ यात्रार्थ देवे बहिर्गते-सन्ध्याप्राप्तौ मण्डपगमनानन्तरं अकालेऽपि
सन्ध्यावन्दन कार्य मध्ये न कार्य इत्यत्र प्रमाणप्रदर्शनम्
श्रीरस्तु॥

·॥ श्रियै नमः॥ ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः॥ ॥ श्रीमदूरवरमुनये नमः॥ ॥ श्रीशुद्धसत्वमहागुरवे नमः ॥ श्रीमद्वालव्याघ्रपुराभिजन श्रीशुद्धसत्ववरदाचार्यस्वामिभिरनुगृहीत ॥ सदनुष्ठानदर्पणम् ॥ ॥ प्रथमप्रतिफलनम् ॥ श्रीस्तनाभरणं तेजः श्रीरङ्गे शयमाश्रये । चिन्तामणिमिवोद्धान्तमुत्सङ्गेऽनन्तभोगिनः ॥ नमः श्रीरङ्गनायक्य यद्धृविभ्रमभेदतः । ईशेशितव्यवैषम्यनिम्नोन्नतमिदं जगत् ॥ श्रीशं भक्तान्गुरून्नत्वा ज्ञात्वा ग्रन्थान् सदीरितान् । कु वरददासोऽहं सदनुष्ठानदर्पणम् ।। श्रियापतिचग्णारविन्दयुगळं सर्वप्रकारेण स्वार्थतागन्धराहित्येन उपायोपेयत्वेनोपगतः परार्थ केकर्यपरप्रसन्नः ब्राह्म मुहूर्ते श्रीहरिहरिहरि- रिति उच्चार्य शयनादुत्थाय पाणिपादौ प्रक्षाल्य आचम्य , गुरुपरम्परा, मूलमन्त्र मन्त्ररत्न , चरमश्लोक, मुक्तकानुसन्धानपूर्वकं भगवद्ध्यान प्रातर्नित्यानुसन्धेयश्लोकप्राबोधकगाधा त्रिशद्गाधा भक्तांघिरेणु प्रणीत श्रीमालागाधाऽनुसन्धानं च कुर्यात् । वस्त्रप्रावृतशिरस्कः दक्षिण- कर्णवेष्टितब्रह्मसूत्रः दिवा सन्ध्ययोः उदङ्मुखः, रात्रौ दक्षिणामुखः ·वेल्मीकादिरहिते देशे, मलमूत्रोत्सर्जने कुर्यात् । ततः पल्बलादीन्गत्वा प्रथमतः दक्षिणकरेण उत्सर्जनात्यूर्व निक्षिप्तायां स्वदक्षिणपार्श्वस्थायां मृदि प्रसृतिमृदं आदाय वामकरे निक्षिप्य शौच कृत्वा द्वितीयादौ अर्धप्रसृतिमृदं आदाय द्वात्रिंशद्वारं गुदशौचं पल्लिङ्गशौचं कृत्वा मध्ये मध्ये हस्तशौचं, विशिष्य विंशतिसव्यकरशीचं दक्षिणसव्यकरयोः प्रत्येकं विशतिशौचं सव्यदक्षिणपादयोः प्रत्येक मृदा दश शौचं च कुर्यात् । पुण्यनयादीन्गत्वा षोडश गण्डूषान्कृत्वा त्रिराचामेत् । मूत्रोत्सर्जने पल्लिङ्गशौचं, निः सव्यकरशौच करयोः प्रत्येकं त्रिः त्रिः शौचं कृत्वा षड़गण्डूपान्कृत्वा द्विः आचामेत् । शिरोवेष्टितवस्त्रः उपवीती , प्राङ्मुखः, उदङ्मुखो वा प्रादक्षिण्यक्रमेण, नित्यं आम्र- पत्रेण दन्तधावनं कृत्वा, षोडशगण्डूपेण आस्यशुद्धिं कृत्वा द्विराचामेत् ।। गृहं गत्वा श्रीमृत्स्ना पेटिकादिगर्भक बृहस्पेटिका , कमला- कारताम्रभाजन तन्न्यून विस्तृतास ताम्रमाजनादिकं गृहीत्वा पुण्यनद्यादीन्गत्वा शुचों देशे निक्षिपेत् । शुद्धतीर्थे अवगाह्य, 'कावेरी- मवगाहिपीयेति' श्लोकपञ्चकं 'आपो वा इदं सर्व' इति श्रुति இலைத்தலைச் சரம் துரந்து' ரக நின்றவன் கீர்த்தியும் इति च, द्राविडश्रुतिं च अनुसन्धाय प्रोक्ष्य , भगवद्भागवताचार्य श्रीपादतीर्थस्मरणपूर्वकं स्नात्वा, ‘ओं श्री केशवाय नमः' इति जलोध्र्वपुण्ड्रं वा देवपिपितम्भगवदात्मकान् ध्यात्वा सन्तय तीरं गत्वा 'अपगतमदे 'ति श्लोक 'न चेद्रामानुजेति' श्लोकत्रयं 'यतीश्वरेति' प्रार्थनापञ्चकं कायायशोभीति' श्लोकं च अनु- सन्दधानः वस्त्रेण शिरो माजयित्वा धोनं कौपीन पाणिवस्त्रं उत्तरीय अङ्गवस्त्रं च परिधाय पादौ प्रक्षाल्य आचम्य श्रीशैलेशत्यादि पद्यपञ्चक अनुसन्दधानः सव्यकरे श्रीमृत्स्ना प्रादक्षिण्यक्रमेण धर्षयित्वा, सश्रीचूर्णसपादोर्ध्वपुण्ड्राणि ललाटादि त्रिकान्ताङ्गेषु धृत्वा चतुश्चक्र ·3 नमस्यामीत्यादि मन्त्रान् अनुसन्दधानः तत्त-पुण्डस्थानस्थित श्रीदेव्यादि- सहितकेशवादीन् अञ्जलिना प्रणम्य पद्माक्षमाला तुलसीमणिमाला पवित्रमालाः कण्ठे, पवित्रमालां शिरसि च धृत्वा चन्दनाभयहस्तं , चन्दनप्रतिविम्बिालक्ष्मी श्रीमचन्दनपादयुगलं , श्रीपादवस्त्रं च शिरसि नेत्रयोः, अंसयोः, हृदये पुनः शिरसि विन्यस्य तीर्थवटिका श्रीपादनाथ त्रिरावृत्ति स्वीकृत्य , प्रणम्य , वाक्य गुरु परम्परा श्लोकगुरु- परम्परा मूलमन्त्र मन्त्ररता श्रीकृष्णचरमश्लक, श्रीरामचरमश्लोक, श्रीवराहचरमश्लोकद्वय, स्वाचार्यादि लक्ष्मीनाथपर्यन्ताचार्य मुक्तकान अनुसन्धाय गुरुविषयकद्राविडगाथाः अनुसन्धाय सन्ध्यावन्दनं कृत्वा, आचार्यादीन्प्रणम्य जपं कृत्वा,ब्रह्मयज्ञं कृत्वा,वस्त्रं निष्प व्य अष्टोत्तरशत- गाथामिकां प्रपन्नसावित्री अनुसन्धाय तित्रिणीमृत्तिकाजलैः द्वात्रिंशद्वार ताम्रभाजने समन्त्रकं संशोध्य तीथ गृहीत्वा वृहत्पेटिकामादाय गृह गत्वा , गोमयोदकेन चतुरश्रस्थलशुद्धिं कृत्वा तीर्थभाजने संस्थाप्य भगवत् सन्निधि अभिगम्य प्रणम्य औशसनमात्रं कुर्यात् । श्रीतुलसीपुष्प- चन्दनैलाकर्पूरादिभगवद्यागोपकरण जातं उपादाय शास्त्रनिषिद्धपदार्थान परित्यज्य माध्याह्निकस्नानपूर्वकं सोर्ध्वपुण्ड्रः माध्याह्निकं कृत्वा तित्रिणी- मृत्तिकाजलैः द्वात्रिंशद्वारं ताम्रभाजनं समन्त्रक संशोध्य भगवद्यागार्थ वस्त्रशोधितं तीर्थ गृहीत्वा , पुरुषसूक्तादिकं पठन् गृहं गत्वा भगवत्सन्निधौ गोमयोदकेन चतुरश्रस्थलशुद्धिं कृत्वा रङ्गवल्या अलंकृत्य तीर्थभाजनं संस्थाप्य श्रीमद्वरवरमुनिप्रणीतभगवदाराधनग्रन्थक्रमेण भगवदिज्यां परिसमाप्य गोष्ठयां एतद्ग्रहतीर्थ श्रीपादतीर्थविनियोगं कृत्वा स्वयं आचार्यहस्ततः तत्तीर्थे स्वीकृत्य वैश्वदेवरहितं तदीयाराधनं कुर्यात् । श्रीरामायणभगवद्विषयादि सत्कालक्षेप कृत्वा स्वाध्यायसंशीलनं कृत्वा सायंसन्ध्याजपौपासनानि विधाय भगवन्निवेदनपूर्वकं प्रसादं स्वीकृत्य आनिद्रं तत्वार्थविचारभगवद्भागवताचार्यगुणानुभवपूर्वकं मनसा श्रियः- , ·4 पतिपादारविन्दपुगळयोगं कुर्यात् । एवं प्रत्यहं भगवतकर्यत्वेन, नित्यनैमित्तिकसत्क्रियाः लोकसंग्रहार्थ कुर्वन् परार्थपरप्रपन्नः श्रियः- पतिपरिपूर्णकटाक्षविषयतां प्राप्नुयात । श्रीपाश्चरात्र पराशरसंहितायां विशिष्टपरमधर्मशास्त्रे तृतीयाध्याये ब्रह्माणं प्रति श्रीभगवानुवाच नित्यनैमित्तिकाचारः प्रपन्नस्योच्यते मया। पञ्चकालविधानेन श्रुतिधर्मानुसारतः ।। नान्यं यजन्ते ध्यायन्ति नान्यं नारायणानराः । ते यान्ति वैष्णवं स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ आद्यं कर्माभिगमनं उपादानमनन्तरम् । इज्या च पश्चात्स्वाध्यायः ततो योगस्ततः परः ॥ पञ्चैते विषयास्तेषां कालाः पञ्चैव ते क्रमात् । कल्याणमरणान्तं यत् कर्मजातं चतुर्मुख ॥ प्रातस्सूर्योदयापूर्व घटिकात्रयमात्र के शयनात्प्राङ्मुखोत्थाय सम्यग्ज्ञानेन सादरात् ।। प्रक्षाल्य करपादौ च गण्डूवाचमनं चरेत् । स्थित्वैकान्ती शुचौ देशे कुर्याद्गुर्वा दिकीर्तनम् ॥ श्रीमन्नारायणस्यैव कीर्तनं भाषयापि च । प्रपत्या मनसा वाचा गृही भिक्षुश्व कारयेत् ।। विष्णुपायुज्ययोगं च ज्ञात्वा गुज्ञिया तदा। शेषशेषिप्रकाशेन जीवात्म- परमात्मनोः।। योगमायुज्यमेव स्यात् राजयोगः स उच्यते । एत- द्योगविधि ज्ञात्वा विष्णोर्दास्य समाचरेत् ।। कर्मणा मनसा वाचा यावजी तु सर्वदा। इति संचिन्त्य तत्पश्चाबुद्धिमान्वैष्णवोत्तमः ॥ शुभे सबैणवे दण्डे पूर्वद्युश्च सदा शुचि । कौपीनं धौतमुत्तयं बवा दण्डे प्रयत्नतः । तद्दण्डं च करे धृत्वा जलपात्रं कुशादिकम् । मृत्स्नां शौचादिसिद्धयर्थं श्रीमृत्स्नाद्यादिपेटिकां । नदी तटाकं वा गच्छेत् कीर्तयनङ्गनायकम् ॥ शुचौ देशे नदीतीरे सर्व निक्षिप्य मन्त्रवित् । आपादपान- स्नानान्त तन्मृत्स्नां तु त्रिधा क्षिपेत् ॥ तृणपर्णोपरि ततः दुर्भूमौ ·5 निर्जने भुवि । धृत्वा कर्णे यज्ञसूत्रं त्यजेन्मूत्रपूरीषको । सन्ध्ययोरु- भयोरति कुर्यादेवोदङ्मुखः। स्वाद्दक्षिणा मुखो रात्रौ पश्चात् शौच समाचरेत् ।। गुदे मृत्स्नास्वस्त्रिंशत् दद्याल्लिङ्गे तु षोडश । द्वात्रिंश- न्मृत्तिका दद्यात्पादयोरुभयोरपि ।। दद्यात्करापर्यन्तं मृत्स्ना सम्यक्- त्रिवारकम् । शौचार्धभागकं सम्यक् द्वितीयं करपादयोः॥ तृतीय- भागमृत्स्नां वै स्नानार्थं योजयेत् शुचिः। कृत्वा द्वादशगण्डूष यज्ञसूत्र सुधारयेत् । तृणपर्णैस्तथा कुर्यादन्तधावनमानतः । निम्ब काष्ठेन वा कुर्यात् जिह्वानिर्लेखनं ततः ॥ बजिहादिशुद्धयर्थ नित्यनैमित्तिकादिषु । त्रिंशद्गण्डूषणं कुर्यात् वक्त्रं संशोध। सद्विजः ।। मुखप्रक्षालनं कुर्यात नखराग्रान्विशोध्य च । त्रिराचम्य विधानेन केशवाद्यादिनामभिः । मूलेन मन्त्ररत्नेन स्नानं कुर्यादतन्द्रितः ॥ इति । रहस्य त्रयमारव्याख्यानसारप्रकाशिकायां प्रभावव्यवस्थाधिकारे शेषसंहितायां ब्राह्म मुहूर्ते चोत्थाय भगवन्नामकीर्तनम् । आचार्यकीर्तनं कुर्यात् गच्छेच्चाथ नदी द्विजः॥ स्नात्वा विधिवदाचम्य शौचाच- मनपूर्वकम् । कौपीनं कटिसूत्रं च वस्त्रयुग्मं च धारयेत् । सच्छिद्रमूर्ध्व- पुण्डाणि पवित्रं च द्विजोत्तमः॥ इत्यारभ्य , मन्त्र जपेद्भक्त्या यावजीवं द्विजोत्तमः। सर्वदा सर्वकालेषु मोक्षार्थी स्वाश्रमोचितः॥ जपोपस्थानकं कृत्वा ब्रह्मयज्ञ- मनन्तरम् । उपदानं ततः स्नानं कुर्यान्माध्याह्निक क्रमात् ॥ पञ्चसंस्कारसंयुक्तैः भुञ्जोयाद्विधिवद्विजः । स्वाध्यायं च पुराणं वा हरिसंकीर्तनादिकम् । मुमुक्षुर्नित्ययुक्तश्च मन्त्ररत्नं सदा जपेत् ॥ इति ।

·6 ॥ अर्चनानवनीते -' उदयात्प्राक निघटिका मुहूर्तो ब्राह्म उच्यते । ब्राह्म मुहूर्ने चोत्थाय पूर्वोत्तरमुखं ब्रजेत् ।। इति ! स्मृतौ -बाले मुहूर्त उन्थाप निद्रां त्यक्त्वा प्रसन्नधी हरिहरिहरिरिते दाहोद्वैष्णवः पुमान् ।। इति । वासिष्ठसंहितायां -आचम्य प्रयतो भूत्वा जपेद्गुरुपरंपराम् । इति। भरद्वाजारिशिष्टे-आदौ गुरूणां विज्ञानं अथ मन्त्रार्थचिन्तनम् । तत एवात्मनो ज्ञानं तद्धर्माणां च सर्वशः।। परस्य पुमः श्रीशस्य परेशस्य परात्मनः । स्वरूपरूपविभवगुणव्यापारचिन्तनम् ॥ इति । ॥ परत्वादिपञ्चकम् ॥ उद्यङ्गानुमहावभास्वरपरव्योमास्पई निर्मल ज्ञानानन्दघनस्वरूपं अमलज्ञानादिभिष्पड्गुणैः । जुष्टं सूरिजनाधिपं धृतरथाङ्गाब्ज सुभूषोजलं श्रीभूसेव्यमनन्तभोगिनिलयं श्रीवासुदेवं भजे ॥ आमोदे भुवने प्रमोद उन संमोदे च संकर्षणं प्रद्युम्नं च तथा निरुद्धमपि तान् संहारसृष्टिस्थितीः । कुर्वाणान्मतिमुख्यषद्गुणवयुक्तांत्रियुग्मात्मकैः व्यूहाधिष्ठितवासुदेवमपि तं क्षीराब्धिनाथं भजे ॥ वेदान्वेषण मन्दराद्रि- भरण क्ष्मोद्धारण स्वाधिनप्रह्लादावन भूमिभिक्षण जगद्विक्रान्तयो यत्क्रियाः । दुष्टक्षत्र निव हणं दशमुखाद्युन्मूलनं कर्षणं कालिन्या अति- पापकंपनिधनं यत्क्रीडितं तं नुमः ॥ यो देवादिचतुर्विधेषु जनिषु ब्रह्माण्डकोशान्तरे संभक्तेषु चराचरेषु निवसन्नास्ते सदान्तबहिः । विष्णुं तं निखिलेष्वणुष्वणुतरं भूयस्सु भूयस्तरं स्वाङ्गुष्ठप्रमितं च योगिहृदयेष्वासीनमीशं भजे ॥ श्रीरङ्गस्थल वेङ्कटाद्रि करिगिर्यादौ शतेऽष्टोत्तरे स्थाने ग्रामनिकेतनेषु च सदा सान्निध्यमासेदुषे । अर्चा- रूपिणमर्चकाभिमतितः स्वीकुर्वते विग्रहं पूजां चाखिलवांच्छितानु ·7 वितरते श्रीशाय तस्मै नमः ॥ प्रातः विष्णोः परत्वादिपञ्चकस्तुति- मुत्त पाम् । पठन पामोति भगवद्भक्ति वदनिर्मिताम् ।। ॥ परमार्थश्लोकद्वयम् ॥ सत्सङ्गाद्भवनिःस्पृहो गुरुमुखात् श्रीशं प्रपद्यात्मवान् प्रारब्धं परिभुज्य कर्मशकलं प्रक्षीणकर्मान्तरः । न्यासादेव निरङ्कुशेश्वरदया- निलूनमायान्वयः हार्दानुग्रहलब्धमध्यधमनि द्वारादहिर्निर्गतः।। मुक्तो- चिर्दिन पूर्वपक्ष षडुदङ्मासाब्द वातांशुमद्रमौर्विद्युबरुणेन्द्र धात्महितः सीमान्त सिन्ध्वाप्लुतः। श्रीवैकुण्ठमुपेत्य नित्यमजई तस्मिन्परब्रह्मणः सायुज्यं समवाप्य नन्दति समं तेनैव धन्यः पुमान् ।। प्रातर्नित्यानु- सन्धेयं परमार्थ मुमुक्षुभिः । श्लोकद्वयेन संक्षिप्तं सुव्यक्तं वरदोऽब्रवीत् ॥ इति । वासिष्ठसंहितायां-ततो मूत्रपुरीषादि कुर्यात् निर्गतिं गतः। कृत्वा यज्ञोपवीतं तु कर्णे सम्यक् निमीतकम् ।। मलमूत्रं त्यजेद्विप्रः शिरः प्रावृत्य वाससा। उदङ्मुखो दिवा सन्ध्ये रात्री चेदक्षिणामुखः।। इति। स्मृतिरने आहरेन्मृत्तिका प्राज्ञः कूलात्ससिकता तु या। शुचो देशे तु संग्राह्या शर्करामास्थिवर्जिता ॥ इति । मनुः - यस्मिन्देशे तु यत्तोयं या च तत्रैव मृत्तिका। सेव तत्र प्रशस्ता स्यात् यथा शोचं विधीयते ॥ इति । यमः- वापीकूपतटाकेषु नाहरेद्वाह्यतो मृदम् । आहरेद जलमध्यात्तु परतो मणिबन्धनात् ।। इति । अङ्गिरा:-प्रथमा प्रसूतिज्ञेया द्वितीया तु तदर्षिशा। तृतीया मृत्तिका ज्ञेया विभागकरपूरणा ।। इति ।

·6 ॥ अर्चनानवनीते -' उदयात्प्राक निघटिका मुहूर्तो ब्राह्म उच्यते । ब्राह्म मुहूर्ने चोत्थाय पूर्वोत्तरमुखं ब्रजेत् ।। इति ! स्मृतौ -बाले मुहूर्त उन्थाप निद्रां त्यक्त्वा प्रसन्नधी हरिहरिहरिरिते दाहोद्वैष्णवः पुमान् ।। इति । वासिष्ठसंहितायां -आचम्य प्रयतो भूत्वा जपेद्गुरुपरंपराम् । इति । भरद्वाजारिशिष्टे-आदौ गुरूणां विज्ञानं अथ मन्त्रार्थचिन्तनम् । तत एवात्मनो ज्ञानं तद्धर्माणां च सर्वशः।। परस्य पुमः श्रीशस्य परेशस्य परात्मनः । स्वरूपरूपविभवगुणव्यापारचिन्तनम् ॥ इति । ॥ परत्वादिपञ्चकम् ॥ उद्यङ्गानुमहावभास्वरपरव्योमास्पई निर्मल ज्ञानानन्दघनस्वरूपं अमलज्ञानादिभिष्पड्गुणैः । जुष्टं सूरिजनाधिपं धृतरथाङ्गाब्ज सुभूषोजलं श्रीभूसेव्यमनन्तभोगिनिलयं श्रीवासुदेवं भजे ॥ आमोदे भुवने प्रमोद उन संमोदे च संकर्षणं प्रद्युम्नं च तथा निरुद्धमपि तान् संहारसृष्टिस्थितीः । कुर्वाणान्मतिमुख्यषद्गुणवयुक्तांत्रियुग्मात्मकैः व्यूहाधिष्ठितवासुदेवमपि तं क्षीराब्धिनाथं भजे ॥ वेदान्वेषण मन्दराद्रि- भरण क्ष्मोद्धारण स्वाधिनप्रह्लादावन भूमिभिक्षण जगद्विक्रान्तयो यत्क्रियाः । दुष्टक्षत्र निव हणं दशमुखाद्युन्मूलनं कर्षणं कालिन्या अति- पापकंपनिधनं यत्क्रीडितं तं नुमः ॥ यो देवादिचतुर्विधेषु जनिषु ब्रह्माण्डकोशान्तरे संभक्तेषु चराचरेषु निवसन्नास्ते सदान्तबहिः । विष्णुं तं निखिलेष्वणुष्वणुतरं भूयस्सु भूयस्तरं स्वाङ्गुष्ठप्रमितं च योगिहृदयेष्वासीनमीशं भजे ॥ श्रीरङ्गस्थल वेङ्कटाद्रि करिगिर्यादौ शतेऽष्टोत्तरे स्थाने ग्रामनिकेतनेषु च सदा सान्निध्यमासेदुषे । अर्चा- रूपिणमर्चकाभिमतितः स्वीकुर्वते विग्रहं पूजां चाखिलवांच्छितानु ·५ T कावेरी लहरीकरैर्विदधती पर्येति सा सेव्यताम् ॥ तीथ शुन्धति पाति नन्दनतरूनथ्याङ्ग गान्युक्षति नानीयाहणपानवारि वहति स्नातः पुनीते जनान् । श्यामं वेदरहो व्यनक्ति पुलिने फेनहसन्तीव तइङ्गा विष्णुपदीत्वमात्रमुख हेमापगा हन्त्वयम् ॥ अगणितगुणावधं सर्व स्थिरत्रसं अप्रतिक्रियमपि पयःपूरैराप्याययन्त्यनुजाग्रती। प्रवहति जगद्धात्री भूत्वेव रङ्गपतेर्दयाशिशिरमधुराऽगाधा सा नः पुनातु मरुद्वधा । तरलतनुतरङ्गैर्मन्दमान्दोल्यमान स्वतटविटपिराजीमञ्जरी- सुप्तभृङ्गा । क्षिपतु कनकनाम्नी निम्नगा नारिकेळक्रमुकजमकरन्दै- मसिलापा मदंहः ।। इति ॥ आपो वा इदं सर्व विश्वा भूतान्यापः प्राणा वा आपः पशव आपोऽमृतमापोऽनमापस्सम्राडापो विराडापस्स्वराडापश्छन्दाँस्यायो ज्योती ५ प्यापस्सत्य मापस्सर्वा देवता आपो भूर्भुवस्सुवराप ओं इति ।। இலைத்தலைச் சரந்துரந்து இலங்கை கட்டழித்தவன் மலைத்தலைப் பிறந்தழிந்து, வந்து, நுந்து சந்தனம குலைத்தலைத் திறுத்தெறிந்த குங்குமக் குழம்பினோடு அலைத்தொழுகு காவிரி அரங்கமேய அண்ணலே. நின்றவண் கீர்த்தியும், நீள் புனலும் ; நிறை வேங்கடப் பொற்குன்றமும், வைகுந்த நாடும், குலவிய பாற்கடலும், உந்தனக்கெத்தனை இன்பம் மலர்த்தாள் எந்தனக்குமது இராமாநுச 15D AT F S Cor. इति च वक्तव्यम् ॥ स्नानप्रकारश्च शाण्डिल्येनोक्ता - ध्यायन्देवं परं ब्रह्म यथाशक्ति निमज्ज्य च । चतुर्निमज्य विधिवत् आचम्यादाय वाससः । खण्डद्वयं शिरः साङ्गं प्रत्येकं परिमार्जयेत् ॥ इति । सच्चरित्रपरित्राणे-मृदलामे खरायां वा कुर्या नीरोर्ध्वपुण्ड्रकम् ।। தரும், உன்னிணை इति । 2 ·10 पुलस्त्यः - कृत्वा तर्पणमेवं तु समुत्तीर्य जलाशयात् । पीडयेत्स्नानशाटी तु शुचौ देशे समन्त्रकम् ।। इति । अविस्मृतौ – आचम्य तर्घ्य देवाँश्च पितश्चैक ग्रचेतसा । बहिनिष्पीड्य वसनं पश्चादाचम्य वारिणा ।। इति । हारीतस्मृतौ - आचम्य तर्घ्य देवांश्च पितॄश्च विधिना ततः । निष्पीडय कूले वस्त्रं तु पुनराचमनं चरेत् ।। इति । वसिष्ठः- स्नातस्त्वावासाः देवर्षिपितृतर्पणं अम्भस्स्थ एव कुर्यात् ॥ इति । शिरोमार्जनसमये वक्तव्यश्लोकाः - अपगतमदमानैः अन्तिमो- पायनिष्ठः अधिगतपरमार्थैः अर्थकामानपेक्षः। निखिलजनसुहृद्धि- निर्जितक्रोधलोभैः वरवरमुनिभृत्यैरस्तु मे नित्ययोगः ।। इति । न चेद्रामानुजेत्येषा चतुरा चतुरक्षरी। कामवस्थां प्रपद्यन्ते जन्तवो हन्त मादृशः॥ पुण्याम्भोजविकासाय पापध्वान्तक्षयाय च । श्रीमानाविरभूद्भूमौ रामानुज दिवाकरः ।। तृगीकृतविरिश्चादिनिरंकुश- विभूतयः । रामानुजपदाम्भोजसमाश्रयणशालिनः ।। इति । यतीश्वर शृणु श्रीमन् कृपया परया तव। मम विज्ञापनमिदं विलोक्य वरदं गुरुम् । अनादि पापरचितां अन्तःकरणनिष्ठितां । यतीन्द्र विषये सान्द्रां विनिवर्तय वासनां ।। अपि प्रार्थयमानानां पुत्रक्षेत्रादि- सम्पदां। कुरु वैराग्यमेवात्र हितकारिन् यतीन्द्र नः ॥ यथाऽपराधा न स्युर्मे भक्तषु भगवत्यपि। तथा लक्ष्मणयोगीन्द्र यावदेहं प्रवर्तय आमोक्षं लक्ष्मणार्य त्वत्प्रवन्धपरिशीलनः । कालक्षेपोऽस्तु नस्सद्भिः सहवासमुपेयुषां ॥ इत्येतत्सादरं विद्वान् प्रार्थनापञ्चकं पठन् । प्राप्नुयात् परमां भक्ति यतिराजपदाब्जयोः ॥ इति । ॥ ॥

·11 1 काषायशोभिकमनीयशिखानिवेशं दण्डत्रयोज्वलकरं विमलो- पवीतम् । उद्यदिनेशनिभमुल्लसदूर्ध्वपुण्ड्रं रूपं तवास्तु यतिराज दृशो- माग्रे॥ इति । वासिष्ठसंहिता-शिरःसम्माजनं कुर्यात् धौतवस्त्रेण वै द्विजः । यथाक्रमेण सम्मृज्य पाहान्तं मौनमास्थितः ॥ यज्ञोपवीतं कर्णे तु दक्षिणे सुविधाय च । कटिसूत्रं सकौपीनं अन्तरीयं यथाक्रमं । उत्तरीय बहिर्वस्त्रं धृत्वाऽऽचामेत्परं ततः ॥ इति । स्मृतिसंग्रह-दशहस्तायतं वस्त्रं पञ्चतालं सुविस्तृतं । तथोत्तरीयं षड्ढस्तं धारयेत् श्वेतमम्बरम् ॥ इति । पराशर:-दक्षिणोत्तरयोः कटयोः कच्छं बध्नाति वै द्विजः। नाभौ च वामकुक्षौ च पृष्ठे चैव यथाक्रम ॥ इति । स्मृनौ-आदौ गुरूनभिध्यायन् धारयेदृर्ध्वपुण्ड्रकम् । ऊर्ध्व- पुण्ड्रोपरि तथा न कुर्याच त्रिपुण्ड्रकम् । श्रीमृत्तिकावर्षणादौ श्रीशैलेशेत्यादिपद्यानुसन्धाने प्रमाण द्राविड श्रीशैलवैभवे பட்டர்பிரான் முதலாயபதின் மர்கலைப் பயிற்சியிலும் சிட்டர்களாய் திநந்தோறும் திருமணிடுவேளையிலும் இட்டமுற உண்ணும் பொழுதத்தொண்கர நீரேற்கையினும் அட்டதிக்கும் விளங்குரைத்தார் ஆரியர்கள் அனைவருமே | श्रीनारदीये-वामहस्ते शुचिध्वप्नु निघृष्य मृदमुत्तमा । प्रदक्षिणं समुत्थाप्य मूलमन्त्रेण योजयेत् । ऊर्ध्वपुण्ड्राणि कुर्वीत केशवाधैर्यथा- क्रमं ।। इति । AND ·12 अविस्मृतौ -सपादमूर्ध्वपुण्डं तु द्विषट्थानेषु विन्यसेत् । ततो दिव्यं च हारी सामोदं तुलसीदलं । मन्त्रेण धारयेच्चूर्ण पुण्ड्रेषु द्वादशस्वपि ।। पराशर -श्रीदेवीत्यादिमन्त्राणां अर्थ ध्यायेच्च नामतः। श्रीचूर्ण धारयेन्नित्यं पुण्ड्रमध्ये द्विजोत्तमः ॥ श्रीदेवी प्रथमं नाम द्वितीय- ममृतोद्भवा। तृतीय कमला प्रोक्ता चतुर्थं चन्द्रशोभिनी॥ पञ्चमं विष्णुपत्नी च पष्ठं चैव तु वैष्णवी । सप्तमं तु वरारोहा त्वष्टमं हरि- वल्लभा ॥ नवमं शाङ्गिणी प्रोक्ता दशमं देव डेविका। एकादशं महालक्ष्मीः द्वादशं लोकपुन्दरी ॥ एतासां, केशवादीनां देवीनामर्थ- चिन्तनं । श्रीचूर्णधारणे कार्य प्रत्यहं द्विजसत्तमैः ।। इति । ब्राह्म-श्रीकृष्णतुलसीकाष्ठमणिमालां तथैव च। श्रीमत्पवित्र देवेन धारित वेगळे तथा ।। सह पद्माक्षमालां च इति । चन्दनाभयहस्तादिसेवनप्रमाणं ऊर्ध्वपुण्ड्रधारण प्रतिफलने वक्ष्यते। गुरुपापरामुक्तकानुसन्धाने प्रमाणं सच्चरित्रपरित्राणे। उर्ध्व- पुण्ड्रधारणाद्यङ्गगुरुपरम्पराप्रमाणविषये तु असावसावित्या भगवत्तः इति श्रुत्या वाचनिक एवं स्वाचार्योपक्रमप्रमाणः इति । स च आचार्यवंशो ज्ञेयः असावसावित्या भगवत्तः इति। आचार्याणांमध्ये असावसाविति, विशिष्य तत्तयक्तिरूपेणेत्यर्थः । आ भगवत्तः - भगवत्पर्यन्तं स च स्त्राचार्यः आचार्यवंशश्च तदाचार्यपरंपरा च ज्ञेयः इति अस्याः श्रुतेस्र्थः । वंशो हि उपादकानां प्रबन्धः। सः आचार्यवंशः इति समानाधिकरणा- वयो वा। आचार्यस्य स्वाचायस्य , वंशः उत्पादकपरम्परा वा । वंशशब्दो विधाजनकपरम्परापरः । आचार्याणां असावसाविति ज्ञाना- कारपरं आचार्यवंश इति उद्देश्य समर्पकम् । एतदभिप्रायेण रामानुजांघ्रि इति स्वाचार्योपक्रमः। आभगवत्तः इत्येतत् भगवन्तमारभ्येत्येतदर्थक ·13 सन्ध्या- आजन्मनः इत्यादाविव । आङ्.आरम्भार्थमिति योजनान्तरम् । तदभि- प्रायेण लक्ष्मीनाथसमारंभामिति प्रथमाचार्योपक्रमः ।। इति । नारायणसारसंग्रहे-श्रीमदष्टाक्षरं मन्त्रं मन्त्ररत्नं युगाह्वयम् । गीतासु चरमश्लोकं यो जानाति , स वैष्णवः !! इति । स्वाचार्य मारभ्य , श्रियापति पर्यन्तं , गुरुपरम्परामुक्तकानु- सन्धाने प्रमाण वाक्यगुरुपरम्पराव्याख्याने-परम्परामुपदिशेत् गुरूणां प्रथमं गुरुः। आत्ता विद्याविशुद्धयर्थं स्वाचार्यायां द्विजोत्तमः ॥ प्रीत्या पृथक् पृथक् शिष्यैः प्रामेदीश्वरावधि। तद्यथाविधिना नित्यं प्रवक्तव्यं गुरोः कुलम् ॥ मादावुपदिशेद्वैदे खिलऋग्वाल्यगं सुदा । अस्मद्- गुरुभ्य इत्यादिवाक्यलयमरिन्दमः । इति । सन्ध्यावन्दनकर्तव्यत्वे प्रमाणश्रुतिः - अहहः मुपासीत इति । दक्षस्मृतौ-सन्ध्याहीनोऽशुचिनित्यं अनर्हत्सर्वकर्मसु । यदन्यत् कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ।। इति । स्मृत्यन्तरे-एकाहं जपहीनस्तु , सन्ध्याहीनो दिनत्रयम् । द्वादशाहम नग्निश्च शूद्र एव न संशयः॥ द्वादशाहमनग्निस्तु सन्ध्या- हीनो दिनलयम् ! चतुर्वेदधरो विप्रः शूद्र एव न संशयः ॥ अग्नि:- औपासनम् ॥ उत्तम-मध्यम-अधम कालविपये संग्रहे- असूर्य च ससूर्य च सन्ध्यावन्दनमाचरेत् । कालातिक्रमणे चैव सूर्यहत्यासमं भवेत् ॥ इति । शङ्खस्मृतौ-प्रात:सन् सनक्षत्रां मध्यमां स्नानकमणि । सादित्या पश्चिमां संध्या उपासीत यथाविधि ॥ स्नानकर्मणि-माझ्या. ह्निकस्नानानन्तरं इत्यर्थः ॥

·14 पराशरसंहितायां-पट्पञ्चाशत् उषःकालः सप्तपञ्चाशत् आरुणः। अष्टपञ्च भवेत्प्रातः शेषः सूर्योदयः स्मृतः ।' उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्त नारका । अधमा सूर्यसहिता इति वेदप्रपञ्चिता ॥ इति । गौणमुख्यकालकर्तव्यत्वविषये स्मृत्यर्थसारे - दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकतानि वै। शर्वः प्रथमे यामे तानि कुर्या- दतन्द्रितः ।। निशोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि वै । दिनस्य प्रथमे यामे तानि कुर्यादतन्द्रितः। ब्रह्मयज्ञं च सौरं च वर्जयित्वा विशेषतः । इति । स्मृत्यन्तरे-अकाले चेत्कृतं कर्म कालं प्राप्य पुनः क्रिया । कालातीतं तु यत्कर्म ह्यकृतं तद्विनिर्दिशेत् ।। मुख्यकाले यदावश्यं कर्म कर्तुं न शक्यते । गौणकालेऽपि कर्तव्यं गौणोप्येतादृशो भवेत्।। अर्थप्रदानविषये स्मृतिरत्नाकरे ब्रह्मा-कराभ्यां तोयमादाय गायच्या चाभिमन्त्रितम् । आदित्याभिमुखस्तिष्ठन् ऊ त्रिः सन्ध्ययोः क्षिपेत् ।। इति। स्मृत्यर्थसारे संग्रहे-सावित्र्यादिक्रियास्सर्वाः आदित्याभिमुख- श्चरेत् । देवालयसमीपे तु तमेवाभिमुखश्चरेत् ॥ इति । जपविषये स्मृतौ-उत्तानितांगुली हस्तौ आस्यान्तः प्रात- रिष्यते। स्कन्धस्पशी करौ कृत्वा मध्याह्ने जप इष्यते । नाभौ कृत्वा करौ सायं एवं जपविनिर्णयः ।। गणनाविषये स्मृतिरत्नाकरे-अथांगुळीनां रेखाभिः जपमन्वह- माचरेत् ॥ शङ्ख:--प्रारभ्यानामिकायास्तु मध्यमे पर्वणि क्रमात् । तर्जनी- मूलपर्यन्तं जपेत् दशसु पर्वसु ॥ मध्यमांगुलिमूले तु यत्पर्वद्वितयं भवेत् । तं वै मेरुं विजानीयात् जपे तं नातिलचयेत् ॥ इति ।

·15 संग्रहे -- अनामिकाद्वयीपर्वकनिष्ठादिक्रमेण तु । तर्जनीमूल- पर्यन्तं गायत्रीजपमाचरेत् ।। संख्याविषये स्मृतौ-नित्यादर्थं चतुर्थी व सुमनुतिथिषु स्याजपः सप्तमी या, सप्तत्रिंशञ्च तस्यां प्रतिपदि पुनः षड्युता विशदेव । एवं पर्वद्वयेऽपि त्रियुतदशदिनेऽपि अष्टयुरिंशदेवाप्येवं विश्वादिकाले सकलमुनिमतं सायमेवं न काल्ये ॥ इति । उपस्थानानन्तरं जपस्थानप्रोक्षणविषये संग्रहे- शुचौ देशे समासीनः जपं यः कुरुते नरः । न प्रोक्षेत जपस्थानं शुक्रो गृह्णाति तत्फलम् ॥ संध्यानये जपस्थानं प्रोक्षणीयं द्विजातिभिः । अप्रोक्षिते जपस्थाने शुक्रो गृह्णाति तत्फलम् ।। इति। औपासनकरणविषये पराशरसंहितायाम्- उपस्थानं ततः कुर्या- दभिवादनपूर्वकम् । सूर्यनारायणं दृष्टा कुर्यादौपासनं शुचिः ॥ इति। प्रपन्नसावित्रो अनुसन्धान विषये , रामानुजार्यदिव्यचरितायाम्- श्रीरङ्गाधिपदेशिकं कविवरं श्रीवत्सचिह्न प्रयं सेवे, यो हि यतीश्वरैक- शरणं तत्स्तोत्ररूपं महत् । सूक्तीनां शतकं हि साष्टकमथो रामानुजा- ख्याञ्चितं त्वन्तादी च शुभं प्रपन्नजनता सावित्रिकाख्यां जगौ ।। இனியென் குறை நமக்கு, எம்பெருமான் திருநாமத் தினால் முனிதந்த நூற்றெட்டுச் சாவித்திரியெனு நுண்பொருளைக் கனிந்த செஞ்சொல் கலித்துறை அந்தாதி பாடித் தந்தான் புனிதன் திருவரங்கத் தமுதாகிய புண்ணியனே. इत्यादि । अत्र ताम्रभाजनविषये पूर्विका शिष्टाः व्याहरन्ति , बृहत्तानभाजनं कमलाकार, कुवलयाकारं , कुमुदाकारं इति त्रिविधम् । तत्र कुवलयाकारं स्मार्तानां , कुमुदाकारं मावानां, श्रीवैष्णवानां तु - ·कमलाकारं बृहत्ताम्रभाजनम् , तन्न्यूनं विस्तृतास्यं दीर्घाकारं आचम- नादियोग्यं ताम्रपात्रं च आवश्यकं इति । अलेदं ऐतिह्यम् श्रीभाष्यकारकाले तच्छिष्यः चरमोपायनिष्ठः श्रीवैष्णवः, स्वाचायनामकं स्वात्मजं श्रीरामानुजेति नाम्ना आह्वयत् । श्रीरामानुज 7753/7/24: 'எம்பார்' sii TFTITS: TIT: तदोषीत् । स ममापि पुनसत्वे, ‘तमामकरणं चेति दास्यमेत- चतुर्विधम् ' - इन्युक्तरीत्या तस्य स्वाचायनाम कुत्वा तदाबाने , श्रीरामानुजेति, दिव्यनामामृतर तानुभवः संभवेत् । तन्नास्तीति निविण्णोऽभूत् । रामानुजाचार्यः श्रीवैष्णवमुखात् एतवृत्तान्तमाकर्ण्य श्रीगोविन्दाचार्यमाहूय, स्वसमीपस्थम् , विस्तृतास्य , दीर्घाकार, TISHI, Gà Tri, ae WHIT sẽ giữ gia | सः तथेत्यङ्गीचकार । तदा स्मृति विस्तृतास्पदीर्घाकार ताम्रपात्रस्य அUTITTfarfai: || - அப்பாச்சியாரண்ணாவை அழைத்தருளி, முந்நிய மனப்படிக்குப் பெருமாள் கோயிலுக்கு நியமித்தருள, அவரும் இந்த ஸேவையையும், கோஷ்டியையும் விட்டு விடைகொள்ளவல்லேனோ என்று வியாகுலப்பட, ஜீயர் அவர் கையைப் பிடித்துக்கொண்டு , ஸந்நிதியில் எழுந் தருளி தாமடி தொடங்கி இராமாநுசன் என்று திரு நாமம் சத்தி பகு நாள் ஆண்டதாய், ஜீர்ணமா யிருக்கிற தீர்த்தச்சொம்பு ஸ்வாமி எம்பெருமானாருடைய ப்ரஸாதரூபம் என்று வானமாமலை ஜீயர் திருப்புல் கூடையிலே வைத்துச் சேவித்துக் கொண்டிருக்கிறதைக் கொண்டு வரச்சொல்லி திருக்கைகளிலே வாங்கிக் கொண்டு , முன்னிருந்த இராமா நுசன் என்கிற விலாசமும், திருவாழி, திருமண், ஸ்ரீசூர்ணமும் எல்லாம் பரிமுஷிதமாயும், ஜீர்ணமாயு மிருப்பதினாலே இந்த த்ரவ்யத்தைக் கொண்டு நம்மைப் ·17 போல் இருக்கிற இரண்டு விக்ரகங்களை உண்டாக்கி, உம்முடைய ஆசார்யருக்கு ஒரு விக்ரகமும், உமக்கு ஒரு விக்ரகமுமாகக் கொள்ளும் என்று பிரஸாதித்தருள, इति यतीन्द्रप्रवण प्रभाव श्रीसूक्तिरपि अनुसन्धेशा । श्रीतुलस्याधुपादानविपये सच्चरित्रपरित्राणे संवर्तः - समित्पुष्ष- कुशादीनि श्रोत्रियः स्वयमाहरेत् । शूद्राहतैः क्रयक्रीतैः कर्म कुर्वन्पतत्यधः ।। स्कान्दे-स्त्रीभिर्वा यदि वा शूद्रैरानीतैस्तुलसीदकैः । येर्चयन्ति नरा नित्यं ते 4 निरयगामिनः॥ स्त्रीशूद्रानुपनीता वा उच्छिष्टा- शौचिनोऽपि वा। ये विचिन्वन्ति तुळसी ते वै निरयगामिनः ।। शाण्डिल्या -स्व क्रियारामजातानि वन्यान्यन्यानि वादरात् । समित्पत्रोदकादीनि प्रातरेव सपाहरेत् ।। इति । सत्प्रतिग्रहविषये च विशेषः वासिष्ठसंहितायामुक्तः- भगव- द्भक्तिपूतेभ्यो विप्रेभ्यो धनमाहरेत् । शूद्रेभ्यो विष्णुभक्तेभ्य इति । भगवद्भक्तिहीनेभ्यो विप्रेभ्योऽपि कदाचन । धनं वा धान्यमथवा शाकायं वा न चाहरेत् ।। इति । तुळ सादिविषये-बुद्धरुद्रादिदेवानां उद्देश्यारामसंभवम् । नाच्च न स्पृश्यमग्राह्य पूजायां मधुविद्विषः ।। इति । वासिष्ठसंहितोक्ने विशेषे 'देवारामोद्भवं पुष्पं गृहदेवाय नार्च येत्' इत्यादिसामान्यनिषेधस्य पर्यवसानात् भगवदर्थ आरामोद्भव पुष्पादिभिः गृहे भगवदर्चन उपपद्यते इति ।। स्कान्दे - अभिन्नपत्रां हरितां हृयमञ्जरिसंयुताम् । क्षोरोदार्णव संभूतां तुळसी हरयेऽर्पयेत् ॥ इति । , 3 ·18 वासिष्ठसंहितायां - ततो मध्याह्नममये निर्गत्य स्वगृहाबहिः । गच्छन्नदी तटाकं वा तत्र स्नायाद्यथाविधि ॥ इति । तत्रैव-एवं निमज्य तोयान्तः निमज्य द्विजसत्तमः । आचम्य तीरमासाद्य शुद्ध- वस्त्रेण मार्जयेत् ॥ शिरःप्रभृतिपादान्त दक्षिणाभिमुखः स्थितः । कौपीनं सोत्तरीयं च कटिसूत्रसमन्वितम् ।। धृत्वा वस्त्रद्वयं शुद्धं आचम्य प्रयतः शुचिः । धृत्वोर्ध्वपुण्डं विधिवत् सपवित्रकरो द्विजः ।। शिखां बवा द्विराचम्य सन्ध्यामाध्याह्निकं चरेत् । यावद्यावत्स्व- सूत्रोक्तं तावत्सन्ध्यां समाचरेत् ।। इति । तत्रैव- जलानि वस्त्रपूतानि शुचीनि गुणवन्ति च । आहृत्या- च्छाद्य वस्त्रेण शुचौ देशे विनिक्षिपेत् ॥ इति । तत्रैव - आचम्य वस्त्रं निष्पीड्य द्विराचम्य द्विजोत्तमः। कुम्मे जलं समादाय वस्त्रेणाच्छाद्य तन्मुखम् ॥ मूर्ध्नि संस्थाप्य तत्कुम्भ सोपानहो गृहं ब्रजेत् ! उपानही बहिः स्थाप्य कुम्भं देवगृहे न्यसेत् ।। इति। वैखानसीये स्मृतिः- धृतोर्ध्वपुण्डः परमीशितारं नारायणं पूजयतिस्म अक्तया । अादिभिः पूरुषसूक्तमन्त्रैः सम्प्राप्नुया- द्विष्णुपदं महात्मा ॥ नास्मादाराधनात्पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् । तस्मादनादिनिधनं नित्यमाराधयेत् हरिम् ॥ यस्माद्यावदिनं जीवेत् तावत् संपूजयेद्धरिम्। पार्न लिप्यते मर्त्यः हरिमन्दिरमाप्नुयात् ।। इति । अर्चावतारो द्विविधा - साकारं च निराकारं भवेदाराधनं द्विधा। अग्नौ यजेन्निराकारं साकारं बिम्बपूजनम् ॥ स्थण्डिले च जले चैव हृदये सूर्यमण्डले । आराधनं निराकारं अतः साकारमुत्तमम् ।। सर्वावयवसंपूर्णं चतुर्बाहुं किरीटिनम् । एवं कृत्वा विधानेन साकार- ·19 मभिधीयते ॥ चक्षुषः प्रीतिजननात् मनसो हृदयस्य च । प्रीत्या संजायते भक्तिः भक्त्या हि सुलभो हरिः ॥ साकारं द्विविधम् - आलयार्चा गृहाचेति बेरपूजा च सा द्विधा । बल्युत्सवादिभिर्दिव्यैः हीना तस्माद्गृहार्चना ॥ बल्यु- त्सवादिभिर्दिव्यैः पूर्णत्वात्सर्वविग्रहैः । देवस्यैव निवासत्वात्परिवारैः समायुतम् । रहस्यग्रन्थ भगवद्विषय श्रीरामायणादि अर्थश्रवणं कुर्यात् ।। अवतारे श्रुति:-'प्रवः प्राज्ञमन्धसो धियायते । गृहे शूराय विष्णवे चार्चते। अजायमानो बहुधा विजायते। एकरसन बहुधा विचारः । एको देवो बहुधा निविष्टः' इति । स्मृतिः - अवताररूपेण लोकेऽस्मिन् चतुरानन । अवतार करिष्यामि हिया लक्ष्म्या समन्वितः ।। वासिष्ठसंहितायाम् - बहिर्यागं ततः प्राप्य देवेशं गरुड- ध्वजम् । अर्चयेजगतामीशं पत्रैः पुष्पैस्तथाऽम्बुभिः ।। इति । वरवरमुनिप्रणीतसंस्कृताराधनकारिकायाम्-आग्नेयादिषु कोणेषु मध्ये चैत्र यथाक्रमम् । न्यस्यायपाद्याचमन स्नानशुद्धयर्थवारिणा । पूरयेत्तुळसीं तेषु चन्दनं च विनिक्षिपेत् ॥ इति । वासिष्ठसंहितायाम् – पञ्चपात्राण्येवमेव कल्पयित्वा विधानतः । प्रतिग्रहं दक्षिणतो विन्यसेत्पात्रमुत्तमम् ॥ इति । भगवच्छास्त्रे- गृहा मर्चयेद्नेहे बलिहोमविहीनकम् । पोडशै- रुपचारैश्च परिवारान्विना बहिः ।। इति । वासिष्ठसंहितायाम् - पुंसूक्तं सततं जप्यं ब्रह्मयज्ञे विशेषतः । देवार्चनेऽग्न्युपस्थाने देवदेवस्य दर्शने ॥

·20 - वैशाखमासे विशाम्बानक्षत्रयुतपूर्णिमायां क्षीरसंयुक्तपनसाम्रादि- फलोपेत हाह विनिवेदनविषये प्रमाणं श्रीपाश्चराने विश्वामित्रसंहितायां षड्विंशेऽध्याये-वैशाखस्य मिते पक्षे विशाखापूर्णिमा यदि। इति । विचारं तु न कारयेत् । विशाखानक्षत्रहीनेऽपि सर्वपापप्रणाशनम् ।। चूनादिषु समस्तानां फलान्याहत्य देशिकः । पाचयेद्गुणमिश्रं तु इति । नालिकेरफलोपेतं एलाकर्पूरमिश्रितम् । पाचयेत् क्षीरमिश्रं तु महाहविस्समन्वितम् । इत्यारभ्य , चूनादिफलसंयुक्तं यथाकामं प्रदापयेत् । इत्यादि ॥ श्रीवैखानसीये - तस्यां तु शुद्धवैशाख्यां पौर्णमास्यां विशेषतः । रम्भापनमचूतानां फलान्याहृत्य शर्कराः॥ नारिकेल फलेक्षूणां खण्ड क्षःरविमिश्रकम् । महानसे तु संतप्य पात्रेष्बादाय सन्निधौ। प्रक्षिष्य देवदेवाय उत्सवान्ते निवेदयेत् ॥ इति । वासिष्ठसंहितायाम् – एवमभ्यर्चयन्विप्रः स याति परमां गतिम् ।। इति । परम पुरुप संहितायाम् - पूजान्ते स्थापक-सम्यक् विज्ञाप्याथ जनार्दनम् । आचार्यायःर्चको भूयः प्रददेत्तदनन्तरम् ।। भगाच्छास्त्रे- पद्ग्रहगतं तीर्थ ग्राह्य दक्षिणहस्ततः। पिवेत्ते- नैव चाङ्गानि प्लाचये द्वैष्णवश्शुचिः ।। हारीतस्मृतौ विशिष्टपरमधर्मशास्त्रे वृत्त्यधिकारनामकेऽष्टमे- ऽध्याये-चक्राङ्कितस्य विप्रस्य पादप्रक्षाळितं जलम् । पीत्वा पातक- साहौः मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति । स्थलशुद्धिविषये स्मृतौ-भूमेविलेपनं कुर्यात् पश्चात्पात्रं निधाय च। अविलेपनभूमिश्चेत् भुक्त्वा चान्द्रायणं व्रजेत् ॥ सर्वतीर्थमयी भूमिः सर्वरलसमन्विता । सर्वोषधिगुणेपेता किमर्थमुपलेपनम् ।।

·211 इन्द्रस्य वज्रेण हतो वृत्रासुरमहायशाः। मेदसा तस्य विच्छिन्नं तदर्थमुपलेपनम् ॥ चतुरथ ब्रह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य च । वैश्यस्य बत्तुल कारं शूदस्याभ्युक्षणं स्मृतम् ।। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीहुताशन एव च। मण्डलान्युपजीवन्ति तस्मान्कुर्वीत मण्डलम् ।। यातुधानपिशाचाश्च क्राश्चैव तु राक्षसाः । हरन्ति रस पन्नस्य मण्डलेन विवर्जितम् । इति । वैद्यनाथदीक्षितीये आह्निकाण्डे - उपलिप्से शुचौ देशे निश्छिद्रं चतुरश्रकम् । गोमयं मण्डलं कृत्वा भोक्तव्यमिति निश्चितम् ।। पात्रावस्थानतो न्यून अधिकं वा न कारयेत् ।। इति । मुक्तिपात्र विषये - सदण्डं कदळीपत्रं वामभागे प्रविन्यसेत् । दक्षिणेऽग्रं समादाय भुक्त्वा चान्द्रायणं व्रजेत् ॥ इति । परिवेषणविषये स्मृनौ - सूपं च पायसं चाज्यं दद्यात् भोक्तुश्च दक्षिणे। तैलपाकं तथा वामे शेषे त्वनियमः स्मृतः ॥ इति । वासुदेवसंहितायां - मद्यागानन्तरं देवि वैश्वदेवं विना रमे। अनुभागस्तदा कार्यः परमैकान्तिभिर्द्विजैः॥ इति । स्मृतिरजाकरे -- अर्थपश्चकतत्वज्ञाः पञ्चसंस्कारसंयुताः । आकारत्रय सम्पन्ना महाभागवताः स्मृताः॥ इति । भरद्वाजपरिशिष्टे - तचिह्नाङ्कितदेहत्वं, तदीयाराधने रतिः । तदन्यस्पर्श वैराग्य इन्द्रियार्थेष्वलोलता ॥ आचार्याधीनवृत्तित्व आचार्यात्स देहता। क्रोध लोभ मदालस्य मान मोह विहीनता ॥ सत्य शौच दया धैर्य क्षमा संतोष युक्तना। इत्येतैलक्षणैर्युक्ता वैष्णवावीत.ल्मपाः ॥ इति । वासिष्ठसंहितायां - अभ्यर्च्य रामं गन्धाद्यैः आञ्जनेयं प्रणम्य ·22 च । बालकाण्डं समारभ्य प्रत्यहं शक्तिनः पठेन् । प्रत्यहं विंशतिः सर्गाः पठनीया द्विजन्मनाम् ।। इति । तव - नामभिर्वेष्णवैर्दिव्यैः कालक्षेपं समाचरेत् । नाम- संकीर्तनं कुर्यात् अशक्तो वेदपाठने । यावदस्तमपर्यन्तं तावद्रामायणं पठेत् । अस्त गते दिनकरे सन्ध्यां कुर्वीत पूर्ववत् ॥ इति । तत्रैव - हृन्पुण्डरीके देवेशं निवेश्य प्रयतः सुधीः। तत्पाद- पद्मयोर्जीवं आवद्याथ सुखं स्वपेत् ॥ इति । तत्रैव- एवं यः कुरुते नित्यं स तु वैष्णव उच्यते। अन्यथा प्रच्युतो याति नरकं वेददूषकः ।। इति । कैयमिति निश्चित्य देवस्य परमेष्ठिनः ! वेदस्मृत्युक्तमखिलं कृत्यं कुर्यादनन्यधीः ।। इति । हारीतस्मृतौ विशिष्टपरमधर्मशास्त्रे नानाविधोत्सवविधाननामके सप्तमेऽध्याये - हरेभोगतया कुर्याद न साधनतया क्वचित् । साधनं भगवान् विष्णुः साध्याः स्युर्वैदिकाः क्रियाः ॥ शेषभूतस्य जीवस्य तदास्यैकफलाः क्रियाः । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मः तदास्य परिकीर्तितम् ।। नैसर्गिकतया कुर्यात् तदास्यकविलक्षणः। शंखचक्रोर्ध्वपुण्ड्रादिचिह्न तदास्यलक्षणम् ॥ भोगार्थं परमैकान्ती यजेत्तैरन्वितो हरिम् । वैदिकेनैव मार्गेण पूजयेत्परमेश्वरम् ॥ अन्यथा नरकं याति कल्पकोटि- शतत्रयम् । तस्मात् श्रुत्युक्तमार्गेण यजेद्विष्णुमतन्द्रितः॥ अर्चायां अर्चयेत्पुष्पैः अग्नौ च जुहुयाद्धविः । ध्यायेत्तु मनसा वाचा जपेन्मन्त्रान्सुवैदिकान् । एवं विदित्वा सत्कर्म भोगार्थ परमात्मनः । कुर्वीत परमैकान्ती पत्नी पत्युरिव प्रिया ॥ इत्यादि । इति श्रीसदनुष्ठानदपंगे उपोद्घातो नाम प्रथमप्रतिफलनम् ॥

