·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·TRMIC LIBRARY
Acc.No.26439
साङ्ख्यदर्शनम
Class.No.मा
Date:
A २
Slt. Card
Class.
Cat.
Bk.Card
Shecked
V/
महर्षि-श्रीकपिल-प्रणौतम
विज्ञानभिक्षु-विरचित-भाष्यसहितम् ।
पण्डितकुलपतिना
वि, ए उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण
संस्कृतं प्रकाशितञ्च।
द्वितीयसंस्करणम्।
कलिकातानगरे
ANA.A
सरखतीयन्वे.
मुद्रितम्
ई १८८३
প্রকাশক শ্ৰজীবানন্দবিদ্যাসাগর বি, এ,
২ নং রমানাথমজুমদারের স্ত্রী কলিকাতা।
প্রিন্টর শ্রীক্ষেত্ৰমােহনমুখখাপাধ্যায়
৫৫ নং অমুহাষ্ট প্রীট, কলিকাতা।

·‘à felblaajele
Peluan
E.M.I.C.LIBRARY
Acc. No
Class Nu
Date:
Si Cara
Clas:
Cat.
Bk.Card
Checked.

·एतानि मुद्रितसंस्कृतपुस्तकानि । १ 10 1. 10 1. प्रा. १ पापीय व्याकरणम् २५ भामिनीविखास संधिप्टोपासा. षष्टकम् पापिनीयम् २४ पम्य रामायणम् सटीक १वादिसूत्रम् सटीक ३७ (चम्प रामायणम्) भीमपम्प ।। ४ कविकल्पद्रुम (धातुपा:) 1. ३८ शतकावलिः ५ बलापव्याकरणं या कातन्त्र २८ माधवचम्प काय (धातुरूपाद: ४. मेघदूत मशिनापकत टोकासति। परिभाषेन्दुशेखर सटीक ४१ मेघदूत सटीक सुलभमूल्यकम् ।। ८ मुग्धबोधव्याकरणम सटीक ४२ रघुवंश काय सटीक १ वाक्यमनरी (बङ्गाधरैः) ४३ रघुवंश मूलमात्र ७,८,१२ सर्गा:. १. वैयाकरणभूषणसार ४४ राजप्रति सटीक ११ वधुकौमुदी व्याकरणम् ४५ शिपाखषधकाव्य सटीक (माष) र १२ लिङ्गानुशासनं सटीक ४६ गद्य कथासरित्सागर सम्पूर्ण १३ शब्दरूपादशः ४७ कादम्बरी विसतव्यास्थासहिता १ १४ शब्दाधरणम् ४८ दशकुमारचरितगद्यकाव्य सटीक १५ सारखतव्याकरण सटीक पूर्वाईम्। ४६ हाविंशत्युत्तखिकासिंहासन १६ सारस्वत व्याकरण सटीक उत्तरार ५. पञ्चतन्त्रम् विएशर्मकृत सटीक । १७ सिद्धान्तकौमुदी सरलासहिता १. ५१ बहुविवाहबाद १८ ऋतुसंहार काव्य सटीक ५२ वासवदत्ता गय काव्य सटीक १८ काव्यसंग्रह मूलमान ५३ वैतालपञ्चविंशतिः (सरखगड) .. २० काव्यसंग्रह सटीक प्रथमभाग: २ ५४ शहरविमय ११ काव्यसंग्रह सटीक हितीयभाग: २ ५५ भोजप्रबन्ध सरख गया २२ काव्य संग्रह सटीक बतौयभाग: ५६ चरित सटीक बाणभक्त २०० २३ किरातार्जुनीय काव्य सटीक १० ५७ हर्षचरितवाणभट्टलतगद्य २४ कुमारसमावकाव्यपूर्वखण्ड सटीका ५८ संस्कृतशिक्षामन्जरी प्रथमभाग: २५ कुमारसम्भवकाव्य उत्तरखरखसटीक॥ १८ संतशिचामनरी हितीयभागः ।। २६ गीतगोविन्द काव्य सटीक ६. संस्कृतशिचामञ्जरी वतीयभागः . २७ चन्द्रपोखरचम्प काव्य ६१ संस्कृतशिक्षामनरी चतुर्थभागः ।. २८ नलोदय काव्य सटीक ६२ हितोपदेश सटीक २८ नैषधचरितम् काव्य सम्पूर्ण सटीक५ २. नैषधकाव्य नवमस पर्यन्त सटीक२॥६४ वाचस्पत्यम् (हदभिधान) १.. २१ पुष्पवाबविलास काव्य सटीक ॥. ६५ मेदिनी कोष ३२ विनोदतरङ्गिणी (चम्प कान्य) ॥० १६ शब्दस्तीममहानिधिः ३३ भट्टिकाव्य टोकाइयसहित ११. अनर्घराधवनाटक सटीक सरारिए १४ भामिनीविलासकाव्य सटीक এম গলগলায় মুলার , १ , - ६३ अमरकोष ·[ २ ] . १ . 48 उत्तररामचरितनाटक स्टोव १ १०३ काबाखबारम्बतियामनन । ७० कपरमन्नरोनाटिका सटीक १०४ वागभटालबार ७१ चहकौशिकनाटक सटीक १०५ सरखतीकहाभरख सटीक ७२ चैतन्य चन्द्रोदयनाटक सटीक १.६ सङ्गीतपारिजास[सङ्गीतशास्त्र] १५० ७३ धननयविजयनाटक सटीक १.७ इन्दोमन्नरी मरवाकर सटीक । ७४ नागानन्द नाटक सटीक १०८ श्रुतबोध: (बन्दीग्रन्थ) सोक ७५ नागानन्द नाटक मूल १०८ पिङ्गलछन्दः शास्त्र वृत्तिसहित १॥ ७६ प्रबोधचन्द्रोदयनाटक सटीक १ ११. महानिर्वाणतनाम् सटीक ७७ प्रसन्नराववनाटक जयदेवकत १११ सारदातिसक तन्त्रम् २ ७८ प्रियदर्शिका नाटिका सटीक ११२ मन्त्रमहोदधि तन्म सटोन ७६ वसन्ततिलक भाण नाटक " ११३ रुद्रयामल तन्त्र ८. बालरामायसनाटक सटीक ३ ११४ इन्द्र मालविद्यासंग्रह ८१ विक्रमोर्वशी नाटक (सटीक) ११५ कामन्दकी नीतिसारः ८२ बिद्धशालभनिकानाटिका सटीक ११६ चाणक्य शतकम् सटीक ८३ वेणीसंहारनाटक सटीक ११७ शुक्रनीतिसारः सटीक ८४ मल्लिकामारतनाटक सटीक २ ११८ गयावाहादिपद्धतिः ८५ महानाटक हनुमन्नाटक सटीक १३ ११८ तुलादानादिपद्धतिः (बनाव:) ८६ महानाटकम् (हनुमन्नाटकम) .. १२. धर्मशास्त्र संग्रहः १. ८७ महावीरचरितनाटक सटीक १० १२१ वौरमित्रोदय (स्मृतिशास्त्र) ५ ८८ महावीरचरित नाटक मूलमाव ॥ १२२ मनुसंहिता कुन कभक्त टीका- ८८ मालतीमाधवनाटक सटीक सहित १० मालविकाग्निमिवनाटक सटीक १ १२३ वेदान्तदर्शन सभाष्य सटीक २१ मुद्राराक्षस नाटक सटीक १ १२४ भामती (वेदान्त)वाचस्पतिमित्रवत १२ मृच्छकटिकनाटक सटीक १० १२५ वेदान्तपरिभाषा ८३ रनावलीनाटिका सटीक १२६ वेदान्तसार सटीक २४ शकुन्तलानाटक सटीक १ १२७ विवेकचूड़ामणि वेदान्न । ९५ काव्यप्रकाश पलङ्कार सटीक १२८ पञ्चदशी (स्टीक) वेदान्न १० १६ काव्यादर्श सटीक (पलडार) १ १२८ सिद्धान्तविन्दुसारः (वेदान्त) ।. १० काव्यदीपिका पलडार सटीक ॥ १३० पूर्णप्रशदर्शनम् सभाष्य १८ कुवलयानन्द मलद्वार सटीक २ ३३१ माघदर्शन (भाष्यसहित) २ चन्द्रासोक प्राचीन अलङ्कार • / ९३२ सास्य व पनिबत्तिमस्ति । १०. दशरूपकम् (पलद्वार) १२५ सामसार १.१ साहित्यदर्पण सटीक पखवार१॥ १२४ सांख्यत व कौमुदी सटीक १.१ साहित्यदर्पणम (मूलमात्र). १२५ सयकारिका गौड़पादभाष ।। . ४ ·[३] 10 1. मौमासादर्श नम भाष्यसहित १२ १६८ शुक्रयजुर्वेदस्य प्रातिशास ११७ मौमांसापरिभाषा सभाष्य १३८ शाण्डिल्यम्व सभाष्य १६६ सामवेदसहिता सभाष्य १३८ नैमिनीय (न्यायमालाविस्तर:) ६ १०० पग्रिपुराणम् १४. अर्थसंग्रह (लौगाविमीमांसा)। १७१ अध्यात्मरामायणम सटीक १४१ न्यायदर्शन सभाष्य सहत्ति २॥ १७२ कस्किपुराणम् १४३ भाषापरिच्छेदः मुक्तावली १७३ गरुड पुराणम् १४३ भाषापरिकोटमुक्तावली दिनकरी १७४ सटीक बाबोकिरामायण १४४ शब्दशनि प्रकाशिका ( न्याय) ० बालकाण्डम् १४५ कुसमाचल सटीक (न्याय) ११५ विष्णपुराणम् सटीक १४६ उपमानचिन्तामणिः १७६ ब्रह्मवैवर्तपुराण सम्प पे १४७ पात्मतत्त्वविवेक (वौडाधिकार) २ १७७ मत्स्य पुराणम् १४० अनुमानचिन्तामणि: सटीक ४॥ १७८ मार्कण्यपुराणम् १४८ तर्कामत (जगदीशकत) न्याय ।। १७६ लिङ्गपुराणम् १५० तर्क संग्रह इं अनुवादसहित १८. श्रीमहगवद्गीता सभाष्य सटीक ४ १५१ पातालदर्शन (सभाष्य सटीक) २ १८१ अष्टाङ्गाहदय (वाग्भट) बैद्यक १ १५२ पातमलदर्शन भोजहत्तिसहित १ १८२ पक्रदत्त (वैद्यक) १५३ वैशेषिकदर्शनम् सौक १८३ चरकसंहिता (वैद्यक) सम्पर्ण ५ १५४ सर्वदर्शनसंग्रह: [दर्शनशास्त्र) १ १८४ माधवनिदान सटीक १॥ १५५ पाथर्वणोपनिषद् सभाष्य १८५ भावप्रकाश (वैद्यक) ५ १५६ पारण्यसहिता सभाष्य १८६ मदनपालनिर्घण्टः (वैद्यक) १५७ ईश केन कट प्रश्न मुण्ड माडक्य १८७ रसेन्द्र चिन्तामषितथारसरवाकर उपनिषद (सप्टोक सभाष्य) ३ १८८ भावरहिता (वैद्यक) १५८ गायवी व्याख्या १८६ सुश्रुतसंहिता सटीक (वैद्यक) १. १५६ गीपथब्राह्मण (अथर्ववेदस्य) १९. सगुतसंहिता मूलमाव (वैद्यक). १६. छान्दोग्य उपनिषद सटीक सभाष्य १६१ चिकित्सासारसंग्रह वङ्गसेनकत ! तैत्तिरीय ऐतरीय शेतातर सभाष्य२१९२ गणिताध्यायः भास्कराचार्यकत १ १६२ दैवत तथा षड विभब्रापसभाष्यर १६३ गोलाध्यायः भास्कराचार्य कत . १६५ निकता सभाष्य सटीक १६४ वहत्संहिता वा वाराहीसंहिता १ १६४ दृसिंहतापनी सभाष्य १८५ भावकुतूहल ( ज्योतिष) १६५ वडदारस्यक सटीक सभाष १८६ लीलावती भास्कराचार्यरचित । १६८ मुक्तिकोपनिषत् १९७ वीजगसित भास्कराचार्यरचित. १५० यजुर्वेदसंहिता सभाष १९८ सूर्यसिद्धान्त सटीक कलिकाता संस्कृत विद्यामन्दिरै वि, ए, उपाधिधारिष: बौनोवानन्दविधासागर-भाषायंस सकामात मानि । M Mo १ . ४ ·५ ५ १८८ दायभाग जीमूतवाहनकत स्मृतिशास्त्र श्रीकृष्ण- तालङ्कारकत व्याख्यासहित २०० अश्वशास्त्र तथा अस्तवैद्यक जयदत्त कत २०१ पावलायन रास्तूत्व सभाष्य २०२ अष्टाविंशति तत्त्व स्मृतिशास्त्र रघुनन्दनकृत २०३ प्रायश्चित्तविवेक शूलपाणिकत स्मृतिशास्त्र सटीक २०४ गोभिल गृह्यसूत्र २.५ प्राणतोषिणी तन्त्रशास्त्र २०६ कविकल्पलता १ २०७ विवादरत्नाकर २६/० २०८ तैत्तिरीय प्रतियाख्य २.८ दत्तकचन्द्रिका दत्त कमौमामा मटीक १॥ २१० मिताक्षरा ( याज्ञवल्कास्मत ) २११ तत्त्वचिन्तामणिः प्रत्यक्ष खण्ड २१२ आपस्तम्ब श्रोतसूत्रम् ४॥ २१३ ऐतरेय आरण्यक [मभाष्य १॥०० २१४ कूर्मपुराण ३।१० २१५ देवीभागवतम् २१६ वामौकि रामायण ( सम्पूर्ण सटीक ) १७ वराहपुराणाम् ५ २१८ महाभारतम् सटीकम् ३५ २१८ हरिवंश (सटीक) २२० आयुर्वेद विज्ञान १म + २य भाग सम्पूर्ण २२१ भैषज्यरत्नावली २२२ हारीतसंहिता २२३ श्रीमद्भागवतं तथा श्रीधरस्वामित टीकासहित १२ श्रीजीवानन्द विद्यासागर वि, ए, संस्कृत-विद्यामन्दिर। कलिकाता। . ४ ·साङ्ख्यदर्शनम्। । एकोऽद्वितीय इति वेदवचांसि पुसि सर्वाभिमानविनिवर्तनतोऽस्य मुक्त्यै। वैधर्म्यलक्षणभिदा विरहं वदन्ति नाखण्डतां ख इव धर्मशताविरोधात् ॥ तस्य श्रुतस्य मननार्थमथोपदेष्ट सद्युक्तिजालमिह सायकदाविरासीत् । नारायणः कपिलमूर्तिरशेषदुःख- हानाय जोनिवहस्य नमोऽस्तु तस्मै नानोपाधिषु यन्नानारूपं भात्यनलार्कवत् । तत् समं सर्वभूतेषु चिसामान्यमुपास्महे ॥ ईश्वरानौखरवादि चिदेकरसवस्तुनि । विमूढ़ा यत्र पश्यन्ति तदस्मि परमं महः । कालाकभक्षितं सायशास्त्र ज्ञानसुधाकरम् । कलावशिष्टं भूयोऽपि पूरयिष्ये वचोऽमृतैः ॥ चिदचिदग्रन्थिभेदेन मोचयिष्ये चितोऽपि च । सायभामिषेणास्मात मीयतां मोक्षदो हरिः ॥ तत् त्वमेव त्वमेवैतदेवं श्रुतिशतोदितम् । सर्वात्मनामवैधम्य शास्त्रस्यास्यैव गोचरः ॥ प्रात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्यादिश्रुतिषु परमपुरुषार्थसाधनस्यायनस्यात्मसाक्षात्कारस्य हेतुतया श्रवणादित्रयं विहितम् । तत्र श्रवणादावपाया- काइयां स्मर्यते।

·२ सांख्यदर्शनम् । श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्वोपपत्तिभिः । मत्वा च सततं ध्येय एते दर्थनहेतवः ॥ इति। ध्येयो योगशास्त्रप्रकारेणेति शेषः। तत्र श्रुतिभ्यः शुतेषु पुरुषार्थतहेतुमानतदिषयात्मस्वरूपादिषु श्रुत्यविरोधि- नौरुपपत्तीः षड़ध्यायीरूपेण विवेकशास्त्रण कपिलभूतिभंग- वानुपदिदेश। ननु न्यायवैशेषिकाभ्यामप्येतेष्वर्थेषु न्यायः प्रदर्शित इति ताभ्यामस्य गतार्थत्वं सगुणनिर्गुणत्वादिविरुद्ध- रूपैरात्मसाधकतया तद्युक्तिभिरत्रत्ययुक्तीनां विरोधेनोभयो- रपि दुर्घटं च प्रामाण्यमिति। मैवम्। व्यावहारिकपारमा- र्थिकरूपविषयभेदेन गतार्थत्वविरोधयोरभावात् । न्यायवैशेषि- काभ्यां हि मुखिदुःख्याद्यनुवादतो देहादिमावविवेकेनात्मा प्रथमभूमिकायामनुमापितः। एकदा परसूक्ष्मे प्रवेशासम्भ- वात्। तदीयं च ज्ञानं देहाद्यात्मतानिरसनेन व्यावहारिक तत्त्वज्ञानं भवत्येव । यथा पुरुष स्थाणुभ्रमनिरासकतया कर- चरणादिमत्त्वज्ञानं व्यवहारतस्तत्वज्ञानं तहत्। अतएव । प्रकृत गुण सम्पढ़ाः सज्जन्त गुण कर्मसु । तानकनविदा मन्दान् कत्नविन विचालयेत् ॥ इति गौतायां कर्तृत्वाभिमानिनस्तार्किकस्यात्नवित्त्व मेव कृत्ववित्सांख्यापक्षयोक्तम् । न तु सर्वथैवासात्वमिति । तथा तदीयमपि ज्ञान मपरवैराग्यहारा परम्परया मोक्षसाधनं भवत्येवेति। तज्ज्ञानापेक्षयापि च सांख्यज्ञानमेव पार- मार्थिकं परवैराग्यहाा साक्षान्मोतसाधनं च भवति। उक्ता- गौतावाक्येनात्माकर्तृत्ववित्वस्यैव कृत्स्नवित्त्वसिद्धेः। तीर्णो हि तदा भवति हदयस्य शोकान् कामादिकं मन एव मन्य- मानः सभी लोकावनुसञ्चरति ध्यायतीव लेलायतीव स यदव किञ्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवतीतादितात्तिकश्रुतिशतैः । .

·भूमिका। my प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूढ़ात्मा कर्ताहमिति मन्यते । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः। दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रक्वतेस्ते तु नात्मनः ॥ इत्यादितात्त्विकस्मृतिशतैश्च । न्यायवैशेषिकोक्त ज्ञानस्य परमार्थभूमौ बाधितत्वाच्च। न चैतावता न्यायाद्यप्रामाण्यम् । विवक्षितार्थे देहातिरकांचे बाधाभावाद् यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायात्। आत्मनि सुखादिमत्त्वस्य लोकसिद्ध- तया तत्र प्रमाणान्तरानपेक्षणेन तदंशस्यानुवादवान शास्त्र- तात्पर्य विषयत्वमिति। स्यादेतत्। न्यायवैशेषिकाभ्यामना- विरोधो भवतु। ब्रह्ममीमांसायोगाभ्यां तु विरोधोऽस्त्येव । ताभ्यां नित्येश्वरसाधनात्। अत्र चेवरस्य प्रतिषिध्यमान- त्वात्। न चात्रापि व्यावहारिकपारमार्थिकभेदेन सेवर- निरोखरवादयोरविरोधोऽस्तु सेश्वरवादस्योपासनापरत्वसम्भवा- दिति वाच्यम्। विनिगमकाभावात् । ईखरो हि दुर्जेय इति निरीश्वरत्वमपि लोकव्यवहारसिद्धमैश्वयंवैराग्यायानुवदित शक्यत पात्मनः सगुणत्वमिव न तु क्वापि श्रुत्यादावीश्वरः स्फट प्रतिषिध्यते येन सेखरवादस्यैव व्यावहारिकत्वमवधार्यतेति । अत्रीच्यते। अवापि व्यावहारिकपारमार्थिकभावो भवति । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनौखरम् । इत्यादिशानिरीश्वरवादस्य निन्दितत्वात्। अस्बेिव शास्त्रे व्यावहारिकस्यैवेश्वरप्रतिषेधस्यैखय्यवैराग्याद्यर्थमनुवा- दत्वौचित्यात्। यदि हि लोकायतिकमतानुसारण नित्यै स्वयं न प्रतिषिध्येत तदा परिपूर्णनित्यनिर्दोषेश्वर्यदर्शनेन तत्र चित्तावेशतो विवेकाभ्यासप्रतिबन्धः स्यादिति सांख्याचार्य्या- णामाशयः । मेश्वरवादस्थ न कापि निन्दादिकमस्ति । येनो- ·४ सांख्यदर्शनम् । ॥ पासनादिपरतया तत् शास्त्र सङ्कोच्येत। यत् तु । नास्ति सांख्यसमं धान नास्ति योगसमं बलम् । अत्र वः संशयो मा भूजज्ञानं सांख्य परं मतम् ॥ इत्यादि वाक्यम् । तद्विवेकांश एव सांख्य ज्ञानस्य दर्शना- न्तरेभ्य उत्कर्ष प्रतिपादयति न त्वोवरप्रतिषेधांशेऽपि। तथा पराशराद्यखिलशिष्टसंवादादपि सेवरवादस्यैव पारमार्थि- कलमवधाय॑ते । अपि च । अक्षपादप्रणीते च काणादे सांख्ययोगयोः । त्याज्यः श्रुतिविरुद्योऽभः श्रुत्ये कशरणैर्नृभिः ॥ जैमिनीये च वैयासे विरुद्धांशो न कश्चन । श्रुत्या वेदार्थविज्ञाने श्रुतिपारं गतो हितो इति पराशरोपपुराणादिभ्योऽपि ब्रह्ममीमांसाया ईषक- रांशे बलवत्वम्। तथा। न्यायतन्त्रावनेकानि तेस्तै रुक्तानि वादिभिः । हेवागमसदाचार्यद्युक्तं तदुपास्यताम् ॥ इति मोक्षधर्मवाक्यादपि पराशराखिलशिष्टव्यवहारेगा ब्रह्म मौमांसान्यायवैशेषिकाद्युक्ल ईश्वरसाधकन्याय एव ग्राह्यो बलवत्त्वात्। तथा। यं न पश्यन्ति योगोन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् । अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज ॥ इत्यादिकोआदिवाक्यैः सांख्यानामौखराज्ञानस्येव नारा- यादिना प्रोक्तत्वाच। किञ्च ब्रह्ममौमांसाया ईश्वर एव मुख्यो विषय उपक्रमादिभिरवकृतः । तत्रांशे तस्य बाधे शास्त्र - स्यैवाप्रामाण्यं स्याद् यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायात् । साख्यशास्त्रस्य तु पुरुषार्थतत्साधनप्रकृतिपुरुषविवेकावेव मुख्यो विषय इतौखरप्रतिषेधांशबाधेऽपि नाप्रामाण्यं यत्परः शब्द.

·भूमिका। स शब्दार्थ इति न्यायात् । अतः सावकाशतया सांख्यमेवेश्वर- प्रतिषेधांशे दुर्बलमिति । न च ब्रह्ममीमांसायामपोखर एव मुख्यो विषयो न तु नित्य स्वयंमिति वक्तुं शक्यते। स्मृत्यन- वकाशदोषप्रसङ्गरूपपूर्वपक्षस्यानुपपत्त्या नित्य खर्यविशिष्टत्वे- ने व ब्रह्ममीमांसाविषयत्वावधारणात् । ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्म येवं मुख्यतया तु अथात: परब्रह्मजिज्ञासेति न सूवितमिति। एतेन सांख्यविरोधाद् ब्रह्मयोगदर्शनयोः कार्येवरपरत्वमपि न शङ्गनीयम्। प्रकृतिस्वातन्त्रप्रापत्त्या रचनानुपपत्तेश्च नानु- मानमित्यादिब्रह्मसूत्रपरम्परानुपपत्तेश्च। तथा स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदादिति योगसूत्रतदीयव्यासभाष्याभ्यां स्फटमोशनित्यतावगमाञ्चेति । तस्मादभ्युपगमवादप्रौढ़िवादा. दिनैव सांख्य भ्य व्यावहारिकेश्वरप्रतिषेधपरतया ब्रह्ममोमां- मायोगाभ्यां सह न विरोधः। अभ्य पगमवादश्च शास्त्रे दृष्टः । यथा विष्णु पुराणे । एते भिन्नदृशां दैत्य विकल्पाः कथिता मया। कत्वाभ्युपगमं तत्र संक्षेपः श्रूयतां मम ॥ इति। अस्तु वा पापिनां ज्ञानप्रतिबन्धार्थमास्तिकदर्शने- श्वप्यशतः श्रुतिविरुद्धार्थ व्यवस्थापनम् । तेषु तेष्वंशेष्वप्रामाण्य च। श्रुतिस्मृत्यविरुद्देषु तु मुख्यविषयेषु प्रामाण्यम स्त्येव । अत. एव पद्मपुराणे ब्रह्मयोगदर्शनातिरिक्तानां दर्शनानां निन्दाप्य- पपद्यते । यथा तत्र पावती प्रतोखरवाक्यम् । शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि तामसानि यथाक्रमम् । येषां श्रवणमात्रेण पातित्य ज्ञानिनामपि ॥ प्रथमं हिमयेवोक्तं शवं पाशुपतादिकम् । मच्छन्त्यावेशितैविप्रैः संप्रीतानि ततः परम् ॥ कणादेन तु सम्प्रोक्तं शास्त्रं वैशेषिकं महत्।

·सांख्यदर्शनम्। गौतमेन तथा न्यायं सांख्य न्तु कपिलेन वै। हिजम्मना जैमिनिना पूर्व वेदमयार्थतः । निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महत्तरम् । धिषणेन तथा प्रोक्तं चार्वाकमतिगहितम् । दैत्यानां नाशनार्थाय विष्णुना बुद्धरूपिणा ॥ बौद्धशास्त्रमसत् प्रोक्तं नग्ननौलपटादिकम् । मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्न बौड़मेव च ॥ मयैव कथितं देवि! कलौ ब्राह्मणरूपिणा। अपाथं श्रुतिवाक्यानां दर्शयल्लोकगहितम् ॥ कमखरूपत्याज्यत्वमत्र च प्रतिपाद्यते । सर्वकर्मपरिभ्रंशात्रैष्कम्यं तत्र चोच्यते ॥ परात्मजीवयोरक्यं मयात्र प्रतिपाद्यते । ब्रह्मणोऽस्य परं रूपं निर्गुणं दर्शितं मया ॥ सर्वस्य जगतोऽप्यस्य नाशनाथं कलौ युगे । वेदाधवन्महाशास्त्र मायावादमवैदिकम् ॥ मयैव कथितं देवि ! जगतां नाशकारणात् ॥ इति। अधिकं तु ब्रह्ममौमांसाभाष्ये प्रपञ्चितमस्माभि- रिति । तस्मादास्तिकशास्त्रस्य न कस्याप्यप्रामाण्य विरोधी बा। स्वस्खविषयेषु सर्वेषामबाधात् । अविरोधाच्चेति। नन्वेवं पुरुषबहुत्वांशेऽप्यस्य शास्त्रस्याभ्युपगमवादत्वं स्यात् । स्यात्। अविरोधात्। ब्रह्म मौमांसायामप्यंघो नानाव्यपदेशादि- त्यादिसूत्रजातीवात्मबहुत्वस्यैव निर्णयात् । सांख्यसिद्धपुरु- घाणामात्मत्वं तु ब्रह्ममौमांसया बाध्यत एव। प्रात्मेति तूप- यन्तौति तत्सूत्रेण परमात्मन एव परमार्थभूमावात्मत्वावधार- णात्। तथापि च सांख्यस्य नाप्रामाण्यम् । व्यावहारि- कात्मनो जीवस्थेतरविवेकज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे विवचितार्थे ।

·भूमिका। ७ ॥ 'बाधाभावात्। एतेन श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धयो नामकात्मत्वयो. यावहारिकपारमार्थिकभेदेनाविरोध इति ब्रह्ममीमांसायां प्रपञ्चितमस्माभिरिति दिक्। नन्वेवमपि तत्त्वसमासाख्यसूत्रैः महास्याः षड़ध्याय्याः पौनरुत्यमिति चेत्। मैवम् । संक्षेप- विस्तररूपेणोभयारण्य पौनरुत्यात्। अत एवास्या: षड़ध्याया योगदशनस्येव सांख्यप्रवचनसंज्ञा युक्ता। तत्त्वसमासाख्यहि यत् सङ्क्षिप्त सांख्यदर्शनं तस्यैव प्रकर्षेणास्यां निर्वचनमिति विशेषस्वयं यत् षड़ध्याय्यां तत्त्वसमासाख्योतार्थविस्तरमात्र योगदर्शने त्वाभ्यामभ्य पगमवादप्रतिषिद्धस्यैवेश्वरस्य निरूपणन न्युनतापरिहारोऽपौति। अस्य च सांख्य संज्ञा मान्वया। संख्या प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते । तत्त्वानि च चतुर्विशत् तेन सांख्याः प्रकीर्तिताः ॥ इत्यादिभ्यो भारतादिवाक्यभ्यः। संख्या सम्यग्विवेकेना- मकथनमित्यर्थः। अत: सांख्यशब्दस्य योगरूढ़तया तत्कारणं सांख्ययोगाधिगम्यमित्यादिश्रुतिषु । एषा तेऽभिहिता सांख्य बुद्दिगि विमां शृणु। इत्यादिस्मृतिषु च। सांख्य शब्देन सांख्यशास्त्रमेव ग्राह्यम्। न पुनरर्थान्तरं कल्पनीयमिति। तदिदं मोक्षशास्त्र चिकि- त्साशास्त्रवञ्चतुर्व्यहम्। यथा हि रोग आरोग्यं रोगनिदान भैषज्यामिति चत्वारो व्यूहाः समूहाश्चिकित्साशास्त्रस्य प्रति- पाद्यास्तथैव ईयं हान हेय हेतुर्हानोपायचेति चत्वारो व्यहा मोक्षशास्त्रस्य प्रतिपाद्या भवन्ति । मुमुक्षुभिर्जिनासित- त्वात् । तत्र त्रिविधं दुःखं हेयम्। तदत्यन्तनिवृत्तिानम् । प्रकृति पुरुषसंयोगहारा चाविवेको हेयहेतुः। विवेकख्यातिस्तु हानोपाय इति। व्यूहशब्देन चैषामुपकरणसंग्रहः । चादी फलवेनाभ्यहितं हानं तत्प्रतियोगिविधयैव च हेयं । तत्र ·८ सांख्यदर्शनम्। प्रतिपादयिष्यन् शास्त्रकारः शिष्यावधानाय शास्त्रारम्भं प्रति- - जानौते । -- प्रथमोऽध्यायः। अथ विविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरचन्तपुरुषार्थः ॥१॥ अथशब्दोऽयमुच्चारणमात्रेण मङ्गलरूपः । अतएव मङ्गला. चरणं शिष्टाचारादिति स्वयमेव पञ्चमाध्याये वक्ष्यति। अर्थ- स्व बाधशब्दस्याधिकार एव। प्रश्नानन्तर्यादीनां पुरुषार्थन सहान्वयासम्भवात् । ज्ञानाद्यानन्तव्यस्य च सूत्रैरेव वक्ष्यमाण- तया तत्प्रतिपादनवैयर्थ्यात् । अधिकारभिन्नार्थत्वे शास्त्रारम्भ- प्रतिज्ञाद्य लाभप्रमङ्गाच्च। तस्मात्य रुषार्थस्योपक्रमोपसंहार दशनादधिकाराय त्वमेवोचितम् । तदुच्छित्तिः पुरुषार्थ इत्यु प- महारो भविष्य तौति । अधिकारश्चाधिक्यन प्राधान्येनारम्भ णम् । प्रारम्भश्च यद्यपि साक्षाच्छास्त्रस्येव तथापि तद्वारा शास्त्रायतहिचारयोरपौति । तथा च साधनाद्युपकरणसहिता यथोक्त पुरुषार्थोऽधिकृतः प्राधान्यन निरूपाय तुमस्माभिः प्रारध इात सूबवाक्याथः विविधमाध्यात्मिकमाधिभौति- कमाधिदैविकं च दुःखम् । तत्रात्मानं स्वसङ्घातमधिकृत्य प्रवृत्तमित्याध्यात्मिकम् । शारीरं मानस च। तत्र शारौरं व्याध्याद्युत्थम् । तथा भूतानि प्राणिनोऽधिकृत्य प्रवृत्तमित्या- धिभौतिकम्। व्याघ्रचोराद्युस्थम्। देवानम्निवायादौनधि- कृत्य प्रवृत्तमित्याधिदैविकम्। दाहशौताद्युमिति भावः । यद्यपि सर्वमेव दुःखं मानसं तथापि मनोमात्रजन्यत्वाजन्य- -- ·प्रथमोऽध्यायः । - स्वाभ्यां मानस वामानसत्वविशेषः । एषां विविधदुःखानां यात्यन्तनिवृत्तिः स्थूलसूक्ष्मसाधारण्येन निःशेषतो निवृत्तिः । सोऽत्यन्त: परमः पुरुषार्थः पुरुषाणां बुडेरिष्ट इत्यवान्तर- वाक्यार्थः। तत्र स्थूलं दुःखं वर्तमानावस्थ' तच्च द्वितीयक्षणा- दुपरि स्वयमेव नङ्खयन्ति । अतो न तत्र ज्ञानापेक्षा। प्रतोतं तु प्रागेव नष्टमिति न तत्र साधनापेक्षेति परिशेषादनागता. वस्थ सूक्ष्म दुःखनिवृत्तिरेव पुरुषार्थतया प्रकृते पय्यवस्यति । तथा च योगसूत्रम्। हेयं दुःखमनागतमिति। निवृत्तिश्च न नाशोऽपित्वतीतावस्था ध्वंसप्रागभावयोरतौतानागतावस्था- स्वरूपत्वात् सत्कार्यवादिभिरभावानो कारात्। ननु कदा- चिदप्यवर्तमानमनागतं दुःखमप्रामाणिकम्। अतः खपुष्प- निवृत्तिवत् तन्निवृत्तेन पुरुषार्थत्वं युक्तमिति । मैवम् । सर्वत्र हि स्वस्खकायंजननशक्तिर्यावद व्यस्थायिनौति पातञ्जले सिद्ध दाहादिशक्ति शून्यस्याग्न्यादेः क्वाप्यदर्शनात् । सा च गतिरना- गतावस्थतत्तत्काय्यरूपा। इयमेव चोपादान कारणखरूपयोग्य- तत्यपि गोयत। अतो यावञ्चित्तसत्ता तावदेवानागतदुःख- सत्तानुमौयत तबित्तिश्च पुरुषार्थ इति। जीवन्मुक्तिदशायां च प्रारब्धकर्मफलातिरिलानां दुःखानामनागतावस्थानां वौजा- यानां दाहो विदेहकैवल्ये तु चित्ते न मह विनाश इत्यवा. सरविशेषः। वौजदाहश्चाविद्यासहकार्युच्छेदमात्र, ज्ञान- स्थाविद्यामानोच्छेदकत्वस्य लोके मिद्धत्वात् । अतएव चित्तेन सहैव दुःखस्य नाशः । ज्ञानस्य साक्षाह खादिनाशकत्वे प्रमा- णाभावादिति । ननु तथापि दुःखनित्तिन पुरुषार्थः सम्भ- वति दु खस्य चित्तधर्मलेन पुरुषे तन्नित्त्यसम्भवात् । दुःख- निवृत्तिशब्दस्य दुःखानुत्पादार्थकत्वेऽपि पुरुषे तस्य नित्यसिह- त्वात्। यत् तु कण्ठ चामौकरवत् सिद्धेऽप्यसिद्धत्वभ्रमात .

·१० सांख्यदर्शनम् । पुरुषार्थता स्यादिति। तन्न। एवमपि पुमानिदुःख इति श्रवणमननोत्तरं दुःखहानार्थं निदिध्यासनादौ प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। बहायाससाध्ये युपाये फलनिश्चयादेव प्रवृत्तिर्भवति प्रकृते तु श्रवणमननाभ्यां सिद्धत्वज्ञानावाप्रामाण्यज्ञानानास्वन्दितः फल- स्यामिहत्वनिमयोऽस्तौति । किञ्च भवतु कदाचित् भ्रमादिना पुरुषेच्छाविषयत्वं दु.खाभावस्य श्रुतिस्तु मोहनाशिनी कथं सिद्धस्य फलत्वं प्रतिपादयेत् । तरति शोकमात्मविहिवान् इर्षशोको जहातीत्वादिरिति । अत्रोच्यते। न नित्य शुद्धबुद्ध- मुक्तास्वभावस्य तद्योगस्तद्योगादृत इति हेयत्ववधारकसूत्रे. वायं पूर्वपक्षः समाधास्यते । तथाहि । प्रतिविम्बरूपेण पुरु घेऽपि सुखदुःखे स्तः । अन्यथा तयोर्नोग्यत्वानुपपत्तेः। सुखा. दिग्रहणं हि भोगः । ग्रहणं च तदाकारता । सा च कूट स्थ- चितौ बुडेराकारवत् परिणामो न सम्भवतीत्यगत्या प्रति- विम्बस्वरूपतायामेव पर्यावस्यति । अयमेव बुद्धिवृत्तिप्रति विम्बो हत्तिसारूप्यमितरत्रेति योगसूत्रेणोक्तः। सत्त्वेऽनुतप्य. माने तदाकारानुरोधात् पुरुषोऽप्यनुतप्यत इव दृश्यत इति योगभाष्ये च तदाकारानुरोधशब्देन विशिष्यैव तापादिदुःखस्य प्रतिविम्ब उक्तः। अत एव च पुरुषस्य बुद्धिवृत्त्युपरागे स्फटिकं दृष्टान्तं सूत्रकारो वक्ष्यति। कुसमवञ्च मणेरिति। वेदान्ति- भिरपि चेतने ध्यस्ततयैव दृश्यभानमुच्यते । प्रतिविम्बं विना न घटेत ज्ञानमावस्याध्यासत्वे आत्माश्रयात् । अध्यासाज्ज्ञानं ज्ञानमेव चाध्यास इति । तदेतत् स्मयंतेऽपि । तस्मिंश्चितपणे स्फार समस्ता वस्तुदृष्टयः । - इमास्ताः प्रतिविम्बन्ति सरसीव तटद्रुमाः ।। इति । अव हि दृष्टिशब्दो बुझित्तिसामान्यपरो युक्ति- साम्यात्। प्रतिविम्बश्च तत्तदुपाधिषु विम्बाकारचित्तपरिणाम स चाध्यासः

·प्रथमोऽध्यायः ।
११
इति । तस्मात् प्रतिविम्बरूपेण पुरुषे दुःखसम्बन्धो भोगाख्यो-
ऽस्ति । अतस्तेनैव रूपेण तबियत्तेः पुरुषार्थत्व युक्तम् । अत
एव दु:ख मा भुञ्जीयेति प्रार्थनाप्यापामरं दृश्यते। तञ्च दुःख-
भोगनिवृत्त पुरुषार्थत्वमन्यशेषतया न सम्भवतीति सेव स्वत:
पुरुषार्थः। दुःखनिहत्तिस्तु कण्टकादिनिर्यात्तवत् तादर्सेन
न खतः पुरुषार्थः। एवं सुखमपि न स्वत: पुरुषार्थः । किन्तु
तद्भोग एव खत: पुरुषार्थत्वं यातीति। तदिदं दुःखभोग-
निवृत्त : पुरुषार्थ योगभाष्ये व्यासदेवरुक्तम् । तम्मिन् निहत्ते
पुरुषः पुनरिदं तापत्रयं न भुङ्क्त इति। अतः श्रुतावपि
दुःखनिवृत्त: पुरुषार्थत्वं विषयतासम्बन्धेनैव बोध्यम्। तटे-
तद्योगवार्त्तिके प्रपञ्चितमस्माभिरिति दिक। तदेवमनन
सूत्रेण व्यूहद्वयं संक्षेपणोद्दिष्टं विस्तरखनयोः पश्चाद्भवि-
तैति॥१॥
अतः परं वक्ष्यमाणस्य हानोपायव्यूहस्याकासाथै तदित-
रेषां हानोपायव प्रत्याचष्टे सूवजातन।
न दृष्टात् तत्मिदिनिटत्तेऽप्यनुवृत्तिदर्शनात् ॥२॥
लौकिकादुपायाइनादेरत्यन्तदुःखनिवृत्तिसिद्धिर्नास्ति ।
कुतः । धनादिना दुःख निवृत्ते पचाइनादिक्षये पुनरपि
दुःखानुवत्तिदर्शनादित्यर्थः । तथा च अधिः । अमृतत्वस्य तु
नाशास्ति वित्ते नेत्यादिः ॥ २ ॥
नन्वेवं धनाद्यर्जनस्य कुञ्जरगौचवद दुःखानिवर्तकत्वे कथं
तत्र प्रतिस्तवाह।
प्रात्यहिकचुमतीकारवत् तत्तौकारचेष्ट-
नात् पुरुषार्थत्वम् ॥ ३॥

·सांख्यदर्शनम् । दृष्ट साधनजन्यायां दुःखनिहत्तावत्यन्तपुरुषार्थत्वमेवं नास्ति । यथाकथञ्चित् पुरुषार्थत्व त्वस्य व। कुतः। प्रात्य- हिकस्य क्षदुःखस्य निराकरणवदेव सेन धनादिना दुःख. निराकरणस्य चेष्टनादन्वेषणादित्यर्थः। अतो धनाद्यर्जन प्रवृत्तिरुपपद्यत इति भावः । कुञ्जरशोचादिकमप्यापातदुःख- निवर्त कतया मन्दपुरुषार्थो भवत्येवेति ॥ ३ ॥ स च दृष्टसाधनजो मन्दपुरुषार्थो विहेय इत्याह । 23 Mmslem सर्वासम्भवात् सम्भवेऽपि सत्त्वासम्भवाड्वेयः प्रमाणकुशलैः ॥ ४॥ स च दृष्टसाधनजो दुःखप्रतीकारो दुःखादुःखविवेकशा. स्वाभियो दुःखपक्षे निक्षेपणीयः । कुतः। सर्वासम्भवात्। सर्वदुःखेष दृष्टसाधनैः प्रतीकारासम्भवात् । यत्रापि सम्भवस्त- नापि प्रतिग्रहपापाद्युस्थदुःखावश्यकत्वमाह । सम्भवेऽपोति। सम्भवेऽपि दृष्टोपायनान्तरोयकादिदुःखसम्पर्कावश्यम्भावा- दित्यर्थः । तथा च योगसूत्रम् । परिणामतापसंस्कारदुग्लै- गणरत्तिविरोधाच सर्वमेव दुःखं विवेकिन इति ॥ ४ ॥ ननु दृष्टसाधनजन्ये सर्वस्मिन्नेव दुःखप्रतीकारे दुःखसम्भेद- नियमोऽप्रयोजकः। तथा च स्मयते । यन्न दुःखेन सम्मिन्न न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं च तत् मुखं खःपदास्पदम् । ति। तबाह। उत्कर्षादपि मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः ॥५॥ दृष्टसाधनासाध्यस्य मोसस्य इष्टसाध्यराज्यादिभ्य उत्क- र्षात् वेषु दुःखसत्तावधार्यते। अपिशव्दात् त्रिगुणात्मकत्वा- ·प्रथमोऽध्यायः। ३ ३ 'देरपि । मोक्षस्योत्कर्षे प्रमाणं सर्वोत्कर्षश्रुतेरिति। न ह वै सशरीरस्य सत: प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति। घशरीरं वा वसन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशत इत्यादिना विदेहकैवल्यस्योत्कर्ष- श्रुतेरित्यर्थः ॥ ५॥ ननु मा भवतु दृष्टसाधनादत्यन्त दुःखनिवृत्तिः। अदृष्ट- सांधनात् तु वैदिककर्मणः स्यात् । अपाम सोमममृता बभू- मत्यादिश्रुतेरिति तबाह । अविशेषश्चोभयोः ॥६॥ उभयोरेव दृष्टादृष्टयोरत्यन्तदुःखनिवृत्त्यसाधकवे यथो- ततडेतुत्वे चाविशेष एव मन्तव्य इत्यर्थः । एतदेव कारि- कायामुक्तम्। दृष्टवदानुअविकः स विशुदिक्षयातिशययुक्तः । इति । गुरोरनुयत इत्यनुश्रवो वेदः । तहिहितयागा- दिरानुश्रविकः। स दृष्टोपायवदेवाशुद्धया हिंसादिपापेन विनाशिसातिशयफलकत्वेन च युक्त इत्यर्थः । ननु वैधहिंसायाः पापजनकत्वे बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनत्वरूपस्य विध्यर्थ- स्थानुपपत्तिरिति चेन्न। वैधहिंसाजन्यानिष्ट स्यष्टोत्पत्तिनान्त- गैयकत्वेनेष्टोत्पत्तिनान्तरोयकदुःखाधिकदुःखाजनकत्वरूपस्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्य विध्यंशस्यापतेः। यत् तु वैधहिंसा- तिरितहिंसाया एव पापजनकत्वमिति तदसत् सङ्कोचे प्रमाणाभावात् । युधिष्ठिरादौनां स्वधर्मेऽपि युद्धादौ प्राति- बधादिप्रत्यवायपरिहाराय प्रायश्चित्तश्रवणाच । तस्माद्यास्याम्यहं तात ! दृष्ट्वे मं दुःखमबिधिम् । बयोधर्ममधर्माब्य किम्याकफलमविभम् ॥ इति मार्कण्डेयवचनाच्च । अहिंसन् सर्वभूतान्यन्यत्र !

·सांख्यदर्शनम्। तीर्थेभ्य इति श्रुतिस्तु वैधातिरिवहिंसानिवृत्तेरिष्टसाधनत्वमेव वक्ति न तु वैधहिंसाया अनिष्ट साधनत्वाभावमपोत्यादिक योगवार्त्तिके द्रष्टव्यमिति दिक। न कर्मणा न प्रजया धर्नन त्यागेनैकेऽमृतत्वमानशरिति तमेव विदित्वातिमृत्युमति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनायेत्यादिश्रुतिविरोधेन तु सोमपाना- दिभिरमृतवं गौणमेव मन्तव्यम् । पाभूतसंप्लवं स्थानममृतत्व हि भाष्यते । इति विष्णुपुराणात् ॥ ६॥ तदेवं दृष्टादृष्टोपाययोः साक्षात्यरमपुरुषार्थासाधनत्वे साधिते तदुपायाकाङ्क्षायां विवेकन्नानमुपायो वक्तव्यः । तत्र विवेकज्ञानमविवेकाख्यदुःख हेतूच्छेदहारैव हानोपाय इत्या- शयेनादावपि विवेकमवेतरप्रतिषेधेन हेयहेतुतया परिशेष- यति प्रघट्टकेन। न खभावतो बड्वस्य मोक्षसाधनोपदेशविधिः ॥७॥ दुःखात्यन्तनिवृत्त र्मोक्षत्वस्योततया बन्धोऽत्र दुःखयोग एव । तस्य बन्धस्य पुरुषे न स्वाभाविकत्वं वक्ष्यमाणलक्षण- मस्ति यतो न स्वभावतो बधस्य मोक्षाय साधनोपदेशस्य श्रौतस्य विधिरनुष्ठानं नियोज्यानां घटते। न घग्ने: खामा- विकादौष्णयामोक्षः सम्भवति । खाभाविकस्य यावद्रव्य- भाविवादित्यर्थः । तदुक्तमौखरगीतायाम् । यद्यात्मा मलिनोऽस्वच्छो विकारौ स्यात् खभावतः । ল দ্বি নয় মনীষিলামনৰসি ॥ इति । यस्मिन् सति कारणविलम्बाहिलम्बो यस्योत्- पत्तौ न भवति तस्य तत् साभाविकमिति स्वाभाविकत्वलच.

·प्रथमोऽध्यायः। णम् । ननु सर्वदोपलभापतेर्दुःखस्य स्वाभाविकत्वशाव नास्तीति चेन्न। विगुणात्मक स्वेन चित्तस्य दुःखस्वभावत्वेऽपि सत्त्वाधिक्ये नाभिभवात् सदा दुःखानुपलब्धिवदात्मनोऽपि तदनुपलब्धिसम्भवात् । दुःखस्खाभाविकत्ववादिभिबौश्चित्तस्यै- वात्मताभ्यु पगमाच्च । अथैवमात्मनाशादेव मोक्षोऽस्विति चेन्न । अहं बछो विमुक्तः स्यामिति बन्धसामानाधिकरण्य नेव मोक्षस्य पुरुषार्थत्वादिति ॥ ७ ॥ भवत्वननुष्ठानं तेन किमित्यत आह । खभावस्थानपायित्वादननुष्ठानलक्षणमप्रा- माण्यम् ॥८॥ स्वभावस्य यावद्रव्यभावित्वान्मोक्षासम्भवेन तसाधनोप. देशश्रुतेरननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्य स्यादित्यर्थः ॥ ८॥ ननु श्रुतिबलादेवानुष्ठान स्यात् तवाह। नाशक्योपदेशविधिरुपदिष्टेऽप्यनुपदेश: ॥६॥ नाशक्याय फलायोपदेशस्यानुष्ठानं सम्भवति। यत उप- दिष्टेऽपि विहितेऽप्यशवयस्योपाये स उपदेशो न भवति । किस्तूपदेशाभास एव बाधितमर्थ वेदोऽपि न बोधयतीति न्यायादित्यर्थः ॥ ८॥ प्रत्र शान्त शुक्लपटवहीजवञ्चेत् ॥ १० ॥ ननु स्वाभाविकस्याप्यपायो दृश्यते। यथा शुलपटस्य स्वाभाविक शौक्ला रागणापनीयते। यथा च वीजस्य स्वाभा. विक्यप्यपुरतिरम्निनापनीयते। अतः शक्लपटवहौजवञ्च ·मांख्यदर्शनम्। खाभाविकस्य बन्धस्याप्य पायः पुरुष सम्भवतीति तहदेव तत्साधनोपदेशः स्यादिति चेदित्यर्थः ॥ १॥ समाधत्त। शक्त्युभवानुद्भवाग्यां नाशक्योपदेशः॥११॥ उक्तदृष्टान्तयोरपि नाशक्याय स्वाभाविकायापायोपदेशो लोकानां भवति। कुतः। शक्य अवानुवाभ्याम् । दृष्टान्त- हये हिशोलपादेराविर्भावतिरोभावावेव भवतः। न तु शोलमा गुरशक्त्योरभावो भवति। रजकादिव्यापार्योगिसङ्गल्पादि- भिश्च रक्त पटभृष्टवीजयोः पुनः शौक्लाङ्गुरशक्त्याविर्भावादि- त्यर्थः । नन्वेवं पुरुषेऽपि दुःखशक्तितिरोभाव एव मोक्षो- ऽस्विति चेन दुःखात्यन्तनिवृत्तेरेव लोके पुरुषार्थत्वानुभवात् श्रुतिस्मृत्योः पुरुषार्थत्वसिद्धेश्च । न तु दृष्टान्तयोरिव तिरो- भावमावस्येति। किञ्च दुःखशक्तितिरोभावमावस्व मोक्षवे कदाचिद्योगोखरसङ्कल्पादिना शक्त्यु द्धवस्त्र भृष्टवौजेष्विव मुक्तोष्वपि सम्भवेनानिर्मोक्षापक्तिरिति ॥ ११ ॥ स्वभावतो बन्ध निराकात्य निमित्तभ्योऽपि बन्धमपा- करोति सूत्रजातेन । पुरुष दुःखस्य नैमित्तिकत्वेऽपि ज्ञानाद्य- 'पायोच्छेद्यत्वं न घटेत। अनागतावस्थसूत्मदुःखस्य यावदः द्रव्यभाविवादित्याशयेन नैमित्तिकत्वं निराक्रियते । न कालयोगतो व्यापिनो नित्यस्य सर्वसम्ब- वात् ॥ १२॥ नापि कालसम्बन्धनिमित्तकः पुरुषस्य बन्धः । कुतः । व्यापिनो नित्यस्य कालस्य सर्वावच्छेदेन सर्वदा मुक्ताक्ति- सकलपुरुषसम्बन्धात्। सर्वावच्छेदेन सदा सकलपुरुषाणां बधापत्तरित्यर्थः । पत्र च प्रकरणे कालदेशकर्मादीनां ·प्रथमोऽध्यायः। निमित्तत्वसामान्यं नापलप्यते श्रुतिस्मृतियुक्तिभिः सिद्धत्वात् । किन्तु यनैमित्तिकत्व पाकजरूपादिवनिमित्तजन्यत्व' तदेव बन्धे प्रतिषिध्यते पुरुष बन्धस्योपाधिकत्वाभ्युपगमात्। ननु कालादिनिमित्तकवेऽपि सहकार्यन्तरसम्भवासम्भवाभ्यां ध्यवस्खा स्यादिति चेत्। एवं सति यत् संयोग सत्यवश्यं बन्ध- सवैव सहकारिणि लाघवाइन्धो युक्तः पुरुषे बन्धव्यवहारस्थौ- पाधिकत्व नाप्युपपत्ते रिति कृतं नैमित्तिकत्वेनेति ॥ १२ ॥ न देशयोगतोऽप्यस्मात् ॥ १३ ॥ देशयोगतोऽपि न बन्धः । कुतः । अस्मात् पूर्वसूत्रोक्ताम्मुता. मुक्त सर्वपुरुषसम्बन्धात् । मुक्तस्यापि बन्धापत्ते रित्यर्थः ॥१३॥ नावस्थातो देहधर्मत्वात् तस्याः ॥ १४ ॥ सङ्घातविशेषरूपताख्या देहरूपा यावस्था न तबिमित्त- तोऽपि पुरुषस्य बन्धः। कुतः। तस्या अवस्थाया देहधर्मत्वात् । अचेतनधर्मवादित्यर्थः । अन्यधर्मस्य साक्षादन्यबन्धकत्व ऽति- प्रसङ्गात् । मुक्तस्यापि बन्धापत्तो रित्यर्थः ॥१४॥ ननु पुरुषस्याप्यवस्थायां किं बाधकं तवाह। असङ्गोऽयं पुरुष इति ॥ १५ ॥ इतिशब्दो हेत्वर्थ । पुरुषस्थासङ्गत्वादवस्थाया देहमान- धर्मत्वमिति पूर्वसूत्रेणान्वयः । पुरुषस्यावस्थारूपविकार- खोकार विकारहेतुसंयोगाख्यः सङ्गः प्रसज्येतेति भावः । प्रस- गले च श्रुतिः । स यदन किश्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति असङ्गो अयं पुरुष इति । सङ्गश्च संयोगमात्र न भवति । कालदेशसम्बन्धस्य पूर्वमुक्तात्वात् । श्रुतिस्मृतिषु पनपत्रस्थन- ·सांख्यदर्शनम्। लेनेव पद्मपत्रस्वासातायाः पुरुषासत्तायां दृष्टान्तताव- न कर्मणान्यधर्मत्वादतिप्रसत्तोश्च ॥ १६ ॥ न हि विहितनिषिद्धकर्मणापि पुरुषस्य बन्धः । कर्मणाम- नात्मधर्मत्वात् । अन्यधर्मेण साक्षादन्यस्य बन्धे च मुक्तस्यापि बन्धापत्तेः। ननु स्वखोपाधिकर्मणा बन्धाङ्गीकारे नायं दोष इत्याशयेन हेत्वन्तरमाह। अतिप्रसतश्चेति। प्रलयादावपि टुःखयोगरूपबन्धापत्तश्चेत्यर्थः । सहकार्यन्तरविलम्बतो विल- म्बकल्पनं च प्रागेव निराकृतं न कालयोग इत्यादिसूब इति ॥१६॥ नन्वेवं दुःखयोगरूपोऽपि बन्धः कर्मसामानाधिकरण्यानु- रोधेन चित्तस्यैवास्तु। दुःखस्य चित्तधर्मतायाः सिद्धत्वात् । किमर्थं पुरुषस्यापि कल्पाते बन्ध इत्याशङ्कायामाह। विचित्रभोगानुपपत्तिरन्यधर्मत्वे ॥ १७ ॥ दुःखयोगरूपबन्धस्य चित्तमात्रधर्मत्वे विचित्रभोगानुप- पत्तिः। पुरुषस्य हि दुःखयोगं विनापि दुःखसाक्षात्काराख्य. भोगस्वीकारे सर्वपुरुषदु खादीनां सर्व पुरुषभोग्यता स्याबिया- 'मकाभावात् । ततश्चायं दुःखभोक्तायं च सुखभोक्त्यादिरूप- भोगवैचित्रा नोपपद्यतेत्यर्थः । अतो भोगवैचियोपपत्तये भोगनियामकतया दुःखादियोगरूपो बन्धः पुरुषेऽपि खौकार्यः। स च पुरुषे दुःखयोगः प्रतिविम्बरूप एवेति प्रागे- वोक्तम्। प्रतिविम्बश्च खोपाधिवृत्तेरेव भवतीति न सर्वपुंसां मर्वदुःखभोग इति भावः। चित्तहत्तिबोधे पुरुषस्थानादिः खखामिभावः सम्बन्धो हेतुरिति योगभाष्यादयं सिद्धान्तः । - ·प्रथमोऽध्यायः । १८ सिमः । चित्तं च पुरुषस्य स्वत्वं सभुता कृत्तिवासनावत्त्वमिति ।' यत् तु चित्तस्यैव बन्धमोक्षो न पुरुषस्येति श्रुतिस्मृतिषु गौयते तहिम्बरूपदुःखयोगरूपं पारमार्थिकं बन्धमादाय बोध्यम् ॥१७॥ साक्षात् प्रतिनिमित्तकत्वमपि बन्धस्यापाकरोति। प्रकृतिनिबन्धनाचेन्न तस्या अपि पारत. वाम् ॥ १८ ॥ ननु प्रतिनिमित्ताइन्धो भवत्विति चेन्न । यतस्तस्या अपि बन्धकत्वे संयोगमारतसामुत्तरत्र वक्ष्यमाणमस्ति । संयोग- विशेषं विनापि बन्धकत्व प्रलयादावपि दुःखबन्धप्रसङ्गादि- त्यर्थः। प्रतिनिबन्धना चेदिति पाठे तु प्रततिनिबन्धना चहन्धनेत्यर्थः ॥१॥ अतो यत्परतन्त्रा प्रकृतिबन्धकारणं सम्भवेत् तस्मादेव संयोगविशेषादौपाधिको बन्धोऽम्निसंयोगानलोणावदित खसिद्धान्तमनेनैव प्रसङ्गेनान्तराल एवावधारयति । न नित्यशुद्धबुइमुक्तखभावस्य तद्योगस्तद्यो- , गादृते ॥ १६ ॥ तस्मात् तद्योगादृते प्रकृतिसंयोगं विना न पुरुषस्य तद्योगी बन्धसम्पर्कोऽस्ति । अपि तु स एव बन्धः । बन्धस्यौपाधिकत्व. लाभाय नहयेन वक्रोक्तिः । यदि हि बन्धः प्रकृतिसंयोगजन्यः स्थात् पाकजरूपवत् सदा सदेव तहियोगऽप्यनुवर्तते । न च हितोयक्षणादेर्दुःखनाशकत्व कल्पा कारणनाशस्य कार्य- नाशकतायाः सा तत्वेन तेनैवोपपत्तावस्माभिस्तदकल्पनात् । वृत्तिहि दुःखादेरुपादानम्। प्रतो दीपशिखावत् क्षणभङ्ग- राया वृत्तराविनाशित्व नैव तदर्माथां दुःखेच्छादौनां ·सांख्यदर्शनम्। विनाशः सम्भवतीति । अतः प्रकृतिवियोगे बन्धाभावादौपा. धिक एव बन्धो न तु स्वाभाविको नैमित्तिको वेति । तथा संयोगनिवृत्तिरेव साचाहानोपाय इत्यपि वक्रोक्तिफलम् । तथा च मृतिः। यथा ज्वलद्ग्रहानिष्टरहं विच्छिद्य रक्ष्यते। तथा सदोषप्रतिविच्छिनोऽयं न शोचति । इति। वैशेषिकाणामिव पारमार्थिको दुःखयोग इति भमो मा भूदित्येतदर्थं नित्येत्यादि । यथा स्वभावशुद्धस्य स्फटिकस्य रागयोगो न जपायोगं विना घटते तथैव नित्य- शुद्धादिखभावस्य पुरुषस्योपाधिसंयोगं विना दुःखसंयोगो न घट से स्वतो दुःखाद्यसम्भवादित्यर्थः । तदुक्त सौरे। यथा हि केवलो रक्त: स्फटिको लक्ष्यते जनः । रखकाद्यप्रधामन तहत् परमपूरुषः ॥ इति । नित्यत्व कालानवच्छिन्नत्वम् । शुद्धादिस्वभावत्व च नित्यशुद्धत्वादिकम्। तत्र नित्यशुद्धत्वं सदा पापपुण्य- शून्यत्वम्। नित्यबद्धत्वमलुप्तचिद्रूपत्वम्। नित्यमुक्ताव सदा पारमार्थिकदुःखायुक्तात्वम्। प्रतिविम्बरूपदुःखयोगस्वपार- मार्थिको बन्ध इति भावः। प्रात्मनो नित्य शुद्धत्वादौ च श्रुतिः। भयमामा सन्मावो नित्यः शुद्धो बुद्धः सत्यो मुक्तो निरननो विभुरित्यादिः। नन्वस्य मननशास्त्र- त्वादत्रार्थे युक्तिरपि वक्तव्येति चेत् सत्यम्। न तद्योग- स्तद्योगात इत्यनेन नित्यशुद्धत्वादी युक्तिरप्युक्तव। तथाहि यात्मनि नित्यत्वविभुत्वादिकं तावन्यायादिदर्शनेष्वेव साधि- तम्। तत्र नित्य स्य विभोरात्मनो यद्योगं विना दुःखाद्यखिल- विकारोंगो न भवति तस्यैवान्तःकरणस्य सर्वसम्मतकारणस्य तदुपादानकारपत्वमेव युक्तं लाघवात् । सर्ववितारिष्वन्तःकर- ·'प्रथमोऽध्यायः। २१ पस्यैवान्वयष्यतिरेकाभ्याच। न पुनरन्तर्विकारेषु मनसो निमि. सत्वमात्मनश्चोपादानव' युक्त कारणहयकल्पने गौरवात् । नन्वहं सुखौ दुःखो करोमोत्यायनुभवादात्मनो विकारोपा- दानत्वसिडिरिति चेन्न । अहं गौर इत्यादिभ्रमशतान्तःपाति- वेनामामाण्य शङ्कास्कन्दित तयोक्तप्रत्यक्षाणामुक्ततर्कानुगृहीता- नुमानापेक्षया दुर्बलत्वात् । प्रात्मनश्चिमानत्वं तु युक्तिरग्रे वक्ष्यत इति दिक् । यस्य सूत्रस्यैवार्थः कारिकयाप्युक्तः । तस्मात् तत्संयोगादचेतनं चेतनादिव लिङ्गम् । गुणकर्त्तत्वे च तथा कत्तं व भवत्युदासीनः । इति। कर्तृत्वमात्र दुःखित्वादिसकलविकारोपलक्षणम् । तथा योगसूत्रेऽप्यस्य सूत्रस्यैवार्थ उक्तः । द्रष्ट दृश्ययोः संयोगो हेयहेतुरिति। गीतायां च। पुरुषः प्रतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् । इति । प्रकृतिस्थः प्रलतो संयुक्तः । तथा च श्रुतावपि । खात्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोत त्याहुमनौषिणः । इति। न च कालादिवदेव प्रकृतिसंयोगोऽपि मुक्तामता- पुरुषसाधारणतया कथं बन्धहेतुरिति वाच्यम्। जन्मापर- नाम्नः वखवुधिभावापन प्रकृतिसंयोगविशेषस्यैवात्र संयोग- शब्दार्थत्वात्। योगभाष्ये व्यासैस्तथा व्याख्यातत्वात्। बुडि- वृत्त्यु पाधिनैव पुरुष दु:खयोगाच्च। वैशेषिकादिवदेव भोग- जनकतावच्छेदकत्वेनान्तःकरणसंयोगे वैजात्य चास्माभिर- पौष्टम्। अतो न सुषुत्यादी बचप्रसङ्गः । स्वस्वभुक्त कृत्तिवास- नावद्यत्किञ्चिदत्तितत्संस्कारप्रवाहोऽप्यनादिरतः स्वखामि भावव्यवस्थितिः। कथित् तु प्रकृतिपुरुषयोः संयोगाङ्गी- कार पुरुषस्व परिणामसङ्गो प्रसज्येयाताम्। प्रतोऽवाविवेक एव योगशब्दार्थो न तु संयोग इति। तत। तद्योगोऽप्यविवे. ।

·२२ सांखदर्शनम् । योगो यतव्यः। कादिति सूप्रेणाविवेकस्य योगहेतुताया एव सूत्रधारण वश्य- माणत्वात् । खखामियत्योः खरूपोपलब्धिहेतः संयोगस्तस्य हेतुरविद्येति सवाभ्यां पातालेपि संयोगहेतुत्वस्यैवाविद्याया उत्तात्वाचा किच विवेकाभावरूपस्थाविवेकस्य संयोगले प्रलयादावपि प्रकतिपुरुषसंयोगसवन भोगाद्यापत्ति: मिथ्याज्ञानरूपस्याविवेकस्य च संयोगत्व पालाश्रयः पुम्प. वतिसंयोगस्याज्ञानादिहेतुत्वादिति। तस्मादविवेकातिरिको स च संयोग एवान्य स्याप्रामाणिकत्वात् । संयोगव न परिणामः सामान्य गुणातिरिसाधर्मोत्यत्त्व व परि- गामित्वश्वहारात्। अन्यथा कूटस्थस्य सर्वगतवरूपविभु- वानुपपत्त: । नापि संयोगमात्र सङ्गः परिणाम हेतुसंयोग- स्वैव सङ्गशब्दार्थताया वक्तव्यत्वादिति। ननु तथापि कथं नित्ययोः प्रतिपुरुषयोमहदादिहेतुरनित्यः संयोगो घटत इति चेव । प्रकृतेः परिछिनापरिच्छिवधिविधगुणसमुदाय- रूपतया परिच्छिवगुणावच्छेदेन पुरुषसंयोगोत्पत्तः सम्भवात। श्रुतिस्मृतिसिह त्वात् प्रकृतिसंयोगक्षोभयोरिति । एतच्च योग- वाप्ति के प्रपञ्चितमस्माभिः । अपरस्तु भोग्यभोक्तयोग्यतैवानयोः सयोग प्रत्याह। तदपि न । योग्यताया नित्यत्वे ज्ञाननिव- यत्वानुपपत्तः। प्रनित्यत्वे किमपराई संयोगेन परिणामि- त्वापत्त: समानत्वात्। भोग्यभोक्तृयोग्यतायाः संयोगरूपत्वस्य सूवादिष्वनुलावेनामामाणिकत्वाचेति । तस्मात् संयोगवि. शेष एवान बन्धाख्याध्यहेतुतया सूचकाराभिमेत रति स्वयं 'बन्ध हेतुरवधारितः ॥१८॥ इदानी मास्तिकाभिप्रेता पपि बन्धातवो निराकर्तव्याः। तवा बड़भित्रो दशबलोहयवादी विनायकः ।

