·पारागविजये प्रथमान्यायमथमपादस्य मूलापामनुनामाणिका। गरसगा। अतएव प्राणः (२१ २४) २५७ अथातो ब्रमनिज्ञासा अन्तस्तद्धपिदेशात् . (११२१) अम्मिन्नस्स च तद्योग शास्ति (११ २०) १८७ আকাবকিদা (११२३) २५२ आनन्दमयोभ्यासात् १८१ ईक्षतेन शब्दम् १६४ उपदेशभेदानेति चेनोभयस्मिन् (१ १ २८) २६४ फामाच नानुमानापेक्षा १८६ गतिसामान्यात् गौणव्धेनात्मशब्दात् छन्दोनिधानामति चेन २६० जन्माघस्य यतः जीवमुरयमाणलितान्नति ज्योतिश्चरणाभिधानात् रातु समन्ययात् तद्धतुव्यपदेशाच १८६ तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् न वक्तुरात्मोपदेशादिति (१ १ ३०) २०३ नेतरोनुपपत्ते १८६ प्रतिनाविरोधात् प्राणस्तथानुगमात् २७१ भूतादिपादव्यपदेशाचैवम् (११२७) २६० गेदव्यपदेशाच भेदव्यपदेशाचान्य २२९ ·(२) १८६ १८५ १४८ मान्त्रपर्णिकमेव च गीयते विकारशब्दानेति चेन शास्त्रयोनित्वात शास्त्रदृष्टयातूपदेशो वामदेववत् (१ १ ३१) श्रुतत्वाच (११ १२) स्वाप्ययात् हेयत्वावचनाच (११८) २७४ अधिकरणमूची। पुरसख्या। १४० जिज्ञासाधिकरणम् जन्मायधिकरणम् शाखयोनित्वाधिकरगम् সল্যান্স ईक्षत्यधिकरणम् आनन्दमयाधिकरणम् अन्तरधिकरणम् সাস্কায়াঘি प्राणाधिकरणम् ज्योतिरधिकरणम् इन्द्रप्राणाधिकरणम् १८१ २२६ २५७ ૨૫૮ D

·श्रीरन्तु।
भाहयग्रीवाय नमः।
शास्त्रमुक्तावळी ।
पाराशर्यविजयः।
पाराशर्यो दयालु यति बहुविधान् वेदमार्गप्रतीपान्
सम्यक्ताख्यशस्त्रैः प्रतिभटजनतागर्वसर्वकपस्तः ।
ब्रामण्य पर्यभूती गुणगणपितति हतुकामान् कुतकै
स्तैस्तैर्दुर्लष्यमायाविततिविरचितैायमार्गमहीणः ॥
वेदापहारिणं दैत्यं मीनरूपी निराकरोत् ।
तदर्थहारिणस्सर्वान् व्यासरूपी महेश्वरः ।।
पाराशर्यनयोस्माभिः ख्याप्यतेध सतां गुदै।
वाधूलश्रीनिवासार्यगुरूणामनुकम्पया ॥
श्रिय.पतिरवाप्तप्तमस्तकामस्समस्तकल्याणगुणगणभूषितो
नात्मतनूजाय ब्रह्मणे वितीर्ण ब्रह्मशेवधिं वेदवृन्दं दैत्येनापहतं मीनरूपे
णावतीर्य दैत्यं तं सहृत्य पुनर्ब्रह्मणे प्रदाय तदर्थ कुदृष्टिभिरपहतं पुन
ासरूपेणावतीर्य कुदृशो निर्जित्य विवुधेभ्य. प्रददौ ।
तत्र तावदिदं विचार्यते- किं ब्रह्ममीमांसाशास्त्र द्वैतविषयं उता
द्वैतविषयमिति ! द्वैतविषयमिति केचित् । शुद्धाद्वैतविषयमिति परे ।
विशिष्टाद्वैतविषयमिति वेदान्तिनः । तत्र पूर्ववादिन.
रम्भणशब्दादिभ्य" इत्यादिसूत्रविरोधातत्समानार्थकश्रुतिविरोधाच निरस्ताः।
परे प्रष्टव्याः, किं सूत्रत्वारस्यादद्वैतविषयता • उत तम्यैव तात्विकत्वात् ?
मगवा-
तदनन्यत्वमा-

·१ . भावमुक्तावळी । उच्यते तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य ' इत्यत्र ब्रह्मणि प्रप- ञ्चाध्यासो न केनापि पदेन प्रतीयते चिदचितोरभेदासम्भवात् आध्यासिकामेदपरो ऽनन्यत्वगब्दो वाच्यः, सच ब्रह्मणि प्रपञ्चाध्यासा- धीन इत्येवमध्यासपरत्वं सूत्रस्येति चेन्न- तात्विकाभेदपरत्वे सम्भवति काल्पनिकाभेदपरत्यासम्मयात् । तत्सम्भवश्व वक्ष्यते । 'तद्गुणसारत्वात् ' यथा च तक्षोभयथे ' ति सूत्रद्वयेषि मिथ्यात्वगन्धोपि नाघ्रायते, स्वोत्प्रे- क्षितार्थे सूत्रयोर्यथाकथञ्चिदाकर्षणं च निरसिप्यते । 'अंशोनानाव्यपदेशा' दित्यत्र नानात्वेन व्यपदेशो हि भेदव्यपदेशः, तत्र प्रकृतत्वाद्ब्रह्म प्रतियोगि, तस्माद्ब्रह्मणो भेदव्यपदेशादित्यर्थः । एवं च ब्रह्मणो भेदव्यपदेशे कथं ब्रह्मांशत्वसिद्धिः । नहि घटाकाश आकाशादन्यः । विस्तरन्तु तत्सूत्रव्याख्यानावसरे। 'आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चे' त्यत्र आत्मशब्दो ऽन्तर्यामिपरः। तस्माकिमपि सूत्रमद्वैतविषयं न पश्यामः । नाप्युपनिषदामद्वैतविषयत्ता । — सदेवे' त्पत्र अग्र इत्युक्तेन द्वैतसिद्धिः । ' तदैवत बहुस्यामि ' त्येतदुपयुक्तार्थश्च पूर्ववाक्ये वक्तु मुचितः, सच कार्याभाव एव । 'यदेवेह तदमुने' त्यत्र खण्डादौ 'परांचि खानि व्यतृणास्वयम्मूः तस्मात्पराइ पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तनारमृतत्वमिच्छनि ति जीवात्म स्वरूपं प्रतिपाद्य, तमेवार्थ । पराचः कामाननुयन्ति वालाः ते मृत्यो यान्ति विततस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा प्रवमभवे प्वथ न प्रार्थयन्ते ॥' इति विवृत्य, उत्तरग्रन्थेन ब्रह्मस्वरूप प्रति पाद्यते । प्रतीचो ज्ञानोपायः क इत्यत्राह-- 'येन रूप रसं गन्यं शब्दान् पाश्च मैधुनान् । एतेनैव विजानाति फिमत्र परिशिप्यते ॥ एतद्वै सदि । ति।

·पाराशयविजयः। अन्त " . एवं विभागः प्रत्यक्पदानुसारात्कृतः । स्वयमेव हि प्रत्य- गात्मान्तरमपि स्वापेक्षया परागेव । कृत्समपि भगवत्परमेववा, रात्मपदानुसारात् । प्रत्यगात्मशब्दः तदन्तर्यामिपरः, येनकेनैवानन्तो जीवलोकः- रूपादीन् विजानाति तदधीनो जानाति । अत्र रूपादिसकल दर्शनहेतुभूते अस्मिन् विद्यमाने किं परिशिष्यते, तत्प्रसादेन दुर्वि- ज्ञेयमपि ज्ञास्यत एवेत्यर्थः । 'येने ' ति परांचि खानीत्येतदर्थोनूदितः । किं तादृशं वस्त्वित्यत्राह 'एतद्वै तदि' ति, रूपादिसकलदर्शनहेतुभूतं वस्तु — तद्विष्णोः परमं पदमि' ति पूर्वोक्तमित्यर्थः । शङ्करेणाप्येव मेव व्याख्यातम् । 'स्वमान्तं जागरितान्तञ्चोभौ येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ।। य इदं मध्वदं वेद आत्मानं देवमन्जसा । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।। एतद्वै तदि ' ति । स्वमान्तम्- स्वममध्यगत पदार्थम् , जागरितान्तम्- जागरितमध्य गतं पदार्थम् , अन्तशब्दस्य निश्चयार्थम्य तद्विपयलक्षकत्वात् ; यद्वा स्वप्नम्य- निद्राया', अन्त - अवधि , जागरितम्, तस्यान्तः- स्वप्नः, अन्तशब्दस्तत्सम्बन्धिपदार्थपरः, एवं पूर्वोक्तं रूपादिकमेव द्वेषा विभज्य दर्शितम् । तं महान्तं इत्यन्वयः । अनेन 'किमत्र परिशिप्यत' इत्येतद्विवृतम् । य , मध्वदम् - कर्मफलभोक्ता जीव', विभक्तिव्यत्ययश्छा- न्दसः। इदम्-आत्मानम्, इदंशब्देपि लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः, यद्वा, मध्वदम्- निरतिशयानन्दतृप्तम्, यएवंविधं भूतभव्येशानं परमात्मानं वेद स ततो भूतभव्यान्न विजुगुप्सते, भगवढात्मकतया सर्व तम्योपादेयमिति भावः ।

·य . . . माम्मुक्तावळी । 'च पूर्व तपसो जातमद्भय पूर्वमजायत । गुहा प्रविश्य तिष्ठन्त यद्भूतेभियंपश्यत । एतद्व तदिति। परमात्मा , पूर्वम्-सर्गाधकाले, तपस सङ्कल्पात् , जातम् चनु स्वम् अद्भय अबुपलक्षितमुवनेभ्य , पूर्वमजीजनत् , रणकळे बरयोगेन हृदयगुहा प्रविश्य भूतेम्सह तिष्ठन्तम् , अपश्यत भगवानेव पूर्व चतुर्मुख सृष्ट्वा स्वानुग्रहलव्धशक्तिविशेषेण भूतै म्वकार्यभूत भुवनादिभिस्मह तिष्ठन्तमपश्यदित्यर्थ । एतद्वै तत् पूर्ववत् । 'या प्राणेन सम्भवत्यदितिर्देवतामयी। गुहा प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेभिर्यजायत ।। एतद्व तदिति। हृदयगुहा प्रविश्य तिष्ठन्ती परदेवतारूपा अदिति , प्राणेन जीवन , सम्भवति तद्वारा ज्ञानविकासशरीरसम्बन्धरूपस्थूलावस्थाभाग्भ चति , भूतेभि भूतेश्च , स्थलावस्थामाग्भवति । यद्वा जीवद्वारक सम्भवे या हेतूपन्यास । भूतभिरिति विशिष्टोपादानम्त्वमुक्तम् । एतद्वै तदिति पूर्ववत् । बृहदारण्यके तृतीये अ याये द्वितीये ब्रामणे ' स यद्यदेवा मृजत तत्तदत्तुमधियत मर्य का अतीति तदितरदितित्व सर्वम्येतस्यात्ता भवति सर्वमम्यान्न भवति य एबमदितरदितित्व वढे' ति परमात्मन्यदिति भन्दनिर्वचनात् एव व्याख्यातम् । यद्वा कर्मफ्रान्यतीत्यदितिीय अत्तीत्यदिति रिति बृहदारण्यकनिरुक्त्यनुमारादव , ण्वहि प्राणशब्द म्बरमार्थ , मयट्सत्ययश्च म्यार्थ , अन्यथा हि मयडम्बाधिकतया व्यर्थ म्पात् । ततश्च, देवतामयी इन्द्रियमचुरा, इन्द्रियाधीनभागेति तात्पर्यन् । 'या भूतेभियंजायते' युक्त गर्गरसम्बन्धनिबन्धन जन्मच जीरभ्यय प्रमिदम् । एनंदननिति तयमरीनिवन । . - ·पारागर्यविजयः। ७ अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः । दिवे दिव ईड्यो जागृवद्भिः हविप्मद्भिर्मनुष्येभिरभिः ।। 'एतद्वै तदि' ति। अनेन गुहां प्रविश्य स्थिती दृष्टान्त उच्यते; अन्तर्यामित्वे या । गर्भिणीभिम्सुभृतो गर्भ इवारण्योनिहितो जातवेदश्शब्दवाच्योग्नि., जागृ वद्भिः - अवहितैः, हविष्मद्भिः- प्रशस्तसोमादिहवियुक्तः , मनुप्येभिः - मनुष्यैः, दिवेदिवे- तत्तत्स्वर्गमुद्दिश्य , ईड्यः । दिने दिन इत्यपरे । गुहा स्थे अन्तर्यागिणि वा दान्तिके तात्पर्यम् । इदं वाक्यं आयन्तयामि परं वा । एतद्वै तत् , पूर्ववत् । यतश्चोदेति सूर्योम्तं गच्छति यत्रच ! तं देवाम्सर्पिताः तदु नात्येति कश्चन ।। एतद्वै तदि' ति। तद्वन्तु , ब्रह्मरुद्रादिः कोपि नात्येति . तर्पिततया तन्निसाम्य- त्वात् । एतद्वै तत् - पूर्ववत् । यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्हि । मृत्योम्म मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।। मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किन्चन । मृत्योम्स मृत्यु गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ अड्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । गानो भूतभव्यम्य न ततो विजुगुप्सते ।। एतद्वै तदि' ति। एवं सर्वप्रपञ्चाधिष्ठातृतया वर्तमानं परत्वेव, अमुत्र- मुक्तप्रायं च । 'यदमुत्रे' ति तात्पर्यातिरेकम्यापनाय । यम्त्वम्मात्प्राप्यन्य भेदं ·८ तेन विनाभूतम् , इद वस्त्वाप्तव्यम् - स्वतन्त्र वस्तु किमपि ना- . . - शायमुक्तापली । पश्यति स पुनरससायेव भवति । मनसैव - ज्ञानेनैव , इह प्रपन्चे, नानाभूतम् स्तीत्यर्य , ' यतश्चोदेति सूर्यो त गच्छति यत्र च । त देवास्सर्वेषिता तदु नात्येति कश्चने' ति अपृथक्सिद्धत्वावगमात् , अतोनान्यत्र कुत्रचित्ता शवशङ्कावकाश इति भाव । यद्वा - 'मनसेवेदमाप्तव्यम् ' इति भगवत्या प्तिसाधनस्य प्रस्तुतत्यान्मोक्षसाधने यो नानात्व पश्यति कर्मणोन्यस्य वा साधनत्व पश्यतीति भाव । एतद्वै तत् पूर्ववत् । एतद्वैतदित्यभ्यास देवतान्तरस्य परत्वशङ्कानिरासाय । वृहदारण्यके 'नेह नानास्ति किञ्चने' ति वास्यमप्युक्तार्थकम् , तत्रैव 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठित ।' इत्यभक्सिद्धत्वावगमात् । यस्तु सर्राणि भूतानी' त्यत्र, यम्मिन् यदा, तत्र तदा- एकत्वमनुपश्यत -सर्वव्यापके एक्त्व पश्यत , सर्वव्यापक वन्त्वन्तर नास्तीति पश्यत इत्यर्थ । 'इद ब्रह्मेद क्षत्र' मित्यत्र ब्रह्मक्षनादिवत्सर्वदेवताना भगवद्विमूतित्वा- नान्यत्र तत्तुल्यत्वशकारकाश इति भाव । 'यत्राहि द्वेतमिव भवती ' त्यत्र यदा, द्वैत भवति द्वैतबुद्धिर्भवति, नत् तदा, इतर स्वतन्त्र इतरेण स्वतन्त्रकरणेन, इतरम् म्वतन्त्रम् , जिप्रति। 'केने' त्युतरत्र वक्ष्य- माणत्वात् इतरेणेत्यध्याहार्यम् । स्वतन्त्रोह स्वतन्त्रकरणेन स्वतत्र वस्तु जिघ्रामीति बुद्धिर्भवतीति तात्पर्यम् । एवमुत्चरत्रापि योज्यम् । यत्र यदा, अस्य ज्ञातु , सर्वमात्मेवामत् परतन्त्रत्वेन जातमभूदिति । इद वाक्य मितरमिथ्यात्वपरमिति पक्षे, यदा द्वैतवुद्धिर्भवति तदा इतर इतर जि प्रति यदा सर्वमात्मवेत्यद्वैतबुद्धिर्भवति तदा सर्वम्य निवृत्ते केन क जिप्रेत्, परणाभावान् जेयाभावाचेति नार्य , सर्वमात्मवादित्यम्याभेदपरत्वे ऽचिदशे बाधात् , यापार्थपरत्वे चिदो बाधात् । यद्वा-यदा द्वैनबुद्धिर्भवति, तदा इतरो हमितगणेतर निमामानि गुद्धिर्भवनि यदात्वदैतनुद्धिर्भवति तदा इनरोहमितरण यत्र ·पाराशर्यविजयः। । - इतरं जिनामांति बुद्धिर्न भवतीत्यपि नार्थः, 'यत्रत्वस्य सर्वमि' ति दोषतावस्थ्यात् । अद्वैतज्ञानिनोपि मिथ्यात्वेन ब्रह्मणोन्यमेव गन्धन्त थाभूतेनैव प्राणेनैव जिनामीति ज्ञानाच । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- मूदि' सुकसात्म्यिबुद्धिः केन भवतीत्यत्राह 'येनेदमि' ति । ततो- न्येन केन विजानीयात् तेनैव विजानीयादिति भावः । पश्यतीत्यादिनों प्रकृतं जीवस्य ज्ञानमपि तेनैवेत्याह 'विज्ञातार' मिति । भगवत्म- सादाहते स्वस्वरूपमपि केन विजानीयादित्यर्थः । पूर्वत्र ‘स यथा सैन्धवखिल्य' इति मोक्षे भेदप्रतिपादनादिदं वाक्यं यथोक्तार्थपरमेव । " अदृष्टो द्रष्टे" त्यत्रापि अदृष्टो द्रष्टा इतोन्यो नास्तीत्येवं योज्यम् । अनेनान्यस्य परत्वनिपेघसिद्धेः चिदनिद्वैशिष्टयमपि नान्य- स्येति फलितम् । " , ब्रझा नारायण " इत्यत्रापि एतादृशसर्वप्रपन्चविभूतिको द्वितीयो नास्तीत्यर्थः । "अद्वयोदयमात्मे त्यत्रापि, अद्वय' - स्वतुल्यद्वितीयरहित इत्यर्थ । “ नास्ति द्वैतसिद्धि " रित्यत्रापि अद्वितीयशब्द स्वतुल्य- द्वितीयराहित्य एव स्वरस , तत्रैव भूरिप्रयोगात् । नतु द्वितीयनिषेध- मात्रे, तद्विवक्षाया हि द्वितीय नेत्येवोच्येत , नत्वद्वितीय इति, अन्यो- पसर्जनतया प्रतिपादने प्रयोजनाभावात् । तस्मान्निस्समत्वप्रतिपादनार्थ- मेवाद्वितीयपदप्रयोग । स्वामिलपितार्थपरत्वे अस्वारस्यात् । एवंच 'नखस्ति द्वैतसिद्धि” रित्यपि तत्परमेव । सएव मायापरिमोहितात्मे" त्वनापि 'सएचे ति 'आत्मान मरणिं कृत्वो प्रणव चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनादेव पाश दहति पण्डित ' इति पूर्ववाक्ये पण्डितशब्देन प्रकृतो जीवः परामृश्यते । स्वमेतु जीव ' इत्यत्र निर्दिष्टो जीवंशब्दस्स इत्यनेन सम्यते। अनेन " .

·शास्त्रमुक्तावळी । . । तस्यैव पाशवन्धप्रकार उच्यते । 'स्वमायये ' ति। स्वगोचरमाययेत्यर्थः, नतु स्वाधीनमाययेत्यर्थः । जीवलोकः- स्वानमिवादिलोकः । 'तमोमिभूत' इति । तमसाभिमवेन ज्ञानसोचात् परमात्मनि लोनो भनतीत्यर्थः । जन्मान्तरे' ति | जन्मान्तरारम्भककर्मयोगवशात् , स्वपिति- प्रियते , समलः-प्रबुद्धः,अनेन स्वपित्तीति निर्दिष्टमरणप्रतिसम्बन्धिम्तजीवनं लक्ष्यते। पुरत्रयम- जापत्स्वमसुषुप्तिरूपावस्थात्रयम् , तत्तद्दशायां जीवाश्रयम्तप्रदेश विशेषो वा । 'शरीरमाम्याय करोति सर्वमि ' त्यनेन प्रसक्त स्वातन्त्र वारयितुमाह 'ततम्सुजातमि ' ति । सर्वाधारे आनन्दमये सर्वशे यस्मिन् पुरत्रयोपलक्षितो बीवः लयं याति तत एवाम्य जीवस्य भोग्यभोगोप- करणभोगस्थानरूपेण तदवान्तरबैजात्येन च विचित्रं सकलमपि वस्तुजातं सम्यगेव निप्पन्नम् । 'एतस्मात् ' - तत इत्यादिना निर्दिष्टात्परमा- स्मनः । एतच बगलारणत्वं विशिष्टोपादानत्वात्मकमिति तत्वमसीति- वदुपसंहरति 'तत्त्वमेव त्वमेवतदि' ति । " अनादिमायये" ति । अनादिसिद्धदृढतरप्रकृतिसम्बन्धाधीन देहात्माभिमानेन तद्विवेकशून्य. देवोहं मनुष्योहमिति प्रान्त. यदा तद्विवेकवान् भवति तदा जन्मादिविकाराणा सोपाधिकत्वपरिज्ञाने स्वत स्तच्छ्न्यतया देवादिभेदमपश्यन् उक्ताकारैस्समानरूपमेवात्ममात्रं पश्यती- त्यर्थः । प्रधानन्तरं किं देवादिभेदप्रपश्चोत्र निवर्तते येन प्रबोध स्सप्रयोजनस्स्यादित्यत्राह प्रपञ्चो यदी' ति । देवत्वादिभेदप्रपञ्चो यद्यात्मनि विद्येत तदा स तत्र निवर्तेत, नच भेदप्रपयस्तत्र वर्तते, किन्तु देवत्वादितिमात्मनि. मायामात्रमेव. आरोपविषयमात्रमेव, अद्वै- तम्य- ज्ञानानन्दान्मकतयैकरूपन्यम्य पारमार्यान्; अतो न निवर्तत इत्यर्थः । कथं तहिं प्रयोधम्समयोजन इत्यवाह- "विकल्प" इति । विकल्प.- विपरीताल्पा, मम., यदि फेनचित्कल्पितः- उत्पा- दितः, स निवर्ततेय, अतोत्र कल्पितो देवत्वादिनमो निवर्तत इति .

·भावः । - पाराशर्यविचयः। " विकल्पो यदी " ति व्याप्तिप्रदर्शनपरेम् । एतदपेक्षयैवेयं प्रसिद्धिरित्याह ' उपदेशादि' ति । उपदेशात् , आत्मस्वरूपे ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इत्ययं वादो भ्रमनिवृत्तिनिवन्धन इति भावः पूर्वत्र " यहिः प्रज्ञो विभुर्विश्वोहन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः । धनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञः एक एव त्रिधा स्मृत" इति विश्वतैजसमाज्ञतुरीयाणां पादत्वकीर्तनप्रयुक्त भेदशङ्काव्यावृत्तये विश्वतैजसमाज्ञानामेकत्वमभिधाय उत्तस्त्र " सर्व जनयति प्राणश्चेतॊशून् पुरुषः पृथगि " ति पादत्रयत्वेन कीर्तिता ज्जीवाद्भेदेन कीर्तनाद्वैतपरैवेयमुपनिषत् । पृथक्- पृथग्भूत इत्यर्थः । 'प्रकरणादवस्थात्रयवतः प्रतियोगितया लामः । ननु पूर्वत्र · अयमात्मा अझे' त्यभेदः प्रतिपन इति चेन्न । यच्चान्यस्त्रिकालातीतं तद प्योङ्कार एवे" ति आदावेवात्राभेदोपदेशस्य स्तुत्यर्थत्वावगमात् । यद्यपि माण्डूक्योपनिषदि श्लोका गौडपादीयाएव, तथापि कश्चिच्छुति- त्वाभ्युपगमाचदनुसारेण व्याख्यातम् । एवं न क्वाप्यद्वैतप्रमितिसिद्धिः । दैतन्तु तात्विकमेव, मोक्षदशायामपि भेदस्य मेदज्ञानान्मोक्षस्य च श्रूयमाणत्वात् । तथाहि- कठवल्ल्यां चतुर्थे खण्डे- " यथोदकं शुद्धे सुद्धमा- सिक्तं तागेव भवति एवं मुनेविजानत आत्मा भवती" ति । ब्रह्म प्राप्तस्तत्साम्यमुपैतीत्यर्थः । मुण्डके पञ्चमे खण्डे- “ समाने वृक्षे पुरुषो निममोऽनीशया शोचति मुद्यमानः । यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरज्जनः परमं साम्य मुपैती" ति । अत्राह कश्चित्परममूर्खः- साम्यस्य पारम्येन विशेष- णाक्यसिद्धिरिति ; तन्न, पारम्येन विशेषणे मौर्य इव भेदघटित ·१२ " शास्त्रमुक्तावळी । साम्य एव अतिशयसिद्धौ मेदे धर्म वातिशयस्सिध्येत् , नतु भेद निरासः । षष्ठे- . यथा नद्यः स्यन्दमानास्समुद्रे ऽस्तं गच्छन्ति नाम रूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्त. परात्परं पुरुषमुपैति दिल्यम् ॥ सयो हवै तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । " । अत्र एवशब्द इवार्थः, परमं साम्यमुपैतीति पूर्वानुसारात् ; वाक्यशेषानुसाराच्च । तत्र हि नदीसमुद्रदृष्टान्तः प्रतिपादितः । नहि तत्राभेदोस्ति, किन्तु नामरूपकृतभेदाभाव एव, स्पर्धमानो विष्णुरेव भूतेमालोकानभिज- यती' तिद्वत् , विष्णुक्रमान् क्रमते विष्णुरेव भूत्वेमालोकानभिजयती- तिवच्च । नहि तत्र पश्वालम्भनादिमात्राद्विष्णुतादात्म्यमुपपद्यते । 'इवव- द्वैयमेवे ' ति नैघण्टुक्राश्च पठन्ति । अन्यथा नैरर्थक्यात् । वस्तुतस्तु अवधारणार्थ एवायमेवकारः, स्वारस्यात् । परमसाम्यश्रुत्यनुग्रहान्न । सौसादृश्यविवक्षया हि सेनान्यां राजेवायमिति त्वरिता वक्तारो भवन्ति । अवधारणार्थ एवकारस्सौसादृश्यपरः । दहरविद्यायां परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत ' इति, बृहदारण्यके चतुर्थे अध्याये चतुर्थे ब्राह्मणे ' स यथा सैन्धव- खिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हाम्योद्ग्रहणायेव स्यायतो यतस्त्वाददीत लवणमेव, एवं वा अरे इदंमहद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव, एतेभ्यो भूतेभ्यम्समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति, न प्रेत्य संजास्तीति 'ति । अनेन याक्येन मुक्त्यवस्था प्रतिपाद्यते । विज्ञानघनोजीव', चमूत- मयं देहं विसस्य तद्विशरणानन्तरक्षण एव, सर्वस्य गतिभूते पर- मात्मनि, नश्यति - लीनो भवति, देवादिनामरूपप्रहाणादित्यर्थः । अवि- लम्नित प्रतिपादनाय तान्यन्वित्युक्तिः । जीववियोगोत्तरदाण एव शरीर विशरणं भवति, तदुत्तरक्षण एव ब्रमप्राप्तिर्भवति, न विलम्ब इति भावः । देवादिवेजात्यपहाणान् परममाम्यापत्तेश्चात्यन्तवैधम्याग्रहणं शेपत्या- दिकतिपयधवधर्यग्रहणं चाभिप्रेत्य -तदनुगुणं दृष्टान्तमाह ' स यथा ·पाराशर्यविजयः। r सैन्धवखिल्य' इति । सैन्धवखिस्यः - सैन्धवधनः लवणपिण्डः, अत्य- प्रासितुः । अन्न लयप्रतिपादनेन रूपतो वैवर्यप्रणाभावः प्रतिपादितः । यतोयत इति आदिमध्यान्ताचामेषु रसतो वैधयं गृह्यत इति भावः । उद्ग्रहणायोग्यत्वप्रतिपादनेन अपुनरावृत्तिय॑ज्यते । 'अस्ये ' ति । संयो- जकम्यापि न पृथग्भावकरणसामर्थ्य गिति प्रतिपादनेन स्वप्राप्तिप्रदत्यापि भगवतः पुनरावृत्तौ न सामर्थ्यमिति गम्यते । अस्य वाम्यस्याभेदप- रत्वे दृष्टान्तवैधट्यम् , 'नप्रेत्ये त्यादिवास्यवैपर्यञ्च । तापनीये पञ्चमोपनिषदि " तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति मूरयः, दिवीव चक्षुरा- ततम् , तद्विप्रासो विपन्यवो जागृपासासमिन्धते, विष्णार्यत्परम पदमि' ति। मैत्रायणीयोपनिषदि-- "तम्मिन्नेव यजमानास्सैन्धवयन इव लीयन्त्येषा वे ब्रसक- ता नाम अत्रहि सर्वे कामास्समाहिता. । सेन्धवयनइवे' ति । यथा सैन्धवपन उदके प्रान्तस्तत्र लयं प्रामोति तत्समानरूपतया दुर्गहविवेको भवति, रसविशेषेण विवेक्तुं च योग्यः, तद्वद्रमणि लीनोपीति भाव । अत्र च ब्रौकतानुवादेन लयरूपताविधिः प्रतीयते, तदयं भावः -- सर्वेषु मोक्षप्रकरणेषु 'ब्रह्म- वेद ब्रह्मेव मवती' त्यादिरूपेणाभेदप्रतिपादकत्वेन प्रतीयमानाना वाक्या नामयमेवार्य इति । श्वेताश्वतरे- पृथगात्मानं प्रेरितारन्च मत्ला जुष्टस्ततस्तेनामृवल " इति । " . मेति" इति, भोका भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा राव प्रोक्तन्त्रिविधं ब्रह्ममेतन।

·. शास्त्रमुक्तावळी । "समाने वृक्षे पुरुषो निममोनीशया गोचति मुह्यमान । जुष्टं यहा पश्यत्यन्यमीगमस्य महिमानमिति वीतशोक ॥" इति । प्रपञ्चमिथ्यात्वजीवनसाभेदतन्मूलाविद्यानिरामश्च वेदान्तविजये प्रपञ्चितोऽन्नाभि । तस्माच्दुद्धाद्वैत सूत्रम्बारन्याभावात् , श्रुतितात्य- र्याभारादुरचिविरोधाच न ब्रह्ममीमासाशास्त्रविषय । सूत्रधारम्यादुपनिषदनुरोधादनुपपत्यभावाच विशिष्टाद्वैतन्त द्विपय । तथाहि सूत्रम्वारम्यन्तावत्- " ईक्षते शब्द" तदनन्यत्व- मारम्भणशब्दादिभ्य ।' 'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ।' इत्या दिषु । 'ईक्षते शब्दमि' ति वहुम्यामितीक्षणानुसारात् प्रकृतिनिरास कृत , अय कयनुपपद्यताम् । न तावत्स्वरूपपरिणामात् , निर्विकारत्व- श्रुतिविरोधात् , सकलहेयाम्पदत्वप्रसङ्गेन निदोपत्वश्रुतिविरोधाच्च, नापि प्रपञ्चमिथ्यात्वात् , चैतन्यमात्रे इक्षणासम्भवात् , सदेवाधिष्ठानम् , अधिष्ठानेनैव चाध्यासिकामेदसम्भव नचाविद्यासबळम्याधिष्ठानलम् , अविद्याया दोषतया परिणामितयावोपयोगेप्यधिष्ठानत्वासिद्धे, नन्ववि चाशनलित ईश्वर , तम्यैवायमविद्यावृत्तिरूपत्ताल्प, अधिष्ठानभूतचे- तन्यन्येश्वरानुस्यूतेरीश्वराभेदनिर्देशोपपत्तिरिति चेन्न;-- 'हन्ताहमिमास्तिसो- देवता' इति वाक्ये अहमिति निर्देशन तन्मते ईभणादीनामीश्वरगन त्वासम्मवान् । 'तदनन्यत्वमारम्भणमन्दादिभ्य' इत्यत्र चिदचिदात्म फम्य प्रपञ्चस्य ब्रह्माभेद प्रतिपाद्यते , स च सदेव सोन्येदमन आसौदि त्यत्र इदशब्दस्य चिदचिद्विशिष्टब्रह्मपरत्वनिवन्धन , अन्यथा सामाना धिररण्यानुपपचे , नच यापार्य सामानाधिकरण्यम् , 'अप्र' इति निर्देशविरोधात् । 'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादि ' त्यत्र ब्रमण उपा- दानत्वमुच्यते, उपादानत्व च कायोमेद एव, पूर्वोत्तरावम्यायोगनिय न्यनत्वादुपादानोपादेयमावव्यपदेशम्य, नच विवाधिष्टानलेनोपादानत्वम् , ·. i पाराशर्यविजयः । पटत्वेन घटत्वमितिवदयोग्यार्थत्वात् । नच शूक्ती रजतोपादानतया लोकसिद्धा। उपनिषदनुरोधश्च । सद्विद्या हि विशिष्टोपादानत्वं प्रतिपाद यति । वथाहि- तत्रोपोद्घातेन प्रथमखण्डेन पितापुत्राख्यायिकया प्रति पिपादयिपितार्थोवतार्यते । अनन्तरं पद्भिः खण्डैः प्रतिपिपादयिपि तार्थः प्रतिपाद्यते । अनन्तरं च नवमिस्सएव स्थाप्यते । केन सिद्धोयं विभागः ? उच्यते, सद्विद्यान्त इव सप्तमखण्डान्तेपि । तद्धास्य विजज्ञावित्री " ति पिला पुत्रस्योतिपादयिपितं ज्ञानं सम्यगेव निर्वत मिति सदगम्यते । नचेदमवान्तरार्थस्य ज्ञाततापरम् , पूर्वोचरखण्डेप्य वान्तरार्थेषु तददर्शनात् ; 'उद्दालकोहारुणि' रिति पुनरुपदेशारम्भ प्रतीतेश्च पूर्वप्रक्रान्त उपदेशः परिसमाप्त इत्यवगम्यते । तस्मात्प्रथम खण्डो नवखण्डी च मध्यपट्कशेषभूतौ । तत्र विवक्षितार्थस्य साधिष्ठताज्ञापनार्थ पितापुत्राख्यायिकामाह (श्वेतकेतुरित्यादि ) “ अननूच्य "..- अनुक्तिः, स्वाध्यायानध्ययनम् , स्वाध्यायमनधीत्येत्यर्थः । 'स:-' श्वेतकेतुः । 'उपेत्ये' त्युपनीतत्वं 'उपनयीते' ति प्रयोजफव्यापारान्तर्गतप्रयोज्यव्यापारस्य उपपूणैतिना प्रत्यभिज्ञानेन गुरुकुलान्युपेत्येत्यवगमात् । 'महामनाः फर्ममीमांसोपचितमनाः । ' अनूचान ' - अधीतवेदाङ्गः । अन्यापारः, अलम्पटः, परिपूर्णः । उद्दालकः पुत्रस्नेहेन ब्रह्मोपदिदिक्षु स्तस्य ब्रह्मजिज्ञासामुसादयितुमाह (“ श्वेतकेतवि" त्यादि ) 'तमादेशम्'- प्रसिद्धन्नियन्तारम् । उचरयच्छन्दस्य तच्छन्दनिरपेक्षत्वातच्छन्दः प्रसिद्धिपरः । 'एतस्य वा अक्षारस्य प्रशासने गार्गि' यः पृथिवीमन्तरो यमयति । तमो वा इदमास, तत् परेणेरितं विपमत्वं प्रयाती' त्यादिषु प्रसिद्धिर्द्रष्टव्या। आदेश इति कर्तुरपि साधकतमत्वात् स्वात- त्रयमविवक्षित्वा साधकतमत्वविवक्षया । वस्तुतः कर्तर्येव करणे धम् , गम्यते , , . स्तब्धः - ·. शासमुक्तावळी । "विवक्षातः कारकाणि भवन्तो " तिन्यायान् ; कर्मणिपननीकारेणोपदेश्य परत्वाभ्युपगमे प्रहात्यम्बारम्यम् , आइपूर्वस्य दिशेः प्रशासनार्थत्वात् । किञ्च --- धर्मादेरप्युपदेश्यत्वेन तस्य ब्रह्मासाधारण्यासिद्धेः अप्राक्ष्य इत्य- नेनैवोपदेश्यत्वसिद्धेश्चादेशशळो व्यर्थः । किञ्च- 'सदेव सोम्येद मिति चक्ष्यमाणवेन नपुंसकान्तेन पदान्तरेण निर्देश स्वरसेपि पुलिहानिर्देशो- निर्यन्तृपतीत्यर्थएव, नियन्तृपरम्यादेशगन्दस्य 'एपत आत्मान्तर्याम्यमृत.'- एवं सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणे' इत्यत्र पर्यवसानेन तत्प्रसिद्धिसापेक्षम्य निर्देशस्य पुल्लिालोपपत्तेः । किञ्चात्र तेच्छन्दः प्रमिद्धिपर इत्युत्तमेव । नियन्तृत्वमेव हि बहुश उपदिश्यते, न तयोपदेश्यत्वम् । अतो नियन्तैवादेशशब्दार्थः। प्रकरणानुसारादपि नियन्तृपरत्वमेव युक्तम् , अत्रोपादानमात्रप्रतिज्ञायां तदेक्षत। अ- जते' त्येव वक्तव्य स्यात् , 'ततेजोभवदित्यादि' हि वाच्यम् , अत उत्तरत्र कर्तृत्वम्याभिधानादिहापि तदुक्तेरपेक्षितत्वादपेक्षितविधानन्यायेन तेंदर्भिधानमेव युक्तम् । ' उत तमादेश' मित्याक्षेपाभिप्रायम् । ब्रह्मज्ञानं हिं म्तब्धताहेतु, तदभावेपि सा विस्मयनीयेति भावः । (येनाश्रुत मिति) 'आत्मनि खल्वरें दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इद सर्व . विज्ञातं भवती' ति मैत्रायणीयश्रुत्यनुसारादुपादानप्रकरणानुगुण्याच्च 'येन श्रुतेनाश्रुतं श्रुतं भवति येन मतेनामतं मतं भवति येन विज्ञातेनाविज्ञातं विज्ञातं भवती- त्यर्थ । अत्र श्रुतत्वादितं साध्यन् । श्रुतादिः करणत्वेन निर्दिश्यते । एवं च श्रवणादे करणत्वे तात्पर्यम् । यच्छणमेव यच्छ्वणं भवतीति पर्यवसितोय. । अश्रुतत्व स्थूलाकारविशिष्टरूपेण, श्रुतत्व सूक्ष्मरूपेण, पन्क्यांच्युतत्वाश्रुतत्वयोम्सामानाधिकरण्यम् । आवृत्या ज्ञातता दृढफितुं श्रवणादित्रयमुपन्यस्तम् । इति पितोवाचेत्यन्वय । अन्यज्ञाननान्यस्य ज्ञातेत्यांसम्मवम्मन्वान पुत्र पृच्छति (कथन्विति) गुरुराह ( यथेत्यादि) अत्रापि मृसिंण्डादे तत्वं विवक्षितम् । रूपभेदान्नामभेदाच्च कार्यव्यम्य फारणद्रव्याद्भिनत्वेन दृष्टान्तेप्यमम्भरानका परिहगति (वाचारम्मणीमति) , ·पाराशर्यविजयः। अध्ययनेन वसतीति वत् प्रयोजनतया हेतुत्वं वाचेति विवक्षितम् । विकारमहणाजलाहरणादिव्यवहारो ऽप्युपलक्ष्यते । वाग्व्यवहारार्थ जला- हरणादिव्यवहारार्थं च पृथुत्रुघ्नोदराकारादिविकारो घटादिनामधेयञ्च मृदा स्पृश्यते । आरम्भणमिति कर्मणि ल्युट् । तत्र प्रत्यभिज्ञां युक्तिमाह ( मृत्तिकेत्येवेति ) प्रातर्या मृत्तिका मयोपलब्धा सैवेदानी घटादिरभू- दिति प्रत्यभिज्ञानं दृश्यते, तच्च अबाधितमित्यर्थः । इतिकरणेनानुकरण रूपता एवकारोपश्लेपात्प्रत्यभिज्ञावाक्यानुकरणरूपताच प्रतीयते । इत्य- न्तेन व्यवहारानुकरणेन तद्धेतुभूता प्रत्यभिज्ञा विवक्षिता । सत्यम्-अबा- धितम् । मृत्तिकैवेति प्रत्यभिज्ञानमवाधितमित्यर्थः । यद्वा - अनुकरणे- नानुकार्यमुपस्थाप्य तस्यैवात्राधितत्वमुच्यते । लोहमणिः-स्वर्णपिण्डः । नखनिकृन्तनमिति चिकीर्षिताकारप्रागवस्थाकारसाम्यादभिधीयते । प्रतिज्ञा वाक्ये कर्तृत्वं विशिष्टोपादानत्वसिद्धये ब्रह्मज्ञानेन कृत्स्नस्य ज्ञातत्वंच प्रतिज्ञातम् , तत्र द्वितीये शड्का दृष्टान्तेन परिहृता । पुनर्गुरुकुल प्रस्थापनशड्कयाह (नवै इति) (मइति) निजकुमारेभ्योप्यतिशयितव्यामोह- विषयाय मद्यमित्यर्थः । (तद्द्वीत्विति ) दृष्टान्ते उपादानोपादेय भावाद्युज्यते, इह कथामिति भावः । एवं प्रथमखण्डेन द्विविधं कारणत्वमवतारितम् । अथ कारणत्व । माह ( सदेवेति ) समष्टिव्यष्टिसौ व्यष्टिसाथै त्रिवृत्करणं विकारस्य नामधेयस्य च स्वपर्यन्तत्वसिद्धये नामरूपच्याक याकरणयोरनुप्रवेशाधीनतां जीवस्य कार्यत्वसिद्धयेनुप्रवेशस्य जीवद्वारकतान्त्रिकरणोपपत्तिं जीवस्य शरीरद्वारकसत्कार्यत्वसिद्धये शरीरस्य मूतत्रयमयत्वं सूक्ष्मनिर्गममाप्या- यितत्वञ्चोपपाय, विशिष्टोपादानत्वं प्रसाध्योपसंहरति पभिः खण्डैः। द्वितीयखण्डेन समष्टिसृष्टिमाह (सदेवेति) अप्ययपूर्वकत्वात् सृष्टेः प्रथमतो लयमाह । अनेन सर्गप्रळययोः प्रवाहानादित्त्वं सूच्यते । तेन द्रव्यानादित्वसिद्धरसत्कानिरासः, कारणस्यैव कार्यमावस्य प्रमाहा- , - ३ ·१८ शास्त्रमुक्तावळी। ' . नादितावगमात् । इदम् - परिदृश्यमान चेतनाचेतनात्मक विभक्तनाम- रूप स्थूलकार्यम् , सर्गात्प्राचीने प्रळयकाले, अद्वितीयम् - कर्जन्तरनिर- पेक्षम् , एकम् - अविभक्तनामरूपतया कार्यावस्थानिबन्धनरहुत्वशून्यम् , सदासीदित्यर्थ । सत एव कर्तृत्वस्य कार्यरूपेण बहुभवनस्य च यक्ष्य- माणत्वात् - प्रकरणानुसारेणैराद्वितीयपदयोरर्थ उक्त । प्रतिज्ञायामादेश पदेन नियन्तृतयावगतस्यैयोपादानत्त्वोक्तेरिदमिति प्रसिद्धकार्यनिर्देशाध श्वेतकेतुर्महामना सदेवेति विशिष्टग्रहणमिति स्वयमेव झास्यतीत्यमि- प्रायेण वैशिष्ट्यन्न कण्ठरवेणोक्तम् । ततश्चेद सदासीदित्यस्य स्थूल चिदचिद्विशिष्ट सूक्ष्मचिदचिद्विष्टमासीदिति पर्यवसितार्थ । सच्छब्देन निर्देशो वादिनिराकरणार्थ । मिथ्यावादिमतमन्य दूषयति ( तबैक इति ) तत् - तत्र, इदम् , अद्वितीयम् कार्यशून्यम् , अत एवैकम् , सद्विलक्षण मज्ञानमासीत् , तस्मादसतोज्ञानात्प्रातिभासिकाद्यावहारिकसत्ताशून्यात् , व्यावहारिकसज्जायत इत्यर्थ कथमसतस्सज्जायत" इति अज्ञान- स्यैवासिद्धिरसतस्सदुत्पत्यसम्भवश्च विवक्षितौ । सच्छब्देन मिथ्यात्व- निरासोभिप्रेत । ' असदेवेदमग्रआसी' दिति तन्त्रात्यन्यतरेण नैय्या- यिकमतानुवाद, कुतस्तु खलु सोम्ये ' ति तन्निरासश्चाभिप्रेत । शून्यवादानुवादस्तु न सम्भवति, असत्त्वस्य कालविशेषानपेक्षत्वात् , सज्जायत इति तैरनड्गीकाराच । ल्यउक्त अथ कर्तृत्वमुपादानत्व चाह (तदेक्षतेति ) ईक्षणात्म्यामितिचोभयसिद्धि । तत्सत् - सूक्ष्मचिद चिद्विशिष्ट ब्रह्म, तेज - तेजोपन्थम् , ' वहुम्याम् ' 'तत्तेज ऐक्षते' ति पूर्वोत्तरानुसारात् , तस्मादित्यौचित्यद्योतनम् । इद सदासादिति म्यूलम्य लय उक्त, सृष्टिरप्यम्यैव याच्या, तत्कथम्मूता मृष्टिरुच्यत इति शङ्का परिहरन् व्यष्टिसृष्टिमाह तृतीय खण्डेन (तेपामिति ) आण्डज जीवजमुद्भिज्जमित्येतेषाम् , भूतानाम् कार्याणाम् , बीजानि, वीण्येव - तेजोबन्नान्येन । व्यष्टिमृष्टयर्थमेव " ·पाराशर्यविजयः। भूनमृष्टिरुफेति भावः । व्यष्टिसृष्टिसकरूपमाह ( सेयमिति ) ननु सत ईक्षणमनुपपन्नम्, अचेतनत्वात् , चेतनत्वेपि निरुक्तेक्षणानुपपत्तिरिति शङ्का देवताशब्देन परिहरति । सा. आदेशपदेन निर्दिष्टा, इयम्- सत्पदेन निर्दिष्टा, तिम्रो देवताः - अत्र देवताशब्देन देवताशरीरत्वा द्भुतान्युच्यन्ते, यथा देवाधिष्ठितत्वाद्देवशब्देनेन्द्रियाणि । नामरूपयोः स्वपर्वन्तत्त्वसिद्धये अनुप्रवेशकीर्तनम् , अनुप्रवेशस्य नामरूपव्याकरणार्थत्व द्योतनार्थ ल्यपा समानकर्तृकत्वनिर्देशः । अनुप्रवेशस्य हि तादर्थ्यन्नामरूपयो स्वपर्यन्तत्व एव हि सिद्धयति । अत एव हि श्रुत्यन्तरम् - " तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत" इति । जीवस्यापि कार्यत्वसिद्धये तद्वारकमनुप्रवेशमाह ( अनेनेति ) अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्याहं व्याक- रवाणीत्यन्वयः । जीवपदं स्वपर्यन्तम् , अतः स्वपर्यायेणात्मशब्देन सामानाधिकरण्योपपतिः । अनेन जीयानुप्रवेशस्तद्वारकस्वानुप्रवेशश्च विवक्षितः । नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहति विना । नाशक्नु वन्मजास्सप्टुमसमागम्य कृत्लशः ॥” इति त्रिवृत्करणे विना भूतानां कार्याक्षमत्वान्नामरूपव्याकरणार्थ त्रिवृत्करणसङ्कल्पमकरोदित्याह ( तासा- मिति ) कार्यसकल्पानन्तरं कारणसङ्कल्पो युक्त एव । सेय न्देवते ' त्यत्र पाठक्रमो न क्रमनियामकः, किन्त्वर्थस्वभाव एव, सच कार्यकारणभावः । व्याकरणस्य कार्यत्वं सड्कल्पप्राथम्यादवगतमेव । एवमनुप्रवेशकथनात् सद्वारकावस्थाश्रयतयोपादानत्यमुक्तम् । अचितः कार्यत्वमवस्थाद्वारकम् , चितः कार्यत्वमवस्थावद्द्वारकम् , परमचेतनस्य भगद्वारकम् । सद्वारकतारणत्यवत् सहारामाश्रयत्व शास्त्रेन, स्वाय शयनेपि प्रासादे शेत इत्यभिधानात् ; जलपूर्णकुम्भवहने प्रमाधि- क्योपलम्माच, उद्घमानगुरुत्वम्यैव श्रमप्रयोजकताया यथाप्रमाणमन्यत्र क्लप्तत्वेन रमेव प्रयोजकान्तरकल्पनन्यानवागत्वात् । नच भूतलस्य घटारस्थाश्रयत्वमसङ्गः, यथादर्शनं पृथसिद्धस्य पृथन्सिद्ध प्रति-अपृ. थक्तिद्धस्यैवापृथक्तिद्ध प्रति च द्वारत्वात् । एव च ब्रह्मणम्सद्वारक " .

·२० , शासमुक्तावन्दी । वस्थाश्रयत्वान्न निर्विकारश्रुतिविरोधोपि । सर्वत्रापि हि निधो यथाप्रसक्ति, अचेतने ज्ञानन्नेत्युक्ते यस्सम्पन्यचेतने दृष्टस्तत्सम्बन्धेनाचेतनेपि प्रसको तेन संसर्गेण निषेधः क्रियते, लौकिकेप्येव ज्ञानन शास्त्रार्थेप्चित्युक्ती लौकिकेषु दृष्टविषयविपयिभावसम्बन्धेनैव वैदिकेप्दपि प्रसक्तो तेन संसर्गेण निषेधः क्रियते, एवमिहापि येनाद्वारकसम्बन्धेनाचेतरे विकारो दृष्टस्तेनैव सम्बन्धेन निघः क्रियते, अन्यथोपादानत्वसर्वाधारत्वश्रुति- विरोधात् । नचाद्वारकसंसर्गप्रतीतौ लक्षणा, प्रतियोग्यधिकरणाभावोप स्थापकपदेषु लक्षणाविरहात् । केन तर्हि तत्प्रतीतिः । प्रतियोगित्वप्रतियो गितावच्छेदकत्ववन्निपेधकवास्येनैव । एवं विशिष्टन्योपादानत्वमुपादेयत्व ञ्चोक्तम् । यदाह - किमिदं विशिष्टोपादानत्वम् ! न तावदुभयो , निर्वि- कारत्वश्रुतिविरोधात् ; विकाराश्रयत्वं ह्यपादानत्वम् । अत एव न विशे प्यस्य; नापि विशेषणस्य, ब्रह्मणोनुपादानत्वप्रसङ्गादिति;- तन्न, उमयोपादा- नत्वस्यैव विवक्षितत्वात् - विशेषणं विशेषणोपादानं विशेप्यं विशेष्यो- पादानमिति । उक्तरीत्या ब्रह्मणि विकाराश्रयताया द्वारसापेक्षत्वादपि विशि- प्टोपादानत्वव्यपदेशः । एवझेदमिति स्थूलचिदचिद्विशिष्टब्रह्मरूपं कार्यनिर्दिश्य सदासीदिति तम्य स्थूलावम्याग्रहाणेन सूक्ष्मचिदचिद्वि- शिष्टकारणरूपता प्रतिपाद्यते । एतत्सर्वमभिप्रेत्य नामरूपव्याकरणमनु प्रवेशप्रयोज्यमुक्तम् । प्रयोजकत्वं च रूपाश्रयत्वनामवाच्यत्वाभ्यामेव सिद्धयति । नहि पितृकुलालयोरनुप्रवेशो नामरूपत्र्याकरणे हेतुतया । कार्यप्रयोजकमेव हि त्रिवृत्करणमिद कीयते । प्रकरणावगतञ्च प्रयोजकत्वम् । अन्यथा भूतमृष्टयनन्तरं कार्यमृष्टिं वक्तुं प्रथमतम्सामान्येन कार्यत्रविध्यमुसेन कार्यमुपक्षिप्य ' हन्ताहमिमा ' इत्या- दिना कार्यमृष्टिं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तम्य मध्येनुप्रवेशीर्तनं अन्नान् गच्छतो मारवरूपयान्वेषणपदमनतमेव म्यान् । एवष्टाने शिकारो दृष्टः अतः ·पाराशयावजयः। २१ नामधेयं च स्पृश्यते न तु द्रव्यमुत्सद्यल इति यदूर्वमुत्तम , तद्दार्टी न्तिके स्पष्टीकृतम् । एवन्तृतीयखण्डे व्यष्टिसृष्टिरपपादिता । एवन्त्रिवृत्करणमन्यस्य कार्यव्यस्याभावग्न संवादयति चतुर्थ खण्टेन (यदमेरित्यादि) (अपागादिति ) अमित्वेन परामिमतात् कारणादन्यस्मात् अमित्वमपागादित्यर्थः । पूर्वोक्तामुपपत्रि स्मारयति (वानारम्भणामिति) भूतत्रयरूपाण्येवामौ प्रत्यभिज्ञायन्ते, साच प्रत्यभिज्ञा साधिता, रूपान्तरानुपलम्भादिति भावः । गुर्वन्तरसंवादमाह (पद्धस्मेति ) तत् - कार्यकारणयोरनन्यत्वम् , एतत् - त्रिवृत्करणम् , विद्वासः, आहुरित्यर्थः । तेभ्यस्सकाशादन्ये केचनेममर्थमवेदिपुरित्याइ (पूर्व महाशाला महाश्रोत्रिया न नोद्य कश्चनाश्रुतममतमविज्ञातमुदाहरिप्य तौति ह्येभ्यो विदाचक्रारति ) महाशालाः- यज्वानः, महाश्रोत्रियाः- श्रुतवे- दान्ता', अविज्ञातम् - भूतत्रयातिरिक्त कार्यद्रव्यम् , नकश्चिदपि, नः अस्माकम् , अस्गत्पुरतः, उदाहर्तुं शक्नोतीतीममर्थम् , एभ्यः- बिद्वांस इति निर्दिष्टेभ्य , विदाञ्चरित्यर्थः । " जीवस्थ शरीरद्वारकं कार्यत्वमभिप्रयन् तस्य कार्यत्वसिद्धये शरी- रन्य भूतत्रयमयत्वमाह पञ्चमखण्डेन (अन्नमशितमिति ) 'तन्मन' इति आयुर्घतमिति वथ्यपदेशः । तेनाप्यायितमित्यर्थ. । सूक्ष्मस्य सारां शस्य कथन्ततो निर्गम इत्यभिप्रायेणाह ( भूय इति) सूक्ष्मनिर्गनमुपपादयति षष्ठखण्डेन । आप्यायकत्वमुपपादयेत्याह (भूय इति) आप्यायकत्वमुपपादयति सप्तमखण्डेन (पोडशेति ) (अभ्या- हितस्येति) वहनेरिति शेप । एतर्हि - इदानीम् (तद्धास्येति ) आचा- येण प्रतिपिपादयिपित ‘तमादेशमि' ति प्रतिज्ञातं कार्यकारणयो ·२२ शास्त्रमुत्तावळी । स्नन्यत्वं कर्तुपादानत्वं चिदचिद्विशिष्टस्योपादानोपादेयभावञ्च, विशिष्य सोपपदिकं कुदृपिनिरसनपूर्वकं ज्ञातवानित्यर्थः । 'हे' ति कुदृष्टिनिरसन प्रयुक्तहों द्योत्यते । श्वेतकेनोस्स्वेनोत्पादितां भगवतस्सर्वोपादनत्वबुद्धि मवेदान्तिनोपहरेयुरिति पुत्रस्नेहेनापायमाशय स्वेनोत्सादितां बुकिं. विशिष्टोपादानलं सोपपत्तिकं नवकृत्वोभ्यस्य दृढयति नवभिः खण्डः । - जीवविसिष्टस्य परमात्मनः कार्यता द्विविधा, एका ज्ञानावस्था द्वारिका, अपरा शरीरद्वारिका, द्विविधामपि तामुपपपादयति अष्टमखण्डेन ( स्वमान्तमिति ) स्वमस्यान्तः- सुषुप्तयवस्था, यत्र यदा, सुपुप्तय वस्थायाम् , पुरुषशब्दो ब्रह्मपर्यन्तः, सता सम्पन्नो भवति - ज्ञान विकासरूपस्थूलावस्थामहाणेन सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मणि लीनो भवति । आचक्षत' इति वैदिकप्रसिद्धयभिप्रायम् । स्थूलावस्थापहाणमुपपाद यति ( यथा शकुनिरिति ) प्राणोजीवः । द्वितीयं कार्यत्वमुपपादयति ( अशनायेत्यादिना ) तत्र स्वपितीति प्रसिद्धयेवाशनायापिपासाप्रसिद्धिभ्यां विवक्षितं साधयति । किन्तत इत्यत्राह (तत्रतादति) तत्र- अश नावस्थायाम् , एतत्- एतत्कालीनो विकारः, शुङ्गम्- अड्डरम् - कारणानुमापकमित्यर्थः ( तस्येति ) अद्भिर्नीतम् , क्षीणमन्नम् , तत्कारण मित्यर्थः (अन्नेनेति ) ·उक्तरीत्या तन्नेतृत्वात् कारणत्वाचेति भावः । ( सन्मूला इति) यत एव भूतत्रयात्मकत्वं शरीरस्य भूतानाञ्च सन्मू लत्वम् , अतः प्रजा भूतत्रयात्मशरीरसंसृष्टाः, सन्मूलाः- सत्कार्यभूताः । सदायतना इति स्थितिरुक्ता, सत्प्रतिष्ठा इति लयः ( यत्रतत्पुरुषः पिपासति नामेति ) पूर्ववद्योग्यम् । जीवस्य ब्रह्मकार्यत्वसिद्धये शरी रस्य भूतत्रयात्मकत्वमुक्त्या तदपि त्रिवृत्कृतभूतत्रयात्मकत्वमेवेत्यभिप्रायेण त्रिवृत्करणोपपादनं स्मारयति (यथाविति) भूतावस्थाद्वारकं लयमुपपादयति (अस्स सोम्यति) एवमुपादानत्यमुपपद्यत एवेत्यभिप्रायेणोपसंहरति (म य दति) यस्सआदेशः, सएपसदित्युक्तः, अयमणिमेत्यर्थः । एतदात्म्यमिदसर्वम् ।

·पाराशयावजयः। २३ i एतदात्मकं सदादेशखरूपं स्थूलचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट ब्रह्माभिन्नमित्यर्थः । कुदृष्टिभिरविचाल्यत्वाभिप्रायेणाह ( तत्सत्यमिति ) स्वरूपाभेदबुद्धि वारयति ( स आत्मेति ) तस्यान्तर्यामित्वेन स्थूलसूक्ष्मा वस्थाद्वययोगादयं भेदज्यपदेश इत्यर्थः । तत्त्वमसीति विशिष्टोपादानो पादेयभावे श्वेतकेतुमेवोदाहृत्योपसंहरति वाड्यार्थम् । स त आत्मान्तर्याम्यमृत' इति वत्, 'तत्त्व ' मिति पदद्वयमपि परमात्मपर्यन्तम् । श्वेतकेतुपदन्तु न तथा, सम्बोधनत्वात् । युप्मदुपपदत्यान्मध्यमपुरुषः । कथन्तर्खहमनेन सम्पन्न इति सम्पत्यग्रहणमित्यभिप्रायेण पृच्छति (भूप इति ) गनु- ' स्वाप्ययादि ' ति सूत्रे ‘सता सोम्ये ' युक्ता सत्सम्पत्ति' प्रकृति निरासहेतुतयोच्यते, तस्याश्च तुत्वं । स्वमपीतोमवती' ति राता- म्पत्तेः स्वम्मिन् लयरूपत्योपपादनात् ; जीवत्य सति लयः तथाहि स्वस्मिन् लयो भवति यदि जीवब्रह्मणोरभेदस्स्यात् । । स्थूलजीवशरीर कस्य सूक्ष्मजीवशरीरके लयस्यात्र विवक्षायामपि सायान्प्रति कथमियं युतिरुच्येत, ब्रह्मण एव तैरनड्गीकारात् । इति चेत् ! उच्यते, जीवब्रह्माभेदपक्षे जीवस्य ब्रह्मणि लयो हि न मुक्तेः प्राक्सम्भवति, सुपुप्तिकाले हि अन्तःकरणस्य सूक्ष्मरूपतापत्त्या स्थूलस्य जीवस्य सूक्ष्मे जीवे लय इति स्यात् , तस्मान्जीवत्य प्रकृती लयासम्भवाजीवब्रह्माभेदेपि लयप्रतिपादनानुपपतेश्च उकरीत्यैव स्वाप्ययपिवक्षया साहचनिरासोभिप्रेतः । अग्रहणमुपपादयति नवमखण्डेन ( यथासोम्यति ) 'पुरुषः स्वपिति ' 'नविदुरि' ति एकवचनबहुवचनाभ्यां पूर्वत्र प्रमपर्यन्ततां उत्तरत्र जीवपर्यवसानञ्च स्फोरयति । तेन जीवन्य ब्रमसम्पत्तिः स्थूलावस्थावियुक्तब्रह्मण्यवस्थानम् । (अमुप्याहमिति ) अमुप्य, सोह मेभित्सङ्गतोस्मीति विवेको नेत्यर्थः । सामग्रीविरह एव तस्य तथा ज्ञानामावनिबन्धनम् , स एवेहापीति भावः । सामग्रीसम्भावनामपि यारयितुं जडदृष्टान्तोपादानम् । (त इहेति) यथा पूर्व सुप्तास्तद्दशा- ·२४ शालमुक्तावली। यामपि व्याघ्रादयो भवन्त्येव, तथापि तद्रूपन्न जानन्ति. तद्वदिहापीति भावः । मुप्तोत्थितज्ञानं वा विवक्षितम् । तदे' ति सुप्तात्थितकालः परामृश्यते । अत्रापि पक्षे स्वापकाले व्याघ्रादिरूपवदेव ससंसर्गमपि न जानन्तीत्येव भावः । (सएपोणिमेति) पूर्ववत् । कथमागमनाग्रहण मिति पृच्छति (भूय इति) तदुपपादयति दशमखण्डेन (इमास्सोम्येति ) ( इयमहमम्माति ) अस्मात्समुद्रादागताहमस्मीति न जानन्तीत्यर्थः । स य एप' इति पूर्ववस्थाविशिष्टस्य लय उक्तः तत्र जीवस्यैव कथं मरणं वदन्ती- त्यभिप्रायेणाह (भूयइति) तदुपपादयत्येकादशेन (अस्यसोम्येति) 'सय' इति पूर्ववत् । अणिम्नः कथम्महत्वमित्यभिप्रायेणाह । भूय इति) तदुपपादयति द्वादशेन (न्यग्रोघेति ) यदि परमात्मा कार्यकार- णानुगतः, कथन्तर्हि तदनुपलम्भः, अनुपलम्मे तस्य तत्रानुगतत्वे किम्मा. नमित्यभिप्रायेणाह (भूय इति ) तदुपपादयति त्रयोदशेन। सय ' इति पूर्ववत् । लवणवदिह ज्ञानोपायः क इत्यभिप्रायेणाह (भूय इति ) तदुपपादयति चतुर्दशेन (यथासोम्य पुरुषमिति) (आचार्यपागिति) आचा- र्यवानुपदेशेन तं सदादेशं वेद, तद्विदो मम सम्पनी शरीरवियोगपर्यन्तमेव विळम्य इत्यपि जानाति, तपासनम्य मोक्षसाधनतया आचार्यपाभिधानादिति न विमोक्ष्य' इति मोक्षतया कि विवक्षितमित्यभिप्रायणाह (भ्यइति) विवक्षितमाह पञ्चदशेन (पुरपं सोम्येति ) ' सय ' इति पूर्वरन् । दतः परमप्युपपाद यमस्ति चेदुपपादयेत्यभिप्रायेणाह (भूय दनि) - भावः।

·. पाराशर्यविजयः। इदम् – ब्रामण. कर्तृत्वं विशिष्टोपादानत्वं च तप्तपरशुग्रहणेन श्रद्धापयितन्यमित्याह चरमखण्डेन ( पुरुषसोम्येति ) ( सयथेति) तथा - विशिष्टोपादानवाद्यपि तच्छ्रद्धापनाय तप्तपरशुग्रहणे न दयतेति भावः । सय ' इति पूर्ववत् । कर्तुर्विशिष्टोपादानताया 'आदेशम्' 'येनाश्रुत' मित्युपक्रमः, 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वमागे ' त्युपसंहार, अस्यैवाभ्यास , अपूर्वत्वं प्रसिद्धम्, अथ सम्पत्म्य ' इति फलम् , आख्यायिकार्थवादः, दृष्टान्तप्रदर्शनानु- प्रवेशकथनादिरुपपत्ति , एवं पबिघतात्पर्यलिझोपेतया सद्विघया कर्तु- विशिष्टोपादानभायरसमर्थितः। , , - असत, . श्रुत्यन्तराण्यपीमामेवानुरुन्धते । असद्वा इदमग्र आसीत् स्थूलाबन्धं ब्रह्म तच्छ्न्य सूक्ष्णावस्थमासीत् । ततः सूक्ष्मावस्थादित्यर्थः । ‘सत् ' . स्थूलावन्थम् । कार्यकारणयोरभेदं विशिष्टोपादागत्य कर्तृत्ववाह (तदात्मान स्वयमकुरुतेति ) अनेन ' ततेजो सृजते' । त्यादौ तेजआदिपदाना भगवत्पर्यन्तत्वं प्रख्यापितम् । ' तत् '. असत् , सूक्ष्मावस्थन् । एवम् - 'आत्मा वा इदम् ' ब्रह्म वा इदम्' 'एकोह वै नारायण ब्रह्म वन ब्रह्म स वृक्ष आसीद्यतो द्यावापृथिवी आत्मन आकाशसम्भूत 'यतो या इमानि भूतानि जायन्ते तत्सृष्ट्या तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सच्च त्यञ्चाभवदि । त्यादिवास्यान्यप्येतदर्थकानि । - . निष्टतक्षु । . इम सद्विचाराद्धान्तमसहमाना प्रकारान्तरमपि उपादानत्वे निोंदु मसमर्था केचिदाहु विशेष्यन्य विशेष्यविगेपणयोर्वोपादानत्वे निर्वि- ·२६ शास्त्रमुक्तावळी । कारत्वश्रुतिविरोध , विशेषणस्योपादानत्वे तु न ब्रह्मण उपादानत्वसिद्धि- रिति न ब्रह्मोपादानमिति , . तेच सद्विद्यामनुरुन्धाना इव पाहुः सादृश्यप्राथान्याभ्या प्रतिज्ञादृष्टान्तौ । तथाहि (येनाश्रुत मिति) येन श्रुतेन ब्रह्मणा, अश्रुत ब्रह्मणि ज्ञाते तत्सादृश्यात् सर्व ज्ञात भवतीत्यर्थ । ब्रह्मज्ञानेन कृत्स्नफलसिद्धेरितरत् सर्व ज्ञातप्रायमित्यर्थ । प्रथमे दृष्टान्तमाह ( यथेति ) अनापि सादृश्यात् ज्ञान विवक्षितम् । द्वितीये । तनूर्वपिछे ' ति वढायत्तेन ' यथासोम्यकैन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मय विज्ञात स्यादि ' त्यनेन दृष्टान्तोपन्यास । मृदित्येतस्मिन्पदे ज्ञाते सर्व मृण्मयमृत्पदापप्रशभापापदानि ज्ञातप्रायाणि, भापापदानि ह्य व्यापकानि, सम्कृतन्तु सर्वदेशव्यापकम् , अतस्तसद्देशे तेन तेनापभ्रशेन यो यो व्यवहारो भवति तस्य सर्वस्यापि सत्तेनैन करणसम्भवादप भ्रशो ज्ञातप्राय इत्यर्थ । उक्तार्थमुपपादयति ( वाचारम्भणमिति ) अपभ्रशभूतन्नामधेय वाचारभ्यते, तस्मादनित्यम् , मृत्तिकेति पदन्तु नित्यम् , अपभ्रशास्तचत्पुस्पवागुपज्ञत्वान्न व्यापका , सस्कृतपदन्त्वपुरुषो पज्ञत्वाचापसमित्यर्थ इति । . अनोच्यते बहुश्रुतिस्मृतिविरद्ध ब्रमणोनुपादानत्वम् । श्रुतय उदाहता । स्मृतय परिकरविजये द्रष्ट या । उपादानत्वञ्च नियूंढम् । यश्च वाक्यार्थ उक्त , सोनुपपन्न , सादृश्यग्य साधारणतया तन्नि- बन्धनजानहेतुताया अपि साधारण्येन ब्रमणि विशेपाभावात् 'तमादेशमप्राक्ष्य' इत्यसाधारण्येन नबनिर्देशानुपपत्ते । दृष्टान्तवैय्यर्थ्याच । सदृशज्ञानात् सदृशज्ञाननियमचासिद्ध । तत्सदृश इति ज्ञागम्य तादधीन्यमाविच- क्षाप्यनुपपन्ना, विसा इति जानयापि तादीन्येन सारशे निशे पामागन् । हापोत्यन्तरिसावाच ! वस्तुत्वादिना सादृश्यम्य सर्व ·पाराशयावजयः। साधारण्यात् । बहुधर्मेस्साहम्यस्य पटादायेव राम्भवात् , ब्रमणि तद- सम्भवात् । फिश - श्रुत मतं विज्ञातमित्युच्यते । प्रमशाने सति कथंचि सादृश्यात् ज्ञाततासम्भवेपि फथं ब्रमणि श्रुतत्वादी सत्यन्यत्र श्रुतत्वा- दिसम्भवः । प्राधान्यपरत्वे मतविज्ञातपदयोरपि तथात्वे पौनरुक्त्यम् । ब्रह्मण. प्राधान्यात् सर्वत्व श्रुतादिप्रायत्वविवक्षायामौपचारिकत्वं स्पष्टम् । किन्न - श्रुतपदेन युगपच्यूतत्यथुतमायत्वरूपमुस्यानुख्यार्थमोधनासम्म- वान् धुतपदाधिस्तनिवन्धनयाश्यावृत्तिश्च प्रसजेत् । यथा सोम्यकेनेत्यस्या वृत्तिश्चानुपपन्ना। तनूर्वपिष्ठे' त्यत्र तु अयाशयारजाशयेत्यनयोत्साफासत्ता दावृत्तिरुपपन्ना । मृदादिशब्दानामशब्दानुशासनत्वार्थपरत्वेन शब्दपरत्वमनु पपन्नम् । मृत्पिण्डमृण्मयमृत्तिकाशब्दाना लोहमणिलोहमयशव्दयोर्नखनि- कृन्तनकार्णायसशब्दयोश्च मिथो व्याघातः । च्याफरणाध्ययनसाध्यत्वात संस्कृतस्य तदेवाव्यापकम् । किञ्च • ' वाचारम्भणं विकारो नामधेयं नीणि रूपाणीत्येव सत्य' मित्यत्र का गतिं यास्यथ । तत्र उक्तकुसृष्ट्य भाोन तद्वैरूप्यमिहानुपपन्नम् । यच - तैरेवोक्तम् बहुस्या' मिति तत्कार्यानुप्रवेशार्थ विग्रहविशिष्टरूपेण बहुभवनमुच्यत इति; तनुच्छम्, स्व- रूपेण बहुभवनस्य सिद्धे कार्यानिशिष्टबहुभानस्य वक्तु शक्यत्वाच, 'यस्य पृथिवीशरीर' मित्यादिना सर्वेपा विग्रहत्वसिद्धे कार्यरूपविग्रहविशिष्ट रूपेण बहुभवनं सङ्कल्प्यत इति कुतो नेप्यते। किञ्चैवं सति साल्पसर्गयो पर स्परवार्तानभिज्ञत्वप्रसङ्ग ,तथाच 'नामरूपे व्याकरवाणि' 'नामरूपे व्याकरोत्' 'त्रिवृत करवाणि ' त्रिवृतमकरोदि ' ति सकल्पितकरणोक्तिप्रकरण विरोध । 'ततेज ऐशत '. बहु स्याम् ' 'ता आप ऐक्षन्त' ' बढ्य ' इति कथ सड्कल्पकीर्तनम् । ब्रह्मलक्षणायां स एव दोष । एवमुत्तरत्राप्यस्वारस्य द्रष्टव्यम् । अपरेतु - मिथ्याभूतस्य जगतो मिथ्याभूता मायोपादानम् , लक्षण्यात् , यथा घरस्य मृत् ; ब्रह्माधिष्ठानतयोपादानम् , उपादानत्वं च रस्याम सा ·२८ शास्त्रमुक्तावळी । . विकाराश्रयत्वम् , स्वसमानसत्ताकविकाराश्रयत्व परिणामितयोपादानत्वम् , असमानसत्ताकविकाराश्रयत्व विवाधिष्ठानतयोपादानत्यम् , कार्य च कारणा दिन्नम् , कार्यत्वादेव प्रातर्या मृण्मया दृष्टा सैवेदानी घटादिरभूदिति प्रत्यभिज्ञया कार्य कारणादभिन्नञ्च, अभेदश्चानिर्वचनीय , तादात्म्य मेववा सामानाधिकरण्यनिमित्तम् , तच भिन्नत्वे सत्यभिन्नसत्ताकत्यम् , इद पृथक्सिद्धमानसाधारणम् , अत एव शुक्लो घट इति सामानाधिकर ण्यम् , तस्मान्माया ब्रह्मणि उपादानमिति , तेच सद्विद्यामनुरुन्धाना इव स्वोत्प्रेक्षितार्थे कथञ्चित्सद्विद्या पातयन्ति आदेशशब्द उपदेश्यपर । (येनाश्रुतमित्यादि ) नाम्वरूपे ज्ञाते प्रपञ्चस्वरूप ज्ञातमेव, मिथ्या र्थस्याधिष्ठानमेव हि स्वरूपम् , तदतिरिक्तत्वरूपाभावात् , दृष्टान्ते - मृत्पिण्डमृण्मयादीनामपि ब्रह्मण्यध्यस्ततया मृदादिस्वरूपे ज्ञाते तत्कार्य स्वरूपमपि ज्ञातमेव (वाचारम्भणमिति) वागालम्बनम् , व्यावहारिक मित्यर्थ ( मृत्तिकेत्येव सत्यमिति) मृत्तिका स्वरूपेणैव मत्यमित्यर्थ , तद्वयतिरेकेण सत्ताविरहादिति । तदपि न, अधिष्ठानम्यानुपादानत्वात् । नहि शुक्तीरजतोपादानम् , रजतानाश्रयत्वात् । रजताभेदेन हीदमर्थस्य प्रतीति । कार्याश्रयत्व युपादानत्व त्वयोक्तम् । यञ्च भेदाभेदोपपादनम् , ततैरेव भेदाभेद निराकरणाद्विरुद्धम् । नच विषमसत्तास्योरङ्गीकारादविरोध , इह भेदा भेदयोर्विपमसत्ताक्त्वासिद्धे । ननु भेद पारमार्थिर , अभेदोनिर्वचनीय , नचाद्वैतक्षति , भेदो ब्रह्मम्वरूपमित्यद्गीशरादिति चेन्न, घटस्यापि पटवद्घट भेदप्रसङ्गात् , भेदवादिनापि तथैव वस्तु शक्यतया भेदखण्डनासम्भवाच । नच प्रातिमासिक्च्यावहारिकरूपेण भेद , अभेदम्याराधितप्रत्यभिजामिद्धतया प्रातिभासिकत्वानुपपत्ते । भेदस्य प्रातिभासिकन्ये कार्यत्वानुपपत्ते । नच यौक्तिकत्वात् भेदो व्यावहारिक , अभेद प्रतीनिमानसिद्धत्वात प्रातिभासिक इति वक्तु शक्यम् , वाचारम्भणश्रुत्यैव कार्यभेदमाधक्युक्लिनिरामात् । .