·23 ॥ द्वितीयप्रतिफलनम् ॥ प्रपन्नानां कौपीनधारणविषये प्रमाणं प्रपनैः पतिम्यूनकटिसूत्रद्वयसहितकोपीनं धार्य वचनात् शिष्टा- चाराच । तथाहि हारीस्मृतौ-त्रिसूत्रं त्रिगुणीकृत्य पश्च सप्त नत्रापि वा। अयुक्सूत्रैर्व्यतिस्यूतं धारयेत् कटिबन्धनम् ।। इति । शेपसंहितायां पञ्चदशाध्याये - प्रादेशमात्र विस्तारमायाम तचतुर्गुणम् । कौपीनं धारयित्वाथ विसयो धारयेत्सदा ।। कटिसूत्रं प्रकुर्वीत राजवं पञ्चसूत्रकम् । तन्मूलेण च कौपीन गृहस्थावस्तु धारयेत् ।। सच्चरित्रपरित्राणे दिव्यलक्षणानि भरद्वाजेन प्रपन्नलक्षणाधि- कारे-त्रात्मणः क्षत्रियो वैश्य इत्यारस्य चक्राङ्कनपुण्ड्राणि चोक्त्वा पवित्राण्यजबीजानि शङ्ख बक्राङ्कभूषणम् । धारयेद्वैष्णवन्नाम वैष्णवा- श्रयमेव वा ॥ अयुक्सूले यतिस्यूतं धारयेत्कटिबधनम्। कौपीनं वस्त्रयुग्नं च यथार्ह मितराणि च। इति । पद्मबीजमयी माला तुलसी दिचूर्णकम् । पवित्रं चाथ कौपीनं व्यतिस्यूता च मेखला ।। पञ्चायुधाब्जताक्ष्यादिलक्षणाभरणादिकम् । वेषश्चानुल्बणश्शौक्लयं दन्तस्रक्पुण्ड्वासपा । विष्णोस्तत्संश्रयाणां च चेतनाचेतनात्मनाम् ॥ आख्यया व्यपदेशश्च लक्षणानि सतां विदुः ॥ इति । उक्तानि। पवित्रं भगवता पवित्रोत्सवे धारितं क्षौमकासादि रूपा इति काश्यपस्तृतौ कौपीनस्य प्रमाणं हि वक्ष्यते बुध सत्तमाः । बाहुमात्रप्रमाणं हि दीर्घ कौपीन मुच्यते । द्वादशांगुलविस्तारं शुभ्रं मलिनवर्जितम् । इति । तत्रैव-पञ्चकिप्रमाणं हि वस्त्रद्वयमुदाहृतम् ।। पुरःकच्छं पुरो धार्य पञ्चात्कच्छं ततः परम् । पूर्वकच्छं हि दैवं स्यात् पश्चात्कच्छं तदासुरम् । तस्माद्वृत्वा पूर्वकच्छं पश्चात्कच्छं ·24 ततो धरेत् ।। इति । श्री पाश्चराने खगेश्वरसंहितायां श्रीविष्णुतिलके, ब्रह्मोपदेशे पुण्याहादिविधिनामक पञ्चमाध्याये - प्रसङ्गादत्र वक्ष्यामि वस्त्रादीनां विधि क्रमात् । सव्यं कटि समारभ्य प्रादक्षिण्येन वेष्टयेत् ॥ पुरतः साचतुःकच्छः पृष्ठनश्चैकान्छवान् । देवे पैञ्ये तथा ब्राझे पञ्चकच्छो भवेदिति !! सुश्वे दोपहितमन्तर्वासमखण्डितम् । पार्थे कच्छद्वयं अर्यादले कच्छवयं तथापृष्ठभागे कच्छमेकं कृत्वा पूजार्हको भवेत् ।। अन्तर्वासस्य वित्राणां पञ्च मच्छं भवेत् सदा ।। अन्तर्वासमिदं वित्र कौपीनोपरि धारयेत् । वहिर्वाय बामभुजे धारयेद्यज्ञसूत्रवत् ।। इति । शेषमहिनायां पञ्चदशाध्याये इमे एवं श्लोका तल कच्छ- शब्दस्याने पुच्छ शब्दः प्रयुक्तः। पराशरस्मृतौ - कटिसूत्रं तु कौपीनं शुक्लास्त्रद्वयं शुभम् । कुण्डले चाङ्गुली- यादि गृहस्थस्य विशिष्यते ॥ इति । शाण्डिल्यस्मृतौ द्वितीये अध्याये- अन्तराच्छाद्य कौपीनं वाससी परिधाय च । ध्यानमौन- परो नित्यं संयमाचमनं चरेत् ॥ इति । हारीतस्मृतौ-धौतवस्त्रं सान्तरीयं सकौपीनं धरेसितम्। निबद्धशिखकच्छस्तु द्विराचम्य यथाविधि ॥ इति । पराशरधर्म-कौषीनं कटिसूत्रं च उत्तरीयमिति त्रयम् । यज्ञोपवीतबद्धार्य सर्वशास्त्रार्थवित्तमैः ॥ कौपीनहीनो न स्वायात्तीर्थेषु विश्लेषु च । अन्तराच्छाध कौपीनं वाससी परिधाप- येदिति ॥ अविस्मृतौ-कौपीनसहितं शुक्लाम्बरं विभृयात्तथा । उत्तरीयं च विमलं पश्चादाचमनं चरेत् ॥ इति । पराशरव्याख्या- याम्-दशाहीनेन वस्त्रेण न स्यात् कौपीनकाहते । नान्यदीयेन नाट्टैण न सूच्या ग्रथितेन च ।। इति । वासिष्ठसंहितायां प्रथमाध्याये - कटिसूत्रं सकौपीनमन्तरीय यथाक्रमम् । उत्तरीयं बहिर्वस्त्रं धृत्वेति । तत्रैव पञ्चमाध्याये-श्राद्धेऽहनि ·25 तु संप्राप्त प्रातः स्नात्वा विधानतः । धृत्वा वस्त्रद्वयं शुद्धं सकौपीन ससूत्रकम् ॥ धृत्योर्ध्वपुण्डू विधिवत् सन्ध्यावन्दनमाचरेत् । इति । विष्वक्सेनसंहितायां-कौपीनहीनं यद्वस्त्रं तदशुद्धमुदाहृतम् । तस्मा- द्धार्य हि च सदा नराणां कार्यसिद्धये ।। तद्विना यत्कृतं कर्म तत्सर्व विफलं भवेदिति ।। पराशरसंहितायां प्रथमाध्याये-कौपीनं कटिसूत्रं च सधौत चोचरीयकम् । शिखाच्छिद्रोर्ध्वपुण्ड्रं च आचार्यस्य च लक्षणम् । शिष्यस्य लक्षणं चैवमर्चकस्य च लक्षणम् ॥ पञ्चसंस्काररहितः शिखा- कौपीनवर्जितः। नित्यकर्मादिरहितो ह्यनर्चक इति स्मृतः ॥ इति । तत्रैव तृतीयाध्याये-नदीतीरं समागम्य मौनेन द्वयमुच्चरन् । कौपीनं योक्तमुत्तय सुश्वेतं धारयेत्ततः ॥ इति । संहितान्तरे-कौपीनहीनं पुरुषं न श्राद्धे भोजये द्विजः । प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि वस्त्रं सन्धारयेत् द्विजः ।। कटिसूत्र च कौपीनं उत्तरीय क्रमेण तु। इति । कर्णे तु दक्षिणे कुर्यात् यज्ञसूत्रावकुण्ठनम् ॥ कटिसूत्रं तथा कुर्याद नाभेरूध्वं यथा तथा। कौपीनाच्छादनं कृत्वा प्रक्षाल्य च कराविति वैखानस श्रीनिवासदीक्षितीये । श्रीरहस्यत्रयसार व्याख्यानसारप्रकाशि- कायां प्रभावव्यवस्थाधिकारे शेषसंहितायां-स्नात्वा विधिवदाचम्य शौचाचमनपूर्वकम् । कोपीनं कटिसूत्रं च वस्त्रयुग्मं च धारयेदिति ॥ कौपीनं कटिसूत्रं च शिखायां तुलसीदळम् । यावद्धारयते विप्रस्ताव- च्छूद्रो न संशयः ॥ इत्यादिकं श्रीवैष्णवेतरविषयम् । हारीतस्मृतौ- कटिसूत्रं च कौपीनं महती शुक्लबाससी । कुण्डले चागुलीयानि गृहस्थस्य विधीयते ॥ इति । पुलस्त्यसंहितायां - पञ्चभिस्सप्तभि- वापि मूत्रैः कार्यसनिमितः । विधातव्यमिति प्रोक्तं कटिसूत्रस्य लक्षणम् ॥ इति। 4 ·26 भारद्वाजसंहितायां परिशिष्ट चतुर्थाध्याये-प्रपन्नलक्ष्मविरुद्धाधि- कारे-युग्मैर्विवर्तितं रौद्रमयुग्मैाममुच्यते । उभयैस्तैर्व्यतिस्यूतमयुग्मै- वैष्णवं गुणैः ॥ इति । अस्य व्याख्या-युग्मैरिति युग्मैस्समैर्गुणै- विवर्तितं रज्जुपरिणाम प्रापितं रौद्रं रुद्रदेवताकं । अयुग्मैः विषमैगुणै- विवर्तितं ब्राह्ममुच्यते । उभयैर्युग्मैः अयुग्मैश्च मिलित्वा-अयुग्मैः विषमस्तैर्गुणैः व्यतिस्यूतं मेखलारूपेण व्यत्यासेन स्यूतं न तु विवर्तितं वैष्णवं विष्णुदेवताकं पञ्चभिर्गुणैर्व्यतिस्यूतं वैष्णवमित्यर्थः । उपवीतं सदा ब्राह्मं वैष्णवं कटिबन्धनम् । उभयं धारयेद्रौद्रं साधयन् कर्म तामसम् ।। उपवीतमिति-उपवीतं ब्राह्मं भवेत् गुणत्रयरूपत्वा- दिति भावः । कटिबन्धनन्तु वैष्णवं युग्मायुग्ममयः गुणैः पञ्चभिः व्यतिस्यूतत्वादिति भावः । उभयं ब्राह्मं उपवीतं वैष्णवम् व्यत्तिस्यूत- कटिबन्धनं च धारयेत् । रौद्रं तर्हि केन धार्यमित्यत आह- तामसं कर्म साधयन् कुर्वन् रौद्रं युग्मविवर्तितं कटिबन्धनं धारयेदिति शेषः ।। रौद्रस्य तामसकर्माङ्गत्वात् सात्विकं कर्माचरता न धार्यमिति भावः ॥ तामसं नग्नमेकं च राजसं वसनद्वयम् । कौपीनसहितं तत्तु सात्विकं मुनिभिः स्मृतम् ॥ तामसमिति-एकं वसनं नग्नं नग्नप्राय तामसं सिद्धं । वसनद्वयं राजसं। कौपीनसहितं वसनद्वयं मुनिभिः सात्विकं स्मृतं। अतः कौपीनसहितं वसनद्वयं धार्यमिति भावः इति ।। सात्विकैरेव वर्तत सात्विकोक्तं समाचरेत् । तामसं राजसं चैत्र दूरतः परिवर्जयेत् ।। इति । मात्स्यपुराणे-सात्विका: मोक्षदाः प्रोक्ता राजसाः स्वर्गदाश्शुभे। तथैव तामसा देवि निश्यप्राप्तिहेतवः । सात्विकानेव गृह्णीयात् मोक्षार्थी नैव राजसान् । स्वर्गदान तामसान् देवि तथैव निस्यप्रदान् । इत्यादिवचनैः श्रीवैष्णवानां कौपीन- धारणस्यावश्यकत्वप्रतिपादनात् । ननु कण्ठभूषणादौ गृहस्थानां कौपीनधारणस्थानुक्तत्वेन श्रीवैष्णवानां तेषां कौपीनधारणं निषिद्ध- ·27 मिति माशंकिष्ठाः । तदनन्तरग्रन्थे स्मृतिरत्नाकरे एवं गृहस्थधर्मा उक्ताः इत्युक्तेः पूर्व वचनप्रदर्शनपूर्वकं गृहस्थानां कौपीनधारणा- वश्यकत्वप्रतिपादनेन - तत्रैवानन्तरं-सांप्रतं स्नातकव्रतं प्रतन्यते इति , कौपीनधारणायाथ शुल्वं कृत्वोपवीतवत् ! यतिश्च ब्रह्मचारी च दध्यातां त्रिः प्रदक्षिणम् । इति इत्यादीन्यत्र स्नातकवते द्रष्टव्यानी- त्यादिवाक्येन स्नातकस्य कौपीनधारणानावश्यकत्वस्य प्रतीयमानत्वेन च तदनुसारेण तत्पूर्वग्रन्थे कण्ठ भूषणे स्नातक प्रकरणे - एवं च तवं स्नातकस्यान्तर्वासःपरिधानमेव कर्तव्यम् । न कौपीनं, ब्रह्मचारिणः नान्तर्वानः अस्नातकत्वात्तस्य कौपीनमेव इत्युक्तेः ब्रह्मचारिवत् स्नातकम्य कौपीनधारणं न मुख्यमिति तदाशयः इत्यपि वक्तुं शक्यत्वात् । अन्यथा स्मार्तमाध्वाचारस्थापना- पत्तेः यज्ञोपवीतधारणादौ त्र्यम्बकमन्त्रजपादेः एकादश्यादौ श्राद्ध- कर्तव्यत्वस्य सोमबुधवारादौ विद्धजयन्त्यनुष्ठानस्य च प्रतिपादनेन परिणये तुरीयदिवसे द्राविड वेद स्वामिकगाथा पारायणस्य आचार्य- पदं गतानां श्रीचूर्णपरिपालनादेः तदयभृथकैकयपरिसमाप्तौ त्रयोदश- दिने द्राविड वेदाध्ययनादेः श्राद्धात्मकतदीयाराधने श्रीपादतीर्थग्रह- णादेश्च प्रतिपादनाभावेन च तद्ग्रन्थस्य संवलिताधिकारिविषयकत्व- स्यापि वक्तुं शक्यत्वेन तद्ग्रन्थस्य प्रपन्नमात्रविषयकत्वस्य वक्तु- मशक्यत्वात् । तदीयैरेव मुमुक्षुदर्पणव्याख्याने शङ्कासमाधानपूर्वक श्रीवैष्णवानां कटिमूत्रकोपीनधारणस्य आवश्यकत्वप्रतिपादनाच - तथाहि-मुमुक्षुदर्पणव्याख्याने अथ वस्त्रधारणमाह - सान्तर्वस्त्रमिति सान्तर्वस्त्रं च दध्याद्वसनमथ कटीसूत्रबद्धं न तत्स्यात् नास्मिन्कच्छश्व धार्यो यदि धृतिरसुरा नन्ति चैतस्य धर्मान् । कृष्णः प्राहेति तस्मादुपरि वसनतः केवलं धार्यमेतत् कर्माङ्गत्वेन संवर्तकमुनिवचनादुत्तरीयं च तद्वत् ।।

·28 अन्तर्वस्त्रेण सहित सान्तर्वस्त्रं तथा वस्त्रं धारयेदित्यर्थः । अल्पी- यसा एकेर वस्त्रेण गुह्यादिकमाच्छाद्य तदुपरि परिधान धारये- दित्यर्थः। तच्च कटिसूत्रण बद्धं न स्यात् । अस्मिन् कटिसूत्रे कच्छश्च न धार्यः। धारयेच्चेत अस्य धर्मानसुरादयो नन्ति इति कृष्णः प्राह आश्वमेधिके इति शेषः । तस्माद्धेतोः कटिसूत्र वसनादुपरि केवलं धार्यम् । काङ्गत्वेन संवर्तकमुनिवचनात् , उत्तरीय च तद्वत् धार्य- मित्यर्थः । अन्यथा कण्ठभूषणकर्तृभिः मित्रतातगुरुभिरेव तत्कृत- श्रीवैष्णवानुष्ठानप्रतिपादकस्मृतिरत्नाकरग्रन्थे जाबालि:- स्नात्वा निरस्य वस्त्रन्तु जो शोध्ये मृदम्भमा। अपवित्रीकृते ते तु कौपीनामाव- वारिणा। चन्द्रिकायां - नोत्तरीयमधः कुर्यानोपर्याधस्त्यमम्बरम् । नान्तर्वासो विना जातु निवसेद्वसनं बुधः॥ इति । शाण्डिल्यः चतुर्निमज्य विधिवदाचम्यादाय वाससः । खण्डद्वयं शिरोङ्ग च प्रत्येक परिमार्जयेत् ॥ अन्तराच्छाद्य कौपीनं वाससी परिधापयेत् । उत्तरीयं सदा दध्यात्तद्विना नाचरेस्क्रिया: इति वचनान्युपादाय गृहस्थानां सदा कौपीनधारणावश्यकत्वप्रतिपादनेन तदसाङ्गत्यापत्तेः । वाधूलस्मृतौ प्रथमाध्याये-अन्तराच्छाद्य कौपीनं वाससी परिधाय च । उत्तरीयं सदा दध्यात्तद्विना नाचरेत्क्रियाः॥ इत्युक्तत्वेन तदसाङ्गत्या- पत्तेः। अहोबिलमठीयाह्निकग्रन्थे-निवीतं ब्रह्मसूत्रं दक्षिणे कर्णे आवेष्टय-कोपीनं धृत्वा जङ्घ पादौ आकूपरं करौ च मृजलाभ्यां प्रक्षाल्य वस्त्रं धृत्वा उपवीती इति तदाचायैरेव गृहस्थश्रीवैष्णवानां कौपीनधारणमावश्यकमिन्युक्तत्त्वात् । गोपालदेशिकाह्निकग्रन्थे च- उपवीतं निवीतं कर्णे निधाय कौपीनं घृत्वा जो मृदा संशोध्य हस्तौ प्रक्षाल्य वस्त्रं धृत्वा उत्तरीयं च धृत्वा मन्त्रस्नानमपि कुर्यात् इति तथैवोक्तन्वात् । अत्र याज्ञवल्क्यः - स्नात्वैवं वाससी धौते अच्छिद्रे परिधापयेदिति। व्यासः-नोत्तरीयमधः कुर्यानोपर्यावस्त्यमम्बरम् ।

·29 नान्तर्वासो विना जातु निवसेद्वसनं बुधः ॥ इति । आश्वमेधिके श्रीभगवान्-स्नात्वैवं धारयेच्छाटीं न कुर्यात्परिपाशिकाम् । ता कक्ष्यां धारयेन्नात्र कदाचिदपि मानवः ॥ पाशीनिवद्भकक्ष्यो य: कुरुते कर्म वैदिकम् । तत्सर्वमसुरा नन्ति यातुधानाश्च सर्वशः ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कक्ष्यां पाशे न धारयेत् ॥ इति । तां शाटी परितः पानबद्धां न कुर्यादित्यर्थः । अस्मिन्बचनत्र ये-कटिसूत्रेण वस्त्रस्य परितो वन्धनं तत्र कच्छवन्धनं च निषिध्यते। संवतः कटिसूत्रं कर्माङ्गमाह- कटिसूत्रं विना कर्म श्रौतं स्मातं करोति यः। सर्वं तं निष्फलं विद्या- सोऽपि नग्नः इति स्मृतः ॥ इति । भरद्वाजश्च-कौपीनधारणायाथ शुल्वं कृत्वोपवीतवत् । यतिश्च ब्रह्मचारी च दध्यातां द्विः प्रदक्षिणः ॥ नग्नत्वपरिहाराय गृहस्थानिनौ तथा । तथैव धारयेयाता अवश्य केवलं च ताविति ॥ रत्नाकरे-उत्तरीयं सदा शुद्धं गृहीत्वा द्विरुपस्पृशे- दिति । एवं सति यत्तु संवर्तस्यैव वचनम्-अकच्छः पुच्छकच्छो वा द्विकच्छ कटिवेष्टितः। कौपीनकधरश्चैव नमः पञ्चविधः स्मृतः ।। इति । अत्र द्वितीयं पादं अद्विकच्छः ससूवकः इति केचित्पठन्ति । तदिदमुदाहृतवचनं आश्वमेधिकवचनेन समानार्थं ।। ससूत्र इति पाठे च तद्वत् न कटिसूत्र निन्दापरम् । तथात्वे तस्यैव संवर्तस्य पूर्वोत्तर- वचनविरोधापत्तेः कटिसूत्राभावेऽपि नग्नत्वस्य तेनैवोक्तत्वात् । तथात्वे तु नैवं विरोधः। अकच्छः पुच्छकच्छश्च तिर्यकच्छोकच्छकः । कटिसूत्रे बद्धकच्छो नग्नः पञ्चविधः स्मृतः। इति रत्नाकरोदाहृत- वचनेनैकार्थ्य भवति । अतो न कटिसूत्रनिन्दापरम् -तत्र कौपीन- निन्दा तन्मात्रधारणपरा। यतो वस्त्रद्वयेन तद्धारणं विधत्ते भरद्वाजः स्वसंहितायाम्-तामसं त्वेकवसनं राजसं वसनद्वयम् । कौपीनसहित तत्तु सात्विकं मुनिभिः स्मृतम् ।। इति । एवं च यत्तु इति वचनम्- कर्णे पुष्पं कटौ सूत्रं वासोभिः परिवेष्टनम् । यावद्धारयते विप्रस्ताव- - ·30 छूद्रो न संशयः ॥ इति । 'अत्र द्वितीयपादम्-शिखायां वेणिबन्धन- मिति केचित्रठन्ति । तदिदं कर्मकाले अलङ्कारनिन्दापरम् । अस्मिन्नेत्र वचने कर्णे पुष्पमित्यादि दर्शनात् । कटौ सूत्रं काञ्चीदामेति ज्ञेयम् । अतः कांचीदामकर्णावतंसोष्णीषकञ्चुकशिखावेण्यादिकमलङ्कारं कर्म- काले न कुर्यादित्यर्थः । अत एव आपस्तम्बादिभिरलङ्कारो निषिध्यते- अनावित्रगनुलेपनस्स्यात्सदा निशायां दार प्रत्यलङ्कुर्वीतेति । मनुनापि-बहिर्माल्यं न धारयेदिति । तदेवं कटिसूत्रस्य कर्माङ्गत्वेन विहितत्वेपि केवांचित्त परित्यागः श्राद्धे तिलकबुध्या पुण्ड्रत्यागव- दूचनार्थापरिशोधनकृतमिति ज्ञेयं । तच्च कटिसूत्रं व्यतिस्यूतमेव धार्य तस्यैत्र विधानात् विवर्तितस्य रौद्रत्वाच्च । तथाहि भरद्वाजः युग्मैर्विवर्तितं रौद्र अयुग्मै नमुच्यते ॥ उभयस्तैव्य॑तिस्यूतं वैष्णव कटिबन्धनम् । उपवीतं सदा ब्राह्मं वैष्णवं कटिबन्धनम् । कटिसूत्रं व्यतिस्यूतं कुर्या सूत्रैस्तु पञ्चभिः ॥ इति । दर्भाक्षसूत्रवस्त्राङ्कपण्डनाम विभूषणम् । मेखला मन्त्रमर्चेति रौद्रा- ण्येतानि वर्जयेत् ॥ इति । रौद्रं सूत्रं वतुलकटिसूत्रं । अत्र कौषीनं परवस्त्रं च छिद्रं च मलिनन्तथा । एवंविधानि वस्त्राणि वर्जये- ड्राद्धकर्मणि ।। इति स्मृतिसारसमुच्चये श्राद्ध कोपीननिषेधात् , तस्य च सर्वकर्मोपलक्षकत्वात् उदाहृतसंवादिवचनानां च ननपर- त्वाङ्गीकारेण तदेकार्थत्वात् । कौपीनविधायकभरद्वाजवचनानां च परस्परविरुद्धत्वाच्च केचित्कौपीनधारणस्य विकल्पमिच्छन्ति, तद- युक्तं, भारद्वाजवचने कौपीनं विना वस्त्रद्वयमात्रधारणस्य राजसत्व- कथनेन तस्य अवैष्णवत्वनिश्चयात् श्राद्धे तनिषेधस्य च तन्मात्रधारण- परत्वात् विकल्पासिद्धेरिति । श्रीवैष्णवसमयाचारनिष्कर्षे अष्टम- विवेके-ब्राह्मणेन त्रीणि वासांसि धार्याणि । अन्तर्वासा बहिर्वासा, उत्तरीयं चेति । adu मनुविज्ञानेश्वरीयप्रसिद्धम् । अन्तर्वासस्तु तथा ·31 अतः प्रपन्नः कौपीनमलमल्पकमेव च इति । ஆகையாலே விவேகியான 9yri 10630T TO अन्तर्वासमान कौपीनधारण सहितयोक्त्रोत्तरीय- धारणं शास्त्रविहित & Eom pular ao. इति । कौपीनं कटिसूत्रं च वस्त्रयुग्मं च धारणम् । शिखा छिद्रोर्ध्वपुण्डु च विष्णुभक्तस्य लक्षणम् ।। इति संहितोक्तरीत्या व्यतिस्यूतकटिसूत्र- द्वयसहितं कौपीनं धार्यमेव इति सिद्धम् ।। इति श्रीसदनुष्ठानदर्पणे कौपीनधारणविषयो नाम द्वितीय प्रतिफल नम् ॥ ॥ तृतीयप्रतिफलनम् ॥ -- सदा पवित्रधारणानावश्यकत्वविषये प्रमाणम् - प्रपन्नानां सदा दर्मपवित्रधारणमनावश्यकं वचनाद , शिष्टा- चाराच । तथाहि वासिष्ठसंहितायाम्-पावित्रेण हस्तेन षट् कर्माणि समाचरेत् । पवित्ररहितान्यानि विफलानि भवन्ति हीति । चन्द्रि- कायां दर्भपाणिस्पदा तिष्ठेदिति। अपवित्रकृतं कर्म विप्रस्य विफलं भवेदिति च पवित्रधारणस्य फलवैशिष्टय प्रतिपादनेन लक्ष्मीतन्त्रादो तमम् नैव कुर्वीतेत्यादिभिः फलाभिषङ्गयुक्तस्म प्रपन्नानावश्यकत्व- प्रतिपादनात् सर्वदा तद्धारणमनावर कम् । तथोक्तं पूर्विकसंग्रहे- अगुष्ठानामिका. तु छिन्नं पैतामहं शिरः । रुद्रेण जातिस्मरणा- ततः कालात्करोऽशुचिः ॥ तस्मात्पवित्रहस्ताथ कुशकाञ्चनधारण- मिति व्यासस्मरणात् । ब्रह्मशिरश्छेदनप्रयुक्ताशुचिनिवर्तनद्वारैव पवित्रस्य कर्मोपयोगित्वं स्पष्टम् । ततश्च सर्वात्मना प्रपन्नस्य ब्रह्म- रुद्रादिसंबन्धाभावस्य देवर्षिभूतात्मनृणामिति वचनसिद्धतया रुद्रकृत- शिरश्छेदमूलकाशुद्धयप्रसक्ते॥ भृतास इद्वहन्तः तेन पृतस्तरती- ·32 त्यादिश्रवणात् , पञ्चसंस्कारेणैव पूतत्वाच, दर्भादिपवित्रधारण निष्फलमेव । प्रत्युन ब्रह्मास्त्रशमवल्कलन्यायेन दर्भपवित्रधारणेन चरणं पवित्रमित्युक्तपवित्रधारणमवमानितं भवेदिति सच्चरित्रपरित्राणे रत्नावल्याम्-तस्मात्पवित्रं सततं द्विवेदपरायणैः। कर्मानुष्ठाननिरतै- धीय नेतरजातिभिः ॥ इति । विश्वामित्रः -पवित्रं धारयेन्नित्यं कौशेयं दक्षिणे करे । भोजनादौ विशेषेण ह्यन्नदोषैर्न लिप्यते ॥ इति । अन्यत्रापि अशुचिरपवित्रकरः प्रलपन्न जपेदिति , दर्भपवित्र- धारणस्य नियतत्वमुक्तम् । तथापि हारीतेन-जपकर्महरा एते ह्यसुरा व्यक्तरूपिणः । पवित्रकृतहस्तस्य विद्रवन्ति दिशो दशेति पवित्र- धारणस्य असुरविद्रवणं फलं इत्युक्तम् । सपवित्रण यो भुङ्क्ते सर्व- यज्ञफलं लभेदिति च काभ्यत्वं तेनैवोक्तं । विश्वामित्रेण च- भोजनादौ विशेषेम ह्यन्नदोषेनं लिप्यते इति पवित्रधारणस्य , अन्नदोषस्पर्शभावः फलं इत्युक्तं । तस्मात्पत्रिवं सततमिति वचनमितरजातीनां पवित्रं निषेधपरम् ॥ तच्छेषतया तु तस्मात्पवित्रं सततमित्यादिकमिति, न तत्र द्विजानां धारणनियमे तात्पर्यम् । तथा च एतत्सर्व वैष्णवव्यति- रिक्तानां अत्यावश्यकं वैष्णवानां तु नावश्यकं । भूतप्रेतपिशाचाश्च डाकिन्यश्च वसुन्धरे। सर्व तत्प्रशमं याति यत्न चक्राङ्कितो वसेत् । राक्षसाश्च पिशाचाश्च गन्धर्वा दैत्यदानवाः ॥ कृष्णायुधाङ्कितं देह दृष्टा नश्यन्ति दूरतः । इत्यादि वराहब्रह्माण्डवचनैः असुराधनव- काशावगमातू । सर्वेषणा विनिर्मुक्तानां यज्ञफलकामनाविरहात् न तदर्थ भोजने पवित्रधारणमावश्यकं । भगवद्यागशिष्टाशिनां अन्न- दोषानवकाशेन तदस्पर्शार्थमपि पवित्रधारणमनावश्यकम् । पवित्र. धारणेन विना कृतस्य कर्मणः कचिदासुरत्वकथनं हारीतवचनानु- सारेण असुरग्राह्यत्वपरम्, न तु प्रत्यवायपरं । कर्णमूले तु तुलसी ·33 यस्तु धारयते नरः। अहोरात्रकृतं पापं तस्य नश्यति तत्क्षणात् ।। इत्युक्ततुलसीधारणत्फलार्थत्वात् अनित्यमेवेदं दर्भपवित्रधारण | एवं सत्यपि वैष्णवः कषुचिकर्म दर्भपवित्रधारणं अभ्युच्चयः ।। कैश्चिद्वैष्णवैस्सर्वकर्मसु तद्धारणमपि अभ्युच्चयमानं । इति । करणे अभ्युदयजनकं कर्म अनावश्यकं । दाभं पवित्र सौवर्ण सर्वकर्मसु शोभनम् । पवित्रं राजतं त्याज्यं वैष्णवैस्तु विशेषतः ॥ पवित्रं राजतं धार्य शिवभक्तैर्विशेषतः । रुद्र नेत्रोद्भवं यस्मदिवे कर्मणि वर्जयेत् . विश्वामित्रं वैष्णवेन सर्वकर्मणि शोभनम् ॥ धार्यमित्याह भगवान् मनुः स्वायम्भुवो मुनः ॥ इति वासिष्ठसंहितोक्तरीत्या ॥ स्मृतौ-कुशं ब्रह्ममयं प्राक्तं विश्वामित्रं तु वैष्णवम् । काशं रुद्रमयं प्रोक्तं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ इति । सौवर्ण दर्भजन्यं च पवित्रमुभयं वरम् । इति का स्पस्मृयुक्तरीत्या, कुशया वा सुवर्णेन पवित्रं धारयेच्छुचिः इति पराशरसंहितोक्तरीत्या च, अन्यानि च पवित्राणि कुशादुर्वात्मकानि च । हेमात्मकपवित्रस्य ह्येकां नार्हन्ति वै कलाम् । इ.युक्तरीत्या च सदा शिष्टैः सौवर्ण- पवित्रधारणं आनृशस्यार्थं इति ज्ञेयम् । अतः प्रपन्नानां सर्वदा दर्भपवित्रधारणमनावश्यकं । यथोक्तप्रकारानावश्यकत्वे करिष्य इति संकल्पपूर्वकं कर्मणां अननुष्ठान मसंग इति नाशंकनीयम् ।। योगवासिष्ठे-सक्ताः कर्मण्यविद्वांसः यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुलोकसंग्रहम् । इति । योगशास्त्रे - जातस्य द्विविधौ ज्ञेयौ पन्थानौ वेदचोदिती। अनुष्ठितौ तु विद्वद्भिः प्रवर्तक- निवर्तको । वर्णाश्रमोक्तं यत्कर्म कामसंकल्प पूर्वकम् ॥ प्रवर्तकं भवेदेतत्पुनरावृत्तिहेतुकम् । कर्तव्यमिति विध्युक्तकर्म कामविवर्जितम्।। येन तक्रियते सम्यक् प्रज्ञायुक्तं निवर्तकम् । निवर्तकं तु पुरुष निवर्तयति जन्मतः ॥ प्रवर्तकं तु सर्वत्र पुनरावृत्ति हेतुकम् । इति ।। S.5. ॥ .

·34 भरद्वाजस्मृतौ- बाह्यस्सदा सतां नास्ति भेदः प्रायेण कर्मसु । संकल्पादेव भिन्नानि स हेतुबन्धमाक्षयोः ॥ जगद्धातुर्महेशस्य दिव्याज्ञा- धारिणो वयम्। इतीति याः क्रियाः कुर्युः स्निग्धा ये वैष्णवास्तु ते । इति । पुराणसंग्रहे-ब्रह्मण्याधाय कर्माणि निस्सङ्गः कामवर्जितः । प्रसन्नेनैव मनसा कुर्मणो याति तत्पदम् ॥ इति प्रपन्नानुष्ठेयांशस्य लोकरीत्या कर्तव्यत्वप्रतिपादनात् । अत्रेदमवधेय-प्रपन्नाधिकारिणः विविधाः अज्ञाः, ज्ञानाधिका, भक्तिपरवशाश्चति । अज्ञप्रपन्नाः प्रथमं भगवल्ल भार्थसाधनानुष्ठानांचित ज्ञानशक्तिरहिताः अस्मदादयः । ज्ञानाधिकप्रपन्नाः ज्ञानशक्तिसद्भावेपि भगवदत्यन्तपरतन्त्रस्वरूपयाथा- त्म्यदर्शनप्रयुक्त स्वरूपाविरुद्धोपायान्तरपरित्यागोचितज्ञान पूर्तियुक्ताः श्रीमन्नाथयामु नयतिवरलोकाचार्यवरवरमुन्यादयः । भक्तिपरवशप्रपन्नाः भगवन्निर्हेतुकप्रसादलब्धभक्त्यतिशयायत्तकरणशैथिल्यात् एकैकसाध- नानुष्ठानाक्षमतया अनन्यगतयः अर्चावतारे प्रपत्ति कुर्वाणाः श्रीम- च्छठारिसू रिप्रभृतयः ।। अत्र प्रमागानि लक्ष्मीतन्त्रे-इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजान- ताम्। इदं तितीर्षतां पारमिदमानन्त्यमिच्छताम् । इति । शौनकवचने- अज्ञ सर्वज्ञ भक्तानां गतिर्गम्यो भवेद्वरिः। इति । श्रीमट्ठार्यमूक्तो अविद्यातो देवे परिबृढतश वा विदितया स्वमक्ते म्ना वा जगति गतिमन्यामविदुषाम् । गतिर्गम्यश्चासो हरिरिति जितन्ताह्वयमनोरहस्यं व्याजह्वे स खलु भगवान् शौनकमुनिः ।। इति । श्रीवचनभूषण- दिव्यशास्त्रे - अज्ञ Fo, ज्ञानाधि Hd, भक्तिविवश , इत्यादि कर्म ज्ञानमक्ति प्रपत्ति आचार्याभिमानाः मुक्ति प्रति पृथक पृथक व्याजभूताः। तथैवानुगृहीतं अर्थपञ्चकरहस्ये-2uTujjar #. कर्म- ज्ञानं भक्तिः प्रपत्ति आचार्याभिमान Dasi 6D P इति । कर्मादीनां साधनकोटिनिविष्टत्वे त्याज्यत्वं । जनकादयः कर्मयोगनिष्ठाः, ज्ञान- ·35 प्रलादादयो भात्यन्वितं कर्म जनकादिषु दृश्ते, कर्मणैव हि संसिद्विमास्थिता जनकादयः । इति गीतत्वात् ।। भरतादयः ज्ञान गनिष्ठाः कर्मभक्त्यन्वितं ज्ञानं प्रायेण भरतादि वित्युक्तः । भक्तियोगनिष्ठाः-कर्मज्ञानान्विता भक्तिः प्रह्लादप्रमुखाश्रयेति । दश्यमानो महोरगैः न विवेदात्मनो गानं तत्स्मृत्याहादसंस्थितः इन्यायुक्तेः । परांकुशदिव्यमूरिभक्तेः परिणामलये Goritusoof of त्यतः पूर्वत्र परभक्तिः சூழ் விசும்பணி முகிலி பார் முனியே நான்முகனே इत्यत्र परमभक्तिः । तथैव षटत्रिंशत्सहस्रिका व्याख्यायां Fooft 3u BIT ii 39a667 इति गाधा व्याख्याशं प्रतिपादितत्वात् । साक्षा- स्काराभिनिवेशः परभक्तिः साक्षात्कारः परज्ञानम् । अनुभवाभिनिवेशः परमभक्तिः । इत्थं दृष्टविधया स्वमजातीय साधनान्तरावहित- साधनं । श्रुतपकाशिकायाम् - शुद्धमा गतो भक्त्या शास्त्राद्वेमि जनार्दनम् । भक्त्या लम्यस्त्वनन्यया- ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्वेन प्रवेष्टुं चे युक्तप्रकारेण ज्ञानदर्शन प्राप्ति साधन भूता भक्ति रिति भक्तिस्वरूप- मनुगृहीतं । स्थलान्तरे- दर्शनं परमक्तिस्स्यात् परज्ञानं तु संगमः । पुनर्विश्लगभीरुत्वं परमा भक्तिरुच्यते ।। इत्युक्तं । पूर्वाचार्य निर्वाहः- भक्तिस्त्रिविधा भक्ति , परभक्ति , परमभक्तिभेदात् । तत्र भक्तिर्नाम भगवद्गतस्वामित्वस्वगतदास्यानुसन्धानजनितस्नेहपूर्वकवृत्तिः । भक्तिश्च भगवत्संश्लेषविश्लेषैकसुखदुःखिता। परमभक्तिस्तु भगव- द्विश्लेषे सत्ताहानिजनकनिरवधिकप्रीत्यात्मकावस्थाविशेषः इति ।। भक्तिः द्विविधा। साधनभक्तिः, साध्यभक्तिश्चेति । कर्म- ज्ञान साध्या , अदृष्टद्वारा भगवत्प्राप्ति साधनभूता भक्तिः साधनभक्तिः। इयं स्वार्थ परस्य उपासकस्य पूर्वजन्मसुकृत विशेषेण जायते ॥ जन्मान्तरसहस्रेषु तपोज्ञान समाधिभिः। नराणां क्षीण पापानां कृष्णे ·36 . भक्तिः प्रजायते ॥ इत्युक्तेः । इयं विवेक विमोकादिसाधन सप्तक- वर्षिता ध्रुवानुस्मृतिरूपा प्रत्यक्षसमानाकारा , निरतिशय प्रीति- रूपापन्ना उभ परिकर्मित स्वान्तस्येत्युक्तरीत्या कर्मज्ञानसंस्कृतान्तः करणस्य चेतनस्प जायमानतया चेतनसाध्या। भगवत्प्रसादनोपायतया तत्प्राप्तिसाध भू ॥ वेदनोपामनादिशब्दवाच्या भक्तिरिति शास्त्रसिद्धा । तया स्वार्थानु म सद्धिः । स्वयं प्रयोजनभूता दृष्टविधया भगवत्प्राप्ति- साधनभूता भक्तिः साध्यभक्तिः। इयं भक्तिः परार्थपरस्य चेतनस्य निहतुक भगवत्कटाक्षेण जायते । श्वेताश्वतरोपनिषदि शेषोपनिषदि च सत्वस्यैष प्रवर्तक इति । महाभारते मोक्षधर्मे- पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा रुद्रोऽथा पुनः । रजसा तमसा चास्य मानसं समभिप्लुतम् । इति । जायमानं हि पुरुषं ये ५३येन्मधुसूदनः । सात्विकस्स तु विज्ञेयः स वै मोक्षार्थचिन्तकः । इत्याद्युक्तेः । इयं विवेक विमोकादि साधनसप्तकवाधिता ध्रुवानुम्मृतिरूपा प्रत्यक्ष समानाकारा अत्यन्तं निरतिशयप्रीतिरूपापन्ना , भगवत्प्राप्तिव्याजसाधनभृता वेदनोपासनादि शब्दवाच्या , भक्ति रिति वेदान्तशास्त्रसिद्धा । तया परार्थानुभवसिद्धि भवति । अत्र प्रमाणं भगवच्छास्त्रे- साधनं भगवत्प्राप्तौ स एवेति स्पिरा मतिः । साध्य भक्तिस्मृता सैव प्रपत्तिरिति गीयते ॥ उपायो भक्तिरेवेति तत्प्राप्तौ या तु सा मतिः। उपायभक्तिरेतस्याः पूर्वोक्तैव गरोयसी ॥ उपायभक्तिः प्रारब्धव्यतिरिक्तापनाशिनी । साध्य- भक्तिस्तु सा हन्त्री प्रारब्धस्यापि भूयसी ।। इति ।। सिद्धतात्पर्यटिप्पणि ग्रन्थे - एवंभूनायाः भक्तेः साधनतया विधेयत्वं कथमित्याकांक्षा विवेकविमोकादि विशिष्ट वेषेणोपपद्यते। इन्यभिप्रायेणाह - एवंरूपायाः ध्रुवानुस्मृतेः साधनानि यज्ञादीनि कर्माणीयादिना । अयं भावः-राग प्राप्ताया एव भक्तयों मामव्यभि. चारेण भक्तियोगेन सेवते । भज इत्येष धातु. सेवायां परिकीर्तितः।

·37 तस्मात्सेवा बुधैः प्रेक्ता भक्तिशब्देन भूयसी ॥ इत्यादिभिः कैंकर्य- रूपत्वं च सिद्धम् । कैंकर्यस्य च स्वयन्तु रुचिरे देशे क्रियता- मिति मा वद। इन्युक्तरीत्या विधेयत्वमावश्यकम् । तथा च , केन रूपेण भक्तः भगादागधनरूपतया कर्तव्यता विधिरित्याकांक्षायां यज्ञादिविशिष्ट वेषेणवेत्युच्यत इति । एवं भत्ति रूपभगवदाराधनान्त- र्भावेन तदङ्गतया अनुष्ठीयमानानां यज्ञादीनां भक्तिवर्धकन्वोक्तिस्तु संभावितस्वभावाभिप्राया , यज्ञादिरूपभगनदाराधनविशेषाणां स्वयं प्रयोजनभगवन्मुखोल्लास जनकनया तादृशमुखोल्लासस्य च निग्रहो- पेक्षा दप्रत्यनीकतास्वाभाव्या प्रसंगात् प्रतिबन्ध कामावसंपादनद्वारा भक्तिवर्धकत्वसंभवात् । यथा मङ्गलार्थमारोपितस्यापि दीपस्य तिमिर- प्रत्यनीकता स्वभावतया यद्दर्शनकरणत्वं प्रसंग:त् भवति । एवमेव स्वयं प्रयोजनभगवन्मुखोल्लास जनककैंकर्यस्यापि प्रसंगात् भक्ति- साधनत्वमिति नानुपपत्तिः इति । तत्रैव-एतेन भक्तः फलेच्छारूपत्वेन अधिकारिविशेषणत्वं साधनत्वाभावश्चादर्शि । न ह्येवंविधायाः फलेच्छरूपायाः केवल विषयवैलक्षण्य ज्ञानाधीनायाः कषायपानव- साधनतया विधेयत्वमुपपद्यते ।। तथा च-जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः । सात्विक- म्स तु विज्ञेयस्म वै म क्षार्थचिन्तकः ॥ इति भगवत्कटाक्षा- धीना या मुमुक्षा प्रतिपादिता। सैव भगवत्कृषिपरंपराभिः क्रमशः प्रतिबन्धकीभूतविषयान्तरप्रावण्याद्यपगमात् उत्तरोत्तरं वर्धमाना सती एष एव साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपति इत्युक्त मगन्प्रयोज्याधिकारिविशेषणीभूतातिमात्रानुकूल्य व्यवसायात्म- कना-यस्य देवे पग भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ मायां न सेवे भद्रन्ते न वृथा धर्ममाचरे। शुद्धभावं यतो भक्त्या शास्त्राद्वेभि जनार्दनम् ॥ इति ।

·38 उक्तब्रह्मविद्यासहकार्यन्तर्गनपाण्डित्याद्युपकारकन्वम् , यमेवैष वृणुते इति भगवद्वरणीयाधिकारिविशेषण वम् अज्ञसर्वज्ञभक्तानां स्वभक्तैर्भूम्ना वेत्युक्त शरणागत्यधिकारिविशेषणतम् ॥ साधनं भगवत्प्राप्तौल एवेति स्थिरा मतिः । साशभक्तिस्तथा मैव प्रपत्तरिति गीयते ।। इत्युक्तस ध्यभक्तिरूपता, भगवन् भक्तिमपि प्रयच्छ मे । स्थानत्रयोदितपर भक्तियुक्तं मां कुरुष्व । तामेनां भगवन्नध क्रियमाणां कुरुष्व मे । इत्यादिप्राय॑मानमोक्षदशाभावि भगवदनुभवकैकोंपकरणभूतफलभक्तिताम् । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् । इत्याद्युक्तभोजनार्थक्षुधावत् अत्यन्ताभिनिवेश- रूपतया , भगव प्राप्त्यव्यवहित हेतुनां च प्रामोतीति । परमभक्ति- पर्यन्तानां भक्तिविशेषाणां सर्वेषां मुमुक्षःपरिणामरूपत्वात् भक्ते- रधिकारिविशेषणत्वमेवेति भगवदभिप्रायो दर्शितः इति स्वीकृतसिद्ध- साधनैः प्रपन्नः इयं साध्यभक्तिः भगवन् भक्तिमपि प्रयच्छ मे। इत्यायुक्तरीत्या भोजने क्षुधावत् उपेयभूतकैङ्कयो रकरण-वेन प्रार्थ्य- माना मती इमां प्रकृति स्थूलसूक्ष्मरूपां विसृज्य तदानीमिति गद्याद्युक्तरीन्या शरीरवियोगानन्तरं भगवन्प्राप्तेः पूर्व सिध्यति । अत्र प्रमाणतया जन्मान्तरसहस्र நல் தவங்களாலே க்யாத Grils aff Sel tup इत्यारस्य இத்தை साध्य To warrio & com nb Ho इत्यन्ताचार्य- हृदयसूक्तिनुसन्धेया ॥ साधनभक्तिः पगशरादौ , साध्यभक्तिः प्रपन्नजनकूटस्थानां भक्तिपारवश्यप्रपन्नानां परांकुशमुनीनां देहयानाशेषा । पत्रिंशत् सहस्रिका व्याख्यायां प्रथमगाधा व्याख्याने 2000Lu us GF ADUR Yr EFop or u इत्यनुगृहीतं। इयं भक्तिः साधयित्वा लब्धसाधनभक्त्यपेक्षया प्रार्थयित्वा लब्धसाध्यभूतकैङ्कर्य- L016 ·39 भक्त्यपेक्षया च विलक्षणं अत्र उभय CGLEp इत्यारभ्य सत्तामोगन युप का 6DT LOIT METoip त्यन्त आचार्य- हृदयसूक्तिरनु पन्धेगा। कैङ्कयरू भक्तिः -ज्ञानाधिको अपनेषु श्रीमन्नाथ मुनिय मुना- चार्ययतिवरवरवरमुन्यादिषु प्रपत्तिश्च द्विविधा साधनप्रपत्तिः, साध्य- प्रपत्तिश्चेति । तत्र साधनपत्तिः स्वगतस्वीकाररूपा । सैव अदृष्ट- विधया साधनं स्वार्थ फैङ्कयरूपं फलम् : साध्यप्रपत्तिः परगतस्वीकार- रूपा सैव दृष्ट विधया साधनं अधिकारिविशेषणं भवति परार्थकैङ्कय- रूपं फलम् ॥ श्रीवचनभूषणमीमां भाभाष्ये "h; ITE_Ein 50LD விலைப் பால் போலே, அவனால் வரும் நன்மை முலைப் பால் போலே , इत्यादिव्याख्यानावसरे तथा च स्वगत- स्वीकारपर्यन्तसाधनान्तरानुष्ठातृविषये भगवतः कर्मानुगुणफलप्रदन्वेना- प्रधानकारणतया साधनानुष्ठातुश्चेतनस्यैव प्रधानकारणत्वात् , स्वगत- स्वीकारपर्यन्तसाधनानुष्ठानतत्फलस्वार्थानुभवादिरूष स्सर्वेऽपि धर्माः स्वेनैवागतमत्वान्तर्गतत्वात् क्रीतक्षीत्वदोषदुष्टत्या त्याज्या एव-परगत- स्वीकारफीभूत स्वगत स्वीकारत कार्य परार्थानुभवादिस्थले चेतनस्य प्रयोज्यत्वेनाप्रधानतया भगवत एवं प्रधानकारणत्वात् । स्वी झारफलस्वगत स्वीकारादयम्सर्वेऽपि तेनैवागतसत्वान्तर्गतत्वात् स्तनन्धयस्य मातस्तन्यवत् गुणोत्तरत्वात् सर्वेषामुपादेया एवेति स्वरसत एव सिध्यति इति स्वगतस्वीकारपरगतस्वीकारनिरूपणं कृतं । अत्र पूर्वाचार्यनिर्वाहः - भगवत्प्राप्तिकामश्च त्रिविधः - उपासकः, साधनप्रपत्तिनिष्ठः, सिद्धसाधननिष्ठश्चेति। तत्र उपासका , स्वरूपे निवृत्तम प्रकारः उपायपुरुषार्थयोः ममकारविशिष्टः । साधनप्रपत्तिनिष्ठः स्वरूपोपाययोः निवृत्तममकारः पुरुषार्थे ममकारविशिष्टः। सिद्धसाधन, 1 परगत- - ·40 निष्ठ :स्वरूपोपायपुरुषार्थेषु निवृत्तममकार इति । अत्र चरमोपाय- निष्ठः सिद्धोपायनिष्ठाधिकारी सर्वोत्तमः इति मन्तव्यः - विष्णूपायो योन्यफलस्सोऽधमः परिकीर्तितः । अन्योपायो विष्णुफलो मध्यमः परि- कीर्तितः ।। माधवांघ्रिद्वयोपायो माधवांघ्रिप्रयोजनः । स उत्तमोऽधि- कारी स्यात् कृतकृत्योऽद्य जन्मनि ।। इति । विहगेश्वरसंहितायां योग- पादे उत्तराखण्डे सप्तपप्ततितमेऽध्याये-मत्स्वीकार स्वरूपायाः प्रपत्तेरप्यु. पायताम् । इच्छन्ति केचित् दुर्दान्ताः सन्तो मामेव मन्यते ॥ अत्र तनिचरमरहस्ये - द्वितीयश्लोकोत्तरार्धपाठोत्तरं-यस्स एवोत्तमः प्रोक्तो माधवेनैव तेन वै ।। इति । सत्कर्म निरताश्शुद्धाः सांख्ययोग- विदस्तथा ॥ नाहन्ति शरणस्थस्य कलां कोटितमीमपि । इति भगवच्छास्त्रे प्रतिपादनादिति। स्थलान्तरे प्रपत्यादिलक्षणमुक्तम् - मुमुक्षुत्वे सति भगवत्प्रवृत्ति विरोधिस्वप्रवृत्तिप्राग भावासमानाधि- करणभगवत्प्रवृत्तिविराधिस्वप्रवृत्तिनिवृत्तिः प्रपत्तिः मुक्तिव्याजभूता । ननु सिद्धान्ते प्रपत्तेः व्याजत्वमुच्यते । किमिदं व्याजत्व ? फल- विसदृशत्वमिति चेत् । ज्योतिष्टोमादीनामपि फलविसदृशत्वेन व्याजत्वप्रसङ्गः । तर्हि गौणत्वमिति चेत् मन्त्रस्नानादीनां गौणतया- भिमतानां व्याजत्वासङ्गः । अत इदं दुर्वचमिति चेन्न-अहेतुन्वे सति अतिप्रसङ्गमारकत्वमिति निरुक्तेस्सूपपादत्वात् । अधिकारिविशेषणत्व- मपि इइमेवेति च गीयते। इति । उपासकाः अनुग्रहविषयीभूताः । तेषां केवलानुभवः । परगतस्वीकारनिष्ठाः कृपाविषयभूताः । तेषां कैकर्यपर्यन्तानुभवः क्षोभनिवृच्यात्मकः प्रसादः ।। स्वार्थकैकर्यपाविषये-पिता च रक्षकश्शेषी भर्ता ज्ञेयो रमा. पतिः। वाम्याधारो ममात्मा च भोक्ता चाद्य मनूदितः ॥ अकारेण प्रकृत्या तु पितापुत्रत्वमुच्यते । धातुना रक्षारक्षत्वं प्रत्ययाच्छा- शेषिता ।। उकारे भर्तृभार्यात्वं ज्ञातुज्ञेयं मकारतः । नमसा स्वामि- ·41 .. - भृत्यत्वं श्रीशचेतनयोस्सदा ॥ नारायणपदे षष्ठया त्वाधाराधेयतो- च्यते। तस्मिन् स्थितबहुव्रीह्या देहिदेहत्वमीयते । तस्मिन् स्थित- चतुर्था तु भोक्तभोग्यत्वमुच्यते ॥ एवं संबन्धनवकं मन्त्रज्ञेयं मुमुक्षुभिः । इत्याधुक्तसंबन्धविशेषजन्यस्नेहात्मिका प्रीतिः। परार्थ- कैकय परविषये-निरुपाधिकासंकुचितमर्वस्वामित्वं यथेष्टविनियोगहेतु. भूतसंवन्धविशेषात्मशक्तिविशेषरूप। शेषित्वं नाम स्वामित्वप्रति- नियतनिरूपाधिकासंकुचितचेतनाचेतनविनियोक्तृत्वं । उपासकविषये विद्यायाः प्रतिबन्धनिराप्तः फलं, ब्रह्मप्राप्तिः स्वतस्सिद्धा, समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति श्रुतेः। अस्याः श्रुतेरर्थः - समुत्थाय अचिरादिगत्या गत्वा , परं ज्योतिरूपसंपद्य आत्यन्तिकलयरूपब्रह्मसंपत्ति प्राध्य विरजानानामानवकरस्पर्शानन्तरं, स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते , आविर्भूतगुणाष्टको भवति , निरतिशयप्रीति- कारितकैङ्कर्ययुक्तो भवतीति यावदिति । विद्यारम्भे भगवान् क्षमिष्या- मीति सङ्कल्पं करोति । विद्यानिवृत्तौ भगवान् क्षान्तमिति संकल्प करोति । अतः विद्यया भगवत्प्रसादः। तस्मात् प्रतिबन्धकनिवृत्तिः फलमिति मन्तव्यम् ॥ परार्थकैकर्यपरप्रपन्नविषये-जायमानकालकटाक्षमारभ्य कैर्य. पर्यन्तं फलकोटिनिविष्टम् । स्वार्थत्वानुवन्धिमोक्षः स्वरूपविरुद्धः परार्थत्वानुवन्धिमोक्षः शेषत्वपारतव्यस्वरूपानुरूपः । मिश्रसत्वगुणन कलेबरादिविशिष्ट वेषेण उपासनन्यासादिसाधनप्रवृत्तिः निष्कृष्टसत्व- गुणेन द्वयश्रवणादिप्रवृत्तिः । दया जायमानकालकटाक्षायत्ता ।। चेतनविषयीकारे जायमानकालकटाक्षस्य प्रयोजकानि कृपा प्राप्ति: पुरुषकारः रक्षणोन्मुखस्वातव्यं इति चत्वारि। चेतनविषये-पापकर्म- प्रवृत्तिनिवर्तने शक्तस्य भगवतः तदनिवारणे प्रयोजकं विरोधि. स्वातनध्यं । तच भगवति लीलार्थस्वातन्त्र्यं स्वातल्यायत्तविषयीकार- S.6.