·प्रथमोऽध्यायः। इत्यनुशासनादिसिहाः क्षषिकविज्ञानात्मवादिनो बौर- प्रभेदा एवमाहुः। मास्ति प्रात्यादि पाधं वस्खन्यत् । येन तत्सयोगादौपाधिकस्तात्विको वा बन्धः स्यात्। किन्तु क्षणिकविज्ञानसन्तानमात्रहितौयं तत् त्वमन्यत् सबै सांह- त्तिक संवत्तिवाविद्यामिथ्याजानाख्या तत एव बन्ध रति । तथा च तैकतम् । अभिन्नोऽपि हि बुद्ध्यात्मा विपOसनिदर्शनैः। ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते । इति। तन्मतमादौ निराक्रियते। नाविद्यातोऽप्यवस्तुना बन्धायोगात् ॥२०॥ अपिशब्दः पूर्वोक्त कालाद्यपेक्षया। विद्यातोऽपि न साक्षाइन्धयोगः । अईतवादिनां तेषामविद्याया अध्यवस्तुत्वेन तया बन्धानौचित्यात् । न हि स्वापरया बन्धनं दृष्टमित्यर्थः । बन्धोऽप्यवास्तव इति चेन्न। स्वयं सूत्रकारण निराकरिष्य- माणत्वात्। विज्ञानाईतश्रवणोत्तरं बचानकृत्तये योगाभ्या. साभ्य पगमविरोधाश्च । बन्धमिथ्यात्वश्रवणेन बन्धनिहत्त्याख्य. फलसिधवनिश्चयात् तदर्थ बहायाससाध्ययोगाङ्गानुष्ठाना- सम्भवादिति ॥२०॥ वस्तुत्वे सिद्धान्तहानिः ॥ २१॥ यदि पाविद्याया वस्तुत्व स्वीक्रियते तदा स्वाभ्युपगतमा- विद्यानृतत्वस्व हानिरित्यर्थः ॥ २१॥ विजातीयवैतापत्तिश्च ॥ २२॥ किचाविद्याया वस्तुत्वे चणिकविधानसन्तानाहिजातीयं ·२४ सांख्यदर्शनम्। हैतं प्रसज्येत। तच भवतामनिष्टमित्यर्थः । सन्तानान्तम्याति- व्यक्तीनामानन्दात् सजातीय तमिष्थत एवेत्याशयेन विजा- तौयेति विशेषणम्। नन्वविद्याया अपि जानविशेषत्वाद. विद्यावापि कथं विजातीयहतमिति चेव। जानरूपाविद्याया बन्धोत्तरकालौनतया वासनारूपाविद्याया एव तैर्बन्धहेतुत्वा- भ्युपगमात् । वासना तु ज्ञानाहिजातीयैवेति। एभिश्च सूत्र- ब्रामौमांसासिद्धान्तो निराक्रियत इति भमो न कर्तव्यः । ब्रह्मामीमांसायां केनापि सूत्रणाविद्यामावतो बन्धस्यानुक्ता- वात्। अविभागो वचनादित्यादिसूत्रैब्रह्मामीमांसाया अभि- प्रेतस्याविभागलक्षणातस्याविद्यादिवास्तवत्वेऽप्यविरोधाच। यत् तु वेदान्सिब्रुवाणामाधुनिकस्य मायावादस्थाव लिङ्गं दृश्यते तत् तेषामपि विज्ञानवादीकदेशितया युक्तमिव । मायावादमसच्छारखं प्रच्छवं बौद्धमेव च । मयैव कथितं देवि! कलौ ब्राह्मणरूपिणा। इत्यादिपद्मपुराणस्थशिववाक्य परम्पराभ्यः । न तु सहेदा- न्तमतम्। वेदार्थवमहाशाख मायावादमवैदिकम् । इति तहाक्षशेषादिति । मायावादिनोऽत्र च न साक्षात् प्रतिवादिल विजातीयेति विशेषणधैयर्थ्यात् । मायावादे सजातीयाइतस्थाप्यनभ्युपगमादिति। तस्मादव प्रकरणे विज्ञा- नवादिनां बन्धहेतुव्यवस्थेव साचाविराक्रियते। पनयैव च रौव्या नवीनानामपि प्रच्छन्नबौहानां मायावादिनामविद्या- मावस्य तुच्छस्य बन्धहेतुत्व निराकृतं वेदितव्यम् । अस्मन्यते विद्यायाः कूटस्खनित्यतारूपपारमार्थिकवाभावेऽमि घटा- दिवसासवत्वेन वचमाषसंयोगहारा बन्धहेतुत्व यथोतबाधा: नवकारः। एवं योगमते हामीमांसामने पौति ॥ २२॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः। २५ शहते। विरुडोभयरूपा चेत् ॥ २३ ॥ मनु विरुई यदुभयं सदसच्च सदसडिलक्षणं वा तद्रूपैवा- विद्यावतव्यातो न तया पारमार्थिकाइतमा इति चेदित्यर्थः । स्वयं तु सदसत्त्व प्रपञ्चस्य यहत्यति तच सत्यासत्वे व्यता- व्यक्तित्वरूपत्वाहिरहे एव न भवत इति सूचयितु विरुधपदो- पादानम् ॥ २३॥ परिहरति । न ताहक पदार्थाप्रतीतः ॥ २४ ॥ सुगमम्। अपि चाविद्यायाः साक्षादेव दुःखयोगाख्य- बन्धहेतुत्व ज्ञानेनाविद्याक्षयानन्तरं प्रारब्धभोगानुपपत्तिः । बन्धपर्यायस्य दुःखभोगस्य कारणमाशादिति। अस्मदादिमते तु नायं दोषः संयोगहारैवाविद्याकर्मादीनां बन्धहेतृत्वात् । जन्माख्यय संयोगः प्रारब्धसमाप्ति विना न नश्यतीति ॥ २४ ॥ पुनः शकते। न वयं षट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत् ॥२५॥ ननु वैशेषिकाद्यास्तिकवन वयं षट्षोड़शादिनियतपदार्थ, वादिनः । अतो प्रतीतोऽपि सदसदात्मकः सदसहिलक्षणो वा पदार्थोऽविद्येत्यभ्युपेयमिति भावः ॥ २५ ॥ मरिहरति । अनियतत्वेऽपि नायौक्तिकस्य संग्रहोऽन्यथा बालोन्मत्तादिसमत्वम् ॥ २६ ॥ पदार्थनियमो मास्तु तथापि भावाभावविरोधेन मुक्ति विकास सदसदात्मकपदार्थस्य संग्रही भवाचनमानाच्छि. ३ ·सांख्यदर्शनम्। थाणां न सम्भवति। अन्यथा बालकायुक्तस्याप्ययौक्तिकस्य संग्रहः स्यादित्यर्थः। श्रुत्यादिकं चास्मिवर्थे स्फट मास्ति युक्ति- विरोधेन च सन्दिग्धश्नुतेरर्थान्तरसिद्धिरिति भावः । नासदूपा न सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका। सदसदभ्यामनिर्वाच्या मिथ्याभूता सनातनी । इत्यादिसौरादिवाक्यानां त्वयमर्थः । विकारजननी मायामष्टरूपामजां ध्रुवाम् ॥ इत्यादिश्रुतिसिहा मायाख्या प्रकृति: परमार्थसतो न भवति पूर्वपूर्वविकाररूपैः प्रतिक्षणमपायात्। नापि परमार्थासतौ भवत्यर्थक्रियाकारित्वेन शशशृङ्गविलक्षणत्वात्। नापि तदु. भयामिका विरोधाच। प्रतः सदसदभ्यामनिर्वाचा सत्येवे- त्यसत्येवेति च निर्धार्योपदेष्टुमशक्या। किन्तु, मिथ्याभूता लयाख्यव्यावहारिकासखवतो परिणामिनित्यतारूपव्याव- हारिकसत्त्ववती चेति। एतच्चाग्रे प्रपञ्चयिष्याम इति दिक। एतत्प्रकरणोपन्यस्तानि च सर्वाण्येव दूषणान्याधुनिकेऽपि मायावादे योजनीयानि ॥ २६ ॥ पपर नास्तिका बाहुः क्षणिका बाद्यविषयाः सन्ति तेषां वासनया जीवस्य बन्ध इति तदपि दूषयति । नानादिविषयोपरागनिमित्तकोऽप्यस्य ॥२७॥ अस्थात्मन: प्रवाहरूपेणानादिर्या विषयवासना तबिमित्त- कोऽपि बन्धो न सम्भवतीत्यर्थः । निमित्ततोऽप्यस्येति पाठस्तु समीचीन: ॥ २७ ॥ पत्र हेतुमाह। न बाद्याभ्यन्तरयोरुपरजोपरचकभावोऽपि देशव्यवधानात् सुनस्सपाटलिपुषस्थयोरिवा२८॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः। २७ तन्मते परिच्छितो देहान्तख एवामा तखाभ्यन्तरखन बाधविषयेण सहोपरलोपरसवभावोऽपि सम्भवति । कुतः । मुनस्थपाटलिपुवस्थयोरिव देशष्यवधानादित्यर्थः । संयोगे सत्येव हि वासनाख्य उपरागो दृष्टः। यथा मनिष्ठावस्त्रयोः यथा वा पुष्षस्फटिकयोरिति। अपिशब्देन खमतेऽपि संयो- गांभावादिः समुच्चीयते। मुन्नपाटलिपुषौ विप्रकष्टौ देश- विशेषौ॥२८॥ ननु भवतामिन्द्रियाणामिवास्माकमात्मनो विषयदेशे गम- माहिषयसंयोगन विषयोपरागो वहाव्यस्तचाह। इयोरेकदेशलब्धोपरागान व्यवस्था ॥२६॥ हयोबडमुक्तात्मनोरकस्मिन् विषयदेशे लयविषयोपरा- गाव बन्धमोधव्यवस्था स्यात्। मुनस्थापि बधापरित्यर्थः बत शाते। पदृष्टवशाचेत् ॥ ३०॥ नन्वेकदेशसम्बन्धन विषयसंयोगसाम्येऽप्य दृष्टवद्यादेवो. परागलाम इति चेदित्यर्थः ॥ ३० ॥ परिहरति। न इयोरेककालायोगादुपकार्योपकारक, भावः ॥ ३१॥ क्षणिकत्वाभ्युपगमायोः कर्तृभोनोरेककालासत्वेन नोपकार्योपकारकभावः। न कर्तुनिष्ठादृष्टेन भोक्तनिष्ठो विषयोपरागः सम्भवतीत्यर्थः ॥ ३॥ शक्त।

·सांख्य दर्शनम्। पुवकर्मवदिति चेत् ॥ ३२॥ ननु यथा पिटनिष्ठेन पुवकर्मणा पुषस्योपकारो भवति तहाधिकरणेनैवाहटेन विषयोपरागः स्वादियर्थः ॥ ३२॥ gয়াবাষিকা অভিনি। नास्ति हि तब खिर एकात्मा यो गर्भाधा- नादिना संस्क्रियते ॥ ३३ ॥ पुत्रेध्यापि तन्मते पुवखोपकारो न घटते हि वसात् तत्र तन्मते गर्भाधानमारभ्य जन्मपर्यन्तं स्थायी एक पात्मा नास्ति यो जन्मोत्तरकालौनकर्माधिकारार्थ पुत्रेध्या संस्कियेतेति दृष्टान्तस्थाप्यसिधिरित्यर्थः । अस्मन्मते तु स्थैर्याभ्युपगमात् तत्राप्यदृष्टसामानाधिकरणमेवास्ति पुवेच्या जनितेन पुत्री पाधिनिष्ठादृष्टेनैव पुत्रोपाधिहारा पुत्रस्योपकारादिव्यथामते- ऽपि न दृष्टान्तासितिरिति भावः ॥ ३३ ॥ ननु बन्धस्यापि क्षणिकत्वादनियतकारणकोऽभावकारणको वा बन्धोस्वित्याशयेनापरो नास्तिकः प्रत्यवतिष्ठते। स्थिरकाOसिद्धेः क्षणिकत्वम् ॥ ३४॥ बन्धस्येति शेषः। भावस्तृत एव। प्रत्रायं प्रयोगः विवा- दास्पदं बन्धादि क्षणिक सत्वाद्दीपशिखादिवदिति। न च घटादौ व्यभिचारस्तस्यापि पक्षसमत्वात् । एतदेवोक्तं खिर- कार्यासिहेरिति ॥ ३४॥ समाधत्ते। 'न प्रत्यभिज्ञाबाधात् ॥ ३५ ॥ न कस्खापि धषिकत्वमिति शेषः। यदेवाहमदार तदे- ·प्रथमोऽध्यायः। २८ वाई सशामौत्यादिप्रत्यभिनया स्वयंसिरः पणिकत्वस्य बाधात्। प्रतिपक्षानुमानेनेत्यर्थः। तद्यथा बन्धादि स्थिर संक्वाइटादिवदिति । प्रसन्नत एवानुकूलतर्कसत्वेन न सत्- प्रतिपक्षता। प्रदीपादौ च सूमानेकक्षणानाकलनेन पशि- कवचम एव परेषामिति ॥ ३५॥ श्रुतिन्यायविरोधाश्च ॥ ३६॥ सदेव सौम्येदमग्र पासीत् तम एवेदमस पासोदित्यादि- श्रुतिभिः कथमसतः सजायतेत्यादिौतादियुतिभिव कार्य- कारणात्मकाखिलप्रपञ्चे चणिकत्वानुमानस्य विरोधान पणि कलं कस्थापीत्यर्थः ॥ ३६॥ दृष्टान्तासिद्धेश्च ॥३७॥ प्रदीपशिखादिदृष्टान्ते क्षणिकत्वासिडेच न वणिकत्वानु. मानमित्यर्थः किञ्च क्षणिकतावादिनां माटादिस्खलेऽपि कार्यकारण- भावः प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्यथानुपपत्तिसिहो नोपपोतेत्याह। युगपज्जायमानयोन कार्यकारणभावः ॥ ३८ ॥ किं युगपज्जायमानयोः कार्यकारणभावः किं वा क्रमि- कयोः। तत्र माद्यो विनिगमकाभावादिभ्य इति भावः ॥३८॥ नान्य इत्याही पूर्वापाये उत्तरायोगात् ॥३६॥ hopen? पूर्वस्य कारणस्थापायकाल उत्तरस्य कार्यस्योत्पत्थनी- चित्यादपि न क्षणिकवादे सम्भवति कार्यकारणभावः । उपादानकारणानुगततयैव कार्यानुभवादित्यर्थः ॥ ३८॥ उपादानकारणमधिकृत्यैव दूषणान्तरमाह।

·३० क न सांख्यदर्शनम्। ताव तदयोगाटुभयव्यभिचारादपि न ॥४०॥ यत: पूर्वस्य भावकाल उत्तरस्यासम्बन्धोऽत उभयव्यभि- चारादन्वयव्यतिरकव्यभिचारादपि कार्यकारणभाव इत्यर्थः। तथाहि यदोपादेयोत्पत्तिस्तदोपादानं यदा चोपा- दानाभावस्तदोपादेयोत्पत्त्यभाव इत्यन्वयव्यतिरेकेणैवोपादा. ५ नोपादेययोः कार्यकारणभावग्रहो भवति। तत्र क्षणिकत्वेन क्रमिकयोस्तयोविरुद्धकालतयान्वयव्यतिरेकव्यभिचाराभ्यां न कार्यकारणभावसिद्धिरिति ॥ ४० ॥ २८१७१ ननु निमित्तकारणस्येवोपादान कारणस्यापि पूर्वभाव- मात्रेणेव कारणतास्तु तनाह । पूर्वभावमावे न नियमः ॥ ४१ ॥ पूर्वभावमात्राभ्युपगम चेदमेवोपादानमिति नियमो न स्थानिमित्तकारणानामपि पूर्वभाषाविशेषात्। उपादान- निमित्तयोविभागः सर्वलोकसिद्ध इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ अपरे तु नास्तिका आहुः । 'विज्ञानातिरिक्तवस्वभावेन बन्धोऽपि विज्ञानमा स्वप्नपदार्थवत् । अतोऽत्यन्त मिथ्यात्वेन न तत्र कारणमस्तीति। तन्मतमपाकरोति। न विज्ञानमात्र बाद्यप्रतीतेः ॥४२॥ न विज्ञानमात्र तश्व बाघार्थानामपि विज्ञानवत् प्रतौ- तिमिहत्वादित्यर्थः ॥ ४२ ॥ ननु लाघवतण स्वादिष्टान्त खत्वहेतुकमिथ्यात्वानु- मानेन बाद्यवस्खनुभवो बाधनोयोग्त्र भवतां श्रुतिस्मृतौ अघि स्तश्चिौदं सर्व तस्त्राहिचानमेवास्ति न प्रपञ्चो न समतिरि- त्यादी इत्यतो दृषणान्तरमा।

·प्रथमोऽध्यायः। . तदभाव तदभावाच्छ्न्यं ताई ॥ ४३॥ तहि बाधाभाव शून्यमेव प्रसज्येत न तु विधानमपि।। कुतः । तदभावे तदभावाहाद्याभावे विज्ञानस्याप्यभावप्रसङ्गा- विधानप्रतीतरपि बाध्यप्रतीतिवदवस्तु विषयत्वानुमानसम्भ- वात् । विज्ञानप्रामाण्यस्य क्वाप्यसिञ्चत्वाञ्च। तथा विज्ञाने प्रमा- णानामपि बाह्यतयापलापाञ्चेत्यर्थः। नन्वनुभवे कस्यापि विवादाभावेन नास्ति तत्र प्रमाणापेक्षेति चेन्न शून्यवादिना मेव तत्र विवादात्। अथासतापि प्रमाणेन वस्तु सिध्यति विषयाबाधस्यैव प्रामाण्यप्रयोजकत्वान्न तु प्रमाणपारमार्थि- कत्वस्येति चेन्न। एवं सत्यसप्रमाणस्य सर्वत्र सुलभत्वेन काप्यर्थे प्रमाणान्वेषणस्यायोगात्। प्रथासमध्येऽपि व्याव- हारिकसत्त्वरूपो विशेषः प्रमाणादिष्वेष्टव्य इति चेत्। आयातं मार्गेण । किं पुनरिदं व्यावहारिकत्वम्। यदि परि- पामित्व तदास्माभिरपोदृशमेव सत्त्व ग्राघाग्राहकप्रमाणाना- मिष्टं शुक्लिरजतादितुल्यत्वस्यैव प्रपञ्चेऽस्माभिः प्रतिषेधात्। यदि पुन: प्रतीयमानतामात्रं तदापि तादृशरव प्रमाबाह्याथ- स्यापि सिद्धिप्रसङ्गात्। लाघवतर्कानुग्रहौतेन यथाकथञ्चिद- नुमानेनैव बाधस्तु विज्ञानऽपि समान इति। एतेनाधुनिकानां वेदान्तिब्रुवाणामपि मतं विज्ञानवादतुल्ययोगक्षेमतया निर- स्तम्। विज्ञानमावसत्यताप्रतिपादकश्रुतिस्मृतयस्तु कूटस्थत्व- रूपां पारमार्थिकसत्तामय बाद्यानां प्रतिषेधन्ति। न तु परि• सामित्वरूपा व्यावहारिकसत्तामपि । यत् तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसम्भतां सबस्तु रुप ! तच किम् । बस्तु राजेति यलोके यत् त राजभटादिकम् ।

·३२ सांख्यदर्शनम्। तथान्यच नृपत्यं तु न सत् सायनामयम् । इति विष्णुपुराणादिभ्यः परिणामित्वस्वासत्तात्वावग. मादिति। साल्पनामयमौखरादिसावरचितम् । एतेन । विज्ञानमयमेवैतदशेषमवगच्छत । इत्यादिना विष्णुपुराणे मायामोहरूपिणा विष्णुनासुर- भ्योऽपि तत्त्वमेवोपदिष्टम् । ते वनधिकारादिदोषैविपरीतार्थ- ग्रहणेन विज्ञानवादिनो नास्तिका बभूवुरित्यवगन्तव्यम् । तदेतत् सर्वं ब्रह्ममीमांसाभाथे मायावादनिरसनप्रसङ्गतो विस्तारितमस्माभिः ॥ ४३ ॥ नन्वेवं भवतु शून्यमेव तत्त्व' तदा सुतरामव बन्धकार- गान्वेषणं न युक्तं तुच्छत्वादिति नास्तिकशिरोमणिः प्रत्यव. तिष्ठते । शून्य तत्त्वं भावो विनश्यति वस्तुधर्मत्वादि. नाशस्य॥४४॥ . शून्यमेव तत्व यतः सर्वोऽपि भावो विनश्यति यश्च विनाशो स मिथ्या स्वप्रयत्। अतः सर्ववस्तूनामाचन्तयोर. भावमावत्वामध्ये क्षणिकसत्त्व सांकृत्तिकं न पारमार्थिक बधादि। ततः किं केन बध्येतत्याशयः। भावानां विना. शिवे हेतुर्वस्तुधर्मवाहिनाशस्येति । विनाशस्य वस्तुस्वभा- वत्वात्। स्वभावं तु विहाय न पदार्थस्तिष्ठतीत्यर्थः ॥४४॥ परिहरति। अपवादमावमबुद्धानाम् ॥ ४५ ॥ भाववाहिनाशित्वमिति मूढानासपवादमा मिथ्यावाद एव । नाशकारणामावन निरवयवद्रयाणां नाशासभवात् ।

·प्रथमोऽधायः। ३३ कार्याणामपि विमामासिक घटो जो रति प्रत्ययवदेव घटोऽसौत स्वादिप्रतीत्या घटादेरतीसाख्याया अवस्थाया एवं सिदः। अव्यातायात कार्यातीतताभ्युपगमेऽस्मन्मत. प्रवेश एव। किञ्च विनाशस्थ प्रपञ्चतत्वाभ्युपगमेऽपि विनाश एव बधस्य पुरुषार्थः सम्भवत्येवेति । कषित् तु व्याचष्टे । शून्य तत्वमित्यज्ञानां कुमितवादमानं न पुनरत्र युनिरस्ति । प्रमाणसत्त्वासत्वविकल्पासहत्वात्। शून्ये प्रमाणाङ्गीकार तेनैव शून्यताधतिः। अनौकार प्रमाणाभावान शून्यसिद्धिः । खतः सिद्धौ च चिद्रूपताधापत्तिरित्यर्थ इति। न च । (न निरोधो न चोत्यत्तिन बहो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुल इत्येषा परमार्थता।) सर्वशून्य निरालम्ब स्वरूपं यत्र चिन्यते। भभावयोगः स प्रोतो येनात्मानं प्रपश्यति ॥ इति श्रुतिस्मृतिभ्यामपि शून्यं तत्त्वतया प्रतिपाद्यत इति वाचम् । पुरुषाणां निरोधाद्यभावस्यैव तादृशोषु अतिषु सत्यतयोलत्वात्। पूर्वोत्तरवाक्याभ्यां पुरुषस्यैव प्रकरणात् । विलीनविश्वचिदाकाशस्यैवैतादृशस्मृतिषु तत्त्वतया प्रतिपाद- लोकां गगनाकारं नभस्तुल्यं वपुः स्वकम् । वियद्गामि मनो ध्यायन् योगी ब्रोव गोयते ॥ इत्यादिवाक्यान्सरैकवाक्यत्वात् । पाकाशशून्ययोः पर्या- यत्वादिति। मनोमहत्तवाखिलान्तःकरणं वियद्गामि चिदाकाशे लोनम् ॥ ४५ ॥ दूषणान्तरमाह। उभयपक्षसमानक्षेमत्वादयमपि ॥ ४६ ॥ yoman sham done Alitary Mithit Aane with can fore, away with na mor Aniona. (lolt identity ) ·३४ सांख्यदर्शनम् । । वणिकवाचविधानोभयपक्षयोः समानम खात् तुस्थ- निरसमहेतुकवादयमपि पचो विनश्यतीत्वनुषः । चणिक- पक्षनिरासहेतुहि प्रत्यभिज्ञानुपपत्त्यादिः शून्यवादेऽपि समानः । तथा विधानपक्षनिरामहेतुर्वाधप्रतीत्यादिरप्या समान इत्यर्थः ॥ ४६॥ यदपि दुःखनिवत्तिरूपतया तसाधनतया वा शून्यते- वास्तु पुरुषार्थ इति मन्यते तदपि दुर्घटमित्याह । अपुरुषार्थत्वमुभयथा ॥४७॥ (unam) उभयथा खतः परतब शून्यतायाः पुरुषार्थत्वं न सम्भ- वति । स्वनिष्ठत्वेनैव सुखादौनां पुरुषार्थत्वात्। स्थिरस्य च पुरुषस्थानभ्युपगमादित्यर्थः ॥ ४७ ॥ तदेवं बन्धकारणविषये नास्तिकमतानि दूषिताति । इदानीं মুলিৱাৰমিন্যান্সিয়াঘানি ব্ৰহ্মাৰঘানি निरस्यन्ते । न गतिविशेषात् ॥४८॥ प्रकरणाबन्धो लभ्यते। न गतिविशेषात् शरीरप्रवेशा- दिरूपादपि पुरुषस्य बन्ध इत्यर्थः ॥ ४८ ॥ पत्र हेतुमाह। निक्रियस्य तदसम्भवात् ॥ ४६॥ निष्क्रियस्य विभोः पुरुषस्य गत्यसम्मवादित्यर्थः ॥ ४८ ॥ ननु अस्मृत्योरिहलोकपरलोकगमनागमनत्रवणात् पुरुषस्य परिच्छिनत्वमेवास्तु। तथा च अतिरपि। पाट. माष: पुरुषोऽन्तरामेत्यादिरित्याशामपाकरोति ।

·प्रथमोऽध्यायः। ३५ मूतवाहटादिवत् समानधर्मापत्तावपसि- द्वान्तः ॥ ५० ॥ यदि च घटादिवत् पुमान् मूर्तः परिच्छिनः खौक्रियते। भूक तदा सावयवत्व विनाशित्वादिना घटादिसमानधर्मापत्तावप- सिद्धान्तः स्यादित्यर्थः ॥५०॥ गतिश्रुतिमुपपादयति। "गतिश्रुतिरप्युपाधियोगादाकाशवत् ॥५१॥ या च गतितिरपि पुरुषेऽस्ति मा विभुत्वश्रुतिस्मृति- युक्त्यनुरोधेनाकाशस्येवोपाधियोगादेव मन्तव्येत्यर्थः । तत्र च प्रमाणम्। घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा । घटो नौयेत नाका तहजीवो नमोपमः । बुद्धेगुणेनात्मगुणेन चैव पाराग्रमानो अवरोऽपि दृष्टः । इत्यादिश्रुतिः। नित्यः सर्वगतः स्थाणरित्यादिका च स्मृतिः। मध्यमपरिमाणवे सावयवत्वापत्त्या विनाशित्व- मणुले च देहव्यापिज्ञानाद्यनुपपत्तिरित्यादिश्च युक्तिरिति । यत एव। प्रवतिः कुरुते कम शुभाशुभफलात्मकम् । प्रकृतिथ तदनाति त्रिषु लोकेषु कामगा । इत्यादिस्मृतिभिः प्रकृतरेव विशिष्य क्रियारूपा गतिः मर्य्यत इति ॥५१॥ न कर्मणाप्यतइमत्वात् ॥ १२॥ कर्मणा दृष्टेनापि सामान पुरुषस्य बन्धः । कुतः। पुरुष- धर्मवाभावादित्यर्थः। पूर्व विहितनिषिव्यापाररूपेष कर्मणा HAPurn ·३ सांख्यदर्शनम्। बन्धी निराकृतः। पन तु सम्बन्यादृष्टेनेत्याधिक विभागाद- फौनत्यम् ॥५२॥ नबन्यधर्मेचाप्यन्यस्य बन्धः स्यात् तवार अतिप्रसक्तिरन्यधर्मखे ॥ ५३॥ बन्धतत्कारणयोभिवधर्मतिप्रसक्तिमुक्तास्थापि बमा. पत्तिरित्यर्थः ॥ ५३॥. किं बहुना। खभावादिकर्मान्तरन्येन वा केनापि पुरु- घस्य बन्धात्पत्तिर्न घटते अतिविरोधादिति साधारणं बाधक- माह। निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्चेति ॥ ५४॥ पुरुषबन्धस्यानोपाधिकले साक्षौ चेता केवलो निर्गुण- से व्यादिअतिविरोधश्चेत्यर्थः । इतिशब्दो बन्धहेतुपरीक्षा- समाप्तौ । ५४॥ तदेवं न स्वभावतो बस्त्यादिमा प्रघट्टकेनेतरप्रतिषेधत: प्रकतिपुरुषसंयोग एव साक्षाहन्ध हेतुरवधारितः। तत्रेयमा. शङ्का । मनु प्रजातिसंयोगोऽपि पुरुषे स्वाभाविकात्वादिविकल्प- ग्रस्तः कथं न भवति संयोगस्य स्वाभाविकत्वकालादिनिमित्त- कत्वं हि सुतस्यापि बधापत्तिरित्यादिदोषा यथायोग्य समाना एवेति । तामिमामाश परिहरति। तद्योगोऽप्यविवेकान्न समानखम् ॥ ५५ ॥ पूर्वोक्ततद्योगोऽपि पुरुषस्थाविवेकाहश्यमाणादविवेका- देव हि निमित्तात् संयोगो भवति। प्रती मोलदोषाणां समानखमस्तीत्यर्थः । स चाविवेको मुकेषु नास्तीति न तेषां । पुनः संयोगो भवतीति । नवविषकोऽवन प्रातिपुरुषामदः ·प्रथमोऽधायः। साक्षात्कारः। सेयोगाबामसत्त्वात् , किन्तु विवेकपागभावो विवेकाख्यानवासना वा तदुभयमपि न पुरुषधर्मः । किन्तु बुधिधर्म एवेत्यन्यधर्मपाग्या संयोगातिप्रसङ्गदोषसाम्यमस्थे- वेति चेत्। मैवम्। विषयतासम्बन्धेनाविवेकस्य पुरुषधर्म- त्वात्। तथा च प्रवतिर्बुद्धिरूपा सती यी खामिपुरुषाय तन विविध न दर्शितवतौ वत्तिदर्शनार्थ सदीयबुद्धिरूपेण तवैव पुरुषे संयुचत इति व्यवस्खयातिप्रसङ्गाभावात् । तदुक्तं कारि- कया। पुरुषस्व दर्थनार्थ कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य । पङ्ग्बन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्वतः सर्गः ॥ इति । खामिने पुरुषाय प्रधानेन दयितु तयोः कैवल्यार्थ चेत्यर्थः। पविवेक वृत्तिरूपत्वं तु वामान न तु तवं चित्तसितेरित्यागामिसूत्र पक्ष्यामः । अविवेकच संयोग- हारैव बन्धकारणं प्रलये बन्धादर्शनात् । अविवेकनाशेऽपि जीवन्मुक्तस्य दुःखभोगदर्शनाच । पतः साक्षादेवाविवेको बन्ध- कारणं प्राडोक्तः। ननु भोग्यभोक्तृभावनियामकत्वेन कप्त- स्थानादिखखामिभावस्य कर्मादीनां वा संयोगहेतृत्वमस्तु किमित्य विवेकोऽपि संयोगहेतुरिष्यत इति चेन्न। पुरुषः प्रवतिखो हि भुतो प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसबोनिजन्मसु ॥ रति गौतायां सनाख्याभिमानस्य संयोगहेतुत्वस्मरणात् । वक्ष्यमाणादिवास्ययुक्तिभ्यवान्यथा भानतो मोक्षस्व अतिस्मृति- सिस्थानुपपत्तेष पथैवमपि खोपाधिकर्मादिकमपि योम- कारणं भवति तरिहाय कथमविवेक एव केवलं सत्र कारण- मुचत इति । उच्यते । अविवेकापक्षया कर्मादौनामपि पर. म्परयेव पुरुषसम्बन्धः। तथाविवेक एव पुरुषेप मामाच्छेत्तु । .

·सांख्यदर्शनम्। शक्यते कर्मादिकं त्वविषकास्य हेतूच्छेदहारवेस्वाशयेनाविवेक एवं मुख्यतः संयोगहेतुतयोतति । अयं चाविवेकोऽरहौता- संसर्गकर मुभयानमविद्याखलाभिषिक्त एव विचितः । बन्धो विपर्ययाविपर्ययभेदाः पञ्चेत्यागामिसूत्रहयात् तस्य हेतुरवि- येति योगसूत्रऽप्यविद्याया एव पञ्चपर्याया बुद्धिपुरुषसंयोग- हेतुतावचनाचान्यथाख्यात्यनभ्युपगममात्र एष योगतोऽत्रं विशेषौचित्यात् । न पुनरविवेको वाभावमा विवेकपागभावो वा। मुक्तास्थापि बन्धापत्तेः । जीवन्म तास्यापि भाविविवेक. व्यक्तिप्रागभावेन धर्माधर्मोत्पत्तिहारा पुनर्बन्धप्रसाच । तथा- गामिसूत्रस्थध्वान्तदृष्टान्तानुपपत्तेच। प्रभावस्य ध्वान्तवदा बरकत्वासम्भवात् । तथा सचिहासावप्यविवेकस्य श्रूयमाणो नोपपधेबातामिति। पामते च वासनारूपस्यैवाविवेकस्य संयोगाख्यजन्माईततया तमोवदावरकत्वधिहासादिकमन- मैवोपपद्यते । तस्य हेतरविद्येति पातञ्जलसूत्रे च भाषकारे. रविद्याशब्देनाविद्यावीजं व्याख्यातम्। ज्ञानस्य संयोगोत्तर- कालौनत्वेन संयोगाजनकत्वादिति । अपि च पुरुषः प्रक. तिस्थो हि भुजता इत्यादिवाक्येष्वभिमानाख्यसंयोगस्वर प्रकतिस्थताख्यसंयोगहेततावगम्यते। अत एव अत एव चाविद्या नाभावोऽपि त विद्याविरोधिज्ञानान्तरमिति योगभाचे व्यास- देवैः प्रयत्नेनावतम् । तस्मादविवेकाविषयोस्तुपयोगक्षेम- तयाविवेकस्यापि ज्ञानविशेषत्वमिति सिझम । पयवाविवेक- सिधा संयोगाख्यजन्मतः साचाधर्माधर्मोत्पत्तिहारा रागा: दिष्टहारा च भवति । सति मूले सहिपाक इति योगसूवात कस्मिीति निबध्यत इति स्मृतः। वीतरामजमादर्शनादिति न्यायसूत्वाच। तदु मोवध पि। जानेन्द्रियाचौद्रियार्था नोपसर्पन्त्यतर्षुलम् ।

·प्रथमोऽधायः १८ जोगस करणेौन दे पुनरहति । तस्मात् तात्मकादागाहोजाबायन्ति जन्तवः । इति । रागस्वविवेककार्य इति योगस्नाभ्यामपोतत् प्रत्येतव्यं समानतसन्यायात् । तच्च सूत्रहयं के शमूलः मोशमाकर्माशयः। सति मूले सहिपाको नात्यायु गा इति शवविद्यादिपकमिति। प्रविवेकस्य बन्धजनने पार. मातं च पिण्डोकाव खरगीतायासुखम् । पनामन्यात्मविज्ञान तस्माद दुःख तधेतरत् । रागद्देषादयो दोषाः सर्वे भ्रान्तिनिबन्धनाः ॥ कार्यो घस्व भवेहोषः पुण्यापुष्यमिति श्रुतिः । सहोपादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्धवः ॥ इति। एतदेव न्याये सूवितम्। दुःखजभप्रकृत्तिदोष- मिष्याचानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग इति तदेवं संयोगास्थनबहारा बन्धास्थडेयस्थ मूलकारणमविवेक इति यहेतुः प्रतिपादितः ॥ ५५ ॥ इतः परं क्रमप्राप्त हानोपायथ्यूहमतिविस्तरेणाथान- समाभिः प्रतिपाइयति । अन्तरातरा चोलव्यूहानपि विस्ता- रयिषति। नियतकारणात् तदुछित्तिवान्तवत् ॥५६॥ Par FAS पहिरजतादिसले सोकसि यषियतकारणं विवेकसा- चाबारतस्मात् तस्याक्वेिवस्त्रोवित्तिर्भवति वान्तवत् । यथा वातसालोबाटेव नियतकारणावखति नोपायावती तथैवाविवेजोऽपि विवेकादेव नयतिम त पार्मादिभ्यः साहा. दिव्यर्थः। तदेतडस योगसवेष विवेवस्थातिरविश्वा शानो- - ·सांख्यदर्शनम्। पाय इति कर्मादौनि त जानव साधनानि योगाजानुष्ठा- नादशक्षिये शानदौप्तिराविवेकख्यातेरिति योगसूपेण स त्व- शनिद्वारा धान एव योगालान्तर्गतसर्वकर्मणां साधनवाव- धारणादिति। प्राचीनास्तु वेदान्तिनो मोक्षेपि कर्मणी मानाङ्गत्वमाहुः । विद्यां चाविद्यां च यस्तदोभयं सहावि- ययामृत्य सौा विद्ययामृतमश्रुत इति श्रुतौ सहकारित्वेन चेति वेदान्तसूत्रे चाङ्गाङ्गिभावेन जानकर्मणोः सहकारित्वा- वधारणात्। ज्ञानिनानामिना वापि वाव हस्य धारणम् । सावर्णाश्रमप्रो कर्तव्य कर्मसुताये। इत्यादिमृतेश्च । उपमर्दै चौत वेदान्तसूत्रेण तु कर्म त्यागो योगारूढस्य न्यायप्राप्तोऽनयत एव ज्ञानस्य मुख्यतो मोक्षहेतुत्व व्यवस्थापयितुम् । यदि हि विशेषकाखात् कर्म ज्ञानाभ्यासस्य विरोधि भवेत् तदा गुणलोपे न गुणिनीति न्यायेन प्रधानरक्षार्थमङ्गभूतं कर्मैव त्याज्यं जडभरतादिवदि त्याशयादिति। तेषां मतऽपि विवेकहारतां विना विवेकनाश कत्ल कर्मणो नैव सिध्यतीति न तद्विरोधः। पत्र सूत्र ध्वान्तस्थालोकनाश्यत्ववचनात् तमोऽपि द्रव्यमेव। न त्यालो काभावः। असति बाधके नीलं तम इत्यादिप्रत्ययानां भम वानौचित्यात् । न च का नैवोपपत्तावतिरिककवनामौरव मेव बाधकमिति वाचम् । एवं च सति विज्ञानमात्रेणैव खा वत् सर्वव्यवहारोपपत्तावतिरिक्तकल्पनागौरवेण बायार्थप्रती तेरपि बाधापत्त: । नस्सादन प्रामाणिकत्वादगौरवं न दोषा- येति । मनु विवेकमा यिनाप्यविवेकास्यज्ञानव्यशीनां वस्त्र वतीयवणे वय विनाशाज्ञानस्य तापवावं किमर्थमिथर इति चेत् । पविवेकशब्देन तहसनाया एव पूर्वसूचे व्याख्या Ima YA -- mytya-4- mins ·प्रथमोऽध्यायः। ४१ तत्वात् । अनागतावस्था अविवेकस्थामयते नाशसम्भवाति मनु प्रकतिपुरुषाविवेक एव चेत्यं संयोगहारा बन्धहेत- स्तयोविवेक एव च मोषतस्तहि देहाभिमानसत्वेऽपि मोक्षः स्यात् । तच्च श्रुतिस्मृतिन्यायविरुदमिति तबाह । प्रधानाविवेकादन्याविवेकस्य तबाने हानम् ॥५०॥ पुरुषे प्रधानाविवेकात् कारणाद्योऽन्याविषेको बुधवाय- विवेको जायते कार्याविवेकस्य कार्यतयानादिकारणाविवेक- मूलकत्वात् तस्य प्रधानाविवेकहाने सत्यवश्यं हानमित्यर्थः । यथा शरीरादात्मनि विविक्त शरीरकार्येषु रूपादिष्वविवेको न सम्भति तथा कूटस्थत्वादिधर्मे: प्रधानात् पुरुषे विविक्त तत्कार्येषु परिणामादिधर्मकेषु बुधादिष्वभिमानो नोत्पत्तुमुत्स- हत तुल्यन्यायात् कारणनाशाचेति भावः । तदेतत् स्मयंते । चित्राधारपटत्यागे त्यक्तं तस्य हि चित्रकम् । प्रतविरम चेत्थं ध्यायिनां के स्मरादयः ॥ इति । विरमो विरामस्यागः । यादिशब्देन द्रव्यरूपा अपि विकारा ग्राछा इति । यञ्च बुद्धिपुरुषविवेकादेव मोक्ष इत्यपि क्वचिदुच्यते। तत्र स्थूलसूक्ष्मबुधिग्रहणात् प्रकृतेरपि ग्रहणम् । अन्यथा बुद्धिविवेकेऽपि प्रवत्यभिमानसम्भवादिति। ननु बुयायभिमानातिरिक्त प्रवत्यभिमाने किं प्रमाणमइमन्त्र इत्याखिलाभिमानानां बुधादिविषयखेनैवोपपत्तेरिति चैव सत्वा मृत्वा पुनः सृष्टौ खर्गी स्वां मा च नारको। इत्याधभिमानानां प्रधानविषयत्वं विनानुपपत्त।

·४२ सांखदर्शनम् । प्रतीतानां दुधाबविलकार्याणां पुन: सध्यभावात् प्रधा. नस्व विदमेव प्रलयानन्तरं जन्म यदायुधादिरूपैकपरिणाम- त्यागेनापरबुधादिरूपतया परिणमनमिति। न चामनि' जन्मादिधानमभिमान एव न भवति पुरुषस्थापि लिङ्गशरीर. संयोगवियोगरूपयोर्जन्ममरणयोः पारमार्थिकवादिति वाच्यम्। म जायते म्रियते वा बदाचित् । नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । इत्यादिवाक्ये जन्मादिप्रतिषेधेनोत्पत्तिविनाशाभिमान- रूपस्यात्मनि जन्मादिजानम सिरप्रसतास्य प्रतिषेधायो- गात् । किञ्च बुधादिषु पुरुषाणामभिमानोऽनादिवतु न शक्यते बुयादौनां कार्य त्वात् । अत: कार्येष्वभिमानव्य- वस्थार्थ नियामकाकाक्षायां कारणाभिमान एव नियामक- तया सिध्यति लोके दृष्टत्वात् कल्पनायास दृष्टानुसारित्वात् । यथा लोके दृष्टः क्षेत्राभिमानात् क्षेत्रजन्यधान्यादिष्वभि- मानः । सुवर्णाभिमानाञ्च सज्जन्यकटकादिष्वभिमानः । तयो- नित्या च तयोनिवृत्तिरिति प्रधानाभिमानत हासनयोस वौजाकुरवदनादित्वान्न तदभिमाने नियामकान्तरापेक्षेति एवं प्रतिपादित चतुळ हे पुनरियमाशा। ननु पुरुषे चेदबन्धमोक्षौ विवेकाविवेको खोलतो ताई नित्यशबुद्ध- मुहमति खोक्तिविरोधः । तथा च । म विरोधी न चोत्पत्तिर्न बहो न च साधकः । म मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येषा परमार्थता। इत्यादिश्रुतिविरोधश्चेति। तां परिहरति । वामात्र न तु तव चित्तसितः सपूमा ·प्रथमोऽध्यायः। Edwarment बन्धादौनां सर्वेषां चित्त एवावस्थानात् तत् पुरुषे वाचावं सर्व स्फटिकलौहित्यवत् प्रतिविम्वमानवान तसतस्य भावः । पमारोपितं जपालौहित्यवदित्यर्थः। बती मोल. विरोध इति भावः । स समानः सभी लोकावमुसहरति ध्यायतीव लेलायतीवेत्यादिश्रुतय स्वत्र प्रमाणम्। पुरुषः समानो लोकयोरकरूपः । श्वशब्दाभ्यां नानारूपत्वस्यौपाधि- कत्वमुत्तम्। तथा चोलम् । बन्धमोक्षो मुखं दुःखं मोहापत्तिच मायया। खन यथात्मनः ख्यातिः संसृतिन तु वास्तवौ । इति । मायया मायाख्यप्रकृत्योपाधिकौत्यर्थः । नन्वेवं तुच्छ- स्य बन्धस्य हानं कथं पुरुषार्थः कथं वान्यधर्माभ्यामविवेकविवे- काभ्यामन्यस्य बन्धमोक्षस्वीकार कर्मादिभिरिव नाव्यवस्थेति चेदवोक्तप्रायमपि पुन: प्रपञ्चरते। यद्यपि दुःखयोगरूपो बन्धो इत्तिरूपौ च विवेकाविवेको चित्तस्यैव तथापि पुरुषे दुःखप्रतिविम्ब एव भोग इत्यवस्तुत्वेऽपि तहान पुरुषार्थः । दुःख मा भुचायेति प्रार्थनात् । एवं यस्मै पुरुषाय प्रकृतिरवि- वेकेनात्मानं दर्थितवती तहासनावशात् तमेव संयोगहारा बध्नाति नान्यम् । तथा यसमै विवेकेनात्मानं दर्शितवती नर्मक खवियोगहारा मोचयति। वासनोच्छदादिति व्यवस्थापि घटत इति । कर्मादिभिर्बन्धाभ्य पगमे ले .वं व्यवस्था न घटते। कर्मादीनां साधिभास्यवाभावेन साक्षात् पुरुषेष्वप्रतिविम्ब- नादिति ॥५॥ Rom मनु बबादिकं चेत् पुरुष वामान सहि श्रवणेन युक्त्या या तस्य बाधो भवतु किमर्थं अतिवृत्योः साक्षात्कारपर्यत' विवेकवानसुपदिश्यते मोचतुतयेति । तना।

·४४ सांख्यदर्शनम्। युक्तितोऽपि न बाध्यते दिनढ़वदपरोक्षाहते ॥ युतिर्मननम्। प्रपिशब्दः श्रवणसमुच्चयार्थः। वाङ्मा- अमपि पुरुषस्य बन्नादि अवणमननमावण न बाध्यते साक्षात्कार विना यथा दिसू ढस्य जनस्य वाचावमपि दिवं. परौत्य श्रवणयुक्तिभ्यां न बाध्यते साक्षात्कार विनेत्यर्थः । प्रक्वते चेदमेव बाध्यत्व यत्पुरुषे बन्धादिबुद्धिमिवृत्तिर्न त्वभा• वसाक्षात्कारः श्रवणादिना तदुत्पत्तिसम्भावनाया अप्यभावा- दिति। अथवेस्थ व्याख्येयम्। ननु नियतकारणात् तदुछि- त्तिरित्यनेन विवेकज्ञानमविवेकीच्छेदकमुक्तम्। तज्ञानं किं श्रवणादिसाधारणमुतास्ति कचिदिशेष इत्याकाहाया- माह। युक्तितोऽपौत्यादिसूवम्। अविवेको युतितः श्रवण- तय न बाध्यते नोच्छिद्यते विवेकापरोक्षं विना दिनोहयदि- त्यर्थः । साक्षात्कारममे साक्षात्कारविशेषदर्शनस्य व विरोधि- त्वादिति ॥५॥ तदेवं विवेकसाक्षात्कारामोक्षं प्रतिपाद्यतः परं विवेकः प्रतिपादनीयः । तत्रादौ प्रकृतिपुरुषादीनां विवेकत: सिहौ प्रमाणान्युपन्यस्यन्ते । अचाक्षुषाणामनुमानेन बोधो धूमादिभि- रिव वह्नः॥६॥ अचाक्षुषाणामप्रत्यक्षाणाम् । केचित् तावत् पदार्थाः स्थूलभूततत्कायंदेहादयः प्रत्यक्षसिक्षा एव। प्रत्यक्षेणासि- हानां प्रकृतिपुरुषादौनामनुमानेन प्रमाणेन बोधः पुरुष. निष्ठफलसिधिर्भवति यथा धूमादिभिर्जनितेनानुमानेन बड़े सिरिरित्यर्थः । अनुमानासिरामप्यागमात् सिध्यतीत्यपि ·प्रथमोध्यायः ४५ बोध्यम् । पख यासस्थानुमानमाधान्यात् त केवलानुमानस्य मुख्यतयेवोपन्यासो न त्यागमस्थानपेक्षेति। तथा च कारिका। सामान्यतस्तु दृष्टादतौन्द्रियाणां प्रतीतिरनुमानात्। समादपि चासिहं परोक्षमासागमात् सिद्धम् ॥ इति । बनेन च सूत्रेणेदं मननशास्त्रमित्यवगम्यते ॥३०॥ 'उमाप्रमाणैः साध्यस्थ विवेकस्य प्रतियोग्यनुयोगिपदार्थानां संग्रहसूत्र वश्चमाणानुमानोपयोगिकार्यकारणभावमपि प्रद. यति। सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रशतिः प्रकृते- महान् महतोऽहङ्कारोऽहङ्कारात् पञ्च तन्मात्रा. ण्युभयमिन्द्रियं तन्मात्रेभ्यः स्थूलभूतानि पुरुष इति पञ्चविंशतिर्गणः ॥ ६१॥ सत्वादीनि व्याणि न वैशेषिका गुणाः संयोगविभाग- वत्वात्। लघुत्वचलत्वगुरुत्वादिधर्मकत्वादिधर्मकत्वाच्च । तेष्वव शाल श्रुत्यादौ च गुणशब्दः पुरुषोपकरणत्वात् पुरुष- पशबन्धकविगुणात्मकमहदादिरज्जुनिर्माढत्वाच प्रयुज्यते । तेषां सत्त्वादिद्रव्याणां या साम्यावस्था न्यूनानतिरिक्तावस्था न्यूनाधिकभावेनासंहतावस्थेति यावत्। प्रकाविस्खे ति निष्कर्षः । अकार्यावस्थोपलक्षितं गुणसामान्य प्रकृतिरित्यर्थः । यथाश्रुते वैषम्यावस्वायां प्रकृतिनाशप्रसङ्गात् । सत्वं रजस्तम इति एषैव प्रकृतिः सदा । एषैव संकृतिजन्तोरस्याः पारे परं पदम् । इत्यादिस्मृतिभिर्गुणमात्रस्य व प्रततित्ववचनाच । सन्या. दौनामनुगमाय सामान्धेति। पुरुषव्यावर्तनाय गुणेति । महदादियावसाय पीपलचितान्तमिति। महदादयोऽपि ·। सांस्खदानम्। हिकार्यसत्यादिरूपाः पुरुषोपकरणतया गुणारभवन्तीति। सदर प्रकृतेः खरूपमेयोलम्। पस्या विशेषस्तु पवारयते । प्रकृतेः कार्यो महान् महत्तत्वम् । महदादौनां खरूपं विशेषय वच्यते। महत कार्योहारः । पहारस्य कार्य सम्मावाण्यु भयमिन्द्रियं च। तबोभयमिन्द्रियं बाधाभ्यन्तर भेदेनैकादशविधम् । तम्मावाणां कार्याणि पच खूलभूतानि । स्यूलशब्दात् तन्मात्राणां सूस्मभूतत्वमभ्युपगतम्। पुरुषस्तु कार्यकारणविलक्षण इति। इत्येवं पञ्चविंशतिर्गणः पदार्थ- प्यूह एतदतिरिक्षः पदार्थो नास्तीत्यर्थः । अथवा सखादीनां प्रत्येकव्यत्यानन्त्य गणशब्दो वक्ति। भयं च पचविंशतिको गणी दृश्यरूप एव । धर्मधयभेदात् तु गुपकर्म सामान्यादी- नामवैवान्तर्भावः। एतदतिरिक्तपदार्थसत्वे हि ततोऽपि पुरु- षस्य विवेतव्यतया तदसंग्रहन्यूनतापखेत। एतेन सांख्या- नामनियतपदार्थाभ्य पगम इति मूढमलाप उपेक्षणीयः । दिक्कालौ चाकाशमेव। दिकालावाकाशादिभ्य इत्यागामि- सूत्रात् । एत एव पदार्थाः परस्परप्रवेशाभ्यां क्वचित् तन्त्र एक- मेव क्वचित् तु षट् क्वचिच षोडश क्वचिञ्च संख्थान्तरैरप्युप- दिश्यन्ते। विशेषस्तु साधर्म्यवेधर्म्य मात्र इति मन्तव्यम् । तथा चोकं भागवते। एकस्विपि दृश्यन्ते प्रविष्टानोतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तखे तत्वानि सर्वशः । इति नानाप्रसंख्यानं तत्त्वानामृषिभिः कृतम् । सबै न्यावं युतिमत्वाहिदुषां किमयोभनम् । इति । एते च पदार्थाः श्रुतिश्चपि गषिता; यथा गर्भोप- निषदि । 'पटौ प्रखातयः षोडश विवारा । प्रत्रीपनि- पदि च प्रथिवी च प्रथिवीमाया चेबादिना। एवं मैनेयोप- MINI AAN Report ·प्रथमोऽध्यायः। -- " अषदादिष्वपि । अष्टौ च प्रक्षतया कारिकया व्याख्याताः। सूलप्रकतिरविवतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकस्तु विकारो न प्रकतिर्न विवतिः पुरुषः ॥ इति । एकमेवाहितीयं तत्त्वमिति श्रुतिस्मृतिप्रवादस्तु बतखानां पुरुषे विलापनेन शतिशक्तिमदभेदेनेलविरोधः । जयस्तु सूमोभावेनावस्थानं न तु नाश इति तदुताम् । चासौज्ञानमयोऽप्यर्थ एकमेवाविकल्पितम्। अविकल्पितमविभक्ताम् । एतच ब्रह्ममीमांसाभाथेत- प्रसङ्गतो विस्तरेणोपपादितम् । विशेष खयं यत् सेखरवादे- न्यतखानां तवैवाविभागादीवरचैतन्यमेवैकं तत्वम् । निरी- बरवादे तु त्रिवेणिवदन्योन्याविभक्त तयैकस्मिन् कूटस्थे तेजो. मण्डलवदादित्यमण्डले प्रत्याख्यसूमावस्खया महदादेर- विभागादात्मैवैकं तत्त्वकिति तथा च वक्ष्यति। नाईतश्रुति- विरोधो.जातिपरवादिति ॥६॥ एतेषु पदार्थेष्वचाक्षुषाणामनुमानेन बोधं प्रतिपादयति वजातन। ORanyLLAR PJAjlatural स्थूलात् पञ्चतन्याचस्य ॥ ६॥ बोध इत्यनुवर्तते स्थलं तावचातुषमेव तच्च सम्मानकार्य- योत्तम्। ततः स्थूलभूतात् कार्यात् तत्कारणतया तमावा- मानेन स्थूलविवेकतो बोधः इत्यर्थः। पाकायसाधारण्याय थूलत्वमत्त बाह्यन्द्रियग्राचगुणकत्व' यान्तादिविशेषवत्वं वा। समावापि च यजातीयेषु शान्तादिविशेषवयं न तिष्ठति तलातीयाना शब्दमरूपरसगन्धामामाधारभूतानि सूचन द्रयाणि सूखानामविशेषाः। तस्विमिंस्तु तन्मापातेन तमानता स्मृता।

·सांख्यदर्शनम् । । AnswerRe- न शान्ता नापि धोरास्ते म मूढायाविशेषिणः । इति विष्णुपुरादिभ्यः । पस्यायमर्थः तेषु तेषु भूतेषु तन्मा. স্নালিীনি জলা প্রমঘনঘাৰি বাসনা वृता। ते च पदार्थाः शान्तघोरमूढाख्यैः स्थूलगतशब्दादि- विशेषः शून्या एकरूपत्वात् । तथा च शाम्सादिविशेषशून्य- शब्दादिमत्त्वमेव भूतानां शब्दादितन्यावत्वमित्याशयः । अतो- ऽविशेषसंजिता इति। शान्तं सुखात्मकं घोरं दुःखात्मक मूढं मोहात्मकम्। तन्मात्राणि च देवादिमावभोग्यत्वेन केवल सुखात्मकान्येव सुखाधिक्यादिति। अवै दमनुमानम् । अप्रकर्षकाष्ठापनानि स्थूलभूतानि स्वविशेषगुणवद्र्व्योपा- दानकानि स्थूलत्वाइटपटादिवदिति । प्रवानवस्थापत्या सूक्ष्म- मादायैव साध्यं पर्यावस्यति । अनुकूलतर्कश्चात्र कारणगुण- क्रमेण कार्यगुणोत्पत्तेर्बाधकव्यतिरेकेणापरिहार्यत्वम् । श्रुति. मृतयश्चेति । प्रकृतेः शब्दस्पर्शादिमत्त्वे तु बाधकमस्ति । शब्दस्पर्शविहीनं तद्रूपादिभिरसंयुतम्। विगुणं तज्जगद्योनिरनादिप्रभवाप्ययम् । पति विष्णुपुराणादिवाक्यजातम्। बुधबारयोस शब्द- स्पर्शादिमत्त्वे भूतकारणवश्रुतिस्पतय एव बाधिकाः सन्ति । बाजेन्द्रियमाघजातीयविशेषगुणवत्वस्यैव भूतलक्षणत्वेन तयो- रपि भूतलाप्रथा स्वस्थ खकारणत्वानुपपत्तेरिति। नववं कारणद्रव्येषु कपाद्यमावे तमात्ररूपादे: किं कारणमिति चेत् खकारपद्रव्याणां न्यूनाधिकभावेनान्योन्य संयोगविशेष एव हरिद्वादीनां संयोगस्य तदुभयारधद्रव्ये रसापादितत्व- दर्शनात् । दृष्टानुसारेण खात्रयहेतुसंयोमानामेव रूपादि- हेतुत्वसभवे तार्किकापां परमाणषु रूपकल्पमं तु हेयम् । सजातीयकारपसुषमक कार्यगुणारभकति त तेषामपि न ·प्रथमोध्यायः नेयमः । वसरममावादाववयवबहत्वादेरव तैरपि-हेतुत्वा- भ्युपगमादिति दिक्। इन्द्रियानुमान चावाशानुमानवदर्शन- स्पर्शनवचनादिभिः प्रत्यचामितिभिरेवेति तदव नोलम् । तत्वान्तरेण तत्वान्तरानुमानानामेव प्रवतत्वादिति न न्यूनता। तन्मात्राणां चोत्पत्तो योगभाष्योलमक्रियैव पाया। यथाहा- না নাজাৰজননৰাৱা गुणकं सर्थतन्मात्रम्। एवं क्रमेणैकैकगुपया तभावाख त्पद्यन्त इति । या तु। भाकावस्तु विकुर्वाणः स्पर्थमान सस बलवानभवदायुस्तस्य स्पर्थो गुणो मतः । इत्यादिना विष्णुपुराणे सदितभावष्टिराकामादि- स्थलभूतचतुष्टयादुता। सा भूतरूपेण परिणममरूपैव मन्तव्या । पाकाशादौनि जलान्तानि हि खूलभूतानि खखो- त्तरभूतरूपेण खानुगततन्मात्राः खोपष्टतः परिणमयन्तीति वाद्याभ्यन्तराभ्यां तैचाहकारस्य ॥ १३॥ बाह्याभ्यन्तराभ्यामिन्द्रियाभ्यां तैः पचतमावेष वास्त- कारणतयाहारस्थानुमानेन बोध इत्यर्थः। पहारवाभि- मानवत्तिकमन्तःकरणद्रव्यं नत्वभिमानमा द्रव्यमेव लोके द्रयोपादानवदर्शनात्। सुस्वादावहहारत्तिनाशन भूत- नाशप्रभङ्गाहासनाश्रयत्वेनैवाहहाराख्यद्रव्यसिजेति। अने. स्यमनुमानम् । तथानेन्द्रियाखभिमानवव्योपादानकान्छ- भिमानकार्यदृष्यत्वात् । यत्रैव तजेवम् । यथा पुरावादिरिति । नवमिमामवद्यमेवासिमिति चेदा गौर इलासियार पादानतया चक्षुरादिवत् तमि। पनेन चानुमानन मन ·सांख्यदर्शनम् । कारण- पावतिरकमावस सवारपसया प्रसाध्यत्वात्। पत्र चाय. मनुकूलतः बहु स्यां प्रजायेयेत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यस्तावद- भूतादिष्टेरभिमानपूर्वकखाबुधित्तिपूर्वकसष्टौ तयाभिमानः सिः। तत्र चैकार्थसमवायप्रत्यासत्य वाभि- मानस्य सष्टिोतुत्व लाघवात् कल्यात ति। नन्वेवं कुल्ला- लाहकारस्यापि घटोपादानत्वापत्त्या कुलालमुत्तौ तदन्तः- करपना तविमितघटनाशः स्यात्। न चैतद्युक्तम् । पुरुषा- तरण स एवायं घट इति प्रत्यभिज्ञायमानत्वादिति। मैवम् । मुक्तपुरुषभोगहेतुपरिणामस्वैव तदन्तःकरणमोचोत्तरसुच्छे- दात्। न त परिणामसामान्यस्वान्तःकरणस्वरूपस्य वोच्छेदः कसाथ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वादिति योगसूत्रे मुलपुरुषोपकरणस्याप्यन्यपुरुषार्थसाधकत्वसिरिति । अथवा घटादिष्वपि हिरखगर्भाहकार एव कारणमस्तु न कुलालाब- हमारस्तथापि सामान्यव्याप्ती न व्यभिचारः समष्टिबुच्चयाय- पादानिकैव हि सृष्टिः पुराणादिषु सांख्ययोगयोष प्रतिपाद्यते न तु तदंशव्यष्टिबधाधपादानिका यथा महापथिथा एव स्थावरजङ्गमायुपादानखं न त पृथिव्यंशलोष्टादेरिति ॥३॥ तेनान्त:करणस्य ॥ ६४॥ तेनाहकारेण कार्येण तत्कारणतया मुख्यस्यास्त करवश्य महदास्यबुझेरनुमानन बोध इत्यर्थः। पचाप्ययं प्रयोगः । पहारट्रय निवयहत्तिमद्रव्योपादानक निश्चयकार्यद्रव्य- त्वात्। यो समय यथा पुरुषादिरिति। बवाप्ययं तर्क: सबिपि लीक पदार्थमादौ खरूयतो निमित्य पवादभि- मन्धवे। पामा मयेदं कर्तव्यमित्यादिरूपैति सावत् सिह- मेव । तवासारव्यंकारपाकालायां इत्यो कार्यकारण- . MEN ।

·प्रमोथायः। भावेन तदाश्रययोरेव कार्यकारणभावो साधवात कपात कारपस्त्र इत्तिलाभेन कार्यत्तिलामखोमिकवादिति । श्रुतापपि स चार तदेवतेत्यादौ सर्गाश्रुत्पबबुषित एवं सदितराखिसष्टिरवगम्यत इति । यवग्येकमेवान्ताकार वृत्तिभेदेन विविधं वाधवात्। गुपचोभे आयमाने महान् प्रादुर्बभूव ।। मनो महांस विनय एक तवृत्तिभेदतः । पति सैनात्। पञ्चत्तिमनोवयपदिश्यत इति वेदान्त- सुरेष प्राणदृष्टान्तविधया मनसोऽपि रत्तिमावभेदेन बहुख सिस। पन्यथा निण्यादित्तिभिरिव भ्रमसंशयनिद्राको. धादिवत्तिभिरपि स्वसमसंख्यानन्तान्तःकरणापत्तेः। बुधा- दिष्वव्यवस्खया मन पादिप्रयोगस्य पातञ्चलादिसर्वशास्त्रेष्वनु- पपत्तेत । तथापि वंशपर्वसिवावान्तरभेदमाश्रियान्तःकरण- बबे क्रमः कार्यकारणभावोसः। योगोपयोगिश्रुतिस्मृति- परिभाषानुसारादिति मन्तव्यम्। सदु वाशिष्ठे। पहमर्थोदयो योऽयं चित्तात्मा वेदनात्मकः । एतचित्तगुमस्यास्य वीज विधि महामते ! ॥ एतस्मात् प्रथमोजिबादारोऽभिनवालतिः । निश्चयात्मा मिराकारो बुधिरित्यभिधीयते ॥ पत्र बुधभिधानस्य यारस प्रपौनता । साखरूपिणी सस्वाचित्तचेतोमनोऽभिधा । इति। पहमर्थोऽन्तःकरणसामान्यम्। पत्र वाको वीजा- पुरन्धायेनेकस्यैवान्तःवरणश्चत वृत्तिमानरूपेण पित्ताधा: संख्यावसाभेदाः क्रमिकासिविधाः परितामा उता इति । सांस्यमा चिन्ताहतिवस चित्तन विवातर्भावः । पारस पान वाको बुवावन्तर्मायः ॥ १४ ॥ amanemalkin SINHAuranaam.wk ·ततः प्रहातः । ततो महत्तचात् बाबात् कारपतया प्रखतेरनुमानिन बोध व पन्तकारपसामावणापि कार्यखं तावदेवदा पोन्द्रियमानानुत्पत्वा मध्यमपरिमारतया देहादिवदेव सिई श्रुतिस्मृतिमामासाह। तस्य व प्रतिकार्यवेऽयं प्रयोगः सुखदुःखमोमिचो बुधिः सुखदुःखमोहधर्मकद्रष्यनन्या बार्य :सति सुखदुःखमोडमकत्वात् कान्तादिवदिति कारपगुशतसारव कार्य शुचौषित्वं चावानुकूलस्तर्कः अति- मृतयोऽपीति मन्तव्यम् । ननु विषयेषु मुखादिमचे प्रमाण नाशि। महंडीयावानुभवात् तत् कथं कान्तादिविषयो दृष्टान्त इति । मुखाबालकबुनिवार्यतया सक्सुसं चन्दननयमित्यायनुभवेन च विषयाणामपि मुखादिधर्मवाव- सिदः श्रुतिस्मृतिप्रामाण्याच्च। किश यस्यान्वयम्यतिरको मुखादिना सह दृश्खेते तव सुखायुपादान कसाते। तख निमित्तवं परिकल्ययान्यस्योपादानत्ववासने वारण- हयकलनागौरवात्। अपि चान्योऽग्यसंवादेव प्रत्व भित्रया च विषयेषु सर्वपुकनसाधारणस्थिरसुखसिति। तत्सुखमा पायामबये इत्तिनियमादिकल्पनागौरवं च फलमुखबान दोषावहम् । बन्यथा प्रत्यभित्रयावयधसिरियसनात् तबार- सादिकल्पनागौरवादिति । विषयेऽपि मुशदिवा माये प्रोतम्। सत् सन्तु चेतवयवापि हो महानि दुभवानि च किंममात्र । इतिबसोवादिसलवस्तु । यह धनोवादिप्रत्यय- वत् खखामिभावास्यसम्बन्धविषयकोषांप्रत्यवाना पमवास- ·प्रथमोऽधायः। सम्बन्धविषयकवचमनिरासा तु सुषिविमूढेभ्यः पुरुषो विविधते शास्त्रेष्विति। शब्दादिषु च सुखाद्यात्मताब्यवहार एकासमवायात्। वस्तु वा शब्दादिषु साचादेव सुखसुख- प्रमाणेभ्यः। विषयगतमुपादेव बुधिमावपात्रत्वं फलबलात् । यत् त विषयासम्प्रयोगकाले शान्तिसुखं सात्विकं सुषुस्यादौ व्यज्यते तदेव बुद्धिधर्म यात्मसुखसुथत इति । यद्यपि वैशेषि- काद्या अपि तार्किकाः प्रपञ्चेऽन्यथापि कार्यकारणव्यवस्थाम- नुमिमते तथापि बहुलश्रुतिस्मृत्युपोबलनेनास्माभिरनुमितेव व्यवस्था मुमुक्षुभिरूपादेया मूलशैथिल्यदोषेण परानुमामाना दुर्बलत्वात्। पत एव तर्काप्रतिष्ठानादिति वेदान्तसूत्रोणा- प्रतिष्ठादोषतः केवलतर्कोऽपास्तः। तथा मनुनापि । पार्ष धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः । इति वेदाविरुइतकस्यैवार्थनिकायकल मुझम् । तस्मात् । बोतव्यः अतिवाक्येभ्यो मन्तव्यबोपपत्तिभिः । इत्यादिवाक्येभ्यः अवएसमानार्थकमेव मननं बलवत् । अन्याकारं मननं तु परीणां दुर्बलम् । एवं पुरुषेऽपि सुखदुःखा- दिमत्त्वेन तेषामनुमान बहुलश्रुत्यादिविरोधाद् दुर्बलमिति दिक । प्रकृतिगतविशेषं च पथाइल्यामः ॥ १५ ॥ नवखिलजड़े भ्यः पुरुषविवेक एव मुखौ तस्तत् किमर्थ जड़ानामन्योऽन्धविवेकोऽत्र दर्यित इति चेत्। प्रत्यादि- तत्वोपासनया सत्त्वपर्ष विवेकखामापेक्षितत्वादिति। कार्यकारणमुद्या प्रतिपर्यन्तस्वानुमानेन विदेवतः सिरि- का यथोक्षकार्यकारणभावशून्यमा पुरुष प्रकारान्तरेणा- मानतस्तथा सिधिमाह। .