·पाराशर्यविजयः। २९ सद्विद्यानिपातनश्चानुपपन्नम् । तथाहि - उक्त आदेशशब्दार्थः परोक्तार्थानुपपत्तिश्च । येनाश्रुतमिति अधिष्ठानस्य मिथ्यावस्तुम्वरूपत्वं मानामावादसिद्धम् । नच स्वरूपान्तराभावो मानन् , मिथ्यावस्तुन एव मिथ्यावस्तुस्वरूपत्वात् । यदि तत्तस्य म्यरूपन्न भवेत् , तर्हि तन्निःस्व- रूपमेव स्यात् । नहि वायो रूपान्तराभावात् पृथिव्यादिरूपमेव तदीय मित्यद्गीक्रियते, किन्तु नीरूपमित्येव । किच - मिथ्यात्वादेव यथा मिथ्यार्थस्वरूपन्न स्यात् तथा मिथ्या- त्वादेव स्वरूपसापेक्षोपि न स्यात् । अश्रुतामताविज्ञातपदाना स्वरूपे लक्षणा च म्यात् , अश्रुतादिपदार्थात् प्रपञ्चरुपात् ब्रह्मणोन्यत्वा दनृतजडपरिच्छिन्नव्यावृत्ति यावर्तयसि । यथासोम्येति पिण्डघटयोः कथ मेकसताकत्वम् , भिन्नकार्यलगत् ।। किश्च - ' कयन्नु भगवस्स आदेश' इति पृष्टवन्तं प्रति ह्ययं दृष्टान्त उच्यते, दृष्टान्तश्च पूर्व निर्जात , अद्वैतोपदेशार्थश्चायमारम्भ इति तव मतम् , एवञ्च प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य प्रागनवगमात् दृष्टान्ते मृत्पिण्डघटयो· ब्रह्मैव स्वरूपमित्यनवगमात् कथं दृष्टान्त ? दृष्टान्तस्या प्यपरिज्ञानादेव । वाचारम्भण' मिति तदुपपाद्यत इति चेन्न प्रपञ्चमिथ्यात्वज्ञानात् प्राक्त्वदुक्तवाक्यार्थस्याप्यपारज्ञानात् । किञ्च • मृत्पिण्डमृण्मयलोहमणिलोहमयनखनिकृन्तनकार्णायसप - दानां लक्षणा च स्यात् । तथा मृत्तिकादिपदत्रयस्यापि । ब्रह्मण एव सर्वेषां स्वरूपत्वाद्यस्य कस्यापि स्वरूपे जाते सर्वेषा स्वरूप ज्ञातमेवेति विशिष्य प्रतिद्वन्द्युक्तिनिर्णिबन्धना। कारणस्वरूपमेव कार्यस्वरूपमिति चेन्न, विशेषणत्वे मृत्पिण्डस्यापि घटम्वरूपत्वप्रसङ्ग , उपलक्षणत्ले पूर्वोक्तदोपस्तदवस्थ । किश्च - ब्रह्मज्ञानेन सर्वस्य खरूपज्ञाने प्रतिपादिते ब्रह्मणोधि ठानले तत्र प्रपञ्चम्या यस्तत्वे च सत्येव ब्रह्मज्ञानेन प्रपञ्चत्वरूपस्य ज्ञातता सेत्स्यतीति बुद्धचा श्वेतकेतु प्रपञ्चमिथ्यात्व ज्ञाम्यतीति मत्ला .

·३० शाबमुक्ताकळी । खलु एकविज्ञानेन सर्वविनिं प्रतिज्ञातम्, तत्र कथमस्य दृष्टान्तस्या नुगुण्यम् , यथा सोन्यैकया रज्ज्वा सर्पदळनाम्बुधारादि सर्व विज्ञातं स्थादित्यक्तिर्हि तदनुगुणा फिच- मिथ्यात्वे प्रतिपिपादयिपिते वाचारम्भण 'मित्येवालम् , 'मृत्तिकेत्येच सत्यमि' से सूपपास्यत्रयं व्यर्थम् । मृत्तिकापदस्य मृत्तिकामात्रपरखे एवकरेग घटन्यावृचिरनुगपन्ना, मृद्घटयोस्मत्वे विशे- पाभावात् । स्वरूपपरत्येषि तथैव मृत्तिकापदं स्वरूपपरम् । व्याव| मृण्मयमात्रमित्युक्तौ न मृतिकाग्रहणे निमित्तं पदयामः । यदि तत्वार्य स्य सत्त्वप्रतीतेर्गमनिकोच्यत इति न वैयर्थ्यन् , तर्हि विकारम्वरूपमेव सत्यमित्येव वाच्यम् । ननु कारणसत्यत्व कार्यत्य मिथ्यात्वञ्च खलु प्रतिज्ञाभिप्रेते, तथैव दृष्टान्तेपि विवक्षितमिति दृष्टान्तानुगुण्यमिति चेन्न;- तथा सति मृतिका सत्या न घट इत्यनुपपत्तेः, उभयोमिथ्यात्वस्य व्यावहारिकत्वस्य चाविशेषात् । इतिपदञ्च व्यर्थम्, मृत्तिका सत्येति हि वाच्यम् । वाचारम्भणपदेन व्यावहारिकत्वलाभश्चातिश्लिष्टः । कट कादिकार्यक्षमलं हि व्यावहारिकत्वम् , नतु वाविषयत्वम्, प्रातिभासि केपि सत्त्वात् । यदि व्यावहारिकपद रूढम् , तदा मुतगं व्याव हारिकपदार्धम्य वाचारम्भणपदेनोपस्थापनासम्भव. । नामधेयश्रवणच व्यर्थम् । सिद्धान्ते तु नामभेदात् कार्यद्रव्यभेदशहानिरासः प्रयोजनम् । यच्चेदमुच्यते- ब्रमणि जाने सर्व मिथ्यात्वेन ज्ञातं भवतीति; तदपि मन्दम् , घटादिनानानामी ब्रह्मविषयतया तेषु सम्वपि मिथ्यात्वज्ञानासिद्धेः । ब्रह्मणोद्वितीयत्वज्ञानविवक्षायां मिव्यात्वज्ञानपर्यय सानादात्माश्रयः । 'कमिन्नु सलु विज्ञाते ददं सर्व विदितं भक्ती' ति वास्ये प्रपञ्चम्य ब्रानानविण्यतायाम्बरसतः प्रतीतेस्तम्नानमाध्य त्वोक्तिरनुपपन्ना । दृष्टान्तानुपपच्चि म्पटा । ' समेव सोम्येदमग्रआसी' दिति प्रपन्चमिथ्यात्वमुच्यत इत्यप्यनुपपन्नम् , 'अमे ददं सदासी' दिति इदानीं सत्त्वेनायगतस्य पूर्वकारेपि सचमनीत्या सर्वालसत्त्वम्येय " - ·. - पाराशर्यविजयः। पतिपादनात् । सत्पदेन ब्रह्मोपस्थापने कथन्तदभदोक्तिः ? यद्यधिष्ठानाध्य- स्यमानभावेन तादात्म्यात् सा, तदा अग्र इत्यनुपपन्नम् , इदानी मप्यधिष्ठानाध्यस्यमानभावात् । वस्तुतस्तु इदानीगेकाधिष्ठानाभेदः, अध्या सकाल एव तदभेदात् । तत्वावेदकवाक्यस्य प्रमोत्पादकत्वञ्चानुपपन्नम् । अमे नासीदित्यानीकारे लक्षणा, मिथ्यात्वासिद्धिश्च । नहि - कालविशे पासत्त्वमात्रेण मिथ्यात्वसिद्धिः । नच सजातोगविजातीयत्वगतभेदशून्य- वस्तुमातिपादनान्निध्यालसिद्धिः । किं सदनुवादेन सजातीयादिभेदशून्यवं विधीयते, किं वा सजातीयादिभेदशून्यवस्त्यनुवादेन प्रपञ्चभेदः ? नाद्यः, तदा खलु सदेवाने एकमेवाद्वितीयमासीन्नान्यदने एकमेवाद्वितीयमासी- दित्यर्थम्स्यात् , तवेदमिति पदानन्ययः स्पष्टः । सदेवेत्येवकारस्य विधी यमानार्थस्य तत्काले ऽन्यत्र व्यवच्छेदपरतया तस्य त्वदभिलपितार्थपरत्व मनश्च । न द्वितीयः, प्रपञ्चस्य विद्यमानतादशायामेवाधिष्ठानतादात्म्यन्न पूर्वमियुक्तात्वात् । तस्मात्प्रळयकाले प्रपञ्चजातमेकमेवाद्वितीयं सदासी- दित्यर्थः । एकमेव बहुत्यामिति वक्ष्यमाणाहुत्यावस्थाशून्यमेव कन्तर निरपेक्षं सदासीदित्यर्थः । पहुस्यामित्यनुसारादेकशब्दार्थनिर्णयः , उपादानत्व योधनेन कन्तरस्य घटादिवदाकांक्षितत्वात् । अद्वितीयो देवदत्त आस्त इति सजातीयपुरुपान्तरनिषेधवत् सत्पदस्यादेशपदार्थोपस्थापकतया कर्तृ परत्वेनाद्वितीयशब्दस्य कर्वन्तरनिषेधपरत्वात् आकाङ्क्षासत्पदाभ्यां अद्वि- तीयपदस्यानिर्णयः । 'तद्धेक आहु' रित्यस्य परोक्तार्थपरत्वं प्रागेव निरस्तम् । मिप्यावादिलिसकारणपरत्वं च प्रायोक्तम् । बहुम्यामित्यप्यनुषपन्नम् । न तावन्निविशेपस्यायं सङ्कल्पः, तत्त्वादेव । नापीश्वरस्य, तस्य भ्रमा- भावेन प्रपञ्चे बहुस्यामिति स्वाभेदभ्रमासम्भवात् । 'हन्ताह' मित्य- ग्राहमिति निर्देशश्च निर्विशेपस्य - ईश्वरस्यचानुपपन्नः । तेजसोपाच क्षिणकर्ताचप्रतिपादनशानुपपन्नम् । किञ्चैवम्मिथ्यात्वतारपर्ये पर्तृत्वोप- वर्णन व्यर्थम् कर्तृत्सोपादानत्वयोः प्रतिपादन अतः ·, , शास्त्रमुक्तावळी । एव तात्पर्यम् । तत्रैव कृत्स्नानुगुण्य प्रागे गेपपादितम् एव प्रथमखण्डे आदेशपिण्डमणिपदत्रयमश्रुतादिपदत्रयम्मृत्पि- ण्डादिपदत्रय मृण्मयादिपदत्रय वाचारम्भणपदत्रय नामधेयपदत्रय मृत्ति कादिपदनयमितिपदत्रयमिति चतुर्विशतिपदान्यस्वरसानि । अनि तत्वा द्वैरूप्याच दृष्टान्तवाक्यत्रयमस्वरसम् । नहि पराभिलपितार्थानुगुणो दृष्टान्त इत्युक्तमेव । द्वितीयखण्डे सत् , इदम् , अग्रे, आसीत् , सज्जायते, सत्त्वेव इदमग्र आसीत् , तदैक्षत बहुस्या प्रजायेयेति तत्तेजोसृजत, तेज ऐक्षत, बहुस्या प्रजायेयेति, तदपोसृजत, ता आप ऐक्षन्त, बढ्य स्याम प्रजाये महीति, ताअसृजन्ते, त्यादिपदान्यस्वरसानि । तृतीयखण्डेपि ' अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरणवाणि, अनुपविश्य व्याकरोदि ' ति ब्रह्मणस्सकल्पकर्तृले अगुपपन्ने इति प्रागेवोक्तम् । ईश्वरस्य तु जीवाद्भिन्नत्वात्समानकर्तृकत्वानुपपत्ति । चतुर्थखण्डे 'अपागादग्नरनित्व ' मित्यादेमिथ्यात्वपरत्वे अमेरमि त्वमपागादिति अग्निमड्गीकृत्य तत्र धर्मनिषेधो ऽनुपपन्न ।' त्रीणि रूपा- णीत्येव सत्यमि' त्यपि न मिथ्यात्वसाधरम् , अनुपपन्नञ्च ! त्रीणि रूपाणी- त्येव सत्यमित्यत्र त्रिरूप्यधिष्ठानसद्विवाया तलक्षणेव दोप कार्याधिष्ठानसतोपि सत्यत्वाद्विशेपोक्त्यम भवञ्च । 'न्यग्रोधफल ' मित्यादिद्वादशखण्डे 'श्रद्धत्स्व सोम्ये ' त्युच्यते । अतएव तदर्थ एव प्रकरणे प्रतिपाद्यत इत्यवगम्यते । नचात्राधिष्ठानत्व प्रतिपाद्यते, किन्तु परिणामित्वम् , अणिम्नो महान् न्यग्रोधम्तिष्ठतीत्यमि धानात् । न्यग्रोधफलेपि वृक्षो न दृश्यते, नापि तदन्तर्गतास्वण्वीपु धानासु, तस्मादण्व्या धानाया एवाय परिणामो वृक्ष इति-परिणामो पपादने हि तात्पर्य गम्यते । यदि सूक्ष्मस्थूलाध्यासोपपादने तात्पर्य म्यात्तदा हि काचाद्यधीनलिपित्थूला यासादिस्दाहर्तव्य । तम्मात्पूयोक्त म्वारसिक्चाक्यार्थानुरोधात् कर्तुविशिष्टोपादानत्वपरा सद्विद्या ।

·पाराशयावजयः। - - 4 अराद्वा इदमम आसी' दित्यत्रासदिति कार्यस्वरूपासत्त्वमेवो- च्यते, आत्मानमकुरुते' ति विग्रहविशिष्टरूपेण सृष्टिरुच्यत इति कस्यचियाख्यानमनुपपन्नम् । तदित्यसतः परामर्शास्कर्तृत्वानुपपत्ते । 'आत्मन आकाशस्सम्भूत' इति प्रकृत आत्मा परामृश्यत इति चेन्नः- तदिति नपुंसकत्वानुपपत्तेः । 'सञ्च त्यच्चाभवदि ' ति सत्त्वादिगुणाभित्यक्तिपरमित्य- प्यनुपपन्नम् , ब्रह्मणस्सत्त्वादिगुणासिद्धेः । सदिति स्वरूपविकारशून्यो जीव उच्यते, त्यदिति स्वरूपविकारवदचेतनमुच्यते, सृष्टिकथनात् सत्त्यद्भावस्यानुपवेशाधीनत्वकथनाच विवर्ततात्पर्याभावोवगम्यते, सृप्यनु- प्रवेशसत्यद्भावानां समानकर्तृकत्वमात्रं विवक्षितम् । एवं निर्विकारत्वश्रुतेरुपादानत्वश्रुतेश्च सद्वारकमुपादानत्वं सिद्धयति, कर्मणोऽपूर्वद्वारा स्वर्गसाधनत्ववत् । एवं विशिष्टोपादानत्वं श्रुतिभिः प्रति- पन्नम् । तथा अपृथक्सिद्धचिदाचद्वैशिष्ट्यच्चान्तर्यामिब्राह्मणसुबालोपनिप- दादिपु बहुश: प्रतिपन्नम् । तस्मात्सूत्रोपनिषदां सामरस्याद्विशिष्टाद्वैतं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रविषय इति सिद्धम् । अथ देवमीमांसा - अस्मिन् शास्त्रे का देवता प्रतिपाति ? रुद्र इति पाशुपततन्त्रानुसारिणः । भगवानेवेति वेदान्तिन । पूर्ववादिन आहु .' शब्दादेव प्रमित' इति सूत्रे शब्दशब्दः श्रुति पर, ईशानो भूतभव्यस्ये' ति वाक्यमुदाहरणम् , ततश्च शब्दात् ' - ईशानश्रुतेरित्यर्थ । श्रुतिश्च दिः । ईशानशब्दश्च रुद्रे रूढ इति अनेन सूत्रेण तस्यैव ब्रह्मत्वावगमात् कृत्नं शास्त्रन्तद्विपयमेवेति । वेदान्तिनस्तु - जगत्कारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणमभिहितम् , तदेव पूर्वद्विकेन निरूपितम् , तदुपासनन्तृतीये, तत्प्राप्तिश्चतुर्थे, इति कृम्न मपि शास्त्र कारणविषयत्वाद्भगवद्विषयमेवेत्यनुगृह्णन्ति । तेषामयमाशयः । ५ ·" आत्मावा अत्राप्या- " तथा - रोपनिषदि प्रथमदिन कारण वस्तु प्रतिपाद्य, तृतीयखण्डेन तस्य ब्रह्मत्वं स्फोरयित्वा, उपादानत्वसिद्धये सद्विद्यायामनुप्रवेशवत् पञ्चम खण्डेनान्तर्यामित्व प्रतिपाद्य, देवताविशेपजिज्ञासाया नैवेह किमनाम आमीदि' त्यारभ्य, सण्डद्येन कारणत्दमन्तामित्व च यितु मध्ये सम्प्रदायो दर्शित. । यद्यपि श्वेताश्वतरादी छचित्रनिदेव एवेति प्रतिपादितम् । एव देवतानिर्धारण एवोपनिषदम्तात्पर्यमिति दर्श ३४ शास्त्रमुक्तावळी 'सदेव सोम्येदमन' आसादिति सद्विद्यायां सतः कारणत्वं प्रतिपन्नम्, ब्रह्मवा इदमेकमेवाग्र आसी' दिति तदेव सद् ब्रह्मत्वेन विशेपितम् , इदमेकमेवान आसीदित्यनुवादः, ब्रह्मेति विधिः, तथा - इदमेक एवाग्र आसी' दिति तदेवात्मत्वेन विशेषितम् , लेति विधिः, इदमित्यादिरनुवादः, तथा - एतदेव महोपनिषदि - ‘एको ह वै नारायण आसी' दिति नारायणत्वेन विशेषितम् , अत्रापि नारायण इति विधिः, एक इत्यादिरनुवादः । नारायणोपनिपदि . अथ पुरुषो ह वै नारायणो कामयत प्रजास्सृजेयेति, नारायणाद्ब्रह्मा जायते, नारायणाद्वद्रोजायते, नारायणादिन्द्रो जायते, नारायणाद् द्वादशादित्या रुद्रा वसवस्सर्वे देवास्सर्वे ऋषयम्सर्वे लोकास्समुत्पद्यन्ते सणिच भूतानि, नारायणादेव समुत्पद्यन्ते नारायणे प्रलीयन्ते' इति, महानारायणोपनिषदि च - ' अथ पुरुषो ह वै नारायणोकामयत प्रजास्मृजेयेति, अथापम्ससर्ज, नारायणागमा जायते, नारायणाद्रुद्रोजायते- नारायणात्प्रजापतय प्रजायन्ते, नारायणोदिन्द्रो जायते, नारायणोद्वादशा- दित्या रुद्रावसय. प्रजापतयश्च सर्वा देवतास्समुत्पद्यन्ते सर्वे लोकास्सर्वा- णिच भूतानि, नारायणादेव समुत्पद्यन्ते नारायणे प्रलीयन्ते' इति, परिहस्येच - ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नच शकरः । स मुनि तत एते त्यजायन्त, विश्वे हिरण्यगर्भोमियम तम्य हैतम्य परमस्य नारायणम्ये ' त्यादि। सुवा भगवत . . भूत्वा समनिन्तयत् , वरुणविष्णुरुदेन्द्रा, - ·.पाराशर्यविजयः। ३५ तान्तरस्य कारणत्वमुच्यत इव, तथाप्युदाहृतश्रुतिवत् सृष्टिलयप्रकारादि प्रतिपादनाभावेन तद्वत्कारणवतात्पर्य हेत्वभावात् तद्विरोधाच्च तेषामर्थ वादत्वमेव युक्तम् । वस्तुतस्तु तेप्वपि भगवत एव कारणत्वं स्वरसतो ऽवगम्यते । तथाहि . श्वेताश्वतरे प्रथमे खण्डे- 'ब्रह्म चादिनो वदन्ति, किं कारणं ब्रह्म कुतस्म जाता जीवाम केन कच सम्प्रतिष्ठाः । अधिष्ठिता. केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्था । कालस्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् । संयोग एपान त्वात्मभावादात्माप्यनीशस्सुखदुःखहेतोः । ते ध्यान योगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निर्मूढाम् । इत्याधुक्त्वा तत् ब्रह्मोपनिपत्पर ' मित्युपसंहियते । अतः प्रथमखण्ड एव प्रकान्तः प्रधानार्थो निर्धारित इत्यवगम्यते । तत्र किं कारणं ब्रह्मति कारणभूतं वस्तु प्रभया कालोवा स्वभावो वा नियतिर्वा यदृच्छा वा भूतानि वा पुरुषो वेति- एव कारणधर्मिको ब्रह्मादिकोटिकस्संशयो न सम्भवति, तदा सलु कारण ब्रह्म किं ब्रसवेत्यर्थस्स्यात् , तथा सति कोट्यन्तर मशाब्दं स्यात् । किञ्चैव संशये कालादिवास्यम्य फालाद्याक्षेपपरताया वाच्यत्वात् — संयोग एपानत्वात्मभावादि ' ति वाक्यमनन्वितं स्यात् , कालादीनां कारणत्वं परित्यज्य तत्संयोगस्य हेतुत्वस्य केनाप्यनुक्त्या पृथक्तदाक्षेपायोगात् । अचित कोटित्वे अधिष्ठिता केनेति चानुपपन्नम् , कोट्यन्तराणामार्थिकत्वमङ्गीकृत्य ब्रह्मादिकोटिकत्वोक्तिः प्राचामभ्युपगम्य- वाद एव । तस्मात्कारणं ब्रह्मेति धमिनिर्देशः, किमिति कोटिप्रदर्शनम् । किन्दैवतमित्यर्थः । ब्रह्मा विष्णू रुद्रो वेति विवक्षितम् । एवं किंशब्देनैव नानाकोट्युपस्थापनान कोटेरशान्दत्वदोषः । उत्तरत्र कुतः केन क्व केनेति किं शब्दैरेव नानाकोट्युपस्थापनादिहापि किंशब्देनैव नानाकोट्युप- स्थापनं युक्तम् । इत्थं संशयाद्देवताविषयमेव निर्धारण चिकीप्तिमित्य वगम्यते । पराभिमता च देवतानिर्धारणार्थता । अतः प्रथमखण्ड एव ·~ "अनीश शास्त्रमुक्तावळी । देवतानिर्धारण वाच्यम् । तत्र पुरुपेशहरपदानि त्रीण्येव श्रूयन्त इति तदन्यतरस्मिन्नेवाय देवतानिर्धारणभार पर्यवसित । तत्र न तावदीश शब्दो निर्धारक , व्यक्ताव्यक्तमरत इत्याधारत्वस्यैव श्रवणात् , कारणत्वस्याश्रवणात् । पृथगात्मानम्' 'उद्गीथमेतदि ' ति नियन्तृनियाम्य भेदज्ञानस्य मोक्षसाघनत्व तदनुष्ठानञ्चोक्त्वा तदेव ज्ञानस्य मोक्ष साधनत्व 'सयुक्तमेत' दिति परमात्मनो बन्धकत्वाजीवस्य पन्ध्य त्वाच्चास्य तदुपासनया बन्धनिवृत्तिर्युक्तेत्युपपाद्यते । अत कथमिद वाक्य कारण ब्रह्म किं देवतारूपमित्यन्योचर स्यात् । किंच श्वात्मा यध्यते भोक्तृभावादि" त्युत्तरवाक्ये समुच्चयासम्भवाच्च स्त्वर्थ । ईशो निभर्ति, अनशो वध्यत इतीशनमनीशनञ्च हेतुतया विवक्षिते, अन्यथा रुद्रस्वमात्रविवक्षाया अन्यश्चात्मा बध्यत इत्येतावत एव वाच्यत्वात् । अतो ऽनीश इत्या योगार्थस्य विवक्षिनत्वात् पूर्व त्रापि तस्यैव वाच्यतया नाशब्देन देवतानिर्धारणसम्भव । यत्र च योगोद्भवस्तत्र न रूढिपरिग्रहे निमित्तमस्ति, योगेनापि प्रयोगचारिता र्थ्यात् । अस्येशशब्दस्य विवरणसापेक्षतया हरशब्दस्य तद्विवरण रूपता वदता परेणापीशशब्दस्यानिर्धारकत्वमङ्गीकृतमेव । ईशशब्दस्यो न्मिपितयोगत्वात् भगवति प्रयोगप्राचुर्यात् ब्रह्मण्यपि स्वारस्येन ब्रम पदतुल्यतया निर्धारक्त्वाभावादपि हि विवरणसापेक्षता । नापि हरशब्दो क्षर प्रधानममृताक्षर हर । क्षरात्मानावीशते देव एक इति श्रूयते, अत्रापि हि कारणत्वन प्रतीयते, कि तु नियन्तृत्वमात्रम् , तच्चाकारणस्यैव जीपस्य शरीरनियमनवदुपपद्यत । चि अवाक्षर पदविवरणमेच हरशब्द, भोग्यजात म्वार्थतया हरतीति हो जीव । ननु 'हरतेरनुधमनेजि' ति सोपपदादग्विहित , निरुपपद चेदम् , नच पचाद्यन् , पचायन्तर्भावक पने मानामावादिति चेन, - पश्यतोहर दत्यादिषु · वादिक्पश्यद्यो गुत्तिदण्टहरेन्धि" स्यनुग्विधायरमूनाही निर्धारक, " " ·. , . पाराशर्यविजयः। कृतस्य हरशब्दस्य दर्शनेन पचाधन्तर्भावकल्पनात् । हरशब्दय विव रणसापेक्षत्वात् क्षरात्माना' वित्यात्मपदप्रयोगः । तथा संयुक्तमेत रक्षरमक्षरंचे' युक्तक्षराक्षरशब्दयोर्विवरणमिह क्रियते । तत्र 'क्ष प्रधानमि' ति व्याख्ययं पूर्वमुपादायानन्तरं व्याख्यानादुत्तरत्रापि तथैव वाच्यतया 'अक्षरं हर' इति हरपदेन व्याख्यानं युक्तम् , न पूर्वेणामृतपदेन । किञ्च - उपक्रमे 'संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरंचे' हि भर्तव्ये पृथक्पादन निर्दिश्य, 'व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीश' इति पादान्तरेण भर्ता निर्दिश्यते; तथोत्तरत्र- 'क्षरंत्वविद्या ह्यमृतन्तु विथे'ति ईशितव्यं पृथनिर्दिश्य; ' विद्याविद्ये ईशते यत्तु सोन्य' इति ईशित पृथक्षादेन निर्दिश्यते तदनुसारात्प्रथमपादस्येशितव्यमारपरत्नमेट युक्तम् । किश्च नयमृतमिति श्रूयते, येन व्याख्यानरूपता स्यात् यदुक्तम् - ' सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपो भवती' त्यत्र समासा न्तर्गतस्यापि सप्तदशपदस्य यथा विधायकता, तथैव समासान्तर्गतस्या प्यमृतपदस्य विधायकतोपपत्तेर्विवरणरूपता युज्यत इति ; तन्न, तत्र परम्परासम्बन्धिवाजपेययूपोद्देशेन सप्तदशारनिरिति विधाने भरतिमा स्यापि प्राप्तत्वात् साप्तदश्ये विधिपर्यवसानमिप्यते, तन्नोद्दिश्य विधान रूपवाक्यभङ्गीसद्भावात् ; इह तदभावात्कथमुद्दिश्यविधिः । तत्र यूपोद्देशेन साप्ताश्यविधी साप्तदश्यसम्बन्धषटकारवयोऽनूयन्ते, अमृतपद जीवे सध्यभावाद्यौगिकत्वेन यौगिकाक्षरशब्दसमानार्थतया न व्याख्या नरूपता, अतो हरशब्देनैव व्याख्यानमुचितम् । किमच 'हरो देव ' इत्यन्वये पादान्तरान्बयो व्यवहितान्वयश्च एवं हरशब्दो ऽक्षरशब्दव्याख्यानमिति स्थिते अमृतशब्दो ब्याख्येम विशेषणम् । तस्य प्रयोजनमन्यवाप्यमृतशब्दप्रयोगे जायोपलम्भः। ए. ममृतगन्दम्य विशेषणत्वे सत्येव युत्तरत्र विधे' ति अमृतपदेनाक्षरनिर्देश उपपद्यते । क्षरंप्रधानमित्या यया . क्षरंत्यविद्या अमृतन् ·- गासमुक्तावळी। स्येय क्षरपद तेनहि वरत्वविद्येत्यत्र क्षरम्य निर्देशो दृश्यते , नतु प्रधानमिति व्याख्यानपदेन, तम्मादमृतन्तु विद्येत्यत्रापि अमृताक्षरहर इत्यत्र यद्वयाख्यान तेन पदेनाक्षरम्य निर्देशो न कार्य , किन्तु व्यारत्ये येनैव, एवञ्चामृतपदम्य व्यारल्येयविशेषणतया व्यारयेयानुप्रवेशे सत्येव तेनाक्षरम्य निर्देशसम्भव , नतु व्यास्यानरूपत्वे, तस्माद्धरशब्दो जीवपर इति न तेन देवतानिर्धारणसम्भव । अत पुरुषपदे देवतानिर्धारणभार पर्यवसित । किञ्च कालादिवाक्यम्य निर्धारकत्वामावे कालादिकारणत्वा. क्षेपपरता वाच्या, कारण ब्रह्मेति निश्चित्य देवताविमर्श क्रियमाणे काला- धाक्षेपस्य क प्रसङ्ग ? एतेन देवताविमर्शमड्गीकृत्यापि कालादिवाक्य स्याक्षेपपरत्व वदन्त परे निरन्ता । तदयमर्थ (किंकारणमिति ) कारणमिति कर्तृनिर्देश , कृत स्स्मजाता इत्युपादानस्य, केन जीवामेत्यन्वय , तेन रक्षकस्य, कच सम्प तिष्ठा इति सहर्तुर्लयस्थानम्यच, समा प्रतिष्ठारूपलवस्थानस्य लयकर्तृत्व सूचनसम्भवात्तधिकरणम्य ल्यम्य तर्तृकत्व सामीचीन्य विवक्षितम् , अधिष्ठिता केनेति नियन्तु । इत्थ विप्रतिपत्तिरुपन्यस्ता । अथ सिद्धान्त उपन्यस्यते (कालस्वभाव इत्यादि) कालस्वभाव कालविशेष । कालपरिगणनामध्यप्रविष्टम्य स्वभावशब्दस्य तत्तद्वस्तु स्वभावपरत्वासम्भवात् कारणमस्तीति निश्चित्य सशयप्रवृत्ते स्वभाववाद स्याप्रसक्त्या तन्निराकरणासम्भवात् योनिपदानन्वयाच्चाक्षेपपक्षेपीत्थमेव वाच्यत्वात् । यदि स्वभावशव्दम्य तत्तद्वन्तुम्वभावपरत्वे उक्तदोपपरि हारसम्भव , तदा तथैवास्तु । नियति - अदृष्टम् । यदृच्छा छचित्स्व चित्तवत्कार्यविशेषेषु हेतुभूतानि देवानि, देवाघदृच्छयेति समानार्थतया प्रयोगात् । मूतानीति महदादीनामुपलक्षणम् । एतानि पुरुप । निर्वास .

·पाराशर्यविजयः। निर्वाहकभावनिबन्धनं सामानाधिकरण्यम् , तेन कारणनिर्योदृत्वेन कर्तृत्व मुक्तम् । योनिरित्युपादानत्वमुक्तम् । एवं किं कुत इत्यस्योत्तरमुक्तम् । उभयविधकारणत्वरक्षकत्वलयाधिकरणत्वकर्तृत्वनियन्तृत्वविशिष्टं वस्तु किं दैवतमिति हि विप्रतिपत्ति । अतः कारणत्वादीनामेकधर्मिगतत्वस्य निश्चि तत्वात् प्रधानभूतकारणनिर्धारणेनैव निर्धारणान्तरमपि सिद्धर्मितीह पृथक्त- दनुक्तिः । (चिन्त्यमिति ) निर्धार्यमित्यर्थः, सन्देहवाचिना तत्प्रयोज्य निर्धारणाभिधानात् । अत एवाह भवनाथः । " तत्सिद्धिजातिसारूप्य- प्रशंसामलिंगसमवायादि " त्यन्न- " एवं शाब्दतास्थितिरिह नयान्तरात् गौणमुख्याधिकरणे नयान्तरात् , विवेकश्शाव्दत्वेपीति चिन्त्य " मिति । अत एव सम्यक्चिन्तितोयमर्थ इति वक्तारो भवन्ति । एतदभिप्रायेणे- वेदं चिन्त्यमित्यादि वदन्ति । तद्वदिहापि निर्धारणमेवार्थः । इयांस्तु विशेषः, गौरव्यविपये तदुक्तन्नेति वक्तुमक्षमाश्चिन्त्यमिति व्यतिरेक- निर्धारणं लक्षयन्ति । इह तु तादृशविवक्षाहेत्वभावादन्वयनिर्धारणमेव विवक्षितम् । अतः कारण ब्रह्मेति धर्मिनिर्देशः । किमिति नानादेवता कोटिप्रदर्शनम् । पुरुष इति परदेवतानिर्धारणम् । यदि हि कालादिवाक्य माक्षेपस्स्यात्तदा भूतानि पुरुषो योनिरिति चिन्त्यमिति वाच्यम् , पुरुपशब्देन परमात्मनिर्देशादेव हि तेन पदेन जीवनिर्देशे पूर्वन्निदिए पुरुपप्रत्यभिज्ञा भवितेति तन्निवृतये पुरुषजीवयोर्भेदप्रतीतिसिद्धयर्थ 'आत्माह्यनीशस्सुखदु खहेतो, 'कालात्मयुक्तानि पृथगात्मानम्। 'क्षरात्मानावीशते' 'अनीशश्चात्मा' इत्यात्मशब्देन जीवनिर्देशः, अस्मिन्प्रकरणे कापि पुरुषपदेन जीवनिर्देशाभावश्च । आक्षेपपरत्वे । पुरुष इति चिन्त्य' मित्यनन्तरन्तद्धेतूपन्यासे पुरुषोप्यनीशस्मुखदुःखहेतोरिति हि वाच्यम् । एवं सति 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति किन्दैवत्यं पूर्णमासमिति प्राजापत्यमिति ब्यादि ' त्यादिषु सशयप्रदर्शनवाक्यानन्तरवाक्यस्यैव निर्धारणपरत्वदर्शनादिहापि तादृशश्रुतिशैल्यनुरोधो भवति । एव परम . . .

·त्यन्वय । पच भगवत , भगवत शावमुक्तावळी । पुरुषम्येव कारणत्व प्रतिज्ञायास्यवेदमुपपद्यत इत्यभिप्रायेणाह ( सयोग इति ) कालादिसमोगस्य कायेऽपेक्षितत्वात् सयोगस्य कालादिस्वरूप प्रयुक्तस्वाभावात्तदनुगुणसावश्यतर्वगक्तियुक्तपरमपुरुष पुत्र तत्सयोजक , नतु ब्रह्मरुद्रादिजीववर्ग, तस्य मुखदु खभागित्वेन कर्मपरतन्त्रतया निरङ्कुशज्ञानशक्त्योरभावादित्यर्थ । सुखदु वहतोरिति ब्रह्मवादिनो वदन्ती फारणत्यनिर्धाय कि विशेषणद्वारकपरिणामा न्वयाद्विशिष्टमुपादानम् ' किं स्वरूपपरिणामात् केवलस्वरूपमेवोपादान मिति ध्यानयोगेन विचार्य, रिशिष्टोपाढानत्व निर्धारयाम्बभूवुरित्याह (ते ध्यानेति) आत्मशनि - अनन्याधीना शक्ति । गुणवेपम्यनिवन्धनत्वा कार्यस्य स्वगुणेनिढामिति सत्त्वादिगुणत्रयोपन्यास । एवमुपक्रमे कारणत्व निर्धारितम् । नचोत्तरन ‘न सन्न चासच्छिव एव केवल' इति शिवशदश्रवणाचम्यव कारगत्व प्रतिपाद्यत इति वाच्यम् , उपरमानुरोधेनोपसहारस्थस्य शिवशब्दस्य भगवत्परत्वात् । निश्चान्य श्वेताश्वतरम्य भगवत्परत्व तत्रत्यकृत्त्नवात्यैरेवावगम्यते । विरोधोपि नोपलभ्यते । तथाहि प्रथमखण्डस्य भगवत्परत्वन्तावदुक्त मेव । तत्र ‘य कारणानि निखिलानी' ति वाक्येन पूर्ववाक्यसिद्ध मधिष्ठातृत्वमनूद्य, विशिष्टकारगे विशेपणविशेष्यस्वरूपमुक्तम् । तत्रा 'धीमे ' ति ब्रसविदामनुसन्धानम् ‘तमेकनेमि' मित्यारभ्याधामेत्यने नैवान्वितम् , ' अपश्यनि ' त्यम्य परस्पराराझारलेन 'शक्ति' मित्य नेनैवान्वितत्वात् । एते। • ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्नि" ति वाक्ये गोरीदर्शनमुच्यते, 'य कारणानी ' ति स्द्रदर्शनमुच्यते, इति निरन्तम् , अपश्यन्नित्यस्योचरत्रान्वयासम्भवात् । नच मम त्यस्यान्यवधानात स्त्रीलिङ्ग पदोधितर्मिर्णयान्वय, भविपण एकम्य सन्निधर वैगेपिरन्चात् । 'तनूषिष्ठे' तिवन् सजीव इति अधिष्ठिता ने ' ति आपापाया .

·. , . . पाराशर्यविजयः। उक्ताधिष्ठातृत्वस्यापि कालादिवाक्ये विवक्षितत्वात् तद्विवृतम् । पृथगा. स्मान' मिति ब्रह्मचक्रप्रमणरूपसंसारमोक्षणे हेतुरुक्तः । ' उद्गीथ ' मित्य- नुष्ठानमुक्तम् । 'संयुक्तमेत' दित्यनेन 'सजीवे। 'पृथगात्मान मित्येतदुभयं विवृतम् । 'ज्ञाज्ञो द्वा' वित्यशक्तिवदज्ञानस्यापि बन्ध- हेतुत्वं तन्मोचकस्यानन्तविश्वरूपाभिधानस्य भगवतः कर्मवश्यत्वाभा- वश्चोक्तः । कर्मवश्यत्वाभावोक्त्या ईशने हेतुरुक्तः । ईश' इति योगार्थस्य विवक्षितत्वात् । तस्याभिध्याना' दिति ' ज्ञात्वा' इत्येत- द्विवृतम् । भूयोऽभिध्यानादित्यन्वयः । 'यहेर्यर्थे । त्यादिना ध्याने प्रणवस्य साधनत्वमुक्तम् । एवं प्रथमखण्डे परा देवता तद्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं च निर्धारिते । द्वितीयखण्डे- योगारम्भप्रयोज्यमन्त्रादिकमुच्यते । तत्र एको हि देव । इति वाक्येन 'एप हि देव' इत्यम्भसिवाक्यं प्रत्यभिज्ञाप्य, भगवानेवेह विवक्षित इति ख्यापितम् । तृतीये स्खण्डे- 'विश्वतश्चक्षु' रित्यादिना पुरुषसूक्तार्थपत्यभि- ज्ञापनांमसिवाक्येन भगवत्परेण जगत्कारणत्वमुक्तम् । 'योदेवाना' मिति भगवदुपासनोपयोगी रुद्रगोचरो भगवद्ज्ञानप्रार्थनामन्त उक्तः 'ईश्वराद्ज्ञानमन्विच्छेत् ' ,' उपायोस्मि हरेस्स्मृता ' विति हि स्मर्यते (हिरण्यगर्भ जनयामासेति ) हिरण्यगर्भमपश्यदित्यर्थः । अनुवाद- रूपस्यास्य हिरण्यगर्मोत्पत्तिविधायकमहोपनिषदादिवास्यानुसारेणैव मेय- त्वात् । एवमों जात. इदानीमोंजातः ममार्थो न जातः अयमों निप्पन्न इत्यादिभूयःभयोगदर्शनात् जनयामासेति ज्ञानपरत्वं युक्तम् , 'हिरण्यगर्भ पश्यत जायमान मिति तैत्तिरीयवाक्यानुसारादत्रत्य- तादृशयाश्यानुसाराच्च । इष्टप्राप्त्यनिष्टानिवृत्तिमार्थनारूपध्यानांगमन्त्रोप- देशानन्तरं ध्येयखरूपमाह (ततःपरमिति) मन्त्रप्रतिपायरुद्रात्सरमि- ६ ·. रभ्य, ४२ शास्त्रमुक्तावळी । त्यर्थः । 'तत' इत्यवधिपरम् , न तु हेतुपरम् , तथात्वे परपदद्वया- नन्वयात् । अवधिपरत्वे तु प्रथमः परशब्दोऽन्यपरः, द्वितीयस्सस्मा- दुत्कृष्टपरः । ईशशब्दविवरणार्थ भगवति तात्पर्यव्यञ्जनार्थञ्च पुरुष- सूक्तर्चम् , 'अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायानिहितोस्य जन्तोः । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमर्माशम् ॥ ....एप देवस्तुमानां पटैरिव पिधीयते । एप यै पुरुषो विष्णुर्व्यक्ताव्यक्त- स्सनातनः।।' इति शङ्खवचनेन भगवत्सरतयोपहिताणोराणियानित्य- नुवाकस्थवाक्यं चोदाहृत्य, भगवति तात्पर्य व्यञ्जितं 'वेदाह ' मित्या- 'सर्व' मित्यन्तेन । (यस्मात्परन्नापरमम्ति किन्चि दिति ) यस्मा- सरमन्यदवधिविशेषानपेक्षं परन्नास्तीत्यर्थः । यस्मात्परनास्तीत्येतायदुक्ते परशब्दस्यान्यार्थकत्वबुध्या वाक्यमयोग्यार्थमिति स्यादिति परत्वविशेषणं कृतम् । तस्मिन् कृते अपरशब्देनान्यत्वप्रतीतेः परशब्देनोत्कर्षविवक्षाया एव प्रतीतेः खस्मादुत्कृष्टमन्नचन्नास्तीति वचोभङ्ग्या स्वयमेव स्वस्मा. दुत्कृष्टमिति प्रतीत्या स्वस्मादुत्कृष्टनिषेधलामः । ननु - अणीयस्त्वज्याय- स्त्वोभयनिषेघवत् इहापि परावरोभयनिषेध एव युक्तः, निषेधवत् परनिषेधः कथञ्चित् स्तावकतया नेय इति चेन्न;- 'यस्मान्नाणीयो न ज्यायोम्ति कश्चि' दिति निषेध्यद्वयविवक्षायां नद्वयदर्शनेनात्रैक- ना एकस्यैव निषेधे तात्पर्यावगमात् अपरमिति विशेषणमेव । नन्वेवमप्यपरमिति नान्यदुच्यते , किन्तु निकृष्टम् , तथाच यस्मात् अपरं परं नास्तीति निकृष्टस्यैव पुरुषात्परत्वनिषेधात् - ब्रह्मणः पुरुषात्प- रत्वमुपपद्यत इति चेन्न; - यस्मादिति परावधितयोपस्थितस्यैव बुद्धि- स्थतया अपरशब्दार्थावधित्वम्याप्यौचित्येनापरशब्दस्यान्यत्वपरताया एवं ग्राह्यत्वात् । प्रथमयोजनायान्तु परशब्देन सर्वोत्कर्पस्य भूयसा प्रयो- गेन प्रतीतेः यस्मादित्यस्य परावध्युपस्थापकत्व- नाङ्गीकृतम् । (ततोयदुत्तरतरमिति) ततः - तस्मात् , उक्तहेतुभिः , तथाचापर- . स्वतः ·पाराशर्यविजयः। यदुत्तरतरं समस्तकल्याणगुणविशिष्टं अखिलहेयप्रत्यनीकं च पुरुषाख्यं वस्तु । (य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्तीति ) ' यएनं विदुरमृतास्ते भवन्ती' ति अम्भसिवाक्यार्थः प्रत्यभिज्ञापितः । (तस्मात् सर्वगतश्शिव इति) यतो भगवान् अतस्सर्वगतत्वेपि शिव इत्युक्तम् । (महान्प्रभुबै पुरुष) इति सत्वप्रवर्तकत्वं भगवति प्रसिद्धमुक्तम् । (शान्तिमीशान इति) कर्मणश्शेपत्वेनाविवक्षितत्वात् . ' अधीगर्थदयेशांकर्मणी' ति न पष्ठी । शान्तिमीशानः पुरुषइत्याह (अड्गुष्ठमात्र पुरुष इति ) पुरुषसूक्तोदाहर गेन भगवत्परत्वं स्पष्टीकृतम् । पुरुषसूक्तं विवृतं । (सर्वत.पाणिपादन्तदिति) सर्वस्य प्रभु सर्वस्येशानमित्यन्वयः, सर्वस्य शरणं सर्वस्यसुहृदित्यन्वययत् । (नवद्वारइति ) हंसो भगवान् । सएव सर्वशरीरत्वाद्देही । पौप्कर प्रादुर्भावे - 'अथायं भगवान् हंसो गतो योगेन चालता' मिति, तस्मि- नहनि सम्प्राप्ते तं हसं महदक्षर' मिति, 'रराम सुखमेकान्तं शुश्रूपुल्स- मव्यय' मितिच । एकादशस्कन्वे वसुदेवनारदसंवादे- 'हंसस्सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरो मल । ईश्वरः पुरुषोव्यक्तः परमात्मेति गीयते' । इति । नानारत्नमालायां - ' हंसः सगे स्मरे विष्णा' तृतीयखण्डे पुरुषशब्दः सप्तथाऽऽवृत्तः । भगवत्पुराणहंसशब्दाश्च श्रुताः । विश्वतश्चक्षु ' 'वेदाहमेतं' 'यस्मात्परं' 'सहस्रशीर्पा पुरुषः' 'हृदा मनीपा' 'अणोरणीया ' निति पोढा भगवत्प्रत्यभिज्ञा । एवं भगवदभि- धानश्रुते. प्रत्यभिज्ञया, 'तत. पर ब्रह्म परं बृहन्त ' मिति रुद्रात्परत्व- श्रुतेश्चात्य खण्डस्य भगवत्परत्वं स्पष्टम् । 'तस्मात्सर्वगतश्शिव' इति- हेत्वन्वयान्मङ्गळपरः । 'शान्तिमीशान ' 'सर्वस्येशान' मिति यौगिक इत्युक्तम् । 'ईशन्त' मिति 'ततः पर' मित्येतत्परामर्शात् भगवत्प- रत्वं स्पष्टम् । अतस्तृतीयखण्डे भगवत्परत्वहेतवो भूयासः । स्तम्मिन् खण्डे ‘एको हि रुद्र' इत्यत्र, रुदशब्दस्सहारकालीनको- चिति । एच . . अत याभिप्रायो भगवत्पर ।

·१४ . शास्त्रमुकावळी । चतुर्थखण्डे 'य एको वर्ण' इति वाक्यम् 'तदेवाग्नि' रित्यम्भसिवाक्य सच्छायेनोचरवाक्येन भगवत्परतया व्याख्यातम्। अजामेका' मिति अणो रणीया नित्यनुवाकवाक्यमपि मगवन्त प्रत्यभिज्ञापयति । जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमीश' मित्यत्रेशशब्द 'अनीशया शोचती' ति पूर्ववाक्यानु रोधायोगिक । 'मायिनन्तु महेश्वर' मित्यत्र महेश्वरशब्दो भगवत्पर , 'मम मायादुरत्यये' त्यादिभिर्मायाया भगवदीनत्वावगमात् , सौना लादी तथावगमाच । 'यो योनि योनि ' मित्यत्रेशानगद कारणत्वा नुवादात्तथाप्रसिद्धभगवत्पर । 'यो देवाना' मिति पूर्वपदङ्गमन्त्र । ऋपित्वात्म्बपितरजायमानावस्थमपश्यदित्यर्थ । य ईशे असे' ति भगवत्प्रत्यभिज्ञा, 'हिरण्यगर्भस्समवर्तताग्र' इत्यष्टर्चान्त गत् । अष्ट र्चस्य च भगवत्परत्व वेदान्तविजयेऽभ्यधाम । 'ज्ञात्वा शिव शाति मत्यन्तमेती' ति शिवशद ज्ञात्वा शिव सर्वभूतेषु गूढ' मिति व्याख्यात । सर्वभूतसम्बन्धेपि दोपासम्पृष्टमित्यर्थ । तस्मात्सर्वगतश्शिय इतिवत् । य एन विदुरमृतान्ते भवन्ती ' ति 'तमेव विद्वानमृत इह भवती' त्यर्थप्रत्यभिज्ञानात् , 'हृदा मनीपा' नैनमूर्ध्व' मित्य म्भसिवाक्याभ्या भगवत्प्रत्यभिज्ञानाच भगवत्परम् । 'अनात' इति रुद्रविषयोयमड्गमन भगवतो ब्रह्मणो वा जात अत एव 'रुद्र यते जनिम चार चित्र' मित्याधुच्यते । सोय मन्त्र 'तव श्रिये मरुतो मानयन्ति रुद्र यत्ते जनिम चार चित्रम् । रुपमन्निधायि गुह्यन्नाम पासि गोना ' मिति । हे रुद्र, यम्माते जन्म चारु चिनम् , तम्माचव प्रिये, मस्तो देवा नमाया , मार्नयन्ति क्षाळित किं मानयन्तीत्यपेक्षायामाह । पद य' दिति । उपमम् - मेयतुल्यम् मानम् , यहा मागन्दो भूमिपर , बनयन्त्या 'मा विश्वा पृथिवी' त्यभिधानात् , उपममित्यव्ययीभार , भूम्याम्ममीपे दिवि, मसौर्यप्रतिपादनायोपममित्युतम् , तेन द्वितीय क्रमो रम्पते, . . पद यद्विष्णो यन्त ·पाराशर्यविजयः। ४५ कारण- यद्विष्णो पदं निधायि , 'धा निदधे पद' मिति श्रुत्यन्तरम्, किञ्च - तेन पुण्येन जन्मना , गोनां - गिराम् , प्रकृतत्य विष्णोर्ना- माम् मध्ये, गुह्यं नाम- तारकाख्यम् , पसि - गोपायसि, शिरसा भगवत्पादोदकधारणात्तन्नामस्मरणाच तवैव जन्म सफलामिति । एवंच चतुर्थ- खण्डः प्रत्यभिज्ञावाहुल्यात् भगवत्परः । नच पुरुषसूक्तवाक्यानामिहा- म्नानात्तस्यैव रुद्रपरत्वं स्यादिति वाच्यम् ; वेदान्तविजये तस्य सूक्तत्य भगवत्परताया अस्माभिः प्रपञ्चितत्वात् । श्वेताश्वतरस्यच उपक्रमादिहेत्वन्तरैर्भगवत्परत्वावगमात् । किञ्च ; सर्ववेदतात्पर्यानिरिकत्व मस्यसूक्तत्य 'इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पठ्यते । ऋतं सत्यं च विख्यातमृषिसिंहेन चिन्तित' मिति सर्वधेदेषु पाठात् , पुरुषसूक्तस्य कापि सूत्रे प्रातिस्विकरूपेण विचाराभावेपि चिन्तितमित्युक्ते', चिन्तामात्रस्य तदर्थविपयचिन्तारूपत्वाभिसन्धिनिबन्धनत्वाच्च सिद्धम् । अतस्तत्स्वारस्यानुरोध एव श्रुत्यन्तराणां युक्तः, नतु विपरीतम् । पञ्चमषष्ठयोः कारणत्वनियन्तृत्वादिसुवालोपनिषदाधर्थानुवादात् । ब्रह्मयोनि ' मिति ' यो ब्रह्माण' मिति च चतुर्मुखोत्पादकत्वोक्ते', 'एको हंसः' 'तमेव विदित्वे' ति भगवत्प्रत्यभिज्ञानाच भगवत्परत्वं स्पष्टमेव । 'ब्रमणे ब्रह्मदायिन' इति कैलासयात्रायां श्रूयते । अपिच इत्यनुवाद इति सर्वमम्प्रतिपन्नम् , प्रळयावस्थपर इत्यपि , 'तमः परे देव एकीभवती' ति सौवालवाक्यम् , सच देवो नारायण एव । मैत्रेयोपनिषदि च 'तमो वा इदमेकमास' इति श्रूयते, तत्रापि : सवा एप सूक्ष्मोग्राह्योदृश्य-पुरुषसंज्ञ' इत्युपकमएवास्या उपनिपदो भगवत्परत्वेन निर्णयात् तत्रापि भगवान् प्रतिपन्नः; 'नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं तम आसी' दिति वाक्यमपि तदानीमिति सौबालादि- प्रसिद्धप्रळयानुवादादसदायभावस्य तमस्सद्भावस्य च तत्रैव प्रपञ्चितत्वादनु- वादः । फिन्च - यदि कचित्तमोमानं श्रुतं तत्राप्युक्तश्रुत्यनुसाराल्छयस्था- १ यदातमः तत्प्रापकञ्च . - ·शास्त्रमुक्तावळी । . - . नायेन स एव देवो विवाक्षत , तस्मादिह मळयावस्थतमसोऽनुपादातल्लम- स्थानत्वेन तदधिष्ठातृत्वेन तत्प्रकारत्वेन च तत्र प्रतिपन्नस्य मगवतः प्रत्यभिज्ञानात्तनेव भगवत्यक्षरत्वविधानमुचितम् । तत्रैव शिवलप्रतिपादन तासर्यपि न दोप , लीलापुरुषार्थसाधनशून्यत्वेन प्राप्तामाझज्यशानिरा साय माझळ्यान्य प्रतिपाद्यत्वालयस्यापि लीलोपफरणत्वात् पुरुषार्थाहाने माङ्गळ्यमिति भाव । मागळ्यप्रतिपादने केवलशब्दोपि समयोजन , कैवल्येप्यमांगज्यन्नास्तीत्यर्थात् ; कारणत्वशासितदोपनिरासार्थ वा शिवत्वोक्ति । ' यदि शिव एवं केवल' इति रुद्रो विधीयत इत्युच्येत, तदा यदा तम तत् तदा न दिवा न रात्रि न सन्नचासच्छिव एवेति दिवादिनिषेधम्यापि निधित्वप्रसङ्ग । नचेष्टापति , तमसत्सर्वदा सत्वेन सार्वकालिकनिषेधप्रसङ्गात् , तमएवेति सावधारणत्वविवक्षाया एक्कारेणा- नूद्यमानस्य कथ विधि , तदा शिव एवंत्यन्वये व्यवहितान्वय । एवकारोपहतविधिशक्तित्वादपि न शिवशब्दो विधायक । अतएव पड्विंशतिरित्येव या ' दित्या पड्विंशतिरिति न विधिरित्युक्तम् । अश्वमेधे श्रूयते - 'चतुस्त्रिंशद्वाजिनो देवबन्धोर्वक्रीरश्वस्य स्वधिति- स्समेतीति अधिगुप्रैपमन्त्र , सच वक्रीयत्ताप्रकाशनसामर्थ्यात् लिङ्गा- तत्प्रकृती दैवे श्रुतस्य वक्रीयताप्रकाशनकार्यकस्य पड्विंशतिरस्य वक्रय' इत्यत्याधिगुप्रैपगतम्य मन्त्रस्य कार्ये वर्तते , तत्राश्वमधिकृत्येद श्रूयते - 'न चतुस्त्रिंश दिति ब्रयात् पड्विंशतिरित्येव व्रया' दिति । तत्र सशय - किमय वैशेषिकमन्त्रे चतुस्त्रिंशत्पदप्रतिषेध , उत चतुस्त्रिंश मन्त्रस्य वैशेषिकस्य प्रतिषेध इति, पूर्वपक्षे प्राकृतम्य पविशति मन्त्रस्याचे निषि, सिद्धान्ते तु प्रवृत्ति । तत्र मन्त्रप्रतियेधे च- तुस्त्रिंशत्पदम्य मन्त्रे रक्षणा विकल्पश्च स्यात् , लिड्गकल्पितश्रुति प्रापितस्य प्रतिषेध्यतया श्रुतिविहितप्रतिषिद्धत्वात् , तस्मात्पदनिषेध - .

·पाराशर्यविजयः। ४७ , " नाप्ययथा यदा इति प्राप्तउच्यते, पदनिपेधे मन्त्रत्य न्यूनता, यथाप्रकृति सङ्ख्याया अनभिधानात् , षड्विंशतिपदेन पूरणे अयथार्थाभिधानम् , अश्ववंगी- णामधिकसंख्यत्वात । चतुस्त्रिंशत्पदप्रतिषेधेपि पड्विंशतिपदाप्राप्तेस्तस्यापि विधेयत्वे वाक्यभेदः, एवकारोपहतविधिशक्तिकत्वाद्वित्यसम्भवश्च । तस्मा- मन्त्रप्रतिपेधः । तथासति चोदकस्य निर्वावतया तत्प्राप्तषड्विंशति- मन्त्रानुवादसम्भवाद्वाक्यभेदाघभावः, लक्षणा तु वाक्यभेदादिपरिहार- लाभान्न दुप्यति। वस्तुतस्सापि नास्ति , न चतुरिंशदिति इतिशब्देनैवा- द्यर्थेन तदादिमन्त्रोपस्थापनात् । ननु चतुर्विंशदिति पदस्थाने पड्विंश- तिशब्दं ब्रूयादिति वाक्यद्वयार्थः, एवञ्च न वाक्यभेदः, थाभिधानम् वचनादैन्द्रीन्यायेनाभिधानसम्भवादिति चेन्न तथाप्येवकारोपबन्धेन विधित्वायोगादिति । तदयमर्थः ‘तमः परे देव एकीभवती ' त्यविभक्तावस्थं तमः, न दिवा- दिवा दिच, समस्तकार्यविधुरोभगवानेव , तत् - तदा, अक्षरमिति भगवतः स्वरूपतो विकाराभावो विधीयते, अत्र च शिवशब्देन भगवन्निर्देश स्सर्वशून्यत्वेपि माळरूपत्वं व्यञ्जयितुम् । अस्तु वा शिवराब्द यैव विधायकत्वम् । अथापि शिवशब्देन भगवत एव कारणतया विधिः स्यात् , नारायणकारणत्वविध्यनुसारात् । नच वैपरीत्यं शङ्कयम् , शिवा- दिशब्दानां भगवदभिधानत्वाद्रूड्यन्तरनिगजनसाम्यान्यतरवद्रूढिमत्वात् , भगवति दृष्टप्रयोगत्वाच । नचैवन्नारायणादिशब्दाः । भगवदभिधानत्वन्ता- वदामने- 'नतु नारायणादीनां नाम्नामन्यत्र सम्भवः । अन्यनाम्नां गतिर्विष्णुरेक एव प्रकीर्तित' इति । हरिवंशे कैलासयात्रायां रुद्रकृतभगवत् स्रोत्रे रुद्रनामदर्शनेन परिसरवर्तिनां विचिकित्सानिराफरणार्थमुक्तम् - 'नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्तिच । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा' ॥ इति । लोक्यतेनेनेतिलोकः प्रमाणम् , यानि पदभिधायकतया प्रमाणप्रसिद्धानि परत्वगमकानि च भवन्ति, तान्येव .

·४८ - शाबमुक्तावळी । मम नामानि । तानिचेश्वरपरमेश्वरमहेश्वरमहादेवादीनि । अत्र भगवन्नामल- महत्त्वम्पविगेपणद्वयविभिटेतरव्यवच्छेदनावधारणेन नोभयविशेषणाविधु- रत्व च्यावय॑ते , 'उग्रो भन्मघरो ना कपालरीति शिवम्य चे' ति वचनविरोधात् । एक चैकेविशेषणयुक्तस्य व्यवच्छेद्यत्वे चाच्ये महत्वा- विशोपित त्वदीय नाम मम नास्तीत्येव केल्भगवदीयत्वविशेषणवतो व्यवच्छेदे तेन प्राकरणिकभगवत्प्रशसाया असिद्ध अवतारिफोक्तविचि- फित्तानिरासे त गाहेतुत्वाद्यवच्छेदम्यैर लोके प्रधानप्रतिपाद्यतया स्वनाममु केपाश्चित् भगवत्सम्बधप्रतिपादनमात्रे तात्पर्यासिद्धेश्य केवल- महत्त्वविशेपणतो व्यवच्छेदात् मदीयमहानाममु त्वदनभिधायक किमपि नाम नास्तीत्यर्थ । ननु यानि तव नामानि यानि च महान्ति एता- न्युभयविधान्येव मम नामानीत्यर्थ फिन्न स्यात् , यच्छन्दान्तर- नामानीतिपदान्तरयोरध्याहारान्न स्यात् । 'घनसारश्चन्द्रसज्ञ' इति वत् भगवन्नाम्नाकास्न्येन रुद्रनामस्त्रविधान किन्न स्यात् विधिशक्तयाकर्प- प्रकरणाच्याहारचलनैर्न स्यात् । एवकारेण हि विधिशक्तिराकृष्टा व्यव- च्छेदरूपविषयन्नीता । प्रकरणञ्च भगवत्परत्वपरम् । त्वदीयान्यपि मम महान्त्यपि ममेत्यत्राध्याहार उक्त एव । नामान्येवेत्यन्वये स्थान चलनम् । एवमनेन वचनेन रुद्रेणैव शिनादिनाना भगवदीयत्व सम- र्थितम् । केचिच्छब्दास्सामान्यरूढिनिममविशेषरूढिशक्तय , तत्समरूढ- योवा, यथा महेश्वरमहापुरुपपरमेश्वरपरमपुरुपमहादेवादिशब्दा, केचि- दूढिनिममयोगशक्तय , यथा नारायणविष्णुवासुदेवादय , तत्र द्विविधा अपि शिवपुरुषमहेश्वरमहापुस्पादिशब्दा न रुद्रविष्णु यावर्तका , नारायणादि शब्दास्तु व्यावर्तका एव । ननु शिवशब्दश्शक्तिद्वयानुग्रहाय रद्रपर एवेति कथ तस्यानिर्धारकतेति चेन्न , - शिवशब्दे रूढिवयानुग्रहे नारायणशब्दे लक्षणा स्यात् , शिवशब्दे विशेषरूढिं परित्यज्य सामान्य रूढिमात्राङ्गीकारे न कुत्रापि लक्षणेति विशेषमदिर्नानुग्राह्या । अपिच ·पाराशर्यविजयः। अहिराज्यनयान्न विशेषरूढिरिशवशब्दस्य । ननैवं सति पुरुपशब्देपि विशेष- रूदि नस्यादिति वाच्यम् , तत्संज्ञकत्वप्रमाणवलेन पुरुपशब्दे विशेषरूढि- खीकारात् । नारायणशब्दे लक्षणापसमादेव ईशादिशब्देषु यौगिकम्पपि वृत्तिद्वयानुग्रहो निरस्तः । नारायणपदस्य भगवतोऽन्यत्र योगासीकारेणत्व- सम्भवस्सुप्रसिद्धः । यथा कथचियेन केन चिद्व्युत्पत्तिविशेपेण तदुपपादने मनुस्मृत्यादिप्रसिद्धयोगपरित्यागः । अपिच- कारणविषयनारायणशब्दस्ये- यन्निरुक्ति. प्रकरणात् , कारणगोचरनारायणशब्दस्यैव च त्वया रुद्र- परत्वमिप्यते , अतस्तेनैव योगेन तत्र प्रवृत्तेर्णत्वानुपपतिरनिवार्या । न च तन्निरक्तेश्चतुर्मुखपरत्वं शङ्खाहम् 'अण्डोत्पत्त्यनन्तरोत्पन्नस्य महदादि तत्वकारणत्वासम्भवात् । मानववचनव्याख्यानं च वेदान्तविजये द्रष्टव्यम् । अपिच-नेश्वरादिशब्दानां रुद्रे रूढिरपि, प्रोक्षणीन्यायेन योगेनैवोपपत्तेः। प्रसिद्धिप्राचुर्यादभिधानकोशोप्युपपद्यते । भगवति दृष्टप्रयोगाश्च शिव- शम्भ्वादिशब्दाः । तथाहि - ' शाश्वतं शिवमच्युतम् ।' यमस्मृतौ एप वै पुरुषो विष्णुर्व्यक्ताव्यक्तस्सनातनः । एष धाता विधाता च प्रधान- निष्कळश्शिवः ॥' सभापर्वणि - 'बाहू द्वौ स्थापयामास कृष्णस्साक्षा- स्वयं शिवः।' हरिवंशे पट्चत्वारिंशच्छततमे 'शिवयोर्दैवयोस्तत्र हरेश्चैव भवस्य च ।' त्रिपञ्चाशच्छततमे - 'ध्यायन् हरि जगद्योनि विष्णुं पीतांवरं शिवम् ।' पञ्चाशच्छततमे 'तपश्चर्तु हरि कृप्णो विष्णुस्सर्वेश्वरश्शिवः । अव्ययश्शाश्वतो देवस्सकळो निष्कळश्शिवः। एफनवतिशततमे - 'वसन्तमम्भोनिधिशायिनं हरिं भक्तप्रियं भक्तजना- स्पदं शिवम् ।' चतुर्विशतिद्विशततमे . 'महादेवं महाभागमनन्तं शिव मच्युतम् ।' शान्तिपर्वणि- राजधर्मप्रशंसायां भीष्मः - 'लोक- नाथ महावाहो शिव नारायणाच्युत । ' श्रीवाराहे तृतीयेध्याये - 'तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणपुरुपश्शिवः। ' द्वादशेध्याये- 'शिव- स्वरूपं प्रतरं महेश्वरं सदा प्रपन्नातिहरं वृतश्रियम् ।' पञ्चविंशध्याये ·. शाखमुक्तावळी । 'पुरुषो विष्णुरित्युक्तपिशवो नारायण स्मृत ।' सूर्यसिद्धान्ते 'निरामय- निरामास निर्द्वन्द्व फेशव शिवम् ।' सुपर्णवैकुण्ठसवादे 'भूतभव्य भवेशाय शिवाय शिवमूर्तये । शिवयोनये शिवाचाय शिवपूज्यत माय च । ' इतिहाससमुच्चये – 'तमाहु पुरुष केचित् केचिदीश्वरमव्य यम् । केचिच्च परमात्मान केचिच्छिवमनामयम् ।।' हरिवशे शततमेऽध्याये तुष्टुवुर्देवमीशान मन्त्रै भागवतैस्तथा।' एकोनपञ्चाशच्छततमें 'इत्यादिभिस्तथा देव वामिरीशानमन्ययम् ॥' द्विपश्चाशच्छततमे 'तन्देव द्रष्टुमीशान यतामस्साप्रत हरिम् । ' एकपष्टिशततमे . ' तानि त्वामा हुरीशान भूतानीति जगत्पते । ' अन्यत्र 'स्तुत्वाच देवमीशान वरद मक्त- वत्सलम् ।' भारतसारसमुच्चये 'आद्य पुरुषमीशान सर्वलोकमहेश्वरम् । न चिन्तयति यो विष्णु नारायणमनन्यधी ॥' यज्ञामहराध्याये प्रापुरादित्यवर्णन्त पुरुषन्तमस परम् । वृहन्त सर्वग देवीशान वरद विभुम् ।। ' महाभारते आदिपर्वणि । आद्य पुरुषमीशान पुरुहूत पुरुष्टुतम् । ' हरिवशे 'सहि युद्धगत श्रीमानीशो न स्म व्यकपत। 'जहि निद्रा जगद्धात केशवेश जनार्दन ।' एतस्सप्तमिरधेशविचि न्वन्प्रणवन्तदा।' त्रिपञ्चाशच्छततमे 'यज्ञात्मक यज्ञपतिजगत्पति द्रष्टुन्तमीश वयमुद्यता स्म ' 'वेदा तसस्थापितसत्वयुक्ता द्रष्टुन्तमीश वयमुद्यता स्म' 'आहुर्यमात्मानमज पुराविदो द्रष्टुन्तमीश वय मुद्यता स्म 'अन्तर्हितो माघव एव साक्षादद्रष्टुन्नग याति नगेन्द्रर्माश ।' पञ्चपञ्चा शद्विशततमे ‘त वाचक लोकगुरुन्दिवीश साझाश्च वेदा मखदेवताश्च।' प्रथमस्कन्धे द्वादशेध्याये 'उत्तराया हतो गर्भईशेनाजीवित पुन ॥' तृतीयस्कन्धे त्रयोदशेध्याये 'यस्याह हृदयादास स ईशश्श करोतु मे ॥' तत्रैव विरिंचिमुख्या उपतस्थुरीशम् ।।' पष्ठस्कधे द्वितीयेध्याये 'नाधर्मज तद्धृदय तदपीशाघिसेवया ॥' सप्तमस्कन्धे दशमेध्याये ' सर्वेषु मूतेप्य घियज्ञमशिम ' अष्टमस्कन्धे प्रथमेश्याये 'स विश्वकाय पुरुहूत , .

·पाराशर्यविजयः। - . - तदातु . ईशः' 'ईहते भगवानीशः । चतुर्थे 'सोनुकंपित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् ।' चतुर्विशे - ' भूयात् स ईशःपरमो गुरुर्गुरोः॥' नव- मस्कन्धे पठे 'एकश्चरन्नहसिचित्तमनन्त ईशे' चतुर्विशे भगवानीश आत्मानं सृजते हरिः ॥' हरिवंशे 'कृत्वात्मानं महा- बाहुश्चतुर्था प्रभुरीश्वरः । ' 'एवन्तु स ममादिश्य गतोन्तर्धानमीश्वरः ।। 'समुचेरतुरीश्वरी'। 'स्थापितो गोभिरीश्वरः। ईश्वरंजगदीश्वरम्। योगिनां योगगम्यन्तमीश्वरं जगदीश्वरम् ।' 'दृष्टवान्योहमीश्वरम् ।' विंशतिशततमे ' ददृशे कृष्णमीधरं ।' पड्विंशतितमे- 'ईश्वरं प्रणताः स्थिताः।' एकोनत्रिंशच्छत्ततमे- 'जधान हरिमीश्वरम् ।' त्रयस्त्रिंशच्छत्तत्तमे- यथा जज्ञे सहेश्वरः।' एकोनपञ्चाशच्छततमे- 'तुष्टबुः पुण्डरी- काक्षं चाग्भिरिष्टाभिरीश्वरम् । ' तन्नविन्दे यथाकाम दुईयेश्वरचिन्तना।' त्रिसप्ततिशततमे- ' स्तुत्वा स्तोतुं हरि विष्णु मीश्वरं कमलेक्षणम्' पञ्च- सप्ततिशततमे- ' अभ्यन्तरं जगन्नाथः प्रविश्य हरिरीश्वरः । ततस्स्व- भवनं विष्णुः प्रविश्य हरिरीश्वरः ।' पण्णवतिशततमे- करेणाकृप्य चाकणे धनुःप्रवरमीश्वरः।' एकद्विशततमे - 'कृत्या फेशव ईश्वरः।' एकादशद्विशततमे- 'शरेण हरिरीधरः।' 'मनसा विष्णुमीश्वरम् ।' दैत्यस्य विमुरीश्वरः।''भृगेन्द्रो हरिरीश्वरः ।' एकोनपञ्चाशच्छततमे- 'प्रणम्य हरिमीधरम् ' । 'जगामहरिरीश्वरः ।' द्विसप्ततिशततमे - 'निश्शेपन्दान- चवलञ्चकार हरिरीश्वरः।' पट्चत्वारिंशच्छततमे 'वसन्वृष्णिभिरीश्वरः।' पञ्चाशच्छततमे - 'समाघौ यततेश्वरम् वन्दे त्वामहमीश्वर ।' 'ईशस्त्वं सर्वभूतानामीश्वरोसि सदा हरे।' सभापर्वणि 'ईश्वरस्योत्तमस्पैना' जगाम हरिरीश्वरः।'' दृष्ट्वापतितमीश्वरः।। ईश्वरस्सर्वहृच्छयः ।' 'ईश्वरो मणिपर्वतः १' 'पूजितोस्माभिरीश्वरः ।' प्रथमस्कन्धे ऽएमे ऽध्याये- 'नमस्ये पुरुपन्त्वाद्यमीश्वरं प्रकृतेः परम् ।' दशमे • निवेशयित्वा निजराज्यईश्वरो युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव।' त्रयोदशे- 'भवेद्यावदिहेश्वरः।' ।

·५० शाखमुक्तावली । 'पुरुषो विष्णुरित्युक्तश्शिवो नारायण स्मृत ।' सूर्यसिद्धान्ते 'निरामय- निराभास निर्द्वन्द्व फेशव शिवम् ।' सुपर्णवैकुण्ठसवादे भूतभन्य भवेशाय शिवाय शिवमूर्तये । शिवयोनये शिवाचाय शिवपूज्यत माय च । ' इतिहाससमुच्चये- 'तमाहु पुरुष केचित् केचिदीश्वरमव्य यम् । केचिच परमात्मान फेचिच्छिवमनामयम् ॥' हरिवशे शततमेऽध्याये 'तुष्टुवुर्देवमीशान मन्त्र भागवतैस्तथा ।' एकोनपञ्चाशच्छत्ततमे 'इत्यादिभिस्तथा देव वामिरीशानमव्ययम् ॥' द्विपञ्चाशच्छततमे 'तन्देव द्रष्टुमीशान यतामस्साप्रत हरिम् । ' एकपष्टिशततमे 'तानि त्वामा हुरीशान भूतानीति जगत्पते । ' अन्यत्र 'स्तुत्वाच देवमीशान वरद भक्त- वत्सलम् ।' भारतसारसमुच्चये 'आद्य पुरुषमीशान सर्वलोकमहेश्वरम् । न चिन्तयति यो विष्णु नारायणमनन्यधी ॥' यजामहराध्याये - 'प्रापुरादित्यवर्णन्त पुरुषन्तमस परम् । वृहन्त सर्वग देवमीशान वरद विभुम् ॥ ' महाभारते आदिपर्वणि 'आद्य पुरुषमीशान पुरहूत पुरुष्टुतम् । ' हरिवशे 'सहि युद्धगत श्रीमानीशो न स्म व्यकपत ।' 'जहि निद्रा जगद्धात केशवेश जनार्दन ।' 'एतस्सप्तमिरवेशविचि न्वन्प्रणवन्तदा।' त्रिपञ्चाशच्छततमे 'यज्ञात्मक यज्ञपतिजगत्पति द्रप्टुन्तमीश वयमुद्यता स्म ''वेदान्तसस्थापितसत्वयुक्ता द्रष्टुन्तमीश वयमुद्यता स्म' 'आहुर्यमात्मानमज पुराविदो द्रष्टुन्तमीश वय मुद्यता स्म अन्तर्हितो माधव एव साक्षाद्रष्टुन्नग याति नगेन्द्रमीश ।' पञ्चपञ्चा शद्विशततमे ‘त वाचक लोकगुरुन्दिवीश साङ्गाश्च वेदा मखदेवताश्च।' प्रथमस्कन्धे द्वादशेध्याये उत्तराया हतो गर्भईशेनाजीवित पुन । तृतीयस्कन्धे त्रयोदशेध्याये यस्याह हृदयादास स ईशश्श करोतु मे। तत्रंथ 'विरिंचिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥' पप्ठस्कधे द्वितीयेध्याये 'नाधर्मज तद्धदय तदपीशामिसेवया ॥' सप्तमस्कन्ये दशमेध्याये 'सर्वेषु भूतेप्व घियज्ञमशिम् ' अष्टमस्कन्धे प्रथमेध्याये स विश्वकाय पुरुहूत . , .