·42 निरूपणे प्रमाणम् । नाहं पुरुषकारेण न चाप्यन्येन हेतुना । केवलं स्वेच्छयवाहं प्रेक्षे कश्चित्कदाचन ॥ इति वचनं । कृपायत्त- विषयीकारस्य प्रयोजिका प्रातिकूल्यव्यवसायनिवृत्तिः । तन्निवृत्ति- दशा. निरीक्षणनिरूपणे प्रमाणम् ॥ अहिर्बुध्न्यसंहितायां चतुर्दशाध्याये नारदं प्रति रुद्रः यथा हि मोषकाः पान्थे परिबर्हमुपेयुषि। निवृत्तमाषणोद्योगाः तदा सन्त उदास्वते ।। अनुग्रहात्मिकायास्तु शक्तेः पातक्षणे तथा । उदासते समीभूय कर्मणी ते शुभाशुभे॥ तत्पातानन्तरं जन्तुः युक्तो मोक्ष समीक्षया प्रवर्तमान वैराग्यो विशेषाभिनिवेशवान् ।। आगमाननु- संचिन्त्य गुरून प्युसर्य च। लब्धसत्त्वः प्रकारेस्तैः प्रबुद्धो बोध- पालनः ॥ इत्यादिवचनं भोगार्थस्वातन्त्र्यं प्राप्तेः अनुकूलम् । प्राप्तिः भगवति स्वातन्त्र्य निवृत्तौ सत्याम् । प्राप्त्या विषयीकारस्य कार्य- करत्वम् । पुरुषकारापत्तविषयी कारे प्रयोजकम् तत्सन्निध्यागमनादि तद्विषये प्रमाणम् ॥ पामोत्तरे अष्टचत्वारिंशाध्याये - प्राणसंशयमापन्नं दृष्टा सीता च वायसम् । नाहि नाहीति भन्मुिवाच दयया विभुम् ॥ इत्यादि । मोक्षं प्रति चेतने अनिषेधस्य प्रयोजकत्वाङ्गीकारे सुषुप्त्यादौ अनिषेधात् मोक्षप्रसक्तिरिति चोये कृते प्रतिबन्धकरहित प्राप्तेरभावात् न युक्ति- प्रसङ्गः । तत्र भगवतः लीलार्थस्वात-विरोधि-भरत प्रपत्तौ भगवत्- स्वातन्याद्वैफत्यवत् द्रामिडसामवेद सहस्रशाखा व्याख्यायां षट्- सहस्त्रिकायाम् - FAMI DIE LILDF Do_igu F LLUT LI LDoir mm भक्ति LUFILO DF Mi DuTULD I इत्यनु- गृहीतम् । ननु मुक्त्यनन्तरं स्वार्थकैंकर्य परार्थकैंकर्यादि-फलभेद- कल्पनं न युज्यते । तदा माध्वमत प्रसंग इति माशंकिष्ठाः। तैः मुक्तौ आनन्दतारतम्यादिकमङ्गीकृतम्। तद्वन्नास्माभिरुच्यते। फलतार- ।

·43 तम्यमपि न करप्यते। आत्मेति तूपगच्छन्तीति सूत्रभाष्ये-यथा- वस्थितं च ब्रह्म पास्यम् - अयथोपासने हि ब्रह्म प्राप्तिरप्ययथाभूता स्यात् । यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवतीति न्यायादिति । स्थलान्तरे-ब्राह्मणत्वजात्यादि विशिष्ट वेषेणेत्यादि, काधिकरणे प्राप्तानातविक्ष के नेत्यादि श्री माध्य श्रीसू केमिः उपासनानु- गुणफलावश्यकत्तस्य प्रतिपादनात । न च मुक्तो फलतारतम्यं नास्ति , विकल्पो विशिष्टफलत्वादिति सूत्रे विद्यायाः विकल्पः फले विशेष सामान्यरहितत्वादिति प्रतिपादनादिति वाच्यम् ।। तदा अत्र तत्तब्यक्तिभेदकाल कृतादिभेदस्य सत्वात् । तत्क्रतु- न्यायेन यथोपासनफलस्य वक्तव्यत्वेन परस्परं विरुद्ध खार्थानुभव. स्वार्थकैङ्कय परार्थानुभव परार्थकैङ्कर्यादिभेदसत्वात् हेत्वसिद्धिः। विक- ल्पो विशिष्टफलत्वादिति सूत्रे फलभूयात्वेन विद्यायाः साम्यं नास्तीति मत्वा पूर्वपक्षं कृत्वा विद्यायाः फले भृय स्त्वेन साम्यमस्तीति मावा सिद्धान्तः कृतः । स्वर्गरूपैकफलानां भिन्नशास्त्रार्थानां समुच्चित्य अनुष्ठानं पुरुषस्य संभवति । तद्वत् ब्रह्मविद्यायां न, तत्र फलस्य स्वल्पत्वात् । दर्शपूर्ण मासाद्यनुष्ठाने फलभूयस्त्वस्य संपादितत्त्वात् तत्र समुच्चयो युक्तः। अत्र एकस्या ब्रह्मविद्यायाः अनन्तस्थिा ब्रह्मफल. कत्वात् एकब्रह्मविद्यैवालम् । अविशिष्ट फलत्वात् अपरिच्छिन्न- फलवादित्यर्थः । उत्तरत्र काम्येति सूत्रभाष्ये पूर्वहेत्वभावात् अपरिमितफलत्वादिति व्याख्यातत्वात् मुक्तनित्यानुभव विषये यथा कालकृनपरिच्छेदः अकिंचित्करः। तद्वत् विद्यानां बहुत्वेन भूयस्त्वेन अतिशय भवेपि चतुष्टयादिसंख्यायाः अकिंचित्करन्वं एकविद्या- निष्टस्यैव पुरुषस्य अनन्तगुणक ब्रह्मानुभवात् तं यथा यथोपामते । तथैव भवतीति श्रुतिः। तत्र श्रुतौ यथोपायनं फलमिति प्रतिपादितम् । तत्क्रतुन्यायः अन्ययोगव्यवच्छेदार्थक एव। अप्रतीकालंबनेति सूत्र *- , ·44 तस्य श्रीभाष्यश्रुतप्रकाशिका एकान्मनः इत्यधिकरणकार्याधिकरणदीपादौ तत्र तत्र तत्क्रतुन्यायमालम्ब्य अन्ययोगव्यवच्छेदस्यैव कृतत्वात् यथाक्रतुन्याय विचारग्रन्थे च अन्ययोगव्यवच्छेदार्थकत्वस्यैव प्रति- पादितत्वात् तत्क्रतुन्यायः नत्वयोगव्यवच्छेदार्थकः । श्रीवचन- भूषणमीमांसाभाष्ये फल नियमाधिकारे-उनु उक्तस्वरूपयाथात्म्य- निष्पत्तेकामनाविषयत्वेऽपि प्राप्तिदशायां सर्वेषामपि स्वरूपयाथात्म्या- विर्भावो न विरुध्यते। न च तत्क्रतुन्यायात्तदसिद्धिः । अयोगव्यवच्छेदकत्वात् । तदुक्तं वेदान्ताचार्य. - उपासितगुणादेर्या प्राप्तावस्यबहिष्क्रया । सा तत्क्रतुनयग्र ह्या नाकारान्तरवर्जनमिति । ततश्च भक्तिप्रतिरूपतत्तवर्मजन्यापूर्वस्थानीयनित्यसंकल्प सत्वेपि न तस्य फलदशायाम् आकारान्तम् प्राप्तिप्रतिबन्धकत्वमिति चेत् सत्यम् । तत्क्रतुन्यायो हि उपासित गुणाविरुद्धाकारान्तरानु- प्रबेशोभिमतः ।। न तु उपासितगुणविरुद्धाकारान्तरानुमतिः। तथात्वे अयोग- व्यव छेदरस्यैव असिद्धिप्रसङ्गात् । अत्र च परार्थकैर्यप्राप्तिलक्षण- स्वरूपयाथात्म्गविर्भावस्य स्वार्थानुभवकैर्य आविर्भावविरोधितया उपायदशायामुपासितस्य स्वार्थानुभवकैङ्कर्यप्रदत्वस्य फलदशायां बहि- क्रियैः स्यात् । ततश्च यथाक्रतुश्रुत्यर्थरूपस्य उपासनषडङ्गजन्यस्य सङ्कल्पस्य परार्थानुभवकैङ्कर्या भिलाषाप्रतिबन्धकत्वान्न सर्वेषां तत्प्राप्तिः । न चास्य निग्रहरूपत्व अनुग्रहरूपत्वविकल्पकृतदोषसंभवः। न्यास्युपास- कापेक्षयानुग्रहत्वाच्छरण.गतापेक्षया निग्रहत्वात् । यागादिजन्यस्वर्गादि- प्रदान संकल्पो हि-स्वर्गार्थ्यपेक्षयानुग्रहरूपो मुमुक्ष्वपेक्षया निग्रहरूपश्च दृश्यते तदत् । तस्मात्प्रणवावगतस्वरूपयाथात्म्यानुगुणपरार्थकैङ्कर्य- प्रदत्वस्योत्तरचतुविगतस्य उत्तरवाक्ये उपास्यगुणत्वेनानुसन्धानात् । तक्रतुन्यायेन फलदशायामपि तत्सिद्धेः। अहमन्नमित्यादि श्रुतेश्च ·45 परार्थकैङ्कयं सिद्धमितीति । कैवल्यनित्यत्वखण्डनशतदूषणीग्रन्थे तृतीयभङ्गे - तं यथा यथोपासते तथैव भवतीति श्रुतौ - तथैवेत्येव- कारेण नुपासिताकारप्राप्तेयवच्छेदात । अप्रतीकालम्बनानित्यादि- सूत्रभ ष्ये - तथोपामीनस्तथैव प्रामतीत्यर्थः इति भाष्यकारैरपि तथैव भाषितत्वाच्च तदुभानुगेधेन तत्क्रतुन्यायस्य अन्ययोगव्यवच्छेद- कत्वसिद्धि दुरग्रहवा । न च विशेषणसङ्गनवकारस्य अन्य रोगव्यत्र- च्छेदकत्वाभावश्शयः । अयं विद्वानेवेत्यनेनाविद्वत्वव्यवच्छेद- प्रीतेरानुभाविकन्वात् । सदेव सोम्येदमग्र आसी दित्यत्र इदंशब्द- विशेषणीभू सिग्छब्दसङ्गतेनैवकारेण अपवव्यावर्तनस्य भाष्यकारादि भिरनुगृहीतत्वाच । ब्यक्तं चेदं महासिद्धान्तश्रुतप्रकाशिकाया- मिति। दूषणद्वयगर्भा प्रथमा कक्ष्येति । तत्रैव-तद्य इत्थं विदु- रित्यत्र कार्याधिकरणदीपभाष्यश्रुत प्रकाशिकादिषु फलवलादुपास्याकार- विशेषस्य साधिततया तबलेनापि तसिद्धेश्च । तन हि पञ्चामिविद्या ब्रह्मविषया ब्रह्मगमनफलकत्वात् इत्यनुमाने ब्रह्मगमनफलकत्वमस्तु ब्रह्मविषयत्वं मास्तु इत्यप्रयोजकशङ्कायां-तत्क्रतुन्याय एव ह्यनुकूल- तर्कनया विवक्षितः । यदि तत्क्रतुन्यायः अयोगव्यवच्छेदमात्रपर: स्यात् तर्हि केलजीवोपासकस्यापि ब्रह्मगमनसंभवात् तन्न्यायस्य तदप्रयोजक शङ्कावारकत्वायोगेन तदनुमानमनुपपन्नमेव स्यादिति तरलेन तस्य अन्ययोगव्यवच्छेदकतायाः आवश्यकत्वात् । एवमेक आत्मना शरीरे भावादित्यधिकरणसिद्धान्तादपि तत्सिद्धिः द्रष्टव्येति दूषणद्वयगर्भा तृतीया कक्ष्या इन्यायुक्तत्वात् तत्क्रतुन्यायस्य अयोग- व्यवच्छेदार्थकत्वाङ्गीकारे अप्रतीकालंबनेति सूत्रभाष्यश्रुतप्रकाशिका- दीपादिविरोधो दुरुद्धरः अत: यत्र यत्र फलात्मकज्ञानविस्यकत्वं तत्र तत्र उपासनात्मकज्ञानविषयत्वमिति व्याप्तिः तत्क्रतुन्यायसिद्धा ॥

·46 अन एव तद्य इत्थं विदुरिति पश्चाग्नि विद्यानिष्ठविषये ब्रह्मणः विशेषगत्या वेदनयत्वेऽपि विशेष्यतया श्रद्धापूर्वकब्रह्मोपासानाभावात आत्मानुभवकामस्य तस्य ब्रह्म माप्तिः न घटते। तब इत्थं विदुरि- त्यस्यार्थः - ये एञ्चाग्ने विद्यानिष्ठाः तत् आत्मम्वरूपं इत्थं प्रकृति- विनिमुक्तं विदुः जानन्तीति। ये चेरेरण्ये श्रद्धा तप इत्युपात इ-युक्त वात् श्रद्धापूर्वकमुपासीनस्य ब्रह्म विद्यानिष्ठस्य ब्रह्मप्राप्तिः घटते। ये चेमे इनि श्रुयर्थः - इमे ये च ब्रह्मविद्यानिष्ठाः श्रद्धा श्रद्धापूर्वकं तय ब्रह्म श्रद्धापूर्वकमुपासत इत्यर्थः । श्रद्धा नाम ब्रह्मवावगन्तव्यम् नान्यदिति विश्वासः इति आत्मानुभवक मस्य तस्य अपथपा मनफलाः तत्क्रतुन्यायेन त फलपप्ययथाभूतम् । अतः सूत्रमाव्यश्रुतरशाशिकाद्यनु भारान् आत्मप्राप्तिकामानां ब्रह्म गप्तिः नास्तीति सिद्धान्दितं सङ्गच्छने । तथोक्तं रहस्यमञ्जएं- कैवल्य- विपये कैश्चिकन्यामास पदोरितम् । तन्मूल ज्ञानतिमिरं संप्रदाय- दिवाकरात् ॥ नाश पामि यथान्यायं भाष्यादीनां यथाश्रुतम् । या प्रकृत्या विनिमुक्त स्वरूपो नित्यनिर्मलः । तदवाप्तिर्हि कैवल्यं न सा प्रकृतिमण्डले । यतो विधू वनं सूक्ष्मप्रकुनेहि सवासनम् ।। विरजासरसि स्नानात् ततः कैवल्यमश्नुते। विरजा परमव्योनोरिति पाद्मपुराणतः ॥ कैरल्यस्थानक्लुप्तिश्च यथा स्पष्टं समीरिता । सहस्त्र- नामभाष्ये च मुक्तानां परमा गतिः इत्येतद्भाध्यसमये मुक्तानां प्राप्यनिर्णये श्रीपराशरभट्टार्यः प्राह प्राचां महार्थवित् ।। संमार- स्यापि परमपदस्य च यदन्तरतद्देशं केवलैः प्राप्यं प्राप्यान्तर- विरागतः । कैाल्यस्यापि मुक्तित्वं जरामरणमोक्षः ॥ उपपन्न- ममुख्योक्तिः न स्यात् स्वारस्य भङ्गतः। यं प्राप्य न निवर्तन्ते तामेति स्कृतेः पुनः। तचाप्यपुनरावृत्तिलक्षण विति च स्मृतेः । संसारहेतु- सकलकर्मणां तत्क्षणक्षयात् । ब्रह्मप्राप्ति प्रति सदा प्रतिबन्धकभावतः । ॥

·41 न ब्रह्मप्राप्तिसंसारौ जिज्ञासोस्तर्हि सेत्स्यतः । सर्वे च्यवनधर्माण इति स्मृत्या यदीरितम् ।। कैल्यस्याप्यनित्यत्वं कैश्चिदापातवेदिभिः । अत्यन्तपरिहास्यं तत् श्लोकतात्पर्यवेदिभिः हेप.मनन्यभोगत्वधर्म- च्यवनमेव हि च्यवनार्थस्ततो नित्यं कैवल्यं मुक्ति रेव तत् ।। अन्यथा फलनाशश्चेत् च्यवनार्थः स्मृतस्तदा। स्वार्थककर्य- भगवदनुभृत्योइन्युतिस्समा । फलकामन्वरूपस्य हेतोः सर्वत्र तुल्यतः । नित्यानुभवकैंकर्यनित्ये यदि तदात्र च नित्यस्वात्मानुभूतिश्च नित्या- नित्य श्रुतेस्तथा। ईश्वरानुभवस्वार्थकैकयैश्वर्य कामिनाम् ।। जिज्ञासोरपि साम्येन वक्तव्यं च्यवनं तदा । स्वदेश्य फलनाशस्य सर्वस्थानुपपत्तितः ।। युक्तस्वानन्यभोगवं च्यवनं सर्वसम्मतम् । यता सर्वान्मनामीश पारतन्त्र्यनिरूपकम् ॥ स्वार्थकैंकर्य सद्भावे प्रमाणं न च दृश्यते । इति केचित् वदन्यत्र ते न भाष्यार्थवेदिनः॥ तत्क्रतुश्चेति सूत्राथें सम्यगाह हि भाष्यकृत् । अस्मिन् लोके यथोपायो भवति प्रथमं नरः ॥ अस्माल्लोकात्तथा प्रेत्य प्राप्नुते सदृशं फलम् । यथा यथोपासते तमिति श्रुत्या च तक्रतोः।। न्यायस्सर्वत्र सर्वेषां संमतो हि यतस्ततः । तथा स्वाभिमतं प्राप्यं स्वीकारः स्वातो यदि ।। परेन्छाविषयं प्राप्यं स्वीकारश्चेत् परं गतिः। तदुपायरतानां च तत्कयं फलं मतम् ॥ तदीयोपायनिष्टानां तदीयावृत्तिरीरिता । प्राप्यप्रापकयोक्साम्यं तन्क्रतुन्यायनिश्चितम् ॥ पश्चाग्नि विद्यानिष्ठानां भाष्यादावचिरादिका । गतिः प्रकृतिनिर्मुक्तब्रह्मात्मकनिजाकतेः ।। प्राप्तिश्च भाष्यकारेण स्यादिति प्रतिपादनात् । मध्येचिरादेः पूर्व वा स्वात्मप्राप्तिन विद्यते ॥ तस्मात् स्वानुभशन्ते च ब्रह्ममाप्तिन सेत्स्यति । अतः पञ्चाग्नि- विदुषः परप्राप्तिन विद्यते ॥ मुधुविद्यानयात् पर्वक्रमेण ब्रह्म चाश्नुते । य इन्थमवदस्तैर्न मधुविद्या निरूपिता ॥ मधु विद्या च सा नित्या नित्योपासात्मिका ततः । तत्र पर्वक्रमो युक्तस्त्वनित्य- ·48 ॥ प्राप्तिपूर्वकम् ॥ नित्यप्राप्तरयं न्यायो ज्ञानयोगेन विद्यते । नित्योपासनरूरत्वातत्पर्वक्रमदौर्घटी। आत्मस्वरूपावाप्तीच्छुः प्रकृत्या रहितं यथा। जिज्ञासुरिति भाष्येस्मद्भाष्यकारोप्युवाच ह ।। अत एव हि जिज्ञासोन परप्राप्तिकामना। नाना नृकामना लोके तत्त सुकृत भेदतः ॥ राज्यादैश्वयमल्पं स्यादनल्पं स्वर्गमस्थिरम्। नित्यं सावधिकैवल्यं त्याज्या राज्यादयस्त्वतः ।। ब्रह्ममाप्तिरनल्पा च स्थिरा चावधिवर्जिता। केवल्यं सावधित्वेन त्याज्यमाहुर्मनीषिणः । निर्गता- वधिकत्वेन ब्रह्ममाप्तिरपेक्षिता। कैवल्यस्याप्यनित्यत्वं कथयन्तीह केचन । न तत्र भाष्यकारादि संप्रदायोथ युक्तयः। प्रमाणं वापि पश्यामः तदनित्यत्वसाधकम् ।। संप्रदाय विरुद्धत्वात् प्रमाणाभावतोपि च। युक्त्यभावादनित्यत्वं कैवल्यस्य न सेत्स्यति ॥ सर्वकर्म- विनिर्मोक्षः केवलज्ञानिनोरसमः । अतोचिरादिगमनं मुक्तत्वादुमयोः श्रुतम् ।। इति कैवल्यनित्यत्वं यदुक्तं तन्न युक्तिमत् । सर्वकर्म- क्षयस्याचेत्परप्राप्तिरनन्तरम् ॥ स्यादेव न स्वानुभः केवलोल्प- रसस्त्वपि । सर्वकर्मक्षयो न स्याद्वद्ध एव हि केवलः ॥ नित्यत्वं- त्यज्यतां तस्य कैवल्पस्याथ बा पुनः। केवलस्य परप्राप्तिः कक्षी कार्याप्यनिच्छुभिः ॥ अत्यन्तापरिहार्या स्यात् पाशारज्जुरितस्ततः । ननु कर्मक्षया भावे कथमस्याचिरादिका ॥ इति चेदुच्यते तत्तु यथा स्यादर्चि- रादिका । प्रविक्षोनगरं मध्येऽध्वगस्त्येव तरोरधः ॥ स्वापवत्स्वानु- भृतिश्च गतिमध्येऽथवा भवेत् । दक्षिणायनगन्तॄणां चन्द्रसायुज्यव- पुनः॥ पर्यवस्यन् सानुभवे परव्योमाधिरोहात । ब्रह्मकार्योपास- नान्ते परव्योमाधिरोहवत् । अतोऽचिरादिगमनं केवलस्योपपद्यते । अतस्वानुभवस्थानं युक्तं प्रकृतिमण्डले ॥ युक्तं स्वानुभवान्ते च परव्योमाधिरोहणम् । तस्मादनित्य कैवल्यं परप्राप्तिविरोधि च ॥

·49 तदीशप्राप्तिपर्यन्ततात्पर्यात्तस्य नित्यता । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धामेत्यन नित्यता स्मृता च चातुर्मास्यादेरक्षयत्वोक्तितस्समा । स्वात्मानुभूतिरिति या किल मुक्तिरिति स्तुता ॥ स्वानुभूतेहि नित्यत्वं न हि मुख्यं विरोधतः । विगतेच्छाभयक्रोधो यथा मुक्त इतीयते ॥ तद्वदेवास्य मुक्तित्वं मुख्यत्वे दोषसंभवात् । तस्मादेव हि कैवल्यमनित्यमिति युज्यते ॥ इति चेदुच्यते तस्य मुक्ति त्वं नित्यतादि च । तदेव पापमित्याहुः स्वोदेश्यस्य विराधि यत् ॥ स्वोदेश्यस्य विरोधि- स्वाद्रामाचिन्प्राप्तिसाधनम्। पापमेव हि जिज्ञासोस्तदभावान तत्फले । ब्रह्मानुभवसंमारौ भक्तस्तदनिच्छया । न मुक्तस्यापि जिज्ञासोः ब्रह्मज्ञानं प्रकाशते । स्वविशेष्यधियं ब्रह्म सङ्कोचयति तस्य हि ।। उपासनानुगुणतो ददाति फलमुत्तमम् । इति श्रीपतिसङ्कल्पः सङ्कोचोऽन न हीतरः । तत्क्रतुन्यायसिद्धोऽयमों भाष्यादिनिश्चितः ।। ईश एव परव्योनि स्वप्राप्ति प्रापयिष्यति । जिज्ञासोरिति चेत्तर्हि स्वार्थकैङ्क र्यकामिनाम् । गुणानुभवितृणां च स्वार्थतां च निवर्तयेत् ॥ स्वानुभृतेविरोधित्वात्तानिवर्तयतीति चेत् । तद्गुणानु- भवे स्वार्थकैङ्कयेऽपि समं विदुः । न तद्विभूतिखामाव्यात् अहङ्कारो निवर्तते। ज्ञानिनस्तर्हि जिज्ञासोस्तन्न्यायेन निवर्तताम् । दक्षिणा- यनगन्तॄणां सायुज्यं श्रुतमिन्दुना। कामनानुगुणप्राप्तिः ब्रह्मकाय- निषेविणाम् । मध्ये स्वानुभवे तद्वन्न श्रुतिः स्मृतिरस्ति हि। अतो नगरगन्तॄणां मध्ये स्वापनिदर्शनम् । स्त्रीप्रायोक्तिसमं यस्मात् तद्धि केवलयौक्तिकम् ॥ कैवल्यस्य हि नित्यत्वं चातुर्मास्याक्ष गोक्तिवत् । निर्वाद्यमिति यत्तूक्तं तद्यं प्राप्य विरोधि च ॥ नाशो न युक्त इत्यादि शठजिद्गुरुसूक्तितः। न संकोचो न दीर्घत्वं विनाशो वा न युज्यते ॥ तस्य कल्पशतेनापि न क्षयोपचयावपि । S.7.

·50 आद्यगीतसहस्रे च सबा कैवल्यनित्यताम् ॥ परांकुशमुनिः प्राह साक्षात्कृतपरावरः। योगिनाममृतं स्थानमिति स्मृत्या च योगिनां अमृतं नित्यमित्येव तत्स्थान प्रतिपद्यते। तथा तु केवलपदमनित्यमिति यन्पुनः॥ उक्तं तदपहास्यं तद्ग्रन्थज्ञैरिति साहसम् ।। विगतेच्छा- भयक्रोधो यथा मुक्त इतीयते ।। एवं केवलमुक्त वमुचितं त्विति ये- ऽवदन् । अबाधात्तद्वदत्रापि गौणत्वमतिसाहसम् ॥ जिज्ञासुलभते भक्तिमिति स्मृत्या यदीरितम् । क्रमाद्भवति जिज्ञासुः भक्त इत्य- विचारितम् ॥ रमणीयं भवत्येव पूर्वापर विरोधतः । आतशब्दो यथा तत्र त्वारोग्येच्छोर्हि वाचकः । तथा तत्रत्य जिज्ञासुपदं कालवाचि न । किन्तु देहातिरिक्तात्मस्वरूपेच्छुपरं यतः॥ अतस्तत्रत्य जिज्ञासो- भक्तत्वप्राप्तितुल्यतः। श्री गीतासूक्त जिज्ञासुरपि भक्तो भवेदिति ।। तद्दृष्टान्तबलेनाहुः ये ते पण्डितमानिनः। तत्तत्प्रकरणोक्तार्थतात्पर्य- ज्ञानदरगाः॥ अर्थप्रकरणायेहि त्वर्थ भेदस्तु साध्यते । अज्ञात्वातः प्रकरणं तद्वयाख्यानं प्रकुर्वताम् ।। प्रासो व्यर्थतामेति पुष्पवच्चाव- केशिनः। अहंकारगृहीतानां अर्थज्ञानं न जायते ॥ मध्यस्थ दृष्ट्या ज्ञातव्यं तत्वं तत्वबुभुत्सुभिः। संप्रदायैकलभ्योर्थो युक्तिं नापेक्षते कचित् ॥ युक्तिसंसाधितोप्यर्थः संप्रदायमपेक्षते। संमता सैव या युक्तिः संप्रदायानुसारिणी । युक्ति प्रमाणीकुरुते लोके केवल- यौक्तिकः ॥ प्रमाणपरतन्त्रास्ते ये प्रमाणक चक्षुषः ॥ ये संप्रदायैक दृशा गुर्वधीना हि ते मताः। संप्रदायानुविधया प्रमाणानां प्रमाणता ॥ प्रमाणसिद्धमप्यर्थमननुष्ठानदुषितम् । न कुर्मोपायमित्याह गोदापि स्वस्वसूक्तिषु ।। इति। विस्तरस्तु पूर्वोदाहत ग्रन्थकैवल्यदीपिका कैवल्यकारिका गुरुभावप्रकाशिका विपुलद्राविडाष्टश्लोकी व्याख्यानादी द्रष्टव्यः ।। सिद्धान्ते-यथावस्थित ब्रह्मविद्यायां ईश्वरेच्छा नियामिका ·51 परार्थानुभव परार्थकैंकर्यपरविषये भक्ता-गुणानुमत्रनिष्ठः- भागवतः- वृत्तिनिष्ठः अयथावस्थित ब्रह्मविद्यायां स्त्रात त्र्यं नियामकं, तच्च- स्वार्थानुपा सार्थकैकय परविषये, यथावस्थिावत्मानुभवं प्रति यथावस्थितब्रह्मविद्या कारणं, विजातीय ब्रह्मनुभवं प्रति विजातीय. ब्रह्मविद्या कारणं ,इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्य महदन्तरम् । तथापि भेदं निर्वस्तु ब्रह्मणापि न शक्यते ॥ इति न्यायात् एतन्निर्वचनस्य दुर्निरूपणीयत्वेपि स्वासाधारणाकारविशेषोस्त्येव ॥ ननु मुक्त्यनन्तरं स्वार्थकै कर्य परार्थककर्यादिफलभेदप्रतिपादन- मत्यन्तमसंगतम् । तत्प्रतिपादकप्रमाणस्य यत्र कुत्रचिदश्रुत्दृष्ट- पूर्व वादिति चेन्न सूत्र श्रीभाष्यश्रु प्रकाशिका तद्वयाख्यान गुरुभाव- प्रकाशिका श्रीवचनभूषणादिप्रमाण जाते तादृश अर्थप्रतिपादनस्य दृष्टचत्वात् - तथाहि फलोपासनयोः प्रकारक्ये प्रमाण जिज्ञासाधिकरणभाष्ये फलोपासनयोः प्रकारक्यं यथाक्रतुरस्मिन् ले के पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवतीति श्रुत्यैत्र सिद्धमिति । तत्र श्रुतप्रकाशिका- फलदायां गुणप्राधान्यश्रणात् उपासने गुणप्राधान्यं कथं सिध्यति इत्यत्राह-फलोपासनयोरिति । फलोपासनयोरुभयोरपि सगुणत्वं गुण- प्राधान्यं च तुल्यप्रकारमित्यर्थः । श्रुत्यैवेत्येवकारेण उक्तन्यायस्य पुरुषबुद्ध्युत्प्रेक्षानिरपेक्षं श्रुत्या कण्ठोक्तत्वमभिप्रेतमिति । फलो- पासनयोरनन्याविषयत्वे प्रमाण, ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः इति सूत्र- भाष्ये - तत्र ध्यायतीक्षतिशब्दावेक विषयौ ध्यानफलत्वादीक्षणम्य यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषः इति न्यायेन ध्यानविषय त्यैव प्राप्यत्वादिति । तत्र श्रुतप्रकाशिका-प्रत्र ध्यायतीति यथोपासन फलप्राप्तिन्यायात् ध्यायतिकर्मैव ईक्षतिकर्मेति । स्वार्थकैंकर्यपरार्थ- कैकर्यादिप्रतिपादने प्रमाणम् । समिति कैवल्यव्यावृत्तिरिति श्रुत- १ ·52 प्रकाशिकाव्याख्यान गुरुभावप्रकाशिकायाम् । समिति कैवल्य- व्यावृत्तिरिति वाकव्याख्यानावपरे । भगवत्प्रीतिमात्र प्रधानो- देश्यकानुभाकै कर्य एव स्वरूपानुरूपे। स्व स्थापि नाहं तत इत्यनु- गृहीतरीत्या स्वप्रीति भगान्प्रोत्युभय प्रधानोद्देश्यकानुभवकैंकर्ययोः नमःशब्दनिषिद्धस्वादिति तत्रै स्वार्थभगवदनुभवत कैकयें अपि अहंकारममकारगर्मत्वात् । किंकरस्य स्वतः प्राप्त न भवतः इति रहस्य विवेकव्याख्यानावसरे स्वार्थेति - अहं करोमि फलार्थभगवत्प्रसाद- साधनम् । अंकगेमी ति अध्यामायोहंकारः । तादृशसाधनानुष्ठान प्रधानोद्देश्यफलभे.गवानहमित्यध्यवसायो ममकारः इति विवेकः ।। तदर्भत्वं तद्धटितस्वसामग्रीकत्वं किंकरस्य भगवत्प्रीतिमात्रो- देश्य शेषवृत् हस्येत्यर्थः । स्वतः इति - पूर्ववत्स्वरूपानुरूपयाधनतः इत्यर्थः न भवतः इति - तथा च - पूर्वोक्तभगवत्संकल्पविशेषात् - मूलमंत्र मन्त्ररत्नादिप्रतिपन्नस्वरूप याथा म्यानुगुण परार्थ भगदनुभव - कैंकर्य लक्षमफलोत्पत्ति प्रतिबन्धः उगयान्तरनिष्ठ स्वप्रयोजनपरयोः संभवती त भावः इति । श्रीमन्त्रार्थविस्तरकठिनपददीपिका दीपा- रोपणादिकैंकर्य 7 sha सारकल्क भेद; new இருக்கும். साक्षालक्ष्मीपतावेव कृतं कैंकर्यमञ्जमा। सारकल्कविभागेन द्विधा सद्भिरुदीयते ।। कृतकृत्यस्य कैकयं यदनन्यप्रयोजनम् । गुर्वादि- रक्षणार्थ वा तत्सारं परिचक्षते ।। या क्रियास्संप्रयुक्तास्युरेकान्तगत- बुद्धिमिः ताः क्रियाः शिरसा देवः प्रतिगृह्णाति वै स्वयम् । डम्भार्थ परपीडार्थ तन्निरोधार्थमेव च । प्रयोजनान्तरार्थ वा कैकय कल्क- मिष्यते ॥ तत्सर्व देवदेवस्य चरणामुपतिष्ठते । इति ।। श्रीकृष्णपादतनू चरनकांचीपुरीश श्रीवरदगजापरावतारभूत श्री- लोकाचार्यप्रणीते भगवनियमनात्प्रवृत्ते संस्कृतद्राविड वेदसूत्र भाष्य- द्विविध uri ·श्रुतप्रकाशिकादिमारार्थतत्वप्रकाशिके श्रीवचन भूषणदिव्यशास्त्रे * BA #gi. ज्ञानभक्तिवैराग्य/ of EG மாறினாப்போலே வடிவிலே; தொடை கொள்ளலாம்படி இருக்கும் Uy ori sai प्रतिकूलyi देहान्मामिला 4 GB स्व. तन्त्र अन्यशेषभून , उपायान्तरनिष्ठ , स्वप्रयोजन பரரும், उपायान्तरनिष्ठ 5 உத்தே ச்யன் Iர்யாமி U/A GOT Gii Gaurigi उपायं कर्मज्ञानभक्ति sir. उषेयं भगवदनु- भवा । स्वप्रयोजन LIFS उद्देश्यन् । Fol of ST LIT i HT ONGlor opan उपायं स्वकीयस्वीकार उपेयं स्वार्थकैंकर्यम् । முதல் சொன்ன மூவரும், நிக்ரஹத்துக்கிலக்கு மற்றை 1952003037 2 की ऊ इति ॥ प्रयोजयितृत्वं नाम नियन्तृत्व-तच्च द्विविध-शासन लक्षणं- तंत्रणलक्षणं चेति-तंत्रणलक्षणं नाम-स्वयमेव जीवकरणकळेबरादिष्वा- विश्य कार्य करणं। तच्च अर्थयितृत्व-तत्प्रकृष्टदया विषयभूतभक्तिपारवश्य- प्रान्न विषये-शासन लक्षण प्रयोजयितृत्वं शास्त्रवश्यविषये। तच्च शास्त्रं द्विविधं आज्ञाशास्त्रं अनुज्ञाशास्त्रं चेति । यावजीवमग्निहोत्रं जुहोतीत्या- द्याज्ञाशास्त्रं परतंत्र शक्ताधिकारि विषयं ज्ञानाधिप प्रपन्नाधिकारि विषयमिति यावत् ॥ ईश्वरः शास्त्रमुखेन प्रयोजकः स्वर्गकामो यजेत-मुमुक्षुब्रह्मो- पासीते त्या दिशास्त्रं अनुज्ञाशास्त्र स्वतन्त्राधिकारिविषयं सः कर्ता- फलभोक्ता च ईश्वरः तद्विषये अनुमन्ता शास्त्रफलं प्रयोक्तरि इत्युक्तत्वात फलं अनुमन्तगतं न कर्ता शास्त्रार्थवत्वाद् इति सूत्रेण सामान्यतः कर्तृत्व सिद्धान्तितं शास्त्रार्थवत्वात् अर्थवच्छःस्त्रनियोज्यत्वादित्यर्थः॥ परात्तु तच्छतेरिति सूत्रेण नियोज्यकर्तृत्वं निर्णीतं ॥ कृत- प्रयत्नापेक्षस्त्वित्यनेन शास्त्रादि सार्थक्य सिद्धयर्थं तत्संकोचं कृत्वा ·54 யாக வெனைக் अधिकारि विषय व्यवस्था कुता। नियोज्य कर्तृत्वं सिद्धोपायनिष्ठ- स्वरूपानुरूपं कैवल्याधिकारी स्वार्थानुभव कैंकर्यकामी च यथा ऋतुम्यायात् अयथोपासनात् स्वार्थफलं भुक्ते श्रीभाष्यकाधिकरणे यच्च प्रकृतेः क्रियमाणानीत्यादिना गुणानामेव कर्तृत्वं म्मयत इति । तत् सांसारिक प्रवृत्तिष्कस्य वक्तृता सन्वरजस्तमोगुण संसर्गकृता न स्वरूपप्रयुक्तेति प्राप्ताप्राप्त विवेकेन गुणानामेव कततेत्युच्यत इति वाक्य व्याख्याने संसार दायां प्रवृत्तिः सांसारिके प्रवृत्तिरिति श्रुतप्रकाशिकायामुक्तम्बात् संसारिणः स्वतन्त्र कत व दृष्ट तत्तुच्छमिति नियोज्यकर्तृत्व युक्तमिति मत्वा 67 685 Plem at foBu39 क्रियतामिति मां वद इति शठारिगुरुलक्ष्मण प्रभृतयः अवोचन ॥ कर्ता शास्त्रार्थवत्वादिति सूत्रम्। आत्मनः कर्तृत्वाङ्गीकारेण भोक्तृत्वमात्र बदतः सांख्यस्य मतानिरासे प्रवृत्तशास्त्राणां प्रमिति जननद्वाग प्रवर्तन लक्षण फलकत्वात् यजेत स्वर्गकामः मुमुक्षुब्रह्मो- पासीतेत्येवमादिशास्त्राणि तत्तत्फलभक्तारं कर्तृत्वे नियुञ्जते । अतः स्वर्गकामना विद्यते चेत् यःग कुर्यात् । मुमुक्षा विद्यते चेत् ब्रह्मो- पासनं कुर्यात् इति वदन्ति । ब्रह्मानुभवरूपफलविषये स्वार्थत्वेन प्रवृत्तिः क्रियते चेत् तदा उपासनकर्ता, फलभोक्ता च अयमेव तदानीं ईश्वरस्य एतद्विषये अनुमन्तृन्वरूपनियन्तृत्वमेव न तु तन्त्रणरूप नियन्तृत्वम् ।। पूर्वमीमांसायां शास्त्रफलं प्रयोक्तरीति प्रयोक्तुरेव शास्त्रफल- गामित्वमुक्तम् - अतः इदं सूत्रं सर्वकर्तृत्वस्थापकमित्युच्यते चेत् कर्ता भोक्तृत्वादिति वक्तव्यं तन्न उत्तरसूत्रे आत्मनः स्वाभाविक नियोज्य- कर्तृत्वं स्थिरीकृतम्। सिद्धान्तयोजनायान्तु कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् ·50 शास्त्रफलं प्रयोक्तरीति सूत्रद्वये जीवस्यैव साधनानुष्ठातृत्वं फल- भोक्तृत च साधितमिति न वक्तुं शक्यते ॥ तत्र शरणवग्णाधिकारिणं प्रति भगवदीयसाधनानुष्ठान फली- भूतकृतिमत्त्वस्य भगवद्भोगोद्देशेनैव प्रवृत्तेः अवधातस्वेदवत आनुपगिक- भोक्तृत्वस्य च विवक्षितत्वात् । प्रकृति संसर्गकृत परमा माधीन कतता ज्ञानस्य प्रमितिरूपत्वेपि अष्टद्वारकयत्किचित्फलोदेश्यक साधनानु- ष्टानाहत्वलक्षण कर्ट वज्ञानस्य स्वप्रवृत्त्युद्देश्य भोगाश्रयत्व र्हत्वलक्षण- भोक्तृत्वज्ञानस्य च भ्रमरूपत्वस्य नमश्वब्दादिसिद्धन्वात् अस्य च भ्रमद्वयस्य अनाधचित्तंबन्धनिबन्धन अहंकारममकारमूलत्वात् ।। ईश्वरः निरंकुशस्वातन्त्र्यात् -द्विधा पुण्यपापो निर्माय त्याज्यो- पादेयविभागप्रतिपादकशास्त्रं ददत् सन्-य: निन्दितं करोति-तं शिक्षयति। यः विहितं करोति तं परिपालयति । तद्वत् अनन्तरं निष्कृष्टाधिक रिणः विषये शेषत्वपारतन्त्र्यादिस्वरूपशोधक मूलमन्त्रादि- प्रवचनमकृतशेषत्वन्नाम । परगतातिशयाधायकर वे सति स्वातिशया- नाधायकत्वं । अत्र पर पदं शेषत्वेनाभिमत्वरतुव्यतिरिक्तशेषिपरं- शेषिणि कृपादियुक्ते राज्ञि अतिव्याप्तिवारणाय स्वातिशयानाधारकरव दळं-भृत्यातिशयस्यापि स्वातिशयानरर्गतत्वेन , स्वातिशयानाधायकत्वं नास्ति । अतः अधारणघटितमेव शेषत्वलक्षणमावश्यक परगताति- शयाधानेच्छया उपादेयत्वमेव यस्य स्वरूपं सः शेषः परः शेषी इति हि वेदार्थसंग्रहेऽनुगृहीतम् ।। पारतन्न्यं नाम भोगमोक्षसाधनगोचरकृत्यनहरवं मूलमन्न: पदनरेण क्रमेण-अनन्याहशेषत्व अनन्य शरणत्व अनन्यभोग्यत्वरूप- स्वस्वरूपयाथात्म्यत्रयं अनन्यनिरपेक्षं ऐदंपर्येण प्रतिपादयति-अनन्या- हशेषत्वन्नाम भगवन्मुखोल्लासमात्रोंदेश्यकप्रवृत्त्यहत्वं अनन्य शरणत्व- ·56 नाम भगवत्प्रसादद्वारक.फलसाधनगोचरप्रवृत्यर्हत्वं अनन्यभोग्यत्व- नाम - स्वप्रवृत्युदेश्यभोगवत्वानहत्वम्। स्वप्रवृत्युद्देश्य भोगवत्वा- नहत्व नाम सप्रवृत्युद्देश्यभोगान हत्यम् ।। प्रवृत्यभावेऽपि भोगस्योद्देश्यत्वं सान्नामेति चेत्, भगव- द्भोगस्य स्वप्रयोजनत्वेन उद्देश्यत्वनास्ति इति च प्रवृत्तिश्च पारतत्र्य- स्वरूपविरुद्धा इति च सूचयितुं स्वप्रवृत्युद्देश्यभोगवत्वानहत्व- मित्युक्तं-अतः भगवन्मुखोल्लासमात्रोद्देश्यकप्रवृत्त्य है मित्यपुनरुक्तिः । द्वयं सिद्धोपाययाथात्म्यं अन्यनिरपेक्षमैदंपर्येण प्रतिपादयति ।। सिद्धोपाययाथात्म्यन्नाम - निरपेक्षपुरुषकारभावविशिष्टलक्ष्मी- विशिष्टस्य गुणविग्रह विशेषविशिष्टस्य भगवतः चेतनप्रवृत्तिसामान्य. निरपेक्षस्व प्रसादद्वारककैङ्कयपर्यन्तमोक्षकरणरूपं । कैयनाम शेषत्वो- पधायकभोग्यप्रार्थनीयपरप्रयोजनप्रवृत्तिरूपत्वं चरमश्लोकः-महाफल- विशेषभूताप्रतिषेधादिकपरमपुरुषार्थलक्षणकश्यपर्यन्तमोक्षात्मक तत् प्रतिबंधकविमोचनान्तमध्यगतफलपरंपरां केवलभगवदभिमततया भगव- त्प्रयोजनमिति प्रदर्य पुरुषार्थयाथात्म्यं प्रतिपादयति ।। पुरुषार्थयाथात्म्यन्नाम खपंप्रयोजनभगवन्मुखोल्लासमात्रौद्देश्य- कशेषवृत्तित्वं । विस्तरस्तु - श्रीमन्नार्थकठिनपददीपिका चरमश्लोक- संगतिग्रन्थादौ द्रष्टव्यः - मूलमन्त्रमन्त्ररत्नचरमश्लोकशोधितः स्वरूपः चेतनः निर्ममतया परार्थानुभवपरार्थकैङ्कर्यप्रवृत्तश्चेत् तस्य ईश्वरः परमफलं स्वं ददाति यथोपासनत्वात् । श्रीभाष्ये-प्राप्ताप्राप्त विवेके- नेति कर्तृता स्वरूपप्रयुक्तेत्युक्तत्वात् । स्वरूपानुरूपकर्तृत्वं नियोज्य कर्तृत्वमिति फलितम् ।। प्रपत्तौ मोक्षसाधनत्वज्ञानेन प्रवृत्तश्चेत् , स्वतन्त्रकर्तृत्वमायात- मुमुक्षुः ब्रह्मोपासीवेति मोक्षकामनाप्रदर्शनात् शास्त्रफलं प्रयोक्तरीति- ·57 न्यायेन कर्तृत्वफलभोक्तृत्वे चेतनगते चेत् , तदा ईश्वरः अनुमंता, मूलमन्त्रादिशिक्षितस्वरूपः चेननः नियोज्य एवं अहं भगवदुक्तं कुत्रे इति प्रवृत्तश्वेन ईश्वरः स्वमेव फलं भूत्वा निरतिशयप्रीतो भवति ईश्वरेण प्राप्ताप्राप्तविवेकार्थ हि मूलमन्त्रादिप्रवचनं कृतं-अतः स्वतन्त्र- कत कोपासनादिषु चक्षुम्प्रदाय सिद्रोपायनिष्ठस्सन् तन्नियमितं करोति चेत् तद्विषये ईश्वर एवं कर्ता भोक्ता प्रयोजकश्च, अनुमन्ता न ।। अत्र परायत्ताधिकरण प्रकाशिका श्रीवचनभूपगमीमांसायां प्राप्तान प्राप-%DIL प्राप्ति-ॐur DILD ABा इति च प्रमाणं। परायत्ताविकरण श्रुतप्रकाशिकायां प्रथमप्रवृत्तस्य अनुमन्तृत्ववत् अत्यन्तानुकूलप्रतिकूल योः प्रयोजयितृत्वमपि फलदानकल्पं इत्यत्र द्वेधा योजना-अनुकूलप्रतिकूलशब्दो केवलं पुण्यपापकृ-परौ चे , तदुभयविषये अप्रवृत्तप्रवर्तनरूपप्रयाजकर्तृत्ववान् ईश्वरः । योजना- न्तरे पुण्यस्य सुकदुष्कृते धूनुते पुण्यपापे विधूय उद्दश्य विरोधि- पापं इत्यायुक्तरीत्या प्रतिकूल शब्दवाच्यत्वे तत्कर्तृ विषये ईश्वरस्य प्रातिकूल्यव्यवसायित्वात् । तादृशप्रयोजकत्वं प्रातिकूल्यव्यवसाय- फलदानकल्यं भवति । अत्यन्तपरतन्त्रस्य अनुकूलशब्दवाच्यत्वे ईश्वरस्थ प्रथमत एव चेतने तादृश पारयज्ञानोदाधने प्रवृत्तत्वात् ईश्वरस इष्टतमत्वात् ईश्वरः तद्विषये प्रयोजकः । तादृशप्रयोजकत्वं च अत्यन्तपारतन्ध्यव्यवसायफलदानकल्यं न मुख्यत्वात् अतः कल्पशब्दः ईपन्न्यूनार्थे कल्पप्रत्ययः : फलदानतुल्यमित्यनुक् वा फलदानकल्पमिति प्रयोगात् तत्तदधिकारानुगुण्येन योजनाद्वयं अभिमतमिति सूचितम् ।। वरवरमुनिगुरुवयैः तत्रोपेक्ष्य ततोऽनुमत्येति श्लोके अन्वय- प्रदर्शनपूर्वकं उदासीन-504GIFs इति प्रत्यपादि तादृशाधिकारिणः तत्पूर्वमेव कृपाविषयत्वात् एतत्कृताज्ञाशास्त्रानुष्ठानस्य कैंकर्यरूपत्वं । S.8.

·58 नत्वनुज्ञा शास्त्रानुष्ठानस्य परार्थप्रपन्नः प्राप्यं जीव , प्राप्ता ईश्वरः । स्वीकारमप्यनपेक्ष्य भगवानुपायः । फलं परार्थानुभवादिशब्दादि- भोगप्रभृति स्वप्रयोजनपर्यन्तं विरोधि इति अर्थपञ्चकयाथात्म्यं अनुसन्धेयम् तत्वत्रयव्याख्याने । परात्तु तच्छूते रित्यत्र प्रयोज्यकर्तत्व सिद्धान्तिम् । ननु कर्तृत्व- सामान्यनिषेधः सिद्धान्तितः । अत्र प्रधानकर्तृत्वं नास्तीत्युच्यते । रहस्य पूर्वपक्षे स्वातन्त्र्ये सति अमात्यपारत-व्यवत् पराधीनकर्तृत्व- मङ्गीकृतम् । तत्पराधीनकर्तृत्वं स्वातन्त्र्यसहत्वात् अचिद्वत्पार- तन्यस्वरूपविरुद्धं । अचिद्वत्पारतन्त्र्यन्नाम अचिद्वत् स्वरूपोपाय पुरुषार्थेषु निवृत्तममकारत्वं प्रयोज्यकर्तृत्वं स्वाभाविकं अचिद्व- त्पारतन्त्र्यस्वरूपानुरूपं साधनभूतकर्मज्ञानभक्तिप्रपत्तिदेशवासनामसंकी- तनादिः प्रधानकर्त स्वायत्ता जिज्ञासाधिकरणभाष्ये ज्ञानप्रसरे तु कर्तृत्वमस्त्येव । तच्च न स्वाभाविकं अपि तु कर्मकृतमित्यविक्रिय- स्वरूप एवात्मेत्यनुगृहीतत्वात् ।। श्रीवचनभूषणदिव्यशास्त्रे द्वितीयप्रकरणे वेदान्त 5 CHUT LI மாகவிதிக்கிறபடி யென்னென்னில் ஔஷத ஸேவை பண்ணாதவர்களுக்கு அபிமதவஸ்துக்களிலே அத்தைக் கலசியிடுவாரைப்போலே, ஈசுவரனைக் கலந்து விதிக்கிற का इत्याद्यनुगृहीतत्वात् उपायान्तरस्य अभिमतवस्तुस्थानीयत्वं निरुाधिकसिद्धोपायस्य रोगनिवर्तकोषधस्थानीयत्वं च प्रतीयते । अतः कर्मादीनामुपायत्वमेव नास्ति। आपातप्रतीत्या उपायत्वम् । अभिमत वस्तुनः औषधसंमिश्रत्वेन रोगनिवर्तनोपायत्वज्ञानवत् । औषधस्यैव रोगनिवर्तकत्वात्तन्न वास्तवम् ।। श्येनेनाभिचरन् यजेत, स्वर्गकामो यजेत कर्मणैव संसिद्धि ज्ञानभक्तिसमन्वितम् कर्मेत्यादिना कर्मादीनामुपायत्वेन ·59 PUTED वेदविधिस्तु तत्तदुचिजनकत्वमपेक्ष्य प्रवृत्ता। अतः साधनभक्तिनिष्ठ- साधनप्रपत्तिनिष्ठान् प्रति स्वार्थानुभव-स्वार्थकैंकर्यरूपफलप्रदानांशे भगवतः अयथावस्थितस्वार्थत्वांशवैषम्यस्य ago மானால் ப்ரபத்தி உபாயமன்று ரிக உபாயமானால் Hatgad L_urulesir on हति षट्सहस्रिकाव्याख्योक्तरीत्या सिद्ध- तया कर्मादीनामपि भ्रान्त्या उपायत्वेन ग्रहणात । तादृशोपाधिना भगवतः उपायत्वमौपाधिका कर्मादीनामुपायत्वं चेतनबुध्यारोपितम् । न तु वास्तवमित्यनुगृहीतम् ।। रहस्यत्रयमीमांसाभाष्ये-प्रथमाध्यायप्रथमपादचतुर्दशाधिकरणे, न चैवमपि प्रपन्नत्वे फलभेदो न स्यादिति वाच्यम् । प्रथममेव मूलमन्त्रेण स्वरूपयाथात्म्यज्ञानपूर्वकं मन्त्ररत्नचरमश्लोकार्थानुसन्धानेन साधनान्तरपरित्यागपूर्वकं उत्तरवाक्यप्रतिपन्नकैङ्कर्याभिरुच्या पुरुष- कारवरणपूर्वकं सिद्धोपायस्वीकाराभावेन तत्त्वज्ञानदशायां भगवदेको- पायत्वाध्यवसाये सत्यपि कर्म-6D TwiBG046 त्याद्यनुगृहीतरीत्या प्रारब्धकर्मयोगाद्यनुवृत्ति सद्भावेन च साधनान्तर- निष्ठानां कर्मयोगादेरेव मुक्तिव्याजतया फलभेदोपपत्तेः॥ இவைத்தை தர்மமென்கிறது. பிரமித்த அர்ஜுனன் கருத்தாலே, வேத புருஷன் உபாயாந்தரங்களை விதித்தது. ஒரு பலத்துக்கரிய வழியும் எளிய வழியு unी. निष्कर्षकरहस्यत्रयमीमांसासूक्तिषु Casrs assoft லித்தை உபாயமாக விதிக்கிறபடி யென்னென்னிலித் LUB निष्कर्षक श्रीवचनभूषणमीमांसासूक्तिषु च साधनान्तरमेव नास्तीति सिद्धान्तितत्वेन Quiz FIRL 3 25 65Lison-त्यादिसूक्तौ स्वप्रयोजन-18guी-त्यादि- सूक्तौ च नैयायिकस्य वायुरप्रत्यक्षा, यस्यामतं तस्य मतमित्यादाविव मतत्वद्वारकसंवन्धप्षष्ठ्यर्थः इति वक्तव्यत्वेन तत्सक्तिविरोधाभावाच ।

·60 ரா ரார் அக்ஞர்க்கு உபாயம் TRளுக்கபாய मित्यादि सूक्ताख्याता। प्रपत्तिव्याजव्यतिरिक्तव्याजरूपं कर्मयोगा दिकं अरदृष्टद्वारकमोक्षकारणरूपोपायत्वेन ज्ञायते । ज्ञानिभिस्त तादृशोपायत्वेन अज्ञायमानं तद्रक्षणप्रवृत्तिविरोधित्वेन निषिद्ध रूपो- TIST Ir: | fi | Bergfiguff திருமந்தி ரார்த்த கடினபத தீபிகாபாய்- முகத்தாலே பண்ணின கிருஷிபலமென்கிற வாகாரங்களானவை. உபாயாந்தரங்களான, ரிகளுக்கு மொக்குமே யாகிலும் உபாயாந்தர நிஷ்டனுக்கு ஸ்ருஷ்ட்யாதிகளில் புர மனுக்ரஹகார்யமென்கிற ப்ரதிபத்தியன்னிக்கே. ஸுக்ருத மூலமென்கிற ப்ரதியத்தியே நடக்குகையாலே, ITY- திகளுக்குமிவ் வாகாரம் ஒக்குமென்ன வொண்ணா தென்று தாத்பர்யம் திருமந்திரார்த்த காரகர் 7THகாகன் ஸாதனமாக வென்னது TIST என்னபடி. ஸாதனமென்று நினைப்பிடாதபோது, அவையஸாதனங் களாயே யிருப்பன. ஆகையாலே, ஸாதனமாக வென் னாளிச் செய்கிறார். இத்தால் இவைத்துக்கு அஸாதனத் வமே நிலை நின்ற வாகாரம். TISTன் என வந்த தென்றாயிற்று. ஆனால் வேதபுருஷன் விதிப்பானென் னன்னில் சாஸ்திர விச்வாசத்துக்காக ரா- த்தை விகித்தாப்போலே, TETf% - த்துக்காக 1717-த் தாலே பல சித்தி யென்றிருக்குமிச்சேதனன். புத்தி யாலே பக்தியை ஸாதனமாக விதித்தான் ! ब्राह्मण्य विशिष्टशरीरविषयकज्ञानं कर्मणि अधिकारः। शरीरा- त्मभ्रमस्य विरोधिन्वन्नास्तीति रहस्यपूर्वरक्षे देहान्मभ्रमः कर्मणि அsT: xfa figra | ஆSrIt is gilssifia ज्ञानं करिष्य इत्यत्र भासत इत्युक्तम् । देवपिण्डत्वप्रकारकाहंशब्दार्थ- இவன் .