·५४. सांखदर्शनम्। संहतमरार्थनात् पुरुषम्य ॥ १६ ॥ संहननमारभकसंयोगः स चावयवावयष्यभेदात् पक्षा तिकार्य साधारणः । तथा च संहतानां प्रकतितकार्याणां परार्थत्वानुमानेन पुरुषस्य बोध इत्यर्थः । तद्यथा विवादास्पदं प्रकृतिमहदादिकं परार्थं खतरस्य भोगापवर्गफलक संहत- वात् शय्यासनादिवदित्यनमानेन प्रकृतेः परोसंहत एव पुरुषः सिध्यति तस्यापि संहतले नवस्थापत्तेः। पातञ्चले च पराथं संहत्य कारित्वादिति सूत्रकारणानुमानं कृतं तत् तु यथाश्रुतमेवान्त्यावयवसाधारणम्। इतरसाहित्येनार्थक्रिया- कारित्वस्यैव संहत्यकारिताशब्दार्थत्वात्। पुरुषस्तु विषयप्र- काथरूपायां स्वार्थक्रियायां नान्यदपेक्षते नित्यप्रकाशरूप. त्वात्। पुरुषस्वार्थसम्बन्धमान बहिष्कृत्त्यपेक्षणात् । सम्बन्धस्तु नासाधारखक्रियेति । अत्र च न वा पर सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीत्यादिश्रुति- मृतयोऽनुकूलताः। अन्यञ्च सुखादिमत् प्रधानादिकं यदि खस्य मुखादिमोगार्थ स्यात् तदा तस्य साक्षात् खन्नेयत्वे कर्मकविरोधो न हि धर्मिभानं विना सुखस्य भानं सम्भ- वति। पहं सुखीत्येवं सुखानुभवादिति। अपि च संहन्य- मानानां बहनां गुणानां तत्कार्याणां चानेकविकाराणामने. कचैतन्यगुणकल्पनायां गौरवेण लाघवादेक एव चिनकाश. रूपः पुरुषः सर्वसंहतेभ्यः पर कल्पयितु युज्यत इति। बनेन सूस निमित्तकारणतया पुरुषानुमानमुलं पुरुषार्थसाखिस- वस्तुसंहननानिमित्तलाचनात् । अत एव सात्वना पुरुषं प्रजन्य विापुरवादी पर्यते। निमित्तमानमेवासो सवाना सावति। ।

·प्रथमोऽध्यायः। ! ॥ प्रधानकारणीभूता यतो वै सज्यशालयः ।, गुरुसाम्यात् ततस्तस्माता नचाधिष्ठिताम्बुने ।। गुणव्यचनसम्भूतिः सर्गकाले हिजोत्तम ! ॥ इत्यादिक्षेत्रवाधिष्ठान चासमासपुरुषार्थस्य संयोगमात्र गुणव्यसनं महत्तत्वं कारणतया त्रिगुणात्मप्रधानव्यश्चकवा- दिति । तदेवमचाक्षुषाणामनुमानेन सिद्धिकता ॥ १६ ॥ इदानी सर्वकारणत्वोपपत्तये प्रतिनित्यत्वमुपपाद्यते पुरुषकौटस्यसिद्धार्थम् । मूले मूलाभावादमूलं मूलम् ॥ १७॥ बयोविंशतितत्त्वानां मूलमुपादानं प्रधानं मूलशून्यम् । अनवस्थापत्त्या तत्र मूलान्तरासम्भवादित्यर्थः ॥ ६७ ॥ ननु। तस्मादव्यक्तमुत्यवं त्रिगुणं दिजसत्तम ! , इत्यादिना प्रधानस्यापि पुरुषादुत्पत्ति श्रवणात् पुरुष एव प्रकृतेमूलं भवतु पुरुषस्य नित्यतया च नानवस्थाविद्याहार. कतया च न पुरुषकोटख्यहानिः । तथा च मर्यते । तस्मादज्ञानमूलोऽयं संसारः पुरुषस्य हि। इति। इत्याशवाह। पारम्पयेऽप्येकत्र परिनिष्ठेति संज्ञामाचम् Ment - ens. ॥६८॥ पविद्यादिहारण परम्परया पुरुषस्त्र जगमूलकारणत्वे- अम्बेकसिबविद्यादौ यम कुवचिबित्ये हारे परम्परायाः पर्य- वसा भविषति पुरुषस्वापरिणामिस्वात्। बातो यब पय- क्सान सेव नित्या प्रकतिः। प्रकातिरिक्ष मूलकारण्या संघा. मावमित्यर्थः ।

·सांख्यदर्शनम् । नम्वेव पचविंशतितस्वानौति नोपपद्यते महत्तस्वकारणा- बयापेक्षयापि बड़तखान्तरापरित्याभयेन मूखसमाधान माह। t समानः प्रकृतईयोः ॥६॥ वस्तुतस्तु प्रकृतेमूलकारणविचार इयोर्यादिप्रतिवादिनी- रावयोः समानः पक्षः । एतदुक्तं भवति यथा प्रल तेरुत्पत्तिः एप्रयते एवमविद्याया अपि । अविद्या पञ्चपर्वेषा प्रादुर्भूता महात्मनः । Some इत्यादिवाक्यः । अत एकस्या अवश्य गौण्युत्पत्तिर्वक्तव्या। तत्र च प्रकृतेरेव पुरुषसंयोगादिभिरभिव्यक्तिरूपा गोण्य : त्यत्तियुना। संयोगलक्षणोत्पत्तिः कथ्यते कर्मचानयोरिति कौर्मवाक्ये प्रकृतिपुरुषयोर्गोण्योत्पत्तिस्मरणात्। अविद्यायाच कापि गौणोत्पत्त्व श्रवणात् तस्या अनादितावाक्यानि तु प्रथा- रूपेणैव वासनाद्यनादिवाक्यवद् व्याख्येयानोति। अविद्याप च मिथ्यानानरूपा बुधिधर्म इति योगे सूक्तिमती न तत्त्वा- धिक्यम् । अथवा डयोः प्रकृतिपुरुषयोः समान एव न्याय रत्वर्थः। यसः प्रधान पुरुषो यतश्चैतञ्चराचरम् । कारखं सकलस्यास्य स नो विष्णुः प्रसौदत । इत्यादिवाक्यः पुरुषस्याप्युत्पत्तिश्रवणादिति भावः । तथा च पुरुषमेव प्रशतेरपि गौरवोत्पतिः। नित्यत्ववादि. त्यपि समानमिति। तस्मात् प्रतिरवोपादानं जगतः प्रहा- तिधर्मचाविद्या अगबिमित्तकार तथा पुरुषोऽपीति सिकम् । यत् तु। पवियामाहरबार सर्मप्रचयधर्मिणम् ।

·प्रथमोऽधायः। - सर्गप्रलयनिर्मुस विद्या व पञ्चविंशवम् । पति भीवधर्म प्रातिपुरषयोरविद्याविधेति वचनं तत् सदुभयविषयतयोपचरितमेव परिणामित्वेन हि पुरुषापेक्षया प्रततिरसतौति तस्या अविद्याविषयवमुखम् । एवमेव तस्मिन् प्रकरणे स्वखकारणापेक्षया भूतान्स कार्वजातमयियेत्यु खसापेक्षया च खखकारक विद्येति। पुरुषस्व परिणामरूपं जगदुपादानत्वं त प्रवत्यु पाधिकमेव कर्तृत्वादिवछु तिमृत्यो- रुपासार्थमेवानूयते। अन्यथास्थूलमनखडसमित्यादिश्रुति- विरोधापत्तेरिति मन्तव्यम्। मायाशब्देन च प्रकतिरवोचते. मायां तु प्रकति विद्यादिति श्रुती अस्मामायौ सजते विश्वमेतत् तप्रिंखान्यो मायया सविस्तः । इति पूर्व प्रक्रान्तमायायाः प्रशतिखरूपतावचनात् । सख रजस्तम इति प्राकृतं तु गुणत्रयम् । एतन्मयौ च प्रकतिर्माया या वैष्णवी अता । लोहितखेतकणेति तस्यास्तादृगबहुप्रजाः । इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । न तु चाननाश्याविद्या मायाशब्दार्थों नित्यत्वानुपपत्तेः। किच्चाविद्याया द्रव्यत्वे शब्दमावभेदो गुणत्वे च तदाधारतया प्रतिसिद्धिः पुरुषस्य निर्गुणत्वा- दिभ्यः। अथ द्रव्यगुणकर्मविलक्षणैवास्माभिरविद्या वनाव्यति चेन तापदार्थाप्रतीतेकतत्वादिति ॥१८ नम्वेवं चेत् प्रकृतिपुरुषाद्यनुमानप्रकारोऽस्ति सहि सर्वे- पामेव कथं विवेकमननं न जायते तवाह। अधिकारिपैविध्यान्न नियमः ॥ ७० ॥ अपादाविव मननेऽप्यधिकारिस्थिविधा मन्दमध्य-

·सांख्यदर्शनम्।
मोत्तमा रखतीन सर्वेषामिव मनन नियमः कुतकादिमिर्मन्द-
मध्यमयोधिसबतिपचतासभवादित्यर्थः । मन्देहि बोलायु.
अनुतर्कजातनोसामानानि बाधते । मध्यमैर बुनाथुतेरेव
विधासमिन सबतिपषितानि नियन्ते। पत उत्तमाधि-
कारिणविताहशमननं भवतीति भावः । प्रकृतेः खरूपं गुण-
साम्यं प्रागेवोलम्। सूक्ष्मभूतादिकं च प्रसिदमेवास्तौति ॥
अवशिष्टयोमहदहारयोः खरूपमाह सूवाभ्याम् ।
महदायमाद्यं कार्य तम्मनः ॥ ७१॥
महदायमा कार्य तखनो मननवृत्तिकम्। मननमत्र
नियस्तदत्तिका बहिरियर्थः ।
यदेतविस्तृतं वौज प्रधानपुरुषात्मकम् ।
महत्तवमिति प्रोत बुद्धितत्वं तदुच्यते ॥
इत्यादिवाकवेभ्यो बुझेरेवायकार्यत्वावगमात् ॥ ७ ॥
चरमोऽहङ्कारः॥७२॥
(सस्थानन्तरो यः सोऽहारोतीत्यहहारोऽभिमानहत्तिक
प्रत्यर्थः) ७२॥
যনীলিমালম্বিন্ধীস্থরূৰীনায়লথ
पमित्याहा
तत्कायंत्वमुत्तरेषाम् ॥ ७३॥
सुगमम् । एवं वित्री व्याख्याय पौनरत्याशापास्ता
मन्येवं प्रबतिः सर्गकारपमिति श्रुतिस्पतिविरोध रस्सा.
यायामा
भारतुवा तबारा पारम्पर्योऽप्यणुवत् ॥७॥

·प्रथमोऽधायः। ५८ (पारम्पये ऽपि साचादतवेऽप्याथायाः प्रसतुतार- रादिषु महदादिहारास्ति। यथा वैयेषिकमतेऽशनां घटा- देहेतुता हाणकादिनारयेत्यर्थः ॥४॥ मनु प्रकृतिपुरुषयोरुभयोरेव नित्यत्वात् प्रकृतेरेव कार- पत्व किं नियामकं तबाह। पूर्वभावित्वे द्वयोरेकतरस्य हानेऽन्यतरयोगः ॥ ५॥ - इयोरेव पुसकत्योरखिलकार्य पूर्वभाषित्वेऽप्येकतरस्य पुरुषस्यापरिणामित्वन कारणताहान्यान्यतरस्याः कारणवी- चित्यमित्यर्थः । पुरुषस्यापरिणामित्वे चेदं वौलम् । पुरुषस्थ संहत्य कारित्वं परार्थत्वापत्यानवस्खा। पसंहत्य कारित्वे सर्वदा महदादिकार्य प्रसङ्गः। प्रतिधारा परिणामकल्पने च लाघवात् तस्था एव परिणामोऽस्तु पुरषे तु खामिलेन स्रष्टत्वोपचारो यथा योधेष वर्तमानी जयपराजयो राजन्युप- चर्येते तत्फलसुखदुःखभोक्तत्वेन सदस्खामित्वादिति। विश्व धर्मिग्राहकमानेन कारणतयैव प्रजते: सिधौ मान्यकारषा- कासास्ति । यथा धर्मिग्राहकप्रमाणेन द्रष्टतया पुरुषसिकी नान्यदृष्ट्वाकाइति। अपि च पुरुषस्व परिचामिस्खे कदाचि- चक्षुर्मनपाांदवहन्ध्यत्वमपि स्यात् । तथा च विद्यमानमपि सुखदुःखादिकं न जायेत तसचाई सुखी न वत्यादिसंघया- पत्तिः । प्रतः सदा प्रकाशखरूपत्वानपायेन पुरुषस्यापरिया. मिल सिध्यति। तद योगसूत्रेण सदा मातापित्तस्य 7 यस्तप्रभोः पुरुषप्यापरिणामित्वादिति। तबाष सदा बामविषयत्वं तु पुरुषमापरिषामिल परिदीपयतीति ।

·सांख्यदर्शनम्। सदा प्रकाशखरूपत्वेऽपि यथा मैकदा विश्वप्रकाशख तथा वचामः॥ प्रवतेयुगपत्कारणखोपपत्तये. विभुखमपि प्रतिपाद- यति। . e.ph mHP परिच्छिन्नं न सर्वोपादानम् ॥ ७६ ॥ सर्वोपादानं प्रधानं न परिच्छिन्नं व्यापकमित्यर्थः। सर्वो- पादानत्वमन हेतुगर्भविशेषणम्। परिच्छिन्ने तदसम्भवादिति। ननु प्रकृतेरपरिच्छिनत्वं नोपपद्यते प्रकतिहि सत्त्वादिगुण- वयादतिरिता न भवति सत्त्वादौनामतकर्मत्वं तद्रूपत्वादित्या- गामिसूवात्। योगसूवभाष्याभ्यां स्पष्टमवतत्वाच्च । तेषां च सत्त्वादीनां लघुखचलत्वगुरुत्वादयो धर्मा वक्ष्यमाणा विभुत्वं सति विरुध्यन्से मृध्यादिहेतवः संयोगविभागादयश्च नोपपद्यन्त इति। पत्रोच्यते। परिच्छिन्द्रत्वमत दैशिका- भावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनत्वं तदभावश्च व्यापकत्वम् । तथा च जगत्कारणत्वस्य दैशिकाभावप्रतियोगितानवछेद- कत्वमेवेति प्रकर्ष्यापकत्वमिति पय॑ वसितम्। यथा प्राणस्य स्थावरजङ्गामायखिलधरौरव्यापकत्वं प्राणत्वसामान्येनोच्यते प्रायव्यतीनां सर्वदेहसम्बन्धात् । तहत् प्रकापकत्वमिति। प्रसवेरक्रियैकत्वादिकं च साधयंवैधयंसूचे प्रतिपादयिथामः मनीवसं सर्वोपादानत्वात् । पपि तु । तदुत्पत्तिश्रुतेश्च ॥ ७७ ॥ तेषां परिछित्रानामुत्पत्तिश्रवणाचा वध यदस्य तबच मित्स्यादितिष मरणधर्मकस्खेन परिच्छित्रस्योत्पत्य- वणमात् । मुखान्तरन्यवेत्यर्थः ॥ ७७ ।

·प्रथमोऽध्यायः। इदानी प्रतिकारणतोपपत्तयेऽभावादिकारणता निर. यति। नावस्तुनो वस्तुसिद्धिः ॥ ७८॥ प्रवस्तुनोऽभावान वस्तुसिधिर्भावोत्पत्तिः। शशका- जगदुत्पत्त्या मोक्षाद्यनुपपत्तेः। तददर्शनाचेत्यर्थः ॥२८॥ ननु जगदप्यवस्व वास्तु खप्रादिवदिति तबाह । अबाधाददुष्टकारणजन्यलाच नावस्तुत्वम् ॥७॥ Similiarkiwand खप्रपदार्थस्येव प्रपञ्चस्य बाधः अत्यादिप्रमाणे स्ति। वथा शङ्खपौतिमादेरिव दुष्टेन्द्रियादिजन्यत्वमपि नास्ति दोष- कल्पने प्रमाणाभावादित्यतो न कार्यस्थावस्तुत्वमित्यर्थः । ननु वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकैत्येव सत्यमित्यादिश्रुति- भिरेव प्रपञ्चस्य बाधो बाधाचाविद्याख्यदोषोऽपि खकारणे- इस्तीति चेन । मृदृष्टान्तसिहान्यथानुपपत्त्या स्वकारणापेक्ष- कास्थैर्यरूपासवपरत्वात् तादृग्वाक्यानामन्यथा सध्यादि- वाकाविरोधाश्च । किञ्च श्रुत्वा प्रपञ्चबाध प्रामाश्रयः स्वस्थापि प्रपञ्चान्तर्गततया बाधेन तहोधितार्थे पुनः संशयापत्तिश्चेति । अत एव बाधाबाधादिवैधादुपलम्भाच जाग्रबपषस्व स्वनः खपुष्पादितख्यत्वमतिनिबन्धेन प्रत्वाचष्टे वेदान्तसबइयम् । वैधाच न खादिवदिति उपलब्धेवेति च । नेति नेतीत्येवं- विधवाक्यानि च विवेकपरायव न त स्वरूपतः प्रपक्षनिषेध. पराणि प्रकलेतावत्व प्रतिषेधतौति वेदान्तसूवाः। एव- मन्यान्यपि वाक्यानि ब्रामीमांसाभाष्येऽस्माभिर्थ्याख्यातानि नावस्तुनो वस्तुसिपिरिति यदुतां तत्र हेतुमार।

·११ सांखदर्शनम् । भावे तद्योगेन तमिहिरभावे तदभावात् कुतस्तरां तत्सिविः ॥८॥ भाव कारपस्य सद्रूपत्वे तद्योगेन सत्तायोगेन कार्यसिद्धि- घंटेत कारणस्वाभावेऽसद्रूपत्वे तु तदभावात् कार्यस्थाप्य- सखात् कथं वस्तुभूतकार्य सिदिः कारणखरूपस्यैव कार्यस्थी- चित्वादित्यर्थः । ८.। ननु लथापि कर्मवावश्यकत्वाज्जगत्कारणमस्तु किं प्रधान- कल्पनयेति तपाप्यार। न कर्मण उपादानत्वायोगात् ॥ ८१॥ कर्मणोऽपि न वस्तुसिद्धिनिमित्त कारवस्य कर्मणो न मूल कारखं गुणानां द्रव्योपादानलायोगात् । कल्पना हि दृष्टा. नुसारेणेव भवति वैशेषिकोतगुणानां चोपादानत्वं न कापि दृष्टमित्यर्थः। पत्र कर्मशब्दोऽविद्यादौनामप्युपलनको गुण- बाविशेषेण तेषामप्युपादानवायोगात्। चक्षुषः पटलादि- बदविद्यायावेतनगतद्रव्यत्वे तु प्रधानस्य संज्ञामावभेद रति . - तदेवं परिणामित्वापरिणामित्वपरार्थवापरार्थत्वाभ्यां पुस्मकत्योर्षिको दर्थितः । इदानी विवेकज्ञानस्यैवाविवेक- नाशहारा परमपुरुषार्थ हेतुत्व न तु तव वैदिककर्मणां साचा तुतास्तीति यत् प्रागुलामविशेषशोभयोरिति सूत्रेण तदेव प्रपथति पभिः सूत्रः। नानुषिकादपि तत्सिविः साध्यत्वेना. त्तियोगादपुरुषार्थत्वम ॥२॥ बपिथदेना दृष्टात् तलिपिरिति प्रायुमाष्टसमुच्चयः ।

·प्रथमोऽधायः। गुरोरनुयत इत्यनुत्रवो बेदसहिरितो यागादिराविक कर्म तस्मादपि न पूर्वोतपुरुषार्थसिद्धिः। यतः कर्मसाध्यत्वेन पुनरावृत्तिसम्बन्धादत्यन्तपुरुषार्थवाभाव इत्यर्थः । कर्मसायस्थ चानित्यत्वे श्रुतिः । तद्यथेह कर्मचितो लोकः बीयत एवमेवा- मुत्र पुण्यश्चिती लोकः चौयत इतौति । न कर्मणान्धधर्मवा. दिति सूत्रेण पूर्व कर्मणा बन्धो निराकत इदानों च मोक्षी निराक्रियत इत्वपौनरुत्वम्। बन्यधर्मत्वेग पूर्वोताहेतुना बन्ध एव मोक्षेऽपि कर्मणो हेतुत्वं निराकृतप्रायमिति पुनराश- व नोदेतीति चेत्र । बन्धहेतुत्वेनाविवेके सि तत्पुरुषो. याविवेकजवन कर्मणां तदीयत्वव्ययस्थोपपतेरिति ॥ २ ॥ नन्वेवं पञ्चाग्निविद्यारूपेणोपासनाख्यकर्मणा तौमरणा- दिकर्मणा च प्रलोकं गतस्यानावत्तिश्रुतिः कथमुपपयते तवार। Homemmmmmmm.... तत्र प्राप्तविवेकस्यानात्तिश्रुतिः ॥८॥ तवानुत्रविककणि ब्रह्मलोकगतानां यानारतिश्रुतिः सा सौष प्राप्तविवेकस्य मन्तव्या। पन्यथा हि ब्रह्मलोकादप्या- वृत्ति प्रतिपादयतां वाक्यान्तराणां विरोध इत्यर्थः। तथापि साप्यनातिविकतानस्यैव फलं न त साचादेव कर्मण इति। एतच षष्ठाध्याये प्रपञ्चयिथति। ब्रमीमांसाभाथेच तयो- क्यिान्युदाहत्यास्माभिर्व्याख्यातानि ॥ ३ ॥ कर्मणस्तु फवं तदाह। दुःखाइ दुःखं जलाभिषेकवन वाचवि- मोकः ॥८॥ पानुअविवात् तु हिंसादिदोषेष दुःखामकभोगेन च दुःखादा दुःखधारेव भवति न तु जापविमोवोऽविवेक- ·है। सांस्वदर्शनम् । निहत्तिदुःखविमोकस्वतिदूर एवं तिष्ठति। यथा जापान जलाभिषेकाददुःखानिवृत्तिरेव भवति न तु जाधविमोच इत्यर्थः। तदुखम्। वथा परन पहाभः सुरवा वा सुराक्षतम् । भूतहत्यां तथैवेकां न योर्माष्टुंमहतौति ॥ : श्रूयते च ब्रह्मलोकस्थानां विष्णुपार्षदानामपि जयविज- यादौनां पुनारायसयोनौ दुःखधारेसि । कारिकया वेदमुखम् । दृष्टवदानुअविक: स अविशक्षियातिशययुक्तः । इति॥४॥ ननु निष्कामादन्तर्यागजपादिरूप कर्मणो न दुःखं प्रत्युत मोक्षः फलं श्रूयत इति तबाह। काम्येऽकाम्येऽपि साध्यत्वाविशेषात् ॥५॥ काम्येऽकाम्ये च कर्मणि दुःखाद दुःखं भवति। कुतः साध्यवाविशेषात्। कर्मसाध्यस्य सवाविहारकमानस्यापि विगुणात्मकतया दुःखामकवादित्यर्थः। न कर्मचान प्रजया धनेन त्यागनमतवमानपरित्यादिश्रुतिभ्यस कर्मणो न साचान्योषः फलमिति भावः। त्यागनाभिमानत्यागेन।। एके केचिदेवाचतवमानयः प्राप्तवको म सर्वे। अभिमान- त्यागस्य तत्त्वज्ञानअन्यतया दुर्लभत्वादित्यर्थः ॥ ५ ॥ ननु भवन्मतेऽपि कथं जानसाध्यस्य न दुःखत्वं माध्यत्वा. विशेषादिति तबाह। निजमुतास्य बन्धध्वसमावं परं न समानत्वम् ॥८॥ निजमुनास्य सभावमुतखाविद्यास्वकारपनायेन यथोक्त बभ्रनित्तिमाचं परमायन्तिक विवेकानन धंस- D VenceDemama - ·प्रथमोऽध्यायः। पाविनाशी न तु कर्मण व सुखादिक भावरूपं कार्य येन नाशितया दुःखदं सत् स्यात् ॥ कर्मणव दृष्टकारणं विना न साचादेवाविद्यानाशकत्वं घटत इति। बतो भानस्याचयः। स्वाब समानत्व जानकर्मयोरित्यर्थः। घानाब पुनराहत्तिः सम्भवति। अविवेकाख्यकारणनाशादिति सिद्धम्। तदेवं विवेकानमेव साधा ज्ञानोपाय इत्यु ताम्॥८६॥ इदानी विवेकज्ञानस्वापि साक्षादुपायाः प्रमाणानि परी- चन्ते। पात्मा वा परे दृष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादिश्रुति: मिक्षिप्रमाणवयेणात्मज्ञानमित्यवगम्यते । कर्मादिकं त्वन्यन्मन आदिप्रमाणानां शुद्यादिकरमेवेति । वयोरकतरस्य वाप्यसनिकृष्टार्थपरिच्छित्तिः प्रमा तत्साधकतमं यत् तत् त्रिविधं प्रमाणम् । . वसमिक्वष्टः प्रमातर्यमारूढ़ोऽनधिगत इति यावत्। एवं- भूतस्यार्थस्य वस्तुनः परिच्छित्तिरवधारणं प्रमा सा च इयो- बुद्धिपुरुषयोरुभयोरेव धर्मो भवतु । किं वैकतरमावस्योभयथैव तस्याः प्रमाया यत् साधकतमं फलायोगव्यवच्छिवं कारणं तच विविधं वक्ष्यमाणरूपेणेत्यर्थः । स्मृतिव्यावतं नायानधिग- तंति। भ्रमव्यावर्तनाय वस्विति । संशयव्यावर्तनाय त्वव- धारणमिति। अव यदि प्रमारूपं फलं पुरुषनिष्ठमावमुच्यते तदा बुजिहत्तिरेव प्रमाणम् । यदि च बुधिनिष्ठमावमुच्यते तदा तूोन्द्रियसत्रिकर्षादिरेव प्रमाणम् । पुरुषस्तु प्रमासाव न ममातेति । यदि च पौरुषेयबोधो बुधित्तिश्चोभयमपि प्रमो. चवे तदा मासुभयमेव प्रमाभेदेन प्रमाणं भवति । दिषु त प्रमाणव्यवहारः परम्परयैव सर्वथेति भावः। पात- ·॥ सांख्यदर्शनम्। खलभाथे तु व्यासदेवैः पुरुषनिहयोधः प्रमेयः । पुरुषार्थ- मेव करणानां प्रवृत्या फलस्त्र पुरुषनिष्ठताया एवौचिव्यात् । अतोऽवापि स एव मुख्यः सिद्धान्तः । न च पुरुषबोधखरूपण नित्यतया कथं फलत्वमिति वाच्यम्। केवलस्य नित्यत्वेऽप्य- थोपरतास्य कार्य वात्। पुरुषार्थोपरागस्यैव वा फलवा- दिति। अत्रय प्रक्रिया। इन्द्रियप्रणालिकयार्थसविकर्षेप लिङ्गनानादिना वादौ बुझेराकारा त्तिर्जायते तत्र चेन्द्रियसनिकर्षजा प्रत्यक्षा वृत्तिरिन्द्रियविशिष्टबुयाधिता नयनादिगतपित्तादिदोषैः पित्ताधाकारवृत्त्य दयादिति विशेषः । सा च वृत्तिरर्थोपरता प्रतिविम्बरूपेण पुरुषारूढ़ा सती भासते पुरुषस्थापरिणामितया बुधिवत् खतोऽर्थाकार- वासम्भवात्। अर्थाकारताया एव चार्थग्रहणत्वात्। अन्यस्य दुर्वचत्वादिति। तदेतदक्ष्यति जपास्फटिकयोरिव नोपरागः किन्वभिमान इति । योगसूत्र च। वृत्तिसारूप्य. मितरत्रे ति। स्मृतिरपि। तसिंचिहणे स्फार समस्ता वस्तुदृष्टयः । इमास्ता: प्रतिविम्बन्ति सरसीव तटट्ठमाः । इति। योगभाष्यच बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुष इति प्रति ध्वनिवत् प्रतिसंवेदः संवंदनप्रतिविम्बस्तस्याश्रय इत्यर्थः एतेन पुरुषाणां कूटस्थविभुचिद्रूपत्वेऽपि न सर्वदा सर्वाभासन- प्रसः। प्रसस्तया स्वतोऽर्थाकारत्वाभावात्। अर्थाकारतां विना च संयोगमावणार्थग्रहणस्यातीन्द्रियादिस्खले बुखावदृष्ट- त्वादिति। पुरुषे च स्वस्वबुद्धिमत्तौनामेव प्रतिविम्बार्पयसामथ्र्य- मिति फलबलात् कल्पाते। यथा रूपवतामेव जलादिषु प्रति- विखनसामर्थ नैतर ति। रूपवश्व वन सामान्यतः प्रति- যিলযাল যন্ত্রাদি মজিনিসনিৰিমনা। MR...- ·प्रथमोध्यायः। मच शब्दजन्य शब्दान्तरमेव प्रतिध्वनिरिति वा स्वाटि- कबौहित्यादेरपि जपासविकर्षजन्यतापया प्रतिविम्वमिथ्या. त्वसिद्धान्तक्षरिति। प्रतिविम्ब बुझेरेव परिणामविशेषो विम्वाकारो जलादिगत इति मन्तव्यम् । केचित् तु वृत्ती प्रतिविम्बितं सदेव चैतन्य कृति प्रकाशयति तथा वृत्तिगत- प्रतिविम्ब एव वृत्तौ चैतन्यविषयता न त चैतन्य वृत्तिप्रति विम्खोऽस्तोत्याहुः । तदसत् । उपदर्शितशास्त्रविरोधेन केवल- तर्कस्याप्रयोजकत्वात्। विनिगमनाविरहेण हत्तिचैतन्ययो. रन्योन्यविषयताख्यसम्बन्धरूपतयान्योन्यमिवन्योन्यप्रतिविम्ब. सिद्धेश्च । बायस्थलेऽर्थाकारतया एव विषयतारूपत्वसिधान्तरे- ऽपि तत्तदर्याकारताया एव विषयतावौचित्याञ्चेति । ये त तार्किका ज्ञानस्य विषयता नच्छन्ति तन्मते ज्ञानव्यतीनामनुग- मकधर्माभावेन घटविषयकं पटविषयकं ज्ञानमित्याद्यनुगतव्य- वहारानुपपत्तिः । केचित् तु तार्किका अनयमानुपपत्त्या विषय- तामतिरितपदार्थ माहुः। तदप्यसत्। अनुभूयमानामांका- रतां विहाय विषयतान्तरकल्पने गौरवादिति । ननु तथापि स्वस्खोपाधिवृत्तिरूपैव वृत्तिचैतन्ययोरन्योन्यविषयतास्तु खो- पाधित्तित्वेनैवानुगमादलमाकाराख्यप्रतिविम्बहयेनेति चेद्र प्रतिविम्बं विना स्वत्वस्यापि दुर्वचत्वात् । खत्व' हि स्वमुक्त- वृत्तिवासनावत्त्वम्। भोगच ज्ञानम्। तथा च विषयतालक्ष- णस्य विषयसामग्रौघटितत्वे नामाश्रयः। तस्मादचैतन्यचेत. न्ययोरन्योन्यविषयतारूपोऽन्योन्यसिवन्योन्यप्रतिविम्बः सिहः । अधिकन्तु योगवाति के द्रष्टव्यमिति दिक् । प्रवायं प्रमा- वादिविभागः। प्रमाता चेतन: यह प्रमातिरेव नः । प्रमार्थाकारहत्तीनां चेतने प्रतिविम्बिनम्।

·सांखदर्शनम्। प्रतिविखितहलौनां विषयो मेय उचते। साचाहनपं च साक्षित्व वसति स्वयम् ॥ बतः स्यात् कारणाभावाद वृत्तमायेव चेतनः । विष्णादेः सर्वसाधित्व गौणं लिङ्गावभावतः । इति॥ नमु। यथा प्रकाशयत्येक: कत्न लोकमिमं रविः । चे क्षेत्री तथा कत्म प्रकाशयति भारत ! ॥ इत्यादिवाक्येषूपमानादि प्रकृतिपुरुषविवेके प्रमाणप- न्यस्तं तत् कथमुच्यते विविधर्धामति तत्राह। तत्सिडी सर्वसिद्धेर्नाधिक्यसिद्धिः ॥ ८८॥ विविधप्रमाणसिौ च सर्वस्यार्थस्य सिद्धेनं प्रमाणाधिक्यं सिध्यति गौरवादित्यर्थः । अतएव मनुनापि प्रमाणत्रयमेवो- पन्यस्तम्। प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । वयं सुविदितं कार्य धर्मशशिमभौमता। इति । उपमानैतिवादीनां चानुमानशब्दयोः प्रवेशः। अनुपखवादीनां च प्रत्यक्षे प्रवेश इति । उत्सवाक्ये चेदमनु- मानमभिप्रेतम्। पापादतलमस्तकं अत्न खव्यतिरिक्त - नैकेन प्रकाश्य खयमप्रकाशत्वात् त्रैलोक्यवदिति। तेजबैत- न्यसाधारणं च प्रकाशत्वमखण्डोपाधि: प्रकाशयवहारनिया. मकतयासि इति । पुरुषनिष्ठा प्रमति सुख्खसिधान्तमाश्रित्य प्रमाणानां विधे. पचवानि व सुपनामवे।

·प्रथमोऽध्यायः rom Limirmanirammar यत् सम्बई सत् तदाकारोल्लखि विज्ञानं तत् प्रत्यक्षम् ॥८६॥ सम्बर भवत, सम्बद्धवस्त्वाकारधारि भवति यहिज्ञानं बुद्धिवत्तिस्तव प्रत्यवं प्रमाणमित्यर्थः । पत्र मदित्यन्तं हेतु- गर्भविशेषणम् । तथा तथा च सार्थसविकर्षजन्याकारस्यायो वृत्तिः प्रत्यक्ष प्रमाणमिति निष्कर्षः। वृत्तिः सम्बन्धार्थ सर्प. तोव्यागामिस्त्राव वृत्तेः सविकर्षजन्यत्वमित्याकाराश्रयग्रह- णम्। चक्षुरादिद्वारकबुधित्तिश्च प्रदीपस्य शिखातुल्या बाह्या- यसविकर्षानन्तरमेव तदाकारोखिनी भवतीति नासम्भवः WHIST ॥ HAR ननु योगिनामतीतानागतव्यवहितवस्तुप्रत्यक्षेऽव्याप्तिः सम्ब- हवरखाकाराभावादित्याशय तस्यालयवन समाधत्ते। योगिनामबाह्यप्रत्यक्षत्वान्न दोषः ॥१०॥ ऐन्द्रियकाप्रत्यक्षामेवान लक्ष्य योगिनवाबाधप्रत्यक्षकाः । पतो न दोषो न तत्प्रत्यक्षेऽव्याप्तिरित्यर्थः ॥ ८॥ वास्तवं समाधानमाह। लोनवस्तुलब्धातिशयसम्बबाहादोषः ॥११॥ अथवा तदपि लवमेव तथापि न दोषो नाव्याप्तिः । यतो लौनवस्तुषु लब्धयोगजधर्मजन्यातिशयस्य योगिचित्तस्य सम्बन्धी घटत इत्यर्थः। पत्र लौनशब्दः पराभिन तासांत्रक टवाची सत्कार्यवादिनां यतीतादिकमपि स्वरूपतोऽस्तौति तत्सम्बन्धः सम्भवेदिति व्यवहितविप्रकटषु सम्बन्धहतविधया लब्धातिशयेति विशेषणम् । प्रतिशयय व्यापकत्व उत्तिप्रति. बन्धकतमोनियत्वादिति । इदं चावावधेयम्। यसम्बई सदिति पूर्वसत्र बुडेरर्थसविकर्षस्य व प्रत्यक्षाततालाभात aniwwwRamantaAMra man ·सांस्यदर्शनम्। प्रत्यक्षसामान्चे बानार्थसाधारसे बुार्यसत्रिकर्ष एव कारणम् । इन्द्रियसत्रिकर्षास्तु चाषादिप्रयोग विधि व कारखानि । नन्वेवमिन्द्रियमविकर्षयोगजधर्मायभावेऽपि बुधा वाचार्थ- प्रत्यक्षापत्तिः। मैवम् । तमःप्रतिबन्धेन तदानी बुद्धिसत्वस्य खसम्भवात्। तच. तमः कदाचिदर्थेन्द्रिययोः सत्रिकर्षण कदाचिच्च योगजधर्मेणापसायं ते। पचनसंयोगेन नयन- मालिन्यवत् । न चैवं ततोरव तदखिति न्यायेनेन्द्रियसवि. कर्षादेव बानार्थप्रत्यक्षसामान्य हेतुताखिति वाय सुषु- स्यादौ तमसो बुधित्तिप्रतिबन्धकवसिः । सत्वाम्बागरणं विद्यादूजसा स्वप्रमादिशेत् । प्रस्खापनं तु समसा तुरौयं विषु सन्ततम् । प्रत्यादिस्मृतिभ्यः सुघुस्यादौ वृत्तिप्रतिबन्धकान्तरासम्भ- वाच । चाक्षुषवृत्तावपि तमसः प्रतिबन्धदर्शनाच्च । यत् तु शुष्कतार्किका: सुषप्तौ हत्त्वनुत्पादार्थ ज्ञानसामान्य वचनो. योगं कारखं कल्पयति। तदसत् । त्वगिन्द्रियोत्पत्तेः प्रागपि केवलबुधा खयम्भुवः सर्वप्रत्यक्षत्रवणात्। त्वमनोयोगानुत्या. देऽपि तमस एक निमित्तताया वक्तव्यत्वाच। केवलतर्कस्थान- तिष्ठादोषपस्तत्वाञ्चेति दिक् ॥ ११ ॥ मनु तथापीश्वरप्रस्थोऽव्याप्तिः तख नित्यत्वेन सत्रिकर्षा- अन्धत्वादिति सवाहा खरासि ॥१२॥ खरे प्रमावाभावाब दोष इत्यनुवर्तते। पयं चेखर- प्रतिषेध एकदेगिनां मोढवादेनैवेति प्रागेव प्रतिपादितम् । अन्यथा हौसराभावादित्यवोचत । ईशराभ्युपगमे तु सबि. वर्षजन्यवातीयवमेव प्रवचसय विवचित साजात्य मानवसाचारसम्बवावेति भावः ॥२॥ AMER ·प्रथमोऽधायः। ५ - वृतिस्मृतिभ्यां कथमौथो न सिध्यतीत्याबाहायां तर्क- विरोधं लौकिकमेव बाधकमाह। मुक्ताबड्योरन्यतराभावान्न तत्मिविः ॥१३॥ ईखरोऽभिमतः किं को शादिमुक्तो वा तैहो वा। अन्यत- रस्थाप्यसम्भवावखरसिडिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ उभयथाप्यसत्करत्वम् ॥१४॥ मुक्तत्व सति स्रष्टत्वाद्यक्षमत्व तत्प्रयोजकाभिमानरागा- यभावात् । बदत्वेऽपि मूढत्वाव सृष्ट्यादिक्षमस्वमित्यर्थः 1281 नन्वेवमीश्वरप्रतिपादकश्रुतीनां का गतिस्तत्राह । मुक्तात्मनः प्रशंसा उपासा सिद्धस्य वा ॥६५॥ যায়ী জাবি স্বনিম্নমান স্বাক্ষভালায় जेयताभिधानाय सविधिमात्रैखर्येण स्तुतिरूपा प्ररोचनार्था । काचिञ्च साल्पपूर्वकसष्टत्वादिप्रतिपादिका श्रुति: सिहस्य बनविष्णुहरादेरेवानित्य खरस्याभिमानादिमतोऽपि गौण- नित्यत्वादिमत्त्वानित्यत्वाद्युपासापरेत्यर्थः ॥ ४५ ॥ ननु तथापि प्रवत्याद्यखिलाधिष्ठाढवं श्रूयमाणं नोप- मद्यते लोके साल्पादिना परिणमनस्यैवाधिष्ठाहत्वष्यवहारा- दिति तबाही तत्मन्निधानादधिष्ठाटत्वं मणिवत् ॥ १६ ॥ यदि सापेन मष्टुत्वमधिष्ठावमुचते तदायं दोषः यात्। पनाभिस्तु पुरुषस्य सद्विधातादेवाधिहावख सष्ट- वादिमियते सशिवायथायातपणे सामिाण अत्यनिष्कर्षवावं न सहयादिना तथैवादिषध प्रयोग ·FICE म +Hit । सांख्यदर्भ नम्। मात्रेण प्रतिमहत्यरूपेण परिणमनम्। इदमेव च खोपाधि- मष्टत्वमित्यर्थः । तथा चोक्लम् । निरिच्छे संस्थिते रखे यथा लोहः प्रवर्तते । सत्तामात्रेण देवेन तथा चायं जगज्जनः । पत प्रात्मनि कर्तृत्वमकर्तृत्वं च संस्थितम् । निरिच्छत्वादकर्तासौ कर्ता सविधिमानतः । इति । तदैक्षत बहु स्यामित्यादिश्रुतिस्तु कूलं पिपतिष- तौतिवद्गौणी प्रकृतेरासबबहुतरगुणसंयोगात् । अथवा बुद्धि- पूर्वसृष्टिविषयमेतादृशवाक्यजातं न त्वादिसर्गपरं तस्याबुद्धि- पूर्वकत्वस्मरणादिति भावः । यथा कौमे । इत्येष प्राकृतः सर्गः सहपात् कथितो मया। अबुहिपूर्वकस्वष मानी सृष्टि निबोधत ॥ इति। अस्य च वाक्यस्यादिपुरुषबुधाजन्यखेन सोचे गौरवमिति ॥२६॥ न केवलं सर्गादावेव पुरुषस्य संयोगमात्रेण स्रष्टुत्वादिक- मनि वन्येष्वपि सत्यादिपूर्वकेषु भूतादिष्वखिलेषु विशेष- काव्य ध्वपि सर्वपुरुषाणामित्याह । विशेषकार्येष्वपि जीवानाम ॥१७॥ अधिष्ठात्वं सविधानादित्यनुषव्यते। अन्तःकरणोपल- चितस्यैव जीवशब्दार्थत्व षष्ठाध्याये वक्ष्यति तथा च विशेष- कार्यों विसर्गाख्थे व्यष्टिमष्टावपि जौवानामन्तःकरणप्रति- विम्बितचेतनानां सविधानादेवाधिष्ठादव' न तु केनापि व्यापारण कूटस्खचिनावरूपत्वादित्यर्थः ॥ १७ ॥ ननु चेत् सदा सर्वच खरी नास्ति ताहिदान्तमहा. वावार्थ विवकोपदेशन्धपरम्परामायामामाख प्रस. चेत तबाह।

·प्रथमोऽध्यायः। सिद्धरूपबोझ त्वादाक्यार्थोपदेशः ॥ १८॥ हिरण्यगर्भादौनां सिहरूपस्थ यथार्षस्य बोद्धृत्वात् तदक्त- कायुर्वेदादिप्रामाण्येनावताश्चैषां वाक्वार्थोपदेशः प्रमाण- मिति शेषः ॥४८॥ ननु पुरुषस्य चेत् सबिधिमात्रेण गौणमधिष्ठातत्व तह मुख्यमधिष्ठाढत्व कस्येत्याकाङ्क्षायामाह। अन्तःकरणस्य तदुज्वलितत्वालोहवदधि- छाटत्वम् ॥१६॥ अन्तःकरणस्यानुपचरितमधिष्ठाटत्व संझल्यादिद्वारक प्रत्य तव्यम्। नन्वधिष्ठाहत्व घटादियदचेतमस्य न युक्त सवाह। लोहवत् तदुज्ज्वलितत्वादिति। अन्तःकरणं हि तप्तलोहवञ्चतनोज्वलितं भवति। अतस्तस्य चेतनायमा- नतयाधिष्ठाढत्व घटादियारतमुपपद्यत इत्यर्थः। नन्ववं चैतन्य नान्तःकरणस्योज्ज्वलने चितः सङ्गित्वमग्निवदेव स्थादि- ति चेव । नित्योज्ज्वलचैतन्यसंयोगविशेषमावस्य संयोगविशे- षजन्यचैतन्यप्रतिविम्वस्यैवान्तःकरणोज्वलनरूपत्वात्। न तु चैतन्यमन्तःकरणे संक्रामति येन सहिता स्यात्। पग्नेरपि हि प्रकाशादिकं न लोहे संक्रामति। किम्वग्नियोगविशेष एव लोहस्योळ्वलनमिति। नन्वेवमपि संयोगन परिणामि. त्वमिति चेत्र सामान्यगुणातिरिक्तधर्मोत्यत्साविव परिणाम- यवहारादिति। अयं च संयोगविशेषोऽन्तःकरणव सखो. देकरूपात परिणामाजपतौति फलबलात् कल्प्यते पुरुषस्या- परिणामिखेन संयोग तबिमित्तकविशेषासमवादिति । अय- मेव च संयोगविशेषो उधामनोरन्योन्यप्रतिविम्बने हेतुः ।

·७४ सांख्यदर्शनम्। ननु प्रतिविम्बततया संयोगविशेषावश्यक प्रतिविम्बक- त्पमा व्यर्थी प्रतिविम्बकायं स्यार्थज्ञानादः संयोगविशेषादेव सम्भवादिति । मैवम्। बुद्धौ चैतन्यप्रतिविम्वचैतन्यदर्शनार्थ कल्पाते दर्पणे सुखमतिविम्बवत् । अन्यथा कर्मकर्ट विरो धेन स्वस्थ साक्षात् खदर्शनानुपपत्तः। अयमेव च चिंति- विम्बो बुधो चिच्छायापत्तिरिति चैतन्याध्यास इति चिदावेश! इति चोचते। यश्च चैतन्ये बुद्ध प्रतिविम्बः स चारूढविषयः । सह बुर्भानार्थमिष्यते। अर्थाकारतयैवार्थग्रहणस्य बुझे। स्थले दृष्टवेन तां विना संयोगविशेषमात्रेणार्थभानस्य पुरु. बेऽप्यनौचित्यात्। प्राकारस्यैवार्थग्रहणशब्दार्थस्वाति । स चाकारः पुरुषे परिणामो न सम्भवतीत्यर्थात् प्रतिविम्ब- रूप एव पर्यवस्यतौति दिक् । स चायमन्योऽन्यप्रतिविम्बो योगभाथे व्यासदेवैः सिद्धान्तितः। चितिशतिरपरिणामि- न्यमतिसंक्रमा च परिणामिन्यधै प्रतिसंक्रान्त व तहत्तिमनु- पतति तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहरूपाया बुतिरनुकारि- मावतया बुधियविशिष्टा हि ज्ञानहत्तिरित्याख्यायत इव्यान दिना। योगवाति के चैतहिस्तरतोऽस्माभिः प्रतिपादितम् । कचित् तु बुधिगतया चिच्छायया बुझेरेव सर्वार्थवाढत्वमि- कादिभि नस्य सामानाधिकरण्यानुभवादन्यस्य जानेना- व्यस्थ प्रवृत्त्वनौचित्याश्चेत्याह। तदामाज्ञानमूलकत्वापेक्षा पोयम्। एवं हि बुरेव जावखे चिदवसानो भोग इत्या- गामिस्वायविरोधः पुरुषे प्रमाथाभावर पुरुषलिस्य भोगस्य बुडविव स्वीकारात्। न च प्रतिविम्बान्धथानुपपत्या विम्ब भूतः पुरुषः सेक्यतीति वाच्यम्। अन्योऽन्याचयात् पृथम्बिम्बासिनी मुशिखचैतन्यमा प्रतिविम्बलासिषि प्रतिविम्बर तासितोपतप्रतियोमितया विम्वसिपिरिति। बसमतेच ·प्रथमोऽध्यायः। जावतया पुरुषसिधानन्तरं तयत्वावधानुपपत्वा प्रति- विम्बसिसौ नान्योऽन्याश्रयः। पथ वृत्तिसाधितया विम्बरू- पवेतनः सिध्यतीति चेत् तहि माक्षिण एवं प्रमावत्वमप्यु । चितम्। उभयो वत्वकल्पने गौरवात्। वृत्तिनानघटना- नयोः सामानाधिकरण्यानुभवाच । किञ्च सति बुझेरेव भोलत्वे भोत्तृभावादित्यागामिसूत्रण भोत्तृतया पुरुषसा- धनं विरुध्येत। अथ हिंगचिच्छायारूपेण सम्बन्धन विम्ब- स्यैव जानं न तु चितौ बुद्धिप्रतिविम्बः कल्पात इत्येतावन्माचे चेत् तस्याशयो वQत। तदप्यसत्। सूर्यादेः खमतिविम्ब- रूपसम्बन्धेन जलादितत्स्यवस्तुभासकत्वादर्शनात्। किरण- 'रेव तदुभयभासनात्। मरमरौचिकादौ तु खाध्यस्तजला- दिभासकवं दृष्टमेवेति दृष्टानुसारेणास्माभिश्चितौ बुधिप्रति- विम्ब एव सर्वार्थभानहेतुतया सम्बन्धः कल्पित इति। यचो. सामन्यस्य जाननान्यस्य प्रत्यनुपपत्तिरिति। तदपि न। अकर्तुरपि फलोपभोगोऽवाद्यवत् । इत्यागामिसूत्रेण ज्ञान- प्रवत्योयधिकरण्यस्य दृष्टान्त नोपपादयिषमाणत्वात् । बुढेः सक्षपेन देशक्रियायामिवावापि संयोगविशेषादेरेव नियाम- कलादिति ॥८॥ प्रत्यक्षप्रमाणं लवयित्वानुमानं सच्चयति । प्रतिबन्धहशः प्रतिवद्धज्ञानमनुमानम् ॥१०॥ प्रतिबन्धो व्याप्तिाप्तिदर्शनायापकनानमनुमान प्रमाण- मित्यर्थः । अनुमितिस्तु पौरुषेयो बोध इति॥...॥ शब्दप्रमाणं चयति पाप्तोपदेशः शब्दः ॥ १०१॥ बातिरत योग्यता वैदखापौरुषेयतायाः पक्षमाध्याये ॥

·सांख्यदर्शनम्। वश्यमाणत्वात् । तथा च योग्यः शब्दस्तजन्यं ज्ञानं शब्दाच्या प्रमाणमित्यर्थः । फलं च पौरुषेयः शाब्दो बोध इति ॥१०॥ प्रमाणप्रतिपादनस्य स्खयमेव फलमाइ । उभयसिदिः प्रमामात् तदुपदेशः ॥१०॥ उभयोरामानात्मनोविवेकेन सिधिः प्रमाणादेव भवति । अतस्तस्य प्रमाणस्योपदेशः कत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ तत्र येनानुमानविशेषेण प्रमाणेन मुख्यतोऽत्र प्रकृति- पुरुषो विविध साधनीयौ तहर्णयति। सामान्यतो दृष्टाटुभयसिद्धिः ॥ १०३ ॥ अनुमानं तावत् त्रिविधं भवति। पूर्ववत् शेषवत् सामा. न्यतो दृष्टं चेति। तच प्रत्यक्षीकतजातीयविषयक पूर्ववत् । यथा धूमैन वानुमानम्। वह्निजातीयो हि महानसादौ पूर्व प्रत्यक्षौवतः। व्यतिरेकानुमानं शेषवत् शेषोऽपूर्वोऽर्यो- इस्त्र विषयत्व नास्तीति शेषवत्। प्रसिद्धसाध्यकमिति यावत्। यथा पृथिवौत्वे नेतरभेदानुमानम्। पृथिवीतरभेदो हि प्रागसिहः। सामान्यतो दृष्ट च तदुभयभित्रमनुमानम् । यत्र सामान्यतः प्रलबादिजातीयमादाय व्यातिमहात.पक्ष- धर्मताबलेन तडिजातीयोमलनायर्थः सिधाति । यथा रूपा दिजाने क्रियात्वन करणवत्त्वानुमानम् । पत्र हि पृथिवी. वादिजातीयं कुठारादिकरणमादाय व्याप्ति रहौत्वा तहि- जातीयमतीन्द्रियं जानकरणमिन्द्रियं साध्यत इति । सामान्यतो दृष्टादनुमानायोः प्रक्षतिपुरुषयोः सिद्धिरित्यर्थः । तक प्रक्षतेः सामान्यतो दृष्टमनुमानम्। यथा महत्तवं सुख- दुःखमोहधर्मकद्रव्योपादानकं कार्यत्वे सति सुखदुःखमोह धर्मकत्वात् सुवर्णादिशकुम्हलादिवदित्यादि । पुरुषे तु यद्य- तत ·प्रथमोध्यायः। प्य नुमानापेक्षा नास्ति सर्वसम्मतत्वात् तथापि प्रत्यादि- विवेक सामान्यतो दृष्टमेवापेखते। तबथा। प्रधानं परार्थ संहत्व कारिवादग्रहादिवदिति । अत्र हि प्रत्यक्षसि देहा- द्यर्थकत्वं सहादिषु यहोवा तद्विजातीयः पुरुषः प्रधानादि- परत्वेनानुमीयते । देहादौनां च भोक्तत्वमविवेकेन प्राग्रही- तमित्यु भयसिविरिति ॥ १३ ॥ या प्रमाणस्य फलभूता प्रमाख्थसिदिसता तया पुरुषस्य परिणामापत्तिरित्याशङ्कायां तस्याः स्वरूपमाह। चिदवसानो भोगः ॥ १०४॥ पुरुषखरूपे चैतन्य पर्यवसानं यस्यैतादृशो भोगः सिद्धि- रित्यर्थः। बुढे गस्य व्यावर्त्तनाय चिदवसान इति। चित: परिणामित्वसधर्मत्वादिशानिरासायावसानपदम्। चितौ भोगस्य स्वरूपे पयं वसितत्वान कौटख्यादिहानिरित्याशयः । तथाहि प्रमाणाख्यवृत्त्यारूढ प्रकतिपुरुषादिकं प्रमेयं हत्या सह पुरुषे प्रतिविम्बितं सद्भासते । अतोऽर्थोपरक्तवृत्तिप्रति- विम्बावच्छिन खरूपचैतन्यमेव भानं पुरुषस्य भोगः प्रमाणस्य च फलमिति। ततश्च प्रतिविम्बरूपेणार्थसम्बन्धे द्वारतया हत्तौनां करणत्वमिति। तदुक्तं विष्णुपुराणे । महौतानिन्द्रियैरर्थानात्मने यः प्रयच्छति । अन्तःकरणरूपाय तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ इति । राम्रो हि करणवर्गः खामिने भोग्यजातं समय- तौति दृष्टमिति। मोगशब्दार्थवान्यवहरणम्। पात्मसात्क- रपमिति यावत्। स च देहादिचेतनान्तषु साधारयः । विशेषस्वयम् । प्रपरिणामित्वात् पुरुषस्य विषयभोगः प्रति- पिम्बादानमात्रम्। अन्येषां तु परिणामित्वात् पुनादिर- ·सांस्पदशनम्। पौति । अयमेव । परिणामरूपः पारमार्थिको भोमा पुबषे प्रतिषिध्यते बुर्भोग इवानोबादिभिरिति मन्तव्यम् । यस्मिन् सूचे पुखस्वापि फलव्याप्यता सिहा चिदवसामताया एवोभयसिवित्ववचनादिति ॥ १०४ । ननु कर्तुरेव लोके क्रियाफलभोगो दृष्टः। यथा सञ्चरत एव सञ्चारोत्यदुःख इति। तत् कथं बुद्धिकतधर्मादि- फलस्य सुखाद्यामिकाया अर्थोपरतबुवित्त (गः पुरुषे घटे- तेत्याशङ्कायामाह। अकर्तुरपि फलोपभोगोऽन्नाद्यवत् ॥१०५॥ बुद्धिकर्मफलस्थापि इत्ते रुपभोगस्तदकर्तुरपि पुरुषस्य युक्ताः । प्रवाधवत् । यथान्यकतस्थाबादेशपभोगी रानो भवति तहदित्यर्थः । प्रविवेकस्य वखामिभावस्य वा भोगनियामक- त्वात् तु नातिप्रसङ्गः । सुखदुःखादेः कर्मफलत्वमभ्युपेत्य बुद्धि- गतं कर्मफलं पुरुषो भुडा इत्यु ताम् ॥ १.५ ॥ इदानीं पुरुषगतभोगस्यैव कर्मफलत्व खौलत्य बुद्धि- कर्मणा पुरुष एव फलमुत्पद्यत इति मुख्यसिद्धान्तमाह। अविवेकाहा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः ॥१०॥ अथवा कर्तरि फलमेव न भवति सुखं भुनौयेत्यादिकाम- नाभिर्भोगस्यैव फलत्वात्। अतो भोक्तनिष्ठमेव फलं भवति शास्त्रविहितं फलमनुष्ठातरौति। शास्त्रेषु कर्तुः फलावग- मस्तु तसिझेरकर्तृनिष्ठाया भोगाख्यसिहः कर्तृभावविवेका- दित्यर्थः । योऽहं करोमि स एवाई भुल इति हि लौकिकानु- भव इति । या च सुख मे भूयादित्यादिकामना सा पुलो मे भूयादितिवत् फलसाधनत्वेनैवोप्रपाते। भोगरत बाबासा साधनम् । प्रत स एव फलमिति मुख्यः सिङ्गान्ताः । भोगक्ष्य ·प्रथमोऽध्यायः। ७८ . पुरुषसरूपत्वेऽपि शेषिकापां मते घोषवत् कार्यता बोध्या वायचिवचितेरेव भोगत्वात्। अस्मिय भोगस्य फलत्वपले दुःखभोगाभाव एवापवर्गो बोध्यः। अथवा भीग्य. तरूपत्वसम्बन्धेन सुखदुःखाभावयोरेव फलत्वमस्तु तेन सम्बन्धेन धनादेरिव सुखादेरपि पुरुषनिष्ठत्वादिति ॥६॥ तदेवं प्रमाणानि प्रमाणफलभूतां प्रमेयसिद्धि' च प्रतिपाद्य प्रमेयसिहरपि फलमाह। नोभयं च तत्त्वाख्याने ॥ १०७॥ प्रमाणेन प्रक्षतिपुरुषयोस्तत्त्वाख्याने तत्त्वसाचात्कारे सत्युभयमपि सुखदुःखे न भवतः। विहान् हर्षशोको जहा. तौति श्रुतायाश्चेत्यर्थः ॥ १० ॥ सक्षेपतो विवेकेनानुमापितो प्रकृतिपुरुषो तयोः प्रवति. पुरुषयोरनुमानेऽवान्तरविशेषा इतः परमध्यायसमाप्ति याव- हिचार्यास्तत्र चादौ प्रकत्याद्यनुमानेष्वनुपलम्भबाधकमपा- करोति विषयोऽविषयोऽपतिदूरादानोपादाना- भ्यामिन्द्रियस्य ॥ १०८॥ इन्द्रियानुपलभ्यतामात्रतो घटायभाववत् प्रत्यक्षेण चार्वाकः प्रवत्याद्यभावः साधयितु न शक्यते यतो विद्यमानो- ऽप्यर्थ इन्द्रियाणां कालभेदेन विषयोऽविषयव भवति। पति- दूरवादिदोषात्। इन्द्रियज्ञातेन्द्रियग्रहाभ्यां चेत्यर्थः । सामग्री- समवधाने सत्यनुपलम्भस्यैवाभावप्रत्यक्षा हेतुता। प्रत्याधु- पलभे तु वयमम्पप्रतिबन्धान सामग्रीसमवधानमिति भावः । अतिदूरादयव क्षेषा विशिष्य कारिकया परिगणिताः । অমিতু স্বামীবিয়িম্বনালীলা। N ·। सांख्यदर्शनम्। ৰীক্ষাৰাঘানালি মালালিত্বা । इति । समानाभिहारः सजातीयसंवलनम् । यथा माहिये गव्यमिश्रणामाहिषत्वाग्रहणमिति ॥१८॥ नन्वतिदूरत्वादिषु मध्ये प्रवत्यायुपलभे किं प्रतिबन्धक मिति तत्वाहा सौक्ष्मात् तदनुपलब्धिः ॥ १० ॥ तयोः पूर्वोक्तयोः प्रकतिपुरुषयोरनुपलब्धिस्तु सौक्ष्मयादि त्यर्थः । सूक्ष्मत्वं च नाणुत्वम् । विश्व व्यापनात्। नापि दुरू- इत्यादिकम् । दुर्वचत्वात्। किन्तु प्रत्यक्षप्रमाप्रतिबन्धिका जातिः। योगजधर्मस्य चोत्तेजकतया प्रततिपुरुषादीनां प्रत्यक्षमा भवति । जातिसायं च न दोषावहम् । अथवा निरवयवद्रव्यत्वमेवात सूक्ष्मत्वं योगजधर्मश्चोत्तेजक एवेति ॥१०॥ नन्वभावादेवानुपलब्धिसम्भवे किमर्थं सौक्ष्मा कल्पाते। अन्यथा च शशशृङ्गादेरपि सौमपादनुपलब्धिः किं न स्यादिति - तवाह। कार्यदर्शनात् तदुपलब्धेः ॥ ११० ॥ कार्यान्यथानुपपत्या प्रकृत्यादिसिहौ सत्यां तेषां सूक्ष्मत्व कल्पाते। अनुमानात् पूर्वं च सूत्मत्वादिसंशयेनाभावानिर्ष- यादनुमानमुपपद्यत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ प्रत्र पाते। वादिविप्रतिपत्तेस्तदसिद्धिरिति चेत् ॥१११॥ ननु कार्य चेदुत्पत्तो प्राक् सिहं स्यात् तदा सदाधार- तया नित्या प्रतिः सत्यति कार्य साहित्येनैव कारणानु .