·' . पाराशर्यविजयः। ईशः 'ईहते भगवानीशः । चतुर्थे 'सोनुकंपित ईशेन परिक्रम्प प्रणम्य तम् ।' चतुर्विशे - ' भूयात् स ईशःपरमो गुरुगुरोः॥' नव- मस्कन्धे पछे 'एकश्चरत्रहसिचित्तमनन्त ईशे' चतुर्विशे तदातु भगवानीश आत्मानं सजते हरिः ॥' हरिवंशे कृत्यात्मानं महा- बाहु चतुर्था मभुरीश्वरः । ' 'एवन्तु स ममादिश्य गतोन्तर्धानमीश्वरः।। 'समुचेरतुरीश्वरौं' । 'स्थापितो गोभिरीधरः।' 'ईश्वरंजगदीश्वरम्। 'योगिनां योगगम्यन्तमीश्वरं जगदीश्वरम् । ' 'दृष्टवान्योहमीश्वरम् ।' विंशतिशततमे ' ददृशे कृष्णभीधरं ।' पड्विंशतितमे- ' ईश्वरं प्रणताः स्थिताः ।' एकोनत्रिंशच्छततमे जधान हरिमीश्वरम् ।' त्रयस्त्रिंशच्छततमे- यथा जज्ञे सहेश्वरः ।। एफोनपञ्चाशच्छततमे- 'तुष्टवुः पुण्डरी- काक्षं वामिरिष्टाभिरीश्वरम् ।' तन्नविन्दे यथाकामं दु येश्वरचिन्तना।' त्रिसप्ततिशततमे- 'स्तुत्या स्तोतुं हरिं विष्णु मीश्वरं कमलेक्षणम्' पञ्च- सप्ततिशततमे- 'अभ्यन्तरं जगन्नाथः प्रविश्य हरिरीश्वरः ।' ततस्स्व- भवनं विष्णुः प्रविश्य हरिरीश्वरः ।' पण्णवतिशततमे-' करेणाकृष्य चाकणे धनुःप्रवरमीश्वरः।' एकद्विशततमे - 'कृत्वा केशव ईश्वरः ।' एकादशद्विशततम- 'शरेण हरिरीश्वरः।' 'मनसा विष्णुमश्विरम् ।' 'दैत्यस्य विमुरीश्वरः । ' ' मृगेन्द्रो हरिरीश्वरः।' एकोनपञ्चाशच्छततमे- 'प्रणम्य हरिमीश्वरम् । 'जगामहरिरीश्वरः ।' द्विसप्ततिशततमे - 'निश्शेपन्दान- ववलञ्चकार हरिरीश्वरः।' पट्चत्वारिंशच्छततमे वसन्धृष्णिभिरीश्वरः।। पञ्चाशच्छततमे · 'समाधौ यततेश्वरम् वन्दे त्वामहमीधर ।' 'ईशस्त्वं सर्वभूतानामीश्वरोसि सदा हरे।' सभापर्वणि 'ईश्वरस्योत्तमस्यैना' जगाम हरिरीश्वरः।'' हप्ट्वापतितमीश्वरः। ईश्वरस्सर्वहृच्छयः ।' 'ईश्वरो मणिपर्वतः ।' 'पूजितोस्माभिरीश्वरः।' प्रथमस्कन्धे ऽष्टमे ऽध्याये- 'नमस्ये पुरुषन्त्वाद्यमीश्वरं प्रकृतेः परम् । दशमे - 'निवेशयित्वा निजराज्यईश्वरो युधिष्ठिर प्रीतमना बभूव।' त्रयोदशे- 'भवेद्यावदिहेश्वरः।' - ·, - ५२ शास्त्रमुक्तावळी । द्वितीये पठे - 'तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरं ॥' सप्तमे-'ईश्वरम्यानु मोदितुः ।' तृतीयस्कन्धे चतुर्थे . 'यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते।' पञ्चमे 'यानीश्वरः फीर्तय तानि मह्यम् ॥ ' ' यत्त्वया हरिरीश्वरः ।।' पठे ' निशाम्य गतिमीश्वरः । विशे ' अन्ववासीत्तमीश्वरः ।। ' (?) ऐश्वरं समगात्पदं ' पञ्चमस्कन्धे चतुर्दशेध्याये- 'ईश्वरस्य भगवतो विशवर्तिन्या मायया ' पप्टस्कन्धे चतुर्थे. 'आत्मारत हरि. रीश्वरः।' . सईश्वरो मे कुरुतान्मनोरथम् ॥' पञ्चदशे - ' परमात्मान मीश्वरम् । दृष्ट्वा नारायणन्देवम् ' सप्तमस्कन्धे पठे- 'भगवानी- श्वरोऽव्ययः ।' सप्तमे- 'यदीधरे भगवति' 'भगवानास्त ईश्वरः। क्रियते भक्तिरीधरे । वासुदेवेभगवति ' ' अहिंहरिमीश्वरम् ॥ सर्वभूता- स्मनीश्वरे ।।' अष्टमे - ‘स ईश्वरः कालउरुक्रमोञसाहि' नवमे तम्मादहविगतविक्लवईश्वरस्य' 'वामीश्वरोमदपरोऽवतुकंहरामि' अष्टम- स्कन्धे चतुर्थे- ' गृहीतमौनव्रतईश्वरंहरिम् । ' पठे ' भगवान्हरिरीश्वरः।' स्वच्छन्दगतिरीश्वरः ॥' सप्तमे ' विलोक्यविघ्नेशविधिसईश्वरः मोक्षधर्म सनत्कुमारगीतायां परमविद्धिचेश्वरं त्रिंशे ‘प्रपद्ये प्रभुमीश्वरं ' श्रीविष्णुपुराणे प्रथमेशे अष्टादशे 'हृद्यास्ते हरिरीश्वरः ।' द्वाविंशे- 'बिभर्त्यखिलमीश्वरः ।'' द्विघाहकारमीश्वरः।" षष्ठेशे प्रथमे 'कलौजगत्पतिविस्णुं सर्वस्रष्टारमीश्वरम् । ' चतुर्थे- ' परमात्मा सचेश्वरः । ' वाराहेप्टमे ' तं नारसिंहं हरिमीश्वरं प्रभुम् ' चतुर्थे ' सविष्णुः परमेश्वरः । एकपञ्चाशे 'विशोका परमेश्वर' अष्टपञ्चाशे 'संस्थितः परमेश्वरः' सप्तपष्टितमे ' तदेव परमेश्वरम् ' एफोनसप्ततितमे 'दृश्यते परमेश्वरः' सप्ततितमे 'विज्ञेयः परमेश्वरः' नारसिंहपुराणे सप्तमे ‘परमे- श्वरो विमानस्थो विभीषणेन नीयमानः' त्रिशे 'स याति साक्षात्परमेश्वरं हरिम्' विष्णुधर्मे 'पूजित. परमेश्वरः' विष्णुधर्मोत्तरे द्वितीये मश्वर । सप्ततमे 'आधारः परमेश्वर.' नवमे 'ददाति परमेश्वरः । . - पद - . 'अचितः पर- ·. . . " पाराशर्यविजयः। श्रीविष्णुपुराणे प्रथमेशे द्वितीये ' सर्वात्मा परमेश्वरः ॥' 'नागपर्यशयने शेतेसो परमेश्वरः।।' चतुर्थे- 'मयात्र परमेश्वर ।' 'विश्वस्यविदाः परमेश्वरोसि' नवमे मैत्रेय परमेश्वरः।। द्वादशे(2) परमेश्वर मे मनः' सप्तदशे 'सविष्णुः परमेश्वरः।।' एकोनविंशे 'तं सर्वसाक्षिणं विष्णुं नमस्ये परमेश्वरम्।।' द्वाविंश तदेवं परमेश्वरः।।' तृतीयेशे सप्तमे ' सफलमिदमहं च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरः ' सप्तदशे 'ददृशु.परमेश्वरम्।' चतुर्थेशे प्रथमे 'नचैव सारं पर- मेश्वरस्य ॥' पन्चशे प्रथमे ' भगवान्परमेश्वरः।' अष्टादशे ' नतोस्मि परमेश्वर।। ' विशे ' सत्वं प्रसीद परमेश्वर पाहि विश्व ' त्रयोविंशे 'अंशस्त्वं परमेश्वर ।।। परमेश्वर निर्वृतिः।' त्रिंशे 'प्रसीद परमेश्वर।।' हरिवंशे सप्त- पष्टिद्विशततमे 'पुष्पहास परमेश्वर परमख ' भागवते सप्तमस्कन्धे पठेध्याये 'केवलानुभवानन्दस्वरूप.परमेश्वरः' श्रीवाराहे पष्ठेध्याये 'आदिदेवमहादेवं' दशमे ते प्रतस्थुमहादेचं चिन्तयन्तः श्रियोघरम् ' हरिवंशे पञ्चाधिकशततमे 'तेसमेत्य महादेवम्' सप्तपाटिद्विशततमे 'ब्रह्मन् गुरो महादेव' चतुरशीति- द्विशततमे — जानामि त्वां महादेवम्' ' महादेवं महाभागमनन्तं शिवमच्यु तम् ।' पुराणान्तरे 'अनादिरक्षरोनन्तो महादेवो महेश्वरः ' हरिवंशे सप्तपष्टिद्विशततमे 'शम्भुरशम्भुर्भवस्स्वयंभूर्भूतादिः' अयशीति द्विशत तगे 'शम्भुर्नारायणोऽव्ययः' सभापर्वणि ' इति नारायणश्शम्भुः चाराहे सप्तमे 'कलो धनाश्रमतिमं महेश्वरं गङ्गाधरं प्रणमतियस्सुखं वसेत् ' द्वादशे 'शिवस्वरूपं महेश्वरम् ' ब्रह्मसिद्धान्तेपि गोळाध्याये ‘यस्मा नारणाद्भीपा वात पवतएवहीति प्रकृत ऊर्णनामिर्यथा तन्तुं सृजति संहर- त्यपि तथा विश्वंसृजत्त्यत्ति पाति चायं महेश्वरः श्रीविष्णुधर्मोत्तरे पष्ठे 'पूजा- फलं महेशस्य ' एकादशे 'आदर्श यो महेशाय' 'महेश वरुणोद्भव ' श्रीविष्णुधर्मोतरे अष्टमे ‘परमेशप्रसादेन' त्रयोदशे ‘परमेशप्रभावतः ' हरिवंशे सप्तपष्टिद्विशततमे 'हिरण्यगर्भ हिरण्यनाभ ' सभापणि । स्वयं भूयदिदं स्वयम्' 'पुरा नारायणो देव स्वयंभू प्रपितामहः' इति । .

·४ शासमुक्तावळी । " किच-रुद्राभिधानानां प्रसिद्ध सम्प्रतिपने गुणिनि रुद्रे त्रिमूर्तिमध्यपरिगणित एव रूढत्वात्तस्य च कारणत्वानुपपतेः, परस्यापि तत्संमतेश्च श्रुत्यन्तरानु- सारात् भगवत्परत्वमेव परतत्वविषयाणां तेपां युक्तम् । न तु ततो- प्यतिरिक्तविषयत्वम् । भगवत्परत्वे ततोप्यतिरिक्तपरत्वे वा स्वारस्य- भाविशेषेण श्रुत्यन्तरानुसरणपरित्यागे हेत्वभावात् । तस्माच्छिचादि- शन्दानां यथासम्भवं रूढियोगगुणवृचिभिर्भगवत्परत्वमेव युक्तमिति परतत्व विषयाणां सर्वासामप्युपनिषदां भगवत्परत्वं सिद्धम् , अतोपीह शिवशब्दो भगवत्सरः । अपि च- शिवेशेश्वरदिशब्दाः परब्रमणि स्वरसाइति तावत्सम्प्रतिपन्नम् । अतः परमात्मपरत्वाचेपां शब्दानां परब्रह्मपरमात्मादिशब्दवन्न तैर्दैवता विशेपनिर्धारणसम्भवः । अतो नारायणादिशब्दा एव देवतानिर्धारकाः । तेषां भगवतो ब्रह्मत्वनिर्धारणात्प्राक्परमात्मपरत्वनिर्णयाभावात् । ननु परमात्मन्येवैपांशक्तिः, रुद्रस्य परमात्मभेदे तत्र शक्तयन्तरकल्पना- प्रसङ्गात्तदभेद एव रुद्रस्य वाच्य इतिचेन्न, प्रसिद्धरुद्रे शक्तयन्तरस्य कल्पनीयत्वात् । ननु तत्र न शक्तिः, किन्तु तत्र गौण्येव वृत्तिः, लोक- प्रयोगमात्रातत्र निखण्टुपाठोपीति चेचर्हि सिद्धन्नस्समीहितम् ; शिवादि शब्दानां प्रसिद्धरुद्रातिरिक्ते शक्तौ शिवादिशब्दैर्भगवद्यावर्तनाभावेन जग कारणतया श्रुत्यन्तरेपि प्रसिद्ध भगवत्येव तेषां वृत्त्युपपत्तेः । न हि तत्र किञ्चिद्बाधकं पश्यामः प्रत्युत सकलोपनिषदैककण्ठचलाभः । तस्मा सरविषयास्सर्वे शब्दा भगवद्विषया एव । अथ स्यात् शिवादिशब्दा- नामपि रुद्रस्य परमात्मत्वनिर्णयात् प्राक्परमात्माभिघायकत्वन्नेति, तर्हि प्रसिद्धरुद्र एव तेषां व्युत्पत्ते. तदन्यप्रतीतिर्लक्षणयैवेति श्रुत्यन्तरानुसा- रेण तैः कथं भगवत्प्रतीत्यभाव इति । तथा अथर्वशिखायामपि भगवतः कारणत्वं प्रतिपन्नम् । तथाहि- 'किमादौ प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितन्यम् किन्तद्धयानं को वा ध्याता कश्च ·१५ - - - . . पारापर्यविजयः। ध्येय ' इति । अन्नकिन्तयान कोवाध्याते । ति ध्यानध्यात्रभिमानि देवताप्रश्नः । आयमनस्योत्तरगाह मोमित्येतदक्षरमादौ प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितव्य ' मिति । द्वितीयस्योपरमाह 'सर्वकरणानि मनसि सं- प्रतिष्ठाप्य ध्यान विष्णु ' रिति । ध्यानमात्रस्य तद्देवताकत्वाभिप्रायेण राफरणानि न मनसि सम्प्रतिष्ठाप्येति विशेषणम् । तृतीयस्योचरमाह 'मनसि सहकरणेससम्मतिष्ठाप्य ध्याता रुद्र' इति । अत्रापि विशे- पणप्रयोजन पूर्ववत् । तथा विशेपितयोरेय ध्यानध्यात्रोमोक्षोपयोगित्वा चादृशयोरेय तद्देवताकत्वमिति भावः । तदेव विशेषणं विदधाति 'प्राणम्म- नसि सह करणैर्नादान्ते परमात्मनि सम्प्रतिष्ठाप्यध्यायीते ति। चतुर्थप्रश्नस्योचर माह · ईशानं प्रध्यायितव्य ' मिति ! 'कश्चध्येय ' इति प्रश्नसारूप्यात् पूर्वप्रश्नोत्तरवदिदमेव चतुर्थप्रश्नस्योदरं, न तु 'ध्यायीतेशान ' मिति, प्रश्नवैरूप्यात् , पूर्वप्रश्नोत्तरवैरुप्याय । ' ईशान ' इति पुस्लिमनिर्देशे कृते देवतान्तरस्य बुद्धी विपरिवृत्या परमात्मबुद्धिप्रतिबन्धो भवितेति नपुंसकनिर्देशः कृतः । ईशितव्यविशेषानिर्देशात्सर्वेशानं वस्तु ध्या- तन्यमित्यर्थः । मधानेपु प्राधान्यमुपास्यस्य वक्तुं ब्रह्मादीनां अप्राधान्य माह सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रा' इति । इदं - प्रमाणसिद्धं सर्वमपि, ब्रहाविष्णुरुद्रेन्द्राः- राजा राष्ट्रमितियनिर्वाद्यनिर्वाहकमावनिबन्धनं समा- नाधिकरण्यम् । ते सर्वे सम्प्रसूयन्त इति वाक्यान्तरम् । एवं सति हि तच्छन्दस्य प्रयोजनलामः । भगवतः प्राधान्यं व्यञ्जयितुं इदम्, उत्तरवाक्यं च । एषु भगवतः प्रसूत्यमावस्य पक्ष्यमाणत्वात् तद- तेषु तदन्यस्यापि कस्य चित्तदाशक्षा माभूदिति सर्व इत्युक्तम् । एवं सत्येव ह्यस्य प्रयोजनलाभः । 'नच सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रा इत्युक्तराशिद्वयपरामर्शितया ते सर्व इत्यस्य प्रयोजनलाभः; चकाराभावेन 'ते सर्व। इति समुदायपरामर्शस्यापेक्षितत्वादिति वाच्यम्, नपुंसक शेपापत्तेः । इन्द्रादिसहपाठात् तत्तुल्या परायत्ता प्रसूतिर्बझादोरिति स्वर- ·योनिम् ।। शानमुक्तावळी । सतोवगम्यते । भगवत प्रमूर्ति निषेधति 'न कारण कारणाणना धाता ध्याते । ति कारणाना जयाणा मये कारण ध्याता धाता न प्रसूय त इति विपरिणामेनानुपन परपक्षेपि समान । कारण ध्यातेति कार- णावस्थाया ध्यातृत्वेन प्रसिद्ध इत्यवगम्यते । तथा प्रसिद्धश्च भगवानेव, 'नारायणोऽकामयत' 'सोन्य काम मनसा ध्यायीते' ति । धातृश- 'अणोरणीया ' नित्यत्र भगवत्परतया शसलिग्नितोपहिते प्र. सिद्ध । सहस्रनाममु च 'अनादिनिधनो धाते 'ति । कारणाना कारण ' मिति शेपपप्ट्येव वास्तु, अर्थात्तु निर्धारणलाभ । अथवा मामूदानिर्धारणलाभ , विष्णोरपि सम्प्रसूतिरेव प्रतिपाद्यताम् , साच सम्प्रसूति 'अजायमानो बहुधा विजायते तम्य धीरा परिजानन्ति न सा कर्मनिमित्तजा ' 'जनन स्वेच्छयैव च ' इत्यादि प्रति पन्ना स्वाधीना, न तु ब्रमरुद्रादिवत् कर्माधीना पराधीना च । यद्वा नात्र विपरिणाम कार्य , नापि धातृशब्दस्य प्रसिद्धार्थत्याग , चतुर्मुखो ध्याता रुद्रश्च कारणाना न कारणमित्यर्थ । विष्णुरेव कार पमिति भार । ध्याता रुद्र' इति मागभिधानादत्र ध्यातृदेवता रुद्रो ध्यातेत्यभिधीयते । यद्वा नात्र कस्याप्युत्पत्ति प्रतिपाधते, 'स म्प्रसूयन्त प्रेरण ' इति धातो कर्मणि लकारे रूपम् , नतु 'पूड् प्राणिप्रसव' इत्यस्य, 'घूङ् प्राणिगर्भविमोचन ' इत्यस्यवा, तस्य प्राणि विषयतया सर्वाणिचेन्द्रियाणि सह भूतैरित्यत्रानुपशेणाप्यन्वयायोगात् जायन्त इत्यध्याहारप्रसङ्गात् , ईशान प्रध्यायितव्यमिति पूर्ववाक्ये असड्कोचरब्धसर्वेश्वरस्य साक्षादुपपादकतया प्रेरणार्थस्यैव धातोरत्र ग्राह्यत्वाच्च । परमकारणभूतो ध्याता धाता तु न केन चित्प्रेर्यत इति 'न कारण' मिति वाक्यस्यार्थ । 'कश्च ध्येय' इत्यत्र ध्येयविशेषणस्यापि विवक्षितत्वात् ध्यातव्यस्य हृदयाधिकरण विदधाति 'कारणन्तु ध्येय स्सर्वेश्वर्यसम्पन्नस्सर्वेश्वरश्शम्भुराकाशमध्य ' इति । सर्वेश्वर्यसम्पन्न इत्यत्र धाता . . , इति 'धू ·. पारागर्यविजयः। सर्वच तश्वयं चेति कर्मधारयः; न तु सर्वेश्वरशब्दात् पष्ठीसमासात् प्यञ् , आदिवृद्धिप्रसङ्गात् । अनेन सर्वप्रकारमीशनं विवक्षितम् । अस्तिच नियमने प्रकारभेदः, यथा अन्तः प्रविश्य नियमनम् , राजा. दिवत् बहिः स्थित्वा नियमनम्, धारणप्रवृत्त्यादिविषयं च सद्वारकमद्वार- फच । इदश्च सर्वप्रकारमैश्वर्यं न कतिपयविषयमित्युच्यते (सर्वेश्वर इति ) एवञ्च सर्वश्वर्यसम्पन्नसर्वेश्वरशब्दयोरेकार्थ्यग्रमात् सर्वेश्वरशन्दे तच्छब्दवाच्यत्वलक्षणामाश्रित्य पौनरुक्त्यपरिहारः केन चित्कृतो निरस्तः। वस्तुवृत्तमुक्तम् , तथापि सिद्धान्ते न दोषः; सर्वेश्वरशब्दस्य देवतान्तरे रूट्यसिद्धेः । इहैव कल्पनायां भगवत्येवास्तु । अत्रच 'सर्वाणि चेन्द्रि- याणी' ति पृथगिन्द्रियग्रहणं इन्द्रियप्रेरणरूपं हपीकेशशब्दार्थ नारायणत्व- लिङ्गमुपस्थापयितुम् । यद्वा- 'कारणन्तुध्येय ' इति चतुर्थप्रश्नस्योचरम् , उपोद्घातरीत्या तदुपपादनाय ' ईशानं प्रध्यायितन्य ' मिति, सर्वेगितुरेव मोक्षप्रदानसामर्थ्यात्तस्यैवोपास्यत्वं युक्तमिति भावः । 'कारणन्तु ध्येय' इ. त्यत्र कारणपदं सर्वकारणपरं त्रिमूर्तिकारणपरं वा । भगवत एय त्रिमूर्तिकारणलं च सुनालोपनिषदि कार्येषु भगवत स्थितिप्रतिपादकपर्या- येषु त्रिमूर्तिपु स्थितिश्रवणात् , पैदिरहस्ये 'यमवरुणविष्णुरुदेन्द्रा' इति श्रवणाच प्रसिद्धम् । तस्मादन मुबालोपनिषदादिप्रसिद्धकारणत्वा. नुवादेन भगवत एव ध्यातव्यत्वं विधीयते । शम्भुशब्दश्वाभिधानको- शादिषु भगवदभिधानतया सुप्रसिद्ध शम्भुर्धातृहरीशे' वित्या- दिना । मुनालोपनिषत्तापनीयादिपु भगवति सर्वेश्वरत्वावगमात् तत्स- मानाधिकृतश्शम्भुशब्दो भगवत्पर एव । ननु- रुद्र एव स्वारस्य- मिति चेत् । सत्यम् , तत्तु त्रिमूर्त्यन्तर्गत एव, तत्परिग्रहश्चानुपपन्नः, सूज्यत्वानपहतपाप्मत्वयोः श्रवणात् । परानभिमतश्च तत्परिग्रह. ततो भगवत एव परिग्रहो युक्तः । विप्पोस्सर्गश्रवणेपि 'अजाय- मानो बहुधा विजायते, वस्य धीराः परिजानन्ति योनि' मित्यवतार- . ८ ·५८ शास्त्रमुक्तावळी । .. तत्वावगमान स पराधीनः । किञ्चार्धमात्रासम्बन्धितया सोमसंवर्तकसर्व- वर्णपुरुषश्रवणाचदर्थस्यैव च तुरीयत्वेन प्राधान्यात्तत्परत्वावश्यम्भावेन शम्भु शब्दो भगवत्परः । तथाहि- ' यावसानेस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोम लोक ' इति अर्धमात्रासम्बन्धित्वेन सोमलोक श्रुतः । सोमश्च न प्रसिद्धः- सोमः, अयोग्यत्वात् ; किन्तु भगवानेव । अतएव तापनीये तथैवो- पक्रमे श्रुतस्य सोमस्य नारसिमत्वेनाने प्रपञ्चनम् । वाराहे ब्रह्म- रुद्रादीनां स्रष्टुस्तुरीयस्य विष्णोस्सोमाख्यत्वममिधायेय श्रुतिर्विवृता । तथाहि- तत्र सप्तदशाध्याये - 'सर्वे देवास्सपितरो ब्रह्माद्या. काण्ड मध्यगाः । विष्णोस्सकाशादुद्भूता इतीय वैदीकी श्रुति. ॥' इत्यारभ्य 'अमिस्तथाधिना' वित्यादिनामयादीनाप्रतिपदादितिथिदेवतानामुत्पत्तिमुक्त्वा, तेपा च वैश्वानरादिरूपाणां शरीरमाश्रितानां ज्यायस्त्वे विवादन्तत्परि- चिक्षिपया एकैकशो निर्गमेपि सोमारयेन सप्ट्रा पालितस्य शरीर- स्याविशरणन्ततो लज्जितैस्तैस्सोमारयस्य परमेश्वरस्य स्थिति सप्टुस्तस्य स्तुत्या प्रसादम्, शरीरान्तर्वैश्वानरादिरूपेण मृष्टया मूर्तामूर्तरूपद्वय- दानम् , वहिमूर्तरूपाणा अग्नयश्चिगौर्यादीनामप्रदान चोपन्यस्य, एवं वेदान्तपुरुष. प्रोक्तो नारायणात्मक ' इति 'एवप्रभावो देवोसौ वेदवेद्यो जनार्दन' इति च प्रतिपादितम् अनन्तरमष्टादशाध्यायप्रभृति पञ्चनिशाध्यायान्तेन ग्रन्थेन ' कथममेस्समुत्पत्तिरश्विनार्या महामुने' इत्यादिना क्षेत्रदेवताना शरीराद्वहिमूर्तिमृष्टिः प्रतिपदादिति- थय तत्र तदैवत्यनतञ्चेत्येतान्युक्तानि । तत्र सोमाख्येन देवेन मनस- श्शरीरान्तर्वर्तिदेवताया बहिर्विष्णुरूपेण सृष्टिस्तस्य पालनाधिकारस्तद- पेक्षितसार्वज्ञयभूषणायुधविशेपद्वादशीतिथिदानन्तद्वतं तस्य नाभी- पद्माद्ब्रह्मणसम्भवश्च त्रिंशेध्यायेभिहित । तत्र बहिर्मुर्तिवरप्रदानसप्तृत्वाद्युक्तेः प्रागुक्त सोमाख्यः परमेश्वरोयन्नारायण इत्यवगम्यते । त्रयसिंशाध्याये . .

·पाराशर्यविजयः। ५९ तस्मात् सोमोत्र ब्रह्मणो रुद्रसृष्टिरुद्रनामकरणादिकमुक्तम् । विंशाध्याये कश्यपसन्ता- नोक्तेरादित्यान्तर्भावेनेन्द्रसृष्टिरुक्ता । एवं ब्रमविष्णुरुदेन्द्रप्रसूतिहेतुत्वं सोमाख्यस्य नारायणस्यात्रोक्तम् । पन्चत्रिंशेच 'योसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेस्मिन्पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः॥' इति परस्यैव पुरुषस्य सोमशब्दवाच्यत्वमुच्यते । नच जीवसंजित इति वचनाजीव एवात्र सोम इत्युच्यत इति भ्रमितव्यम् । तत्र परः इत्यनुपपत्तेः । क्षेत्रज्ञत्वस्य तु क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धी ' त्यादिपु भगवति प्रसिद्धेः जीवसंज्ञितत्वस्य तदभिमानिसकर्पणादिमूर्तिमत्वसम्बन्धेन भगवति सम्भवात् । तथा च मोक्षधर्मे वचः- 'अहं हि जीवसंज्ञोवै मयि जीव- स्समाहितः' इति, ' सर्वावासं वासुदेवं क्षेत्रहं विद्धि तत्वत ' इति च । नारायणः । तथाप्टपञ्चाशेच फान्तिनताध्याये - 'बलदेवाय पादौ तु केशवाय तथार्चयेत् । एवमभ्यर्च्य मेधावी वैष्णवं रूपमुत्तमम् । परस्वरूपं सोमाख्यं विमलन्तद्दिने हि य ' दित्यादिना सोमा- ख्यस्य विष्णोतं, 'कान्तिमानस्मि लोकेषु सर्वज्ञः प्रियदर्शनः । त्वत्प्रसादात्सोमरूपिन् नारायण नमोस्तु ते ॥' इति तच्छन्दलिङ्गं मन्त्र- ञ्चाभिधाय प्रसिद्धस्सोमोप्येतद्यताचरणतोपितसोमान्यजनार्दनदत्ततदीया- मृतकलायोगादेव सोमत्वं प्राप्त इत्युक्तम् । सोमाख्यत्वोक्त्या भगवति सोमशब्दस्य रूट्यवगमात् , सोमलोक इत्यत्र सोमशब्देन योगेन देवतान्तरपरिग्रहशङ्का निरस्ता । तथा प्रणवमात्राविभागकथने पूर्वमात्रात्रय- सम्बन्धित्त्वेन वेदत्रयानन्तरं क्रमाद्ब्रह्मविष्णुरुद्रा उक्ता, अथार्धमात्राया अधर्ववेदानन्तरं संवर्तकोग्निब्रह्मादिदेवतास्थाने श्रूयते । स चार्धमात्रा- प्रतिपाद्यस्तुरीयः, प्रायपाठात् । सच संवर्तकोनिर्मगवानेव , ' यः पुराए- नलो भूत्वा और्वस्संवर्तको विभुः । पाताळस्थोर्णवगतं पपौ तोयमयं हवि' रिति हरिवंशे कृष्णावतारप्रश्नाध्याये वचनात् । तत्रैव पोप्करप्रादुर्भावे क्षीरोदे सागरे चाई समुद्रे बडवामुखः । वनि. संवर्तको भूत्वा पियं- , ·६० शाखमुक्तावळी । स्तोयमयं हवि' रिति मार्कण्डेयं प्रति भगवद्वचनात ; 'त्वां बडवामुख- ममिमाहु' रिति नारायणीये नारदस्तुतौ वचनात् ; अहं हयशिरो भूत्वा समुद्रे पश्चिमोत्तरे । पिबामि सुहुतं हव्यं कन्यं च श्रद्धयान्वित ' मिति नारदं प्रति भगवद्वचनात् ; नारायणीयएव नामनिरुक्तयवसरे 'अथ नारायणो लोकहितार्थाय वडवामुखो नाम ऋपिः पुरा बभूवे' ति वचनात्; 'अहस्संवर्तको ज्याळ' इति सहस्रनामपाठाच । तथा- ' यावसानेस्य : चतुर्यर्धमात्रा सा विद्युमती सर्ववर्णा पुरुपदैवत्ये ' ति सर्ववर्णत्वं श्रुतं तद्देवताभूतपुरुषस्य तद्वर्णत्वादुपचाराद्वाच्यम्, पूर्वमात्रात्ये ब्रह्मविष्णुरुद्रदेवत्यतया श्रुते रक्तशुक्लकृष्णत्वस्य तथात्वदर्शनात् । तच्चानेकवर्णत्वं पुरुपशब्दिते भगवतो नारायणस्य रूपे भारतादौ प्रसिद्धम् । यथा सभापर्वणि- 'अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान्प्रभुः । पुरा नारायणो देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः ॥ सहसशीर्षा पुरुषो ध्रुवो व्यक्तस्सनातनः । सहसाक्षस्सहस्रास्यस्सहस्रचरणो विभुः ॥ सहस्रबाहुस्सर्वज्ञो देवो नाम- सहस्रवान् । सहस्रमकुटो देवो विश्वरूपो महाद्युतिः ॥ अनेकरूपो देवादिरव्यक्तादुपरि स्थित ' इति । अत्र पुरुषस्य पुरुषसूक्तप्रतिपाद्यस्य नानारूपत्वमुक्तम् । महाद्युतिरिति विद्युमतीत्येतत् प्रत्यभिज्ञापितम् । मोक्षधर्मे नारायणीये नारदस्तुत्यनन्तरं ‘एवं स्तुतस्स भगवान् गुखैस्स्त- व्यैश्च नामभिः । भगवान् विश्वदृक्सिास्सर्वमूर्तिमयः प्रभुः।। तं मुनि दर्शया- मास नारदं विश्वरूपधृत् । किञ्चिच्चन्द्रविशुद्धात्मा किञ्चिच्चन्द्राविशेषवान् ।। कृशानुवर्णः किञ्चिच किञ्चिद्धिप्ण्याकृतिर्भवः । शुकपत्रवर्णः किंचिच्च किञ्चित्फटिकसानभः। किचिन्मयूरीवाभो मुक्ताहारनिभः कचित् । एतान् वर्मान् बहुविधान् रूपे विनत्सनातनः ॥ सहस्रनयनःश्रीमांच्छतशीर्ष- स्सहस्रपात् । सहस्रोदरबाहुश्च अव्यक्त इव च क्वचित् ।' इत्याद्युक्त्या, 'मां प्रविश्य मवन्तीह मुक्ता भक्तास्तु ये मम । अहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रियः पञ्चविंशकः ॥ मां तु जानीहि ब्रह्म पुरुषं सर्वगं विभु' ·पाराशर्यविजयः। मिति पुरुषत्वं चोक्तम् । 'नास्ति तस्मात्परतरं पुरुषाद्वै सनातना' दिति परं च निषिद्धम् ; यथा अधर्यशिखायां 'न कारणं कारणाना' मित्यादिना । किंच - 'नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋते मामेक- मीशानं पुरुपं लोकजीयन' मित्यधर्वशिखार्थः स्फुटमनुगतः । तत्र 'ध्यायीतेशान' मिति शिखानिर्देशानुरोधेन 'ईशान' मिति, 'पुरुष- दैवत्ये ' स्येतदनुरोधेन 'पुरुष' मिति, 'ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रा ' इति वाक्या- र्थभूतेतरनश्वरत्वाभिप्रायेण 'नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावर- जङ्गम' मियुक्तम् । ततो 'हिरण्यगर्भो लोकादिश्चतुर्वक्त्रोनिरुक्तकः । ब्रह्मासनगतो देवो मम वहचिन्तकः' इत्यादिना 'ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रा' इति श्रुतिविवक्षितानां ब्रह्मादीनां सर्वेषां देवानामृपीणां पितॄणां च तेन पुरुषेणेशितव्यत्वं प्रपञ्चितम् । 'प्रादुर्भावगतश्चाहं सर्वकार्येषु नित्यदा । अनुशास्यत्त्वया ब्रह्मनियोज्यश्च सुतोयथे। त्यादिना ब्रह्मादिभि- स्सह विष्णोः प्रसूतिरवताररूपेत्यप्याविष्कृतम् । विद्यासहायवन्त- म्मामादित्यस्थं सनातनम् । कपिलंप्राहुराचार्या ' इति च उमाशब्द- वाच्यता वाराहे, 'पूर्वनारायणस्त्वेको नासीकिश्चिद्धरेः पर' मित्यादिना । एको ह वै नारायण आसी' दित्याद्युपनिपदर्थमनुक्रम्य 'तस्य द्वितीय- म्मिपतश्चिन्ता बुध्यात्मिका वभा विति प्रकृतायां लक्ष्म्यात्मिकायां बुद्धौ 'उमति संज्ञया सा तु तदाऽऽदित्ये व्यवस्थिता । ओमित्येकाक्षरीभूत्वा ससृजे सा भुवं तदे' त्युपपादितभगवबुद्धिशक्तयमिमानिलक्ष्मीसहित- स्याभिधानात् 'ततो भूयो जगत्सर्व करीप्यामीति विद्यये ' ति वचनेन 'ततो युगसहस्रान्ते संहरिप्ये जगत्पुनः । कृत्वा मस्थानि भूतानि जहमानि स्थिराणिचे' ति तस्मिन् प्रलीनत्वेन कथिताना भूतादीनां सम्प्रसूतेः कथनात 'सर्वाणि चेन्द्रियाणि सह भूतै' रिति वास्यार्थः सोमशब्दस्य योगार्थ- श्योपबृंहितः । एवमथर्वशिखास्थानकाय॑प्रत्यभिज्ञापनेन पुरुपसंज्ञस्य नाना- वर्णत्वकीर्तनात् अधर्वशिखाप्रतिपायो नानावर्णः पुरुषः पुरुषोत्तम इति ·शास्त्रमुक्कावळी । पञ्चवक्त्रसदाशिवमूर्ती मतिमुखं वर्णभेदमात्रान्न नानावर्णचलिङ्गस्या- न्यथासिद्धिशङ्कावकाशः । पुरुपदैवत्येत्यत्र पुरुपशब्दो भगवत्परः पुरुषशब्दस्य भगवदसाधारण्यं वेदान्तविजये समर्थितम् । इदं च भगवतो मुमुभूपास्यत्वं कैवल्योपनिषदि स्फुटमेव प्रति- पायते । तथाहि - 'परात्परं पुरुषमुपैति विद्वा' निति पृष्टत्वाद्भगव- द्वेदनमेव पृष्टमित्यवगतम् , पुरुषशब्दखारस्यात् । उत्तरे 'अणोरणीया ' नित्यादिवाक्यैर्भगवान्मत्यभिज्ञापित । तथानन्तामृतब्रह्मयोनिपदैरपि । ब्रह्म- णश्चतुर्मुखस्य योनिः ब्रह्मयोनिः । अद्भुतमित्यनन्तरं विचिन्त्येत्यनुपङ्गः । 'तथे' ति तथावगमात् , अन्यथा तथेतिवैयर्थ्यात् । 'उमासहाय' मित्यंग- भूतध्यानविधिः । अत एव नारायणोपनिषदि ‘रुदन्तु सारथिं कृत्वा मन प्रग्रहवान्पुमान् । स याति परमं पारं विष्ण्वाख्यं परमं पद । मिति श्रूयते । उमासहायं ध्यात्वा अद्भुतं पुरुपं विचिन्त्य गच्छतीति योजना । प्रश्नानुसारात्पुरुषो विशेष्यतया लभ्यते । — सब्रह्मे' ति च भगवान् प्रत्यभिज्ञापितः , 'नान्यः पन्था. 'अणोरणीयान् ' इत्याभ्यां च अङ्गभूतरुद्रध्यानस्याङ्गमन्त्रं विदधाति 'यश्शतरुद्रीय' मिति । मन्त्रांग- करुद्रध्यानफलमड्गमाह 'अनेन ज्ञानमामोती' ति । एवं पुरुषानन्त- ऋग्लयोनिपदोपक्रमतथाशब्दप्रत्यभिज्ञासनातनशब्दैरियमुपनिपत स्परैव । जगत्कारणत्वोपयोगिनिखिलजगदन्तर्यामित्वमप्यन्तर्यामिब्राह्म- णाभ्यां भगवति प्रतिपन्नं 'स तआत्मान्तर्याम्यमृतः।। एप त आत्मा- न्तर्याम्यमृतः' इति । अतोऽमृतशब्दश्च भगवदसाधारणः, 'नित्यन्निर- जनं निर्विकल्पं परं ज्योतिरमृताख्यं परं ब्रह्मस्वरूप ध्यात्वा तस्मिन्नेव लयमवापे' ति नारसिझपुराणे पूर्वोपक्रान्ते नारायणे अमृताख्य- त्वोक्तेः । ब्रह्माण्डे चासितजनकसंवादे 'कृष्णाख्यममृतं साक्षात् विज्ञाय परिमुच्यत' इति साक्षाच्छब्दस्य मुख्यार्थव्यवधानामावपरत्वादमृत- शब्दमुठ्यार्थतासिद्धि.। मैत्रायणीयश्रुतौ ‘आनन्दतृप्तमचलममृतमच्युतं n . भगव- - ·पाराशर्यविजयः। विष्णुसज्ञ सर्वाधार धामे' ति विष्णावमृतपदप्रयोगात , सुचालोप- निपदि 'अजरगमृतमभयमशोकमनन्त' मिति चतुर्दशकृत्व प्रयोगात् , सत्रैव 'अन्तश्शरीर निहित गुहायाममृत' मिति प्रयोगात् , 'नारायण- नौम्यमृत परेश' मिति वाराहे ब्रह्मपारस्तोत्रे प्रयोगाच । नारायणाये च नारदस्तुत्यध्याये अमृत व्योमन् सनातने ' त्यादिना विष्णो स्तु- त्यनन्तर 'एव स्तुतस्सभगवान् गुस्स्तिव्यैश्च नामभि' रिति नाम- त्वानुवादादमृतशब्दस्य नारायणनामत्व सिद्धम् । सुवालोपनिषदादिपु च भगवतोन्तर्यामित्वं सुप्रसिद्धम् । जगत्सा - भगवतस्सर्वान्तरत्वमधर्वशिर प्रभृतिषु मानाधिकरण्येन स्थापितम् । तथाहि- 'देवा ह वै स्वर्ग लोकमगमन् ते देवा रुद्र मपृच्छन् को भवानिती' ति तपस्विवेपधर युक्तावस्थ रुद्र- दृष्ट्वा मुनिवेपदर्शनेन निर्धारणाशक्ता या रुद्र ज्ञात्वापि तम्य सात- न्त्रयपारतन्त्रयजिज्ञासया या पप्रच्छुरिति प्रभमुपक्षिप्य, ' अहमेक प्रथम- मास वामि च भविष्यामि च नान्य फश्चिन्मचो व्यतिरिक्त इती' ति अहमिति भगवन्त गृहीत्वा तत्र सार्वात्म्यमुपदिश्य 'इति' शब्देन रुद्रवाक्यस्य परिसमाप्ति ख्यापयित्वा, 'पुरुष एवेद सर्व' मिति पुरुषस्य खलु सात्म्यि कथमस्येत्यपेक्षाया वामदेवन्याय स्फोरयितु 'सोन्तरा- दन्तर प्राविश' दिति [ स आनन्दमय प्राणमयादन्तरात्मनो मनोमया दन्तर विज्ञानमय प्राविशत् । एकमेव अन्यत्रापि सर्वत्र 'सप्राविश' दिति। भगवतस्सर्वान्तरात्मत्वमुक्तवक्ष्यमाणसार्वात्म्यन्यवहारहेतुतयोक्त्वा, पुनरपि 'सोहन्नित्यानित्य' इत्यारभ्य स्वेन तेजसे' त्यन्तेन रुद्रवाक्यमुप न्यस्य 'ते देवा रद्न्नापश्य निति यथापूर्व स्वातन्त्रयेण दर्शनाभावमुक्त्वा 'ते देवा रुद्र ध्यायन्ती' ति यथोपदेश भगवदात्मकतया ध्यानमुक्त्वा 'ते देवा रुद्र स्तुवन्ति यो ह वै रुद्रस्स भगवान् यश्च ब्रह्मा च तस्मै वै - ·. शास्त्रमुक्तावळी । नमो नम' इति यो रुद्रम्सभगवानेव यो ब्रह्मा सोपि भगवानेव अत उमया- त्मकाय भगवते नमस्कार उक्तः। प्रथमपक्षे गरीरविशिष्टगतरुद्रत्वज्ञाने किं प्रयोजनमिति बुद्ध्या देवानुजिवृक्षया भगवन्तमुपदिदेश । अत्र किमर्या जिज्ञासा ज्ञातव्यमेव जानन्त्विति भावः । प्रश्नोत्तरयायधिकरण्यपरि- हारार्थ तथोपासनार्थ च सामानाधिकरण्येन उत्तरं कृतम् । तपस्वित्वं च 'सोपि त्रयम्बक इमामृचमुद्गायन्नुत्प्रथितजटाकलापः प्रत्यक्योति- प्यात्मन्येवारमतारमते' ति तापनीयवाक्यसिद्धम् । रुद्रपदस्य परमात्म- परत्वेपि प्रतिपर्यायं रुद्रविशेषणोपादानाद्बुद्रं स्तुवन्तीत्युक्तम् । निर्धारणा- शकाः पप्रच्छुरिति पक्षे परिचयेन रुद्रं ज्ञात्वा प्रयुक्तवन्तः। एवमितिकरणं स्वस्थान एव योजितम्। कृत्सरुद्रवाक्यसमाप्तावितिकरणं योज्य- मित्यप्याहुः । तदानीं 'सोन्तरा' दिति वाक्यमपि रुद्रस्यैव । भगव- सार्वात्म्यमेव मया व्यपदिश्यत इति भावः । अस्यां योजनायां 'सोहन्नित्या- नित्य ' इत्यत्र स इति निर्देशस्वरसो भवति । 'प्राविश' दिति स्वेनैवोक्तं स इति परामृश्य स परमात्मैव अहञ्च नित्यश्चानित्यश्चेत्येवं स इतिनिर्देश- स्सफलोपि भवति । पक्षान्तरे तु पूर्वमहमेवेति वाक्यानिर्दिष्टस्य स्वस्य स इति परामर्शः स्यात् , तदा न किञ्चित् प्रयोजनम् । यदि स इति भगवन्तमेव परामृश्य स एव अहंच नित्यश्चेत्येवमर्थः पक्षान्तर एवोच्येत; तदा साफल्यमस्त्येव, अप्रकृतस्यापि प्रसिद्धिमूलः परामर्श, इत्यास्थेयम् । सः अन्तरादन्तरं परमात्मानं ज्ञातवानित्यर्थः । इत्यपि वदन्ति । परेतु- ' इति सोन्तरादन्तरं प्राविश' दित्येतदुत्पाश्य कृत्म्नरुद्र- वचनसमाप्त्यनन्तरं प्रक्षिप्य रुद्रो देवदृश्यं म्यूलरूपं विहाय सूक्ष्मन्य प्राविशदित्यम्याथै यथेष्टमुन्प्रेक्षयन्ति । असोत्पाटनप्रक्षेपदोपो मुटाव । अन्तरादन्तरमिति कोशमत्यभिज्ञा सुटा । प्राविशदिति नामरूपव्याकरण .

·. पाराशर्यविजय.। प्रसिद्धयानुभवेशमत्यभिज्ञापि स्फुटव । दिशश्चान्तरमिति चानन्वितम् । मत उत्प्रेक्षागात्रमकिन्चित्तरमेव । यो चै रुदस्स भगवा' नित्यन उक्तार्थ एव स्वरस । भगवच्छब्दस्यापि रुइपरत्वे यो रुद्र यश्चान्यस्ताभ्या नम इति वाच्यम् ; तम्मा इत्यनन्वितमेव, यो रद्रो मामूदित्यर्थाशीकारे द्वितीययत्पदासामञ्जस्यम् , यो रुद्रोभूयो नमाभूदित्यर्थाद्वीकारे धय॑न्तरं स्वरसतो लभ्यते, पक्षद्वयेपि स भगवानिति तच्छब्दस्य स्वारसिक- यच्छन्दप्रतिनिर्देशकत्वमङ्गः, यो वै रुद्रप्स भगवान् तस्मै नमो य एवं च ब्रह्मा तम्मे नम इत्यर्थः । ब्रह्मशब्दो रुद्रपर्यन्त इत्यहीकारेप्ययन्दोप- स्समान., तम्मै नम इत्यावृत्तिरधिका । सिद्धान्ते यश्च ब्रह्मा सोपि भग- वानिति तद्भगवच्छन्दावृतिस्तु न दोषः, चकारेण द्योतनात् । एवञ्च यो वै यश्चेति वाक्यद्वयेन उभयतादात्म्यमुक्त्वा 'तस्मै नम ' इति तृतीयवाक्येन तादृशस्य भगवत एव नमस्कार कियत इति पूर्वोक्त एवार्थस्वरसः । एवमुक्तार्थस्येह विवक्षितत्वादेव तद्विवक्षाभावे भन्य- न्तरं दृश्यते । तथा तापनीये ' योह वै नृसिहो देवो भगवान् यश्च ब्रह्मा भूर्भुवस्सुवस्तस्मै वै नम ' इति । अत्र पूर्वोक्तार्थस्य तात्पर्यगोचरत्वा- भावेन यश्च ब्रह्मा सोपि भगवानेवेत्येव वाक्यभेदस्याविवक्षिततया भग- वानित्यत प्राक् तच्छब्दापयोगः । अत्र च यो नृसिलो देवो भगवान् तस्मै नम इदि स्वरूपेण नमस्कृत्य, यश्च ब्रह्मा तस्मै नम इति अन्त- र्यामी नमस्यते । तस्मै नम इत्युत्तरवाक्य एवान्वितम् , अव्यव धानात् ; भूरादिपर्यायेषु तत्पदलिङ्गवचनयो रादिलिङ्गवचनानुरोपित्वाच पूर्ववाक्ये तत्सजातीयपदाध्याहार । अतोस्मिन्प्रकरणे प्रतिपर्याय- मुत्तरवाक्य तत्तदन्तर्यामिनमस्कारपरम् । अत एव 'या सरस्वती तस्ये या श्री तस्यै' 'या गोरीतस्यै । या प्रकृतिस्तस्यै'। तस्यै' याश्चतस्रोऽर्धमात्रास्ताभ्य' 'ये च देवास्तेभ्य ' 'ये चाष्टौ ग्रहा- स्तेभ्य.' 'यानि पञ्च महाभूतानि तेभ्य ' इत्येवं विशेषणानुसारिलिङ्ग- नम। या विद्या ~ .

·शास्त्रमुक्तावळी । वचननिर्देशः, भगवानित्यन्वयस्याविवक्षिततया तत्तदन्तर्यामिनमस्कार- स्यैव विवक्षितत्वात् । अधर्वशिरसि तु सोपि भगवानेव तादृशे भगवते नम इत्यन्वयस्य विवक्षितत्वादेव 'या च भूस्तस्मै या च पृथिवी तस्मै याश्चा पस्तस्मै यानि च नक्षत्राणि ये चाष्टौ ग्रहा स्तस्मै नम' इति ततद्विशेषणा- तिलधिभगवच्छब्दानुरोधिलिङ्गवचननिर्देशः। नन्वस्त्वेवं योजना, अथापि 'यो रुद्रस्स भगवा' नित्यत्र भगवच्छब्दे योगिकत्वमेवेप्यत इति चेन्न:- बाधकं विना स्वारसिकरूढिपरित्यागायोगात् । किंच-योरुद्रस्त सार्व- श्यादिगुणकः, यश्च ब्रह्मा सोपि सार्वश्यादिगुणक इत्युक्तौ अन्यत्रापि तथात्वे अयोग्यार्थता रुद्रस्तुतिविरोधश्च । तस्माद्ध्या भगवत्परत्वमेव युक्तम् । (तदेतद्बुद्रचरित मिति ) हृदये सप्रणवं सार्वात्म्य विशिष्टभगवदनुसन्धान रुद्रेणानुष्ठितमित्यर्थः । ( तदेतदुपासितव्य मिति ) रुद्रेणोपासितं सात्म्यिविशिष्टं वस्तूपासितव्यमित्यर्थः । प्रतिपर्यायं रुद्रविशेषणोपा- दानात् रुद्रान्तर्यामिणस्सार्वात्म्योपासनमिह विधीयते । एवं रुद्रान्त- मितयोपासने अङ्गविशेषो विधीयते ( व्रतमेतत् पाशुपतमिति ) एतत्- वक्ष्यमाणमित्यर्थः । पाशुपतं पशुपतिनानुष्ठितम् । इदमेव व्रतं कालाग्निरुद्रोपनिषदि प्रतिपाद्यते । अतस्सापि भगवदुपासनाङ्गविधिपरतया भगवत्परैव । पञ्चमखण्डे - ' एक एव रुद्र इति भगवत्परतया श्वेताश्वतरे व्याख्यातम् । ईशानादिशब्दाः ' यस्सर्वान् लोका' नित्यादिना योगार्थाभिधानात्तन्मुखेन भगवदभिघायकास्सन्तः तदभि- बोधयन्ति । पष्ठे 'एपो हि देव' इति परमप्रकृत- पुरुषपरम् ; न तु तदेतद्वद्रचरित' मिति प्रासङ्गिकोपसर्जनरुद्रपरम् , 'विश्वतश्चक्षु' रित्यादिना पुरुषसूक्तार्थप्रत्यभिज्ञानात् । अम्भसिवाक्याचा- यमेवार्थः स्थापित । 'ईशान पुरुप' मितीशानशब्द 'अधितिष्ठती' युक्तयोगार्थपरस्सन् पुरपविशेषणम् । एवं च भगवत एव जगत्कारणत्वा- कारणत्वस्यैव च ब्रह्मलक्षणतयाभिधानात् अनुष्टुभो वा इमानि भूतानि- धायक प्रणव . . .

·पाराशर्यविजयः। ६७ जायन्ते • अनुष्टुभा जातानि जीवन्ति- अनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्ती' ति तापनीयवाक्यप्रत्यभिज्ञापक 'यतो' चेत्यादिवाक्यचिपयत्वाच प्रतिज्ञा- सूत्रस्य भगवत्परतया कृत्समपि शास्लं भगवत्सरमिति सिद्धम् । अपि च प्रथमपादे जगत्कारणत्वेन लक्षितं ब्रह्म अन्यदिति माध्य- निर्देशेन चिदनिद्विलक्षणमिति प्रसाध्य त्रिपाद्यधिकरणानां साध्याकाक्षायां 'ब्रह्मजिज्ञासे' ति प्रतिज्ञासामर्थ्यादेव ब्रह्मविचारत्वात् ब्रह्मेति साध्ये लव्धेपि स्वाभिमतदेवतास्फोरणार्थमाकर्यापकर्पाभ्यां पूर्वोत्तराधिकरणेषु तदधिकरणे चान्वयतात्पर्येण त्रिपादीमध्यपादमध्यमाधिकरणे 'ईक्षतिकर्म व्यपदेशात् स' इतिसूत्रे 'स' इति भगवन्तं निर्दिशन् स्वयमेवाचार्यः स्वामिमतां देवतां प्राचिख्यिपत् । तदुपर्यपी' त्यायधिकरणत्रयस्य प्रास- गिकगर्भाधिकरणत्वादस्याधिकरणस्य पादमध्यता । 'परात्परं पुरिशयं पुरुष. मीक्षत' इति ईक्षतिकर्म सः, 'सहस्रशीर्षापुरुषः' 'तद्विष्णोः परमं- पदं सदा पश्यन्ति सूरयः , 'अमृत्तमभयमशोकमनन्त' मिति पुरुपसूक्त- फठवल्लीसौबालादिमसिद्धः परमपुरुष एव, न हिरण्यगर्भः, व्यपदेशात्- विशेषोपदेशात् , परमपुरुषमत्यभिज्ञापकशब्दात् । पुरुपश्रुतेरीक्षणामृतत्वा- युपदेशाचेत्यर्थः । त्रिपादीपथमाधिकरणे 'स' इति निर्देशे विवक्षित- देवता न लभ्यतेत्यस्मिन् सूत्रे तथा निर्देशः कृतः । सच सर्वार्थ एव श्रुतं परित्यज्याश्रुतकल्पनस्यान्याय्यत्वात् । तस्मात् त्रिपायधिकरणेषु सर्वत्र 'स' इत्येव साध्यम् । पुरुपविष्णुनारायणादिशब्दित इत्यर्थः । यद्यस्मिन्न- धिकरणे 'स' इति निर्देशो न सर्वार्थः, न च स्वाभिमतदेवता प्रकट- नार्थः, तदा तद्वैयर्थ्यमनिवार्यम् । यद्यपि द्वितीयपादे 'अत एव च- स ब्रह्मे ' ति ब्रह्मपदं श्रूयते , चतुर्थपादे 'प्राज्ञो हि प्रकरणा' दिति प्राज्ञपदं श्रूयते , तथापि तयोस्तत्तदधिकरणप्रतिज्ञार्थता नास्त्येव , आक्षेपपरिहारशेपत्वात् । अत इदमेव साध्यं सर्वान्वयार्हम् । आचार्यस्तु सन्निहितपक्षपातिशिप्यानुग्रहाय ब्रह्मप्राज्ञशब्दयोस्तत्तत्पदानुयायित्वमनास्थ- . . -- - ·- , शास्त्रमुक्तावळी। यानुगृहीतम् । अनास्था च तत्तदधिकरणव्याख्यानसमये तदनुक्तेरवगम्यते । भाप्ये तत्र तत्र ब्रह्मेति निर्देशस्साध्यस्पाष्टयाय । तस्य विष्ण्वादिपर्या- यत्वविवक्षया सर्वार्थत्याभावेपि परमपुरुषतात्पर्याभावे वैयर्यप्रसङ्गादेवा- स्याधिकरणस्य परमपुरुषतात्पर्ये सत्यन्येषामपि तथैव वाच्यम् । अत- स्सिद्धं भगवानेव शास्त्रवेद्य इति । भगवत एवान्तरादित्यविद्यादि- वेद्यत्वादन चाधिकरणेषु ब्रह्मणस्तत्प्रतिपादनात्तस्यैव परब्रह्मत्वमाविष्क्रि- यते । अन्तरादित्यविद्यादिवेद्यत्वञ्च भगवतस्तत्तदधिकरणेषु स्पष्टी- भविष्यति । 'शब्दादेव प्रमित ' इत्यत्र शब्दशब्दो न वाक्यव्यावर्तक. वाक्यस्यापि शब्दत्वात् , अतश्शब्दशब्दो ‘भूतभव्यस्येशान ' इति वाक्यपरः फिमड्गुष्ठप्रमितो जीवः ? उत सर्वेश्वर' ? इति हि सन्देहः अतः सर्वेश्वरत्वयोधकरशब्दश्शब्दादेवेति ग्रहीतुं युक्त एव । किश्चात्र ईशानशब्दो न श्रुतिः, भूतभव्यसमभिव्याहारेण रूढ्यनुन्मेपात् । नचौत्सर्गिकरूढ्यर्थोपस्थितिस्तदुपादानेपि दुर्वारेति वाच्यम् ; शब्दम्यै कार्थप्रतिपादनेन चरितार्थस्यार्थद्वयपरत्वासम्भवात् । अन्यतरनियाम- काभावात्तु क्वचिद्योगरूट्यर्थद्वयपरत्वम् । यद्वा - अर्थद्वयतात्पर्यग्राहक- सद्भावे उभयपरत्वम् , निर्धारकामावे रूढितात्पर्यग्राहकसद्भावस्थलएव रूढार्थपरत्वम् , तत्रैव प्रतीत्यान्जस्यात् ; योगतात्पर्यग्राहकमात्रसद्भावेतु तन्मात्रपरत्वम् , तारन्मात्रेण प्रयोगस्य चारितार्थ्यात्; योगद्वयतात्पर्यग्राहक सद्भावेप्युभयपरत्वम् ; अत एव शेपोपपति., आर्पानेकनिरुक्त्युपपत्तिश्च । इह तु प्रतिसम्बन्युपादान योगार्थग्रहणे नियामकमास्ति । अतो योगार्थम्योन्मिपितत्वान्न रूट्युन्मेषः । योगोन्मेपे रुदेनिमग्नत्वादेव हि 'पद्मानि यस्याग्रसरोरुहाणी ' त्यत्र पद्मपदप्रयोगः । यदुक्तं व्यङ्ग्य- प्रधानत्वाकाव्यस्य गिरेरौनत्यन्यजनाय योगे गन्दम्योपक्षयान तत्र रूढिविवक्षा, दह व्यङ्ग्यार्थविवक्षाविरहान्न रूढिनिममेति, तन, योगार्थ- -- .

·पाराशर्यविजयः। प्रतीतिरेव हि व्ययप्रतीतिनिमित्तम् ; न तु रूट्यविवक्षापि, योगार्थ- प्रतीतिश्शब्दस्य स्वभावादवर्जनीयतयैवेति । रूढिस्तु अग्रपदेनैव योगो. न्मेपहेतुना वारिता । तस्य च योगोन्मेषहेतुत्वमधिकरणाकाक्षण सरसा अन्वयात् । रोहस्य हि अधिकरणाकांक्षा सरसैव पूर्णा । वस्तुतस्तु ऊर्ध्वमुखैः प्रबोधनमौनत्याभिव्यञकम् , न तु योगार्थस्तदभिव्यञ्जकः । नारायणास्तुि · योगरूट्योर्विकल्प एव अक्षादिशब्द इव रूढ्योः, अत एवनातीयकानां शब्दानामवयवार्थसमुदायार्थयोः प्रयोगविकल्पदर्शना- दुत्पलादिप्वपि पङ्कजादिशब्दानवयवार्थविवक्षया वाक्यविस्मयुक्ते , अपक- प्रभवेषु स्थलजेषु नारायणनाभिजाते च पङ्कजशब्दं प्रयुङ्क्ते ' इति । एवं चात्र प्रतिसम्बन्-युपादानेनावयवार्थस्य विवक्षणीयत्वान रूट्या रुद्रोप- स्थितिः । तस्माद्ब्रह्ममीमासाशास्त्र भगवत्परमिति सिद्धम् । . तत्र भगवान्वेदाचार्यो निखिलजगदनुजिघृक्षया ब्रह्ममीमांसाशासं प्रणेतुकामः स्वग्रन्थे प्रेक्षावदुपादित्सासाधनाय विचारकर्तव्यतामादौ चतु- भिस्सूत्रैर्निरूपयति । तदुक्तं 'व्युत्पत्त्यभावः प्रतिपचिदौस्थ्यमन्येन सिद्धत्वमथाफलत्वम् । एतानि वै सूत्रचतुष्टयेनानारम्ममूलानि निराक- तानि ।। ' इति । भगवानपि द्वितीयपादादौ प्रथमपादाधिकरणार्थानुक्रमेण 'प्रथमे पादे अधीतवेद पुरप' कर्ममीमांसाश्रवणाधिगतकर्मयाथात्म्यविज्ञान केवलकर्मणामल्पास्थिरफलत्यमवगम्य वेदान्तवाक्येषु चापातप्रतीतान- न्तस्थिरफलब्रह्मस्वरूपतदुपासनसमुपजातपरमपुरुषार्थलक्षणमोक्षापेक्षो ऽवधार तपरिनिप्पलवस्तुबोधनशब्दशक्तिर्वेदान्तवाक्यानां परस्मिन्ब्रह्मणि निश्चित- प्रमाणभावस्तदितिकर्तव्यतारूपशारीरकमीमांसाश्रवणमारभत इत्युक्त शा- स्त्रारम्भसिद्धये' इत्यनुजमाह । तत्र शास्त्रमारम्भणीयमित्युक्तगिति वक्तव्ये शास्त्रारम्भसिद्धय इत्युक्तिर्हि शास्त्रारम्भणीयताया एतदधिकरणासाधार- णार्थत्वामावमधिकरणान्तरसाधारण्यञ्च ख्यापयति । तथा समन्वयाधिकर- णोपक्रमे 'सिद्धस्वरूप ब्रम न शास्त्रं प्रतिपादयतीत्याशङ्कचाहे । ति, ·७० समावळा। , . 'तत्- शास्त्रप्रमाणकत्वम्, ब्रह्मणस्सम्भवत्येवे' ति च तस्याधिकरणस्य शास्त्रा- रम्भहेतुभूतप्रामाण्यसमर्थनार्थत्वमनुजग्राह । तथा ईक्षत्यधिकरणोपक्रमे 'ब्रह्मजिज्ञास्यमित्युक्त ' मिति चतुस्सूत्रयर्थोऽनूदितः। शब्दसामर्थ्यादर्थ- सामर्थ्याच्च चतुस्सूत्रमारम्भार्था। शब्दसामर्थ्यन्तावत् 'अथातो धर्मजिज्ञासे त्यनन्तरं 'चोदानालक्षणोर्थो धर्म' इतिवदिह ' अथातो ब्रह्मजिज्ञासे' त्यनन्तरं जन्मादिकारणं ब्रह्मेति नोक्तम् , अपि तु 'अन्माद्यस्य यत' इति । अतस्सूत्रद्वयस्यापि भिन्नवाक्यताया अभिमतत्वात् तत्र पुनधर्मशब्दः , अत्रत्वेकवाक्यताया अभिमतत्वात् पूर्वसूत्राध्याहृतकर्तव्यत्वसाध्यान्व- यार्थ यत इति निर्दिष्टम् । ततश्च यतोस्य जन्मादि तहह्मजिज्ञासा कार्येत्यवगम्यते । 'शास्त्रयोनित्वा' दित्यपि साध्यानुक्तेः पूर्वसाध्ये- नैवान्वेति । साध्यान्तरविवक्षायां समन्वयसूत्र इव कथं प्रतिज्ञान्न कुर्यात् ? तत्तु समन्वया' दित्यस्य तृतीयसूत्रशेपत्वं स्पष्टमेव । तस्मात्समन्व- येन शास्त्रप्रमाणकत्वात् जन्मादिकारणं ब्रह्म विचाराहमिति शब्दस्वार- स्यसिद्धो महावाक्यस्य पर्यवसितोऽर्थः । सूत्रभेदो न्यायभेदनिबन्धनः उक्तं शब्दसामर्थ्यम् । यदि शब्दसामर्थ्यानुगुणमय॑सामय॑न्न भवेत्त- दा शब्दसामर्थ्यमवाधकमिति शड्क्येतापि; अस्ति च शब्दसामर्थ्यानुगुण- मर्त्यसामर्थ्यमपि, चिदचियावृत्तलक्षणासम्भवे ततो भेदासिद्धया ब्रह्मा- दिपदानां जीवपरत्वे वेदान्तमागस्याधिकारिप्रशंसार्थतया कर्मशेपत्वेन तद्विचारो न कर्तव्य इति स्यात् , धर्मलक्षणाभावेपि ज्योतिष्टोमादि- वाक्यप्रतिपन्नार्थगोचरविचारस्यानारम्भहेत्वभावान्नैकवाक्यता कृता । लक्ष- णासम्भवस्यानारम्भहेतुत्वं वाचम्पतिरप्याह ' तस्माल्लक्षणामावान जिज्ञासि- तन्यमित्याक्षेपानिमाय' इति । कल्पतरकारश्च 'प्रथमसूत्रेण द्वितीय- सूत्रस्याशेपलक्षणां समतिमाहे' ति। तृतीये पूर्वपक्षस्यानारम्भदेवत्वं सष्टमेव । चतुर्थस्य पूर्वशेपत्वान पृथग्याच्यम् । . .

·पारामयविजयः। जितागाधिकरणम् । (१) १- अथातो ब्रामजिज्ञासा ॥१॥ अत्र मन्देहः, इदं नाममारम्भणीयन यनि, तदत्य नममी. मांसाशान्ये प्रेक्षायदुपादिला सम्भवति नेति, तदर्य प्रामविचारः कर्तु योग्य उत नेति, तदत्य फर्माल्पाधिरफलत्वनिर्णयसहितमिदनमता. त्पर्यसम्भावनाविशिष्टनमनानानन्तस्थिरफलत्यापातमतीतिरपविशिष्टाधिकारो लभ्यते न वेति, तदत्य वेदान्तेषु सिद्धबनतात्पर्यसम्भावनाविशिष्टा. पातप्रतीतिमसम्भवति न वेति, तदर्थ गिद्धे पदानां व्युत्पतिरम्ति न येति। यदा सिदे पदानां व्युत्पचिनास्ति तदा वेदान्ते सिद्धतात्प. यसम्मारनाविशिष्टापातप्रतीतिर्न सम्भवति ; यदा न सम्भवति , तदा विभिष्टाधिकार्यलामः, यदा तदलाभः तदा न विचारः फतु योग्यः, यदा न योग्यः तदा शाले न प्रेक्षापदुपादित्साराम्भवः, यदा न सम्म. वस्तदा न शाम्पमारम्भणीयम् - इति पूर्वपक्षे फलफलिभाषः । यदा सिद्धे पदानां व्युत्पतिः सदा वेदान्तेषु सिद्धतापर्यसम्भावनाविशि- टापातमतीतिम्सम्मपति ; यदा सम्भवति तदा विशिष्टाधिकारिलाम'; यदा च तस्ठामः तदा विचारः फतु योग्यः; यदा च योग्यः तदा शासे प्रेक्षवदुपादित्सा सस्भवति । यदा च सम्भवति तदा शास्त्र- मारम्भणीयम् ; - इति सिद्धान्ते फलफलिभावः । भत्र प्रामाकरायुक्तरीत्या- सिद्धे न व्युत्पतिः, अतो न वेदान्त वास्यैर्ब्रह्मपतिपतिः । अथ म्याद्वेदान्तेषु तत्र तत्रेपासनरूपकार्यश्नवणा- त्तदन्वितवाक्ये ब्रह्मप्रतिपत्तिम्सम्भवत्येवेति उच्यते । सद्विद्यायान्ता- वदुपासनरूपकार्यन्न श्रूयते, अतम्तस्यास्सम्प्रतिपनाधिकारमुखेन फर्मा- स्र्थवादता याच्या ; एपञ्चोपनिपदन्तराणामपि तथात्वं स्यादिति न प्रस- प्रतीतिसम्भवः । ननूपासनस्य वेदान्तेषु श्रवणादन्तरगतया सद्विद्याया- स्तदन्वय एव युक्तः, न कर्मान्वयः, तस्याः कथञ्चिद्यत्र कचना- .. -- ·७२ शालमुक्तावळी। न्वयेपि स्ववाक्यश्रुतोपासनानां वाक्यान्तराणां किमर्थं दूरधावनम् ? अतो ब्रह्मवोधनं कार्यव्युत्पत्तावपि सम्भवतीति चेन्न; एवं कार्यपरतवैव प्रामाण्ये तदर्थतया प्रतिपन्नेप्वर्थसत्त्वनिर्बन्धाभावान ब्रह्मसिद्धिः । यद्यप्युपास्यसमर्पकतया प्रामाण्यन्तदुपस्थापकानां सम्भवति, तथापि वेदान्तवाक्येषु वाक्यान्तरादिव्याहतिप्रतीतेायेन कथञ्चिदविरोधो नेयः, स किमर्थं कार्यः? न हि पूर्वभागप्रतिपन्नार्थवादिकात्थेषु विरोधः केन चिन्यायेन परिहियते, किन्तु लक्षणादिना कथञ्चित् स्तुत्युपयोग इप्यते, कार्यवाक्यार्थस्यावैकल्याद्विरोधेपि ह्यर्थवादो निष्प्रत्यूह एव, अतो वेदान्तानां विधिसरूपार्थवादतया कर्मविधिरूपकार्यपरत्वं स्यात् ; न तु जीव- विलक्षणब्रह्मपरत्वम् , तस्माद्वेदान्तानां सिद्धब्रह्मतात्पर्यसम्भावनाविशिष्टा- पातप्रतीतिर्न सम्भवति । तस्माद्विशिष्टाधिकारी न लभ्यत एव । अत्राधि- कार्याक्षेपेणैव विषयप्रयोजनसम्बन्धाक्षेपोपि सिद्धः , सिद्धब्रह्मणि तात्प- याभावनिर्णये त्रयाणामप्यसम्भवात् । तथाहि-वेदान्ताः कर्मार्थवादास्सं- वृत्ता; अतस्तदत्यपु न विचारणीयमस्ति । अर्थवादत्वादेव न ब्रह्मज्ञा- नस्य मोक्षफलकत्वसम्भव इति । एवं प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यगविरहात् ब्रह्ममी- मांसाशास्त्रमनारम्मणीयाम् । इति पूर्व-पक्ष । भाप्यायुक्तरीत्या- सिद्धे व्युत्पत्तिसत्त्वात् सद्विद्याया' कार्यतात्प- र्याभावात्ततएव जीवातिरिक्तब्रह्मप्रतीतो जीवासम्भावितार्थप्रतिपादकानां सर्वेषां जीवातिरिक्तपरत्वसम्मवान्मीमांसया सर्वाण्यपि वेदान्तवाक्यानि साम- रस्येन जीवविलक्षणब्रह्मप्रतिपादकानि सम्भवन्ति । वस्तुतस्तु सद्विद्या- यां तावत् स्तव्धोसीति पुत्रस्य ब्रह्मज्ञानोत्पिपादयिषयाऽयमाक्षेप इति मागेदोक्तम् । तत्र च प्रश्नस्य स्तब्धोसीति विवक्षितपूर्तिहेतुत्वं निदि- ध्यासनपर्यन्ततयैव, न श्रवणमात्रात् , अतोत्रोपासनमेवोत्पिपादयिपितमिति प्रतीयते । तथा 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं स्या दित्युच्यते । तत्र विज्ञातशब्दो निदिध्यासनरूपज्ञानविशेषपरः । श्रवण- , ·- ३ ७३ - मननसाहचर्यात् , अत एतत्कीर्तनमप्युपासनोत्पादनतात्पर्यमदगमयति । तस्य तावदेव चिर यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्य' इति तस्ये- त्युपासक एवोच्यते, तेनाप्युपासनतात्पर्य व्यज्यते, उपासनस्य फल- साधनत्वप्रतीते । तथा सद्विद्यान्ते 'तद्धास्य जिज्ञा' वित्युच्यते । अस्य च विपूर्वकजानातेरुपकमविज्ञानपदसमानार्थत्वमेव स्वरसम् । किम्वोत्पिपादयिपित ज्ञानमुत्पन्नमिति विजज्ञावित्यनेन प्रतीयते । उत्पि पादविपित चोपासनमित्युक्तमेव । सप्तमखण्डान्ते तु नोपक्रमानुरोध , अनन्तरमप्युपदेशात् । एव च श्वेतकेतोरुपासननिष्ठता तद्विधान विना नोपपद्यत इतीदमपि विधितात्पर्य स्पष्टयति । तस्मात्तत्त्वमसीत्पत्र तथोपास्येति विधौ तात्पर्यम् । पुत्रस्ते जात इत्यादावपि हि अकाण्ड एव कार्यतात्पर्यमिप्यते कार्यशक्तिवादिमि । इत्थ कालिङ्गे जामति तत्परत्व कथन्न स्यात् । वस्तुतस्तत्रैव तदसम्भव कस्य चिदपि कार्यस्यासम्भवात् । न च खानदानादि कार्यम्, एतद्वाक्यममिलपन्त्या श्रोतु कुक्षिभरेश्च पृथग्जनस्य तत्कार्यताऽसिद्धे । न च जानीहीत्य शाब्दज्ञानादे प्रमाणपरतन्त्रस्यायनसाध्यत्वेनाविधेयत्वात् । ध्यानन्तु न विधेयम् , प्रयोजनाभावात् । तस्मादिदमेव पदाना व्युत्पत्रिं साधयति । अत कार्य एव व्युत्पतावपि वेदान्ताना प्रामाण्याद्विचारारम्मो युक्त एव । इद च सद्विद्याया उपासनतात्पर्यकत्व समन्वयाधिकरणव्युत्पाद्यमेव , इह तु सिद्धे व्युत्पत्तिरेव व्युत्पाद्या, न्यायेन विरोधपरिहारसम्भवे न तत्परित्याज्यमित्यतिरिक्तब्रह्मसिद्धिरप्यविरुद्धा । आवृतिविधानादिभिश्च कर्मणामल्पास्थिरफलत्वनिर्णय कृतकर्म विचारस्य समुन्मिपति । तथाहि आवृत्तिविधानन्तावत्- 'दाक्षायण यज्ञेन यजेन स्वर्गकाम' इति । अत्रेद विचार्यते , किं प्रकृतदर्श पूर्णमासात् कर्मान्तरमिदम् : उत तत्रैव गुणविधि । इति । तत्रैव सज्ञकस्य गुणम्याप्रसिद्धत्वात् कर्मनामधेय दाक्षायणशब्द , अतो ध्याहार, वाक्य सिद्ध ?

·. , ७४ शास्त्रमुक्तावली । नामधेयात् कर्मान्तरामिति पूर्वपक्षे राद्धान्तः- दक्षः - उत्साही, यज- मानः, तत्सम्बन्धिनो दाज्ञा आनेयादयः, तेपामयनमावृत्ति, अतो- ऽवयवप्रसिद्धया तत्रैवावृत्तिलक्षणस्य गुणस्य विधेर्न कर्मान्तरमिति । एवं चावृशानावृत्तकर्मणोरिवलाथवाभ्यां फले तारतम्य " फलम्य कर्म- निप्पत्तेः तेपां लोकवत् परिमाणतः फलविशेषः स्या " दित्यर्थवादाधि- करणोक्तरीत्या कालस्वरूपाभ्यां सिद्धयति । ननु 'सर्वेभ्यः कामेभ्यो- दीपूर्णमासा' वित्यनेकफलार्थतया विहितदर्शपूर्णमासयागस्य पश्चाद्यर्थ- प्रयोगे स्वर्गार्थतया आवृत्तिगुणविधानसम्भवादावृत्तानावृत्तयागजन्यस्वर्ग- योर्न गुरुलधुभावसिद्धिरिति चेत् ; न, यत्र शास्त्रादृते न क्रतोः गुणान्यय- सिद्धिः, तत्र तद्विशिष्टक्रतुरेव फलाय चोद्यते; यथा दाक्षायणयज्ञ इति गुरूक्तरीत्या 'दाक्षायणयज्ञेन यजेत स्वर्गकाम इत्यस्याधि- कारविद्धयन्तरत्वे पश्चाद्यर्थप्रयोगे आऋतिगुणविधिशङ्कानुत्थानात् , पक्षान्त- रेपिफलान्तरार्थप्रयोगविषयत्वे नियामकाभावात् स्वर्गार्थप्रयोगविषयत्वमप्या- वश्यकम् । ननु अपाम सोमममृता अभूम' 'दिवि ज्योतिरजर- मारभेता ' मित्यादिमन्त्रार्थवादबलाद्विभ्युद्देशप्रतिपन्नस्य स्वर्गस्य नित्यता- वगतौ तदनुसारात् पश्चाद्यर्थप्रयोगविषयत्वं कल्पनीयमिति चेत् न, स्वर- सतो दर्शपूर्णमासमात्रगोचरतया प्रतीयमानम्य विधेर्मन्त्रार्थवादमात्रेण सङ्कोचायोगात् । दाक्षायणय जेनेति यज्ञशब्दस्य पश्चर्त्यप्रयोगे लक्षणा- प्रसङ्गाच्च । एतेन 'यो वृष्टिकामो योन्नाद्यकामो य. स्वर्गकामस्स सौ- भरेण स्नुवीते ' ति विध्युपस्थापितवृष्टिकामादेरेव ' हीपिति दृष्टिकामाय निधन कुर्यात् ऊर्गित्यन्नाद्यकामाय ऊ इति स्वर्गकामाये' ति परा- मर्शन तत्तत्प्रयोग एव हीपादिनिधनविधिवदिहापि स्वर्गार्थतया विहित- दर्शपूर्णमासयोरेवावृत्तिलक्षणगुणविधिरिति किन्नस्यादिति निरस्तम् । तत्र हीपादीना फलाय विधी निधनानन्ययप्रसङ्गः । नचाश्रयतयान्ययः, हीपादीनां निधनान्वयम्याप्राप्ततया तदनुबादायोगान् । तदन्यस्यापि विधी यास्यभेदप्रमझात् । इह तु 'आवृत्ते द्वे पैरर्णमाम्यो द्वे अमावास्ये' .