·61 .. विशेष्यकज्ञानमात्मनीति देहात्मभ्रमोपपत्तिः । प्रधानकतत्वे साधने प्रवृत्तिः देहात्मभ्रममूलका । तथैवानुगृहीतम् श्रीरहसनयमीमांसा- भाष्य सिद्धाञ्जने। अत्रापि प्रपन्नजनकूटस्थानां पराकुशादीनां अपरोक्ष- विवेकमालित्वात् अपरोक्षभ्रमाधिकारकं भवत्यादिकं तेषां वरूपविरुद्ध- मेवेत्यभिमायो द्रष्टव्यः । एन-सर्वमभिसन्धायानुगृहीतम् श्रीवचन- भूषणमीमांसा भाष्ये तत्रैवाधिकारे वरददेशिकैः साधनानुष्ठानमा देहात्मभ्रमकार्यम्। तच्च श्रीविष्णुपुराणेऽभिहितम् -- अधिकारबोध- युक्तेषु विद्यते भावभावना। अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । इति।। अत्र श्रीविष्णुचित्तार्याः संसारिष्वेव हिरण्यगर्भादिषु भावना- त्रयान्वयः इत्याह - अधिकारबोधयुक्तेष्विति श्लोकेन मरफलमाधन- स्वान्मदर्थमिदंकर्मे त्यधिकारियोधस्वरूपम् । अधिकारवोधस्यापि अधिकारमाह अक्षीणेष्विति । विशेषज्ञानं देवादिभेदभिन्नापरोक्षा- स्मकभ्रमः यावद्ध मानुवृत्तिः तावदधिकारवोधः तेषु शास्त्रश्यत्व- मिति । कर्मानुष्ठानमुमयानुष्ठानं च प्रवर्तते । देवमनुष्याद्यात्मानु- सन्धानरूपं मानसबाचिकादि प्रवर्तत इत्यर्थः इति । तस्मादुपासना- नुष्ठानस्य साधनप्रपत्त्यनुष्ठानस्य च देहात्मभ्रममूलकन्वात् स्वरूप- विरुद्धवं न च वर्णाश्रमधर्माणामप्यननुष्ठानं प्रसज्यते । तेषां कैङ्कयत्वेनानुष्ठेयतया भ्रममूलक या संभवादिति ॥ अत्र तावत् साधनानुष्ठानमात्रमित्यत्र साधनशब्दो भोगमोक्ष- साधलपरः । मात्रपई कार्यपरं देहात्मभ्रमशब्देनापरोक्षभ्रमो विवक्षितः। उदाहतश्लोके विवक्षितार्थस्यास्फुटत्वात्तयाख्यानं दर्श- यति- अत्रेति श्लोके विशेष्यं स्फुटयति संसारिष्वेवेति । श्लोके छान्दमो वर्षातिरेकः फल कामताफलसाधनानुष्ठानफलभोगाधिकारः इति हि प्रसिद्धिः । अतस्तदनुसन्धानमधिकारिबोध इत्याह- यदिति ।

·62 यदिदमाविज्यं तदपि मदर्थं मत्फल साधनत्वात् अतो मन्कतक- मित्यर्थः ॥ अत्र स्वप्रवृत्युद्देश्य फलाश्रयत्वलक्षणभोक्तृत्वानुसन्धानं भोग- मोक्षसाधनानुष्ठातृत्वलक्षणस्वतन्त्रकर्तृत्वानुमन्धानं च स्पष्टं। विशेष- ज्ञानकर्मस्वक्षीणेषु सत्सु ये अधिकारबोधयुक्ताः तेषु भावभावना विद्यते इत्यन्वयमभिप्रेत्य उत्तरार्धप्रयोजनमाह-अधिकारबोधस्यापीति । "जानीहि विज्ञानविजृम्भितानी" त्यत्र देवादिरूपेणान्मानुसन्धान विज्ञानशब्दार्थः । विभेदजनके ज्ञाने इत्यत्र देवादिभेदो विभेद- शब्दार्थः । देवादिभेदेपध्वस्त इत्यत्र देवादिरूपो भेदः इत्यादि भाष्योक्तमभिसन्धायाह-विशेषज्ञानमिति देवादि मेदप्रकारकं ज्ञान- मित्यर्थः। तादात्म्यारोपे आरोग्यस्य प्रकारत्वादिति भावः। देवादीति देवादिभिः भेदैः प्रकारैर्भिन्नः अपरोक्ष आत्मभ्रम इत्यर्थः । अर्थेनैवेति न्यायादिति भावः। अपरोक्षपदेन यौक्तिकभ्रमव्यावृत्तिः। विशेषज्ञानेषु तद्धेतुभूतकर्मसु च अक्षीणेवित्यर्थ इति भावः ।। अधिकारबोधस्य भावनाहेतुत्ववचनानुग्राहकन्यायमाह-तेष्विति 'स्वर्गकामो यजेत' 'मुमुक्षुब्रह्मोपासीत' इत्यादौ कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः प्रतीत्या अधिकारबोधाभावे शास्त्रवश्यत्वं न स्यात् । ततश्च विध्य- धीनमनुष्ठानं नोपपद्यत इति भावः । देहात्मभ्रमस्याधिकारबोधहेतुत्वे वचनानुग्राहकान्वयव्यतिरेकानुरूपन्यायः पूर्वोक्तोत्राभिप्रेतः। कर्मानु. ष्ठानं उपासनानुष्ठानमित्यनेन भावभावनेत्यत्र यजेत उपासीत इत्यादिधात्वर्थो भावः । तस्यानुष्ठानं भावनेत्यर्थः उक्तो भवति प्रवर्तते भवतीत्यर्थः । भावनात्रयान्वयव्यवस्थायामपि विशेषज्ञानमेव हेतुरित्याह-देवमनुष्यादीति तस्मादिति साधनानुष्ठानमात्र देहात्म- भ्रमकार्यमिति श्रीविष्णुपुराणे अभिहितत्वादित्यर्थः ।।

·63 न्यायतौल्यादाह - साधनप्रपत्तीति । स्वरूपविरुद्धत्वामिति स्वरूपपदं अपरोक्षरेहात्मकविवेकशालिस्वरूपपरं तस्य परोक्षदेहात्म- विवेकशालिषु वर्णभेदभिन्नेषु दिव्यमूरिषु वर्णाश्रमधर्मानुष्ठाननियम- दर्शनं नोपपद्यत इत्याशङ्कय परिहरति - न चेति । कैङ्कर्यविधायक- शास्त्राणां केवलपरार्थत्वेनैव तद्विधायकत्वादधिकारबोधाभावेऽपि तत्र विध्यधीनानुष्ठानमुपपद्यत इत्यभिप्रायेणाह-तेषामिति । अधिकारबोध. पूर्वकमनुष्ठेयत्वे कैर्यत्वमेव भज्येते त्यभिप्रायेण भ्रममूलकत्वा- संभवादित्युक्तमिति दिगिति । तत्रैव परगतातिशयाधानेच्छाजन्यो- पादेयत्वरू पशेषत्वं पराधीनकर्तृत्वरूपगारतन्त्र्यं च साधनभक्त्यादा. वधिकार इति श्रीवचनभूषणमीमांसाभाष्ये-भक्तेः उपायत्वे दाविध- विरोधादिसंभवाधिकारे॥ यदप्युक्तं-पराशरायनुष्ठितत्वादुपासनस्याशिष्टपरिग्रहो नास्तीति तन्न, ततोऽप्यतिशयितज्ञानादिभिर्नाथयामुन यतिरादिभिरननुष्ठितत्वेन शिष्टाचारविरोधोऽस्त्येव । श्रीपराशरादेः शास्त्राचार्यत्वेऽपि सारा- चार्यत्वाभावात् । तन्नमस्कारस्तूपकारकत्वकृतः ॥ यदप्युक्तं-कलौ कृतयुगं तस्येति न्यायात् कलावपि स्वयं प्रयोजनत्वेन तनिष्ठानां पूर्वाचार्याणां सत्वान्न कालविरोधः इति , तन्न, कलियुगे साध्यभक्तेः सर्वाधिकारायाः परांकुशादिसंप्रदायप्राप्तायाः सत्वेऽपि साधनभक्तो साधनप्रपत्तेश्च संप्रदायस्य विच्छिन्नतया अस्मि- काले तदनुष्ठानायोगात् । नहि लक्ष्मीनाथमारभ्य साध्यप्रपत्ति साध्य- भक्तयोरिव चतुर्मुखमारभ्य साधनप्रपत्तिसाधनभक्त्योर्गुरुपरंपराप्राप्तत्व- मवगम्यत इति तत्रैव भक्तेौणमोक्षसाधनत्वनिषेधाधिकारे संग्रहश्लोकः भक्तियोगाद्युपायः स्यात् ज्ञानिनां तु विरोधतः । तत्तत्सुकृत- मूलत्वादेहाद्युपाधिसंभवात् ॥ सांसारिकप्रवृत्तित्वादेहात्मभ्रममूलतः ।

·64 देवतान्तरसंसर्गादप्राप्तत्वादसंभवात् । तथा प्राप्तिविरुद्धत्वादाचाय- रपरिग्रहात् ॥ कालधर्मबहे त्यानिषिद्धपादपायवत् । तत्वदृग्दिव्य- सूक्तेश्च भपशोक निदानतः । अभियुक्तस्य वचनादपायः साधना- न्तरम् ।। भक्तिस्तु व्याज मात्र स्यादज्ञेप्यफलसाम्यतः । नायनास्त्य- कृतो नेति श्रुत्योपायनिषेधतः ।। नया व्याजत्वमप्यस्य एष एवेति च श्रुतेः। ईश्वरेणैव दत्तताफलत्याच्चै निन्दनात् ।। पितुर्गोदान- तुल्यत्वादुपायत्वेऽपि वा भवेत् । अभिचारेण तुल्यत्वादुपायत्वेऽपि वा भवेत् । अभिचारेण तुल्यन्वानिषेधाच विधानतः ॥ तत्त्वं स्वरूपमस्यास्तु प्रपत्चावधिकारता। दुष्करत्वेन शोकः स्याद्गजेन्द्रस्येव सर्वतः ।। इतीति ।। साध्य भक्तिनिष्ठसाध्यप्रपत्तिनिष्ठान्प्रति परार्थानुभवपरार्थकैय- विषये उपायत्वेन ग्रहणात् श्रीरिति धर्मिग्राहकप्रमाणसिद्धनिरुपाधिक- पुरुषकारत्वविशिष्टश्रियः श्रियः भगवत एवोपायत्वं उपायोपेयत्वे तदिह तत्वं नतु गुणाविति श्रीभट्टारकगुरुश्रीमूक्तिरीत्या स्वाभावि- कम् । अत्र द्वये शरणशब्दार्थस्य उपायत्वस्य उत्पत्तिशिष्टगुणावरोध- न्यायेन चरणशब्दाथै अन्वयात् विशेषणभूतायां त्रियि अनन्वयो द्रष्टव्यः॥ उत्पत्तिशिष्टगुणाबरोधन्यायस्तु-तसे पयसि दध्यानयति , सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमित्यत्र सा वैश्वदेवीति वाक्येन विश्वेदेवदेवतामिक्षाद्रव्यसंबन्धानुमितो यागो विधीयते : वाजिभ्यो वाजिनमित्यत्रापि वाजिदैवत्यवाजिनद्रव्यककर्मान्तर विधीयते नतु पूर्वविहिते बैश्वदेवयागे वाजिनद्रव्यरूपो गुणो विधीयते । पूर्व यागस्य मामिक्षागुणावरुद्धत्वेन तत्र वाजिनस्य निवेशायोगात् इति । उत्पत्ती वैश्वदेवयागोत्पत्तिवाक्ये, शिष्टः विहितः गुणः आमिक्षा रूपः गुणः, तदवरोधः तत्र इत्यर्थः ।।

·65 श्रियः पत्नीत्वशेष वाणुवादिकं खतस्सिद्धं असाधारणोपायवी. साधारणोपेयत्वविभुन्वेश्वरत्वादिकं नास्तीति मन्तव्यम् । श्रियः तादृशो. पायत्वोपेयत्वाभावः श्रीभाष्यस्य साध्यभक्तिप्रतिपादकत्वसमर्थनप्रकाशे वक्ष्यते ॥ ननु श्रियः भगवद्वत् ईश्वरत्वविभुन्वादिकं अङ्गीकार्य श्रीतत्व- सिद्धाञ्जन श्रीविभुवसमर्थनादौ ईश्वरत्वविभुत्वादीनां स्थापितत्वादिति मै शकिष्ठाः । तद्ग्रन्थादौ पत्नीत्वानुगुणेश्वरत्वं धर्मभृतज्ञानकाल- सदृशविभुत्वं च अन्ततो गत्वाङ्गीकृतमित्यवेहि । तथाहि - श्रीतत्व- सिद्धाञ्जने-सृष्टिस्थितीत्यारभ्य नातिव्याप्तिदोषश्चेत्यन्तेन, तत्र जग- जनकत्वे त्यारभ्य अनर्हत्वादि त्यन्तेन , प्राप्यत्वमत्रेत्यारभ्य नोक्त- शङ्कावकाशः इत्यन्तेन , स्त्रीत्व, पत्नीत्वपति पारार्थ्यादिभिरित्यारभ्य युज्यते इत्यन्तेन वाक्येन च क्रमेण ब्रह्मलक्षण, जगत्कारणत्व- प्रयुक्तकस्नव्यापारकर्तृत्व परमप्राप्यत्व निग्रहकर्तृत्व तत्तत्फलोपधाना- घनङ्गीकारस्य , पुरुषकारत्वशेषत्वादेरङ्गीकारस्य , च स्फुटतरं प्रति- पादनात् ॥ श्रीविभुत्वसमर्थनग्रन्थे-न चैवमनन्योपायवहानिः । तस्याः उपेयत्वे अनन्योपेयत्वानुपपत्यापत्या विशेषणत्वेन परिहारस्य तुल्य- वादित्यनेन लक्ष्म्याः अप्रधानोपायत्वाप्रधानो पेयत्वप्रतिपादनात् । तत्र तत्र पर्यवसानेऽन्यपरत्वाच । त्रियः ईश्वरत्व विभुत्वाद्यभावः श्रीतत्व- सुधान्यायमन्दरादौ प्रपश्चितः । तथाहि-श्रीतत्वसुधान्यायमन्दरे ईश्वरस्सर्वभूतानां , ईश्वरीं सर्वभूतानां इत्यत्रत्ययोः सर्वशब्दयोरन्यवर- सङ्कोचेनोपपत्ती उभयसङ्कोचस्यानुचितत्वात् । पत्नीत्वश्रवणस्य भगव- द्विषयसर्वभूतेश्वरवाक्यभूयस्त्वस्य विनिगमत्वात् । अनिश्चितार्थश्रुतेः निश्चितार्थश्रुत्यधीनार्थनिर्णायकत्वौचित्यात् । श्रीविषयवाक्यस्य सर्व- S.9.

·66 शब्दस्य भगवव्यतिरिक्तपरतया सङ्कोचात् । भगवद्विषयवाक्यस्य सर्व- शब्देन त्रियोऽपि संग्रहात् श्रियो भगवन्त्रियाम्यत्वम् ।। किं च सत्यप्युभयसङ्कोचे श्रीश्रीशयो न्योन्यनियन्तृत्व- विरहेण जगन्नियन्तृत्वसिद्धिः, वाक्यभेदापत्तेस्तयोस्तत्रासामर्थ्याच । नवा अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वादिति न्यायेन जगन्नियन्तृत्वान्यथानुप- पत्या भगवनियाम्यत्वाभावसिद्धिः, अन्यनियन्तृत्वस्य तदन्यनियाम्य- स्वेन सह विरोधाभावादित्यादिकं ग्रन्थान्तरे विस्तरेणोक्तम् ।। अन तु, श्रीः न भगवनियाम्या जगनियन्तृत्वात् भगवद्वत् , इत्यनुमानेन श्रियो भगवन्नियाम्यत्वाभावः कैश्चित्परिष्कृतः । तदोषः स्फुटमुपन्यत्स्यते - नियन्तृत्वं नियाम्यत्वविरहव्याप्यमीरितं । यत्तन्न धरणीदेव्यामनैकान्तिकता यतः।। जगन्नियन्तृत्वभगवदनियाम्यत्वयोन व्याप्तिः भूदेव्यां व्यभिचारात् । ईश्वरी सर्वभूतानामिति भूसूक्ते श्रवणादिति भावः । भूदेव्या हेत्वभावोपपादनन व्यभिचारोद्धार शङ्कते-भूमौ श्रुतनियन्तृत्वं तद्विभूतित्वतः त्रियि पर्यवस्यति चेदेत- तद्विभूतो हरौ भवेत् । लक्ष्म्याः समस्तं स्त्रीनाम्नी लक्ष्मीरित्यादिषु भुवः श्रीविभूतित्वावगमादिति शङ्काशयः । परिहरति एतदित्यादिना- एतत् लक्ष्म्यां श्रुतं नियन्तृत्व तद्विभूतौ हरौ श्रीविभूतिके भवति कीर्तिः श्रीविच नारीणां नित्यानपायिनीत्यादिषु श्रियो भगवद्विभूति- त्वावगमालक्ष्म्यां हेतोः स्वरूपासिद्धिरिति भावः । न च विभूतित्व- मैच्छिकं इदानीमैच्छिकत्वासिद्धेरिति हृदयं । कालात्ययापदेशमाह- नियन्तृत्वन्नप्रविणमशेषत्वस्य साधने। कालात्ययापदिष्टत्वं पत्नीत्व- श्रवणाद्यतः । अशेषत्वस्य भगवनियाम्यत्वाभावस्य पत्नीत्वश्रुत्या नियन्तृत्वहेतोः कालात्ययापदिष्टत्वं साधितसाध्यकत्वं । तथा च प्रत्यक्षेण अनुष्णत्वानुमानमिव पत्नीत्वविधायकश्रुत्या बाध इति भावः । -- ·67 ग्रन्थाभिसन्धिबाधोद्धार शङ्कते-असिद्धं यदि पत्नीत्वमसिद्धा स्या- नियन्तृता। औपाधिकं वेपत्नीत्वं नियन्तन्वं च तादृशं । असिद्धा स्यादिति गूढाभिसन्धेः परिहारः । औपाधिकं चैदिति शङ्कितुरभिसन्ध्यु- हाटनम् । नियन्तत्वं चेदिति परिहतुरभिसन्ध्युद्धाटन इति विवेकः । औपाधिकं चेत् भगवतो दशरथादि शेषत्ववदैच्छिकं चेत् तादृशं औपा- धिक सेनान्यादेवि भगवदिच्छायत्तं स्यादित्यर्थः । न नियन्तृत्व- मात्रमनियाभ्यत्वसाधक पूर्वोक्तव्यभिचारात् । नाप्यनन्यायत्तं नियन्त- त्वत-साधकं स्वरूपासिद्धेरिति हृदयम् । यद्वा असिद्धं यदि पत्नीत्व- मित्यादि असिद्धपदेन बहिरङ्गं लक्ष्यते। बहिरङ्ग ह्यसिद्धमिति शास्त्र- कृद्भिक्तम् । अयमर्थः-नियन्तृत्वं आत्मधर्मस्वादन्तरङ्गम् । पत्नीत्वं तु विग्रहविशिष्टधर्मत्वाद्धहिरङ्ग तथा च अन्तरङ्गबहिरङ्गयोविरोधे अन्त- रङ्गानुरोधेन बहिरंगस्य नेतव्यत्वात् पत्नीत्वस्य ऐच्छिकत्वसिद्धिरिति न तेन कालात्ययापदिष्टत्वमिति शङ्काशयः । अत्राह-असिद्धा स्या- दिति । अयं भाव:-7 तावद्विग्रहात्मोभयनिरूपितवृत्तिकत्वं विग्रह- विशिष्टधर्मत्वं तथाप्यात्मवृत्तिकवानपायेनान्तरङ्गत्वाक्षतेः । नापि विग्रहावच्छिन्नमवृत्तिकं तत् उक्तयुक्तेः । नियन्तृत्वस्यापि बहिरङ्गत्वा- पत्तेश्च न वा विग्रहद्वारकात्मवृत्तिकत्वं तत् कालान्तरेपि पत्नीत्व- व्यवहारदर्शनात् लक्ष्मीविग्रहाणामानन्त्येन तत्र सर्वत्र पत्नीत्ववृत्ति. स्वीकारे गौरवाच॥ किञ्च आत्मस्वरूपं प्रति नियन्तत्वं अन्तरङ्ग, पत्नीत्वं बहिरङ्ग इति हि भवन्मतम् । तत्र न तवृत्तिकत्वे सति तदितरावृत्तिकत्वं तनिरूपितबहिरङ्गत्वप्रयोजकं ॥ तथा सति साक्षात्संबन्धेन घटवर्तिनो- ऽपि घटपटसंयोगस्य बहिरंगत्वं घटनिरूपितबहिरंगत्वप्रसंगात्। किन्तु व्यवहितसंबन्धेन तवृत्तिकत्वं तत्प्रयोजकम् । एवं च लक्ष्मी- दिव्यात्मस्वरूपे साक्षात्संबन्धेन पत्नीत्वस्य वृत्तेर्वक्तव्यम् । पतिकर्तक- ·68 व्यापाराधीनरसभोक्तृत्वरूपस्य व पत्नीत्वस्य आत्मवृत्तित्वान्न बहिरंग- स्वसंभवः। शेषिन्वरूपस्यापि तस्यात्मवृत्तिन्वमक्षनम् । पालयन्ती हरेभीवं पत्नी भगवत ह्यहम् ।। इति । भगवदभिप्रायानुविधानकर्तृत्व- रूपस्य पत्नीत्वस्या-मस्वरूपधर्मत्वमक्षतम् ॥ न च शरीरविशिष्टविषयक विवाहसंस्कार निबन्धनत्वात पत्नी- स्वत्य विग्रह विशिष्टधर्मत्वं नित्यपत्नयां तदभावात् । न च तस्य लौकिक- पत्तयां तथात्वदर्शनाद्विग्रहविशिष्टधर्मत्वम् । तथा सति नियन्तृत्व- स्थापि तदापत्तः । 'राजानमभिषेचयेत्' इति शरीरविशिष्टविषयक अभिषेकाख्यसंस्कारनिवन्धनत्वस्य राजनिष्ठनियातृत्वे दर्शनात् । न चानन्याहस्त्रीत्वरूपस्य पत्नीत्वस्य विग्रहविशिष्टधर्मत्वम् । तद्धयनन्याह- स्तनादिमच्छरीरकत्वं तच्छरी रविशेषरूपमिति न तस्य शरीरविशिष्ट- रूपत्वं , स्व स्मन् स्वप्रवृत्तित्वप्रसंगात । शरीरं चात्मैकप्रकारतया तदेकधार्यत्वादात्मधर्मः इति न नियन्तृत्वापेक्षया कश्चिदपि विशे- पोस्ति । अतो निय तृत्वपत्नीत्वयोः अन्तरङ्गवहिरङ्गत्वव्यवस्थानुपपत्ते- नं भवदिष्टसिद्धिरिति ॥ अन्योरेव शङ्कापरिहारयोविवरणमौपयिकं चेत्याधुत्तगर्थम् ॥ अश्रुतेन श्रुतत्यागो न मीमांसकतोषदः । सर्वशाखाप्रत्ययस्य निष्फलत्वं यतो भवेत् ॥ श्रुतोपपत्तये ह्यश्रुतमपि कल्पनीयं नत्वश्रुतकल्पनेन श्रुतबाधनम् । तथा सति चोदनापुनरारंभः 'न वियदश्रुते रिति मीमांसाद्वयती- यीकाधिकरणद्वयविरोधापत्तेः। तत्र हि अपूर्वकल्पनमाकाशोत्पत्तिश्च श्रुतस्वर्गसाधनत्वसर्वविज्ञानोपपत्तये निर्णीतमित्यभिसन्धायाह- 'न मीमांसकेति' श्रुतोपपत्तये क्वाप्यश्रुतस्यापि कल्पयितव्यत्वे वाक्यान्तर- श्रुतमकामेनापि स्वीकार्य । अन्यथा सर्वशाखाप्रत्ययन्यायविरोधश्चे- - ·69 त्याह- 'सर्वशाखेति' सहि अनुक्तांशस्वीकारफलकः इति भावः । इदं च सर्वशब्दद्वयसंकोचमग्युपेत्योक्तं स एव नास्तीत्यन्यत्र विस्तरः॥ श्रियो जगन्नियन्तृत्तं , विष्णु"नीत्वं च श्रुतं - तत्र नियन्तृत्वहेतुना श्रुतविष्णुपत्नीत्वविरुद्धधर्मसाधनेऽनिष्टमाह द्वाभ्या- भगवदिव्यदेहस्य श्रुतौ सावयबोक्तितः । अनित्यत्वं प्रमाध्येत प्रावाही नित्यता भवेत् ॥ सावयवोक्तित:-आणखादित्यादिसावयवत्वश्रवणात् । तथा च भगवदिव्यदेहस्त्वनित्यः सावयवत्वात् , संप्रतिपन्नवदित्यनुमानेन , नित्याकृतिधरमिति श्रुत नित्यत्यत्व विरुद्धानित्यत्वसाधनं स्यात् । नित्य. त्वश्रवणं च प्रवाहतो नित्यत्वपरं स्यात् । पत्नीत्वश्रुनेच्छिकपत्नीत्व- परत्ववदित्यर्थः । तथा चान्तरादित्यधिकरणविरोध इति भावः ।। ननु सावयवत्वमानं श्रुतं-न त्वषयवारब्धवं अतो न तत्रा- नित्यत्वानुमानापत्तिरित्यत्राह - आत्मनोनिता श्रुत्या ज्ञानशून्यत्वसाधनात् । ज्ञातृत्वादेरान्यविध्यमित्यनिष्टं समापतेत् ।। आत्मनोः जीवपरयोः ज्ञानता श्रुतिः -सत्यं ज्ञानं विज्ञानं यज्ञं तनुते इन्यादिका । जीवः परश्च न ज्ञानाश्रयः । ज्ञानत्वात् धर्मभूतज्ञानवदिति ज्ञानशून्यत्वानुमानं स्यात् । विज्ञातारं जाना- त्येवेत्यादेः परोक्तरीत्या अन्तःकरणादिपरत्वं स्यादित्यर्थः तथा च ज्ञोत एवेत्यायधिकरणविरोध इति भावः ।। वस्तुतस्तु सावयवश्रुत्या भगवद्दिव्यविग्रहेऽप्यवयवारब्धत्वा- नुमानं स्यादिति द्रष्टव्यम् ॥

·70 a- विज्ञानधन एवेति श्रुते चाप्यवधारणे । सत्यसंकल्पता श्रुत्या नियोगो ह्यन्यथा कृतः ॥ श्रुतयोविरोधे यथायोग्यं विषयविभागप्रदर्शनेनाविरोधसंपादनं कृत्वा श्रुतद्वयमपि निरूह्यते । आत्मनि सत्यसंकल्पत्वं च श्रुतम् । तत्वावधारणज्य स्वरूपे जडांशव्यावर्तनेन सार्थकत्वान्न सत्यसंकल्प- तायाः काचित्क्षतिरिति हि निर्णीतम् । एवं च पत्नीत्वविरोधिन: काऽप्यश्रवणात् कथं पत्नीत्वमैच्छिकतया नी येत। तथा च विरोधि- श्रवणेऽपि विरोधशमनेन श्रुतस्थापने दृष्टे विरोध्यश्रवणे तत्स्थापन कैमुतिकनयसिद्धमिति भावः । नियोगोऽवधारणम् । कैमुतिकनय सिद्ध- स्वमाह- अश्रुते किं पुनर्लक्ष्या अयाम्यत्वे श्रुतौ क्वचित् । श्रुतस्य पत्नीभात्रस्य नान्यथा नयनं भवेत् ।। अनियाम्यत्वाश्रवणात् श्रुनुपत्नीत्वान्यथानयनाभावः कैमुतिक- नयसिद्धः इति भावः । समर्थनीयग्रन्थविरुद्धत्वं भवदुक्तानुमानस्ये. त्याह- समर्थनीयग्रन्थेन विरोधो भवता स्फुटः । अनियन्तव्यभावस्य लैङ्गिकत्वगिरो भवेत् ॥ भवतां लक्ष्म्यां भावनियाम्यत्वाभावस्य जगन्नियन्तृत्वलिङ्गे- नानुमेयत्वोक्तिः व्याख्येयग्रनविरुद्धेत्यर्थः । विरोध दर्शयितुं तद्ग्रन्थो- क्तमर्थमाह- उत्सर्गवन्नारवाचस्तत्रोक्तमपवादता । ईश्वरत्वश्रुतेस्तूक्ता न तदहत्यपह्नवम् ॥ भगवद्यतिरिक्तस्य भगवन्निशाम्यत्वबोधको नारशब्दस्सामान्य- विषयत्वाद्भवत्युत्सर्गः। नियन्तृत्वश्रुतिस्तु लक्ष्मीमात्रविषयत्वादपवादः ·71 तथा व-नारशब्दावगतनियाम्यत्वस्य लक्ष्म्यां विशेषतः श्रुतेन नियन्तृत्वेन बाध इति हि तद्ग्रन्थे स्थितम् । अतः कथमिवमनु- मानोक्तिः संगच्छेदिति भावः । नियन्तृत्वश्रुतेर्भगवदनियाम्यत्वा- बोधकतया विरोधाभावान्न नारश्रुत्यवादत्वमित्यन्यत्र विस्तरः ।। इति । तत्रैव , अथ सूक्तैरनुपरति । कूरनाथसुतमित्येतदनुमारितया, स्तुतवेदान्तदेशिकमक्तिविरोधमाह- अत्यन्तसाम्यमप्यस्यादृष्टान्तस्वरसागतम् । स्थाप्यन्नियतनिधिपत्नीत्वाद्यविरोधतः ।। इति प्रसादिता सूक्तिस्वर पन्तगुरुपुङ्गवैः । पक्षान्तरोपन्यासत्वशङ्कान्नार्हति सूरिभिः ॥ अपि शब्दः प्राधान्यपरः । वचनसाम्यमूलकगम्यसाम्यादपि यथा सर्वगत इत्यादिकण्ठोक्तं साम्यं प्रबलमिति भावः। नियतत्वं स्वाभाविकत्वम् । निर्वाधत्वं नियन्तृत्लादिभिरबाध्यत्वं विशेषतः श्रुत- त्वात् विष्णुपत्नयघोरास्येशानेति , जगदीशानत्वहेतुतया श्रवणाचेति भावः । आदिपदेन स्वभृतां परिरक्षतीति उक्तवत्वादिकं गृह्यते । तथा च कण्ठोक्तसाध्यस्यैव पत्नीत्वानुरोधित्वे वचनसायमूलकगम्यस्य तदनुरोवित्वं कै मुतिकन प्रसिद्धमिति भावः । एवमाचार्यपादैरेव पत्नीत्वानुरोधेनात्यन्तमाम्यमपि नेयमिति उक्तत्वेऽपि जघन्यवचन- साम्यानुरोधेन पत्नीत्वस्यान्यथानयनं कयं रोचत इति सुधीभि- विभावनीयम् ।। इति प्रसादिता चतुःश्लोक्यधिकार इति शेषः । प्रसादेनोक्ता कर्तृ करणाद्धात्वर्थः इति णिच् । पक्षान्तरेति केचिदादिशब्दाभावा- दिति भावः । पञ्चमपक्षे तु केचिच्छब्दनिर्देशात् । आचार्यपादैः खपक्षतयैव तदुपन्यास इति वक्ष्यते ।

·12 अथ-पित्र ब्रह्मोपदेष्टे मे गुरवे देवताय च । पापाय प्रापकायास्तु यस्मादग्राहि नान्यतः ॥ इत्यादि स्ववचनव्यक्त्यवगततदेकदैवतकत्व तदेकाधीतकृत्स्नाध्यात्म- शास्त्रकन्वसुरभितकुमारवेदान्ताचार्यसूक्तिविरोधमाह- विश्वं प्रति तु शेषित्वं मातापित्रोरिव द्वयोः । पत्न्याश्च पतिशेषत्वात्सर्वशेषी परः पुमान् ॥ इत्थं कुमारवेदान्तगुरुभिः श्लोक ईरितः । विरोधपरिहाराख्ये ग्रन्थेनापह्नवक्षमः ॥ पत्न्याश्चेति लौकिकपत्नी भूम्यादिसाधारणपत्नीत्वस्यैव लक्ष्म्या- सत्वात् । तद्वदेव भगवच्छेषतं नियोपीतिमात्र इति हृदयम् । कुमार- वेदान्तगुरुभिः आचार्य पादतनयैर्वरदगुरुभिः। पुनरप्याचार्यपादसूक्ति- विरोधमाह- दम्पती इति पूर्वोक्तेरनूक्तेजगतां पती । इत्यस्य पत्नीभावस्य प्राबल्यं जगदीशनात् ॥ वृणीमहे च तावाद्यो दंपती जगतां पती । इति । सारप्रथमपद्यस्थोऽयं ग्रन्थः । अत्र हि दंपतिशब्दस्य विशेष्यसमर्प- कत्वम् । शरण्यदम्पती इमौ दम्पती श्रद्धावन्तो, दम्पत्योर्निशि जल्पतोः इत्यादिष्विवोचितम् । एवं च जगतां पती। इति विशेष्यो पादानं समाप्तपुनरादानं भवति । तच्च विष्णुपत्नीत्वानुसारेण जग- पतित्वं श्रियः नतु जगत्पतित्वानुसारिपत्नीत्वं इति बोधनायाकांक्षित- स्वान दोषः इति परिहर्तव्यम् ।। यद्वा श्री श्रीशयोर्जगत्पतित्वस्य सत्तोपलम्भो क्रमेण विष्णु- पत्नीत्वलक्ष्मीपतिभ्यामिति बोधनार्थ तथा निर्देश इति वक्तव्यम् ।

·73 अतो नियन्तृत्वानुसारेण पत्नीत्वस्यान्यथानयनं तद्विरुद्धमिति भावः । जगतां पती इत्यस्यानुक्तरित्यन्वयः। जगनियन्तृत्वापेक्षया पत्नीत्वस्य प्राबल्यमस्वहिततमसारग्रन्थप्रथमपद्याभिप्रेतमिति भावः ।। ननु कथं श्रियो जगत्पतित्वं विष्णुपत्नीत्वायत्तमित्यत्राह- अस्येशाना त्वमित्यत्र श्लोके श्रीस्तोत्रमध्यगे। शत्रादेशेन पत्रीत्वहेतुकेश्वरता श्रियः ॥ " अस्येशाना त्वमसि जगतः संश्रयन्ती मुकुन्द" मिति खण्डोऽत्राभिप्रेतः। श्रियः ईश्वरता संश्रयन्तीति शत्रादेशज्ञाप्यविष्णु- पत्नीत्वहेतुकत्ववतीत्यर्थः । अत्र हि लक्षणहेत्वोरिति सूत्रमभिप्रेतम् । विष्णुपत्नीत्ववेषेण हि सर्वस्य जगत इयमीष्टे इति श्रीतात्पर्यचन्द्रि- कायामुक्तम् । नित्यमपि लक्ष्म्यैश्वर्यं भगवन्नित्याभिमतत्वादेव भगव- नित्येच्छासिद्धत्वात् भगवन्नित्यायत्तमित्यभिप्रायेण अभिमतत्वादि- त्युक्तम् । न पुनरभिमतत्वोक्त्या भगवदनायचमित्युच्यत इत्युक्तम् ॥ स्तोत्राधिकारे च ईश्वर इह स्वेतरतर्वनियन्ता स्वयमन्यैः स्वसंकल्पमन्तरेणानियाभ्यः पुरुषोत्तमः इत्युक्तम् । पत्न्यन्तरतोऽपि श्रियः प्राधान्यादिह तदुक्तिः । तदपेक्षयापि भगवतः प्राधान्य- व्यञ्जनाय सहशब्दः इति चोक्तम् । चतुःश्लोक्यधिकारे च पन्य- न्तरेभ्यः प्रकर्ष विवक्षन्नित्युक्तम् । अत्र च लक्ष्म्यश्वयं निरंकुश- भगवदैश्वर्यापेक्षया गौणमिति स्फुटमवगम्यते । एतेनानवधिकत्व- मिह स्वोत्कृष्टावधिराहित्यमित्येतदपि “विश्वं प्रति तु शेषित्वं माता- पित्रोरिव द्वयोः" इत्युक्तदिशा श्रियो जगदीश्वरत्वे भगवदीश्वरत्वस्य नोत्कर्षावधित्वमीशितव्यापि शेषादिति वा भगवद्धीनोत्कर्षावधिराहित्य- परमिति वा योज्यमिति सिध्यति । अत एव सेनेशाद्यैश्वरी गोणी कृत्वाचार्थाद्यदैश्वरीमित्येतदपि प्रत्युक्तमिति ॥ S. 10.

·174 तत्रैव , अत एव हि तात्पर्यचन्द्रिकायां विष्णुपत्नीत्ववेषेण हि सर्वस्य जगतः इयमीष्ट इत्युक्तम् । न चाय वेषशब्दः कृत्रिमा- कारपरः सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टे षेणेत्यादि अकृत्रिमेऽपि प्रयोगात् । न चेयमित्थंभूतलक्षणे तृतीया कारकविभक्तिप्रावल्यादिति ।। तत्रैव अत्र च नियन्तृत्वं किं चेतनविषये पत्यभिप्रायानुगुण- माज्ञापयितृत्वमुत शरीरत या सर्वचेतनाचेतनान्तर्यामित्वमिति विकल्प्य आये इष्टत्वमभिप्रयन् द्वितीये भाष्यविरोधमाह- न नियन्तृत्वमन्यत्र परमात्पुरुषात्कचित् । इति भाष्ये स्फुटं दृष्टं ब्रह्मशब्दार्थवद्धि तत् ॥ तथा च भाष्यं तदेतत्सर्वान् लोकान् सर्वाणि च भूतानि सर्वाणि च दैवानि सर्वान्वेदान्सर्वांश्च यज्ञान् अन्तः प्रविश्य सर्वप्रकारनियमनं सर्वशरीरतया सर्वस्यात्मत्वे च सर्वज्ञात्सत्यसंकल्पात्पुरुषोत्तमादन्यस्य न संभवतीति । तथा परस्यैव ब्रह्मणः सर्वात्मत्वं सर्वशरीरत्वं सर्वस्य नियन्तृत्वं च प्रतिपाद्य च इति च ! ब्रह्मशब्देति । यथा ब्रह्मशब्देन पुरुषोत्तमोऽभिधीयत इति भाष्यविरोधानास्याब्रह्मशब्दवाच्यत्वम् । तथैवोपदर्शितभाष्ययोः पुरुषोत्तमपरब्रह्मशब्दबलानिषेधावधारणाभ्यां च नास्याः सर्वशरीरतया सर्वनियन्तृत्वमिति भावः । तत् नियन्त- स्वम् । ब्रह्मशब्दार्थवत् भाष्यस्य पुरुषोत्तमादिनिर्देशनिवर्तित श्रीनिष्ठ- तावत्वेन सादृश्यं विवक्षितम् । हीति ब्रह्मशब्दार्थत्वाभावे पराभ्युपगम- प्रदर्शनम् । एवं च ब्रह्मेश्वरशब्दार्थयो#दोपगमायादवमतप्रवेश इति भावः ॥ कि च श्रियो भगवत्तुल्येश्वरत्वे ईश्वरः इह स्वेतरसर्वनियन्ता स्वयमन्यैः स्वसङ्कल्पमन्तरेणानियाभ्यः पुरुषोत्तम इति स्तोत्राधिकार- सूक्तिविरोधः । पुरुषोत्तम इति श्रियो मुख्येश्वरत्वव्युदासः। इह ·75 तत्त्व विभाजकोपाधिनिर्देशाप्रकरणे। एतेनान्यत्र श्रिय उच्यमानमीश्वर- त्वमन्यदेव नेदृशमिति विवक्षितमिति लभ्यते । भवस्कूटस्थैः पञ्चमत- भञ्जनकद्भिरष्यक्षराधिकरणव्याख्यायां प्रशासनसधिारत्वयोः श्रीतत्त्वे कथंचिदप्यनुपपत्तेरिति अनुगृहीतम् । अतो नियन्तृत्वमुक्तविधं श्रियो दुर्वचम् । अत एव च तात्पर्यदीपिकायां-अन्तः प्रविश्य नियमनं भगवतो नेश्वरशब्दवलादवगतम् । अतादृश्येव ईश्वरशब्दस्य प्राक्प्रयोगदर्शनात् । किं तु अन्तर्यामिब्राह्मणादिति । तत्र नास्ति लक्ष्मीसन्निधिरित्यनुगृहीतम् । एवं कारणत्वादिनेत्यादि श्लोकद्वयेना- क्षधियां त्ववरोधः अन्तर्याम्यधिदैवत्याधधिकरणभाष्यविरोध उक्तः॥ तत्रैव-अत्र च शेषत्वस्य ऐच्छिकत्वम् , किमनन्याधीनभगव- दिच्छासिद्धत्वे सति भगवदिच्छाधीनलक्ष्मीच्छासिद्धत्व, उत भगवतो दशरथादिशेषत्वस्येवानन्याधीनस्वेच्छासिद्धत्वं इति विकल्पमभिप्रेत्या- धशिरसि न तावदाद्यः इष्टत्वात् मुक्तस्यापि तादृशशेषत्वाङ्गीकारात् । मुक्तस्य हि सत्यसंकल्पत्वमाविभूतं संकल्पादेवेत्यत्र पञ्चमी हेत्वर्थिका इच्छासिद्धत्वं चेष्टत्वातिरिक्वेच्छाधोननिष्पत्तिकत्वरूपं अत एव अस्या अपि तथैव इष्टत्वादिच्छासिद्धत्वव्यपदेशः इति व्याख्यानं कृतम् ।। मुक्तसंकल्पश्च भगवत्संकल्पाधीनः । तथा च भाष्यं-यद्यप्यपहत. पाप्मत्वादिः सत्यसंकल्पत्वपर्यन्तो गुणः प्रत्यगात्मनः स्वाभाविक एवाविर्भूतः तथापि तस्य तथाविधत्वमेव परमपुरुषायत्तमिति । श्रुत- प्रकाशिकायामपि ईश्वराधीनं मुक्तस्य सत्यसंकल्पादि प्रवर्तते । अस्य जगन्यापारवर्जितेषु स्वभोगार्थेषु नित्यसंकल्पो भूयान्मा भून्मत्संकल्प- विरुद्धेषु जगद्यापारेण्वित्यपवर्गप्रदानसमय एवेश्वरस्संकल्पयतीत्यभ्युप- गमादित्युक्तं । परतन्त्रस्यापि सत्यसंकल्पत्वमिच्छाविघाताभावादुपपद्यत इति स्तोत्राधिकारादावुक्तं । अतो मुक्तस्यानुसंचरणादिकं भगव- संकल्पा धीनस्वसंकल्पसिद्धमितीदृशमैच्छिकत्वं मुक्तादिशेषत्वसाधार- ·76 MATRA . णमित्यर्थान्तरमति दूषणं हृदि निधाय द्वितीयं दूषयति- अविधेयमनाधेयमशेषमधिकं समम् । नेति वस्तुपरिच्छेदाभावः स्याद्विश्वदेहिनः ।। इति सर्वार्थसिध्युक्तिविरुद्धा भवतां भवेत् । अविधेयं अनियाम्यमित्यर्थः । तथा च भगवत्तद्ज्ञानव्यति. रिक्तस्य भगवदधीनत्वरूपभगवनियाम्यत्वस्थ सर्वार्थसिद्धादेवोक्ते. लक्ष्मीच्छाया भगवदधीनत्वाभावोत्ति स्तद्विरुद्धेति भावः। दूषणान्तर- माह- प्रकार्येकत्वनिर्णीतिः व्यर्था स्याद्भाष्यदर्शिता । 'नेह नानास्ति किंचन' इत्यादिभिरब्रह्मात्मकस्वतन्त्रवन्तुनिषेधः क्रियत इति भाष्यादौ प्रतिपादनालक्ष्मीच्छाया अब्रह्मात्मकत्वं तद्वि- रुद्धमिति भावः । इदमुपलक्षणं चिदचित्प्रकारकं ब्रह्मैकमेव तत्त्वं इति न्यायसिद्धाञ्जनोक्तिविरुध्येत । तत्र ब्रह्मणः सर्वचेतनाचेतन- प्रकारत्वोक्तरित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ अथ स्यात् यद्यप्पाचार्यपादग्रन्थेषु तुरीयपक्ष एव तत्र तत्र स्वपक्षतया प्रतीयते। तथापि स्वपक्षोन्वारोहणमात्रेणाचार्य पादैरुक्तः । अन्यथा एकायनादविशेषप्रसङ्गात् । यथाहि पुरुषविद्याधिकरणभाष्य- स्यान्वारा वादरूपत्वम् । तदुक्तम् - अनुः पुरुषविद्येति न्यासाङ्गं नैव युज्यते । अन्वारोहणमात्रेण भाष्ये तत्परिकीर्तनात् ।। इति । यथा च भाष्ये-चरमश्लोकस्याङ्गप्रपत्तिपरतया योजनान्वारुह्य वादरूपा तद्वत् । अतः पञ्चमपक्ष एवाचार्यपादानामतिभार इति । तदिदमाशय परिहिपते- ·अन्योन्येच्छाविघातादिनिवृत्तौ तत्परत्वतः । ऐककण्ठ्यमशेषाणामागमानां भवत्विति ॥ अङ्गीकारे भूमिदेव्या सेनान्यादिषु सूरीषु । ब्रह्मरुद्रादिदेवेषु श्रुनारीश्वरता श्रुता ॥ अन्योन्येच्छाविघातत्य निवृत्तेन निपिताम् । पत्रीवत्पुत्रपौत्रादेरविरोधस्समञ्जयः ।। सृज्यत्वकर्मवश्यत्वपागादिश्रुधा क्षचित् । लक्ष्म्याः पत्नीत्ववत्तिच्छासिद्धं किमिति नोच्यते ।। अन्योन्येच्छेति। अयं श्लोकः चतुःश्लोक्यधिकारे। तत्परन्वतः तात्पर्यात् । अशेशमा ईश्वरविधिनिषेधादिरूपाणाम् । ऐककण्ठ्य- मविरोधः। परिहरति-अङ्गीकार इत्यादिना । भाष्ये गतिसामान्य. च्छागपशुनयाभ्यां लिङ्गभूयस्त्वनयादिना चैकस्य ब्रह्मण एव सकल- चिदचिन्प्रकारकत्वमुपास्यत्वं प्रकारिण एकत्वं अन्यस्य चेश्वरत्वादिना श्रुतस्थापि- परविद्यासु जीवोक्तिनिरुक्त्यादेः पराश्रया । तल्लिङ्गानन्यथासिद्धौ तद्विशिष्टावलम्बिनी ।। इति न्यायेन ब्रह्मप्रकारत्वमिति दिशा विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तकरणविरुद्ध- स्याविरोधाद्वैतसिद्धान्तस्याङ्गीकारोपसिद्धान्तदोषावहः । तथापि तदङ्गी- कारे सतीत्यर्थः । भूमिदेव्यामिति-तद्विषयेऽपि ईश्वरी सर्वभूताना- मित्यादिश्रवणादिति भावः । सेनानीति-विश्वसृज़ इत्यादिमन्त्रेण , स्वसंकल्पमानावक्लप्तसमस्त जगञ्जन्मध्वंसादिके श्रीमति विष्वक्सेन इति गद्योपबृंहितेन तत्रापीश्वरत्वादिति भावः। आदिशब्देन सुदर्शन- शेषादिसंग्रहः। तद्विषयेऽपि भगवच्छास्त्रहरिवंशादिष्वीश्वरत्वावगमा- दिति भावः । इदमुपलक्षणं मुक्तेष्वपीश्वरत्वं स्यात् । स स्वराड्भवतीति ·78 विशेषश्रुत्या एष सर्वेश्वर इत्यादि सामान्यश्रुतीनां संकोचनीयत्वा- दित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ब्रह्मरुद्रादीति-हिरण्यगर्भस्समवर्ततीय इति चतुर्मुखस्थापीश्वरवं स्यात्। शम्भुराकाशमध्ये ध्येय इत्यादिना रुद्रस्यापि ध्येयत्वावगमा- दीश्वरत्वं स्यात् । आदिशब्देनेन्द्रादिपरिग्रहः । तत्रापि नकिरिन्द्र- त्वदुत्तर इत्यादिना सर्वोत्कृष्ट वावगमादिति भावः । अन्योन्येच्छा- विघातस्य निवृत्तेः अन्योन्ये च्छाविधाताभावपरत्वमुपगम्य भाष्योक्त- विशिष्टाद्वैत सिद्धान्तं विहाय अविरोधाद्वैतसिद्धान्तमुपगम्येत्यर्थः । श्रुतौ श्रुता ईश्वरता न निषिध्यतामित्यन्वयः । तथा च देवतान्तर- पारम्यनिरासप्रयासो विफलस्स्यादिति भावः । पत्नीवदिति , पुत्र- श्चतुर्मुखः पौत्रो रुद्रः आदिपदेनामात्यायुधादेस्संग्रहः । एतेषां पुत्रत्वादिकमप्युभवेच्छासिद्धमेवेन्युत्कर्षरूपत्वानपायः समानः । एते- षामीश्वरत्वेऽपि भगवतो निःसमाभ्यधिसत्वस्य न हानिः एवंविध- पुत्रादिकत्वस्यापि एवंविधसपत्नीकत्ववत्तत्तदुपपादकत्वात् । अविरोधः अन्योन्येच्छाविघाताभावः समञ्जसः युक्तः लोकवेदयोस्तदवगमा- भानुपपन्नः इति भावः । शिवस्य हृदयं विष्णुः विष्णोश्च हृदयं शिवः इत्यादिभिरानुकूल्यं प्रसिद्धम् । एवं च तेषामपीश्वरत्वसिद्धौ पुवत्वादिकं ऐच्छिकं स्यादिति भावः ॥ सृज्यत्वेति लोकानां हितकाम्यया शापं तं ग्राह्यमुक्तवा- नित्यादिना भगवतः कर्मवश्यत्वमैच्छिकमित्यवगतं तद्वदिति भावः । आदिशब्देनापहतपाप्पत्वपरिग्रहः । लक्ष्म्याः पत्नीत्वादिति । लक्ष्मी- निष्ठपत्नीत्ववदित्यर्थः । भवदुक्तरीत्येति शेषः। इदमुपलक्षणं तस्याः पतिविभूतित्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । तस्यापि यैच्छिकत्वं तदभिमतं इच्छासिद्धमिति । भगवदिच्छासिद्धत्वे सति भगवदिच्छानायत्त. तचदिच्छासिद्धमित्यर्थः ॥ ।

·79 किमिति नोच्यत इति । श्रुतस्यापीश्वरत्वविरोधिनोऽन्यथा नयने लक्ष्मीनिष्ठ पत्नीत्वादिभ्यो देवतान्तरनिष्ठभगवच्छेपत्वादीनां न कश्चिद्विशेष इति भावः ।। भाष्योक्तन्यायानुगृहीततत्तद्वाक्यस्वारस्थानुरोधे तु भूम्यादिव- लक्ष्म्यामपि भगवदधीनत्वादिसिद्धिरनिवार्या । न हि प्रतर्दनादि- न्यायापवादको लक्ष्मीमात्रविषये कश्चिन्यायो भाष्यादिषूपलभ्यते इति हृदयम् । अत एव हि स्तुतावपि-अदूरोत्क्षिप्तैरिव मधुरता दुग्धराशेस्तरङ्गैदूरीकुर्यो न हि मधुरता दुग्धराशेस्तरङ्गानिति औत्पत्तिको धर्मिधर्मभाव उक्तः । लक्ष्मीच्छायाः स्वतन्त्रत्ववादो भाष्यादिदर्शितात् प्रच्छन्नस्पष्टबाह्याध्वनिरासादगतीकृतः। अत्र तत्वसंग्रहग्रन्थः कृत्स्नो- ऽपि योज्यः॥ तत्र हि भगवदभयप्रदराजसूनुचरणैर्लक्ष्म्याः कारणत्वाद्यभावो विस्तरेणानुगृहीतः । न च तुरीयपक्षः आचार्यपादैन्वारह्योक्तः प्रमाणाभावात् । पुरुषविद्याथास्तु नैरपेक्ष्यबोधकबहुप्रमाणानुसारान्न न्यासाङ्गत्वमिति तदङ्गत्ववादोन्वारुह्य वादः । वस्तुतस्तु उपासनविशेष एव तत्र न्यासो न प्रपत्तिः। अग्निहोत्रधर्म साम्यादग्निहोत्रशब्देन मासा- निहोत्रभिव प्रपत्तिधर्मसाम्पादुपासनरूपोऽप्यय सशब्देनोच्यत इति तस्य पुरुषविद्याङ्गकन्वमुपपन्नमिति माध्यस्यान्वारुह्यवादत्वमिति भगवद्वरदगुरुचरणाः । प्रपत्तेस्स कलफलप्रयोजकत्वादुपासननितिफल- कत्वमप्यस्तीति चरमश्लोकस्याङ्गप्रपत्तिपरतया योजना कृता नान्वा- रुह्यवादतयेति भावः । नाप्कायनादविशेषप्रसङ्गः भगवदिच्छाधीन- निरुपाधिकजगच्छेषित्वादिभिः तदनवकाशात् । भवद्भिरपि थियो गुणतस्सातिशयायाः ब्रह्मत्वानुपगमेन तस्योक्तविधयैव वारणीयत्वात् । अतः पञ्चमपक्षो नाचार्यपादाभिमत इति भावः। एवं समर्थनीय- ग्रन्थदूषणान्युक्तानि । अथ समर्थनानुपपत्तिमर्थान्तरन्यासेन स्मारयति- ।

·४० 'तद्विरुद्धव्याप्यधर्मसामानाधिकरण्यमा । न हि तव्याप्यतामेति श्रौती व्याप्तिर्यतारुणत् । तदभावसमानाधिकरणस्य तव्याप्यत्वं न संभवती. त्यर्थः । श्रोती श्रुत्युक्ता यस्यात्मा शरीरनिति श्रुतिरिह विवक्षिता । अत्र हि व्यतिरेकषष्ठी स्वारस्याच्छतिग्ववच्छेदकावच्छेदकान्वयबोधस्य वहुलमुपगमाच्च भगवद्भिन्नचेतनत्वव्यापकं भगवच्छरीरमिति व्याप्तिः योध्यते । काष्ठाप्राप्तं नियाम्यं च शरीरम् । तथा च भगवद- नियाम्पत्वविरुद्धतन्नियाम्यत्वव्याप्यभगवद्भिन्न चेतनत्वसमानाधिकरणं जगन्नियन्तृत्वं नानियाम्यत्वव्याप्यमिति भावः । अरुणत् निरुद्धवती। श्रुत्यनुक्तव्याप्त्यपेक्षया श्रुत्युक्तव्याप्तिः प्रबलेति भावः। श्रुतौ च पुंल्लिङ्गैकवचनान्तयच्छब्दो न श्रियमभिधातुमल-नवा श्रियो भवद्भि- भगवद्वाचकशब्दशक्तौ विशेषणतया विषयत्वमुपगतं । स्वरूपनिरूपक- तया तदुपस्थितिः सात्वार्थीति न तया शाब्याकांक्षा पूरयितुं शक्या । सन्नियोगशिष्टन्यायस्तु नात्र प्रवर्तत इति शरीरं चास्मि वैष्णवमित्यनेनोच्यते । इदं हि वचनं यस्यात्मा शरीरमित्यत्र यच्छब्दात्मशब्दाभ्यां क्रमेण श्रियोनुपस्थिति च ग्राहयतीति भवत्युप- वृहणं यस्यात्मेति श्रुतेरिदं वचनं । न चान सर्वसाधारणशरीरत्वोक्तो प्रयोजनामावः । आपातप्रतिपन्नमगवदनधीनत्वनिवर्तनेन श्रुयुप- बृंहणस्यैव प्रयोजनत्वात् गुणादिसाधारणाभिमततोक्तेरेव निष्प्रयोजन- त्वात् । प्रत्युत प्राणेभ्योऽपि गरीयस्याः शरीवदभिमतत्वोक्तेविरुद्ध- त्वात् । शरीरशब्दे गौणीप्रसङ्गाद्वैष्णवमित्यस्यैकदेशान्वयापत्तेस्तात्पर्य- ग्राहकमावत्तप्रसंगाच न विग्रहवदभिमतास्मीति तदर्थः । अतः श्रुत्युक्त व्याप्तिः न नियन्तृत्वानियाम्यत्वरप्ति सहत इति भावः। अनुमान- दूषणं संकल्पयन्नुपसंहरति- व्याप्तिक्षतेरुपाध्युक्तेर्वाधात्सत्प्रतिपक्षतः । विरोधोक्तेरसिद्धेश्च न समर्था नियन्तृता ।

·81 व्याप्तिक्षतेः व्याप्त्यभावात् नियन्तृत्वानियाम्यत्वयोर्न व्याप्तिः। पूर्वोक्तन्यायात् भूम्यामनैकान्तिकत्वाचेति भावः । उपाध्युक्तेरिति निषिद्धेश्वरकत्वमुपाधिः। तद्धि भगवति साध्यव्यापकं भूमौ साधना- व्यापकं च । बाधादिति । पत्नीत्वादिश्रुतिभिरिति भावः । सत्पति- पक्षतः श्रीन भगवनियाम्या सर्वभूतनियन्तृत्वात् भगवद्वत् इत्यत्र श्रीः भगवनियाम्या पत्नीत्वात् भूवदित्यस्यापि सत्वात् इति भावः ।। विरोधोक्ते रिति भगवद्यतिरिक्तत्वे सति नियन्तृत्वं भगव- प्रसादकत्वरूपशेषत्वप्रयुक्तम् । हुत्वात्मानं विष्णुमाराध्य पद्मभूः इत्यादिभिरवगतं ब्रह्मरुद्रादौ दृष्टं तद्वदत्रापि भगवध्यतिरिक्तत्वे सति नियन्तृत्वं भगवत्प्रसादमूलकत्वं स्वस्मिन् साधयतीति वा नियाम्य- स्वरूपसाध्याभावव्याप्तमिति वा विरुद्धत्वमिति भावः । भून भगव- नियाम्या नियन्तृत्वात् भगवद्वदित्यपि स्व समीहितविपरीतसाधकत्वं विवक्षितम् । अनन्यायत्तजगनियन्तृत्वं हेतुतया विवक्षितुं न शक्यम् । विष्णुपत्नीत्वहेतुकजगन्नियन्तृत्वश्रवणान्मम योनिरस्वन्त- स्समुद्र इति श्रवणाचेत्याशयेनाह-असिद्धेरिति स्वरूपासिद्धेरित्यर्थः । चकारेण जगन्नियन्तृत्वं न भगवनियाम्यत्वेनानुपपन्नमतोतार्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वादित्यस्याप्यनवतार इत्ययमर्थस्समुच्चीयते ॥ न समर्थति अनियाम्यत्वसाधन इति शेषः । वाक्यद्वयेऽपि क्रमेण भगवतः श्रीनियन्तृत्वस्य श्रियो भगवन्नियाम्यत्वस्य चानुक्तिरेव न त्वभावोक्तिः । सर्वशब्दद्वयसंकोचकल्पनेऽपि नवा शब्दद्वयसंकोच- कल्पनं युक्तम् । एकसंकोचेनोपपत्तावुभयसंकोचस्यान्याय्यत्वात् । नापि विनिगमकामावः भूयसो विनिगमस्य दर्शितत्वात् । नापि वचनसामर्थ्य स्वीप्रत्ययेन तदाधात् । मच्छेषभूते त्यादिना वचन- दूयस्याप्युपबृंहितत्वाच्चेत्यादिकमपि संकलय्यानुसंधेयमिति भावः ।। S. 11.