·प्रथमोऽध्यायः। मानस्व वस्यमाणत्वात्। वादिविप्रतिपत्तेस्तु सत्कार्यस्यै. वासिपिरिति यदौत्यर्थः ॥ ११॥ बन्युपेख्य परिहरति। तथाप्येकतरदृष्ट्या एकतरसिद्दे पलापः ॥११२॥ मास्तु सत् कार्य तथाप्येकतरस्य कार्यस्य दृध्यान्य तरस्य कारणस्य सिहेरपलापो नास्त्येवेति नित्यं कारणं सिञ्च मेव तत एव च परिणामिनः सकाशादपरिणामितया पुरुषस्य विवेकेन मोशोपपत्तिरित्यर्थः। अनेनैवाभ्युपगमवादेन वैशे- षिकाद्यास्तिकशास्त्र प्रवर्तते। अतो न सत्कार्यवादिश्रुति- स्मृतिविरोधेऽपि सेषामंशान्तरेष्वप्रामाण्यमिति मन्तव्यम् परमार्थतः परिहारमाह। विविधविरोधापत्तेश्च ॥ ११३ ॥ अथ सर्व कार्य विविधं सर्ववादिसिद्धमतौतमनागतं वर्त- मानमिति। तत्र यदि कार्य सदा सनेष्यते तदा त्रिविधवा- नुपपत्तिः । अतीतादिकाले घटाद्यभावेन घटादेरतीतादि- धर्मकत्वानुपपत्तेः। सदसतोः सम्बन्धानुपपत्तेः। किञ्च प्रति- योगित्वस्य प्रतियोगिरूपत्वे तद्दोषतादवख्यात्। अभावमात्र- खरूपत्वं पटावभावो घटाद्यभावः स्यादभावत्वाविशेषात् । प्रभावेष्वपि स्वरूपतो विशेषाङ्गोकार चाभावत्वस्य परिभाषा- मावत्वप्रसङ्गात्। पथ प्रतियोग्येवाभावविशेषक इति चेत्र । असतः प्रतियोगिनः प्रागभावादिषु विशेषकत्वासावादिति । নাতির আশ্রয়ানীনালায়মমনাবামা হক वतायाः। घटोऽतीतो घटो वर्तमानो घटो भविष्यविति प्रत्य- यानां तस्यरूपतीचित्वात्। न त्वं कस्य भावविषयत्वमन्ययो. HAR ·८२ सांख्यदर्शनम्। साभावविषयत्वमिति। ते एवातौतामागतले पवखे यस प्रागभावयवहार जनयतस्तदतिरिवाभावाये प्रमाणभावा दिति दिक्। अधिकं तु पातन्त्रले दृष्टव्यम् । एवमत्यन्ता भावान्योऽन्याभावावस्यधिकरणखरूपावेव। न चैवं प्रति योगिसत्ताकालेऽप्यधिकरणस्वरूपानपायादत्यन्ताभावप्रत्यय- प्रसङ्ग इति वाघम्। परैरपि प्रतियोगिमतिदेथे तदत्यंन्ता भावाङ्गीकारात्। प्रतियोगिसम्बन्धमातीतानागतावस्खयोरी सामयिकात्यन्ताभावत्वसम्भवाच। तस्मावाविहान्तेऽभावो ऽतिरिक्षः । किच घटो ध्वस्तो घटो भावो घटोऽत्र नास्तीत्या दिप्रत्ययनियामकतया किचिहस्त्वाकाहायां तडावरूपमेर कल्पाते लाघवात्। प्रभावस्थादृष्टस्य कल्पने गौरवादित मन्तव्यम् ॥ ११॥ इतथ सस्वार्थसिपिरित्याह। नासटुत्पादो नृदङ्गवत् ॥ ११४ ॥ नरङ्गतुल्य स्वासत उत्पादोऽपि न सम्भवतीत्यर्थः ॥१४॥ प्रव हेतुमाह। उपादाननियमात् ॥ ११५ ॥ मृधव घट उत्पद्यते तन्तुष्वेव पट इत्येवं कार्याणासुपा. दानकारणं प्रति नियमोऽस्ति । स न सम्भवति। उत्पते प्राव कारणे कार्यासत्तायां हिन कोऽपि विशेषोऽस्ति येन कवि देवासन्तं जनयेवेतरमिति। विशेषाङ्गीकारे च भावत्वायत्ते गंसमसत्तया। स एव च विशेषोऽस्माभिः कार्यस्यानागता वस्थेत्युचत इति। एतेन योषिकाः प्रागभावमेव कार्यो व्यत्तिनियामकं कल्पयन्ति तदप्यपास्तम्। बभावकत्यनाये दया भाववालने साधवात् । भावानांवादबानपचवाब ·प्रथमोऽध्यायः। ८३ किवाभाविषु खतो विषेषे भावत्वापत्तिः। प्रतियोगिरूपविश्वे- प्रय प्रतियोग्यसत्ताकाले नास्ति । प्रतीभावानामविशिष्टतया न कार्योत्पत्ती नियामकत्व युक्तमिति ॥ ११५ ॥ उपादाननियमे प्रमाणमाह। सर्वच सर्वदा सर्वासम्भवात् ॥ ११६ ॥ सुगमम् । उपादानानियमे च सर्वत्र सर्वदा सर्व सम्भवे- दित्याशयः । ११६॥ तिवनासदुत्पाद प्रत्याह। शतस्य शक्यकरणात् ॥ ११०॥ कार्यशक्तिमत्त्वमेवोपादानकारणत्वम्। अन्यस्य दुर्व- चत्वात्। लाघवाञ्च। सा शक्ति: कार्य स्थानागतावस्यैवेव्यतः शक्तस्य शक्यकार्यकरथाबासत उत्पाद इत्यर्थः ॥ १७ ॥ इतथ। कारणभावाच ॥ ११८॥ उत्पत्तेः प्रागपि कार्यस्य कारणाभेदः श्रूयते सन्माच सत्कार्यसिया नामदुत्पाद इत्यर्थः। कार्यस्यासत्त्वं हि सद. सतोरभेदानुपपत्तिरिति। उत्पत्तेः प्राक् कार्याणां कारणा- भेदे च श्रुतिः। तदेदं सर्वव्यावतमासीत्। सदेव सौम्येद- मन पासीत्। भामेवेदमय पासीत्। थाप एवंदमय आसु- रित्याया॥११८॥ न भावे भावयोगचेत् ॥ ११६॥ सो कार्य नित्यवं सति भावापे कार्यों भावयोग ·सांख्यदर्शनम्। उत्पत्तियोगो न सम्भवति। पसतः सत्त्व एवोत्पत्तिव्यव- हारादिति चेदित्यर्थः ॥ १८ ॥ परिहरति । नाभिव्यक्तिनिबन्धनी व्यवहारव्यवहारौ ॥१२०॥ कार्योत्पत्ते व्यवहाराव्यवहारी कार्याभिव्यक्तिनिमि- तको। अभिव्यक्तित उत्पत्तिव्यवहारोऽभिव्यक्त्यभावाचोत्- पत्तिव्यवहाराभावः । न त्वसतः सत्तयेत्यर्थः। अभिव्यक्तिच न ज्ञानं किन्तु वर्तमानावस्था। कारणव्यापारोऽपि कार्य स्य वर्तमानलक्षणपरिणाममेव जनयति। सतच कायं स्व कार- णव्यापारादभिव्यक्तिमात्र लोकेऽपि दृष्टम् । यथा शिला. मध्यस्थप्रतिमाया लैङ्गिकण्यापारणाभिव्यक्तिमा तिलस्थ- तैलस्य च निष्पौड़नेन धान्यस्थतण्डुलस्य चावधासमेति । तदुक्तं वाशिष्ठे। सुषुप्तावस्थया चक्रपद्यरेखाः शिलोदरे। यथा स्थिता चितेरन्तस्तथेयं जगदावली ॥ इति। प्रकृतिहारणेत्यर्थः ॥ १२० ॥ ननु भवतूत्पत्तः प्राक् सतो यथाकथञ्चिदुत्पत्तिः । माधवनादिभावस्य कथं स्थादित्याकाकायामाह। नाशः कारणलयः ॥ १२१॥ लौङ नेषण इत्यनुशासनालयः सूक्ष्मतया कारणेष्ववि- भागः। स एवातीताख्यो नाश इत्युच्यत इत्यर्थः । बनाग- साख्यस्तु लयः प्रागभाव इत्युच्यत इति शेषः । लौनकार्य व्यक्तस्तु पुनरभिष्थति स्ति। प्रत्यभिज्ञाधायथा पातले निराकतत्वात्। परेषामिवास्माकमप्यनागतावखायाः प्राग- मिवाख्याया अभिव्यक्तिहेतुत्वाचेति। नम्बतौतमप्यस्तीत्ववकि ·प्रथमोऽध्यायः। प्रमाणं नचनागतसत्तायामिव अध्यादयोऽतीतसत्तायामपि स्फुटमुपलभ्यन्त इति। मैवम्। योगिप्रत्यक्षत्वान्यवानुपपत्त्या- नागतातौसयोरुभयोरेव सत्त्वसि। प्रत्यक्षसामान्य विष. यस्य हेतुत्वात्। अन्यथा वर्तमानस्वापि प्रत्यक्षेणासिया पत्तः । तस्मादियामौलनिकमामायेनासति बाधक योगि- प्रत्यक्षंणातौतमप्यस्तौति सिध्यति। योगिनामतीतानागत- प्रत्यक्षे च श्रुतिस्मृतौतिहासादिकं प्रमाणं योगवाति के प्रप- श्चितमिति दिक् । तदेवमभिव्यक्तिलयाभ्यां कार्याणामुत्य- त्तिनाशव्यवहारावुनौ। नन्वभिव्यक्तिरपि पूर्व सती वासती वा। बाये कारणव्यापारात् प्रागपि कार्य स्याभिव्यक्तया स्वकार्य जनकत्वापत्तिः कारणव्यापारस विफलः। पन्त्य साभिव्यक्तावेव सत्कार्यसिहान्त क्षतिः। असत्या एवाभिव्य हो- रभिष्यत्यङ्गीकारादिति । अत्रोच्यते। कारणव्यापारात् प्राक् सर्वकार्याणां सदासत्त्वाभ्युपगमेनोक्लविकल्पानवकाशाइट वन तदभिव्यक्तरपि वर्तमानावस्थ या प्रागसत्वेन तदसत्तानिवृत्त्य- य कारणव्यापारापेक्षणात् । अनागतावस्थया च सत्कार्यसि. हान्तस्यापतेः। नन्वेकदा सदसत्त्वयोर्विरोध इति चेत् । प्रकारभेदस्योतत्वात् । नन्वेवमपि प्रागभावानगीकारण प्रागसत्त्वमेव कार्याणां दुर्वचमिति । मैवम् । अवस्थानमेव परस्पराभावरूपत्वादिति ॥ १२१ ॥ मनु सत्कार्यसिहान्तरक्षार्थमभिव्यक्तोरप्यभिव्यक्तिरेष्टया। तथा चामवस्थेत्याशवाहा पारम्पर्यतोऽन्वेषणा वीजाङ्गरवत् ॥ १२२ ॥ पारम्पर्यतः परम्परारूपेणैवाभिव्यक्तरनुधावनं कर्तव्यम् । गैजाकुरवत् प्रामाणिकत्वेन चास्या अदोषत्वादित्यर्थः ।

·मांख्यदर्शनम् । बोजाहुराभ्यां चावायमेव विशेषो यहोजाकुरस्थले क्रमिकपर. म्यानवस्वाभिव्यक्ती चैककालौनपरम्परयेति। प्रामाणिक. वन्तु तुख्यमेवेति। सर्वकार्याणां स्वरूपतो नित्यत्वमवस्था- भिर्विमाथित्वं चेति मातलमाथे वदािसदेवैरपौयमन- वस्था प्रामाणिकत्वेन खोवतेति। पत्र च वीजाकुरदृष्टान्तो लोकदृष्टयोपन्यस्तः। वस्तुतस्तु जन्मकर्मादिवदित्यवेव तात्प- र्यम् । तेन वोजाङ्गुरप्रवाहस्थादिसर्गावधिकत्वे नानवस्थाविर- हेऽपि न क्षतिः। पादिसर्ग हि वृक्षं विनैव वोजमुत्पद्यते हिरण्यगर्भसङ्गल्येन तच्छरीरादिभ्य इति श्रुतिस्मृत्योः प्रसि- कम्। यथा हि पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः । आदिवीजात् प्रभवति बोजान्यन्यानि वै ततः ॥ इति विष्णुपुराणादिवाक्यैरिति ॥ १२२ ॥ वस्तुतवनयस्थापि नास्तीत्याइ। उत्पत्तिवहादोषः ॥ १२३॥ यथा घटोत्पत्तेरुत्पत्तिः स्वरूपमेव वैशेषिकादिभिरसदुः त्पादवादिभिरिथते लाघवात् तथैवास्माभिघटाभिव्यक्तरप्यः भिव्यक्ति स्वरूपमेवेष्टव्या लाधवात् । अत उत्पत्ताविवाभि व्यक्तावपि नानवस्थादोष इत्यर्थः । अथैवमभिव्यक्तरभिव्यय- नङ्गीकारे कारणव्यापारात् प्राक तस्याः सत्वानुपपत्त्या सत्- कार्यवादचतिरिति चेन्न । अस्मिन् पक्षे सत एवाभिव्यक्तिरि- बेव सत्कार्य सिद्धान्त इत्याशयात्। अभिव्यक्तश्चाभिव्यक्त्य भावनं तखाः प्रागसत्वेऽपि नामत्कायवादत्वापत्तिः। नन्वेव महदादौनमिव प्रांपस त्वमिथतां किमभिव्ययाख्यावस्था कल्पनेनात चेन्न । तझेदं तीच्यावतमासौदित्यादिअतिभिर ·प्रथमोऽध्यायः। ध्यतावस्थया सतामेव कार्याणामभिव्यकिसिः तथाप्यभि- व्यक्त : प्रागभावादिखौकारापत्तिरिति चेन। तिमणामना- गताधवस्थानामन्योऽन्यस्याभावरूपतयोजत्वात् । तादृयाभाव- निहत्य व च कारणव्यापारसाफल्यादिसम्भवात् । अयमेव हि सत्कार्य वादिनामसत्कार्यवादिभ्यो विशेषो यत् कथमानौ प्रागभावध्वंसौ सत्कार्यवादिभिः कार्यशानागतातौतावस्थे भावरूपे प्रोच्यते। वर्तमानताख्या चाभिव्यत्यवस्था घटाहाति- रितोषते। घटादेरवस्थाबयवस्वानुभवादिति। अन्यत् त सर्व समानम् । अतो नास्यस्मास्वधिकथावकाश इति दिक् कार्यदर्शनात् तदुपलब्ध रिति सूत्रणा कार्येण मूल- कारणमनुमेयमित्यता तत्र कियत्पर्यन्त कार्य मित्यवधार- यितु सर्वकार्याणां साधर्म्यमाह । हेतुमदनित्वमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं . लिङ्गम् ॥ १२४॥ कारणानुमापकत्वालयगममाहात्र लिकं कायं जातम् । न तु महत्तत्त्वमानमत्र विचितं हेतुमत्यादौनामखिल- कार्यसाधारस्यात्। हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रित लिङ्गम् । सावयषं परतवं व्यस्त विपरीतमष्यत्वम् । इति कारिकायामप्यत एव व्यवाख्यं सर्व कार्य मेव लि. मिव्यु लाम् । तथा च तल्लिकं हेतुमवादिधर्मकमिति वाक्याथः । तब तमत्वं कारणवत्त्वम्। अनित्यत्व' विनाशिता। प्रधा- नत्र या व्यायिता पूर्वोखा नपरौलमष्यापितम्। सक्रि- यत्वमध्यवसायादिरूपनियतवार्यकारिखम्। प्रधानस्य तु ·सांख्यदर्शनम् । सर्वक्रियासाधारयम कारणावान कार्यकदेशमात्रकारिखम्। न च क्रिया कर्मव व शमते। प्रतियोभात वष्टियवणेन प्रक्रतिरपि कर्मवसयान सकिरखापरिति। अनेकत्वंसर्ग- भेदेन भिजत्वम् । सर्गहवामाधारसमिति यावत् । न पुन: सजातीयानेकव्यक्तिकत्वम्। प्रक्षतावतिव्याप्लेः। प्रशतेरपि सत्त्वायनेकरूपत्वात् । समयादीनामतधर्मत्वं तद्रूपत्वादित्या- गामिस्वादिति। पाथितत्वं चावयवेष्विति ॥ १२४ ॥ कार्यकारणयोर्भेदे हेतमत्त्वादि सिध्यतीत्यस: कारणा- तिरिताकार्य सिधी प्रमाणान्याह। आञ्जस्यादभेदतो' वा गुणसामान्यादेतत्- सिङ्गिः प्रधानव्यपदेशादा ॥ १२५ ॥ तमिलिलिमाख्यकार्यस्व कारणातिरकत: सिहिः कचि- दानमा प्रत्यक्षत एवानायासेन भवति । यथा स्थौल्या- दिना धर्मेण तन्वादिभ्यः पटादौनाम् । कचिच गुणसामान्या- देरभेदतो गुणसामान्याद्यात्मकत्वेन लिङ्गेनानुमानेन भवति । अधाधवसायादिगुणात्मकत्वरूपेण कारणवैधर्मेण महदादी नाम् । सथा च महापृथिवीत्वादिसामान्यात्मकतारूपेण तथा- ववैधयेण पृथिव्यादौनाम्। कचित् त्वादिशब्दमहौतेन कर्माद्यामकवावैधम्र्येण। यथा स्थिरावयवेभ्योऽतिरिक्षय चञ्चलावयविनः । तथा प्रधानव्यपदेशात् प्रधानश्रुतेरपि कार- सातिरिसकार्यसिद्धिर्भवति। प्रधीयतेऽसिन् हि कार्य जात. मिबि प्रधानमुचते। तत्र कार्य कारपयोर्भेदाभदौ विना न घटते। अत्यन्साभेदे खस्याधास्वामभवादिव्यर्थः । कार्याणां माधवरूप लक्षणं कारमातिरिक्ष कार्येषु. प्रमाणे च सूत्राभ्यां दर्शितम् ॥ १२५ ॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः। इदानी कार्यमधर्मवतया कारणानुमानाय कार्यकार- णयोरपि साधय प्रदर्शयति । विगुणाचेतनत्वादि इयोः ॥ १२६ ॥ योः कार्यकारण्योरेव पिगुणत्वादिसाधयमित्यर्थः । पादिशब्दयाघाच कारिकायामुखाः । विगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि। व्यक्त तथा प्रधान सहिपरीतस्तथा च पुमान् । इति । त्रयः सत्त्वादिद्रव्यरूपा गुणा पत्र सन्तौति बिगु- गम्। तब महदादिषु कारणरूपेण सत्यादौनामवस्थान गुवषयसमूहरूपेण तु प्रधाने सवादौनामवस्वानं बने रच. वदेवावगन्तव्यम् । अथवा सत्वादिशब्देन सुखदुःखमोहाना- ! मपि वचमात् काय कारणयोस्त्रिगुणत्व समझसमिति । अविवेकिविषयोऽरव दृश्यम् । भोग्यमिति यावत्। प्रवि- वेकि च विषयवेति तच्छेदे त्वविवेकित्व सम्भय कारिख विषयत्वं तु भोग्यत्वमेव। सामान्य सर्वपुरुषसाधारणम् । पुरुषभेदेऽप्यभित्रमिति यावत् । प्रसवधर्मि परिणामि। व्यवं कार्यम् । प्रधानं कारणमित्यर्थः । कार्य कारणयोरन्योऽन्य- वैधर्म्यमपि कारिकया दर्शितम्। हेतुमदनित्यमष्यापि सक्रियमनेकमाश्रित लिङ्गम्। सावयवं परतन्त्रं व्यक्त विपरौतमव्यताम् । इति। बवैकत्वंसर्गभेदेऽप्यभिवत्वम्। पतः प्रकरने- काव्यतिखेऽपि नैकवचतिः । महान्त प समाहत्य प्रधानं समवखितम्। बमन्तखन तस्वान्तः संस्थानं चापि विधवे।

·सांख्यदर्शनम् । इति विष्णु पुराणेनासंख्येयतावचनात् त प्रधान स्त्र व्यक्ति बहुत्वसिहिरिति ॥ १२॥ प्रधानाख्यानां जगत्कारणगुणानामन्योऽन्यविवेकाय तेषा- मयान्तरमपि वैधम्यं सिमान्तयति । विविधजगत्कारणत्वोप- पत्तये च । न होकरूपात् कारणाहिचित्रकार्याणि सश्रव नौति प्रौत्यप्रौतिविषादायैगुणानामन्योऽन्यं वैध. . य॑म् ॥ १२७॥ गुणानां सत्त्वादिद्रव्यत्रयाणामन्योऽन्य सुखदुःखाद्यवैधम्य कार्येषु तद्दर्शनादित्यर्थः । सुखादिकं च घटादेरपि रूपादि- वदेव धर्मोऽन्तःकरणोपादानत्वादन्य कार्याणामित्युतम् । अवादिशब्दप्रायाः पञ्चशिखाचार्य कताः। यथा सत्त्वं नाम प्रसादलाघधाभिष्वङ्गमौतितितिक्षासन्तोषादिरूपानन्तभेदं म. मासतः सुखात्मकम्। एवं रजोऽपि शोकादिनानाभेदं समा- सतो दुःखात्मकम् । एवं तमोऽपि निद्रादिनानाभेदं समासतो मोहात्मकमिति । अव प्रोत्यादीनां गुणधर्मत्ववचनादागामि- सूबे च लघत्वादेवयमाणत्वात् सत्त्वादौनां द्रव्यत्व सिद्धम् । सुखाद्यात्मकता तु गुणानां मनसः सङ्कल्पात्मकतावद्धर्मधम्य- भेदादेवोपपद्यते। न वैशेषिकोताः सुखादय एव सत्वादि गुणा इति । सत्खादिवयमपि व्यक्तिमेदादनन्तम् । अन्यथा हि विभुमावत्वे गुणविमर्दवैचित्रात कार्यवैचित्रामिति सिद्धान्तो नोपपद्यते विम वान्तरभेदासम्भवात् ॥ १२७ । गुणानां सत्त्वादीनामेकैकव्यशिमावत्वे हषिकासादिक नोपपद्यते तथा परिचिवले च तसमूहरूपस्व प्रधानस्य परिछिबलाप्रत्या अतिम तिमिममेकदासंख्यनमाणादिक trakat ·प्रथमोऽध्यायः। ८१ नोपपत्येत । अतोऽसंख्यत्वे गुणानां वित्वसंख्योपपादनाय विवेकार्थं च तेषां साधय वैधये प्रतिपादयति । लघ्वादिधर्मः साधर्म्य वैधम्य च गुणानाम् ॥ १२८॥ । षयमर्थः। लघुादौति भावप्रधानो निर्देशः। लघुत्वा- दिधर्मेण सर्वासां सत्त्व व्यक्तीनां साधयं वैधयं च रजस्त- मोभ्याम् । तथा च पृथिवीव्यक्तीनां पृथिवीत्व नैव सत्यव्य- तौनामकजातीयतयैकता सजातीयोपष्टम्भादिना वृद्धिका- सादिकं च युतामित्याशयः । एवं चञ्चलत्वादिधर्मेण सर्वासां रजोव्यक्तीनां साधयं सत्त्वतमोभ्यां च वैधयं म्। शेषं पूर्व वत्। एवं गुरुत्वादिधर्मेण सर्वासां तमोव्यबौनां साधम्य सत्वरजोभ्यां वैधम्य म्। शेषं पूर्ववदिति । वैधमेख प्रागवी- ततयात्र पुनर्वैधयं कथनं सम्पातायातम् । यत्र वैधयं चेति पाठः प्रामादिक एवेति। अत्र सूवे सत्त्वादीनां कारण व्याणां प्रत्ये कमनेक व्यक्तिकत्व सिद्धम्। अन्यथा लघुत्वादीनां साधम्य त्वानुपपत्ते: समानानां धर्मस्य व साधम्य वात् । न च कार्यसत्त्वादौनामनेकतया लघुत्वादिकं साधय स्वादिति वाचत्रिगुणात्मकत्वेन घटादीनामपि कार्यसमवादिरूपतया लघुत्वादीनां सत्त्वादिसाधम्य त्वानुपपत्तेः। तस्मात् कारण- गुणानामियान साधादिकमुच्यत इति । सस्वादौनां लघवा. दिकं चोतं कारिकया। सत्वं लघु प्रकाशमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः । गुरु घरणकमेव तमः प्रदीपचार्थतो तिः ॥ इति। अर्थतः पुरुषार्थनिमित्तात् । मन्वेवं मूलकारणस्य ·८२ सांख्यदर्शनम् । परिच्छिवासयथतिकवे वैशेषिकमतादव को विशेष प्रति चंन्। कारपद्रवस्व सदस्पर्शादिराहित्यमेव । शब्दमर्थविजोन तरूपादिभिरसंयुतम् । विगुणं तब्लगयोमिरनादिप्रभवाप्ययम् । इति विष्णुपुराणादिभ्यः । एतच पातलेऽस्माभिः प्रप- चितम्। १२८ ॥ ननु महदादौनां खरूपतः सिद्धावपि तेषां प्रत्यक्षेणीत्य- त्यदर्शमात् कार्यवे नास्ति प्रमाण येन तेषां हेतमत्त्वं साध- म्यं स्यात् तबाद। उभयान्यत्वात् कार्यत्वं महदार्घटादिवत् ॥ १२६॥ महदादिपञ्चभूतान्तं विवादास्पदं तावत्र पुरुषो भोग्य- त्वात्। नापि प्रकृतिर्मोक्षान्यथानुपपत्त्या विनाशित्वात् । प्रतः प्रकृतिपुरुषभिन्न तशिवत्वाच्च कार्य घटादिवदित्यर्थः ननु विकारशक्लिदाहादिनैव मोक्षायु पपत्तेविनाशित्व- मपि तेषामसिमित्याशवायां कार्यत्व हेवन्तराण्याह । परिमाणात् ॥ १३ ॥ परिच्छिववाह शिकाभावप्रतियोगितावच्छेदकजातिम- वादित्यर्थः । तेन गुणव्ययौनां कियतीनां परिच्छिववेऽपि न तत्र व्यभिचारः ॥ १३० ॥ किष। समन्वयात् ॥ १३१॥ उपवासादिना चौधं हि बुधादितत्वमवादिभिः सम- ·प्रथमोऽध्यायः। ८३ बबेन समानुगतेग पुनरुपचीयते। प्रतः समन्वयात् कार्य- त्वमुबीयत इत्यर्थः। नित्यस्थ हि निरवयवतयावयवानुप्रवेश- रूप: समन्वयो न घटत इति। समन्वये च श्रुतिः प्रमाणं मनः प्रकत्व । एवं ते सौम्य षोड़शानां कलानामेका कला- तिशिधाभूत सानोपसमाहिता प्राज्यालोदिति । योगसूत्र च जात्यन्तरपरिणामः प्रत्यापूरादिति ॥ १३१ ॥ किष। . शक्तितश्चेति ॥ १३२॥ करणतयेत्यर्थः। पुरुषस्य यत् करणं तत् कार्य चतु- रादिवदिति भावः । पुरुष साक्षाहिषयापकत्व प्रवर्तन स्तौति प्रकतिन करणमिति। अतो महत्त्वस्य करणतया कार्य से सिद्धे सुतरामन्येषामपि कार्य त्वम्। इतिशब्दच हेतुवर्ग- समाप्तिसूचनार्थः ॥ १३२ ॥ यदि च महदादिमध्ये किञ्चिदकार्य खोक्रियते तदापि तदेव प्रकृतिः पुरुषो वेति सिद्ध म: समीहितम् । प्रकृति- पुरुषौ प्रसाध्य परिणामित्वापरिणामित्वाभ्यां विवक्तव्या. वित्यत्र वास्माकं तात्पर्यादित्याह । तदाने प्रकृति: पुरुषो वा ॥ १३३ ॥ तहाने कार्य वहाने यदि परिणामी तदा प्रकृतिः । यदि वा परिणामौ भोक्ता तदा पुरुष इत्यर्थः ॥ १३३ ॥ ननु नित्वमप्यु भयभिन्न स्वात् तवाह। तयोरन्यत्वे तुच्छत्वम् ॥ १३४ ॥ অন্ধার সন্ধনিবন্সিলর নুজ্জ্বল মঙ্গাবিন प्रमाणाभावात्। बकाये हि कारणतया वा भोकृतया वा सिध्यति नान्यथेत्यर्थः ॥ १३४ ॥ ॥

·सांख्यदर्धनम्। तदेवं महदादिषु काय व मसाध्य साम्प्रतं तैः प्रकृत्य नुमानेऽनुक्तं विशेषमाह। कार्यात् कारणानुमानं तत्साहित्यात् ॥१३५॥ का-महत्तत्वादेर्लिङ्गात् सामान्यतो दृष्टं कारणानुमान यदुक्तां तत् ताटख्यनिहत्तये तसाहित्यात् कार्यसाहित्यमेव कर्तव्यं सदेव सौम्य दमग्र पासीत् तम एवंदमग्र पासौदि. त्यादिश्रुत्यनुसारात् । तद्यथा। महदादिकं स्त्रोपहितत्रिगु. गात्मकवस्त पादानकम्। कार्यत्वात्। शिखामध्यस्थपति- मावत्। तैलादिवञ्चत्यर्थः । प्रधानुकूलतर्कः प्रागेव दर्शितः तस्याः प्रकृतेः कार्याधर्म्य विवेकार्थमा अव्यक्त त्रिगुणाल्लिङ्गात् ॥ १३६ ॥ अभिव्यक्तात् त्रिगुणामहत्तत्वादपि मूलकारणम व्यक्त सूक्ष्म महत्तत्त्वस्य हि सुखादिगुणः साचात् क्रियते प्रक्षतेच गुणोऽपि न साक्षात् क्रियत इति । प्रधानं परमाव्य मह- तवतु सदपेक्षया व्यक्तमित्यर्थः ॥ १३ ॥ ननु परमसूम चेत् तहिं तस्यापलाप एवोचित इत्या- काङ्गायां पूर्वोक्त मारयति। तत्कार्यतसमिधे पलापः ॥ १३७ ॥ सुगमम् । १३७॥ प्रत्यनुमानगता विशेषा विस्तारती विचारिताः । त: परमध्यायसमाप्तिपर्यन्त पुरुषानुमानगता विशेषा विचा. र्यास्तत्र कासनादौ विशेषमा।

·प्रथमोध्यायः।
'P/19
.MAA
॥
सामान्य न विवादाभावाइर्मवन्न साधनम्
॥१३८॥
यत्र वस्तुनि सामान्यतो विवादो नास्ति न तस्य खरू-
पतः साधनमपच्यते धर्मस्येवेत्यर्थः । अयं भावः । यथा प्रकते:
सामान्येनापि साधनमपेक्षितं धर्मिण्यपि विवादात्। नैवं
पुरुषस्य साधनमपेक्षितम्। चेतनापला जगदाध्यप्रसङ्गतो
भोक्तर्यहम्पदार्थे सामान्यतो बौद्यानामप्यविवादात्। धर्म
इव । धर्मो हि सामान्यतो बौद्धरपि खोक्रियते तप्तशिला-
रोपणादिषु धर्मत्वाभ्युपगमात्। अतः पुरुषे विवेकनित्यत्वा-
दिसाधनमात्रमनुमान कार्यमिति ॥ १३८ ।
संहतपरार्थत्वात् पुरुषस्य त्यु तसूत्रेणापि विवेकानुमान-
मेवाभिप्रेतम् । न तु तत्र पुरुषस्य सर्वथैवाप्रत्यक्षत्वमभिनेत-
मिति। तत्र चादौ विवेकप्रतिज्ञासूत्रम् ।
शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान् ॥ १३६ ॥
शरीरादिप्रकत्यन्त यचतुर्विंशतितत्त्वात्मकं वस्तु ततो-
ऽतिरिक्तः पुमान भोक्तेत्यर्थः । भोक्तृत्व च द्रष्टत्वमिति ।१३८॥
पत्र हेतूनाह सूत्रैः।
संहतपरार्थत्वात् ॥ १४० ॥
यतः सर्व संहतं प्रकृत्यादिक परार्थं भवति शय्यादि.
वत्। अतोऽसंहतः संहतदेहादिभ्यः परः पुरुषः सिध्यतीत्यर्थः ।
प्रयं च हेतुः संहतपरार्थत्वात् पुरुषस्येत्यत्र व्याख्यातः । उता-
स्थापि हेतोः पुनरूपन्यासो हेतुवर्गसङ्कलनार्थः
-
.
.
किच।
त्रिगुणादिविपर्ययात् ॥ १४१ ॥

·লায়ম। सुखदुःखमोहात्मकत्वादिवपरीत्यादित्यर्थः । शरीरादीनां हि यः सुखाद्यात्मकत्व धर्मः स मुखादिभोजारिन सम्भवति । स्वयं सुखादिग्रहणे कर्मकविरोधात्। धर्मिपुरस्कारेणैव सुखाद्यनुभवादिति । ननु बुहित्तिमतिविम्बितं खसुखादिक पुरुषेण रखता स्ववदिति चेत्र । एवं सनि बुहेरेव सुखादि- कल्पनौचित्वात्। पुरुषगतसुखादेबुडो प्रतिविम्बकल्पने गौर- वात्। अहं सुखौ दुःखो मूढ इत्यादिप्रत्ययास्तु न पुरुषे सुखादिसाधकाः । तत्वामित्व नाप्युपपत्तेः। बुधे मुखादि- मन्चनाप्युपपत्तेश्च। लौकिक्यां छहम्ब चाववश्य बुहिरपि विषयो मिथ्याञानवासनादिरूपदोषानुवत्त सतिविम्बक- त्पनायां च गौरवादिति। पादिशब्देन चान विगुणमविवेकि विषय इति कारिकोलाविवेकित्वादयो ग्राधाः। तथा रूपा. दयः शरीरादिधर्मा ग्रायाः ॥ १४१ ॥ किश। अधिष्ठानाच्चेति ॥ १४२ ॥ भोक्तरधिष्ठाढत्वाचाधिष्ठेयेभ्यः प्रकृत्यन्तेभ्योऽतिरितते. स्वर्थः। अधिष्ठानं हि भोक्नु: संयोगः स च प्रवत्यादीनां भोग- हेतुपरिणामित्रु कारणम्। भोक्तुरधिष्ठानात् भोगायतननि- मणमिति वक्ष्यमाणसवात्। संयोगय भेदे सत्येव भवतीति 'भावः । इतिशब्दो हेतुसमाप्तौ॥ १४२ ॥ उसानुमानेऽनुकूलतर्क प्रदर्शयति सूचाभ्याम् । भोक्तभावात् ॥ १४३ ॥ यदि हिरौरादिवरूप एव भोक्षा स्यात् तदा भोलत्व. भव व्याहन्थेत। कर्मकर्तृविरोधात् । वस्य साक्षात् खभो. कृत्वानुमपत्ते रिव्यर्थः । अनुपपत्तिश्च पूर्वमेव व्याख्याता। चत्र ·प्रथमोऽध्यायः। सूत्र पुरुषस्य भोगः खौलत इति सत्ताम्। पपरिणामि- नश्च पुरुषस्य भोगचिदवसानो भोग इत्यत्र व्याख्यातः ॥१४॥ किस। कैवल्यार्थ प्रहत्तेश्च ॥ १४४ ॥ 'गरौरादिकमेव चेदोक्त स्यात् तदा भोक्तुः कैवल्यार्थं दुःखा- त्यन्तोच्छेदार्थ कस्यापि प्रतिर्नोपपद्येत। शरीरादौनां विनाशित्वात् प्रवतेय धर्मियाहकमानेन दुःखस्वाभाव्यसिया कैवस्थासम्भवात्। न हि खभावस्यात्यन्तोच्छेदो घटत इत्यर्थः । प्रत्र कैवल्यार्थ प्रक्वतेरिति सूत्रपाठः प्रामादिकत्वादुपेक्षणीयः । सजातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात् । पुरुषोऽस्ति भोक्तभावात् कैवल्यार्थ प्रवृत्तश्च ॥ इति कारिकातः कैवल्वाथै प्रवृत्त श्चेति पाठात्। अर्था- सातशेति ॥ १४४॥ चतुर्विंशतितत्त्वातिरिक्ततया पुरुषः साधितः । इदानीं रुषगतो विशेषो विवेक स्फ टौकरणायानुमीयते । जड़प्रकाशायोगात् प्रकाशः ॥ १४५ ॥ वैशेषिका बाहुः। प्रागप्रकाशरूपस्व जडस्यात्मनो मन:- 'योगाज्ञानाख्यः प्रकाशो जायत इति तव । लोके जड स्या- -काशस्थ लोटादेः प्रकाशोत्यत्त्वदर्शनेन तदयोगात्। व्यतः सूर्यादिवत् प्रकाशस्वरूप एव पुरुष इत्यर्थः । तथा च स्मृतिः । यथा प्रकाशतमसोः सम्बन्धो नोपपद्यते । तादैक्यं न शंसध्वं प्रपञ्चपरमात्मनोः ॥ इति । यथा दीपः प्रकाशात्मा खो वा यदि वा महान् । मामामान तथा विद्यात् पुरुषं सर्वजन्तुषु ।।

·सांस्खदर्शनम् । : इति च । प्रकाशत्व व सेनासमवेतन्येष्वनुगतमखणोपा- धिरनुगतव्यवहारादिति ॥ ४५ ॥ ननु प्रकाशखरूपत्वेऽपि तेजोवामधर्मिभावोऽस्ति नवा तवाह॥ निर्गुणत्वान्न चिह्ना ॥ १४६ ॥ । सुगमम् । पुरुषस्य प्रकाशरूपत्वे सिद्ध तत्सम्बन्धमावे- गान्यव्यवहारोपपत्तौ प्रकाशात्मकधर्मकल्पना गौरवमित्यामि बाध्यम्। तेजसच प्रकाशाख्यरूपविशेषाग्रहेऽपि स्पर्धपुर- स्कारेण ग्रहात् प्रकाशर्तजसोर्भेदः सिध्यति । आत्मनस्तु ज्ञाना- व्यप्रकाशाग्रहकाले ग्रहणं मारतीत्यतो लाघवाधर्मधर्मभाव- शून्यं प्रकाशरूपमेवात्मद्रव्यं कल्पाते। तस्य च न गुण त्वम् । संयोगादिमत्वात् । अनाश्रितत्वाच्चेति । तयाच समय्यते जान नैवात्मनो धर्मो न गुणो वा कथञ्चन । जानवरूप एवात्मा नित्यः पूर्ण: सदा शिवः ॥ इति । ननु निर्गुणत्व एव का युक्तिरिति चेत्। उच्यते पुरुषस्येच्छाधास्तावन्नित्या न सम्भवन्ति जन्यताप्रत्यक्षात् । जबगुणाङ्गोकार परिणामित्वापत्तिः । तथा चोभयोरेव प्रतिपुरुषयोः परिणाम हेतुत्व कल्पने गौरवम्। प्राध्यपरि- णामेन कदाचिदत्यस्यापत्त्या ज्ञानेच्छादिगोचरमशयाप- त्तिव। तथा जड़ मकाशायोगस्योक्तवादपि न नित्यस्यानित्य- धानसभष इति। इच्छादिकमन्वयव्यतिरेकाभ्यां मनस्येव लाघवात् सिध्यति । ममःसंयोमस्यात्मनश्चोभयोस्त हेतुत्वे गौर- না। গুম মিম জীলান। গম আলা निर्गुणः। अपिच ये तार्किका पात्मनः कर्तत्वमिन्ति ast मोबाइपपत्तिः । क कति पुरव गौतादिष्वरीत ·प्रथमोऽध्याय: पत्तिहेतुतयोतत्वात्। तस्याच तमते मिथ्याज्ञानस्वाभावेन মালনিৰন্তৰাষ। অন; সুষমুদয়াল- नोऽकर्तृत्वमस्माभिरिष्यते । पकर्तत्वाचादृष्टसुखाद्यभावः। ततश्च मनसः क्त्यादिहेतुत्वे कल्पनीये लाघवादन्त खगुस- त्वावच्छेदेनैतत् कल्पाते। अत पामा निर्गुण इति। यथो- तस्य च परमसूक्ष्म स्यात्मनः स्वरूपं वाशिष्ठे करामतकवत् प्रोक्त विविध प्रतिपादितम् । यथा । असम्भवति सर्वत्र दिगभूम्याकाशरूपिणि । प्रकाखे यादृशं रूयं प्रकाशस्खामलं भवेत् । त्रिजगत् त्वमहं चेति दृश्ये सत्तामुपागते । दुष्टुः स्यात् केवलौभावस्तादृशो विमलात्मनः ।। इति ॥ १४६ ॥ नन्वई जानामौति धर्मधर्मिभावानुभवात् पुरुषस्य चिह- मकत्वं सिध्यति गौरवस्य प्रामाणिकत्वेनादोषत्वादिति तबाह। श्रुत्या सिद्धस्य नापलापस्तव्यत्यक्षबाधात् -- भवेदेवं यदि केवलतणास्माभिनिगु यत्वाञ्चिधर्मवादिक प्रसाध्यतै किन्तु श्रुत्यापि। अतः श्रुत्या सिद्धस्य निर्गुणत्या. दे पलापः सम्भवति तत्प्रत्यक्षस्य गुणादिप्रवक्षस्य श्रुत्यैव बाधात् । अहं गौर इत्यादिप्रत्यक्षवदित्यर्थः । अन्यथा हि गौरोऽहमिति प्रत्यक्षबलेन देहातिरिक्तात्मसाधिका अपि युक्खयो बाधिताः स्यु रिति जिसं नास्तिकः। निर्गुणत्वे च श्रुतयः साधी चेताः केवलो निर्गुणत्याद्याः। चिमानवे तु अतयोऽकर्ता चैतन्य चिमात्र सञ्चिदेकरसो अयमात्म- व्याचा इति । सर्वचत्वादिश्रुतयस्तु सहोः शिर इतिवलौकि- ·सांख्यदर्शनम्। । कविकल्यानुवादमावाः । विधिनिषेधतिमध्ये निषेधतेरेव 'बलवत्वात्। अचात पादेशो नेति नेति न घेतस्मादिति नेत्य- न्यत् परमस्तीति अतः । किचानानामहं जानामौति प्रत्यये प्रमात्वकल्पनायामेव गौरवम् । पनाद्यविद्यादोषस्यानुवर्त. मानतया भ्रमत्वस्यैवोमार्गिकत्वात्। अतो भ्रमशतान्त:पाति. त्वेनाप्रामाण्यथकास्कन्दितत्वात प्रत्यक्षबाधने लाघवतर्काः धनुग्रहीतमनुमानमपि समर्थमिति। नन्वात्मनो नित्य ज्ञान- खरूपत्वे कीदृशं लाघवमिति चेत्। उच्यते। नैयायिका- दिभिरन्तःकरणं व्यवसायानुव्यवसायी तदाश्रयति चत्वारः पदार्थाः कल्पान्ते। अस्माभिस्वन्तःकरणं व्यवसायस्थानीया च तत्तिरनन्तानुव्यवसायस्थानीयस नित्य कजानरूप प्रा. मोति वयः पदार्थाः कल्पान्त इति ॥ १४७ ॥ मनु यदि प्रकाशरूप एवात्मा तदा सुषुप्त्याद्यवस्थाभेदो नोपपद्यते सदा प्रकाशानपायादिति तवाह। सुषुप्ताद्यसाक्षित्वम् ॥ १४८॥ सुषुत्याद्यस्यावस्थात्रयस्थ बुद्धिनिष्ठस्य साक्षित्वमेव पुसो- राधः। सदुहम्। जाग्रत् खनः सुषुप्तं च गुणतो बुधियत्तयः । तासां विलक्षणो जीवः साचित्वन व्यवस्थितः। - इति। तासां बुद्धिकृत्तीनां साक्षित्वे न तहिलक्षणये जाग्र- दाद्यवखारहितो निर्णीत इत्यर्थः। तत्र जाग्रबामावस्थेन्द्रि.. यद्वारा बुद्धविषयाकारः परिणामः । खपावस्वा च संस्कार मात्रजन्यस्तादृशः परिणामः । सुषुत्ववस्वा च डिविधाईसम- ग्रलयभेदेन । तबाईलये विषयाकारा, वृत्तिनं भवति। किन्तु खगतमुखदुःखमोहाकारष ववित्तिर्भवति। अन्यथोखितस्य ·प्रथमोऽध्यायः। मुखमहमखासमित्यादिरूपसुषुप्तिकालीनमुखादिस्मरणानुप- पत्तेः। तदुक्का व्यासमूत्रण मुग्धोऽईसम्पत्ति: परिशेषादिति । समग्रलये तु बत्तिसामान्याभायो मरणादाविव भवति। अन्यथा समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्मरूपतेत्यागामिसूवानुपाप- तेरिति। सा च समग्रसुषुप्तिीत्वभावरूपेति पुरुषस्तत्माची न भवति पुरुषस्य वृत्तिमानसावित्वात् । अन्यथा संस्कारा- दरपि बुद्धिधर्मस्य साक्षिभास्यतापत्तः। सुषुस्यादिसाक्षित्वं तु तादृशबुद्धिमत्तौनां स्वप्रतिविम्बितानां प्रकाशमिति वक्ष्या- मः। अतो ज्ञानार्थ पुरुषस्य न परिणामापेक्षेति । स्यादेतत् । सुषुप्ते यदि सुखदुःखादिगोचरा बुद्धित्तिरिष्यते तहि जाग्र- दादावग्यखिलत्तौनां वृत्तिग्राह्यत्वखौकार एव युक्त इति व्यर्था तत्साक्षिपुरुष कल्पना स्वगोचरत्तित्व नैव खष्य- वहारहेतुतायाः सामान्यत: सुवचत्वादिति। मैवम् । नियमेन खगोचरवृत्तिकल्पने नवस्थापत्तिौरवं च स्यात्। किच्चाहं सुखोत्यादिवत्तिषु सुखादौनां विशेषणतया निर्विकल्पक तज्ज्ञानमादायपेक्ष्यते। तत्र चानन्तनिर्विकल्पकहत्यपेक्षया लाघवेन नित्यम कर्मवात्मस्वरूपं ज्ञानं कल्पते। अहं सुखो. त्यादिविशिष्टज्ञानार्थ बुद्धिवृत्तरेव तादृशाकारत्व पुरुषे वृत्ति- सारूप्यमावखीकारण वृत्त्याकारातिरिक्लाकारानभ्युपगमात् स्वतन्त्राकारण परिणामापत्तेरिति। अथैवं पुरुषस्य सुषुस्या- दिसाक्षिमावत्वेन पुरुषैक्य स्थाप्युपपत्तौ स किमेकोऽनेको वेति संशयः। तत्रायं पूर्वपक्षः । लाघवतर्कसहकारण बल. वतीयोऽभेदश्रुतिभ्य एक एवात्मा सिध्यति जाग्रदाद्यवस्था पाणां वैधाणां बुद्धिधर्मत्वात् । यद्यप्ये कस्यात्मनः सर्वबुद्धि- साधित्व तथापि यस्या बुझेर्या इत्तिः सैव बुद्धिस्तत्तिवि. शिष्टतया साक्षिण एवाति घट वानामौत्यादिरूपैः। पत ·१०३ सांख्यदर्शनम्। एकस्या बुझेरयं घट इति वृत्तौ सत्यामन्यबुदित्तिहारा नानु- भवो घटमई जानामौति ॥१४॥ तत्व सिवातमाह। जन्मादिव्यवसातः पुरुषबहुवम् ॥ १४६॥ पुण्यवान् खर्गे जायते पापो मरके शो बध्यते ज्ञानी मुथत इत्यादेः श्रुतिस्मृतिव्यवस्थाया विभागस्यान्यथानुपपत्त्या पुरुषा बहव इत्यर्थः ।. जन्ममरणे चात्र नोवत्तिविनाशो पुरुषनिष्ठत्वाभावात्। किन्खपूर्वदेहेन्द्रियादिसहातविशेषेण मंयोगश्च वियोगश्च भोगतदभावनियामकाविति । जम्मादि- व्यवस्थायां च श्रुतिः । अजामकां लोहितशुला कष्णां बहीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । यो ो को जुषमाणोऽनुशे ते जहात्ये नां भुक्तामोगामजोऽन्यः । ये तहिदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापि यन्ति । इत्यादिरिति ॥ १४॥ ननु पुरुषैक्येऽप्युपाधिरूपावच्छेदकभेदेन जन्मादिव्यवस्था भवेत् तबाह। उपाधिभेदेऽप्येकस्य नानायोग आकाशस्येव घटादिभिः ॥ १५०५ उपाधिभेदेऽप्येक स्वैव पुरुषस्य नानोपाधियोगोऽस्य व यथै- कस्यैवाकाशस्य घटकुद्यादिनानायोगः । अतोनच्छेदकभेदे- नकस्यात्मन एव विविधजनामरणाद्यापत्ति: कायस्थूहादावि- वेति न सम्भवति अवस्था । एक पुरुषो जायते मापर इत्या- दिरित्यर्थः। न अदभेदेन कंपिसंयोमतदभाववत्य - ·प्रथमोऽध्यायः। ॥ कसिबेव वृक्षे व्यवस्था घटते। एकी हतः कपिसंयोगौ। अन्यच नेति । किञ्चकोपाधितो मुक्तस्याप्यात्मप्रदेशस्योपाध्य- म्तः पुनबन्धायत्वा बन्धमोक्षाव्यवस्था तदवस्यैव। यथैकघट- मुक्तस्याकाशप्रदेशस्यान्यघटयोगाहटाकाशव्यवस्था तहदिति। न च बन्धमोक्षव्यवस्थाश्रुतिरपि लौकिकभ्रमानुवादमात्रमिति बाथम्। मोक्षस्थालौकिकत्वात्। मिथ्यापुरुषार्थप्रतिपादनेन श्रुतः प्रतारकत्वाद्यापत्तेश्च ॥ १५ ॥ ननु चैतन्यकोऽपि तत्तदुपाधिविशिष्टस्यातिरिक्ततामभ्यु- पगम्य व्यवस्थोपपादनौया तबाह । उपाधिर्भिद्यते न तु तहान् ॥ १५१ ॥ उपाधिरेव नाना न तु तहानुपाधिविशिष्टोऽपि नानाभ्यु- पेयो विशिष्ट स्यातिरिक्तत्वे नानात्मताया एव शास्त्रान्तरेऽप्य- भ्युपगमापत्तेरित्यर्थः । बन्धभागिनो विशिष्टत्वे विशेषणवियो- गेन विशिष्टनाशान मोक्षोपपत्तिरित्यादीन्यपि दूषणानि । ननु विशिष्टस्य जीवत्वमन्वयव्यतिरेकादिति षष्ठाध्याये स्वय- मेवाहद्वारविशिष्ट स्यैव जीवत्वं वक्ष्यतीति चेन्न प्राणधारकत्व- रूपजीवस्यैव विशिष्टाधेयत्ववचनात्। न तु बन्धमोक्षव्यव- स्थाया विशिष्टाश्रितवं वक्ष्य ते मोक्षकाले विशिष्टासत्त्वादिति । यदपि केचिन्नवोना वेदान्तिबुवा पाहुः। एकस्यैवात्मनः कार्यकारणोपाधिषु प्रतिविम्बानि जीवेश्वराः प्रतिविम्बानां चान्योऽयं भेदाजन्माखिलव्यवस्थोपपत्तिरिति । तदप्यसत् । भेदाभेदविकत्यासहत्वात्। विम्बप्रतिविम्बयोर्भदे प्रतिविम्बर स्थाचेतनया भोतृत्वबन्धमोक्षानुषपत्ति: जीवनमाभेदरूप- तसिद्धान्तक्षतिम । जीवेश्वरभिवस्यात्मनोऽप्रामाणिकत्वं च । पभेदे तु सायापरिहारः। भेदाभेदाभ्युपगमे तु तमिवान्त- ·सांख्यदर्शनम्। १०४ हामिः। भेदाभेदविरोधश्च। प्रमयते त्वभेदोऽविभागल- क्षणो भेदवान्योन्याभाव इत्यविरोध इति। प्रवच्छेदप्रति- विम्बादिहशतवाक्यानि त्वग्रे व्याख्यास्यामः। स्यादेतत् । विम्बप्रतिविम्बादिर्भदं परिकल्पां श्रुत्या बन्धमोक्षव्यवस्था- कल्पितये वास्माभिरुचते मतु परमार्थतो विम्बप्रतिविम्व- भावस्तयोर्भेदो बन्धमोक्षादिकं चेथत इति। मैवम् । एवं सति बन्धमोक्षादिश्रुतिगणस्य भेदश्रुतिगणस्य चोभयोर्बाधा. पेक्षया केवलाभेदश्रुतिगणस्य वाविभागपरतयैव सोचो लाघ- वाद्युक्तः। श्रुतिस्मृत्यन्तरैरविभागस्य सिहत्वाञ्चेति ॥ १५ ॥ प्रात्मैक्यवादिषुक्त दूषणमुपसंहरति । एवमेकत्वेन परिवर्त्तमानस्य न विरुद्धधर्मा- ध्यासः ॥ १५२॥ एवं रौत्य कत्वेन सर्वतो वर्तमानस्यात्मनो जन्ममरणादि- रूपविरुद्धधर्मप्रसङ्गो न युक्त इत्यर्थः । यह कत्व इति छेदः । एकत्वेऽभ्युपगम्यमाने परितः सर्वतो वर्तमानस्य सर्वोपाधिष्व. नुगतस्य विरुव धर्माध्यासो नेति न किन्तु सर्वथा विरुद्धधर्म- सङ्घरोऽपरिहार्य इत्यर्थः । ननु पुरुषो निधर्मकस्तव कथं जन्ममरणबन्धमोक्षादिविरुधर्मसार्यमापद्यते भवनिरपि सर्वेषां धर्माणामुपाधिनिष्ठत्वाभ्युपगमादिति चेन्न । धर्माणां संयोगवियोगभोगाभोगरूपतया पुरुषे खौकारात्। परिणामरूपधर्माणामिव पुरुष प्रतिधस्योक्त्वादिति। यथा स्फटिकेषु लौहित्यनौलिमादिधर्माणामारोपितानामपि व्यव- स्थास्ति तथा पुरुषेष्वपि बुद्धिधर्माणां सुखदुःखादीनां शरीरा- दिधर्माणां च बाह्यख चियत्वादीनामारोपितानामपि व्यव- सास्ति मासेषु। यथा विष्णुपुराणे।

·प्रथमोऽधायः। १०५ यथैकस्मिन् घटाकाशे रजोधूमादिभिईते। न च सर्वे प्रयुज्यन्त एवं जौवाः सुखादिभिः ॥ इति । १५२॥ मापि व्यवस्थैकामे सति जन्मादिव्यवस्वावदेव नोपपद्यत इत्याह। । अन्यधर्मवेऽपि नारोपात् तत्सिविरेक- त्वात् ॥ १५३॥ अन्यधर्मत्वेऽपि धर्माणां सुखादीनामारोपात् पुरुषे व्यवस्था न सिध्यति। धारोपाधिष्ठानपुरुषस्यैकत्वादित्यर्थः । याकाशस्यैकत्वेऽपि घटावच्छिन्नाकाथानां घटभेदेन भिनतयो- पाधिकर्मव्यवस्था घटते। पाम त्वजीवत्वादिकन्तु नोपाध्य- वच्छिन्नस्य। उपाधिवियोगे घटाकाशनाशवत् तमाशेन जोवो न म्रियत इत्यादिश्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । किन्तु केवल- चैतन्यस्येति प्रागेयोताम् । इमां बन्धमोक्षादिव्यवस्थानुपपत्तिं सूत्मामबुद्धवाधुनिका वेदान्तिब्रुवा उपाधिभेदेन बन्धमोक्ष- व्यवस्थामैकात्मेऽण्याहुः । तेऽप्येतन निरस्ताः। योऽपि तद- कदेशिन इमामेवानुपपत्ति' पश्यन्त उपाधिगतचित्प्रतिविम्बा- नामेव बन्धादौन्याहस्ते खतीव चान्ताः। उक्ताझेदाभेदादि- विकल्पासहवादिदोषात् । अन्तःकरणस्य तदुज्वलितत्वा- दित्यत्रोतदोषाच। किञ्च वेदान्तसूत्रे कापि सर्वात्मनामत्य. न्तैक्यं नोत्तमस्ति । प्रत्यु त भेदव्यपदेशाच्चान्यः। अधिकन्तु भेदनिर्देशात्। शो नानाव्यपदेया। इत्यादिसूत्रैर्भेद उक्तः। प्रत पाधुनिकानामवच्छेदप्रतिविम्बादिवादा अपसिद्धान्ता एव । खचाखानुकासन्दिग्धार्थेषु समानतम्वसिद्धान्तस्यैय सिद्धा- तत्वाशेवादिकं ब्रह्ममीमांसाभाचे प्रतिपादितममाभिः ॥१५३ ·सांख्यदर्शनम् नन्वेवं पुरुषनामाले सति । एक एव हि भूतात्मा भूते भूत सवस्थितः । एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् । नित्यः सर्वगतो याला कूटखो दोषवर्जितः । एक: स भिद्यते शतया मायया न खभावतः ॥ इत्याद्याः श्रुतिस्म तय पालकत्वप्रतिपादिका नोपपद्यन इति तबाह। नादेतश्रुतिविरोधी जातिपरत्वात् ॥१५४॥ थामैक्य श्रुतीनां विरोधस्तु नास्ति तासां जातिपरत्वात् जाति: सामान्यमकरूपत्वं तत्रैवाईतश्रुतीनां तात्पर्य्यात् । वखण्डले प्रयोजनामावादित्यर्थः । जातिशब्दस्य चैकहा तार्थकत्वमुत्तरसूत्रालभ्यते । यथाश्रुतजातिशब्दस्यादर । यात्म इदमेक एवाग्र प्रासीत्। सदेव सौम्येदमन यासीत्। एवं मेवाद्वितीयम्। इत्याधई तयुत्य पपादकतयैव सूत्र व्याख्ये यम् । जातिपरत्वात्। विजातीयई तनिषेधपरवादित्यर्थः तवाद्यव्याख्यायामयं भावः। पाक्क्षतिस्मृतिष्वेकादि शब्दाधिदेकरूपतामात्रपरा भेदादिशब्दाब वैधर्म्यलक्षणभेद ম:। বন্ধ থালা মমঘা জন্মিয়াম গ্লালন व्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यत इत्यादिवाक्य वेकरूयार्थत्वावश्य कत्वात्। अन्यथावस्थात्रयेण्यात्मन एकतामावनिन स्थान प्रयव्यतीतशब्दोलाया अवस्थात्रयाभिमाननिहत्तरसम्भवात् तथैकरूपतामतिपादनेनैव निखिलोपाधिविवेकन सर्वात्मना खरूपबोधनसम्भवाच । न अन्यथा निर्धर्मकमालखरू विशिथ प्रणापि धक्देन · मावाप्रतिपादयितुं शक्यते । शब्दानां सामान्यमानगोचरवाद। भावनस्तम्बपर्यन्तेष्वा ·प्रथमोऽधायः। मन एकरूपले तु प्रतिपादिते तदुपपत्त्यर्थं शिष्यः स्वयमेव गावांरवचयति यावनिर्विशेषे शब्दगोचर खरूप पर्यवस्य- ति। ततय निःशेषाभिमाननिवृत्त्या वतत्यो भवति । दि पुनरहे तवाक्यान्यषण्डतामावपराणि स्युस्तहि तेभ्यो भिमाननिवृत्तिः सम्भवति । याकामी विविधशब्दवदखण्डे- प्यात्मनि सुखदुःखतदभावादौनामवच्छेदकभेदैरुपपत्तः । {कस्यैव वाक्य स्याखण्डत्वावैधयॊभयपरत्वे च वाक्यभेदी- खण्डतापरकल्पनायां फलाभावश्च । अवैधम्य ज्ञानादेव भिमाननिवृत्त: । अतोऽईतवाक्यानि नाखण्डतापराणि। बायानुग्रहेण बलवतीभिर्भेदग्राहकश्रुतिस्मृतिभिर्विरोधाच्च । कन्ववैधयं लक्षणाभेदपराखेव । साम्यबोधक श्रुतिस्मृति भरकवाक्यत्वात् । सामान्यात् स्विति ब्रह्मसूत्राञ्चोंत। तत्र साम्य श्रुतयः। यथोदक शुडे शुहमासक्त तागैव भवति । एवं मुनर्विजानत प्रामा भवति गौतम निरञ्जनः परमं साम्य- पैतोत्याद्याः स्मृतयश्च। ज्योतिरात्मनि नान्यत्र सर्वभूतेषु तत् समम् । स्वयं च शक्यते द्रष्टुं मुसमाहितचेतसा ॥ यावानात्मनि बोधात्मा तावानात्मा परात्मनि । य एवं सततं वेद जनस्थोऽपि न सुधति ॥ इत्याद्याः । उक्तश्रुतौ मोचदशायामपि भेदघटितसाम्य- चिनात् स्वरूपभेदोऽप्यात्मनामस्तौति सिबम्। अवैधा- भेदपरत्न चास्मन्मतं विष्णुरहं शिवोऽहमित्यादिवाक्यानां उत्तव्यम्। म तु तत्त्वमस्य प्रधामौत्यादिवाक्यानामपि । पत्र सांख्यमते प्रलयकालौनस्य पूर्णामन एव तदादिपदार्थ- या नित्यशामुक्तस्वमसीत्यादियथातच तादृशवाक्यार्थ- बात । यदि त सर्गाशुत्ववपुरुषो नारायणाख्य एव तत्- ·। सांख्यदर्शनम् । पदार्थस्तदा तत्त्वमसीत्यादिवाक्यानामप्यवैधार्थकतैवास्तु । ननु प्रयोजनामावान भेदपरत्व श्रुतीनां सम्भवतीति चेन्न मोक्षोपपादनस्यैव प्रयोजनत्वात्। सृष्टिसंहारयोः प्रयाहरू- पेणानुच्छेदात् तस्यै क्ये मोक्षानुपपत्तः। प्रथैवमात्मभेदम्य लोकसिकतया न तत्परत्व श्रुतीनां घटत इति मैवम् । लाघ- बतणाकाशवदात्मन्येकत्वस्वानुमानतः प्रसक्तस्य श्रुत्यादि भिनिषेधात्। स्वपरचैतन्ययो:दस्य चाप्रत्यक्षत्वात्। देहा. दिवेवानुभवात्। य एतस्मिन्बुदरमन्तरं कुरुतेऽथ तस्य भयं भवतीत्यादिभेदनिन्दा तु वैधम्य विभागान्य तरलक्षणभेदपरेति। नन्वेवं मुक्तानां प्रतिविम्बावच्छेदश्रुतौनां का गतिरिति चेदु- यते। बनेकतेजोमयादित्यमण्ड लवत् । अनेकाममयमपि चिदादित्यमण्डलमकरसमविभतामेकपिण्डौकात्य तस्य किर. गवत् खांशभूतैरसंख्यपुरुषैरसंख्योपाधिष्वसंख्यविभाग एव । प्रतिविम्बादिदृष्टान्तः प्रतिपाद्यते विभागलक्षणान्यत्वस्य वाचा. रमणमात्रत्व बोधयितुं न पुनरखण्डत्वम् । वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । इत्यादिसांप्रदृष्टान्तश्रुतौनां न्यायानुग्रहेण बलवत्वादिति। यथा च मयते। यस्य सर्वात्मकऽपि खजाते नकपिणता। इति ब्रामीमांसायां तु नित्याभिव्यक्तो परमेश्वरचैतन्ये- ऽन्येषां लयरूपाविभागेनाप्य तमुक्तामविभागो वचनादिति सूत्रेणेति । अधिकं तु ब्रामौमांसामाथे प्रोजमस्माभिरिति दिक। सूत्वस्म दितीयव्याख्यायां त्वयं भावः। प्रस्तयकाले पुरुष- विजातीय सर्वमेवासत्। अर्थक्रियाकारित्वाभावात् । पुरुषाणां कटस्थत्वनाथ क्रियेवामसिहति। पतः सर्गकाल व प्रलयेऽपि सत्त्वम्। पतस्तदात्मनां विजातीयतराहित्यम् । तथा सर्ग- ·प्रथमोऽध्यायः। कालेऽपि कूटखत्वरूपपारमार्थिकसावेनायवेति विजातीय- तराहित्यात् सर्गकालोनाई ततयोऽप्युपपना इति ॥१५४॥ मन्यात्मन एकत्ववदेकरूपत्वमपि नानारूपताप्रत्यक्षेण विरुई तत् कथमुक्त जातिपरत्वादिति तबाह। विदितबन्धकारणस्य दृष्ट्यातद्रूपम् ॥ १५५ ॥ विदितं स्पष्ट बन्धकारणमविवेको यत्र तस्य दृष्ट्ये व पुरु- घेष्वतद्रूपं रूपभेद इत्यर्थः। पतो मान्तदृध्या न रूपभेदसिद्धि- रिति ॥ १५५॥ बनु तथाप्यनुपलम्भादेकरूपत्वाभावः सेत्स्यति तबाह । नान्धादृष्ट्या चचुष्मतामनुपलम्भः ॥ १५६ ॥ अनुपलभ एवासिहः। अमरदर्शनापि नानिभिरेकरू- पत्वस्य दर्शनादित्यर्थः ॥ १५ ॥ बहतश्रुत्यनुपपत्ति' समाधायाखण्डाहैते बाधकान्तर- माह। वामदेवादिको नातम् ॥ १५ ॥ वामदेवादिर्मुक्तोऽस्ति तथापौदानी बन्धः स्वस्मिन्ननुभव सिः। प्रतो नाखण्डामाई तमित्यर्थः। स चापि जाति- स्मरणाप्तबोधस्ववेव जन्मन्यपवर्गमापत्यादिवाक्यपतविरोध- वेति शेषः । न चैवं बन्धमोक्षावुपाधेरैवेत्यवगन्तव्यम् । अति- मृतिसिधान्तविरोधात्। दुःखं मा भुनौयेति कामनादर्शनेन पुरुषमोक्षस्य व मोक्षास्थपरमपुरुषार्थत्वाच्च। उपाधेर्दु:ख- हानस्य च तादर्णेन परम्परयैव पुरुषार्थत्वात् पुवादिदिति । यदप्याधुनिकर्मायावादिभिरुच्यते। पईतश्रुतिविरोधाट्बन्ध- मोक्षष्टिसंहारादिश्रुतयो बाध्यन्त इति । तदप्यसत् । मोचा- स्थफलस्यापि श्रवणकाल एवाभावनिखये अपणोत्तरं मनना.

·११. awar दिविधेरननुष्ठानमाणसात् । अपवान्तर्मतस्य वेदान्तमाप्यतया बाधे वेशासावाप्यते पुनः संशया. पोष। खापवावयस्य जाग्रति बाधे तहानार्थे पुनः संशय- वत्। विच मिथ्याधुधिर्नास्तिकतवनुमासनाहादिषु साप- बनियादृष्टयो वौषप्रभेदा एव साहतिकशब्दन प्रपलस्था- विद्यकतायाव तैरभ्यु पगमादिति दिक् ॥ १५७ ॥ मनु वामदेवादेरपि परममोचो न जात इत्यभ्युपेयं तवाह। अनादावा यावदभावाझविष्यदप्ये वम् ॥१५॥ पनादौ कालेऽय यावश्चन्मोचो न जातः कस्यापि सहि भविथकालोऽप्येवं मोचशून्य एवं स्यात् सम्बक्साधमानुष्ठा- नस्वाविशेषादित्यर्थः । १५८ ॥ तब प्रयोगमाशा दूदानीमिव सर्वत्र नात्यन्तोच्छदः ॥ १५६॥ सर्वच काल बन्धस्यात्वन्तोकेदः कस्यापि पुसो नास्ति वर्तमानकालवदित्यनुमान सम्भवैदित्यर्थः ॥ १५ ॥ पुरुषाणां यदेकरूपखमेकत्वप्रतिपादकश्रुत्यर्धावधारितं तत् किं मोधकाले किं सर्वदैवेत्याकाक्षायामाह। व्याहत्तोभयरूपः ॥ १६०॥ सप पुरुषो व्याहत्तोभयरूपो व्यावतो निहत्तो रूपभेदो बस्मात् तथेत्यर्थः । अतिभूतिन्यायमः सदैकरूपतासिरिति श्रेषः। तदुखम्। बहुरूप वाभाति मायया बहुरूपया। रममापी गुषेषमा ममाहमिति बपने पति ।

·प्रथमोधा:
जगदाध्यमहाखप्न सापाव खपान्तरं व्रजत् ।
रूपं त्यजति नो शान्त शान्तवहितम् ।
इतिच। १६॥
मनु साधिवस्यानित्यत्वात् पुरुषायां कथं सदैकरूपत्वं
तवार
साक्षात् सम्बन्धात् साचित्यम् ॥ ११ ॥
पुरुषस्य यत् साक्षित्वमुता' तत् साधासम्बन्धमावात् ।
नतु परिणामत इत्यर्थः । साक्षासम्बन्धन बुषिमावसाधि-
तावगम्यते साक्षादृष्टरि संचायामिति साधिशब्दयुत्पाद-
नात्। साधाद्रष्टुत्व चाव्यवधानेन द्रष्टुत्वम्। पुरुषे च
साक्षासम्बन्धः खबुद्धिवृत्तेरेव भवति। अतो बुडेरेव साक्षी
पुरुषोऽन्येषां तु द्रष्टुमावमिति शास्त्रीयो विभागः। जान-
नियामकथाकारतास्थानीयः प्रतिविम्वरूप एव सम्बन्धी
न तु संयोगमात्रमतिप्रसङ्गादित्यसक्कादावेदितम्। विणादः
सर्वसाक्षित्व विन्द्रियादिव्यवधानाभावमावण गौणम् । प्रध.
सम्बन्धात् साक्षित्वमिति पाठे वचमावबुद्धिः करणत्वसामा-
न्यात् । तस्या यथोक्तात् प्रतिविम्बरूयात् सम्बन्धादिस्वर्थः
उभयरूपत्वाभावसिाथै पुरुषस्वापरौ विशेषावार ना.
भ्याम्।
नित्यमुक्तत्वम् ॥ १६२॥
सदैव पुरुषख दुःखास्यबन्धशून्यत्वम् । दुाखादेबुधिपरि-
पामवादित्यर्थः । पुरुषार्थस्तु दुःखभोगनिवृत्ति: प्रतिविम्ब
रूपदुःखनित्तिवेत्यु स्वमेव ॥ १२॥
पौदासोन्यं वेति ॥ १६३॥

·सांस्वदर्शनम्। पौदासीन्यमकव तेन चान्ये ऽपि निष्काम त्वादय उपलक्षणीयाः। कामः सात्यो विचिकित्सा असावा धृति- रति(डीभरित्यतत् सर्व मन एवेति श्रुतेः। इतिशब्दः पुरुषधर्मप्रतिपादनसमाप्तौ ॥ १३ ॥ नन्वेवं प्रकतिपुरुषयोरन्योऽन्य वैधयण विवेक सि पुरु- घस्य कर्तृत्व' बुरेरपि च भाटख' श्रुतिस्मृत्योरथमानं कथ- मुपपद्येयातां तबाह। उपरागात् कर्ट त्वं चित्सान्निध्याञ्चित्सा. निध्यात् ॥ १६४॥ अत्र यथायोग्यमन्वयः। पुरुषस्य यत् कर्तत्व तबुडा- परागात् । बुढेश्च या चित्ता सा पुरुषसानिध्यात्। एतदुभयं न वास्तवमित्यर्थः। यथाग्न्ययसोः परस्परं संयोगविशेषात् परस्परधर्मव्यवहार चौपाधिको यथा वा जलसूर्ययोः संयो. गात् परस्परधर्मारोपस्तथैव बुद्धिपुरुषयोरिति भावः । एतच कारिकयाप्युताम्। तस्मात् तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् । गुणकर्तत्वं च तथा कत्ते व भवत्यु दासौनः । इति। चिमाविध्यादिति हिःपाठोऽध्यायसमाप्तिसूच- नार्थः ॥ १६४॥ हेयहाने तयोर्हेतू इति व्यूहा यथाक्रमम् । चत्वारः शास्त्रमुख्यार्थी अध्यायेऽस्मिन् प्रपच्चिताः ॥ জিমকায়য়াখানায় সয়লা। यावं योगवदेवेद सांख्यप्रवचमाभिधम् ॥ इति विज्ञानाचार्यनिर्मित कापिलसांख्यप्रवचन भाचे विषयाध्यायः प्रथमः।

·हितीयोऽध्यायः द्वितीयोऽध्यायः । शासन विषयो निरूपितः। साम्प्रतं पुरुषखापरिवा- मित्वोपपादनाय प्रकृतितः सृष्टिप्रक्रियामतिविस्तरेण हितो- याध्याये वक्ष्यति। तत्रैव प्रधानकार्याणां स्वरूप विसरतो वाय तेभ्योऽपि पुरुषस्थातिस्फुटविवेकाय। अत एव । विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम् । यो यथावहिजानाति स विष्णो विमुच्यते । इति मोक्षधर्मादिषु त्रयाणामेव प्रेयत्ववचनम्। तवा- दावचेतनायाः प्रतिनिध्य योजनस्रष्टुत्वे मुक्तस्यापि बन्धप्रसा प्रत्याशयेन नगर्जने प्रयोजनमाह । विमुक्तमोक्षार्थ खार्थे वा प्रधानन्य ॥ १॥ कत त्वमिति पूर्वाध्यायशेषसूत्रादनुषन्यते खभावतो दुःखबन्धादिमुक्तस्य पुरुषस्य प्रतिविम्वरूपदुःखमोचाध प्रति विम्बसम्बन्धेन दुःखमोक्षार्थं वा प्रधानस्य जगत्कर्तत्वम् । अथवा स्वार्थम्। वस्त्र पारमार्थिकदुःखमोक्षार्थमित्यर्थः । यद्यपि मोक्षवडोगोऽपि सृष्टेः प्रयोजनं तथापि मुख्यत्वासोच एवोधः॥१॥ मनु मोचार्थं चेत् सृष्टिस्ताई महत् मध्य व मोक्षसम्भवे पुनः पुनः सृष्टिन स्यादिति तबाह। विरतस्य तत्सिङ्घः ॥२॥ नेकदा सोचः किन्तु बायो जन्ममरणयाध्यादिवि. विधाखेन सुध सप्तम ततस प्रकतिपुरुषयोविवेकख्यात्योत्य- बपरवैरायचैव मोचोत्पत्तिमिरित्यर्थः ॥२॥ सात सध्या धाग्यासिनो हेतमा ।

·'११४ सांख्यदर्थनम्। न श्रवणमावात् तसिद्धिरनादिवासनाया बलवत्त्वात् ॥३॥ श्रवणमपि बहुजन्मवतपुण्येन भवति । सवापि श्रवण- मात्राव वैराग्यसिदिः किन्तु साक्षात्कारात् । साक्षात्कारश्च झटिति न भवति । अनादिमियावासनाया बलवत्वात्। किन्तु योगनिष्ठया। योगे च प्रतिबन्धबाहुल्यमित्यतो बहु- जन्मभिरेव वैराग्यं मोक्षश्च कदाचित् कस्यचिदेव सिध्धती- त्यर्थः ॥ ३॥ सृष्टिप्रवाहे हेवन्तरमाह। बहुभृत्यवहा प्रत्येकम् ॥ ४॥ यथा एहस्थानां प्रत्येक बहवो भर्तया भवन्ति स्त्रीपु. त्रादिभेदेन। एवं सत्वादिगुणानामपि प्रस्ने कमसयपुरुषा विमोचनौया भवन्ति। अतः कियत्पुरुषमोक्षेऽपि पुरुषान्त- रमोचनाथं सृष्टिप्रवाहो घटते। पुरुषाणामानन्यादित्यर्थः । तथा च.योगसूत्रम्। कतार्थं प्रति नष्टमप्यमष्टं तदन्यसाधा- रणत्वादिति ॥ ४॥ ननु प्रकर्तरेव स्रष्टत्वं कथमुच्यते । एतस्मादात्मन आकाश: सम्भूत इति श्रुत्या पुरुषस्यापि मष्टत्वसिडेरिति तबाह । प्रकृतिवास्तवे च पुरुषस्याध्याससिविः ॥५॥ प्रकृतौ स्रष्टुत्वस्थ वस्तुत्वे च सिद्दे पुरुषस्य स्रष्टत्वाध्यास एव अतिषु सिध्यति । उपासमायामेव श्रुतेस्तात्ययात् । प्रजा- मेकामित्यादिश्रुत्यन्सरेण प्रातः स्रष्टत्वसिः पुंसां कूटस्थ- चिमानताबोधक श्रुत्यन्तरविरोधाच त्यर्थः। पयं चाध्याम उपचाररूपी लोके सिह एवास्ति । यथा खतिष योधेष वर्तमानौ जयपराजयो राजन्युपचये वे तथा बयती प्रवती ·द्वितीयोऽध्यायः। , वर्तमान स्रष्ट्र स्वादिकं शक्तिमत्म, पुरुषेषूपचयं ते शति शक्ति- मदभेदात्। तदुक्त कौमें। 'शक्तिशक्तिमतीदं पश्यन्ति परमार्थतः ।। अभेदं चानुपश्यन्ति योगिनस्तत्वचिन्तकाः । इति भेदमन्योऽन्याभावभेदं चाविभागरूपं प्रत्यादि. तस्योपासकाः पश्यन्तीत्यर्थः। तयोचोदाहरणम्। प्रथात प्रादेशो नेति नेतीत्यादिश्रुतिः । प्रात्म वेदं सर्वमित्यादिश्रुति खेति भावः ॥ ५॥ नन्वेवं प्रक्वतावपि मष्टत्वं वास्तवमिति कुतोऽवधृतं सृष्टः खादितुल्यताया अपि श्रवणादिति तनाह। कार्य तस्तत्सिद्देः ॥ ६ ॥ कार्याणामर्थक्रियाकारितया वास्तवत्वेन कार्यत एव धर्मिग्राहकप्रमाणेन प्रकृतेर्वास्तवमष्टत्वसिडेरित्यर्थः । स्वप्रादि- तुल्यताश्रुतयस्खनित्यतारूपासत्त्वांशमात्र पुरुषाध्यस्तत्वांशे वा बोध्याः। अन्यथा सृष्टिप्रतिपादक श्रुतिविरोधात् । खप्रपदा- र्थानामपि मनःपरिणामत्वेनात्यन्तासत्ताविरहाचेति ॥ ६॥ ननु प्रकृतः स्वार्थत्वपचे मुक्तपुरुषं प्रत्यपि सा प्रवर्तत २anwar Amrimarnamavmeanmutnarsimar तत्राद। चेतनोहे शान्नियमः कण्टकमोक्षवत् ॥७॥ चिती संज्ञान इति व्युत्पत्या चेतनोवाभितः। यथैकमेव कमटकं यतनोऽभिन्नस्तस्मादेव मुच्यते तं प्रत्येव दुःखामक न भवत्यन्यान् प्रति तु भवत्येव तथा प्रतिरपि चेतनाद- भिन्नात् क्वतार्थादेव मुच्यते तं प्रत्येव दुःखात्मिका न भवति अन्धाननभित्रान् प्रति त दुःखामिका भवत्येवेति नियमो AAAAAAAAmawatanAmend ·सांख्यदर्शनम्। wewardwaimuan व्यवस्खेत्यर्थः । एतेन सभावतो या अपि मतेः खमोक्षो घटत रत्यतो न मुक्तपुरष प्रति प्रवत्तते ॥७॥ ननु पुरुषे मष्टत्वमध्यस्तमात्रमिति यदुत तब युक्तम्। प्रतिसंयोगेन पुरुषस्थापि महदादिपरिणामौचित्यात्। दृटो हि पक्षियादियोगेन काष्ठादेः पृथिव्यादिसदृशः परिणाम इति अन्नयोगेऽपि तत्सिविचिस्येनायोदाश्वत् प्रतियोगेऽपि पुरुषस्य न मष्टत्वसिदिराञ्जस्येन साक्षात्। तव दृष्टान्तोऽयोदाहवत्। यथायसो न दन्ध त्व साचादस्ति किन्तु स्वसंयुताग्निहारकमध्यस्तम वेत्यर्थः । उतादृष्टान्ते तूभयोः परिणामः प्रत्यचमिहत्वादिष्यते सन्दिग्धस्थले खेकवर परि- पामिनोपपत्तावुभयोः परिणामकल्पने गौरवम् । अन्यथा जया- संयोगात् स्फटिकस्य रागपरिणामापत्ते रिति॥८॥ सृष्टेः फलं मोक्ष इति प्रागुताम् । इदानीं सृष्टेमख्य निमि- ॥ त्तकारणमाह। रागविरागयोोगः सृष्टिः॥६॥ रागे सृष्टिवैराग्ये च योगः स्वरूपेऽवस्थानम् । मुक्तिरिति यावत् । पथवा चित्तहत्तिनिरोध प्रत्यर्थः । तथा चान्वयव्यति- रेकाभ्यां रामः सष्टिकारपमित्याशयः। तथा च अतिरपि बधादियां विविधकर्मगतिमुबार इति तु कामयमानो यो कामो न तख प्राणा उतकासकौति। रागवेराम्बे अपि জশিখাব।' इतः परः शरित्रियां मारमते ।