·पनियाजिया। ७५ . इति वाक्यशेषप्राप्तत्वेन तादृशराधकाभावेन गुणफलविधिलमेव काम- पदस्वारस्यानुरोधात् न्याय्यम् । किञ्च- 'यः स्वर्गकामस्स सौभरेण स्तुबीते ' ति लघुभूतसौभरगुणस्य 'श्येनचितिं चिन्वीत स्वर्गकाम' इति गुरुभूतामयाश्रितगुणस्य च स्वर्गफलकत्यं श्रूयते , तथा गुरूलघुभूतानां दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोम- वाजपेयामिहोत्रमभृतीनां कर्मणा स्वर्गः फलत्वेन भूयते , अतः स्वर्गे तारतम्यमावश्यकम्, अत्र च कर्मकर्मभेदाविनियोगमयुक्त्यतिदेशादि- भिरमिहोत्रदर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमवाजपेयादीना गौरवलापयत्तिद्धिरिति वहवो न्याया अनित्यताज्ञान उपयुज्यन्ते । नन्वेव गुरुलघुविकल्पासम्भ- वेन फलतारतम्ये ब्रह्मज्ञानावृत्तेराप्रयाणमनुवर्तनीयतया प्रयाणकालस्या- व्यवस्थितत्वावचारतम्येन फलतारतम्य स्यादिति चेत् । न, तत्र शास्त्रीयस्य साधनतारतम्यस्याभावात् । न हि साधनतारतम्य तत्वादेव फलतारत- म्यापादकम् , किन्तु भूय. श्रमसाध्ये प्रवृत्तिप्रतिबन्धात् , न हि दैववश- सम्पन्नसाधनलाघवन्तादृशगुरुसाधने प्रवृत्ति प्रतिरोध क्षमते । किंच- दर्शनसामानाकार ज्ञानं हि साधनम् , तन्निप्पत्तिश्च सत्वशुद्धिविळम्बा- विळम्यानुरोधिनी , तो च विळम्बाविळम्बौ रजस्तमोबाहुळ्ययेरळ्य- निवन्धनौ , अतो न साधनतारतम्यम् । यदि च दर्शनसमानाकारज्ञानो- त्पत्त्यनन्तरमपि प्रारब्धानुसाराद्विळम्ब , न ततोपि साधनातारतम्यसिद्धि प्रतिवन्धकासमानकालीनध्यानस्यैव हेतुत्वात् , तच सर्वत्र तुल्यमेव । एवमुक्तन्यायोपेतात् । तद्यथेह कर्मचितो लोक क्षीयत एवमेवामुन्न पुण्यचितो. लोक श्रीयत्' इत्यादिवास्यात, कर्मफललिपपलिपारण सिद्धिः । अतो विशिष्टाधिकारिलाभात् तत एव तात्पर्यसम्भवनाविशिष्टा- पातप्रतीतो सत्यामापातप्रतीतार्थस्य विचारार्हतया स्थिरफलत्वसम्भावनाबुद्ध्या च विपयप्रयोजनसम्बन्धानामपि सिद्धया प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यसद्भावात् ब्रह्ममीमासाशास्त्रमारम्भणीयमिति राद्धान्त. । -- . - ब्रह्मज्ञानम्यानन्त- ·७६ . शास्त्रमुक्तावळी । यत्तु विषयप्रयोजनदर्शनेनैव तत्सम्बन्धस्यापि प्रदर्शितत्वात्तयोः सम्बन्धो न पृथग्दर्शनीयः, अस्यायं विषयः अस्येदं प्रयोजनमिति हि तयोः प्रदर्शनम् , अतोनुवन्धत्रयमेव ग्रन्थमाने प्रवृत्त्यङ्गम् , वेदान्ते तु पूर्ववृत्तस्याप्यावश्यकत्वादनुवन्धचतुष्टयं प्रवृत्त्यङ्गम् , अतः पूर्ववृत्तरूपानुबन्धपरस्सम्बन्धशब्द इति ; तन्न, अनुवन्धचतुष्टयमपि ग्रन्थमात्रागमिति हि प्राचां घण्टाघोपः । युक्तश्च सः । कार्यमा इदमस्य फलं इदमेतादृशेन कार्यमिति ज्ञानादेव प्रवृत्तिरिति फलाधिकारणौ प्रवृत्तिमात्राप्तम् । हलेन जीवनं भवतीति ज्ञाने सत्यपि कर्पणादिद्वारा- नवगमे प्रवृचिर्न सम्भवतीति फलसम्बन्धविशेषज्ञानमपि प्रवृत्तिमात्राङ्गम् , अतः कार्यत्वाविशेपात अन्धेप्येतत्रितयमनिवार्यमेव । अर्थपरत्वाद्विषय- ज्ञानमधिकमङ्गम् , तत्सम्बन्धविशेषज्ञानमपि । लोके हि के चित् साक्षात्प्रतिपादकमिच्छन्ति , केचित्तद्याख्यानम् , विगेपोपि ज्ञातव्य एव । अत्र च 'ब्रह्मजिज्ञासे' ति ब्रह्मणो विचार- विपयत्यावगमाद्विचारस्य निर्णयफलकत्वात् अतश्शब्देन वेदान्तप्व- नन्तस्थिरफलापातप्रतीत्युपस्थापनाच शास्त्रस्य ब्रह्मनिर्णयद्वाराऽनन्तस्थिर- फलपयोजकत्वं वेदान्तद्वारा ब्रह्मविपयकत्वं च सिद्धयति । पूर्ववृत्तं चाधिकार्यन्त वनैवानुबन्धो न पृथगनुबन्धः । किञ्च - वेदान्ते मुमुक्षा हि पूर्ववृत्ततया विवक्षिता , नित्यानित्य- विवेकादिक तत्साधनमात्रमेव , सा च फलेच्छैव , फलेच्छा च प्रचिमात्राङ्गामिति युतो वेदान्तासाभारण्येनानुनन्यचतुष्टयम्य प्रवृत्याता । किञ्च - सम्बन्धशब्द. पूर्ववृत्तरूपानुसन्धं कथमिवाभिदध्यात् ! यदि कर्मणिव्युत्पत्त्याभिदध्यात् ; तीनुवन्धान्तरमपि कथ नाभिदध्यात् ? ततश्चैकानुबन्यपरिशेप. प्रसजेत् । अतनसम्बन्धोप्यनुसन्धएवेति अत्र वशिष्टाधिकारलाभान्मीमांसाऽऽरम्मणीयेत्येव हृदयम् । अतः तत्सम्बन्ध- ·- पाराशयविजयः। ऐकशास्त्रयात् सङ्गतिसूचनात्यै स्वाध्यायाध्ययनविधिमुखप्रवृत- ऋतिप्रवन्धविवक्षया 'परोक्ष्ये ' त्यादिश्रुत्यनुसाराच्च कर्मविचारानन्तर्यमथ- शब्देन निर्दिष्टम् , तात्पर्यन्वधिकारसमर्थन एव । ततश्च कर्मणा- मल्पास्थिरफलत्वज्ञानं यद्युपदेशेन कस्यचित्सम्भवति, तदा तस्या- प्यधिकारोस्त्येव । यद्येवन्तर्हि उपदेशादेव ब्रह्मणस्तद्ज्ञानस्य ततो मोक्षस्य च निर्धारणे ब्रह्मविचारोपि नापेक्ष्यतेति चेत् न, पुरुषविशेपे तदन- पेक्षाया इष्टत्वात् । 'श्रोतव्य ' इति श्रवणनियमेनौपदेशिकज्ञानस्य व्यवच्छेदात् कथमिष्टत्वमिति चेत् ; न, श्रोतव्यशब्दस्य शान्दावधारण- परत्वेन तेन मीमांसितवाक्येनार्थावधारणस्य दृढविश्वस्तौपदेशिफज्ञानस्य च संग्रहादिति । देवमीमांसायामेव सिद्ध व्युत्पत्तेस्समर्थनीयतया इह कथन्तत्समर्थन- मिति केनचिदुक्तमसरतम् , कर्मविधिशेषतयैव देवतानान्निरूपणेन तत्र सिद्धे व्युत्पत्तिसमर्थनस्यानपेक्षितत्वात् । उक्तं च तत्वटीकायां "एवं तर्किते कर्मणि सकर्षकाण्डे चतुर्लक्षण्या तत्ततर्माराध्यदेवता एव स्वरूपभेद गुणप्रकनिप्कृप्य तत्समाप्तौच 'अन्ते हरौ तद्दर्शनात्' ‘स विष्णुराह हि' 'तं ब्रह्मेत्याचक्षते तं ब्रह्मेत्याचक्षत' इति विचारयिष्यमाणमुपचिक्षेपेत्ति तत्ववृद्धा " इति । अत्र च मुमुक्षाधिकारः, सा च ' यदि वेदान्ते प्रतीय- मानमनन्तस्थिरफलं ब्रह्म तद्ज्ञानं तयोस्साध्यसाधनभावश्च तत्वमेव तदा तेन मया तत्साधनीय ' मित्येवंरूपा, निरुक्तमुमुक्षानुगुणश्च नित्यानित्यवि- चेकः कर्मफले निर्धारणरूपः ज्ञानफले स्वनिर्धारणरूपः, पुरुपः खलु पैहिकामुमिकफलेषु यावन्नानित्यतान्निर्धारयति तावन्न मोक्षसाधनविचारे प्रवर्तते , अनादिवासनया विषयप्रवणस्वभावत्वात् , तस्मादिह तन्नि- पारणं मुमुक्षानुगुणम् ; सर्वत्र हि प्रमाणे प्रवृत्तिस्तत्प्रतिपाद्यसन्देहादेव , इयं च प्रवृत्चिायोपेतवेदान्तरूपप्रमाणएव । इत्यमेव च पूर्वतन्त्रेपि मवृतिः, न तु खर्गसाधनत्वनिश्चयात् , तस्य शास्त्रसाध्यत्वात् । अतो ·वन्ध. , तच्च शास्त्रमुक्तावळी । ज्यायोपेतवान्येन निर्णगा प्रवृत्तिम्साध्यसाधनसन्देहादेव, जयान्तर फलन्तु निर्णयरूप विचारेण भवतीति नितिमेव । तच निर्धारण न साध्यसाधननिर्धारणं भवतीति, किन्तु तत्तदभानान्यतरनिर्धारण भवतीति । ननु ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वनिश्चयाभावे कथ श्रवणार्थ गुरूपसदने प्रवृत्ति ? नियमादृष्टस्य स्वाभिमतफलपर्यन्तोपयोगज्ञानामावे प्रवृत्त्यनुप- पत्तेरिति चेत् ; न, यदि ब्रह्मज्ञान मोक्षसाधन स्यात् ; तदा गुरूपसदनवैगुण्ये मम फलं ब्रह्मज्ञानेन न स्यादिति बुध्या प्रवृत्त्युपपत्ते. । अत्रायमधिकारो नानुबन्धान्तर्गत., ज्ञायमान प्रवृत्त्या पनु नचोक्ताधिकारो ज्ञायमान प्रवृत्तावुपयुज्यते , किन्तु स्वरूप- सन्नेव , अतोत्र ज्ञायमानः प्रवृत्त्यगभूतोधिकारस्वर्णिकत्वम् , नेह निरूपणीयम्, सूचितं च तदथातश्शब्दाभ्याम् , प्रकृते चाधिकार- व्यपदेशो मुमुक्षारूपाधिकारहेतुत्वात्फलकामनाप्यनुबन्ध एव, सातुन ज्ञातो पयुज्यते, अतस्तद्व्यतिरिक्तानुसन्धानामेव ज्ञाततयोपयोग इत्यपि केचिदिति । अत्र सूत्रस्य तमोविजृम्भणवैचित्रयसन्धुक्षितकुदृष्ट्यनुगुणं यथा- यथ तात्पर्याणि वर्णयन्ति । तथाहि- तत्र विवरणकार आह-ब्रह्म विचा- यन्न वेति संशय , तदर्थ चिन्ता किं विपयप्रयोजने न सम्भवत उत सम्भवत इति , अत्र पूर्व पक्ष - प्रत्यग्नम्मैक्य हि विचार्यम् , तच्च न सम्भवति, कर्तृत्वादेविरुद्धधर्मम्य सत्यत्वेनैक्यायोगात् , नापि तन्नि- वृत्ति प्रयोजनम् , ज्ञानन्याज्ञानमात्रनिवर्तन्त्वेन सत्यम्य तस्य ज्ञाना निवृत्त्ययोगादिति ; राद्धान्तम्तु सत्य कर्तृत्वभोक्तृत्वादि, सत्यत्वे विपयादि न सिद्धयतीति, प्रपचन्तु मिथ्यैवेति । वाचम्पतिस्तु पूर्ववदेव सशय , पूर्वपजम्नु प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मत्वाचस्वचाहमिति प्रकाशमानत्वेनामान्दिन्धतया न विषयत्वमुपपद्यते, नाप्यविद्यानिवृत्ति प्रयोजनम् , उत्तरीत्या आत्माने भासमानेपि तनि प्रपचम्य ·. , पाराशर्यविजयः। वृत्त्यनुपलब्धेरिति ; सिद्धान्तस्तु घेदान्तयाफ्यैः ज्ञानानन्देकरसारितीयो- दासीनखमाव आत्मा उपक्रमादिभिः प्रतिपाद्यते, सच वेदान्तवेद्य- श्शुद्धोहंप्रत्ययन भातीति विषयादिसिद्धिरविकलेति । माध्वास्तु- ब्रह्मविचारो न कर्तन्यः उत कर्तव्यदति चिन्ता, तर्दय विपयादिकन्न सम्भवति उत सम्भवतीति , तदर्थ विषयभूतं ब्रह्म किं प्रत्यगर्थभूतजीवः उत ततन्य इति, पूर्व पक्षस्तु विषयत्वेनामिमतं ब्रह्म न जीवचैतन्याद्भिन्नम् , नापि सविशेषम् , मानामावात् , वेदान्तै- श्योपक्रमोपसंहारादिभिरखण्डप्रागात्मस्वरूपमात्रप्रत्यायनात्तस्य चाह- मितिभासमानत्वादिति, राधान्तस्तु – ब्रह्मशब्दोक्तगुणपूर्तितदभावाभ्यां जीवब्रह्मणोमिन्नत्वेन ब्रह्मणोहमिति प्रकाशमानत्वाभावेन विपयत्वं सम्भवतीति । अत्र व्यध्वविद्धवंसनम्- आत्मा ब्रह्मेत्यधीतः श्रुतिशिखरगणैनिर्विशेषश्च सर्वैः किन्तत्र स्वप्रकाशे गुणलवरहिते वस्तुशास्त्रेण चिन्त्यम् । इत्याक्षेपो गुरूणान्नतिशतविषये स्वामणम्यत्ववादः श्रुत्यन्तानान्निरूप्यस्स यदि जडमते केन शास्त्रयस्स न स्यात् ।। अत्रेदं परकीयमधिकरणं - ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमिदं नारस्भणीयम् , निर्विपयत्वात् ; न तावदस्य स विशेषं ब्रह्म विषय., तत्र मानाभावात् ; वेदान्तानान्निर्विशेपजीवस्वरूपमानपरत्वात् ; न च जीव एव ब्रह्मति स एव विषय , तस्य स्वप्रकाशत्वेनाहमितिसर्वानुभवसिद्धत्वान्निर्विशेपे तत्र निरूपणीयानां धर्माणामभावादिति पूर्व पक्ष । सिद्धान्तस्तु भवेदेव निर्विषयत्वम् , यदि विचार्यत्वाभिमतं ब्रह्म जीवरूपत्वेन संशयविप- यासानास्पदं स्यात् , नत्वेवम् , तस्य " तद्विजिज्ञासत्व, तद्ब्रह्मे " ति विचारविषयमिणि श्रुतेन ब्रह्मशब्देनैव गुणपूर्तिवाचिना अल्पगुणा- .

·. जीवनिकायाद्विलक्षणत्वसिद्धे ; तस्य गुणपूर्तिवाचिता च अथ कस्मा- दुच्यते ब्रह्मेति , वृहन्तोगम्मिन् गुणा " इति श्रवणात् , स्वरूपतो गुणतश्चापरिच्छिन्नत्वविषयावयवशक्तयनुराधाच्चेति । तत्र निर्विशेष- स्वरूपस्य ब्रह्मण श्रुत्यन्तनिरूप्यत्वमङ्गीकृत्य शास्त्रनिरूप्यत्वासम्भव- पूर्वपक्षो गुरूणा प्रणतिपरम्परायाविषये महापुरुषे तच्छिप्योदितस्वप्रणा- मानहत्ववादमनुकरोति । प्रमाणशिसामणयो हि वेदान्ता नितान्त- मनधिगतार्थमन्दिन्छन्ति , पौरुषेयाणि तु शासाणि उपायान्तरेणावगन्तु शक्येप्वप्यर्थेषु श्रोतृवुद्धिसमाधानार्थ प्रवर्तमानानि स्वोक्तमप्यर्थमविस्मर णार्थमानेडयन्ति, न तथानधिगतार्थव्यसनितामनुभवन्ति , ततश्च वेदान्ता अपि यदि स्वप्रकाशजीवस्वरूपमात्रे कर्तृत्वभोक्तृत्वादिरहिततया कर्म- शेपता प्रतिपाद्यमाने स्वातन्त्रयेण पर्यवस्यन्ति तदा पर्यवसाने कानुपपत्ति ? पूर्वपक्षिणापि हि वेदान्ताना प्रामाण्यसरक्षणाय स्वप्रकाशजीवपरत्वेप्यनधिगतार्थत्वमुपपादनीयम् । ततश्च शास्त्रस्यापि तेन स्वविषयत्वोपपतिरिति भाव । शास्त्रस्य तत्र ननु पूर्वपक्षिणा वेदान्ताना प्रामाण्य न सरक्षणीयम् , तेहप क्रमादिन्यायैस्स्वप्रकाशजीवस्वरूपपरा एव, तस्यचानाधिगतत्व कथमपि समर्थयितु न शक्यते, तथाहि सति यदि तेषा प्रामाण्य न स्यान्मा भूत् , न्यायलब्धेर्थे किं दुर्म , अतएव तदर्थमधिकृत्य शास्त्र नारम्मणीयम्, सर्वथैव विषयालाभादिति पूर्व पक्ष क्रियते , कात्रानुपपत्चिरित्या- शड्क्याह-- प्रामाण्य सिद्धमेव यकृतकवचसा त्वन्मते तर्कशास्त्रे शास्त्रस्याङ्ग यदस्य स्मरसि हरिकृत ब्रह्मतर्काभिधानम् । तच्चेद्भज्येत नित्यस्फुरदगुणल्यप्रत्यगात्मैदमर्ये तनिहाय तेपा सगुणविषयतया पूर्वपक्षेपि ते म्यात् ॥ -- ·पार 10.। इत्थं हि तव मतम् , अस्ति विष्णुना नारायणरूपेणातिविस्तरेण कृतं पुनासरूपेण तेन संक्षिप्तं च ब्रह्मत भिधानं शास्त्रम् , तदेव चतुर्दशविद्यास्थानान्तर्गतं तर्कशास्त्रम् , न तु गौतमादेप्रणीतम्, सच्चास्य मीमांसाशास्त्रस्याङ्गम् , इदं हि सर्वेपों कर्मब्रह्मकाण्डरूपाणां वेदानां सकल- गुणपरिपूणों भगवानेव गुख्यार्थ इति निर्णयाय प्रवृचम् , तले- तन्निर्णेयार्थानां वेदानान्तदर्थनिर्णायकानां प्रत्यक्षादीनामुपक्रमादीनां श्रुति. लिझादीनां च स्वरूपप्रामाण्यतहलावलनिर्णायकत्वेनैतदपेक्षितामिति । तदुक्तमनुव्यात्याने – 'प्रमाणन्यायमीमांसा क्रियते तर्कशास्त्रतः । मानन्यायैस्तु तत्सिद्धर्मीमासा मेयशोधनम् ॥ ब्रह्मतर्क च कृतवान् स एव भगवान्प्रभुः । पञ्चाशत्कोटिविस्तारान्नारायणतनौ कृतात् ॥ उद्धृत्य पञ्चसाहस्रं कृतवान् बादरायणः ॥' इति । एवं च यदि चेदान्तानामखण्डजीवस्वरूपपरत्वे मानान्तरसिद्धतत्स्वरूपानुवादमात्रपर्यव- सायित्वेन प्रामाण्यन्न निर्वहेत्तदा तनिहाय तेपामुपक्रमादित्वारस्या- वगतमपि तद्विपयत्वं परित्यज्य मानान्तरानधिगतसगुणब्रह्मविपयतैव पूर्वपक्षिणाप्यङ्गीकर्तव्या सात् , न हि सिद्धप्रामाण्यानां वेदान्तवाक्याना- गनधिगतार्थपर्यवसानविरोधी कचिदपि वाक्यस्वारस्यानुरोधोस्ति , 'बेघा तण्डुलान्विभजेत् ' 'सृष्टीरुपदधाति ' 'कपालेषु पयती' त्यादिपु तत्तत्स्वारस्योपस्थितानप्यन्यतः प्राप्तिमतोऽर्थान् परित्यज्य लक्ष- णया प्रत्यक्षविध्यन्तरद्वारा कल्प्यविध्यन्तरद्वारावानाधिगत एवार्थे पर्यवसानस्याङ्गीकृतत्वात् । विश्वजित्स्वर्गकामाधिकरणपूर्वपक्षयोरपि नान- विगतार्थत्वत्पप्रामाण्यत्यागः, किन्तु फलाभावादनुष्ठानालाममात्रः। उक्तं हि तन्त्ररत्ने स्वर्गकामाधिकरणपूर्वपक्षे - 'नन्वेचं प्रमाणं स्यात् , तन, गम्यमाने प्रवर्तनागाने प्रमाणगेय, न हि पुरुषप्रवृत्त्यधीन वेदप्रामाण्यम् , यदि हि तथा स्यात् , तत. प्रमाणभूतवचनविहित- स्यानुष्ठानमनुष्ठानायत्तं च प्रामाण्यमितांतरेतराश्रयापातः ; तस्मात् त्वत्पूर्व- मक्षिणा वेदान्ताना नक्षतर्फसिद्धप्रामाण्याविघाताय निर्विशेपजीवविषय- - ..

·८२ शास्त्रमुक्तावली। स्वेपि वानधिगतविपयत्वमतिवत्समर्थनीयम् , तद्विलक्षणसगुणत्रयविपयत्वं वाहीकरणीयमित्युभयपापि न निर्विषयस्वगभावकाश इति भार । परमते मतान्तरसिद्धोपक्रमादिन्यायजालमवलम्व्य पूर्वपक्षप्रवर्तन- मप्ययुक्तामत्याह - - साक्षी जीवः सुसादीन्यनिशमनुभवन् सर्वमानाधिकरते तेपान्तः त्वदिष्टो बलबढवलतामविभागश्च सिद्धः । तस्यात्यन्तानुकूलं श्रमणमपि तव प्राविचारादपेक्ष्यं श्रुत्यन्तानां कुतस्स्यादगणविषयतापूर्वपक्षस्य लाम ॥ एवं हि तव मतम् , सुग्बादिकं साक्षिवेद्यम् , साक्षी च सर्व- प्रमाणाधिका, नित्यत्वेनाप्रामाण्यहेतुदोपजन्यत्वाभावात् , साधिविपये मुसद सेच्छाहेपादौ कदापि सशयारपर्यययोरदर्शनात् , दूरसञ्जातजलादि- ज्ञानप्रामाण्यपरीक्षाधारायाः ततो जलावगाहनादिप्रयुक्तमुखदु सादिग्राहिणं साक्षिणमादायैव विश्रान्तेश्य, अतस्साक्षानुभयविरुद्धेर्थे श्रुतिरपि न प्रमाणमिति । इदं च साक्षिणो बलवत्त्व तव प्रमाणमीमांसारूपे ब्रह्म- तर्क एव सिद्धम् । अतोत्र साक्ष्यनुभयविरुद्ध चेदान्ताना मुख- दु सादिरहितनिर्विशेषजीवस्वरूपमानपरत्वमपेक्ष्य पूर्वपक्षप्रवर्तनं न युज्यते । अपि च- सर्वेषामपि प्रमाणानां त्वदिष्टो बलारलविभागस्तव ब्रह्मतर्क एव सिद्ध , अतो वाक्यार्थनिर्णयप्रमाणभूतानामुपकमादीनामुपक्रमा- दुपसहारो वलीयानित्यादिरूपत्वदिष्टो मतान्तरविलक्षणो बलाबल- विभागस्तर ब्रह्मतर्क एव सिद्ध 'उपक्रमादिलिङ्गानां बलीयो हत्त- रोत्तरम् । श्रुत्यादौ पूर्वपूर्व च ब्रह्मतर्कविनिर्णया' दित्यनुव्याख्यानोक्ने , त्वदभिमतोपक्रमादिनलारलानुसारी सर्ववेदान्तानामर्थश्च वन्मते विचा- रात् प्रागेव गुरमुखादवगन्तव्य , यावच्छक्ति सफलवेदाध्ययनपूर्वकं प्रतिवाक्यमस्य वाक्यस्यायमर्थ इति सर्वेषां वेदवाक्याना गुस्मुखादर्थ- ' ८ ·पारायविजयः। प्रणं श्रवणम् , तच्च यावदज्ञाननिवृत्ति एकस्सादेव गुरोर्वा तत्तदुत्तम- गुल्लामे बहुभ्यो गुरुभ्यो वा सम्यगावर्तनीयम् , एवं श्रवणावृत्ति- लव्यस्य चाक्यार्थग्रहणस्य स्थिरीकरणा न्यायविचारालफयुक्तयनुसन्धान मननम् , न तु तदेव श्रवणम् , ततश्च विचारशासं मननविधिमूलं न श्रवणविधिमूलकमिति हि तव मर्यादा । तथा च निर्विशेषनिष्प्रपंच- जीवाभेदादिपरवाक्यानामपि सगुणप्रपञ्चजीवभिन्नस्वाभिमतबहापरत्वमेव बोधयतां स्वाप्तानां गुरूणां सकाशाद्वहुधावर्तित श्रवणलब्धसकलवाक्या- विधारणः तदनुगुणप्रमाणस्वरूपतलालव्यवस्थापकनझविचारशास्वेति- कर्तव्यतारूपतर्कशास्त्राभ्यासेन लव्वश्रवणसंवादः तदनन्तरं तदर्थमनन- साधने श्रवणे प्रवर्तमानस्शिप्यः प्रत्यक्षादेस्तर्कशास्त्राभ्यासलब्धप्रमाण- चलायलस्याप्यनुगुणमनेकासोपदिष्टन्तमर्थ परित्यज्य सर्वेपा वेदान्तवाक्यानां निर्विशेपजीवचिन्मानमेवार्थ इति सर्वविरुद्धमर्थ कथमाशङ्केत ? तदा- शकावकाशाभावे च कथं पूर्वपक्षोदयः ? शिप्यस्य प्रागवगतार्थेनु- प्रतिबन्धुनशक्यतयोदेतुं योन्या शव हि वादकथारूपे शास्त्रे पूर्वपक्षो अतोत्र शिप्यस्स प्राइग्निवृत्तेन श्रवणेनाङ्गविद्याभ्यासेनचा- प्रतिबन्धुमशक्या शका नोदेतुमर्हतीति तब मते नैवं पूर्वपक्षावकाशो- स्वीति भावः । एवं परमर्यादया पूर्वपक्षस्य निरवकाशत्वमुक्तम् , हेत्वन्तरे- नाम, मापि तदाह श्रुत्सन्तानामखण्डो विषय इति च ते केन बोद्धव्यमेत- न्यायैस्तादर्य्यमेयां घटयदतिद्वैश्शास्त्रमेकन्न चेत्स्यात् । तच्चेदङ्गीक्रियेत प्रतिहतविविध त्यगात्मैकनिष्ठम् कस्थानारम्भसिद्धथै प्रभवतु भवत पूर्वपक्षप्रयासः ॥ सर्वेषां वेदान्तानां निर्विशेषजीवस्वरूपरत्वं प्रबलन्यायैः प्रतिष्ठा- पपच्छासमिप्यते नवा ! नत्प्रत्यक्षादिविरुद्धं सविशेषत्वादिविषया- ·शासमुक्तावली। नेकावान्तरवाक्यकृतान्त.कलहप्रतिरुद्धं च तेषां सत्परत्वन्न सिद्धचे- दिति तसिद्धिसापेक्षानारम्भपूर्वपक्षोत्थानं न स्यात् , इप्यतेनेचदारम्भ- मपेक्ष्य विषयामानेन तदनारम्मस्सनयंत इति व्याघातस्स्यादित्यर्थः । नन्येवं वाचस्पति विवरणफाराभिमतयोरपि आधाधिकरणपूर्वपक्षयो- ापातस्स्यात् , वाचस्पतिमते हि प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मत्वात् तस्य चाहमिति प्रकाशमानत्वात् लोकसिद्धस्य तस्य विचागर्थ शास्त्रन्नार- म्भणीयमिति पूर्वः पक्षः, विवरणकारमते तु प्रत्यन्त्रौत्यम्यैच विषयत्वे- नाभिमतत्वात् प्रत्यग्ब्रह्मणोश्च विरुद्धम्बभावयोक्यासिद्धसद्विचारार्थ शास्त्रं नारम्भणीयमिति पूर्वः पक्षः, न च प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मत्वं प्रत्यग्ब्रह्मणोरेक्यच शास्त्रं विना सिद्धयति । येन व्याघातो न स्या दित्याशंक्याह-- सिद्धेऽसिद्धे च सिद्धान्त्यभिमतविषये दूषणं चेत् क्रियेत न्यायापेक्षा न तस्योन्मिपति निजमतप्रक्रियार्थानुवादे । सिद्धान्त्यस्वीकृतेर्थे यदि तु विपयतापादन पूर्वपक्षे कर्तव्य तर्खपायः कथमिव सुधिया तत्र नापेक्षणीय. । प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मतया विषयत्व प्रत्यग्ब्रह्मणोक्यस्य विप- यत्वं च सिद्धान्त्यभिमतमेवानूद्य तयोरेकस्य सिद्धत्वेनान्यस्यासिद्ध- त्वेन विषयत्वासम्भव इति तो पूर्वपक्षी प्रवृत्तौ, तन्न कुतः प्रत्यगा- स्मैव ब्रह्मेति वा प्रत्यग्ब्रह्मणोरेक्यामिति वा पूर्वपक्षिण प्रति सिद्धान्तिनो हेत्वाकाङ्क्षा न भवति , सिद्धान्त्यभिमतस्यैव तयोविषयत्त्वस्य पूर्व- पक्षेनूदितत्वात् , ततस्तत्र विषयोपपादकशास्त्रारम्भमनपेक्ष्य तदनारम्भ पूर्वपक्षप्रवृत्तेर्न व्याघात , त्यन्मतेतु निर्विशेषजीवचिन्मानं ब्रह्मति सिद्धान्त्यनभिमत एवार्थे विषयत्वमापाथ पूर्वपक्षप्रवृत्तिरिति तम्मिन्नर्थे सिद्धान्तिनो हेत्वाकाङ्क्षोदयेन तदुपपादकशास्त्रारम्भस्य त्वत्पूर्वपक्षेऽपेक्ष- णीयत्वाव्याघातो भवत्येवेति भाव ।

·८५ . पाराशर्यविजयः। ननु सिद्धान्त्यनभिमतमर्थ पुरस्कृत्य शास्त्रानारम्भपूर्वपक्षे तदुप- पादनाय शास्त्रारम्भोपेक्षित इति व्याघातश्चेत्, पूर्वमीमांसा- धाधिकरणपूर्वपक्षेपि व्यापातः स्यात् , स खल्वेवं प्रवृत्तः, अध्ययन- विधिना विश्वजिन्न्यायाद्वेदाध्ययनस्य स्वार्थतावबोधकेनार्थज्ञानेतरफलार्थ- नीयमानानां वेदानां विषनिहरणादिमन्त्राणामिवार्थविवक्षाग्राहकं प्रमाण- नास्तीति वेदवाक्यान्यापाततोपरिपूर्णानुपपन्नानि लक्षणानुपङ्गा- ध्याहारव्यवधानकल्पनाधिकार्थकल्पनादिभिरवश्यमुपपादनीयानीत्यत्र निया- मकामावादनुपपचिशङ्काकलुपितवेदार्थविचारात्मकशास्त्रनारम्भणीयगिति , तत्रापि स्वाध्यायाध्ययनस्य स्वार्थत्वं सिद्धान्त्यनभिमतमेव पूर्वपक्षि- गोपपायमिति तदुपपादकविश्वजिन्यायादिमतिपादकशाखारम्भापेक्षेत्या- शक्याह--- एवं वाक्यं विचार्य यदि भवति नयो वापि सर्वत्र तुल्यः तत्किंचिन्नयायक्लप्तयानभिमतरचना युज्यते पूर्वपक्षे । सर्वेपामेव नानाविधनयनिकरानेकतात्पर्यसीम्नाम् चेदान्तानां विमद्विपयघिरचनात्वेकमीहेत शास्त्रम् ॥ धर्मजिज्ञासासूत्रे अध्ययनवाक्यमेकमेव विचार्यम् , तस्य सिद्धा- न्त्यभिमतदृष्टफलरूपार्थज्ञानार्थत्वे वैयर्थ्यप्रसङ्गात् सर्वापेक्षितस्वार्थत्वं वाच्यमिति शक्यं पूर्वपक्ष एव किंचिनचायोपपादनमिति तदर्थ न शास्त्रारम्भापेक्षा , अध्ययन विधिद्वारा तदुपात्तानां सर्वेषामपि वेद- वाक्यानां विचार्यत्वेपि तेपामविवक्षितार्थत्वे पूर्वपक्षोपपादनीये विष- निहरणादिवदन्यार्थनीयमानत्वमेक एव न्याय सोपि पूर्वपक्ष एव व्युत्पादयितुं शक्य इति तदर्थमपि न शास्त्रारम्भापेक्षा; इह तु त्वन्मते नैकमेव वेदान्तवाक्यं विषयः, तस्यैकस्य केनचिन्नचायेन पूर्वपक्ष एव व्युत्सादितेन निर्विशेषजीवचिन्मानपरत्वसिद्धावपि वाक्या- न्तराणां सगुणब्रह्मपरत्वानिवारणेन तद्विचारार्थ शास्त्रस्यारभ्यत्वप्रसन्नात् । . , ·शासमुक्तावळी । . नेकावान्तरवाक्यकृतान्त कलहप्रतिरुद्ध च तेषां तत्परत्वन्न सिद्ध- दिति ससिद्धिसापेक्षानारम्भपूर्वपक्षोत्थान न स्यात् , इष्यतेचेवदारम्भ- मपेक्ष्य विषयामावेन तदनारम्भस्समर्थ्यत इति व्याघातस्स्यादित्यर्थः । नन्वेव वाचस्पतिविवरणकाराभिमतयोरपि आधाधिकरणपूर्वपक्षयो- ापातस्स्यात् , वाचस्पतिमते हि प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मत्वात् तस्य चाहमिति प्रकाशमानत्वात् लोकसिद्धस्य तस्य विचारार्थ शास्त्रन्नार- म्भणीयमिति पूर्व पक्षः, विवरणकारमते तु प्रत्यग्नीक्यम्येव विषयत्वे. नाभिमतत्वात् प्रत्यग्नह्मणोश्च विरुद्धम्वभावयोगक्यासिद्धेस्ताद्विचारार्थ शास्त्र नारम्भणीयमिति पूर्व पक्ष , न च प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मत्व प्रत्यग्ब्रह्मणोरेक्यच शाख विना सिद्धयति । येन व्याघातो न स्या दित्याशक्याह- सिद्धेऽसिद्धे च सिद्धान्त्यभिमतविषये दूपण चेत् क्रियेत न्यायापेक्षा न तस्योन्मिपति निजमतप्रक्रियार्थानुवादे । सिद्धान्त्यस्वीकृतेर्थे यदि तु विषयतापादन पूर्वपक्षे कर्तव्य तीपाय कथमिव सुधिया तत्र नापेक्षणीय ॥ प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मतया विषयत्व प्रत्यग्ब्रह्मणोरैक्यस्य विष- यख च सिद्धान्त्यभिमतमेवानूद्य तयोरेकस्य सिद्घत्वेनान्यस्यासिद्ध- त्वेन विषयत्वासम्भव इति तो पूर्वपक्षी प्रवृत्तौ, तत्र कुत स्मैव ब्रह्मेति वा प्रत्यग्ब्रह्मणोरेक्यमिति वा पूर्वपक्षिण प्रति सिद्धान्तिनो हेत्वाकाक्षा न भवति , सिद्धान्त्यमिमतस्यैव तयोपियत्वस्य पूर्व- पक्षेनूदितत्वात् , ततस्तत्र पिपयोपपादकशास्त्रारम्भमनपेक्ष्य तदनारम्भ पूर्वपक्षप्रवृत्तेर्न व्याघात त्वन्मतेतु निविशेषजीवचिन्मात्र ब्रह्मेति सिद्धान्त्यनभिमत एवार्थे विषयत्वमापाथ पूर्वपक्षप्रवृत्तिरिति तस्मिन्नर्थे सिद्धान्तिनो हेत्वाकाङ्क्षोदयेन तदुपपादकशास्त्रारम्भस्य त्वत्पूर्वपक्षेऽपेक्ष णीयत्वाद्याघातो भवत्येवेति भाव । प्रत्यगा- .

·पाराशर्यविजयः। ननु सिद्धान्त्यनभिमतमर्थ पुरस्कृत्य शास्त्रानारम्भपूर्णपक्षे तदुप- पादनाय शास्त्रारम्भोपेक्षित इति व्याघातश्चेत् , पूर्वमीमांसा- धाधिकरणपूर्वपक्षेपि व्याघातः स्यात् , स खल्वेवं प्रवृत्तः, अध्ययन- विधिना विश्वजिन्न्यायाहेदाध्ययनस्य स्वार्थतावबोधकेनार्थज्ञानेतरफलार्य- नीयमानानां वेदानां विषनिहरणादिमन्त्राणामिवार्थविवक्षाग्राहकं प्रमाण- नास्तीति वेदवाक्यान्यापाततोपरिपूर्णानुपपन्नाानि लक्षणानुपङ्गा- ध्याहारल्यवधानकल्पनाधिकार्थफल्पनादिभिरवश्यमुपपादनीयानीत्यत्र निया- मकाभावादनुपपत्तिशाफलुपितवेदार्थविचारात्मकशाखन्नारम्भणीयमिति , तत्रापि स्वाध्यायाध्ययनस्य स्वर्गार्थत्वं सिद्धान्त्यनभिमतमेव पूर्वपक्षि- गोपपाद्यमिति तदुपपादकविश्वजिन्ल्यायादिप्रातिपादकशास्त्रारम्भापेक्षेत्या- शक्याह--- एवं वाक्यं विचार्य यदि भवति नयो आपि सर्वत्र तुल्य तत्किचिन्यायक्लप्तयानभिमतरचना युज्यते पूर्वपक्षे । सर्वेषामेव नानाविधनयनिकरानेकतात्पर्यसीम्नाम् चेदान्तानां विमतिपयविरचनात्वेकमीहेत शास्त्रम् ।। धर्मजिज्ञासासूने अभ्ययनवाक्यमेकमेव विचार्यम् , तम्य सिद्धा- न्त्यभिमतरष्टफलरूपार्थज्ञानार्थत्वे वैयर्थ्यपसात् सर्वापेक्षितस्वार्थत्वं वाच्यमिति शक्यं पूर्वपक्ष एव किंचिन्नयायोपपादनमिति तदर्थ न शास्त्रारम्भापेक्षा , अध्ययननिधिद्वारा तदुपाचाना सर्वेषामपि वेद- वाक्याना विचार्यत्वेपि तेषामविवक्षितार्थत्वे पूर्वपक्षोपपादनाये विष- निर्हरणादिवदन्यार्थनीयमानत्वमेक एव न्यायः, सोपि पूर्वपक्ष एप व्युत्पादयितुं शक्य इति तदर्थमपि न शास्त्रारम्भापेक्षा : इह तु त्वन्मते नैकमेव वेदान्तवाक्यं विषयः, तस्यैकस्य केनचिन्नचायेन पूर्वपक्ष एव व्युत्पादितेन निर्विशेषजीवचिन्मानपरत्वसिद्धावपि वाक्या- न्तराणां सगुणब्रह्मपरत्वानियारणेन तद्विचारार्थ शाम्यस्यारभ्यत्वप्रसङ्गात् ।

·. शास्त्रमुक्तावळी । अतः पूटिगा सपामेव वेदान्तानानिर्विशेषचिन्मात्रपरतव्यवस्था- पगेन सिद्धान्त्वभिमते सगुणे ब्रह्मगि प्रमाणाभावाचद्विचारार्थमपि शास्त्र- भारम्भणीयमिति बाध्यन् , त्वदभिमत च, न च सर्वेपां वेदान्तानां निर्विरोपजीवचिन्मानपरत्वे सार्वत्रिक को न्यायोस्ति , उपन्मादीनां श्रुति- लिङ्गादीनां च परश्शतबाध्यबाधकभावप्रकारशालिनां तत्र तत्र व्यवस्थि- तत्वात् , न च तेपा सर्वेपामेकस्मिन्नेवात्र पूर्वपक्षे व्युत्पादनं युक्तम् , तथा सति सर्वस्यापि शाखस्यकाधिकरण्यकल्पनाप्रसङ्गात् , तस्मातादता- बचायानां व्युत्पादकमेकं शालमिहापलितमित्यत्रैव व्याघातो न धर्म- मीमासापूर्वपक्ष इति भावः । एतेन- वाचम्पतिपूर्वपक्षे प्रत्यगात्मन इदानीमहिमिति प्रकाश- मानं रूपमध्यासपरिनिप्पन्नम् , तदिह न विचार्यम् , किन्तु ससार- दशायामनाविर्भूतन्निविशेपं तस्य तात्विकरूपमस्ति श्रुतिप्रसिद्धम् , तद्विचारार्थ शास्त्रारम्भ इति शकावारणाय, विवरणकारपूर्वपक्षे प्रत्य- नमक्यन्नासिद्धम् तत्साधकश्श्रुतिसम्भवादिति शङ्कावारणाय च, बहूना- निर्विशेपवाक्यानामभेदवाक्याना चान्यपरत्व वक्तव्यामिति तदुपपादक- शास्त्रारम्भापेक्षाया व्याघातम्स्यादित्यपि शड्का निरस्ता, एकयैव प्रत्यक्षादि- विरोधयुक्तया तेपामन्यपरत्वकल्पनात् । स्यादेत् , अन्त्येव शारीरकशास्त्रादन्यत् सर्वेषां वेदान्तानां निर्वि- शेषपरत्वव्युत्पादक शास्त्रम् , तदवलोकनेनेवं पूर्वपक्षस्यादित्याशड्क्याह - तच्छास्त्रश्चेदतोन्यत्कणचरमतवत्कल्प्यते पूर्वसिद्ध जीवन्तस्य स्वसिद्ध विषयमुपयतो हन्त तस्यैव सोस्तु । तेनैकाध्यें विरोधेप्यपसृतविपय शकयते चेदिहेद जीवासन्दिग्धतोक्ति कथमिव घटनी पूर्वपक्षस्य ते स्यात् ।।

·८७ . पारायविजय । तस्य शारस्य स्वप्रकाशोपि जीवो विषय क्रियते चेत् । अस्यैव शालस्य विपयोस्तु . किमप्रसिद्धशास्त्रान्तरकल्पनया , तत्कल्प नया पूर्वपक्षसमर्थनेपि स्वप्रकाशस्य विषयत्वासम्भवयुक्ते हितत्वा- परिहाराव , नन्वत्र स्वप्रकारात्य विपयत्वासम्भवयुक्तचा नारभ्यामिति न पूर्वपक्ष , किन्तु वेदान्ताना स्वप्रकाशचिन्मात्रपरत्वव्यवस्थापफन्ता पच्छास्त्रमास्ति, इदमपि तथाभूत चेरोन गतार्थम् सगुणब्रह्मविषय- त्वव्यवस्थापकञ्चेचेन बाधितार्थमित्युभयधापि तदपहतविपयत्वादिदम- नारभ्य शास्त्रमिति, अतो न व्याघात इति चेत् , एवं तर्हि जीवस्य स्वप्रकाशल्येनासदिग्धत्वोक्ति पूर्वपक्षेनुपयुक्ता तद्विरुद्धा च स्यात् , तदेव हि त्वया पूर्वप.समर्थनार्थमुक्तम् , कश्च कणभुयादिशास्त्रे णाप्यपहनविपयतयानारम्भे शस्तुि शक्ये निर्विशेपशास्त्र एव तव पक्षपात ? समयपादे तत्सर्वं निराकर्तव्यमिति चेत् , इदमपि तथा, अनभि मत शालान्तरमन्तिचेत्तत्रैव निराकर्तव्य स्यात् , अनभिमततन्त्राणा सर्वेषामपि स्वातन्त्रयेण पृथक्पृथक्तत्रैव निराकरणात् , तस्मादनिरा करणादवसीयते इदमेव तच्छास्त्र नान्यदिति , तत्र निर्विोपस्वरूपस्य वेदान्तविपयत्वे सति विचारशास्त्रविषयत्वासम्भव कुत इति प्रथमाक्षेप सुखादिग्राहिणा साक्षिणा बाधितत्वाद्वेदान्ताना निर्विशेषम्वरूपे प्रामा- ण्यासम्भवाचदवलम्बनेन पूर्वपभासम्भवो द्वितीय , शिप्यस्य श्रवण- विरुद्धानेपानुपपत्तिस्तृतीय , वेदान्तानामुपक्रमादिन्यायनिर्विशेपस्वरूपपरल- स्य शास्त्रसापेक्षत्वाद्याघातश्चतुर्थ । तत्र प्रथमदोपस्तवापि समान, त्वयैव नीलकष्ठभायटीकायामुपक्रमादिपविधतात्पलिटैरद्वैतवाक्याना वाक्यात्माचल्येनैव पूर्वपक्षसमर्थनान् , एवन्तत्रापूर्वतयैवादितस्य घेद- वेद्यत्वोपपादनात् फयत्तत्य विचारविपयत्वासम्भव , प्रामाण्यपर्यन्ता क्षेपतात्पर्यसनमपि पक्षद्वयसाधारणम् , तदनुपपरिरपि ब्रह्मतरेणेव पूर्वकाण्डेन वेदप्रामाण्यस्य सिद्धत्वादद्वैतस्य सर्वधा विषयत्वा सम्मवे वेदान्ताना भेद एव तात्पर्य स्यात् , अनधिगतत्वाद्यपि समानम् । समाना, ·८८ , शास्त्रमुक्तावळी । चतुर्थोपि दोपस्समान । नापि द्वितीय , सुखाद्यनुभवरूपो हि साक्षी, मुख्यहमिति सम्बन्धाशे भ्रम एव, सुखादेरन्त करणधर्मत्वात् , सु खादिस्वामित्वमपि परमात्मन एव, अतस्सम्बन्धाश इवान्यत्रापि भ्रमत्वसम्भवाद्वेतान्तरद्वितीयप्रतिपादन सम्भवत्येवेति, एव पूर्वपक्षो स्थानसम्भवात् । न तृतीय , शाखस्यैव वादकथारूपतया तदुपो घातरूपस्याम्य वादकथारूपत्वाभावेन शिप्यकृतशङ्कारूपत्वासिद्धेरिति । नीलकण्ठन्तु 'परीक्ष्ये' त्यादि वास्य विषय , तत्राय सशयक्रम - मुमुक्षूणा ब्रह्म विचारयोगीति सूत्रकृता समारभ्यमाणमिद शास्त्र प्रेक्षावत्कर्तृकारम्भविषयत्व योग्यन्नवेति प्रथमसनय , तदर्थमियचिन्ता - कृतधर्मविचारस्य धर्मा नुष्ठानविशुद्धचिचस्य धर्मविचाराधिगतमक्षय्यादिवाक्याना यथाश्रुतफल समर्पकत्व प्रवलन्यायान्तरेण प्रतिभिप्य ततो विरक्तम्य शमादि सम्पन्नस्य नित्यफलप्रेत्सया तत्साधन ब्रह्मज्ञानमिच्छतोधिकारिणो ब्रह्म- विचारेण तज्ज्ञानसिद्धयर्थ विचाराङ्गगुरूपसदन परीक्ष्येत्यादिवाक्य विधातु शक्नोति नवेति, तदर्थमिय चिन्ता ब्रह्म विचारार्हन्न वेति, तदर्थमिय चिन्ता ब्रह्म विषयत्वयोग्य सप्रयोजनज्ञान च नवेति, तदर्थमिय चिन्ता अहमित्यनुभूयमानो जीव एव ब्रह्म उत तस्यैव ससारदशायामप्रकाशमान कर्तृत्वभोक्तृत्वादिप्रपचरहितन्निर्विशेष रूपान्तर अथवा ततोन्यदिति । यदि जीवादन्यचदापि ब्रह्म परिच्छेद्यन्नवेति च । यदा जीव एव ब्रह्म तदा तस्याहमनुभवसिद्धत्वान्न विषयत्वयोग्यता, यदि तस्य निर्विशेष रूपान्तर ब्रह्म, यदि वा जीवादन्यदप्यपरिच्छेद्यम् , तदा तस्यागक्यप्रतिपादनत्वान विषयत्वयोग्यता, पक्षत्रयेपि न तस्य सप्रयोननज्ञानता, अहमनुभवे शब्दात्स्थचिन्निविशेषगोचरज्ञाने जीवान्यद्रगोचरज्ञाने च सत्यपि ससारनिवृत्तिपूर्वकनित्यफलपारदर्श ·पाराशयावजयः। . नात् , अनादिसंसारस्य दुरसहवत्याच ; यदा ब्राणो न विषयला- हत्यसप्रयोजनज्ञानत्वे तदा न तस्य विचारार्हता, यदा न तस्य विचारार्हता; तदोदाहृतं वाक्यमुक्तमथै विघातुन शक्नोति, यदा न शक्नोति; तदा विचारस्याकर्तव्यत्त्वात्तदर्थमिदं शास्त्रमनारम्भणीयमिति पूर्वपक्षे फलफलिभावः । यदा जीवादन्यद्ब्रह्म परिच्छेद्यञ्च सप्रयोजन- ज्ञानं च, तदा विषयप्रयोजनवत्त्वेन ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यत्वात् तदर्थ- मिदं शासनारम्भणीयमिति सिद्धान्ते फलफलिभावः । पूर्वपक्षस्तु - अझ विचारयोग्यन्न भवति , तत्र सन्देहाभावात् ; अयमात्माब्रह्मेतिश्रुत्या जीव एन ब्रह्मेत्यवगमात् , तस्य चाहमनुभवसिद्धृत्वात् ; ननु सा श्रुति- जीवस्याहमनुभवसिद्धेन कर्तृत्वभोक्तृत्वाधनेकानर्थवावकलुपितेन रूपेण ब्रह्मभावन्न प्रतिपादयति , नित्यशुद्धत्वादिरूपब्रह्मशब्दार्थानुगमविरोधात : किन्तु कर्तृत्वादिकल्पिताकाररहितेन निर्विशेषचैतन्यरूपेण , तत्तु संसार- दशायामावृतन्न प्रकाशत इति तत्र सन्देहो घटत इति चेत् ; उच्यते, अयमात्मा ब्रह्मेति श्रुतिर्जीवस्य यावद्रूपमहमनुभवे प्रका- शते तावद्युक्तमेव, तदिदंशब्देन परिगृय ब्रह्मेत्युपदिशति, तस्मिन् ब्रमशब्दार्थस्साकल्येन न सम्भवतिचेत् ; यावत् सम्भवति तावन्तमेव देवब्राह्मणत्वादिरूपमर्थमभिदधत्तत्र वर्तिप्यते, नच 'ध्यायतीवलेलायतीवे'- त्यादिश्रुतिभिजींचे कर्तृत्वादेरपारमार्थिकत्वप्रतिपादनाद्वस्तुतो निर्विशेपमेव जीवस्वरूपः, तदेव न ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति वाच्यम्, करोमिभुज- इत्यादिप्रत्यक्षविरुद्धानां तासां श्रुतीनां जीवस्य कर्माद्यधीनकर्तृत्वादि- मचया तपारतन्त्रयमालपरत्वात् । अस्तुवा निर्विशेषस्वरूपं जीवः तथापि तद्विचारस्य फलन्तद्विपयं ज्ञानम् , ज्ञानच जेयपरिच्छेदः, वेदान्तविचारजन्य ज्ञानं ब्रह्म इदमित्थमिति प्रकारविशेषविशिष्टतया विषयीकरोति न वा आये निर्विशेषत्वभन्नप्रसनः, अन्त्ये यथावन्न प्रकाशेत, तथा च 'आकाशस्तलिंगादि' त्यायधिकरणेप्वाफाशो ब्रश " ·शानुकावली ब्रह्मण . . बलवत्त्वा- जगत्कारणत्वादित्यायनुमानमभवनिर्णये आकाशादिपदोक्तस्य ब्रह्मत्वरूपसाध्यविशिष्टतया जगत्कारणत्वहेतुविशिष्टतया च विषयता न स्यात् । किं बहुना शब्देनापि प्रतिपादनासम्भवात् । अयमात्मानो' ति श्रुत्या सविशेपमेव जीवस्वरूपं ब्रह्मतया प्रतिपाद्यत इति तस्याह- मनुभवसिद्धस्य न विचारशास्त्रविषयता । नचैवमपि 'अन्नं ब्रह्मे' त्यादे- रपि श्रवणादिमन्नादिकं मुमुक्षुवेद्यत्वाभिमतं ब्रह्म जीवो वेति सन्देह एव स्यान्न निश्चय , “तपसा चीयते ब्रह्म ततोन्नमभिजायत ' इत्यादि- श्रुतिपु ब्रह्मणोन्नादिभ्यो भेदश्रवणादुक्तानादिकं ब्रह्म न भवति चेत् ; य आत्मनि तिष्ठन्नि ' त्यादिश्रुतिपु तस्य जीवादपि भेदश्रवणात् सोपि ब्रह्म न स्यादिति वाच्यम् । प्रतिवेदान्त 'तत्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' अयमात्मा ब्रह्म' 'प्रज्ञानं ब्रह्मे' त्यादिजीवब्रह्माभेदवास्यानां पड्विध- तात्पर्यलिङ्गोपेततयान्नादिश्रुतिभ्यो जीवब्रह्ममेदश्रुतिभ्यश्च वधारणेन जीव एव ब्रह्मेति ततो निश्चयसम्भवात् । अस्तु वा भेदश्रवणात् ब्रह्म जीववर्गादन्यत् , तथापि तत्कारणत्यनियन्तृत्वादिगुणफ- मभ्युपगन्तव्यम् , तदा तदपरिच्छेद्यमित्यपि, 'यतो वाचो निवर्तन्ते अमाप्य मनसा सह यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ' इत्यादि- श्रवणात् ; एवञ्च विचारजन्यज्ञानं ब्रम यथावत्परिच्छिद्य गृह्णाति चेत् तप्त्यापरिच्छेद्यत्वभङ्गप्रसङ्ग , नचेदयमितिगृह्यमाणस्फीतालोकमध्य- चर्तिघटवद्यधावन्न प्रकाशतेति मोक्षजनकत्वाभिमतं ब्रह्मज्ञानन्न समर्थितं स्यात् । भक्तया मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्वत । ततो मान्त- त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तर' मिति यथावद्ब्रह्मज्ञानस्यैव मोक्ष- साधनत्वावगमात् । किंच प्रयोजनं च न किंचित्पश्याम., यदि ब्रह्मज्ञानात्किंचित्प्रयोजनमभविष्यत् तदा अहमनुभवरूपाद्वेदान्तजन्याद्वा तद्ज्ञानाजायमानन्तदिदानीमद्रक्ष्याम , अतो ज्ञायते न प्रसिद्धजीव- रूपस्य निर्विशेपजीवरूपस्य तदन्यस्य वा ब्रह्मण. परिज्ञानात्किचि- प्रयोजनमस्तीति । नचेदानीन्तनब्रह्मज्ञानमात्रन्न प्रयोजनम् , , . + ·पाराशर्यविजयः। न चेदानीं - श्रवणमननानन्तरमुपासनाजन्यतत्साक्षात्कारात्, सोस्तीति वाच्यम् , तथापि सप्रयोजनत्वानिर्वाहात् ; संसारनिवृत्ति- पूर्विका हि निरतिश्यानन्दावाप्तिः प्रयोजनामिहेप्यते , संसारनिवृत्तिश्च सकलानर्थबातमूलसकलजीवावारकैकद्रव्यरूपमलाख्यानादिसिद्धयाशनिवृत्ति - रित्यभ्युपगम्यते; नचानादेव्यस्य ज्ञानमात्रानिवृत्तिस्सर्वजीवगतानर्थ- निदानस्पैकपुरुपमोक्षकारणानिवृत्तिश्च भवति । तस्माद्विषयप्रयोजनासम्भ- चान्नेदं शास्त्रमारम्भणीयमिति । सिद्धान्तस्तु - सर्वधा समारम्भणीयमिदं शास्त्रम् , ब्रह्मणम्सन्दि- ग्यत्वेन सप्रयोजनज्ञानत्वेन च विचारार्हत्वात् । न च ' अयमात्माबो' त्यादिश्रुत्या जीवस्यैव ब्रह्मत्वावेदनात् संशयासम्भवेन विषयत्वमेव तस्यानुपपन्नमिति वाच्यम् , 'ज्ञाझौ द्वावजावीशनीशौ' अनीश- श्वात्मा बभ्यते भोक्तृभावात् ' 'आत्माप्यनीशस्सुखदुःखहेतोः' 'तयो- रन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' 'य आत्मा अपहतपाप्मा ' 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' 'तोयेन जीवा. व्यससर्ज भूम्या ' मित्यादिश्रुत्या जीवब्रह्मणोरत्यन्तवैलक्ष्यण्यस्या- प्यावेदनेन पचनद्वयतात्पर्यानवधारणदशायां संशयसम्भवात् ; अमत्व- जीवत्वस्वरूपपर्यालोचनायानिरस्तसमस्तोपप्लवकळङ्कनिरतिशयानन्दादि शक्तिमहिमातिशयवत्वरूपतया ब्रह्मत्वस्य जीवत्वस्य त्वनाद्यज्ञानवासना- वष्टम्भबिजन्मितविचित्रकर्मफलमोगानुगुणबहुशरीरप्रवेशनिर्गमनव्यापारपर - चशनिस्समतापसहिष्णुत्वरूपतया तयोरत्यन्तविरुद्धधर्मत्वावसायेन उदा- हृतश्रुतिद्वैराज्यसत्पेनच संशयावश्यम्भावात् । किंच 'अनं ब्रा 'मनो नझ' 'विज्ञानं ब्रह्म' 'आदित्योनो' त्यादिश्रुत्या 'तत्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मी ' ति श्रुत्या तत्त्वंपदार्थयोरिवान्नादीना ब्रह्मणश्चाभेदावेद- नात् किमत्र तत्त्वमिति संशयस्यावर्जनीयत्वात् । ननु पड्विधतात्पर्य- लिङ्गोपेतत्वात् 'तत्वमासि' 'अहं ब्रह्मास्मि' 'अयमात्मा ब्रह्म' 'प्रज्ञा- ·- शास्त्रमुक्तावळी । म ब्रो' त्यादिश्रुतय एव तास्विकामेदपरा , नत्वन्नादिश्रुतयो न जीवनभेदश्रुतय इति चेत् , तर्हि प्रतिवेदान्तमुपनमोपसहारादि स्तात्पर्यनिर्णयो महता विचारेण साध्य इति तदर्थ विचारशार मारम्भणीयमेव स्यात् । यदुक्तम् - जेयपरिच्छेदरूपत्वात् ज्ञानस्य त परिच्छिन्ननाविषयत्वन्न सम्भवतीति , तन्न, ईगिदमितिब्रमण पा च्छेदासम्भवेपि लक्षणमुखेनेतरव्यावृत्ततामात्रेण परिच्छेदसम्मवात् ननु ब्रह्मणस्सर्वात्मना परिच्छेद्यत्वाभावे 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था भक्तया मामभिजानाती' तिश्रुतिस्मृतिभ्या सर्वात्मना ब्रह्मपरिच्छे रूपेण ज्ञानेन प्राप्यतया वर्णित प्रयोजन न सिद्धयेदिति चेत् ,' इतरत्र्यावृत्तत्वपरिच्छेदमात्रालम्बनेन श्रवणमननयो एकाविद्योपसहार्य गुणमानावगत्या निदिध्यासनम्य च निवृत्तौ साक्षात्कारकाले सर्वात्मन परिच्छेद्यत्वमम्भवादपरिच्छेद्यत्वश्रुर्ताना 'यतोवाचोनिवर्तन्त' इत्यादि श्रुत्यन्तरानुसारेण मनोवागतीतत्वविषयत्वात् , न साक्षात्कारकाले ब्रह मनसा तद्गुणेयत्तादिप्रतिपादकशब्देन वा परिच्छिद्यते, किन्तु निवृचा वरणेन सर्वत प्रसृतेन स्वाभाविकज्ञानेनैव । न च प्रयोजनाभावेन शास्त्रस्यानारम्भणीयता, 'ब्रह्मविदामोति पर' ज्ञात्वा शिव शान्ति मत्यन्तमेति' 'ईशन्त ज्ञात्या अमृता भवन्ति ' ' वीतशोको धातु प्रसादान्महिमानर्माशम् ' ' आत्मानमरणिं कृत्वा प्रण वञ्चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनादेव पाश दहति पण्डित ' ज्ञात्वा देव मुच्यते सर्वपाशै' इत्यादिश्रुत्यनुसारेण तदुपासनयास्याधि कारिण पाशविच्छेदलक्षणमोक्षरूपप्रयोजनसत्वात् इदानी तादृशशिवो पासनाविरहेण तादृशमोक्षानुदयेपि तदनन्तर तादृशमोक्षोदयानपायात् । अत एवानादिर्ननिवर्तत इति दूषणस्य नावकाश , निवृत्ती प्रमाण सद्भावो हि निवृत्त्यभ्युपगमे तन्त्रम् , न तु सादित्वमनादित्व वा । यदुक्त मानमामान्निति सर्वजीवगतानर्थनिदानस्य एकपुरुषमोक्ष तमकतु पश्यति . .

·- पाराशर्यविजयः। कारणनिवृत्तिश्च न सम्भवतीति ; तन्न, तत्तन्मुच्यमानजीवावरण- भूतानां मलशक्तीनामेव निवृत्त्यभ्युपगमात् , श्रवणमनननिदिध्यासन- सासारकाररुपर्चायमानगरपासितैः प्रसन्नस्य शिवस्यैव मोचकत्या- भ्युपगमेन तस्य दृढनिवर्तकसम्मवाच । नच 'अथातोब्रह्मजिज्ञासे' ति सूत्रे शास्त्रारम्भणीयत्वप्रयोजकविषयप्रयोजनसद्भावरूपहेत्वनुक्तेः कथन्त- सद्भावेन शासानारम्भणीयत्वपूर्वपक्षनिरसनमुपपद्यत इति वाच्यम् , कण्ठतस्तादृशहेतुसद्भावानुक्तावपि ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वप्रतिपादकना- जिज्ञासापदेन सत्सूचनादिति । इतरे तु- 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ।' अथ शब्दोयमारम्भार्थः, सिद्धारम्भस्यैव शास्त्रस्य स्वसाध्यार्थसाधकत्वात् । अतश्शब्दो हेतुपर , स च न्यायवशसनिहितशास्त्रप्रक्रमप्रयोजकमात्रपरामर्शी । ब्रह्मजिज्ञासा सर्वज्ञस्यापि यतस्सर्वहक्सूत्रमन्तरा न पूर्यते- न फलपर्यवसायिनी, इत्यर्थः । ब्रह्मेति तन्त्राभिप्रायम् । ब्रह्मणः - कर्तरि पष्ठी, ब्राह्मणस्य । ब्रह्मणा - फरणे तृतीया, सन्यासेन । ब्रह्मणा- पूर्ववत् तृतीया, वेदान्तेन । ब्रह्मणः - कर्मणि पठी, परमात्मनः । ब्रह्मणे - तादर्थे चतुर्थी, प्राप्तये । ब्रह्मणा - इत्यंभावे तृतीया, स्वस्यैव ब्रह्मत्वेन । जिज्ञासा - ज्ञानेच्छा । सा च सर्वार्थैरन्येति । अन नमपदे नैकशेपः, एक- विभक्तिपरत्त्वाभावात् । अतो ब्रह्मजिज्ञासापदानि पडुत्पाद्य वृत्तिविभक्तया ब्रह्मजिज्ञासा पदएवैकशेषः । जातादेकवचनं छान्दसम् , पूर्वसवर्णोदा । फिमारभ्यतइत्याकाङ्क्षायां प्रस्तावादब्रह्मसूत्रमित्युपतिष्ठते । तदयं सौत्रवाक्यार्थ. परिनिष्पन्नः; 'बामणस्य प्रवृत्ता वेदान्तन ब्रमप्राप्तये ब्रह्मत्वेन सन्यासेन स्वस्थ ब्रशकर्मकज्ञानेच्छा यतस्सूत्रं विना न फलपर्यवसायिनी अतमसूत्रमारभ्यते' इति । - अत - नस- " ·शास्त्रमुक्तानळी। अस्थमधिकरणशरीरम् । वेदान्तार्थ किं सूत्रमन्तरेण ज्ञातु- सक्य । उत नेनि सशय । साझवेदाध्ययनादेवाय॑स्य सुज्ञानत्वात् सूनमन्तरेण वेदान्तार्थो ज्ञातु शक्य इति पूर्वपक्ष । सिद्धान्तस्तु उक्तव्याकृत्यादिपारगमनस्याल्पिष्ठजानक्रियायुस्तपोयोगवीर्यादिमत्पुरषमाना • शक्यत्वात् न्यायेनैव ज्ञातव्यत्वात् सूत्रमन्तरेण वेदान्तार्थो न ज्ञातु शक्य इति । ननु अत्र ब्रोति तन्त्राभिप्रायमित्यनुपपन्नमियाभाति, ब्रह्मपदेनानेकेपामानामुपस्थितो वाच क्रमवतितया तस्मादनेफासा विभक्तीना युगपदुत्पत्त्यसम्भवात् क्रमेणोत्पतौ द्वितीयादेविभक्तचन्ता- दुत्पत्तिप्रसशाच एकस्या एव विभक्तरुत्पत्तेर्वाच्यतया विभक्तचन्तरा- र्थानामिहोपस्थित्यसम्भवात् उत्पन्नविभक्तयर्थेन तन्निताना सर्वेपामर्थाना- मन्वयप्रसङ्गात् , प्रातिपदिकार्थविमक्तयर्थत्वयोरविशेपेण युगपत्सर्वविभ- क्त्युत्पत्तावपि उक्तदोपानतिवृत्तेश्चेत्याशय 'हलन्त्य' मितिसूत्रइबेह शब्दतन्त्रता विवक्षिता नार्थतन्त्रतेत्यभिप्रायेणाह 'अतो ब्रह्मजिज्ञासा पदानी' ति । शब्दतन्त्रत्व ह्यनेकशब्दानुकरणरूपता, अन्यानिरुक्ते , अनुकार्य चानुकरणस्यार्थ । स च वाक्यार्थान्वयी। एवचेहापि शब्दा. नामनुकार्याणा वाक्यार्थान्यवप्रसङ्ग । 'हलन्त्य ' मित्यत्राप्यय प्रसङ्ग- समान इत्यत्राह 'उत्पाये' ति । उत्पादनमुन्नयनम् । उन्नायकञ्च प्रयोजनगौरवम् । इदमेव शव्हतन्त्रस्थले सर्वत्र विवक्षितम् । इदमेव हलन्त्य' भित्यत्रापातिभाव । अत्र नझपदे तन्त्रन्यायेनानेकता, जिज्ञसापदे तु प्रत्यर्थ शब्दनिवेश इति न्यायेनेति । अत्र पक्षचतुष्टयेपि ब्रह्मजिज्ञासापदेन ब्रह्मणो विषयलमतीते स्तत्समर्थनार्थसिद्धान्तन्मय तत्र विवक्षित इत्युच्यते । स्पष्टमेव हेतुभावसमर्पके अतरशब्दे जाप्रति धमिनिदेशकेन न्यायसूचन जप न्यमेव । अतोधातश्राब्दाभ्या सिद्धान्तयुक्तिसूचन यथा सम्भवति .