·82 अत्र श्रीतत्वसुधान्यायमन्दरे श्रियः भगवनियाम्यत्वाभाव- साधकानुमानखण्डनपूर्वकं भगवन्नियाम्यत्वं ईश्वरत्वाभावः । सनि- योगशिष्टन्यायाप्रवृत्तिरित्यादिकं क्रमेण प्रतिपादितम् । तात्पर्यदीपि- कायां द्वयाधिकारे - आकरानुयायिनान्तु सहदेवाश्रयणमभिमतं तस्य च कार्य न मोक्षप्रदानं तस्य ब्रह्मलक्षणत्वात् । श्रियोऽपि ब्रह्मत्व- स्वीकारे पाद्मसंहितायां-ब्रह्मलक्षणप्रश्ने वासुदेवायमिति उत्तरोक्ति- विरुध्यते अव्याप्तत्वात्- अतः श्रीविशिष्टब्रह्मशब्दार्थमिति मतम् ।। तन्न। किं ब्रह्मशब्देन श्री. प्रकारतया बोध्यत इत्यभिमतं उत तुल्यवत् ? आये प्रवृत्तिनिमित्तं श्रीन ब्रह्मलक्षणे लक्ष्या न हि गोत्वं गोलक्षणे लक्ष्यम् । श्रियश्च ब्रह्मशब्दवृत्तिनिमित्त्वे ब्रह्मत्वस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तताप्रतिपादकेन बृहत्वं चेत्यादिभाष्यग्रन्थेन विरोधः । नापि द्वितीयः पुरुषपर्यायतया ब्रह्मशब्दः प्रयुक्त इति श्रुतप्रकाशिका- विरोधात इत्यादिना त्रियः मोक्षप्रदत्वाभावः वात्सल्याशुद्धोधक- स्वानुमन्तृत्वसामरस्य प्रेरकत्वादि च प्रतिपादितं सिद्धधर्मप्रकाशि- कायां- ननु एकशब्दस्य मां शब्दोक्तार्थव्यतिरिक्तोपायान्तरव्यावर्त- कन्वेऽपि परतत्वान्तर्भूतायाः श्रियो मां शब्दार्थान्तर्गतत्वेन तव्यवच्छे. दाभावात् चरमश्लोकस्य भगादेकोपायत्वमसिद्धमिति चेन्मैवं ब्रह्म- शब्देन च स्वभावतो निरस्तनिखिलदोषोनवाधिकातिशयासंख्येय- कल्याणगुणगणः पुरुषोत्तमोऽभिधीयते इति भाष्ये पुरुषोत्तमस्यैव ब्रह्मशब्दवाच्यत्वोक्तया नारीणामुत्तमायास्तच्छब्दवाच्यत्वायोगेन पर- तत्वान्तर्भावायोगात् ।। वेदान्तास्तत्वचिन्तां मुरभिदुरसि यतादचिह्नस्तरन्ति । इति । श्रियः परतत्वव्यावर्तकोत्तया तस्या व्यावान्तर्भावायोगाच्च । ह्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ इति लक्ष्मीपते रेव परत्वोक्त्या लक्ष्म्या अपि ·83 । परतत्वान्तवे पतिपत्नीभावासंभवाच्च । सत् ब्रह्म आत्माकाशादि- शब्द विशेपनिर्धारकनारायणशब्दस्य संज्ञात्वानिमित्तकणत्वविशिष्टस्य लक्ष्मीवाचकत्यायोगेन तदयोगाच न च नारायणशब्दस्य लक्ष्मी- भगवदेतदुभयसंज्ञारूपत्वं स्था सति त्रिमूर्तिसंज्ञारूप वस्यापि संभवेन नारायणशब्दस्य विशेषनिर्धारकत्वस्यैवासंभवप्रसङ्गात् ।। नारायणशब्दस्य देवतान्तरसंज्ञात्वमसिद्धमिति चेत् , लक्ष्मी- संज्ञात्वमपि तथैव इति । अत्र श्रियः परतत्यानन्तर्भावः चरम श्लोकस्य मां शब्दादीनां विशिष्टपरत्वाभावश्च प्रतिपादितः । ब्रह्मत्वस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तताप्रतिपादकेन ब्रह्मत्वं चेत्यादिभाष्यग्रन्थेन विरोधः । नापि द्वितीयः पुरुषपर्यारतया ब्रह्मशब्दः प्रयुक्तः इति श्रुतप्रकाशिका- विरोधात् इत्यादिना त्रियः मोक्षप्रदत्वाभाका वात्सल्याद्युद्धोधकवा. नुमन्तृत्वसामरस्यप्रेरकत्वादि प्रतिपादितम् । संप्रदायचन्द्रिकायां तृतीय. प्रकाशे- एवं च दृष्टद्वारेणानुपयुक्तत्वात् त्रियः साधनता नास्ति । देवराजगुरुमिश्व - न च गुणविग्रहयोरहेतुत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । ज्ञानशक्त्यादिगुणाभावे भगवतः पापनिवर्तकन्वाभावात् । तत्संभवे सति तत्संभवाच्च । गुणादीनां साधनत्वमवश्यं वक्तव्यं एवंविध. दृष्टोपयोगाभावेन लक्ष्म्या न गुणप्रतिबन्दिमुखेन साधनत्वसिद्धिः ॥ ननु चानादिकालमाज्ञातिलञ्चनप्रयुक्तभगवत्कालुष्पविनिवर्तन- कृपोत्तम्भनादिरूपदृष्टमुखेन लक्ष्म्याश्च साधनत्वमस्तीति चेत्, इदं तु पुरुषकारकृत्यं तवाङ्गीकृतमेव -- तदतिरेकेण दृष्टव्यापाराभावेन न गुणन्यायप्रवृत्तिरित्येवनिरणायीति । तत्रैव स्थलान्तरे-किं च लक्ष्म्या मोक्षोपायत्वं परामर्शदशायां न संभवति । तथाहि- उपायत्वं नाम कारणत्वं - तच्च किं सतया प्रतिपाद्यते, उत maa ·84 व्यापारकर्मत्वेन , आहोस्वित् व्यापारकतत्वेन वा? माया काला- दृष्टादीनामेव तथाविधकारणत्वाभ्युपगमात् ॥ न द्वितीयः, तस्याश्चेतनत्वेन कुलालाधिष्ठितदण्डवद्यापारविषय- स्वाभावाद । भगवदधिष्ठितचतुर्मुखादिवदङ्गीकारे च मोक्षरूपकार्य प्रति पुरुषकारत्वातिरिक्तब्यापाराभावेन हेतुत्वायोगात् ॥ न तृतीया, इतरानाधिष्ठितव्यापारकतत्वस्य तस्यासंभवात् । अत एव भगरता मोक्षयिष्यामि इति तथाविधसंकल्परूपव्यापारत्वप्रतीते. रुपायत्वमङ्गीकृनमिति तत्रैव स्थलान्तरे । किंच अपृथमिद्धविशेषणवाचिशब्दानां चरमविशेष्यभूत- परमात्मपर्यवसानं वेदान्तव्युत्पत्तिसिद्धमिति अन्यत्र प्रयुक्ताहंपदस्य भगवत्परत्वं युक्तम्- नान्यत्र तेषां चरमविशेष्यत्वाभावात , प्रकृते चाहंपदस्य लक्ष्म्यामपर्यवसानवृत्तेर्वक्तुमशक्यत्वात् भगवत्परत्वमेव सिद्धम् । प्रत्युत् यत्र यत्र प्राधान्यतया लक्ष्म्या उपायत्वं प्रतिभाति तत्र लक्ष्म्यादिशब्दानां भगवत्परत्वं युक्तमिति सर्वतः भगवत एव फलप्रदत्वसिद्धेः॥ ननु अहन्ता ब्रह्मणस्तस्य साहमस्मि सनातनीत्यनेन लक्षम्या अहन्तारूपत्वप्रतिपादनात , अहमिति प्रतीतेः लक्ष्मीविषयकत्वं सिद्ध- मिति चेन - भगवत्प्रकारेषु लक्ष्मीस्वरूपप्रकारस्यातिशयपरत्वात् । तद्वचनस्याहंप्रतीतो लक्ष्म्या विषयत्वं वदता भवता धर्मिभूत ज्ञान- विषयत्वमुच्यते , उत धर्मभूतज्ञानविषयत्वं वा? नायः धर्मिभूत- ज्ञानस्य स्वरूपमात्रविषयकत्वेन आत्मान्तरविषयकत्वाभावात् । अन्यथा स्वरूपैक्यापत्तेः . ॥ न च द्वितीयः, धर्मज्ञानविषयस्य धर्मिभूतज्ञानविषयस्य ·85 चाहन्तारूपत्वायोगात् । अत एव विवरणरूपचरमश्लोकस्थाहंपदस्य विशिष्टपरत्वाभावेन भगवन्मानपरत्वान् । मन्त्ररत्नपूर्वखण्डे श्रीम. च्छब्दस्य विशिष्टपरत्वेऽपि लक्ष्म्याश्शरण्यत्वं विशेषणत्वेन न सिध्यतीति स्थिनमिति तत्रैव स्थलान्तरे ॥ अपरत्वं च स्वव्यतिरिक्तनियाम्यत्वं ततश्च लक्ष्म्याः स्वव्यति- रिक्तसर्वेश्वरनियाम्पत्वेनापरमात्मत्वे सिद्ध ब्रह्मशब्दस्य तत्र न मुख्य. वृत्तिः। यदि लक्ष्म्याः सर्वनियामकत्वेन भगवनियाम्यकत्वमभ्युप- गम्येत तर्हि उभयोस्सर्वनियामकत्वेन परस्परनियामकत्वेन च ईश्वर- द्वित्वापत्तिः उभयोरपि परस्परनियाम्यत्वेन निस्समाभ्यधिकत्वाभावात् अनीश्वरत्वापत्तिश्च पतिपत्नीभावानुपपत्तिश्च स्यात् । न च यजमान- पत्नीन्यायेन भगवत्सृष्टिकर्मणि अनुमन्तृत्वेन कारणमस्तीति वाच्यम् । तथाविध कारणत्वस्य भूदेवीसाधारणत्वात् । एतेन यजमानपत्नीन्यायेन लक्ष्मीमोक्षप्रदत्वे चोद्यं दत्तोत्तरं। अग्निसापेक्षकर्मसु विधिपलात्पनी. कतत्वमभिहितम् । न चेह तथा विधिरस्ति । तदङ्गीकारे प्राकृत- पतिपत्न्योरिव दिव्यदम्पत्योः कर्मवश्यत्वप्रसङ्गः ॥ किं च लक्ष्म्याः जगत्कारणत्वाभ्युपगमे ब्रह्मत्वमिव तत्सम- व्याप्तानन्तत्वमपि स्वीकर्तव्यम् । न चेदमपि लक्ष्म्याः अनन्तत्वस्य विविधपरिच्छेदराहित्यात्मकत्वेन तत्र देशतः कालता परिच्छेदराहित्ये त्वत्पक्षे सत्यपि वस्तुपरिच्छेदराहित्याभावात् । सर्वस्य भगवदात्म- कत्वेन तद्वयतिरिक्तवस्त्वभावादनन्तत्वं भगवदसाधारणमेवेति । अत्र संप्रदायचन्द्रिकान्थे - श्रियः भगवद्गुणतुल्योपायत्वाभावः, भगवत्तुल्यमोक्षोपायवाभावः, चरमश्लोकस्थाहंपदवाच्यत्वाभावः , ब्रह्मपद-वाच्यत्वाभावः। यजमानपत्नीन्यायाप्रवृत्तिश्चेत्त्यादिकं क्रमेण प्रतिपादितम् ॥

·86 श्रीवचनभूषणमीशंसाभाष्ये - लक्ष्म्याः उपायत्त्रशोधनाधि- कारे-न च आत्मात्मीयमरं सर्वं निक्षिप्य श्रीपतेः पर इत्यादि- प्रमाणैः धियोऽपि भरसमर्पणप्रतिसंबन्धित्वं भरस्वीतत्वं विष्णोरिव फलप्रदत्वं चारगतमिति । उशयत्वसामान्यवचनानामुक्तविशेषपर्य- वमान युक्तमिति वाच्यं उपाये गृहरक्षित्र रिति रक्षत्वोपायत्वयोः परस्परमर्थान्तरत्वेन सामान्यविशेषभावापन्नत्वाभावात् । रक्षकत्वं फलप्रदत्वं प्रतिपदविहितोपायस्थाननिविष्टत्वमुपायत्वमिति तयोरत्यन्त- भेदात् ॥ - तत्रापि देव्याः रक्षकत्वमपि न भगवत्तुल्यरक्षकत्वं प्रतिपाद्यते- तथा मातृत्वप्रयुक्त महमवत्सल्यादीनां पत्नीत्वप्रयुक्तपारतन्त्र्यादीनां च नागापत्तेः। अत एवोच्यवे-युवत्यादौ तुलपेऽपीत्यादि। अतस्तत्रापि रक्षक न पतितुल्यम् । अन्यत्र देवतयोः स्वतन्त्रत्वेन रक्षणेऽपि- अत्र विशेषणत्वेन विशेष्यतुल्यरक्षकत्वमनुपपन्नम्। किं तु विशेषण. त्यानुगुणं तद्रक्षणोपयुक्तं तद्गुण दोषकत्वं शेषशेषिणोः शेषशेषि- भाववत्त कृत्ययोरपि शेषशेषिभावस्य उचितत्वात् ।। यच्च दुर्गतिप्रदानेऽपि लक्ष्म्याः प्रयोजकत्वमुक्तं ; तन्न, तत्र लक्ष्म्याः स्वपारतव्यानुगुण्येन अनुमन्तून्यस्यैवोक्तत्वात् । अतः कदाचिदपि लक्ष्म्याः कालुष्यगन्धाभावाद तदुपायत्वं न भगवत्तुल्य फलप्रदत्वम् , न वा भगवत्तुल्योगायत्वमिति, तदुपायत्वपश्वचनानां न समाश्रयणघटक विरोषित्वनिति ।। तत्रैव लक्ष्म्याः गौणोपायत्वनिषेधाधिकारे- नात्र शरणशब्देन विशेष्य इस विशेषणेऽप्युपायत्वसंबन्धो बोध्यते । तस्य शृणाति इति व्युत्पत्या श्रीशब्द एव बोधितत्वात् । न हि प्राप्तेऽर्थे पुनर्विधिसंभवः, न च श्रीशब्दरूढया लक्ष्म्युपस्थापकत्वमात्रमवय- , ·वाथै न विवक्षेति वाच्यम् । शृणाति निखिलान् दोषानित्यादिना श्रीशब्दश्यावयवार्थ-युत्पादक शास्त्रवैयात् । तथा वेधत्वाय खलु शास्त्रमवयवार्थव्युत्पत्ति करोति । न च लाल शरणदेना- नूयत इति वाच्यं, एकेनैव शब्देन विशेष्यांशे विधायकत्वं विशेष- गांशेऽनुवाद चाशक्यम् : अनुवादप्रयोजनं न न पश्यामः । न चैतेनैवामहलिमतिद्धेश्वेष्टापांतरिति वाच्यम् । शृणातीत्यादि- व्युत्पत्यावगतोपायत्वं सद्वारकाद्वारकलित्याक्षायां- तत्रैव श्रीयते श्रयते शृणोति श्राश्यतीति व्युत्पत्तिवतुष्टयेन पुरुपकारस्वातीत्या तत्प्रतीनुपायानर्थसामलिङ्गेन सद्वरकनवगा ततश्च सद्वारकं रक्षकत्वं चेद्भवनिमतं तदोमिति ब्रमः ।। ननु सद्वारकाक्ष सत्वस्य तत्र प्रतिपादनप्पन शरणशब्देन अवारक- रक्षकत्वं प्रतिपाद्यत इति चे- अब कि रक्षकत्वं विवीय इत्युच्यते उत्त रक्षकत्वस्य अद्वारकत्वं आहोस्वित् विशिष्टम् ? नायः, श्रीशब्द एव तद्विधेः । न द्वितीयः, अद्वारकशब्दाभावात् शरणशब्दस्य विशेष्ये अद्वारकरक्षकत्व विधायकत्वं विशेषणे अद्वारकत्वमात्रविधायकत्वं चेति विस्थ्य व्यापाराइतेः। सद्वारकत्वस्य श्रीशब्दावगतत्वेन तद्विरोधे- नाद्वारकत्वविधानानुपपत्तेश्च सद्वारकावसोपक्रमाबगततया प्रावन्यात् । उक्तदोषादेव न तृतीयोऽपि ।। किंच लक्ष्म्याः सद्वारकोपाय अद्वारकोपायत्त्वं च विरुद्धम् । पूर्वमेव द्वारेणान्यथासिद्धत्वात् । न ह्येककार्य प्रत्येकस्यान्यथा- सिद्धवं अनन्यथासिद्धत्वं च संभवति । ब्रीहिद्वाग शेषभूतमोक्षणस्य बोहितुल्य यागशेषत्वं हि न संभवति । एवं श्रीशब्दे पुरुषकार- द्वारकरक्षकत्तस्थागतत्वात् अप्राप्तं ब्रह्मोपायत्वमेव शरणशब्दो बोध- यति एवं पुरुष कारद्वार करक्षकत्वविशिष्टलक्ष्मीवैशिष्टयं प्रत्ययेन बोध्यत ·इति विद्यायां तद्वेद्यत्वसंभवः । अतो नाकारिणस्तु विज्ञानमित्यादि- विरोधः ॥ किंच नीलमुत्पलमितिपदा लक्ष्मीसामानाधिकरण्यमुपायत्वस्य शरणशब्देन बोध्यत इति शाखादिवत् न तस्या बहिर्भावसिद्धिः ।। बहिर्भूतस्यैवोपलक्षणत्वे जगजन्मादेः ब्रह्मलक्षणत्वाभावप्रसङ्गः । ततश्च सुश्लिष्टकतत्वस्याणि न विरोधः ।। किं चात्र गुणविग्रहलामानाधिकरण्यमानमुपायत्वस्य बोध्यम् । न तु दण्डी गच्छतीत्यत्र गमनक्रियाया विशेषणविशेष्योभयान्वयवत् शरणशब्दार्थोपायत्वस विशेषणेष्वप्यन्वयः उपायत्वस्य चेतनधर्मस्या- चेतनेष्ववस्थानायोगात् - उत्तरवाक्ये तु उपेयत्वस्य विशेषणेव- प्यन्वयस्संभवति। तस्य चेतनाचेतनसाधारण्यात् । एवं लक्ष्मी- सामानाधिकरण्यमात्रमुपायत्त्वस्य बोध्यम् । ततो विधेयांशगुणादिव- द्विशेषणत्वेनापि विषयत्वेन कमपि विरोधं पश्यामः । नाप्युपायत्वा- भावे मोक्षप्रश्वकर्मणि ऐकरस्यहानिः । पुरुषकारत्वेन तनान्वित- त्वात् । अन्यथा जगत्कारणत्वादो गत्यमावप्रसङ्गात् ।। किं चाश्लेषविनाशयोरीश्वरविषये क्षमिष्यामीत्यरूपार्थत्वं लक्ष्मीविषये क्षमायुक्त करामात्यर्थकत्वं च वाच्यं - तन्न संभवति - विरम्यव्यापारप्रसंगात् । एवं विधूननश्रुतेरपि क्षान्तं क्षमस्वेत्येवं रूपार्थद्वयबोधकत्वं विरम्यव्यापारं विना न संभवति । अतो भरस्वीकाररक्षासंकल्पायोगात् न भगवत्पारतंत्र्यानुगुणोपायवसिद्धिः । न च विद्यामात्रखात्मेत्तूिपगच्छन्तीति शेषत्वज्ञानरूपत्वात् शेषत्व प्रतिसंबन्धित्वं च मिथुनस्येति लक्ष्म्या: भरसमपणप्रति- संबन्धित्वे सिद्धे स्वीकाररक्षासंकल्पावप्यवगताविति वाच्यम् । शरणागतिविद्यायां तादर्थवाचकशब्दाभावेन केलं भरस्वीकार- ·89 इति प्रार्थनेन शेषत्वानुसन्धानाभावात्- पञ्चाङ्गभरसमर्पणं नात्र प्रतिपाद्य- मिति द्वितीयाधिकारे उक्तम् ।। सिद्धान्ते लक्ष्म्याः भक्तितुल्योपायत्वाङ्गीकारेऽपि न तस्य शरण शब्दार्थत्वेन वेद्याकारत्वम् । किंतु पुरुषकारत्वस्यैव श्रीशब्दे शृणातीत्यादिव्युत्पत्तिबोध्यत्वेन तस्य वेद्याकारत्वं ततश्च पुरुषकारद्वार- मुपायत्वं श्रीशब्दवेद्यमित्युक्तं भवति । एवं लक्ष्म्याः पुरुषकारत्व- व्यतिरेकेणोपायस्याभावात् तत्वेनोपायत्वस्य भरस्वीकारप्रार्थनापूर्व- भावित्वात् च उपायत्वदृष्टान्तेन न पुरुषकारसापेक्षत्वाग्निर्हेतुकृत्वा- सिद्धिरिति । तत्रैव लक्ष्म्या: विभुत्वभङ्गाधिकारे- चेतनवशीकारस्य चेतनसजातीयत्वस्याभ्यहितोपायत्वात्चद्वाचकशब्दवाच्यत्व मनाभिप्रेतं । सच मकारो नारशब्दश्चेति । श्रियस्तद्वाच्यत्वे-मान माने, धातो, नृ नये इति नृ गताविति धातोश्वाणुत्वसिद्धौ विभुस्वप्रति- पादकस्मृतिवचनानि विरोधाधिकरणनयेन बाधितानीत्यर्थः । न च मकारनारशब्दवाच्यत्वासिद्धिः। मकारवाच्यत्वाभावे लक्ष्म्या भगव- च्छेषत्वासिद्धिप्रसङ्गात् । समस्त शब्दमूलप्रणवे तदसिद्धौ सर्वत्र तदसिद्धिप्रसङ्गात् । नारशब्दवाच्यत्वं चागमे नारशब्दव्याख्याने- ऽभिहितम् । ज्ञानादयो गुणानुरूपं लक्ष्मी नित्यानपायिनीति । भाष्यकारैरपि गये नारशब्दार्थत्वेन साभिहिता । योऽसो त्रिया श्रीः परमा तेन नारायणः स्मृतः इति हारीतस्मृतिश्च-एवं विभुत्वस्य श्रुतिबाधवत्- सत्यज्ञानादिवाक्यविरोधोऽस्ति । लक्ष्म्या अनन्तत्वे तस्य लक्षणत्वायोगात् - न च तत्र विशिष्टस्य लक्षणत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अणुत्वपरमूलमन्त्रविरोधात् । सत्यादिपदानां द्विवचनान्त- तापत्तेश्च । न च सत्यादिपदवाच्यत्वेऽपि ईश्वरस्वरूपस्य सदृशलक्ष्मी- स्वरूपसुश्लिष्टत्वादर्थसामर्थेन सत्यादीनां लक्ष्मीस्वरूपलक्षणत्वसिद्धि- रिति वाच्यम् । लक्ष्म्यास्तादृशस्वरूपस्यागमासिद्धौ- अर्थसामर्थ्या- S. 12.

·90 द्वेदेऽपि तत्तात्पर्य कल्पनम् : वेदश तत्तात्पर्य सिद्धे तदविरोधेनागमस्य तादृशस्त्ररूपबोधकत्वमित्यन्योन्याश्रयात् । प्रवृत्तिनिमित्ते सति शब्दस्य तत्र तात्पर्य च सति वृत्या पोषकत्वाविवक्षाया अन्याय्य. त्वात् । तद्विववक्षायां च पदानां द्विवचन्तापत्तिः । अतरसत्यादि- वाक्यानां विशिष्टलक्षणत्वे तात्पर्यामानात् लक्ष्मीविभुत्ववचनानां तद्वाधो युक्तः । किंच स्वरूमच्या सरन्तर्विवक्षिता बहिरेव वा नाबः ईश्वरस्वरूपे अन्तप्रिभावात् । न चेष्टापत्तिा, मध्यमपरिमा- णत्वेनानित्यतापत्तेः । न चेश्वरस्वरूपस्य गुणव्यापकत्वाभावेऽपि तदुप- पतिवदनापि संभवः । तत्र द्रव्यभूतगुणेन्वन्ताप्तिसत्वेऽपि व्यापक- गुणैरेव सगुणत्वप्रसंगात्। ननुचलक्ष्मीस्वरूपस्थेश्वरस्वरूपान्तर्गतत्वेऽपि तन नियन्तृत्वन्नास्तीति चेदसंकुचितज्ञातृत्वयुक्तस्य तदभावानुपपत्तेः । तत्रापि नियन्तृत्वे न तस्येशे कश्चनेत्यादि विरोधः। न द्वितीया, अणुत्वश्रुतिविरोधात् । संसारस्य तन्निग्रहफलत्वापत्तेश्च । 'एष एवा- साधुकर्म कारयति यमघोनिनीषतीति' अन्तर्यामिणो निग्राहकत्वात् सर्वान्तरत्वे नारायणशब्दवाच्यता च स्यात् । ततश्च द्वये श्रीशब्द- द्वयवैयर्थात् चरणानित्यपि स्यात् विभुत्वेन नियन्तृतया सत्मक- चेतनाचेतनवाचकसर्वशब्दवाच्यता स्थात् ! सा चार्थो विष्णुरियं वाणीति निषिद्धा । तथात्वे सर्वशब्दमूलभूताकारवाच्यतापि स्यात् । न चेष्टापत्तिः तत्रार्थसंप्रदायविरोधात् उकारेणोच्यते लक्ष्मीरिति वचनविरोधश्च, लोकत्र यशब्दस्येश्वरान्यत्रिविधचेतनाचेतनपात्वान्नियं- तृत्वेन धारकत्वेन पुरुषोत्तमत्वापत्तिश्च विभुत्वे तत्वत्रयवहिर्भावश्च एकदेशलक्षणसत्वेऽपि पूर्णलक्षणाभावात्तस्यैव तत्तत्वनियामकत्वात् । शेषत्वादीश्वरत्वाभाव वदनणुत्वाच्चेतन बहिर्भावापन्ते रावश्यकत्वात् । अन्यथा भोक्तेत्यादिश्रुतिविरोधः ॥ एवं विभुत्वस्यानेकप्रमाणवाधिनत्वात्तत्परवचनानि वैभवपराणि .

·91 यथा न च नीलादिव्यावर्तनेनान तथोक्तो प्रशंसानिदानं किमपि वाच्यम् । तन्न दृश्यत इति वाच्यम् । ईश्वरश्वरूपव्यापकस्य लक्ष्मीधर्मभृत- ज्ञानस्य भगवत्स्वरूपस्येव दद्वतजगत्कारणत्वसन्तिरवर्वनियन्त- स्वादिनस्तवैभवहेतु वायापकस्वरूपस्य यत्कार्य तत्सर्वमनेन धर्म- भूतज्ञानेन निर्वायत इनि नदेन लक्ष्मीस्वरूपत्वेनोपचर्यते । अजडत्वादिगुणसास्यात् शुद्धय ज्ञानवव्यपदेशः गुणप्रकाशक- स्वाद्विग्रहे षाड्गुण्य व्यपदेशः । यथा वा अङ्कारकार्येष्विन्द्रियेषु भूतानामप्यायकत्वेन राजन्यत्वव्यपदेशः ।। तथा विभुस्वरूपकार्यजगत्कारणत्वादी एतद्धर्मभृतज्ञानस्य सह- कारित्वेन धारणत्वात् तत्र स्वरूपत्वव्यवहारः । महिष्यन्तरधर्मभूत- ज्ञानं तु नैवरूपं- अतो भगवत्स्वरूपं स्वगतसमस्तमङ्गळगुणादिकं प्रति धर्मित्वेन हेतुभूतं, तथा तत्स्वरूपध्यापकं धर्मभूतज्ञानमपि तद्गतमङ्गळसर्वगुणमहकारिकारणमिति तल स्वरूपत्वोक्तिः यथा लक्ष्मी- कटाक्षलेशयोगाचतुर्मुखादीनां सश्रीकत्वं एवमेव स्वरूपक्ष्याणुन्वेऽपि स्वरूपमात्रस्य सश्रीकत्वमुपपधने । एतद्विवक्षया श्रीशास्त्रे- स्तोत्र गद्ये च तत्स्वरूपानन्त्योक्तिः । एवं बीजस्थानीयस्य भगवतो जगत्कारणत्वे जलसेकवल्लक्ष्मीधर्मभूतज्ञानस्य सहकारित्या जगत्कार. णत्वोक्तिः। तथा भगवतस्सर्व नियन्तृत्वे तदुपयुक्तज्ञानशक्त्यायुद्धोधकतया सर्वनियन्तृत्वोक्तिश्च । अन्यथा एकमेवाद्वितीय क्षरात्मानावीशते देवा इत्यादिशब्दानां द्विवचनान्यतापत्या वेदान्तानामतत्परत्वस्य पूर्वमेवो- क्ततया तत्तद्वाक्यस्थ निषेधवचनानां लक्ष्मीकारणत्वादिनिषेधपरत्वात् । अन्यथा कारणवाचकाकारवाच्यतापत्तिः ! जगजन्मादेरीश्वरलक्षण- स्वाभावापत्तिश्च एवं धर्मभूतज्ञानस्य भगवत्स्वरूपादिसकलव्यापक- ·92 - व्यापकत्वेन तत्तत्सकलवैभवहेतुकत्वात् सर्वभावानुगामित्वतद्धर्मधर्मि- त्वादिकमत्युपपन्नम् ॥ अत एवोच्यते-श्रद्धया देवो देवत्वमश्नुते इत्यादि। तस्मा. द्विभुत्ववचनानामीश्वरस्वरूपानुबन्धित्वेन सकलवस्तुगतधर्मभू-ज्ञान- परत्वं कारणत्वादिपराणामन्तरङ्गमहकारिपरत्वम् । नियन्तृत्ववचनानां तदुपयोगिज्ञानशक्त्यायुद्धोधकपरत्वं चोचितम् । श्रुतिविरोधे स्मृतीना- मेव संकोचस्येष्टत्वात् । न चेश्वरी सर्वभूतानामिति श्रुतिरेव सर्वनियमनमसंकुचितमाह- अतोन्तर्बहिश्च व्याप्तिसिद्धिरिति वाच्यम् । क्षरात्मानावीशते देव एक इतीश्वरान्तरनिषेधकण्ठोक्त्या सावकाशा उदाहृतश्रुतिर्बाह्यनियमनपरा । अस्येशाना जगतो विष्णुपत्नीत्यत्र नियमनस्य पत्नीत्वेनौपाधिकत्वश्रवणात् । ननूक्तप्रकारेण लक्ष्म्या अनन्तत्वं सर्ववस्तुशरीरत्वलक्षणं न भवति । किं त्वाकाशादिवदन्त- बहिश्च व्याप्तत्वमात्रं कारणत्वादिकमपि स्वरूपस्य तत्तत्सहकारित्व- मित्यम्युपगमे- विभुन्ववचनानां मुख्यत्वं सिध्यतीति । तथात्वे न कोऽपि विरोधोऽस्तीति चेत्, मैव - अणुत्वश्रुतिविरोधात् ।। तत्वान्तरत्वापत्तेश्च- तस्माद्विभुत्वं न स्वरूपगतम् । अथवा चेतनाचेतनयोरन्तबहिश्च प्रत्येक परिसमाप्य वर्तमाने ब्रह्मस्वरूपे अणुवपरिमाणं लक्ष्मीस्वरूपमपि तत्र तत्र वर्तत इति व्यापक- मित्युच्यते । एवं निरूपकत्वेन स्वरूपान्तर्गतत्वात् स्वरूपगतं कारणत्वादिकमपि लक्ष्मीसरूपगुणमित्युच्यते । निरूपकत्वं च नीळादीनां नास्तीति तघ्यावृत्तिर्विभुत्वादिना प्रतिपाद्यते-निरूपकत्वं च विग्रहस्य श्रीवत्मवदणुत्वेऽप्युपपद्यते । यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोत्तम इत्याद्यपि निरूप्य व्याप्य सर्ववस्तुषु परिसमाप्याणुत्वेन तत्र तत्र विद्यमानाभिप्रायम् । विग्रहव्याप्तयभिप्रायं वा भवेत् ।।

·93 तस्माल्लक्षम्या विभुत्वेन नियन्तृत्वाभावात् संसारस्य स्वनिग्रह- रूपत्वाभावेन न तनिवृत्तौ हेतुत्वमिति । अत्र श्रीवचनभूषणमीमांसा- भाष्ये- लक्ष्म्याः भगवत्तुल्योपायत्वाभावः भगवद्गुणतुल्योपायत्वा- भावः । अणुत्वसमर्थन विभुत्वमङ्गः इत्यादिकं क्रमेण प्रतिपादित भावटिप्पण्याम् – सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेतिश्रुतौ विभुत्ववाचिना अनन्तशब्देन लक्ष्म्यादीनां व्यावृत्तिर्हि श्रीभाष्ये प्रतिपादिता ॥ अत्र लक्ष्म्या अनन्तपदेन व्यावृत्तत्वं श्रीचतुःश्लोकीमाध्ये निगमान्तगुरुभिरप्यङ्गीकृतम् । परं तु तैः क्लिष्टगतिराश्रिता । नैतद्युज्यते- श्रुतिस्वारस्य भङ्गात । तत्र तस्याः क्लिष्टगतेः परपक्षत्वे- नैवोदाहृततया निगमान्तगुरूणां न तत्र नैभर्यम् । अत एव लक्ष्या: अणुत्वमेव तैस्तत्र स्वपक्षत्वेन परिगृहीतम् । तथाहि - चतुःश्लोकी भाष्ये अणुन्वेन वैषम्येऽपि इत्यादिना लक्ष्म्याः अणुत्वस्थिरीकरणेन पूर्वपक्षं कृत्वा अत्रोच्यत इत्यादिना तस्य स्वयमेव समाधानमकरोत् । विभुत्वपक्षे तु अत्र केचिदित्यादिना परमुखेनैव समाधानमुक्तं अणुत्वपक्षे तु भोगोपोद्धातकेळीचुलकितभगवद्वैश्वरूप्यानुभावेति परमा- णुभूताया अपि तस्यापि तस्या विभुभृतभगवद्वशीकरणसामाङ्गी- कारात् श्रियो माहात्म्यातिरेकस्सिध्यति । अनन्तं ब्रह्मेत्यत्रानन्तपद- श्रुतेः स्वारस्यं च न हन्यते। विभुत्वपक्षे तु चेतनसामान्यस्याणुत्व- ग्राहकश्रुतीनां भगवदसाधारणानन्तपदश्रुतेश्च अस्वारस्यम् । पर्वत- खननेन मूषिकाग्रहणन्यायेन जडतत्वान्तर्गतकालादिसाधारणं स्थूल- त्वमेव लक्ष्म्यास्मिध्यति न प्रभावातिशयः इतीति ॥ शिष्टभूषणे व्यापिनी जलशायिनी पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते स चानन्त्याय कल्पते। नित्यो व्यापी प्रतिक्षेत्रमात्मा भिन्नास्वतस्सुखी- त्यादिषु भूभ्यादीनामपि विभुन्ववचनसत्वेन लक्ष्म्याः विभुत्ववचन- मपि न तदसाधारणवैभवरूपम् । विभुत्वस्य सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगरूपस्य ·94 । सर्ववेतनधर्मभृतज्ञानकालादिसाधारणत्वेन माहात्म्यरूपत्वं च न संभवतीति । मदनसुदर्शने- वक्ति स्पष्ट पौरुष सूक्तमेकं सवेशनं निस्समं वै पुमांसम् । तस्या(शः श्रीसमाख्या यदि स्यात् लक्ष्याः स्त्रीत्वं व्योमपाथोजतुल्यम् । नैजा(शस्यैव एत्नी यदि श्री: पुस्त्वं भर्तुः स्थाच्छशस्येव शृङ्गम् । सर्व पूर्ण वासुदेवोऽति पूर्ण इत्य(शे पूर्णतोक्तिविरुद्धा ।। ब्रह्मा चैधानि नारायणाख्यां मूको भूयात्तर्हि तस्यानुवाकः पूर्ण ब्रह्मैवाथ नारायणश्वेद तत्पनी श्री काः स्वयं ब्रह्मभूता। वस्तुद्वन्द्वं चेत्परब्रमसंज्ञ प्रत्येकं तपता दुर्लभा स्यात् वेदैदिव्यो देव एकान्तरात्मा भूषीतो भाति नारायणो हीति ॥ विस्तरस्तु - Tam aious परमरहस्यत्रय श्रीमालाधिप. वंश्ययामुनाचार्यप्रणीत तत्व संग्रह तत्वदीप तत्वभूपण तत्वनिर्णय तत्व- रूपण रहस्यामृत रहस्यमञ्जरी रहस्यविवेक रहस्य त्रयसार रहस्यत्रय. मीमांसाभाष्यपूर्वोक्तग्रन्थादौ द्रष्टव्यः। अतः श्रियः पत्नीत्वशेषत्वा- गुत्वादिकं स्वतस्सिद्धमिति सर्वमनवा इत्यलमधिकविचारेण ॥ प्रकृतमनुसरामः । निकस्थले जलप्रवृत्तिः मध्यसेतुखण्डना- स्वाभाविकी भवति तद्वत् संसारनिवृत्तिः । मार्गस्य समीकरणेऽपि अश्मनः निम्नस्थलप्रवृत्तौ प्रेरणमपि कर्तव्यं तद्वत् ज्योतिष्टोमादौ फले औपाधिक फलस्थ प्रतिबन्धकनिवृत्तिः स्वरूपादिपरिष्कार- श्रावश्यकौ । निरुपाधिकफलस्प स्वतः प्राप्त प्रतिबन्धकनिवृत्ति- मात्रमपेक्षितम् । अश्मनः कार्यद्वयं, जलस्य एककार्य, जलस्य निम्नदेशगतिः स्वाभाविकी तद्वत् मुक्तिः स्वाभाविकी, तस्याः तत्वज्ञानं दृष्टविधया कारणं, तत्वज्ञानस्य दुःखजन्मप्रभृतीत्याद्यनु- ·95 var सारेण दृष्टविधया मोक्षसाचनत्वेऽपि मोक्षस्य निर्हेतुकमगव प्रसाद- लक्षमादृष्टसाध्वस्वाभ्युपगमेन तत्वज्ञानस्य स्वयं प्रयोजनभगव- प्रमादार्थस्वाभ्युपानेन च कुदृष्टिनरप्रदेशङ्का । अससिद्धान्त न्यानविद्या शरणागतिविद्या च मिना । शरणागनिशब्देन प्रत्तिन्तु विशे पिता इति अपनगारिजाते- वात्स्य. वरदाचार्य श्रीसूक्तेः। न्यासविद्या च, तान्त्रिकन्यास वेद्या, वैदिक- न्यासविद्या चेति द्विविधा । तान्त्रिकन्यासविद्या आनुकूल्यस्य संकल्पः होते : न्यासः पञ्चाङ्गसंयुतः इत्युक्तरीत्या आनुकूल्याधङ्ग- पञ्चकसहिता वैदिकन्यासविद्या च पुरुषविद्याङ्गसहिता पुरुषविद्याधि- करणोता। उपनिषोत्युपनिषदिति व्युत्पत्या ब्रह्मसमीपवर्तित्वबोधनात् स्वाक्येन ब्रह्मप्रतिपादनात् उपनिषद्विद्यायाः शब्दरूपायाः ब्रह्म- परत्वं । तथैव व्युत्तया यौगिकार्थमालम्ब्य ब्रह्मविषयग्राहकत्वा- द्विद्यायाः ज्ञानपरत्वं बोव्यम् । यथा दहरविद्यादीनां भक्तित्वेनक- रूपत्वेऽपि उलहार्यगुणानां भेदाद्विद्याभेदः। तद्वत् शरणागतिविद्या- न्यासविद्ययो प्रगत्तित्वेनैकरूपत्वेऽपि शक्यतावच्छेदकोपसंहार्य गुणरूप, रूपादिभेदाद्विद्याभेदः तथैवानुगृहीतं त्यागशब्दार्थटिप्प- ण्याम्-कार्पण्यादिपञ्चकविधिवादभङ्गनामकद्वितीयवाद। संयोगरूप बोइनाख्याविशेषासशरणागत्योर्मेंदो हि दुरप- हवः । स्वार्थकैङ्कयरूपफलान्तरसंयुक्तो न्यासः। मोक्षयिष्यामीति उपायकृत्यलक्षणपरग स्वीकारात्मकफलसंयुक्तं वरणम् । स्वरूपभर- फलसमर्पणं न्यासस्य रूपं । तदेकोपायता याज्ञावरणस्य रूपम् । क्षेत्रज्ञे ब्रह्माण न्यसेदिति न्यासस्य चोदना । मामेकं शरणं बजेति वरणस्य चोदना, न्यासविद्येति न्यासाख्या शरणागतिरिति वरणाख्या ·96 इति संयोगरूपचोदनाख्यामेदैन्न्यासशरणागत्योर्मेदस्यान्यत्र पूर्वाचार्यः प्रयश्चितत्वात् तस्मान्मामेक शरणं व्रजेति वरणविधायकवाक्ये न्यास- विद्याप्रतिपादनगन्धाभावात् ।। अहमस्यपराधानामालया किंच नो गतिः । त्वमेवोपायभूतो मे भवेति प्रार्थनामतिः ॥ शरणागतिरित्युक्ता सा देवेस्मिन्प्रयुज्यतां । अनन्यसाध्ये स्वाभीष्टे महाविश्वासपूर्वका। तदेकोपायता याच्या प्रपत्तिश्शरणागतिः॥ इत्यादि शरणागतिप्रकरणेषु कापण्यायङ्गप्रसङ्गाभावाच सर्व. धर्मान्परित्यज्येत्यत्र शरणागत्यङ्गतया कार्पण्यविधानोक्तिर्दुरुक्ति. रेवेति ॥ धरणागतिः उपायविषयकसमीचीनगतिः प्रार्थनात्मकबुद्धि- रित्यर्थः । द्वयं अनुष्ठीयमानार्थप्रकाशकः शरणागतिमन्त्रः न तु न्याममन्त्रः। आनुकूल्याधङ्गपञ्चकसहिताङ्गिन्यासप्रतिपादनाभावात् । शरणागतिन्यासयोः ऐक्यमपि पूर्वोक्तरीत्या नास्ति । सन्यासस्त्याग इत्युक्तः शरणागतिरिति वचने-अङ्गपञ्चकसहितस्याङ्गिना न्यासस्य यदा कदाचिच्छरणागतिविषयत्वं वा संभवेदिति । षड़िधा शरणागतिरिति वचने-प्रत्येकं षण्णां शरणागतिशब्दवाच्यत्वं वा संभवेदिति च फलितार्थः प्रतिपादितः। न स्वरूपैक्यं प्रतिपादितमिति मन्तव्यम् ॥ श्रीमच्छब्दस्य आनुकूल्य संकल्पसूचकलं न संभवति । श्रयन्ती श्रीयमाणामिति निरुपाधिकपुरुषकारत्वप्रतिपादनेन पुरुषकारापेक्षायाः प्रतीयमानत्वात् श्रीमानहमिति निर्देशाभावात् श्रीमन्नारायणेति उपायेऽन्वयेन भगवत एव पुरुषकारसापेक्षत्वस्य प्रतीयमानत्वात् । अहमस्म्यपराधानामालय इति चेतने सापराधत्वस्य प्रतीयमानत्वात् । आनुकूल्यसंकल्पप्रातिकूल्यवर्जनरूपाङ्गेन सूचिते, शब्दतः शरणपदोप- ·97 श्लिष्टप्रपूर्वकपद्धातोः उपायत्वाध्यवसायस्यैव प्रतिपादनात् गोप्तृत्व- वरणाघङ्गसहितभरन्यासस्य वाचकशब्दाभावात् शरणागतिमन्त्र एव । शरणं व्रजेत्यत्रता शरणागति विद्या प्रपत्तिः। स्नात्वा भुञ्जीतेत्यन भोजनस्य रागप्राप्तत्वात् , तत्र न विधिः स्वारसिकी, विधेः स्नानविधान एव स्वारसिकत्वम् । तद्वदन शरणवरणस्य रागप्राप्तत्वा- त्तमेव त्वामेवेति वचनबलात् तस्योपायत्वनिषेधात् आकिञ्चन्या. नन्एगतित्वविशिष्टाधिकारिणः कर्मत्यानविधौ तात्पर्यमस्तीति युक्तम् ।। अप्रामाण्यज्ञानाकळङ्कितस्वरूप याथात्म्यज्ञानवतः पुरुषस्य ईश्वर एव उपायः न तु भक्तिप्रपत्ती । ब्रह्मास्त्रबन्धस्य शणवल्कल- बन्धविरोधित्वम् । तद्वन्धे निवृत्तेरपि विरोधित्वं नास्ति । स्वप्रवृत्तिनिवृत्तिमात्र न प्रपत्तिः, भगवत्प्रवृत्तिविरोधिनी या स्वप्रवृत्तिः तन्निवृत्तिः प्रपत्तिरित्युतत्वात् । स्वप्रवृत्तभंगवन्निग्रहरूपत्वात् स्वरक्षणप्रवृत्तिनिवृत्तभंगादेष्टत्वात्तस्याः प्रतिबन्धकत्वं नास्ति । मोक्षार्थ धर्मत्यागे न प्रवृत्तिः अपि तु सिद्धोपायप्रवृत्तिविरोधिनी स्वप्रवृत्तिरिति तत्यागे प्रवृत्तिः । सा प्रवृत्तिः स्वरक्षणार्थव्यापारो न भवति । तथा चेत्कैङ्कादीनामपि तथात्वं स्यात् । स्वर्गकामना अधिकारः, यागः उपायः, स्वर्गः फलं तद्वत् मोक्षफलं प्रति शरणवरणं अधिक्कार: न साधनं भवति । साधनं तु ईश्वर एव । तथोक्तं रहसमञ्जर्या- उपायान्तरसनत्यागविशिष्टोपायसंग्रहः । श्रीमता चरमश्लोक. पूर्वार्धन विधीयते त्यागस्य वरणाङ्गत्वं स्वाद्विशिष्टविधेर्बलात् । स्नानादेर्चनाङ्गत्वं स्वाद्विशिष्टविधेर्बलात् । स्नानादेरर्चनाङ्गत्वं यथात्वा श्रुतिनिश्चितम् । परित्यज्य व्रजेत्युक्त्या धर्माणां त्यागकर्मता । त्याज्यत्वे सर्वधर्माणां नित्यानां च स्वरूपतः । त्यागः स्यादिति चेत्सत्यं स्वीकाराङ्गतया हि सः। त्यागो विधीयते यज्ञे यागकाङ्ग- S. 13.

·98 मावतः । नित्यनैमित्तिकादीनां यावदीक्षाविधिस्तथा । आत्म- यागस्वरूपायाः प्रपत्तेरङ्गभावतः। हद्भिन्न सर्वधर्माणां त्यागः स्पष्टं विधीयते ॥ पधशक्त्या स्वतस्सिद्धत्यागोनूयेत तन्मते । त्यागस्य राजसत्वेन नाकिञ्चन्य फलं मवेत् । यतः कर्तव्यबुध्येति कृतत्यागस्य तत्फलम् । ज्ञातुं कर्तुं च शक्त्या वा त्यजतस्त्वधिकारिणः । शक्यांशस्यानुवृत्तौ च न विरोधो यतस्ततः । अत्यागात्सर्वधर्मागां सर्वशब्दो निरर्थकः । नास्तिक्यात् त्यजतस्त्यागः तामसः परिकीर्तितः । दुष्करत्वधिया त्यागो राजसः परिकीर्तितः ।, स्वस्वरूपविरोधित्वात्यागस्सात्विक ईरितः । साम्याद्भक्त्याधुपायानां देवताविषयान्तरैः ॥ नमसा शिक्षितात्यन्तपारतव्यनिजाइतेः । चेत्नस्य विरुद्धास्ते नित्य भक्त्यादयस्ततः ।। प्रपत्तौ यद्यशक्तानामधिकारो नियम्यते । तदा सर्वाधिकारत्वं प्रपत्तेन हि युज्यते । सर्व एव प्रपद्येरन शक्ताशक्ताविशेषतः । मुमुक्षुत्वाधिकारत्वाच्छ्रद्धायाश्च निमित्ततः ॥ शक्ताशक्ताश्च ये सर्व प्रपत्ताअधिकारिणः । अशक्तानां प्रपत्तिस्स्या- च्छक्तानां भक्तिरिष्यते ।। इति धातास्मदाचार्यगोष्ठीषु न हि जीवति । सर्वेषां भगवच्छक्ति वातुरिति निश्चयात् ॥ श्रीमतः पूर्वसिद्धत्वात्सिद्धोपायमिमं विदुः ।। अथवा यत्नसाध्यवासिद्धोपायमिमं विदुः । अतोस्य सिद्धोपायांशे कर्तव्यन्नावशिष्यते ॥ उपायः कृत्वसाध्यश्चेद्विधिनिर्विषयो भवेत् । इति चेदुच्यते सम्यक् श्रूयतामरधानतः ॥ अप्रमत्तेन भेत्तव्यमित्यत्र हि यथा विधिः । तथा जानीहि मामेवेत्युपायं बदता स्फुटम् । उपायाध्यवसायस्तु कर्तव्य इति चोच्यते ॥ त्यागाभावे तु नोत्पत्तिः स्वीकारस्य यतस्ततः । त्यागस्य सर्वधर्माणां खाश्रुत्याङ्गत्वमुच्यते ॥

·99 श्लोके मामेनियल वेकशब्दोऽधारणे । तेन स्वीकार- तत्कर्लोरुपायत्व निवर्तते । स्वतन्त्रीयायनिष्ठानां सिद्धोपाये स्थिति- नहि । सिद्धोपायस्य नन्नापका महता यतः ॥ तसिद्धोपाय- निष्ठश्य साध्योपायवधी लि। म्यनिष्ठामञ्जकत्वेन स्वप्राप्यप्रति- वन्धिका ।। यतः शाऽस्य भक्तयादेः प्रपत्रस्यापि चान्वये । पातकान्वयवत् सद्यः प्रायश्चित्तं विधीयते । प्रायश्चित्तविधानं च कुतश्चदिति तच्छृणु ! अपायतौल्यालय देः दशा हेतुस्त पापि च । शोकसंजनक- स्वाञ्च पातकवोक्तिनः स्मृतौ । देवतान्तर भब्दादिभोगावण्यतौल्यतः । अनुष्ठाने स्वभोक्तृत्वमात्रे पर्यवसानतः । फलदानेऽन्यसापेक्षा नित्याकारगर्मितः । मदिराबिन्दुसंमिश्रतीर्थ इत्यापकान्तरम् । इत्याइ कुरुकेशार्याः श्रीमाष्यस्य प्रवर्तकाः ॥ प्रापकान्तरमज्ञानामुपायो ज्ञानिनां तु तत् । अपायः स्याद गायत्वं स्वरूपच्युतिहेतुनः ॥ प्रपत्तावानुकूल्यादेरङ्गत्वं नास्ति किं पुनः संभावितस्वभावास्ते प्रपन्नवाधिकारिणः ॥ अवहन्यादिति विधौ यथा स्वेदोद्गमस्तथा । आकिश्चन्यैकशरणा यतो भाग्याधिकारततः ॥ गये श्रीभाष्यकारेण स्तोत्र यामुनदेशिक । त्यासानुष्ठानवेळायामानुकूल्याधनुक्तितः । आकिञ्चन्याद्यनुष्ठानात् त्यागोङ्गमिह नेतरः । उपआयाभाससंत्याग- पूर्वकोपायसंग्रहम् ।। वदतो मन्त्ररत्नस्य द्वयत्वमुपपद्यते । तस्माद्वयो- पदेष्टा यस्स आचार्यतमो यथा !! श्रोता द्वयस्य यशिशध्यस्स एवेति नियम्यते। भक्त्यादयस्वरक्षार्थ श्वव्यापारस्वरूपिणः ।। स्वरक्षणार्थ- स्वकृतिनिवृत्तिर्यसनं यतः । दोषो निवृत्तिः कर्मादेः प्रवृत्तिय॑सने तथा । भक्तेस्तु सर्वापेक्षत्वात्प्रपत्तेनिरपेक्षतः । भक्तिः प्रवृत्ति- साध्यत्वादुष्करानुचितात्मनाम् । निवृत्तिसाध्यत्वानन्याय सुकरश्वो- चितात्मनाम् ॥ चेतनेनेश्वरप्राप्ती न्यासोऽप्यनुपधिर्महान् ।

·अयमों यथा स्पष्टं दृश्यते भारत स्मृतौ । परेण चेतने लभ्ये पातकोऽप्यनिवारक । अमर्थो स्था स्पष्ट श्रीगुहे दृश्यते स्मृतौ । अतः श्रीमाप्यन्टमधर्म त्यागापूर्विशाम् । मत्लापर.ध- कोटौ तां प्रपत्ति स्वछता त । अशेषतः क्षमस्वेति गद्य क्षारण- मातनोत् ॥ श्लोकाष्टके च भट्टार्थ श्लोक्तात्पर्यनिर्णये-नलं प्रपत्तु कर्तासि त्वमेव मदघाये। इत्यस्मिन् दृढ विश्वासो वाक्यन्ते चरम स्मरन् ।। इत्याह सर्वशास्त्रज्ञप्य तन्यमय विह्वलः । प्रसादहेतुनासः म्यात् प्रसन्नस्य युपायता । अतो हि परंपर्यण प्रपत्तेरप्युपायता ॥ इति ये केचन प्राहुः स्वातन्त्र्यादेशमोहिताः । न पीक्ष क्षमस्सोऽपि स्वमनोरथकल्पितः। न्यासप्रसादापेक्षः प्रनादो न्यासहेतुकः । न्यासप्रसादयो- रित्थं अन्योन्यापेक्षतो मिथः । अन्योन्याश्रयदोष? स्यात् प्रसाद- स्साध्यते यद । पूर्वप्रमादजन्या स्यात्प्रसादान्तरसंभवः । यद्यात्मा. श्रदोषः स्यात् स्वस्य स्वोत्पत्ति हेतुतः ॥ न्यासप्रसदने हेतुम्स तत्पूर्वप्रसादतः । तत्पूर्व न्यामतस्सोऽपि यदि स्यादनवस्थितिः ॥ यदि बीजांकुरन्यायान्नदोषायानवस्थितिः । तद्वत्प्रसदनस्वैव साध्या नित्यं परम्परा || अस्तु को दोष इति चेदनिर्मोक्षः प्रसज्यते । तञ्चतनेन तव्यभागं यदधिकारिणः ॥ विशेषणं तन्नोपायो हेतु- भगवतः कृपा । कृपया केवलं मां त्वमात्मसात्कुरु मा चिरम् ॥ कृपया शिक्षय मनस्त्वमेव धरणीधर । नित्यपारार्थ्यधीरेव देवायात्म- समर्पणम् ॥ इत्थं हि यामुनाद्यैः स्तोत्रादौ सम्यगीरितम् । यतोऽहङ्कारगर्भवं स्वगत स्वीकृतेस्तु तत् । उपाय श्रीपतिगतस्वीकारो नित्य एव सः॥ यधुपायं परगतस्वीकारो मोक्षहेतुकः । सर्व एव प्रमुच्येरन नित्य वादिति चेत्तु न ॥ पापाभिसंधिविरमात् अथ यादृच्छिकादितः ।

·101 हरैः कृपानपायापि फलायालं हि देहिनाम् । अभिसन्धिविरामश्व तन्निर्हेतुकवीक्षणात् । हत्यत्र भनाइ थुनिस्पृत्यायसूक्तयः । परशतं प्रमाणानि प्रीत ना स्फुटम् ।। यथा हि मोषकेत्यादौ दया निहतुकी स्फुटा ! निहतुक- कटाक्षेण प्राप्नुवन्ति पगं गतिम् । नासौ पुरुषकारेण प्रेक्षे कञ्चि- स्कदाचन । यत्कृराविषयीभूता नजानन्ति भवार्णवम् ।। इत्यादि. भगवद्वाक्याहया निर्हेतुकी मता । आत्मबुद्धिप्रसादं तं मुमुक्षुश्शरणं वृणे ॥ तस्यैव परमात्मासौ स्वारन विकृणुते स्वयम्र । उभिनीपति यस्साधु कर्म कारयतीति तम् :: यांननीषति अधः कर्म साधु कारयतीति च । धातुः प्रसादाद्देवेशमहिमानमहं गतः ॥ येन गच्छति धातायं तेनामी सह गच्छति । इत्यादि नित्यनिर्दोषश्रुतेनिहेतुकी कृपा ॥ पापानां वा शुभानां वा न कश्चिमापराध्यति । स तं निपतितं भूमौ कृपया पर्यपालयत् ॥ एवं संमृतिचक्रस्थे भ्राम्यमाणे स्वकर्मभिः । जीवे दुःखाकुले विष्णोः कुपा काप्युपजायते । इत्येव- मितिहासादौ स्मृतिष्वपि बहुस्थले ।। उपायः श्रीसखस्यैव कृपेति परिघुष्यते । कृपया केवलमिति स्तोत्रे यामुनदेशिकैः ॥ मदीययैव दयया केवलं मामवाप्स्यसि । इति श्रीमाष्यकारेण गये च प्रतिपादनात् ।। वयं ते केवलकृपा- निर्वाह्ये वर्ग उन्नताः । इति श्रीगुणरत्नाख्यकोशे भट्टारकोक्तितः ॥ करणत्रितयोत्पन्नमहापापक्रियस्य मे । कालत्रयेऽपि भगवत्क्षमैव शरणं भवेत् ॥ यतिराड़िशतौ सौम्यवरयोगीन्द्रसूक्तितः । कृपामात्रमनोवृत्ति- रशक्तस्य प्रसीद मे || इत्थं जितं ता वचनात्कृपेतरनिवर्तकाव । इत्येवं भगवद्वाक्यश्रुतिस्मृतिगुरुक्तिभिः । कृपैव रक्षकं विष्णोरित्य- स्माभिर्विभाव्यते ॥ -- ·स्वीकारो येन न कृतः श्रीपतिस्तन्न रक्षति। स कृतो येन ते श्रीशो रक्षति स्वर क्षेत्र यत् । तस्वीकारविशिष्टोऽयं उपाय स्सिद्ध उच्यते :: विशिष्टस्य ह्यु शान्ये स्वीकारोऽप्युपधिर्यतः । इत्येवं ये कुर्केण स्वीकारोपायनां जगुः । निस्ताइते समस्ताः स्युः पदेनैकेन ताडिताः। तेषान्न पूर्वमीमांसा प्रदेशो न मनागपि ।। विशेष्यवृत्युपायत्त्वं यतो न हि विशेषणे । गोदोहनेन प्रणये- त्पश्चर्थी चेति चोदिते ॥ गोदोहनविशिष्टस्य हेतुन्वं यद्यपि श्रुतम् ॥ तथापि तस्य प्रकृतयागमायानुपायता । तथाओत्यपरामृश्य मृदुप्रज्ञै- यदीरितम् ॥ विशेषणस्योपायत्वं विशेषज्ञैर्विहितम् । यथा गुणै- विशिष्टस्योपायत्वेऽपि श्रियः पतेः ।। बालल्यज्ञानयतीनामुपयोग पृथक् पृथक् । वात्सल्यं दोपभोग्यन्वे सौलभ्य दर्शने दृशा । शक्ति- राश्रित कार्याणां सिद्धौ हि विलियुज्यते ।। ज्ञानमाश्रितसंवन्धि- विरोधिज्ञानज्ञारणम् । शुभाश्रयो विग्रहः स्यात् घटकत्वं तथा श्रियः । सर्वेषामुपयोगो हि स्वरूपानुगुणो मतः !! इति । ननु प्रसदनस्य व्यापाररूपत्वेन, प्रपत्तेः व्यापारवत्वेन करणत्वं संभवतीति चेन, प्रसदनस्य व्यापारलक्षणासंभवात् , तथोक्तं संप्रदायचन्द्रिकायां द्वितीयप्रकाशे- नन्वेवं शरणवरणस्य साधनस्वं यद्यप्रसक्तं तदा तनिषेधो नोपपद्यते । यदि विधित: तत्प्रसक्तम् , तदापि तनिषेधायोगान् । अतः निषेधवाचकानां विहितव्यतिरिक्तनिषेधपरत्वं वक्तव्यमिति चेन, नह्यप्रसक्तं साधनत्वं निराकरोत्येकपदं । न च विधिता प्रसक्तं वा, कि रवश्यकर्तव्यन्वे सति, कि भगवद्भजनात्प्रपदनमपि साधनमिति शङ्काप्राप्तौ वा साधनत्वं निराकरोति ।। भगवच्छास्त्रे च-चितः परमचिल्लामे प्रपत्तिरपि नोपधिः ७ तु मुमुक्षो.