·द्वितीयोऽधायः। । महदादिक्रमेण पञ्चभूतानाम् ॥ १० ॥ सृष्टिरिति पूर्वसूवादनुवर्तते। यद्यप्येतस्मादात्मन प्राकाशः सम्भत इत्यादिश्रुतावादावेव पञ्चभूतानां सृष्टिः श्रूयते तथापि महदादिक्रमेणेव पचभूतानां सृष्टिरिष्टे त्यर्थः । तिज पादिसृष्टिगुती गगनवायुसृष्टे रापूरणवदुक्तश्रुतावण्यादी महदादिसृष्टिः पूरणीयेति भावः। पत्र च प्रमाणं घटसृष्टि वदन्तःकरणातिरिकाखिलसृष्ट रन्तःकरणत्ति-पूर्वकत्वानुमा- नम्। किञ्च। एतस्मानायते प्राणो मन: सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायु?तिरापश्च पृथिवी विश्वस्य धारिणी। पति शुत्वन्तरस्थपाठक्रमानुरोधेन स प्राणमसृजत् प्राणा. हां खं वायुमित्यादिश्रुत्यन्तरेण च पञ्चभूतसृष्टेः प्राग्रह दादिसृष्टिरवधार्यत इति । प्राणश्चान्तःकरणस्य वृत्तिमेद इति वक्ष्यति। अतोऽस्यां श्रुतौ प्राण एव महत्तत्त्वमिति । तथा वेदान्तसूवमपि महदादिक्रमेव सृष्टिं यक्लि । अन्तरा विज्ञा- ममनसी क्रमेण तनिकादिति। सदाकाशयोमध्ये बुधिमनमो) उत्पाये इति क्रमेणेत्यर्थः। मनसि चाहारस्य प्रवेश इति प्रकृतेरेव मष्टवं स्वमोक्षार्थं तस्या नित्यत्वात्। महदा- दौनां तु स्वस्खविकारमष्टुत्वं न खमोचार्थमनित्यत्वादिति । विशेषमाह। आत्मार्थत्वात् सृष्टनैषामात्मार्थ आरम्भः ॥११॥ + एषां महदादीनां सष्टुत्वस्वात्मार्थत्वात् पुरुषमोक्षार्थवान सार्थ पारम्भः अष्टवं विनाभिलेन मोचायोगादित्यर्थः । पर- ·- । सांख्यदर्शनम्। मोक्षार्थवावे बावश्यक पुरुषमोक्षार्थकखमेव युक्त न प्रकति- मोक्षार्थकत्व तस्याः पुरुषगुणत्वादिति ॥११॥ खण्डदिकालयोः सष्टिमा। दिक्षालावाकाशादिन्यः ॥ १२ ॥ नित्यौ यो दिकालो तावाकाशप्रतिभूती प्रकृतेर्गप्रवि. शेषावेव । चतो दिवालयोविभुत्वोपपत्तिः । याकामवत् सर्व मतब मिस्स इत्यादिवत्य विभुत्व' चाकायस्योपपवम् । यो तु खण्डदिकालौ तौ त तत्तदुपाधिसंयोगादाकायादुत्पोते इत्यर्थः । पादिशब्देनोपाधिग्रहणादिति। यद्यपि तत्तदुपा- धिविशिष्टाकाशमेव खडदिवालो तथापि विशिष्टखातिरि- साताभ्युपगमवादेन वैशेषिकमये बोवन कार्यतावत् तहकार्य खमत्रोक्तम् ॥१२॥ बदामी महदादिक्रमेणेस्थतान् सरूपतो धर्मतय क्रमेण दर्शयति । अध्यवसायो बुधिः ॥ १३ ॥ महत्तत्वस्य पर्यायो बुद्धिरिति । अध्यवसाय निश्या- ख्य स्तस्या साधारणौ वृत्तिरित्यर्थः। अभेदनिदेशस्तु धर्मधर्म्य- भेदात्। प्रस्याच बु महत्व स्खेतरसकलकार्याध्यापकत्वाब- हखात मन्तव्यम् । सविकारात् प्रधानात तु महत्तखमजायत । महानिति यतः स्थाति कानां जायते सदा । इति धृतः । बस्य महतो भूतस्ब निसितमतवाद इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु च हिरण्यगर्ने चेतनेऽपि महानितिशब्दो उभिमानित नेवा यया वियभिमानितिन पपिपीशब्द सरत् । एमिक्स्ट्रा दिवसासदिनदोषियोषः। प्राय ·हितीयोऽधायः। ११८ भिमानिदेवतामारमा सर्वेषामेव भूताभिमानिपर्यन्तानां खखबुरिकपाच प्रतिनियतोपाधयो महत्तत्त्वस्वेवांचा इति Tu । महत्तत्त्वस्यापरानपि धर्मानाह। तत्कायं धर्मादि ॥ १४ ॥ mealquila धर्मशानराग्य वाण्यपि बुहापादाणकानि नाना- रायुपादानकानि बुझेरेव निरतिशयसत्त्वकार्यत्वादित्यर्थः ॥१४॥ मन्येवं कथं नरपश्चादिगतानां बुधयानामधर्मप्राबल्य- मुपपवतां तबाह। महदुपरागाद्विपरौतम् ॥ १५ ॥ तदेव महमहत्तत्त्वं रजस्तमोभ्याम्परागादिपरीतं बुद्र- धर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्यधर्मकमपि भवतीत्यर्थः । एतेन सर्व एव पुरुषा खरा इति श्रुतिस्मृतिप्रवादोऽप्युपपादित: स:- पाधौनां स्वाभाविकैश्वर्यस्य रजस्तमोभ्यामेवावरणादिति । नन्वेवं धर्माद्यवस्थानार्थ बुझेरपि नित्यत्वात् कथं कार्य तेति चेत्र। प्रत्यशरूपे वीजावस्थमहत्तत्त्वे सत्वविशेषे कर्मवास- नादौनामवस्थानात् तस्यैव जानकारणावस्थायामपुरवदुप- पत्वौकारात्। तथा चाकाशवदेव नित्यानित्योभयरूपा बुद्धिः । यथा कारणं स्वाकारः प्रकृतिप्रभावादिति । १५ । महतवं लवयित्वा तत्कायं महारं लक्षयति । पभिमानोऽहजारः ॥ १६॥ : ka पहायतौबा कुन्धकारवत्। अन्तःकरणदयंस वृधर्मधर्म्यभेदादभिमान इत्यशोऽसाधारणवृत्तिता । सूचनाय बुधा निषित एवाशारममकारी जावेत् । पतो रत्त्योः कार्यकारवमानानुसारण हत्तिमतोरपि कार्यकारचमा उनी ·सांस्थदर्शनम् । यत इति प्रागकोजमसन्तःकरणमेकमेव वीजापुरमहाहक्षा- दिवदवस्थात्रयमावभेदात् कार्यकारणभावमापद्यत इति च प्रागेवोक्लम् । अत एव वायुमास्ययोर्मनो महान् मतिमा पूर्बुद्धिः स्थातिरीश्वर इति मनोबधोरेकपयायत्व मलामिति क्रमागतमहामारस्य कार्यमाछ। एकादशपञ्चतन्मावं यत्कार्यम् ॥ १७॥ एकादशेन्द्रियाणि शब्दादिपञ्चतन्मातं चाहकारस्थ कार्य- मित्यर्थः। मयानिनेन्द्रियेणेदं रूपादिक. भोजामिदमेव सुख- साधनमित्वाभिमानादेवादिसर्गेष्विन्द्रियहिषयोत्पत्याहार इन्द्रियादितः ॥ लोके भोगाभिमानिनैव रागहारा भोगोप- करणकरणदर्शनात्। रूपरागादभूचरित्यादिना मोचधर्मे हिरण्यगर्भस्य रागादेव समष्टिचक्षुराधोत्पनिमरणाचेति भावः। बतस भूतेन्द्रिययोर्मध्ये रागधर्मकं मन एवादावह- हारादुत्पद्यत इति विशेषस्तुमात्रादौनां रागकाय॑त्वादिति तत्रापि विशेषमाह। R, सात्त्विकमेकादशकं प्रवर्तते वैवतादह- कारात् ॥१८॥ एकादशानां पूरणमेकादशकं ममः षोड़शामगणमध्ये सात्त्विकम् । अतस्तवतात सास्विकाहाराजायत प्रत्यर्थः । प्रतम राजसाहाराहाणेन्द्रियाणि तामसाहाराच तमाला- गोस्वपि गन्तव्यम्। वैवारिकाजमव तामसवेत्यहं विधा। पहन्तवाहिनुर्वाधायचो पैचारिकाभूत् ।

·हितीचायः। १२१ बैंकारिकार ये देवा प्रामिष्यननं यतः। तेजसादिन्द्रियाखेव जानकर्ममयानि सामसो भूतसूमादिर्यतः खिमाननः । इत्यादिशतिभ्य एव निर्णयात्। अत एव पुराणानु- मारण कारिकायामप्येतदुताम्। साविक एकादशक: प्रवर्तते वैतादहकारात् । भूतादेस्तमानः स तामसस्तैजसादुभयम् ॥ इति । तैजसो राजसः। उभयं जानकमन्दिये। ननु देवतालयश्रुतिरित्यागामिसूत्रे करणानां देवान् वस्यति तत् कथं कारिकयापि देवानां सात्त्विकाहकारकाव्यं त्व' मोक्ता- मिति। उच्यते । समष्टिचक्षुरादिशरीरिणः सूर्यादिचेतना एव चक्षुरादिदेवताः श्रूयन्ते। प्रतश्च व्यष्टिकरणानां समष्टि- करणानि देवतेत्येव पयं वस्यति। तथा च व्यष्टिसमध्योरे. कताशयेनात्र शास्त्रे देवाः करणेभ्यो न पृथङ्गिर्दिश्यन्ते । अत: समष्टौन्द्रियाणि मनोऽपेक्षयाल्पसत्त्वत्वेन राजसाहारकार्य- त्वेनैव निर्दिष्टानि । स्मृतिषु च व्यष्टौन्द्रियापेक्षयाधिकसत्त्वे न सात्त्विकाहारकार्य तयोक्तानीत्यविरोध इति गन्तव्यम् । तदेवमहारस्य वैविध्यामहतोऽपि तत्कारणस्य वैविध्यं मन्तव्यम् । सात्त्विको राजसश्चैव तामसच विधा महान् । इति स्मरणात्। वैविध्यं चानयोर्व्यक्तिभेदादंगभेदाईत्य. न्यदेतत् ॥१८॥ एकादशेन्द्रियाणि दर्शयति। कर्मेन्द्रियबुद्धौन्द्रियैरान्तरमेकादशकम् ॥१६॥ कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थानि पत्र जानेन्द्रि- ·याणि च पोमलसमास्यानि पर। एतर्दशभिः महान्तरं मनः एकादशवामिकालीसिमित्यर्थः। इन्द्रस्य सहातवरण करपासिन्द्रियम् । तथा बाजारकार्य स्खे सति करणत्वसिन्दियस्वमिति । १९॥ इन्द्रियाणां भौतिकत्वमतं निराकरोति । आहारिकत्वश्रुतेन भौतिकानि ॥ २० ॥ इन्द्रियापीति शेषः । पारमारिवावे च प्रमाणभूता श्रुति काललुप्ताप्याचार्यवाक्यानन्यायखिलस्मृतिभ्यश्चानुमौयते । प्रत्यक्षा श्रुतिरहं बहु स्यामित्यादिः। मन्ववमयं हि सौम्य मन इत्यादिौतिकत्वेऽपि अतिरस्तौति धेन । प्रकाशकत्व साम्बैनान्तःकरणोपादानवस्यैवोचिततयाहारिकत्वश्रुतेरेव मुख्यत्वात्। भूतानामपि हिरण्यगर्भसाल्पजन्यतयावस्थ मनोजन्यत्वाच्च । व्यष्टिमन यादीनां भूतसंसृष्टतयैव तिष्ठतां भूतेभ्योऽभिव्यतिमात्रेण तु भौतिकश्रुतिगौणौति । २० ॥ ननु तथाप्याहारिकत्व निर्णयो न घटतेऽस्य पुरुषयाग्नि वागप्येति वातं प्राणचक्षुरादित्यमित्यादिश्रुतौ देवताखिन्दूि याणां लयकवनेन देवतोपादानकत्वस्याप्यवगमात् कारण एव हि कायस्थ लय रत्यायवाह। देवतालयश्रुति रम्भकस्य ॥ २१ ॥ देवतासु या लयश्रुतिः सा नारनकस्य नारभविषयिणी- त्यर्थः। पनारम्भकेऽपि भूतले जलविन्दोलयदर्शनात् । पना. रम्भकेवपि भूतेष्वात्मनो लयत्रवणाय। विज्ञानधन एवैविभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यतीत्यादिश्रुताविति भावः इन्द्रियान्तर्ग:मनोनिमामिसि बवित्ता यतिरशि।

·रितीयोऽध्यायः।
तदुत्पत्तिश्रुतर्षिनागदर्शनाच । १२॥ ।
तेषां सर्वेषामेवेन्द्रियाणामुत्पत्तिरति।
एतखोजायते प्राणी मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
इत्यादिश्रुतेः। सहायवस्थासु चतुरादौनामिव मनसो.
ऽप्यपचयादिना विमाशनिर्णयाचेत्यर्थः। तथा चोखम् ।
दशकेन निवर्तन्ते मनः सर्वेन्द्रियाणि ।
इति। मनमो नित्यत्ववचनानि च प्रकव्याख्यवौजपरा-
।
पौति ॥ २२॥
गोलकजातमेवेन्द्रियमिति नास्तिकमतमपाकरोति
पतौन्द्रियमिन्द्रियं धान्तानामधिष्ठाने ॥२३॥
इन्द्रियं सर्वमतौन्द्रियं न तु प्रत्यक्षं भ्रान्तानामेव लधि-
ठाने गोलके तादात्मानेन्द्रियमित्यर्थः । अधिष्ठानमित्येव
पाठः ॥ २३॥
एकमेवेन्द्रियं शक्तिभेदादिलक्षणकार्यकारोति मतममा;
करोति।
शक्तिभेदेऽपि भेदसिद्धौ नकखम् ॥ २४ ॥ -
एकस्यै वेन्द्रियस्य शक्लिभेदस्वीकारऽपौन्द्रियभेदः सिध्यति
शक्तीनामपोन्द्रियत्वात्। अतो नैकत्वमिन्द्रियस्येत्यर्थः ॥ २४ ॥
नव कस्मादहकाराबानाविधेन्द्रियोत्पत्तिकल्पनायां न्याय-
विरोधस्वाहा
न कल्पनाविरोधः प्रमाणदृष्टस्य ॥ २५ ॥
सुगमम् । २५॥
एकस्यैव मुख्थेन्द्रियस्व मनसोऽन्ये दश शक्तिभेदा खार।
उभयात्मक मनः ॥ २६॥

·सांख्यदर्शनम्। २६. धानकर्मेनिवासमन उभयानकमिसना सर्व विरोति । & गुणपरिणामभेदानानात्वमवखावत् ॥२०॥ यथैव एव बरः सनयमानानात्वं भजते कामिनीसङ्गात् कामुको विकासमाहिरतोऽन्यसाधान्य एवं मनोऽपि चक्षु रादिसनाचराकोभावेन दर्शनादितिविशिष्टतया नाना भवति । तत्र हेतुर्गुणेत्यादि । गुणानां सत्यादौनां परिणा. मभेदेषु सामादित्यर्थः। एतच्चान्यत्रमना प्रभूवं नाऔष- मित्यादिश्रुतिसिहाचचुरादौनां मनःसंयोगं विना बापारा- चमत्वादनुमोयते ॥ २७॥ जानकर्मेन्द्रिययोषियमाह। रूपादिरसमलान्त उभयोः ॥२८॥ अबरसाना मल: पुरोषादिः। तथा रूपरसगन्धस्मश- शब्दा वक्तव्यादातव्यगन्तव्यानन्दयितव्योत्सष्टव्याचोभयो - नकर्मेन्द्रिययोर्दश विषया इत्यर्थः। प्रानन्दयितव्यं चोयस्थ- स्योपखान्तरं विषय इति ॥२८॥ यस्थेन्द्रियस्य येनोपकारेणैतामौद्रियाणौत्युच्यते तदुभय- माहा द्रष्टुत्वादिरात्मनः करणवमिन्द्रियाणाम् ॥२६॥ दष्टुत्वादिपञ्चक बातृस्वादिपरक सम्पयित्व' चात्मनः पुरुषस्य दर्शनादिवत्तो करपव विन्द्रियावामित्यर्थः । ननु द्रष्टत्वोढवादिक कदाचिदमुमचे पर्यवसानात पुरुषस्या. विकारिणोऽपि घटतां वक्तृत्वादिकं क्रियायाचं तत् कथं कूट खस्य घटतामिति घेव। पयस्वान्तवत् साविध्यमाषण दर्श नादित्तिकर्ट खस्येवान द्रष्टलाविशन्दार्थत्वात्। यथा हि न ·द्वितीयोऽध्यायः। १२५ महाराजः स्वयमव्याप्रियमाणोऽपि सैन्येन करणेन यो भव. त्यानामात्रेण प्रेरकत्वात् तथा कूटस्थोऽपि पुरुषपक्षुराद्य- खिलकरणैर्द्रष्टा वक्ता सङ्कल्पयिता चेत्येवमादिभवति संयो. गाख्यसाविध्यमात्र मौव तेषां प्रेरकत्वादयस्कान्तमपिवदिति। कर्तृत्व चात्र कारकचक्रप्रयोक्तृत्वं करणत्व क्रियाहेतुष्या- पारवत्त्वं तबाधकतमत्व वा कुठारादिवत् । यत् तु शास्त्रेषु पुरुषे दर्शनादिकर्तुत्वं निषिध्यते तदनुकूलखतिमत्त्वं तत्तत्- क्रियावत्त्व वा। तथा चोक्तम् । अत अात्मनि कर्तृत्वमकर्तृत्व च संस्थितम् । निरिच्छत्वादकर्तासौ कर्ता सविधिमानतः ॥ इति । अत एव कारकचक्रप्रयोक्तृतामकेरास्वरूपतया द्रष्टत्ववक्तृत्वादिकमात्मनो नित्यमिति श्रूयते। न द्रष्ट दृष्टे- विपरिलोपो पिद्यते न बनुर्वक विपरिलोपो विद्यत इत्या- दिनेति । ननु प्रमाण विभागे प्रत्यक्षादिवत्तीनामेव करणत्व- मुक्तमत्र कथमिन्द्रियस्योच्यत इति चेन। पत्र दर्शनादिरू- पासु चक्षुरादिहारकबुद्धित्तिष्व वेन्द्रियाणां करपत्ववचनात् । तत्र पुरुषनिष्ठे बोधाख्यफले वृत्तीनां करणत्वस्योकत्वादिति ॥ २६॥ इदानीमन्तःकरणत्रयस्थासाधारणवत्तौरा। त्रयाणां खालक्षण्यम् ॥ ३०॥ बयाणां महदरवारमनसां खालक्षस्थ खं ख लक्षणम. साधारणौ वृत्तियेषामिति मध्यमपदलोपौ विग्रहस्तस्य भाव- स्तत्वमित्यर्थः । लोके च महतो लक्षणमध्यवसायादिप्रकर- गुणवत्वम्। पहङ्गतस्य चात्मन्यविद्यमानगुणारोपः। मन- सच्चेदमस्तित्वशीकरणमिति। तथा च बरईतिरध्यवसायोः ·૧ર सांख्यदर्शनम्। ऽभिमानोडहवारस्थ सहस्पविकाल्यौ ममस इत्यायातम् । सर त्यश्चिकौर्षा साल्पः कर्ममानसमित्यनुशासनात्। विकल्पस संशयो योगोतवमविशेषो वा तु विशिष्टधान तस्व बुद्धि- कृत्तित्वादिति ॥ ३०॥ बयाणां साधारणी वृत्तिमप्याह। सामान्यकरणत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च प्राणादिरूपाः पञ्च वायुवत् सञ्चारात् वायवो ये प्रसि. जास्त सामान्या साधारणी करणस्यान्तःकरणत्रयस्य इत्तिः परिणामभेदा इत्यर्थः। तदेतत् कारिकयोखम् । खालक्षण्यत्तित्रयस्य सैषा भवत्य सामान्या। सामान्यकरणत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च । इति । अब कषिप्राणाद्या वायुविशेषा एव ते चान्त:- करणच्या जीवनयोनिप्रयत्नरूपया व्याप्रियन्त इति कत्वा प्राणाद्याः करणत्तिरित्यभेदनिर्देश इत्याह। तब । न बायुक्रिये पृथगुपदेशादिति वेदान्तसूत्रेण प्राणस्य वायुख- वायुपरिणामत्वयोः स्फुटं प्रतिषेधादत्रापि तदेकवाक्यतोचि- त्यात् । मनोधर्मस्य कामादः प्राणक्षोभकतया सामानाधि- करके नवौचित्याच। वायुप्राणयोः पृथगुपदेशश्रुतयस्तु । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुयोतिरापच पृथ्वी विश्वस्य धारिणौ। সুত্রা নি। অন যন্ত্র লিঙ্গমীম সালাম बुद्धेरेव क्रियाशत्या सूत्रात्मप्राणादिना- मकत्वादिति। पन्तःकरणपरिणामेऽपि वायुतुल्य सञ्चारवि. पाहायुदेवताधिष्ठितत्वाच वावुव्यवहारोपपत्तिरिति ॥३॥ ॥ যুনাবিল শুলনা ·हितीयोऽध्यायः । वैशेषिकाणामिवामाकं मायं नियमो यदिन्द्रियहत्तिः क्रमणेव भवति नैकदेत्याह। क्रमशोऽक्रमशश्चेन्द्रियत्तिः ॥ ३२ ॥ सुगमम् । जातिसारर्यास्यास्माकमदोषत्वात् सामग्रौसम- वधाने सत्यनेकैरपौन्द्रियैरेकदैकहत्त्व त्पादने बाधकं नास्तौति भावः। इन्द्रियहत्तीनां विभागच कारिकया व्याख्यातः । शब्दादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्तिः। वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम् । पालोचनं च पूर्वाचार्य्याख्यातम् । अस्ति मालोचनं ज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । परं पुनस्तथा वस्तुधर्मर्जात्यादिभिस्तथा । इति। परमुत्तरकालीनं च पुनर्वस्तुधर्मेद्रव्यरूपधमैस्तथा जात्यादिभिर्धानं सविकल्पकं तथालोचनाख्यं भवतीत्यर्थ: तथा च निर्विकल्प कसविकल्परूपं विविधमप्यन्द्रियकं ज्ञान- मालोचनसंचमिति लब्धम् । कश्चित् तु निर्विकल्पकं जान- मेवालोचनमिन्द्रियजन्य च भवति विकल्पकं तु मनोमाव- जन्यमिति मोकार्थमाह। तन्न। योगभाथे व्यासदेवैविशिष्ट- ज्ञानस्थाप्यन्द्रियकत्वस्य व्यवस्थापितत्वात्। इन्द्रियैर्विशिष्ट जान बाधकामावाच । स एव स्वार्थमप्येवं व्याचष्टे बाधेन्द्रि- यमारभ्य बुदिपर्यासस्व हत्तिरुत्सर्गतः क्रमेण भवति कदाचित् तु व्याघ्नादिदर्शनकाले भयविशेषादिद्युनतेव सर्वकरणेष्वेकदैव त्तिर्भवतीत्यर्थ ति। तदप्यसत् । सूत्र इन्द्रियवृत्तीनामेव क्रमिकाक्रमिकत्ववचनात् । न बुधहकारवृत्योः प्रमको ऽप्यस्ति। किचकदामेकेन्द्रियसत्तावेव वादिविपतिपत्वा तबि.

·१२८ सांख्यदर्शनम् । यपरत्वमेव सूरयोचितं मनोऽत्वप्रतिषेधाय न तु काक- दन्तान्वेषणपरत्वमिति ॥ ३२ ॥ पिण्डौमत्व बुदितत्तौः संसारनिदानतामतिपादनार्थमादौ दर्शयति। वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टानिष्टाः ॥ ३३ ॥. लिष्टा अनिष्टा वा भवन्तु वृत्तयः पञ्चतय्यः पञ्चप्रकारा एव नाधिका इत्यर्थः । क्लिष्टा दुःखदा: सांसारिकवृत्तयोऽक्लि- टाव तहिपरीता योगकालोनहत्तयः । वृत्तीनां पञ्चप्रकारत्व यातञ्जलसूत्रेणोक्तम्। प्रमाणविषयं यविकल्प निद्रास्मृतय इति । तत्र प्रमाणवृत्तिरत्राप्युक्ता विपर्यायस्वस्माकं विवेका- ग्रह एवान्यथाख्यातेनिरास्यत्वात् । विकल्पस्तु विशेषदर्शन- कालेऽपि राहोः शिरः पुरुषस्य चैतन्यमित्यादिज्ञानम्। निद्रा च सुषुप्तिकालौना बुद्धिांत्तः । स्मृतिश्च संस्कारजन्यं ज्ञान- मिति । एतत् सर्व पातञ्जले सूनितम् ॥ ३३ ॥ या एता बुत्तिय उता एतदीपाधिक्येव पुरुषस्थान्य- रूपता न खत एतविरत्तौ च पुरुषः खरूपेऽवस्थितो भव- तौत्यनयापि दिया पुरुषस्य स्वरूपं परिचाययति । तन्नित्तावुपशान्तोपरागः खस्थः ॥ ३४ ॥ तासां वृत्तीनां विरामदशायां शान्ततप्रतिविम्बकः खस्यो भवति कैवल्य इवान्यदापौत्यर्थः । तथा च योगसूत्रत्रयम् । योगचित्तत्तिनिरोधः । तथा द्रष्ट : खरूपेऽवस्थानम्। दृत्ति- सारूप्यमितरत्रेति। इदमेव च पुरुषस्य खस्थत्वं यदुपाधि- वृत्तः प्रतिविम्बस्व निवृत्तिरिति । एतादृशी चावस्था पुरुषस्य वासिष्ठ दृष्टान्न प्रदर्शिता । यथा। पनामाविलसादिप्रतिविम्बे हि.यादृयो।

·रितीयोऽध्यायः। १३८ पाइपणे दर्पयता केवखामस्वरूपिणी । बहत्व जगदित्यादौ प्रशान्त दृश्यसम्भूमे। खात् साहशो केवलता खिते दृष्टर्यवीर। इति॥३४॥ एतदेव हटान्न वितणोति । कुसुमवञ्च मणिः ॥ ३५॥ चकारो रेती कुसुमेनेव मणिरित्यर्थः । यथा जपाकुसुमेन स्पटिकमणौ रनोऽखस्यो भवति तविहत्तीच रागशून्यः स्वस्थो भवति तहदिति। तदेतदुक्त कौमें। यथा संलक्ष्यते रतः केवलः स्फटिको जनः । रनकायुपधानेन तहत् परमपूरुषः ॥ इति ॥३५॥ ननु कस्य प्रयोन करणजात प्रवर्ततां पुरुषस्य कूटस्थ त्वा- दौखरख च प्रतिषित्वादिति तबाह । पुरुषार्थ करणोडवोऽप्यदृष्टोमासात् ॥ ३६ ॥ प्रधानप्रवृत्तिवत् पुरुषार्थ करणोडवः करणानां प्रवृत्ति- रपि पुरुषस्थादृष्टाभिव्यक्तिरेव भवतीत्यर्थः। अदृष्टं चोपाधे- रेव॥ ६ परार्थ प्रवृत्तौ दृष्टान्तमाह। धेनुवहत्साय ॥ ३७॥ यथा वत्मार्थ धेनुः खयमेव चौरं सवति नान्यं यत्नमपे- चते सधैव स्वामिनः पुरुषस्य ते स्वयमेव करणानि प्रवर्तत इत्यर्थः। दृश्यते च सुषुप्ताद खयमेव बुझेरुत्यानमिति। एत- देव कारिकयाप्युक्तम्। खां खां प्रतिपद्यन्ते परसरातहेतुका हत्तिम् ।

·पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित कार्य ते करणम् । बाधाभ्यन्तरैर्मिलित्वा कियन्ति करणानीत्याकाहाया- माह। करणं पयोदशविधमवान्तरभेदात् ॥३८॥ अन्तःकरणत्रयं दश बाह्यकरणानि मिलित्वा प्रयोदश तेष्वपि व्यतिभेदेनानन्वं प्रतिपादयितु विधमित्युत्तम् । बुद्धि- रव मुख्य करण मित्याशयेनोक्लामवान्तरभेदादिति। एकसष बुद्घाख्यकरणस्य करणानाममेकवादित्यर्थः ॥३८॥ ननु बुद्धिरेव पुरुषार्थसमर्यकत्वामुख्य करणमन्येषां च करणत्वं गौणं तत्र को गुण हत्याकाहायामाह। इन्द्रियेषु साधकतमत्वगुणयोगात् कुठा. रवत् ॥ ३९ ॥ इन्द्रियेषु पुरुषार्थसाधकतमत्वरूपः करणस्व बुझेर्गुण: परम्परयास्त्यतस्त्रयोदशविधं करण मुपपद्यत इति पूर्वसूत्रेणा- वयः। कुठारवदिति । यथा फलायोगव्यवछिनतया प्रहार. स्यैव हिदायां मुख्थकरणलेऽपि प्रकष्टसाधनत्वगुण्योगात् कुठारस्यापि करणत्व तथेत्यर्थः । अन्तःकरण स्यैकत्वमभिने- व्याहारस्थ गौणकरण त्वमत्र नोक्लाम् ॥ ३८ ॥ गौणमुख्यभावे व्यवस्था विशिष्थाह । इयोः प्रधान मनो लोकवस्ववर्गेषु ॥४॥ यो चान्तरबोर्मध्ये मनो बुधिरव प्रधान मुख्यम् । साक्षावरममिति थावत् । पुरुषेऽर्यसमर्पकत्वात्। यथा भृत्यवर्गेषु मध्ये कषिदेव सोको राम प्रधानो भवत्यन्येच तदुपसर्जनीभूता प्रामाध्यमादयस्तादिस्वर्थः। पत्र मन:- ·हितीयोऽधायः। १३१ पदो न बतौयान्तःकरणवाची। वच्खमाणस्वापिलसंस्कारा- गरत्वस्य बुद्धयतिरिलोष्वसम्भवात् । सम्भवे वा बुद्धिकल्पनवेय. दिति ॥ ४॥ बुद्धेः प्रधानत्वं हेतूनाह विभिः सूत्रैः। भव्यभिचारात् ॥ ४१॥ सर्वकरणव्यापकत्वात् फलाव्यभिचाराहे त्यर्थः ॥ ४ ॥ तथाशेषसंस्काराधारत्वात् ॥ ४२ ॥ बुझेरेवाखिलसंस्काराधारता न तु चक्षुरादेरहङ्कारमन- सोर्या पूर्वदृष्टश्रुताद्यर्थानामन्धवधिरादिभिः स्मरणानुपपत्तेः । तत्त्व जाननाहकारमनसोलयेऽपि सारणदर्शनाच। प्रतोऽशेष. संस्काराधारतयापि बुझेरेव सर्वेभ्यः प्रधानत्वमित्यर्थः ॥ ४२ ॥ स्मृत्यानुमानाच्च ॥ ४३ ॥ मृत्या चिन्तनरूपया हत्या प्राधान्यानुमानाश्चेत्यर्थः । चिन्ता वृत्तिर्षि ध्यानाख्या सर्ववृत्तिभ्यः श्रेष्ठा तदाश्रयतया च चित्तापरनामी बुहिरव श्रेष्ठान्यत्तिकरणेभ्य इत्यर्थः ॥४३॥ ननु चिन्ताहति: पुरुषस्रीवास्तु तवाह। सम्भावनखतः ॥४४॥ खतः पुरुषस्य स्मृतिन सम्भवेत् कूटस्थत्वादित्यर्थः । इत्यं वा व्याख्येयम्। नन्वेवं बुद्धिरव करणमस्तु छतमवान्तरकरणे- रित्यायायामाह। सम्भवेव स्वत इति । चक्षुरादिहारतां विनाशिसव्यापारेषु बुद्धः स्वतः करणत्व' न समवेदन्वादेरपि 'रूपादिदर्शनापत्तेरित्यर्थः ॥ ४४ ॥ नम्वेवं बुदेव प्राधान्य कथं ममस उभयानका प्रागुप्त तवाहा ·१३२ सांख्यदर्शनम्। आपेधिको गुणप्रधानभावः क्रियाविशेषात् ॥ ४५ ॥ क्रियाविशेष प्रति करमानामापधिको गुणप्रधानभावन चुरादिव्यापारेषु मनः प्रधानं मनोव्यापार चाहारोऽहमार- व्यापार च बुद्धिः प्रधानम् ॥ ४५ ॥ • नम्बस्य पुरुषस्येयं बुधिरेव करणं न बुधन्तरमित्य वं व्यवस्था किनिमित्तिकैयाकाकायामाह। - तत्कर्मार्जितत्वात् तदर्थमभिचेष्टा लोक- वत् ॥ ४६॥ सत्पुरुषोयकर्मजवाल करणस्य सत्पुरुषार्थमभिचेष्टा सर्वव्यापारो भवति लोकवत् । यथा लोके येन पुरुषेण क्रया- दिकर्मणार्जितो यः कुठारादिस्तत्पुरुषार्थमेव तस्य छिदादि- व्यापार प्रत्यर्थः। अत: करणव्यवस्खेति भावः। यद्यपि कूट- स्थतया पुरुषे कर्म नास्ति तथापि भोगसाधनतया पुरुषस्था- मिकखन राज्ञो जयादिवदेव पुरुषस्य कर्मोचते। मनु कर्मण एव तत्पुरुषोयत्वे किं नियामकमिति चेत् तथाविधं कर्मा- तरमेव । अनादित्वात् तु मानवस्था दोषायेति । यत्तु कश्चिदविवेकी बदति बुद्धिमतिविम्बितपुरुषस्व कर्मेति । तब। योगभाथेऽस्मदुलामकारस्येवोलवेनान्यप्रकारस्याप्रामा- पिकत्वात् । प्रतिविम्बस्वावस्तुवन कर्माबसम्भवाच । अन्यथा নিশিকান্ত কামনীয়াৰীৰ্বাৰ বিৰকামিলনায় नावयर्थ पूर्व प्रतिपादितलादिति ॥ १।। बुः प्राधान्य प्रकटीकर्तुमुपसंहरति ।

·बतीयोऽध्यायः।
१३३
समानकर्मयोगे बुझेः प्राधान्य लोकवलो-
कवत् ॥४७॥
यद्यपि पुरुषार्थवेन समान एव सर्वेषां करणानां व्यापा-
स्तिथापि बुझेरेव प्राधान्य लोकवत्। लोके हि राजार्थकत्वा.
विशेषेऽपि प्रामाध्यक्षादिषु मध्ये मन्त्रिण एव प्राधान्य तह-
दित्यर्थः । अत एव बुधिरेव महानिति सर्वशास्त्रेषु गौयत
इति। वौसाध्यायसमाप्तौ। ४७ ॥
लिङ्गदेहस्य घटकं यत् सप्तदशसंख्यकम्।
प्रधानकायं तत् सूक्ष्ममपाध्याय नुवर्णितम् ।
इति श्रीविज्ञानाचार्यनिर्मित कापिलसांख्य प्रवचनस्य
भाथे प्रधान कार्याध्यायो हितोयः ।
--
तृतीयोऽध्यायः।
इतः परं प्रधानस्य स्थूलकाच महाभूतानि शौरहयं च
तिव्यं ततस विविधयोनिगत्यादयो जामसाधनानुष्ठान हेत्व-
परवैराग्याथ ततस परवैराग्याय ञानसाधनान्यखिलानि
सध्यानौति हतीयारम्भः ।
अविशेषाद्विशेषारम्भः ॥ १॥
नास्ति विशेषः शान्तधोरमूढ़त्वादिरूपी यवेत्यविशेषो
भूतसूम पमतमावास्य तस्माच्छान्तादिरूपविशेषवत्वेन
'पेशेषाणां स्थूलानां महाभूतानामारम्भ
इत्यर्थः
। सुखायाम-
कता हि शान्तादिरूपा स्थूलभूतेष्वेव तारतम्यादिभिरभि-
वन्यते न सूखेषु तेषां शान्तकरूपतयैव योगिभिव्यक्तो.
रिति॥१॥

·सांख्यदर्शनम्।
तदेवं पूर्वाध्यायमारभ्य त्रयोविंशतितखानामुत्पत्तिमुक्का
तस्माकरीरहयोत्पत्तिमाह।
तस्माच्छरीरस्य ॥२॥
বক্সা মিনিনা লঙ্কমৰীয়ায়
इत्यर्थः ॥२॥
सम्पति त्रयोविंशतितत्वं संसारान्यथानुपपत्तिं प्रमाण-
यति।
तहोनात् संहतिः ॥ ३ ॥
तस्य शरीरस्य वीजात् वयोविंशतितत्त्वरूपात् सूक्ष्मा-
हेतोः पुरुषस्य संमृतिर्गतागते भवतः कूटस्थस्य विभुतया खतो
गत्यायसम्भवादित्यर्थः । त्रयोविंशतितत्वेऽवस्थितो हि पुरुष-
सेनैवोपाधिमा पूर्वकृतकर्मभोगार्थ देहाद देहं संसरति ।
मानसं मनसैवायमुपभुत शुभाशुभम् ।
वाचा वाचा कृतं कर्म कायेनैव तु कायिकम् ॥
इत्यादिस्मृतिभिः पूर्वसर्गीयकरणैरेवोत्सर्गतः सर्गान्तरेषू-
पभोगसिरः। बतएव ब्रह्मसूत्र मुपसंहरति सम्परिष्वका इति
॥३॥
संमतेरवधिमप्याह।
पाविवेकाच प्रवर्तनमविशेषाणाम् ॥४॥
खरानीपरत्वादिविशेषरहितानां सर्वेषामेव पुंसां क्वेि.
आपतमेव प्रवर्तन संसतिसक्यको विवकोत्तरं चन
मेत्यर्थः ॥ ४॥
तब तुमार।
उपभोगादितरस्य ॥५॥

·हतीयोऽध्यायः। १२५ इतरस्थाविवेकिन एव सोयकर्मफलभोनावश्ययावादि- त्यर्थः ॥ ५॥ 'देहसवेऽपि संमृतिकाले भोगी नास्तीत्यार। सम्प्रति परिमुक्तो हाभ्याम् ॥ ६ ॥ . सम्पति संमृतिकाले पुरुषो द्वाभ्यां शीतोष्णसुखदुःखादि- इन्दः परिमुक्तो भवतीत्यर्थः । तदेतत् कारिकयोक्ताम् । संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासितं लिङ्गम् । इति। भावा धर्माधर्मवासनादयः ॥६ अतः परं शरीरहयं विशिष्य वक्त मुपक्रमते । मातापिटज स्थूलं प्रायश दूतरन्न तथा ॥७॥ स्थूलं मातापिढजं प्रायशो बाहुल्येनायोनिजस्थापि खुस- शरीरस्य स्मरणादितरच सूक्ष्म शरीरं न तथा म मातापि- जं.सर्गायुत्पन्नत्वादित्यर्थः। तदुक्त कारिकया। पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् । संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासित लिङ्गम् । इति। नियतं नित्य विपराधस्थायि गौणनित्य प्रति- शगैरं लिङ्गोत्यत्तिकल्पने गौरवात्। प्रलये तु तवाशः श्रुति- स्मृतिप्रामाण्यादिश्यते। गतिकाले भोगाभाववचनमुसर्गा- भिप्रायेण। कदाचित् तु वायवीयशरीरप्रवेशतो गमनकाले ऽपि भोगो भवति। पतोऽयममार्गे दुःखभोगवाक्यान्युपप- यन्त ॥ ७॥ खूबसूमशरौरयोर्मधे किमुपाधिकः पुरुषस्य इनयो- मतदवधारयति।

·१३० सांख्यदर्शनम् । पूर्वोत्पत्ते सत्कार्यत्वं भोगादेकख नेतरस्य पूर्व सर्गादावत्पत्तिर्यन लिङ्गशरोरख तमेव तत्वार्यत्व सुखदुःखकार्यकत्व कुत एकस्य लिङ्गदेहस्य व सुखदुःखा. ख्यभोगात् न वितरस्थ स्थलशरोरख मृतशरोरे मुखदुःख यभावस्व सर्वसम्मतत्वादित्यर्थः ॥ ८॥ उहाथ सूक्ष्म शरीरस्य स्वरूपमाह। सप्तदशैकं लिङ्गम् ॥६॥ सूमयरमप्याधाराधेयभावेन हिविधं भवति तल सप्त- दश मिलित्वा शिकार तत्र सर्गादौ समष्टिरूममेकमेव भवतीत्यर्थः। एकादशेन्द्रियाणि पञ्चतन्मात्राणि बुदिति सप्तदश। प्रहकारस्य बुद्धावेवान्तर्भावः। चतुर्थ सूत्ववसमा- सप्रमाणादेतान्यव सप्तदश लिङ्गं मन्तब्धं तु सप्तदशर्मक त्वष्टादयतया व्याख्येयम् । उत्तरसूण व्यक्तिभेदस्योपपा. बल्यान लिनेकत्व एकशब्दस्य तात्पर्यावधारणाम। कर्मात्मा पुरुषो योऽसौ बन्धमोः प्रयुज्यते। स सप्तदशकेनापि राशिना युज्यते च सः । इति मोषधर्मादौ लिङ्गशरीरख सप्तदशत्वमिरेख- सप्तदशावयवा बत्र सन्तौति सप्तदशको राधिरित्यर्थः । राशिशब्देन स्थलदेहवलिङ्गदेवस्यावयवित्वं निराशतम् पवयविरूपेण द्रव्यान्तरकल्पमायां गौरवात्। खूलदेहस्य चावयवित्वमेकतादिप्रत्यक्षानुरोधेन कल्यात इति। पाच लिङ्गदे बुहिरव प्रधानन्याययेन लिादेहख भोगः प्रागुतः । प्रापवान्तःकरणस्यैव इत्तिभेदः। अतो विदेश प्रापपञ्च- कस्याप्यनतर्भाव व समदयावयववान भरोरवं वयं .

·वृतीयोऽध्यायः। १३७ वसति लिायरी रनिमित्तक इति सनन्दनाचार्य इति सूत्रेण । प्रतो भोगायतनत्वमेव मुख्य शरीरलक्षणम् । तदा श्रयतया त्वन्या शरीरत्वमिति पचायतीभविथति। चेष्टे- न्द्रियात्रियः शरीरमिति तु न्यायेऽपि तस्यैव लक्षणं कृत- मिति ॥ ८॥ ननु लिङ्ग चेदेकं तहि कथं पुरुषभेदेन विलक्षणा भोगाः स्य स्खस्वाहा व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात् ॥ १० ॥ यद्यपि सर्गादौ हिरस्थगर्भोपाधिरूपमेकमेव लिङ्ग तथापि तस्य पशाहातिभेदो व्यक्तिरूपेणांशतो नानात्वमपि भवति । यथेदानोमेकस्य पिढलिङ्गदेहस्य नानात्वमंशतो भवति पुत्र- कन्यादिलिङ्गदेहरूपेण । तत्र कारणमाह कर्मविशेषादिति। जौवान्तराणां भोगहेतु कर्मादेरित्यर्थः। पत्र विशेषवचनात् समष्टिसृष्टिर्जीवानां साधारणैः कर्मभिर्भवतीत्यायातम्। भयं च व्यक्तिभेदो मन्वादिष्वप्युक्तः। यथा मनो समष्टिपुरुषस्य डिन्द्रियोत्पत्त्यनन्तरम् । तेषां त्ववयवान् सूक्ष्मान् घसामप्यमितौजसाम् । सविवेश्यात्ममावासु सर्वभूतानि निर्ममे ॥ इति षसामिति समस्तलिङ्गशरीरोपलक्षणम्। पाम- मावासु चिदंशेषु संयोज्येत्यर्थः। तथा च तत्रैव वाक्यान्त- एम्। तहरीरसमुत्यौः कार्येस्तैः करणैः सह। देवनाः समजायन्त मात्रेभ्यस्तस्य धीमतः । इति..

·१३८ सांख्यदर्शनम्। नब्बे भोगायतमतया लिङ्गस्यैव शरीरत्व स्थूले कथं शरीरव्यवहारस्तत्वाहा तदधियानाश्रये देहे सहादात् तदादः ॥११॥ तस्य लिङ्गस्य यदधिष्ठानमाश्रयो वक्ष्यमाणभूतपञ्चक तस्थात्रये षाटकौशिकदेई तहादो देहवादस्तहादात् तस्या- धिष्ठानशब्दोतस्य देहवादादित्यर्थः लिङ्गसम्बन्धादधिष्ठानस्य देहत्वमधिष्ठानाश्रयत्वाञ्च स्थलस्य देहत्वमिति पय॑ वसितो. ऽर्थः। अधिष्ठानशरीरं च सूक्ष्मं पञ्चभूतात्मकं वक्ष्यते तथा च शरोरवयं सिद्धम् । यत् तु। पातिवाहिक एकोऽस्ति देहोऽन्यस्वाधिभौतिकः । सर्वासां भूतजातीनां ब्रह्मणस्व क एव किम् ॥ इत्यादिशास्त्रषु शरीरइयमय श्रूयत तल्लिनयरोराधिष्ठान शरीरयारन्याऽन्यनियतत्वेन सूक्ष्मत्वेन चैकताभिप्रायादिति ॥ ११॥ ननु वाट्कोशिकातिरिको लिङ्गशरीराधिष्ठानभूते शरी- रान्तरे किं प्रामाणमित्या काकायामाह। न स्वातन्वयात् तहते छायावञ्चिववञ्च ॥१२॥ सनिङ्गशरीरं तहतेऽधिष्ठानं विना स्वातन्त्रवान तिष्ठति । यथा छाया निराधारा न तिष्ठति यथा या चित्रमित्यर्थः । तथा च. स्थलदेहं त्यका खोकान्तरगमनाय लिङ्गदेहवाधार भूतं शरीरान्तरं सिध्धतौति भावः। तस्य च वरूपं कारि. कायामुप्ताम्। सूक्ष्मा मातापिवजा: सहप्रभूतैविधा विशेषा स्य। सूच्मास्तेषां नियता मातापिखला निवर्तन्ते । इति। पल तमानकाब मातापिनयरीरापेक्षया ·वतीयोऽध्यायः। १३८ . सून यतपरकं याक्षिासायि प्रोक्तं तदेव लिलाधिष्ठान शरीरमिति तब कारिकान्तरण। चित्र यथाश्रयमते खाण्खादिभ्यो विमा यथा वाया। तहहिना विशेषैन तिष्ठति निराश्रयं लिङ्गम् । इति। विशेषैः स्थ लभूतैः शुमाख्यः। स्थूलायान्तर- भेदैरिति यावत्। अस्थां कारिकायां भूमाख्यानां स्थल- भूतानां लिङ्गशरोरा दावगमेन । पूर्वोत्पबमसन मियतं महदादिसमपर्यन्तम् । इत्यादिपूर्वोदाइतकारिकायां सूक्ष्मभूतपर्यन्तस्य लिङ्गत्व नार्थः किन्तु महदादिरूपं यलिई तत् स्वाधारसूक्ष्मपथ्यं न्त समरति तेन सह संसरतीत्यर्थः । नन्वेवं लिघटकपदार्थाः कियन्त इति कथमवधाय॑ मिति चेत् । वासनाभूतसूक्ष्म च कर्मविद्य तथैव च । दशेन्द्रियं मनो बुद्धिरतलिङ्ग विदुर्बुधाः । इति वाशिष्ठादिवाक्येभ्यः। अत्र लिङ्गशरीरप्रतिपादने- नैव पुय्य एकमपि व्याख्य यमित्याशयेन बुद्धिधर्माणामाप वासनाकर्मविद्यानां पृथगुपन्यासः । भूतसूक्ष्म चाव तम्मावा दन्द्रियाणि च मानकर्मेन्द्रियभेदेन पुरहयमित्याशयः । यत् तु मायावादिनो लिङ्गशरीरस्य तमावस्याने प्राणादिपञ्चक प्रचिपन्ति पुर्यष्टकं चान्यथा कल्पयन्ति सदप्रामाणिकमिति ॥१२॥ मनु मूर्त्तद्रव्यतया वायादेरिव लिङ्गस्थाकायमवासनेना- धारोऽस्तु व्यधमन्यत्र माकल्पमिति तवाह। मूतत्वेऽपि न सकातयोगात् तरणिवत् ॥१३॥ मूर्तले.पि न खातववादसतयावस्थानं प्रकामरूप ·१४. सांख्यदर्शनम् । बेनी मर्यस्येव महातमझानुमानादित्यर्थः। सूयादौनि सर्वाणि तेजांसि पार्थिवद्रव्यसङ्गेनैवावस्थितानि दृश्यन्ते लिङ्ग च सवप्रकाशमयमती भूतसामिति ॥ १३ ॥ लिङ्गस्य परिमाणमवधारयति । vo अणुपरिमाणं तत् कृतिश्रुतेः ॥ १४ ॥ तलिङ्गमणुपरिमाणं परिछिन न त्वत्यन्तमेवाणु सावय. वस्योक्तात्वात्। कुतः कृतिश्रुतेः क्रियाश्रुतेः । विज्ञानं यज्ञ तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च । इत्यादिश्रुतेर्विज्ञानाख्यबुद्धिप्रधानतया विज्ञानस्य लिङ्ग- स्थाखिलकर्मत्रवणादित्यर्थः । विभुत्वे सति क्रिया न सम्भ- वति । तद्गतिश्रुतेरिति पाठस्तु समोचीनः। लिङ्गशरीरस्य च मतिश्रुतिस्तमुत्क्रामन्तं प्रापोऽनुक्रामति प्राणममुक्रामन्तं सवित्रानो भवति सविज्ञानमेवानुक्रामतीति सविधानो बुद्धि- सहित एव जायते सविज्ञानं यथा स्यात् तथा संसरति चेत्यर्थः परिच्छिनखे युत्यन्तरमाह। तदन्नमयत्वश्रुतेश्च ॥ १५ ॥ तस्व लिङ्गस्यैकदेशतोऽवमयत्व श्रुतेन विभुत्व सम्भवतीति । धिभुत्व सति नित्यतापत्तेरित्यर्थः। सा च श्रुति वमयं हि सोम्य मन चापोमयः प्राणस्सेजोमयौ वागित्यादिः। यद्यपि मनबादौनि न भौतिकानि तथाप्यवसंमुष्टसजातीयांशपूरणा- दवमयत्वादिव्यवहारो बोध्यः ॥ १५ ॥ बचेतनानां लिङ्गानां किमर्थ संसतिदेहाहान्तरसबार इत्वाधावामारा

·वतीयोऽध्यायः।
पुरुषार्थ संसतिलिङ्गानां सूपकारवाजः
यथा रात्र: सूपकारा पाकचालास मधारी राजा
तथा लिङ्गशरीराणां संशतिः पुरुषार्थमित्यर्थः ॥१६॥
लिङ्गयरीरमशेषविशेषतो विधारितमिदानी खू लंगरौर-
मपि तथा विचारयति ।
पाचभौतिको देहः ॥१७॥
पचानां भूतानां मिलितानां परिणामी देश इत्यर्थः
मतान्तरमाह
चातुभौ तिकमित्येक ॥१८॥
साकाशस्थामारम्भकत्वमभिप्रेत्येदम् ॥ १८॥
ऐकभौतिकमित्यपरे ॥ १६॥
যাধিষষ মীনালি ব সুনামগুঝনামাযীনি
भावः। पथकभौतिकमेकैकभौतिकमित्यर्थः । मनुष्यादि-
मरौरे पार्थिवांशाधिक्येन पार्थिवता सूर्यादिलोकेषु च तेज-
पायाधिक्येन तेजसादिता शरीराणां सुवर्णदौमामिवेतीम-
मेव पर्व पञ्चमाध्यायेऽपि सिहान्तयिष्यति ॥ १८ ॥
देहस्य भौतिकवेन यत् सिध्यति तदाह ।
न सांसिडिक चैतन्य प्रत्येकादृष्टेः ॥२०॥
भूतेषु पथक् तेषु चैतन्यादर्शनाडौतिकस्य देहस्य न
स्वाभाविक चैतन्यं किन्यौपाधिकमित्यर्थः ॥ २० ॥
बाधकान्तरमाह।
प्रपञ्चमरणाद्यभावश्च ॥२१॥

·खरूपस्य कल्पना १४२ सांख्यदर्शनम्। प्रपत्रस्य सर्वस्व मरवसुघुस्वाधभाव देशस्य खभा. विकचैतन्ये सति स्थादित्यर्थः । मरणसुषुप्यादिकं हि देह- स्याचेतनता सा चखाभाविकचैतन्य पति नोपपद्यते स्वाभा. वस्य यावद्रव्यभावित्वादिति । २१॥ प्रत्येकाष्ट रिति यदुक्तं तवाशय परिहरति । मदशक्तिवच्छेत् प्रत्येकपरिदृष्टे सहित्ये तंदु- अवः ॥ २२॥ ननु यथा मादकता शक्खि: प्रत्ये कद्रव्यात्तिरपि मिलि. तद्रव्ये वर्तत एवं चैतन्यमपि स्यादिति चेत्र प्रत्ये कपरिदृष्टे सति सांहत्ये तदुद्भवः सम्भवेत्। प्रकते तु प्रत्ये कपरिदृष्टत्वं नास्ति । प्रतो दृष्टान्त प्रत्येकं शास्त्रादिभिः सूक्ष्मतया मादकत्वे सिहे संहतभावकाले मादकत्वाविर्भावमात्र सिध्य- ति । दार्शन्तिके तु प्रत्येकभूतेषु सूक्ष्मतया न केनापि प्रमा- णेन चैतन्य सिद्धमित्यर्थः। ननु समुचिते चैतन्यदर्शनेन प्रत्ये कभूते सूक्ष्मचैतन्यशतिरनुमेयेति चेव । बनेकभूतेष्वने- कचैतन्यशक्तिकल्पनायां गौरवेण लाघवादेकस्यैव नित्यचित परिमाणजलाहरणादिकार्य घटादौ दृश्यत एवमेव शरीर चैतन्य स्यादिति मैवम् । भूतगतविशेषगुणानां सजातीय. कारणगुणजन्यतया कारणे चैतन्य विना देहे चैतन्यासम्भवा- दिति ॥ २२॥ पुरुषार्थ संमृतिर्लिङ्गानामित्युवं तब लिङ्गानां व लदेह संचारायजन्यनो यो यः पुरुषार्थों बेन बेन व्यापारण सिध्यति तदाह सूवाभ्याम् । मानानुतिः ॥ २३॥ .

·हतीयोऽध्यायः । । १४३ लिङ्गसंमृतितो जन्महारा विवेकसाक्षात्कारस्तस्याभक्ति- रूपः. पुरुषार्थों भवतीत्यर्थः। सानादिकं च प्रत्ययसर्गतया कारिकायां परिभाषितम् । एष प्रत्ययसर्गो विपर्य याशक्ति तुष्टिसिद्याख्यः । इति। विपर्य यादयो व्याख्यास्यन्तेऽत्र च स एव बुद्धि सर्ग: प्रयोजनयोगेन सत्रैरुच्यत इति विशेषः ॥ २३ ॥ बन्धी विपर्ययात् ॥ २४ ॥ विपर्ययात् सुखदुःखात्मको बन्धरूपः पुरुषार्थो लिङ्ग- संमृतितो भवतीत्यर्थः ॥ २४ ॥ ज्ञानविपर्य याभ्यां मुक्तिबन्धावुलौ तबादौ ज्ञानाम्मुक्ति विचारयति। नियतकारणत्वान्न समुच्चयविकल्पो ॥२५॥ यद्यपि विद्यां चाविद्यां च यस्तद्देदोभयं सहेत्यादि श्रूयते तथाप्यविवेकनिवृत्ती लोकसिद्धतया ज्ञानस्य नियतकारणत्वा- दविद्याख्यकर्मणा सह ज्ञानस्य मोक्षजनने समुच्चयो विकल्पो वा नास्तीत्यर्थः । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते यनाय न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागने केऽमतत्व- मानगरित्यादिश्रुतिभ्योऽपि कर्मणो न साक्षान्मोक्षहेतुत्वं.समु- वयानुष्ठानं श्रुतिष्वनाङ्गिभावादिभिरभ्युपपद्यत इति ॥२५॥ समुच्चयविकल्पयोरभाव दृष्टान्तमा । खप्रजागराध्यामिव मायिकामायिकाभ्यां नोभयोमुक्तिः पुरुषस्य ॥ २६॥ यथा मायिकामायिकाभ्यां समजागरपदार्थाभ्यामन्योन्य- सहकारिभाविनेकः पुरुषार्थो न सम्भवति। एवमुभयोर्मावि- ·१४४ सांख्यदर्शनम्। कामायिकयोरहितयोः कर्मधामयोः पुरुषस मुहिरपि न युशोत्यर्थः । मायिक वासस्थत्वम्। पस्थिरत्वमिति यावत्। सच खाfa जापत्यदार्थस्तु साप्रापेक्षया साख एव कूटस्थपूरुषापचयेवास्मिरत्वेनामव्यवादतः स्वपविलक्षणखा- नादिकार्यकरः। एवं कर्माप्यखिरत्वात् प्रतिकार्यवान मायिकम् । प्रामात खिरवादकार्यत्वाचामायिकः । चत. स्तयोरनुष्ठितकर्मत्रानयोः समानफलदाढत्वमयौक्तिकमिति विलक्षणमेव कार्य युद्धम् ॥ २६॥ नम्वेवमप्यात्मोपासनाख्यानेन सह तत्वज्ञानस्य समु- वयविकल्पी यातामुपासस्थामायिकवादिति तवार । इतरस्यापि नात्यन्तिकम् ॥ २७॥ इतरस्याप्युपास्य स्त्र नात्यन्तिकममायिकत्वमुपाखामन्य- ध्वस्तपदार्थानामपि प्रवेशादित्यर्थः । २७ । उप्रासमय मायिकत्वं यसियतदार। सङ्कल्पितेऽप्य वम् ॥ २८॥ मनासासित ध्येयांश एवमपि मायिकखमपौत्यर्थः । सर्व पखिदं अग्रेत्यादिश्वयुले अपास्ने प्रपद्यांशस्य मायिकत्वमे- वेति ॥२८॥ सर्युपासनम किं फलमिव्याबाहयामा। भावनोपच्याहस सर्व प्रकृतिवत् ॥२६॥ भावनायोपासनानिमाया साख निष्पापस्य पुरषख प्रकरिव सर्वमेवयं भवतीत्यर्थः । प्रतियथा सरिणिति- संहार करोति। एवमुपास पिसलमपि प्रचसिमरन सन्चादिकार्नु भवतीति । १८॥ ।

·हतीयोऽध्यायः । १४५ मानमेव मोक्षसाधनमिति स्थापितम्। इदानी धान- साधनान्याहा रागोपतिर्ध्यानम् ॥ ३०॥ ज्ञानप्रतिबन्धको यो विषयोपरागश्चित्तस्य तदुपघातहेतु- यानमित्यर्थः। उपचारेण कार्य कारणयोरभेदनिर्देशो राग- क्षयस्य ध्यानत्वासम्भवात् । अत्र ध्यानशब्देन धारणाध्यान- समाधयो योगोशास्त्राय एव ग्राह्या: पातञ्जले योगाङ्गानामष्टा- नामव विवेकसाक्षात्कारहेतुत्व श्रवणादिति। एतेषां चावा. तरविशेषास्तत्रैव दृष्टव्याः । इतराणि च पञ्चाङ्गानि स्वयं वक्ष्यति ॥ ३० ॥ ध्याननिष्पत्य व ज्ञानोत्पत्ति रम्भमात्रणेत्याशयेन ध्यान- निष्पत्तेलक्षणमाह। त्तिनिरोधात् तसिद्धिः ॥ ३१ ॥ ध्येयातिरितत्तिनिरोधरूपेण सम्प्रज्ञातयोगेन तसिद्धि- निस्य निष्पत्तिर्ज्ञानाख्यफलोपधानरूपा भवतीत्यर्थः । प्रत- स्तावत्यय॑न्तमेव ध्यानं कर्तव्यमित्याशयः। इतरहत्तिनिरोधे नत्येव विषयान्तरसञ्चाराख्यतिबन्धापगमायसाक्षाकारो पवतौति छत्वा योगोऽपि जाने कारस्थं योगाङ्गध्यानादिवदि- यपि मन्तव्यम् । अध्यात्मयोगाधिगमन देवं मत्वा धौरो हर्ष- पों को जहातीत्यादिश्रुतिस्मृत्योस्तदवगमादिति ॥ ३१ ॥ ध्यानस्यापि साधनान्याइ। धारणासनखकर्मणा तसिद्धिः ॥ ३२ ॥ वश्यमापन धारणादिवयेण ध्यानं भवतीत्यर्थः ॥ ३२ ॥ धारणादिवयं क्रमात् सूत्रत्रयेण लक्षयति ।

·मांख्यदर्शनम्। निरोधश्चर्दिविधारणाभ्याम् ॥ ३३ ॥ प्राणस्थेति प्रसिधा लभ्यते । प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां. वा प्राणस्यति बोगसूत्रे माथकारण प्राणायामस्य व्याख्यात- न्यात् । छर्दिय वमनम्। विधारणत्याग इति यावत्। तेन प्रणरचनयोभिः । विधारणं च कुम्भकम्। तथा च प्राणस्य पूरकरचककुभकर्योनिरोधो वशीकरणं साधारण्ये त्यर्थः । पासनकर्मणोः स्वशब्देन पशामक्षणीयतया सूवे परिशेषत एव धारणाया लख्यत्वलामाहारणापदं नोपात्तम्। चित्तस्य धारणा तु समाधिवहानशब्देनैव सहोता इति ॥ ३३ ॥ क्रमप्राप्तमासनं चयति। खिरमुखमासनम् ॥ ३४ ॥ यत् स्थिरं सत् सुखसाधनं भवति खस्तिकादि तदासन- मित्यर्थः । ३४॥ स्वकर्म सक्षयति। सकर्म खाश्रमविहितकर्मानुष्ठानम् ॥३५॥ सुगमम् । तत्र कर्मशब्देन यमनियमयोग्रहणं जितेन्यि- वरूप: प्रस्थाहारोऽपि सर्वाश्रमसाधारणतया कर्ममध्ये प्रवेश- नौयः। तथा च पातञ्जलसूत्रे ज्ञानसाधनतया प्रोक्तान्यष्टौ योगासन्यत्रापि लब्धानि। यथा ततसूत्रम् । यमनियमा- समप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावक्षनौति । तेषां च खरूपं तत्रैव दृष्टव्यम् ॥१५॥ मुख्याधिकारियो नास्ति बहिरणस्व यमादिपञ्चकस्या- मेचा केवलाचारणाध्यानादित्रयरूपात संयमादेव'ज्ञानं योगश्च भवतीति पातालसिद्धान्तः । अड्भरतादिष च तथा दृश्य- तप । पतस्तदनुसारणाचार्योाया।

·वतीयोऽध्यायः। वैराग्यादभ्यासाच ॥ ३६॥ केवलाभ्यासात् ध्यानरूपादेव वैराग्यसहिताज्ञानं समा- धनयोग भवत्युत्तमाधिकारिणामित्यर्थः । तदुःखं गारडेऽपि। बासनस्थानविधयो न योगस्य प्रसाधकाः । विलम्बजननाः सर्वे विस्तरा: परिकीर्तिताः । शिशपाल: सिधिमाप स्मरणभ्यासगौरवात् । इति । अथवा वैराग्यध्यानाभ्यासावत्र ध्यानस्य व हेतुतयोती चकारख धारणासमुच्चयायेति । तदेवं त्रानामोचो व्याख्यातः प्रतः परं बन्धो विपर्ययादित्युल्लो बन्धकारणं विपर्ययो व्याख्यास्यते तत्रादौ विपर्ययस्य स्वरूपमाइ। विपर्ययभेदाः पञ्च ॥ ३७॥ अविद्यास्मितारागदेषाभिनिवेशाः पन योगोला बन्ध हेतुविपर्ययस्थावान्तरभेदा इत्यर्थः। तेन शत्यादिचानक- पाणां विपर्यायाणामसंग्रहेपि न पतिः। तवाविद्यानि- त्याशचिदुःखानात्मस नित्य शुचिमुखामख्यातिरिति योग प्रोता। एवमस्मिताप्यात्मानामनोरकताप्रत्ययः। शरीरा- यतिरिक्त बामा नास्तीत्व वरूपः। अविद्या व नैवरूपा। प्रात्मनः शरीराशरोरोभयरूपत्वेऽपि शरौरेऽहम्बुडापपत्तेः । रागडेषौ तु प्रसिमावेव। अभिनिवेशच मरणादिवास इति । रागादौनां विपर्ययकार्यतया विपर्ययत्वम् ॥ ३७ ॥ विपर्ययस्य खरूपमुका तत्कारणस्याप्योरपि खरूपमाह। अशतिरष्टाविंशतिधा तु॥३८॥ सुगमम् । एतदपि कारिकया प्यास्थातम् ।