·- तथैव पूर्वपक्षराद्धान्तौ वक्तव्यौ । सम्भवति चाधिकारासम्भवाद्वारा- क्षेप कर्मविचारसनर्पणपरेणापशब्देनाधिकारसम्भवरूपसिद्धान्त हेतू स्थापनम्, सम्भवति चायशब्दोपस्थापितस्य वृत्तख हेतुभावोपस्थापोऽतश्शब्दे ऽथशब्दार्थहेतुभावापेक्षितवेदार्थापातप्रतीतिरूपविशिष्टााधिकारेकदेश - तात्पर्यम् , सम्भवति चापातप्रतीतितात्पर्यके सिद्धेव्युत्पत्तितात्पर्यम् , शास्त्रादावेव । अथातो धर्मजिज्ञासेति शास्त्रमानं प्रत्यापातप्रतीतेः पूर्ववृत्तत्व- मुक्तम् , तेनाधशब्देनोचरभागासाधारणपूर्वृत्तमेव निर्दिष्टम् , सतिप्रद- र्शनार्थञ्च तावन्मात्रनिर्देशः । अतश्शब्देन तु हेतुभावमुपस्थापयता तत्प्रसिद्धये विशिष्टाधिकारस्सूच्यते । युज्यते च कृत्स्नशास्त्रपूर्ववृत्ततया बुद्धिस्थाया आपातप्रतीतेरतश्शब्देन विवक्षा । यदि कर्मविचारानन्तर्ये- प्रद्वेषः, तदानीमपि स्वाभिमतार्थानन्तर्यव्युत्पादनेनाधिकारसमर्थनपरत्व- भेद सूनस्यास्थेयम् , न तु विषयसमर्थनपरत्वम् , अतश्शब्देन तद्धेतो रसूचनात् । वेदान्तेषु कोर्थ.प्रतिपाद्यते? किमद्वैतम् ? उत द्वैतम् ? द्वतेपि ब्रह्म कीदृशम् ? तद्ज्ञानस्य च किं फलम् ? मोक्षफल कत्वे मोक्ष काश. ? इत्येवमादिरूपेण परस्परविरुद्धभेदाभेदादिवास्यश्रवणेन सन्दिहानोऽधिकारी तदनुजिघृक्षया च | एवं च द्वैता- द्वैतान्यतरादिनिर्णयाय प्रवर्तमानमिदं शास्त्रमनारम्भणीयमित्याक्षेप एव पूर्वपक्षे कर्तु मुचित, न तु शास्त्रस्यार्थविशेषनिष्ठत्व सिद्धवत्कृत्याक्षेपः । अयमाद्यपक्षद्वयसाधारणो दोपः । जिज्ञासते , शास्त्रारम्भ. . , तत्र नायः, एवं हि तत्र तात्पर्यम् ; प्रत्यावर्जीक्यमेय उपनिष- दामथइति निर्धार्य सलु भवद्भिरद्वैतगोचरमीमांसा प्रपर्त्यते तदेव तु प्रत्यग्नौक्यमसम्भवि, अत एवमी मीमांसा नारम्भणायवेति प्रस्पयस्थितं कश्चित्प्रत्यनेन सूत्रेण मीमासाया आरम्भणीयत्यमाचार्येण समर्थ्यत इति; तन्न, प्रत्यग्नौक्यस्यापरमार्त्यतया तत्रोपनिषदामाचा- ·क्य शासमुक्तापळी । यन्य च तात्पर्यासिद्धे, आत्मपद विहाय जिज्ञाम्य वस्तु अनवधि- कातिशयासडध्येयकल्याणगुणगणविभूतिवैशिष्टयप्रतिपादकेन ब्रह्मपदेन उपम्थापयनाचार्य जीनतमभेदस्य नह्मणम्सविशेषत्वस्य च वेदान्तार्यता म्वाभिमतता च स्पष्टमाविष्करोति । किंचाचार्यम्याद्वैततात्पर्यबुद्धावपि अद्वैतम्यासम्भवेपि कारणविषयचिन्तानारम्म । ननु अत्र विचार्यमाण कारणत्वमुपादानत्वम् , तच्च न नमणि सम्भवति, निर्वि- कारत्वात् , सिद्धे चाद्वैते विवाधिष्ठानत्वरूपोपादानत्वम्य बलणि सम्भ- वात् सद्विद्यादिकारणवाक्येषु किं प्रधान जगत्कारणतया प्रतिपाद्यते उत ब्रह्मेति विचारप्रवृत्तिस्सम्भवतीति अद्वैतमेवाक्षिप्य समर्थ्यत इति चेत् , न, अद्वेतसिद्धावपि विवाधिष्ठानत्वस्य अनुपादानत्वरूपत्वात् पारि- भाविकोपादानत्वाश्रयणे अद्वैतासिद्धावपि ब्रह्मणो धर्मान्तरमादाय पारि- भापिकोपादानत्वसम्भवेन पूर्वपक्षम्यानिराकरणीयत्वेन तादृशपूर्वपक्षो- नयनस्यानुचितत्वात् । किञ्च प्रत्याबौक्यसत्वेऽसत्वेपि वा प्रत्यग्बीक्यस्य विचायता कथमिह सिद्धवत् क्रियते ब्रह्मणश्चिदचिगुदस्यैव शाले प्रतिपिपादयिपितत्वात् , स तु भेद स्वाभाविको वा औपाधिको वेत्येव विवाद , यद्यैक्य परमार्त्य , तदा ऑपाधिकभेदविषय शास्त्रम् , यदि भेद परमार्थ , तदा स्वाभाविकभेदविषय शास्त्रमित्येतावदेव, ततश्च इह प्रतिपाद्यत्य भेदस्य स्वाभाविकोपाधिकभेदत्वविचार पृथगेव कार्य , अय विचारस्तु भेदगोचर एव । प्रयोजनाक्षेपोप्यनुपपन्न भावेन हेत्वसिद्ध । ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तमित्यनुभवो यद्यास्त, तदा स प्रातिभासिकसुखानुभवपरोक्षसाधारण इति न तेन तसिद्धि , तत्सिद्धा वपि कुतस्तन्मात्रनिवर्तकता न हि निरुक्तोनुभव इतरनिवर्त्यत्वाभाव मपि विषयीकरोति । अतोयमनुभयो वेदान्तप्रतिपाद्या ज्ञानाद्वन्धनिवृत्ति . माना- १-निवारणीयतया -पा ·किमय कल्प्यते , पाराशर्यविजयः। न वाधितुं क्षमत इति नोक्तरीत्या प्रयोजनाक्षेपो युक्तः । एवं पूर्व- पक्षन्यायानां आभासत्वात्तन्न्यायाङ्गीकारेण राद्धान्तश्चानुपपन्नः । प्रपञ्च- मिथ्यात्वस्य सिद्धान्तयुक्तेः केनापि सौत्रपदेनानाघ्राणस्य प्रागेवाभि- धानाच । मिथ्यात्वं च वेदान्तविजये निरस्तमेव । द्वितीये सिद्धान्तस्य वृपळोद्वाहमन्त्रचा स्पष्टैच , सहमनुभवे कर्तृत्वादे- भीनेपि स्वरूपमानस्यावैकल्यात् । अतएवावरणासम्भवाच्च । ननु प्रका- शमानेप्यज्ञानावरणमस्त्येव, अत एव प्रत्यक्षेण भासमानेपि चन्द्रे कश्चन्द्र इति प्रश्न इति चेत् । तत्राज्ञानावरणं किं ज्ञानस्य जिज्ञासाविरोधित्वात् ज्ञानाभावाय॑म् ! उत ज्ञाने सत्यपि जिज्ञासोन्मेषाय ? नाद्यः, असम्भवादनझीकाराच्च ; अस्त्येव ज्ञानम् , तद- नवधारणमेव अवधारणाभावः आवरणादेवेति चेत्, एवमप्यनभ्यास- दशापन्नजलानवधारणे इदं जलमितिवत् चन्द्रानवधारणेनापि अयं चन्द्र इति व्यवहारो दुनिघारः , प्रकृते चाज्ञानेनावधारणस्वरूपनितिरनु- त्पन्नतादृशब्रह्मस्वरूपप्रतिबन्धः अनुत्पन्नानवधारणरूपन्नात्वरूपोत्पादो वा न सम्भवति, ब्रह्मणोऽनाद्यनन्तत्वात् । न द्वितीयः तत्र ज्ञाने सत्यपि जिज्ञासाहेतुतयाऽदृष्टादिकमेव किञ्चिदगीक्रियताम् ; यदि ज्ञानसत्त्वेन प्रतिबन्धकामावासिद्धया प्रभासम्भवात् प्रश्नदर्शनाच प्रतिबन्धकाभावयो- धकेनाज्ञानपदेनाप्रसिद्धस्य कस्यचिद्यवहारमात्रात् प्रतिबन्धकामावाधीन कार्य भवतीत्यभिमानः , तबदृष्टादिकमेव सम्प्रतिपन्नं यत्किंचिदज्ञान- पदेन व्यवहियताम् । वस्तुतस्तु प्रकृष्टप्रकाशलावच्छेदेन चन्द्रपद- वाच्यत्वज्ञानवतस्तारशजिज्ञासाद्यदर्शनात् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्युपदेशेन स्वरूपनिरिणानन्तरमपि 'कत्सोम' इति प्रश्नदर्शनाच्च प्रकृष्टप्रका- भावच्छेदेन चन्द्रशब्दवाच्यताज्ञानामावाद्वाच्यताविपय किश्चाशनायायतीतशुद्धस्वरूपं वेदान्तवेधमहंप्रत्ययेन मातीत्यत्र किं फर्तृत्वादिविशिष्टतयैव भाति उत स्वरूपमात्रमिति विवक्षितम् ! उत्त विशिष्ट- , एवं प्रश्नः ·, अन्यथा . . ९८ शास्त्रमुक्तावळी । प्रतीतो स्वरूप न भातीति , नाद्य , स्वरूपस्य जातत्वादेव समयप्रयेजनमो रसमर्थनात् , न हि पुरुषनिश्चये सत्यपि रूपादिज्ञान तत्र पुरुषसशय जनयदिति बुद्धि कम्यापि सम्भवति । न द्वितीय , असिहे , हि विशिष्टप्रतीतित्वमा , परस्पराध्यासवर्णनानुपपत्तिश्च । किंचित्त्वरूप भासते निश्चिन्न भासत इति त्वदीये निर्विरोपे निरवयवे ब्रह्माण न शड्कासम्मव । ननु प्रकागत एम स्वरूप अतो न भातीत्यनेना ज्ञानावरणमेव विवक्षितमितिचेत् , किन्तत ? न हि प्रकाशे विद्यमा नेपि प्रकाशाभाववोधकपदेन यस्य कस्यचित्पारिभाषिकम्य व्यवहारमात्रात् तेन प्रकाशामावकार्यसम्भव , तथा सति चतुरङ्गक्रीडोपकरणेषु राजादि परिभाषामात्रात् तेरेव राज्यपरिपालनादिप्रसङ्गात् । अनाद्यनन्तप्रका शस्य प्रतिवन्धनागयो करणनिरपेक्षतया तत्सन्निकर्षप्रतिबन्धनागयो स्पष्ट एव । नास्ति न प्रकारात इति व्यवहारो नाररणम् , तस्यावरणकार्यत्वम्यैव वाच्यत्वात् । अत एव तयोग्यताऽऽपरणमित्युच्यत इति चेत् किं प्रकाशमानेपि नान्ति न प्रकामत इति व्यवहाराय करणापाटव विप्रलम्भवुद्धिवा आपाद्यते । तत्रायत्यासम्भ वेनेतरयो परिशेषान्न ताभ्या सशयोपपादनसम्भव । प्रकाशे सत्यपि तत्कार्यप्रतिबन्ध एनापरणोन्यपि न, अहमिति व्यवहारस्य विशिष्ट विषयत्वाभावप्रमझाा । पमानगोचरव्यवहाररूप कार्य प्रतिबद्यत इति चेत् , न न पउत्पत्त्यग्रहणादेव व्यवहाराभावोपपत्या तस्या वरणरूपत्वकल्पनानुपपते । न च सशयोत्पादनमेवावरणम् , प्रकाशा भावादिकोटिस्मरणादिमुग्वेन सशयोत्पादस्त्वम्यासम्ममात् , दोपत्वेन सशयोत्पादकत्वमपि प्रकाराप्रतिरोधमन्तरेण कथमुपपद्यते । प्रकाशे सत्यपि सशयोत्पत्तावपि ज्ञानस्य सिद्धत्वे न विज्ञासासम्भर इति विचाराप्रयोजक- सशयोपपादन व्यर्थमेव । फिन्च अशनायाद्यतीतरूपान्तरेण ब्रह्मणैक्य किमर्थमुच्यने । न तु जीवेनैव अमनायाद्यतीतम्य ब्रमणम्तत्परदशेनैक्या धासम्सव प्रकाशाभाव ·पाराभावजयः। सम्भवादितिचेत् ; कथन्तर्हि जीवस्याशनायायतीतं रूपान्तरमित्युच्यते । न हि तत्र षष्ठ्यों मुख्यः , अद्वैतभङ्गात् ; उपचारे च जीवाभिन्न- मशनायाद्यतीतरूपमितिस्यात् । अस्य स्वरूपस्य जीवाभेदसम्भवे ब्रह्मणः कथं तदसम्भवः अपि च - अशनायाद्यतीतत्वं किन्तेषां मिथ्यात्वेन तुल्यसचाकत्वाभावात् ? उत मिथ्याभूतैरप्यशनायादिभिरस्पर्शनात् ? नाद्यः, तावता रूपान्तरत्वासिद्धेः; न द्वितीयः, असिद्धरेव । किञ्च - जीवस्य अशनायाद्यतीतं रूपं आस्ति न वेति संगयो वाच्यः । तत्र स्वरूपांश सन्देहाभावादशनायायतीतत्वांशे संशयः पर्यवसितः । सोप्यनुपपन्नः, आमोक्षं जीवस्य तत्पारवश्वश्रवणात् । तथा च अगनायाहीना सत्यत्व- सन्देह एवोक्त स्यादिति प्रपञ्चमित्थ्यात्वसन्देह एव पर्यवग्गनात्तखैन जिज्ञा- स्यता स्यात् , ब्रह्मणि सन्देहामावान्न तस्य जिज्ञापता । तृतीयोपि पूर्वपक्षोऽनुपपन्नः । तत्र हि वेदान्तानां जीवववैक्य- परत्वं मिथ्यावाद्युक्तरीत्या निश्चित्य शासानारम्भ उपपादितः । तत्राद्वैतस्य सिद्धत्वे न वेदान्तस्य गोचर । सिद्धोपि यदि वेदान्तगोचरस्तर्हि गोचर ॥ विचारस्य कथन स्यादद्वैतेध न सिद्धता । नितान्तन्तु विचारस्य गोचर स्यादधाविधिः ॥ अद्वैतवाक्यनिचयः कर्मशेषो भवेत्तदा । निमत्यूह दवाक्यैस्तथा भेदस्सुनिष्ठितः । अद्वैतं यदि वेदान्तमन्तरेण विचारत । सिद्धयेद्विचारतः प्राग्यत्तशयो न कथं भवेत् ।। सिद्धान्तोप्यनुपपन्न. । सर्वेषां वेदान्ताना निविशेषजीवचेतन्यरूपे अपणि तात्पर्यमाश्रित्य तस्य पूर्णपक्षस्य निरासाय विचारविधि- ·१०० शास्त्रमुकावळी। वाक्यस्तब्रह्मशब्दस्त्वया स्थापितः । न चायं सर्वानपि वेदान्तानुपक्रमादि दृढन्यायनिर्णीतादद्वैततात्पर्यापच्यावयितुं शक्तः । तस्मादिहाद्वैतिदर्शितो- पक्रमादिनयेभ्यः प्रबलतरन्यायैस्सर्ववेदान्तानां सगुणे ब्रह्मणि महा- तात्पर्य प्रसाध्यते चेत् ; एवंकृतपूर्वपक्षनिरासो लभ्यते , न तु ब्रह्मशक्ति- प्रदर्शनमात्रेण । यदि तथैव क्रियते तदा स्पष्टमेव प्रतिपादके पृथगुपदेशा । दिति सूत्रे प्राधान्येन जीवब्रह्मभेदसाधनं त्वदभिमत- मसंगतं स्यात्कृतकरत्यादिति । . चतुर्थः पक्षोप्यनुपपन्नः । तत्र भाप्ये परीक्ष्येत्यादिवास्यं विषय इत्युक्तम् । इदमसङ्गतम् , विचारकर्तव्यताया एव विषयत्वात् । न च परीक्ष्येत्याधुक्तार्थानामपीह विवक्षिततया एतसूत्रसमानार्थतया एतत्सू- वार्थविचाराङ्गविधायकतया वा विषयतया व्यपदेशो युज्यते, तादृशस्येहा- चाच्यत्वात् ; संशयपूर्वोत्तरपक्षाणां विषयोह्यधिकरणेषु विषय उच्यते; न, विचारकर्तव्यतायां तदड्गविधानासम्भवात् ; तत्कर्तव्यतायाञ्च तत्स- म्भवात् । अत एव विचारकर्तन्यतासंशयाधीनसंशयस्यापि तत्राभावात् स एव प्रधानविषय', तदर्थमेव विचारकर्तव्यता बिचार्यत इति वाच्यम् । 'अथातो धर्मजिज्ञासे' ति पदस्य शास्त्रोपक्रमस्थस्य शास्त्र- विचारकर्तव्यताविचार एवं प्रधानतात्पर्यात् तस्मादितरचिन्तानामेतदर्थत्व- मेवोचितम् न तु विपरीतम् , तस्मादस्य विषयतयोपादानमसङ्गत- मित्याक्षेपं हृदि निघाम टीकायां विषयत्वसमर्थनात्यै प्रधानभूतशास्त्र- विचारकर्तव्यताचिन्ताशेषतयैव परीक्ष्येत्यादिवाक्यगोचरचिन्तोपन्यस्ता । एवं विचारस्य फल हि तद्विषये ज्ञानम् , ज्ञानञ्च ज्ञेयपरिच्छेदः, वेदान्तविचारजन्यं ज्ञानं ब्रह्म परिच्छिनत्ति ? नवा ? यदि परिच्छ- नत्ति ; तदा परिच्छेदातीतत्वमड्गप्रसङ्गः, यदि न परिच्छिन्नति अझ, यथापन प्रकाशेत । 'अयमिति हि परिच्छिन्नो घटोत्रगम्यते' ·, पाराशर्यविजयः। १०१ इत्युक्तं मूले । तत्र ज्ञानं च जेयपरिच्छेद इत्यत्र जेयपरिच्छेदो यदि नेय- निर्णयः, तदा यदि परिच्छिनति, तदा परिच्छेदाततित्वमङ्गमसइइत्य- सङ्गतम् , परिच्छेदातीतत्वं यानन्त्यम् , न हि निर्णये तद्भगः, अनन्त- वेन ब्रह्मनिर्णमतदभावयोः चोद्यासम्भवप्रसङ्गश्च । यदि नेयपरिच्छेदो गुणादिभिरिदमेतावदेवेत्यवधारणम् ; तदा असम्मदः, न हि सबै हान- मियनुगकमेवेति परिच्छेदारमकम् , अयामिति हि परिच्छिलो पटो- वगम्यत इति वाक्यविरुद्धं च । न हि घटश्चक्षुषा गृह्यमाणो रूपादि- मात्रविशिष्ट इत्यवगम्यते , रतादेरपि सत्वातद्यतिरेकग्रहणासामर्थ्याच्च । अत एव यथावन्नप्रकाशेतेत्यप्यसङ्गतम् , यत्किंचित्पकारविशिष्टनान-- स्यापि यावत्प्रकाशत्वात् , एव च श्लेपावलम्बनोय ग्रन्थ इति भाति, तदनुपपन्नम् , दूपणानारोहात् ; तस्मादसगतोय ग्रन्थ इत्याशक्य टोकायानिविशेपब्रह्मस्वरूपं जीव इति पक्षे जीवाद्भिन्नं ब्रह्मेति पक्षे चावृत्त्याय अन्यो योजितः तदर्यश्च पूर्वपक्षोपन्यासे - स्पष्टः । तदिदमस्य जात्यन्धेन यष्टिदानम् । सिद्धान्तकोटीनां फलफालिभावदर्शनसमये यदा न शक्नोति तदा विचारस्याकर्तव्यत्वा- च्छास्त्रमनारम्भणीयमित्युक्तम् । तदपि न सम्भवति , अगविधानासाम- र्थ्यस्य विचाराकर्तव्यतानुपपादकत्वात् , यदा न शक्कोतीतियुच्यते, तदशक्तिश्च ब्रह्मणो विचारानहत्वादेव , ततश्या विधानाशक्तिदशाय विचारस्य कर्तव्यता सिद्धयत्येवेति चेत्, किन्तत ? न हि तावता तुल्यसाधनकत्वमात्रेण परस्परोपपाद्योपपादकभावो भवति, तदभाव च कथन्तादन संशयः । वस्तुतस्तु पूर्वपक्षेभिकार्याक्षेपेण परीक्ष्य निर्वि- ण्णस्य तद्विनानार्थिताक्षेपस्य सिद्धान्तेषिकारिसमर्थनेन तत्समर्थनस्य च सिद्धरेव तस्स वाक्यस्य सूत्रविषयता युक्ता, प्राधान्येन तद्वाक्यार्थ- निर्णयोद्देशनामवृत्तेविषयवाक्यत्वेनानुपपादनम् तरमाधान्येनाप्रवृचिश्च ·. पाराशर्यविजयः। लिहावलम्बनेन पूर्वपश्चिानुपपन्नः, अहमितिप्रत्यक्षसिद्धस्य देहब्रह्मकस्य भमेणापूर्वस्वासिद्धः । न च पविधतात्पर्यलिङ्गान्तर्गतैः पञ्चभिरेव न्यायैः प्राबल्यनिश्चयो विवक्षित इति वाच्यम् , तेपामप्यसम्भवात् । सदेवेति सजातीयविजातीयस्वगतभेदमिथ्यात्वमुपक्रान्तम् , तत्वमसी- त्यभेद उपसंहृतः। एवमद्वैतस्यैवोपक्रमोपसंहाराविति मायिभिरिप्यते, नचाय- मर्थः पूर्वपक्षिण इष्टः, तेनैव करोमिभुजइत्यादिना सत्यत्वव्यवस्थापनात् , अतस्तन्यजगत्कारणत्वमेवोपक्रान्तम् , तदेव च विस्तरेणोपपाधत इत्येव प्रतीयेत, तथा प्रतीतौ च 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व' मिति तच्छरीरत्वपरं. 'तत्लामिसी' ति च 'आयुर्वृत' मितिवदिति प्रतीत, ततश्च नाभेदोपसंहार- प्रतीतिः । नाप्यभेदाभ्यासप्रतीतिः । फलस्य च नादैतनानसम्बन्धत्व- प्रतीतिः, कारणाभावात् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा अर्थवादः, एकविज्ञाने सर्वविज्ञानं च ज्ञातव्यान्तराभावात् इतरस्य सर्वस्यापि मिथ्यात्वेन ज्ञानाद्वेति तरुच्यते, इयं च प्रीतिः पूर्वपक्षिणो नास्त्येव, तदनुगुणोपपत्तिपरतया तैवर्णिता यदा सोम्येद' मिति वाक्यार्थप्रती- तिश्च नास्त्येव । अतः कथं पूर्वपक्षिणो भेदवाक्यादद्वैतवाक्यस्य प्रावल्य- बुद्धिप्पविधतात्पर्यलिङ्गैः स्यात् । न च तदुक्तप्रकारातिरेकेण उपक्रमादि लिंगमभेदधिपये उपपादयितुं शक्यम् । एवश्चाद्वैतपरत्वेप्यपूर्वत्वाभावेन कथंचिदर्थवादत्वेन कर्मशेपत्वस्य वाच्यत्वात्ततो वरं मेदस्य जगत्कार- णत्वादेधापूर्वतया तत्रैव वेदान्तानां तात्पर्यमित्येव बुद्धिः स्यात् । नन्विदं टीकायामेव फेनचित्पण्डितमन्येनोक्तम् ; ज़दज्ञानादेवोक्तम् , मूले तु तमोक्तमेव, अतो मूलत्यायम्भावः ; अयमात्मा ब्रह्मे' ति अस्मिन् जीवात्मनि ब्रह्मपदप्रयोगात् अन्यत्रापि श्रूयमाणो अपशब्दः तत्समा- नार्थक इति ; हन्तवं सति साधु समार्थतस्सन्देहाभावः, भेदश्रुतिपु जाग्र- तीषु फर्भ सन्देहो न स्यात् ! एतत्परिहारार्थमेव टीकायां पविधतात्पर्य- - ·१०१ शास्त्रमुक्तावळा। , लिङ्गलादद्वैतवाक्य प्रालमित्युक्तम् डिम्भप्रलोभनार्थम् ; हिम्मा- खलु किञ्चिदपूर्व वस्तु टास्सामीत्युक्त तद्विशेषमनिरुपयन्त एव यत्किंचि दन्तु भोम्यमेव तदिति बुन्या कुतूहरिनम्तिष्ठन्ति, तदिहापि पड्विय तात्पर्यलिङ्गामिधानकमुक्तगलापरिहारक मिश्चितस्त्वस्तीत्युक्त तदुपत्य केचिद्विपमा मविप्यन्तीति बुध्या इदमुक्तन् , तस्यापि परित्यागे कय मेकम्यापि निमरम्भ ! तम्मात्किंचिद्वैतवाक्यमानश्रवणेन पूर्वपक्षो भेद वाश्यप्रदर्शनेन सद्धान्त इत्येव पर्यवस्यति । यदिद केभ्यधिद्रोचते तथैव ते विदाकुर्वन्तु । अपि च माध्वपूर्वपक्षनिराकरणे त्वया 'आत्मा ब्रह्मेत्यधीत ।। श्रुत्व- न्तानामखण्ड' इति च लोकद्वयेनोक्त दूषणद्वय तवापि तुल्यमेव । तथा च व्यध्वयोवंसनेनैव व्यध्वविध्वसन मतम् । व्यध्वस्य ध्वसनेनैव व्यध्वविघ्वसन न तु ॥ राद्धान्तश्चानुपन्न । भेद प्रसाध्य भिन्नत्वात्तस्य ज्ञानामावात् सशय सम्भवतीत्येव सिद्धान्ते सशयस्समर्य्यते । उत तदसमर्थनेनैव भेदे अमे देपि सशयस्सम्भवतीति । नाय , सर्वघेत्यम्य भेदे अभेदेपि सशय उप पद्यत इति टीकोकाभिप्रायविरोधात् , फिश्चात्रदुमेधसा पूर्वपक्ष्याभासेन कुमतिपरिकल्पितातिजुगुपितेन न्यायेनाहबुद्धिमात्रेण कारणत्वमेदाभेदादि सशयासम्भवमापादयता जीवस्यैवाशनायाद्यतीतरूपान्तरमपरिजातमस्तीति वृपळोद्वाहमन्त्रेणेवाप्रमाणमुखतो वा मेदसमर्थनेपि सशयनुपपादयता ब्रह्म धर्मिकमशये ब्रझकोटिकसरायपि धर्मिकोटिज्ञानस्य वाच्यतया तेनैव सशय प्रतिबन्धात् भेदेप्यभेद इब अविशेषात् सरायासम्मव क्रय नापायेत ·पाराशर्यविजय. १०५ अतो भेदसमर्थनं व्यर्थम् । न द्वितीय ; पूर्वपक्षनिराकरणसमर्थसिद्धान्तयुः क्रकथनात् । धमिज्ञानत्य सशयाविरोधित्वं हि तन्निराकरणसमर्थो न्याय , स च नोपन्यस्त , किन्तु वृथैव शाखाचंक्रमण कृतम् । ननु धर्मिज्ञानस्य सशयाविरोधित्वमेव विवक्षितो न्याय ; स त्याभिप्रायिक , पर्मिज्ञानस्य सशयाविरोधेपि किकोटिकोगं संशयः किन्निबन्धनश्चेति जिज्ञासा- निवृत्तये कोटिनिवन्धनयो प्रदर्शन क्रियते निषु धामस्वित्यादिनेतिचेत् ; न, एवमपि धर्मिज्ञानस्य सशयाविरोधित कथ समय॑ते । अनुभवबला- दिति चेत् , किन्त्वया पूर्वपक्षिणोनुभव उत्पाद्यते' उत्पन्नएवानुभयो जाप्यत इति चेतर्हि सत्येव तथानुभवे कथ पूर्वपक्षिण प्रत्यवरथानसम्गव । अनुभव- प्रच्छादनेनेति चेत्तर्हि तादृशसतिशायिराक्तिगता तेन कृत प्रच्छादनन्त्वया कथ छियेत 2 किंच पूर्वपक्षिणा सवैरपि जीवाभेदनिश्चयात् सशयाभा- चस्य केवलान्वयित्वमापाद्यते : उत वस्तुतो जीवब्रह्मणोरभिन्नत्वात् ? नाद्य , असिद्धे , अहमनुभसिद्धत्वादित्यनेन प्रागुक्तमेव स्थितमितीति वाक्येन च विरोधाच्च । न द्वितीय , पड्विधतात्पर्य लिकरलात् बलवत्व- निर्धारणेनाभेदनिश्चयसम्भायनोक्तिविरोधान् , तत्र हि लोके तत्सम्भव प्रतिपाद्यत इति प्रतीयत्ते । ननु पविभलिकालान्मया तत्व निर्धारितम् , अतो न सशयसम्भव इत्येव पूर्वपक्षिणस्तात्पर्यमिति चेत् ; न, तथा सति सिद्धान्ते गीगासासापेक्षत्येन तत्परिहारोक्तिपिरोधात् । न हि पूर्वपक्षि- यो निर्णयाय शास्त्रारम्भसमर्थनमुपपनन् , न हि पूर्वपक्षिण पूर्वोत्पन्नज्ञा- नार्थ शास्त्रारम्गसम्भव न च गाविज्ञानार्थम् , पूर्वमेव तस्य ज्ञानोत्पत्यैर प्रत्यवस्थानस्य वाच्यत्वात् । किंच उपक्रमोपसहारादिन्यायसापेक्षत्वेपि ग शामापेक्षा, स च न्यायो लोफत एवावगन्तु शक्यते। धर्मजिज्ञासासूत्रे पराभि- मतपूर्वपक्षे विधजित्न्यायवदत्रयदुक्त अत्र नैकमेव वेदान्तवाक्यमुदाहृत्य जीयम्य प्रसिद्धगप्रसिद्ध या रूप ब्रहोति तस्य पूर्वपक्षिणा शास्त्रविपयत्वमापाद- यितु शक्यम् ,तस्यैफस्य केनचित्रयायेन पूर्वपक्षे व्युत्पादितेन जीवनसमेटसि- . 1 ·शास्त्रमुक्तावळी । द्धावपि वाक्यान्तराणान्तत्परिपन्थिजीवब्रह्ममेदादिपरत्वप्रतीत्यनिर्धारणात् । अतस्तद्विचारार्थ शास्त्रारम्भापेक्षा स्यादेव । न च सर्वेषां वेदानां जीवा- भेदपरत्वे सार्वत्रिक एको न्यायोस्ति, उपक्रमादीनां श्रुतिलिङ्गानां च परश्शतयाध्यबाधकभावप्रकारमालिनान्तत्र व्यवस्थापितत्वात् । न च तेपां सर्वेपामेकस्मिन्नेवात्र पूर्वपक्षे व्युत्सादनं युक्तम् , तथा सति सर्वत्यादि शास्त्रस्यैकाधिकरण्यकल्पनाप्ररागात् , तस्माचावतान्यायानां व्युत्ता- दकमेकं शास्तमिहापेक्षितमिति अस्मिन्नेव शाले पूर्वपक्षिणो व्यापातदोष आपतति न धर्ममीमांसापूर्वपक्षिणोपीति । इदं हि निरक्तप्रकाराधिकरणमे- वाक्षिपति । पूर्वपक्षानुत्थानस्यैवानेन सिद्धेः, अत एव व्यध्वविद्ध्वंसने माध्वपूर्वपक्षानुत्यानहेतुतयेयमेव युक्तिरुपन्यस्ता । अत्र पक्षान्तरोपन्याससम- वितेन क्रमेण उत्तरोत्तरस्य जघन्यत्वं व्यज्यते । पूर्वद्विके सिद्धान्त्यभि- मताथीनुवादेन पूर्वपक्षोत्थापनात्पूर्वपक्षिणत्तदभिमतार्थेन विचारापेक्षा, उत- राद्विके सिद्धान्त्यनभिमतार्थस्यैर पूर्वपक्षिणा समर्थनाद्विचारसापेक्षता वेदा- न्तेनैव, पूर्वपक्षेऽद्वैतोपपादनाद्वेदान्तविषयत्ववदेव विचारविषयत्वसम्भ- वश्च । प्रथमद्विके प्रथमपक्षे पूर्वपक्षोक्तानीकारेण सिद्धान्तीकरणा- न्न व्याघात , द्वितीयपक्षे पूर्वपक्षोक्तार्थमझीकृत्य रूपान्तरावलम्बनेन सिद्धान्तकथनात् जीवत्यैव रूपान्तरमित्यत्र पष्ठीमुस्यगौणत्वयाया- घातः, उत्तरद्विफेषि प्रथमपक्षे पूर्वपक्षिणा प्रपञ्चमिथ्यात्वाङ्गीकारात् सत्यस्य ज्ञातत्वमवलम्व्य पूर्वपक्षो युज्यते, द्वितीयपक्षे तु प्रपंचसत्यत्वाड्गी- कारात् जीवस्वरूपम्य ज्ञातत्वेपि जीव एव सत्यानां अज्ञातानां विशेषणानां सम्भवान पूर्वपक्षोत्थानसम्भवः, तस्मात्पापीयांग्तुर्रायः पक्ष इति । इतरपक्षे सिद्धारम्भमेव शाखें म्वार्थसाधकमित्यनुपपन्नम्। अना- रव्यस्य वेदम्यैवार्थसाधकत्वात् , शाखान्तराणान्च तदुपजीवनेनैव प्रामा- ण्यात् । ननु वेदातिरिकं सासं समर्थितारम्भयोग्यताक्रमेवाधसाधकामिति वियस्तिमिति चेत् ; फिन्तर्हि योग्यमिति पदाध्याहारो विवक्षितः !

·पाराशर्यविसयः । तनिन्वितार्थकता । नहि योग्यमित्युक्ते समुच्चेतुं योग्यमिति वा अथ योग्य- मित्युक्ते आरम्भयोग्यमिति वा सिद्धयति । अथशब्देनैव तावत्पर्यन्तोप- स्थापनं विवक्षितमिति चेत् ; तर्हि यत इति व्याख्यानमनुपपन्नम् । किश्च सूत्रं विना ज्ञानासम्भवात्सूत्रं कर्तव्यमिति हि राद्धन्तो विवक्षितः । ततश्च सूत्रं कर्तव्यमित्येवार्थो युक्तः, न तु सूत्रं क्रियत इति, सूत्रपाठा- देव सूत्रं कियत इति ज्ञातु शक्यत्वात् । पाठानुपजीवने च न सूत्रपदा- ध्याहारसिद्धिः । किञ्च - आनन्तर्ये स्वरसस्य तन्मुखेनाधिकारसमर्थनद्वारा विचारकर्तव्यतासाधकत्या सार्थस्याथशब्दस्यास्वरसानन्वयिप्रयोजनविधुरा- रम्भार्थत्वं कथन्नोपहास्यम् ! आरभ्यत इत्युक्ति विनाप्यारम्भस्य ज्ञातुं शक्यत्वात् । नन्वस्य शास्त्रस्य न्यायग्रन्धानात्मकत्वे जिज्ञासासूत्रं हि मानम् , अस्य तथावे न किंचिन्मानमस्ति; अतोस्याधिकारसमर्थनार्थत्व- निर्निवन्धनम् , अतो नेदं सू न्यायमन्थात्मकम् । किन्तु शास्रस्य न्याय- ग्रन्थानात्मकत्वाख्यापनपरम् , तत्र यद्यपि ब्रह्मजिज्ञासेत्येतावदुक्त्वा जन्मादिसूत्रकरणेपि आधसूत्रत्वादेबेदमुत्तरस्यविचारात्मकत्लल्यापनार्थ क्रियत इति चाध्याहारेण योजनेति च सुगमम् ; तथापि माळार्थप्रयुक्ताथ- शब्देनारम्भार्थेन क्रियत इति पदाध्याहारो व्यज्यते , एतेन धर्मजिज्ञासा- सूत्रमपि व्याख्यातम् , इतिचेत् ; मैचं, अस्य विचारात्मकत्वे अत इति हेतूपन्यासस्यैव मानत्वात् , सम्भवत्यपि स्वारसिकार्थे तत्परित्यागेन फयश्चिद्वर्णनस्यायुक्तत्वात् ; तस्मादयशब्देन हेतुत्वयोग्यार्थोपस्थापनमेव युक्तम , अतश्शब्दस्य प्रकृतपरामर्श एव स्वारस्यात् । किंच जन्मादि सूत्राणां पूर्वणैकवाक्यत्वमेव , एकवाक्यता च कर्तव्यपदाध्याहार एव युक्ता, न्याय कर्तव्यतासमर्थनात् , न तु क्रियत इत्यध्याहारे, जन्मादि- सूत्राणां प्रयोजनाभावात् , अतो यर्थोक्त एवार्थः । एतेन धजिज्ञासा सूनमपि व्याख्यातम् । किञ्चाथशब्दस्यानन्तर्यपरत्वेऽतश्शब्दस्य तदुष- न्यापितार्थपरामर्शित्वे च सम्भवत्यपि तत् परित्यज्य वह्नध्याहारेण अर्थवर्णनमतिक्लिएमेव । तेनैव जिज्ञासान्वयवर्णनमपि निरस्तम्। . ।

·. १०८ शास्त्रमुक्तावली। पिच तन्त्रले वह्वीना जिज्ञासाना तत्तदर्थभेदानुसारेणागीकारे क्यन्ना योग्यतार्थता सूत्रन्य। द्रवर्तृकशमिनीनिज्ञासाना मूत्रसापेक्षत्वा- भावात् , एस्खे तन्त्रत्वविरोध , स्ववचनव्याघातश्च, एकोपजात्यर्थ- त्वपूर्वसवर्णानामनपेक्षितत्वात् । तथा च न्गनेन विना वेदान्य दुरव बांधतायाम्यून नियत इत्येतारतेव चारितार्थ्यात् किमर्थ जात्यायना पर्तिनम् , उपयोगाकीर्तने नानैव तत्समर्थनम् . हेलनुप पासान् , अनुवादगावे न किञ्चित्प्रयोजनम् , क्थञ्चित् जिज्ञासोपयोगमागेपा मर्थाना कीर्तने जननीननकमुकतारोग्यादि कुतो न कत्यिते । किच जात्य र्थाशीकारे विरोध , त्रैवर्णिकाधिकारत्वान् ब्रह्मानस्य, प्रात्वेन विज्ञासे त्वनेनैव ब्रह्मण इत्यर्थलाभात् कर्मणि पप्ट्याश्च न प्रयोजनम्, निना सायाम्सागवेदाध्ययनमानसाध्यतया सन्न्याससाभ्यत्वागावात तद्गहा मपि युक्तम् , अभ्ययनसायनिनासावरादेव वेदातेन ह्मणे दापि सिद्ध मिति तद्महणन्च व्यर्थम् , म वनेत्यपि न वाच्यम् , तम्य तात्विक्त्वे जमगोचरनिगासोक्तचैव तमिद्धे , अतात्विक्त्वे जिनाम्यत्वायोगात् अनुपपत्तेश्च, 'पृथगात्मन' मिति श्रुनिविरोधात् 'एट पदा तादती ' त्य? सारेण असत्वेन जिज्ञासेति तु युज्यते कम्य भो ? चिदचितो , कुत' अतिसूनाभ्याम् , शुतिरुपलक्षिता, मूत्र च ईक्षते' रित्यारभ्य चिद चितोमभेदमेव साधयति, भेद फि स्वाभाविक ' उतो पाधिक किं अथ वा मिथ्या ' इत्य यदेतत् । यादृशम्नादयोवास्तु भेद प्रति पाद्यमानस्तु स एवेयरियादम् । अनाचातो वेदान्तार्थजिज्ञासेति वक्तव्ये ब्रह्मरिजासेत्युत्तिस्तत्वतो ब्रह्मण एव वेदान्तार्थत्वात् । तत्र च आतानिजामेन्यनुक्त्वा ब्रमनिज्ञासेति वदनाचार्यों मिथ्यावादिनो निराचष्टे । यदि हि जीव एय ब्रश तदानी हि तत्सूचनार्थमारगनिज्ञासेत्येव वाच्यम् , जीवव्यावृतिप्रतिपादक गुण विशिष्टपर ब्रमपद प्रयुञ्जानाम्य जीवनमाभेदनिग्सने अपणो निशेिपत्य सत्य ·पाराशयनिनयः। निरसनेपि हि तात्पर्य गम्यते । यदुच्यते निर्विशे यस्तु ब्रह्मशब्दार्थ इति । तत्र किं लोकव्युत्पत्तिबलाचस्य तादर्थ्यमुच्यते ! उतानुशासनानुरो- धात् ! उत वैदिकन्युत्पत्तिबलात् ? नाद्यः, असिद्धेः; अत एव न द्वितीयः, तत्र हि वृद्धयर्थकवृहिधातोरयं शब्दो व्युत्पाद्यते , वृद्धिश्च न निर्विशे- पत्वम् , किन्त्ववधिनिरूप्यो धर्मविशेषः, अत एव तृतीयोपि निरस्तः । वृहति वृह्मयति ' 'धृहन्तो यस्मिन् गुणाः । वृहत्त्वाह्मणत्वाचे ' त्या- दिना सविशेपत्यैव ब्रह्मशब्दार्थत्वप्रतीतः, जिज्ञासापदेनापि निर्विशेषत्वं वारयत्ति, ब्रह्मशब्दरूढ्या च देवतान्तरत्य घेदान्तार्थत्वनिरासासूच्यते । रूविश्व भगवति - 'वेदे भरिप्रयोगाच्च गुणयोगाच्च शामिण । तस्मि- नेव ब्रह्मशब्दों मुख्यवृत्तो महामुन' इत्यारभ्य यस्मिन्प्रयुज्यमाने तु गुणयोगस्सुपुष्कलः । तत्रैव मुख्यवृत्तोयमन्यत्र युपचारत' इत्यादिगा- रुडपुराणादिवचनसिद्धा । अत्रानेन सूत्रेण समानार्थस्य ‘परीक्ष्य लोका' नितिवाक्यस्य स्मारणाचत्र पुरुपपदेन भगवत एव सर्वविद्यावेद्यत्वोपदेशात् तन्मुखेनापि देवतान्तरस्य वेदान्तार्थत्वनिरसनं सूच्यते । एवमनेन सूत्रेणानारम्भमिथ्यादेचतान्तरवादिनो भगवान्पराशयों विजिग्य इति । मूत्रवाक्यार्थस्तु ; पूर्ववृत्तात्कर्माधिनमाइनन्तरं विशिष्टाधिकारिला- भात् ब्रह्मविचारः कर्तव्य इति । तदाह भगवान्योधायनः ‘वृत्ताकर्माधि- गमादनन्तरं ब्रह्मविविदिपे' ति । विशतिलक्षण्या ऐकशास्त्रचं च , उपदेशादघोक्तादिखारस्याद्धर्मयोगतः । पूणोंपदेशतश्चक्यं पूर्वभागोपजीवनात् ।। उपदेशस्तावद्भगवतो वेदाचायस्यैकव्यवहितप्रशिप्यो भगवान् बोघा- यनः परमर्पिः सम्प्रदायविच्छदशद्वागन्धरहितस्वाचार्य परमाचार्ययोरभि- प्रेतमुपदेशसिद्धं च शाक्यमनुगृह्णाति 'संहितमेतच्छारीरकं जैमिनीयेन , ·११० शास्त्रगुक्तापळी । - . , . पोडशलक्षणेनेति शास्त्रैकत्वसिद्धि' रिति । संहितमिति सतत्वाभिधा- नात् ऐकग्रन्थ्यं च विंशतिलक्षणी । वृत्तिकारो भगवानुपवर्षोपि प्रथ- मतन्त्रे आत्मास्तित्वाभिधानप्रसक्तौ शारीरके वक्ष्याम इत्याह । ऐका- न्थ्यं हि वक्तृसंकल्पाधीनम् , अत एव परस्परविरुद्धनानाशास्त्रार्थप्रतिपाद- कस्य शाटकरसर्वसिद्धान्तसंग्रहादरैकग्रन्थ्यसिद्धिः । वक्तृसंकल्पश्चात्र 'संहित' मित्यादितदीयसच्छिप्यसूक्तयैव ज्ञायते । यदि सम्प्रदायो ना- द्रियते, तदा वेदे स्वरवर्णपदवाक्यपादगीतिविभागानुपूर्व्यादौ कस्ते प्रतिभूः! तस्मान्नयायमुखेन कस्यचिदर्थस्स मुनिभिः प्रतिपादने सोर्थो न्यायमु- खतो ग्राह्य , तैरेवोपदेशेन प्रतिपादने उपदेशवलादेवार्थो ग्राह्य । अत एव वेदाचार्यवक्तृकत्वाविशेषेपि सौत्रार्था न्यागत एवं गृह्यन्ते , भार- तार्थास्तूपदेशादेव । ऐकग्रन्थ्यन्तु तद्ज्ञोपदेशादेव ग्राह्यम् । अतएव शङ्करोप्यैकग्रन्थ्यमगीचकार । अत एव तेन 'एक आत्मनश्शरीरे भावा दित्येतत्भाप्ये देहातिरिक्तात्मास्तित्वस्य शास्त्रप्रथमपादे व्यवस्थापनात् अत्र तव्यवस्थापनं पुनरुक्तमित्याशङ्कय शबरस्वामिना तत्र तत्कृतन तत्सूत्रारूढमिति समाहितम् । अत एव ब्रह्मजिज्ञासामूत्रे भामत्यां धर्मजि- ज्ञासासूत्रस्थस्य धर्मशब्दम्य वेदार्थमात्रोपलक्षणत्वमुक्तम् । तस्मात्प्रामा- णिकानान्दुरपह्नवमैकशास्त्रयम् । अथशब्दश्च शब्देन प्रकृतमपेक्ष्यानन्तर्यवोधन एव स्वरराः लोके काप्यनेवंविधस्थले अथ शब्दस्य प्रयोगादर्शनात् ; गत्यन्तराभावे योग्यतया बुद्धिस्थानन्तर्य कचित् अथातो धर्मजिज्ञासेत्यादो । ताव- मात्रगतरप्यभाये स्वारसिकमानन्तर्यार्थत्वमपि परित्यज्यारम्भार्थत्वमङ्गी- क्रियते पचिदधशब्दानुशासनमित्यादी, अतोथशनस्वारस्यानुरोधादप्मेक अन्य्यमवर्जनीयम् । तथा शारीरके 'तदुक्तम्' 'तदुक्तम् , 'अल्प श्रुतेरिति चेतदुक्तं' 'जीवमुस्त्यप्राणालिङ्गानेति चेतद्याख्यातं ' इति । उक्तंसमा- , ·पाराशर्यविजयः। मायदमर्थ्य ' मितिवन्निरुपपदेनैव जैमिनीयमन्धार्थः परामृश्यते । यत्र पूर्व- तन्त्रसूत्रानुपन्यस्तजैमिन्युक्तार्थःपरामृश्यते, तत्र जैमिनिग्रहणमेव क्रियते । यद्यनयोभिन्नग्रन्थता स्यात् , तदा वक्तृनिर्देशोवास्यादधिकरणनिर्देशो वा । तदुभयविधुरोय निर्देशो विंशतिलक्षण्या एकतामेवावगमयति । यद्यपि स्वोप- बृहणीयश्रुतिस्मृतिगतार्थपरामर्शेपि निर्देशोयमुपपन्नः, न चायन्तादृशः। ननु तदुक्तमित्यादिना परामृष्टानां अर्थानां जैमिनीयसूत्रेषु सत्वेपि सर्वरपि भाष्यकारैस्तथाब्याख्यानेपि न तमन्धोपजीवनेन तदर्थपरामर्शः, अपि तु ततोन्यत्रैव यत्र कचन वर्तमानानां तेपामर्थानां परामर्श इति; अहो नु खलु एवं वदन् सिद्धमन्नं परित्यज्य भिक्षामटतिदुर्मतिः, तस्मादुक्त अहणस्वारस्यादप्यैकशास्त्रचन्दुरपदवम् । आदिपदेन हेतुत्रयं संगृह्यते । भादिग्रहणन्तावत् दृश्यते, 'सर्ववेदान्तप्रत्ययञ्चोदनाधविशेषात् ' 'श्रुत्त्यादि बलीयत्त्वाच्च न वाध' इति । न पत्र व्याकरण इव गणपाठोस्ति; न च श्रुतिषु चोदनादीनां पाठो दृश्यते,येन 'एप भूतपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्वि- धरणः । 'यस्मिन् योः पृथिवी चान्तरिक्ष ' मित्यादिपु पठितानां 'पत्यादि- शब्देभ्य' 'शुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दा' दित्यादिप्विवादिशब्देन ग्रहण स्यात् , तस्मादादिग्रहणमेकमन्यत्वेन सन्निहितानां संयोगरूपादीनामेव प्रतीतिर्भविप्यतीत्यभिप्रायमिति सरसतोऽवगम्यते । किञ्च- सर्ववेदान्त- मित्यत्र साध्यानुपादानादधिकाशङ्कानिराकरणेन सूत्रस्य शाखा- न्तराधिकरणन्यायविपयत्वोपपादकतया तदीयमेव साध्यं लप्स्यत इम्यमि- भायमेव, तदप्यैकग्रन्थ्यएवाजता भवति । किञ्च ‘भेदादिति चे' दित्यत्र हेतुर्नोपन्यस्त. पूर्वक्रांडोक्तहेतूनाभन्दयो भविप्यत्तीत्यभिप्रायेण, तदप्यैक- अन्ये समन्जसं भवति । धर्मयोगः . 'अथातो धर्मजिज्ञासे' नि सूत्रम् । जिज्ञासाकृतयुक्तानां तथैवानरलक्ष्मणोः । समत्याद्वर्गजिज्ञासामू गालमिदं ययौ ।। प्रत्यय - ·यास्त्रमुक्तानळी । जिज्ञासा तावदविशिष्टा, सागसशिरस्कस्वाध्यायाध्ययनजन्यापात. प्रतीतिसमुन्थतदर्थजिज्ञासायाः पूर्वोत्तरभागयोरपक्षपातात् , अतस्तदनु- जिवृक्षया प्रवर्त्यमानग्रन्थस्य पूर्वोत्तरभागोभयविषयत्वौचित्यात् तत्कर्तव्यता- प्रतिपादकमिदं सूत्र विंशतिलक्षीविषयमेव युक्तम् । क्रमसगत्येकन्या- ख्यानरूपताभिरनपवादाभिरेकग्रन्थत्वञ्च युक्तमेव । कर्तृभेदात् परं शङ्का- शुकावकाश , वमपि विचारयामः । किं जैमिनेब्रह्ममीमांसाग्रन्थाकरणम् तदर्थापरिज्ञानात् ! उतानुग्रह विरहात् ! नाद्यः, भगवहादरायणशिष्यस्य उदयोगात् , तस्य ब्रह्मविदग्रसरत्वस्य भगवतैव 'परं जैमिनिर्मुख्यत्वा' दित्यादिभिः ख्यापनाच । न द्वितीय., पूर्वमीमांसाग्रन्थस्याप्यकरणप्रस- गात् , परमपुरुषार्थाभ्यर्थिजनेष्वनुजिवृक्षाविरहस्तु ब्रह्मप्राप्तरपुरुषार्थत्वात् तदर्थापरिज्ञानाद्वा स्यात् , न च तदुभय शङ्कामप्यर्हति । एवमाचार्यबादरा यणस्य ब्रह्मज्ञानाड्गत्वेपि कर्मणो ऽनिरूपण न तदज्ञानान्नाप्यनुजिघृक्षावि- रहात् । तस्मादाचार्यान्तेवासिनोर्जगदनुग्रहप्रवणयोरन्यतरभागाकरणमन्यो- न्यसमयेनैकैकभागकरणादित्यनाग्रहचितैरभ्युपगन्तव्यम् । प्रमेयगौरवानुसा- रादाचार्यान्तेवासिनो गव्यवस्था । अत एव हि ' आचार्यस्तु ते गति वक्ते' त्युक्तमग्निभि । तर यथाचार्यस्तु ते गति वक्तेति वाक्या- नुसारात् भिन्नवक्तृकयोरप्येकवास्यत्वम् , तथा पूर्वोकन्यायसहकृतवृत्तिकार- वचनात् पूर्वोत्तरमीगासयोरेकवाक्यत्वगनुसन्धेयम् । आचार्यस्य शिप्यमुस्वेन पूर्वभागकारण शिप्यम्यानुग्रहशीलताप्रदर्शनार्थम्, स्वानुग्रहपात्रताप्रख्यापनार्थ च। तस्मात्म्वत प्राप्तसर्व विषयत्वबाधकामावात प्रतिज्ञा कृत्सविषयैव । नचैव कृत्सम्यापि जैमिनिनैव करणापत्ति । नायमथशब्द अथ शब्दानु- शासन' मित्यादिवदारम्भार्थकत्सन् स्वकर्तव्यप्रतिज्ञापर , फिन्त्वध्यय- नानन्तर्यपरस्सन् धर्मविचारकर्तव्यताप्रसाधनपर । यद्यपि विचारकर्तव्यता प्रसाधनम्य स्वकृतियर्यपरिहारार्थत्वात् साधितकर्तव्यभावम्य विचारम्य स्वकर्तव्यत्वम् सिद्धयति , तथापि न कृत्सत्यापि स्वकर्तव्यता । एवञ्नो भाभ्या सम्भूय चिकीर्पितस्य ग्रन्थस्यादौ वृत्तशासक्तव्यता प्राधितेति - ' ·पारागविजय । मन्तव्यम् । यद्युक्तार्थाननुगुणं सूत्रं सदा नोक्तार्थसम्भवः, नच लेशनोप्यनानु- गुण्यं दृश्यते, किन्तु आगुगुण्यमेव । तथाहि- पूर्ववृत्तं नावसमागम् , चेदाध्ययनानन्तर्यमथशब्दार्थः, अध्ययनन्तदधीनमापातज्ञानञ्च भाग द्वयसाधारणमेव, न कर्मविचारासाधारणं पूर्ववृत्तं निर्दिष्टम् । युक्तिश्च समा ना, अध्ययनविधेरक्षरग्रहणपर्यन्तत्वात् । अर्थज्ञानपर्यन्तत्वाभावेन स्वाध्या- यस्य विवक्षितार्थत्वे मानाभावान्मीमांसा नारम्भणीयेति पूर्वपक्षे युक्ते - अर्थ परत्वस्य स्वत प्राप्तस्याध्ययनविधावपि बाधकाभावेन स्वाध्यायस्य विवक्षिता र्थत्वान्मीमासा आरम्भणीयेति राद्धान्तयुक्ते - अध्ययनस्य स्वर्गार्थतया विधेत्स्वाध्यायस्याविवक्षितार्थत्वमिति पराभिगतपूर्वपक्षयुक्ते अध्येतव्य इत्यक्षरग्रहणपरम्परया जायमानवाक्यार्थज्ञानार्थनियमविधेर्विवक्षितार्थत्वमिति सिद्धान्तयुक्तेश्च समानत्वात् । अक्षराणि च समानानि, धर्मजिज्ञासेति धर्म पदभ्योपासनेपि वृत्ते । यदि साक्षात्पलसाधनमपूर्व धर्मस्तदेहाप्युपासनासाध्यं अपूर्व धर्म । यद्युत्तरविचागेपि धर्मविचार , तर्हि ब्रहाण प्राधान्यं भज्यतेति चेत् । न, भगवदाराधनस्यैव कर्मज्ञा- नात्मकस्य विचारहयेनापि प्रतिपादनेनोभयत्रापि ब्रह्मण एव प्राधान्यात् । एवमपि 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे' ति ब्रह्मणो विशेषेण प्राधान्यं प्रतीयत इति चेत् । सत्यम् , सिद्धरूपस्य ब्रह्मणो वेदान्तै. प्रतिपादनासम्भवशङ्का- परिहारार्थ तथा निर्देशात् । तथा च कर्मविचारस्य ब्रह्मनिरूपणनिरपेक्ष- त्वावत्सापेक्षोपासनफलविशिष्ट ब्रम विचार्यतया पुन प्रतिज्ञायते पूर्व- पक्षिशड्कानिराकरणाय । लक्षणश्च समानम् ; उपासनस्यापि चोदना लक्षणत्वात् । यद्यप्यथातोब्रह्मजिज्ञारोति सपरिकरनझविचारं प्रतिज्ञाय उपा- सनातभूतकर्मणश्शारीरकतृतीयाध्याये निरूपणमुचितम् , तथापि कर्म- विचारस्य बहुग्रन्थसाध्यत्वात् त्रैवर्गिकसाधारण्यातेषा ब्रह्मज्ञानापेक्षाविर- हात् तृतीयाध्यायानिवेशः । त्रैवर्गिकाणां मुमुक्षूणाञ्च साधारणत्वालियर्ग प्रथमप्रावण्यान्नित्यनैमित्तिफाननुष्ठाने प्रत्यवायन समावर्तनप्रभृतिकर्मणा. तत्र - ·शास्त्रमुक्तापळी । मनुध्यत्सा पाठसमानुसाराच्च कर्मविचार मानियेशित । यद्यप्यथातो वेदान्तजिज्ञासेलेन वस्तुमुचितम् , तयापि रागादेव विचारे प्रवृत्तिरिति सिद्धान्तयुक्तिरयापनाय श्रेयस्साधनत्व योषयितु धर्मजिज्ञासेत्युक्तम् । आपातत श्रेयन्साधनत्वबोधे हि तनिरूपणाय रागात्प्रवरन् । एवञ्च प्रवर्तकाभागदप्रतिपूर्तपक्षे रागात्प्रवृत्तिरिति सिद्धान्त इत्यधिकरणशरीर सूचित भवति । अर्थज्ञान कामाधितरिकस्याप्यायररणकाध्ययनविधिनैव स्वफलसिद्धये विचारे प्रवर्त्यते पुरुष इति त्वनुपपनम् , अर्थज्ञानकाम इति पदाभावात् , विधे स्वफलसिद्धये विधेयतदशातिरिक्तानुष्ठापकत्वासिद्धे अर्थज्ञानजनकताया प्रत्यक्षसिद्धत्वेन विधानासम्भवात् , स्या' यायो येतव्य इति प्रतीयमानगुणर्मत्वविरोधाच । - - - " एतेनार्थज्ञानकामाधिकारिकम्वाध्यायकरणकाध्ययननियमविधिरपि निरस्त । नाप्यर्थज्ञानफलकणकर्मा ययन नियमविधि अर्थज्ञान फलताया अरणादेव नचार्थज्ञानस्य विध्य-पर्शे स्वाव्या यस्यापि विपक्षितार्थत्वप्रसङ्ग , म्यान्यायाध्ययननिधियदेवोपपत्ते ननु अगाध्ययनस्यार्थज्ञानपर्यन्तत्यमवश्याश्रयणीयम् जन्यथा अध्ययनमस्कृतवेदजन्यार्थज्ञानापयोगित्यासम्गवेन वेदाशत्वानिर्वाहार , ततश्चागाभ्ययनवद्वेदाध्ययनमष्यर्थ गनपर्यन्त स्यात् , रव्यमत्ययस्वार स्यातिलड्धनमपि 'वेदागानि समन्तानि कृष्णपक्षे तु सम्पठे' दित्यन द्वितीयाविभक्तिस्यारस्यातिलडयनवदेव स्यादिति चेन्न बशेषेण हवींप्यमिधारयती" त्यन गयाजशेपप्रातिपदिकानुसारेण तृती मारिभक्यवगतगुणभावम्येय वेदागानीति स्मृनावगप्रातिपदिरानुसारेण तृतीयाविभक्त्यवगतप्राधा यस्य त्यागेषि स्वा यायविधिवागगनतव्य प्रत्ययस्वारम्यत्यागे कारणागारात् । तम्मान यप्रत्ययेन कर्गण भाज्यत्तावामन म्वपदनैर भावाया भात्यासाहभागान्त गर्थिज्ञानम्य नमुचितम् । तश्च भाय किगित्यपेक्षा ग यदीयपत्यम्या . प्रया ·पाराशयविजयः। न्येनानभिधाननिमितः कर्मवोधनार्थस्तव्यप्रत्ययन्तम्य प्रथमान्तस्वाध्याय पदेनोपस्थापनान्निवृत्ता । एतेन " स्वाध्यायोध्येतन्य " इत्यत्राध्ययनानुष्ठानसिद्धयर्थं विधि- परत्वाश्रयणस्यावश्यकत्वेन कर्मपरत्वस्याप्याश्रयणे वाक्यभेदप्रसङ्गादिति. निरस्तम् , वाक्यभेदापादकासिद्धेः । यतु कैश्चिदुक्तम् – स्वाध्यायमध्ययनेन भावयदिति विध्यर्थः , अध्ययनभावना च दृष्टं सगीहितं भाव्यमपेक्षमाणा समानपदोपात- मध्ययन सनिहितं च स्वाध्यायमसमीहितत्वादुपेक्ष्याक्षरावाप्तिप्रभृत्यर्थाव बोधपर्यन्तं यद्यदध्ययनसाध्यादृष्टं पुरुषस्य समीहितन्तत्सर्व भाव्यतया स्वीकरोति, नत्यक्षरावाप्तिमात्रम् , अधुतगौणफलत्याविशपात् , संकोच- काभावाच । नन्वक्षरावाप्रश्रुतत्वेपि प्रथमोपस्थितत्वादारश्यकत्वादर्थर- हितस्वाध्यायभागे फलत्वेन क्लप्तत्वात् सर्वस्वाध्यायानुगतत्वाच्च तस्या एव भाव्यत्वेनान्वये निवृत्तभाव्याकाङ्क्षा भावना नार्थावबोधपर्यन्तं धावतीति " स्थाणुरयं भारहार किलाभूदधीत्य वेदन्न विजानाति योर्थ " मि- त्यादिश्रुत्या ऽर्थज्ञानपर्यन्तत्वरहिताध्ययनस्य विफलत्वप्रतिपादनेन निन्द- नादध्ययनस्यार्थावबोधपर्यन्तताया एवावश्याश्रयणीयत्वात् । किंचाक्ष- रावाप्तिः ग्रामाद्यवाप्तिवन्न संयोगादिरूपा, अनभ्युपगमात् , अननुभवाच्च, किन्तु स्वमात्राधीनोच्चारणानुकूलस्मृत्यदुकुलस्मृत्यनुभवसाधारणस्वाध्याया क्षरावधारणरूपैव, अन्यानिरुक्तेः; नच तादृशोचारणानुफूलज्ञानजनक- स्वाध्यायगोचरदृढतरसंस्कारप्रचयरूपत्वेन सा निर्वस्तुं शक्येति याच्यम् , ताशसंस्कारपचयस्य तादृशाक्षरावधारणं विनानुत्पत्तेः, ज्ञानमनुत्पाद्यो- च्चारणं प्रति हेतुत्वानिर्वाहाच्च, स्वरूपे फले चापेक्षणीयतया स्वा- ध्यायावधारणस्यैव तत्प्राप्तिरूपत्वौचित्यात् । नच तदवधारणस्याप्यनु- भवरूपस्य व्यवहिततया संस्कारमनुत्पाद्योच्चारणहेतुत्वानिवर्वाहेण स्मरण रूपस्य तस्य संस्कार विनोत्पत्यभावेनच त्वदभिमतस्वाध्यायावाप्तिपदार्थ चेन्न- . , ·शाखनुक्तायळी । भूततदवधारणेपि तत्स्वरपे स्मरणे तत्फले उच्चारणे च ताशसंस्का रप्रचयस्यावश्यापेक्षणीयतया तादृशस्वाध्यायावधारणमेव तदवातिः नतु ताशसंस्कारप्रचय इत्यत्र कि विनिगमकामिति वाच्यम् , यत्र यदक्षरा धारणात्मागेव स्वस्वव्याप्तेतरस्योचारणानुकूलयावत्समवधानं तत्र तदक्षरा- वधारणस्य संस्कारोत्पविक्षण एव उच्चारणहेतुत्वसम्भवेन सर्वत्रोच्चारणे तस्य संस्कारनिरपेक्षताया एव विनिगमकत्वात् । तथाच तादृशम्या- ध्यायाक्षरावधारणात्मिकायास्तदवाप्तेन तत्त्वेन भावनामाव्यत्वं शक्याभ्यु- पगमम् , तम्य लिखितपाठादिजन्यतादृशावधारणसाधारणतया ऽतिप्रसक्त- खेनाध्ययनभावनामान्यत्वानवच्छेदकत्वात् तादृशावधारणरूपावासी अध्ययननियमासम्भवाच; किन्त्वलौकिकश्रेयस्माधनस्वाध्यायाक्षरावधारण- स्वेन, तत्र स्वाध्यायाक्षरांशस्य गौरवग्रस्तत्वेनालौकिकश्रेयस्साधनावधा- रणत्वमेव लाघवात्सामान्यरूपत्वाच्च तदवच्छेदकं वाच्यम् , तच्च तदर्थावधारणेप्यविशिष्टमिति कथमध्ययनविधेर्थिज्ञानपर्यन्तत्यमिद्धिः ! ननु उक्तावधारणत्वम्य स्मृतिपुराणादिसाध्यार्थावधारणादिसाधारणतया तिप्रसक्तत्वेनाध्ययनभावनाभाव्यतावच्छेदकत्वनिर्वाहाय तादृशावधारणत्वे स्वाध्यायाक्षरांशप्रवेश आवश्यकः , एवञ्च नार्थावधारणसंग्रह इति चेन्न-विध्यन्तरापेक्षितस्वाध्यायसाध्यावधारणत्वस्यापूर्वीयस्वाध्यायसाध्या वधारणत्वस्यवानुगतानतिप्रसक्तस्य पराभिमतस्वमात्राधीनोच्चारणानुकूल- स्वाध्यायगोचरदृढतरसंस्कारमचयरूपावाप्तिन्वापेक्षया वा स्वमात्राधीनो- च्चारणानुकूलस्मृत्यनुभवसाधारणम्वाध्यायाक्षरावधारणत्वापेक्षया या लघु- मृतस्यैवाध्ययनभावनागाध्यतावच्छदकन्येन विवक्षितत्वादिति । अनोच्यते । स्वारसिकवाक्यार्यस्याभिषानादेवापत पापकार्य । तव्यप्रत्ययमनादृत्यार्थकर्मत्वांगीकारपि नैवं वाक्याथम्सम्भवति , किन्त्व ध्ययनेन स्वाध्यायं भावयेदित्यर्थः स्पान् , नहि भावनायां भाव्यगाकांक्ष माणायान्तां विहाय समभित्र्यानपदार्थम्य तदुपसर्जनीगनाध्ययनाव·r पाराशर्यनिमयः। ११७ च्छेदकतयान्वयो युक्तः, स्वाध्यायस्याध्ययनभावनागाव्यत्वेनान्वये सति तत्साध्यताया आप्यत्ववेपनिबन्धनत्वात्तादृशम्वाध्यायसाध्यताया जध्ययना यच्छेदकत्वं विना अनुपपत्तेः स्वाध्यायाध्ययनेन स्वाध्यायं भावयेदिति पर्यवस्यति । अस्तु वा स्वरूपेण साध्यस्यैव भाव्यत्वम् , अथापि रवाव्यायायाप्तिरेव गान्या स्यात् , समानपदोपात्तस्वाध्याय निष्ठत्यात, अध्ययनभावनां प्रति अर्थज्ञानापेक्षया सन्निहितत्वात् , हुमादिव्यापक- स्वात् , तत्र फलतया क्लप्तत्वाच्च ; एवंच स्वाध्यायाध्ययनेन स्वाध्यायं भावयदिति वाक्यार्थः । नचाक्षरावाप्तेरसमीहितत्वम् , अर्थजानेपि तुल्य स्वात् ; सामान्यावच्छेदकं वदद्भिस्तरेव स्वाध्यायावाप्तेम्समीहितत्वाभिधा- नाच्च । अध्ययनाकरणे प्रत्ययाय श्रवणात्प्रत्यवायपरिहारो या भाव्यस्स्यात् । स्थाणुरय ' मित्यादिवाक्यञ्चाध्ययनविधेार्थज्ञानाधिकारिकत्वमवगमयितुं परन्तु क्रत्वपर्यवसाय्यध्ययनन्निन्दति कती मरोचना मुत्तम्भयितुम् । यदुक्तम्-स्वाध्यायावाप्तिस्स्वाध्यायावधारणम् , स्वाध्यायावधारणत्वञ्च नाध्ययनजन्यतावच्छेदकमिति ; अस्त्वेवम् , अनवच्छेदकत्वे दोपाभा- वात् , अवच्छेदकतापुरस्कारेणैव साध्यतावगमे सति विधिवैग्यर्यपरि- हारायाध्ययनजन्यावाप्तरेव नियमादृष्टानुविद्धायाः ऋतूपयोग्यर्थज्ञानार्थता कल्पनात् । अम्तुवा ऽलौकिक श्रेयस्साधनस्वाध्यायावधारणमध्ययनेन भाव यदिति कार्यतावच्छेदकान्तर्भावेन वाक्यार्थ । यच्चोक्तम् - विध्यन्तरापेक्षितस्वाध्यायसाध्यावधारणत्वमपूर्वीयस्वा- ध्यायसाध्यावधारणत्व वा लध्विति; तन्न, स्वाध्यायसाध्यत्वं हि न स्वाध्यायेन जन्यता, अर्थज्ञाने तदसिद्धे. तस्य पदज्ञानजन्यत्वात् । किन्तु प्रयोज्यत्वमात्रम् , तथान प्रायश्चित्तविध्यपेक्षितं यलिपिमूलोचारणा धीन स्वाध्यायावधारणं तस्याप्यध्ययनसाध्यत्वप्रसङ्गः साध्यावधारणमात्रस्य भाव्यत्वे प्रथमावधारणप्रभृतिचग्मावधारणपर्यन्तानां शक्नोति, स्वाध्याय " ·शास्त्रमुक्तारळी । ताना सहस्राणां वा सम्भवारोपा नियमादृष्टानुध कल्पनीय ,- ति गौरवम् , एक्च स्वतात्पर्षमावेदयन्ती श्रुतिमनादृत्य स्वाभीष्टा .र्थगोधनाय श्रुतिपीडने तच्छ्रतिद्रोहाटनर्थपरम्परातश्च न कदाचिदपि पुक्ति । तस्माद्यथाश्रुति विधिकर्मत्ववोधनमेवेष्टव्यम् । नन्वेकस्य शब्दस्य एकस्मिन्प्रयोगे वृत्तिद्वयेन युगपद्धोधकत्र TA दिक्षेषु न दृष्टमिति चेत् ? किमत , पुष्पवच्छब्दे तद्दर्शनात् , पथादर्शन-तत्र शक्तिद्वय युगपद्बोधकामिति यदि तदेहापि तद्बलादेव गपबोधनमेष्टव्यम् । इयास्तु विशेष , पुष्पवत्पदे दिवाकरनिशाफर क्तियो परम्पराव्यभिचारो दर्शनादेव, इह तु भानान्यतरशक्तय यभिचारेण विधिशकेधिसत्वदर्शनेपि कचित्तच्छत्तचोविधिव्यभिचारेण मोधकल्प दर्शनादेवेष्टन्यम् । " विष्णुरुपाशु यष्टव्य " "श्रोतव्यो मन्तव्य" इत्यादौ यदि तनार्थिस्तव्य , तर्हि तच्छक्तेर्व्यभिचारो विधि क्ति यभिचार एव दर्शनात् स्वभाव इति न काचिदनुपपति । विधे ध्ययनान्वयित्वाकर्मत्वम्यान्यान्वयित्नात् कथ व्याधिकरणयोरेकेनाभि निमिति कथन्ता तु निर्णिनन्धना, दृश्यते हि यजेतेति यागान्वयि बंधे कन्वयिसङ्ख्यायाश्चैकेनाभिधानम् । यच्चोक्त साहाध्ययनसम्पादितमेवार्थज्ञान फलवदुत्तरकाशमित्य यासिद्धौ तादृशार्थज्ञानरूपविद्याविरहान शूद्राणा क्रत्वधिकार इत्यपशू राधिकरणविरोधापात , शूद्राधिकारस्यापि तथासति दुर्वारत्वापातात् । नु "न शूद्राय मतिन्दद्यात् " न चास्योपदिशेद्धर्मन्न चास्य व्रत दिशेत् पधुवा यच्छ , तस्माच्दसमीपे [ध्येतव्यम् " । वेदमुपशृण्यतस्त्रपुजतुभ्या श्रोनप्रति -रण धारणे शरीरभेद उदाहरणे जिहाच्छेद" इत्यादिनिषेधवचनैरु देन्ट्रादिसामग्रीवाधाद्वादेर्वेदार्थज्ञानासम्भवेन वैदिककर्मस्पनुष्ठानमस- " एतत् श्मशान अथ हास्य ·पागविराम । सक्तरेवागावान विरोध इति चेन- अध्ययननिधनानपर्यन्तनियमवि- स्वाभावपक्षे शूद्रानुष्ठिरावैदिकरणानिप्पलचे मागामायेन निपिहाग म्यागमनादौ - रागिण इव निषिद्धाच्ययनविचाराठौ रागिणश्शूद्रस्य प्रवृत्ति सम्भवेन तदनुष्ठानप्रसक्ते तदनुष्ठितयागादेरपि तस्मिन् स्वर्गादिफार सम्पादनप्रसङ्गात् ; निषेधस्यानिष्ट फलस्वप्रतिपादनपरत्नेपि तदनुष्ठितविहित फर्मविफलत्यप्रतिपादनपरत्यासिद्धे । यद्यपि “ तस्माच्द्रो यजेननक्लप्त " इति शूद्रायानधिकार श्रूयते, तथापि “ यज्ञेनवक्लप्त" इति चैदिक मर्माविशेष एा स श्रूयते, नतु वैदिककर्ममात्रे , किंच तथाविध- श्रुति मृत्याश्योगनयनाधानादिकारणान्तराभारगादायापि प्रवृत्तत्तमम्गवेन साक्षाय नन्निपेधक्लायोग , गर्भाष्टमेपु ब्राह्मणमुपनयीत गर्भेका दोपु राजन्य गर्भद्वादशेतु पश्यम् , " बसन्ते ब्राह्मणोमानाद धीत ग्रीयो राजन्यश्शारदिवेश्य" इत्यादानुपनयनारायाधानादो राज सूये राजत्वस्येव ब्राह्मणत्वादीना कारणत्वेनोपादानेन शूद्रे च तदभावेन तत्कारणकोपनयनादीनामभावोनयनात्तन्मूलत्वाच्च निषेधस्मृते , तथाचा क्षरानाप्तिपर्गन्तत्वपक्षे उपनयनादेराधानादेच वर्णिकाध्ययनतदनुठेय. कर्मस्वेव कारणत्वेनान्यथासिद्धनया शूद्राधिकारनिषेधस्मृतिर्न तदधिकार निषेधपर्यवसायिनी ; नन्वध्ययनविधेयनोधपर्यन्तलनियमविधित्वपक्षेपि कथमुक्तातिप्रसङ्गो न स्यादितिचेत् । उच्यते , उक्तरीत्या अभ्ययनसम्पा दितमेवार्थशाग फलवदुत्तररुर्मागमान्यादृशामित्यस्मिन्पक्षे नियमशरीर परवसानेन शूद्रस्य चोपनयनादिसस्कारनिरहादुपनयनाङ्गकनियमाध्ययन सम्पादितस्वाध्यायार्थनानाभावेन तादृशस्यैव स्वाध्यायार्थज्ञानस्य फल वदुनरकर्मागत्वेनान्यादृशस्य तस्यातयात्वेनोक्तातिप्रसङ्गानवकाश इति ; तस्मादध्ययनविधिरर्थज्ञानपर्यन्त इति स्थिते विधिमात्रस्यानुष्ठेयभावना- त्विादशत्रयवत्या एव भावनाया अनुष्ठेयत्नादत्रेतिकर्तव्यतारूपाशस्य सामान्यतो विधिवाक्यार्थत्वेपि यागादिविधिविवेतिकर्तव्यताया असम्भ .

·शाम्नमुक्तावनी। वेन योग्यतया मीमासापरपर्यायो विचार एवेतिकर्तव्यतात्वमईतीति स एवेतिकर्तव्यतात्वेनाध्ययनविधिना शेपरूपेणाक्षिप्यन इति तस्य वैधत्व मकामेनापि म्वीकार्यमिति । । अपिच अत्रोच्यते । यदुक्तमध्ययनसम्पादितमेवार्थज्ञान फलश्रुत्तरमोम नान्यादृशमिति स्वपक्षे नियमपर्यवसानमिति, तत्स्वपदमनुपदमेवोपन्यस्त विम्मृत्योक्तम् , स्वाध्यायसाध्यावधारणत्व कत्वन्तरोपयोगित्यविशपित कार्यतावच्छेदकमिति युपन्यस्तम् , तत् कथ त्वधिकारे अपशूद्रत्व सिद्धि ! ऋतूपयोग्यवधारणत्वं कार्यतावच्छेदकमित्युक्तौ ऋतूपयुक्तपर शाखातदर्थावधारणयोरपि स्वाध्यायाध्ययनसाध्यत्वप्रसङ्ग प्रमाणानुरोधीहि प्रमेयनिश्चय , नतु स्वाभीष्टनिर्णयानुरोधि प्रमाणम् , ततश्चास्य स्वाध्यायविधेरपशूद्रत्वे प्रामाण्यामागे सिद्धे यदि तर प्रमा- णान्तर न स्यात् तस्य तदा सशद्रत्वमेव स्यात् , आचारम्यैव वा प्रामाण्य स्यात् , नवत्र ऋतूपयोग्यवधारणत्वन्नावच्छेदकम् , ततश्च कार्यतावच्छेदकापुरस्कारेणैवार्थज्ञानार्थतया अध्ययनन्नियम्यत इति चेत् । एवमपि नापशूद्राधिकार , स्वाध्यायाध्ययनस्य तदर्थज्ञान प्रत्येव नियाम्यत्वात् , वस्तुतस्तु अपशूद्रत्वे आचार्याननुग्रह एव गति भाचार्या खल शूद्राणामनधिकारमयुक्तो यज्ञदानादिनिषेध इत्यभि नशूद्रायेत्यनुजगृहु , निरुक्ताशयस्पष्टीकरणार्थमनन्तर "पद्युहवे" त्यायनुजगृहु । अत्र शूद्रस्य हेयत्ववचनमनधिकारितात्पर्यकमिति हृदयम् । अनधिकारप्रयुक्त एव दण्डविधिरित्यभिप्रायेण अनन्तर "पथ हास्ये' त्यादिकमनुजगृहु । यदि म्वर्गसाधनमेव शूद्रानुष्ठितोपि याग , तदा तस्य पुण्यकृत्वान्न तन्निमित्चदण्डविधियुज्यते, अतोनधिकार एवं वचनस्य तात्पर्यमित्याचार्याणा हृदयम् । " प्रायेण प्रथम ·- . पाराशयविजय । १२१ वस्तुतस्तु नात्रापशद्रनयविरोधशभावकाश , तथाहि - इत्म हि तदधिकरणशरीरम् , किममिहोगादिषु चतुभाष वर्णानामधिकार , उतापशूद्राणा त्रयाणामिति । तदर्थमिद विचार्यते - किं कामश्रुतिप्रयुक्त विद्यार्जनम् , उत स्वाध्यायविधिसिद्धविद्योपजीविन्य कामश्रुतय इति । द्वेधा चात्र पूर्वपक्ष , एकस्तावत् स्वाध्यायाध्ययन क्रत्वनुष्ठानज्ञानोप- यिकतया विहित ऋत्वा कतुविधिभिरेव प्रयाजादिवत्प्रयुज्यते , कतवश्वा विशेषेण चातुर्वण्यमधिकुर्वाणा चतुर्णामध्ययनं प्रयुजते, तत्र त्रयाणा 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयी ' तेत्यादिभिरुपनयनसस्कारोध्ययनागत्वेन विहित चतुर्थस्तु विध्यभावादनुपनीत एव अधीत्य विद्या बध्याधिकरोतीति द्वितीयस्तु न ऋत्लगमध्ययनम् , श्रुत्याधभावात् , अक्षरग्रहणादिष्ट कार्यपरम्परया वाक्यार्थज्ञानस्यानुष्ठानौपयिकत्वेन स्वयमेव फलत्वोपपत्ते स्तत्रेवाध्ययन स्वविधिना विनियुज्यते, न तद्वारेण तौ, तेनाधानादी वाग्न्या ज्ञानागमध्ययनन्न कृत्वगम् , अतस्तेन विनापि ऋतूनामवैगुण्या दनधीतवेद एव शूद्र उपद्रष्ट्रवचनादनुतिष्ठनधिकरोति । क्रतवोधविशे पेण चतुरोप्यभिकुर्वन्तस्रयाणामध्ययनविधिसिद्धाविद्यत्वाद्विद्यार्जननायुजते, शूद्रस्य त्वन्यतस्सिद्धविद्यात्वाभावात्तदार्जनमपि प्रयुञ्जते, अतो यद्यपि स्वाध्यायविधिरनिर्दिष्टकर्तृकत्वात्कारमपेक्षमाण प्रकृतोपनयनसंस्कृतान् किमर्थ वयमाचार्यसमीपमानीता इत्येव प्रयोजनमपेक्षमाणान् ब्राह्मणा- दीनेव कर्तृत्वेन स्वीकुर्वन् तेपामेवाध्ययन विधत्ते, न शूद्रस्य, तथाप्य विहितेनैवाध्ययनेनोपायान्तरेण वा विद्या लब्ध्वाधिक्रियतेति । . सिद्धान्तम्तु ऋतुविधयोखन्यथानुपपत्या विद्यार्जनमाक्षिपन्ति , यदा तु स्याध्यायविधिविहिताध्ययनोपात्तविद्यान्द्विजन्मनो लभन्ते तदा तैरेव लब्धात्मानोनुपपत्तिक्षयान्न चतुर्थस्य विद्यामाक्षिपन्ति, मन्त्रवत्सु चानधीत वेदस्य कुतोधिकार , कुतस्तराम्चानग्गेरग्निसाध्येषु । मधिकार इति । तस्मात्तयाणा- १६ ·१२२ शासमुक्तावळी । यदा नैवं विहितोपायसिद्धनानवत एव विघयोधिकुर्वन्ति तदा तदेत जनानगर्भकालोपाचमप्यमिवत्नातूनामहमिति तच्न्यस्य स्याच्छन्येन विद्यामार्जयतापि न सिद्धयत्यधिकारः । अत्राधिकारनिरविशेषपर्यवसानसापेक्षाः ऋनुविधयः सापेक्षित- विद्याप्रयुक्तिलाघवमपेक्षमा गारशतस्याप्यधिकारे तत्र विद्यामयुक्तिगौरव- भिया ताननधिकुर्वन्तः परशाखाधीन विद्याप्रयुक्कारपि स्वशासाधीन वियाया [विद्यया ] अन्यथामिद्धत्वेन तत्र प्रयुक्तयपेक्षाविरहात् त्रैवर्णिकयु प्रयुक्ति लापवं पश्यन्तः तानेवाधिकुर्वन्तीति न्यायनिष्कर्षः । तथाच स्वर्गकाग चर्णिको यजेतेति ऋतुविधितात्पर्य पर्यवसितम् । एवञ्च कथनप शुद्धत्वासिद्धिः । नन्वर्थज्ञानोदेशेन विधानाभावे कथं कनुविधिना विद्यायाः प्रयुक्तयभाव इति चेत् तथामति वा कथं प्रयुक्तयगाव.. नहि स्वाध्यायाध्ययनविपिना प्रयुक्तिसम्भव , फलम्याप्रयोज्यत्वात : तथाचाध्ययनविधिप्रयुक्ताध्ययनगृही तम्वाध्यायम्वभावलभ्या विद्या न केनापि प्रयोज्या, प्रवृत्ति विनैव तत्म द्धरिति हि वाच्यम् , तथाच गुणकर्मत्वपक्षे अर्थकनत्वपक्षे च समा- नमेव प्रयुक्तिलाघयमिति सिद्ध पक्षद्वये प्यपद्वत्वमिति । तस्मात नार्थज्ञानाद्देशेन स्वाध्यायावच्छिन्नाभ्ययनविधि , फिन्तु तव्यप्रत्ययानु- सारात् स्वाध्यायोद्देशनैवाध्ययनविधि , स्वाध्यायम्य कर्मतया साध्य- त्वेन भाव्यत्वोपपत्तरिति । अपिचानध्ययने प्रत्यवायश्रवणेनाभ्ययन विधे वनाधिकारत्याच्चान्ताधिकाराफाइझम्य नार्थजानाधिकारकल्पनाव काश । अर्थज्ञानोद्देशेन विधावपि नाध्ययनविधिर्विचार प्रयुक्ते , साध्यं हि साधनेन विनानुपपद्यमानं स्वगोचराकाङ्क्षामुखेन स्वसाधने नन्यथासिद्ध चिकीर्षामुत्पाद्य तत्प्रयुक्ते , यथा स्वर्ग: परमापूर्व परमापूर्व यागम् , इत्यादिलोकमिद्ध एव चायमर्थः । ततश्चाध्ययनस्य तद्भावनाया वा विचारसाध्यसाभावान ताभ्यां विचारप्रयुक्तिः, किन्वर्थ ..