·103 विपर्यये तु नैवास्य प्रतिषेधाय शतकम् ॥ इति प्रपत्तेरनुषायत्वं व्यक्तमुक्तम्। अहिर्बुनियसंहितायां -जमसः प्रपदनापप्रतिपादकत्वे- नार्थप्रकाशनसमये , नन्तव्यः परमश्शेषी शेषा नन्तार ईरिताः। नन्तनन्तव्यभावो ऽयं न प्रयोजन र्वकम् ॥ उपाविरहितो नायं येन भावेन चेतनः । नमति ज्यायसे तस्मै ततै नमनमुच्यते ॥ शाश्वती मम संसिद्धिरियं प्रवीभवामि यत् । पुरुषं परमुद्दिश्य न मे सिद्धिरतोऽन्यथा ॥ इत्यादिवचनैर्नमः शाश्वतपरप्रयोजनकथनाच्च । स्वव्यतिरिक्तप्रयोजनान् परनिरपेक्षत्वं तस्य रूपमिति प्रतिपादितत्वाच्च अपदनस्यानुपायत्वं सिद्धम् ।। एतत्सर्वमभिप्रेत्य निगमान्तदेशिकैन्यायसिद्धाञ्जने-इयं केवल- लक्ष्मीशोपायव मलयात्मिका स्वहेतुत्वधियं कन्धे किं पुनस्सहकारिणा- मिति शरणागतेरनपायत्वं इण्ठोक्तम् । न्यासतिलके च- त्वय्येव , खदुपायधीरपि हितस्त्रोपायभावास्तु मे इति साधनभावरहिता शरणा- गतिरेव प्रार्थिता। श्रीभट्टायमित्रैरपि-उपायोपेपत्वे तदिह तव तत्त्वं, न तु गुगावतस्त्वां श्रीरङ्गेशय शरणमव्याजमभवं इत्यत्राव्याजपदेन प्रपदनस्यानुपायत्वमभ्यधायि इति , तत्रैव प्रपदनानुपायत्व सानन्यथा- सिद्धानेकवचनन्यायलक्षणप्रमाणसिद्धत्वात् ।। किं च भगवतः निरपेक्षोपायवमङ्गस्यात् , रक्षाभरसमर्पण- भङ्गश्च। न च यद्यत्साङ्गं तत्तत्साधनमिति न्शयेनानुकूल्याधङ्ग- पञ्चकसहितप्रपदनामपि साधनमस्विति वाच्यम् । अस्य न्यायस्यानु- पायत्वप्रतिपादकवचनविरोधात् । न हि वचनविरोधे न्यायः प्रवर्तते। न च प्रपदनस्य मोक्षसाधनत्वाभावे-किमर्थं तदनुष्ठानमिति वाच्यम् । भगवदासभूतस्य चेतनस्य तत्प्रसादस्य परमप्रयोजनत्वेन तसिध्यर्थ तदनुष्ठानस्यावश्यकत्वात् ।।

·104 नन्वेवं तर्हि प्रपद नस्य प्रसादरूपव्यापारद्वारेण मोक्षहेतुत्व- मायातमिति चेन्मैवं प्रसादस्व व्यापारलक्षणलक्षितत्वाभावेन तद्द्वारेण हेतुत्वासंभवात् तजन्यावं सति दजन्य जनकत्वं हि तल्लक्षणम् । तस्य जन्यत्वाशे सत्यपि मोक्षस्य प्रादनाजन्यत्वे तजन्यजनकत्वांशा- सिद्धेरिति ॥ तत्रैव चतुर्थप्रकाशे-ननु धर्मशब्दस्य मोक्षहेतुभूतकर्मज्ञाना- कभक्तिप्रतिपादकत्वेन प्रकृते वक्तव्यत्वात् । शूद्रादीनां तादृश- कर्मादिषु अधिकाराभावेन तत्यागाङ्गक प्रपदनाधिकारो न स्यादिति चेन्न, अलौकिकस्य श्रेयस्साधनत्वस्य धर्मशब्दप्रतिपाद्यत्वेन , मोक्ष- हेतुभूतकमादिष्वधिकाराभावेऽपि दीयारोपणमालाकाणकर्मादिष्वधि- कारान्पायात् । तत्र मोक्षोपायस्वबुद्धेः भ्रान्तिरूपतया वा शङ्कया वा प्राप्तिसंभवात् । तत्यागाङ्गकपपदनाधिकारस्य तेषामपि वक्तुं शक्य- वादिते । अतः सिद्धोपायफलभूतप्रपत्तेः अधिकारिविशेषणत्वमेव ॥ अधिकारिणः पुरुषस्य विशेषणं फलान्वयितावच्छेदकधर्मः । कविशेषणं, अनुष्ठीयमानकर्मादि, उपायस्य सिद्धत्वावस्था- अर्थित्वमात्रमधिकारिविशेषणं अधिकार इत्यर्थः । प्रकृते फलभूत ईश्वरः उपायः सिद्धः । त्वमेवोपायभूतो मे भवेति प्रार्थनात्मिका शरणागतिः । तनिष्ठस्य अर्थित्वम् , उपायस्य साध्यत्वावस्थायां- अर्थित्वसामर्थ्य इमे नियोज्यस्य विशेषणे । साध्योपाये-यागादौ स्वर्गकामनाविशिष्ट वं अर्थित्वं ब्राह्मण्यादिस्सामर्थ्य मिति बोध्यम् । तथोक्तं रहस्यमञ्जर्या श्रीभाष्ये भाप्रकारेण, वशीकरणसंतती- HD तद्वशीकरणं चापि तदीय शरणागति:-इत्युक्तां तां च व्यवृणो- द्भट्टार्यश्शरणागतिम् । तच्छषता प्रतीतिः स्थानाम तच्छरणागतिः ॥ अतोऽधिकारिणस्सम्यग्विशेषणमिति स्थितम् ।। इति ।

·105 प्रपत्यधिकारे विशेषणत्वनिष्का-अग्निविधादितुल्यत्वात्प्रपत्ति परतो विधेः। विधेशान्तर लत्याइयविकाग्वेिशेषणे । सर्वत्र सिद्धमेव स्यादधिकारिविशेषणम् । काचेद्विध्यन्तस्सद्धं कचिच्च स्वत एव तत् । तत्रायममिविद्यादि द्वितीय कामनादिकम् ।। इति । ननु शरणागौरधिकारिविशेषणत्वं न संभाति । अधिकारि- विशेषणत्वस्य निक्षेमरक्षादौ क्षितत्वादिनि । मैवं वादीः निक्षेपरक्षादि- सूक्तिः अधिकारि विशेषणत्वं नाम साध्योपायान्तरनियोज्य विशेषगत्वमिति यः वदति तन्मतदृषणप्रवृत्ता। शरणागतेस्सिद्धोपाया- न्वयितावच्छेदकत्वमधिकारेविशेषणत्वमिति सिद्धान्तदूषणे न प्रवृत्ता। अस्मसिद्धान्तरीत्या हि न्यासविंशतिन्यासदशकादौ न्यासस्य साधनत्वं प्रतिपादितम् । दीपप्रकाशस्तवात्मिका शरणागतिदीपिका साध्यापतिप्रतिपादनपरा । तत्र नित्यमिति श्लोके-नियाज- निर्भरदयामस्तिमिति दयाया निर्हेतुकत्वं प्रतिपादितम् । स्थितीति श्लोके दीपप्रकाशत्वदवाप्तम स्वामव्याजसिद्धमनपायमुपाय- माहुरिति भगवतः निर्हेतुकसिद्धोपायत्व प्रतिपादितम् । मुख्य च तत्प्रपदनं स्वयमेव साध्यम् । दातव्यमीशकृपया तदपि त्वयैवेति साध्यापत्तिप्रार्थना कृता । तत्र तत्र सिद्धान्तयोजनायां न कापि हानिः । दिमात्रमिह दर्शितं अधिकारिविशेषणत्वनिरूपणग्रन्थे । अत्र यत्तावदुदाहृतं वेदान्ताचार्यसूक्तिजातं तत्सर्व न सिद्धान्त- सिद्धं शरणागतेस्सिद्धापायाधिकारिविशेषणत्वं निराकरोति । कि तु साध्योपायोत्तरनियोज्यविशेषणत्वमेव । तथाहि सिद्धान्ते सिद्धोपाया. धिकारो नाम - सिद्धोपायसंबन्धानुसन्धानं तद्वन्तं प्रति शरणागते- विशेषणत्वन्नाम व्यावर्तकत्वमेव। तथा चानुगृहीतं Us Tamavsur दयपूर्वखण्डोत्तमपुरुषार्थकथनावसरे- S.14 ·106 श्यामत्वयुवत्वादिक SONOF LITB अधिकारिविशेषणमा 198 चरमश्लोकैकशब्दार्थकथनावसरे अधिकारि If अपेक्षितं स्वीकार GIFilp oli000 easi soflod , ऐश्वर्यार्थि uati msati UNISTRY भगवञ्चरणार्थि uni साधनानुष्ठानं 161 DAI மவனில் காட்டிலும் இவ்வரிவரியை வ்யாவ்ருத்தனாககு ® par भगवल्लाभार्थमा 0 இந்த ஸவீகாரமாகையாலே अरुणयैकहायन्या पिङ्गाध्या सोमं क्रीणाति Tsi sी pahli अरुणत्वपिङ्गाक्षत्वादि *or CTEDTL & comjura पशुवुक पश्वन्तर plsi Sapa व्यावर्तकविशेषण 23 LOTUSUBad सामधिकारि के व्यावर्तकविशेषण Ars की...ॐ p दिति ॥ इदं च व्यावर्तकलक्षणं अधिकारिविशेषणत्वं वेदान्ताचार्याणा- मभिमतमेव । तैरेवोपायविभागाधिकारे if an DIGOLI Quru FACP अद्वारकप्रवृत्तिनिष्ठ उपायान्तरस्थान-- निवेश 10 विशिष्ट LorumGDH सिद्धोपायप्रतिसंबन्धिनः प्रपत्यैव विशेषितत्वादिति ॥ तत्रैव स्थलान्तरे-अस्याश्च शरणागतेः इयं केवललक्ष्मीशो- पायत्वप्रत्ययात्मिका सहेतुत्वधियं रुन्ध इति धर्मिस्वरूपप्रतिपत्ति- प्रतिषिद्धत्वेनोपायत्वस्यासिद्धत्वात्साध्योपायाङ्गत्वं अधिकारिविशेषणत्वं वा परिशेषासिध्यति । इत्थ प्रमाणोपपत्तिसंप्रदायसिद्धस्य शरणागति- तत्वस्य देवगुह्यत्वात्तगोपनार्थ न्यासविद्याप्रवचनाय प्रणीतेषु प्रबन्धेषु तत्र तत्र शरणागतिपरवचनानां न्यासविद्याङ्गभूतगोप्तृत्ववरणगर्भ- रक्षिष्यतीति विश्वासप्राधान्य मानपरत्वेनान्वारह्यवादाः कृताः । तथा तत्र तत्र कृतानां वादानामन्यार्थत्वेनातत्परत्वज्ञापनाय तस्यैव विश्वासस्य तादृशप्राधान्यासंभवो विधेयस्य नियोज्य विशेषणत्व- खण्डनेन परमकारुणिकैराचार्यः प्रतिबोध्यते इति तत्सक्ति जातमन्यथा- सिद्धमेव ।। तत्र साध्योपायशोधनाधिकारे- शरणागतिपरवचनानां भर- न्यासाङ्गविश्वासप्राधान्यपरत्वेनैषा तावदन्वारुह्यवादसूक्तिः ।

·107 RiyarU स्वरूपले juip नारायणं सलक्ष्मीकं प्राप्तुं तच्चरणद्वयं । उपाय इति विश्वासो द्वयार्थशारणागतिः। 6T @p अभि us Fina अधिकार Equ9gy अङ्ग 657 1419 இருக்கிற விச்காலத்தினுடைய TTI சொல்லுகைக் காக வத்தனை. Hit pun प्रपत्तिविश्वासस्सकृत्प्रार्थनामात्रेणा- पेक्षितं दास्यतीति विश्वासपूर्वकं प्रार्थनामिति यावत् । 6T Bp वाक्य प्राधान्यविवौ UTCan इति ॥ मपरस्तीति अत्र तावत्- भरन्यासाङ्गलया विधीयमानस्यैव विश्वासस्य तदधिकारकोटाव पे स्थितिरूपं यत्प्राधान्यं तावन्मानपरत्वेन शरणवरण- प्रधानानां प्रमाणानामन्यथासिद्धिरुता। तथा च मामेकं शरणं व्रजेत्यादिविहिता या शरणागतिः सा भान्यासाङ्गभूतरक्षिष्यतीति विश्वासात्मिकैव । तस्याश्च भरन्यासाधिकारभूतमहाविश्वासात्मकत्व- तादृशाङ्गत्वाधिकारिविशेषणत्वैतदाकारद्वयवैशिष्टयरूप. प्राधान्यस्फोरणायैव रक्षिष्यतीति विश्वासात्मक शरणागतिरेव प्रपत्ति- रिति तत्र तत्रोच्यत इत्युक्तं भवति ।। एवं शरणागतिवचनानामन्यथानयनस्यान्वारुह्यवादता ज्ञापयितुं शरणं बजेति विधीयमानाया एवं शरणागतेभरन्यासाधिकारकोटि- निविष्टत्वं न संभवतीति तत्र तत्र निरक्ष्यते । शरणं व्रजेत्युक्तायाश्शरणागतेमहाविश्वासात्मकत्वेन प्रपत्त्यधिकारि- विशेषणत्वं यदुक्तं , तनिक्षेपरक्षायां पूर्वपक्षमुखेनानूध दुपयति अधि- कारि विशेषणतया तदुपादानमपि सप्रयोजनमङ्गीक्रियत इति चेन्न । तत्र मामेक फलादिभ्यो विभिन्नत्वात्प्रपत्तिर्विध्यनन्धयात विधेयान्तरहानेश्व नाधिकारिविशेषणमिति , तदुपादानमिति । रक्षिष्यतीति विश्वासा- त्मकसिद्धावस्थशरणागत्युपादानमित्यर्थः । फलादिभ्य इत्यत्रादि- शब्देन फलकामनानिमित्ते संगृह्यते । प्रपत्तिः- शरणं व्रजेत्युक्त- ·-- रक्षिष्यतीति महाविश्वास इत्यर्थः । प्रपत्तिः नाधिकारिविशेषणमिति योजनेति। तलैब स्थलान्तरे - अत्र सर्व साध्यक्ष्य वरणस्य निराकृतम् । साध्योगयाधिकारत्वं निगमान गुरूत्तमः । निपुणैरस्मदाचार्यैर्नेदमभ्यु- पगम्यते । सिद्धोपायाधिकारत्वं यत्तैरु ष्यतेतरां । सिद्धमेव हि सर्वत्र नियोज्यस्य विशेषणम् । इत्येष नियमो हि स्मात्सायोपायैक- गोचरा । नियोज्यस्य च कार्य यः स्वक्रियत्वेन बुध्यति ॥ सिद्धोपाये स नास्त्येव कम्येष्येत विशेषणम त्वमेवोपायभूतो म इति वै योध्यवम्यति । सिद्धोपायेन संबन्धं सोऽधिकार्यस्य गीयते ॥ साध्योपायाधिकारिभ्यस्मिद्धोपायाधिकारिणः । व्याकिन्वावरणमधि- कारिविशेषणम् । कर्मण्यैश्वर्यबोधो हि तत्र तेषामधिक्रिया ।। पार- तन्त्र्योचिता सात्र यात्रा पर्यवसायिनी । फलोपहितवेषेण सिद्धो- पारार्थना धियः ॥ अर्थित्वान्तर्गतत्वेनाप्यधिकारित्वमक्षतय । सामर्थ्यमितरत्यागो ब्रह्मास्त्रमहशेऽत्र हि अर्थित्वं वरणं तस्मा. द्विशिष्टस्याधिकारता। सिद्धानामिव साध्येषु साध्यानां सिद्धसाधने । तदौचित्यपरामर्शादधिकारत्व मध्यताम् ।। स्वरूपनिष्ठमित्याः सिद्धत्वं चास्य दर्शितम् । क्षीरपान विधिन्यायाद्विधिरप्यत्र योजिता ॥ तस्मात्त्रय्यन्तगुरुभिः साध्योपायाधिकारता । निजान्वारपवादोक्ता वरणस्य निवार्यते ॥ यथान्वारुह्य वदता रात्रिसत्र नयादिकम् । प्रवर्तित जैमिनिना तथालेति विमाव्यताम् ।। इति । प्रपत्तेरधिकारिविशेषणत्वसमर्थनग्रन्थे-न च, तस्थाः अधि. कारिधिशेषगत्वासंभवः। फलादिरूपत्वाभावात् । तदुक्तं- फलादिभ्यो विभिन्नत्वात्प्रपत्तिविध्यनन्वयात् । विधेयान्तरयानेश्च नाधिकारिविशे- षणमितीति वाच्यम् । फलादिभ्योऽप्यभिन्नत्वात्प्रपतिविधितोन्वयात् । विधेयान्तरसत्वादप्यधिकारिविशेषणमिति । तत्प्रतिष्ठापनसंभवात् ।।

·109 तथाहि - प्रपत्ताधिशारिविशेषणता हि फलकामनारूपतया फलतया निमित्तया स्यात् । तत्राद्ये, त्वमेवोपायभूतो मे भवेति प्रार्थनामतिश्शरणागतिरिति जणागतेरिपद्धोपायफलोपधानप्रार्थना. रूपत्व सिद्धया, तत्फलीपधानस्य च योग्यतावस्थसिद्धोपायफलत्वस्य दुरण्वतया तत्वार्थनायाः तत्फलकामनारूपत्वानपायेन तेन रूपेण तदधिकारिविशेषणत्वोपपत्तिः। अथ द्वितीयेऽपि यथावस्थितपारमार्थिक- भगवचरणारविन्दशरणागते भगवदेकशरणस्वरूप स्वरूगाविर्भावात्मक- त्वेनानवरतभोग्यफलात्मकताया अपि द्वारपूर्वखण्डक्रियावर्तमानप्रत्य. यादिमिद्धन्वेन दुरपह्नवतया तेन रूपेण तत्तथास्वोपपत्तिः । फलस्य स्वरूपेण विशेषणत्वासंभवः । स्वविषयककामनावत्वसंबन्धेन तस्यापि विशेपणत्वोपपत्तेः।। अथ तृतीयेऽपि प्रपत्तेनिमित्ततयाधिकारिविशेषणत्वं निषिद्धतया केवलतया च स्यात् । तत्राद्ये- 2013 उपायबुद्ध्या usior D प्रपत्ति unti ME.ST GLING मित्यनुगृहीत- रीत्या प्रपत्तिविशेषस्य निषिद्धनिमित्तान्तर्गतताया अपि सर्वपापशब्द- सिद्धत्वेन दुरपह्नवतया तेन रूपेण तत्तथात्वोपपत्तिः । न चैवं प्रपत्तेः परिहरणीयताप्रसङ्गः । तेन रूपेण तत्तथात्वस्येष्टत्वात् । अथ तत्र द्वितीयेऽपि- जगति गतिमन्यामविदुर्श गतिर्गम्यश्चासौ हरि- रित्यनुगृहीतरीत्या अनन्यशरणत्वाविर्भावात्मिकायाः प्रपत्तेः केवल- निमित्ततया सिद्धोपायाधिकारिविशेषणतया जिवन्तादिसिद्धत्वेन दुरपह्नवतथा तेन रूपेण तत्तथात्वोपपत्तिः ॥ एवं स्वातन्त्र्यं निजरक्षणमित्याउनुगृहीतरीत्या सर्वेषां चेतनानां भगवदन्यारक्षक वात्मकानन्याशरण त्वरूपश्वरूपस्थ विशिष्टसर्वचेतनविषयेऽपि भगवत एव रक्षणप्राप्तेश्चाष्टाक्षरनमापदादि. तादृशस्वरूप.

·110 सिद्धतया दुरपयत्वेन सिद्धरूपशरणागतेरपि केवलनिमित्ततया सिद्धो- पायाधिकारिविशेषणत्वोपपत्तिः ।। न चात्र विधिप्रत्यायोगः परिपन्थीति वाच्यम् । विकल्पा- सत्तात् । किं सिद्धरूपाययश्शरणागतः केलनिमित्तत्वे निधिपत्यय- योगविरोधः प्रतिपिपादयिषितः उत साध्यरूपायास्तस्यास्तथात्वे वा। न तावदाद्यः, तद्विषयविधिप्रत्यर स्यैव गगनकुसुमसमत्वात् ।। नापि द्वितीयः तस्यापि विकल्पासहत्वात् । किं तदधिकारि- विशेषणत्वग्राहकवाक्यान्तर्गतविधिप्रत्यययोगविरोधः प्रतिपिपादयि- पिता, उत वाक्यान्तरगततद्विरोधो वा ? न तावदाद्यः । अहं स्वेत्यादिवाक्ये विधिप्रत्यशश्रवणात ! नापि द्वितीया , परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्धामणो निर्वेदमायादित्यादिषु वाक्यान्तरविहिताया एव गुरूपपत्यादेवक्यिान्तरे अधिकारिविशेषणन्येनाप्युपपादनदर्शनेन वाक्यान्तरीयविधिप्रत्यययोग्यस्य , वाक्यान्तरोपात्ताधिकारिविशेषण- स्वेन साकमविरोधदर्शनात् । अभ्युपगतं चाचार्यैः । वाक्यान्तर- विहितायाः प्रपत्तेरेव प्रपन्नासाधारणधर्मद्वयस्मरणादिविधिषु केवल- निमित्ततयाधिकारिविशेषणत्वमपि । तस्मात्सिद्धम् - फलकामनारूप- तया फलागा निमित्ततया च प्रपत्तेरधिकारिविशेषणत्वमुपपद्यत एवेति ।। न चैवमपि विधेयान्तरासिद्धया तत्तथा त्यासंभवशङ्का अधि- कारिविशेषणानां नियोज्यतावच्छेदकत्वनियमे प्रमाणाभावात् । न च प्रायोदर्शनमात्रेण तत्सिद्धिः । पार्थिवावलोहलेख्यत्वयोर्वज्रमणौ व्यभिचारात् ।। अधिकारिविशेषणानां नियोज्यतावच्छेदकत्वं न तावदधि- कारिविशेषणताप्रयुक्तम् । किंतु उपायाधिकार्यायत्तसिद्धत्वरूपोपाधि- ·For - निबन्धनम् । अतो यत्रोपायस्य सिद्धत्वं, तत्र तहधिकारिविशेषणस्य- नियोज्यतावच्छेदकत्वाभावो न क्षतिमावहतीति युक्तम् । विधेयान्तरा- भावेऽपि सिद्धोपायाधिकारिविशेषणत्वम् ।। ननु किं तर्हि सर्वाधिकारिविशेषगसाधारणमधिकारिविशेषण- त्वन्नाम इति चेत् । उपआयान्तरान्वयितावच्छेदकत्वमेवेति ब्रूमः । सिद्धं च प्रपत्तेः सिद्धोपायान्वयितावच्छेदकत्व- FASHT LTE aor FO FIT DLF Eai dalation id त्यादिदिव्यसूरिसूक्तिभिः । तस्मान विधेशान्तरासिद्धावपि प्रपत्तेधिकारिविशेणत्वविरोधः अथ यद्वा स्थान्नामाधिकारिविशेषणानां नियोज्यतावच्छेदकत्व नियमोऽपि तथापि न प्रपत्तेरधिकारिविशेषणत्वहानिः । प्रपन्न प्रति सिद्धोपायस्यैव विधीयमानत्वात् विधेयत्वा संभवः । तस्योत्पाद्यत्वलक्षणसाध्यत्वा- संभवेऽपि प्राप्यत्वलक्षणसाध्यत्वानपायेन तत्साध्यकविध्युपपत्तेरिति ।। तदेवम् , सिद्धान्तसिद्धस्य शरणागत्यधिकारिविशेषणत्वस्य प्रामाणिकैर्दुरपसात्वात श्रीप्रनिगमान्तसूरिसूक्तिनियोज्य विशेषणत्व- मात्रविषय वेति सुधीभिर्मन्तव्यम् । अतः फलादिभ्योऽप्यनत्यत्वा- प्रातिविधितोषयात् । विधेशान्तरसत्वादप्यधिकारिविशेषणमिति सिद्धम् । विस्तरस्तु-श्रीवचनभूपणमीमांसाभाष्ये पूर्वोक्तग्र-थादौ द्रष्टव्यः॥ भक्तिः आवृत्तिरस कदुपदेशादित्यादिना असकृदावृत्ता प्रपत्तिः सकदेव हि शास्त्रार्थः, सकदेव प्रपनायेत्यादिप्रमाणात् । सकृत्कर्तव्या, अधिकारिविशेषगीभूतप्रपत्तेः न कर्माद्यपेक्षा । सर्वधर्मान्परित्यज्य , त्यज धर्ममधर्म च, उद्ववोत्सृज्य चोदनां प्रति चोदनामित्यादौ स्वरूपविरुद्धकर्मादित्यागविधानात् । तथैव पूर्वा- चारनुगृहीतं शिष्टभूषणे- ·112 - अत्रैषा रामानुजार्याणां प्रक्रिया बोध्या- पञ्चमहायज्ञादीना विद्याङ्गत्वमाश्रमाङ्गत्वं चेत्याकाद्वरमस्ति । ततीपासकानां विद्याङ्ग- त्वाकारः, अमुमुक्षूणामाश्रमाङ्गत्वाकारः । अत्र विद्याङ्गत्वाकारः सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरिति सूनभाषितः । आश्रमाङ्गत्वाकार विहित- त्वाचाश्रमकर्मापीति सूत्रभाषितः ।। प्रपन्नविषये तु, विद्याया निष्पन्नत्वात् उपासक इव पश्च- महायज्ञादीनां विद्याङ्गत्वमपि न संभवति । निष्पन्न विद्यामाहात्म्या- देवानुष्ठितानामप्याश्रमधर्माणां इतरस्याप्येवमसंश्लेषः इत्यादिभिरश्लेष- वचनेनानिच्छनोननुष्ठानमेवेति कलाश्रमाङ्गत्वमपि न संभवतीति । अग्निहोत्रादित्विात सूत्रपूर्वपक्षे भाषितं- तच सिद्धान्तेऽप्यङ्गीकृतमेवेति भावटिप्पण्याम् - न देवभूतात्मनृणामित्यादिरीत्या सर्वात्मना भगवच्छरणा- गत्या देवतान्तर ऋणत्रयापाकरणात् । तभशेनैव कुर्वीत मनीषा पूर्वराशिवदिति ,' प्रपन्नान्प्रति प्रायश्चित्तान्तराणां निषिद्धत्वात् अहिंस- नन्यत्र तीर्थेम्या, यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्रेति भगवत्कैङ्कये प्रत्यवाया- प्रसक्तेः . प्रपन्नानां मुमुक्षुत्वेन विहितत्वाचाश्रमकर्मापीत्यमुमुक्षुविषय- न्यायस्यात्रानवतारात् । प्रपन्नानां निष्पन्न विद्यत्वेन “ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् , अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायव तदर्शनात् ।" इत्युक्तन्याययोः निष्पाद्यविद्याविषययोरत्रानवतारात् ।। सर्वधर्मान्परित्यज्य - त्यज धर्ममधर्म चेति प्रपिपित्मप्रति सर्वकर्मत्यागविधानात् । शणवल्कब्रह्मास्त्रन्यायेन साधनान्तरस्य , सिद्धोपायनिष्ठान्प्रति अवश्यपरिहरणीयत्वात् । निष्पन्न विद्यानां पुण्य- पापाश्लेषपचनेनानुष्ठितानामपि निष्फलत्वात् । मनीषी वैदिकाचार- मित्यादि विशेषविधीनां स्वरूपानुरूपकैङ्कटमात्रविषयत्वाच्च पश्चयज्ञान् मुश्चन्त इति यावत् इति ॥

·113 सद्दर्शनसुदर्शने - सन्न्यासो द्विविधः प्रमाणगदितः सद्ज्ञानकर्मात्मना तत्र ज्ञानपथं वजन् हि पुरुषः श्रेष्ठो यतीनां शतात् । श्राद्धाद्यं बत कर्म कर्मयतिना सद्यस्तु संत्यज्यते विद्यान्यासवतां सतां पितृविधिवातस्य का वा कथा ।। किं च यज्ञोऽपि द्विविधः त्रयीषु विहितस्वज्ञानकर्मात्मना सर्व कर्म जहाति कर्मयजने दीक्षां भजन्दै पुमान् । यावजीवनमात्मबुद्धियजने दीक्षा भजन्तो बुधा मुश्चन्तोऽन्यदनन्तमात्मयजनेनाश्चन्ति यज्ञात्मकाः ॥ इति । ननु प्रपन्नैः संध्यावन्दनकर्मानुष्ठीयते भवदुक्तरीत्या तन्न संगच्छत इति चेन- उपासकानुष्ठेयकर्मापेक्षया प्रपन्नानुष्ठेय कर्मणः कैकर्यरूपत्वेन भिन्नत्वात् ॥ तथाहि - कर्मस्वरूपभेदः पूर्वमीमांसायां - कुण्डपायिनामग्नि- होत्रन्यायेन, विनियोगपृथक्त्वन्यायेन च संभवति । विनियोगः शेषत्वफलं-तस्य पृथक्त्वं पार्थक्यमित्यर्थः । कर्मण एकत्वेऽपि फलमेदाव स्वरूपभेद् इति यावत् । अमुमुक्षोः कर्मणामाश्रमार्थतया- ऽनुष्ठानम् । उपासकस्य विद्यानिष्पत्ये तदनुष्ठानं। कैयक्ति- निष्ठस्य पौष्कल्यार्थ केयत्वेन तदनुष्ठानं फलप्रपत्तिनिष्ठस्य निष्पन्न- विद्यत्वेन किं कुर्यादिति कैर्यत्वेन तदनुष्ठानम् । प्रपन्नानुष्ठित- कर्मणां स्वरूपभेदः ॥ पूर्वमीमांसोक्तद्वादशाहकर्मविशेषस्य सङ्कल्प मेद कृत्तसनस्वाही- नत्वमेदवत् अस्त्येव । सत्रं अनेककर्तृकैककर्म , अहीनम् एककर्तृक- कर्म । कर्मणः किं कुर्यादिति विशेषविषेर्बलात्कैकयत्वम् । अलौकिकत्वे S. 15.

·114 . सति , बलवदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टश्रेयस्साधनस्वरूपं धर्मत्वं यस्य त प्रति तस्य धर्मत्वं, न तु जातिः, आपेक्षिकं किं कुर्यादिति विशेषविधेः ॥ कैंकर्यमिति निश्चित्य देवस्य परमेष्ठिनः । वेदस्मृत्युक्तमखिलं कृत्यं कुर्यदनन्यधीः ।। इति वासिष्ठसंहिता तृतीयाध्यायवचनात् ।। परमात्मा हरिः स्वामी स्वतोऽहं तस्य किङ्कर। कैकर्यमखिलावृत्तिरित्येष ज्ञानसंग्रहः ॥ इति भरद्वाजपरिशिष्टवचनाच्च । कैङ्कर्ये मुख्यवृत्तो धर्मशब्दः, तस्मा- दन्यत्र तद्गुणलेशयोगादौपचारिकः । धर्मेण पापमपनुदतीत्यत्र श्रुतप्रकाशिकायाम्-अनभिसंहितफलस्य धर्मत्वं अन्यस्य पापत्व- मुक्तम् । अत्र पूर्वमीमांसोक्त संयोगपृथक्त्वन्यायेनाप्युपपत्तिः । दध्यादि तु उमयरूपम् , दना जुहुयादिति फलासंयुक्तेन वाक्येन क्रत्वर्थत्वात् । दनेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति अनेन फलाय विधानात् पुरुषार्थत्वात् । तदुक्तं एकस्य तुभयरूपत्वे संयोगपृथक्त्वमिति । संयोगो वाक्यम् । तस्य पृथक्त्वं भेदः। एकस्योभयार्थत्वे नियामक इत्यर्थः। इति संयोगपृथक्त्वन्यायः । पूर्वमीमांसायां शाखान्तरा- धिकरणे शाखान्तरे कर्मभेद इति सूत्रेण पूर्वपक्षमुक्त्वा , एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याविशेषादिति सिद्धान्तितम् । तन्न्यायेन च शरणवरणाधिकार्यनुष्ठितकर्मणः आकारमेदात् फलसंयोगस्वरूपनाम- धेयचोदनाभेदाद भेदः वर्तते ॥ तथाहि- उपासकस्य सन्ध्यावन्दनाद्यनुष्ठानं प्रत्यवायपरिहारार्थ त्रिभिऋणवा जायते इत्युक्तरीत्या ऋणित्वात् शरणवरणाधिकारिण- स्तदनुष्ठानं भगवन्मुखोल्लासार्थम् । न किङ्करो नायमृणीत्यादिना ·115 ऋणत्रयादिनिषेधात् । अयथावस्थितस्य उपासितानुष्ठितकर्मणः प्रत्य. वायपरिहारः फलम् । यथावस्थितस्य प्रपन्नानुष्ठितकर्मणः भगव- न्मुखोल्लासः फलं । उपासकानुष्ठितकर्मणः अभिसंहितफलकत्वं स्वरूपं फलजनकमित्यर्थः। प्रपन्नानुष्ठितकर्मणः अनभिसंहितफलकत्वं स्वरूपमिति । उपासकानुष्टितकर्मणः तत्तत्कर्मनामधेयं आख्या । प्रपन्नानुष्ठितकर्मणः कैङ्कयं नामधेये । उपासकानुष्ठितकर्मणः यजेत उपासीतेति चोदना। प्रपन्नानुष्ठितकर्मणः किं कुर्यादिति चोदना कैङ्कयं कुर्यादित्यर्थः । अतः तयोर्भेदस्सिद्धः । उभयानुष्ठितकर्मणोः संज्ञाया अभेदेऽपि कर्मान्तरत्वमेव संज्ञातश्चेदिति सूत्रन्यायात् । पूर्वोक्तं सर्व दासकृतहरिदिनकृत्यविवेक चरमश्लोकचन्द्रिका सिद्ध- तात्पर्य टिप्पणी गीतान्तस्थतत्वप्रकाशिका ग्रन्थादौ सम्यक् द्रष्टव्यम् ॥ .. । शरणवरणाधिकारिणः सन्ध्यावन्दनादिकर्मणां ईश्वरोक्तत्वेन रागः कर्तव्यत्वम् , न तु वैधकेन । स्वार्थानुभवकैङ्कर्यपराणान्तु वैधत्वेन कर्मादिप्रवृत्तिः । आचार्यहृदये-विधिरा aria ar इत्यनु- गृहीतत्वात् । श्रीपाञ्चरात्ने- अङ्गन्यासकरन्यासाद्यङ्गविशिष्टाराधनरूप- कैर्यवत् मुख्याङ्गविशिष्टमन्त्रोचारणपूर्वकाज्ञाकैयरूपं कर्म प्रपन्नः क्रियते । आज्ञाकैर्यरूपं कर्म सन्ध्यावन्दनादि अकरणे प्रत्यवाय- जनकम् । अनुज्ञाकैकर्यरूपं कर्म यज्ञादि काणे अभ्युदयजनकम् । उपासकानामावश्यकम् । तर्हि ईश्वरस्यैव कर्तृत्वभोक्तृत्वाङ्गीकारे सिद्धोपायनिष्ठः करिष्यामीति संकल्पः क्रियता- नतु करिष्ये इति । फलस्य कर्तृगामित्वे करिष्ये इति आत्मनेपदप्रयोगस्य, फलस्य अन्यगामित्वे करिष्यामीति परस्मैपदप्रयोगस्य च - 'स्वरितजितः कभिप्राये क्रियाफले, 'शेषात्कर्तरि परस्मैपदमिति' शब्दानु- शासनसिद्धत्वादिति चेत्- ·अत्रायं निर्णय: । साधारण्येनाधिकारिणं प्रति शब्दशाने तथोक्तत्वात् । भगवद्गीतायाम्- यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स याप्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । लोकसंग्रहमेवात्र संपश्य कर्तुमर्हसि ।। न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । नानवाप्तवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः । मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ उन्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् । सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ।। सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुद्विद्वांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुलोकसंग्रहम्। इत्यादिभि- लोकसंग्रहार्थ, यथा जनाः यादृशकर्मानुष्ठानेन शास्त्रानुष्ठानं तद्विषयविश्वासं च कुर्वीश्न , तथा कुरु इति गीताचार्येण पार्थ प्रति उपदिष्टत्वात् । आज्ञाच्छेदी मम द्रोहीति तदकरणे प्रत्यवाय श्रवणात । तादृशशास्त्रोक्तरीत्यैव कर्तव्यमिति तदनुतिष्ठन्ति शिष्टाः अतः अज्ञ- प्रपन्नैः अमदादिभिः नित्यनैमित्तिकरूपं कर्म कर्यरूपत्वेन रागतः अनुष्ठेयमेव ।। श्रीवचनभूषणदिव्यशास्त्रे प्रथमप्रकरणे - स्वयत्ननिवृत्तिपार- तन्त्र्यफलम् , स्वप्रयोजननिवृत्ति शेषत्वफलम् , परप्रयोजनप्रवृत्तिप्रयत्न- फलं, तद्विषयप्रीतिचैतन्यफलमिति । 2904 व्याख्यानग्रन्थे- परप्रयोजनप्रवृत्तिप्रयत्नफलमिति वाक्यव्याख्यानावसरे- UTD தந்திரிய ஞா நம் பிறந்த பின்னு மிவனுக்குண்டாம் ஸ்வ ॥ _/piit ofM - स्वप्रयोजनमिsi apsr. CD परप्रयो- जनमित्यादि LI, Bimsugann Rawag Soof Uts oT IT ON ऊर्ध्वपुण्धारण , द्वयोच्चारणमालाकरणदीपारोपणादि- शिष्टाचाररूपस्वप्रयत्न 53 छ फलं प्रयत्नविषयभूत®/toain प्रेरकनु Pror LUPI if pati paurinar sir G तत्प्रयोजन ·117 மான ref=faster யிருக்குமத்தனை - அது TIT- யாகாமையால் TITRESqfarif யாகாதிதி. 37 Tafa M:- TOHITHI TET - கார் arfasrr: Tarf சளில் சொல்லுகிறபடியே 37 ரென்றும், பாரிக்க ரென்றும், சNTET ரென்றும் TIRIT- ரிகாரிகள் மூன்று படியா யிருப்பார்கள் . இதில் சார்கிறார். TTETrfETTக மும் afaiEETITf களுமின்னிக்கே ஸம்ஸாரிகளோ டொக்க ஆண்டாறு மாஸத்துக்கு ஜீவனந் தேடி STTTTTTTTயிரு நிற்கச் செய்தே. TETTITHTTIYITமான ariqafங்காக்தாலே என் ராய் வகுத்த விஷயத்தில், சரணம் புகுந்து ரத்தை யண்டை கொண்டு வர்த்திக்கும் கள். இவர்கள் கன்றுமேய்த்தினிது காக்கும் ஈச்வரனுடைய வாத்ஸல்யா திசயத்துக்கு இலக்கான வாகாரத்தாலே லோகவிலக்ஷ ணர்களாயிருந்தார்களேயாகிலும். இவ்வைலக்ஷண்யம faஎன்மாகையாலே ஸர்வர்க்குமிவர்களிடத்தில் TETraigf யே நடவா நிற்கும். ஆகையாலிவர்களில் வைல க்ஷண்யமடியாக Trfarfasyர் பண்ணவொண்ணாது இவர்கள் மர்யாதாதிலங்கனம் பண்ணில் இ இவர்கள் திறத்தில் TITTg3யுடைய ஸர்வலோகங்களுமிவர் களுடைய அநுஷ்டானத்தை பரிக்ரஹித்துமிவர்களை நிந்தித்தும் நசிக்கையாலுண்டான பானி தியாலே Traisit : என்கிறபடியே இவர்களுக்கு பTTf3qத்திலுண்டான மும் அகிஞ்சித்கரமாய் வைஷ்ண வத்வமும் நசிக்து. ' ' TSHTI I' Tria என்கிறபடியே THI S TIST , வென்கிற TTTTTT மன் தானே. முகம் மாறவைக்கையாகிற TraESTS.CAT HTTITHIRrEIT- எனரணமும் காத்து விடுமத்தனையிதி.

·118 तथोक्तं स्मृत्यन्तरे-वैदिकैः कर्मभिः पुण्यनिषेकाद्यैर्द्विजन्मना । कार्यश्शरीरसंस्कार! पावनः प्रेत्य चेह चेति ॥ पराशरसंहितायां विशिष्टपरमधर्मशास्त्रे प्रथमेऽध्याये भगवद्वचनम्-प्रपन्नः परमैकान्ती सर्वदा कमलासन । निषेकादिक्रियास्सर्वाः वैष्णवश्रुतिमार्गतः ॥ सदा स ब्रह्ममेधान्तं कुर्यादेव न संशयः॥ इति । वासिष्ठसंहितायाम्- प्रीत्यर्थं देवदेवस्य श्रीशस्य जगतीपतेः । नित्यकर्माणि कुर्वीत तथा नैमित्तिकान्यपि ॥ इति । तत्वशेखररहस्ये - लैंगे-विष्णुभक्ति- समायुक्तान् श्रौतस्मार्तप्रवर्तकान् । प्रियो भवति यो दृष्टा वैष्णवोऽसौ प्रकीर्तितः ॥ इति । पूर्विकालिकग्रन्थे - स्वयत्न साध्यैस्सुकृतैरफलाकाक्षिणामपि । ऋषीणामुदितं ज्ञानं नात्यन्तविशदं भवेत् ।। भक्तिनिष्ठाः परे श्रेष्ठाः पराशरशुकादयः । जानन्ति भगवत्तवमञ्जसा तदनुग्रहात् ।। निर्हेतुकेन श्रीशस्य प्रसादेनैव भूयसा । अर्थपञ्चकयाथात्म्यं पश्यन्त्यन्ये हि मुक्तवत् ॥ स्नानदानतपस्तीर्थहोमनामजपार्चनम् । फलार्थिभिः कृतं संवं न विज्ञानाय कल्पते ॥ इति । कर्मानुष्ठानविषये विस्तरस्तु, दासकृततर्पणतत्वसारग्रन्थे द्रष्टव्यः । तथा च- परार्थपरप्रपन्नाना यद्यदावश्यकम् , तदेव कर्तव्यं न त्वन्यत्काम्यादिकमिति सिद्धम् । अतः प्रकृते सर्वदा पवित्रधारणमनावश्यकमेव ।। इति श्रीसदनुष्ठानदर्पणे सदा पवित्रधारणानावश्यकत्वविषयो नाम तृतीयप्रतिफलनम् ॥

·119 ॥ तुरीयप्रतिफलनम् ॥ स्नात्वा सर्वकर्मस्वपि सङ्कल्पानावश्थकत्वविषये प्रमाणम् - प्रपन्नानां सर्वकर्मस्वपि सङ्कल्पः अनावश्यकः केषांचित्स्नानादि. कर्मणां संकल्पः अनावश्यकः । केषांचित्कर्मणामावश्यक, वचनात् , शिष्टाचाराच । तथाहि पाराशरे-प्रातरुत्थाय सततं शौच कृत्वा यथाविधि । प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च पश्चादाचमनं चरेत् । ततः स्नानं प्रकुर्वीत दन्तधावनपूर्वकम् ॥ इति । विश्वामित्रस्मृतौ- उषःकाले समुत्थाय शौचं कृत्वा विधानतः । दन्तकाष्ठमथाचम्य पर्ववर्जमतन्द्रितः। कृतस्नानो जपेत्तावद्यावदादित्यदर्शनम् । इति । श्रीमद्वरवरमुनिप्रणीतसंस्कृताराधनक्रमग्रन्थे-प्रातः नित्यकर्म कृत्वा पादद्वयं कौ। प्रक्षाळ्याचम्य पुरतो विष्णो. गुरुपरंपराम् ।। इति । इत्यादौ स्नानात्पूर्व सङ्कल्पो नोक्तः ॥ अधिकारिभेदेन संकल्पावश्यकत्वादिः प्रदर्शितः सचरित्र- परित्राणे गर्गः-श्रुतिस्मृतिषु यत्कर्म चोदितं विधिशासनात् । प्राणानायम्य संकल्प्य कुर्यात्तत्कर्म आदरात् ॥ इति । मनुः- प्रक्षाळय पादौ हस्तौ च आचान्तो वाग्यतः शुचिः। तिथिवारादिकं स्मृत्वा सुसङ्कल्प्य यथाविधि ॥ इति । भरद्वाजः - सदर्भहस्तौ जानूबै दक्षिण दक्षिणोत्तरे। कृत्वा निधाय कर्तव्यमेतत्कर्म करोति यत् ।। स्वमानसेन स्मरणं तत्संकल्प इति स्मृतः । एवं संकल्प्य विधिना ततः स्नानं समाचरेत् ॥ इति । भरद्वाजसंहितायान्तु - मन्यन्ते च स्वकीयान्न स्वप्रीत्यै स्वोचितां स्वयम् । नाथ: स्वकीय सेवान्तां वृत्तिं कारयतीति - वै ।। इति ।

·120 अत्र च मन्त्रायुक्ततिथिवारादि स्मरणदक्षिणजानूर्वहस्तद्वय- निधानादिपूर्वकसङ्कल्पस्य भरद्वाजसंहितोक्तस्य नाथः स्वकीयं मां स्वप्रीत्यै स्वयमेव स्वकीयसेवां स्वाचितां कारयतीति मननात्मकस्य च संकल्पस्य प्रपन्नविषये विकल्यः । स च व्यवस्थितः । विवाहोपनयनादिषु पैतृकादिषु च तिथिवारादिकीर्तनपूर्वकस्सङ्कल्पः । अभिगमनादिषु पञ्चसु, तिथिवारकीर्तनादिविरहितः कृतं च करि- ध्यामीत्यादिकसङ्कल्पः । देवर्षिपितृतर्पणसंध्यावन्दनब्रह्मयज्ञादिषु तिथिवारकीर्तनादिकं विना कैङ्कर्यमखिला वृत्तिरिति भरद्वाजोक्तरीत्या श्रीभगवदाज्ञाकैङ्कयं देवर्षिपितृतर्पणं करिष्ये इत्यादिसंकल्पः ।। यद्यपि आनुकूल्यस्य संकल्पः यावजीवं विहितकर्मानुष्ठान- सङ्कल्परूपः प्रागेवानुष्ठितः ॥ तत एव प्रपन्नस्य नित्यकर्मसु सङ्कल्पः पृथक् पृथक नापेक्षितः । अत एव च नित्यस्नानादिषु शिष्टा: संकल्पं नानुतिष्ठन्ति । तथापि शिष्टाचारानुरोधात् वैकल्पिक संकल्पानुष्ठानं कर्मसु उपपन्नम् । मन्त्रादिभिः सङ्कल्पविशेषस्य नैयत्यवचनं प्रपन्नेतरविषयम् । प्रपन्नविषये तु सङ्कल्पस्तत्प्रकारभेदश्च वैकल्पिकः । न च सकलाङ्गोपसंहारे काम्ब कर्म प्रसिध्यतीति अङ्गोपसंहारन्यायश्शयः । कर्तव्यकर्मस्मरणरूपसङ्कल्पस्य नाथ- स्वकीयसेवामित्यादिरूपसङ्कल्पस्य च स्वरूपभेदेन तन्न्यायानवतारात् । निबन्धनकारैश्च स्नानादिसङ्कल्पेषु भगवानेवेत्यादेरभिगमनादिसङ्क- ल्पेषु तिथिवारस्मरणादेश्वालेखनात् । अतो यथाशिष्टाचारं कचि- सङ्कल्पा, क्वचित्तदभावश्वोपपन्नः। तत्र येषु कर्मसु सङ्कल्पो नानुष्ठीयते शिष्टः, तेषु प्रपत्त्यनुष्ठानकाले पूर्वमेवानुष्ठितो यावजीवं विहितकर्मानुष्ठानसङ्कल्पः इदानीं प्रसङ्गात् उपकरोति येषु कर्मस्वध यादृशोऽनुष्ठीयते सोऽपि तेषु अभ्युचयतया उपकरोति इति ॥

·121 अत्रेदमवधेयं आनुकूल्यस्य सङ्कल्पादीनां ब्रीद्यवघातस्वेद- न्यायेन संभावितस्वभावत्वम् । श्रीमाष्यकारप्रणीतनित्याराधनानुष्ठाने प्रपनं प्रत्युक्तसङ्कल्पविशेषः श्रीमद्वरवरमुनिप्रणीताराधनाक्रमानुष्ठाने तद्ग्रन्थानुक्तत्वेन सङ्कल्पविरहश्चेति विवेकः । इदानीं श्रीमद्वरवरमुनि- प्रणीताराधनाक्रमोपदेशः सार्वत्रिका इति । अतः प्रपन्नानां सङ्कल्पः अनावश्यक एव ।। इति श्रीसदनुष्टानदर्पणे सर्वकर्मसु सङ्कल्पानावश्यकत्वविषयो नाम तुरीयं प्रतिफलनम् ॥ ॥ पञ्चमप्रतिफलनम् ॥ प्रातःस्नानादिकर्तव्यत्वाविषये प्रमाणम् - प्रपभगवद्भागवताचार्यकोपयोगार्थ प्रातस्नानादिकं कार्य, बचनात् , शिष्टाचाराच्च । तथाहि दक्षस्मृतौ- उषाकाले तु संप्राप्ते शौच कृत्वा यथावत् । ततः स्नानं प्रकुर्वीत दन्तधावनपूर्वकम् ।। अत्यन्तमलिनः कायो नवच्छिद्रसमन्वितः । स्रवत्येव दिवारानं प्रातःस्मानं विशोधनम् ॥ क्लियन्ति हि प्रसुप्तस्य इन्द्रियाणि क्षरन्ति च । अङ्गानि समतां गच्छन्ति उत्तमान्यधमैस्सह ॥ गुणा दश मानपरस्य साधो रूपं च तेजश्व बलं व शौचम्। आयुष्यमारोग्यमलो- लुपत्वं दुःस्वभनाशं च मतिश्च मेधा | सन्ध्यास्नानं प्रभाते च मध्याह्वे च ततः पुनः । इत्यादि। सिद्धोपायनिष्ठैः प्रपन्नः देवतान्तर उपासन्तासंबन्धमीत्या ब्रह्मास्त्रशणवल्कलन्यायेन सिद्धोपायप्रच्युति- भीत्या च ॥ S. 16.