·सांख्यदर्शनम्। एकादशेन्द्रियवधाः सह बुधिवधैरथसिरहिष्टा । सप्तदश वधा बुद्धविपर्ययात् तष्टिमिचौनाम् ॥ इति। वाधियं कुष्ठितान्धत्वं जडताजिघ्रता तथा। मूकता कोण्यपावे के योदावर्तमुग्धताः । पत्य कादशेन्द्रियाणामकादशाशतायः स्वतम बुद्धेः सप्त- दशाशक्तयः । यथा वक्ष्यमाणानां नवतुष्टौनां विधाता 'नव तथा वश्यमाणानामष्टसिधौनां च विघाता प्रष्टाविति मिलित्वा चेमाः स्वत: परतसाष्टाविंशतिर्बु रशक्तय इत्यर्थः। तुशब्द एषां विशेषप्रसिविख्यापनार्थः ॥ ३८ ॥ ययोर्विघात बुझेरशनी ते तुष्टिसिद्धी सूत्रहयेनाह। तुष्टिनवधा ॥ ३६॥ खयमेव नवधात्वं बच्चति ॥ ३८॥ सिडिरष्टधा ॥ ४०॥ एतदपि स्वयं वक्ष्यति ॥ ४० ॥ उक्तानां विपर्य याशक्तिसिद्धीनां विशेषजिज्ञासा यां क्रमेय सूबचतुष्टयं प्रवर्तते। अवान्तरभेदाः पूर्ववत् ॥ ४१॥ विपर्याय स्थावान्तरभेदा ये सामान्यतः पञ्चोक्तास्ते पूर्व- वत् पूर्वाचायथोक्तास्तथैव विशिथावधाऱ्याः। विस्तरभया. बेहोचत इत्यर्थः । ते चाविद्यादयो मयापि सामान्यत एव व्याख्याता: पञ्चेति। विशेषतस्तु हाषष्टिभेदास्तदुक्तं कारि कायाम् । भेदस्तमसोऽष्टविधो मोहस्य च दयविधी महामोहः । तामिसोऽष्टादशधा तथा भवत्यन्वतामिसः । इति। पायायमर्थः। पटव्यामहदकारपवतन्मात्रेषु - ·वतीयोऽध्यायः। १४८ प्रतिष्वनामबुधिरविद्या तमोऽष्टधा भवति। कार्य कारणा- भेदेन केवल विततिष्यामबुझेरप्यावान्तर्भावः। एवमविद्याया विषयभेदेनाष्टविधत्वात् सममानविषयकस्यामिताल्यमोह. स्याष्टविधत्वम् । दिव्यादिव्यभेदेन शब्दादीनां विषयाणां दश- त्वात् सहिषयको रागाख्यो महामोहो दयविधः। अविद्या- खितयोरष्टौ ये विषया ये रागस्य दश विषयास्तविघातकेष्व- दशखष्टादशधा तामिस्राख्यो देषः। एवं तेषामष्टादशानां विनाशादिदर्शनादष्टादशधान्धतामिस्राख्योऽभिनिवेशो भय- मिति। एतेषां च तम आदिसज्ञा तई तुत्वादिति ॥ ४१ ॥ एवमितरस्याः ॥ ४२॥ एवं पूर्ववदेवेतरस्था अशक्तरप्यवान्तरभेदा अष्टाविंशति- विशेषतोऽवगन्तव्या इत्यर्थः । प्रशक्तिरष्टाविंशतिधेत्येतस्मिन्नेव सूत्रेऽष्टाविंशतिधात्वं मया व्याख्यातम् ॥ ४२ ॥ आध्यात्मिकादिभेदान्नवधा तुष्टिः ॥४३॥ दं सूत्र कारिकया व्याख्यातम्। बाध्यात्मिकायतमः प्रकृत्य पादान कालभाग्याख्याः । वाघा विषयोपरमात् पञ्च नव तुष्टयोऽभिहिताः । इति। प्रस्थायमर्थः। यात्मानं तुष्टिमतः सङ्घातमधिकृत्य वर्तन्त इत्याध्यामिकास्तुष्टयश्चतसः। तत्र प्रत्याख्या तुष्टि- यथा। माक्षात्कारपय॑न्तः परिणामः सर्वोऽपि प्रकृतरेव तं च प्रतिरव करोत्यहं तु कूटस्थः पूर्ण इत्यात्मभायनात परि- तोषः । इयं तुष्टिरम्भ इत्य च्यते। ततश्च प्रव्रज्योपादानेन या तुष्टिः सोपादानाख्या सलिलमिव्य ध्यते। ततस प्रव्रज्यायां बहुकासं समाध्यनुष्ठानेन या तुष्टिः सा कालास्था तुष्टिरोध इत्य यते। ततय प्रज्ञानपरमकायारूपे धर्ममेघसमाधौ मतिया ·मांबवम्। तुष्टिः सा भाग्याख्या इपिरित्युचत इति चतन बाध्यामिकाः। बायाः पक्ष तुष्टयो बामविषयेषु पास मन्दादिष्वननर- क्षणक्षयभोगहिंसादिकोषनिमितकोपरमाबायन्ते। साचतुष्टयो यथाक्रमं पारं सपाई पारपारमनुत्तमाम उमाश इति परि- भाषिता इति। खित् खिमां कारिवामन्यथा व्याख्यात. वान्। तद्यथा विवेकसाहाकारोऽपि पतिपरिणाम एवं. त्यलं ध्यानाध्यामित्येवं इच्या या ध्यानादिनिहत्तौ तुष्टिः सा प्रकृत्याख्या। पत्रव्योपादानेष मोचो भविष्यति किंधाना- दिनेति याष्टिसोपादानाख्या। तसंन्यासस्वापि काले- नेव मोचो भविश्वबलमुगेनेति या तुष्टिः सा कालाख्या। भाग्यादेश मोक्षो भविश्थति न मोषयात्रोतसाधनैरेवं कुतर्के या तुष्टिः सा भाग्याख्येत्यादिरर्थ इति तत्र । तयाख्याततुष्टी- नाममावस्य त्रामाद्यनुकूलत्वे नातिपरिभाषामौचित्यादिति जहादिभिः सिद्धिः ॥ १४॥ जहादिभेदैः सिहिरष्टचा भवतीत्यर्थः । इदमपि सूत्र कारिकया व्याख्यातम् । कह शब्दोऽध्ययनं दुःखविघातात्रयः सुवाप्तिः । दानं च सिद्धयोऽष्टौ सिधेः पूर्वोऽस्त्रिविधः । रति। अस्थायमर्थः । बवाध्यामिकादिदुःपनवप्रति- योगिकत्वात् यो दुःपविधाता मुख्यामिश्यः । इतरास्तु समा- धनवादगौरखः सिषयः । तबोहो यथा । उपदेशादिकं विनव সাক্ষৰীয়াহ্মাষষমা সুপ্ত বয়ললিাম। গন্তু यथा। बन्यदीयपाठमा खयं का शासमाकलब यन जान जाब दिनियावन बा भिमाचावभावन ·तौयोध्यायः। शास्त्राध्ययनाज्ञानमिति। सुखप्राप्तिर्यथा । खयमुप- देशाधैं ठहामतात् परमकारुणिकाजानलाभ इति। दानं च यथा। धनादिदानेन परितोषितामचानलाम रति । एषु च पूर्वविविध महशब्दाध्ययनरूपो मुख्यसिहेरखुश थाक- र्षकः। सुबाप्तिदानयोकहादिवयापेक्षया मन्दसाधनस्व- प्रतिपादनायेदमुक्तम्। कचित् खेतासामष्टमिहीनामाशो निवारकः पूर्वविविधो विपर्य याशक्तितुष्टिरूपो भवति बन्ध- कत्वादिति व्याचष्टे तक। सुध्यभावस्याशशितया बाधिर्यादि- वत् सिरिविरोधितालाभेन तुध्य तुध्योः सिहिविरोधित्वासक- वात्॥४४॥ मनूहादिभिरेव कथं मिचिरुयते मन्यतपासमाध्यादिभि- रप्पणिमाअष्टसिक सर्वशास्वसिहत्वादिति तवाह। नेतरादितरहानेन विना ॥ ४५ ॥ इसराहनादिपचकभिवात् सपाटेस्तात्विको न सिद्धिः कुत इतरहानेन विना यत: सा सिद्धिरितरस्य विपर्ययस्य हानं विनैव भवत्यतः संसारापरिपन्थित्वात् सा सिद्यामास एव न तु तात्विको सिद्धिरित्यर्थः। तथा चोक्तां योगसूत्रेण । ते समाधावुपसर्गा व्युत्याने सिघय इति। तदेवं जाना. मुक्तिरित्यारभ्य विस्तरतो बुद्धिगुणरूपः प्रत्ययमर्गः सकार्य- बन्धो मोक्षरूपपुरुषार्थेन सहोक्तः । एतौ च बुद्धितद्गुणरूपी सौँ प्रवाहरूपेणान्योऽन्य हेतू पौनाहरवत्। तथा च कारिका। नविना भावलिन विना लिनेन भावनिवृत्तिः। लिङ्गाख्यो मावास्यसबाहिविक्षः प्रवर्तते भगः। इति । भावो वासमारपा बुनिर्माणादिगुणा सिझं माह- ·इति। सांख्यदर्शनम् । तत्व बुधिरिति। समष्टिसर्गः प्रत्ययसर्गच समाप्तः ॥ ४५ ॥ साम्प्रतं व्यत्रिभेदः कर्म विशेषादिति सह पादुका व्यष्टि- सृष्टिविसरत: प्रतिपाद्यते। दैवादिप्रभेदाः ॥ ४६॥ देवादिः प्रदोऽवान्तरभेदो यस्याः सा तथा सुधिरिति शेषः। तदेतत् कारिकया व्याख्यातम् । अष्टविकल्पो दैवस्तर्यग्योनच पञ्चधा भवति । मानुष्य कविधः समासती भौतिकः सर्गः ॥ ब्राधमाजापत्येन्द्रपैवगान्धर्वयाक्षराक्षसपैशाचा इत्यष्टविधो देवः सर्गः। पशमृगपक्षिसरौपस्थावरा इति तैर्यग्योनः पञ्चविधः । मानुष्थसगश्चैकप्रकार इति। भौतिको भूतानां व्यष्टिप्राणिनां विराजः सकाशात् मर्ग इत्यर्थः ॥४६॥ पवान्तरसृष्टेरप्युवायाः पुरुषार्थत्वमा । आब्रह्मस्तम्भपर्यन्तं तत्कृते सृष्टिराविवेकात् ॥४७॥ चतुर्मुखमारम्य स्थावरान्ता व्यष्टिसृष्टिरपि विराटसृष्टि- बदेव पुरुषार्था भवति तत्तत्पुरुषाणां विवेकख्यातिपय स- मित्यर्थः । ४७॥ व्यष्टिमष्टावपि विभागमाह सूत्ववयेश। अर्द्ध सत्त्वविशाला ॥४८॥ लाई भूर्लोकादुपरि सृष्टि: सफ्वाधिका भवतीत्यर्थः ॥४८॥ तमोविशाला मूलतः ॥ ४६ ॥ मूखतो भूोकादध रत्यर्थः ।।

·बतीयोऽधायः। मध्ये रजोविशाखा ॥ ५० ॥ मध्ये भूर्लोक इत्यर्थः ॥ ५ ॥ मन्व कस्या एव प्रकृतेः केन निमित्तेन सत्त्वादिविशाल- तया विचिवा: सुष्टय इत्याकामायामाह। कर्मवैचिचचात् प्रधानचेष्टा गर्भदासवत् ॥५१॥ विचित्रकर्मनिमित्तादेव यथोक्ता प्रधानस्य चेष्टा कार्य- वैचिवारूपा भवति। वैचित्र। दृष्टान्तो गर्भदासवदिति। यथा गर्भावस्थामारभ्य यो दासस्तस्य भृत्यवासनापाटवेन नामामकारा चेष्टा परिचा खाम्यर्थे भवति तहदित्यर्थ: ननु चेदूई सत्त्व विशाला सृष्टिरसि तहि तत एव कृतार्थ- त्वात् पुरुषस्य किं मोक्षेणेति तनाह । आत्तिस्तत्राप्युत्तरोत्तरयोनियोगात्रेयः ॥५२॥ तचाप्याईगतावपि सत्यामात्तिरस्त्यव उत्तरोत्तरयोनियो- गादधोऽधो योनिजम्मनः सोऽपि लोको हेय इत्यर्थः ॥ ५२ ॥ किञ्च। समानं जरामरणादिजं दुःखम् ॥ ५३ ॥ जोधो गतानां प्रमादिस्थावरान्तानां सर्वेषामेव जरा. मरणादिजं दुःखं साधारणमतोऽपि हेय इत्यर्थः ॥ ५३ ॥ किंबहुना कारणे लयादपि न कतकत्यतेत्याह । न कारणलयात कवकत्यता.मम्नवदुत्यानात ॥ ५४॥ विवेकज्ञानाभावे यदा महदादिषु वैराग्य प्रवत्थ पास- नया भवति तदा प्रमती लयो भवति सम्बात् प्रकृतिलय ·१५४ सांसदर्शन। KARDHAYAName sawerimenwir इति वचनात् । तमात् कारवयाइपि नसत्यतास्ति मग्नवदुस्थानात्। यथा जले मग्नः पुरुषः पुनत्तिष्ठति एव. मेव प्रतिलोमाः पुरुषाः शिरभाषित पुनसविर्भवन्ति । संस्कारादेरचयेच पुनरागाभिव्यविवेकवाति विना दोष दाहानुपपत्तेरित्यर्थः ॥ ५४॥ मनु कारणं केनापिन कार्यत: खतमा कथं खोपा. सकस्य दुःखनिदानमुत्यानं पुनः करोति तना अकार्यत्वेऽपि तद्योग: पारवश्यात् ॥५५॥ प्रकोरकार्यवेऽप्यपद्यलेऽप्यन्येकानधीमऽपि तद्योग: पुनरुत्यानौचित्य तमौनस्य कुत: पारवश्यात् पुरुषार्थतन्त्र- त्वात्। विवेकख्यातिरूपपुरुषार्थवशेन प्रत्या, पुनरुत्थाप्यते खतौन इत्यर्थः । पुरुषार्थादयव प्रजते प्रेरवाः किन्तु प्रह- तिखभाषायाः प्रवृत्ती निमित्तानोति म स्खसिसाक्षतिः । तथा च योगनवम्। निमित्तमप्रयोजकं प्रवतीनां वरण- भेदस्तु ततः क्षेविकवदिति। वरणभेदः प्रतिबन्धनिरत्तिः ॥१५॥ प्रशसिलयात् पुरुषस्योत्याने प्रमाणमण्याह। स हि सर्ववित् सर्वकर्ता ॥५६॥ स हि पूर्वसर्गे कारणलौनः सर्गान्तर सर्ववित् सर्वकर्तेवर पादिपुरुषो भवति प्रकृतिलये तस्यैव प्रतिपदप्रास्यौचित्यात्। तदेव सतःसह कर्मणेति लिए मनो यत्र निविामस्येत्यादि. अतरित्यर्थः ॥ ५६॥ मवेयमीवरप्रतिबंधामुपपत्तिववाह। ईशेखरसिरिः सिहा । ५७॥ मतसिसौमय अन्धरण सिरियः सर्वत्रः सर्वविद्यस्य (बानमयं तप इत्यादिश्रुतिभ्यः सर्वडयाते । नित्य वारस्येष ·वतीयोध्यायः। विवादासदलादित्यः। सूत्रध्यमिदं पास्याय पारवश्यमपि प्रतिपादयति स हौति सूत्रेण । स हि परः पुरुषसामान्य मर्वज्ञानशक्तिमत् सर्वकर्तृताशक्तिमञ्च। अयस्वान्तवत् सबि- धिमावेण प्रेरकत्वादिस्वर्थः। तदा चासमानार्थपुरुषसावि- यात् तदर्थमछानधौनाया अपि प्रक्षतेः प्रतिरावख- कौति। नन्वेवमौखरप्रतिषेधविरोधस्तबाह। दृशेखर- सिद्धिः सिहा। सानिध्यमात्रणेश्वरस्य सिद्धिस्तु श्रुतिस्मृतिषु सर्वसम्मतत्यर्थः अङ्गुष्ठमावः पुरुषो मध्य पात्मनि तिष्ठति। ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विभुरनुते । सजतं च गुणान् सर्वान् क्षेत्रजस्वनुपश्यति । गुणान् विक्रियते सर्वानुदासौनवदीखरः ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतयश्चैतादृशेखरे प्रमाणमिति ॥ ५ ॥ हितीयाधायादिमारभ्यैतावत्पर्यन्तं सूत्रम्यूडैः प्रधानसृष्टिः समापिता। इतः परं मोक्षोपपत्त्यर्थं प्रधानसृष्टेनिपुरुष प्रत्यन्तनितिरत्यन्त लयाख्या वक्तव्या तदुपपत्वर्थमादौ प्रधानसृष्टेः प्रयोजनं हितीयाध्यायस्यादिसूखे दिशाले णोक्त विस्तरतः प्रतिपादयति। प्रधानसृष्टिः परार्थ खतोऽप्यभोक्तृत्वादुष्ट- कुकुमवहनवत् ॥५८॥ प्रधानस्य खत एव सृष्टियद्यपि तथापि परार्थमन्यस्य भोगापवर्गार्थम् । यथोष्ट्रस्य कुसमवहनं स्वाम्यर्थं कुतोऽभोक्तृत्वा- दचेतनत्वेन भोगापवर्गासम्भवादित्यर्थः । ननु विमुशामोक्षार्थ साथै अत्यनेन खार्थापि सृष्टिको ति चेत् सत्यम् । तथापि पुरुषार्थतां विना स्वार्थतापि न सिध्यति । सार्थो हि प्रधानस ·५ सांख्यदर्शनम्। आतभोगापवर्गात् पुरुषादात्मविमोचणमिति। ननु भृत्य तुल्या चेत् प्रकृतिस्तहि कथं खामिनो दुःखार्थमपि प्रवर्तत इति चेन्न। सुषार्थप्रहत्त्वे व नान्तरौयकदुःखसम्भवाद्दष्टभूत्यतुल्य- त्वाति ॥ ५॥ ननु प्रधानस्यांचेतनस्य खतः मष्टत्वमेव मोपपद्यते रथादेः परप्रयत्न नैव प्रवृत्तिदर्थनादिति तवाह । अचेतनत्वेऽपि चौरवच्चष्टितं प्रधानस्य ॥५॥ यथा क्षीरं पुरुषप्रयत्ननरपेक्ष्येण खयमेव दधिरूपेण परि- णमत । एवमचेतनत्वेऽपि परप्रयन विनापि महदादिरूप- परिणामः प्रधानस्य भवतीत्यर्थः । धेनुवहलायेत्यनेन सूत्र. हास्य न पौनरुत्यम्। तत्र। करणप्रहत्तेरेव विचारितस्वात्। धेनूनां चैतनत्वाञ्चेति ॥ ५८ ॥ दृष्टान्तान्तरप्रदर्शनपूर्वकमुक्तार्थ हेतुमाह। कर्मवदृष्टेर्वा कालादेः ॥१०॥ कालादेः कर्मवहा स्वतः प्रधानस्य चेष्टितं सिध्यति दृष्ट- त्वात्। अथै को गच्छति चतुरितरथ प्रवर्तत इत्यादिरूपं कालादिकर्म खत एव भवत्येवं प्रधानस्यापि चेष्टा स्यात् कल्प- नाया दृष्टानुसारिवादित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु तथापि ममदं भोगादिसाधन मिति प्रतिसन्धानाभावा- अढ़ायाः प्रकृतेः कदाचित् प्रत्तिरपि न स्वादिपरीता च प्रवत्तिः स्यात् तबाह। खभावाञ्चेष्टितमनभिसन्धानाइत्यवत् ॥६१॥ यथा प्रकष्टभृत्वस्य स्वभावात् संस्कारादेव प्रतिनियता- वश्यकी च खामिसेवा प्रवर्तते न तु खभोगाभिप्रायेण तथैव प्रवतरितं संस्कारादेवेत्यर्थः।।।

·बतीयोऽध्यायः।
कर्माकृष्टेर्वानादितः ॥ ६॥
वाशब्दोऽत्र समुच्चये। यतः कर्मानाद्यतः कर्मभिराकर्ष-
णादपि प्रधानस्यावश्यको व्यवखिता च प्रवृत्तिरित्यर्थः ॥६२॥
तदेवं प्रधानस्य परार्धतः स्रष्टुत्वे सिद्धे परप्रयोजनसमाप्तो
खत एव प्रधाननिवृत्त्या मोक्षः सिध्यतीत्याह प्रघट्टकेन ।
विविक्तबोधात् सृष्टिनिवृत्तिः प्रधानस्य
सूदवत् पाके ॥ ६३॥
विवित्र पुरुषज्ञानात् परवैराग्येण पुरुषार्थसमाप्ती प्रधा-
नस्य सृष्टिनिवर्तते। यथा पार्क निष्यने पाचकस्य व्यापारी
निवर्तत इत्यर्थः । यमयात्यन्तिकालय इत्य श्यते । तथा
च श्रुतिः। तस्याभिध्यानाद्योजनात् तत्त्वभावाद्भूयश्वान्त
विश्वमायानिवृत्तिरिति ॥ ६३ ॥
नव वमेक पुरुषस्योपाधी विवेकज्ञानोत्पत्त्या प्रकृते: सृष्टि-
निहत्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्ग इति तनाह ।
इतर दूतरवत् तहोषात् ॥ ६४ ॥
इतरस्तु विविक्तबोधरहित इतरवहदवदेव प्रकत्या तिष्ठति।
कुतस्तदोषात्। तस्य प्रधानस्यैव तत्पुरुषार्थासमापनाख्य-
दोषादित्यर्थः। तदुक्त योगसूत्रे । कतार्थं प्रति नष्टमण्यनष्टं
तदन्यसाधारणत्वादिति। तथा च पूर्वसूत्र या प्रधाननिव-
तिरुक्ता सा विविक्तबोडपुरुषं प्रत्ये वेति भावः। विश्वमाया.
अतिरपि जानिनं प्रत्येव मन्तव्या। अजामिति श्रुत्य कथा-
क्यत्वादिति। 18
सृष्टिनिवृत्त: फलमाह।
इयोरेकतरस्य वौदासीन्यमपवर्ग:
॥६५॥

·सांख्यदशनम् । योः प्रधामपुरुषयोरेवौदासीन्यमेकाकिता। परस्पर- वियोग पति यावत्। सोऽपवर्गः। अथवा पुरुषस्यैव कैव- स्थमई मुक्तः स्वामित्व व पुरुषार्थतादर्शनादित्यर्थः ॥ ६५ ॥ मन्वेकपुरुषमुक्तावेव विवेकाकारहत्था विरता प्रतिः कथमन्यपुरुषार्थं पुनः सटौ प्रवत्त ताम् । न च प्रकृतेरंशभेदा. वेष दोष इति वाच्यम् । मुलपुरुषोपकरणैरपि पृथिव्यादि- भिरन्यस्य भोग्यसृष्टिदर्शनादिति तवाह। अन्यसृष्ट्युपरागेऽपि न विरज्यते प्रबुद्धरज्जु- तत्वस्यैवोरगः ॥६६॥ एकस्मिन् पुरुषे विविक्तबोधादिरतामपि प्रधानं नान्य- स्मिन् पुरुषे सृथ्य परागाय विरक्तं भवति किन्तु तं प्रति सृज. त्येव । यथा प्रबुद्धरज्जतत्त्वस्यैवोरगो भयादिकं न जनयति मूढ़ प्रति तु जनयत्ये वेत्यर्थः । उरगतुल्यत्वं च प्रधानस्य रज्जुतुल्ये पुरुष समारोपणादिति । एवंविधं रज्जुसर्पादिदृष्टा- न्तानामाशयमबु डैवाबुधाः के 'चद्देदान्तिब्रुवाः प्रकृतरत्यन्त- तुच्छत्वं मनोमावत्व वा तुलयन्ति। एतेन प्रकृतिसत्यतावा दिमाख्योतादृष्टान्तेन श्रुतिस्मृत्यर्था बोधनौया न केवलं दृष्टान्त वनायमर्थः सिध्यति । ६६ ॥ कर्मनिमित्तयोगाच्च ॥ ६७॥ सृष्टो निमित्त यत् कर्म तस्त्र सम्बन्धादप्यन्यपुरुषार्थ सृज- तीत्यर्थः । ६०॥ ननु सर्वेषां पुरुषाणामप्रार्थकतया नैरपेच्याविषेऽपि कश्चित् प्रत्येव प्रधानं प्रवर्तते कश्चित् प्रति निवर्तत इत्यत्र किं नियामकम् । न च कर्म नियामकं कस्य पुरुषस्य कि कर्मत्यत्व नियामकाभावादिति तत्वाइ।

·वृतीयोऽध्यायः । १५८ नै रपक्षोऽपि प्रकृत्युपकारऽविवेको निमि- तम् ॥६॥ पुरुषाणां नरपेक्ष्येऽप्ययं मे खाम्यय मेवाहमित्य विवेकादेव प्रकृतिः मध्यादिभिः पुरुषानुपकरोतीत्यर्थः। तथा च पच्यै पुरुषायामानमविविध दर्शयित वासना वर्तते तं प्रत्यय प्रधानं प्रवर्तत इत्येव नियामकमिति भावः ॥ ८॥ प्रवृत्तिखभावत्वात् कथं विवेकऽपि निहत्तिरुपपद्यतां तवाह। नर्तकीवत् प्रहत्तस्यापि निवृत्तिश्चारिता- यात् ॥ ६॥ ॥ पुरुषार्थमेव प्रधानस्य प्रहत्तिखभावो न तु सामान्येन । अत: प्रत्तस्यापि प्रधानस्य पुरुषार्थसमाप्तिरूपचरितार्थले सति निवृत्तियुक्ता। यथा परिषडयो मृत्यदर्शनार्थं प्रवृत्ताया नर्तव्यास्तमिछौ निरत्तिरित्यर्थः ॥ ६८ ॥ निहत्ती हेत्वन्सरमाह। दोषबोधेऽपि नोपसर्पणं प्रधानस्य कुलब- धूवत् ॥ ७॥ पुरुषेण परिणामित्वदुःखात्मकत्वादिदोषदर्भमादपि लज्जि- तायाः प्रकृतेः पुनर्न पुरुष प्रत्य पसर्पणं कुलवधवत्। यथा खामिना मे दोषो दृष्ट इत्यवधारणेन लज्जिता कुलबधून खामिनमुपसर्पति तहदित्यर्थः । तदुक्तं नारदीये। सविकारापि मौन्धन चिरं मुक्का गुणात्मना । प्रकृति तदोषेयं लज्जयेव निवर्तते । इति । एतदेवोक्त कारिकयापि। ।

·सांख्यदर्शनम्। प्रकृते: सुकुमारतरं न किषिदस्तौति मे मतिर्भवति। या दृष्टास्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य । इति ॥ ७० ॥ ननु पुरुषार्थं चेत् प्रधानमत्तिस्तर्हि बन्धमोक्षाभ्यां पुरु- षस्य परिणामापत्तिरिति तवाह। नैकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुषस्थाविवेकाते ॥७॥ दुःखयोगवियोगरूपो बन्धमोक्षौ पुरुषस्य नैकान्ततस्त- स्वतः किन्तु चतुर्थसववच्छमाणप्रकारणाविवेकादेवेत्यर्थः ॥७१॥ परमार्थतस्तु यथोक्लो बन्धमोक्षी प्रकृतेरेवेत्याह। प्रकृतेराजस्थात् ससङ्गत्वात् पशुवत् ॥७२॥ प्रकृतेरेव तत्त्वतो दुःखेन बन्धमोक्षौ ससङ्गत्वाददुःखमाध- नैर्धर्मादिभिर्लिप्तत्वात्। यथा पशरवा लिप्ततया बन्धमोक्ष- भागौ तहदित्यर्थः । एतदुक्तं कारिकया। तस्मान बध्यतेऽध्वा न मुच्यते नापि संसरति पुरुषः। संसरति, बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥ इति। योरकतरस्य वौदासीन्यमपवर्ग इति सूत्र च पुरुषस्थापक्ग उक्तः स प्रतिविम्वरूपस्य मिथ्यादुःखस्य वियोग एवेति ॥ २॥ तत्र के साधनैर्बन्धः कैर्वा मोक्ष इत्याकाशायामाह। रुपैः सप्तभिरात्मानं बन्धाति प्रधान कोश- कारवहिमोचयत्ये करूपेण ॥ ७३ ॥ धर्मवैराग्यवाधर्माधानावैराग्याने वयः सप्तमौरूपध- मैंटु खोतभिः प्रकतिरामानं दुःखेन बधाति कोशकारवत् ।

·वृतीयोऽध्यायः। कोशकारवतियथा स्वनिर्मितेनावासनात्मानं बधाति तहत् । सैव च प्रकृतिरकरूपेण ज्ञानेनैवात्मानं दुःखामोचयतीत्यर्थः ननु बन्धमुक्ती अविवेकादिति यदुत तदयुक्तम्। भविवे. कस्याहेयानुपादेयत्वात्। लोके दुःखस्य तदभावसुखादेरेव च खतो हेयोपादेयत्वात्। अन्यथा दृष्टहानिरित्याश चतुर्थ- सूत्रोक्त स्वयं विवृणोति। निमित्तत्वमविवेकस्य न दृष्टहानिः ॥७॥ अविवेकस्य पुरुषेषु बन्धमोक्षनिमित्तत्वमेव पुरोक्तान त्वविवेक एव ताविति नातो दृष्टहानिरित्यथः । एतच प्रथमा- ध्यायसूत्रेषु स्पष्टम्। अविवेकनिमित्तात् प्रकृतिपुरुषयोः संयोगस्तस्माच संयोगादुत्पद्यमानस्य प्राकृतदुःखस्य पुरुषे यः प्रतिविम्बः स एव दु:खभोगो दुःखसम्बन्धस्तबित्तिरेव च मोक्षाख्यः पुरुषार्थ इति ॥ ७४ ॥ तदेवमादिसर्गमारभ्यात्यन्तिकलयपर्यन्तोऽखिलपरिणामः प्रधानतहिकाराणामेव पुरुषस्तु कूटस्थपूर्णचिन्मात्र एवेत्यध्याय- हयेन विस्तरतो विवेचितं तस्य विवेकस्य निष्पत्त्य पायेषु सारभूतमभ्यासमाह। तत्त्वाभ्यासान्नेति नेतौति त्यागादिवेकसिविः ॥ ७५ ॥ प्रकृतिपर्यन्तेषु जडेषु नैति नेतीत्यभिमानत्यागरूपात् सत्वाभ्यासाहिवेकनिष्पत्तिर्भवति । इतरत् सर्वमभ्यासस्याङ्ग- मानमिव्यर्थः। तथा च श्रुतिः। प्रथात प्रादेशो नेति नेति न होतस्मादिति नेत्यन्यत् परमस्ति स एष आत्मा नेति नेतो. त्यादिरिति ।

·सांख्यदर्शनम्। अव्यवाद्यविधेषान्त विकारऽस्मिंश वर्णिते चेतनाचेतमान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते । इति । यथा। अस्थिस्थ यं वायुयुतं मांसशोणितलेपनम् । चर्मावनई दुर्गन्धिपूर्ण मूत्रपुरोषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् । रजस्खलमसन्निष्ठं भूतावासमिमं त्यजेत् । नदीकूलं यथा वृक्षो वं वा शकुनियथा । तथा त्यजविमं देहं कच्छादग्राहादिमुच्यते । इति। एतदेव कारिकयाप्यु क्लम् । एवं तत्वाभ्यासाबामिन मे नाहमित्यपरिशेषम् । अविपर्य याविशुद्ध केवलमुत्पद्यत ज्ञानम् ॥ इति । नास्मोत्यात्मनः कर्तृत्वनिषेधः। न मे इति सङ्ग- निषेधः। नाहमिति तादात्मानिषेधः। केवलमित्यस्य विव. रणमविपर्ययाहिशद्धमिति। अतोऽन्तरा विपर्येण विनुत- मित्यर्थः । इदमेव केवलव सिदिशब्द न सूत्रे प्रोक्तम् । विवे- कख्यातिरविप्नु वा हानोपाय इति योगसूत्रेणैतादृशज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वासांवरिति ॥ ७५ ॥ विवेकसिौ विशेषमाह। अधिकारिप्रभेदान्न नियमः ॥ ७६ ॥ मन्दाधिकारिभेदसत्त्वादभ्यासे क्रियमाणेऽप्यस्बेिव जन्मनि विवेकनिष्यत्तिर्भवतीति नियमो मास्तीत्यर्थः। अत चतमाधिकारमभ्यासपाटवेनात्मनः सम्पादयेदिति भावः ॥७॥ विवेक निष्यत्त्व व निस्तारो नान्यथेत्याह ।

·वतीयोऽध्यायः । बाधितानुसत्या मध्यविवेकतोऽप्यपभोगः सतत् सम्प्रचातयोगेनात्मसाक्षात्कारोत्तरं मध्यविवेका- वस्थो मध्यमविवेकेऽपि सति पुरुषे बाधितानामपि दुखादीनां पारबवशात् प्रतिविम्बरूपेण पुरुषेऽनुवत्या भोगो भवती- त्यर्थः । विवेकनिष्पत्तिचापुनरुत्थानादसम्म जातादेव भवतीत्व- तस्तस्यां सत्यां न भोगोऽस्तौति प्रतिपादयितु मध्यविवेकत इत्यु तम्। मन्दविवेकस्तु साक्षात्कारात् पूर्व श्रवणमननध्या- नयावरूप इति विभागः । ७७ ॥ जीवन्मुक्तश्च ॥ ७८॥ जीवन्म लोऽपि मध्यविवेकावस्थ एव भवतीत्यर्थः ॥ ७८ ॥ जीवन्म के प्रमाणमाह। उपदेश्योपदेष्टुत्वात् तत्मिदिः ॥ ७६ ॥ शास्त्रेषु विवेकविषये गुरुशिष्यभावश्ववणाजीवन्म ता. सिद्धिरित्यर्थः। जीवन्मुक्तस्यैवोपदेष्टु त्वसम्भवादिति ॥ ७८ । श्रुतिश्च ॥८॥ अतिश्च जीवन्म तोऽस्ति। दौक्षयैव नरो मुच्येत् तिष्ठेम कोऽपि विग्रहे। कुलालचक्रमध्यस्थो विच्छिनोऽपि भ्रमेहटः॥ अव सन् ब्रह्माप्येतीत्यादिरिति । नारदौयस्मृतिरपि । पूर्वाभ्यासबलात् कार्यों न लोको न च वैदिकः । अपुस्थपापः सर्वात्मा जीवन्मुक्तः स उच्यते । इति ॥ ८० ननु अपमानणाप्य पदेष्टुत्वं स्यात् तबाह।

·१६४ सांख्यदर्शनम् । ॥ इतरथान्धपरम्परा ॥८॥ इतरथा मन्दविवेकस्याप्युपदेष्टुत्वेऽन्धपरम्परापत्तिरि. त्यर्थः । सामप्रेणात्मतत्वमञात्वा चेदुपदिशेत् कस्मिंश्चिदंश खभ्रमेण शिथमपि भान्तीकुर्यात् सोऽप्यन्य सोऽप्यन्यमि- त्येवमन्धपरम्परेति ॥ ८ ॥ ननु ज्ञानेन कर्मक्षये सति कथं जीवनं स्यात् तबाह । - चक्रवमणवतशरीरः ॥ २ ॥ कुलालकर्मनिवृत्तावपि पूर्वकर्मवेगात् स्वयमेव कियत्का चक्रं भति। एवं ज्ञानोत्तरं कर्मानुत्पत्तावपि प्रारब्धका वर्गन चेष्टमानं शरीरं धृत्वा जीवन्मुक्तस्तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २ ॥ ननु जानहेतुसम्प्रज्ञातयोगेन भोगादिवासनाक्षये क शरीरधारणम्। न च योगस्य संस्काराभिभावकत्व। मानमिति वाच्यम्। व्यु स्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रा भर्भावी निरोधपरिणाम इति योगसूक्तस्तभिः। चिरक लीनस्य विषयान्तराविशस्य विषयान्तरसंस्काराभिभावकतय लोकेऽप्यनुभवाचे ति तत्वाइ। संस्कारलेशतस्तसिद्धिः ॥८३ ॥ शरीरधारणहेतवो ये विषयसंस्कारास्तेषामल्यावशेषा तस्थ शरीरधारणस्य सिद्धिरित्यर्थः। अत्र चाविद्यासंस्कार लेशस्य. सत्ता नापेक्ष्यते । विद्याया जन्मादिरूपकर्मविपा कारम्भमा हेतुत्वात्। योगमाथे व्यासैस्तथा व्याख्यात त्वात्। वीतरागजमादर्शनादिति न्याया। न तु प्रारब्ध फलककर्मभोगेऽपोति। यवच नियमेनाविद्यापश्यते स प्रया- सविशेषरूपो भोगो मूढ़े व वास्ति जीवनशानां तु भोगा भास एवेति प्रागुशाम्। यत् त कचिदक्द्यिासंस्कार का ।

·चतुर्थोऽध्यायः। जीवन्म तस्य तिष्ठतीत्या तब। धर्माधर्मोत्पत्तिग्रसङ्गात् । अन्धपरम्पराप्रसङ्गात् । अविद्यासंस्कारलेशसत्ताकल्पने प्रयो. जनाभावाच। एतच ब्रह्ममीमांसाभाष्ये प्रश्चितमिति ॥३॥ शास्त्रवाक्यार्थमुपसंहरति । ". विवेकान्निःशेषदुःखनिवृत्तौ कतकल्यता नेत- रान्नेतरात् ॥८॥ सताया विवेकसिडित: परवैराग्यद्वारा सर्वत्तिनिरोधेन यदा निशेषतो बाधिताबाधितसाधारखेनाखिलदुःख निव- ते तदैव पुरुषः क्तवत्यो भवति । नेतराज्जीवन्मु तयादे- रपौत्यर्थः । नेतरादिति वौसाध्यायसमाप्तौ ॥८४ ॥ प्रत्यलयपर्यन्तः कार्योऽध्यक्तस्य नात्मनः । प्रोक्त एवं विवेकोऽत्र परवैराग्यसाधनम् ॥ इति विज्ञानभिक्षुनिर्मिते कापिलसायप्रवचनस्य भाग्थे वैराग्याध्यायस्तृतीयः। ॥ चतुर्थोऽध्यायः । शास्त्र सिद्धाख्यायिकाजातमुखेनेदानी विवेकज्ञानसाध. नानि प्रदर्शनौयानौत्येतदर्थं चतुर्थाध्याय प्रारभ्यते । राजपुत्रवन् तत्वोपदेशात् ॥१ पूर्वपादशेषसूत्रस्वविवेकोऽनुवर्तते। राजपुत्रस्य व तत्त्वो. पदेशाविकी जायत इत्यर्थः । अत्रे यमाख्यायिका कश्चि- द्राजपुतो गर्मजन्मना पुरानिःसारित: शवरेण केनचित् पोषितोऽहं शवर इत्यभिमन्यमान पास्त तं जीवन्त ज्ञात्वा कश्चिदमात्यः प्रबोधयति न त्वं शबरो राजपुत्रोऽसौति। म

·सांख्यदर्शनम् ।
!"
यथा भटित्य व चाडालाभिमानं त्या तात्त्विकं राजभायमे
वालम्बते राजाइममोति। एवमेवादिपुरुषात् परिपूर्णविन्मावे-
णाभिव्यक्तादुत्पवस्व तस्यांश इति कारुणिकोपदेशात प्रक-
त्यभिमानं त्यका ब्रह्मपुत्रत्वादहमपि ब्रहीय न तु तहिलक्षण:
संसारीत्येवं स्वखरूपमेवालम्बत इत्यर्थः । तथा गारुड़े।
यथैकममणिना सर्व हेममयं जगत् ।
तथैव जातमौथेन जातेनाप्यखिलं भवेत् ॥
ग्रहाविष्टो हिजः कथिच्छुद्रोऽहमिति मन्यते ।
ग्रहनाशात् पुनः खोयं ब्राण्यं मन्यते यथा।
मायाविष्टस्तथा जीवो देहोऽहमिति मन्यते ।
मायानाशात् पुनः स्खौयं रूपं ब्रह्मास्मि मन्यते ॥
इति ॥१॥
स्त्रीशूद्रादयोऽपि ब्राह्मणेन ब्राणस्योपदेशं श्रुत्वा
कतार्थाः स्युरित्य तदर्थमाख्यायिकान्तरं दर्शयति ।
पिशाचवदन्यार्थोपदेशेऽपि ॥ २ ॥
अर्जुनार्थ श्रीक्वष्णेन तत्वोपदेशे क्रियमाणेऽपि समीपस्थ स्य
पिशाचस्य विवेकज्ञानं जातमवमन्येषामपि भवेदित्यर्थः ॥२॥
यदि च सक्तदुपदेशाज्ञानं न जायते तदोपदेशावृत्ति-
रपि कर्तव्येतौतिहासान्तरेणाह।
आत्तिरसकटुपदेशात् ॥ ३॥
उपदेशात्तिरपि कर्तव्या छान्दोग्यादौ श्वेतकेवादिक
प्रत्यारुणिप्रभृतौनामसक्कदुपदेशेतिहासादित्यर्थः ॥३॥
वैराग्या निदर्शनपूर्वकमालमहातस्य भारत्वादिकं प्रति-
पादयति।
पितापुत्रवटुभयोइष्टत्वात् ॥ ४॥

·चतुर्थोऽध्यायः।
खस्य पितापुत्रयोरिवात्मनोऽपि मरणोत्पत्त्योदृ ष्टत्वादनु-
मितत्वाईराग्य विधको भवतीत्यर्थः। तदुताम् ।
आत्मनः पिटपुवाभ्यामनुमेयौ भवाम्ययौ।
इति ॥४॥
इतः परमुत्यनज्ञानस्य विरतास्य च माननिष्यत्त्वङ्गान्या.
ख्यायिकोक्तदृष्टान्तर्दर्शयति।
श्येनवत् सुखदुःखो त्यागवियोगान्याम् ॥५॥
परिग्रहो न कर्तव्यो यतो द्रव्याणां त्यागेन लोकः सुखी
वियोगेन च दुःखी भवति श्य नवदित्यर्थः । श्य नो हि सामिषः
केनाप्यपहत्यामिषाहियोज्य दुःखौ क्रियते स्वयं चेत् त्वजति
तदा दुःखाडिमुच्यते । तदुक्तम् ।
सामिषं कुररं जघ्न बलि नोऽन्य निरामिषाः ।
तदामिषं परित्यज्य स सुख समविन्दत ॥
इति। तथा मनुनाप्यतम् ।
नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा ।
सथा त्यजनिम देह कच्छादग्राहाद्विमुच्यते ।
इति ॥५॥
।
अहिनिल्छ यिनीवत् ॥ ६॥
यथाहिर्जीणी त्वचं परित्यजत्यनायासेन हेयबुधा तथैव
मुमुक्षुः प्रति बहुकालोपभुक्तां जीणी हेयबुया त्यजेदि-
त्यर्थः। तदुक्तम् । जीणी त्वचमिवोरग इति ॥ ६ ॥
स्यक्तं च प्रत्यादिकं पुनर्न खौकुर्यादित्यवाह ।
छिन्नहस्तवहा ॥७॥
यथा छिन्नं हस्तं पुनः कोऽपि नादत्त तथैवैतत् त्य
पुनर्नाभिमन्य नेत्यर्थः । वाशब्दोऽभ्यर्थे ॥ ७ ॥

·१६८ सांवदनम्। पसाधनानुचिन्तनं बन्धाय भरतवत् ॥८॥ विवेकस्य यदन्तरसाधनं न भवति स चेहर्मोऽपि स्यात् तथापि तदनुचिन्तनं तदनुष्ठाने चित्तस्य तात्पर्य न कर्तव्यं यतस्तहन्धाय भवति विवेकविस्मारकतया भरतवत् । यथा भरतस्य राजधर्म्यमपि दीनानाथ हरिणथावकस्य पोषण- मित्यर्थः । तथा च जडभरतं प्रात्य विष्णुपुराणे। चपलं चपले तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि । पासौचेतः समासक्तं तखिन् हरिणपोतके ॥ ८॥ बहुभिर्योगे विरोधी रागादिभिः कुमारीशङ्क- वत् ॥६॥ बहुभिः सङ्गो न कार्यः। बहुभिः सङ्गेहि रागाद्यभि- व्यक्तया कलहो भवति योगदशकः । यथा कुमारोहस्तशक्षा- नामन्योऽन्यसङ्गेन झणकारो भवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ द्वान्यामपि तथैव ॥ ॥१०॥ द्वाभ्यां योगेऽपि तथैव विरोधी भवत्यत एकाकिनैव स्थात- व्यमित्यर्थः । तदुक्तम् । पासे बहनां कलहो भवेहार्ता इयोरपि । एक एव चरेत् तस्मात् कुमार्या इव करणम् ॥ इति ॥१०॥ बाथा वै वश्चविरसे चित्त सन्तोषवर्जित माने वनामिवादर्थे न जानं प्रतिविम्वति । इति वचनाविराशता योगिनानुष्ठेयेत्याह। निराशः सुखौ पिङ्गलावत् ॥ ११ ॥ शाशां त्यका पुरुषः सन्तोषाध्यमुखवान् भूयात् पिङ्गला- ·पतु ग्यायः। ११८ बत । यथा पितानाम वेश्या कामार्थिनी कान्तमलब्धा निर्षिया सती विहायामां मुखिनो बभूव तहदिस्यर्थः। तदु- . Hemand.wmum पाशा हि परमं दुःखं नैराश्वं परमं सुखम् । यथा सच्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला। इति। नन्वाशामिवृत्त्या दुःखनिहत्तिः स्थात् सुखं तु कुतः साधनाभावादिति । उच्यते। चित्तस्य सत्त्वप्राधान्य न स्वाभाविकं यत् सुखमाथया पिहितं तिष्ठति तदेवाशाविगमे लब्बत्तिकं भवति तेजः प्रतिबद्धजलशैत्यवदिति न त साध- नापेक्षा। एतदेव चार्थे सुखमित्यु च्यत इति ॥ ११ ॥ योगप्रतिबन्धकत्वादारम्भोऽपि भोगार्थ न कर्तव्योन्यथैव तदुपपत्तरित्याह। अनारम्भोऽपि परगृह सुखौ सर्पवत् ॥१२॥ सुखी भवेदिति शेषः । शेषं सुगमम् । तदुताम् । रहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कथञ्चन । सर्पः परतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥१२॥ शास्त्रेभ्यो गुरुभ्यश्च सार एव ग्रामोऽन्यथाभ्युपगमवा- दादिभिरंशतोऽसारभागऽन्योऽन्यविरोधेनार्थबाहुल्येन चैका- अताया असम्भवादित्यार। बहुशास्त्रगुरूपासनेऽपि सारादानं षट्पद- बत् ॥ १३ ॥ पाव्यमिति शेषः। पन्यत् सुगमम् । तदुखम् । अणुभ्यस मादयव थानेभ्यः कुशलो नरः। सर्वत: सारमादधात पुषभ्य इव षट्पदः । प्रति। मायारा।

·.. सांख्यदर्थनम्। সুনাৰী আত যান। भानानां बहता येवा योगविघ्नकारी हिसा । इदं यमिदं शेयमिति यस्तृषितवरेत् । असौ कल्पसहनेषु नैव शानमवान यात् । इति ॥१३॥ साधनान्तरं यथा तथा भवत्व कापतयेव समाधिपालन- हारा विवेकसाक्षात्कारो निधादनौय इत्याह । इषुकारवन्नैकचित्तस्य समाधिहानिः ॥१४॥ यथा शरनिर्माणायैकचित्तस्येषुकारस्य पाई राम्रो गमने- नापि न वृत्त्यन्तरनिरोधो होयत एवमेकाग्रचित्तस्य सर्वथापि मसमाधिहानिई खन्तरनिरोधक्षतिर्भवति। ततश्च विषया- न्तरसञ्चाराभावे ध्येयसाक्षात्कारोऽप्यवश्यं भवतीत्ये काग्रतां कुख्यादित्यर्थः । तदुक्तम् । तदेवमात्मन्यवरचित्तो न वेद किञ्चिदहिरन्तरं वा। यथेषुकारो पति वजन्तमिषो गतामा न ददर्श पाई ॥ इति ॥१४॥ सत्यां यतो जानबलाछास्त्रात नियमो स्था साधते तदा ज्ञानानिष्पत्यानर्थकां योगिनो भवतीत्या। कृतनियमलनादानर्थका लोकवत् ॥१५॥ यः शास्त्रेषु तो योगिनां नियमस्तस्योलमने जाननिष्पत्त्या- ख्योऽर्थो न भवति लोकवत् । यथा लोके भैषज्यादौ विहित- पथ्यादीनां लाने तत्तमिहिन भवति तहदित्यर्थः। 'पशया ज्ञानरक्षार्थ वा लाने तु न ज्ञान प्रतिबन्धः । अपेनवतकर्मा तु केवलं ब्रह्मगि स्थितः। ब्रह्मभूतश्चरन् लोके अधचारोनि कम्यते ।

·चतुर्थोऽधायः। १७१ इति मोषधर्मादिभ्यः । रति वसिष्ठादिमृतिभ्यश्च । बत एक विणापुराणादौ या कर्मव्यागिन एव पाषणतया निन्दिताः पुंसां जटाधारणमौडावतां यथैवेत्यादिनेति ॥५॥ नियमविस्मरणेऽप्यानर्थामा तहिस्मरणेऽपि भेकौवत् ॥ १६ ॥ सुगमम्। भक्याश्यमाख्यायिका। कविद्वाना मृगयां गतो विपिने सुन्दरों कन्यां ददर्श । साच राजा भार्या. भावाय प्रार्थिता नियम चक्र यदा मखया जल प्रदर्यते तदा मया गन्तवमिति । एकदा तु कोडया परिवान्ता राजानं पप्रच्छ कुन जसमिति। राजापि समयं विमात्य जल- मदर्शयत् । तत: सा भेकराजहिता कामरूपिणी भेको भूत्वा जलं विवेश ततब राजा जालादिभिरविथापि न ताम- विन्ददिति ॥ १६॥ श्रवणवदगुरुवाका मौमांसाया पप्यावश्वको इतिहास माह। नोपदेशश्रवणेऽपि कृतकृत्यता परामर्शाहते विरोचनवत् ॥ १७॥ परामर्थों गुरुवाक्यतात्पर्य निर्णायको विचारसं विनो- पदेशवासवणेऽपि तत्वज्ञाननियमो नाति प्रजापतेरुप- देशवणेऽपौन्द्रविरोचमयोर्मध्ये विरोचनस्य परामभावन धान्तत्वगृतरित्वः। पतो गुरूपदिष्टन मननमपि कार्य- मिति। हखते बेदागीमप्येवस्यैव तत्वमप्युपदेशच्या नाना- रूपरयः सभावना। पक्षणत्वमवैधय॑नमामिदो विभाग- वेति ॥१७॥ पतएव च परामर्थो दुखत लाह।

·मांसदर्शनम् । इष्टतयोरिन्द्रस्य ॥१८॥ ताब्देनोलोचमानयोः परामर्थ। तयोरिन्द्रविरोधनयो- मध्ये परामर्थ इन्द्रख दृष्टयेत्यर्थः । १८॥ सम्बग्नानार्थिना व गुरुसेवा बहुकालं कर्तव्येत्याह। प्रगतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धि- बहुकालात् तहत् ॥ १६॥ तहदिन्द्रस्य वान्यस्यापि गुरौ प्रणति वेदाध्ययनसेवादीन् कृत्वैव मिहिस्सस्वार्थस्फूर्तिर्भवति मान्यथेत्यर्थः। तथा छ श्रुतिः। यस्य देवे परा भक्तिर्यधा देव तथा गुरौ। तस्यैते कथितार्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः। इति ॥१९॥ न कालनियमो वामदेववत् ॥ २० ॥ ऐहिकसाधनादेव भवतीत्यादि नोदवे कालनियमो नास्ति वामदेववत् । वामदेवस्य जन्मान्तरोयसाधनेभ्यो गर्भ- ऽपि यथा ज्ञानोदयस्तथान्यस्थापौत्यर्थः । तथा च श्रुतिः । तईतत् पश्यषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यखेति तदि- दमप्येताह य एवं वेदाहं बनानौति सइदं सर्व भवतीत्या- दिरिति । अहं मनुरभवमित्यादिकमवैधर्मवषयाभेदपर सर्व- व्यापकतास्थवनतापरं वा। सर्वे समाप्रोषि ततोऽसि सर्व इत्यादिवरणात्। सरदं सर्व भवतीति वौपाधिवपरिछ दासतोच्छेदपमिति ॥२०॥ ननु सगुणोपासनाया पपि चामहेतुत्ववात् तत एक जानं भविषति किम दुष्परसूच्योगपति तबाह। .

·चतुर्थोऽधायः। मध्यस्तरूपोपासनात् पारम्पयेण यज्ञोपा. सकानामिव ॥ २१॥ सिधिरित्यनुषज्यते । अध्यक्षरूपैः पुरुषाणां ब्रह्मविष्णु- हरादौनासुपासनात पारम्पद्येव ब्रह्मादिलोकप्राप्तिक्रमेय सत्त्वशशिहारा वा ज्ञाननिष्पत्तिनं साक्षात्। यथा याधिका- नामित्यर्थः ॥ २१॥ ब्रह्मादिलोकपरम्परयापि जाननिष्पत्ती नास्ति नियम इत्याही इतरलाभेऽप्यावृत्तिः पञ्चाग्नियोगतो जन्म- श्रुतेः ॥ २२॥ निर्गुणात्मन इसरस्थाध्यस्तरूपस्य ब्रह्मलोकपर्यन्तस्य लाभे- ऽप्यात्तिरस्ति कुतो देवयानपथेन ब्रह्मलोकं गतस्यापि छुप. जन्यधरामरयोषिदूपाग्निपञ्चके पच्चाहुतितो जन्मचवणात् । छान्दोग्यपञ्चमप्रपाठके। प्रसौ वावलोको गौतमानिरित्यादि- नेत्यर्थः। यञ्च ब्रह्मलोकादनाहत्तिवाक्यं तत् तत्रैव प्रायेणो. त्यत्रज्ञानपुरुषविषयकमिति ॥ २२ ॥ ज्ञाननिष्पत्तिविरतस्यैवेत्यत्र निदर्शनमाह। विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादनं हंसक्षौर- वत् ॥ २३ ॥ विराव यानां प्रत्यादीनां हानसुपादेयस्य चात्मन उपादानं भवति । यथा दुग्धजलयोरेकीभावापनयोर्मध्येऽसा- रजलत्यागेन सारभूतचोरोपादानं हंसस्यैव न तु काकादेरि. त्यर्थः ॥२३॥ सिहपुरुषसनादम्येतदुभयं भवतीत्याह।

·Mamatemetrename १७४ सांख्यदर्शनम् । लब्बतियोगाहा तहत् ॥२४॥ 'लब्धोऽविषयो काठा येन तमादप्यु भवति इस ववेत्यर्थः । यथान दत्तात्रेयमारममावादेव स्वयं विवेकः प्रादुरद्धिति ॥२७ रागिसको कार्य इत्याह। न कामचारित्वं रागोपहते शुकवत् ॥२५॥ रागापहले पुरुष कामतः सङ्गो न कत्त व्यः शकवत् । यथा शुकपक्षी प्रष्टरूप इति कला कामचरं न करोति रूपलोलु. पैन्धनभयात् तइदिव्यर्थः ॥ २५ ॥ रागिसङ्गे तु दोषमाह। गुणयोगाबद्धः शुकवत् ॥ २६ ॥ तेषां मझे तु गुणयोगात् तदौयरागादियोगाइहः स्वात् शकवदेव। यथा शकपक्षी व्याधस्य गुणैः रज्जुभिवहो भवति तहदित्यर्थः। अथवा गुणितया गुणलोलुपैहो भवति प्रक- वदित्यर्थः । अवोत सौभरिगा। म में समाधिजलवासमिनमत्यस्व सङ्गात् सहसैव नष्टः । परिग्रहः साकतो ममायं परिग्रहोत्याच महाविधिक्षाः । इति । २५॥ वैराग्यस्थाप्युपायमवधारयति वाभ्याम् । न भोगादागशान्तिम निवत् ॥ २७ ॥ यथा मुनेः सौभरभॊगाव रागशान्तिरभूत्। एवमन्येषा- मपि न भवतीत्यर्थः। तदुक्तं सौभरिणेव । आमत्युतो नैव मनोरथानामन्तीति विहामिद भयोय। मनोरथासहिपरख पिस न जायते के परमाधि ।

·चतुर्थोग्ध्यायः। १०५ अपितु । दोषदर्शनादुभयोः ॥२८॥ उभयोः प्रतितत्कायोः परिणामित्वदुःखात्मकत्वादि- दोषदर्शनादेव रागशान्तिर्भवति मुनिवदेवेत्यर्थः । सौभरेहि सादीषदर्शनादिव सरे वैराग्वं यते । दुःखं यदेवैकशरोरजन्म तथाईसंख्य तदिदं प्रसूतम् । परिग्रहेण चितिपात्मजानां सुतैरनेकैदुलोकतं तत् । इति । २८॥ रागादिदोषोपहतस्योपदेशग्रहणेऽप्यनधिकारमाह। न मलिनचेतस्युपदेशवीजप्ररोहोऽजवत् ॥२६॥ उपदेशरूपं यज्ञानवृक्षस्य वीजं तस्यारोऽपि रागादि- मलिनचित्त नोत्पद्यते। अजयत्। यथाजनानि नृपे भार्या शोकमलिनचित्त वशिष्ठेनोवस्याप्युपदेशवौजस्य नाकुर उत्पन इत्यर्थः ॥ २८॥ किंबहुना। नाभासमात्रमपि मलिनदर्पणवत् ॥ ३० ॥ पापातञानमपि मलिनचेतस्थ पदेशाब जायते विषया- सरसञ्चारादिभिः प्रतिबन्धात् । यथा मलैः प्रतिबन्धाबलि- नदपंखों न प्रतिविम्बति तहदित्यर्थः ॥ ३० ॥ यदि वा बाधिज्ञानं आयेत तथाप्युपदेशानुरूपं न भवेदित्याला न तनस्यापि तद्रूपता पहनवत् ॥ ३१ ॥ तस्मादुपदेशाजातखापि धाममोपदेशानुरूपता न भवति सामरणानवबोधात् । पहनात्। यथा वौजसो-

·सांस्यदर्शनम् ।
तमत्वेऽपि पादोषागानुरूपता पालन न भवति तदि-
स्वर्थः। पाखानीयं शिवचित्तम् ॥३१॥
मनु लोकादिष्य बर्वे व पुरुषार्थता सिधा किमर्थ-
मेतावता प्रयासेन मोचाय जाननिष्पादनं तबाह।
न भूतियोगेऽपि कृतकृत्यतोपास्यसिद्धिव-
दुपास्थसिडिवत् ॥ ३२॥
ऐखयं योमोऽपि तलत्यता तार्थता नास्ति चयाति.
शयदुःखैरनुगमात्। उपास्यसिवियत्। यथोपास्थानां ब्रह्मा-
दौनां सिद्धियोगेपि न कतकत्यता तेषामपि योगनिद्रादी
यागाभ्यासश्रवणात्
तथैव
तदुपासनया प्राप्ततदेखय स्थापी-
त्यर्थः। उपास्यसिविदिति वौसा अध्यायसमाप्तौ ॥ ३२ ॥ .
अध्यायत्रितयोक्तस्य विवेकस्यान्तरणकम् ।
पाख्यायिकाभिः सम्मोसमवाध्याये समासतः ।
इति विज्ञानभिक्षुनिर्मिते कापिलसांख्यप्रवचनस्य
भाष बाख्यायिकाध्यायचतुर्थः ॥
--
पञ्चमोऽध्यायः ।
बधासासिहासः पर्याप्ततः परं मयासे परेषां पूर्व
पचानपाकत्तुं पञ्चमाध्याय पारम्यते। तबादावादिसूत्र
विशदन यावं, बात तहामिस्वाक्षेप समाधत्ते ।
मङ्गलाचरण शिष्टाचारात् फलदर्शनात
श्रुतितश्चेति ॥ १॥

·पक्षमोऽध्यायः। । मालाचरणं यत् अतं तस्यैतः प्रमाणैः कर्तव्यतासिद्धि- रित्यर्थः । इतिशब्दो हेवन्तराकाहानिरामार्थः ॥ १॥ खरासिरिति यदुत बोपपयो कर्मफलदायतया तसिरिति ये पूर्वपचिणस्ताविराकरोति। नेश्वराधिष्ठिते फलनिष्पत्ति: कर्मणा तत्मिहः॥२॥ ईखराधिष्ठिते कारणे कर्मफलरूपपरिणामस्थ निष्यत्ति युक्ता। यावश्यकैन कर्मणव फलनिष्पत्तिसम्भवादित्यर्थः ।। खरस्य फलदायत्व न घटतेऽपौत्याह सूत्रः। खोपकारादधिष्टानं लोकवत् ॥ ३ ॥ खराधिष्ठाले खोपकारार्थमेव लोकवदधिष्ठान स्थादि- त्यर्थः भवत्वोखरस्याप्युपकारः का चतिरित्याशयाह । लौकिकेश्वरवदितरथा ॥४॥ ईश्वरस्याप्युपकारखौकार लौकिकेसरवदेव सोऽपि संसारी स्यात् । अपूर्ण कामतया दुःखादिप्रसङ्गादित्यर्थः ॥४॥ तथैव भवत्वित्याशायाह। पारिभाषिको वा ॥५॥ संसारसत्त्वेऽपि चेदीखरस्ताई सर्गाशु त्यसपुरुष परिभा- पामावमयाकमिव भवतामपि स्यात्। संसारित्वाप्रतिहते- पवयोर्विरोधावित्यै खानुपपत्तरित्यर्थः ॥ ५ ॥ खरस्याधिष्ठावत्वं बाधकान्तरमाह। न रागाहते तत्सिदिः प्रतिनियतकारणत्वात् ·सांख्यदर्शनम् । किञ्च। रागं विना नाधिष्ठाव सिध्यति प्रहत्तौ रागस्य प्रतिनियतकारवादित्यर्थः। उपवार रार्थसिदिः। राग- सूत्कटे छेति न पौनसत्यम् ॥ ५॥ . नवमस्तु रागोऽपौषरे तबाह । तद्योगऽपि न नित्यमुक्तः॥७॥ रागयोगऽपि स्वीक्रियमाणे स निव्यमुखो न स्यात् ततध ते सिंहासहानिरित्यर्थः। किश। प्रकृति प्रत्ये खय्यं प्रकृति- परिणामभूतेच्छादिना न सम्भवति। अन्योऽन्याययात् । नित्येच्छादिकं च प्रवती न युक्त श्रुतिस्मृतिसिसाम्यावस्था- नुपपत्तेः। पत: प्रकारहयमवशिष्यते तबथा। ऐवयं कि प्रधानशशिव नास्पदभिमतानामिछादौनां साचादेव चेत- नसम्बन्धात्। किं वायस्कान्तमणिवत् सविधिसत्तामात्रेण प्रेरकत्वादिति ॥ ७॥ तवाद्यं पचं दूषयति। प्रधानशक्तियोगाचेत् सङ्गापत्तिः ॥८॥ प्रधानशोरिच्छादेः पुरुष योगात् पुरुषस्वापि धर्मस- जापत्तिः। तथा च स यत् तत् पश्यत्यनन्वागतस्तन भवत्य- सङ्गो अयं पुरुष इत्यादिश्रुतिविरोध रत्ययः ॥८॥ अन्य वाह सत्तामानाचेत् सर्वेश्वर्यम् ॥६॥ प्रयस्वान्तवत् सविधिसत्तामाप शेतनेखो त सर्वेषामेव तत्तमर्गेषु भोतमां पुंसामविधेषेणार्यमादभि- प्रेतमेव सिपम्। अखिलभोपयोगादेव प्रधानेन महदा- दिसमादिति। ततक एवघर ति भवसिधानहानि- रित्यर्थः । ॥

·पशमोऽध्यायः। 192 यादेतत्। ईश्वरसाधकामावविरोधेनैतेऽसतर्का एव । अन्यथैवंविधासतर्कमहमः प्रधानमपि बाधित भक्त प्रति तवाह। . प्रमाणाभावान्न तत्मिदिः॥ १०॥ तमिहिनित्ये खरे तावत् प्रत्यक्षं नास्तीत्यनुमानश- ब्दावेव प्रमाणे वक्तव्ये ते च न सम्भवत इत्यर्थः ॥ १० ॥ असम्भवमेव प्रतिपादयति सूवाभ्याम् । सम्बन्धाभावान्नानुमानम् ॥ ११ ॥ सम्बन्धी व्याप्तिः। प्रभावोऽसिद्धिः। तथा च महदादिक सकर्तकं कार्यत्वादित्याद्यनुमानेश्वप्रयोजकत्वेन व्याप्यत्वा- सिया नेखरेऽनुमानमित्यर्थः ॥ ॥ ॥ नापि शब्द इत्याह। श्रुतिरपि प्रधानकार्यत्वस्य ॥ १२ ॥ प्रपचे प्रधानकाय॑ त्वस्यैव श्रुतिरस्ति न चेतनकारणत्वे यथा। पजामेकां लोहितशुलक्षणां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । तोदं तव्यावतमासीत् तवामरूपाभ्यां व्याक्रियतेत्या. दिरित्यर्थः। या च सदैवत बहु स्यामित्यादिखेतमकारणता- श्रुतिः सा मर्यादाकुत्पत्रस्य महत्तत्वोपाधिकस्य महापुरुषस्य जन्यच्चानपरा। किं वा बभवनानुरोधात् प्रधान एव कूलं पिपतिपतौतिवदगोषौ । बन्यथा साची चेता केवलो निर्गुन- . शेत्यादिवत्तापरिशामिखास्य पुरुधेऽनुपपत्ते रिति प्रयं चेश्वरप्रतिषेध ऐश्वर्थे वैराग्यार्थबोवस्ता विनापि मोच- प्रतिपादनाधं च मौढिवादमावमिति प्रागेव बाख्यातम् ।

·सांस्खदर्शनम् । १८. अन्यथा नौववारत्तोगारनिस्तत्वादविवकसनागौरवम् । चौपाधिकानों नित्यनानेछादीनां मादादिपरिणामामां चाङ्गीकारेण कोटख्याधुपपत्तेरित्यादिकं नमीमांसायां द्रष्टव्यमिति । १२॥ नाविद्यातो बन्ध इति यत् सिद्धान्तितं प्रथमपादे तब परमतं विस्तरतः प्रघट्टकेन दूषयति । नाविद्याशक्तियोगो निःसङ्गन्स्य ॥ १३ ॥ परे प्राहुः प्रधानं नास्ति किन्तु प्राननाश्वानासविद्याख्या शक्तियतने तिष्ठति तत एव चेतनस्य बन्धसवाशेच मोक्ष इति। तत्रेदमुथते। निःसङ्कतया चेतनस्याविद्याप्रतियोग: साक्षात्र सम्भवतीति। अविद्या अधिस्तदाकारता सा च विकारविशेषोऽधिकारहेतुसंयोगरूप सञ्ज विमा न सम्भव- तीत्यर्थः ॥ १३ ॥ नवविद्यावशादेवाविद्यायोगो वक्तव्यः। तथा चापार. मार्थिकत्वान्न तया सङ्ग इति तबाह । तद्योगे तत्मिहावन्योऽन्याश्रयत्वम् ॥१४॥ पविद्यायोगादविवासिही चान्योन्याश्रयत्वमामाश्रय- बम् । पनवस्था वेति शेषः ॥ १४ ॥ मनु वीजापुरवदनवस्था न दोषायेत्यागावाह। न वोजाइ रवत् सादिसंसारभुतः ॥ १५ ॥ पौनाहरवदप्यनवस्था न सम्भवति पुरुषावां संसार- स्वाविद्यापखिलानर्थरूपस सादिखतः। प्रसयसषुत्या. दावभावत्रवणादित्यर्थः । विधानधन एतेभ्यो भूतेभ्यः समु. त्याय तान्येवानुविनश्यतीत्यादिश्रुतिभि प्रभयादी बुद्धि- हत्वभाविन तदीपाधिकाविधाविद्यापरिसंसारयचिया

·पक्षमोऽधायः।
११
वत्वं पुरुषाणां सिहमिति। तस्मादविद्यावाविद्यकीति
बामात्रम् ॥ १५॥
नवसाकमविद्या पारिभाषिको न तु योगोलामात्मन्या-
स्मबुधादिरूपा तथा च भवतां प्रधानवदेवाचाकमपि तस्या
प्रखण्डामादितया पुरुषनिष्ठत्वेऽपि नासमताहानिरित्याश.
मायां परिकषितमविद्याशब्दार्थ विकल्या दूषयति ।
विद्यातोऽन्यत्वे ब्रह्मबाधप्रसङ्गः ॥ १६ ॥
यदि विद्यान्यत्वमेवाविद्याशब्दार्थस्तहि तस्य जाननाश्य-
तया ब्रह्माण चात्मनोऽपि बाधो नाशः प्रसन्यते विद्याभिव-
वादित्यर्थः ॥१६॥
अबाधे नैष्फल्यम् ॥ १७॥
यदि त्वविद्यारूपमपि विद्यया न बाध्येत तहि विद्या-
वैफल्यम्। विद्यानिवत्त कवाभावादित्यर्थः ॥ १७ ॥
पक्षान्तरं दूषयति।
विद्याबाध्यत्वे जगतोऽप्येवम् ॥ १८॥
यदि पुनर्विद्यया चेतने वाध्यत्वमेवाविद्यात्वमुचते तथा
सति जगतः प्रकृतिमहदाखिलप्रपञ्चस्थाप्येवमविद्यावं
स्यात्। प्रथात पादेयो नेति नेत्यस्कूलमनखित्यादिश्रुति-
मिमिथ्याचानव प्रसास्वादेरप्यामनि बाधितखादित्यर्थः ।
तथा चाखिलप्रपञ्चवाविद्याले सत्वे कस्ख जाननाविद्याना-
शादन्यैरपि प्रपंचो न होतेति भावः । विद्यानाश्यत्वचाधि
यावं वन शक्यते विधामाश्यत्वेन विद्यानाम्यग्रहासन्ध
वादात्माश्रयादिति ॥१८॥
तद्रूपखे सादिखम् ॥१६॥