·- पारानविजयः। १२३ शाननैव । तच फलमेवेति फलरागादेव लोकसिद्धकार्यकारणभाव- ग्रहानुरोधेन विचारे प्रवर्तते पुरुपः । अतः कथमर्थज्ञानोद्देशेन विधा- चपि वैधता विचारस्य । यदि परमध्ययनविधिनार्थज्ञानं विधीयेत स्वाध्यायार्थज्ञानेन क्रत्वादि भावयेदिति तदा विचारस्यार्थज्ञानप्रयोज्यता पाततश्शंक्येतापि , नतदिष्टम् , युक्तं वा, अर्थज्ञानभावनाबोधकपदा- भावात् । प्रयुक्तिलाघवमपेक्षगाणाय विधेोकसिद्धकार्यकारणगावग्रहेणा- ध्ययनविध्यभावपि रागादेवावश्यप्रवृत्तिविषयत्त्वयोग्ये विचारे स्वाध्याया- ध्ययनप्रवृत्तिमङ्गीकुर्वतः परमसाहसिकस्य हासपात्रतां विना किमुत्तरं पक्तव्यम् । नन्वध्ययनं हि गुणकर्म, अतस्तद्विधिरर्थज्ञानस्य दृष्टफलत्वात- रसाधनं विचारं प्रयुक्ते, अवहननविधिरिव वैतुप्यार्थमावृत्तिम् , इति चेन्न; -- तत्रावृत्ताववघातस्यैव विधानात् , तस्यैव हि लोकत' प्राप्तय नियमः । किन्चात्र कर्मत्वानुगुणं फलं स्वाध्यायावाप्तिरेव , तत्कर्म सनयेतत्वात् । वैतुभ्यवत् । अतो ऽध्ययनविधिरध्ययनावृत्तिमेव प्रयु- जीत, नान्यत् । विचारस्याध्ययननिध्यंशत्रयान्तर्भावश्चासिद्धः , अर्थ- जानं किगंशः, अध्ययनं केनांश , उपनयनगुरुशिश्रूषादि कथमंशः , अतस्तन विचारो नावकाशं लभत इति । किमंशसाधनतामात्रेणाध्यय- नासत्वशङ्का न कस्यापि सम्भवति । यागादिविधिविवेतिकर्तव्यताया असम्भवेनेत्यप्यसङ्गतम् । गुर्वनुवृत्त्यादेविधानादेव योग्यतया विचार इतिकर्तव्यतेत्यप्यसङ्गतम् , अध्ययन प्रति विचारस्यायोग्यत्वात् । तस्माद्यथा तुषविमोकस्य दृष्टत्वात् यागार्थपुरोडाशोपयागाच्च ब्रीहीणां पूर्वमनुपयुक्ततया प्रतिपत्तिकर्मणो भिन्नत्वात् अवहननस्य तत्संस्कृत- त्रीहीणां वितुषाणां भाव्युपयोगाकाइक्षिणां पुरोडाशमुखेन कतूपयोग इप्यते, एवमर्थज्ञानस्य ब्रह्मयज्ञजपादेश्च दृष्टफलत्वात्पूर्वमनुपयुक्तस्वाध्याया- ध्ययनस्य प्रतिपत्तिकर्मणो भिन्नत्वाद्गृहीतस्य स्वाध्यायस्योत्तरोपयोगा- . " ·१२४ शासमुक्तायझी। काक्षिणोर्थज्ञानजपमुखेनादृष्टोपयोग इप्यते । अस्यच नियमविधित्वाल्लिगित पाठादिक व्यावर्त्यते । एवञ्चानधीतस्वाध्यायजन्यार्थज्ञानादि न ऋतूप- योगीति सिद्धयति । नन्वेव सति विचारनिवृत्ते पार स्वशाखोतकर्मानुष्ठान न स्यात्, व्यर्थत्वात् , इति चेन, शिष्टा खल वारानपि नित्य नैमित्तिकान्यनुष्ठापयन्ति , अतो नित्यनैमिचिकेपु स्वाध्यायाभ्ययनवन्ना धातस्वाध्यायजन्याजानापेक्षेति वा अधीतम्वा यायजन्यार्थज्ञानविधुराणा कर्मणामनुकल्पत्व वा कल्प्यताम् । वस्तुतस्तु नाध्ययनमर्थज्ञानत्या ध्ययनजन्यस्यैव विहितकर्मानुष्ठानोपयोगित्वात् तन्मुखेन पुरुपापर्यव सायि, अपितु ब्रह्मयज्ञजपादिमुसनेव, भाव्युपयोगमाफाक्षमाणस्य सस्कृत स्वाध्यायम्य होमादिव्यापकेन तेनैवाकाक्षाशान्ते । अतो धर्मपदेन सूचना दुपपन्नत्वाच्च रागात्प्रवृत्तिरित्येव राद्धान्तवर्णनमुचितम् । ननु धर्मनिज्ञासा न कर्तव्येति पूर्वपक्षिणोक्ते तत्प्रयुक्तपदमेव गृहीत्वा तेन धर्मिणन्निर्दिश्य कर्तव्यत्वप्रतिज्ञाया कथ धर्मिनिर्देशकेनैव हेतुसूचनसम्भव १ उच्यते , पूर्वपक्षिणा वेदार्थविचारो न कर्तव्य इत्येवो च्यते, कृत्स्वस्वाध्यायस्याविवक्षितार्थत्ववादिनस्तस्य विशिष्य धर्मग्रहणे प्रयोजनाभावात् , सिद्धान्तिना तु राद्धान्तयुक्तिसूचनाय धर्मग्रहण कृतमिति । लक्षणस्य कर्मोपासनसाधारण्य स्पष्टम् । अथवा अधर्मस्यापि विचार्यत्वाद्धर्मपद वेदार्थमानोपलक्षणम् धर्मपदेनोपलक्षणस्य पूर्वोक्त सिद्धान्तयुक्तिसूचन प्रयोजनम् , एव कर्मब्रह्मोभयसङ्ग्रहादक्षरसाम्यम् । लक्षणमपि समानम् , ब्रह्मणोपि चोदनाप्रमाणकत्वात् । चोदना हि विधिवाक्य यागादिरूपाराधनतात्पर्यकन्तत्फलप्रदनित्याराध्यतात्पर्यकञ्च, अर्वाचीनदेवताना प्रळयकालास्थायिनीना सर्गाद्यफलप्रदानासामर्थ्यात् , ततश्चाईचीनाना पलप्रदत्वे अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङग । एवञ्च .

·अकरण - पाराशर्यविजयः । भगवत्येव क्यचिवतान्तरकम्नुफिते क्वचिच तदकञ्चुकिते चोदनानां तात्पर्यम् । अत एव स्मरन्ति "ये यजन्ति पितॄन देवान् ब्राह्म- णान् सहुताशनान् । सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेव यजन्तिते ॥" " अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामभिजानन्ति सचेनातश्चयवन्तिते " ॥ "यो यो यां यां तनु भक्तः पद्धयाचितु- गिच्छति । तत्त्व तम्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ स तया श्रद्धपा युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान् मयैव विहितान्हि तान् ॥” इति । अत्रच ब्रह्ममीमांसाया इव कर्ममीमांसाया असाधा- रण्येन कर्तव्यत्वविषयपूर्वपक्षानत्यानात् अथातो धर्मजिज्ञासेति सामान्य प्रतिज्ञालक्षणतनिरूपणानन्तरं कर्मनिनारासाधारणप्रतिज्ञाया मिति मन्तव्यम् । तस्मादथातोधर्मजिज्ञासेति शास्त्रादावेव ब्रह्ममीमां- साया अपि प्रतिज्ञातत्यौदैकग्रन्थ्यसिद्धिः । ऐकग्रन्थ्ये सत्यस्य ग्रन्थस्य पूर्णोपदेशतासिद्धिश्च भवति । एतच्छास्त्रप्रतिपाद्यभगवदुपासनाङ्गतया विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेने " ति कर्माणि विधीयन्ते । अतस्तनिरूपणमप्यत्रैव कार्यम् । असिना जिघांसति अश्वेन जिगमिप- तीत्यादाविवात्र यज्ञादीनां प्रकृत्यर्थवेदनसाधनतयैवान्चयः, नतु प्रत्ययार्थ साधनतया, "क्रियावानेप ब्रह्मविदां वरिष्ठ."। "कर्मणैव हि संसिद्धिमा- स्थिता जनकादय पुण्य ज्ञानं वर्धयति क्रियमाणं पुन:पुनः । "कपायपक्ति' कर्माणि ज्ञानन्तु परमागतिः' । 'कषाये कर्मभिः पक्चे ततो ज्ञानं प्रवर्तते " । इत्यादिश्रुतिस्मृत्यनुमारात् । चदेच प्रक- त्यर्थप्राधान्यनैव सनन्तमयोगो भूयान् “तद्विजिज्ञासस्व" 'निदिध्या सितव्यः' 'विजिज्ञासितव्य.' इत्यादि । किञ्च विविदिपन्तीत्यस्य सन्निधौ ‘मनसैवानुद्रष्टव्य' मिति विशदवेदनं विहितम् । 'एतमेव विदित्वा मुनिर्मवतीति स्तुतम् । अतो विधिस्तुतिविपयस्यैव वेदन- स्यात्र विध्यन्ताकांक्षा , नतु तदुभयरहिताया विविदिपायाः । यदि " 11 ·शास्त्रमुत्ताली ग्रन्थद्वयस्य परस्परामांक्षितार्थप्रतिपादकता न स्यात्तदानी कमेक अन्थ्यमिति शंक्येतापि । उपजीवनप्रकारश्च दर्मितः । इतोन्ये प्रकार भेदा अपि भूयांसः स्पष्टाश्च । ननु जैमिनीयमन्थे ईश्वरस्य निराकरणाचद्विरोधावेदाचार्यग्रन्थन्य फथमनयारेकमन्थ्यम् ? उच्यते, किं मिनेम नाभिमतमिति वा जैमिनिर्विप्रलम्भक इति वा प्रान्तस्येयं शङ्का, उत तस्मिन् तद्रान्ति- विधुरस्य ? आये तस्य ब्रह्मविदग्रेसरतया भगवतैव दर्शितत्वात् न तस्मिन् अमविप्रलम्भी भवत इत्युत्तरम् । द्वितीयेषि किमकाव्य- माक्षिप्यते ; उत विरुद्धतया भगवद्रोहिभिारव्यातानां सूनागामा- चार्यजैमिन्यभिमतोर्थः क इति जिज्ञास्यते ? आद्यन्तु न सम्भवति, ब्रह्मानवबोधविप्रलम्भयोनिरसनेन विरुद्धसूनकरणासम्भवात् । अपिच यदि परोक्तरीत्या देवलाभावनिगिन एव तन्नचायः, कथन्तर्हि अनुष्ठान ब्रह्माङ्गीकारयोरविरोधः । अतो ब्रह्मसिद्वयविरोध्येव तत्र न्यायोभिप्रेत इति सर्वैरपि ब्रह्मवादिभिरास्थेयम् । जिज्ञासातु वेदान्तविजये निरूपितास्माभिः । ननु कथं तर्हि वेदाचार्येण केपाञ्चिदर्थानां जैमिनिमतत्वेनोप- न्यासस्तन्निरासश्च क्रियते । श्रवणकाले जैमिनिना शक्कितानामर्थानां तद्यु- द्धिपचिख्यापयिषया तथोपन्यस्य निरास इति ब्रूमः । ननु कर्मब्रह्मगीमासयोरैकशालयनिरूपणे किं प्रयोजनमितिचेत्तर्हि तन्निरसने वा तव किं प्रयोजनमध्यवसितमायुप्मतेत्युत्तरम् । वस्तुतस्तु अथशब्दस्यारम्भार्थत्वासम्भवः, तत्स्वारस्यलाभः, उत्तरत उक्तमित्यादेः स्वारम्यम्, एतन्निरूप्यार्थापेक्षितनिरूप्यार्थान्तराणामपीहैव ग्रन्थे निरूप णात् पूर्णोपदेशत्वम् , अविच्छिन्नसम्प्रदायाभियुक्तोपदेशानुग्रहश्चेतीमानि प्रयोजनानीत्युक्तप्रायमेव । अत एव सुस्थं पूर्वनिरूपितकर्माधिगमान- न्तय ब्रह्मविचारकर्तव्यताया. ।

·पारागर्यविणय । १२७ . . ननु फेन विचारासमा ? जिज्ञासापदनेनि बमः । अत्र केचित्- जिनासाशब्दो न विचारपर , लक्षणापगहात ; किन्तु मानेच्छापर', अतो भवतीत्येवाध्याहार इत्या , तन्न, सामवेदा ययनादेवापातप्रतीत्या पूर्वोत्तरभागसाधारण्येन जिगासोदयन तम्या कर्मविचारानन्तर्यम्य साधन चतुष्टयानन्तर्यम्य चामम्भवात् । अतो लक्षणापि न दोषाय । वस्तुतस्तु नलक्षणा, सविशेषण हीति न्यायेन जान एवं कर्तव्यतान्वयात् । रितु विशेपणान्ययो ऽपरस इत्येतापत् , तत्र म्वन्सार्थान्तराभाया दगीकार्यम् । नचाम्पारन्यमपि, निजासानिदिध्यासनादिपदाना प्रकृ त्यर्थप्राधान्येनैव बहुश प्रयोगात् । जिज्ञाम्यलक्षणपरजन्मादिनाविषय वाक्ये जिजाम्यलक्षणसमर्षफे तद्विजिजासम्बेति ज्ञानप्राधान्यदर्शनादिहापि झागनाधान्यमेव युक्तन् । कर्तव्य इत्यत्राहर्थिन्तव्य , भवतिक्रियाव्याहार वादिनापि विचारकर्तव्गतासमर्थन एव सूत्रतात्पर्यमिप्यते, तम्यव शाब्दत्वे सम्भवति तत्परित्यागो न न्याय्य इति । अन नीलकण्ठमतानुसारिण आहु कर्मविचारानन्तर्य गेवाथशब्दार्थ, कर्मविचारस्य तदनुष्ठानचित्तशुद्धिद्वारा कर्मफल नित्यत्वानित्यत्वविचारप्रवर्तनेन कर्मफलानित्यत्वविवेकवैराग्य शमदमादि मुमुक्षाजिज्ञासाहेतुतया ब्रह्मविचारोपयुक्तत्वात् पूर्ववृचस्वम् , विशुद्ध चित्तस्य च " तद्यथेह कर्मचितो लोक क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्य चितो लो: क्षीयते " - " प्राप्यान्त कर्मप्पस्तम्य यत्किञ्चेइ करो त्ययम् । तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणे " इत्यादिश्रुतिभिः कर्मफलानित्यत्वव्याप्तिज्ञापनादिलक्षणोपपत्त्यादितात्पर्योपवृहिताभिस्सर्गप्रळया धर्थवादसहिताभिस्म्वर्गाद्यनित्यत्वसिद्धनित्यत्वावबोधिमन्त्रार्थवादाना प्रशसा मानपरत्वसिद्धे कर्मफलानित्यत्वनिश्चय उपपद्यते, अतो वैराग्यादिक मिति । तत्र कर्ममेदफलसम्बन्धसाधनतारतम्यफलतारतम्याना न्यायेनैव ·पश्याम । नापि भावमुक्कावळी। फर्मविचारदशायागेर निगपादनेनागित्यत्वनिश्चयस्य कुत फर्गानुष्ठा- नापेक्षा । किञ्च कर्मतरफ पिचारात् कर्मफलानित्यत्यविचारप्रवृत्तेधित्त शुद्धिमापेक्षयोजक लक्षण्य किमपि न फर्मप्रतिपादकमान्यार्थनागात् फर्मफलानित्यत्वप्रतिपादकवाक्याजाने, नहि देहात्मामादिदायेन तद्विवेकाविज्ञानम्येव कर्मफलम्यानित्यत्वमेव निय गेन पश्यतो यागादिफलनित्यत्वे विचिकित्सावतस्तदनित्यत्वग्रहे चित्तशुद्धव- पेक्षा, अनुष्ठितकर्मणामपि तद्यथेहेत्यादिवाक्ये आवृत्तिविधानादिन्यायसह कारगावेन नहिनिन्दान्यायेन ब्रह्मज्ञानार्थवादताप्रतीतिस्सामान्यविपयतया चातुर्माम्यफलम्बर्गान्यविषयताप्रतीतिश्च न निवारयितु शक्या । चित्तशुद्ध स्तनिवारकत्वे न्यायापेक्षापि न स्यात् । न्यायस्फुरण एव चिन्शुद्धे रुपयोग इति चेत् । कमविचारेपि तदपेक्षाप्रसङ्गात् । सूक्ष्मन्यायम्य तदपेक्षत्वे कर्मविचार एव तदपेक्षा म्यात् , तन्यायानामेव सूक्ष्म स्वात् । फलानित्यत्वव्याप्तिन्तु लोके सर्वैरपि स्पष्टमेवावगम्यते । श्रुति यशादेवहि नित्यत्वशङ्का । साच वेदान्तन्यायेपु वाक्यनियन्धनपूर्वपक्ष शब्दावन्नाशुद्धिसापेक्षा, तत्रापि अशुद्धयपेक्षागीकारे ब्रह्मविचारस्य कमी नुमानापेक्षा भज्येत । यत्तु तेनैवोक्तम् , चित्तशुद्धिरहिता प्रथम धर्मविचारशास्त्राभ्या सादक्षय्यादिवाक्यमपि रात्रिसलादिन्यायै फलपर मन्यमानास्तद्विरोधि न्यायञ्च तत्राव्युत्पादित परामृष्टुमक्षमा स्वयमेव ब्रह्मजिज्ञासासूत्रार्थे न प्रवर्तन्ते, येतु प्राग्जन्मानुष्ठितैरेव तथाभूत कर्मभिस्सम्पन्नचित्त शुद्धमस्त एवैतत्सूत्रपरिज्ञाने प्रवर्तन्ते, अनन्तरमेतत्सूनपाठेन निल्या नित्यविवेक लब्ध्या तन्मूलमैहिकामुप्मिफफलेभ्यो वैराग्य शमदमादि- साधन मुमुक्षुत्वच सहजसिद्धायाश्शियभिक्तरतिशयञ्च प्राप्य जन्मादिसूनमारभ्य प्रवर्तिप्यमाणब्रह्मविचारे प्रवर्तन्त इति । तत्र चित्त प्राप्य ·, पाराशर्यविजयः शुद्धः प्रथमसूत्रप्रवृत्तिहेतुत्वे न फिश्चिदपि श्रुत्यादिकं प्रमाण पश्यामः । चित्तशुद्धयभावे चित्तस्य विषयाफात् प्रत्यग्विचारे न प्रवर्तत इति यदि, तदा चित्तशुनिश्शावप्रवृत्तावेव हेतुः, न प्रथमसूत्रे, जन्मादिसूत्र मारभ्य हि शास्त्रं परेपो मते । एकमूत्रपाठेन नित्यानित्यवस्तुविवेक इत्यप्यसगतम् । न तावदिदं सूत्रं उपदेशरूपेण तदुत्पादकम् , न्यायनिवन्धनत्यात् , तत्समर्थपदादर्शनाच ; नापि न्यायप्रदर्शनमुखेन, त्वदीये संशयपूर्वपक्षराद्धान्तोपन्यासे प्रधानतया तदर्थतया वास्पार्थस्य विचार्यत्वानुक्तेः । किञ्चास्मिन् सूत्रे यदि स न्यायो व्युत्पाद्यस्तदा एवं सूत्रसन्निवेशोसमतः, कर्मविचारानन्तर्यवझजिज्ञासयोरवक्तव्यत्वात् । नित्या नित्यन्यायप्रतिपादफसन्दर्भण हि भवितव्यम् । किंच विषयप्रयोजन सम्पन्धाधिकारिरूपानुबन्धिचतुष्टयप्रदर्शनपरमिदं मत्रमिति हि रावरिष्यते, नतु तदुत्पादकमिति । धर्मविचारानन्तरं तदाराधनरूपधर्मानुष्ठानशुद्ध चित्तस्य विवेकादिसम्पत्त्या ब्रह्मज्ञानेच्छा भवतीत्येतावान् सूत्रवाक्यस्य शब्दार्थ इति युक्तम् । तत्रान्यतस्सिद्धचित्तशुद्धेः हेतुतयानुवादवत्, नित्यानित्यविवेकस्याप्यन्यतसिद्धस्यैवेहानुवादो युक्तः । यदि शुद्धचित्तस्यै तस्मूत्रप्रवृत्तस्यानेन सूत्रेण नित्यानित्यविवेकादिसम्पत्या ब्रह्मज्ञानेच्छा भवतीति सूत्रवाक्यार्थः, तदा नित्यानित्यविवेकार्थन्यायो विवक्षित इति वक्तुं शक्येतापि, नचैवं वाक्यार्थः कस्मैचिद्रोचते । किंच " थेह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते" इति वाक्ये व्याप्तिप्रदर्शनेनोपपत्तिरूपतात्पर्यलिङ्गावगमगत् ब्रह्मज्ञानानन्त स्थिरफलत्वे तात्पर्यनिर्णयान्नित्यानित्यविवेको भवति अयंच न्यायो- ऽनश्शब्देनोच्यते, अतोनेनैव सूत्रेण नित्यानित्यविवेकसिद्धिरिति युच्यते, तदनुपपन्नम् , सप्टतात्पर्यस्य वाक्यस्य सत्वशुद्धिविरहात् ज्ञानाला- भेपि कर्मानुष्ठाने तसिद्धौ सुखेनैव ज्ञानलाभात् तलब्धये कुतस्सून मपेक्ष्यते । यदि शुद्धचित्तस्थापि स्पष्टतात्पर्यलिङ्गस्य वाक्यस्यार्था- तद्य- ·शास्त्रमुलायी। वयोधो न सिद्धयतीत्युच्यते, कथं तर्हि अथ इत्येतावन्मात्रेण तसिद्धिः । तथासति अत इदमेवमित्येतावन्मात्रेणैव सर्वार्थसिद्धौ विंगतिलक्षणी- सूत्राणामपि वैयर्थ्यमेव । . सिद्धान्तस्तु नैतदोषगन्धवार्तामपि सहते, 'अधातश्शेपलक्षणम्' अ थातःकवर्धपुरुषार्थयोर्जिज्ञासे' त्यादावशब्देन पूर्वग्रन्थसिद्धार्थस्य परामर्शाच तुगाय एवातश्शब्दम्य तात्पर्येण तद्धेतुभावोपपादकेपि अत- श्शन्दस्य तात्पर्यसम्भवात् । परपक्षेप्येवं कर्मविचारम्य हेतुभावोप- पादके तात्पर्याङ्गीकारे कमविचारानन्तरं ततएव हेतो. कर्मानुष्ठानेन विशुद्धचित्तस्थ न्यायप्रतिसन्धानेन नित्यानित्यविवेकात् ब्रह्मजिज्ञासा भवतीत्येतावल्लभ्येत, नत्यत्र तन्नयायव्युत्पादनम् । केचित्तु - साधनचतुष्टयानन्तर्यमथशब्दार्थमाहुः; तत्र विवरणम- तानुसारिणत्याहुः -- मुमुक्षाधिकारिविशेषणम् , तत्र हेतुश्शम्दमादिः, तत्र इहामुत्रार्थफलभोगविराग , तन्न नित्यानित्यवस्तुविवेक इति; तन्न, अधीतवेदान्तार्थम्य विचारात्प्रागनिर्णयेन मुमुक्षाया असम्भवात् । अत्राह नवीन न तावन्नित्यानित्यवस्तुविवेकासम्भव., आमनु- प्यादाब्रह्मलोक कर्म कार्यम् , कार्यश्च सर्वमनित्यं घटादिवदिति न्यायानु गृहीतया “ तद्यथेह कर्मचितो लोक क्षीयते" इति स्पष्टश्रुत्यैव विचारात् प्रागेव कर्मफलस्यानित्यत्वावधारणसम्भवात् । आत्माच नित्य इत्यवगम्यते, अन्यथा कस्यापि मते मोक्षाय प्रवृत्यसम्भवात् ; तस्या नन्दरूपत्वमपि परमप्रेमास्पदत्वात् 'आनन्दाध्येव खल्विमानीत्या" दिवाक्याच्च निश्चीयते । नचैवं विचारानारम्भप्रसङ्ग, अन्यस्याप्येवं निश्चतुं शक्यत्वादिति वाच्यम् ; मानान्तरविरोधो वर्तते तद्धि शब्दश्रवणमात्रान्न निश्चेतुं शक्यते, अद्वैतसमन्वयश्च तत्तत्पूर्व यत्र ·पाराशयावजयः। पक्षन्यायमानान्तरादिना प्रथमं विरुद्धतया प्रतीयत इति न वाक्य- मात्रान्निश्चेतुं शक्यते । ब्रह्मणो नित्यानन्दरूपत्वन्तु न तथेति तच्छब्दा देव निश्चेतुं शक्यते । नहि परमात्मनः सुखाभेदे प्रत्यक्षविरोधोस्ति । गचानित्यसुखस्म नित्या भेदविरोधः, अनुकूलताभावेन सुखमात्रे ननित्यत्वावधारणायोगात् । सौपुप्तिकसुखाबमर्शदर्शनेन जीवसुखस्यापि नित्यतया तद्विनाशबुद्धेरन्यविषयस्यायधारणसम्भवात् । किञ्च येन यदेकं न्यायेन निश्चितं तेन इतरदपि न्यायेन निश्चेतव्यमिति न नियमः, पुरुषाणां विचित्रबुद्धितया न्यायानां चालौकिकविषयतयातिसूक्ष्म स्वासनियमानुपपतेः । अन्यथा धूमाग्न्योाप्सिस्सर्वं रेव गृहीतेति सर्वापि व्याप्तिरेवं पायेति वैशेषिकादिग्रन्थान्तरारम्भो व्यर्थ एव स्यात् । एतादृश एव पुरुषोमिच्छाधिकारी , तदुक्तम् - नात्यन्तमज्ञो नोतशस्सोस्मि शास्त्रे ऽधिकारवान्" इति । एवंच ब्रह्मसुखस्य जीवसुखस्य च नित्यत्वं तदितरभोगानाञ्चानित्यत्वं सुनिरूपणम् । ततो वैराग्यम्, तत इशरीरेन्द्रियचेष्टाया मनोवृत्तेश्च निमित्ताभावाच्चित्तेन्द्रिययोापारोपरम रूपौ शमदमौ भवतः, ताभ्यांच तितिक्षादिः, ततश्चाविक्षिप्तचित्तो निरस्तानर्थप्रतानानतिशयानन्दगळिताखिलभेदमात्मानं वेदान्तवाक्येभ्योधि गम्य मुमुक्षुर्भवति, ततो " ब्रह्मविदाप्नोति परं" "तरतिशोक" मित्यादिश्रुतितो ज्ञानस्य मोक्षहेतुतान्निश्चित्य जिज्ञासत इति । अनोच्यते- यदि न्यायोपहितवाक्येन नित्यानित्यपस्तुविवेकः, तदा ज्ञातव्यान्तरपरिशेपाभावप्रसङ्गाद्विचाराविधेरैवोच्छेदप्रसङ्गः। तथाहि- मुमुक्षासिद्धये हि नित्यानित्यवस्तुविवेकादेः पूर्ववृत्तत्वमिप्यते, अत्र यद्य द्वैतनिश्चयाभावेपि मुमुक्षा जायते, तानन्दत्वनित्यत्वयोनिर्धारण किमर्थ मपेक्ष्यते । नित्यपुरुषार्थनिर्धारणाभावे अनित्यसुखवैराग्याभावेन कथं मुमुक्षेति यदि, तदा प्राप्तियोग्यताज्ञानाभावे कथं सा! कथंचाद्वितीयत्व ज्ञान विना अभेदलक्षणप्राप्तियोग्यताज्ञानमित्यपि पश्य । किन्च यद्य ·परब्रमण १३२ शागमुकावळी द्वैतनिश्चयो विचारात्मारनाम्तीत्यभिमतम् , तदा परमप्रेमास्पदत्येनानाद रूपताजान ब्रह्मणि कथमुपपाद्यते । ननु जीव एव तदुपपाद्यत इति चेत् । कि तस्य प्रयोजनम् । तत्म्वरूपस्य पुरुषार्थताजुद्धिरिति चेत् । तर्हि तत्म्वरूपम्य सिद्धताज्ञानादेव न साध्यतानुद्धिरिति न तादथ्यन विचारप्रवृत्तिसम्भव । किन्च म्वयमेव " ब्रह्मविदाप्ने ति परमि" नि जानस्य मोक्षसाधनताज्ञानमान दरूपतानानञ्च उपपादयता एव प्राप्यतानुध्धुपपादनात् ब्रह्मणा सह म्वम्याभेदज्ञानाभावे स्वस्य रूपम्यानन्दरूपतानुद्धे क उपयोग । किन्चाभेदबुद्भयमारे कार्यानित्य ताज्ञानवतो नित्यापुरुषार्थज्ञानमसम्भवि । यच्च सूक्ष्मनादनिर्धारणमुक्तम् तदनुपपन्नम् , सुखीम्यामित्येव मुसे प्रेमदर्शनेन प्रेमाम्पदतामात्रम्य सुखरूपतासाधस्त्व कम्यापि बुद्धिमनधिम्म् , कार्य समिनित्यमेवेति युद्धौ विद्यमानायामपि अभेदमबुद्ध्यापि नित्यसखस्य साभ्यता सुख विनाशप्रत्यक्षस्यायविषयता कृत्स्नसुखस्याप्येकता जगत्कारणे प्रकृति पुरपसन्देहे विद्यमान एवान दरूपताञ्च परमसूक्ष्मरतिदुर्भगैरप याये पश्यतो दुमेधस कुसुद्धचगोचर किमपि सौम्य जलचन्द्रघटाकाशादि न्यायप्वमेदसाधकतया ऽभिमतेषु लेगतोपि न रोधस्मुखनित्यत्वेपि तुल्य । तम्मावदनिर्धारितमित्युक्त तनिर्धारणमध जनीयमेव । यनिर्धारितमित्युच्यते तदेवतु सदिग्धम् । तथाहि आनन्दत्वन्तावत् जगत्कारणे सदिग्धम् , कारणत्वस्य प्रधानचेतनमत व स देहेनानन्दपदस्यापि मुरयगौणार्थत्वस देहत् शरीर या वरात न प्रियाप्रिये स्पृशत " इति मोथदगाया आन दाभावप्रतीतर्मुक्तिकाले प्राप्यतया विद्यमानस्य तत्यानन्दम्वरूपत्वास भारनयाच आनन्दाद्धयेवे ति वाक्यार्थनिर्णयाभावात् । परमप्रेमास्पदत्वेनान दरूपतानिर्धारणसम्भवो प्यहन्त्वस्यैवाहमर्थ प्रेम्गि प्रयोजकत्वात् । पुखत्वम्य प्रेमप्रयोकत्व स्वरामवायान्तीवेनैच, अह सुखीम्यामित्यमेच्छ नात् परसमवेत पश्याम मानान्तर ·पारागय.. तया ज्ञाते निरुपाधिकेच्छाया प्रदर्शनात् । शत्रगततण ज्ञाते द्वेपदर्श- नात् , कुत्राप्यसमवेतो निरतिशयानन्द कश्चिदम्तीति विदुक्त सिद्धताज्ञानविरहदशायामपीच्छाया अदर्शनाच्च । तस्मादहन्त्वमपि प्रेम प्रयोजकमेव । अथवा मह सुखीस्यामिति प्रेम्णो दर्शनात् सुम्वविशि टात्मन्येव प्रेम, न स्वात्ममात्रे, नापि सुखमाने, अह स्यामिति तु प्रेम चन्दनादाविव सुखसाधनताप्रयुक्तम् । वस्तुतस्तु सुखवदहमपि परमप्रेमाम्पदमेव, तत्पश्च तत्वादेव, तथैवानुभवात् , अह स्यामिति ह्यनुभव । नच तस्य तत्वमानन्दात्मकचैतन्याभेदाध्यासादेवेति वाच्यम् , तथासति निश्वमेव परमप्रेमास्पद स्यात् । तदङ्गीकारेच चम्तुत्वादेव विश्वस्य परमप्रेमाम्पदयम् , नतु चैतन्याभेदादिति स्यात् । किञ्च त्वदभिमतसुसम्य निरपाधिकप्रेमास्पदत्व यदि क्वचिदृश्येन तदानीमेव तदभेदाध्यासादन्यत्र तदिति स्यात् , नचेदन्ति, लोके हि मुखतया सम्प्रतिपन्ने तरतमभावमुपगते वस्तुन्येच प्रेमाम्पदता दृश्यते । तरतम भावो वृत्तिगत एव, नतु स्वरूपगत , व्यक्तयेक्यात् , तरतमभावेन प्रेमतारतम्यदर्शनादपि प्रेम्णम्तादृशवम्त्वेव विषय । तस्माद्यदि चैतन्य खरूपम्य तरतमभावापन्नवस्तुना वृत्तिरिति त्वदभिमतेनैक्याभ्यासोस्ति तदा तद्वम्त्वभेदाध्यासनिबन्धनमेव चैतन्यस्य प्रेमास्पदत्वमिति स्यात् , यदि तेन नैश्याध्यास , तदा चैतन्यस्य न प्रेमास्पदतागन्धोपीति स्यात् , तस्मादहमर्थम्य प्रेमास्पदत्वन्निरुपाधिकमेव । तम्मादनुभवबलादहन्त्वा नन्दस्वरूपप्रेमाम्पदतावच्छेदकद्वयागीकारो न दोप । एतेन सुखाश्रयत्व निबन्धनमेवाहमर्थम्य प्रेमाम्पदत्वम् , न तत्स्वरूपनिबन्धनमिति प्रत्युक्तम्, मुसप्रतिसन्धान विनैव स्वस्मिन्निरुपाधिकप्रेमाम्पदत्वदर्शनात् । तथा नित्यत्वमपि सन्दिग्धमेव, " नात्मानुतेरि " त्यादिना तस्यापि विचारात्, "विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यस्समुत्थाय तान्येवानुविनश्यती" स्यादिना विनाशप्रतीतेम्तम्य विचार्यत्वाच्च । नच धर्मविचारदशायामेव शरीर ' ·शास्त्रमुस्कानळी वियोगानन्तरमपि स्थायित्वनिश्चयानित्यत्व निश्चितमेवेति वाच्यम् , सर्व भूतमोक्षाान्तरस्थायित्वस्यानिश्चयादेतच्छरीरानन्तर शरीरान्तरसम्बन्धस्यन महात् । यदुक्तम् आत्माच नित्य इत्यवगम्यते, अन्यथा कस्यापि मते मोक्षाय प्रवृत्तिर्न स्यादिति, तन किनित्यत्व स्वप्रकागसिद्धमित्यभिमतम्, उत शाखेण नातव्यामिति ? आद्यमुपहाम्यम् । द्वितीये तत्तच्छालेण तत्वहितपुरुषार्थानिश्चित्य स्वहिते प्रवर्तत इति तत्चच्छासश्रयणात्प्रागात्म नित्यत्वज्ञानाभावे तवेव न स्यापि मते दोप । यच्च नित्यत्वप्रती त्युपपादनम् , तद्यदि जीवानन्दविषये, ब्रह्मज्ञानस्य कुतो नित्यताव गमोपपादनम् । आत्मत्वहेतुना तत्रापि नित्यत्वावगमविवक्षायामीक्षत्या घधिकरण दत्तजलानलि स्यात् । किश्चैव नित्यानन्दब्रह्मनिर्धारणाभावा तन्मूलवेराग्यमसम्भावितम् । तन्निश्चयेपि न वैराग्यसम्भव , त्वयैव प्रति पिद्धत्वात । सौपुप्तिकपरामर्शानुसारात् जीवसुखस्यापि नित्यत्व ह्ययोच । विनाशबुद्धेरन्यविषयत्वोपपादनेन सर्व सुख नित्यमेवेत्यवगमेन कथमितर भोगेप्वनित्यताबुद्धया तत्र वैराग्यम् । अवच्छेदकानित्यताज्ञान न पैराग्यप्रयोजकम् , तथासति ग्रामे स्थिरतया ज्ञाते गृहारामक्षेत्रावच्छेदाना मनित्यताज्ञानात् ग्रामे वैराग्यापत्ते । नचावच्छेदकवैराग्यमेवेह विवक्षित मिति वाच्यम् , तत्र भोग्यताबुद्धिविरहे नित्यसिद्धवराग्यस्यानित्यता ज्ञाननरपेक्ष्यात् । भोग्यताबुद्धौ चानित्यताज्ञानादपि न वैराग्यम् , सार्वभौ मस्य सहस्रसवत्सर राज्यमनुभवतोपि क्षणभात्र कन्दुकक्रीडादर्शनात् । यदि तस्य नित्यसुखविरोधिता ज्ञायेत, तदा पर ततो वैराग्य स्यात् । तज्ज्ञानञ्च त्वयैवापनुतम् , अवच्छेदकतायुध्द्युपपादनेन समानकाली नत्वबुध्धुपपादनात् । फिन्च स्वरूपानन्दापेक्षया वेपयिकमुखानामल्पा ल्पानामप्युत्कर्पस्य नित्यानन्दाविरोधस्य च ज्ञायमानत्वात् न वैराग्य सम्भव । इदानीमानन्दस्वरूपमावृतम्, विषयसम्बन्धाधीनवृत्तितारतम्ये नावरणनिवृत्तितारतम्यात् प्रकाशतारम्यम् , मोक्षेत्यन्तावरणानिवृत्तावन ·, पाराशर्यविजय 1 पच्छिनानन्दप्रकाम इति बुद्धिम्सम्भवतीति चेन, – स्वरूपस्येव प्रकास रूपतया तरतमगावनिश्चयासम्भवात् । नह्यावरणतरतनभावम्सन्नपि स्वरूप एव तरतमभावसम्पादनक्षम । किञ्चाऽवरणनिवृत्तितारतम्यस्य प्रकाशतारतम्यप्रयोजकत्वे सुखवृत्त्यभावदशाया स्वरूपसुग्वप्रकाशो न स्यात् , ततश्च परमप्रेमास्पदत्वन्न स्यात् । निरवयवे निर्धर्मके स्वरूपे ईपदनावृतमिति शङ्का नोत्थानमर्हति । आवरणनिवृत्तितारतम्यमप्यनुप- पन्नम् , तदपिद्यावार्यस्य सावयवत्वे सधर्मरत्वे वा भूयोवयवावच्छिन्ना रूपावयवावच्छिन्ननिवृत्तौवा किञ्चिद्धमार्वच्छिन्नभूयोधर्मावच्छिन्ननिवृत्तो वा स्यात् , नचैतत्सम्भवति । किञ्च नास्ति न प्रभागत इति व्यवहार- योग्यतावरणमित्युन्यते, को नाम तनिवृत्तो तरतमभाव । उत्कृष्टसुख गोचरनास्तीति व्यवहारयोग्यताप्रतियोगित्व निवृत्तरत्कर्ष इति शड्का नोदेतु समर्था, सुखतदावरणनिवृत्त्युत्कर्पयो परस्परनिरूप्यतयान्योन्या थयात् , आवरणनिवृत्तितारतम्यस्येव सुम्वतारतम्यरूपतया आत्माश्रयाटा । किञ्च - शमादे कथ मुमुक्षाहेतुता' नचाविक्षिप्तचित्ततया वेदान्तादात्मावगमे मुमुक्षेति वाच्यम् , मुमुक्षाया प्रागेव तामात्गा- पगमे तत श्रवणे प्रवृत्त्यनुपपत्ते । यद्यापातप्रतीतेरेव सा, तहिं नित्या नित्यविवेक्दशायामेव सिद्धेति न तम्याश्शगाद्यपेक्षा । दुरीश्वरद्वारवहि- वितर्दिगदुरासिकाविक्षिप्तचित्ता निरन्तररसिकविलासिनीचर्वितसारगद्गद- कण्ठा अपि ह्यद्वैतनिर्यि तत्रैन प्रगल्भवाचस्त्रिचतुरवराटिकालिप्सया चातुर्वर्ण्यवहिप्कृतपञ्चपपल्लीपालगन्दुरीश्वरनामाकितग्रन्धानपि परश्यरमिध्यावादिन उपसम्पन्ते । तस्मादद्वैतत्य निर्धारणेपि न शमा पेक्षा । किं पुनरापातप्रतीतो । इति श्रुतिस्तु शमादेरपासनार्थतामाह । नच " प्रशान्तचिचायेति " वाफ्यमन्यार्थानुवादरूपमङ्गलपोवनसमर्थम् , ग्रह- णोपयोगिचिवावधान पूर्वकाण्डादिसाधारण लाकसिद्धमेवहि तत्रानूयते । रचयन्त. "शान्तो दान्त " ·शापगुचापळी। प्रकाश नहि " शमदमायुपेतम्न्या ' दिति ब्रह्मविचारान्तनिरूपविप्यपाण शमानि ब्रमविचाराधिमारिविशेषण भवितुमर्हम् । विपर्यस्तश्चैपा सा यत्ताधनगाव तथाहि - वैपयिकमुसविरागे नानित्यताज्ञानमानात् , तन्नाने सत्या प्रेम्णो दर्शनात् , किन्तु मोक्षोपाय कामयमानस्य शमदमादेन्तदङ्गत ज्ञानादेव, मुमुक्षयवच मोक्षोपाय रागनेति मुमुक्षयव शमादिम्साध्यते । मुमुक्षापि न सम्भवनि, नलम्वरूपानन्दस्य नित्यमनुभूयमानत्वात् । नच भेदभानदशाया दुससभिततया स्वरूपानन्दम्यासकल्पतया मुमुक्षा सम्भवतीति वाच्यम् , असत्वल्पता किं धुमणिमनिधो खद्योतादेरिवा किंवा प्रबल यसनाभिभूते सुहृद्दर्शनादेरिय यथापुर मुखानु पादकत्यम् , किंवा प्रयलानर्थसवलितविपसपृक्तमधुभक्षणजन्यमुखस्येव स्वविषयकामनानुत्पादकत्वम् ? नाय , तथासति प्रेमानुपपत्ते । न द्वितीय , स्वत पुरुषार्थतया मुखोपादकत्वेन पुरुषार्थत्वासिद्धे । न तृतीय सर्वदा प्रेमदर्शनात् , त्वयातदभ्युपगमाच । अथस्यात् - ब्रह्मानन्दोहि परमपुरुषार्थ , स स्वाभाविकाभेदाद्यद्यपि प्राप्त एव, तथाप्यौपाधिकभेदेना प्राप्तत्वभ्रमात् कामना सम्भवत्येव, कण्ठचामीकरन्यायादिति , उच्यते, स्वाभाविकाभेदो यद्यगृहीतस्तदा प्राप्तियोग्यताजानाभावान काम्यता नहि भिन्नस्य भेद कालान्तरे सम्भवति । यदि ज्ञात , कुतो पाप्तताश्रम : कुतो मुमुक्षा ? कुतो जिज्ञासा ? कण्ठचामीकरन्यायश्च विषम , तच्च न प्राप्तत्वयुध्यनन्तर काम्यते, किन्तु प्रागेवेति । कि च यद्यपरोक्षजान मोक्षसाधनत्वेन निर्णीत स्यात् , तदा मुमुक्षा ज्ञानकामनाद्वाराधिकारस्स्यात् । तच विचारारम्भात् प्रासन्दिग्धमेष प्रपञ्चमिध्यात्वज्ञान विना निवर्त्यत्वग्रहणासम्भवात् । यदि कश्चित्म्वा .

·पाराशविजयः। १३७ श्रवणविधिवलात् श्रवणे प्रवृत्तिं कल्पयेत् , सोयं " सोहं मन्त्रविदेवास्मि नात्मविदि " ति श्रवणाधिकारिण आत्मज्ञानामावोक्त्या प्रतिवक्तव्यः । नच मोक्षसाधनज्ञानाभाव एव तत्रोच्यत इति वाच्यम् , मन्त्रविदेवा- स्मीत्युक्तचा ज्ञानस्वरूपस्यैव निषेधावगमात् । चम्तुतस्तु पूर्वकाण्डविचार इवात्रापि जिज्ञासुरेवाधिकारी ; नच तदर्थमेव साधनचतुष्टयापेक्षा, प्रकारान्तरेण जिज्ञासोत्पतेः प्रागभि- धानादिति । वाचस्पतिमतानुसारिणस्तु- नित्यानित्ययोर्वसन्तीति नित्यानित्यवस्तुनि, तानि च सत्यत्वासत्यत्वसुखत्वदुःखल्वानि, सत्यत्वादिधर्मिणः तद्धर्माणाञ्च विवेको नित्यानित्यवस्तुविवेक इति । तदिदमसारम् । तथाहि किमात्माना स्मनोरन्यतरस्मिन् सत्यत्वं मुखत्वं च इतरस्मिन्नसत्त्वं दुःखत्वं चेति विवेको विवक्षितः, अथवा प्रपन्चो ऽसत्योदुःलात्मकश्च तदधिष्ठानं सत्यं सुखरूपं चेति विवको विवक्षितः ? नाद्यः, वैराग्याहेतुत्वात् । न द्वितीयः, निरूपणीयपरिशेपासिद्धेः । नच निर्गुणत्वं निरूपणीयं शिप्यत इतिवाच्यम् , हगन्यन्मिथ्या दृश्यत्वादिति प्रपञ्चमिथ्यात्वसिद्धचैव निर्गुणत्वसिद्धेः । अपिच प्रपश्चाधिष्ठानस्य सत्यस्य कथं मुखत्वनि- श्चयः ! " यो चै भूमा तत्सुखमि" ति वाक्यादिति चेत् । कथमनेना धिष्ठानस्य सुखरूपतासिद्धिः । यत्र " नान्यदि" ति वाक्यशेपादिति चेत्? तत्र किं " यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति सभूमा योवै भूगा तत्सुखं यनान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं अथ- यदल्पं तन्मय॑नाल्पे सुखमस्ती" ति वाक्यस्य यम्मिन् दृष्टे तत उत्कृष्टं भोग्यं न पश्यति स एव भूमा सुखम् , यस्मिन् दृष्टे तत उत्कृष्टं भोग्यं पश्यति तद्वैपयिकमुखं अल्पम् नाल्पे मुखत्वमस्तीत्यर्थो विवक्षितः अथवा यस्मिन् दृष्टे तत उत्कृष्टं भोग्यं विषयं न पश्यति स भूमा , ·- - मानमुलाकी मुपसाधन निरवधिकानन्दवेत्वनुभवगोचर , यस्मिन् शब्दादिरिममे दृष्टे तत उन्कृष्ट भोग्य विषय पश्यति तदरप किञ्चि गुग्वननक तम्मि नरपे सुरा नास्ति शब्दाद्यनुभयेन जातमपि मुखमरपत्वात् मयत्या दनित्यत्वाचामुरपरल्पमित्यर्थ , यहा यम्मिताधिष्ठाने तत्वतरसाक्षात्कृते ततोन्यद्यथापुर सत्यत्वेन न पश्यति स भूमा मुखम् यस्मिन् दृष्टे पन्यत्सत्यत्वेन पश्यति तदल्प पिनाशि तत्र मुखत्यन्नेति ? तन नायद्वितीय योरधिष्ठानस्य सुखत्यसिद्धि । यद्यप्याये सिद्धयति, तथापि अधिष्ठान सुसमित्येवरूपमतीतेरनेन वाक्येन न सिद्धि । नापि तृतीय , घटाटो मुसस्वापसक्तया ता सुसस्य निषेधासम्भवान् । वपयिकमुखेषु सुख त्वमिपिध्यत इति चेन्न , भृनएव तत्त्वेन तर निषेधासम्भवात् । अपिच गन्नम्मुग्यत्तसिद्धारपि तम्य स्वीअपुरुषार्थताजानाभावे वैराग्या सम्भवात् म्वपुरुषार्यतामिद्धिांच्या, सा च स्वम्गाद्विनतया प्राप्यता ज्ञाने स्वस्य भूमो भेदेन मिथ्यात्वासद्वात् पुरुषार्थभागिनोसिद्धयापत्या स्वामिन्नतयेव भूमसुखम्य स्वपुरुषार्थता वाच्या, तथाचाभेदोपि ज्ञात एर । एवचासत्यवादिना प्रपञ्चमिथ्यात्व ब्रह्मणो निर्गुणत्व जीवनात्मको रभेद इत्येव ज्ञात यसर्वम्वम् । तच्च नित्यानित्यविवेकदायामेव ज्ञात मिति विचारानारम्भापादकस्य कथ विचाराधिकारता । ननु सोप्यर्थो ज्ञात एन, तथापि वेदातानान्तत्र समवयो न ज्ञात इति तत्परिजा नायो विचार इति चेन्न , सर्वम्याप्यर्थत्व घेदान्त पिनैव ज्ञाने वेढा न्तानामनुवादश्वप्रसगात् । वेदातरेव ज्ञाने न विचार्यपरिशेष । किच तत्वज्ञाने जाते किमर्थम्समन्वयारगम ? तत्सम वयापरि ज्ञाने एपागागा तद्विरोधका स्यादिति तु न सम्भवति, तथासति वैराग्यासिद्धिप्रसडगात् । यत्र नित्यानित्यविवेको न प्रसिद्धनित्यानित्य विषय , किन्तु सत्यासत्यविषय इत्यत्र नियामकमुक्त परिमळभाष्ये 'नित्यानित्यवस्तुविवेकानन्तर नित्यप प्रेसागनपेक्ष्य तापद्विवेकमाण - ·. पाराशर्यविजयः । १३२ सफलकर्मफलमिराग उत्त:, नित्यवस्तुमेप्सया तत्प्राप्त्युपायान्वेषणं पश्चा- दुक्तम् , अयं क्रमो नित्यत्वं सत्यत्वमिति व्याख्याने युज्यते, न स्थायित्व मिति व्याख्याने, अस्थायिनं भोगं भुजानस्तत्परित्यागे स्थायिभोगलाभ मालक्ष्य हि ततो विरज्यते, नान्यधा, अनृतासक्तस्तु तदनृतत्वनिश्चये सति तत्परित्यागे ऽतथाभूतयस्तुलाभप्रतिसन्धानाभायेपि ततो विरज्यते, नहि रजतार्थी कचन रजतभ्रमेण प्रवृत्तस्तन्मिथ्यात्वनिश्चये राति तत्परि त्यागे सत्यरजतस्य स्वलभ्यत्वप्रतिसन्धानाभावे ततो न निवर्तते किन्तु ततो निवृत्तस्रात्यरजतभाप्युपायं किंचित्पश्यतिचेत्तत्र प्रवर्तते, इति; तद साधु, असत्यत्वनिश्चयमात्रात् सुनसाधनतया ज्ञायगानानिवृत्त्यनु पपत्तेः । रजसान्निवृतिस्तु तथात्वेन झाते रजते कटकादीप्टसाधनंताज्ञानविर- हादेव । अत एव इन्द्रजालादिदर्शने प्रवर्तन्ते पुरुषाः । अत एव चाल्य वष्टम्भेन चन्द्रद्वित्वगुत्पादयन्ति कुतुहलिनः, उपनेत्रेण च वर्णस्थौल्यं वृद्धा इति । नन्वत्र सर्वत्र इष्टसाधनमिथ्यात्वज्ञानेपि इप्टमिथ्यात्वज्ञानं नति चेत् ! किन्तर्हि इष्टंमुखमपि मिथ्यात्वेन ज्ञातव्यम् ? एवं सति शुक्तिरजतेपि वैराग्यासिद्धिमसङ्गः । आनन्दस्य सत्यताविवेकोक्ति विरोधश्च । नन्वन न सुखे वैराग्यमपेक्षितम् , परन्तु तदवच्छेदकवृत्तावेवेति चेत् ? न - तर्हि तन्नित्यानित्यविवेकसाध्यम् , सुखतत्साधनातिरिक्त वैराग्यस्य खतसिखलात् । ननु सुखवृत्तेस्तुस्राभेदेन ज्ञानात्तत्वान्तत्साधने च रागो भवति, मिथ्यात्वज्ञाने तु नेतिचेत ! कथं नित्यसिद्धसुखस्य तदभेदेन ज्ञाय- गाने रागः । तदभिव्यक्तस्तदुपपत्तिः , अत एव खल्वभिव्यक्तितर- तगभावादागतरत्तमभावो दृश्यत इति चेत् । तर्हि तदभिव्यक्तस्सत्यत्त्वे न मिथ्यात्वेपि सुखाभिव्यक्तरेवान्यभिचारेण रागप्रयोजकतया न वैराग्यसम्भव. । नच सत्यतया ज्ञायमानसुखाभि- व्यक्तित्वं असत्यत्वेनाज्ञायमानसुखाभिव्यक्तित्व वा रागप्रयोजकन् , गौरवात् । . ततो वैराग्यस्य सम्भव , ·. शापमुपापळी। तम्मादुर एसुखविरोधिताजान प्रबलतरव्यसनामुपन्धित्वज्ञान वा, मुख वैराग्यप्रयोनम् , उत्कर्पश्च कालस्वरूपाभ्यान्द्रष्टव्य इति जिज्ञासाधिकरणं प्रथमम् । जन्मायधिकरणम् ॥२॥ नवेदमपि पिचारो नारम्भणीय , रक्षणासम्भयेन चिदचि द्विलक्षणवस्त्वसिद्धचा वेदान्ताना कर्मकर्तुमुपेन कर्मप्रशसार्थत्वादित्यत्राह- १- जन्माद्यस्य यतः ॥१-१-२॥ तेतिरीये श्रूयते " यतो वा इमानि मूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसविशन्ति तद्विजिजामस्व तद्ब्रह्मे " ति । अत्र सशय किमिद वाक्य ब्रह्म लक्षणत प्रतिपादयितु शक्नोति नेति । तदर्थ जन्मादिकारणत्वे धर्मिभेद प्रसज्यते नेति । यदा धर्मिभेद प्रसज्यते न तत्समधाभ्यधिकच इत्यादिप्रतिपन्न निम्सगाभ्यधिमाहितीयवस्त्वसिद्ध्या तादृशवस्तुनो लक्षणत प्रतिपत्तु मशक्यतया तन वेदा ताना प्रामाण्यासम्भवेन ब्रह्मविचारो नारम्भ णीय इति मिद्धयति । यदा धर्मिभेदो न प्रसज्यते तय निस्स माभ्यधिकाद्वितीयवस्तुसम्भवेन तस्य लक्षणत प्रतिपत्तु शक्यत्वात् वेदान्तानान्तत्र प्रामाण्यसम्भवात् आरम्भयोग्यो ब्रह्मविचार इति सिद्धयति । अर व्यावृत्तिसमानाधिकरणब्यावर्तकधर्माणा स्वेतरधर्माश्रयया यद्धयंपेक्षया स्वाश्रयभेदकत्वस्योत्सगिकतया जन्मादिकारणत्वैर्धमिभेद प्रसज्यते, नच दण्डकुण्डलकमान्लुभिरपि धर्मिभेदप्रसङ्ग , प्रत्यक्षेण तद पवादात् मानान्तरागोचरे तत्र ब्रह्माणि न तथापवाद इति धर्मिभेद प्रसज्यत एव , ननु माभूत्तहि कारणत्व लक्षणम् , माभूवश्व कारण त्वादयो धर्मा , येनोक्त दोष प्रसज्यते, किन्तु प्रपञ्चगतजन्मादिक मेव लक्षण म्यात् , लक्षण हि नाम इतरच्यावृत्तवस्तुप्रत्यायकम् , ततश्च श्व दशब्दवाच्य इति जिज्ञ'साया शासाने चन्द्र इति वाक्ये यथा " तदा दृश्यत . - - ·पारागर्यविजयः । १५१ .. शाखाया उपलक्षणतया इतरव्यावृत्तवस्तुमत्यायकत्वम् एवमिहापि मुमुक्षुभिजिज्ञास्यं ब्रह्म किगिति जिज्ञासायां यतोवत्यत्र जन्मादेरुपलक्ष- णतया इतरव्यावृत्तवस्तुप्रत्यायकत्वमरिवति चेन - उपलक्षणत्वे हि ज्ञाता- कारो ज्ञाप्याकार उपलक्षणमित्याकारत्रयं वाच्यम् , यथा - शाखोप- लक्षणम् , ज्योतिर्मण्डलसम्बन्धितेज.पिण्डत्वं ज्ञाताकार', चन्द्रशब्दवा- च्यत्वं तत्र हाप्याफार इति । इहच न ज्ञाताकारोस्ति, मानान्तरागोचर त्यात् सत्यादिलक्षणवाक्यप्रतिपन्नम्य सत्यत्वादेर्शाताकारता तु न सम्भवति, धर्मिभेदप्रसङ्गादेव, तत्रापि कथञ्चिदुपलक्षणत्वाझीकारे तन ज्ञाताकार- सिद्धये एतद्वाश्यस्यापेक्षणयीत्वात् अन्योन्याश्रयः फिच वेदान्तेषु निर्विशे हि वस्तु प्रतीयते, तत्र ज्ञाप्याकारश्चानुपपन्नः. तस्मादुप- लक्षणत्वानुपपत्त्या जन्मादिकारणत्वानां नानात्वाद्धर्मिभेदो ऽवर्जनीयः, इत्येव मखण्डार्थवादिकल्पितकुतर्कावलम्बनेन पूर्वः पक्षः । अखण्डार्थवाद्युक्तगीत्सर्गिकत्वं निर्णिबन्धनम् , क्वचिद्दर्शनमात्रेणा- गीकारे अभेदकत्वमेवोत्सर्ग इति वैपरीत्यं तदगीकारेपि न दोपः, एकेनैव तच्छब्देन व्यक्तथैक्यस्वरसैकवचना- न्तेन उपादानातिरिक्तम्य लयत्त्थानत्वासम्भवरूपतर्कसहकृतेन प्रति निर्देशेनापवादात् । उपलक्षणत्वेपि न दोष', लक्षणजिज्ञासाप्रयोजक- ज्ञानविषयाकारो हि ज्ञाताकार , यथा ज्योतिर्मण्डलमध्यवर्तित्वम् , तज्ज्ञानादेव घस्मिन् ज्योतिर्गण्डले कश्चन्द्र इति प्रश्न , एवमिहापि भूगु- प्रश्नस्य मुमुक्षूपाम्यताबोधनिवन्धनत्वात् सैव ज्ञाताकार , तथा प्रतिपन्ने वस्तुनि निरतिशयब्रह्मत्वं ज्ञाप्याकार । वस्तुतस्तूपलक्ष्योपलक्षणरूपा- कारद्वयमेव नियतम् , चन्द्रशब्दवाच्यं किंचिदस्तीत्येतावन्मानं जानतां प्रश्नेपि शाखा चन्द्र इत्युपलक्षणदर्शनात् । सविशेषमेव ब्रह्म वेदान्तेः प्रतिपाद्यत इतीहाभिप्रेतं प्रागेवाभिहितम् । अतो लक्षणतः प्रतिपत्तुं किन्न स्यात् । - .

·: १४२ शाख मुक्तावळी! शक्यतया वेदान्तानां ब्रमणि प्रामाण्यसम्भवात् ब्रमविनारः कर्तु योग्य इति राद्धान्तः । वाक्यार्थन्नु- अस्य- चिदचिदात्मकन्य प्रपश्चात्य, चताजन्मादि तद्बामजिज्ञामा कार्येति । आदिपदेन स्थित्यादिपरिग्रह. । वास्ये यत्मयन्त्यभिसंविशन्तीत्या प्रयन्ति सन्ति यदभिसविशन्तीति योजना । यद्यपि यत्प्रयन्ति यदभिसंविशन्तीति यच्छन्दानुपनेण लयम्थानत्वम्मुक्त- प्राप्यत्वं चोच्यत इति वक्तुं शक्यम् , अभिसंविशन्तीति वन्धकत्वमुच्यत इति चा वक्तुं शक्यम् , तथापीमानि भूतानीत्यर चिदचितोर्विवक्षितत्वादचिदंदो मुक्तप्राप्यत्वान्वयासम्भवेन एकदेशान्वयो ऽस्वरस. । किञ्च प्रतिकार्य यत्पद'वृत्तेर्दर्शनेन प्रळयसवेगनयोभिन्नकार्यत्वे यत्प्रयन्ति यदभिसविग- न्तीति यच्छब्दावृत्तिप्रसडगः । बन्धहेतुत्वार्थफत्वपक्षे सन्निहितयपद- मुल्लङ्घ्य व्यवहितस्य येनेति पदस्यानुपड्गः । संसारमभिसविशन्तीति फर्माध्याहारप्रसङ्गश्च । संविशन्तीत्यस्य स्वापार्थकस्य पन्धपरत्वागीकारे लक्षणा, व्यवहितानुषड्गश्च । तद्विजिज्ञासस्य तद्ब्रह्मेत्यत्र तत्तद्ब्रह्मति विजिज्ञासस्वेत्यन्वयः । प्रथमतच्छन्दो यच्छन्दप्रतिनिर्देशक , द्वितीयस्तु बुद्धिस्थमुमुक्षुजिज्ञास्यत्वपरामर्शी । मुमुक्षुभिजिज्ञास्यत्वस्य बुद्धौ विपरि वृत्त्या खलु भृगुणा प्रश्न कृत । अत्र जन्मकारणत्वादीनि प्रत्येकमेवेतरव्यावर्तनसामर्थ्यात्तथैव लक्ष- णानीति केचिदाचार्या । अपरेतु - 'अधीहि भगवो ब्रह्मे' ति मुमुक्षु भिर्जिज्ञास्यं ब्रह्म किमिति पृष्टे यद्युत्पत्तिकारणं अमेत्युच्यते तदा शिष्यस्य स्थितौ कारणान्तरशड्कया तस्याप्येतत्तुल्यताज्ञानेन जिज्ञा- स्यान्तरशंकया इदमेव जिज्ञाम्यमिति बुद्धिर्न स्यादिति श्रुतौ समुदा- यस्यैव लक्षणत्वाभिप्रायण यच्छन्दावृत्तावपि तच्छब्द एक एवोक्त , तदनु- साराच्च सूत्रेपि समुदायस्यैव लक्षणत्व विवक्षितमित्यनुगृह्णन्ति । .

·, " पाराशयविजयः। यत इति हेतो पञ्चमी, नितु जनिकर्तुः प्रकृति ' रित्यपादान संजानिबन्धनपञ्चमी, स्थित्यादिकर्तुः प्रकृतावपादानसंज्ञाया अविधानात् , ततश्योपादानत्वकर्तृत्वयोर्ग्रहः, विषयवाक्यानुसाराच्च । तत्र यद्यपि येन- यदिति स्थित्यादिहेतो. पदान्तरेण निर्देशान्यत इति जनिशर्तुरपादान संज्ञानिमिता पम्मी सम्भवति. अथापि यथाप्राप्तयनुवादत्वात सदेवेति प्रापकवाक्यानुरोधात् हेतावेव । तत्र हीदं सदामीत् म्यामित्युपादानत्वं तदक्षतासृजतेति कर्तृत्वच प्रतीयते । किंच त्रिपयवाश्यगत येन य- दिति द्वितीयातृतीयर्थियोत्सनाधत्वाचात्र हेतुपञ्चम्येय ग्राह्यति । परेतु- यतो वा इमानि भूतानीति श्रुत्युक्तं ब्रमणो जगत्कारणत्वं लक्षणं सम्भवति नवेति सन्देहे प्रपञ्चसत्यत्वे तेन निर्विशेषब्रह्मावगत्य राम्गान् मिथ्यात्वे कृतकत्वेन नित्यन्येव तेन सत्यस्य ब्रह्मणो लक्षथित गशल्यत्वान्न सम्भवतीति पूर्व पक्ष ; मिथ्याभूतेनापि प्रपञ्चजन्मादिना निप्रपञ्चं ब्रस ताटम्ध्येन लक्षयितुं शक्यम् , यद्रजतमभात्साशुक्ति रिति वत्, एवमन्य शाखाने चन्द्रमा इति यत् तटस्थलक्षणत्वेपि प्रकृष्ट प्रकाशश्चन्द्र इति स्वरूपलक्षणेन स्वरूपविशेषावगमवत् “ आनन्दाद्धयेव खल्चिमानि भूतानि जायन्त" इत्यादिनिर्णयवाफ्यावगतेग स्वरूपलक्षणेन ब्रह्म म्वरूपविशेषावगतिर्भवतीति सम्भवति तटस्थलक्षणमिति सिद्धान्त इति । अपरेतु “ तद्विजिज्ञासस्व तसो " ति वाक्यस्थं ब्रह्म किं जीवः उत विष्णुरिति चिन्ता, तदर्थ ब्रमशळम्य रूयर्थजीवत्यागेन यौगि- फायविष्णुमहणे हेतुर्नास्ति उतान्तीति, तदर्थ विध्युद्देगग्मनाशच- स्वारस्याग यतोवेति पूवाक्यं जीवे कथञ्चिन्नेतु शक्यं उताशक्यमिति । पूर्वपक्षस्तु- जीवएवेदं ब्रा " प्रजातिजीवे" त्याद्यभिधानात् म शब्दस्य तन्त्र रसदेः, विष्णौ तु तस्य यौगिकत्वात् . योगाढेवलीयस्त्वात् ;

·- , . शामामुक्तायी। नच जीवारले यतोवेत्यादिपूर्ववाश्योक्तकारणत्वमेव वाघम् , विध्यु- देशगतनमगन्दम्बारम्याय जीवम्याप्याएद्वारा तर हेतुत्वोपपते , इमा नीत्यनेन जीवकर्तृकमाजातस्यैव निर्देशोपपत्तेश्चेति । सिद्धान्तस्तु - विष्णुरेव जिज्ञास्य ब्रह्म, विष्ण्वेकनिष्ठस्य कारणवस्य जिजाम्ये यतो- नेति श्रवणात् , तम्य जीवेऽनुपपत्त्या ढेरपि नाचात् , अदृष्टद्वारा जीयकारणले एवकारणत्वप्रतिपादनाम्यारस्यात् , अभिसविशन्तीति पदो पस्थापितमुक्तप्राप्यत्वम्य च मर्वधानुपपत्ते दमानीति सर्वनाम्नश्च सकोचकाभागात ,नि ' तदेव ब्रह्म परम कर्माना" मिति श्रुतो विष्णौ विद्रूढिरुक्ता , नच स्वस्यामुख्यले मुरयान्तरे वा सति सत्य परमत्वम् , साचासम्भापिताज्ञानमूला रूढ्यन्तराखलीयसीति । अन्येतु जन्मादीना वैय्यधिकरण्येन लक्षणत्व न सम्भवतीति पूर्वपक्ष कृत्वा तेपान्तटम्पलक्षणत्व राधान्तयन्ति । इतरेतु जन्मच तदादिश्च तथा सर्वो द्वद्वो विभापैकवद्भवतीत्याहुः । अत्र विभक्तिविपरिणामेन ब्रह्मशब्दानुषड्ग सर्वपक्षसाधारणो दोष , यत्प्रयन्ति यदभिसविशन्तीति योजनोक्तदोपरत्वपरान्येतरपक्षसाधारण । किंच आये पक्षे कि जिज्ञासासूत्रे सविशेपस्य जिज्ञाम्यत्वमुक्त्वा तस्यात्र लक्षणमुच्यते, उत निर्विशेषस्य : नाद्य , शास्त्रस्य सविशेप परत्वप्रसङ्गात् , लक्षणासम्भवपूर्वपक्षानुत्थानाच्च । न द्वितीय , लक्षणस्या नाकाक्षितत्वात् , कृत्लस्यापि मिथ्यात्वेन व्यावासिद्धे । मिथ्या बस्तुनो व्यावय॑त्वे तत्प्रयोजिकाया विद्यमानताया लक्षणेपि सत्वात् लक्षणाक्षेपो न सङ्गच्छते । किंच गतिरिक्तस्य मिथ्यात्वेन दृश स्सत्यत्वेन च ज्ञानात् अपस्वरूपलक्षण सत्यत्वेन मिथ्यावस्तुव्यावृत्तिश्च जाते एवेति कुतो लक्षणोकाक्षा । विवरणमते प्रपञ्चमिश्यात्वव्युत्पा , . .

·. पाराशयावजयः। ११५ दनमेव प्रथमसूत्रम् , वाचस्पतिमते साधनसम्पत्तिदशायामेव मिथ्यात्व- निव्यूडमिति पूर्वपक्षश्चानुपन्नः, - मिथ्यावन्तुनोपि विद्यमानतया लक्षण- त्वसम्भवात् , अन्यथा लोके लक्षणम्यवासिद्ध्यापातेन इह लक्षणापेक्षा कुतः स्यात् । मिथ्यावस्तुनो न्यावर्तकत्वाभावे सिद्धान्ते ताटस्थ्योक्तया कथं परिहारः । एतेन लक्ष्यसमसत्त्वस्यैव लक्षणत्वमित्यपि ध्वस्तम्, तटस्थलक्षणत्वस्याप्यभावप्रसङ्गादेव । शुक्तिरजतस्यापि तच्छुक्तिव्यावर्तकत्व- मस्त्येवेति कथं मिथ्यावस्तुनो लक्षणत्वासम्भवः । दृष्टान्तश्च विपमः, कृतकत्वं हि नित्यनासम्बन्धात् न तदन्यस्माच्यावर्तयति , कारणत्वन्तु ब्रह्मगतम् , तत्कथमन्यत्मान्न व्यावर्तयेत् । एवं सिद्धान्तो प्यनुपपन्नः, ताटस्थ्योक्तियेय्यर्थ्यात् । नहि ताटस्थ्यं मिथ्यावस्तुनो लक्षणलोपपादकम् , किन्तु साक्षादसम्बन्धिन' । मिथ्यात्वे हि साक्षात्सम्बन्धयत् परम्परा सम्बन्धोप्यनुपपन्न एवं | हटान्तश्च विपस., रजतभानविषयत्वस्य सत्यस्यैव शुक्तिस्वरूपलक्षणत्वात् । बाधानन्तरमपि शुक्तौ पूर्वरजतस्य विद्यमानतां ये जानन्ति मिथ्यावादिनस्तेषां रजतमपि शुक्तिस्वरूप- लक्षणमेव, शुक्तिस्वरूपसम्बन्धादतरस्माद्यावृत्तिबुद्धचुपयोगाच । तस्मा- ताटस्थ्योक्तिय॑र्था । साक्षादसम्बन्धात् पूर्वपक्षकरणे हि ताटस्थ्योक्ति स्सफला स्यात् । ननु पूर्वपक्षे जगत्कारणत्वम्य ब्रह्मम्वरूपलक्षणत्व न सम्भवति, तस्य मिथ्यात्वे ब्रह्मणो मिथ्यात्वप्रसङ्गात् , सत्यत्वे तस्य प्रपञ्चनिरूप्यत्वेन निरूपकसत्यत्वमन्तरण निरूप्यसत्यत्वाप्रसिद्धया प्रपञ्चस्यापि सत्यत्वप्रसङ्गेन निर्विशेषस्वरूपलक्षणत्वासम्भवादिति विच- क्षितम् , अतस्तटस्थलक्षणत्वेन परिहारस्सिद्धान्ते युक्त इति चेन्न; साक्षात्सम्वन्धि स्वरूप लक्षणम् , परम्परासम्बन्धविशेषवत् तटस्थलक्षणमि- त्येव विभागात् । नहि स्वरूपमेव लक्षणं सम्भवति, लक्षण हि नाम पूर्व स्वरूपे जातेपि इतरल्यावृत्त्यवबोधाय जिज्ञासायोग्य वस्तु, नच स्वरूपन्तादृशम् , स्यरूपम्य ज्ञानेनेतरत्र्यावृत्तिबुद्धौ लक्षणाफाझा- .