·122 मेनुः- यमो वैवस्वतो राजा यस्तष हदि स्थितः । तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गा मा कुरून् गमः । तेन सर्वाधिराजेन विवस्वद्भिम्ववर्तिना ॥ अविवादस्तु तस्यैव पादयोरात्मनोर्पणम् ॥ इत्यादि शास्त्रोक्तरीत्या च फलार्थ गङ्गा समुद्रस्नानादिः परित्याज्यः ।। ननु पापशमनार्थ वा प्रायश्चित्तार्थं गङ्गास्नानादिकं कर्तव्यमिति चेन्न श्रीविष्णुधर्मे अष्टसप्ततितमे- मेरुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्मणः । केशवं वैद्यमासाद्य दुर्व्याधिरिव नश्यति । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि । यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत । एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते । तस्य उदिति नाम उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः य एवं वेद । तमेवं विदित्वातिमृत्युमेति । इत्याधुक्तरीत्या प्रपत्तिविद्यावेद्यस्य भगवता माहात्म्येनैव प्रपन्नानां तेषां अनादिपापसञ्चयस्य अनन्तस्यापि- दुराचारोऽपि सर्वाशीः कृतघ्नो नास्तिका पुरा । समाश्रयेदादिदेवं श्रद्धया शरणं यदि । निर्दोष विद्धि तं जन्तुं प्रभावात्परमात्मनः ।। इत्युक्तरीत्या निश्शेषविनाशसंभवात् । प्रपत्यनन्तरपापानामपि, प्राय. चित्तिरियं सात्र यत्पुनः शरणं व्रजेत् । शरणं बजेदिति- यत्पुनः यत्तु इत्यर्थः। किञ्चित्पदोत्तरं श्रूयमाणस्य पुनःशब्दस्य आवृत्त्यर्थक- त्वाभावात् । अतः प्रथमदशायां संभाविता, या प्रपत्तिः, सैवात्रा- नन्तरकालप्रसक्तपापविषयेऽपि प्रायश्चित्तिस्स्यादित्यर्थः। प्रायश्चित्ता- न्यशेषाणि तपः कर्मात्मकानि वै। यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥ इत्याधुक्तरीत्या पूर्वकृतप्रपत्तिविद्यावेद्यसनातनधर्मात्मक. कृष्णानुस्मरणेनैव निवृत्तिसंभवात् । नरस बुद्धिदौर्बल्यादुपायान्तर- मिष्यते इति उपायान्तरगवेषणस्य बुद्धिदौर्बल्यकार्यत्वेन गर्हि- ·123 तत्वात् । तृनीयो द्विविधो राशिः उत्पन्नानर्थनाशनः । तमंचं नैव कुर्वीत मनीषी पूर्वराशिवदिति प्रायश्चित्तात्मकर्मणां महापातक- तुल्यतया प्रपन्न प्रति विशेषतः निषिद्धत्वाच्च । तेषां पापप्रसङ्गाभावेन तेषां सर्वपापवत्ताकथनस्य बाधितत्वाच । सर्वत्र तत्तदधिकारिभेदेन तत्तत्कर्तव्यव्यवस्था वक्तव्येति सर्वशिष्ट संमतम् । तथोक्तं सच्चरित्र- परित्राणे परमैकान्तिस्वरूपमाह भरद्वाजा-त्यस्ताशेषभर श्रीशे यस्तु दास्यैकजीवितः। स एष परमेकान्तीति । अन्यत्रापि-देवतान्तर. शब्दादिभक्तिकृष्णाख्यतुषु । साम्यवत्परमैकान्तीत्याचार्यनिष्ठोऽपि परमै कान्तीत्युच्यते । गुरुणा योऽभिमन्येत गुरुं वा योऽभिमन्यते । तावुभौ परमां सिद्धि नियमादुपगच्छतः । इत्याचार्य निष्ठौ भरद्वाजेन विभक्तौ । एतेषामभिगमनादिपाञ्चकालिकं यथार्ह भगवत्प्रीत्यर्थ- मावश्यकं । तदाह शाण्डिल्यः - यथौषधीनाममृतं मणीनां कौस्तुभो यथा । सर्वेषामपि धर्माणां श्रेष्ठो भागवतो विधिः । सर्वधर्मान समुत्सृज्य पाश्चकाल्यमनुव्रताः । व्यामिश्रयोगनिर्मुक्ता गच्छन्ति पुरुषोत्तमम् । इति । भरद्वाजश्व-कृत्वाभिगमनं पूर्वमुपादाय च संपदः । इष्टाऽधीत्य च युञ्जानो भागैः कालं नयेदिति । इह श्रुत्यादिनियता वृत्तिरेव स्वयं फलम् । परन तु परेशस्य कामात्कामप्रवृत्तयः ।। इति च । मन्यन्ते च स्वकीयान्नः स्वप्रीन्यै स्वोचितां स्वयम् । नाथः स्वकीयसेवां तां वृत्तिं कारयतीति वै ।। इति च । वासिष्ठसंहितायां-पस्तूपायतया नित्यं नित्यनैमित्तिकादिकम् । सत्कृत्यं कुरुते विष्णोवैष्णवस्स उदीरितः ।। विष्णोराज्ञा तया यस्तु सत्कृत्यं कुरुते बुधः। स एकान्तीति मुनिभिः प्रोच्यते वैष्णवोत्तमः॥ इति । यस्तु भोगतया विष्णोः सत्कृत्यं कुरुते सदा । स एव परमै- कान्ती महामागवतोत्तमः ॥ अत्र सत्कृत्यशब्देन अभिगमनादिपाश्च- ·124 कालिक मुच्यते । निपिद्धवर्जन विषये तु-वर्जनीयमकृत्यं तु सर्वेषा करणस्त्रिमिः । अत्र सर्वेषामिति वैष्णवैकान्ति परमैकानिनो विवक्षिताः। अत्र मन्दाधिकारिविषये अकामतस्तु यत्प्राप्त प्रायश्चित्ता- द्विनश्यतीति । उत्तमाधिकारिणां तत्र रुच्यभावेन अकृत्यानवकाशः । तदप्युक्तं वासिष्ठपंहितायां- अकृत्यं वैष्णवः पापबुध्या शास्त्रविरोधतः । एकान्ती परमैकान्ती रुच्यभावाच सन्त्यजेत् ।। इति । विहितकरणन्तु काम्यगन्धास्पृष्टनित्यनैमित्तिकानुष्ठानरूपमिति नित्यनित्यं प्रानस्येत्यादिषूक्तम् । परमैकान्तिनां नित्यं कर्मभेदन्यायेन अप्रपन्नकर्मणः कर्मान्तरं भगवत्प्रीत्येक प्रयोजनकम् । यद्वा संयोग- पृथक्त्वेन भगवत्प्रीतिफलकं प्रयोगान्तरमिति पक्षद्वयम् । कारुणिकानां तु आनृशंस्यमूलकं तदनुष्ठानमित्यपि पक्षों स्त। एतत्पक्षत्रयं विस्तर- रहस्यादिषु स्थितम् ॥ अभिगमनादिस्वरूपं शाण्डिल्येन विस्तरेणोक्तं तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥ अग्नीश्च जुहुयात्प्रातः मेध्यैरेव समिद्गणैः। हुत्वा जप्त्वा तथा स्तुत्वेति सायं प्रातः शाण्डिल्येन होमोभिहितः। भरद्वाजेन तु - यद्वा परमसंस्काराः प्राप्या गुरुसमानतः । सर्वत्र हरिरेवार्यो नानिकर्मेति केचने युक्तम् । अतोऽग्निकर्म कार्य न वेति यथोचितं ग्राह्यम् ॥ पाश्चकालिककर्मविषयेपि अभिगमनादीनां पञ्चानामनुष्ठान- मुक्तम् । तदभ वे विज्यैव पाश्चकालिकस्थानापन्ना। तदाह भरद्वाज:- प्राप्तयाभिगमनं दृष्टयोपादानं मनसार्चनम् । स्वाध्यायः कीर्तनाद्योग- स्वार्पणादपि केवलम् । एवं विद्वानेकदापि कुर्वन् स्यात्पाञ्चकालिकः ॥ इति । इदं तु भगवदिज्याप्रधानाधिकारिविषयम्। स्वाध्यायप्रधान- स्थापि तेन पाञ्चकालिकत्व सिध्यति । तदप्युक्तं भरद्वाजेन- कृतं भवति वा सर्वमिज्ययैव हि केवलम् । स्वाध्यायेनामि विदुषा सर्व ·125 योगेन-वा कृतमिति ॥ स्वरूपयाथात्म्यानुसन्धानरूपयोगप्रधानाधि- कारिविषये सर्व योगेन वा कृतमिति । सर्व अभिगमनादीनि पञ्चेत्यर्थः। आचार्यनिष्ठस्य तु तदाराधनमेव पाञ्चकालिकस्थाना- भिषिक्तम् । तदाह-पूजनेन गुरोर्वापीति । तदीयार्चननिष्ठस्य तदेव तत्स्थानापन्नमित्यपि तेनैवोक्तं - सतां वा परिवेषणादिति । तत्तत् प्रधानाधिकारिणामितराणि चत्वारि संग्रहेणानुष्ठेयानीति भावः ॥ स्वाध्यायस्वरूपं च शाण्डित्येनोक्तं - सच्छास्त्रपाठपठनै: शास्त्रार्थस्यापि शिक्षया। शास्त्रार्थज्ञापनर्वापि शिक्षयेच्छास्त्रमादराव । व्याख्यानैलेखनैर्वापि ग्रन्थनिर्माणकर्मणा । शिष्याणां शिक्षया बापि स्वाध्यायार्थोयमुच्यते ॥ इत्यादि । भरद्वाजश्व - साङ्गान्वेदानधीयीत न्यायैश्वार्थ विचिन्तयेत् । इत्यारम्य सद्भिः प्रणिहितांश्चान्यान् प्रबन्धान्परिशीलयेदित्यन्तं विस्तरेणाह। स्वरूपरूपविभव गुणकर्मादि शाङ्गिणः । व्याचक्षीत निबध्नीयात् शृणुयाद्विलिखेत्पठेत् ॥ इति । योगस्वरूपं शाण्डिल्येनोक्तम् । ईदृशः परमात्मायं प्रत्यगात्मा तथेशः । तत्संबन्धानुसन्धानमिति योगः प्रकीर्तितः । इत्यादिना । एवं पाशकालिकानुष्ठानं साक्षात्कैङ्कर्यरूपं यद्वा कारुणिका- नामानृशंस्येन प्राप्तं नित्यनैमित्तिकं कैकर्यकोटिघटितमिति पक्षद्वयं पूर्वाचार्यग्रन्थेषु स्थितम् । सर्वाधिकारिणामपि निषिद्धवर्जनमावश्यकं, प्रायश्चित्तन्तु प्रपत्तिरेव । पूर्वेषामुत्तरेषां च न्यासो नाशाय पाप्मनाम् । सर्वेषामपचाराणामयं हि क्षामणं भवेदिति भरद्वाजपरिशिष्टाद्युक्तेः । प्रतिपदोक्तं तु लोकसंग्रहार्थमितीति । तत्रैव-परमैकान्तिनां भगव- दाराधनयोगितयैव स्नानमनुष्ठेयं तदाह शाण्डिल्या - विशुद्धदन्त- वमको निर्मलीकृत्तविग्रहः । शुद्धो दक्षः प्रसन्नात्मा यथालब्धैः समर्चयेत् । सतीनां योषितां देहो यथोपकरणं भवेत । मर्तृगां ·126 भगवद्भक्तदेहस्तद्वजगद्गुरोः ॥ इति । अत्र पूर्वोक्त शौचादिकमपि तदुपयोगितयैव कार्यमिति स्फुटम् ।। नित्यं नैमित्तिकं काम्य क्रियाङ्गं मलकर्षणम् । क्रियास्नानं तथा षष्ठं पोढा स्नानं प्रकीर्तितमिति । उक्तेषु षट्स स्नानेषु नित्य भगवदाराधनार्थ एस्मैकान्तिभिग्नुष्ठेयम् । चण्डालशवधूमादि स्पृष्टा नातां रजस्वलाम् । स्नानार्हस्तु यदा नाति स्नानं नैमित्तिकं हि तदिति उक्तं नैमित्तिकं स्नानं अपि परमै कान्तिभिग्नुष्ठेयम्। अन्यन्नानुष्ठेयं । समुद्रस्नानं काम्यान्न यस्मैकान्तिभिरनुष्ठेयम् । स्मृतिरत्नाकरे अथ काम्यमित्युपक्रम्य शातातपः - यो नरः स्नानतीर्थेषु समुद्रे सेतुबन्धने। सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षगादेव नश्यति इति काम्यत्वोक्तेः। माघस्नानस्य काम्पत्य वलनान्नानुष्ठेयम् । प्रातः स्नानेनैव प्रसंगा- दनुष्ठितन्वमिति न पृथगनुष्ठानम्। गङ्गादिमहानदीस्नानन्तु न नित्यम् । अकरणे प्रत्यवायाश्रयणात् । किन्तु सति संभवे प्रातःस्नानादिकं तत्र कार्य परमैकान्तिमिः इतीति ।। अत्र प्रतिपदोक्तं लोकसंग्रहार्थमि युक्तत्वेन शक्तौ प्रतिपदोक्तं स्यात् अशक्तौ शरणागतिरित्यत्र शक्ती उपायान्तरानुष्ठानशक्तो अशक्ती स्वरूपविरुद्धत्वप्रयुक्त उपायान्तरानुष्ठानाशक्तौ इत्यर्थस्सूच्यते। अधि. कार्यन्तराणां प्रतिपदोक्तं प्रायश्चित्तं । सिद्धोपायनिष्ठानां पूर्वप्रपदन- स्मरणं प्रायश्चित्तं, अन्यथा-पूर्वेषामपरेषां च न्यासो नाशाय पाप्मनां सर्वेषामपचाराणामयं हि क्षामणं भवेत् ।। इति , तस्मान्न्यासमेषां तपसामतिरिक्तमाहुः इति , नरस्प बुद्धिदौर्बल्यादुपायान्तरमिष्यते । इति , नार्हन्ति शरणस्थस्य कलां कोटितमीमपि इति , प्रायश्चित्तिरिय सात्र यत्पुनश्शरणं व्रजेत् इति भरद्वाजपरिशिष्टादीनां जडत्वापत्तेः । अतः प्रपन्नैः कैंकर्योपयुक्त वेन प्रातःस्नानादिकं करणीयमेवेति सिद्धम् ।। इति श्रीसदनुष्ठानदर्पणे प्रातःस्नानादिकर्तव्यत्वविषयो नाम पञ्चमं प्रतिफलनम् ।।

·127 सदनुष्ठानदर्पणे षष्ठप्रतिफलने प्रतिपाद्यमान सपाद ऊर्वपुण्ड- धारणविषये उदाहतानां प्रमाणानां आकरः, ग्रन्थनामानि च ॥ rx**>~- 1 आथर्वणमहोपनिषत् 2 शतपथब्राह्मणं (वाजसनेयकं) 3 वराहोपनिषत् 4 यज्ञोपवीतोपनिषत् 5 नारदीयोपनिषत् 6 सच्चरित्रपरित्राणं 7 पामसंहिता 8 बृहद्भारद्वाजस्मृतिः 9 वराहपुराणं 10 व्यासस्मृत्युत्तरखण्ड: (१४ अध्यायः) 11 मरीचिस्मृतिः 12 बृहद्भारद्वाजधर्मशास्त्रं 13 वैखानस भृगुसंहिता 14 पारमेश्वरसंहिता 15 खगेश्वरसंहिता 16 ब्रह्माण्डपुराणं 17 वैखानसे अत्रिप्रोक्त. 18 बृहन्नारदीये [खिलाधिकारे 19 स्कान्दे 20 अतिः काश्यपः 21 नारदीयश्वेतमृत्तिकोपनिषत् 22 श्रीपाद्मपुराणं 23 वासिष्ठसंहिता 24 सच्चरित्ररक्षा 25 श्रीनारदीयपुराणे (७४ अध्याये) 26 पारमेष्ठयसंहिता 27 अनन्तसंहिता 28 सद्दर्शन सुदर्शने 29 लक्ष्मीतन्त्रे 30 विष्णुाहस्से 31 ऊर्ध्वपुण्डूविजयः 32 ऊर्ध्वपुण्ड्रनिर्णये 33 ऋग्वेदे 34 बृहत्सेनसंहिता 35 पामोत्तरं 36 भार्गवपुराणं 37 कारण संहिता 38 पराशरमाधवीये

·128
49 महोपनिषत्
39 बृहन्नारदीये
40 कालानिरुद्रोपनिषत्
50 आग्नेयं
51 ब्राझे
41 गारुडे
42 तैत्तिरीयश्रुतिः
43 शौनक
44 सनत्कुमारसंहिता
45 अविस्मृतिः
46 भगवच्छास्त्रे
47 महारत्नकोशे
48 नारायणसंहिता
52 वामनपुराणे
53 श्रीकूमें
54 शाण्डिल्यस्मृतिः
55 भविष्यत्पुराणे
56 भागवतं
57 निर्णयसिन्धुः
58 आनन्दसंहिता

·॥ श्री: ॥ ॥ श्रियै नमः ॥ ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ ।। श्रीमद्वरवरमुनये नमः ॥ ॥ श्रीशुद्धसत्वमहागुरवे नमः ।। श्रीशुद्धसत्ववरदाचार्यस्वामिभिः अनुगृहीते , सदनुष्ठानदपणे 'सपाद ऊर्ध्वपुण्डधारणविषयो' नाम ॥ षष्ठप्रतिफलनम् ॥ प्रपन्नः सश्रीचूर्ण सकिंचित फुल्लाम्बुजमुकुळाकारपादं हरिपाद- द्वयाकारपुण्ड्रमेव धार्यम् , वचनात् शिष्टाचाराच्च । तथाहि 'ऊर्ध्व- पुण्ड बिजये' आथर्वणमहोपनिषदि- 'हरेः पादाकृतिमात्मनो हिताय मध्ये छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्र यो धारयति स परस्य प्रियो भवतीत्यादि. कम् । वाजसनेयके शतपथब्राह्मणे “अथ कात्यायनेति होवाच । आदित्यः पुरुषः स आदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठितम् , चाध्यात्मं च प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः यस्मिन्लोकेऽमृतस्वमेति पाप: पापं हरति सुदर्शनं धार्यमित्यूर्वपुण्ड्रं द्विरेखं भवति ब्रह्मणा सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेदेति' । वराहोपनिषदि ‘मत्पादा- कृती चोर्ध्वपुण्डानासादथ स्मृता' इति । यज्ञोपवीतोपनिषदि 'नासा. दिकेशपर्यन्तमूर्ध्वपुण्डं धारये' दिति । नारदीयोपनिषदि च 'अथ प्रणिपत्य, नारदो ब्रह्माणमन्युङ्क्त । इत्यारम्य 'देवपिवकर्माणि S.17. 6 ·130 आरममाणः, तया (श्वेतमृदा) नित्यमूर्ध्वपुण्डु बिभृयात् तद्रहित कर्म विफलं रक्षांसि गृह्णीयुरित्येतदनन्तरम् तदेवमभ्युक्तं भवति- नासादिकेशान्तमूर्ध्वपुण्ड्रम् विष्णोः स्थितस्य चरणद्वयाकृति एकांगुलपाद तरोस्तु मूले। तदुत्पन्ने च द्वे शाखे, तथैव मध्यावकाशः अंगुलादन्यूनः सश्रीः प्रतिष्ठायै श्रीः हरिद्रेत्यादि । इत्थं श्रुतिः सच्चरित्रपरित्राणे व्याख्याता - एकांगुलपादमिति द्वितीयकवचनस्य छान्दसो लुक । इंदं च ऊर्ध्वपुण्ड्रविशेषणम् । अत्र विभृयादित्यनु- पज्यते । विष्णोः स्थितस्य, चरणद्वयाकृति च तद्विशेषणम्- इदञ्च आथर्वणे 'हरेः पादाकृतिमिति सामान्येनोक्तस्य स्थित्या द्वित्वेन च विशेषणात् विशेषसमर्पणपरम् , एकागुलः पादः यस्येति बहुव्रीहिः । अनेन व अथर्वणानुक्तः पादो विधीयते । अत्र एकांगुळशब्दम् - पामसंहिता क्रियापादे द्वादशाध्याये 'शालिभिर्वा ऋजु- न्यस्तैः त्रिभिर्मानान्तरं भवेत् । वातायनपथं प्रात्य ये भान्ति रविरश्मयः । तेषु सूक्ष्म विस्फुरन्ति रेणवः परमाणवः । तेऽष्टौ केशा ह्यधस्तेऽष्टो लीक्षायूकस्तदष्टकम् । तदष्टकं यवास्तेष्टौ अंगुलि- स्समुदाहृता' इति । पाठादिप्रमाणकल्पकतयोकस्य ऋजुतया न्यस्त- शालिनयप्रमाणस्य वा, तिर्यक् न्यस्त अष्टयवप्रमाणस्य वा, अंगुल- संज्ञकस्य वाचकम् , नासादो द्वयगुलं पादमित्युपवृंहणानुरोधात् । तत्तद्वचनस्थांगुलशब्दस्य यथासंभवं शिल्पशास्त्रोक्तप्रकारेण श्रुत्या- धनुसारेण , मुष्टयगुलपरिमितत्वादिकं कल्पनीयम् । एवं सपादो- ध्वपुण्डे दृष्टान्तमाह , तरोरित्यादिना, तदिति पृथक्पदं पुण्ड्रपरम् । यथा शब्दोऽध्याहर्तव्यः । तथैवेत्युक्तेः । तरोरिति पञ्चमी, अयमर्थः - मूले तरोरुत्पन्ने, मूलावच्छेदेन वृक्षादुत्पन्ने द्वे शाखे यथा तथा तत्पादसहितं मध्ये छिद्रसहितं स्थितस्य विष्णोश्चरणयुगाकार- ·131 मूर्ध्वपुण्ड्र भवतीति । एवं सपादोर्ध्वपुण्डं श्रुतिविहितमिति सिध्यति । बृहद्भारद्वाजस्मृतौ पञ्चमेऽध्याये 'ललाटे धारयेत्पुण्ड्रं हरिपादद्वयाकृति' मिति । वराहपुराणे 'एकान्तिनो महाभागा मत्स्वरूपविदोऽमलाः । सान्तराळान्प्रकुर्वीरन् पुण्ड्रान्यमम पदाकी' निति। ललाटे पद्माकार. पादसहितोर्ध्वपुण्डधारणे प्रमाणम्-पानसंहितायां क्रियापादे दशमाध्याये 'मध्ये कर्णिकया युक्तं किञ्चित्फुल्लाम्बुजाकृतीति ! व्यासस्मृत्युत्तर- खण्डे चतुर्थाध्याये 'अम्भोजमुकुळाकार पादं द्वथङ्गुलसम्मितम् । नासिकादिभ्रुवोर्मध्यपर्यन्तं परिकल्पयेत् ॥ भ्रूमध्यात्केशपर्यन्तमन्तराळं प्रकल्पयेत् । पाश्वी अंगुळिमात्रौ तु अवक्रौ सुमनोहरौ ॥ हरिपाद- द्वयाकारं पुण्ड्रमेवं तु धारयेत् । इति । मरीचिस्मृतौ 'चतुरंगुल- मूर्वाग्र द्वयङ्गुलं विस्तृतं मृदा। द्विजः पुण्डं सपादं च सान्तरालं च धारयेत् ॥ इति । कुक्ष्यादि त्रिकान्ताङ्गेषु चतुरश्रपीठमध्यस्थ- पद्माकारपादसहितऊर्ध्वपुण्ड्रधारणे प्रमाणम् । व्यासस्मृत्युत्तरखण्डे चतुर्थाध्याये-' तथा कुक्ष्यादिकाङ्गेषु पादन्तु चतुरश्रकम् । इति । अस्यार्थ: - तथा अम्भोजमुकुळाकार, चतुरश्रकं , चतुरश्रपीठयुक्तम् । चतुरश्रपीठमध्यस्थमिति भावः ।। ननु कुण्डलीकृतसपस्थ हरिपादाकृति न्यसेदित्युक्तत्वेन पाद- विहीनपुण्ड्रमेव धार्यमिति चेन्न, श्रूयतामवधानेन । कुण्डलीकृतसपस्थ- हरिपादाकृतिमित्यत्र कुण्डलीकृतसर्पस्थेति हरिपादविशेषणम् । श्रुत्या- दिविहितपाददृष्टान्तार्थतया स्वरसम् । कुण्डलीकृतसो हि, सर्प- शिरसि स्थितभगवत्पादस्य आसनस्थानीयः तेन हरिपाददृष्टान्तितस्य पुण्ड्स्य पादे दृष्टान्तो भवति । अतः तत्रापि निष्पादपुण्ड्रानवकाशः ॥ तथा प्रमाणानि, बृहद्भरद्वाजधर्मशास्त्रे पञ्चमाध्याये- 'भ्र. मध्यादन्तराळं स्यात् द्वयंगुळं , व्यङ्गुलं तु वा । नासिकादिभ्रुवो- मध्यपर्यन्तं द्वयंगुळं पदम् ॥ - ·132 श्रीवैखानसे भृगुप्रोक्तायां संहितायां पञ्चविशेऽध्याये- नासिकामूलमारभ्य कूर्चान्त पादमालिखेत । तदस्य प्रियमित्युक्त्ता पादस्योवं समारिखेत्' इति । कूचमस्त्री भ्रवोर्मध्यमित्यमरः ॥ पारमेश्वरसंहितायां - 'नासादौ द्वथगुळं पादं मध्ये तु द्वयंगुळं भवेत् । पाश्वपङ्गुलिमात्रन्तु सुम्फुट धारयेद् द्विजः' ।। इति ।। खगेश्वरसंहितायां- 'के मुक्तियोग्यास्तद्भक्तपर्याये पङ्क्ति- पावनाः । ब्रूहि मे भगवन् येन कुलोद्धारो भविष्यति ॥ नारदः - 'शृणुष्व नृपतिश्रेष्ठ त्वमेव सुकृती भुवि । वक्ष्यामि सरहस्यन्तु श्रवणात्कुलपावनम् ॥ ये तप्तशङ्खचक्राङ्गा विष्णुपादक- संश्रयाः । सदा विष्णुप्रथोत्साहाः विष्णुधर्मपरायणाः ॥ सपीठपुण्ड्र- सहिता लक्ष्मीचिह्नसमन्विताः । द्वादशाक्षरतत्वज्ञाः सदाष्टाक्षर- सेवकाः। प्रपत्तिद्वयसंयुक्तास्तदर्थं त्यक्तजीविताः । द्वादशोलस्थले पादपुण्डागास्सर्वदैव हि ॥ ते मुक्तियोग्यास्तुलसीमणिमालाक्ष- धारिणः । तगोष्ठीनिरता ये तु तद्भक्ताः पङ्क्तिपाननाः || गृह- भाण्डपदार्थांश्च शङ्खचक्रादिचिह्निनान् । सपादपुण्ड्रसहितान् ये कुर्वन्ति विचक्षणाः । परमैकान्तिनस्ते हि नारायणसमा मता' ।। इति । ब्रह्माण्डे सनत्कुमार:-'समूलपुण्ड्रसहितास्तप्तचक्रादिचिह्निताः। सदा पावनदेहास्ते तेषां दत्तमनन्तकम् ' । इति ॥ पामसंहितायाम्-'नासिकायास्त्वधो भागो नासामूलं प्रचक्षते। नासिकामूलमारभ्य ललाटान्तं प्रकल्पयेत् । इति अन शब्दवेलप्यं आर्षलछान्दसाम्यामिति मन्तव्यम् ॥ वैखानसभृगुप्रोक्तसंहितायां क्रियाधिकारे ऊर्ध्वपुण्डविधायके पञ्चविंशेऽध्याये- नासिकामूलमारभ्य कूर्चान्तं पादमालिखेत् । तदस्य ·133 ! , ' अन्नं वै वाजः , प्रियमित्युक्त्वा पादस्योर्ध्व समालिखेत ॥ विष्णे नुकमिति स्मृत्वा धारयेत् श्वेतमृत्तिकाम् । खामगुल विस्तीर्णो चतुरंगुलमायताम् ।। प्रतद्विष्णुस्त वेन्युक्या ललाटे दक्षिणे लिखेन । परोमात्रेति मन्त्रेण ललाटे वामके लिखेन ।। नासिका मूलमारभ्य केशान्तं धर्षयेद्बुधः । विग्रहे गोपुरे चापि मण्टषे मङ्गले तथा !॥ मठे गृहे तथा वाजे रथे याने तथैव च । एवमेव प्रकारेण चिह्नं कृत्वा सलक्षणम् ॥ पादके मे तथा चैव चिह्नमेवं समालिखेव । स्त्रीणां चापि तथा चैव श्रीचूर्ण श्वेतमृत्तिकाम् ॥ कूर्चमध्ये स्थालिख्य चन्द्रमोधवदा- लिखेत्' । इति । बाजः अन्नं वाजो निस्सनपक्षयोः ॥ वेगे पुमानथ क्लीबे नग्ज्ञान वारिषु'। इति मेदिनीनिघण्टुः । इति श्रुतिः ॥ वैखानसे अत्रिप्रोक्ते खिलाधिकारे चतुश्शताधिकद्वादशा- ध्याये 'विष्णोर्नुकमिति नासिकामूलमारभ्य कूर्चान्तं पादं कृत्वा 'तदस्य प्रियमिति' तिर्यग्रेखास्त्रिरंगुळम् । प्रतद्विष्णुरिति दक्षिणभागे ललाटे, परोमात्रेति मन्त्रेण ललाटे वामके लिखेत् ॥ केशान्त- मनामिया मृत्तिका धारयेत् । इति | मध्ये, अन्ते इत्याह भगवान् वैखानसोऽत्रिरिति ।। अत्र तु पृयक् पृथक् मन्त्रविनियोगपूर्वकम् उभयोः पार्श्वयोः पुण्ड्रावयव विन्यास विधानस्वारत्येन तस्य पदद्वयसमाकारत्वमेव सूचि- तम् । न चैव पादद्वयसमानाकारत्वलाभेऽपि सपीठपादद्वयसमाना- कारवालाभ इति वाच्यं , उक्तरीत्या स्थितस्य विष्णोरित्यत्र स्थित- शब्दस्य पद्मपीठस्थितिविशिष्टार्थकत्वस्य पाद्मसंहितावचन विशेषप्रत्य- भिज्ञापन मुखेन लाभसंभवेन , 'कुण्डलीकतसर्पस्थहरिपादद्वयाकृतिम् । ऊर्ध्वपुण्ड्र लिखेत्प्राज्ञस्सपीठं सान्तराळ कम् ।। इत्युपबृंहणसहकारेण , शेषात्मकपादपीठास्थतिविशिष्टार्थकत्वस्य लाभसंभवेन वा तल्लाभ- .

·134 - संभवात । 'संमवति विशेषणतया निवेशे उपलक्षणतया निवेशस्य अन्याय्यत्वात , उपलक्षणतया निवेशे कुण्डलीभतेत्यादि विशेषणस्य वैयापाताच्च । तस्मात् पाद, पीठ, मूलादिशब्दैः सपीठत्वविधायक- बहुपमाणानुसारेण तस्य विशेषणत्वमेव अङ्गीकरणीयम् ॥ बृहन्नारदीये- 'यो गर्भवैष्णवो नित्यं चरेत्पुण्डू सपीठकम् । कुलकोटि समुत्तीय सुरेशो भवति ध्रुवम् ॥ इति । स्कान्दे कुमार प्रति शिववचनम् - ऊर्ध्वपुण्ड्रं सदा धार्य- मूर्वलोकं गमिष्यता । मध्ये छिद्रसमायुक्तं सपीठं च श्रिया युरम् ।। वैष्णवस्तु विशेषेण नमोन्तैः केशवादिभिः' । इति । अत्रि:- ' सपादमूर्चपुण्डूं तु द्विषट्स्थानेषु विन्यसेत् । पद्माक्षतुलसीदाम धारयित्वा गले सदा ॥ स एव वल्लभो विष्णो- स्तस्य लक्ष्मीः प्रसीदति । इति ॥ कश्यपः - 'योर्चको मे सपीठन्तु द्विषट् पुण्डू सदा शुभम् । धृत्वा च तुलसी दाम सदा मत्प्राणवल्लभः' ।। इति । वराहोपनिषदि- 'केशवादि द्वादशै ममिलर्ध्वपुण्ड्राणि धार- येत्' इति । नारदीयश्वेतमृत्तिकोपनिषदि - 'तया नित्यं ऊर्ध्वपुण्ड्राणि विभृयात् मन्त्रैः केशवादीनाम्'। इति । अत्रि:-'कालोऽपि बिभ्यति परं दृष्ट्रा वै गर्भवैष्णवम् । सपीठ- पुण्ड्रिणं श्रेष्ठं तुलसीमणिभूषणम् । इति । तथा च सपादोर्ध्वपुण्ड्र- मेव श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणपाञ्चरात्रवैखानसवचनसदाचारसिद्धम् ।। ननु ईदृशपुण्ड्रं शूलसमाकारत्वेन निषिद्धम् पराशरे- 'ऊर्ध- पुण्इं त्रिशूलं च वर्तुलं चतुरश्रकम् । अर्धचन्द्राकृति लिङ्गं वेदनिष्ठो , ·135 ने धारयेत् ॥ इति । स्कान्दे- 'शूलपुण्ड्रं द्विजः कुर्याल्लीलयापि कदाचन । तदाकारेण शस्त्रेण पीड्यते यमकिङ्करैः ॥ इत्युक्तत्वा- दिति चेन॥ शूलस्य त्रिशिरवत्वेन तत्समानाकारतया प्रान्तनिशितत्रिरेखक- पुण्ड्रकल्पनस्यैव निषिद्धत्वेन द्विरेखख मूलाग्रसमपरिमाणस्य अस्य पुण्डस्य त्रिशूलसमाकारत्वगन्धाप्रसङ्गात् । न च शास्त्रैः त्रिशूलाका- रोर्ध्वपुण्ड्रमानं निषिध्यते-अपि तु पादरहितपुण्डस्यापि निषिद्धत्व- मुच्यते। तथाहि- भरद्वाजसंहितायाम्- 'वक्रं विरूपं बद्धाग्रं छिन्नमूलं पदच्युतम् । अशुद्धं रूक्षमासक्तं तथानगुलिकल्पितम् ॥ विगन्धमपसंख्यं च पुण्ड्रमाहुरनर्थकम् ।। इति । अत्र पदच्युतमिति निष्पादोर्ध्वपुण्ड्रस्य आनर्थकत्वमुच्यते ॥ 'पदं व्यवसितनाणस्थानलक्ष्मांघ्रियुक्तिषु' । इत्यभिधानात् । पदशब्दः पादपरा । च्युतशब्दस्त्यक्तार्थकः - च्युतं त्यक्तं पदं यस्य इति विग्रहे बहुव्रीही वाहिताग्न्यादिग्विति सूत्रेण च्युतशब्दस्य परप्रयोगः । तथा च अक्षरच्युतक, मानाच्युतक, बिन्दुच्युतकात् पदशब्दो व्युत्पाद्यः। त्यक्तपाद पुण्ड्रमनर्थकं आहु- रित्यर्थः । अयं च एकाङ्गुलपादतरोस्तु मूल' इति श्वेतमृत्तिकोप- निषदादिसिद्धस्थ त्यागे पुण्डानर्थक्यविधिः पादस्यावश्यकत्वबोध- नार्थः । न च पदात् स्थानात् च्युत इत्यर्थान्तरं शक्यम् । च्युत- शब्देन पञ्चमीसमासविधानाभावाद पदच्युतमित्यनेन अस्थानकृतत्व- रूपालामात् । गलितार्थकत्वे कृथ्वस्य पुण्ड्रस्य गलितत्वासंभवेन सतद्रव्यके लक्षणाप्रसक्तेः । अतः पदशब्दस्य पादे प्रसिद्धयनुरोधात् प्रत्यक्षसूत्रविहितबहुव्रीह्यनुरोधात् । अक्षरच्युतकादि शब्दसारूप्यानु- रोधात् लक्षणाविरहानुरोधात् श्रुत्यादौ पादविधानानुरोधाच पदच्युत- ·136 . मिति पादरहितं पुण्डमनद्य अनर्थकमिति , तस्य अनर्थकत्वं विधीयत इति युक्तम् । तथैव श्रीपाझे पुराणे उत्तरखण्डे उमामहेश्वरसंवादे ऊर्ध्व- पुविधिकथननामके एकत्रिंशेऽध्याये ‘वर्तुलं तिर्यगच्छिद्रं हवं दीर्घतरं तनु । वक्रं विरूपं बद्धाग्रं छिन्नमूलं पदच्युतम् । अशुभ्रं रूक्षमासक्तं तथानगुलिकल्पितम् । विगन्धमपसंख्यानं पुण्ड्रमाहु- रनर्थकम् । इति ।। स्मृत्यन्तरे- 'सङ्कीर्ण पादरहितं श्रियाश्लिष्टं निराकृति । ये कुर्वन्ति दुरात्मानः ते यान्ति नरकार्णवम्' ॥ इति । संहितायाम्-अष्टाक्षराजपी चैव ह्यपवित्रो मदर्चकः । पाद- हीनोर्ध्वपुण्डश्च रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ इति । काश्यपः-'पादहीनोर्ध्वपुण्ड्राणां धारणाच विशेषतः। पुण्ड्रान्त- राळे भस्मादिधारणात्पतितो भवेत् ॥ इति । 'वैखानसे- 'मत्पादाकृतिपुण्ड्राणि विना पीठाकृतानि चेत् । नाहं तस्य प्रसन्नः स्यां ध्र ज्यष्ठा प्रसीदति ॥ इत्यादि। किंच प्रपन्नः दीपशिखाकारसूक्ष्मान ऊर्ध्वपुण्ड्मपि न धार्य- मेव । श्रीमनिगमान्तगुरुभिः सचरित्ररक्षायां ऊर्ध्वपुण्ड्धारणविधी ननु भगवदर्चावतारेषु दीपशिखाकारार्ध्वपुण्डस्य दर्शनात् ‘यच्छील- खामात न्यायन भागवतरि तयैवानुष्ठानमिति चेन्न । वचन. विरोधे न्यायस्थानवतारान् । अन्यथा भगवदनुष्ठितगोपकन्योन्मादन , खकुलविनाशन, बुद्धसमय प्रवर्तनादेरपि प्रसङ्गात् । अतो न स्वामि- कृतं सर्व भृत्येनाप्याचरणीयम् । लोके चैतदेव द्रष्टव्यम् । न च दीपशिखाकारमेव अर्चावतारेषु ऊर्ध्वपुण्ड्रं कुर्वीत इति विधिः अस्ति ।

·138 . पृष्ठ एव च । बाह्वोर्मध्ये च सप्त स्युः पुण्ड्राण्यष्टांगुलानि वै ॥ व्यूह तु विद्यात्प्रथमं चतुरंगुलसमितम् । अष्टांगुलं द्वितीयं तु द्विविध व्यूहसंज्ञितम् ॥ एवं यः कुरुते नित्यं मत्सायुज्यमवाप्नुयात्' इति । तस्मिन्नेवाध्याये- 'चंगुलं विस्तृत रम्यं चतुरंगुलमायतम् । प्रथम व्यूहमेव स्यात्पश्च पुण्डस्य लक्षणम् ।। इत्यूर्ध्वपुण्डू या कुर्यान मृत्यो- वंशमाप्नुयात् । केशवादिनमोऽन्तं वै जप्त्वा द्वादशनामभिः । ता. स्मृत्वा देवदेवेशमूर्ध्वपुण्ड्रं समाचरेत् ॥ इत्यादिवचनैरूर्व- पुण्ड्राणां स्थानमध्यान्तराळोच्छायसंख्यादेवताध्यानानां प्रदर्शितत्वेन श्रीमनिगमान्तगुरूणामयि द्वादशोर्ध्वपुण्ड्धारण एव मुख्यतात्पर्यात् । त: त्याज्यं विप्रैः त्रिपुण्डादिकमिति कथितमितिवत् विशिष्य द्वादशो- ध्वपुण्डधारणनिषेधानुक्तेः ॥ ननु वराहोपनिषदि-'मोक्षं देहि शिरसि' इत्युक्तत्वेन त्रयोदशोध्वपुण्डाण्येव धायोणि' इति चेन। तस्यां उपनिषदि कि स्थानं इति प्रश्नः। रेखाद्वादशके स्थानमित्युत्तरं- केशवादिद्वादश नामभिः ऊर्ध्वपुण्ड्राणि धारयेदिति द्वादशोर्वपुण्ड्धारणं चोकम् । तया नित्यमूर्ध्वपुण्डं विभृयान्मन्त्रैः केशवादीनाम्' इति नारदीय- श्वेतमृत्तिकोपनिषदैकार्थ च, किन्तु 'मोक्षं देहि शिरसि' इति शिरसि करस्थितश्वेतमृत्तिकाप्रक्षालनतोयप्रोक्षणमुक्तम् ।। ब्रह्मरात्रे अनन्तसंहितायां - श्रीश्वेतमृन्निशाचूर्णधारणानन्तरं तथा । मत्तीर्थभक्तांघ्रितीर्थस्वीकारानन्तरं तथा ॥ मम प्रसाद- स्वीकारानन्तरं वैष्णौर्द्विजैः । न हस्तक्षालन कार्य तत्र नाचमन- क्रिया' इति , भूमौ श्वेतमृत्तिकाजलबिन्दुपतनस्य दोषकरत्वोक्तेः ।। तथैव श्रीमनिगमान्तगुरुभिः सच्चरित्ररक्षायां ऊर्ध्वपुण्ड्धारण- विधी ब्रह्माण्डे- 'ललाटे केशवं ध्यायेनारायणमथोदरे । माधवं .

·139 हृदये चैव गोविन्दं कण्ठकूबरे। उदरे दक्षिणे पाच विष्णुं व्याप्तं विचिन्तयेत् । तत्पाश्वे बाहुमध्ये तु चिन्तयेन्मधुसूदनम् ॥ त्रिविक्रम च तस्कन्धे वामपाश्वे तु वामनम । श्रीधरं बाहुके वामे हृषीकेशन्तु स्कन्ध ॥ अपरे पद्मनाभः स्यात्विके दामोदरं स्मरन् । तत्प्रक्षाळन- तोयेन वासुदेवेति मूर्धनि ॥ एवं हि धारयेन्नित्यं मद्भक्तस्तूर्ध्व- पुण्ड्रकम् । धारयित्वा ततो मन्तैः केशवाद्यश्च नामभिः ॥ अंगुलीमिः स्पृशेत्पुण्यमूर्ध्वपुण्ड्र मनोहरम्' इति श्रुत्युपबृह्मणस्य प्रदर्शितत्वाद त्रयोदशपुण्ड्रादि विधायकवचनं एकान्तित्वहितवैष्णवमात्रविषयम् । मोक्षार्थी च विशेषेण द्वादशाक्षरविद्या ॥ द्वादशैतानि पुण्डाणि कुर्यात द्वादशनामभिः। इति ब्रह्मरात्रादिवचनैः प्रपन्नानां द्वादशोर्ध्व. प्रण्डस्यैव मुख्यत्वप्रतिपादनात एकपादसमानाकारोर्ध्वपुण्ड्रमेव धार्य- मिति चेत्तन्न संभवति , द्वित्वसंख्याविशिष्टपादशब्दघटितोर्ध्वपुण्ड- वचनानां दर्शनेऽपि 'एकपादाकृति न्यसेत्' इति वचनस्य कुत्राप्य- श्रुतदृष्टपूर्वत्वात् ॥ चतुरंगुलमूर्वाग्रं यंगुळं विस्तृतं मृदा । द्विजः पुण्ड्रमृर्जु सौम्यं सान्तराळं तु कारयेत् ॥ अच्छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्रं तु यः करोति विमूढधीः । स पर्यायेण तान्याति नरकाने कविंशतिम् ॥ विमला- न्यूर्ध्वपुण्ड्राणि सान्तराळानि यो नरः । करोति विमलं तत्र मन्दिरं मे करोति सः' इति सच्चरित्ररक्षोक्तमरीचिवचनप्राप्तपुण्ड्रमध्यछिद्रस्य एकपादाकारोर्ध्वपुण्डेऽपि कार्यत्वेन स्मातेकदेशिधृतैकपादाकारचन्द- नोर्ध्वपुण्डवत् कल्पितोर्ध्वपुण्डमध्ये श्रीचूर्णधारणार्थ मेदकरणरूपदोष- प्रसक्तेः॥ प्रथमं सान्तराळं कल्प्यत इति चेन्मैवं सद्दर्शनसुदर्शने- औचित्यलिङ्गात्तु हरिं श्रितानां पादाकतेयनियम वदन्ति । द्वयेन MERO ·140 - . विष्णु शरणं गतानामौचित्यभूमाघ्रियुगाकृतौ स्यात् ॥ अर्थस्वभावा- छग्णादिकानां द्वित्वं हि पूर्व समुपस्थितं स्यात् । स्वत्पादमूलं शरण प्रपद्ये इत्यत्र न घकपदप्रतीतिः ॥ उद्धृत्य सच्छिद्रपदं वराहो यत्सान्तगळेति पदं प्रयुक्ते । एकान्तिना पुण्ड्रमतोऽपि हेतोः पाद- दयाकारमिति प्रतीतम् ॥ इत्युक्तरीत्या उपपत्यभावात् । श्रुत्या- युक्तहरिपादद्वयाकारोर्ध्वपुण्ड्रस्यैव मध्येऽन्तराळविधानाच ॥ ननु ललाटे सपनाकारोर्ध्वपुण्ड्रविन्यासवत् कुक्ष्यायेकादश- स्थानेष्वपि सपद्माकारोर्वपुण्ड विन्यासः क्रियतामिति चेत् इष्टापत्तिः । तथैव सर्वत्र शिष्टैः कुक्ष्यादिषु पद्माकारपादसहितोर्ध्वपुण्डाप्येव धायन्ते । कुक्ष्यादिषु ऊर्वपुण्ड्राधोभागे चतुरश्रमेव परिदृश्यत इति चेत् , श्रूयतामवधानेन , कुक्ष्यादिषु श्वेत मृत्स्नया करतलामलकीकृत- सर्ववेदशास्त्रार्थयाथात्म्यवन्तः महान्तः प्रपन्नाः प्रथमं चतुरश्रस्थूलपीठ विलिख्य तन्मध्ये किञ्चित्फुल्लपद्ममुकुळाकारपादं विलिख्य तदुपरि पाश्वयोः हरिपादद्वयाकारशाखाद्वयं विलिख्य तदन्तराळे 'ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु दीपाकारं सुशोभनम् । श्र चूर्ण धारयेनित्यं तस्य विष्णुः प्रसीदति' ॥ इति श्रीधर्मोत्तरीत्या दीपाकार श्रीचूर्णरेखां धारयन्ति ।। तथा च कुक्ष्याद्यङ्गोर्ध्वपुण्डेषु पद्माकारपादसाहित्यस्य तुल्यत्वेऽपि तथा कुक्ष्यादिकाङ्गेषु ‘पादं तु चतुरश्रकम् । इति व्यासस्मृत्यु- चरखण्डचतुर्थाध्यायवचनवलात चतुरश्रस्थूलपीठमा विशेष इति निर्धार्यते । तथा 'अम्भोजमुकुळाकारं पादं तु चतुरश्रकम् , चतुरश्र- पीठयुक्तं चतुरश्रपीठमध्यस्थम् ' इति यावत्। चतस्रः अश्रयः यस्येति चतुरश्रमिति बहुव्रीहौ सुप्रातसुश्वेत्यादिना समासान्तो निपाता। चतुरश्रमिति स्वाथें कप्रत्ययः। प्रकरणलात् स्थूलपीठमित्यर्थः । चतुरश्रकं अस्य अस्तीति चतुरश्रकं मत्वर्थीया अच् प्रत्ययः। अर्श ·141 तथा तत्र - आदिभ्योजिति सूत्रे अर्श आदेः आकृतिगणत्वात् । सचतुरश्रमिति पाठश्चेत् अर्थ: ग्वरसः नात्र चोद्यावकाशः। सर्वत्र चोधप्रसक्ते? सर्वस्याप्युच्छेदप्रसङ्गात् ॥ काश्यपस्मृतौ-'योऽर्चको मे सपीठं तु द्विषट्पुण्डू सदा शुभम् । धृत्वा च तुलसीदाम सदा मत्प्राणवल्लभः ॥ सौवर्ण दर्भजन्यं च पवित्रमुभय वरम् । धृत्वा चाष्टाक्षरं जप्त्वा कुलकोटि समुद्धरेत् । इति सपादोर्ध्वपुण्डधारणपूर्वकं सौवर्णपवित्रदर्भपवित्रधारणपूर्वकं अष्टाक्षर- जपकरणविधानेन सौवर्णपवित्रस्यापि दर्भपवित्राकाररीत्या ऊर्धा- ग्रवादिकरणस्य संभवे ऽपि 'यथा ते तत्र वर्तेरन् । वतेथाः' इति येनास्य पितरो यानाः येन याताः पितामहाः' इति श्रुतिमनुस्मृत्यादिभिः प्रामाण्यांशे शिष्टाचारस्यैव मुख्यत्वप्रतिपादनेन शिष्टाचारानुगुण्यात सौवर्णपवित्रकरणवत् कुक्ष्यादिकाङ्गेषु चतुरश्रस्थूल- पीठमध्यपद्माकारसहितोर्ध्वपुण्ड्धारणविषयेऽप्युपपत्तेः ।। ननु सच्चरित्ररक्षायां हरिपादसमानाकारत्वस्यैव परमैकान्तिमि- रूर्वपुण्ड्राणां विशेषाकारतयोपादेयत्वस्य समर्थितत्वेन पादप्रसङ्गस्यापि अकृनत्वेन केवलयुक्तिमात्रेण नास्मिन्नर्थे प्रामाणिकत्वप्रत्ययो भवेदिति चेन्न । श्रुतिस्मृतिपुराणपाञ्चरात्रवैखानसवचनतात्पर्यपालोचनया ऊर्ध्वपुण्ड्राणां पारमैकान्त्यचिवस्वपौष्कल्योपपत्तेः। तदेवं हरिपाद- संस्थानत्वं सान्तराळत्वं च सोपबृह्मणश्रुतिसिद्धम् भगवदसाधारण्याति- शयलिङ्गं चेति तदेव भागवतैरङ्गीकार्यम् । निरन्तराळं तु निषिद्धमेवेत्यनादरणीयम् । संस्थानान्तराणि तु अमुख्यानीति विभाग इति तत्रत्य श्रीसूक्तिपर्यालोचनया त तन्त्र पादविहीनपुण्ड्र धार्यमिति अनुक्त्या च निगमान्तगुरूणामपि किञ्चित्फुल्लपामुकुलाकारपाद- सहितोर्ध्वपुण्डधारण एव तात्पर्यसिद्धेः॥

·142 यदि च तात्पर्यपालोचनां विना केवलवाक्यमात्रेण यो निर्णयोऽभीप्स्यते तर्हि श्रीचूर्णधारणपसङ्गस्यापि तैस्तत्राकृतत्वेन तस्यापि त्याज्यतापतेः। तेषां पूगेंक्तश्रुतिस्मृत्पादिवचनमहस्रशिष्टा- चाराप्रदर्शनरूपदोषापादनप्रसङ्गाच। ननु कुक्ष्याद्यङ्गेषु स्थूलपीठमध्ये पद्माकारपादं लिखित्वा तदुपरि पाश्वयोः हरिपादद्वयाकाररेखे तन्मध्ये श्रीचूर्णरेखां च लिखित्वा ऊर्वपुण्ड्राणि, धारयन्ति ॥ श्रीरङ्गादि दिव्यदेशेषु सर्वत्र परकालयतीन्द्रादिकारितप्राकार गोपुरादिषु स्थूलपीठोपरि सगदोर्ध्वपुण्डू प्रकाशते कथमुपपत्तिरिति चेदुच्यते पाअपुगणे-पद्मासने च विन्यस्ता हरेः पादाक्रतियथा । तथैव क्रियतां सर्वैः ललाटेऽतिमनोहरं इति । पाद्मसंहितायां क्रियापादे, दशमाध्याये-मध्ये कर्णिकया युक्तं किंचित्फुल्लाम्बुजाकृति । इति व्यासस्मृत्युत्तरखण्डे अम्भोजमुकुळाकारं पादं यंगुलसंमितम् । नासिकादिनवोर्मध्यपर्यन्त परिकल्पगत इति ललाटोध्यपूण्डस्य चंगुळपरिमितपादवैशिष्टयप्रतिपादनेन भगवच्छास्त्र- नासादौ चंगुळं पादं मध्ये तु यंगुलं भवेत पार्श्वमङ्गुलिमात्रं तु सुस्पष्टं धारयेत द्विजा ॥ इति शाखाद्वयमध्यान्तराळस्य यगुलपरिमितत्वस्य पावस्थशाखयोः एकांगुलपरिमितत्वस्य च उक्तत्वेन , वासिष्ठ- संहितायाम् ललाटे केशवायेति धारयेचतुरंगुलमिति चतुरंगुळ- परिमितत्वप्रतिपादनेन च पद्माकारपादाधाप्रदेशमारभ्य सश्रीचूर्ण- शाखाद्वयाग्रभागान्तं परिमाणगणनावश्यकत्वेन सच्चरित्ररक्षायां श्रीम- निगमान्तगुरुमिः सतां नासिकामृलमारम्प केशान्तं हरिपादाकृति- पुण्ड्रधारणस्य स्थापितत्वेन योगयाज्ञवल्क्यस्मृतौ पामसंहितायां च भ्रूमध्यादधस्ताच्चक्षुर्मध्यं तस्मादधस्तान्नासिकामूलमिति , नासिका- मूलस्थानस्य विशिष्य प्रतिपादितत्वेन तत्रैव नासिकामूलस्थानस्य पाद- मूलाद्ब्रह्मरन्ध्राच्चांगुलसंख्याया अपि प्रदर्शितत्वेन, समदृष्टेः पुरुषस्य ·143 कृष्णतारकाद्वयमध्यव्यापि तिर्यक् सूत्रं नासानाळे यत्न पतति तदेव स्थानं चक्षुर्मध्यन्नाम तस्मादधस्तामासिकामूलनोपरिष्टादिति शिल्पिभि- रुच्यमानत्वेन ललाटे शिष्टाः प्रपन्नाः नासामूलादिवंगुलपरिमितं ईषद्विकसितपद्माकारपादं विलिख्य नासानाळस्य तनुत्वेन मध्ये ब्यङ्गुलपरिमितान्तराळं विहाय पद्माकारपादोर्ध्वप्रान्तोमयपार्श्वयो एकांगुलपरिमितो ग्रहरिपादसमानाकारशाखाद्वयं परिकल्प्य तन्मध्ये श्रीचूर्णरेखां परिकल्प्य ऊर्ध्वपुण्डूं धारयन्ति । सपादमूर्ध्वपुण्डं तु द्विषट्स्थानेषु विन्यसेत् इति बृहन्नारदीयादिवचनैः कुक्ष्यादिनिकान्तेषु एकादशस्थानेषु यंगुलपरिमितपदाकारपादसहित सभीचूर्णहरिपाद- समानाकारशाखाद्वययुतोर्ध्वपुण्डधारणं प्राप्तम् । तथा कुक्ष्यादिकाङ्गेषु पादन्तु चतुरश्रकमिति व्यासोचरस्मृत्यादिवचनैः कुक्ष्यादि त्रिकान्तेषु एकादशस्थानेषु चतुरश्रपीठपरिकल्पनमपि प्राप्तम् । तत्र रामानुजार्य- दिव्यचरितायाम् हरेः पादाकृति रम्यमूर्ध्वपुण्ड्रं प्रकल्पयेत् । ललाटे केशवायेति चतुरंगुलमायतम् । यंगुलं यंगुलं वापि सान्तराळं प्रकल्पयेत् । कुक्षी नारायणायेति धारयेत्तु दशांगुलम् । वक्षास्थले माधवाय न्यसेदष्टांगुलं तथा । गोविन्दायेति मन्त्रेण कण्ठे च चतुरंगुलम् । विष्णुं च दक्षिणे कुक्षौ धारयेत्तु दशांगुलम् । न्यसे- दष्टांगुलं वाही दक्षिणे मधुसूदनम् । श्रीधरं वामबाहौ तु न्यसे- दष्टांगुलं तथा । हृषीकेशं वामगळे धारयेचतुरंगुलम् । पृष्ठे च पमनाभं च धारयेचतुरंगुलम् । दामोदरं गळे पश्चाद्धारयेच्चतुरंगुळम् । ऊर्ध्वपुण्डस्यान्तराळे हरिद्रां धारयेत्सदा । धारणादुर्ध्वपुण्ड्रस्य शरीरं मङ्गळावहम् । इत्यादिवचनेन ललाटकण्ठस्कन्धद्वयप्रदिष्टत्रिकस्थित- षट् पुण्डाणां चतुरंगुलपरिमितत्वमुक्तम् । हृदयबाहुमध्यद्वयस्थित- पुण्ड्रत्रयस्य अष्टांगुलपरिमितत्वमुक्तम् । कुक्षिस्थस्थलत्रयस्थ पुण्ड्रत्रयस्य दशांगुलपरिमितत्वमुक्तम् । तत्तत्सपादोज़पुंड्राणां तत्तत्परिमाण- ·144 प्रतिपादनवक्ष्यादित्रिकान्ताङ्गेषु तत्तत्पीठपरिमाणविशेषः नोक्तः । चतुरश्रपीठं विलिख्य तदुपरि सपादोर्ध्वपुण्डलेखने वचनोक्तांगुलपरि- माणाधिक्यदोषः प्रसजति , अतः तन्त्रेण कुक्ष्याद्यङ्गेषु चंगुलपरिमितं चतुरश्रपीठं परिकल्प्य तन्मध्ये पीठाधोभागमारभ्य पीठाग्रपर्यन्तं परिशेषात् व्यंगुलपरिमितमीपविकसितपदाकारपादं परिकल्प्य तदुपयु- भयपार्श्वयोः ऊर्जाग्रे हरिपादाकारमाखे मध्ये श्रीचूर्णरेखा च धारयन्ति । मण्टपगोपुरमासादादिपु विस्तृतत्वात्सपादोर्ध्वपुण्डुपीठयो। परिमाणप्रमाणवचनाभावात् , सपादोर्ध्वपुण्ड्रस्य वचनसिद्धत्वाच ॥ शाण्डिल्यस्मृतौ- पशुपुत्रादिकं सर्व गृहोपकरणानि च । अंकयेद शङ्खचक्राभ्यां नाम कुर्यात्तु वैष्णवम् ॥ इत्यादिव वनरीत्या सपादोर्ध्वपुण्डपार्श्वयोः स्थितयोः शंखचक्रयोः अलङ्कारार्थ पूजनार्थं च विशिष्य पीठपरिकल्पनवत् स्थूलपीठं परिकल्प्य तदुपरि उत्तमाङ्गो- पलाळ्यमानसश्रीचूर्णवद्विकसितपद्माकारपादसहितहरिपाद द्वयाकारोवा- प्रशाखासहितोर्ध्वपुण्डं परिकल्पयन्ति । ऊर्ध्वपुण्डं ललाटे तु कुर्वीत चतुरंगुळम् । उदरे हृदि कण्ठे च दशाष्टचतुरंगुळान् । दक्षिणोदर- बाहूंसेष्वेवं त्रीणीतरत्र च । आद्यवत्पृष्ठतो द्वे च मूर्षि चैवं त्रयोदश ! विधा सर्वत्र विस्तारश्चतुस्त्रिद्वयंगुलक्रमात् । उत्तमो मध्यमो हीन: पार्शवंगुळिको स्मृताविति ।। भरद्वाजस्मृतिवचनव्याख्याने व्याख्या- वृमिः यतु दशांगुलप्रमाणन्तु उत्तमोत्तममुच्यते। नवांगुलं मध्यम स्थादष्टांगुलमतः परम् । सप्ताट्पञ्चभिः पुण्ड्रं मध्यम त्रिविध भवेदित्यादि ब्रह्माण्डपुराणवचनं तदतिविद्यालफालवद्विषयं वेदितव्य- मित्युक्तरीत्या, नासादिकेशपर्यन्तमित्युक्तया च सपादोपुण्ठस्य अंगुलपरिमाणादिक यथामुखादिविस्तारं कल्पनीयं, सपादोर्ध्व- पुण्ड्र येनोर्ध्वपुण्ड्रं सौम्यं स्यादार्जवं च कृतं भवेत् । तेन कुर्याद प्रकारेण तार फलदं भवेदिति ।।

·145 नाचरेद्वामहस्तेन न नखैरपि कारयेत् । आत्मनैवात्मनोऽङ्गेषु नेतरेण तु कारयदिति । अयं वामहस्तनिषेधः दक्षिणशक्तविषयः। शक्त्यनुसारेण शास्त्रप्रवृत्तेरिति सच्चरित्ररक्षायुक्तरीत्या शास्त्रानुगुण्येन च यथासंभवं ऋजुसौम्याकारं सभीचूर्ण प्रपन्नार्थम् । अतः अर्चादि- दिव्यमङ्गळविग्रहादिषु यथासंभवं सश्रीचूर्ण सपादोर्ध्वपुण्ड्रं परिकल्प- यन्ति । कौतुका_दिव्यमङ्गलावग्रहेषु तिलकपरिकल्पनं अलङ्कारार्थ । लक्ष्नीतन्त्र एकोनचत्वारिंशाध्याये - बुध्या विचितास्तास्ता राज- राजोचिता क्रियाः। अलङ्कारासनस्थाय एते भोगा हि मन्मया इत्युक्तेः अतः यथामुखविस्तारं एकांगुळं नासिकादौ धृत्वेति वसिष्ठोक्तः । एकांगुलपारामतं कुण्डलीकृतसस्थेत्युक्त्या अनन्तावतार श्रीरामानुज- रूपं ऊर्ध्वपुण्डपादं परिकल्पयन्ति । अतः श्रीकाञ्चीदिव्यदेशदीप- प्रकाशसनिधी, तूप्पिल नामकावतारस्थले ब्रह्माण्डपुराणे अहीन्द्र- पुरमाहात्म्ये- अश्वत्थमूले घण्टावतारो मुनिस्तपस्यतीति ।। श्रीपाद्मपुराणे उत्तरखण्डे उमामहेश्वरसंवादे एकचत्वारिंशा- ध्याये-- तस्मिन्कलो युगे दवि रक्षणार्थ जनस्य । लक्ष्मीपतिर्जग- नाया कृपया सर्वजन्तुषु । स्वांशेनैव विधा भूत्वा कलिदोष निवारयेत् ॥ एको रामानुजो ज्ञेयश्शेषांशस्सर्वशास्त्रविद । शठकोप इति ख्यातो द्वितीयः कालपापहृत् ।। वेङ्कटेशांशको ह्येका तृतीयः कमलानने । एवं बहुविधाचार्याः पाषण्डच्छेदिनः स्मृताः ॥ हाते ! विष्णुरहस्ये भक्तस्वरूपकथनप्रकरणे- घण्टात्मानं समुजात निगमान्त. गुरु बुधम् । इत्यादिप्रमाणरीत्या घण्टावतारभूत श्रीमनिगमान्त- गुवचोदिध्यमङ्गळविग्रहादी सश्रीचूर्ण सपादोर्ध्वपुण्डं अद्यापि समुज्व- लति . विस्तरस्तु ऊपुण्ड्रविजय, ऊर्ध्वपुण्डनिर्णयग्रन्थादौ द्रष्टव्यः ।। श्वेतमृत्तिकया, उर्ध्वपुण्डधारणे प्रमाणं सच्चरित्ररक्षायो, . S.19.