·१८२
सांस्थदर्शनम्।
भवतु वा यथाकथविहिबाबाध्यत्वमेवाविद्याल तथापि
ताशवस्तुनः सादित्वमेव पुरुषेषु न त्वनादित्व सम्भवति।
विज्ञावधन एवेत्यायुक्त श्रुतिभिः प्रख्यादौ पुरुषस्य विभाव-
त्वसिझेरिव्यर्थः । पामते च प्रलये पुरुषस्यासंसारित्वेऽपि
खतबनित्यप्रधानसंयोगात् पुनर्बन्ध उपपादितस्तथा प्रधान-
संयोगेऽपि प्राग्भवौयाविवेक एव वासनादृष्टादिहारा निमि-
तमित्यप्युक्तम् । तस्माद्योगदर्शनोक्तादन्या नास्यविद्या सा च
बुद्धिधर्म एव न पुरुषधर्म इति सिंहम् ॥ १८ ॥
बवाध्याये कर्मनिमित्ता प्रधानपत्तिरिति यदुक्तं तत्र
परपूर्वपक्षं समाधत्ते प्रघटकेन ।
न धर्मापलापः प्रकृतिकार्यवैचिल्यात् ॥२०
अप्रत्यक्षतया धर्मापलापो न सम्भवति प्रक्रतिकार्येषु
वैचिवमान्यथानुपपत्या तदनुमानादित्यर्थः ॥ २० ॥
प्रमाणान्तरमप्याह।
श्रुतिलिङ्गादिभिस्तसिद्धिः ॥ २१ ॥
पुस्यो वै पुस्येन भवति पापः पापनेत्यादिश्रुतेः खर्गका
मोऽश्वमेधेन यजेनेति विध्यादिरूपालिङ्गाबोगिप्रत्यवादि
भिव सिद्धिरित्यर्थः ॥ २१॥
प्रत्यवाभावार्मासिपिरिति परस्थ हेतुमाभासौंकरोति ।
न नियमः प्रमाणान्तरावकाशात् ॥ २२॥
प्रत्यक्षाभावाहस्वभाव इति नियमो. नास्ति प्रमाणात
पिापि वस्तूनां विषयोकरण्यादिपर्थः ॥ २२ ॥
धर्मवदधर्ममपि साधयति।
उभयवाप्येवम् ॥२३॥

·परमोबायः। 1८३ धर्मवदधर्मेऽप्य व प्रमाणानौत्यर्थः । २३ ॥ अर्थात सिदिचेत् समानमुभयोः ॥ २४ ॥ मनु विध्यन्यधानुपपत्तिरूपयार्थापया धर्मसिहिःसा च भास्वधर्म इति कथं श्रौतलिङ्गातिदेशोधर्म इति चेव यतः समानमुभयोधर्माधर्मयोलिङ्गमस्ति परदाराब गच्छेदिति निषेधविध्यादेरेवाधर्मलिङ्गवादित्यर्थः ॥ २४ ॥ ननु धर्मादिकं चेत् खौलत तहिं पुरुषाणां धर्मादिमत्त्वेन परिणामाद्यापत्तिरित्याशन परिहरति । अन्त:करणधर्मवं धर्मादीनाम् ॥ २५ ॥ पादिशब्देन वैशेषिकशास्त्रोक्ताः सर्व अात्मविशेषगुणा राधन्ते। न चैवं प्रलयेऽन्तःकरणाभावार्मादिकं क तिष्ठ. विति वाच्यम् । पाकाशवदन्तःकरणस्यात्यन्तविमाथाभावात्। अन्तःकरणं हि कार्यकारणोभयरूपमिति प्रागेव व्याख्यातम् । अतः कारणावखे प्रात्य विशेषेऽन्तःकरणे धर्माधर्मसंस्कारा- दिकं तिष्ठतौति ॥ २५ ॥ स्यादेतत् । प्रकृतिकार्यवैचिवाछुत्वादेव धर्मादिसिद्धि- रिति यदुक्तं तदयुक्तम्। त्रिगुणात्मकप्रक्वतेस्तत्वकार्याणां च भवतां श्रुत्यैव बाधात् । साक्षी चेता केवलो निर्गुणय । प्रथात बादेशो नेति नेति । अशब्दमस्पर्थमरूपमव्ययं तथा रसं नित्यमगन्धवञ्च यत् । इत्यादिना। न निरोधो न चोत्पत्तिः। वाचारम्भ विकारो नामधेयं मृत्तिवेत्येव सत्यमित्यादिना चेति । तदेतत् परिहरति। गुणादौनां च नात्यन्तबाधः ॥ २६ ॥ गुणानां सत्वादीनां यथर्माणां च सुखादीनां तकार्या- ·१८१ सांख्यदर्शनमा गामपि महदादौनां स्वरूपतो नास्ति बाधः किन्तु संसर्गत एव चेतने बाधोऽयस्यौवाधवत् । तथा कालत एवावखा- दिभिर्बाधोमुणाबषिलपरिणामिन रत्यर्थः ॥२६॥ कुतः पुनः खरूपत एव बाधो न भवति स्वपमनोरथादि- पदार्थवदित्याकाङ्क्षायामाह। पञ्चावयवयोगात् सुखसंवित्तिः ॥ २७॥ अत्र विशिष्य पच्चीकरणाय विवादविषयैकदेशस्य सुख- मात्रस्य ग्रहणं सर्वविषयोपलक्षकम् । सुखादिसंवित्तिरिति पाठस्तु समोचीनः। पञ्चावयवाच न्यायस्य प्रतिज्ञाहेतूदाह- रणोपनयनिगमनानि तेषां योगाम लनात् सुखाद्यखिल- पदार्थसिद्धिरित्यर्थः । प्रयोगशायम्। सुखं सत् । अर्थक्रिया- कारित्वात् । यदादक्रियाकारि तत् तत् सत् । यथा चेतनाः। पुलकादिरूपाक्रियाकारि च सुखं तस्मात् सदिति । चेत. नानां चाविकारित्वेऽपि विषयप्रकाश एवार्थक्रियेति । नास्तिकं प्रति च व्यतिरेक्शनुमानं कर्तव्यं तत्र च शशगृतादिष्टान्त इति ॥ २७॥ प्रत्यक्षातिरिक्त प्रमाणमेव न भवति व्याप्यत्वाद्यसिरिति चार्वाक: न सद्ग्रहणात् सम्बन्धसिद्धिः ॥ २८॥ सतत् सहचारग्रहणात् सम्बन्धी व्याप्तिन सिध्यति भूयस्त्वं घाननुगतम्। प्रतो व्याप्तिग्रहासन्धवावानुमानार्थसिडि- रिवर्थः ॥ २८॥ समाधत्ते। नियतधर्मसाहित्यमुभयोरकतरस्य वा व्याप्तिः ॥२६॥ पुनः शकते।

·पचमोऽध्यायः।
१८५
धर्मसाहित्य धर्मतायां साहित्यम् । सहचार इति यावत् ।
तथा चोभयोः साध्यसाधनयोरकतरस्य साधनमावस्व वा
नियतोऽव्यभिचरितो यः साचारः स व्याप्तिरित्यर्थः । उभयो.
रिति समव्याप्तिपक्षे प्रोत नियमखानुकूलतर्केण पाय पति
न व्याप्तिग्रहासम्भव इति भावः ॥ २९॥
व्याप्तिर्वश्वमाणशक्त्यादिरूप पदार्थान्तरं न भवतीत्याह।
न तत्वान्तरं वस्तुकल्पनाप्रसक्तः॥ ३० ॥
नियतधर्मसाहित्यातिरिका व्याप्तिन भवति व्याप्तित्वा-
अयस्य वस्तुनोऽपि कल्पनाप्रसङ्गात्। अस्माभिस्तु सिलवस्तुन
एव व्याप्तित्वमात्र कप्तमित्यर्थः ॥ ३० ॥
परमतमाह।
निजशक्य अवमित्याचार्याः ॥ ३१ ॥
अपर वाचार्या व्याप्यस्य स्वशक्तिजन्य शक्तिविशेषरूपं
तत्त्वान्तरमेव व्याप्तिरित्याहुः । निजशक्तिमावतु यावद्व्य-
स्थायितया न व्याप्तिः । देशान्तरगतस्य धूमस्थापि वाव्याप्य-
वात्। देशान्तरगमनेन च सा शक्ति श्यत इति नीतालक्ष-
ऽतिव्याप्तिः। खमते तूत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वेन धमो विशे-
षणीय इति भावः ॥ ३१॥
आधेयशक्तियोग इति पञ्चशिखः ॥३२॥
बुह्मादिषु प्रवत्यादिव्याप्यताब्यवहारादाधारताचा
पकताधेयताशक्तिमत्त्वं च व्याप्यत्वमिति पश्चशिख इत्यर्थः
॥३२॥
नन्वाधेयशतिः किमर्थ कल्यास याप्यस्य वस्तुनः वरूप-
शक्तिरेव व्याप्तिरस्तु तवाह।
न खरूपशक्तिनियमः पुनर्वादप्रसक्तः ॥ ३३ ॥

·१८६ edy सांख्यदर्शनम् । खरूप शक्तिस्तुं नियमो व्याप्तिनं भवति पौनसत्यप्रसङ्गात्। घटः कलश इतिवबुद्धिाप्ये त्यवाप्यर्थाभेदेनेत्यर्थः । स्वरूप- मिति वक्तव्ये शक्तिपदोपादानं व्याप्ते व्याप्यधर्मतीपपादनाय ॥३३॥ पौनरुत्य स्वयमेव विडयोति । विशेषणानर्थक्यप्रसतः॥ ३४॥ पूर्व मूत्र एव व्याख्यातप्रायमिदम् ॥ ३४ ॥ दूषणान्तरमाह। पल्लवादिष्वनुपपत्ते च ॥ ३५॥ पल्लवादिषु नादिव्याप्यतास्ति स्वरूपशक्तिमात्रन्तु तस्य लक्षण न सम्भवति । छिनपलवेऽपि स्वरूपशोरनपायेन तदा- नौमपि व्याप्यतापत्तरित्यर्थः। प्राधेयशांतस्तु छेदकाले विनटेति न तदानों व्याप्तिरिति भावः ॥ ३५ ॥ ननु किं पञ्चशिखेन निजयत्य भवो व्याप्तिरेव नोचते तर्हि धमत्य वयाधेवत्वाभावाहाव्याप्यतापत्तिरिति तबाह । आधेयशक्तिसिद्धौ निजशक्तियोगः समान- न्यायात् ॥ ३६॥ आधेयशक्त व्याप्तित्वसिहो निजशक्त्य भयोऽपि व्याप्तित्व न सिद्ध एव समानन्यायात्। युक्तिसाम्यादित्यथ । अननुगमस्तु नानाथ शब्दव दोषाय। एवं स्वमतऽपि नानाविधसहचारा एव व्याप्तयो बोध्या: । न चैवमप्यनुमितिहेतुत्वं व्याप्तीनाम ननुगमः स्यादिति वाच्यम्। टणारणिमण्यादिवत् कार्यगत- वेजात्याद्युपपत्तरिति । पञ्चावयवयोगादगुणादिसिद्धिरिति यदुक्तं तदुपपादनाय व्याप्तिनिवचनेनानुमानप्रामाख्य बाधक मपास्तम् ॥ २६ ॥ । .

·पथमोऽधायः। १८७ . इदानीं पञ्चावयवरूपशब्दस्य भानजनकत्वोपपत्तये शब्द- शत्यादिनिर्वचनेन तदनुपपत्तिरूपं शब्दप्रामाण्य परेषां बाध- कमपास्यते। वाच्यवाचकसम्बन्धः शब्दार्थयोः ॥३७॥ अर्थे वाच्यताख्या शक्तिः शब्दे वाचकताख्या शक्तिरस्ति सैव तयोः सम्बन्धोऽनुयोगितावत्। तज्ज्ञानाच्छब्देनार्थोप- स्थितिरित्यर्थः ॥३७॥ शक्तिग्राहकाण्याह। चिभिः सम्बन्धसिद्धिः ॥ ३८ ॥ याप्तोपदेशो सहव्यवहारः प्रसिद्धपदसामानाधिकरणम् । इत्यतैत्रिभिरतसम्बन्धो रह्यत इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ न कार्ये नियम उभयथा दर्शनात् ॥३॥ स च शक्तिग्रहः कार्य एव भवतीति नियमो नास्ति लोके कार्यवदकार्थेऽपि व्यवहारादिदर्शनादित्यर्थः यथाहि गामानयेत्यादिकार्य परवाक्याइवस्य गवानयनादि- व्यवहारो दृश्यते । एवमेव पुत्रस्त जात इत्यादिसिनपरवा- क्यादपि पुलकादिव्यवहारी दृश्यत इति। सिद्धार्थशब्दमा- मासिकौ च विवेके वेदान्तप्रामाण्य सिमित्याशयः ॥३८॥ ननु भवतु लोके सिझे शक्तिग्रहोऽर्थप्रत्ययादिदर्शनात् । वेदे तु कथं भविष्यत्यकार्य बोधनवैयर्थादिति तबाह । लोके व्युत्पन्नस्य वेदार्थप्रतीतिः ॥ ४० ॥ लोके शब्दशक्तिव्युत्यनस्य पुरुषस्य तदनुसारेणैव वेदार्थ- प्रतौतिः। न हि लोके शक्तिभिन्ना वेदे च भिवा य एव लौकिकास्त एव वैदिका इति न्यायात् । अतो लोके सिहा. थपरत्वसिद्धी वेदेऽपि तत् सिध्यतीत्यर्थः ॥ ४० ॥ ८ ·१८८ सांख्यदर्शनम्। पप शकते। न चिभिरपौरुषेयवाहेदस्य तदर्थस्याप्यतीन्द्रि- यत्वात् ॥४१॥ ननु विभिराप्तोपदेशादिभिवेदशब्देन पतिप्रहः सम्भवति वेदस्यापौरुषेयत्वेन तदर्थेष्वाप्तोपदेशासम्भवात् । तथा वेदार्थ- स्यातीन्द्रियतया तव वृहव्यवहारस्य प्रसिद्धपदसामानाधि. करण्यस्य च ग्रहौतमशक्यत्वादित्यर्थः ॥ ४१ ॥ तत्रातीन्द्रियार्थत्वमादौ निराकरोति । न यत्नादेः खरूपतो धर्मत्वं वैशिध्यात् ॥४२॥ यदुक्त तन्त्र। यतो देवतोह श्यकद्रव्यत्यागादिरूपख यज्ञ- दानादेः खरूपत एव धर्मत्व वेदविहितत्व वैशिध्यात् प्रक- फलकत्वात्। यज्ञादिकं चेच्छादिरूपत्वाबातीन्द्रियम् । न तु यज्ञादिविषयकापूर्वस्य धर्मत्वं येन वेदविहितस्यातीन्द्रियता स्थादित्यर्थः। मनु तथापि देवताद्यतौन्द्रियार्थघटितत्वमा स्तौति चेत्र। अतीन्द्रियेष्वपि पदार्थतावच्छेदकेन सामा- न्यरूपेण प्रतीतर्वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ ४२ ॥ यचोलामपौरुषेयत्व नातोपदेशाभाव इति तदपि निरा- करोति । निजशक्तिद्युत्पत्त्या व्यवच्छिद्यते ॥ ४३ ॥ अपौरुषेयत्वेऽपि वेदानां खाभाविकीयार्थेषु शक्तिरति सैवाप्त हवपरम्पराभिर्युत्पत्त्यास्त्र शब्द स्थायमर्थ इत्ये वरुपया व्यवच्छिद्यते शिष्येभ्योऽर्थान्तरागावोपदिखते न त्वाधुनि- काशब्दवत् स्वयं सझेखते येन पौरुषेयस्वापचा स्यादित्यर्थ:

·पथमोऽयायः। १८८ ननु तथाप्यतौन्द्रियदेवताफलादिषु कथं शक्तिग्रहो वैदि- कपदानां स्वात् तबाह। योग्यायोग्य षु प्रतीतिजनकत्वात् तत्सिहिः ॥४४॥ प्रत्यक्षाप्रत्यचेषु पदार्थेषु सामान्धधर्मपुरस्कारण तसिडिः शक्तिग्रहो भवति साधारण्य न पदानां प्रतीतिजनकत्वस्या- नुभवसिदत्वात् । विशेषत तौन्द्रियोऽपूर्व एव वाक्वार्थो न च तस्य ग्रहणं प्रागपेक्ष्येत इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ शब्दप्रामाखप्रसनेनैव शब्दगतं विशेषमवधारयति । न नित्यत्वं वेदानां कार्यत्वश्रुतेः ॥ ४५ ॥ स सपोऽतप्यत तस्मात् तपस्तेषानात् त्यो वेदा पजायन्से- त्यादिश्रुतवेदानां न नित्यत्वमित्यर्थः । वेदनियतावाक्यानि च सजातीयानुपूर्वीप्रवाहानुच्छेदपराणि ॥ ४५ ॥ ताई कि पौरुषेया वेदा नेत्याह । न पौरुषेयत्वं तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् ॥४६॥ ईश्वरप्रतिषेधादिति शेषः । सुगमम् ॥ ४६ ॥ अपरः कर्ता भवत्खित्याकामयामाह। न मुक्तामुक्तयोरयोग्यत्वात् ॥ ४७ ॥ जीवन्मुक्तधुरीणी विष्णुर्विशुद्धसत्त्वतया निरतिशयसर्वजो- ऽपि वीतरागत्वात् महसशाखवेदनिर्माणायोग्यः । प्रमुख- सर्वत्रत्वादेवायोग्य रत्यर्थः ॥ ४७ ॥ मन्बेवमपौरुषेयत्वावित्यत्वमेवागतं तवाह। नापौरुषेयत्वानित्यत्वमकुरादिवत् ॥४८॥ सष्टम् । ४८॥ ॥

·सांस्वदर्शनम्। . मन्बहुरादिष्वपि कार्यवेन घटादिवत् पौरुषेयखमनुमेय तबाह। तेषामपि तद्योग दृष्टवाधादिप्रसक्तिः ॥४॥ यत् पौरुषेयं तच्छरोरजन्यमिति व्याप्तिलॊके दृष्टा तस्या- बाधादिरेवं सति स्थादित्यर्थः ॥ ४ ॥ नन्दादिपुरुषोच्चरितत्वाइदा पपि पौरुषेया एवेत्याह । यस्मिन्नदृष्टेऽपि कतबुद्धिरुपजायते तत्लौर- अयम् ॥५०॥ दृष्ट इवादृष्टेऽपि यस्मिन् वस्तुनि कतबुद्धिर्बुधिपूर्वकत्वबुद्धिः र्जायते तदेव पौरुषेयमिति व्यवयित इत्यर्थः। एतदुक्त भवति न पुरुषोचरिततामात्रेण पौरुषेयत्व श्वासप्रश्वासयोः सुषुप्तिकालौनयोः पौरुषेयत्व व्यवहाराभावात्। किन्तु बुद्धि- पूर्वकत्वेन वेदास्तु निःश्वासवदेवादृष्टवशादबुधिपूर्वका एव स्वयम्भुवः सकाशात् खयं भवन्ति । प्रतो न ते पौरुषेयाः तथा च श्रुतिः । तस्य तस्य महतो भूतस्य निःखसितमेतद्य. दृग्वेद इत्यादिरिति ॥ ५ ॥ नन्धवं यथार्थवाक्यार्थज्ञानपूर्वकत्वाच्छुकवाक्यस्येव वेदा- नामपि प्रामाण्यं न स्यात् तवाह। निजशक्त्यभिव्यत: खतः प्रामाण्यम् ॥५१॥ वैदानां निजा खाभाषिकौ या यथार्थज्ञानजननशलि. स्तस्था मन्त्रायुर्वेदादावभिव्यक्तरुपलभादखिलवेदानामेव स्वत एव प्रामाण्य सिध्यति न वक्तृयथार्थवानमूखकावादिनेत्यर्थः । तथा च न्यायसूत्रम्। मन्वायुर्वेदप्रामाण्यवञ्च तबामाण्य- मिति। गुणादौनाच नावन्तबाध इति प्रतिज्ञायां न्यायेन सुखादिसिडेरिवेको हेतुरूपन्यतः प्रपषितं ॥ ५॥ .

·पसमोरयायः। १८१ साखतं तवामेव देवन्तरमाह। नासत: ख्थानं नृदङ्गवत् ॥ ५२ ॥ पास्तां तावत् पञ्चावयवेन सुखादिसिद्धिः । ज्ञानमावा- दपि तसिधिः । प्रत्यन्तासखे सुखादौनां ज्ञानमेव नोपपद्यते नाजादौनामभानादित्यर्थः। तथा च ब्रह्मसूत्रम्। नाभाव उपलब्ध रिति। शक्तिरजतखपमनोरथादौ च मनःपरिणा- मरूप एवार्थः प्रौयते नात्यन्तासविति वक्ष्यति ॥ १२ ॥ नन्द वं गुणादिरत्यन्त सवेव भवतु तथा च मात्यन्तबाध इत्यन्तपदवैयऱ्या मिति तबाह । न सतो बाधदर्शनात् ॥ ५३॥ अत्यन्तसतोऽपि गुणादेर्भानं न युक्ताम्। विनाशादिकाले बाधदर्शनात् । चैतन्ये भासमानस्य जगतश्चैतन्य एव बाधद- মলা। গ্রাম স্থায়ী ননি ননি নহু নানাৰি ৰূিল या देवा न देवा माता न मातेत्यादिश्रुतिभिायैश्च त्वर्थः मन्वेवमपि सदसदभ्यां भिन्नमेव जगढवतु तथाप्यत्यन्त- बाधप्रतिषेधोपपत्तिरिति तबाह । नानिर्वचनीयस्य तदभावात् ॥ ५४॥ सत्वेनासखेन चानिर्वचनौयं तादृशस्यापि भानं न घटते तदभावात्। सदसद्भिववस्वमसिझेरित्यर्थः। दृष्टानुसारेणैव कल्पनाया पौचित्यादिति भावः । ५४॥ नन्वेवं किमन्यथाख्यातिरेवेटा नेत्याह । नान्यथाख्यातिः खवचोव्याघातात् ॥ ५५ ॥ पन्यासयरूपेण भासत इत्यपि न यश खवची याचा- ·सांख्यदर्शनम्। तात्। धन्यवान्यरूपस्य नशामतुल्यत्वमन्यथा शब्द नोचते- ऽन्यथा च तव भानसुचत इति खवच एव व्याहतम् । असतो भानासम्भवस्वान्यथाख्यातिवादिभिरपि वचनादि. त्यर्थः। पुरोवर्त्तिन्यसत्त्वेऽन्यत्र तम ताया भानाप्रयोजकत्व- मिति भावः । न च सर्ववासतो भाने सामग्री न सम्भवति सत्रिकर्षाखभावादित्यतः कचित् सत्तामात्रमपेचत इति वाच्यम् । प्रनादिवासनाधाराया एव भ्रम हेतुलसम्भवादिति ॥ ५५ ॥ नात्यन्तबाध रति पूर्वोत्रं विहखान: स्वसिद्धान्तमुपसं- हरति। सदसत्स्थातिर्वाधाबाधात् ॥ ५६ ॥ सदसत्ख्यातिरेव सर्वेषां गुणादीनां कुतो बाधाबाधात् सत्र स्वरूपेणाबाधः सर्ववस्तूनां नित्यत्वात् संसर्गतस्तु बाध: सर्ववसूनां चैतन्येऽस्ति यथा पटादिषु लौहित्यादेस्तहत् । तथावस्थाभिरपि बाधोऽखिलपरिणामिनां कालादिष्वित्यर्थः बाधश्च प्रतिपवधर्मिणि निषेधबुधिविषयत्वम् । पसरवं स्वभावः सोऽप्यधिकरणस्वरूप इति। न च सदसत्त्वयोर्विरोध इति वाच्यम्। प्रकारभेदेनाविरोधात्। यथाहि लौहित्वं विम्वरूपेण मत्स्फटिकगतप्रतिविम्वरूपेण चासदिति दृष्टम् । यघा वा रजसं बषिबौधोखरूपेण सच्छुत्यध्यस्तरूपेण चासत् तथैव सर्वं जगत् सरूपत: सत् चैतन्यादावध्यस्वरूपेण चास- दिति । तदुखम् । पर्धे विद्यमानेऽपि संमृतिनं निवर्तते । ध्यायतो विषयाम खनर्यागमो यथा । इति। एवमेवावस्थाभेदेमापि सदसवमविरुधम् । यचाहि ·पक्षमोऽध्यायः। १८३ बचादिः प्ररूढ़ायवखामिः सवप्यकुरामवस्वाभिरसन् भवति तथैव प्रत्यादिकं सदसदामकमिति । तदुताम् । भव्य कारणं यद् सवित्वं सदसदात्मकम् । प्रधान प्रतिवेति यदाहुस्त त्वचिन्तकाः ॥ इति। एतच्चास्माभिधमीमांसाभाथे योगवार्तिके च पश्चितमिति दिक् ॥ ५६ ॥ प्रयं विचार: पर्याप्त इदानीं शब्दविचारः प्रसङ्गागत पागन्तुकतयान्ते प्रस्तूयते । प्रतीत्यप्रतौतियां न स्फोटात्मकः शब्दः ॥५॥ प्रत्येकवणेभ्योऽतिरिक्त कलश इत्यादिरूपमखण्ड मेकपदं स्फोट इति योगैरभ्युपगम्यते कम्बुप्रीवाद्यवयवेभ्योऽतिरिक्तो घटाद्यवयवोव स च शब्दविशेषः पदाख्योऽर्थस्फुटीकरणात स्फोट इत्युच्यते स शब्दोऽप्रामाणिकः । कुतः प्रतीत्यप्रतीति- भ्याम्। स शब्दः किं प्रतीयते न वा। बाये येन वर्णसमुदा- येनानुपूर्वीविशेषविशिष्टेन सोऽभिव्यज्यते तस्यैवार्थप्रत्यायकत्व- मस्तु किमन्नगडुना तेन। अन्ये त्वज्ञातस्फोटस्य नास्त्यर्थ- प्रत्यायनशक्लिरिति व्यर्था स्थोटकल्पनेत्यर्थः ॥ १७ ॥ पूर्व वेदानां नित्यवं प्रतिसिमिदानी वर्णनित्यत्वमपि प्रतिषेधति। न शब्दनिव्यत्वं कार्यताप्रतीतः ॥५८॥ स एवायं गकार इत्यादिप्रत्यभिजाबलाहर्णनित्यत्वं न युक्तम्। उत्पबो मकार इत्यादिप्रत्ययेनानित्यवसिकरित्यर्थः प्रत्यभिज्ञा च सजातीयताविषयिणौ। चन्यथा घटादेरपि प्रत्यभित्रया नित्यतापत्तरिति । ५८॥ शरते। ॥

·१८ सांख्यदनम् । पूर्वसिहसत्वयाभिव्यक्तिदीपेनेव घटस्य ॥५६॥ मनु पूर्वसिसत्ताकस्यैव शब्दस्य ध्वन्यादिभिर्याभिव्यक्ति- स्तमानमुत्पत्तिः प्रतीतेविषयः। अभिव्यक्ती दृष्टान्तो दोप- नेव घटखेति । परिहरति। सत्कार्य सिद्धान्तश्चेत् सिद्धसाधनम् ॥६॥ अभिव्यक्तियद्यनागतावस्थात्यागेन वर्तमानावस्थालाभ इत्युच्यते तदा सत्कार्यसिहान्तः । तादृयनित्यत्व' च सर्व- कार्याणामेवेति सिघसाधनमित्यर्थः। यदि च वर्तमानतया सत एव जानमावरूपिखभिव्यक्तिरुयते तदा घटादौनामपि नित्यतापत्तिः। कारणव्यापारण ज्ञानस्वोत्पत्तिप्रतीतिविष- यत्वीचित्यादिति भावः ॥ ६ ॥ थालाईते पूर्वानुत्तमपि बाधकमुपन्यसनौयमित्येतदर्थ- मात्माइनिरासः पुनरारभ्यते । माइतमात्मनो लिङ्गात् तदप्रतीतः ॥१॥ यद्यप्यात्मनामन्योऽन्यं भेदवाक्यवदभेदवाक्यान्यपि सन्ति तथापि नाहीतं नात्यन्तमभेदः । प्रजादिवाक्यस्थैः प्रकृतिव्या- गायागादिलिाभदस्थ व सिहेरित्यर्थः । न यत्यन्ताभेदे तानि लिङ्गान्युपपद्यन्ते । पभेदवाक्यानि तु साम्यादिअत्ये कवाक्य- तया वैधादिलक्षणाभेदपरतयोपपलान्ते। अभिमानादि- निरत्त्यन्यथानुपपत्यापि तत्परत्वावधारणाचेति । ३१॥ पात्मनामभेदे लिङ्गं बाधकमुताम् । पात्मैवेदं सर्व बवेदं सर्वमिति शुन्यात्मनोऽवामभिरहते व प्रत्यक्षामपि बाधक- मस्तोत्याह। नानात्मनापि प्रत्यक्षबाधात् ॥ १२ ॥ M " ।

·पक्षमोखायः। पनामनापि. भोग्यसपनामनो नाहतं प्रत्यक्षेपाधि बाधात् । वामनः सर्वभोग्याभेदे घटपटयोरप्य भेदः सात् । घटादेः पटाखभिवात्माभेदात्। स च भेदप्राहकमव्यचबाधित रस्वधः ॥ १२॥ ॥ शिष्यबुद्धिवैशवाय प्रासमप्यधै विशदयति। नोभाग्यां तेनैव ॥६॥ उभाभ्यां समुचिताभ्यामप्यात्मनात्मभ्यां नात्यन्ताभेदस्वे. नैव हेतुहयेनेत्यर्थः ॥ ३३॥ मन्वेवमात्मैवेदमित्यादिश्रुतौना का गतिरिति तबाह। अन्यपरत्वमविवेकानां तत्र ॥ ६४॥ अविवेकानामविकिपुरुषान् प्रति तवा तेऽन्यपरत्वमु- पासनार्थकानुवाद इत्यर्थः। लोके हि शरीरशरीरिणोर्नोग्य- भोबोचाविवेकेनाभेदो व्यवड़ियतेऽहं गोरो ममात्मा भद्रसेन इत्यादिः। श्चतस्तमेव व्यवहारमनय तानेव प्रति तथोपासनां श्रुतिर्विदधाति सत्त्वशघाद्यर्थमिति। अत एव परमार्थदशा- यामुपास्यानामात्मत्वप्रतिषेधति श्रुतिः । यमनसा न मर्नुसे येनार्मनो मतम् । तदेव ब्रम त्वं विधि नेदं यदिदमुपासते ॥ इत्यादिनेति॥४॥ एकात्मवादिनां जगदुपादान कारणमपि न सम्भवतीया । नात्माविद्या नोभयं जगदुपादानकारणं निःसवात् ॥६५॥ केवल पामा वामाश्रिता वापिया समुचित वा कपाल- इयवदुभयं न जगपादानं सभवति। चात्मनोऽसनावात्। समाख्यो रिया संयोगविशेष सेनेव द्रव्यावां विकारी भवति ।

·सांस्थदर्शनम्। अतोऽसखात् कालवालमाहितीयस्य नोपादानव नावि- बाहारापि सम्भवति। बसानाविद्यायोगस्य प्रागेव निरस्तत्वात्। प्रत्ये कोपादानत्ववदेवोभयोपादानत्वमप्यस- मलादेवासम्भवौत्यर्थः। यदि चाविद्या द्रव्यरूया पुरुषा- श्रिता गगने वायुवदिषते सदामाईतहानिः। तथा प्रति- रेव सेति मिसाधनं च। तादृशं चायिभागेनाइतममा मपोष्टमेव । सदेव सौम्बदमय पासौदेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म त्यादिश्रुत्यापि चाविभागरूपमेवार प्रतिपाद्यते। न तु तदहितीयमस्ति ततोऽन्यहिभात यत् पश्येदिति श्रुत्यन्तरात् । तथा चोलाम् । प्रामीज्ञानमयोऽप्यर्थ एकमेवाविकस्पितम्। तयोरकतरोधर्थः प्रतियोभयामिका। जान बन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते। इति। पविकल्पितमविभकाम्। तस्माहेदान्तानामख. हात्माईतं नार्थः । तथाप्याधुनिका वेदान्तिनोऽवत्यपूर्वप- धजातमेव अद्यमीमांसासिहान्ततया कल्पयन्ति। तत् तु ब्रह्मसूवानुकत्वेन प्रत्यु त तहिरोधेन चास्माभिस्तवैव निरा- कतमिति। पत्र च ब्रामीमांसासिहान्तो न दूयते । अपि तु वेदान्त ष्वापाततः सम्भावितोऽर्थ एव निराक्रियत इति स्मर्तव्यम् । एवमुत्तरसूत्वेष्वपि ॥ ६५ ॥ प्रकाशखरूप पाति स्वयं सिद्धान्ति सनसत्व विना- नमानन्द ब्रोति अतेरानन्दोऽप्यामन: स्वरूपमिति पूर्वपई निराकरोति। नैकस्यानन्दचिद्रूपत्वे हयोर्भेदात् ॥६En एकर्मिर पानन्दचतन्योभयरूपख न भवति दुःषत्राव- ·पचमीऽध्यायः। १८७ काले सुखाननुभवेन पुणज्ञानयोमेंदादित्यर्थः । न च ज्ञान- विशेषः सुखमिति वा शक्यते। पामखरूपन्नानस्याखण्ड- त्वात्। पत एवं चैतन्यानुभवकाले सुखस्यावरणमपि वक्त न शक्यते । प्रखण्डत्वं नानन्दावरणे दुःखं जानामौत्यनुभवा- नुपपत्तेः। न धात्मनोंशभेदोऽस्ति येनानन्दांशावरणेऽपि चैतन्यांशो मायादिति। न च अतिबलेनेतेऽसत्ता इति वाथम्। नानन्दं न निरानन्दमित्यादिश्रुत्यादुःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकमित्यादिस्मृत्या चानन्दाभावस्थापि प्रतिपादि- तत्वेन तर्कस्यैवानादर्तव्यत्वादिति ॥ ६६ ॥ नन्वेवमानन्दरूपताश्रुतेः का गतिस्तबाह । दुःखनिहत्ते गौणः ॥ ६७॥ दुःखनिवृत्त्यात्मनि श्रौत आनन्दशब्दो गौण इत्यर्थः । तदु- ताम्। सुखं दुःख सुखात्यय इति। न निरानन्दमिति श्रुति- स्खोपाधिकानन्दपरा सत्यसकल्पत्वादिश्रुतिवदिति। यत् तु निरुपाधिप्रियत्वेनात्मनः सुखरूपत्वानुमानं कश्चिदाह। तब। दुःखाभावरूपतयापि प्रमोपपत्तेः। सुखत्वादिवदात्मत्वस्यापि प्रेमप्रयोजकत्वाच। अन्यथा परसुखेऽपि प्रेमापत्तरिति गौणप्रयोगे वीजमाह। विमुक्तिप्रशंसा मन्दानाम् ॥१८॥ मन्दान ज्ञान् प्रति दुःखनिवृत्तिरूपामामस्वरूपसुक्तिं सुख- त्वेन अतिः स्तौति प्ररोचनाथमित्यर्थः ॥१८॥ अन्तःकरणोपपत्तेः पूर्वोखाया पासस्नोपपत्त मनो- वैभवपूर्वपचमपाकरोति।

·१८८ सांख्ययनम् । न व्यापकत्वं मनसः करमत्वादिन्द्रियत्वाहा वास्यादिवत् चक्षुरादिवत् ॥ ६ ॥ मनसोऽन्तःकरणसामान्यस्य न विभुत्व करणत्वात् । वास्था- दिवत् । वाशब्दो व्यवस्थितविकरूपे। इन्द्रियत्वादप्यन्तःकरण- विशेषस्य वतीयस्य न विभुत्वमित्यर्थः। देहव्यापिज्ञानादिक तु मध्यमपरिमाणेनैवोपपद्यत इति ॥ 4 ॥ अत्राप्रयोजकत्वमायामनुकूलतमाह। सक्रियत्वाद् गतिश्रुतेः ॥ ७० ॥ आत्मनो लोकान्तरगमनश्रयणेन तदुपाधिभूतस्यान्तःकर- स्य सक्रियत्वसिडेनं विभुत्व सम्भवतीत्यर्थः ॥ ७० ॥ कार्यत्वोपपत्तये मनसो निरवयवत्वमपि निराकरोति । न निर्भागत्वं तद्योगाहटवत् ॥ ७१॥ तच्छन्दः पूर्वसूत्रस्थेन्द्रियं पराममति। मनसो न निर- वयवत्वम् । अनकॉन्द्रयेष्वेकदा योगात्। किन्तु घटवअध्य- मपरिमाणं सावयवमित्यर्थः । कारणावख चान्तःकरणमख- बेति बोध्यम् ॥ १॥ मनःकालादौनां नित्यत्वं प्रतिषेधति । प्रकृतिपुरुषयोरन्यत् सर्वमनित्यम् ॥ ७२ ॥ सुगमम् । कारणावस्थं चान्तःकरणाकाशादिकं प्रकृति- रेवोचते। न तु मन बादिक व्यवसायाद्यसाधारणधर्मा- भावात् ॥७२॥ ननु। मायां तु प्रकृति विद्यावाबिन तु महबरम् । अस्थावयवभूतैस्तु व्याप्त सर्वमिदं जगत् ।

·पक्षमोध्याय १८ इत्यादिश्रुतिमिः पुम्रवत्योरपि सावयवत्वादनित्यत्वमिति तवाह। न भागलाभो भोगिनो निर्भागत्वश्रुतेः ॥७३॥ भोगिनः पुरुषस्य प्रधानस्य चावयवो न युज्यते निरवय- वत्व श्रुतेः । निष्कलं निष्कियं शान्तं निरवा निरञ्जनम् । इत्यादिनेत्यर्थः। उक्तश्रुतियाकाशजलयोरिव पितापुत्र- चेतनयोरिव च विभागमात्रेणांशांशिभावं बोधयतीति ॥७३॥ दुःखनिहत्तिर्मोक्ष इत्य क्त तदवधारणाय तत्र मोक्षे परेषां मतानि निराकरोति । नानन्दाभिव्यक्तिमुक्तिनिधर्मवात् ॥ ७४ ॥ यात्मन्यानन्दरूपोऽभिव्यक्तिरूपश्च धर्मो नास्ति स्वरूपं च नित्यमेवेति न साधनसाध्यम्। अतो नानन्दाभिव्यक्तिर्मोक्ष इत्यर्थः ॥७४॥ न विशेषगुणोच्छित्तिस्तहत् ॥ ७५ ॥ अशेषविशेषगुणोच्छेदोऽपि न मुक्तिस्तहत् निर्धर्मवादे- वेत्यर्थः। ननु तर्हि दुःखनिवृत्तिरेव कथं मोच उतो दुःखा- भावस्थापि धमत्वादिति चेत्र। अस्माभिर्भाग्यतासम्बन्धेनैव दुःखाभावस्य पुरुषार्थतावचनादिति ॥ ७५ ॥ न विशेषगतिनिष्क्यिस्य ॥ ७६ ॥ अबलोकगतिरपि न मोक्षः । आत्मनो निष्कियत्वेन गत्य- भावात्। लिङ्गशरीराभ्युपगमे च न मोक्षो घटत इत्यर्थः ।

·सांख्यदर्भमम् ।
नाकारोपरागोपिछत्तिः क्षणिकवादिदो-
षात् ॥ ७७॥
चणिकन्धानमेवात्मा तस्य विषयाकारता बन्धस्तहासना-
ख्योपरागस नाशो मोच इति यवास्तिकमतं तदपि न चणि-
कत्वादिदोषेण मोचस्यापुरुषार्थवादित्यर्थः । ७७ ॥
नास्तिकस्यैव मुत्यन्तरं दूषयति ।
न सर्वोच्छित्तिरपुरुषार्थत्वादिदोषात् ।०८।
ज्ञानरूपस्यात्मनः सामग्राणवोचित्तिरपि न मोक्षः ।
आत्मनाशस्य लोके पुरुषार्थवादशनादिभ्य इत्यर्थः । ७८ ॥
एवं शून्यमपि ॥ ७॥
जाने जेयात्म काखिलप्रपञ्चनाशोऽप्येवमात्मनाशेनापुरुषा-
यत्वाब मोक्ष प्रत्यर्थः । ७८॥
संयोगाश्च वियोगान्ता इति न देशादिला-
भोऽपि ॥ ८०॥
प्रकष्टदेशधनानादिखाम्यमपि न मोक्षो यतः ।
संयोगास वियोगान्ता मरणान्तं च जीवनम् ।
इति श्रवत रत्वर्थः। तथा च विनाथित्वात् खाम्यं न
मुक्तिरिति । ८०॥
न भागियोगो भागस्य ॥८॥
भागबांग्रस्य जोक्न भागिनि थिनि परमानि लयो
नमोषः। संयोगादिवियोगान्ता की। शरान.
भ्युपगमा । तथा समयसापुरुषार्थखात्यर्थः ॥ १॥

·पञ्चमोऽध्यायः। . नाणिमादियोगोऽयवश्यंभावित्वात् तदु- छिरितरयोगवत् ॥८॥ पणिमाद्यैश्वर्य सम्बन्धोऽपि न मुक्तिः। ऐलान्तरसम्ब- भवदेव तणाप्युच्छेदनियमादित्यर्थः ॥ २ ॥ नेन्द्रादिपदयोगोऽपि तहत् ॥८३ ॥ इन्द्राद्यैश्वर्य लाभोऽपि न मुक्तिरितरैमर्यवत् चयिष्णुत्वा- दित्यर्थः ॥३॥ इन्द्रियाणामाहारिकत्वं यदुक्तं तव परविप्रतिपत्ति निराकरोति। न भूताप्रकृतित्वमिन्द्रियाणामाहङ्कारिक- त्वश्रुतेः ॥८४॥ सुगमा योजना। पूर्व चैतमाख्यातम् ॥८४ ॥ शत्यादिकमपि तत्त्वमस्तोत्यायेन परषां पदार्थ प्रति- नियमं तन्मात्रज्ञानान्मुक्ति च निराकरोति । न षटपदार्थनियमस्तबोधान्मुक्तिः ॥८५॥ द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवाया एव पदार्था इति यहैशेषिकाणां नियमो यच सज्ञानान्योक्ष इत्यभ्युपगमः । सोऽप्रामाणिकः । सन्यायतिरेकात् । प्रविष्यादिनवद्रव्येभ्यः प्रखतेरतिरकाचेत्यर्थः। गन्धादिमत्वेनैव हि पुथियादियव- हारो गन्धादिव साम्यावस्थायां नास्ति। अतः पृधिवौत्वादि- जातिरपि घटत्वादिवत् वार्य मावत्तिरिति । तदुतम्। माहोनरावि नमो न भूमि- नासीत् तमो ज्योतिरभूव चाम्बत् ।

·२०३ सांस्खदर्शनम्। शब्दादिवसायपसमयक प्राधानिक बन्न पुमांसदासीत् ॥ इति ॥५॥ । षोड़शादिष्वप्येवम् ॥८६॥ न्यायपाशपतादिमतेषु षोडशादिष्वपि न नियमो नवा तनावधानामुक्तिः। उतरूपेण पदार्थाधिक्यादित्यर्थः । बम- मते तु निस्य पदार्थ यमेव । नित्यानित्यसाधारणास्तु पदार्थाः पञ्चविंशतिरेवेति नियमः। पञ्चविंशतिद्रव्येष्वेव गुरु- कर्मसामान्यशक्त्यादौनामतर्भाव रति ॥८॥ पचभूतानां पूर्वोक्त कार्यत्वोपपत्यर्थ वैशेषिकायभ्युपगतं पार्थिवाधणनित्यत्वमपाकरोति । नाणुनित्यता तत्कायंत्वश्रुतेः ॥८७॥ पृथिव्याधणनां नित्यता नास्ति तेषामणनामपि कार्यत्व- अतरित्यर्थः। यद्यप्यस्माभिः सा अतिनं दृश्यते काललुप्तत्वा- दिना तथाप्याचायवाक्यान्मनुस्मरणाचानुमेया। यथा मनुः । प्रख्यो मावा विनाशिन्यो दशार्धानां च याः स्मृताः ताभिः सामिदं सर्व सम्भवत्यनुपूर्वशः । इति। दशानां पृथिव्यादिपचभूतानाम् । न चान वाक्याशब्देन हाणुका प्राधमिति वाचम्। महोचे प्रमाणाभावादिति। पाणशब्दो भूतपरमाणपर एव । बेशे. विकायभिमतं च तस्य निवखमनेन सूप निराक्रियते। म त्वापरिमाणद्रवसामान्य नियत्व रजोगुणख चारला. नुरोधेनापत्वसिः। मध्यमपरिमाप नियत्व विभुत्वे चक्रियाया अनुपपत्तरिति । ७ ॥ मनु निरवयव परमाबाबत घटते सवार ·। परमोध्यायः। २०२ म निर्भागत्वं कार्यत्वात् ॥ ८८॥ अतिसिहकार्य खान्यथानुपपत्त्या पृथिव्याद्यानां न निर- वयवत्वमित्यर्थः । अत एव तन्मात्राख्यसूक्ष्मद्रव्याख्येव पार्थि- वाधणूनामवयवा इति पातञ्जलमाथे व्यासदेवैः प्रतिपादि- तम् । पृथिवीपरमाणुजलपरमाणरित्यादिव्यवहारस्तु पृथि- व्यादौनामपकर्षकाष्ठाभिप्रायेणैव । पतः प्रकतिपर्यन्तमणु वोऽपि न बतिरिति । यद्यपि तन्मात्रे ष्वपि गन्धाद्यस्ति तथापि तस्याप्रत्यक्षतया न पृथिवौत्वादिनियामकत्वम् । व्यङ्गयगन्धादेरेव पृथिवीत्वादिसिद्धेः। अतो न तन्मात्राणि पृथि- व्यादयः । तेषु च सूक्ष्मभूतव्यवहारो भूतसाक्षात्कारणत्वादिन- वेत्यपि बोध्यम् ॥ ८८॥ प्रकतिपुरुषसाचात्कारो न सम्भवति रूपस्य द्रव्यसाक्षात्कार- हेतुत्वादिति नास्तिकाक्षेपं निराकरोति। न रूपनिबन्धनात् प्रत्यक्षनियमः ॥८६॥ रूपादेव निमित्तात् प्रत्यक्षतेति नियमो नास्ति । धर्मा- दिनापि साक्षात्कारसम्भवादित्यर्थः । व्यञ्जकानियमस्यान- नादौ दृष्टत्वे नादोषत्वात् । अतो वहिद्रव्यलौकिकप्रत्यक्षं प्रत्ये वो तरूपं व्यनकमिति भावः ॥ ८ ॥ नन्वेवं किमणुपरिमाणं वस्वस्ति न वेत्याकाक्षायां परि- माणनिर्णयं करोति। न परिमाणचातुर्विध्यं हान्यां तद्योगात् ६०॥ अणु महही इखमिति परिमाणचातुर्विध्यं नास्ति। वैविध्वं तु वर्तत एव । हाभ्यां तद्योगात्। हाभ्यामेवाणुमहत्- परिमाणाभ्यां चातुर्विध्वसम्मवादित्यर्थः। महत्परिमाणस्या- मन्तरभेदावव हिखदौधौं। अन्यथा नादिरूपः परि- । .

·सांख्यदर्शनम्।
माणानन्वप्रमादिति। तवासवयेणुपरिमाणमाकाशस्य
कारणं गुणविशेषं वर्जयित्वा भूतेन्द्रियाणां मूलकारणेषु यत्त्वा-
दिगुणेषु मन्तव्यम् । अन्यत्र यथायोग्य मध्यमादिपरममहत्त्वा.
तपरिमाणानि तानि च महत्वस्यवावान्तरभेदा इति ॥
पुरुषैकत्वं सामान्येनेति कण्ठत एवोक्त प्रततेरेकत्व
सामान्य नेत्यर्थादुक्त तदर्थं सामान्य षु नास्तिकविप्रतिपत्ति
निराकरोति।
अनित्यत्वेऽपि स्थिरतायोगात् प्रत्यभिज्ञानं
सामान्यस्य॥११॥
व्यक्तीनामनित्यत्वेऽपि स एवायं घट इति स्थिरतायोगेन
यत् प्रत्यभिज्ञानं तत् सामान्यस्य सामान्यविषयकमेव तत्
प्रत्यभिज्ञानमित्यर्थः ॥२१॥
तस्मान सामान्यापलायो युक्त इत्याह ।
न तदपलापस्तस्मात् ॥१२॥
भुगमम् ॥८॥
नब्बेतहाारत्तिरूपेणाभावेनैव प्रत्यभिचोपपादनौया सैव
च सामान्यशब्दार्थोऽस्तु तत्राह।
नान्यनित्तिरूपत्वं भावप्रतीतेः॥६३ ॥
स एवायमिति भावप्रत्ययानिवृत्तिरूपत्वन सामान्यस्य-
स्वर्थः । बन्यथा हि नायमघट इत्येव प्रतीयेत। किञ्चान्य-
यात्तिशब्दस्वाघटव्यावृत्तिरित्यर्थो वायः । सवाघटत्व घट
सामान्यभिवत्वमिति सामान्यान्य पगम एवापतित इति ॥३॥
ननु साम्यनिबन्धना प्रत्यभिन्ना भविषति तवाह।
न समयान्तरं साहश्यं प्रत्यक्षोपलब्धः ॥१४॥

·SAMIRSION INSTITUTE : पथमोऽध्यायः। भूयोऽवयवादिसामान्यादतिरित न सादृष्यमखि प्रत्य- क्षत एव सामान्यरूपतयोपलम्भादित्यर्थः ॥ २४ ॥ ननु स्वाभाविको शक्तिरेव सादृश्यमस्तु न तु तत् सामान्य- मित्याशहामपाकरोति। निनशक्त्यभिव्यक्तिर्वा वैशिध्यात् तदुपलब्धः ॥६५॥ वस्तुनः स्वाभाविकशक्तिविशेषोत्पादोऽपि न सादृश्यं शल्य - पलब्धितः सादृश्योपलब्धेविलक्षणत्वात्। शक्ति ज्ञान हि नान्य- धर्मिज्ञानसापेक्ष सादृश्यज्ञानं पुनः प्रतियोगिज्ञानमपेक्षतेऽभा- वजानवदिति ज्ञानयो_लक्षण्यमित्यर्थः । किञ्च धर्मिणः शक्ति- मामान्यं न सादृश्यं बाल्यावस्थायामपि युवसादृश्यापत्तेः । किन्तु युवादिकालीन: शक्तिविशेषो युवादिसादृश्यमिति वक्तव्यं तथा च प्रतिव्यक्त्यनन्ततिकल्पनापेक्षया सर्वव्यक्ति- माधारणैकसामान्यकल्पनैव युक्तति ॥ २५ ॥ ननु तथापि घटादिसंबकत्वमेव घटादिव्यक्तीनां सादृश्य. न संज्ञासंनिसम्बन्धोऽपि ॥ १६ ॥ यथोक्तः संज्ञासंजिनोः सम्बन्धोऽपि न सादृश्यं वैशिध्यात् नदुपलब्ध रेवेत्यर्थः । संज्ञासंजिभावमजानतोऽपि सादृश्य ज्ञा- नादिति ॥२६॥ पिच। न सम्बन्धनित्यतोभयानित्यत्वात् ॥१७॥ संत्रासंघिनोरनित्यत्वात् सत्सम्बन्धस्यापि न नित्यता। प्रतः कथं तेनातीतवस्तुसादृश्यं वर्तमानवस्वति स्यादित्यर्थः मस्तु तवाह। १८ LIBRARY GUL ·२०६ सांख्यदर्शनम् । ननु सम्बन्ध्यनित्यत्वेऽपि सम्बन्धी नित्यः स्यात् किमन बाधकं तवाह। नातः सम्बन्धो धर्मिग्राहकप्रमाणबाधात् ॥१८॥ कादाचित्कविभागे सत्य व सम्बन्धः सिध्यति। अन्यथा पचमाणरीत्या स्वरूपेणैवोपपत्ती सम्बन्धकल्पनानवकाशात् । सच कादाचित्को विभागो न सम्बन्धनित्यत्वे सम्भवति । अतः सम्बन्धग्राहकप्रमाणेनैव बाधान नित्यः सम्बन्ध इत्यर्थः ॥८॥ नम्वेवं नित्ययोर्गुणगुणिनोनित्यः समवायो नोपपद्येत तत्राहा न समवायोऽस्ति प्रमाणाभावात् ॥६६॥ सुगमम् ॥ ८ ॥ ननु वैशिध्यप्रत्यक्षं विशिष्टबु धन्यधानुपपत्तिश्च प्रमाण तत्वाहा उभयवाप्यन्यथासिद्धेन प्रत्यक्षमनुमान वा ॥१०॥ उभयत्रापि वैशिष्ट्यप्रत्यक्षे तदनुमाने च खरूपेणैवान्यथा- सिद्धेनं तदुभयं समवाये प्रमाणमित्यर्थः । अयं भावः। यथा समवायवैशिष्ट्यबुद्धिः समवायस्वरूपेणे वेष्यतेऽनवस्थाभयादिति तत्र प्रत्यक्षानुमाने अन्यथासिझे । एवं गुणगुणिप्रभृतीनां विशि- ष्टबुद्धिरपि गुणादिखरूपेण वेष्यताम्। अतस्तत्रापि प्रत्यक्षानु. मान अन्यथासिद्धे इति। नन्वेवं संयोगोऽपि न सिध्यति भूत- लादौ घटादिप्रत्ययस्यापि स्वरूपेणैवान्यथासिद्धेरिति चेन्न । वियोगकालेऽपि भूतलघटयोः स्वरूपतादवस्थ्येन विशिष्टबुद्धि- प्रसङ्गात्। समवायस्थले च समवेतस्य कदापि खाश्रयवि.

·पञ्चमोऽध्यायः । योगो नास्तीति नायं दोषः। कश्चित् तु तादात्मासम्बन्धेनाव समयायस्यान्यथासिधिमाह तन्न । शब्दमात्रभेदात्। तादात्मय यत्र नात्यन्तं वक्तव्यम् । गुगावियोगेऽपि गुणिसत्त्वात्। वैविध्या- प्रत्ययाच्च । किन्तु भेदाभेदबुद्धिनियामकः सम्बन्धविशेष एव अगत्या वक्तव्यः । तथाच तस्य समवाय इति वा तादात्मामिति वा नाममात्र भिन्नम् । सम्बन्धियातिरिक्तः सम्बन्धस्तु सिद्ध एवेति। यदि च तादात्मय स्वरूप मेवोच्यते तदास्माभिरपि तदेवोक्तमिति शब्दमात्रभेद इति ॥ १०॥ प्रततः क्षोभात् प्रकृतिपुरुषसंयोगस्तस्मात् सृष्टिरिति सिद्धान्तः। तत्रायं नास्तिकानामाक्षेपो नास्ति क्षोभाख्या कस्यापि क्रिया सर्व वस्तु क्षणिकं यत्रोत्यद्यते तत्रैव विनश्य. तौत्य तो न देशान्तरसंयोगानेया क्रिया सिध्यतीति तबाह । नानुमेयत्वमेव क्रियाया नेदिष्ठस्य तत्तहतो. वापरोक्षप्रतोतेः ॥ १०१॥ न देशान्तरसंयोगादिना क्रियाया अनुमेयत्वमेव । यतो नेदिष्ठ स्य निकटस्थस्य द्रष्टुः क्रियाक्रियावतोः प्रत्यक्षेणापि प्रतीतिरस्ति वृक्षश्चलतीत्यादिरित्यर्थः॥११॥ हितीयाध्याये शरीरस्य पाञ्चभौतिकवादिरूपैर्मतभेदा- एवोक्ता न तु विशेषोऽवतः । अत्रापरपचं प्रतिषेधति । न पाञ्चभौतिक शरीरं बहूनामुपादाना- योगात् ॥ १०२ ॥ बहना भिवजातीयानां चोपादानत्व घटयपादिस्थले न दृष्टमिति सजातीयमेवोपादानम्। इतरञ्च भूतचतुष्टय.

·सांख्यदर्शनम्। मुपष्टचकमित्याशयेन पाशभौतिकव्यवहारः। एकोपादान- कत्वेऽपि पृथिव्येवोपादानं सर्वशरीरस्यति वक्ष्यति ॥ १०२ ॥ खूलमेव शरीरमिति केचित् सविराकरोति । न खुलमिति नियम आतिवाहिकस्यापि विद्यमानत्वात् ॥ १०३ ॥ इन्द्रियाश्रयत्व शरीरत्वम्। यन्मय वयवाः सूक्ष्मास्तस्य मान्याश्रयन्ति षट् । तस्माच्छरौरमित्याहुस्तस्य मूर्ति मनौषिणः ॥ इति मनुवाक्यात्। एतादृशं च शरीरं स्थ लं प्रत्यक्षमे- वेति न नियमः । कुतः । पातिवाहिकस्याप्रत्यक्षतया सूत्रस्य भौतिकस्य शरीरान्तरस्थापि सत्त्वादित्यर्थः । लोकालोकान्तरं लिनदेहमतिवाहयतीत्वातिवाहिकम् । भूतात्रयतां विना चित्रादिवद्गमनाभावस्य प्रागेकोलत्वात्। इदं च सूत्रं तस्यैव स्पष्टीकरणमात्रार्थम्। लिङ्गस्य च शरीरत्वं भोगावयतया पुरुषप्रतिविम्बाश्रयतया वेति बोध्यम् । यातिवाहिकशरीरे च प्रमाणम् । अङ्गुष्ठमावः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनामां पदये सन्नि विष्टः। अङ्गुष्ठमा पुरुषं नियकर्ष बलाधमः । इति श्रुतिस्मृतौ। न हि लिङ्गथरीरस्य सकलशरीर. व्यापिन: स्वतोऽङ्गुष्ठमावत्व' सम्भवति। पत पाधारस्था- मात्रमर्थात् सिध्यति। यथा दौपस्य सर्वरहस्यापित्वेऽपि कलिकाकारत्व तैलवादिसूनांस दशोपरि सम्पिण्डितस्य पार्थिवभागस्य कतिकाकारतया तथैव विदेह देहव्यापि- ।

·पञ्चमोऽध्यायः। त्वेऽप्यङ्गुष्ठपरिमाणत्व सूक्ष्मभूतस्याङ्गुष्ठपरिमाणत्वे नानुमेय- मिति ॥ १०३ ॥ गोलकेभ्योऽतिरिक्तानौन्द्रियाणि प्रागुतानि तदुपपादना- येन्द्रियाणाम प्राप्त प्रकाशकत्व निराकरोति । नाप्राप्तप्रकाशकत्व मिन्द्रियाणामप्राप्तेः सर्व. प्रोप्नेर्वा ॥ १०४॥ खासम्बद्धार्थानौन्द्रियाणि न प्रकाशयन्ति। अप्राप्तः। प्रदीपादौनामप्राप्त प्रकाशकत्वादशनात् । अमाप्तप्रकाशकत्वे व्यवहितादिसर्ववस्तुप्रकाशकत्वम सङ्गाचेत्यर्थः । अतो दूरस्थ. सूर्यादिसम्बन्धार्थ गोल कातिरिक्तमिन्द्रियमिति भावः । कर- णानां चार्थप्रकाशकत्व पुरुषेऽर्थसमर्पणहारैव। खतो जड. त्वात्। दपणस्य मुखप्रकाशकत्ववत्। अथवार्थप्रतिविम्बोद. ग्रहणमेवार्थप्रकाशकत्वमिति ॥ १४ ॥ नन्वेवं चक्षुषस्तैजसत्वमेव युक्तं तेजस एव किरणरूपेणाशु दूरापसर्पणदर्शनादिति शङ्का निराकरोति । न तेजोऽपसर्पणात् तैजसं चक्षुर्टत्तितस्तत्- सिद्धेः ॥ १०५ ॥ तेजसोऽपसर्पणं दृष्टमिति कृत्वा तैजसं चक्षुर्न वाच्यम् । कुतः। अतैजसत्व ऽपि.प्राणवदेव वृत्तिभेदेनापसर्पणोपपत्तेरि- त्यर्थः। यथा हि प्राण: शरीरं सन्यज्यैव नासाग्राहहिः किय- रं प्राणनाख्य तत्त्यापसरति । एवमेवातैजसद्रव्यमपि चक्षुर्देह- मसन्त्यज्यापि तत्त्याख्यपरिणामविशेषेण झटित्य व दूरस्थ सादिकं प्रत्यपमरा दांत ॥ १०५ ॥ नव वन्भता । 14. "P. 8 - ·सांख्यदर्थनम्। प्राप्तार्थप्रकाशलिङ्गाइवृत्तिसिद्धिः ॥ १०६ ॥ सुगमम् ॥ १०६॥ देहमपरित्यज्यापि गमनोपपत्तये रत्त: खरूपं दर्शयति । भागगुणान्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिः सम्बन्धार्थ सर्पतौति ॥ १०७॥ । सम्बन्धार्थ सर्पतौति हेतोयक्षुरादेर्भागो विस्फुलिङ्गवहि- भक्तांशो रूपादियद्गुणश्च न वृत्तिः। किन्तु तदेकदेशभूता भागगुणाभ्या भिवा वृत्तिः। विभागे हि सति सहारा चक्षुषः सूर्यादिसम्बन्धो न घटते गुणत्वं च सर्पणाख्यक्रियानुपपत्ते रित्यर्थः। एतेन बुधित्तिरपि प्रदीपशिखावव्यरूप एक परिणामः स्वच्छतयार्थाकारतोदग्राही निर्मलवस्त्रवदिति सिद्धम् ॥ १०७॥ नन्वे व वृत्तीनां द्रव्यत्वे कथमिच्छादिरूपबुद्धिगुणेषु वृत्ति- व्यवहारस्तवाह। न द्रव्ये नियमस्तद्योगात् ॥ १०८॥ वृत्तिव्यमवेति नियमो नास्ति । कुतः । तद्योगात्। तत्र वृत्तौ योगार्थसत्त्वात्। वृत्तिर्वर्तनजीवन इति हि यौगि- कोऽयं शब्दः । जीवनं च स्वस्थितिहेतुापारः। जीवबलप्राण- धारणयोरित्यनुशासनात्। वैश्यत्तिः शूद्रहत्तिरित्यादिव्यव- हाराच्च। तत्र यथा द्रव्यरूपया वृत्त्या बुद्धिर्जीवति तथेच्छा- दिभिरपौति सेऽपि वृत्तयः सर्वनिरोधेनैव चित्तमरणादित्यर्थः ॥१८॥ इन्द्रियाणां भौतिकवस्थापि श्रवणात् कदाचिलोकविशेष. भेदेन श्रुतिव्यवस्था समेत तबाह ।

·पञ्चमोऽध्यायः।
न देशभेदेऽप्यन्योपादानतामदादिवन्नि-
यमः ॥ १०६॥
न ब्रह्मलोकादिदेशभेदतोऽपौन्द्रियाणामहारातिरिक्तो-
पादानकत्वं किन्तमदादीनां भूलॊकस्थानामिव सर्वेषामेवा-
हारिकत्वनियमः। देशभेदेनकस्यैव लिङ्गशरीरस्य सबार-
मानवणादित्यर्थः ॥ १०॥
नन्वेवं भौतिकत्वश्रुतिः कथमुपपद्यतां तबाह ।
निमित्तव्यपदेशात् तापदेशः ॥ ११० ॥
निमित्तऽपि प्राधान्यविवक्षयोपादानत्वव्यपदेशो भवति।
यथेन्धनादग्निरिति । अतो भूतोपादानत्वव्यपदेश इत्यर्थः
तेज प्रादिभूतोपष्टम्भेनैव हि तदनुगताहङ्काराचक्षुरादीन्द्रि-
याणि सम्भवन्ति। यथा पार्थिवोपष्टभेन तदनुगतात् सेज-
मोऽग्निर्भवतीति। अत्रमयं हि सौम्य मन इत्यादिश्रुतिस्त-
दुल्ला युक्तिवान प्रमाणम् ॥ ११ ॥
स्थूलशरोरगतं विशेषं प्रसङ्गादवधारयति ।
जमजाण्डजजरायुजोद्भिज्जसाङ्कल्पिकसां-
सिद्धिकं चेति न नियमः ॥ १११ ॥
तेषां खत्वेषां भूतानां वीण्येव वीजानि भवन्ति । अण्ड
जीवनमुद्धिनमितिश्रुतावण्डजादिरूपं शरीरवैविध्वं प्रायि-
काभिप्रायेणोक्तं न तु नियमः । यत जमजादि षड्विधमेव
शरीरं भवतीत्यर्थः। तत्रोपजा दन्दशूकादयः। अण्डजाः
पतिसर्यादयः। जगयुजा मनुष्यादयः। उनिजाः वृक्षा-
दयः। सापजा: समकादयः। सांसिडिका मन्त्रतप यादि-
सिदिमाः। यथा रखवौजशरीरोत्पत्थरीरादय इति ॥११॥

·सांख्यदर्शनम् । शरीरस्यै कमात्रभूतोपादानकत्व पूर्वोक्त मनेनैव प्रसङ्गेन विशिष्याह। सर्वेषु पृथिव्युपादानमसाधारण्यात् ताप- देश: पूर्ववत् ॥ ११२ ॥ सर्वषु शरौरषु पृथिव्येवोपादानम् । असाधारण्यात् । आधिक्यादिभिकर्षात्। अत्रापि शरीरे पञ्चचतुरादिभौति- कत्वव्यपदेशः पूर्ववत्। इन्द्रियाणां भौतिकत्ववदुपष्टम्भकत्व- मात्रणेत्यर्थः ॥ ११२॥ ननु प्राणस्य शरौरे प्राधान्यात् प्राना एव देहारम्भकोऽस्तु तवाह। न देहारम्भकस्य प्राणत्वमिन्द्रियशक्तितस्त- सिद्धेः ॥ ११३॥ प्राणो न दहारभकः । इन्द्रियं विना प्राणानवस्थानेनान्व- यव्यतिरेकाभ्यामिन्द्रियाणां शक्ति विशेषादेव प्राणसिद्धेः प्राणो- त्यत्तेरित्यर्थः । अयं भावः। करण वृत्तिरूपप्राणः करणवियोगे न तिष्ठति । अतो मृतदेह करणाभावेन प्राणाभावान प्राणा देहारम्भक इति ॥ ११३ ।। नन्वेवं प्रामस्य देहाकारणत्व प्राणं विनापि देह उत्पद्येत तवाह। भोक्तरधिष्ठानाभोगायतननिर्माणमन्यथा पूति- भावप्रसङ्गात् ॥ १९४॥ भोक्त: प्राणिनोऽधिष्ठानाद्यापारादेव भोगायतनस्य शरी- रस्य निर्माणं भवति। अन्यथा प्राण व्यापाराभावे शुक्रशोणि- तयोः पूतिभावप्रसङ्गात्। मृतदेहवदित्यर्थः। तथा च रस.