·- शान्त्रमुक्तायनी। विरहात् , तज्ज्ञानेपि तदबुद्धौ न व्यावृत्तिमुखये स्वरूपजिज्ञासा स्यात् , किन्तु धर्मजिज्ञासा । नच निरशे जाताजातस्वरूपद्य वस्तु शक्यम् । किंचैव पूर्वपक्षे सति निरूपकम्य मिथ्यालेपि निरूप्यसत्यत्वस्य प्रपञ्चाभावरूपे ब्रह्मण्यङ्गीकृतत्वेन तथैव परिहारे फन शक्ये सिद्धान्ते ताटस्थ्योक्तिया । किंचार तटस्थलक्षण एव सूत्रे शब्दत प्रति- पन्नेपि म्यरूपलक्षणपरत्वं फिमर्थमिप्यते । यदि परिमळोक्तरीत्या तट- स्थेन शासामेण देशान्तरम्यवस्तुयावृत्तिसिद्धारपि तद्देशस्थनक्षत्राया- वृतिवादहापि कारणत्वेन शहाईवस्त्वन्तराद्वयाचिन सिद्ध्यनीति तदर्थ स्वरूपलक्षणेपि तात्पर्यमित्युच्येत, तदा तटम्धलक्षण व्यर्थम् । नन्या- नन्दाद्धयेव खस्विमानि जायन्त इत्यानन्दम्य जगत्कारमतवोपदिष्टत्वात् तादृशम्वरूपलक्षणप्रतीत्यर्थमेव तटस्थलक्षणतिनमिति चेन्न, - तटस्थ लक्षणप्रतिपन्नम्वरूपातिरिक्तस्वरूपम्य म्वरूपरक्षणेन प्रतिपत्तो सद्वितीय त्वस्याव यत्वात् । किञ्च - कारणत्वन्यान्या सम्भावनायामानन्द म्वरूपे कथनान्यन मम्भावना ? तेन विपमो दृष्टान्त . प्रकृष्टप्रतगत्व वदन्यन मन्नारनाविग्हासिद्धे । किंच तटन्थलागेन म्वरूपप्रति पत्तिरम्ति नवा नात्य लक्षणत्वम्यगाभावप्रसङ्गात् । आये किमर्थ स्वरूपलक्षणम् ' इतरब्यावृत्तिबुद्धिजननार्थमिति चेत् । किमन्या प्रतीते पूर्वप्रतीतिरक्षण्यम् । पृप्रितीतानन्दत्वगोचरतेति चेद्धन्तटुन्त्यन सद्धि तीयत्वम् । पूर्वाप्रतीतानन्दन्वरूपगोचरतेत्युक्तावप्ययमेव दोष । निंच मत्यज्ञानमित्येतदपि म्बरूपलक्षणमित्युच्यते तदप्यनुपप सम् अनृतादि व्यावृत्तिबुद्धिहेतुतया हि तस्य लक्षणता वाच्या स्वरूपमास्य नाधिकरणलक्षणवाक्येन उनणया प्रतीता जय व्यावृत्तिसिद्धि । लादिविशिष्टैकदेशलपणत्वष्यात्तिनुद्धो सिच्चे मानान्तर गच्यम् , तनापि लक्षणायामुक्त एव दोस । तम्य मुन्न्यार्थत्वाङ्गीकारे चानत्वावेद करवप्रमङ्ग । इष्टापत्तावानन्दम्परूपविगेगामिद्धि । धि- सत्व प्रमे त्येतावतेव न्वरूपलक्षणमिद्रे शादिपट निर्थम् ? ज्ञानादिम्वरूप समा ·पारा-1174 । -- लक्षणार्थगिति चेत् ? किन्तत्सत्यम्वरूपादन्यत् । तथासत्यद्वेतभड्ग सामानाधिकरण्यभड्गश्च । अस्तुवा अभेदे सत्येव स्वरूपभेद , तथा प्यनेन पदेनात्य स्वरूपस्य लक्षणेत्ययनियम कुत । नहि गगाया स्तीरविकोपसम्बन्धित्ववत् सत्यत्वस्य जानस्वरूपन्यावृत्तसत्यसम्बन्धित्व गृहीतमिति । द्वितीयपक्षे जीवादिपु रूज्यनीकारेण पूर्वपक्षो गारुडपुराण निरुद्ध , ब्रह्मज्ञानिजीपेत्यादि कञ्चासिमित्याहु । अत पूर्वपक्षोप्चनु पपन्न । किंच प्रथमाधिकरणे त्वया सर्वेषागद्वैतवाक्याना विचारविधि चाक्यगतब्रह्म राब्दमुख्मार्थत्वानुरोधेनैवान्यथानयनादिहापि तदनुरोधाय 'यतोवे ' त्यम्य तत्प्रापकाणाञ्चेवान्यथानयन युक्तमिति । राद्धान्तोप्य नुपपन्न , योग्यार्थानुरोधायापि बहना वाक्यानामन्यथाफरणे क्रियमाणे रसट्यर्थानुरोधाय अन्यथाकरणे का विचिकित्सा । " तदेव ब्रह्म परम कवीनामि " ति परमशब्दो मुख्यपर , मुरयत्वरूपोत्कर्षस्यैव परमशब्देन विवक्षितत्वात् , तदेव ब्रह्मशब्दस्य मुल्योर्थ इति ब्रह्मवादिनो वदन्ती त्यर्थ । किंच ब्रह्मणश्चिचिहिल्क्षणत्वचिन्ताया कथमुपोद्धाते निवेश । अन्यपक्षो जघन्य एव, तत्र पूर्वपक्षो नोपपन्न , यतो जायन्ते तब्रह्मेत्युक्तौ कथ लक्षणवेय्यधिकरण्यशङ्का ? नहि जात ब्रह्मेत्युक्तम् , येन जन्मनो लक्षणत्व प्रतीयतासम्भवश्च शक्येत , यत इति यच्छन्द- निर्दिष्टस्स कारणत्वावगमात् जन्मादेस्समभिव्याहाराच जन्मादिकारण ब्रह्मेत्यवगमेन कारणत्वमेव लक्षणमिति स्वरसतोवगम्यते । नापीदन्त्व नापि जन्मादि । सिद्धान्ते ताटन्थ्योक्तिरनुपपना कारणत्वम्य स्वरसतो लक्षणतया प्रतीयमानम्य स्वरूपगतलक्षणत्वात् । नच जन्मादिकारणत्वा- पेक्षया जन्मादिकमेव लधिति वाच्यम् , तथासति राघवेन जन्मैक मेव लक्षण स्यात् । यदि प्रयोजनवगात् गौरवम्मृप्यते, तदा वैयधि- ·. तज्जनक गायमुकारा। पार्यवादित्यनुमान कृतिजन्यत्व विषयीकुर्वत् लायवादेवकृतिनन्यत्व विषयीकरोति, तथाचादृष्टाद्वारका तवारिकावा जन्या कृति कार्यमाने क्षित्यादिमाने वा नको हेतुम्सम्भवतीति अगत्या अतिरिक्ते वरसिद्धि । नच कार्यमाने क्षितो वा कृतिजन्यत्व सिद्धमिति सिद्धसाधनमिति वाच्यम् , अनुमितिसमानाकारसिद्धरेव प्रतिवन्धकत्वात् , अन्यथातिप्रसङ्गात्। नचेहना, एकतिजन्यत्वम्यानुमितिप्रकारस्य कार्यत्वायच्छिन्ने सिद्धिविरहात् । वस्तुतस्तु कार्य प्रति ज्ञानेच्छाकृतीना हेतुता, उपादान च तत्र हेतु , नचानयोरनासन्नयो कारणत्वम् , इति - विपयविपयिभाव कारणप्रत्या सतिघंटादावनयो फल्पित , इति नित्याधुपादानस्यापि ज्ञानादिना सह स एव सम्बन्ध , क्लप्तत्वात् , इति अदृष्टजनकज्ञानादिना सह क्षित्याधुपादानस्य तत्सम्बन्धाभावात् न तदादाय सिद्धसाधनमिति क्षित्याधुपादानगोचरज्ञानादिमदीश्वरसिद्धि नन्धिन्द्रियादिनिरूपितकार्यतावच्छेदक लाघवात् प्रत्यक्षत्वम् , एव ज्ञानजन्यतावच्छेदकमिच्छात्वम् , इच्छानन्यतापच्छेदक कृतित्वमिति कथ नित्यप्रत्यक्षेच्छाकृतिसिद्धिरिति चेन्न, प्रत्यक्षत्वमिच्छात्व कृतित्वच कार्यतावच्छेदक कल्पयित्वा कर्तृजन्यतावच्छदक घटत्वपटत्वादिकमनन्त कल्प्यताम् - उत जन्यत्वविशेषितज्ञानत्वादित्रय कार्यतावच्छदक कल्प यित्वा कर्तृजन्यतावच्छेदक कार्यत्वमेव सर्वसाधारण फलप्यतामिति विशये प्रथमपक्षे बहूना कर्तृजन्यतावच्छेदकत्वकल्पनाया अतिगौर चग्रस्ततया लाघवात् द्वितीयपक्ष एवाश्रीयते । ननूक्तानुमाने शरीरजत्यत्वनुपाधि , नच तस्य साध्यव्यापक्ता ग्राहकतर्कीभावादप्रयोजकत्वम् , कार्यकारणभावस्यैव विपक्षे वाधकत्यात् , तथाहि अस्ति घटादो काये शरीरनन्यत्वम् , तत्र जन्यतावच्छेदय न ·- पारागविजय.। १५१ घटत्यादिकम् , अननुगमात् ; नापि कार्यत्वम् , उभयमते मित्यादी व्यभिचारात् , किन्तु कर्तृजन्यत्वमेव , लाघवात् , अनुगतत्वाच ; ननु कार्यत्वावच्छेदेन कर्तृजन्यत्व गृहीत्वा उत्तरकाले शरीरजन्यता- वच्छेदकतया कल्पनीयम् , अन्यथा कर्तृजन्यत्याग्रहेण कस्य शरीरजन्यता वच्छेदकत्वं कल्प्येत , तथाच उपजीव्यत्वात् प्राथमिकत्याच कर्तृजन्यताब- च्छेदकतया गृहीतकार्यत्वावाधेनैव शरीरजन्यतावच्छेदककल्पना, तदबाघश्च न कर्तुजन्यत्वस्य शरीरजन्यतावच्छेदकत्वे - इति घटत्वादिकमननुगतमपि शरीरजन्यतावच्छेदकत्वेन कल्प्यत इति चेन्न,- शरीरजन्यतावच्छेदकत्वेन कर्तृजन्यत्वकल्पनायां फजन्यत्यग्रह एथोपजीव्यः, नतु कार्यत्यावच्छेदेन कर्तृजन्यत्वग्रह', येनोपजीव्याधस्स्यात् , तथाच जन्यत्यपुरस्कारेणैव शचिंटादौ कर्तृजन्यत्वग्रहाच्छरीरजन्यतायच्छेदकत्वकल्पना तस्य सम्भ- वत्येवेति चेन्न; - उपजीव्यत्वाभावेपि वस्तुलाघवमस्त्येव, कर्तृजन्यत्वस्य शरीरजन्यतावच्छेदकत्वापेक्षया जन्यत्वस्य कर्तृजन्यतावच्छेदकल्वे लाघ- वात् । नचात्र भिन्नविषयतया लाघवानवतारः, परस्परविरोध्यर्थपर्यव- सायिनोलेंचुगुरुपमाणयोरेय लाघवावतारात् , अत्रापि कर्तजन्यत्वजन्यत्व योनध्ये शरीरजन्यतावच्छेदकत्वकर्तृजन्यतावच्छेदकत्वान्यसरकल्पनायां क्षित्यादिपु कर्तृजन्यत्वं तज्जन्यत्व वा स्यादिति विरुद्धार्थपर्यवसाने लापनावताराविरोधात् । वस्तुतस्तु शरीरत्व साक्षात्प्रयलाधिष्ठितत्वमेव, तज्जन्यत्र क्षित्यादायप्यन्ति, तम्जनकपरमाण्वादेरीश्वरप्रयत्नसाक्षादधिष्ठि तत्वात् , अतस्साधनव्यापकत्वान्नायमुपाधिरिति । सिद्धान्तस्तु - झिमत्र लोकदृष्ट कार्यकारणभावानुरोधेन कर्ता साध्यते, उतान्यथा ? आदो घटादिकार्ये शरीरव्यापारम्य तत्र ज्ञानम्यच कार- णताग्रहादिहापि तथा साधने सर्गाद्यसमय ईश्वरशरीरसर्गाथै शरीरान्तर- सर्गापेक्षया तस्यापि तथापेक्षया तधानवस्था । द्वितीय साधनमाकम्भिक मेव न्यात् । अतएव " नावेदविन्मनुते त बृहन्त "त त्योपनिषद पुरुष वेद " "येदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्था' इत्याधुच्यते । , " ·२४८ बामपुक्तावली। करण्येन प्रत्यवस्थित पूर्वपक्षिण प्रति समानाधिरणधर्मातातपि रासस्य प्रयोजनत्वादिदमपि मृप्यताम् । लम्नम्य व्यधिकरणम्यापि लक्षणवोपपादनसम्भवान् गुरुणो लक्षणत्वमनुपपन्नमिति चेन्न , - सम्ब न्धार्थ कारणत्वम्यापेक्षिततया लाघवामिद्धे । अन्यथा सम्बन्धविशेषण जगत एव राघवात् लक्षणत्वप्रसङ्ग इति । इतरपक्षे आदिपदे तदाद्यर्थक्त्वम्य वक्त यतया बहुनीयर्थल क्षणाप्रमग । सवा द्वन्द्व इत्येस्सद्भावश्च जघन्य ॥२॥ इति जन्मापरिकरणं द्वितीयम् । अथ शाखयोनित्वाधिकरणम् । ननु – 'यदेवे' त्यादिवास्य जगत्कारणत्वेनेश्वर प्रतिपादयतीत्युक्त मयुक्तन् , अनुमानेन तल्लिद्धरित्याह-- १ शास्त्रयोनित्वात् ॥१.१-३ ॥ ननु ‘यतोवे' त्यादिवाक्ये उपादानत्वन्यापि प्रतिपनत्वात्तस्य चानुमानागोचरत्वात्तेन रूपेण प्रतिपादनसम्भवात् कथमश्विरस्य तद्वा क्यप्रतिपाद्यत्वाक्षेप इति चेत् । उच्यते नैयायिकोझन पूर्वपक्षी, सच जगत ईश्वरोपादनक्त्वस्य स्वानभिमतत्वात् तदनुपादानत्वसाधक्कुतर्क चलेन श्रुतेरतदर्थता आनुमानिकेश्वरानुवादरूपता उपादानत्वादिप्रति पादशाशस्य तदर्थवादरूपताच मन्वान कारणवाश्याना माण्यमापाद्य तद्विचारारम्भमाक्षिपति । सिद्धातेचानुमानन्निराक्रियते । अनुपादानत्वसावकतर्कन्तु प्रकृत्यधिकरणे निराकरिप्यते। ईश्वरोनुमेयो नवेति । अत्र पूर्व पक्ष मेय एव । तथाहि- अदृष्टाद्वारकोपादानगोचरनन्यकृत्यजन्यानि सम ब्रह्मण्यमा अन सराय ईश्वरोनु ·पारागविजयः । १४९ चेतानि जन्यानि, अष्टप्रागभावव्याप्यप्राग्भावाप्रतियोग्युपादानगोचरा- परोक्षनानचिकीर्षाकृतिमधन्यागि, रागवेतत्वे सति मागभायप्रतियोगित्यात् , घटादिवदित्यनुमानादनित्यज्ञानवदम्मदादिजन्यत्वस्य क्षित्यादौ बापात्पक्ष धर्मतानलान्नित्यज्ञानादिमान् जनकतया सिद्धयति । अतएव तस्य सर्वज्ञत्वमपि, ज्ञानादौ नियतविषयकत्वस्य सन्निकर्पादिरूपहेतुप्रयोज्य तया निर्हेतुके तत्र कारणव्यावृत्त्या नियतविषयकत्वस्यापि व्यावृत्तेः । ननु- पक्षे उपादानपदं यत्किश्चिदुपादानपरम् , स्वोपादानपरं वा ? नाय, रूपाद्युपादानशखादिगोचरजन्गकृतिजन्यतया शब्दादौ पक्षता चच्छेदलाव्याप्ते ; नान्त्य क्षित्यादी म्योपादानगोचरजन्यकृत्यप्रसिद्ध्या तदजन्यत्वाप्रसिद्धरिति चेन्नः- स्वोपादानगोचरजन्यकृतिजन्यन्यावच्छिन्ना ये घटादयन्तभिन्नत्वरस विवक्षितत्वात् . तस्य च शब्डे क्षित्यादी चा. विकल्पात् । वस्तुतम्तूपादानगोचरकृतित्वावच्चिनजनकलाप्रतियोगित्त्वं विवक्षितम् , अतो नोक्तदोपावकाश म्वविषयसगवतकार्य प्रत्येय कृतेरुक्तरूपेण हेतुत्वात् । अतएव न स्वपढान्तर्भावेनागनुगमशङ्कापि, तस्याप्रवेशात् । नच स्वविषयममवेतकार्य प्रति स्वोपादानगोचरकृति त्वेन हेतुता, नतूपादानगोचरकृतित्वेनेत्यप्रसिद्धिरिति वाच्यम् , उपादान गोचरकृतित्वं यन्न कारणतावच्छेदकाकोटिप्रविष्ट तादृशकारणलाप्रतियोगित्व स्य विवक्षितत्वात् । स्वोपादानगोचरकृतित्वम्यावच्छेदकत्वेप्युपादान गोचरकृतित्वं प्रविष्टमेव । अस्तुवा क्षित्यादे प्रत्येक पक्षता, तथापि नक्षति . पक्षसमे न्यभिचारसशयस्यादोपत्यात् । तत्तदुपादानगोचर- मपि ज्ञानं पक्षधर्मताबलान्नित्यमित्युक्तरीत्या सर्वजसिद्धि । साध्ये चोपादानगोचरज्ञानादिमज्जन्यत्व विवक्षितम् । नचार्थान्तरम् , अन्यो- पादानगोचरजानादेरन्य कार्यहेतुत्वेऽतिप्रसङ्गात् , परिशेपास्वोपादानगोचर- ज्ञानादिमजन्यत्वसिद्धि । यद्वा कार्यमानं वित्यादिक वा कृतिजन्यं .

·साम्यात्तावरी! , . तन्न, . किन्नागेनानुमानेन सानस्यसिद्धिरनुपपना, कारणविग्हात् , सर्व- विपयने चिनीपाकन्योरपि सर्वविषयत्वप्रमद , अनादिमिद्धे तद्वाधाक्ता निद्धरेव चिकीकृितिपिरत प्रयोजकतया घटोत्पत्त्यनन्तर तयोग्यम्भवान्न नित्यत्वसम्भव , तम्मानित्यताङ्गीकारे तयोम्सर्वविषयत्वमपरिहार्यमेव । याच लाघवात् एककृतिविपयनसिद्विरुक्ता, सानुपपन्ना, अदृष्टाद्वारककृति जन्यत्व एव राघवेनापूर्वकल्पने गौरवात् , तथाच सिद्धसाधन दुप्प रिहरम । यचोक्त ज्ञानादीनामुपादानम्य च हेतुत्वे सति प्रत्यासत्य पेक्षायामन्यन्त्र सिद्धत्वाद्विषयविपयिभाव एव प्रत्यासतिरिति , ज्ञानादीना घटादिकाये साये उपादानेन विषयत्वरूपासत्तिरिव तत्काले नानादिसाध्यादृष्टसमवधानरूपामत्तिरपि दृश्यते, इयचेहाप्यम्त्येवेति कथ भुपादानविषयत्वकल्पना, क्षित्यादे नादिशा यत्येतिप्रमगवारणस्य एता वतेव सिद्धयोपादानविषयत्वम्याकल्पनीयत्वात् । शलमानादावपि शड्डा परोक्ष्यादेरुपादानागोचरस्येव जनकत्व दृश्यते, कथमुपादान गोचरत्व नियम । यदप्युत्त घटत्यादीनाम्नन्ताना कर्तृगन्यतावच्छेदकत्व कल्पनापेक्षया कार्यत्वम्यैव तत्कल्पन लध्विति, तन्न, कृतेश्शरीरव्यापारे तत्र चिकीर्षायाम्तत्र ज्ञानस्यच जनकत्वावधारणेनोक्तलाघवान तारात् । घटादे कृतिजन्यत्वेपि शरीरव्यापारद्वारेव कृतेर्जनकत्वावधारणान्न तन्ने रपेक्ष्येण हेतुत्वसम्भव । यद्यपि परमाणूना तमसो वा साक्षात्प्रयत्ना धिष्ठेयत्वेन शरीरत्वात्तत्प्रेरणमुखेनव रायोत्पादकत्वाच्छरीरव्यापारद्वारकत्व कृतरुपपद्यते, तथापि जानेच्छामृतीना द्वारद्वारिभावो नित्यानामनुपपन्न , तेषामनित्यत्वागीकारे चिकीपायाम्मुखदु खाभावान्यतरोदेशसाध्यतया तयोश्च कर्मसाध्यतया ईश्वरस्थ कर्मवश्यत्वञ्च प्रसजेत् । सूत्रार्थस्तु-शास्त्रम् , योनि कारण यस्य तच्छायोनीति बहुव्रीहि । जिज्ञासामूने ब्रह्मज्ञाननिर्देशाज्ञानादेविचारात्मकनानविशेषपर्यवसानेपि तम्यैव अत ·पाराशर्यविजयः। प्रयोगादत्र धर्मिनिर्देशकपदाकांक्षमा बुद्धिस्थस्य ब्रह्मज्ञानपदस्यैव सुखे- नाध्याहारो भविष्यतीत्यभिप्रेत्य सूत्रलाघवार्थमिह धर्मिनिर्देशो न कृतः । एतदर्थमेव विचारपद एव प्रयोक्तव्येपि जानातेः प्रयोगः । एवञ्च भाप्यादौ योनिः कारणं प्रमाणामिति निर्देशस्सिद्धार्थकथनपरः । अथवा योनिशब्दो ज्ञापकहेतुपरः, शाम्प्रमाणकत्वात् कारणब्रह्मजिज्ञासा कायेंति योजनायामर्थात् ब्रह्मण एव धर्मित्वलाभ इति । परेतु - इह लक्षणीकृतजगत्कारणत्वाक्षिप्तं सर्वज्ञत्वं पूर्वसूत्रे असेति पदेन सूचितस्य जीवव्यावर्तनस्य स्थिरीकरणार्थ वेदकारणत्वेन दृढीकुर्वता भगवता सूत्रकारेण वेदस्य नित्यत्वात् ब्रह्मणस्सर्वकारणत्वमनुपपन्नमित्यपि शड्का निराक्रियते । तन्निराकरणञ्चानुपगिकम् । अनुपड्गलव्यर्थे च न पृथक्सङ्गत्यपेक्षा , अतो वेदानित्यत्वव्यवस्थापनं वियत्पादे संगतन्नान कर्तुं युक्तमिति शड्का नोतिष्ठति । अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेद" इत्यादिवाक्य ब्रह्मणो वेदकारणत्वेन सर्वज्ञत्व साधयति नवेति सन्देहे - न तावद्वेदवकर्तृत्वेन तस्य तत्साधनम् , वेदस्य पौरुषेयत्वापातात् ; नापि वेदोपादानत्वेन, कार्योपादानयोरेकशक्तिमत्वस्य मृत्पिण्डघटादिषु ब्रह्मतत्कार्यान्तरेषु च बहुशो व्यभिचारदर्शनेनाप्रामा- णिकतया वेदस्य सर्वार्थप्रकाशनशक्तिमात्रेण ब्रह्मणि तदसिद्धेः; तसिद्धौ वा वेदः स्वयमज्ञ एव जीवानान्तत्तदर्थगोचरप्रकाशजनक इति ब्रह्मणो- प्यजस्यैव प्रकाशकवापत्तेश्च ; एवमपि ब्रह्मणो वेदाविपयनदीवालका संख्यादिप्रकाशकत्वालाभाच, इति पूर्व पक्ष । राद्धान्तस्तु- वेदकर्तृत्वेन तस्य तत्साधयत्येव, कर्तृत्वामह नार्यमुपलभ्य रचयितृत्वम् , येन सापेक्षत्व- लक्षणम्पौरुषेयत्वमापयेत; नाप्युच्चारयितृत्वमात्रम् , अध्यापकसाधारण्येन तात्रता देदे ब्रह्मवक्तृकत्यविशेषासिद्धे । सर्ववेदोच्चारगेन महोपाध्यायला- २० ·शासनुक्तावळी । " घाता . मात्र हि तदा ब्रह्मण स्यात् , किन्तु ब्रह्म स्वतन्त्रमप्यध्येतृणा पुरुषार्थसिद्धये नियतक्रमस्वराद्यपेक्षमाण पूर्वपूर्वकल्पेषु स्वकृतेनैव निय- तेन प्रमादिना विशिष्टान्वर्णान् करोति सर्गादौ यथापूर्वमकल्पयत् " इति श्रुते । एतदेवचाध्यापकविलक्षण ब्रह्मणो चेदकर्तत्व यदन्यदीयक्रमाचनपेक्षणेन पूर्वमपि स्वकृतेनैव झमेण विशि ऐषु वैदिकवणेषु कर्तृत्वम् , तथाचातीतानागतानन्तकल्पस्थवैदिक्कम स्वरादिप्रतिसन्धान अनन्तवेदिकवर्णपदवास्यप्रतिसन्धानन्च ब्रह्मणो न मानान्तरात् , तस्यान्त करणसम्बन्धाभावेन मानान्तराप्रवृत्ते , किन्त्वना वृतस्वरूपचैतन्यक्लादिति सकोचकाभावाद्यावत्स्वससृष्टप्रकाशवत्सर्वज्ञ ब्रह्म सिद्धयति । आनुमानिकेश्वरवादिनामपि सर्वज्ञसिद्धिरेवमेव, सर्वम्यापक्ष- स्वेन हेतुतया सर्वगोचरज्ञानासिद्धे । वेदोपादानत्वेन वा तस्मिन् तत्सा धयति, दीपगताया प्रकाशनशक्ते तदुपादाने वहावपि दृश्यमानतया कार्यकारणयोरेकशक्तिकत्वस्य औत्सर्गिकत्वेन वेदगतायाम्सर्वार्थप्रकाशन शक्तेबांधकाभावेन तदुपादाने ब्रह्मण्यपि प्राप्ते । नहि घटगतोदकाहरण शक्तेम॒पिण्ड इवान्धकारगतावरणशक्ते प्रकाशरूपत्वेन श्रुतिसिद्ध ब्रह्मणीव वेदगतसर्वार्थप्रकाशनशक्तस्त प्रति परिणामितयोपादाने नीहारेणप्रावृते त्यादिभिरावरणत्वेन सिद्धे अज्ञान इव वेदगतसर्वार्थप्रकाशनशक्तब्रह्मणि बाधोस्ति । यद्वा वेदगता सर्वार्थप्रकाशनशक्तिस्तदुपादानगता, कार्य गतप्रकाशशक्तित्वात् , दीपप्रकाशशक्तिवदिति विशिष्यानुमीयते, अत उद काहरणादिशक्ती न व्यभिचार । यद्वा तदुपाढानगतत्वमात्र साध्यम् , नतु यावत्तदुपादानगतत्वम् , तच्चानाधित ब्रह्मगतत्वमानमादाय सिद्धय तीति न कश्चिद्दोष । नच वेदवद्दीपवच्च ब्रह्मणोपि जीवज्ञानहेतुत्वेन साध्य पर्यवस्येदिति न सर्वज्ञसिद्धिारति वाच्यम्, स्वप्रकाशसर्वव्याप्तचैतन्यरूपत्वेन श्रुतिसिद्धे ब्रह्मण्यावरणनिवृत्त्यनुकूलायाश्शक्ते पक्षधर्मतावलात् साक्षात्तदन लत्वनैव सिद्धे , नहि कुलालादिज्ञानमिच्छाद्वारैव कार्यानुकूलन्दृष्टमिति क्षित्या ·पाराशर्यविजयः। दिकार्यानुकूलतयानुमीयमानमपि मानमिच्छादारीय तदनुकूलमनुमानवादिमि- रनुायते, एवमपि वेदविपयार्थगोचरज्ञानालाभेन सार्वक्ष्यासिद्धिरिति शका सु पूर्वन्याय व परिहरपीया । ननु ब्रह्मणस्वसंसगियावदर्थमझाशयत्त्वे- ऽतीतानागतवस्तुज्ञानासिद्धेः कथं सार्वत्यसिद्धिः! उच्यते, उक्तरीत्या ब्रह्मणो विद्यमाननिखिलप्रपञ्चसाक्षात्कारसिद्धौ तजनितसंस्कारवत्तया च स्मरणोपपतेः अतीतसकलवस्त्ववभाससिद्धिः । नच जानसूक्ष्मावस्था- रूपस्सस्कारो नित्यचेतन्ये न भवेदिति शड्वयम् , तस्य स्वरूपेणाकार्य- त्वेपि दृश्यवच्छिन्नरूपेण कार्यत्वोपपते। मृष्टे प्राइमायायात्सृज्यमाननिखिल पदार्थम्फुरणरूपेण जीवादृष्टानुरोधेन विवर्तमानत्वात् तत्साक्षितया तदु- पाधिकस्य ब्रह्मणोपि तत्सापकत्वमित्यनागतवस्तुविधानसिद्धिरित्येवं ब्रह्म- चैतन्यस कालत्रयवर्तिवस्तुविषयत्वसिद्धिारति केचिदाहुः । "तमेव अन्येतु स्वरूपज्ञानेनेव ब्रह्मणस्स्वसंसृष्टावभासकत्यात् सर्वज्ञत्वम् , अतीतानागतयोरविद्याचित्रमित्तौ विमृष्टानुन्मीलितचित्रवत्सस्कारात्मना सत्त्वेन तत्ससर्गस्याप्युपपते ; नतु वृतिज्ञा स्तस्य सर्वज्ञत्वम् , भान्तननुभातिसर्वमि" ति सावधारणश्रुतिविरोधात् । सृष्टेः प्रागेकमेवा- द्वितीयमित्यवधारणानुरोधेन महाभूतानामिव वृत्तिज्ञानानामपि प्रळयस्य वक्तव्यतया ब्रह्मणस्तदा सर्वज्ञत्वाभावापत्त्या प्राथमिकमायाविवर्तरूपे ईक्षणे तत्पूर्वके महाभूतादौ च सृष्टत्वाभावप्रसड्गाच्चेति । यत्त्वत्र भाप्ये वर्णकान्तर प्रदर्शितम् , तदित्यम्- पूर्वसूत्रे जीवेषु जग कारणवस्यासम्भावना ब्रह्मणि तत्सम्भावना चा स्य यत इति पदाभ्यान्द- शिता, अतो नैय्यायिकाद्यभिमतेश्वरानुमानमेवोपन्यस्तमिति स्यानमः, तन्मूलपूर्वपक्षनिराकरणार्थ इदं वर्णकम् । तत्वोपनिषद पुरुपम्पृच्छामी" त्यातिश्रुतिर्ब्रह्मण उपनिषदेकगम्यत्वं प्रतिपादयितुं शक्नोति नवेति विचार । नशक्नोति, नैय्यायिकोक्तकार्यत्वादिलिङ्गकानुमानगम्यत्वाद्ब्रह्मण ; " ·१५६ 'शास्त्रमुक्तायळी। नव कार्याप्रयोजका अपि बहवो गुणाः श्रुतिसिद्धाः स्वीक्रियन्ते, ते लिहुर्न सिद्धयन्तीति वाच्यम् , तावता कल्पितस्य सगुणेश्वरस्योपनिपदत्वसिद्धा- वपि जिज्ञास्यस्य निर्विशेषप्रत्यक्चैतन्यरूपस्य ब्रह्मणस्तदसिद्धेः । प्रतीचः प्रत्यक्षसिद्धत्वात् , तत्र सकलविशेषाभावस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानेन सिद्धः तस्य सच्चिदानन्दरूपतायाश्च अहमस्मि अहमुपलभे इत्यनुभवाभ्यां निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वेन च सिद्धेः, सर्वशरीरेषु तदैक्यस्य च सर्वेषु कर्ण- पुटेषु श्रोत्रेक्यस्येव लाघवासिद्धिरिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु---- उदा. हृतश्रुतिरुपनिषद्गम्यत्वं प्रतिपादयितुं शक्नोति, प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानस्य लाघवतर्कस्य च तेन तेन प्रत्यनुमानेन प्रतितर्केण च पराहततया श्रुत्य- ननुगृहीतान्मानान्तरान निर्विशेषनिर्द्वन्द्वस्तुसिद्धिः, निरतिशयानन्दे कय चिदपि मानान्तरानवताराच्चेति । आधवर्णके ब्रह्म सर्वज्ञमिति साध्ये- नाध्याहृतेन शास्त्रस्य वेदस्य योनित्वात् - कर्तृत्वादुपादानत्वावति सौत्र हेतोरन्वयः । द्वितीयवर्णके ब्रह्म वेदान्तप्रतिपाद्यमित्यस्मिन् साध्ये शास्त्रम् , योनिः - प्रमाणं कारणमस्य, शास्त्रयोनि, तत्त्वात्- शासप्रमाणकत्वादिति सौत्रहेतोरन्वयः । नचायवर्णके शास्त्रग्रहणं व्यर्थम् , लौफैकवौर्दक साधारणशब्दयोनित्वमात्रेण सर्वज्ञत्वसिद्धारति वाच्यम् ; आनुपङ्गिक- वेदनित्यत्वमूलसर्वकारणत्वासम्भवशङ्कानिराकरणार्थ द्वितीयवर्णकोपयोगसौक र्यार्थ च शब्दमात्रोपलक्षणतया शास्त्रग्रहणोपपत्तेः । नच द्वितीयवर्णके हेतो- स्साध्यावैशिट्यम् , तत्र हेतोरन्भक्षादिवदवधारणगर्भतया शास्त्रैकप्रमाण करवादित्यर्थकस्य प्रमाणान्तरागम्यत्वादित्यर्थे पर्यवसानादिति । अपरेतु- उक्तं जन्मादिकारणत्वं किं विष्ण्वसाधारणम् , उतनेति विचारः । हरविञ्चिादीनामपि जगदनेककर्तृकं विचित्रकार्यत्वात् हरो जन्मकारणं सर्वज्ञत्वादित्याद्यनुमानैः पाशुपताद्यागमैश्च जगत्कारण- त्वावधारणेनासाधारण्यासम्भवात् जिज्ञास्ये ब्रह्मण्यनूधमानजगत्कारणत्वानु रोधेन विष्णुरेव जिज्ञास्यं ब्रह्म गुणपूर्णमिति निर्धारणमयुक्तमिति पूर्वः पक्षः। , ·पाराशयविजयः। १५७ - जगत्कारणस्य धर्मादिवच्छासप्रमाणकत्वाच्छालस्य श्रुतिपुराणभारतमूलरामा यणपन्चराखतदनुसारिस्मृत्यादिरूपस्य विष्ण्वेकनिष्ठ जमरकारगत्वप्रतिपाद फत्वादनुमानस्य प्रत्यनुमानादिना दूपयितुं शक्यस्य स्वातन्त्रणादृष्टार्थ निश्चायकत्वासम्भवात् , पाशुपतादीनां मोहशातत्त्वप्रसिद्धेः, जगत्कारणत्वं विष्ण्वसाधारणमिति सिद्धान्तः । अन्येतु - परोक्तं वर्णकद्वयं वर्षयन्ति । सूत्रार्थवमाहुः - शास्सस्स प्रामाण्यात जन्मादिलक्षणं ब्रह्म भवतीति । इतरेतु- पूर्वोक्तलक्षणमजिज्ञास्यसाधारणमित्यत्वरसादाह- शास्त्र. योनित्वात् । तद्ब्रह्म, शास्तृ - सर्वनियन्तृत्वलक्षणम् , फथमिद लक्षणं सत. ! प्रधानेपि सम्भवादित्यत्राह अयोनित्यात् । योनिः प्रकृति , योनिभिनत्वात् , विभुचिदितरशासनागोचरशक्तस्वभावत्वादित्यर्थः । ननू. क्तायोनित्वे स्थिते तन्मूलमनितरसाधारणमुक्तलक्षण स्थास्यतीत्याशझाया मपि शास्त्रयोनित्वादित्येवोत्तरम् । अयोनित्वशास्तृत्वे ब्रह्मणस्तः, शास्त्र प्रमाणकत्वात् । योन्यन्यत्वे " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" त्यादि शास्त्र प्रमाणम् । शास्तृत्वे तु "एतस्य या अक्षरस्य प्रशासने गार्गी" त्यादीति । अत्र प्रतिज्ञाध्याहाररूपसाधारणदूपण स्पष्टमेव । आये पक्षे सर्वज्ञत्वमिह न समर्थनीयम् , प्रयोजनाभावात् । नच जीवव्यावृत्तिः प्रयोजनम् , नारकित्वस्याप्युपलक्षणतया लक्षणत्वसम्भवेन जीवव्यावृत्तेर कार्यत्वात् । एवं जीवन्यावृत्तेरफार्यत्वाद्वेदकारणत्वस्य सार्वश्यानुपपादक तया वक्ष्यमाणत्वाच वेदफारणत्वस्य प्राधान्यापत्त्या वियत्पाद एवास्य सूत्रस्य कर्तव्यता दुर्निवारा । किंच वेदस्यानादित्वे तज्जनकत्वाभावेन जगत्कारणत्यशड्का नोत्तिष्ठति, अविद्या प्रति ब्रह्मणो जनकत्वाभावपि जगत्कारणतायास्त्वयैवाहीकारात् । तस्मात्सर्वथापि न शास्त्र निवेशसम्भव ।

·- . शावमुक्तारळी सिद्धान्ते नमणोन्तःकरणसम्बन्धामावादनावृतचैतन्येन सम्बन्धात् सावश्य मुफ्पादितम् , तेन वेदवक्तृत्त्वं न सर्वज्ञत्वोपपादकमिति स्वयमेवाविष्य तम् । एवंच 'यस्सर्वज्ञ' इत्यादि श्रुतिप्वभीष्टदोग्धीपु जाग्रतीप्यपि एवं शून्यगृहे भिक्षाटनोक्तिरुन्मादमेव व्यनक्ति | यदुच्यते - यत्तरि वाक्यार्धादधिकविषयज्ञानवस्वदर्शनात् सर्ववेदवतरि तदधिकज्ञानवत्त्वे सार्वक्ष्यसिद्धिरिति । तत्र किं कृत्लस्याप्यर्थस्य वेदविषयत्वं विवक्षितम् , उतन ! आये बाधः । द्वितीये कतिपयार्थविपयज्ञानवत्वेनार्थान्तरम् । किंच अतीतानागतज्ञानं यद्यनेन सूत्रेण उपपायेत तदा कारणत्वा- पेक्षितसर्गकालीनपूर्वमाविसर्वार्थज्ञानसिद्धया कारणत्वमुपपादितं स्यादित्यधि करणं सप्रयोजनं स्यात् , ब्रह्मणः करणाधीनज्ञानाभावेनातीतानागतयो- स्सर्गकालावर्तमानतया ब्रह्मासंसर्गितया च शिथिलीकृतस्य सार्वक्ष्यस्यानेन सूत्रेण दृढीकरणप्त् । दृढीकरणं च उपन्यस्तेन दुर्मतद्वयपलालबन्धने नैव । नचानेन सूत्रेण संस्काराधीनाविद्यावृत्तिस्मरूपं धोपपद्यते । तात्पर्यकल्पनन्तु जन्मादिमूत्र' एव सुशकम् । अथ स्यात् , अनेन सूत्रेण शास्त्रकारणत्वं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते, नच तत्प्रतिपादनं फलवत् , सर्वकारणत्वोक्त्यैव तत्सिद्धेः, अतोम्य सूत्रस्य प्रयोजनाभावान् स्थितस्य गतिश्चिन्तनीयेति न्यायेन पूर्वसूत्रं कारणत्वलक्षणमात्रतात्पर्यकम् , इदन्तु सार्वघ्योपपादनतात्पर्यकमिति कल्पनीयमिति चेत् ? उन्मत्तपलपितानां वाक्यं हि स्थितगतिचिन्तां समनुते । यथा - अत्रैव शड्करवाक्यानां कथंचिदतिर्वाचस्पतिना चिन्त्यते , तद्वाक्यानां या काचित् गतिः कल्प तरुकारेण तद्वाक्यानां या कापि गति रन्येनेति । सर्वज्ञो हि महामीमां- सको भगवान् परमपुरुषवरणविषयः तेनैवा विर्भूतस्वरूपः प्रमाणभूत आचार्यों दर्भपवित्रपाणिर्चादरायणो वहितमनाशुचाववकाशे प्राङ्मुख उपविश्य महता प्रयतेन ब्रह्मसूत्राणि प्रणयति स्म,तत्र नयुक्तं वर्णमात्रेणाप्यनर्थकेन भवितुम् , ·। पाराशर्यविनयः किंपुनरियता सूत्रेण । यदि तत्तत्सूत्राफरणे अनर्थस्स्यात् करणेचाभ्युद यस्तदानीमेव सूत्रस्य सप्रयोजनता । तदनुगुणञ्च तात्पर्य भगवता भाष्यकारेणानुगृहीतमेव । यच मतद्वयमुक्तम् , तत्रायं द्वितीयेन निरस्तम् ; एतदप्यनुप- पन्नम् , सूक्ष्मरूपम्यातीतानागताभ्यां भिन्नत्वे तयोर्जानासिद्धेः, अभि- नत्वे लयसर्गयोरुत्सादः । अस्तु तायः पक्षः, नच 'तमेव भान्तमिति श्रुतिविरोधः, साहि श्रुतिर्ब्रह्मचैतन्यस्यैव घटादिप्रकाशकत्वमाह, नतु वृत्तिनिषेधति, तथामत्यन्त करणवृत्तेरप्युत्सादात् , सर्गकाले वृत्युत्प- तावपि प्रळयकाले नैकत्वावधारणविरोधः, मळयकाले सर्वज्ञत्वाभाव इष्ट एव । पक्षान्तरेपि स्थूलावस्थप्रकाशभावस्यावर्जनीयत्वात् तत्तत्सत्व- काले तत्तत्साक्षात्कारसत्वात् सार्वश्यं सिद्धमेव । नहि सर्वदा सार्वश्याभावे सार्वक्ष्यस्य हानि , यथापूर्वसर्गार्थन्तु सर्गकाले अतीतानागतज्ञानस्या पेक्षितत्वाचदानी वृत्तिरिप्यते, नतु सार्वश्यसिद्धये - इति । उच्यते , प्रतिविवपक्षे विवप्रतिवियोरैक्यात्सार्वश्यं न जीवव्यावर्तकम् ; नच प्रत्यन्मु खत्वादिवत् फिश्चिज्ज्ञात्वसर्वज्ञत्वयोर्व्यवस्था, दृष्टान्तासिद्धे । प्रत्यड्मुखत्व प्राड्मुखत्वभेदादीनां एकस्मिन्नेव मुखे अध्यासेन व्यवस्थाया असिद्धेः । विस्तरस्तु वेदान्तविजये द्रष्टव्यः । उपाध्यवच्छेदपक्षेपि महोपाध्यवच्छिन्नगतस्य व्याप्योपाध्यवच्छिन्न- गतत्वस्यावर्जनीयलेन न जीकव्यावृत्तिसिद्धि । जीवोपाध्यनवच्छिन्न प्रदेश एव सावश्यमिति जीवव्यावृत्तिस्सिध्यत्येवेति चेत् ? एवन्तींश्चरे दुःखित्वाधभावसिद्धये ईश्वरोपाध्यनवच्छिन्नप्रदेश एव दु खाद्युत्पत्तेर्वाच्य तया ईश्वरोपाधेरव्यापकत्वप्रसङ्गेन ईश्वरस्य व्यापकत्वन्न स्यात् । एतेन उपादानत्वेन सार्वश्यसिद्धिर्निरम्ता फिंच वेद्गता प्रकाशनशक्तिः ·. शासमुक्तावळी । किं ज्ञानजननशक्तिः, उतावरणनिवर्तनशक्ति । आये ब्रह्मण्यपि सैव सिद्धचेत् । अन्त्ये आश्रयासिद्धि । परम्परासम्बन्धेन वेदगतत्वान्नाश्रया सिद्धिरिति चेत् । किं येन सम्बन्धेन शक्ति कार्यगता तेनैव सम्बन्धेन कारणगतेति विवक्षितम् , उत येन केनचित्सम्बन्धेन' नाद्य , ब्रह्मणि ज्ञानजनकत्वमात्रसिद्धिप्रसङ्गात् । न द्वितीय , उत्सर्गोक्तिविरोधात् । नयुदकाहरणावरणप्रकाशनशक्तयो मृत्पिण्डब्रह्मविद्यासु परम्परासम्बन्धेनापि बाधिता । जानजनकत्वेनान्तिरत्वाच्च । विशेषानुमानेप्पविद्यावरणनि त्यनुकूलाशक्ति' किं साक्षादावरणनिवृत्त्यनुकूला विवक्षिता, उत्त साक्षा त्परम्परौदासीन्येनानुकूलमात्रा ? नाद्य , आश्रयासिद्धे, साध्यवैकल्याच्च । न द्वितीय , सिद्धसाधनात् । वेदतजन्यवृतिद्वारा तत्सिद्धे । एतेन पक्षधर्मतानलमप्यनवकाशीकृतम् । अतएव दृष्टान्तो विषम । किञ्चावरण निवृत्तिशक्तिमात्रेण न सार्वश्यम् । अपिच जीवस्यैव द्यावरण न ब्रह्मण । द्वितीयवर्णकेपि सगतिम्तावदनुपपन्ना, सूत्रवाक्यार्थभ्रननिवृत्त्यर्थं अधि- करणान्तरारम्भे शास्त्रयोनित्वादित्यत्रापि शास्त्रोपादानकत्वभ्रमानवारणार्थ मधिकरणान्तरमारभ्येत । तथाचानवस्था । एव सूत्रान्तरेप्वपि । न वाक्यार्थ भ्रमनिराकरणायाधिकरणम् , फिन्तु तन्मूलपूर्वपक्षनिराकरणायेत्युक्तावप्यति प्रसङ्गस्समान । मत्वा अत्र भाप्यादौ कार्यलिङ्गकानुमानमेवोक्तम् , तेनोपनिषदत्वेना भिमतनिर्विशेषवस्त्वसिद्धे पूर्वपक्षानुत्थानादसगतमेवोक्तमिति स्वगुरुद्रोहमलावृतनेत्रोय पण्डितम्मन्य प्रत्यक्षमिथ्यात्वानुमानाभ्या सिद्धि माह । कालिगनिबन्धनपूर्वपक्षस्यातिजुगुप्सितत्वम्मन्वानसिद्धान्ते तदनु मानदपणेपि वळिया नापयत् । तत्रागनाथाचतीतस्वरूपस्य प्रत्यक्षे- णासिद्धे तन्मूलपूर्वपक्षोप्यनुपपन्न । विशेष्यस्वरूपसिद्धयगीकारे कार्य लिङ्गेनापि सिद्धयतीति किमर्थ प्रत्यक्षोपन्यास । किंच तदुपन्यासस्वरू पस्य प्रत्यक्षसिद्धतया औपनिषदत्वाभावसाधनार्थ एव पर्यवसन्न ·पाराशयविजयः। मिथ्यावानुमानतनिराकरणाभ्यां तस्यैयौपनिषदत्वं समर्थितम् , नतु ब्रह्मण; निरतिशयानन्दे मानान्तरानयकामादित्यप्यसङ्गतम् , निरति शयपदेन स्वरूपवियक्षायां तन्मानान्तरगम्यमेवेति मानान्तरानवतारोक्ति विरोधः । निरतिशयत्वविवक्षायां तस्ययोपनिषदत्वप्रसनः । प्रत्यक्षावल म्बनेन पूर्वपक्षे सङ्गतिरप्यनुपपन्ना स्यात् । तस्मात् स्वगुरुवदेव स्वय- मप्यन्ध इति । जगत्कर्तुग्वोपनिषदत्वमङ्गीकृत्य तस्यैवानुमानिकत्व- निरासे भाप्यस्य तात्पर्यमिति यदि भाप्यं समर्थयित्वा पण्डितम्मन्यस्तु मिथ्यागदीत्युपेक्ष्यते तदा बाढमित्युत्तरमिति । द्वितीयपशोप्यनुपपन्न, पूर्वपक्षानुल्धानात्। अनेकवर्णपदयाक्यानि स्वयमेव कुर्वन् पूर्वपक्षी कथमनेकार्तृकत्वमनुमिनुयात् । अतस्सिद्धान्ते शास्त्रयोनित्वम नुपपन्नम् । नच पाशुपतमतनिरासार्थन्तत् , तस्यापि शास्त्रत्वात् । नचाशास्त्र मेव तदिति वाच्यम् , “ साइन्यं योग. पाश्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभि " रिति भारत एवाध्यात्म शास्त्रत्वोपपादनात् ; विरुद्धांशाप्रामाण्यस्य विरोधाधिकरण एव सिद्ध- त्वात् । ईक्षत्यधिकरणेन साड्यस्य वेदार्थतया प्रामाण्यस्येव पत्युरसा- मञ्जस्यादित्यनेन पाशुपतस्यापि वेदार्थतया प्रामाण्यस्य निरासेन कचि- मोहशास्त्रत्वस्थापनाच नेह तस्यावकाश । किंच नेह कण्ठरवेण पाशु- पतनिरासः क्रियते, किन्स्विच्छयैव केवलं विवक्षा कल्प्यते, पूर्वसूत्रेपि मुशकमेव । कथञ्चिस्थितगतिचिन्तनस्य नात्रावकाश इत्युक्तमेव । तृतीयपक्षे सूत्रार्थोनुपपन्न, शास्त्रस्य प्रामाण्यमात्रेण प्रकृतार्था सिद्धे । तत्प्रतीत्यर्थ शब्दोचाध्याहार्य अर्थाद्वा तत्सम्बन्धप्रतीतिर्वाच्या, ततो वरं सम्बन्धप्रतीत्यर्थ बहुव्रीह्यड्गीकार । तत्पुरुषश्चात्र जघन्य पूरणगुणेत्यादिना षष्ठीसमासनिषेधात् । " तदशिप्यं सज्ञाप्रमाणत्वादि "ति निर्देशेपि अस्वारस्यमपरिहार्यम् । तस्मादत्र बहुव्रीहिरेव ज्यायानिति । कल्पनन्च , ·१६२ भास्त्रमुक्तावळी । इतरपक्षे अरुच्या लक्षणान्तरकथने जन्मादिसूत्रवैय्यय॑ सष्टम् । अयोनित्वादिति च व्यर्थम् , अचेतनत्वेन प्रकृतौ शास्तृत्वशड्काया अनुत्थानात् , ब्रह्मणि प्रकृतिभिन्नत्वकीर्तनेन प्रकृतौ शाम्तृत्वशङ्काया अपरिहाराच्च । इति शास्त्रयोनित्याधिकरणम् ॥ ३ ॥ अथ समन्वयाधिकरणम् । उक्तं शार कत्वं ब्रह्मणो न सम्भवति, वेदान्ताना ब्रह्मणि समन्वयासम्भवादित्यत्राह- १. तनु समन्वयात् ॥ १ - १ - ४ ॥ अत्र सन्देह - वेदान्ताना ब्रह्मणि समन्वयोस्ति नवेति । अत्र पूर्व पक्ष वेदान्ताना सिद्धे व्युत्पत्तिसमर्थनेन यद्यपि ब्रह्मण्यन्वयम्सम्भवति, तथापि न समन्वय प्रयोजनपर्यवसितोयन्वय स्समन्वय , प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्ववियुराणा स्वरूपपराणा सद्विद्यादिकानान्न प्रयोजनशिरफता, अत्रानुष्ठेयार्थप्रतिपादने सत्येव हि तदनुष्ठानमुग्वेन प्रयोजनशिरस्कता, अतोर्थमुखेन प्रयोजनशिरकत्वाभावाजपमुखेनैव प्रयो जनशिरम्कता वाच्या, तथाचोपासनविधियुक्तानामपि वास्याना सद्विद्या दिवत् ब्रह्मविपयतया प्रतीयमानाना सद्विद्यादो क्लप्तप्रयोजनपर्यवसान मेव युक्तम् , ' नान्य पन्था , इत्ति ब्रह्मज्ञानातिरिक्तस्य मोक्षसाधनत्वनिपे धात् भगवदुपासनम्य देवतान्तरोपासनम्य च मोक्षसाधनत्योपदेशात् तेपा च मृज्यत्वश्रवणात् ब्रह्मणश्चातादृशत्वात् , - इत्येव ब्रह्मणि वेदा न्ताना समन्वयासम्भवात् भालप्रमाणस्त ब्रह्मणो न सम्भवतीति विचारो नारम्भणीय इति । , ·- पाराशर्यविजयः। राद्धान्तस्तु- अस्त्येव समन्वयः, सद्विद्यायां हि निखिलजगनिमि चोपादानकारणं ब्रह्म प्रतिपाद्य 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमाक्ष्ये अथ सम्पत्स्य ' इत्युक्तम् । इदं च वाक्यं अधिकार्यभिलाए इति प्रतीयते, अतः प्रफरणाद्रमनानयतो गम संसारमोक्षानन्तरं ब्रह्मप्राप्तिर्भवती त्युच्यते । एवं ब्रह्मज्ञानस्य प्राप्तिसाधनत्वेवगते फिन्तज्ज्ञानं साधन मूतमित्याकाक्षायां निदिध्यासितन्यो द्रष्टव्य' इत्यादिवास्यैरनुष्ठेय- ज्ञानावसमातन्मुखेन सद्विद्यादीनामपि प्रयोजनशिरस्कत्वात् सर्ववेदा- न्तानां भगवत्येव पर्यवसानस्योकत्वेन पूर्वोक्तविरोधासिद्धेश्च वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयाच्छासप्रमाणकत्वं ब्रह्मणि सम्भवत्येवः सद्विद्याया उपासनतात्पर्यकत्वमेतत्सूत्रविवक्षितं प्रागुक्तमपीहानुसन्धेयमिति । परे ऽन्येचास्य सूत्रस्य सिद्धव्युत्पत्तिपरत्यं वदन्ति । तदनुपपन्नम् , प्रथममूत्रस्याथातदशब्दसूचिताधिकारसमर्थनार्थ सिद्धव्युत्पत्तिपरत्वस्य समर्थितत्वात् । अपरेतु • अस्तु शास्त्रैकसमधिगम्यं जगत्कारणम् , तथाप्यति व्यापकमिदं लक्षणम् , शास्त्रतोपि कचित्कचित्पशुपतिहिरण्यगर्भादीना- मपि कारणत्वप्रतीतेः, इति पूर्वपक्षे राद्धान्त - सम्यग्विचारितादुपक्रमादि तात्पर्यलिङ्गरूपादन्वयात्सम्यग्वननवृत्या सर्वशास्त्रस्य तत्परत्वरूपा दन्वयाच विष्ण्याख्य ब्रह्मैव कारणतया शास्त्रगम्यमिति । तदनुप- पन्नम् , 'एवेन सर्वे व्याख्याता' इत्यत्रैवास्यार्थस्य वक्ष्यमाणत्वादिति । इतरेतु- जन्मादिकारणत्वमवश्यं लक्षणतयाभ्युपगन्तव्यम् , 'यतोवे' त्यादिश्रुत्यनुसारात् , तच्च न सम्भवति, यतो वा इमानि भूतानी' ती दमा प्रसिद्धभूतादिपरिग्रहे ‘यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ती' ति लक्षणवाक्यशेपो पदिश्यमानप्रयदभिसवेशस्य ब्रह्मण्ययोगात् , चिद्रूपस्य ब्रह्मणो जडानु पादानत्वात् , प्राणिपरिग्रहे इमानि भुतानीति जन्मादिसाक्षात्कर्तृश्रुत- भूतशब्दायोगा, दित्यत्राह 'तत्तुसमन्वयात् '; पूर्वसूत्रस्थशास्त्रयोनित्वपदीय , ·१६४ शासमुक्तावळी । प्रकृत्यंशस्तृतीयान्त इहानुवर्तते । तच्छास्त्रं अखिलप्रपञ्चोपादानादि विकारण्यपि शास्त्रयोनि गक्तया समन्वयात् (१), अतो ब्रह्मणि वाक्य दोपोपदिश्यमानप्रयदभिसंवेशो युज्यते, इति। अयमपि पक्षोलुपपन्नः, जन्मादि स्त्रोक्तलक्षणसमर्थनपरत्वे तदानन्तर्यप्रसङ्गादध्याहारप्रसद्भाच्च । इति समन्वयाधिकरणम् ॥४॥ अथ ईक्षत्यधिकरणम् । - इत्थञ्चतुम्सूत्र्या शास्त्रारम्भन्समर्थितः । अथ शास्त्रमारभ्यते । १- ईक्षते शब्दम् । ॥ १ - १ - ५ ॥ जगत्कारणत्वं यद्ब्रह्मलक्षणमुक्तं तत्परीक्ष्यते प्रथमाद्वकैन । अस्मिन्पादे अयोगव्यवच्छेदः क्रियते । ननु कथं प्रथपादस्यायोगव्यव- च्छेदपरत्वम् , एतदधिकरणपूर्वपक्षे सर्वेषामपि वेदान्तानामचिद्विलक्षण- परत्वाक्षेपे सत्येव ह्ययोगव्यवच्छेदतात्पर्यमुपपद्यते , तथाक्षेपे पूर्वपक्षस्य तात्पर्यमसिद्धगेव ; तथाहि ईक्षत्यधिकरणे 'गतिसामान्यादि' त्युच्यते , अयं खलु सूत्रार्थ - उपनिपदन्तरेपु ब्रह्मण कारणत्वप्रतिपादनादिहापि तथैव भवितव्यामति; अन्तम्तद्धमोपदेशादि तच्छन्देन ब्रम परामृश्य ब्रह्मधर्माणामुपदेशादित्युच्यते , एवं 'आकाशम्तल्लिङ्गादि' त्यत्र तच्छब्देन ब्रम परामृश्य तदसाधारण धर्मादित्युच्यते, एतत्मय वाक्यान्तरेप्वपि ब्रह्मप्रतिपादने पूर्वपक्षिणा आक्षिप्ते न युज्यत एवेति चेत् । उच्यते, प्रथमसूत्रात्प्रथमान्ततया विप- रिणतनझपदान्वयेन मान्यलाभे सम्भवत्यपि नाशब्दमिति साध्य नि दिष्टम् , अयच निदेंगो वास्यान्नरेपि प्रमानिपादनामावो यदि विव- शितम्म्यात् तदानीमेव युज्यते. अमपदेन साध्यविशेषागमान् ; तथा 'अन्तम्तद्धर्मापदेशादि ' त्या भेदत्यपदेशाचान्य' दनि सायं निर्दिष्टम् , . तथा त्या ·पाराशयावजयः। - . अयंच निर्देशो ब्रह्मपदाननुवृत्तिज्ञापक. ; अपिच भेदव्यपदेशाचान्य' इत्यस्यादित्यमण्डलान्तरुपास्यः प्रसिद्धादित्यजीवादन्य. 'यआदित्ये तिष्ठनि' ति ततो भेदव्यपदेशादित्यर्थः, परैरपि तथैव व्याख्यानम्, एवं सत्यममोगम्यवच्छेदपरत्वे इदं सूत्रमनन्वितार्थ स्यात् , जीयातिरिक्तः परमेश्वरः कारणत्वोपास्यत्वादिना श्रुत्यन्तरेषु प्रतिपाद्यतानाम, अन्तरा दित्यवाक्ये प्रतिपाद्यः प्रसिद्धादित्य इति खल्वन्ययोगव्यवच्छेदपरत्वे पूर्व- पक्षः, अस्य पूर्वपक्षस्य भेदव्यपदेशेन निरासः कथमुपपद्येत, भेदव्यपदेशाद न्यत्वाङ्गीकारेणैव पूर्वपक्षप्रवृत्तेः । यदुक्तं परैः- आदित्यादन्तरः अन्तरादित्य इति श्रुतिसाम्यात् इह प्रतिपाद्यस्तद्वदन्यएवेति, तन्न, तथासति हि श्रुतिसाम्यादिति हेतु निर्दिश्येत, नतु भेदव्यपदेशादिति, श्रुतिसाम्यथा- सिद्धम् , भन्तरान्तश्रुत्योभिन्नत्वात् । अक्षरद्वयसाम्यात् श्रुतिसाम्याही कारेपि कथन्तस्य साधकत्वम् , अन्तरात्मत्वमेकत्रोच्यते, इतरत्र सवि- अहस्य मण्डलावस्थानम् ! एवहि नार्थप्रत्यभिज्ञा । एवमपि श्रुतिसाम्य मात्रादभेदे आदित्यादन्तर इत्यत्रापि सविग्रहम्यैव वृत्तिरुच्येत । तस्मा- दन्ययोगव्यवच्छेदपरत्वे सूत्रमनुपपन्नम् । अयोगव्यवच्छेदपरत्वेप्यनेन सूत्रेण परमेश्वरसिध्दावपीदं वाक्यं प्रसिद्धादित्यपरमेवास्त्विति शङ्का नोत्ति- मित्यानन्दमयाभेदस्य प्रागभिधानात् । अन्येतु परमेश्वरत्वे पूर्वसूत्रेण समर्थिते परमेश्वरएव मण्डलाभिमान्यस्त्विति शङ्कायां 'यआदित्येतिष्ठनि' ति भेदव्यपदेशात् परमेश्वरो मण्डलाभिमानि नोन्य इत्याहु । तन्न, तथासति परस्परानुपजीविसाध्यद्वयपरत्वेनाधिकरण भेदप्रसङ्गात् , तथाङ्गीकारे चकारास्वारस्य स्पष्टम् । तेन हि सूत्रद्वयस्यापि एकमेव साध्यमित्यवगम्यते । तेनेद सूत्रमयोगव्यवच्छेद परमेव ! ईक्षणात्मोपदेश एवं गतिसामान्यसूत्रविवक्षित । एवञ्च बहुपु- कारणवाक्येषु ईक्षणात्मोपदेशादिति गतिसामान्यसूत्रार्थ. । सौत्रतत्पद- द्वयमपि न बमपरम् , किन्तु भेदव्यपदेशाच्चान्य इति अन्यत्वस्य प्रति प्रति, सयश्चाय A - ·शास्त्रमुक्तावळी । ज्ञातत्वाञ्चकारेण प्रथमसूत्रपीयमेव प्रतिजेत्यवगमात् अन्यपरमेव । पूर्व- पक्षतया प्रसक्तस्यान्यत्वप्रतियोगितयान्वय. । ततश्चादित्यान्यधर्मस्योप- देशादित्यर्थः F: । आदित्यायोग्यधर्मम्योपदेशात्ततो भेदसिध्दिरिति भावः आकाशस्तल्लिङ्गादित्यत्रापीदमेवान्यपदमनुवर्तते, प्रसिध्दाकाशादन्य - इत्यर्थः । वस्तुतस्त्विदमपि तत्पदद्वयमयोगव्यवच्छेदमेव पिशुनयति । तथाहि – यद्यन्ययोगव्यवच्छेदार्थता, तदा उत्तरपादेविव सर्वत्र ब्रह्मेत्य- न्वयात् आदित्यान्तवर्तिब्रह्मधर्मोपदेशात् आकाशो ब्रह्म लिड्गादित्युक्ते अदृश्यत्वादिगुणकोधोक्तरित्यत्रेव तत्पदामावेपि समभिव्याहृतसम्बन्ध- लाभात् ब्रह्मधर्मोपदेशात् ब्रह्मलिङ्गादिति लभ्यत एव, अतोन्ययोग व्यवच्छेदपरत्वे तत्पदं व्यर्थम् । अयोगव्यवच्छेदपरत्वे त्वादित्यान्तवर्ती जीवादन्यो धर्मोपदेशादित्युक्ते अन्यधर्मोपदेशादित्यर्थः स्यात् , ततश्चापहत पाप्मत्वादिधर्माधिकरणस्याप्रसिध्देर्धर्मोपदेशादित्यसतं स्यात् । तद्धर्मोप- देशादित्युक्ते तु तस्यैव धर्म इत्यर्थलाभार्थत्वाचच्छब्दस्यावधारणेनादि त्यायोग्यत्वलाभादादित्यायोग्यधर्मोपदेशादिति लभ्यते । आकाशस्ताल्लिङ्गा दित्यत्र लिङ्गपदेनासाधारण्यरूपावधारणार्थप्रतीतेराकाशायोग्यधर्मोपदेशा- दिति लभ्यते, लाघवार्थन्तत्पदप्रयोगः । अतस्तत्पदद्वयमपि अयोग व्यवच्छेदतात्पर्यसाधकमेव । एवमयोगव्यवच्छेदेन लक्षणस्यासम्भव निरासस्सिद्धयति । नन्वेवं सति "अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशादि" त्यस तच्छब्दोपि कथमयोगव्यवच्छेद न पिशुनयेदिति चेन्न; इमामाशड्कां यतो राधान्तप्रतिज्ञाया नारायणपदमप्रयुञ्जानो भगवानेव पर्यहार्षीत् । अत्र तत्पदप्रयोगस्समानप्रकरणसौचालवाक्यप्रतिपन्ननारायणव्यञ्जनेन देवता निर्धारणतयैव सार्थ इति हि भगवान्मन्यते । अतः प्रसिद्धपरामर्शी त च्छब्दः । पूर्वोत्तराधिकरणसिद्धान्तप्रतिज्ञयोर्नहि नारायणशब्द भग न्मयुते । न जानीमो भगवतो भावम् । तद्धर्मव्यपदेशान्- सौपाल ·पारागर्यविजयः। १६७ प्रसिद्धनारायणधर्मव्यपदेशादिति विवक्षितम् । अथ स्यात् , कथमेवमेप भावो वेदाचार्यस्य भवता ज्ञात इति ; निर्देशम्वारस्यादिति ब्रूमः । तथाहि- अन्तर्यामी तद्धर्मव्यपदेशादिति निर्देष्टव्ये अधिदैवाधिलोकादिग्विति निर्देशेन श्रुत्यन्तरेष्वसंशयं अन्तर्यामिब्राह्मणद्वये संशयन भगवान्चेदा- चार्यों मन्यते । स्वप्रथमानुपाकस्य भगवत्परतया विनियोगवशेन निर्ण यात् "अन्तःप्रविष्टश्शास्ताजनानामि" ति वाम्यं भगवत्परतया निर्णीतम् । 'ब्रह्मविदामोतिपरमि' त्यनुवाकस्य द्वितीयान्तानन्तपदेन ब्रह्मपरत्वस्य निर्णयात् 'तत्पृष्ट्वेत्या' दिवाक्यमपि निर्णीतार्थम् । सुवालोपनिपन्नारायणपरतया सुप्र- सिद्धैव । यद्यपीहापि नारसिंहपुराणादौ भगवति रूढतया प्रसिद्धामृत पदमहिम्ना ब्रह्मपरत्वं प्रतीयत एव, तथापि श्वेताश्वेतरे 'क्षरं त्वविद्याह्य मृतन्तु विद्ये' ति जीवम्यामृतपदेन निर्देशेन तवैवामृताक्षरमिति विशेषणस्या न्यनामृतपदप्रयोगे जीवप्रतीत्यर्थत्वाच्च पूर्वपक्षयुक्तिनिराकरणसामध्यममृत पदस्य नाम्तीत्यभिप्रायेणान्तर्यामिन्त्राह्मण एव विचारः क्रियत इति । यत्तु कश्चिदाह- अलक्ष्ये प्रधानादौ कारणत्वस्याभावसमर्थनादति व्याप्त्युद्धार एव स्यादिति । एवं वदतः कोभिप्राय ? किमसम्भयो द्धारो नेति, किंवातिव्याप्त्युद्धारो भवतीति, अथवातिव्याप्त्युद्धारादेव पादभेदो न स्यादिति । नाद्य, लक्ष्ये सिद्धे तत्र लक्षणाभावे तद्विशिष्टलक्ष्य प्रतीत्यभावात् ; लक्ष्यसिद्धावपि विवक्षितविशिष्टप्रतीत्यभावसिन्द्या लक्षणा सम्भवेन तदुखारेऽसम्भवोद्धारो नेति वक्तुमशक्यत्वात् । नद्वितीय , ताव ताप्यसम्भवोद्धारस्याक्षते. । नतृतीय', तात्पर्यभेदादेव पादत्रिपादीविभाग सिद्धेः । प्रथमपादे सदादिवाक्यैर्ब्रह्मप्रतिपादनेन ब्रह्मसिद्धावेव तात्प यम् , तद्वाक्ये ब्रह्मप्रतिपादनस्यान्यप्रतिपादने असम्भवात् अन्यनिरा स. । त्रिपाद्यान्तु ब्रमप्रतिपादनाभावे अन्यप्रतिपादनप्रसङ्गात् ब्रह्मप्रति पादनम् । एवञ्चासम्भवनिरासे प्रथमपादस्य तात्पर्यम् । अतिव्याप्ति ·'सदासी १६८ शास्त्रमुक्तारळी । निरासे त्रिपाद्या । सूत्रमारश्च लक्ष्यस्य तत्र लक्षणस्य च सिद्धावे वातिन्याप्तिनिरास कार्य इत्यभिप्रेति । एवमभिप्रायश्च पूर्वोक्तहेतुभि रेवावगम्यते । ईक्षते शनम् ॥ १ १-५॥ इदमाम्नायतेच्छान्दोग्ये ' सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीय तदक्षत बहुस्या प्रजायेये " त्यादि । तत्र सशय किं सच्छन्द वाच्य साख्योक्त स्वतन्त्रमानुमानिक प्रधानम् , उत प्रधानशरीरक मिति । किं युक्तम् ' साङ्ख्योक्त स्वतन्त्रप्रधानमेवेति । कुत इदमिति प्रमिद्धमचेतन त्रिगुणात्मक कार्य निर्दिश्य तम्य देकमेवे ' ति स्थूलावस्थाशून्यसद्रूपताप्राप्तिरच्यते, एकम्य सतो विज्ञा नेन सर्वविज्ञानञ्च प्रतिज्ञाय दृष्टान्तेन तदुपपाद्यते, इद सर्व सच्छब्द वाच्यस्य त्रिगुणात्मकाचेतनरूपत्व एव सम्भवति , एव सद्विद्याया अचे तनपरत्वे सति । आत्मावा इद एकोहवै नारायण' इत्यादिकारणवाक्य सर्व सद्विद्यार्थानुवादरूपत्वादचेतनपरमेव , ‘एको हवै नारायणआसी' दित्यस्य ' एक आसीदि ' ति प्रत्यभिज्ञया सद्विद्या नुवादरूपत्वस्य स्फुटत्वादचेनपरत्वे सिद्धे ' नारायणाद्ब्रह्माजायते ' इत्यस्य नारायणपदेनैतदर्थप्रत्यभिज्ञानात् अचेतनपरत्व सिद्धम्, एव कृत्समपि कारणवाक्य अचेतनपरमेवेति । अत्राह ईक्षते शब्दमि ' ति । सायाभिमत प्रधानन्न जगत्कारणम्, 'तदक्षते ' तीक्षतिधातो श्रव णात् , अचेतने तदसम्भवात् । पूर्वपक्षस्य सद्विद्यानिवन्धनत्वसूचनार्यो धानुनिर्देश । अशब्दमिति । यम्मिन् शब्द एव प्रमाण न भवति तदशब्दमित्युच्यते । अनेन साम्योक्तानुमानविषयत्वम्याभिप्रेत त्वात् तैश्च स्वातन्त्रयेण प्रधानस्य जगत्कारणत्वकल्पनात् अगब्द मित्यनेन म्वनन्त प्रधानमिति लभ्यते । अशन्टमित्या शब्दशळा 'ब्रह्मवा इद ' . ।

·पाराशर्यविनया न्मत्व याच्पत्ये तस्यचाम्भक्ष इतिवदवधारणगर्भवे चौतार्थलाभः । यद्वा अगन्दगन्दश्शब्दान्यपरः, असब्दमदान्मत्वयाच्यत्ययः, ततश्चा शब्दमिनि शब्दातिरिकानुमानगम्यमित्यर्थः । गन्यीक्षणं तत्तेज ऐक्षते' ति गोपेक्षणराहचर्यार कार्यान्मुल्य लक्षणं गौणगेवेत्याक्षिप्य परिहरति- २- गौणचनात्मगब्दात् ॥ १- १. ६ ॥ 'सआत्मे' ति नवकृत्वोभ्यम्यते, अतसतश्चेतनवावगमा- मुम्ब्यमेवेक्षणम् । तेज प्रभृतिशब्दा अपि तदात्मपरा एव । अत्रैव "हन्ताहगिगाम्तिसो देवता अनेन जीवनात्मनानुमविश्य नामरूपे व्या करवाणी" ति अनुप्रवेशम्य नामरूपव्याकरणार्थता ऽवगम्यते, अनु- प्रवेशस्य तादयंत्र नामरूपयोम्म्यपर्यन्तत्व एव सहच्छते, अन्यथा पितृकुलालादिवदननुप्रवेशेनैव ज्याचरणं म्यात् ; अतो नामरूपयोः म्वपर्यन्तत्वमनुप्रवेमस्य तादागमासिद्धम् । ननु 'तासान्त्रिवृतन्त्रि वृतमेकैकां करवाणी' ति नामरूपव्याफरणार्थ विकरणश्रवणेन सा ध्यत्रि कृतिनामरूपयो. स्वपर्यन्तत्वमयगम्यते. थत. कयन्तज प्रभृति पदानां स्वपर्यन्तत्वमिति चेदुच्यते, अनुप्रवेशी हि नेदानी माध्यः, अनादिसिद्धत्वात् । तथाच तम्य नामरूपन्याकरमार्थत्वे जगते सति नागरूपगावन्तत्पर्यन्तगिति सिद्धयतत्ववति । ततश्च नामरूपयोम्म्व- पर्यन्तत्वारोज प्रतिशस्तदात्मापस्थान युक्तमेव । नाम्नम्म्चपर्वन्तत्व स्वाभिधायकत्वम् , रूपम्य न्यपर्यन्तत्व म्बापृथरिसद्धधर्गत्वमिति । इतश्च न प्रधान सच्छब्दवाच्यम् - ३- तन्निष्टस्य मोक्षोपदेशात् ॥ १ - १ - ७ ॥ "तम्य तावदेव चिर यावन्न विमोध्ये अथ सम्पत्य " दति घूर्वोपदिष्टसद्गोचरशानवन्तं तम्येत्यन्द्य तम्य गोधो भवतीत्युपदिश्यते, - २२ ·- १७० शाम्नमुक्तापळी । सज्ञानञ्च तत्वमसीत्युपदेशात् सत्तादात्म्यज्ञानमेव, नह्यचित्तादात्म्य ज्ञान मोक्षहेतुरिति युज्यते । इतश्च न प्रधानम् ४ हेयत्वावचनाच ।। १ १ ८॥ यदि प्रधानमेव कारण सच्छन्दाभिहित भवेत् तदा मुमुक्षो खेतफेतोस्तदात्मत्य मोक्षपिरोधित्वाद्धेयत्वेनैवोपदेश्य स्यात् , नच तक्रियते, प्रत्युतोपादेयत्वेन 'तत्त्वमसि' 'तम्य तावदेवचिर' मित्युप दिश्यते । इतश्च न प्रधानम्- ५ प्रतिज्ञाविरोधात् ॥ १ १ ९॥ प्रधान कारणत्वे प्रतिज्ञाविरोधश्च । वाग्योपामे ह्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञातम् , तच्च कार्यकारणयोरनन्यत्वेन कारणभूतसद्वि ज्ञानाचत्कार्यभूतचेतनाचेतनप्रपन्चन्य ज्ञाततयैवोपपादनीयम् , तत्तु प्रधानकारणत्वे चेतनवर्गम्य प्रधानकार्यत्वाभावात् प्रधानविज्ञानेन चेतन विज्ञानासिद्धे निरुद्धयते । इतश्च न प्रधानम् ६ स्वाप्ययात् ॥ १ १० ॥ तदेव सच्छन्दवाच्य प्रकृत्याह मे सोम्य विज्ञा नाही' ति " यत्रेतत्पुरुष म्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पनो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेन स्वपितीत्याचक्षते म्व ह्यपीतो भवति । इति सुषुप्त जीन सता सम्पन स्वम्- अपीत स्वम्मिन्प्रीन इति व्यप दिशाति, मळयश्च म्वकारणे लय । नचाचेतन प्रधान चेतनस्य जीयम्य कारण मवति । यमपीतोमवति आत्मानमेव जीवोपीतो भवतीत्यर्थ । चिटस्तुगरीरक्तदात्मभूत ब्रह्मैव जीवगन्नाप्यभिधीयत इति नाम or म्बमान्त ·पाराशर्यविजयः। १७१ रूपन्याकरणथुत्योकम् , तज्जीवशन्दाभिधेयं ब्रह्म सुषुप्तिकाले प्रळयकाल इस ज्ञागावस्याप्रहाणेनावस्थानात् ‘सतागोम्म तदा सम्पन्नो भवति स्व मपीतो भवती' त्युच्यते । यद्यपि स्वपिधातोनिप्पन्नस्त्वपितिशब्दः, नतु स्वशब्दोपपदादपीतेः, तथापि अशनायादिनिर्वचनवदर्थवादरूप- मिदनिर्वचनम् । इतश्च न प्रधानम् - ७- गतिसामान्यात् ॥ १ - १ - ११ ॥ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् नान्यत् किञ्चन मिपत् स ईक्षत लोकान्नु मृजा इति स इमान् लोकानसृजत" तस्माद्वा एतम्मादात्मन आकाशस्सम्भूतः आकाशादायुः वायोरमिः अग्नेराप. अद्भयः पृथिवी" " तस्य हवा एतस्य महतो भूतस्य निश्वसित- मेतघदृग्वेदः" इत्यादिसृष्टिवाक्यानां या गति - प्रवृत्तिः तत्सामान्यात् समानार्थत्वात् अस्य वाक्यस्य । ततश्च सर्वेष्वपि कारणवाक्येपु चेत नस्यैव कारणत्वप्रतिपादनात् न सच्छब्दवाच्यं प्रधानम् । " . इतश्च न प्रधानम्-- ८- श्रुतत्वाच ॥ १-१ - १२ ॥ श्रुतमेव ह्यम्यामुपनिषद्यस्य सच्छब्दवाच्यस्यात्मत्वेन नामरूपयो ाकर्तृत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्व सर्वाधारत्वं अपहतपाप्मत्वादिकं सत्य कामत्व सत्रामङ्कल्पत्वच अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूसे व्याकर सन्मूलास्सोम्येमास्सर्वाः प्रजाम्सदायतनास्सत्प्रतिष्ठा ऐतदात्म्य मिदं सर्व तत्सत्य सआत्मा " " यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वन्त- दस्मिन् समाहितम् ' 'तस्मिन् कामास्समाहिता एप आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोपिपासरसत्यकामम्सत्यसङ्कल्प' इति । वाणिः । .