·No text on this page.

·147 कमठा- - स्थलान्तरे- 'नाळिकेरार्धभागेन , तदक्षियुगळेन च कृतिना पुण्डजलं पावनपावनमित्यादि । ऊर्ध्वपुण्डधारणावश्यकत्वे प्रमाणं , सच्चरित्ररक्षायां ब्रह्मरात्र- सर्ववर्णेषु यद्भक्ताः कुर्वीरन्नूर्वपुण्ड्रकम । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा, वानप्रस्थोऽथवा यतिः ।। अवश्यं धारयेत्पुण्यं ऊर्ध्वपुण्ड्रं सुशोभनम् । इति । वासिष्ठसंहितायां प्रथमेऽध्याये-यथा चर्मा न दृश्यन्ते तथोत्र पुण्ड्रमाचरेत् । विष्णुपादस्थितिग्राह्यमूर्ध्वपुण्डं तथाऽऽचरेत् ॥ इति । विष्णुम्मृतौ-' यद्भक्तो धारयेन्नित्यमूर्ध्वपुण्ड्रमतन्द्रितः । ऊर्ध्व- गत्यां तु यस्येच्छा , तस्योवं पुण्डमुच्यते । ऊवं गन्वा तु देवत्वं प्राप्नुयाद्धि न संशयः ॥ इति । श्रीनारदीये सप्ततितमेऽध्याये-ऊचं नयति यत्पुण्डं प्राणिनः पापकारिणः । तस्याख्या ह्यर्ध्वपुण्ड्रेति तस्मात्तद्धारयेत बुधः ।। इति । ऊध्वं, ऊर्ध्वलोकं पुण्ड्रयति पापकारिणः गमयतीति ऊर्ध्वपुण्डं पुण्ड्र. गतौ इति धातुः॥ सपादोर्ध्वपुण्ड्रधारणे प्रमाणं ऋग्वेदे- ब्रह्मनाडी समारभ्य केशावधिमृदा न्यसेत् । सच्छिद्रमूर्ध्वपुण्डं तु हरिद्रासारसंयुतम् । पुण्ड्रं तु धारयेद्यस्तु मुक्तिभागी भवेन्नरः ।। इति । बृहत्सेनसंहितायां दिलीपनारद संवादे चन्द्रकान्तोपाख्याने- ज्योतिष्टोमादियज्ञानां करिस्तीर्थमञ्जकाः । सर्वकर्मधृतास्ते हि सर्वेषामपि पावनाः ॥ नासाग्रपादसंयुक्तपुण्डयुक्तास्पदैव हि । न तेषां स्पर्शदोषस्स्यात्तेषां धर्मास्ततो नहि ॥ सदा ते योग्यवर्याश्च मम भकास्तथैव हि । इति । नासा नासेन्द्रिय अग्रे यस्य तत् नासाग्रं नासानाळमित्यर्थः॥

·148 वैवानसे- नास प्रमागे कृतपीठपुण्डिणं पवित्रपाणि खलु गर्भवष्णवम्। नयेत्स्वलक सकुदर्चाद्वा खगेन्द्र केसचा जनः ।। इति । तत्रैव-हयर्चस्यात्स हि गर्भवैष्णवो भृ वर्ध्वपुण्डाण सपीठ- कानि। मच्छिष्यवर्गो हरिमेति नान्यथा ययोगिनां दुर्लभमव्ययं व ॥ इति । पायोत्तरे एकत्रिशाध्याये- आरभ्य नासिकामूलं ललाटान्तं सुविन्यसेत् । समारस्य भ्रुवोर्मध्यं सान्तराळ प्रकल्पयेत् ॥ इति । भागवपुगणे उत्तरखण्डे दशमेऽध्याये भक्तिसारमहायोगि- माहात्म्ये नरं प्रति नारायणः - पद्मासनसमासीनो द्वादशाङ्गषु चाङ्कितः। केशवादिद्वादशभिर्नामभिः योगिसत्तमः । सम्यग्धृन्वो- र्ध्वपुण्ड्राणि जपन्नष्टाक्षरं मनुम् ! स्थित्वाऽत्र कतिचिन्मासान तता काञ्चीमुपागमत् ।। इति । योगिसत्तमः FELD OF9JITr नामकभक्तिमारयोगीत्यर्थः । अन्न श्रीवेङ्कटगिरावित्यर्थः ॥ कारण हितायां ब्रह्माण प्रति भगवद्वचनम् - सपादपुण्ड्राङ्कित- फालदेशास्सुतप्त पक्राङ्कितब हुमूलाः । अष्टाक्षरद्वादशमन्त्रजप्या मद्भक्त- वर्याः खलु भूतदेहाः । इत्यादि । सोर्ध्वपुण्ड्रमुखं दृष्टा व्रतं चान्द्रायणं चरेत् । इत्यार्ध्वपुण्डनिषेधकवचनं अच्छिद्रोर्ध्वपुण्ड्र- निषेधपरम् । न तु सात्विकसच्छिद्रसश्रीचूर्णसपादश्वेतमृदूर्ध्वपुण्ड्र- निषेधपरम् ॥ पाझपुराणे एकत्रिंशाध्याये शङ्करः - अच्छिद्रमूर्ध्वपुडूं तु ये कुर्वन्ति द्विजाधमाः । तेषां ललाटे सततं शुनः पादो न संशयः॥ इति । बृहद्भारद्वाजधर्मशास्त्रे द्वितीयेऽध्याये-पादहीनो पुंड्राणां धार- णाच विशेषतः । पुंड्रान्तराळे भस्मादिधारणात्पतितो भवेत् ॥ इति ।

·149 स्कान् शिवम्कन्दमवाडे आमरं मन्नया पुण्ड्रं चन्दनेनार्ष- मुच्यते । भसिते नासुरं पुण्डु मा कुङ्कुमादिभिः ।। आमरं सात्विकं पुण्डमा गजममिष्यते । आसुर तामसं तुर्य तथा राजस- तामसम् ।। इति। पराशरमाधवीये-श्यामं शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरें भवेत । श्रीकर पीतमित्याहुवैष्णर श्वेतमुच्यते ।। इति । वाराहे ज्ञानकाण्डे- ऊर्ध्वपुण्ड्रमालिखेत्तस्मात द्विरेखं भवतीति हि । वाजिनां श्रुतिरभ्यासात्साटोपं स्फुटमाह हि ॥ धृतोर्ध्वपुण्ड्र इत्याद्यास्तथान्याः श्रुनयो विदुः । इति । नाग्दीयपुगणे- 'भूत्यै न प्रमदितव्यमिति , भस्मादिधारणं निषिद्वम् । तन श्वेतमृदा हि ऊपुण्डू विधीयते । सान्तराळं द्विरेखं तु मध्ये हारिद्रशोभितम् ॥ केशवाद्यैललाटादौ धार्य विप्रादिभि- स्सदा । इति । बृहन्नारदीये अतिः - सपादमूर्ध्वपुण्डं तु द्विषट्स्थानेषु विन्य. सेन् । पद्माक्षतुलसीधाम धारयित्वा गळे सदा । स एव वल्लभो विष्णोस्तस्य लक्ष्मीः प्रसीदतीत्याधुक्तेः ।। कालाग्निरुद्रोपनिषदायुक्तमपि भस्मधारणं तामसं शैवशाक्तादि- विषयम् इयेन विधितुल्यत्वादनादरणीयम् ।। परमवैदिकसिद्धान्ततत्वरत्नाकरे गारुडे - तामसेषु पुराणेषु मोहनार्थ सुरद्विषाम् । त्रिपुण्डधारणं प्रोक्तं तामसैमुनिसत्तमैः । तामसानि पुराणानि दृष्टा मोहाच्च यो द्विजः। त्रिपुण्डधारणं कृत्वा तमस्यन्धे निमजति ।। इति । शिवाधिक्यरत्नावली निरसनग्रन्थे तैत्तिरीयश्रुतौ-त्रिपुण्ड- ·150 धारिणो ब्राह्मणाशूद्रधर्माणो भवेयुरितीति । कालाग्निरुद्रोपनिषदि - अग्निरिति भम्म, वायुरिति भम्म , जलमिति भस्म, इत्यादिना अभिमन्त्र यम्बकमन्त्रेण तिस्रो रेखाः प्रकुर्वीत ! ब्रतमेत- च्छाम्भवमिति ॥ नारदीय पुराणे-भस्मना धारणं सर्वैश्शेवानां परिगीयते । न केवलानां विप्राणां , वैष्णवानां तु दूरतः । भस्मोद्धूलन मेवापि , तिर्यक् पुण्ड्रस्य धारगम् ॥ शैवदीक्षापराणां स्थानान्येषामिति निर्णयः । इत्याद्युक्तेः॥ श्रीचूर्णधारणे प्रमाणम्। नारदीयश्वेनमृत्तिकोपनिषदि- तथैव मध्यावकाशोऽगुलादन्यूनः । सश्रीः प्रतिष्ठायै श्रीहद्रिा यतो हरि द्रावयति तत श्रीचूर्णम् । श्रियायधृनं विष्णुना वा आदित्यवर्ण इति । श्रीफले धारयेत । तञ्जले श्रीबीजेन संस्पृश्य संसृज्य तसूक्ष्म खां धारयेत् श्रीमान्भवतीति ॥ वृद्धशौनका - अभिषिक्तं हि देवस्य विष्णोर्लोकगुरोर्द्विजा श्रीचूर्ण धारयेन्नित्यं पुण्डमध्ये यथाविधि ॥ निशाचूर्ण विना यस्तु ऊर्ध्वपुण्डूं दधाति चेत् । तत्पुण्ड्रमशुभं प्राहुमुनयो ब्रह्मवादिनः ॥ इति । शौनकः - तदेव धारयेन्नित्यमूर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्यतः । अभिषिक्तं हरेश्चूर्णं प्रत्यहं धारयेत् द्विजः । स सर्वपापनिर्मुक्तः परमं पदमश्नुते ॥ श्रीचूर्ण धाग्येन्मोहान्नाभिषिच्य श्रियापतेः। स सर्वयातनाभोगी न प्राप्नोति परां गतिमिति ।। पाञ्चरात्रे- सान्तराळोर्ध्वपुडस्य मध्ये श्रीशेषधामनि । हरिद्रा- सारसंभूतरजसा धारयेत् श्रियम् ॥ इति । पराशर:-ऊर्ध्वपुण्ड्स्य मध्ये तु हरिद्राचूर्णमुत्तमम् । लक्ष्मीनिवाससिध्यथं ललाटादिषु धारयेत् ॥ इति ।

·151 श्रीपाश्चरात्रे खगेश्वरसंहितायां श्रीचूर्णविधिनामके चत्वारिंशा- ऽध्याये भगवद्वचनम् - चण्डालो वा खगेशान सर्वपापसमन्विता । सर्वपापविशुद्धात्मा श्रीचूर्ण विभृयाद्यदि । ब्राह्मणो वा खगाधीश राजानो वणिजोऽपि वा ।। शूद्रो वा बिभृयाच्चूर्ण प्रतिलोमानु- लोमजाः। ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।। श्रीचूर्ण- धारी न भवेत्तन्मुखं नावलोकयेत् । इति । संहितायां- ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुका । श्रीचूर्णमेस्सततं धार्य श्रीशस्य तुष्टये ॥ इति । श्रीपाश्चरात्रे-ऊर्ध्वपुण्डस्य मध्ये तु अन्यत् द्रव्यं न धारयेत् । विष्णुबिम्बेन संस्पृष्टां हरिद्रां धारयेत् द्विजः ।। सनत्कुमारसंहितायां-ऊर्वपुण्डं मृदा धार्य सच्छिद्रं सौम्य- मेव च। तदलङ्करणायेव हरिद्रां तत्र धारयेत् ॥ इति । संहितान्तरे- एवं द्वादश पुण्ड्राणि ब्राह्मणः सततं धरेत् ॥ अन्तराळेषु सर्वेषु हरिद्रां धारयेत् श्रियम् । इति ।। काश्यपा-ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु हरिद्राचूर्णमुत्तमम् । सर्वै- राश्रमिभिर्धाय सर्ववर्णैश्च सर्वदा ।। इति । वैखानसे अतिप्रोक्तेऽखिलाधिकारे चतुश्शताधिकद्वादशा- ध्याये- या सा पद्मा इति लक्ष्मी प्रार्थ निशाचर्णमादाय श्रियै जात इति वर्षयित्वा चिन्तामणिवीज लिखित्वा गायच्या ललाटमध्ये वेणुपत्राकति धारयेत् तेन द्वादशोर्ध्वपुण्ड्रमध्ये च धारयेत् ।। इति । अविस्मृती-ततो दिव्यं च हारिद्रं सामोदतुलसीदळम् । मन्त्रेण धारयच्चूर्ण पुण्डेषु द्वादशस्वपि ॥ इति । संग्रह-विलोक्य दर्पणं विद्वानूर्ध्वपुण्डूं मनोहरम् । कुर्या

·152
न्मङ्गळमाकांक्षन् हरिद्राचूर्णसंयुतम् ॥ एवं धृत्वा विधानेन श्रीचूर्ण
द्विजसत्तमः । प्रत्यहं धारयदूर्ध्वपुण्ड्रमध्ये यथाविधि ।। भ्रवोमध्या-
समारभ्य श्रीचूर्ण विधिनिर्मितम् । इत्यादि ।।
सत्रीचूर्णसपादोर्ध्वपुण्ड्धारणकाले तचन्मूर्तिरूपनामादिध्यान-
कर्तव्यत्वे प्रमाणम् ॥
पादपुराणे उत्तरखण्डे ऊर्ध्वपुण्डविधिनामकैकलिशाध्याये-
एवं द्वादशपुण्डाणि ब्राह्मणः सतां धरत् । तत्तन्मन्त्रेषु तन्मूर्ति
ध्यात्वा मन्त्रेण धारयेत् । अन्तराळेषु सर्वेषु हरिद्रा धारयेत्
श्रियम् ।। इति ।
पारमेष्ठयसंहितायां-धृतोर्ध्वपु.डो विधिवन्यस्यमानानि द्वादश
नमोन्तान्यञ्जलिं कुर्यानामान्युक्त्मा यथाक्रमम् ।। इति ।
पराशा- श्रीदेवीत्यादिमन्त्राणां अर्थ ध्यायेच्च नामतः ।
श्रीचूर्ण धारयेन्नित्यं पुण्डमध्ये द्विजोत्तम ।।
भगवच्छास्त्रे- एवं यः कुरुते पुण्ड़े देवताध्यानमन्वहम् ।
तस्य देहे हॉस्तिष्ठत्यनिशं रमया सह ॥ इति । तत्तन्मूर्त्यादि
ध्यानश्लोकाः॥
चतुश्चक्रं नमस्यामि केशवं कनकप्रभम् ।
ललाटे सतत देव्या श्रिया सह विराजितम् । १ ।।
अमृतोद्भवया देव्या समाश्लिष्टमथोदरे ।
नारायण घनश्याम चतुश्शङ्ख नमाम्यहम् ।। २॥
नित्यं कमलयाश्लिष्टं हृदयेऽहं दयांबुधिम् ।
माधवं मणिभङ्गामं चिन्तयामि चतुर्गदम् ॥ ३ ॥

·153 देव्या च चन्द्रशोभिन्या देवं कण्ठे विराजितम् । चन्द्रहासं चतुश्शाङ्ग गोविन्द ममि संश्रये ॥४॥ विष्णुपत्न्याख्यया देव्या कुक्षौ दक्षिणपार्श्वके । विष्णुं चतुर्हलं वन्दे पद्मकिञ्जल्कसन्निभम् ।' ५ ॥ वैष्णवीसंज्ञया देव्या कलितं दक्षिणे भुजे । चतुर्मुसलमब्जामं संश्रये मधुसूदनम् ॥ ६॥ दक्षिणांसे दयावापि वरारोहाधिपं प्रभुम् । अग्निवर्ण चतु:खङ्गं भावयामि त्रिविक्रमम् ॥ ७ ॥ हरिप्रियापति कुक्षौ वामपार्श्वे दयानिधिम् । वामनं बालसूर्गभं चतुर्वजं विभावये ॥ ८॥ बामबाहौ, महाबाहुं शाङ्गिणीपतिमव्ययम् । श्रीधरं पुण्डरीकाभं चतुःपट्टसमाश्रये ॥९॥ देवदेव्याख्यया देव्या श्रितं वामांससंश्रितम् । चतुर्मुद्गरमभ्येमि हृषीकेशं तटित्प्रभम् ॥ १० ॥ पृष्टे संहृष्टया देव्या महालक्ष्म्या विराजितम् । पञ्चायुधं पद्मनाभं नमस्याम्पर्करोचिषम् ।। ११॥ सदाककुद्गतं लोकसुन्दरीपतिमव्ययम् । दामोदरं चतुःपाशमिन्द्रकोपनिमं भजे । १२ ।। इति सांजलिवन्धो बदन् ललाटादित्रिकान्तस्थानेजु ध्यायेत् । सर्वाभीष्ट. प्रदाशिं मूर्ध्नि सर्वायुधं विभुम् । वासुदेवमुपासेऽहं पूर्णेन्द्रयुग- सन्निभम् । इति श्वेतमृत्तिका प्रक्षालनतोयेन शिरसि मार्जयेत् । न तु पुण्डं धारयेत् । मूर्भि पुण्डधारण निषेध य पूर्वमेवोक्तत्वात् ।। S.20.

·154 श्रीचूर्णस्य बिल्व करण्डनिक्षेपे प्रमाणं संहितायां - कृत्वा करण्डं बिल्वस्य फलं पक्कं मनोहरम् । हारिद्रं पूरयेच्चूर्ण लक्ष्मीरूप- मनुत्तमम् । फलमन्यत्र बिल्वस्य यश्चूर्णं पूरयेन्नरः । अवैष्णवस्स- विज्ञेय श्रीस्तमेव व्यपोहति, इति ।। महारनकोशे, ब्रह्मनारदसंवादे-आराध्य च ततश्चूणैरमिषिच्य- यथाविधि। तच्चूर्ण बिल्वकारण्डे निक्षिपेत् धारणाय च । नाळिकेर करण्डे तु यश्चूर्ण निक्षिपेद्विजः। तच्चूगं कमिमिस्तुल्यं धृत्वा पाप- मवाप्नुयात् । श्रीफलस्य करण्डे च श्रीचूर्णं निक्षिपेत्सदा । श्रीचूर्णे निक्षिपेल्लक्ष्मी तस्मात्तद्धारयेत् द्विजः॥ नारायणसंहितायां - नाळि- केरकरण्डे तु कपित्थस्य फलेऽपि वा । तुम्बी फले वाप्यन्यत्र श्रीचूर्ण तु न निक्षिपेत् । निक्षिपेद्यदि मूढात्मा सद्यश्चण्डालता व्रजेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन, फले बिल्वे विनिक्षिपेत् ॥ इत्यादि । श्रीमत्पवित्रपद्माक्षतुलसीमणिमालाधारणे प्रमाणम् । महोपनिषत् श्रुतौ- शङ्खचक्रधरो विद्वान् माला तुलसिजा दधत् ॥ सजीवन्मुक्तो - भवतीति ॥ आग्नेये- 'एवं धृत्वा चोर्ध्वपुण्डं श्रीचूर्णसहितं द्विजः । पनाक्षतुलसीमालां धारयेद्भक्तिसंयुतः ॥ श्रीमत्पवित्रं सततं धारयेत्तु यथाक्रमम् । इति । वासिष्ठ संहितायां - ततः पद्माक्षतुलसीमालिकां धारयेगळे । श्रीमत्पवित्रमतुलं देवदेवेन धारितम् ।। तयोरुपरि सन्धार्य सर्वपाप- प्रणाशनम् । अप्रतिष्ठितमाला यो विभर्ति , यदि मोहितः । व्यर्थ भवति तत्सर्व नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ चतुस्सप्ततिपद्माक्षमष्टोत्तरशतं स्मृतम् । तुलसीमालिकायास्तां सततं धारयेत् द्विजः ॥ यथा पतित्रता साध्वी सर्वाभरणभूषिता। पतिशुश्रूषणं कुर्यात् सावधानेन ·155 व्यासः चेतसा ॥ तद्वच्चक्रादिचिह्नस्तु चिह्नितो द्विजसत्तमः। पद्माक्षतुलसी- माला श्रीपवित्रं यथाक्रमम् । सन्धार्य नित्यकर्माणि विष्णोः प्रीत्यर्थ- माचरेत् ॥ इति । ब्राह्मे- पद्माक्षतुलसीमालां वैष्णवो धारयेत् द्विजः ॥ इति । पराशर-धृत्वा कण्ठे स्वशिरसि , पवित्रं विष्णुधारितम् । श्रीकृष्णतुलसीकाष्ठमणिमाला गले तथा ।। इति । पद्माक्षमालया साधं तुलसीमालिकां शुभाम् । कण्ठे त्रिकं समारभ्य नित्यं मन्त्रण संयुताम् ॥ धारयेनामिपर्यन्तं त्याज्यं न्यूनं ततोऽधिकम् । पद्माक्षं विष्णुदैवत्यं तुलसी श्री: प्रकीर्तिता ॥ तस्माद्वयं सदा धार्यमूर्ध्वपुण्ड्परद्विजैः। जाहोमार्चनायेषु विशेषेण तु धारयेत् ॥ उपवीतं, शिखाबन्धमूर्ध्वपुण्डूं तथैव च । पद्माक्षमालां कौशेयं सततं धारयेत् द्विजः' ।। इति । पुराणे- 'शान्तये पुष्टये मुक्त्यै तुलसी काष्ठजो मणिः । सर्वसिद्धिप्रदा प्राप्तो मणियः श्रियै बुधः॥ तुलसीकाष्ठमालां वै, पद्माक्षमणिमालिकाम् ॥ कण्ठादिनाभिपर्यन्तं धारयेद्वैष्णवोत्तमः । अष्टोत्तरशतं मालामनेन स्कन्धलम्बिताम् । तुलसीपद्ममणिभिर्धारये- दुपवीतवत् ॥ वामनपुराणे- भोजने शयने स्नाने मलमूत्रविसर्जने । तुलसीकाष्ठमालाया धारणात्पतितो भवेत् ॥ विधिवद्ग्रथिता सूत्रे माला तु तुलसी शुभा। चन्दनाभयहस्तसेवने प्रमाणम् । वासुदेवसंहितायां- अनन्य- साधनस्सर्वमद्भक्तैर्मत्प्रियैश्शुभैः । प्रपन्नः प्रत्यहं सेव्या चन्दन- प्रतिविम्बिता ॥ मदीयाऽभयमुद्रा या सा सर्वफलदा नृणाम् । नेत्रयोरंसयोनित्यं हृदि मूर्ध्नि क्रमेण तु ॥ इत्यादि । ...

·156 चन्दनप्रतिबिम्बिन श्रीपादयुगळचन्दनप्रतिबिम्बितलक्ष्मीसेवने प्रमाणम्। वासुदेव संहिता-एवं पञ्चरणद्वन्द्वं नन्दनप्रतिविम्वतम् । सेध्यं प्रपनर्मद्भक्तस्तथा लक्ष्मीर्म में प्रिया । मद्भक्ता मात्प्रया नित्यं मद्वक्षस्थलवासिनी। जननी प्राणिजातस्य चन्दनप्रतिविम्बिता। सः प्रपन्नैः संसेव्या पद्भक्तनि यतैग्सदा ! इत्यादि। श्रीपादुकाग्राणविन्ये, पादाङ्किता वस्त्रग्रहणविषये प्रमाण श्रीपाञ्चरात्रे पाद्मसंहितायां- ब्रह्मविद्वेष्य.वो यस्तु याति वैकुण्ठ- मुत्तमम् । तस्य पादप्रतिकृतिमुमुक्षोरुपजीविका ।। तवैव वैनतेयवचनम्- ब्रह्मविद्वैष्णवो यो वै वैकुण्ठाय स गच्छति । तच्छिष्याणां च सुधियां पूज्यौ तच्चरणौ भृशम् ।। विष्णु:-केवलं वैष्णवो यत्र याति ब्रह्मपुरी द्विजः। तत्पदाङ्कित- भ्ररेणुः पूज्यते सर्वदेहिभिः ॥ इति । तत्रैव , रजतेन सुवर्णेन कौशेयेन मृदाऽथवा । दारुणा ब्रह्मवित्पादौ ग्राह्यौ ईष्णवसत्तमैः ।। इत्यादि। तीर्थवाटिकातीर्थग्रहणे प्रमाणम् । हारीतः - वैष्णवोत्तम- पादाब्जतीर्थ देही बुधो यदि । शुभ्रया वा मृदा गृह्य पिवेद्याति परां गतिम् । तुलसीमृत्तिका मिश्रं वैष्णवोत्तमपादजम् । तीर्थ पिवेच्च यो विप्रस याति हरि मन्दिरम् ।। इति ।। पश्चरात्रे भगवद्वचनम्- मद तीर्थपृषदा स्पृष्टा शुद्धा हि मृत्तिका । मत्पादाब्जानुबन्धेन संहरत्येव संसृतिम् ॥ इत्यादि । संकटविषये , नाळिकेरकर ण्डे श्रीचूर्णनिक्षेपस्य प्रमाणम् । पाचो-न सुवर्णादिभिः कुर्यान्न दा; बिल्वकेन वा । नारिकेल. फलस्यैव श्रीचूर्ण पात्रमुच्यते ! इत्यादि ।

·. संकटविषये , नीरोईपुण्डधारणे ललाट, त्रिकोर्ध्वपुण्ड्धारणे च प्रमाणम् । मृइलाभे, स्वरायां वा, कार्यनीरोर्वपुण्ड्रकम् ।। ललाटपुण्दमपि वा सर्वथा धारयेत् हिजा । दामोदरं केशवं च पुण्ड्रेषु न परित्यजेत् ॥ इति । स्थलान्तरे, वासिष्ठसंहितायां- अशक्तौ सर्वपुण्डाणां धारयेद द्विजसत्तमः। दामोदरं केशवं च कदापि न परित्यजेत् ॥ इत्यादि । श्रीमृत्तिकापे टका- तीर्थयात्रोद्धरणी कास्यदर्पण, सश्रीचूर्ण, सपादोर्ध्वपुण्ड्रधारणादीनां प्रमाणम् । पराशरसंहितायां , तृतीया. ध्याये-विष्णुपादक्षालितान्तगङ्गादिविरजाजलम् । सरिद्वरा च कावेरी चन्द्रपुष्करिणोजलम् ॥ गुरुपादोदकं तद्वद्गुरुसाम्यादिकं तथा । स्मृत्वा स्नानं प्रकुर्वीत इन्द्रद्युम्नाख्यतीर्थकम् ।। नदीतीरं समागम्य मौनेन द्वयमुच्चरन् । कौपीनं योक्त्रमुत्तयं सुश्वेतं धारयेत्ततः । कार्यासं, पट्टवस्त्रं च धारयेदथ कर्पटम् । प्रक्षाळ्य पादावाचम्य शुद्धपात्रे जलं हरेत् ॥ शुद्धस्थाने शुचौ देशे स्थित्वा शुद्धासने ततः । धारयेत् प्राङ्मुखो भूत्वा श्रीमृत्स्नाद्यादिपेटिकाम् । हस्तौ प्रक्षाळ्य शुद्धात्मा गृहीत्वा दक्षिणे करे। सौवर्णेन च रौप्येण नाळिकरेण मुख्यतः ।। कृत्वा चोद्धरणीपात्रं वेनदादिपीठके । जलं संपूर्य तत्पात्रे उद्धरिण्या च तद्धरेत् ।। किंचिजलं वामहस्ते धृत्वा मूलमनुस्मरन् । प्रपत्तिफलसिद्धयर्थ विष्णुसायुज्यहेतवे ॥ पङ्कीकृत्य द्वयेनैव शुद्धां स्निग्धां तु मृत्तिकाम् । तर्जन्या तद्गृहीत्वाथ ललाटे धारयेत् द्विजः ॥ दृष्टा सुदर्पणं कांस्यं गणना मूलमादितः। ऊर्ध्वपुण्ड्रमृर्जु सौम्य हरिपादाकृति शुचि। नासादौ यंगुलं पादं मध्ये सार्धाङ्गुलं भवेत् । पार्श्वमङ्गुळमात्रं तु सुस्पष्टं धारयेत् द्विजः ॥ विष्ण्वर्पित ·158 रक्तवर्ण (रौक्म) हरिद्राचूर्णमुत्तमम् । लक्ष्मीनिवाससिद्धयर्थं दीपा- कारं तु सूक्ष्मकम् । ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु ललाटे धारयेत द्विजा ॥ ओं नमः केशवादीनामथं ध्यायन् चतुर्मुख । धृत्वा दामोदरान्तं वै शेषं तु शिरसि न्यसेन ॥ ॥ धृत्वा कण्ठे स्खशिरसि पवित्रं विष्णुधारितम । श्रीकृष्णतुलसी- काष्ठमणिमालांगले तथा॥ सह पद्माक्षमालां च (मुक्ताहारादिक) मुक्त्वा मोहादिकं शुचिः । शिखायां विष्णु निर्माल्यं चन्दनाद्यनुलेपनम् । अहर्निशं धारयतो न पुनर्जननं भवेत् ॥ ये कण्ठलग्नतुलसी नलिनाक्ष- माला ये बाहुमूलपरिचिह्निनगङ्खचक्राः । ये वा ललाटफलके लसदूर्ध्वपुण्ड्राः ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्रयन्ति। श्मश्रुहीनशिखा- धारी सच्छिदश्वेतपुण्ड्धृक् । स वै प्रपन्न इन्युक्तस्स बै भागवतोत्तमः। एकान्ती शुचिदेशे वै तस्मादाचारमाचरेत् ॥ पुनः प्रक्षाळय हस्तौ तु नाळि केराख्यपात्रके । जलं किंचित् गृहीत्वा च जले किञ्चिद्विनिश्रितम् । पादतीथं च गुरूणां गुरूणां च हरेस्तथा ॥ प्रपन्नः परमैकान्ती विज्ञानात्मा विशुद्धये । गङ्गागतं च मृत्तोयं पादतीथं च मृत्स्नया ॥ गुरुसाम्यादितीथं च पिबेत् ज्ञानात्म- शुद्धये। प्रक्षाळ्य पादहस्तादीन सम्यक् संशोध्य वारिणा। विष्णो. स्तत्पादतीर्थस्य वाटिका लक्षणे शृणु ॥ बिल्वमूलगतां वापि तुलसीमूलमृत्तिकाम् । संशोध्य चूर्ण- यित्वाथ मूलमन्त्रेण मन्त्र वित् ॥ विष्णुपादोदकेनैव पङ्कीकृत्य हरि स्मरन् । सम्यगामलकाकारं वटकं कारयेच्छुचि ॥ छायाशुष्कं शुचौ कृत्वा गुरुपादोदकं तथा । प्रत्येकं बन्धयेद्धीमान् वटी बस्त्रादिना सदा ॥ मृत्तिकादिसमायुक्तं पेटिकायां विनिक्षिपेत् । नित्यं तद्वटकं ·159 सम्यक् पूर्वोक्तविधिना पिवेत् ॥ पूर्वोक्तं तत्सदा विष्णोनिशाचूर्ण द्विजादिमः । सम्यक् विल्वकरण्डे निक्षिप्य द्विजसत्तमः ॥ ब्राह्मं तत्पेटिकायां तु तत्करण्डं विनिक्षिपेत् । नालिकेराख्यपात्रादि- पेटिकायां च निक्षिपेत् ।। तत्पेटिकायां निक्षिप्य दर्पणं कांस्यमुत्तमम् । पुनस्तस्पेटिका बध्वा जपेत् गुरुपरम्पराम् ॥ मूलमन्त्रं मन्त्ररत्नं चरमश्लोकपञ्चकम् । श्रीमद्वराहचरमं श्रीकृष्णचरम तथा। श्रीराम चरमं तद्वत् श्रीरङ्गचरमं तथा ॥ सुदर्शनाख्यचरमं सकृत् ध्याय तथोचरेत् ॥ कुर्यात्स्येदियात्पूर्व सन्ध्यावन्दनकर्म च ॥ इत्यादि । अत्र गुरुपरम्परापूर्वकं मूलमन्त्र मन्त्ररत्नं श्रीकृष्णचरमश्लोक , श्रीरामचरमश्लोक श्रीवराहचरमश्लोकद्वयानुसन्धानमेव शिष्टाचारसिद्ध- मिति बोध्यम् ॥ कात्यायन:- नासिकादेशमूले तु पीठं कृत्वा सवर्तुलम् । तस्योपरि न्यसेत्पुण्डूं केशान्तं धारयेत्सुधीः ।। इति । काश्यपा - सपादपुण्ड्राणि करोति भक्त्या यः पूजयेत्ताय- पताकधारिणम् । तदंशभूतो हरिरेव सन्ततं तत्कार्यसिद्धिं विदधाति नान्यथा ॥ इति । कारणसंहितायां, ब्रह्माणं प्रति भगवद्वचनम् - सपादपुण्डा- ङ्कितफालदेशाः सुतप्तचक्राङ्कितबाहुमूलाः । इति ।। तथा अन्यत्रापि, पाश्चरात्रे- नासादौ चंगुळं पीठं तत्पार्श्व तूर्ध्वपुण्ड्रकम् । चंगुळं व्यंगुळं वापि सान्तराळं प्रकल्पयेत् ।। इति । पामपुराणे- ऊर्ध्वपुण्ड्स मध्ये तु विशाले पादसंयुते । लक्षमा सार्धं समासीनो रमेऽहं तत्र निश्चितः ।। सपादमूर्ध्वपुण्ई तु धारयन्ति च ये नराः । तेषां ललाटे सततं सर्वतीर्थ च तिष्ठति ।। इति ।

·160 वामनपुराणे- ऊर्ध्वपुण्डू पादयुक्तं ललाटे यस्य दृश्यते । चण्डालोऽपि विशुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः ।। इति । श्रीकूर्ममाहात्म्ये सप्तदशेऽध्याये, शङ्ख प्रति भगवद्वचनम्-कि वेदैः किं तपोभिश्च किं यज्ञैस्तीर्थसेवनैः। सपादपुण्ड्रमात्रेण ममाभेदा द्विजाश्च ते ॥ इत्यादि। अतः प्रपन्नः सश्रीचूर्ण किञ्चित्फुल्लपद्मकुमलाकारपादसहितं हरिपादद्वयाकारमूर्ध्वपुण्ड्रमेव धार्यम् ।। इति सदनुष्ठानदर्पणे सपादोर्ध्वपुण्डधारणविषयो नाम षष्ठप्रतिफलनम् ।। सदनुष्टानदर्पणे संध्यायां जपारम्भात्पूर्व भागवतप्रणामविषयो नाम ॥ सप्तमं प्रतिफलनम्। संध्यादौ प्रपन्नानां जपारम्भात्पूर्व भागवतवन्दनमुपपन्न, वचनात् , शिष्टाचाराच्च । तथाहि संध्यादौ मार्जनादितर्पणान्ता- संध्यावन्दनकर्मणोऽनन्तरं जपारम्भात्पूर्व भागवतैः । वैष्णवो वैष्णव दृष्टा दण्डवत्प्रणमेद भुवि । तयोर्मध्यगतो विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः॥ शेषत्वं प्रणवे ज्ञात्वा पारतन्न्यं नमः पदे । भजन्त्यन्योन्यदासत्वं स्वतन्त्रस्वामिशासनात् ॥ श्रीवत्साङ्कमिश्रश्रीसूक्तौ - कैङ्कर्यनित्य- निरतैर्भवदेकभोगैनित्यानुक्षणनवीनरसाभावैः । नित्याभिवाञ्छितु- परस्पानीचमाबैर्मदैवतैः परिजनैस्तव संगसीय ॥ इत्याद्यनुसारेण मिथो- धन्दनं क्रियते । यतः वैद्यनाथीये-जपकाले न भाषेत व्रतहोमादिकेषु च। एतेष्वेवावसक्तस्तु यद्यागच्छेत् द्विजोत्तमः ।। अभिवाद्य ततो विनं योगक्षेमादि कीर्तयेत् । इति श्रीपाश्चराबरवायां, बोधायनीये- ·161 अपमध्ये गुरुवापि, वैष्णवो यस्समागतः । सम्भाषणादिपूजान्त तस्य कन्वानुमान्य च ।। अनुश्राव्य ततः कुर्याजपशेष ममाहितः। सर्वस्य प्रभवो यस्माद्विष्णुपादाश्रया नराः ॥ तन्मूलतः क्रियास्परिसफलास्तु भवन्ति हि । इति ॥ शाण्डिल्यस्मृतौ-इज्यामध्ये तथा होमे यागे च जपकर्मणि । आगतं पश्चकालज्ञ सम्पूज्यैवाचरेत्परम् !! इति । अत्र याग इत्यनेन जपमध्येऽपि प्रणामोऽभिहितः। नतःपूर्व प्रणामोऽनुक्तिसिद्धः। जपस्याविनेन परिसमाप्त्यर्थतया मङ्गळाचार. रूपश्च भागवतपणामः । तथा च मनुना स्मपते । मङ्गळाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपतां जुह्वनां चैव विनिपातो न विद्यते ॥ इति । अत्र कुल्लूकमट्टीयव्याख्या । अभिप्रेतार्थसिद्धिर्मङ्गलम् । तद्धेतुत्वेन गोरोचनादिधारणमपि मङ्गळम । गुरुसेवादिकमाचार । मङ्गळाचाराभ्यां युक्तानां नित्यं शुचीनां जपहोमरतागं दैवमानुपो. पद्रवो न जायते इति तथोक्तम् , सचरित्रपरिवाणे- अत्र हि मङ्गळाचरणयोगेन जपादिषु विघ्नाभावोऽभिहितः । अत एव जापालि- याज्ञवल्क्यौ । संध्ययोरुभयोः काले ध्यात्वा विष्णुं सनातनम् । निर्मलात्माकंसन्दर्शे गायत्रीमारभेद्बुधः ॥ इति; जगारम्मे विष्णु- ध्यानमाहतुः। भागवतमंदर्शने तु तत्प्रणाम विष्णुध्यानयोस्समुच्चयः। तदलाभे वा, विष्णुध्यानम् । यत्तु वचनम्-एवं संध्यामुपास्याथ पितरावग्रजान गुरुन् । त्रिवर्षपूर्वान शिष्टांश्च पाश्वस्थानभिवादयेत् ॥ इति । तत् तत्र संध्यायासन्निहितमातापितृप्रभृतीनां स्वयमुपागम्य अभिवादनस्य उपस्थानानन्तयं परम् । पार्श्वस्थानिति मातापित्रादीनां पार्श्वस्थितशिष्टपरम् - लिवर्षपूर्वानित्येतद्वैष्णवेतरविषयम् । वैष्णवविषये तु-न परीक्ष्य वयोवन्द्या नारायणपरायणाः । किं तु श्रीविष्णु- भक्ता इत्यानम्या, राजपुत्रवत् ।। इति । ब्राह्मस्य जन्मना कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता । बालोऽपि S. 21 ·162 विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः ॥ अध्यापयामास पितॄन् शिशु- राङ्गिरसः कविः। पुत्रका इति होवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान् ॥ अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः । अझं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम् ॥ इति । भरद्वाजमनुवचनादिभिः निवर्षपूर्व- स्वस्थानपेक्षत्वविधानात् ॥ ज्यायानपि कनीयांसं सन्ध्यायां प्रणमेत बुधः । इति । सन्ध्यायां कनीयांसमपि वन्देते त्यादिवचनात् त्रिवर्षपूर्णनित्युपयुक्त्य- नुवादे वा ।। संग्रहे -यो दूरे वैष्णवं दृष्ट्रा प्रत्युत्थानादिनाचरेत् । संपदायुः पुण्ययशो नाशश्च नरके व्रजेत् ॥ इति ! वैष्णवो रामानुजार्यदिव्यचरितायाम- विष्णुचक्राङ्कितं दृष्ट्रा योऽभ्युत्थाय कृताञ्जलिः । सस्बड्कुलं समुद्धृत्य विष्णुलोके मही. यते ॥ चक्राङ्कितभुजं विप्रं यो भूम्यामभिवादयेत् । ललाटे पांसु- संख्यानि विष्णुलोके महीयते॥ भविष्यत्पुराणे-चक्राङ्कितभुजं दृष्ट्वा यस्तु तं नाभिवादयेत् । तियग्योनिशतं प्राप्य विष्ठायां जायते कृमिः ॥ भागवते-चक्रा- ङ्कितस्य सामीप्ये तपः कुर्यात्प्रयत्नतः। स्नानं दानं जपो होमस्तत्सर्व चाक्षयं भवेद ॥ इति । संग्रह-जपमध्ये गुरुवापि वैष्णवो यस्समागतः । अन्योन्य- वन्दनं कुयुश्शौरिसंबन्धवैभवात् । महत्सन्दर्शने प्राप्त समस्तनियम- रलम् । तालवृन्तेन किं कार्य लब्धे मलयमारुते ॥ इति । वैष्णवो विषयगताया गुरवेनाभिवाद्यम् । जपन्तन्नाभिवादये- दित्यादिकं वैष्णवेतरविषयम् । सन्ध्यापगमनकालाभिप्रारं वा । तथाहि- अवैष्णवेन ज्यायसा कनीयसो प्रणन्तव्यत्वादिति । वैष्णवं दृष्ट्रेत्यादिमिः प्रणामविषये देशकालनिरीक्षणानावश्यकत्व- ·163 प्रतिपादनात भरद्वाजेनापि-आचार्यवदेवतवन्मातृवत्पित्वत स्वयम् । सुहन्द्वत्स्वामिवत् सन्तो द्रष्टा राजवत्तथा।। इति । तेषामाचार्य. बद्दष्टव्यत्त्वमभिधाय श्रुत्वव सहसोथान, प्रत्युत्थानं सुदूरतः । दर्शनानुभवप्रीतिः प्रणिपानो निवेदन ॥ इति। भागवतानुवर्तन- प्रकारसकृत्प्रणामादिः प्रदर्शित निर्णयसिन्धौ-ज्यायानपि कनीयांस सन्ध्यायामभिवादयेत । विना शिष्यं तु पुत्र च दौहित्रं दुहितुः पतिम् ॥ इत्यादिकमपि साधारणाधिकारिविषयम् ॥ यामुनाचार्यसू नुकृष्णमूरिभिः। Ouri M Lu 60 auth நீராடப்போனாளிதி, நீராடப்போதுவீர் போதுமினோ' इत्यादि श्रीसूक्तिरीत्या शिष्यभूताः पुत्रभृता अपि भगवत्संबन्धे सति गौरव्या इत्यनुगृहीतम् । नच गौरव्यशब्देन प्रणामयोग्यत्वं न प्रतीतमिति वाच्यम् । तथा वचनाच्छिष्टाचाराच्च ॥ लैङ्गे- यः पश्यति शुभाचारं वैष्णवं वीतकल्मषम् । यस्मिन् कस्मिन्कुले जातं प्रणमेदण्डद्भुवि ।। इति । वैदिकसार्वभौमाः श्रीभगवद्भाष्यकाराः स्वशिष्यभूतमहानुभाव- स्वामिश्रीपादतीर्थमङ्गीचक्रुरिति । श्रीवत्सचिह्नभार्या गोदाभिधाना ज्ञानाधिका पुत्रभूत श्रीभट्टारकगुरुवर्य श्रीपादतीर्थमगृह्णादिति च ऐतिह्यस्य सुप्रसिद्धत्वेन ज्ञानाधिकशिष्यपुत्रादीनां प्रणामयोग्यत्वस्थ कैमुतिकन्यायसिद्धत्वात् । भगवदुन्सव, भक्तोत्सवादौ तत्तदुचितकैर्य करणानन्तरम् , सन्ध्यावन्दनाद्याज्ञाकैङ्कयमनुष्ठेयम् । प्रत्यवायो न विद्यते ॥ वाराहे-रथ्यांगते च देवेश आस्थानं चास्थिते सति । मध्ये सन्ध्यामनुप्राप्तां दृष्ट्रा वेदान्तमोहिताः। सन्ध्योपास्ति प्रकुर्वन्ति विप्रा विष्णुपराङ्मुखाः। श्वानयोनिशतं प्राप्य चाण्डाली योनिमाप्नुयुः ।। इति । तत्रैव- यस्मिन्काले विशालाक्षि यस्य यत्कर्म चोच्यते ।

·162 वित्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः ॥ अध्यापयामास पितॄन शिशु- राङ्गिरसः कविः । पुत्रका इति होवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान् ॥ अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः । अझं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम् ॥ इति। भरद्वाजमनुवचनादिभिः विवर्षपूर्व- त्वस्यानपेक्षत्वविधानात् ।। ज्यायानपि कनीयांसं सन्ध्यायां प्रणमेत बुधः । इति । सन्ध्यायां कनीयांसमपि वन्देते त्यादिवचनात् त्रिवर्षपूर्णनित्युपयुक्त्य- नुवादे वा ॥ संग्रहे - यो दूरे वैष्णवं दृष्ट्रा प्रत्युत्थानादिनाचरेत् । संपदायुः पुण्ययशो नाशश्च नरके व्रजेत् ॥ इति ! वैष्णवो रामानुजाय दिव्यचरितायाम-विष्णुचक्राङ्कितं दृष्टा योऽभ्युत्थाय कृताञ्जलिः । सस्वकुलं समुद्धृत्य विष्णुलोके मही. यते ॥ चक्राङ्कितभुजं विप्रं यो भूम्यामभिवादयेत् । ललाटे पांसु- संख्यानि विष्णुलोके महीयते ॥ भविष्यत्पुराणे-चक्राङ्कितभुजं दृष्टा यस्तु तं नाभिवादयेत् । तियग्योनिशतं प्राप्य विष्ठायां जायते कृमिः ॥ भागवते-चक्रा. ङ्कितस्य सामीप्ये तपः कुर्यात्प्रयत्नतः। स्नानं दानं जपो होमस्तत्सर्व चाक्षयं भवेद ॥ इति । संग्रह-जपमध्ये गुरुवापि वैष्णवो यस्समागतः । अन्योन्य- वन्दनं कुर्युश्शौरिसंबन्धवैभवात् । महत्सन्दर्शने प्राप्त समस्तनियम- रलम् । तालवृन्तेन किं कायं लब्धे मलयमारुते ॥ इति । वैष्णवो विषयगताया गुरवेनाभिवाद्यम् । जपन्तन्नाभिवादये- दित्यादिकं वैष्णवेतरविषयम् । सन्ध्यापगमनकालाभिप्रायं वा । तथाहि - अवैष्णवेन ज्यायसा कनीयसो प्रणन्तव्यत्वादिति । वैष्णवं दृष्ट्रेत्यादिमिः प्रणामविषये देशकालनिरीक्षणानावश्यकत्व- ·163 am- प्रतिपादनात भरद्वाजेनापि-आचार्यवदैवतवन्मातृवत्पितवत स्वयम् । सुहन्द्वत्स्वामिवत् सन्तो द्रष्टका राजपत्तथा ॥ इति। तेषामाचार्य- बद्रष्टव्यत्वमभिधाय श्रुत्वैव सहसोन्थान, प्रत्युत्थानं सुदूरतः । दर्शनानुभवप्रीतिः प्रणिपातो निवेदनम् ।। इति। भागवतानुवर्तन- प्रकारसकन्प्रणामादिः प्रदर्शिन ।। निर्णयसिन्धौ- ज्यायानपि कनीयांस सन्ध्यायामभिवादयेत् । विना शिष्यं तु पुत्र च दौहित्रं दुहितुः पतिम् ॥ इत्यादिकमपि साधारणाधिकारिविषयम् ॥ यामुनाचार्यसू नुकृष्णमूरिभिः । aar ji to 6D auth நீராடப் போனாளி தி, நீராடப் போதுவீர் போதுமினோ' इत्यादि श्रीसूक्तिरीत्या शिष्यभूताः पुत्रभूता अपि भगवत्संबन्धे सति गौरव्या इत्यनुगृहीतम् । नच गौरव्यशब्देन प्रणामयोग्यत्वं न प्रतीतमिति वाच्यम् । तथा वचनाच्छिष्टाचाराच्च ।। लैङ्गे- यः पश्यति शुभाचारं बैष्णवं वीतकल्मषम् । यस्मिन् कस्मिन्कुले जातं प्रणमेदण्डअद्भुवि ।। इति । वैदिकसार्वभौमाः श्रीभगवद्भाष्यकाराः स्वशिष्यभूतमहानुभाव- स्वामिश्रीपादतीर्थमङ्गीचक्रुरिति । श्रीवत्सचिह्नभार्या गोदाभिघाना ज्ञानाधिका पुत्रभृत श्रीभट्टारकगुरुवर्य श्रीपादतीर्थमगृह्णादिति च ऐतिह्यस्य सुप्रसिद्धत्वेन ज्ञानाधिकशिष्यपुत्रादीनां प्रणामयोग्यत्वस्थ कैमुतिकन्यायसिद्धत्वात् । भगवदुन्सव, भक्तोत्सवादौ तत्तदुचितकैर्य करणानन्तरम् , सन्ध्यावन्दनाद्याज्ञाकैर्यमनुष्ठेयम् । प्रत्यवायो न विद्यते ॥ वाराहे-रथ्यांगते च देवेश आस्थानं चास्थिते सति ! मध्ये सन्ध्यामनुप्राप्तां दृष्टा वेदान्तमोहिताः। सन्ध्योपास्ति प्रकुर्वन्ति विप्रा विष्णुपराङ्मुखाः। श्वानयोनिशतं प्राप्य चाण्डाली योनिमाप्नुयुः ।। इति। तत्रैव - यस्मिन्काले विशालाक्षि यस्य यत्कर्म चोच्यते ।

·164 तत्काले कर्म तत्यक्त्वा मामुपास्ते नरो यदि । न दोषस्तत्र देवेशि भवत्येव न संशयः ॥ इति । भगवच्छास्त्र-यात्रार्थ प्रस्थिते विष्णौ मण्डपं चाप्यनाधिते । सन्ध्यादिकं न कुर्वीत कुर्वन्नरकमश्नुते । मत्कर्म कुर्वतां पुंसां कर्मलोपो भवेद्यदि॥ तत्कर्म ते प्रकुर्वन्ति तिस्रः कोट्यो महर्षयः ।। इति । वैखानसे मरीचित्रोक्तायां आनन्दसंहितायां विखनमं प्रति भगवान-कुनमल्ल छनानां च गर्भवैष्णवजन्मनाम । मकर्म करणा. तेषां कर्मलोपो भवेद्यदि ॥ तिस्रक व्यो मुनिश्रेष्टा: कर्म कुर्वन्तु सत्सदा। इत्यादिवचनैः भगवदुःसवादौ पराशरे- भक्तोत्सवं तथा रात्रौ कुर्वीत सशुभाह्वयम् । अन्ते चावभृथं कृत्वा दक्षिणाभिः प्रपूजयेत् ॥ इति तथाशब्देन भगवदुत्सवधर्मातिदेशस्य कृतत्वेन भक्तोत्सरे च सन्ध्यावन्दनादिका करणनिषेधेन- महत्सन्दर्शने प्राप्त समस्तनियमैरलम् । तालबन्तेन कि कार्य लब्धे मलयमारुने ॥ इत्यादिना च उत्सवाघुनरित कर्मणामकर्तव्यत्वबोधनेऽपि-यदि ह्यह न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः । मम वर्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।। उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्ण कर्म चेदहम् । संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामि याः प्रजाः ।। इति गीताचार्योक्तरीत्या लोक- क्षोभपरिहारार्थ अन्तरितसम्ध्यावन्द नादिरूपककर्यस्य अकालेऽपि प्रामाणिकैः प्रपन्नानुष्ठीयमानत्वात् ।। अतः प्रपन्नानां सन्ध्यादौ जपारम्भात्पूर्व भागवतप्रणामा- नुष्ठानमुपपन्नम् ॥ इति श्रीसदनुपानदर्पणे सं यादौ जपारम्भात्पूर्व प्रणामविषयो नाम सप्तमप्रतिफलनम् ॥ इति प्रथमो भागः समाप्तः ॥

·No text on this page.