·पञ्चमोऽध्यायः। २१३ सञ्चारादिव्यापारविशेषैः प्राणो देहस्व निमित्तकारणं धार- कत्वादिति भावः ॥ १९४॥ मनु प्राणस्यैवाधिष्ठानत्वं सम्भवति व्यापारवत्वात्। म प्राणिनः कूटस्थत्वात् । नि.पारस्याधिष्ठाने प्रयोजनामावा- चेति तवा भृत्यहारा खाम्यधिष्ठितिनैकान्तात् ॥११५॥ देहनिर्माण व्यापाररूपमधिष्ठानं स्वामिनचेतनस्य का. न्तात् साक्षावास्ति किन्तु प्राणरूपमृत्यहारा । यथा राजः पुर. निर्माण इत्यर्थः। तथा च प्राणस्याधिष्ठात्वं साक्षात् पुरु- घस्याधिष्ठाहत्व प्राणसंयोगमात्रेणेति सिद्धम्। कुलालादौनां घटादिनिर्माणेष्वप्येवम्। विशेषस्त्वयं तत्र चेतनस्य बुधाटे- साप्युपयोगोऽस्ति बुद्धिपूर्वकष्टित्वादिति। यद्यपि प्राणाधि- छानादेव देहनिर्माणं तथापि प्राणहारा प्राणिसंयोगोऽप्य- पेक्ष्यते पुरुषार्थमेव प्राणेन देहनिर्माणादित्याशयेन भोक्तुरधि- ष्ठानादित्यताम् ॥ ११५ ॥ विमुक्तमोक्षार्थं प्रधानस्य व्यक्ती प्राक तव कथमात्मा नित्य- मुक्तो बन्धमुक्तो बन्धदर्शनादिति परेषामाक्षेपे नित्यमुक्तिमुप- पादयितुमाह। समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्मरूपता ॥ ११६ ॥ समाधिरसंम्प्रज्ञातावस्था। सुषुप्तिथान समग्रसुषप्तिः । मोक्षच विदेहकैवल्यम्। पाखवस्थासु पुरुषाणां प्रारूपता बुदित्तिविलयतस्तदीपाधिकपरिच्छेदविगमेन पूर्णतयावस्थानम्। यथा घटधसे घटाकायस्व पूर्णतेत्यर्थः । तदेतदुताम् । तत्रिवत्तायुपशान्तोपरामः स्वस्थ इति। तथा च ब्रह्मत्वमेव पुरुषाशा खभावो नैमित्तिकवाभावात् स्कटिकस्य ·मांख्यदर्शनम शौलामिव । बुधित्तिसम्बन्ध काले तु परिच्छिवचिद्रूपत्वे ना- भिव्यक्त्या परिच्छेदाभिमानः। तथा वृत्तिप्रतिविम्बवशाह :- खादिमालिन्यमिव च भवतीति तत् मर्वमौपाधिकमेव । उपाध्याख्यनिमित्तान्वयव्यतिरेकानुविधानात् स्कटिकलोहित्य. वदिति भावः । तथा च योगसूत्रम् । बत्तिसारूप्यमितरनेति। अस्पच्छास्वे च ब्रह्म शब्द औपाधिकपरिच्छेदमालिन्यादिर- हितपरिपूर्णचेतनसामान्यवाची न तु ब्रह्ममौमांसायामिवै- ध्वर्योपलक्षितपुरुषमात्रवाचौति विवक्तव्यम्। प्रवैते म्लोकाः शिष्यव्युत्पत्त्यर्थमुच्यन्ते। चिदाकाशानभिव्यक्त नानाकारैरितस्ततः । धौरटन्ती सह व्यक्त्या चिदटन्ती प्रदर्शयेत् ॥ वस्तुतस्तु सदा पूर्ण मकरूपं च चिन्नभः । वृत्तिशून्यप्रदेशेष दृश्याभावान्न पश्यति ॥ चक्षुषो रूपवत् पुसो दृश्या वृत्तिहि नेतरत् । समाध्यादौ च सा नास्तीत्यतः पूर्ण: पुमांस्तदा ॥११६॥ तहि कः सुषुप्तिसमाधिभ्यां मोक्षस्य विशेषस्तत्राह। इयोः सवौजमन्यत्र तड्पतिः ॥ ११७॥ हयोः समाधिसुषु त्योः सवौज बन्धवौजसहितं ब्रह्मत्वम- न्यत्र मोक्षे वौजस्याभाव इति विशेष इत्यर्थः । ननु चेत् समा. ध्यादी बन्धवोजमस्ति तर्हि तेनैव परिच्छेदात् कथं ब्रह्मत्व- मिति चेत्र। बन्धवौजस्य कर्मादेस्तदानोमुपाधावेवाव- स्थानात् । न तु चेतनेषु पुरुषे च तेषामप्रतियिम्बनादिति । जाग्रदायव थायां तु बुद्धित्तिप्रतिविम्बवशादौपाधिको बन्ध इत्यसक्दावेदितम् ॥ ननु पातञ्जले तद्भाथे चासम्प्रज्ञात- योगो निवर्वीज उतः । अत्र कथं सवीज उच्यत इति चेव ।

·पञ्चमोऽध्यायः । २१५ घसम्प्रज्ञाते क्रमेण वीजक्षयो भवतीत्याशयेनैव तत्र निर्वीज- त्ववचनात् । अन्यथा सर्वसामवासम्प्रजातव्यक्तीनां निर्वाजले व्युस्थानानुपपत्तरिति ॥ ११७ ॥ ननु समाधिसुषुप्ती दृष्टे स्तो मोक्षे तु किं प्रमाणमिति नास्तिकाक्षेपं परिहरति इयोरिव त्रयस्यापि दृष्टत्वान्न तु द्वौ ॥ ११८ ॥ समाधिसुषुप्तिदृष्टान्तन मोक्षस्थापि दृष्टत्वादनुमितत्वान तु हौ सुषुप्तिसमाधी एव। किन्तु मोक्षोऽप्यस्तीत्यर्थः । अनु- मानं चेत्यम् । सुषुप्त्यादौ यो ब्रह्मभावस्तत्त्यागश्चित्तागताद्रा- गादिदाषवशादेव भवति । स चेद्दोषो जानन नाशितस्ताह सुषुप्त्यादिसशस्य वावस्था स्थिरा भवति सैव मोक्ष इति ॥११८ ॥ ननु वासनाख्यवौजसत्त्वापि वैराग्यादिना वासना कौ- ण्यादाकारा वृत्तिः समाधौ मा भवतु सुषुप्त तु वासना- प्राबल्यादर्थज्ञानं भविष्यत्ये वेति न सुषुष्ठौ ब्रह्मरूपता युक्तति तत्राह। वासनयानर्थख्यापनं दोषयोगेऽपि न निमि- त्तस्य प्रधानबाधकत्वम् ॥ ११६ ॥ यथा वैराग्य तथा निदादोषयोगेऽपि सति वासनया न स्वार्थख्यापनं खविषयमारणं भवति । यतो न निमित्तस्य गुणीभूतस्य संस्कारस्य बलवत्तरनिदादोषबाधकत्व सम्भव- तोत्यर्थः। बलवत्तर एव हि दोषो वासनां दुर्बलां स्वकार्य: कुण्ठां करोतौति भावः ॥ १८ ॥ संस्कारलेशतो जीवन्मुक्तस्य शरीरधारणमिति तृतीया. ध्याये प्रोक्तम्। तत्रायमाक्षेपः । जीवन्मुक्तस्य शवदेकस्ति- अप्यर्थेऽस्मदादौनामिव भोगो दृश्यते सोऽनुपपन्नः प्रथम भोग-

·२१४
सांस्वदर्शनम् ।
मुत्यायध पूर्वसंस्कारनामात् संस्कारान्तरस्य च धानप्रतिम
वेन कर्मवदनुदयादिति तबाह।
एकः संस्कारः क्रियानिवर्त को न तु प्रति-
क्रियं संस्कारभेदा बहुक समाप्रसक्तः ॥ १२० ॥
येन संस्कारेण देवादिशरीरभोग पारब्धः स एक एव
संस्कारस्तच्छरोरसाध्यस्य प्रारब्धभोगस्य समापकः। स च
कर्मवदेव भोगसमाप्तिनाभ्यो न तु प्रतिक्रियं प्रतिभोगव्यक्ति-
संस्कारनानात्व बहुव्यक्तिकल्पनागौरवप्रमादित्यर्थः। कुला-
लचक्रभ्रमणस्थ लेऽप्येवं वेगाख्यः संस्कार एक एव भ्रमणसमा.
प्तिपर्यन्तस्थायी बोध्यः ॥ १२ ॥
उद्भिज्जं शरीरमस्तोत्यक्तं सत्र बावुप्रभावाच्छरौरव
नास्तीति नास्तिकाक्षेपमपाकरोति ।
न वाद्यबुद्धिनियमो क्षगुल्मलतौषधिवन-
स्पतिढणवीरुधादीनामपि भोक्त भोगायतनत्वं
पूर्ववत् ॥ १२१॥
न वाघज्ञानं यत्रास्ति तदेव घरौरमिति नियमः किन्तु
वृक्षादौनामन्तःसज्ञानामपि भोक्तभोगायतनत्वं शरीरत्व
मन्तव्यम् । यतः पूर्ववत् पूर्वोत्तो यो भोक्नधिष्ठानं विना मनु.
यादिशरीरस्थ पूतिभावस्तहदेव वृक्षादिशगैरेष्वपि शुष्कता-
दिकमित्यर्थः। तथा च श्रुतिः। प्रस्य यदेका शाखां जीवो
अहात्यथ सा शथतीत्यादिरिति । न वाचबुधिनियम इत्य-
शण पृथक सूत्रत्वेऽपि सूत्रदयमेकीकत्ये त्यमेव व्याख्येयम् ।
सूत्रभेदस्तु देय भयादिति बोध्यम् ॥ १२१ ॥
मृतिश्च ॥ १२२॥

·पञ्चमोऽध्यायः। शरीरज कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः । वाचिकः पचिमगतां मानसैरन्यजातिताम् ॥ इत्यादिस्मृतेरपि वृक्षादिषु भोत्तृभोगायतनत्वमित्यर्थः ॥१२२॥ ननु वृक्षादिष्वप्य वं चेतनले न धर्माधर्मो त्यत्तिप्रसङ्गस्त- U चाह । न देहमात्रतः कर्माधिकारित्वं वैशिष्टाश्रुतेः ॥ १२३ ॥ न देहमात्रेण धर्माधर्मोत्पत्तियोग्यत्व जीवस्य । कुतः । वैशिष्ट्य श्रुतेः। ब्राह्मणादिदेहविशिष्टत्वेनैवाधिकारश्रवणादि- त्यर्थः । १२३ ॥ देहभेदेनैव कर्माधिकारं दर्शयन् देहत्र विध्यमाह। विधा बयाणां व्यवस्था कर्मदेहोपभोगदेहो- भयदेहाः ॥ १२४ ॥ बयाणामुत्तमाधममध्यमानां सर्वप्राणिनां त्रिप्रकारो देह विभागः । कर्मदेहभोगदेहोभयदेहा इतौत्यर्थः। तत्र कर्म देहः परमर्षीणां भोगदेह इन्द्रादौनामुभयदेहश्च राजर्षीणा- मिति। अत्र प्राधान्येन विधा विभागः। अन्यथा सर्वस्यैव भोगदेहत्वापत्तेः ॥ १२४॥ चतुर्थमपि शरीरमाह। न किञ्चिदप्यनुशयिनः ॥ १२५ ॥ विद्यादनुशयं इथं पश्चात्तापानुतापयोः । इतिवाक्यादनुशयो वैराग्यम्। विरतानां शरीरमेतत्त्रय- विलक्षणमित्यर्थः । यथा दत्तात्रेयजडभरतादीनामिति ॥२५॥ १८

·२१८
सांख्यदर्शनम् ।
।
उत्तास्येवराभावस्य स्थापनाय पराभ्यु पगतं जानेछाक-
त्यादिनित्यत्व प्रतिषेधति।
न बुयादिनित्यत्वमाश्रयविशेषेपि वह्नि-
वत् ॥ १२६ ॥
बुचिरत्नाध्यवसायाख्या वृत्तिः । तथा च ज्ञानेच्छावत्या-
दोनामाश्रयविशेषे परैरौश्वरोपाधितयाभ्युपगतेऽपि नित्यत्व
नास्ति । यस्मदादिबुद्धिदृष्टान्तेन सर्वेषामेव बुद्धीच्छादीनाम-
नित्यत्वानुमानात् । यथा लौकिकदृष्टान्तेनावरणतेजसो-
रप्यनित्यत्वानुमानमित्यर्थः ॥ १२६ ॥
प्रास्तां तावजनानेच्छादेनित्यत्वं तदाश्रय ईश्वरोपाधिरे-
वासिद ईखरस्यासिकरित्यत थाह ।
आश्रयासिवेश्च ॥ १२७॥
सुगमम् ।। १२७॥
नन् वं ब्रह्माण्डादिसर्जनसमर्थं सर्वशत्वादिकं कथं जन्यं
सम्भाव्यतापि लोके तपादिभिरेवमैश्वर्यादर्शनादिति
तवाह।
योगसिवयोऽप्योषधादिसिद्धिवन्नापलप-
नौयाः ॥ १२८॥
॥
औषधादिसिद्धिदृष्टान्तेन योगजा अणिमादिसिहयः
सृध्याधुपयोगिन्यः सिध्यन्तीत्यर्थः ॥ १२८ ॥
पुरुषासहिप्रतिकूलतया भूतचैतन्यवादिनं प्रत्याचष्टे।
न भूतचैतन्य प्रत्येकादृष्टः सांहत्येऽपि च
साहत्येऽपि च ॥ १२९ ॥

·षष्ठोऽध्यायः। २१८ संहतभावावस्थायामपि पञ्चभूतेषु चैतन्यं नास्ति विभाग- काले प्रत्येकं चैतन्यादृष्टरित्यर्थः । वतीयाध्याये चेदं स्खसिहा- मतविधयोक्तम् । अव च परमतनिराकरणायेति न पोमरुत्व दोषायेति । वोपाध्याय समाप्तौ ॥ १२ ॥ खसिद्धान्तविरुद्धार्थभाषिणो ये कुवादिनः । पक्षमे तान् निराकृत्य स्वसिमान्तो दृढीकृतः ॥ इति विज्ञानभितुनिर्मिते कापिलसांख्यप्रवचनस्य भाथे परपक्षनिर्जयाध्यायः पञ्चमः । . षष्ठोऽध्यायः । अध्याय चतुष्केण समस्त शास्त्रार्थ प्रतिज्ञाय पञ्चमाध्याये परपक्षनिराकरणन प्रसाध्येदानीं तमेव सारभूतशास्त्रार्थ षष्ठा- ध्यायेन सक्लयन्नुपसंहरति। उक्तार्थानां हि पुनस्तन्त्राख्ये विस्तर कृते शिष्याणामसन्दिग्धाविपर्यस्तो दृढ़तरो बोध उत्प- द्यत इत्यतः स्थ णानिखननन्यायादनुक्तयुक्त्या द्यपन्यासाच नाव पौनरुत्य दोषाय। अस्यात्मा नास्तित्वसाधनाभावात् ॥ १॥ जानामौत्येवं प्रतीयमानतया पुरुषः सामान्यतः मिड एवास्ति बाधकप्रमाणाभावात्। अतस्त्वहिवेकमा कर्तव्य- मित्यर्थः ॥ १॥ तब विवेके प्रमाणहयमाह सूवाभ्याम् । देहादिव्यतिरित्तोऽसौ वैचिल्यात् ॥२॥ असावात्मा द्रष्टा देहादिप्रकत्यन्तभ्योऽत्यन्त भिवो वैचि. धात् । परिणामित्वापरिणामित्वादिवैधादित्यर्थः । प्रक.

·२२०
सांस्यदर्शनम्।
यादयस्तावत् प्रत्यवानुमानागमैः परिणामितयैव सिहाः पुरु-
षस्थापरिणामित्व तु सदा जातविषयत्वादनुमीयते। तथाहि
यथा चक्षुषो रूपमेव विषयो न सविकर्षसाम्बेऽपि रसादिरेवं
पुरुषस्य खबुधित्तिरेव विषयो न तु सन्त्रिकर्षसाम्येऽप्यन्धह-
स्विति फलबलात् कप्तम्। अश्वित्त्वारूढतयैव त्वन्यज्ञोग्यं
भवति पुरुषस्य न खतः । सर्वदा सर्वभानापत्तेः। ताश्च बुद्धि-
वृत्तयो नाज्ञातास्तिष्ठन्ति धानेच्छासुखादीनामनातसत्ताखौ.
कार तेष्वपि घटादाविव संशयादिप्रसङ्गादह बजानामि न
वा मुखी न वेत्यादिरूपेण । अतस्तेषां सदा ज्ञातत्वात् तद-
द्रष्टा चेतनोऽपरिणामोत्यायातम् । चेतनस्य परिणामिले
कदाचिदाध्यपरिणामेन सत्या अपि बुद्धिवृत्तेरदर्शनेन संशया-
द्यापत्तेरिति। एवं पारार्थ्यापाराादिकमपि पूर्वोक्त वैधर्म्य-
जातं बोध्यम् ॥ २॥
षष्ठौव्यपदेशादपि ॥३॥
।
ममेदं शरीरं ममेयं बुद्धिरित्यादेविदुषां षष्ठीव्यपदेशादपि
देहादिभ्य आत्मा भिवः। अत्यन्ताभेदे षष्ठानुपपत्तरित्यर्थः ।
तदुक्त विष्णुपुराणे।
वं किमेतछिरः किन्तु शिरस्तव तधोदरम्।
किमु पादादिकं त्वं वै तवैतहि महीपते ! ॥
समस्तावयवेभ्यस्त्व पृथमभूय व्यवस्थितः ।
कोऽहमित्यव निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव ! ॥
इति। न च खूलोऽहमित्यादिरपि विहरपदेशोऽस्तीति
वायम् । अत्या बाधिततया ममात्मा भद्रसेन इतिवद्गौणले.
नैव तदुपपत्तेरिति ॥ ३॥

·पष्ठोऽध्यायः। २२१ - ननु पुरुषस्य चैतन्य राहोः शिरः शिखापुषस्व शरीर मित्यादियपदेशवदयमपि भवतु तबाह। न शिलापुनवकर्मिग्राहकमानबाधात् ॥४॥ शिलापुत्रस्य शरीरमित्यादिवदयं षष्ठीव्यपदेशो न भवति शिलापुवादिस्थले धर्मिग्राहकप्रमाणेन बाधादिकल्पमात्रम् । मम शरीरमिति व्यपदेशे तु प्रमाणबाधो नास्ति देहात्मताया एक बाधादित्यर्थः । यस्तु शास्त्रेषु ममकारप्रतिषेधः न खाम्य- स्यानित्यतया वाचारम्भणमावले नासत्यतापर एवेति भावः । पुरुषस्य चैतन्यमित्यवाप्यस्ति धर्मिग्राहकमानबाधः। अन- वस्थाभयेन लाघवान देहादिव्यतिरिक्ततयात्मसिद्धौ चैतन्य- खरूपतावगाहनादिति ॥ ४॥ देहादिव्यतिरिक्ततया पुरुषमवधार्य तन्मुलिमवधारयति। अत्यन्तदुःखनित्त्या कृतव्यता ॥ ५ ॥ सुगमम् ॥ ५॥ ननु दुःखनिवृत्त्या सुखस्यापि निवर्त्तनात् तुल्यायव्ययत्वेन न सा पुरुषार्थ इति तबाह। यथा दुःखात् क्लेशः पुरुषस्य न तथा सुखा- दभिलाषः ॥ ६ विषयविधया हेतुतायां पञ्चम्यो कोशचाच हेषः। यथा दुःखे हेषो बलवत्तरो नैवं सुखेऽभिलाषो बलवत्तरोऽपि तु तदपेक्षया दुर्बल इत्यर्थः । तथा च मुखाभिलाषं बाधित्वापि दुःखद्दषो दुःखनिवृत्तावेवेच्छां जनयतीति न तुस्थायव्ययत्व- मिति। तदुताम् । अभ्यर्थनाभनभयेन साधुर्माध्यख्यमिष्टेम्यवसम्बतेऽर्थे ।

·२२२
सांख्यदर्शनम् ।
इति । या तु नरकादिदुःखदर्शनेऽपि बुद्रसुखप्रवृत्तिः सा
रागादिदोषवद्यादेवेति॥६॥
सुखापेक्षया दुःखस्य बहुलवादपि दुःषनिवत्तिरेव मुरु-
पार्थ इत्याह।
कुत्रापि कोऽपि सुखौति ॥७॥
अनन्तरणवृक्षपशुपक्षिमनुष्यादिमध्ये स्वल्पो मनुष्यदेवा-
दिरेव सुखी भवतीत्यर्थः। इति हेतौ॥७॥
तदपि कादाचित्क क्वाचित्कमुखं मधुविषसम्पृक्तानवहि-
चारकाणां हेयमेवेत्याह।
तदपि दुःखशवलमिति टुःखपक्षे नि:क्षि-
पन्ते विवेचकाः ॥८॥
तदपि पूर्वसूत्रोक्तं सुखमपि दुःखमिश्रितमित्यतो दुःख-
कोटौ सुखदुःखविवेचका निःक्षिपन्त इत्यर्थः। तदुक्तं योग-
सूत्रेण ।
परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुण-
हत्तिविरोधाच सर्वमेय दु.ख विवेकिनः ।
इति । विष्णुपुराणेऽपि।
यद्यत् प्रौतिकर पंसां वस्तु मैवेय ! जायते ।
तदेव दुःस्ववृक्षस्य वीजत्वमुपगच्छति ।
इति॥८॥
केवला दुःखनिहत्तिन पुरुषार्थः किन्तु सुखोपरोति मत
मपाकरोति।
मुखलाभाभावादपुरुषार्थत्वमिति चेन्न है वि-
ध्यात् ॥६॥

·पठोध्यायः। २२३ মালাকালীঘাদ্ধান্সান্তাধলিনি चेन्न। पुरुषार्थव विध्यात् । हिप्रकारत्वात् । सुखत्वदुः- साभावस्वाभ्यामित्यर्थः। सुखी स्यां दुःखो न स्वामिति हि पृथगेव लोकानां प्रार्थना दृश्यत इति॥ निर्गुणत्वमात्मनोऽसङ्गखादिश्रुतेः ॥ १० ॥ नन्वात्मनो निर्गुणख सुखदुःखमोहाखिलगुणशून्यत्वं नित्यमेव सितम्। प्रसङ्गत्व श्रुतेः। विकारहेतुसंयोगाभावव- णात्। तं विना च गुणाख्यविकारासम्भवात्। अतो न दुःख- नितिरीप पुरुषार्थो घटत इत्यर्थः। ननु संयोगं विना खय- मेव विकारो भवत्विति चेत्र । दाहाय नामलो बर्नापः मोदाय चाम्भसः । तद्रव्यमेव तद्रव्यविकाराय न वै यतः ॥ विध स्वयं विकारित्वं मोचो नैवोपपद्यते। स्वयं मोहविकारेण पुनर्बन्धप्रसङ्गतः । इति । तथा चोना कौमें। यद्यामा मलिनोऽस्वच्छो विकारो स्यात् खभावतः । न हि तस्य भवेमु निर्जन्मान्तरशतैरपि ॥ इति ॥१०॥ समाधत्ते। परधर्मत्वेऽमि तसिद्धिरविवेकात् ॥ ११ सुखदुःखादिगुणानां चित्तधर्मत्वेऽपि तवात्मनि सिदिः प्रतिविम्वरूपेणापस्थितिः। अविवेकाविमित्तात्। प्रति- पुरुषसंयोगहारत्यर्थः। एतच प्रथमाध्याये प्रतिपादितम् । निमित्तत्वमविवेकस्य न दृष्टहानिरिति वतीयाध्यायसूत्र ·२२४ सांख्यदर्शनम्। चेति। तथा च खाटिके लोहियमिव पुरुषे प्रतिविम्वरूपेण दुःखसखात् सबित्तिरेव पुरुषार्थः। प्रतिविम्बहारकदुःख- सम्बन्धस्वैव भोगतया प्रतिविम्बरूपेणैव दुःखस्य इयत्वादिति पविवेवमूलः पुरुष गुणबन्धोऽविवेकस्तु किम्मूलक इत्या- काक्षायामाह। अनादिरविवेकोऽन्यथा दोषहयप्रसक्तो ः ॥१२॥ परहौतासंसर्गकमुभयविषयकज्ञानमविवेकः। स च प्रवाहरूपेणानादिवित्तधर्मः प्रलये वासनारूपेण तिष्ठति । अन्यथा तस्य मादित्वे दोषदयप्रसङ्गात् । सादित्वे हि स्वत एवोत्पादे मुतास्यापि बन्धापत्तिः। कर्मादिजन्यत्वे च कर्मा- दिकं प्रत्यपि कारणले नाविवेकान्तरान्वेषणेऽनवस्थेत्यर्थः अयं चाविवेको वृत्तिरूपः प्रतिविम्बात्मना पुरुषधर्म इव भवतीत्वतः पुरुषस्य बन्धप्रयोजक इति प्रागवोक्त वक्ष्यते च ॥१२॥ ननु चेदनादिस्तहि नित्य: स्यादिति तबाह । न नित्यः स्यादात्मवदन्यथानुच्छित्तिः ॥१३॥ पात्मवनियोऽखण्डानादिर्न भवति किन्तु प्रवाहरूपेणा- नादिः। बन्यथानादिभावस्योच्छदानुपपत्तरित्यर्थः । १३ ॥ बन्धकारण मुन्ना मोचकारणमाह। प्रतिनियतकारणनाश्यत्वमस्य ध्वान्तवत् ॥१४॥ प्रस्य बन्धकारणयाविवेकस्य शतिरजतादिस्थले प्रति- नियतं यवाशकारणं विवेकस्तवाश्यत्व तमोवत् । अन्धकारो हि प्रतिनियतेनायोकेमेव नापते नान्यसाधनेनेत्यर्थः । मक विषापुराव।

·षष्ठोऽध्यायः।
२२५
पन्धन्तम इवानानं दीपञ्चेन्द्रियोजवम् ।
यथा सूर्य स्वथा ज्ञान यहिप्रर्षे विवेकजम् ॥
इति ॥१४॥
.
विवेकनेवाविवेको नाश्यत इति प्रतिनियमस्य ग्राहकम-
प्याहा
अवापि प्रतिनियमोऽन्वयव्यतिरेकात् ॥१५॥
ध्वान्तालोकयोरिव प्रकृतेऽपि प्रतिनियमः शुक्तिरजतादि.
चन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव ग्राह्य इत्यर्थः । अथवैवं व्याख्येयम् ।
ननु विवेकस्यापि किं प्रतिनियतं कारणं तबाह । अत्रापि
विवेकेऽपि कारणनियमोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव सिद्धः। श्रव-
णमनननिदिध्यासनरूपमेव कारणं न तु कर्मादौनि। कर्मा-
दिकं तु बहिरङ्गमेवेत्यर्थः ॥ १५ ॥
बन्धस्य स्वाभाविकत्वादिकं न सम्भवतीति प्रथमपादोक्त
मारयति ।
प्रकारान्तरासम्भवादविवेक एव बन्धः ॥१६॥
बन्धोऽत्र दुःखयोगाख्यबन्धकारणम् । शेषं सुगमम् ॥१६॥
ननु मुक्त रपि कार्वतया विनाशापत्त्या पुनर्बन्धः स्यादिति
॥
तवाह।
न मुक्तस्य पुनर्बन्धयोगोऽप्यनात्तिश्रुतेः ॥१७॥
भावकार्यस्यैव विनाशितया मोक्षस्य नाशो नास्ति न
स पुनरावर्त त इति श्रुतरित्यर्थः। बपिशब्दः पूर्व सूत्रोक्लार्थ-
समुचये ॥ १७॥
अपुरुषार्थत्वमन्यथा ॥ १८॥
अन्यथा मुक्तस्यापि पुनर्बन्ध प्रलयवदेव मोक्षस्थापुरुषा-
यख परमपुरुषार्थत्वाभावो वा स्यादित्यर्थः ॥ १८ ॥

·२ २२६ सांख्यदर्शनम्। अपुरुषार्थत्वे हेतुमाह। अविशेषापत्तिरुभयोः ॥ १६ भाविबन्धस्वसाम्येनोभयोर्मुक्ताबडयोर्षिशेषो न स्यात् । तत. सापुरुषार्थत्वमित्यर्थः ॥ १८ ॥ नन्वेवं बहमुक्तयोविधेषाभ्य पगमे नित्य मुक्तत्व' कथमुथते तवार। मुक्तिरन्तरायध्वस्तेन परः ॥ २० ॥ वक्ष्यमाणान्तरायस्य ध्वंसादतिरितः पदार्थो न मुक्तिरि- त्यर्थः । यथाहि खभावशास्य स्फटिकस्य जपोपाधिनिमित्तं रक्तात्वं शोकयावरकरूपं विघ्नमात्र न तु जवोपधानेन शोमा नश्यति जवापाये चोत्पद्यते। तथैव स्वभावनिदु.खस्यात्मनो बुद्यपाधिक दुःखप्रतिविम्ब तदावरकरूपं विघ्नमात्रं न तु बुद्धधपधानेन दुःखं जायते तदपाये च नश्यतीति । अतो नित्यमुक्ता बात्मा बन्धमोक्षौ तु व्यावहारिकावित्यविरोध पति ॥ २०॥ नन्वेवं बन्धमोक्षयोमिथ्याले मोक्षस्य पुरुषार्थताप्रतिपाद- कश्रुत्यादिविरोध इत्याह । तत्राप्यविरोधः ॥ २१॥ तत्राप्यन्तरायध्वंसस्य मोक्षवेऽपि पुरुषार्थत्वाविरोध प्रत्यर्थः । दुःखयोगवियोगावेव हि पुरुषे कल्पितौ न तु दुःख- भोगोऽपि। भोगस प्रतिविम्बरूपेण दुःखसम्बन्ध इत्यत प्रति- विम्वरूपेण दुःखनित्तियथार्थव पुरुषार्थः। स एवान्तराय- ध्वंसः। तादृयण मोचो यथार्थ एवेति भावः ॥ २१॥ मन्वन्तरायध्वंसमाव चेन्म विस्त श्रवणमात्रेणैव तक्षि- हिः स्यात् । पत्रामप्रतिवाकडचामोकरसिधिवदिति सवाल।

·षष्ठोऽध्यायः। २२७ अधिकारिवैविध्यान नियमः ॥ २२ ॥ उत्तममध्यमाधमास्त्रिविधा जानाधिकारिणः । तेन श्रव- समानानन्तरमेव मानससाक्षात्कारः सर्वेषामिति न नियम इत्यर्थः । अतो मन्दाधिकारदोषाहिरोचनादौनां श्रवणमा- बाच्चित्तविलायनक्षम मानसज्ञानं नोत्पत्रम्। न तु अव- णस्य ज्ञानजननासामर्थ्यादिति ॥ २२ ॥ न केवलं श्रवणमा जाने दृष्टकारणमन्यदपोत्याह । दाार्थमुत्तरेषाम् ॥ २३ ॥ श्रवणादुत्तरेषां मनननिदिध्यासनादौनामन्तरायध्वस- स्यात्यन्तिकत्वरूपदायार्थ नियम इत्यनुषज्यते ॥ २३ ॥ उत्तराण्य व साधनान्याह । खिरमुखमासनमिति न नियमः ॥२४॥ बासने पद्मासनादिनियमो नास्ति। यत: स्थिरं सुखं च यत् तदेवासनमित्यर्थः ॥ २४ ॥ मुख्य साधनमाह। ध्यानं निर्विषयं मनः ॥ २५ ॥ वृत्तिशून्यं यदन्तःकरणं भवति तदेव ध्यानं योगचित्तवृत्ति निरोधरूप इत्यर्थः। एतत्साधनत्वेन ध्यानस्य वक्ष्यमाणत्वा- दिति ॥२५॥ ननु योगायोगयोः पुरुषस्यैकरूप्यात् किं योगेनेत्याशय समाधत्ते। उभयथाप्यविशेषञ्च नैवमुपरागनिरोधादि- शेषः ॥ २६॥ उपरागनिरोधादृत्तिमतिविम्वापरामाद्योगावस्खायामयो- ·। २२८ सांख्यदर्शनम्। गावस्थातो विशेषः पुरुषस्येति सिचान्सदलार्थः । शेषं व्याख्या- तप्रायम् ॥२६॥ ननु निःसङ्गे कथमुपरागस्त चाह। निःसङ्गेऽप्युपरागोऽविवेकात् ॥ २७ ॥ निःसङ्गे यद्यपि पारमार्थिक उपरागो नास्ति तथाप्युप- राग इव भवतीति कृत्वा प्रतिविम्ब एवोपराग इति व्यव- वियते उपरागविवेकिभिरित्यर्थः ॥ २७ ॥ एतदेव विवृणोति। जवास्फटिकयोरिव नोपराग; किन्वभि- मानः ॥२८॥ यथा जवास्फटिकयी!परागः किन्तु जवाप्रतिविम्बवशा- दुपरागाभिमानमात्र रक्तः स्फटिक इति तथैव बुद्धिपुरुषयो- नोंपरागः । किन्तु बुद्धिप्रतिविम्बवशादुपरागाभिमानोऽविवे- कवशादित्यर्थः। अत उपरागतुल्यतया इत्तिप्रतिविम्ब एव पुरुषोपराग इति सूवयपर्यवसितोऽर्थः । स एव च दुःखा- मकवत्तेरुपरागो दु:निवृत्त्याख्यमोक्षस्यान्तरायस्तस्य च ध्वंस चित्तलयात सोऽपि च चित्तत्तिनिरोधाख्य नासम्प्रज्ञातयो- गेनेत्यतो योगादेवान्तरायसो भवतीति योगशास्त्रस्थापि सिद्धान्तः । २८॥ ध्यानं निविषयं मन इति योग उक्तस्तस्य साधनात्याच. चाप एव यथोतोपरागस्य निरोधोपायमाह। ध्यानधारणास्थासवैराग्यादिभिस्तनिरोध; ॥२९॥ समाधिद्वारा ध्यान योगस कारण मानव कार

·षष्ठोऽध्यायः
२२६
हारेत्यर्थः
धारणा तस्यार कारणमन्यासचित्तस्य य॑साधनानुष्ठानमभ्या-
सस्वापि कारणं विषयवैराग्यं तस्यापि दोषदर्शनयमनियमा-
दिकमिति पातलोक्तप्रक्रियया तविरोध उपरागनिरोधो
भवति चित्तरत्तिनिरोधाख्ययोग ॥ २६॥
चित्तनिष्ठध्यानादिना पुरुषस्योपरागनिरोधे पूर्वाचार्य-
सिद्ध हारं दर्शयति ।
लयविक्षेपयोव्याहत्त्येत्याचााः ॥ ३० ॥
ध्यानादिना चित्तस्य निद्रारत्तेः प्रमाणादिवृत्तेश्च निहत्त्या
पुरुषस्यापि वृत्त्य परागनिरोधो भवति । विम्बनिरोधे प्रति-
विम्बस्यापि निरोधादिति पूर्वाचार्या आहुरित्यर्थः। यथा
प्रतञ्जलिर्योगश्चित्तवृत्तिनिरोधस्तदा द्रष्टुः खरूपेऽवस्थानं वृत्ति
सारूप्यमितरत्रेति सूत्रत्रयेणैतदेवाह । तथा ।
नित्यः सर्वत्रगो यात्मा बुद्धिसविधिमत्तया ।
यथा यथा भवेबुद्धिरात्मा तहदिहेष्यते ॥
इत्यादिस्मृतयोऽप्येतदाहुरिति। तदेवमसम्प्रज्ञातयोगादेव
मोक्षान्तरायध्वंस इति प्रघट्टकाथः ॥ ३० ॥
ध्यानादौ गुहादिस्थाननियमो नास्तीत्वाह ।
न स्थाननियश्चित्तप्रसादात् ॥ ३१ ॥
चित्तप्रसादादेव ध्यानादिकम् । प्रतस्तव न गुहादिस्थान-
नियम इत्यर्थः। शास्त्रे त्वौत्सर्गिकाभिप्रायेणैवारस्यगिरिगुहा-
दिस्थानं योगस्योष्टिमिति। अत एव ब्रह्मसूत्राप। यत्रै-
काग्रता सलाविशेषादिति ॥२१॥
समाप्तो मोक्षविचार इदानी पुरुषापरिणामित्वाय जग-
कारणं विचारयति।
प्रकृतिराद्योपादानमतान्येषां कार्यत्वश्रुतेः ॥३२॥

·सांस्थदर्शनम् । महदादीमा कार्यस्व चवथात् तेषां मूलकारपतया प्रकृति: सिध्यतीत्यर्थः ॥ १२॥ पुरुष एवोपादानं भवतु तवाः। नित्यत्वेऽपि नात्मनो योमत्वाभावात् ॥३३॥ गुणवत्वं सजिव चोपादानयोग्यता तयोरभावात् पुरुषस्य निव्यत्वेऽपि नोपादानवमित्यर्थः ॥ १३ ॥ मनु बढीः प्रजाः पुरुषात् सम्प्रसूना इत्यादिश्रुतेः पुरुषस्य कारणत्वावगमावि दिवादा यात्रयणीया इत्याशयाह । श्रुतिविरोधान्न कुतर्कापसदस्यात्मलाभः ॥३४॥ पुरुषकारणतायां ये ये पक्षाः सम्भावितास्से सर्वे श्रुति- विरक्षा इत्यतस्तदभ्युपगन्तृणां कुतार्किकाद्यधमानामात्म- खरूपज्ञानं न भवतीत्यर्थः। एतेनात्मनि सुखदुःखादिगुणो- पादानत्ववादिनोऽपि कुतार्किका एव तेषामप्यामयथार्थ ज्ञान नास्तीत्यवगन्तव्यम्। प्रात्मकारणताश्रुतयश्च शक्तिशक्तिमद- भेदेनोपासनार्था एव । बजामकामित्यादिश्रुतिभिः प्रधान- कारणतासिके। यदि चाकाशस्थानाधिष्ठानकारणतावदा- मन: कारणत्वमुचते तदा तब निराकुर्मः परिणामस्यैव प्रति- बेधादिति ॥ ३४॥ स्थावरजमादिषु पृथिष्यादौनामेव कारणत्वदर्शनात कथं प्रवत: सर्वोपादानव सवाह। पारम्पयेऽपिःप्रधानानुत्तिरणुषत् ॥३५॥ स्थावरादिषु परम्परया कारणत्वेऽपि तेषु प्रधानस्थानु- मानाकुपादानत्वमक्षतम्। यथारादिहारकत्वेऽपि वावरा- दिषु पार्थिवाधणमामनुगमादुपादानत्वमित्यर्थः ॥ १५ ॥ वनन्यायेन प्रबवापवाले प्रमाणमाह।

·षष्ठोऽध्यायः। सर्वक कार्य्य दर्शनादिमुखम् ॥ ३६ ॥ प्रव्यवस्थया सर्वच विकारदर्शनात् प्रधानस्य विभुत्वम् । यथाणोघंटादिव्यापिखमित्यर्थः । एतच प्रागेव व्याख्यातम् . ननु परिच्छिवलेऽपि यत्र कार्य मुत्पद्यते तत्र गच्छतौति वसाव्यं तबाह। गतियोगेऽयाद्यकारणताहानिरगुवत् ॥३७॥ गतिखौकारेऽपि परिच्छिवतया मूलकारणत्वाभावः पार्थिवाद्यणदृष्टान्त नेत्यर्थः । अथवेत्थ व्याख्य यम्। ननु त्रिगुणात्मकमधानस्यान्योऽन्यसंयोगार्थं श्रुतिस्मृतिषु क्रिया हो- भाख्या श्रूयते क्रियावत्त्वाच्च तन्वादिष्टान्तेन मूलकारणत्वा- भाव इत्याशय परिहरति । गतियोगेऽप्याद्यकारणसाहानि- रणवत्। गति: क्रिया तमत्त्वेऽपि मूलकारणताया अहा. निर्यथा वैशेषिकमत पार्थिवाद्यणनामित्यर्थः ॥ ३७॥ ननु पृथिव्यादौनां नवानामेव द्रव्याणां दर्शनात् कथं पृथिवीत्वादिशून्य प्रधानाख्य द्रव्यं घटेत। न च प्रधानं द्रव्य. मेव माखिति वाच्यम्। संयोगविभागपरिणामादिभिद्र व्यत्व. सिरिति तनाह। प्रसिद्धाधिक्यं प्रधानस्य न नियमः ॥ ३८ ॥ प्रसिधनवद्रव्याधिक्यमेव प्रधानस्यातो नव द्रव्याणीति न नियम इत्यर्थः। अष्टानामेव कार्यवनवणं चाल तक इति भावः ॥१८॥ किं सवादयो गुणा एव प्रकतिरथवा गुणत्रयरूपद्रव्य- बयाधारभूता प्रकृतिरिति संथयेम्वधारयति ।

·२३२
सांख्यदशनम् ।
सवादीनामतहमत्वं तद्रूपत्वात् ॥ ३९ ॥
सत्त्वादिगुणानां प्रतिधर्मत्व नास्ति प्रकृतिस्वरूपत्वा-
दित्यर्थः। यद्यपि श्रुतिस्मृतिषुभयमेव श्रूयते तथापि ततः
खरूपत्वमेवावधार्थत न तु धर्मत्वम् । तथाहि सत्त्वादिवयं
किं प्रक्कते: कार्यरूपो धर्मोऽथवाकाशस्य वायुवत् संयोगमा-
वेण नित्य एव धर्मः स्यात्। पाद्य एकस्या एव प्रक्वतेद्रव्या-
न्तरसङ्गं विना विचित्रगुणत्रयोत्पत्त्यसम्भवः। दृष्टविरुधक-
त्पनानौचित्य च। अन्य नित्येभ्य एव सत्त्वादिभ्योऽन्योऽन्य.
सङ्गेन विचित्रसकलकार्योपपत्तौ तदतिरितप्रतिकल्पना-
वैयर्थ मिति सत्त्वादौनां प्रततिकार्यवादिवचनानि चांशतः
प्रकाशादिकार्योपहितयाभिव्यक्त्यादिकमेव बोधयन्ति । यथा
पृथिवीतो दीपोत्पत्तिरिति ॥ ३८ ॥
प्रधानप्रहत्त: प्रयोजनमवधारयति निष्प्रयोजनप्रत्य-
भ्युपगमे मोक्षानुपपत्ते रिति।
अनुपभोगेऽपि पुमर्थं सृष्टिः प्रधानस्योष्ट्र-
कुडुमवहनवत् ॥४०॥
बतीयाध्यायस्थे प्रधानसृष्टिः परार्थत्यादिसूवे व्याख्या-
तमिदम्।
विचित्रसृष्टौ निमित्तकारणमाह।
कर्मवैचिल्यात् सृष्टिवैचियम् ॥ ४१ ॥
कर्म धर्माधौं । सुगममन्यत् ॥ ४ ॥
ननु भवतु प्रधानात् साष्टिः प्रलयस्तु कस्मात् । नोक-
स्मात् कारणाहिरुपकार्यहयं घटते तबाह।
साम्यवैषन्याभ्यां काय्य इयम् ॥४२॥
॥ ४०॥

·षष्ठोऽध्यायः।
२३३
सत्वादिगुगाबयं प्रधानं तेषां च वैषम्य न्य मातिरिका-
भावेन संहननं तदभावः साम्यं तान्यो हेतुभ्यामिकस्मादेव
सृष्टिप्रलयरूपं विरुषकार्यहयं भवतीत्यर्थः । स्थितिस्तु सृष्टि-
मध्ये प्रविष्टेत्याशयेन तत्कारणत्व प्रधानस्य न पृथग्विचारि-
तम् ॥ ४२ ॥
ननु प्रधानस्य सृष्टिखाभाव्याजज्ञानोत्तरमपि संसारः
स्यात् तवाहा
विमुक्तबोधान्न
सृष्टि: प्रधानस्य लोकवत्
॥४३॥
विमुक्ततया पुरुषसाक्षात्काराइतोः प्रधानस्य तत्पुरुषार्थ
पुनः सृष्टिनं भवति । कतार्थत्वात्। लोकवत्। यथा लोका
अमात्यादयो रामोऽयं सम्पाद्य कतार्था सन्तो न पुनः राजा)
प्रवर्तन्त तथैव प्रधानमित्यर्थः। विमुक्तमोक्षार्थ हि प्रधान-
प्रवृत्तिरित्यक्ताम् । स च ज्ञानानिष्पन्न प्रति भावः ॥ ४३ ॥
ननु प्रधानस्य सृध्य परमो नास्ति। अज्ञानां संसारदर्श-
नात्। तथा च प्रधानध्यामुक्तस्यापि पुनर्बन्ध स्यात् तबाह।
नान्योपसर्पणेऽपि मुक्तोपभोगो निमित्ता-
भावात् ॥ ४४॥
कार्यकारण ससातादिस्ट्यान्यान् प्रति प्रधानस्योपसर्प-
पऽपि न मुक्तस्योपभोगो भवति । निमित्ताभावात् । उप-
भोग निमित्तानां खोपाधिसंयोगविशेषतकारणाविवे-
कादौनामभावादित्यर्थः । इदमेव हि मुक्त प्रति प्रधानमध्य-
परमो यत् सदोगहेतोः खोपाधिपरिणामविधेषस जमाख्य-
स्वानुत्पादनमिति ॥४४॥

·२३.४ सांख्यदर्शनम्। नवियं व्यवस्था तदा घटेत यदि पुरुषबहुत्व स्यात् तदेव वात्माइत अतिबाधितमित्याशचाह। पुरुषबहुत्वं व्यवस्थातः ॥ ४५ ॥ ये हिदुरस्तास्ते भवस्वथेतरे दुःखमेवापियन्तीत्यादि- श्रुत्यु माबन्धमोक्षव्यवस्थात एव पुरुषबहुत्व सिध्यतीत्यर्थः ॥४५॥ नमपाधिभेदाहन्धमोक्षव्यवस्था स्यात् तबाह । उपाधिश्चेत् तत्सिद्दी पुन: तम् ॥४६॥ उपाधिशेत् खोक्रियते तद्युपाधिसिद्दाव पुनरदैतमा इत्यर्थः वस्तुतस्तूपाधिभेदेऽपि व्यवस्था न सम्भवतीति प्रथमा- ध्याय एव प्रपञ्चितम् ॥ ४६॥ ननूपाधयोऽप्याविद्यका इति न तैरह तभङ्ग इत्याशङ्गाया- माह। हास्यामपि प्रमागविरोधः ॥४७॥ ব্ৰীৰিনি মীনগ্রাম নাথ सुतेविरोधस्तदवस्थ एवेत्यर्थः ॥ ४७ ॥ अपरमपि दूषणहयमाह। हास्यामप्यविरोधान्न पूर्वमुत्तरं च साधका- भावात् ॥४८॥ हाभ्यामध्यङ्गोवताभ्यां हेतुभ्यां पूर्वं पूर्वपक्षो भवतां न घटत। प्रसाभिरपि प्रकृतिः पुरुषवेति योरेवाङ्गीकारात्। विकारस्यानित्यतया पाचारभणमानताया अस्माभिरपोष्ट स्वात्। ननु पुरुषनानात्वस्खौकारात् प्रकते नित्यत्वस्वीकारा- ·षष्ठोऽध्यायः। शास्त्येवासहिरोध प्रत्याशय दूषणान्तरमाह। उनरं चेत्या- दिना। पईतवादिनामुत्तर सिद्धान्तश्च न घटते। यात्मसा- धकप्रमाणस्याभावात् । तदङ्गीकारे च तेनैवाईतहानिरिति जितं नैरात्मावादिभिरित्यर्थः ॥ ४ ॥ ननु खप्रकाशत खात्मा सेक्ष्यति तवाह। प्रकाशतस्तत्मिनो कर्मकर्तृविरोधः ॥४६॥ चैतन्यरूपप्रकाशतश्चैतन्यसिद्धौ कर्मकर्तृविरोध इत्यर्थः । प्रकाश्यप्रकाशसम्बन्ध हि प्रकाशनमालोकादिषु दृष्टं स्वस्थ साक्षात् स्वस्मिन् सम्बन्धश्च विरुद्ध इति । अस्मन्मते तु बुद्धि- हत्याख्यप्रमाणाङ्गोकारात् तद्वारा प्रतिविम्वरूपस्य स्वस्य विम्बरूप स्वस्मिन् सम्बन्धो घटते । यथा सूर्ये जलद्वारा प्रति- विम्बरूपस्वसम्बन्ध इति भावः । यात्मन: स्वप्रकाशत्व श्रुतिस्त्व- नन्योपाधिकप्रकाशादिपरा बोध्या ॥ ४ ॥ ननु नास्ति कर्मकर्तृविरोधः स्वनिष्ठ प्रकाशधर्मद्वारा स्वस्य स्वसम्बन्धसम्भवात् । यथा वैशेषिकाणां स्वनिष्ठन्नानहारा स्वस्य स्वयं विषय इति तत्वाह । जड़व्याहत्तो जड़ प्रकाशयति चिद्रूपः ॥५०॥ चेतने प्रकाशरूपधर्मः सूयादिष्विव नास्ति किन्तु चित्- खरूप एव पदार्थो जड़ प्रकाशयति । यतो जड़व्यावृत्ति- मात्रेण चिदित्यु प्यते न तु जड़विलक्षसधर्मवत्तयेत्यर्थः । प्रत एव निर्धर्मतया स एष नेति नतीत्य व श्रुत्योपदिश्यते न तु विधिमुखतयेति । तथा च स्मृतिरपि । इदं तदिति निर्देष्टुं गुरुणापि न शक्यते । इति। जड़व्याहत्ताविति पाठेऽपि हेतौ सप्तम्यायमेवार्थः । पसिंच सूबे जड़मेव प्रकाशयति चिद्रूपो नत्वामानमिति ।

·२३६ सांख्यदर्शनम् । मार्थः। तथा सति हि तस्यायत्वेन साधकामावरूपं बाधकं परेषूपन्यासानहम्। स्वस्थापि तस्वन्यायत्वादिति ॥५०॥ नववं प्रमाणाधनुरोधेन ससिहावतश्रुतेः का गति. स्तवाह। न श्रुतिविरोधो रागिणां वैराग्याय तत्सिद्दे: ॥५१॥ पद्दतश्रुतिविरोधस्तु नास्ति रागिणां पुरुषातिरिक्त वैरा- ग्यायैव श्रुतिभिरहैतसाधनात्। पुरुषन्नान इव इताभावज्ञान स्वतन्त्रफलान्तराश्रवणात्। तच वैराग्य सदहतेनेवोपपद्यते सत्त्वं च कूटस्थत्वमित्यर्थः । अत एव श्रुतिरपि सदह तमव छान्दोग्ये प्रतिपादितवतौति भावः ॥ ५१ ॥ न केवलमुक्तयुक्त्यै वाहतवादिनो हेया अपितु जगदसत्य- ताग्राहकप्रमाणाभावेनापौत्याह जगत्सत्यत्वमदुष्टकारणजन्यत्वाबाधकामा. वात् ॥५२॥ निद्रादिदोषदुष्टान्तःकरणादिजन्यखेन वाप्रविषयशह- पौतिमादौनामसत्यत्व लोके दृष्ट तश्च महदादिप्रपञ्चे नास्ति । तत्कारणस्य प्रवहिरण्यगर्भबुडेश्वादुष्टत्वात्। यथापूर्वम- कल्पयदित्यादिश्रवणात्। ननु नेह नानास्ति किवनेत्यादि- श्रुत्वा बाधितत्व नाविद्यादिनामा कबनानादिर्दोषः कल्पनौ- यस्तवाह। बाधकाभावादिति। पयं भावः। नेह नानास्ति किचनत्यादिश्रुतयो याः परैः प्रपक्षबाधकतयाभिप्रेयन्त ताः प्रकरणानुसारिष विमागादिप्रतिषधिका एव न तु प्रपञ्चात्य- सतछतापराः। समापि काफ्ता खार्थासाधकत्वास-

·षष्ठोऽध्यायः।
H
।
जगत्। न हि स्वप्रकालौनशब्दस्य बाधे तजज्ञापितोऽप्यर्थः
पुनर्न सन्दिधत इति। तस्मादात्माविघातकतया श्रुतयो न
प्रपक्षस्यात्यन्तबाधपरा इति । तब नेह नानास्ति किनेत्या.
दिश्रुतंब्रह्मविभक्तं किमपि नास्तीत्यर्थः । सर्व समाप्नोषि ततो-
ऽसि सर्व इत्यादिस्मृत्वेकवाक्यत्वात्। वाचारम्भणं विकारो
नामधेयं मृत्तिकेत्य व सत्यमित्यादिश्रुतस्तु नित्यतारूपपारमा-
र्थिकसत्ताविरहोऽर्थः अन्यथा मृत्तिकादृष्टान्तासिहे. न हि
लोके मृत्तिकाविकाराणामत्यन्ततुच्छत्वं सिद्ध येन दृष्टान्तता
स्थादिति।
न निरोधो न चोत्पत्तिन बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ।
इत्यादिश्रुतस्त्वात्मातिरिक्तस्य कूटस्थनित्यतारूपातिपरमा.
र्थसत्ताविरहोऽर्थः । किञ्चात्मनो निरोधाद्यभावोऽर्थः । अन्यथै-
साहशज्ञानस्य मोक्षफलकत्वप्रतिपादनविरोधात्। न हि
मोक्षो मिथ्येति प्रतिपाद्य मोक्षस्य फलत्वमप्रमत्तः प्रतिपादय.
तौति। याश्चात्मैक्यतयस्तास्तु प्रथमाध्याय एव व्याख्याताः ।
बझमीमांसाभाथे चैता अन्याश्च श्रुतयोऽस्माभिर्याख्याता
इति दिक् ॥५२॥
न केवलं वर्तमानदशायामिव प्रपञ्चः सबपितु सदैवेत्याह।
प्रकारान्तरासम्भवात् सदुत्पत्तिः ॥५३॥
पूर्वोक्तायुक्तिभिरमदुत्पादासम्भवात् सूक्ष्मरूपेण सदेवोत्-
पातेऽभिव्यक्तं भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ।
कर्तृत्वभोक्तृत्वयोवैयधिकरणेऽपि व्यवस्थामुपपादयति
सूवाभ्याम्।
अहङ्कारः कर्ता न पुरुषः ॥ ५४॥

·२३८ सांख्यदर्शनम्। अभिमामवत्तिकमन्तःकरणमाडास स एव अतिमान् । बभिभानोत्तरमेव 'प्रायशः प्रवत्तिदर्शनात्। न तु पुरुषो- ऽपरिणामित्वादित्यर्थः । पूर्व च धर्मादिकं बुरेरिति यदुःख तदेकस्यैवान्तःकरणस्य वृत्तिमाघमेदाशयेन ॥ ५४॥ चिदवसाना भुक्तिस्सत्कर्मार्जितत्वात् ॥५५॥ अहङ्कारस्य कर्तृत्वेऽपि भोगचित्येव पर्यवमत्रो भवति प्रहकारस्य संहतत्वेन परार्थत्वात्। नन्वे वमन्यनिष्ठकर्मणा- न्यस्य भोगे पुरुषविशेषनियमो न स्यात् तबाह। तत्कर्मा- जितत्वादिति। बहकारणासनितं तस्याधितो यत् तज्जन्यवानोगस्येत्यर्थः । तथा च योऽहमारो यं पुरुषमादाया- चेतनेऽहं ममति वृत्ति करोति तस्बाहारस्य कर्म तस्यात्मन उच्यते । तेनैव च कर्मणा तबामनि भोगोऽज्यत इति नाति- प्रसङ्ग इत्याशयः ॥ ५५ ॥ ब्रह्मलोकान्तगतिभिर्नास्ति निष्कृतिरिति पूर्वोको कारणं कर्म दर्शयति । चन्द्रादिलोकेऽप्यावृत्तिर्निमित्तसनावात् ॥५६॥ निमित्तमविवेककर्मादिकम्। सुगममन्यत् ॥ ५६ ॥ ननु तत्तमोकवासिजनोपदेशादनाहत्तिः स्यात् तबाह । लोकस्य नोपदेशात् सिद्धिः पूर्ववत् ॥५७॥ यथा पूर्वस्य मनुष्यलोकस्योपदेशमाचाव सिपि ननिष्य- तिरेवं तत्तलोकस्खलोकस्योपटेशमात्रात् तद्गतानां ज्ञान- नियत्ति नियमेन भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ मन्वं ब्रह्मलोकादनातिरिति श्रुतेः का गतिस्तमाह। परम्पर्येण तत्सिद्धौ विमुक्तिश्रुतिः ॥५॥ ब्रह्मलोकादिगतानां श्रवणमननादिपरम्परया प्रायशी ·पठोऽध्यायः। २३८ मानसिौं सत्वां विमुशिधणम्। न तु साक्षादगतिमा- वेणेत्यर्थः । प्रायिकत्वादन्यलोकाहिशेष इति ॥ ५८ ॥ परिपूर्णत्वेऽप्यामनो गतिऋतिमुपपादयति । गतिश्रुतेश्च व्यापकत्वेऽप्युपाधियोगादभोगदे- शकाललाभो व्योमवत् ॥५६॥ व्यापकत्वेऽप्यात्मनो गतिश्रवणानुरोधेन भोगदेशस्य काल- वशालाभः सिध्यति । व्योमबापाधियोगेनेत्यर्थः । यथा धाका- शस्थ पूर्णत्वेऽपि देशविशेषगतिघंटाद्युपाधियोगावड़ियते तथैवेति । तथा च श्रुतिः । घटसंवृतमाकाशं नौयमाने घटे यथा । घटो नौयेत नाकाशं तहज्जीवो नभोपमः ॥ इति ॥ ५॥ भोरधिष्ठानाडोगायतननिर्माणमिति यदुक्तं तत् प्रपञ्च- यति सूत्राभ्याम्। अनधिष्ठितस्य पूतिभावप्रसङ्गान्न तत्सिविः भोजनाधिष्ठितस्थ शुक्रादेः पूतिभावप्रसङ्गात्र पूर्वोक्का- भोगायतम मिहिरित्यर्थः ॥ १० ॥ नबधिष्ठान विनवादृष्टहारा भोक्तृभ्यो भोयायतननिर्माणं भवतु तवाहा पदृष्टहारा चेदसम्बदस्य तदसम्भवाज्जला- दिवलपुरे ॥११॥ पक्रादौ साधादसम्वहस्सादृष्टस्य शरीरादिनिर्माण भोग्नु हारत्वासनवाडौमासम्बवानां जलादीनामधुरोत्पत्तौ वर्ष- ·२४० सांख्यदर्शनम्। कादिहारत्ववदित्यर्थः अतः खाश्रयसंयोगसम्बन्धेनवादृष्ट- सम्बन्धः शक्रादिषु वताव्यः। तथा च सिद्धमदृष्टवदात्मसंयोग- रूपेणाधिष्ठानस्य भोगोपकरणनिर्माणहेतुत्वमिति भावः ॥६॥ वैशेषिकादिनयेनादृष्टस्य सम्बन्धघटकतयात्मनोऽधिष्ठा- वत्वं स्थापितं स्वसिद्धान्ते बदृष्टादौनामात्मधर्मत्वाभावात् तद्वारा भोक्तु हेतुत्वमेव न सम्भवतीत्याह। निर्गुणत्वात् तदसम्भवादहकारधर्मा येते ॥६२॥ भोक्तर्निगुणत्वेनादृष्टासम्भवाच्च नादृष्टद्वारकत्वम् । हि यस्मा- देतेऽदृष्टादयोऽहकारस्थान्तःकरण सामान्यस्यैव धर्मा इत्यर्थः तथा चास्मन्मते हारनरपेक्ष्येण संयोगमात्रेण साक्षादेव भोला- रविष्ठान सिध्यतौति भावः ॥ ६२॥ ननु चेत् पुरुषो व्यापकस्तहि बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीव: स विज्ञेयः स चानन्याय कल्पते ॥ इति श्रुतिप्रतिपादितं जीवपरिच्छिनत्वमनुपपन्नम् तथे- खरप्रतिषेधात् पुरुषाणां चैकरूप्याज्जीवात्मपरमात्मविभागो. ऽपि शास्त्रीयोऽनुपपन्न इति। तामिमामाशङ्कां परिहर्त्तमाह विशिष्टस्य जीवत्वमन्वयव्यतिरेकात् ॥१३॥ जीवबलप्राणधारणयोरिति व्युत्पत्त्या जौवत्वं प्राषित्वं तञ्चाहहारविशिष्ट पुरुषस्य धर्मो न त केवलपुरुषस्य । कुतः । अन्वयव्यतिरेकात्। प्रहमारवतामेव सामर्थ्यातिशयमापधा- रपयोर्दर्शनात् । तच्छ्न्यानां च चित्तवृत्तिनिरोधस्यैव दर्थ- नात्। प्रवृत्तिहेतुरागोत्पादकस्याहारस्वाभावादित्यर्थः ।

·पोशायः। २४१ तथा चान्तःकरणोपाधिकं जीवस्य परिविझवत्वं परमात्मा- ख्यात् केवलपुरुषानिवत्वं चेति भावः। पनेन सूत्रेण विशि- ष्टस्य भोतृत्व वा बमहम्प्रत्ययगोचरत्वं वा नोक्तम्। साक्षात्- काररूपस्थ भोगस्याहारधर्मत्वाभावात् । त्वमहन्धर्मि पुर• स्कारेण विवेकानुपपत्तेश्च । किन्तु । यदा वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत् तदा मुनिश्रेष्ठाः पाथच्छेदो भविथति ॥ प्रात्मानं विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । परस्तु निर्गुणः प्रोक्ष पाहारयुतोऽपरः ॥ इत्यादिवाक्ययतोतो जीवात्मपरमात्मविभाग एव प्रद- शितः। तत्र जीवतायामहङ्गार उपलक्षणमेवेति ॥ ६३ ॥ इदानों महदहङ्कारयोः कार्यभेदं प्रतिपिपादयिषुरादाव- हङ्कारकार्यमाह अहङ्कारकर्वधौना कार्य सिद्धिखराधौना प्रमाणाभावात् ॥ ६४॥ अहङ्काररूपो यः कर्ता तदधौनैव कार्यसिडिः सृष्टिसंहा- रनिष्पत्तिर्भवति। तादृशबलस्याहारकार्यत्वात् । हतेषु तत्सामर्थ्यादर्शनात् । न तु वैशेषिकाद्यक्तानहङ्कतपर- मखराधीना। अनहङ्गासमष्ट्रव मित्येवरे च प्रमाणाभावा- दित्यर्थः । पहं बहु स्यां प्रजायेर्येति अहङ्कारपूर्विकैव सृष्टि: श्रूयते तवाहंगब्दस्यानुकरणमावत्व प्रमाणाभाव इति । बनेन सूत्र गाहारोपाधिकं ब्रह्मरुद्रयोः सृष्टिसंहारकर्तृत्व शुतिस्मृतिसिहमपि प्रतिपादितम् ॥ १४ ॥ मनु भवत्वारोऽन्येषां कर्ताहकारस्य तु कः कर्ता । अनह. तवाह।

·. २४२. सांस्थदर्शनम् । पदृष्ठोदभूतिवत् समानत्वम् ॥६५॥ यथा सर्गादिषु प्रततिक्षोभककर्माभिव्यक्तिः कालविशेष- मात्राद्भवति सदुद्दोधककर्मान्तरस्य कल्पनेऽनवस्थाप्रमगात् तथैवाहकारः कालमावनिमित्तादेव जायते न तु तस्यापि कर्वन्तरमस्तीति समानत्वमावयोरित्यर्थः ॥ ६५ ॥ महतोऽन्यत् ॥६६॥ अहङ्कारकार्यात् सृध्यादेर्यदन्यत् पालनादिकं तमहत्त. त्वाअवति। विशुद्धसत्वतयाभिमानरागाद्यभावेन परानुग्रह- मात्रप्रयोजनकत्वादित्यर्थः । अनेन च सूत्रेण महत्तत्वोपा- धिकं विष्णोः पालकत्वमुपपादितम् । महत्त वोपाधिकत्वात तु विष्णुमहान् परमेश्वरो ब्रह्मेति च गौयते तदुक्तम् । यदाहुर्वासुदेवाय चित्त तन्महदात्मकम् । इति। अत्र शास्त्र कारणब्रह्म तु पुरुषसामान्यं निर्गुण- मेवेष्यते। ईश्वरानभ्यु पगमात् । तत्र च कारणशब्दः स्वश- तिप्रकृत्य पाधिको वा निमित्तकारणतापरो वा पुरुषार्थस्य प्रकतिप्रवर्तकत्वादिति मन्तव्यम् ॥ ६६ ॥ अविवेकनिमित्तकः प्रकतिपुरुषयोर्भाग्यभोक्तृभाव इति प्रागुक्तम् । तत्राविवेक एव किनिमित्तक इत्याकाक्षायामवि. वेकधाराकल्पनऽनवस्थापत्तिरित्याशङ्कायाः प्रामाणिकत्वन परिहारः सर्ववादिसाधारण इत्याह । कर्मनिमित्तः प्रकृतेः खखामिभावोऽप्यना- दिऊजाकुरवत् ॥ ६७॥ येषां सा कदेशिनां प्रवत: पुरुषस्य च खस्वामिभावो भोग्यभोक्तभावः कर्मनिमित्तकस्तन्मतेऽपि स प्रवाहरूपेणाना- ।

·षष्ठोऽध्यायः । २४३ दिरेव। वौजाकरवत् प्रामाणिकत्वादित्यर्थः। बाकस्मिकत्व मुक्तस्यापि पुनर्भोगापत्ते रिति ॥१७॥ अविवेकनिमित्तकात्मतेऽप्य तदनादिव समानमित्याह । अविवेकनिमित्तो वा पञ्चशिखः ॥ ६८ ॥ अविवेकनिमित्तो वा स्वस्वामिभाव इति पञ्चशिख पाह। तन्मतेऽप्यनादिरित्यर्थः । एतदेव स्वमतं प्रागुतात्वात्। अविवे- कश्च प्रलयेऽपि कर्मवदेवास्ति वासनारूपेणेति। विवेकप्राग- भावोऽविवेक इति मते तु वौजाङ्गुरवदनादित्व न घटते । अखण्ड प्रागभावस्यैवाखिलभोगहेतुत्वादिति ॥१८॥ लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्य: ॥६६॥ सनन्दनाचार्यस्तु लिङ्गशरीरनिमित्तकः प्रकृतिपुरुषयो- भॊग्यभोक्तृभाव इत्याह। लिङ्गशरोरहारैव भोगादिति। तमते. ऽप्यनादिः स इत्यर्थः । यद्यपि प्रलये लिङ्गशरीरं नास्ति तथापि तत्कारणमषिवेककर्मादिकं पूर्वसर्गीयलिशरोरजन्यमस्ति सहारा वौजागुरतुख्यत्व स्वखामिभावलिङ्गशरीरयोरित्या- शयः॥८॥ शास्त्रवाक्यार्थमुपसंहरति। यहा तहा तदुच्छित्तिः पुरुषार्थस्तटुच्छित्तिः पुरुषार्थः ॥ ७० ॥ कर्मनिमित्तो वाविवेकादिनिमित्तो वा भवतु प्रकतिपु. रुषयोर्भाग्यभोलभावः सर्वयाम्यनादितया दुरुच्छेद्यस्य तस्यो.

·२४४ सांख्यदर्शनम्। छदः परमपुरुषार्थ इत्यर्थः । तदेतदादो प्रतिज्ञात विवि- धदुःखात्यन्तनिवृत्तिरवसापुरुषार्थ इति । नन्वन सुखदुःख- साधारणभोगनिवृत्तिः पुरुषार्थ उचते तव दुःखमावनिहत्ति- रिति कथं तत्त्रोक्तस्यानोपसंहार पति धेन। शब्दभेदेऽप्यर्था- भेदात्। सुसंहितावहःसपचे निक्षिप्तमिति मुखभोगोऽपि दुःखभोग एष दुःखभोगोऽपि प्रतिविम्बरूपेण पुरुषे दुःख- मम्बन्ध एव स्वतो नित्यनिर्दु:खत्वेन च प्रथमसूत्रोऽपि प्रति- विखरूपेणैव दुःखनिवृत्तिर्विक्षिप्तेत्येक एवार्थ उपक्रमोप- संहारसूखयोरिति। बहुतांशस्य हिरात्तिः शाखसमा- स्यर्था ॥ ७॥ शास्त्र मुख्यार्थविस्तारस्तम्याख्येऽनुक्तपूरणैः । षष्टाध्यायें वस: पश्चाहाक्यार्थखोपसंहसः । तदिदं सांख्यथावं कपिलमूर्तिभंगवान् वि पारखिलतो- कहिताय प्रकाशित गन् यत् तत्र वेदान्तिब्रुव: कविदाह । सांख्यप्रणेता कपिलोन विष्णुः । किन्सन्यवतारः कपिला. मतरम्। पन्निः स कपिलो नाम सांख्यशास्त्रप्रवर्तकः । इति वृतरिति । तल्लोकव्यामोहनमात्रम्। एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन् मुमुघूणां दुराशयात् । प्रमख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायामदर्शनम् । इत्यादिमृतिषु विश्ववतारस्त्र देवइतिपुषस्यैव सांख्योप- देष्टुत्वावगमात् । कपिसहयकल्पनागौरवाच्च। तब चाग्नि- शब्दोऽम्याख्ययत्यावेशादेव प्रयुक्तः। यथा कालोऽसि लोकचयजत् प्रहः । इति श्रौशवाकासमन्याविमादेव कासमन्दः ।

·UTE OF GULTI
षष्ठोऽध्यायः।
२४५
अन्यया विरूपदर्शकलाणस्यापि विषखवतारकष्णानेटा-
पोरिति दिक।
सांख्यकुख्याः समापूयं वेदान्तमथितामृतैः ।
कपिलपिनियन ऋषौनापाययत् पुरा ॥
तश्चःया तस्मिन् गुरौ च स्थिरभावतः ।
तप्रसादलवेनेदं तच्छास्त्र वितं मया ॥
इति श्रीविज्ञानभिक्षुविरचिते कापिलसांख्यप्रवचनस्य
भाष्ये तन्वाध्यायः षष्ठः॥
इति सांख्यप्रवचनभावं समाप्तम् ।
HERSION
.२.११ SHRA
Fa

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.