·, - गारसमुक्तानी परेतु- ईक्षत शब्दम् । अत्र प्रधान जगत्कारणवादियेदान्तवाक्य प्रतिपाद्यमिति धमिनिषेध्ययोरध्याहारेण साध्यनिर्देश । तत्र हेतुर शब्दमिति । सदादिशब्दामोध्य हि तदित्यर्थ । नन्वसिद्धो हेतु , प्रधा नेपि सत्तायोगेन सदादिशब्दप्रवृत्युपपत्तोरिति शहानिराकरणेन तदुप पादनाथो हेतुरीक्षतेरिति । एवन्च प्रधान न जगत्कारणत्वेन सृष्टिवा क्यजातगोध्यम् , ईक्षणश्रवणेन तरत्यजगत्कारणपरसब्रह्मादिशब्दा विषयत्वादिति,— सूत्रार्थ । पूर्वपक्षे माना तरगोचर एवाथे ‘युत्पत्ति सम्भयेन सदगोचरे नमाण सनमात्मादिशब्दाना व्युत्पत्तिग्रहासन्म वात् सदेवेत्यादिवाक्य प्रधानानुवादकमिति विवक्षितम् । सिद्धान्ते यौगिकत्वेन पृथम्व्युत्पत्तिग्रहानपेक्षा यूपाहवनीयादिन्यायेन तद्ग्रह सम्भवश्च विवक्षितौ । गौणचेन्नात्मगब्दात् । अनात्मपद स्वरूपपर धर्मप्रधानम् , तस्य, शब्दात् म्वरूपत्वप्रतिपादकटाव्दादित्यर्थ तेनच अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी' ति सच्छ ब्दाभिहित जगत्कारण प्रति जीपम्य म्वरूपत्वप्रतिपादकशब्द 'ऐत दात्म्यमिद सई तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति चेतकेतु प्रति सच्छब्दाभिहितम्य म्वरूपत्वप्रतिपादकादश्चत्युभयमपि सङ्गृहीतम्। अयमेकॉर्थ । 'सआत्मे' त्यात्मगब्दादित्यन्योर्थ । तनिष्ठस्य मोक्षों पदेशात् । अत्र तत्पदेन पूर्वमूत्रकृत जीव प्रति सच्छब्दवाच्यस्य स्वरूपत्व परामृश्यते । ननु 'तत्वमसी' ति न तत्वदृष्टया सदात्म खोपदेश , किन्तु म्थूलारुन्धतीन्यायन, ततश्च प्रधानम्य सच्छब्दार्य स्वेपि सदामलोपदेशो न विद्धयत इत्या शब्याह हेयत्वाचनाच । तथा मति मोक्षयितव्यश्वेतकेतुम्तनिष्ठो माभूदिति मुग्यमात्मानमुपदिदि क्षुणा आरुणिना स्थूल तारायामर धनी तादात्म्यम्येवेह सदात्मत्वन्य हेय ताया वक्तव्यत्वापत्त तम्यावचनात् , सहात्मत्व एवोपदेगपरिसमाप्ति दर्शनान् । पूर्वमूत्र तच्छदमागम्ताप्यपेशामादिद्दाप्यनुपत्तः पप्टर ·पारावार्य विजयः। १७३ ह - अध्य . 'न्तो विपरिणभ्यते । तस्य सदात्मत्वस्य, हेयत्वावचनादिति सूत्रार्थः । स्वाप्ययात् । " यत्रैतत्पुरुषः स्पपिति नामे ' त्यादिना प्रकृतं सत्म्व- शब्देनोगत्वा तत्र जीवस्याप्ययप्रतिपादनादपि ग सच्छब्दवाच्यं प्रधा- नम् । ननु ब्रह्मण्यपि जीवस्य मुल्यो लयो न सम्भवति, नित्यत्वात् , औपचारिकन्तु लयः प्रधानेपि व्यपदेष्टुं शक्यत इति चेन्न ; स्ताकारानवृत्तौ तदनुवृत्ताधिष्ठानरूपस्याध्यस्तोपाधिकृतभेदनिवृत्त्या तदभेदप्रा तिरप्ययशब्दिता लय , अस्ति च सुपुप्तौ ब्रह्माभ्यस्तस्थूलसूक्ष्मदेहदयौ पाधिफाकारनिवृत्तौ सत्यां तदनुचाधिष्ठानरूपाय जीवन्य तस्कृतभेद निवृत्त्या ब्रह्मामेदप्राप्तिरिति मुख्यलयसम्भवात् । यद्यपि मुपुप्तावप्य विद्योपाधिकृततिसूक्ष्मान्तःकरणोपाधिकयाऽऽमुक्तायनुवृत्तो जीवस्यास्त्येव ब्रह्मणो भेदः, तथान्यत्यन्तभेदकम्थूलसूमोपाधिसत्त्वे यथा भेदो न तथा भेदोस्ति तन्निवृत्ताविति कथञ्चिद्भेदप्राप्तिरपि युज्यत इति । अपरेतु - इदमधिकरणं ब्रह्मावाच्यत्वनिराकरणपरं वर्णयन्ति । तत्र " अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं" " यतोवाचो निवर्तन्ते " इत्यादि श्रुतिभिः प्रमावाच्यमिति पूर्वपक्षे “तमेवैकं जानथ" "आत्मन्येवा- त्मानं पश्येत "स एतस्माजीवधनात्परात्पर पुरिशयं पुरुषमीक्षते" "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीन ” इत्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मण ईक्ष्यत्वादीक्षणस्य च मानान्तरागोचरे ब्रह्मणि शब्देन विनानुपपत्ते ब्रह्मणो वाच्यत्वसिद्धिः ; नच लक्षणया ब्रह्मावगम इति वाच्यन् . ब्रह्मणो मुख्यार्थसम्बन्ध ज्ञानाभावे लक्षणाया असम्भवेन शब्देन विना ब्रह्मणो मुख्यार्थसम्ब- धनानासम्भवेन तत्रापि लक्षणायामनवस्थिते रिति राद्धान्त । तद्ब्रह्मावाच्य न भवति, ईक्षणविषयत्वादिति सूत्रार्थ । गौणचनात्मशब्दात् । ईक्षणीयत्वेनोक्तस्सगुण एव, नतु निर्गुण इति चेन्न ; "आत्मन्येवा- स्मानं पश्ये" दिति ईक्षणीये आत्मशब्दश्रवणार , तस्य च निर्गुण एव गुत्यत्वात् । आनशब्दोपि सगुणपर एवास्त्वित्यत्राह- तनिष्ठस्य " ·१७४ शास्त्रमुक्तावना मोनोपदेशात् । नचात्मशब्दो गौणपर , “ यस्यानुवित्त प्रतियुद्ध । आमे" त्यात्मनिष्ठन्य पुरुषम्य मोथोपदेशात् । नहि गुणसम्बद्धात्म नानाद्गुणनिवृत्तिरूपा मुक्ति । पाझेच- "चेतनम्तु द्विधाप्रोक्तो जीव आत्मेतिच प्रभो । जीवा ब्रह्मादय प्रोक्ता आत्मैकन्तु जनार्दन । इतरेप्वात्मशब्दम्तु सोपचारो ऽभिधीयते । तम्यात्मनोनिर्गुणस्य ज्ञाना न्मोक्ष उदाहृत । सगुणाम्चपरे प्रोक्ता तज्ज्ञानान्नैव मुच्यते । परोहि पुरुषो विष्णुस्तम्मान्मोक्षस्ततम्स्मृत ॥ " इति । हेयत्यावचनादप्या स्मशब्दो न गौणपर इत्याह – हेयत्वावचनाच्च । सगुणनिष्ठम्यापि परम्परया मोक्षो युक्त इति शङ्काप्यनेन निराक्रियते । ‘तमेवक जानथा मानमि' ति सावधारणाहेयत्ववचनादिनि सूत्रार्थ । अहेयत्वञ्च मुमुक्षू पादेयत्वम् । “ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यत" इति श्रुत्युक्त त्वादपि निर्गुणो वाच्प ? नचायमपि गौण स्वस्य स्वम्मिन्नप्यय वचनादित्याह स्वाप्ययात् । निर्गुणस्य हेयत्वाचनमसिद्धम् , आत्मान विरापयती' त्यात्मनो नाशित्वेन हेयत्ववचनादिति शङ्का प्यनेन निराक्रियते । स्वस्य स्व स्मिन्नप्ययवचनात । तस्यच “सदेवो बहुधा भूत्वा निर्गुण पुरपोत्तम । एकीभृय पुनश्शेते निदापो हरि रादिकृत् ।। इत्यायैकाथ्येनावताररूपम्य मूलरूपाप्ययपरतया ब्रह्मण्यु पपते । सगुणस्यतु "यनयन्त्यभिसविशन्ती" त्यन्यत्र लयश्रवणेन तन तम्यानुपपत्ते । नचात्मान विलापयतीत्यत्र नाश उच्यते, फिन्त्येकीभाव । ननु शाखा तरे सत्वादिगुणयुक्तेप्यात्मशब्दो मुत्यतयोच्यताम् , ज्जानान्मोक्षादिश्वोच्यताम्, ततश्च नात्मशब्दादिना निर्गुणम्येक्षणमित्य त्राह गतिसामान्यात् । सबै वेदा युक्तय सुप्रमाणा ब्राह्म ज्ञान परम त्वेकमेव । मकाशयन्ते नविरेग्ध कुतश्चिद्वेदेपु सेवेषु तथेतिहासे" इति पैंगिश्रुत्यैव सर्ववेदोक्ताना जानेकरूप्येण गतिसामान्येन विरोधाभावम्य म्वयमेव प्रतिपादिततया नगाखान्तरेन्ययात्व युक्तमित्यर्थ । श्रुतत्वाच्च । " - ·पाराशर्यविजयः। १७५ "एको देवस्सर्वभूतेषु गूढम्सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षस्सर्व भूताधिवासम्साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" इति श्रुतत्वादपि निगुणो वाच्य इत्यर्थः । इति । अन्येतु उक्तम्य ब्रह्मलक्षणस्य प्रधानेतिव्याप्तिवारकमिदं आधि करणमित्याहुः । इतरेतु लक्षणसामान्यम्य यावद्विशेषविश्रममसत्कल्पत्वात् निप्कृष्टं लक्ष्यस्वरूपं प्रदर्श्यते । ईक्षते शब्दम् । अशब्द- शब्दब्रह्मश्रीमहा- मात्रसहजविद्याशक्तिसमन्वयरहितं आदिरुद्राख्यमादिविष्ण्वाख्यञ्च ब्रह्म न जगज्जन्मादिकारण उपास्य जिज्ञास्पंवा, तयोरीक्षणानुपपत्तेरित्यर्थः । अथवा ईक्षते ना आशब्दमिति पदच्छेद । आशब्दं - अन्तार्थाव्ययी भाव । अण्डपिण्डान्ताशेषकार्योपादानाना सप्टु . ईक्षतेरीक्षणसापेक्षत्वात, तस्यचान्यत्रासम्भवात् , अभिव्यक्तपुम्भावः श्रीमदादिपुरुषो भगवानादिब्रह्मैव ईक्षिता स्रष्टा जगदुपादानमुपायं जिज्ञाम्यश्चेत्यर्थ. । ननु केवलम्य ब्रह्मण इक्षितृत्वायोगादावश्यकोपाधिपाश्ग्रहाद्वरमुपाधेरेव प्रक तेरीक्षितृत्वादिरिति त्रिगुणात्मकाचेतगप्रधानजगत्कारणवादिन साङ्ख्या मन्यन्ते, तत्राह- गौणश्चेन्नात्मशब्दात् । गौणोयम् - त्रिगुणात्मकप्रधान कर्तृक ईक्षापूर्वकसर्गादिरिति चेत् । न, आत्मशब्दात् - 'आत्मावा इदमेक एवाम आसी' दित्यादिप्वात्मन एव तच्छब्दात् - ईलादिकर्तृत्वोप- म्थापनादिति । तत्र प्रथमपक्षे पूर्वपक्षे व्युत्पत्तिमहासम्भव किं शबळे उत, शुद्धे । नाद्यः, यूपाहवनीयादिन्यायस्य पूर्वकाण्ड एवं सिद्धत्वात् । द्वितीये सिद्धान्ते तन्न्यायप्रदर्शनासम्भवात् , यौगिकत्वप्रदर्शनासम्भवाच्च । वा- क्येन लक्षणयोपस्थितिश्शुद्धम्येति युच्यते । यौगिकत्वमपि विशिष्ट एच, पेजगाचेतननियन्तृत्वृहत्वजृहकत्वादेश्शुद्धे अप्तम्भवान् । सिद्धान्त ना ·. सङ्कल्प भावमुक्तारळी । प्रकृतिवद्ब्रह्मणोपीक्षणमनुपपन्नम् । अविद्यापरिणामांगीकारेपि न तम्य घटाहिशेप., सकल्पम्यान्त करणवृत्तित्वस्य 'कामसंकल्प' इत्यादि श्रुत्या वयाभ्युपगमात् । सष्टव्यालोचन मिति सङ्कल्पोनोच्यते. फिन्तु ज्ञानमात्रमिति चेन, तयैव श्रुत्या तस्याप्यन्त कर णवृत्तितायाम्मिद्धत्वात् बहुस्या मित्यभिलापेन रूपताया दुम्त्यजत्वात् । तादृशवृत्तौ प्रतिबिंबनेपि ब्रष्टव्यस्य तदानी- मसिद्धया चैतन्यविषयत्वासम्भवाच्च । योजनायामशलमिति प्रथमान्त- त्वेन धर्मिनिर्देशरूपताया इक्षतेरिति पञ्चम्यन्तस्य निषेधे हेत्पस्था पकताया जन्मादिसूत्रेण बुद्धिम्यस्य जगत्कारणस्य निषेधप्रतियोगिताया श्च स्वरसतोवगम्यमानतया सम्पूर्णोपदेशरूपम्मिन् सूत्रे प्रतिज्ञा या हारेणापूर्णत्वकल्पन प्रथमान्तोपम्यापितम्य हेतुस्वकल्पन निषेधहेतुतया प्रतीयमानस्य पञ्चम्यन्तपदोपस्थापितम्यान्यत्र हेतुत्वकल्पन चास्वरसम् । तथा शब्दपदम्य सदादिशब्दमारपरतया सङ्कोचश्च । यदुच्यते प्राय पाठः पूर्वपक्षे साधकहेतुरिति, तन्न, ईक्षणश्रुतम्ततापि बलीयन्त्वात् । ननु पूर्वपक्षे प्रकृत्यर्थम्य मुख्यस्यासम्भव , प्रत्ययार्थम्सम्भवत्येव, कूलं पिपतिपतीत्यत्रेव कार्यायवहितव्यापाराश्रयत्वम्य सत्त्वात् , सिद्धान्तेतु प्रत्ययार्थस्य ईक्षणाश्रयत्वम्य ब्रह्मण्यसिद्धे, ततश्च प्रकृतित प्रत्ययम्य दुर्बलत्वेपीह प्रकृते प्रायपाठापादितदाबल्यतया प्रत्यय एव बलीयान् , तस्मात्प्रायपाठानुसारात् प्रकृतेर्गौणत्वमेव युक्तमिति पूर्वपक्षहेतुग्व प्राय पाठ इति चेन्न ; वस्तुतो वह्मण ईक्षणाश्रयत्वम्येब प्रामाणिकतया प्रकृतिप्रत्यययोरुभयोरप्याजम्यात् । परपक्षे प्रकृतिप्रत्ययोरुभयोरपि ब्रह्मण्य सम्भवात्पूर्वपक्षे प्रत्ययार्थमम्मवाच्च स एव पूर्वपक्षहेतु म्यात् . नतु प्रायपाठ । तम्मा 'दिदसदासीदिति सामानाधिकरण्यादिकमेव पूर्वपक्षे हेतु. । तदनुसागत् उपसहारम्बेक्षणश्रु तिरन्यथा नेया । एव सति प्राय ·पाराशर्यविजयः। १७७ पाठोप्यनुगृहीतो भवतीत्येतावदेव । नविलक्षणस्यादित्यायधिकरणवैग- म्यञ्च भाप्यादी स्पष्टम् । द्वितीयसूत्रमप्यसङ्गतम् , गौणश्चेदिति शङ्काया आत्मशब्देनापरिहारात् , प्रकृतिप्रत्ययार्थयोस्तत्रासम्भवस्योक्त- त्वात् । नचात्मत्वं प्रधानाव्यावृत्तावेव हेतुरस्त्विति वाच्यम् , सूत्रा- स्वारस्यात् , नेति शहितार्थ निषेधस्तत्र पञ्चम्यन्तार्थस्य हेतुल्लमपि हि प्रतीयते । शबलस्यात्मत्वासिद्धे. संकल्पस्य निर्विशेषगतत्त्वासिद्धेश्व, हेतुसाध्ययोरनन्वयाच्च । निरुपपदात्मशब्दस्य स्वरूपपरत्वं भावप्रधान- खञ्चास्वरसम् । अत एव तृतीयसूत्रमप्यसङ्गतम् । स्थूलारुन्धतीन्याय गमफशैलीविरहेण तच्छकाया अनुत्थाना च्चतुर्थसूत्रं व्यर्थम् । प्रतिज्ञा- विरोधादिति पञ्चमसूत्रं विरुद्वमेव, साख्यमतनिरासासामर्थ्यात् , स्वमत निरसाच्च; कारणविज्ञानेन कार्यविज्ञातताया दृष्टान्ते प्रतीतेदान्तिके कार्यकारणभावोपपादनाच्च कारणज्ञानेन कार्यज्ञान हि विवक्षितम् । प्रधानविज्ञानेन तत्कार्यसर्वज्ञानं सम्भवत्येव, जीवस्य सायमते प्रधान कार्यत्वाभावात् तदज्ञानेपि न दोप. । परमते ब्रह्मज्ञानात्कार्यज्ञाना सम्भवस्योपपादितत्वेन तन्मतनिरासकत्व सूत्रस्य स्पष्टन् । सिद्धान्ते तु 'अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी' ति जीवानुप्रवेश कथनेन जीवस्य नामरूपव्याकरणावगमाजीवस्यापि कार्यत्वमवगम्यते; अतस्सच्छब्देन प्रकृत्यभिधाने प्रतिज्ञाविरोधोपपादन युक्तमेव । पष्ठ- मप्यसङ्गतम् , ईश्वरस्यैव कारणत्वेन सच्छब्दार्थत्वाज्जीवस्यच ततो- भिन्नत्वात्सतस्स्वत्वेन व्यपदेशस्य जीवस्य तत्र लयोक्तेश्चासम्भवात् । पुरुपसस्त्वपदाना लक्षणागीकारे स एव दोप इति । द्वितीयपक्षे ज्ञानविषयतामानस्यैव सिद्धान्ते हेतुत्वादीक्षणपर्यन्त धावनमस्वरसम् । ईक्षतेरिति धातुनिर्देशच न किञ्चिप्रयोजनम् । सिद्धान्ते तत्प्रयोजनमुक्तमेव । अत पूर्वखण्डोनुपपन्न । तथैव ·शास्त्रमुक्तावळी। द्वितीयसण्डोपि । परेण ब्रह्माशब्दमित्युक्ते खलु नाशब्दमिति निषेध कार्य , सतु न तथा जूते, स्ववचन याघातात् अनिष्टत्वाच्च, कि तु ब्रह्म न वाच्यगिति, अतो ऽशब्दमिति निर्देशोस्वरस । सिद्धान्तेतु तत्प्रधान शब्दाप्रमाणफन्न भवति अनुमानगम्यत्वात् , ततश्च श्रुते रनुमानसिद्धार्थानुवादितया कथन्चित्यामाप्यमेव, तस्मात् स्वतन्त्र प्रधानमेव कारणमिति परेणाभिधानातस्यैव सिद्धान्ते निपेध्यतया स्वतन्त्रप्रधानस्य धर्मतया निर्देशलभाय अशब्दमिति निदश , शब्द वलान् खलु वेदान्तिमि पारतन्मयगुच्यते, तस्याप्रमाणत्वात् कथ पार तन्त्रयराभ इति पूर्वपश्युक्तियोतनार्थमशब्दमिति निर्दिष्टम् , नत्वानु मानिकमिति । सम्भवति हि पूर्वपक्षिणो रेतुर्भपक्षनिदेश पारकरप्य सिद्धातिना तथानिर्देशेन पूर्वपक्षयुक्तिसूचनम् । अथ स्यात् 'अशब्द मस्पर्गमि' ति श्रुते पूर्वपसमूल व योतयितुमयन्निदश , परेण म्यामि मतप्रमाणयातनार्थ श्रौतपदनै प्रतिज्ञा कियेतेति द्योतनसम्भवादिति, तर अशब्दमित्यन्याचियामृतये स्पधिनिषेधवत् तद्गुणस्त्वनिषेध परत्वन्य स्पष्टतया तस्य पूजपचे प्रमाणतया शफितुमयोग्यत्वात् । दित यसूत्रे कथ शझोत्थानम् , मतव्याहतिभ्या तदसम्भवात् । नहि ब्रह्म ज्ञाननिषयो नेति मायिना मतम् , वृत्तिविषयत्वाझीकारात् , यदि परो निर्गुणम्य परकीयवाच्यताभिमतिविपरतानानाति, यदिवा न उभययापि व्याघात ज्ञानविषयत्व जानतस्तदभारशसानु त्यानात् अनानतो निर्गुणब्यावर्तनाई गौण इत्यवत्त व्यत्वात् । अजान तश्शाया एवानुदयश्च । प्रमाणमुसत ण्याराच्यत्वम्य पूर्वपक्षिणा समर्थितत्वात्तेनापीयमागमा व्याहतव । ज्ञानाधिपयमित्युक्ति म्येनापि व्याहता । ननु ईक्ष्यत्वेनोक्त स्थल सगुण इति शक्यते ईण चा पगभानगेर अतो न निगुरो जनगान पय निषेध पृषपरिणामि मत इति ते निपय शा, निर्गुणन्येमागाभारि तम्या -- जानाति, , ·पाराशयावजयः। १७९ " वाच्यत्वश्रुतिजन्यज्ञानविषयत्वेनं वाच्यत्वस्यावर्जन्मयत्यात् । अतएव तात्पर्य चन्द्रिकायां सिद्धान्तोपक्रमे न तावच्छुद्धरयात्मनो शेयत्वमेव नति गुक्तमित्युक्तम् । उपरिच ईक्षतेरित्गनेन शब्दमावस्यासाधकतया ज्ञान कर्मत्वस्यैव विवक्षणीयत्वादित्युक्तम् । किञ्च गौणपदस्य वृत्तिविशेप- विषय एव स्वारस्यात् पूर्वसूत्रे ईक्षातनिर्देशेन गौगवृत्तिशंकाया अयो- ग्यत्वाच्चान्तरपरत्वमस्वरसम् । गौण ईक्ष्य इति साध्यस्याध्याहर्तव्य- त्वात् सोपि दोषः । सिद्धान्तेतु ईक्षतिरिति विपरिणामेनानुपङ्गः, सच प्रमाणोपन्यासोपरि गौणत्वशड्कायाः करणात् अदित्यवगतः, तस्मा- चोद्यखण्डोनुपपन्नः । तथा परिहारखण्डोपि । उपन्यस्तात्मपदमुख्यत्वबोधक प्रमाणागोचरतायाः परेणाज्ञानात्तदस्मिन् सूत्रे साध्यतया विवक्षितमिति चेत् । तथासति आत्मशब्दादित्यस्यैव साक्षाद्वाच्यतासाधकत्वात् एत- दुपजीविपूर्वसूत्रं व्यर्थम् । नचवमारमत्वहेतोस्साक्षादेव प्रधाननिरासक- स्वात् तदुपजीविपूर्वसूत्रं सिद्धान्ते व्यर्थमिति वाच्यम् , प्रधाननिरासकताया इहाविवक्षितत्वात् ; गौणत्वे शंकिते गौणत्वं कि- मर्थ वाच्यम् , ईक्षणयोग्यचेतनोपस्थापकात्मपदश्रवणेन उभयानुग्रह एवं न्याय्य इति एतावत एवेह विवक्षितत्वात् । त्वयातु द्वितीयसूत्रे आत्मपदवाच्यत्वमेव साध्यतयांच्यत इति पूर्ववैयर्थ्य तव दुप्परिहरमेव । सिद्धान्ते ईक्षणवदात्मत्वस्य साक्षालाधनतया विवक्षासम्भवेपि गौणे- क्षणसाहचर्यरूपहेतुना ईक्षणे गौणत्वगडुकाया आत्मशब्देनैव परिहत- व्यत्वात् एवं शैली परिगृहीता । तृतीयमूत्रमप्यनुपपन्नम् , निर्गुणम्य परकीयवाच्यताभिमतिविषयत्वज्ञानाज्ञानयोयाघातेन आत्मशब्दो गौण- परोस्त्विति शड्काया एवानुत्थानेन तन्निराकरणार्थतगा सूत्रावतरणस्या. नांजस्यात् । आत्मशब्दो न गोणपर इत्यध्याहाराच्च । अध्याहारादेव चतुर्थस्वमप्यसङ्गतम् , नव्यत्यासेनोपादेयपरत्वस्य सावधारणोपदेश परत्वस्य च क्लिष्टत्वाच । किञ्च पूर्वसूत्रे गुणिज्ञानात् गुणवन्धनिवृत्त्य- आत्मत्वस्य ·१८० शास्त्रमुक्तावळी । सम्भवरूपन्यायस्य विवक्षितत्वैन कथमेतदुपरि मोक्षसाधननानविपयल गुणिन एवास्त्विति शका, क्थञ्च तदुत्तरत्वेनैतत्सूत्रावतार । ननु सगुणनिष्ठस्यापि परम्परया मोक्षो युक्त इति शकानिरासक सूत्रमिति युक्तम् , अत्तो न दोप इति चेन्न, - पूर्वपक्षिणो निर्गुणम्य ज्ञेयत्वज्ञाना भावेन निर्गुणज्ञानद्वारकत्वासिद्धया पारम्पर्यज्ञानासिद्धे । प्रतिज्ञाविरोधा दिति पञ्चममूत्रमनन्वितम् । अतएव तैस्तत्परित्याग कृत । स्वाप्य यादिति पष्ठस्त्रमप्यसङ्गतम् , पूर्णत्वशुत्युक्तवानिर्गुणो वाच्य इति यहि प्रतिज्ञाया अनाजस्यात् , उक्तरीत्या शकाया अनुत्थानात् , पूर्णत्वापेक्षया स्वाप्ययस्य विशेपाभावेन तेन परिहारासम्भवात् , निर्गुणस्य स्वाप्यय प्रमाणयोध्यत्वस्यहैव साधनीयतया तेनैव वाच्यत्वसिद्धेहि प्रतिज्ञा वैयर्थ्याच्च । गतिसामान्यादिति सप्तमसूत्रस्य गुणिज्ञानाद्गुणसम्बन्ध निवृत्तिरूपमोक्षासम्भवत्योक्तत्वेन शाखान्तरे जीवज्ञानान्मोक्ष उच्यता मिति शकाया असम्भवाच्छासान्तरे जीवस्य स्वाप्ययोक्तावपि विरोधा भावेन परिहारासम्मवाच्च तत्परिहारार्थत्वमसङ्गतम् । तस्मात्म्वाप्यय पर्यन्तस्सूत्रेस्सद्विद्यार्थानुक्रमणस्य प्रतीयमानतया चिन्तायास्सद्विद्यावि पयत्वस्य स्वारस्याचथैवाङ्गीकर्तु युक्तम् । वास्यान्तराणान्तु तन्मुखेन विषयतेति । तृतीयपक्षे अतिव्याप्तिनिराकरणार्थमिदमधिकरणमित्युक्तम् , तदनु पपन्नम् कारणत्वमानस्य उपादानत्वगात्रस्य वा लक्षणत्वविवक्षायान्त गोस्सिद्धान्तेप्यड्गीकारानिराफरणासम्भवेनाविन्याप्तेरनुद्धारात् । कर्तृचस्प तत्त्वे सत्युपादानत्वस्य वा लक्षणलविवक्षाया नातिव्याप्तिशङ्कारकाश । कर्तृत्वगोधकश्रुतीना प्रकृतिविषये अन्याङ्गिीकारेण योजनायामपि कर्तृ त्वस्य नातिन्याप्तिगन्धोपि । यच्च तत्रैवोक्त सद्विद्यैवास्याधिकरणम्य विषय , नतु सर्वाणि कारणवाश्यानि, आत्मपुरुषादिपदयुक्तकारणवाक्याना सत्तासामान्ययाचिसत्पदयुक्तायाम्सद्विद्याया इव पूर्वपक्षे प्रधानपरत्व . .

·पाराशर्यविजयः। १८१ शेकाहेत्वभावात् , नच सद्विद्यायाः प्रधानपरत्वमेव तकल्पकं, कल्प- भेदेन प्रधानपरमेश्वरयोरुभयोरपि जगत्कारणत्वसम्भवेग कारणपरमात्म- शब्दादिश्रुत्यन्यथाभावकल्पनायोगादिति, - तन्न, सद्विद्यामानम्य विष- यत्वे पूर्वपक्षानुस्थानात् । यद्यात्मादिवाक्य शेतनकारणत्वमेव निर्णितम, चदा तत्राचेतनम्योपादानत्वाश्रवणात् निर्विकारस्य चेतनत्य स्वरूपपरिणामा- सम्भवनाचिद्द्वारकपरिणामत्स्य वाच्यत्वा 'दात्मावादद' मित्यात्मशब्द समानाधिकृतस्याचेतनवाचिन इदंशब्दस्य, चेतनपर्यन्तताया वाच्यत्वाच सदेवेदमिति सच्छब्दस्यापि भगवत्पर्यन्ततायास्सिद्धत्वादिति । इतरपक्षे विवक्षितलक्ष्यविशेषनिर्धारणमनुपपन्नम् , विपरीतनिर्धा- रकत्वात् , जगत्कारणसङ्कल्पम्य भगवत्येव श्रुतिपु प्रसिद्धे । फिञ्च यदि कारणत्वं न व्यक्तिविशेषनिर्धारकं तदा संकल्पम्य कथन्तस्यात् : एतेनाऽशब्दमिति स्वाभिमत्तार्थोपन्थितिरपि निरस्ता, ईक्षणस्य देवता. न्तरव्यावर्तकलाभावात् । अचिव्यावर्तकत्वमेव हि स्वरसम् । द्वितीय- योजनायामपि भगवानेव निर्धात । इतरसूने गौण इति पुंल्लिङ्गनिर्दे- शोनुगपन्नः, जन्मादीत्यस्यैवानुवर्तनीयत्वात् । अन्यथाव्याहारप्रसङ्गात् । इतीक्षत्यधिकरणम् ॥ ५॥ - अथानन्दमयाधिकरणम् । १. आनन्दमयोभ्यासात् ॥ १ - १ - १३ ॥ 'यत्तावे' त्यादिकारणत्वानुवादिभृगुवल्लीत्यलक्षणवाक्यनिलप्य, तद्वि- धायकसदादिवाक्यानि निरुप्य, स्वरूपप्रमाणलक्षणप्रमाणाभ्यां प्रतिपन्नं कारणत्वं 'सयञ्चायं पुरुपे यश्चासावादित्ये' इति वाक्येन भगवति ·२८२ शास्त्रमुहानदी। पर्यवसाययितु भागाच्या पूर्वप्रकरणेन 'सयचायपुरपे' इत्येतदर्थ प्रतिपादन क्षमनाचितो व्यावृत्त लक्षण जीवाद्यावर्तयति । 'सय श्वायपुरुष' इति चास्य हि यो वेद निहित नुहागामि' ति हृदया न्तर्वतितया पुरुषान्तरात्मसपरम्परापर्यवसानभूमितयाच प्रतिपन्नस्या स्यानन्दा यस्यादित्या तर्वतित्वमुपदिशति । पुरुषशब्द 'सवाएप पुरुषोन्नरसमय' इति प्रकृतशरीरपर , आनन्दमयस्यास्मिन्प्रकरणे प्रकृत त्वादयमिति निर्देश । 'सयश्यायपुरप' इति वथ प्रसिद्धवनिदेश इत्यपेक्षाया आनन्दवल्लया पुरुषार्तवर्तितया आनन्दमय प्रतिपन्न इति व्यवहितप्रकरणस्थत्व सूचयता म इत्यनेन स्फोरयति । आदित्या न्तर्वती भगवानिति कुतोनगन्यत इत्यपेया चेत् । तदा अन्तरादित्य विद्यान्निरूपयिष्यामीति भगवतो वेदाचार्यस्य हृदयम । यद्वा कारणत्व भगवति पर्यवसाययितु भृगुवल्ल्या अनूयमानकारणत्वप्रापिकामनन्त भयपदभूषिता तापनीयप्रसिद्धाभयहेतुत्वरूपभगवल्लक्ष्मचिहिता सन्निहिता मानन्दवल्लीन्निरूपयति । मन तपदच्च द्वितीयान्तत्वान्न नथुसकान्तल शकाहम् , वेदन प्रति कर्मार्पणस्यावश्यक्त्वात् । नच विवरणरूपत्वा प्रथमान्तता शङ्कनीया, 'वित्तरमामोती' ति पदविवरणेषु शेषपदेषु प्रथमात्ताया अदर्शनात् । आनन्दवल्लया 'ब्रह्मविदामोतिपरमि' ति जमनानात्परप्राप्तिमुक्त्वा सत्यज्ञानादिमन्त्रेण ज्ञेयज्ञानमातिप्राप्यस्यरूपाणि विवृत्य, 'तस्माद्वाएतस्मादि' त्यादिना ' अनात्पुरुष' इत्यतेन परमित्युक्त परत्व विपश्चितेति मनेण विकृत पुनर्विवृत्य तद्रह्म विविच्य जापयितु पुनरपि प्राप्यतोपयोगिपरत्वमुपपादयितु ज्ञानप्राप्ति प्रकारमुपपादयितुम्च 'सवाएष पुरुषोन्नरसमय ' इत्यारम्य सन्दर्भ प्रवृत्त । तत्र स्थूलारु यतीन्यायेन बन जापयितु पन्चकोशा वतार इत्येक पक्ष । अम्मिन्पक्षे 'तम्यपण्वे' नि वाक्यमुतरस्य पूर्व प्रति शारीरत्वप्रतिपादनपरम् । अन्तराम नेव शारीगत्मत्वेनापि . - उतरग्रन्थ ·- पारागर्यविजयः। लिलक्षयिपितं ब्रह्म । वास्यत्यायनर्थः पूर्वम्यानमयस्यान्तरात्मतया सम्बन्धी यः एप एव तस्यान्नमयन्य शारीर आत्मापीति । परेतु 'योयं प्राणमय एप तस्य पूर्वस्य शारीर आत्मेति' योजयन्ति । तत्र यत्पदवैयर्थ्यम् , अयमिति पदाध्याहारः , तस्य पूर्व त्येति भिन्नवा- क्यस्थयोः पदयोरन्यय इत्यत्वारस्य स्पष्टन् । अस्मिन्पक्षे पूर्व प्रत्यु त्तरस्यैव शारीरत्वं वाच्यम् , नतु सर्वत्र एकस्य शारीरत्वम् , नगत्कारण त्वेन प्रतिपादित आत्मा के इत्यपेक्षायां स्थूलारुन्धतीन्यायेन तत्पति- पादनं हि चतुर्थकोशपर्यन्तेयु पूर्वेवेतदारोपेण पञ्चमकोशे स्वरूप- प्रदर्शन एव स्वरस भवति, नतु प्रतिपर्यायमात्मनस्तदतिरेकबुद्धौ, नीह तत्र तत्र तदारापेण लिलिक्षयिषया प्रवृत्ते वाक्ये मध्ये उत्तरोपदेशादन्ये- नारोपविच्छेदो युक्तिमान् । 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन' इत्यत्रात्मश- ब्दनिर्दियो जीव इति आत्मशब्दप्रसिद्धिनिबन्धनभ्रमवारणाय जीवादन्यत्व- मुपदेष्टुं पञ्चकोशावतार इत्यपर पक्षः । तत्र द्वितीयादित्रिकं दृष्टा न्तार्थ,- यथान्नमयात्प्राणमयोन्य. तस्मान्मनोमयः यथावा तस्माद्विज्ञानमयः एवं विज्ञानमयादानन्दमयोन्य इति । अस्मिन्मक्षे 'तस्यैपएवे' ति सर्वत्रैकाप शारीरत्व प्रतिपाद्यते । वाक्यार्थस्तु - अन्नमयस्य यश्शारीरस्स एव प्राणमयस्येति । कथमन्नमये शारीर तत्पर्याये तथोपदेशादर्शनात् ! ननु ‘सवा एप पुरुषोन्नरसमय' इति तच्छब्देन आत्मा परामृश्यते, तत्सामानाधिकरण्य तच्छरित्या देव वाच्यामिति तेन वाक्येनान्नमये शारीरलाभ इति चेन्न : स इत्यव्यवहितस्य सृज्यस्य परामर्शादेष इति प्रत्यक्षदृष्टस्य निदर्श । तम्माच्छारिलाभ. कथामिति चेत् ! उच्यते, 'आत्मनआकाश' इत्यात्म- संकीर्तनात् 'पुरुप' इति शरीरनिर्देशाच्च परस्पराकाक्षाबलादुभयसम्बन्धा- वगम इति । आनन्दमये 'तन्यैप' इति वाक्यमनन्यात्मत्त्वपरम् । स्थूला- रुन्धतीन्यायपक्षे 'अन्योन्तरआत्मे त्य-तरात्मसशब्दनानि स्वरसानि, यथाच लाम, , ।

·. , १८४ शास्त्रमुक्तावली अन्तरात्मतयेव प्रतिपिपाढायपिततया तत्सशब्दनसाफल्यात् । तत्र शारीरत्वस्य रूपणार्थत्वे आनन्दमये तकन्य पर्यायान्तरम्थत्वञ्चा स्वरसम्। अन्तगमत्वेनेव शारीरत्वेनापि रिलक्षयिपायान्नैतदोषद्वय लगति । द्वितीयपक्षे आनन्दमये 'तस्यैप' इति वाक्यस्यानन्यात्मपरत्वेपि पर्या- यान्तरेप्विमानि वाक्यानि स्वरसानि । तत्र 'तम्माद्वा एतम्माद्विज्ञानमयात अन्योन्तर आत्मा नन्दमय' इत्यत्र सन्देह किमानन्दमयो जीव , उत परमात्मेति ! • तन्यैप एव शारीर आत्मे' ति आनन्दमयस्य शारीरत्वश्रवणात् स जीन एव, ब्रह्मा- दिप्मन्यतमे तदन्यस्मिन्या कचिदुपचितपुण्ये जावे निरुक्तक्षणात्मशब्द तन्निष्ठमोक्षोपदेशहेयत्वाचनप्रतिज्ञापिरोधाभावम्वाप्ययगतिसामान्यश्रुतत्वा नामुपपत्ते , बहुम्यामिति प्रकृतेश्शरीरतया परिग्रहादुपपद्यते, अथवा बहुस्यामिति मूयान् स्यामित्यर्थ , प्रजायेयेति जनयेयत्यर्थ , अस्मि पक्षे तत्तेज ऐक्षतेत्यत्र तेजश्शब्द कर्तृरक्षक, प्रकृतिवियुक्तम्बम्ब रूपनिष्ठस्य मोक्ष उपपद्यते, कारणजानेन कार्यज्ञानम्य विवक्षितत्वात् , तम्य चेह सम्भवात् , जीयान्तरम्य तदकार्यन्याज्ञानेपि नदोप , प्राधा न्यात् तज्ज्ञानेन सर्वेपा जातप्रायत्वे वा प्रतिनायास्तापर्यम् । एव कल्पभेदेन पुरपभेद इति पूर्व पक्ष । तर राद्धान्त आनन्दमयोभ्यासात् इति । आनन्दमय इति धमिणन्निदिशति, नेतरोनुपपत्तेरिति साध्यनिर्देश मन्यार्थ वक्ष्यामि, तदनेन सम्बन्ध स्यामिति प्रधानन्यात्तिमकरवम् , तेनेतरइति जीवमवगमयिष्यामि, आनन्दयल्ल्या 'सएकोमानुषआनन्द' इत्यारभ्य 'मएको ब्रह्मण आनन्द' इत्येतावत्पर्यतेन वृत इदानीमयोग व्यवच्छेददशायामनिणतिचिटचिद्विलक्षणार्थकनयशब्दाभ्यासान् भूयसदा . . .

·पाराशयावजयः । १८५ , नन्दमयपदोपस्थापिततया मयडर्थोपस्थापकतयाच कृतशीघ्रोपस्थितिक- मानन्दशब्दाभ्यास सद्वारकहेतुमभ्यासपदेन बोधयिष्यामीति भगवान् सूत्रकारो मन्यते । अभ्यासग्रहणेनापरिच्छेदे वाक्यस्य तात्पर्यातिरेक व्य जयति । जीवायोग्यमानन्दयोग द्वारहेतुं गन्यते । तदयगर्थः पर्यवसित आनन्दमयो जीवादन्यः, आनन्दपदाभ्यासचिहितवाक्य- प्रतिपन्ननिरतिशयानन्दयोगादिति । शारीरत्वं जगच्छरीरत्वादुपपन्नम् । २ - विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १ - १ - १४ 'नित्यं वृद्धशरादिभ्य ' इत्यत्र भापायामित्यनुवृत्तावप्यारम्भादेव नित्यत्वे सिद्धपि नित्यग्रहणं छन्दसि विकल्पार्थमिति वेदाचार्यो मन्यते।। विकारार्थोयम्मयडानन्दमय इति; नहि सम्भवति स्वार्थिक इति, वैय्यात्; नापि प्राचुयार्थः, जीवे वैपरीत्यदर्शनात् ; अल्पदुःखसम्बन्धापत्त्या जीवत्व- प्रसङ्गेन जीवातिरिक्तप्यसम्भवात् ; तस्मादुपक्रमानुसाराद्विकारशब्द एवायम् । सच जीवातिरेके न सम्भवति, तस्य विकारत्वानगीकारात् , जीवेत्वानन्द विशिष्टरूपस्य कादाचित्कस्यानन्दाधीनतया कथञ्चिद्विकारार्थो युज्यते ; जीवस्य स्वत आनन्दरूपस्य स्वतस्संसारित्वावस्थावा तद्विकार : ; अत आनन्द मयो नेतर इति न, मयडर्थविकारानन्वय दिति शङ्कार्थः । विकारार्थत्वस्य जीवेतरयोरसम्भवात् अन्नरसप्राणमनोविज्ञानवृत्तिप्राचुर्याणां पूर्वमयडर्थत्वात् प्राचर्यस्य धयन्तरे सजातीयाल्पतया ऽप्युपपत्तेस्तस्यैवानन्दवल्लयां प्रतिपादनाच्च प्राचुर्यशब्दएवायम्मयट् ; पूर्वत्र प्रानुयै समानाधिकरण विजातीयाल्पत्वमपेक्ष्य, शरीर इव पुरुषेनरसांशादितरांशोल्पः , प्राणे प्राणवृत्तेरपादानादिवृत्तिरल्पा, मनस्यपि जानत्स्वनावस्थापेक्षया मुपुप्त्य- वस्थाया अल्पत्वान्मनोवृत्त्यभायोल्पः , तत्कालाल्पत्लेन तदल्पता, जीवे ज्ञानवृत्यपेक्षया सुखादिवृत्तिरल्पा, एवं सर्वत्र समानाधिकरणाल्पसिद्धावपि आनन्दमये व्यधिकरणस्य जीवानन्दस्यामनुप्यानन्दादाचतुर्मुखानन्दा- - .

·शास्तमुक्तानी दल्पत्वस्य प्रकरण एर मयडर्थनिरूपणार्यमेव प्रतिपादनान्मयट् प्राचुर्यार्थ एव। ३ तदेतुव्यपदेशाच ।। १-१ १५॥ जीरानन्दहेतुत्वेनायमान दमय उपदिश्यते 'कोह्येवान्यात् का प्राण्यात् यदेप आकाश आन दोन स्यात् एपहोवानन्दयाती 'हिआन-दयित व्यादानन्दयितान्य । 'यदेष आकाश आनन्द इति आनन्दमय परामृश्यते। 'सोकामयते' ति प्रकृतमानन्दमयमुक्त्वा 'असद्वा इदगि ति श्लोकेनापि तमे- वोक्त्वा 'रसोस' इति पुनन्तन्यर परामर्शात् सएप इति स एव हि परामूश्यते । मान्त्रपणिसमेव च गीयते ।। १ १ १६ ॥ "ब्रह्मनिदानो" ति परमिति जीनप्राप्यतया प्रतिपन ब्रह्म 'सत्य ज्ञान मनन्त ब्रह्मे' ति मन्त्रवणेनोच्यते, तदेव तद्विवरणार्यप्रवृत्ते पञ्चकोशवाक्ये आनन्दमयशब्देनोच्यते, मत प्राप्यप्राप्तृभेदम्यावश्यक्त्वादानन्दमयो नेतर । जीवम्यव शुद्ध म्वरूप प्रा यतयोच्यते, इत्यत्राह ५ नेतरोनुपपत्तेः ॥ १ १ १७ ।। इतरो जीवा मुक्तावस्थोपि न मात्रवर्णिक , विपश्चित्त्वम्य जाये अनुपपत्ते , विविध पश्यच्चित्त ।ह विपश्चित्तम् । इदमेव विपश्चिच्च • सोकामयते नि रिवरिष्यते , प्रसगा विपश्चिते उक्तनम शब्दार्थविवरणानन्तर विपश्चिच्छब्दार्थविवरणप्योचित वात् । ६ भेदव्यपदेशाच्च ॥ १ १ १८ ॥ तम्माद्वा एतम्माद्विनानमयादन्योन्तर आत्मानन्दमय जीवादन्यपदेशाचायमानन्दमयो नेतर । कामाच्च नानुमानापेक्षा । ॥ १ १ १९ ।। अनुमीयत इत्यनुगान प्रधानम् तच्चानुगापद तत्कार्यगरीरपरम् , छामशब्दम्गायझालीनगवरपर , हेतु सारदामा कार्य गम्यते, .

·लेनाबमर्थ - कामादेव विचित्रनगरसष्टि : श्रयते, तस्यच न शरीरापेक्षा सम्भवति, तदानी शरीरसासिद्धे, तम्मादीज्ञासका आनन्दमयो नेतर हति। १ अस्मिन्नस्य च तद्योग वास्ति ॥ १-१-२०॥ अम्गिनिति विषयसप्तमी । अस्मिन्नानन्दमये अत्य जीवस्य, तद्योगम् - आन दयोगम् , शास्ति गाम्न “रमोवैस रस होवायलयानन्दी भवती 'ति, रसशन्दाभिधेवानन्दमयलाभादय जीवशब्दाभिलपनीय आनन्दी भवतीति उच्यमाने यल्लाभाद्य आनन्दी भवति स स एवेत्सनुन्मत्त को नयीतीति । ननु साधकस्याभ्यासादित्युपक्रान्तत्वात् कृक्न्नसाधकोपन्यासानन्तर चाधकपरिहारो युक्त , तत्कय प्रथमसूत्रानन्तर्य विकारानस्येति चेत् । प्रथगसूत्रोपचारादानन्तर्यमिति बम , प्रथमसूने हि मयडर्थ प्राचुर्यमेव हेतुतया विवक्षितम् , एक्शानन्दमय परमात्मा, तेये शतमानन्दा" "सएक आनन्द" इत्यभ्यासाधीननिरतिशयत्वाधिकरणानन्दयोगस्य मयटा प्रति- पादनादित्यर्थ । अन हेत्वसिद्धिशहापरिहारार्थ द्वितीयसूत्रम् । तत्र 'विकार- शब्दान्नेतिचेदि ' त्येतत् पूर्वपक्षसाधझपर हेत्वसिद्धिपर च मन्तव्यम् । परेतु - किमिह प्रियमोडादिरूपकल्पितशिर पक्षायवयवयुक्ततया उपाय आनन्दमयो जीव प्राधान्येन प्रतिपाद्य , प्रभातु पुच्छरूपतदवयवतया निर्दिश्यते; उत शुद्ध ब्रह्मय पुच्छशन्देनानन्दमयस्याप्याधारतया स्वप्राधान्येन प्रतिपाद्यते, आनन्दमयम्वन्नमयादिवत्तत्प्रतिपत्त्युपायतामात्रेण निरूप्यते । इति मंशय । तत्र पुच्छशब्दमुख्यत्यानुरोधात् ब्रह्मणोवयवत्व- मिति पूर्वपक्षे राद्धान्त आनन्दमयोभ्यासादिति । आनन्दमयवास्ये श्रुत पुच्छनझ स्वप्राधान्येन वाक्यपतिपाद्यम् , 'असन्नेव समवती' ति निगमनलोफस्थब्रह्मशब्दाभ्यासपिपयत्वात् । ननु- असिद्धोय हेतु , आनन्दमय एव निगमन श्लोविषयोस्थिति शहाया- ·पाराशयोज) 9 - धारत्वेन ब्रहाणे च प्रतिपादनीये तदुभयानुग्रहलामाय 'ब्रम पुच्छ प्रतिष्ठे' त्याह श्रुतिः, नावयवविवक्षयेति । नन्ववयवविवक्षामावे कथमवयत्रवाचि पुच्छपदपायपाठानुग्रह इति चेन-तथापि पुच्छपदमात्रप्रायपाठानुग्रहलामात् । वृहदारण्यके पश्चामिविद्यायां "असो वा व लोकोमिर्गौतम तस्यादित्य एव समिश्मयो धूमा " इत्यादिषु पञ्चसु पर्याय पु अथैनममये हरन्ति तस्यामिरेवाग्निर्भवति समित्यभिद्धमो धूम' इत्यादिपलपर्याये सांपातिकानि समिद्धमादिविषयत्वेन मुख्यामिसभिद्धमादिविषयत्वेनच भेदे सत्यपि अग्नि समिद्धमादिशब्दप्रयोग करूयवदिहावि पुच्छपदप्रयोगकरूप्यस्यांवैकल्यात् । ननु तथाप्यानर्थस्यमपरिहृतमेव, प्रतिष्ठापदनैवाधारत्वलाभात् ; ननु यथा कान्तिमान्मुखचन्द्र इत्यत्र स्वशब्देनेव कान्तिमत्त्वे लब्धेपि मुखे गोणं चन्द्रपदमपि दृश्यते तथेह प्रतिष्ठापदेनाधारत्वे लब्धेपि तल्लम्भकः पुच्छशब्दोपि स्यादिति चेन्न, वैषम्यात् , तत्रहि चन्द्रस्य यावती कान्ति तावती मुखे स्तुत्यर्थ प्रतिपिपादयिपिता, नच तावती कान्ति मच्छन्नेन लभ्यते, तम्य मानान्तरसिद्धमुखगताल्पकान्तिमात्रविषयत्वेन चारितार्थ्यात् , अतश्चन्द्रतुल्यकान्तिमत्वलाभाय चन्द्रपदमुपयुक्तम् , इहतु ब्रह्मणि प्रतिष्ठाल्वसङ्कोचकमानान्तराभावात्तम्य निरपेक्षसर्वप्रतिष्ठात्व प्रतिपादश्रुत्य तरानुरोधाच निरतिशयमाधारत्व प्रतिष्ठापदेन इति किमत्र पुच्छपदेन करिप्यते , प्रत्युत पुच्छतुल्याधारत्वलक्षणायां पुच्छम्याधारत्वमाधारान्तरसापेक्ष सातिशयमिति ब्रह्मणस्तथाभूतमाघारत्वं लक्षयत्पुच्छपदं अनिष्टार्थमेव स्यादितिचेत् उच्यते, आधारत्वसामान्यमेव पुच्छवद्भावविशेपिततया तेन लक्षणीयम् , श्रोतृवुद्धयवतरणाय- पक्षिणा पुच्छमाधार इति दृष्टम् एव पक्षितया रूपितस्यानन्दमयस्य ब्रह्म पुच्छवदाधार इत्युक्ते दृष्टान्तमुखेन सम्प्रतिपत्तिर्भवति, ब्रह्मणि क्रमेण श्रोतृवभ्यवतरणाय हि श्रुत्या अन्नमयादिक्रम आश्रित , अत्रानन्दमयं लभ्यत ·, १८८ गासमुक्तावळी । मप्येतदेवोचरम् | आनन्दमयो न निगमनश्लोकप्रतिप्रायः , तत्र ब्रह्मशब्दा- भ्यासदर्शनात्, अभ्यम्यमानं ब्रह्मशब्दम्पत्यानन्दमयस्य मुख्यार्थला. भावादेकं पुच्छपदमनुरुध्यानेकस्य ब्रह्मशब्दम्यानन्दमये जपन्यपूति- कल्पनानुपपत्तेः । एकत्राधादनेकचाधन्यान्याय्यम्बन उपक्रमादम्य प्रबलत्वात् । सूत्रस्य सिद्धान्तसाधकत्वेन योजनायामानन्दमयपदेन आनन्दमयवाक्ये श्रुतं पुच्छब्रह्म लक्षणीयम्, सिद्धान्तसाधकहेत्वसिद्धि- निरासकत्वयोजनायामीक्षतिमूत्रान्नजमनुवर्त्य निषेध्याध्याहारेण साध्य पूरणीयम् । ब्रह्म पुच्छमभ्यासादित्यायेन सूत्रे कर्तव्ये आनन्दमयोभ्यासादिति सूत्ररूरणस्यैतत्प्रयोजनम् – यदीक्षतिमत्रानननुवर्तनेन तनिषेध्याध्याहारेण चानन्दमयो न निगमनलोकप्रतिपाद्य इति हेत्वसिद्धिशानिरासकहेतुसाध्य- मपि लभ्यत इति । प्रयोजनान्तरञ्च व्यवहितानन्तरसूने दर्शयिष्यामः । सादतत् , पुच्छयाब्दस्याभ्यस्यमानब्रह्मशब्दमुख्यतानुरोधेन मुख्यार्थत्यागे तस्य प्रतिष्ठापदनैवाधारत्वलाभेनाधारलक्षणाया अप्यनुपपन्नत्वेनानर्थक्यमेव प्राप्नुयात् , ततश्चानर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं चलावलमिति न्यायनाभ्यम्त- ब्रह्मशब्दादपि पुच्छशब्द एव बलीयानित्यागयवर्ती शकामनुभाष्य निरा- करोति-" विकारशब्दानि चेनपाचुर्यात् । विकारपदेनावयवो तद्वाची पुच्छशब्दो विकारशब्द, स एव विकारो विगतकार्यः अनर्थकशब्द, भकर्तरिच कारके संज्ञायामि' ति कर्मणिधान्तः कारशब्द कार्यवाची, एवमर्थान्तरम्यापि गर्भाकरणायावयवशब्दादिति वक्तव्ये विकारशब्दादि- स्युक्तम् , तथाच पुच्छावयवदाचिनस्तदर्थपरित्यागे लक्षणीयार्थाभावेन प्रसक्ता नर्थक्यात् पुच्छगन्दाखेतान बम प्राधान्येन प्रतिपाद्यमिति चेदिति शङ्कार्थः। प्राचुर्यादिति ननिगकरणागम्यायमर्थ - प्रानुर्यात् - अवयवप्रायवचनान् पुच्छशब्दोपपत्तेरिति । इदमुक्त भवति - अन्नमयादीना शिरआदिपु पुच्छा न्तेषु अवयवेक्तेवप्यानन्दमयम्यापि शिर.पक्षाद्यवयवान्तरोक्तयनन्तरं प्रायपाठानुमारेण पुच्छपदेन कम्मिधिदर्थे निर्देष्टव्ये आगन्दमयं प्रत्या- लक्ष्यते , .

·- पाराशर्यविजयः। धारत्वेन ब्रह्माणि च प्रतिपादनीये तदुभयानुग्रहलामाय 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे' त्याह श्रुति , नावयवविवक्षयेति । नन्ववयवविवक्षाभावे कथमवयवयाचि पुच्छपदप्रायपाठानुग्रह इति चेन्न, तथापि पुच्छपदमात्रप्रायपाठानुग्रहलामात् । बृहदारण्यके पञ्चामिविद्यायां "असो वा व लोकोनिर्गोतम तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो चूमा" इत्यादिषु पञ्चसु पर्यायेगु अथैनमगये हरन्ति तस्यामिरेवानिर्भवति समित्समिद्धमो धूम' इत्यादिपष्ठपयांये सांपातिकानि समिद्धमादिविषयलेन मुख्यामिसमिद्धमादिविषयत्वेनच भेदे सत्यपि अमि समिद्धमादिशब्दप्रयोगैकरूप्यचदिहापि पुच्छपदप्रयोगैकरूप्यस्यावैकल्यात् । ननु तथाप्यानर्थ ग्यमपरिहतमेव, प्रतिष्ठापदेवाधारत्वलाभात् ; ननु यथा कान्तिमान्मुखचन्द्र इत्यत्र स्वशब्देनैव कान्तिमत्त्वे लब्धेपि मुखे गोणं चन्द्रपदमपि दृश्यते तथेह प्रतिष्ठापदेनाधारत्वे लब्धेपि तल्लम्भकः पुच्छशब्दोपि स्यादिति चेन्न,- वैषम्यात् , तत्रहि चन्द्रस्य यावती कान्ति. तावती मुखे स्तुत्यर्थ प्रतिपिपादयिषिता, नच तावती कान्ति मच्छब्देन लभ्यते, तम्य मानान्तरसिद्धमुखगनाल्पफ्रान्तिमानविषयत्वेन चारितार्थ्यात् , अतश्चन्द्रतुल्यकान्तिमत्त्वलाभाय चन्द्रपदमुपयुक्तम् , इहतु ब्रह्मणि प्रतिष्ठात्वसङ्कोचकमानान्तराभावात्तम्य निरपेक्षसर्वप्रतिष्ठात्व प्रतिपादरुश्रुत्यन्तरानुरोधाच्च निरतिशयमाधारत्व प्रतिष्ठापदेन इति किमत्र पुच्छादेन कारप्यते, प्रत्युत पुच्छतुल्याधारत्वलक्षणायां पुच्छम्याधारत्वमाधारान्तरसापेक्ष सातिशयमिति ब्रह्मणस्तथाभूतमाधारत्वं लक्षयत्पुच्छपदं अनिष्टार्थमेव स्यादितिचेत् उच्यते, आधारत्वसामान्यमेव पुच्छवद्भावविशेपिततया तेन लक्षणीयम् , श्रोतबुद्धयवतरणाय- पक्षिणां पुच्छमाधार इति दृष्टम् एव पक्षितया रूपितस्यानन्दमयस्य ब्रह्म पुच्छवदाधार इत्युक्ते दृष्टान्तमुखेन सम्प्रतिपतिर्भवति, ब्रह्मणि कमेण श्रोतृवुभ्यवतरणाय हि श्रुत्या अन्नमयादिक्रम आश्रित , अत्रानन्दमय . लभ्यत ·. . मात्रमुक्तावळी । प्रत्याधारत्वेन ब्रमणि विवेच्ये पक्षित्वेन रूपितस्य तस्याधारसद्भावः पुच्छपदप्रयोगमुग्वेन दृष्टान्तमुवाट्य व्यजित श्रोतृवृद्ध्यवतरणाय । लोकेपि प्रातिम्विकशब्ददर्भितार्थगान एन दृष्टान्तोपन्यास प्रचुरो दृश्यते, यथा यो यो धूमवान् सोनिमान्यथा महानस इति, यथा वा एकोहि दोपो गुणसन्निपाते निमजतीन्दो रिणेवियाक' इति । नच दृष्टान्तो- पन्यामेन सर्वात्मना तदीयधर्मसदृश एव धर्मसिद्धयतीति नियम.. येन पुच्छपदेन पुच्छपदाधारत्वलक्षणाया सापेक्षाधारमनिष्ट प्राप्नुयादिति शक्यत, 'आराशनत्सर्वगतश्चं नित्य ' इत्यादीना प्राचर्येण दर्शनात् ; नहि ब्रह्मणम्सर्वगतत्वे नित्यत्वे च प्रतिपादनीये श्रोतृपद्धयवतरणायाकारा दृष्टान्तोपन्यासेन ब्रह्मणोप्याफागनदापेक्षिकमेव परिच्छिन्न सर्वगतत्वनित्य त्वञ्च पाप्यते । सूत्रे प्रायपाठादिति स्पष्ट वक्त ये प्राचुर्यादिति वचन प्रागन्नमयादिपर्यायेषु प्रतिपर्याय पुच्छराळराद्भावेन तत्मारूप प्राययाठ मन्यत्रापि श्रोतृवृद्धयपतरणाय दृष्टान्तापन्यासप्राचुर्य तदर्यदृष्टान्तोपन्यास स्थलेषु प्रतिपिपादयिपिते दृष्टान्तदृष्टहीनवर्मानापच्युदाहरणप्राचुर्यच सद्गृहीतुम् । स्यादेतत् , नकेवलभेकम्य पुच्छशव्दम्य स्वारस्यमनुरुध्य निगमनश्लोकायानन्दमयविषयक कल्यत्ते, येन तत्यापासादुर्मरत्वे नाधारलक्षकल समथ्यत, कि तु कृत्सस्यानन्दमयनास्यम्य स्वारस्यमनु रुध्य, कृत्स्वेनापि यानन्दमयवान्येन 'ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठे' त्यन्तेना वयव्यानन्दमय पूर्वपर्याप्यन्नमयादिवच्छिर प्रभृतिपुच्छान्तसकलावयवा पेक्षया प्राधान्येन प्रतीयते, अत प्रथम श्रुतानेकावान्तरवाक्यघटितमहा वाक्यविरोधादभ्यम्तम्यापि ब्रह्मशब्दस्यानन्दमये जघन्यवृत्तिकल्पन युक्त मित्याशक्याह – तद्धेतुन्यपदेशाच । 'इदं सर्वमनजत यदिद किन्चे' ति सानन्दगय विकारजात पति ब्रह्मणम्मन्टनोपदेशादपि ब्रह्म स्वप्राधा यनै प्रतिपाद्यम् । -- ननु ·पारागर्यविजय । सोन्यसम्जातपिरोल्यानन्दायवाक्यानुसारेण कश्चिद्दरद्वारा स्रष्टर्यानन्द- गये ऽम्यवतिष्ठताम् , गैवम् , 'मोरागते' त्यारथ्य कानापूर्वकसकल प्रपञ्चतन्दृत्वप्रतिपादनात् तस्य च तनान्वेतुमयोग्यत्वात् । इद च तान्येतुमयोग्यत्व सूो व्यपदेशारिति व्युपसगेण लभ्यते । विशिष्टो हपदेशा व्यपदेश । सच जीये नुायोग्येन कामनापूर्वक वेन विशिष्ट सूप्सृत्य निर्देश । चकारेण निगमन लोकन्यापि तत्राचेतुगयोग्यत्व समु- च्चीयते । नहान दमये प्रियमोदादियुक्ततगा लोकप्रसिद्धे निगमनश्लो- कोक्ता सत्तासान ड्कान्येति । चकारेण सो वा बाल्कम पाण्यात् । यदेष आकाश आनन्दोनम्यात् ऐयोगानन्दयाति' ' भीपागाद्वात परत इत्याद्युतरसन्दर्भगतसपाणप्राणयितृत्वप्रशासितृत्वोपदेगा अपि समुच्ची- यन्ते । एतेपि हि जीव वेतुमयोग्या । अतो बहुवाधम्या ग्राग्यत्वादा नदमयवाक्यम्यच पुच्छपदमानलक्षणासा य ब्रमप्रापा य अभ्युपगन्तु युक्तम् । सूने तच्छन्द आन दमयपर , आन दमयसूते पुन्छनमलक्ष कम्याप्यानन्दमत्रपदम्य मुरयातया तस्य सन्निघापितत्वात् । नच पूर्ववाक्यगत गन्दसन्निधाषितम्यापि पूर्वपात्यान्वियिन एव सर्वनाम्ना परामर्श इति नियमोम्ति । तथा नियमाभ्युपगमेपि नानुपपत्ति , मयसूत्रम्य द्वितीययोजनायामानन्दमयम्य वाक्यान्वियित्वात् । इदमपि वह्म पुच्छमत्याभ्यासादिति सूत्रे कर्तगे आनन्दमयोभ्यासादिति सूत्रकर- णम्य प्रयोजनम् , यदानन्दमयस्यात्र सर्वनाम्ना परामगनात्र सूत्रलाघव लाभ । एवमुपक्रमगतबहुप्रमाणविरोधेन प्रथमश्रुतम्याप्यानन्दमयवाक्यस्य वामप्राधान्य समर्थितम् । इदानी परमोपरमानुसारेणाप्यानन्दमयवाक्यस्य बालप्राधान्य सिद्धयतीत्याह- मानगरणिकमेवच गीयते । आनन्द यत् 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रहो ति मन्त्रवर्णे स्वाधानतया प्रकृत ब्रह्म यचा 'तम्मादा एतन्मादात्मन अकाशम्मम्भून इत्यायु एस दर्ग तन्मादित्ति , ·' शामुक्तावळी । प्रकृतवाचिना तच्छब्देनानुकृप्याकागादिसकलप्रपञ्चकारणत्वेनोपवर्णितम् , तदेवेदं 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे ' ति ब्रह्मपदेन गीयत इति तस्यैव स्वप्राधान्यं युक्तम् । स्वप्रधानमन्त्रवर्णिकब्रह्मोपस्थापकप्रथमश्रुत्तब्रह्मपदानुसारेण चरम श्रुतस्यानन्दमयवाक्यस्य वर्णनीयत्वात् । गनुच मन्त्रवर्णे ब्रह्मण इव आत्मन आकाशस्सम्भूत इत्यात्मनः प्राधान्यावगमादात्मगन्दनिर्दिष्ट आनन्दमयः प्रधानं कुतो न स्यादिति शंकानिरासार्थमेवकारःसूत्रे प्रयुक्तः । मान्त्रवर्णिकस्य ब्रह्मण एव प्राधान्यमनुसरणीयम् , उपक्रमगतत्वात् । नतु तदनन्तरश्रुतस्यात्मन इति भावः । यद्यप्यभ्यासादिति हैतुनैव मन्त्रगतमपि ब्रह्मपदं क्रोडीकर्तुं शक्यम् , तथापि · ब्रह्मविदामोति परमि' त्येतदनन्तरं किन्तद्ब्रह्मेति जिज्ञासायां लक्षणमुखेन तन्निर्धारणप्रवृत्तो मन्त्रस्तावद्ब्रह्मप्रधानः, तदेवच ब्रह्म 'तस्माद्वा एतस्मादि' त्यनन्तर सन्दर्भ सर्वनाम्नानुकृष्टं सदिहापि · ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठे' ति स्वशब्देन निर्दिश्यत इति पूर्वसन्दर्भप्रतिपयलोचनया प्रकरणम्य ब्रह्मप्राधान्यम्फुटी करणाय मान्नवर्णि-सूत्रम् । स्यादेत् , 'ब्रह्मविदामोती' त्यादिपूर्व सन्दर्भस्य ' असन्नेवसभवती' त्याद्युत्तरसन्दर्भस्य च ब्रह्मप्राधान्येप्यानन्द मयवाक्ये आनन्दमयस्य प्राधान्यम् तत्र ब्रह्मणः कल्पितपुच्छभावेन उपसर्जनत्वश्चास्तु, ब्रह्मपरयो पूर्वापरसन्दर्भयोरुपास्योपसर्जनब्रह्मगत जगत्कारणत्वादिगुणसमर्पकतया वाक्येकवाक्यतोपपतेरित्याशइक्याह ---- नेतरोनुपपत्तेः । इतर आनन्दमयो न प्राधान्येन प्रतिपाद्य , उपक्रमोपसंहारावगतवझ प्राधान्यविरोधेन उपाम्यानन्दमयाविशेषणगतगुणसमर्पणार्थत्वकल्पनानुपपते । स्यादेतत् , पूर्वापरसन्दर्भयोद्मप्राधान्येपि आनन्दमयवाश्ये पुच्छमावेनोपसर्जनत्वमम्तु, कचिद्वारये उपसर्जनम्यान्यत्र प्राधान्या- विरोधित्वादित्याशक्य 'बह्मविदामोति परमि' त्यम्मिन् प्रकरणे प्रतिपाद्यम्य - ब्रह्मणः ·-- - - ताभ्या पाराशर्यविजय । १९३ ज्ञेयस्य शुद्धब्रह्मण उपास्यमानन्दमय प्रति विशेषणत्वन्न सम्भवती- त्यभिप्रायेणाह-- भेदव्यपदेशाच । भेदविरोव्यपदेशो भेदव्यपदेश , देहप्रपञ्चमि यात्वपर्यवसायी- गतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह आनन्द ब्रह्माणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चने' त्युपदेश , तद्विरोधात् , प्रियाद्यवयवयुक्तस्सविशेष आन न्दमय उपास्योपि न प्रतिपाद्य , निर्विशेषस्य मुसुशुज्ञेयस्य कल्पित पुच्छगानोपाम्य सपिशेष प्रति विशेषणलायोगात् , किन्तु ज्ञेय निर्षि- शेष पुच्छनौव प्रतिपाद्यम् । ननु भृगुवल्या अन्नप्राणमनोविज्ञान क्रमेण पञ्चपर्यायाम्नातस्यानन्दमयस्य प्राधान्येन प्रतिपाचत्व स्थान साम्यादनुमीयते, नच 'ब्रह्मविदामोति परमि' ति मुमुक्षुज्ञेयोप कमस्य यतो वाच इति निर्विशेपोपसहारस्यच विरोध , प्रकरणस्स शुद्ध ग्रामपरत्वेपि मध्ये कल्पितपुच्छमावसविगेपोपसर्जनकस्यो पास्यस्यानन्दमयस्य प्रतिपादनसम्भवादित्याशङ्कयाह कामाच्च नानुमानापेक्षा । काम्यत इति कामो भृगुवल्ल्यानात आनन्द , तदृष्टान्तमव लम्ब्यानन्दमयम्य प्राधान्यानुमानेपि प्रत्याशा न कार्या, तत्र श्रुत्यवा नन्दमयस्य उपक्रान्तब्रह्मरूपतया 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानादि' ति साक्षात् ' आनन्दाद्धयेव सल्विमानि भूतानि जायन्त ' इति लक्षण मुखेनच पर्यवसानप्रतिपादनात्तदनन्तरमन्यस्य प्रतिपादनाभावादिहानन्द मयप्रतिपादनानन्तर ब्रह्मप्रतिपादनात्तत्रैव पूर्वोत्तरसन्दर्भसमन्वय इति वैषम्यसम्भवात् । सूत्रगतेन चकारेणान्नमयादिभ्य प्राणमयादीनामिवा नन्दमयादान्तरत्वेन ब्रह्मणोनुपदेशमालम्व्याप्यानन्दमयम्य प्राधान्यानु मानपत्याशा न कायेति समुच्चीयते । यद्यपि सूो कामादिति स्थाने म्पष्टार्थमानन्दादिति वक्तुमुनितम् , तथाप्यनेनैव मूनेणानन्दमयाधार खेन निर्दिष्ट पुच्छब्रमानुमागिक प्रधानमिति सारयेन प्रत्यागा न ·शाममुक्तारळी । कार्या, 'सोकामयते' ति श्रुतात्कानादानन्दम्पत्त्रात्मशासितृवाच्चति पूर्वाधिकरणोक्तगतिसामान्यप्रपन्चनार्थमर्थान्तरमपि क्रोडीकर्तुं सामादि- त्युक्तम् । स्यादेतत् , निर्विशेषमारणमध्यपि सविशेषजजोपस ननकाशे पासनाविधाने सम्भाविते सत्यान दमयवास्ये विध्यधरणेप्यपूर्ववा- दुपासनानिधिफ्ल्पनमुपपद्यत इत्यानन्दमयवास्य तत्वधानमन्त्रित्यागक्याह- यस्मिन्नस्यच तद्योग भास्ति । जनम्तमानद अत्रैव प्रारणे 'रसो व स रन होवाय लग्वानदीभपती ति शास्त्र रसो वे स इति पुच्छनह्मणो निरतिशयानन्दरूपत्य प्रति नारा ता हेतु वा ॥ एतम्यवान दम्यान्यात मूतानि मामुपनीवन्ती" ति श्रुत्यन्तरसिद्धगान दगय तद्विषयानुभवजयसुग्पत्तिषु प्रतिनिम्बित प्रमानन्दलेश लम्चा निर्घतो भवतीत्यमुम, शान्ति , मयपरामर्शस्य निरनिशयानन्दरूपपुच्छपतिपत्तिशेपत्व क्लप्तमिल्यान द मयवाक्येपि तदुपन्यासम्य पुच्छब्रह्मप्रतिपचिशेपत्वमेव युकम् , नतृपा सनार्थत्वम् , सूनेम्मिनन्येति सम्नानि पुच्छान दमयपरे तयोरान दमय सूत्रे आनन्दमयपदेन लक्षणामुख्यवृत्तिम्यामुपस्थापितत्वात् । तद्योग मित्यन तच्छन्द पूर्वमूनगतकामगदोक्तानन्दपरगी । ततश्चाम्मि पुच्छनाणि आनन्दगयन्यान्दयोग ' रस वायमि । त्यादिगार शाम्नति सन्नार्य । चकारेणान्या क्लप्तिमनपेक्ष्य सम्भवत्येक्नास्यत्व मिति न्यायेनाप्यानन्दमयनाक्ये तटुप यासम्य ब्रह्मातिपचिगपत्य सिद्धय वोत्ययमर्थ समुच्चीयते । परपामेव योननातर फिमिह · सत्य ज्ञाामनत ब्रो" परोप नमान दमयमदेशो यते, किंवा मियादिवशमानयी तगीनि ? कि तास प्राप्तम् । नमणो तरमिति कुत प्रियाद्यपयरयाग च्यारीग्वश्रणाच्चति ! भा गदा, पाए। ति प्रकृत ·" .. परमात्मा । पाराशयविजयः । स्मानन्दमयः, अभ्यासात् , परस्मिन्नेव ह्यानन्दशन्दो बहुकृत्वोभ्य स्यते - “ रसोयायं लब्ध्वानन्दीभवति कोझेबान्याक. पाण्यात् यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् एषयेवानन्दयाति " सैपानन्दस्य मीमासा भवति" एतमानन्दमयमात्मानमुपसामति " ' आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् " " आनन्दो चमेति व्यजानादि " ति । य - प्रियादीनां शिरस्त्यादिकल्पनानुपपन्नेति; अनन्तरोपाधिजनिता न स्वाभाधिकात्यदोष । शरीरत्वगप्यानन्दमयस्याशमयादिगरीरपरम्परया प्रदर्श्यमानत्वात् , नपुन साधादेव शारीरत्वं संसारिवत् । तस्मादानन्दमय विकारशब्दोनेति चेन प्रानुपान् । नानन्दमय. परगान्मा भवितुमर्हति, विकारगटात् , आनन्द मय इति मयटो विकारार्थत्वादिति चेन, - प्राचुर्यायपि अयटम्मरणात् । आनन्दपनुरत्वञ्च ब्रमणो मनुष्यादारभ्योत्तरोत्तरस्मिन् स्थाने शगुण सानन्द इत्युक्त्वा ब्रह्मानन्दम्य निरतगयत्वावधारणात् , तम्मात् याचुर्याय मयट् । नद्धत्तुव्यपदेशाच । इतश्च प्राचार्थे मयट, " एपोवानन्दयाती" ति ब्रह्मण आनन्दहेतुरनव्यपदेशात् ; योन्यानानन्दयति स प्रचुरानन्द इति प्रसिद्धम् , तस्मात् प्रानुर्यागयटस्सन्भवादानन्दमय. पर एवात्मा । गान्गवर्णिकमेवच गीयते । " सत्यं ज्ञानाम" ति मन्त्रवर्णोक्तमेव ब्रमेह गीयते न्तर आत्मानन्दमय " इति । मन्जब्राह्मणयोश्चैकार्थत्व युक्तम् । तम्मा दानन्दमय पर एवात्मा । नेतरोनुपपत्तेः। इतश्चानन्दमय परएवारमा नेतर । इतर इतीश्वरादन्यम्सगारी जीर इत्यर्थः । न जीव जानन्दमय , 'सोकामयते' त्यायुक्ततरविकार खप्दृत्वादेः परस्मादात्मनोन्यत्रानुपपत्ते. । भेदव्यपदेगाच्च । " अन्यो- .

·२९६
शास्तमुक्तारी।
इतश्च नान दमयस्ससारी, “ रसो वै स रसोवाय लब्ध्वानदी
भवती" ति जीवानन्दमययाभेदेन व्यपदेशात् । न हि रब्धव
लब्धको भाति । कामाच नानुमानापेक्षा ।
आनुमानिदमपि सारयकल्पितमचेतन
प्रधानमान दमयत्वेन
कारणत्वेन वा नापेक्षित यम् , आदमयाधिकारे 'सोकामयत बहुस्या
प्रजायेये' ति कामयितृत्वनिर्देशात् । अस्मिन्नस्सच तपोग शास्ति ।
इतश्च न प्रधान जीवो वान दमय , यम्मादम्मिनान दमये प्रकृत
आत्मनि प्रतियुद्धम्यास्य जीम्य तद्योग शान्ति शाम्यम् । तदात्मना
योगम्तद्योग दावापत्ति मुक्तिरित्यर्थ । तद्योग शास्ति शास
यदा ह्येष एतम्मिनदृश्ये ऽनाल्यनिरुक्तेऽनिलयने ऽभय प्रतिष्ठादिते
अश सोभय गतो भवति यदाप एतम्मिम्नुदरमन्तर कुरते भय
तय भय भरती" त्यादि । तम्मादाादाय परमात्मति ।
अपरेतु - किमानमयादय पन्चापि विष्णुरेव, उता य इति
सशय ' कि प्राप्तम् अय इति । कुत! अनमयादि व्दा हि
विकारया चिन , मयटप्रत्ययम्य विकारार्थनुशासनाद्विकारस्य च यत्रेय
सम्भवादिनि । एव प्राप्ते राद्धात अग्मयाढयो विष्णु, ब्रह्मशब्दा
मामात् । तस्य च विष्णाव रूढ गान् । तदेव ब्रह्मपरममि" ति श्रुते ।
विकारशब्गनेति चेन्न माचुर्यात ।
नानमयादय परमात्मा विकारवाचिनो मयट शब्दम्य श्रय
णार , परमात्मनो गादिविकारलानुपपत्ते नच ब्रमशब्दानुपपचि
अमुग्यार्थमम्भवात् , नच मुग्यावं वाधकागाव , विकाराथम्य मयदा
त्ययम्य अपत्यादि चेन गयटो विकार इव प्रानुयपि तत्कृत
वचनेगाडि त्यनुशासनात् , सावकाशेन मयटा निरवकाशम्य नम
हान्दम्य भागासम्भात् । जान दमयशब्दस्य विष्णुवा रत्व तहतगय
टश्च प्रादुर्थ व हेत्वन्तरणोपपात्यति-तद्धतुव्यपदेशान्च ।
,
,

·पाराशर्यविजय । १९७ आन दमयप्रकरणे प्यते " को वान्याक प्राण्यात् यदेष आकाग आनन्दो नस्यादि" ति । जन्यार्थ मासमन्तात्काशमानो विष्णुर्यदि पूर्णानन्दो न स्यातदा ऽसा न लेक प्रवर्तयेत् , आनन्दोद्रेक गन्तरेण रत्महत्तो हेलभावात् । तदाच रोके कश्चेष्टयेत् । धर्मादौ च क प्रवर्तयेत । अन्यम्यास्वातन्त्रयात् । अतो रोकचेष्टान्यथानुपपत्या तस्कर्ता विष्णु पूर्णानन्द इति । यद्यानन्दमयो विष्णोरन्य , मयट्च विकारार्थ , तदा श्रुतिरन्यस्यानन्दविकारत्वे हेतु व्रयात् , विष्णोर्महा न दत्वे हेतुकथनमस इगतमेव । तस्य विष्णो , तम्मिन्महानन्दत्वे जग च्छेप्टकत्वलक्षणहेतुव्यपदेशादिति सूतार्थ । तदिति पप्ठ्यन्त सप्तम्यन्त च तन्त्रगोपात्तम् । गान्त्रवर्णिकवच गीयते । "सत्य ज्ञामनन्त नझे"ति मन्नवर्णप्रतिपादितमेव वस्तूत्तरेण अन्येन गीयते, ततश्चानमयादय पर ब्रह्मेत्यर्थ । परपक्ष प्रतिक्षिपति-नेतगेनुपपत्तेः। विष्णोरितरो नान्नमयादि , अनुपपत्ते – “सर्ववे तेन्नमाप्नुवन्ति येन्न बमोपासत" इत्यादिना अन्नमयादिज्ञानान्मोक्ष प्रतीयते, इतरपरत्वे तदनुप- ते , 'नान्य पन्था इति निषेधादित्यर्थ । ननु जीव एवान्नमयादिशब्दार्थ , नच तद्धेतुव्यपदेशाद्यनुपाति , जीवनमणोरेकत्वम्य विवक्षितत्वेन तदु. पपत्तेरित्याशम्याहू भेदव्यपदेशाच्च । स यश्चाय पुरुषे यश्वासावादित्ये स एक इति जीवब्रह्म गेदस्यवानोपदशेनाभेदस्याविवक्षितत्वान्नान्नमयादिर्जाव इत्यर्थ । नन्वस्त्वनु मापदभेदसिद्धि नचोक्तभदोपदेशविराध , अनुमानविरोधेन तस्यैवान्य परत्वोपपत्तेरित्यत्राह कामाच्च नानुमानापेक्षा । अनुमानम्य कामगामित्वेनादृष्टायनिर्णयेऽनपेक्षिततया बाधकत्वायोगा रित्यर्थ । अन्मिन्नस्य च गयोग शास्ति । अस्मिन् अनुवाकये, अस्य स य एवदि' दित्युक्तस्य अनमयादिभियांग प्राप्तिम् , फरत्वेन कथयति श्रुति “ नाविद, ·१०८ साममुकारती । . एनमन यात्माननासकामती ' त्यादिना एतानायमात्मानमुप सक्रम्ये " त्यादिनाच । अतो नान्नमवादर कोगा इति । अन्येपामफदेशिमते सगयपूर्वपक्षराद्वान्नेषु विद्धान्तान विशेष । सहेतुभ्यपदेशाचेत्यत्र तु विशेष , आनदमये किारणानुयोम्साघा रणम्य मयटो वास्यशेषप्रतिपन्ना ग्राह्य , 'एपोवानन्दयाती' ति वास्य शेपेच 'सोकामयते ' त्यानन्दमयं प्रकृत्यानाते आनन्दमय एव जीवा नानन्दयतीति श्रूयते, तम्यच यथा म्वय धनपारंजहरहितोपि गिरनुग्रहे णान्यान् धनवत कराति तद्वदनुग्रहमात्रेणानन्दवत करोतीति नार्थ , किन्तु स्वानन्दैक्देशनानन्दवत "एतम्यवानन्दम्यान्यानि भूतानि मानामुपनीवन्ती' ति श्रुत्य तरान् , प्रागत्रापि " रसास रस होवाय लवानन्दी भवती" ति श्ररणाच्च । ननु विषयायोगसम्पणि जायमानैरानन्दै आनन्दबत्त्येनानुभूयमानाना जीवाना नित्यसिद्धब्रह्मान देक देशैरानन्दवत्त्वाक्तिपिपद्यत इति चेन, विषयसम्पादिकारणवमातार तम्येनाभिव्यक्तो ब्रह्मानन्द एव जीवेराम्याद्यते, स एव मानुषानन्दप्रभू त्युत्तरोत्तरशतगुणन्वेनाम्नायते, तथा च वाक्यशेपे सर्पनीवापेथया प्रचु रानन्दशालित्वमानन्दमत्रम्य प्रतिपन्नमिति स एव मयडयों युक्त इति । करोतीति, - अपरे तदेवदेशिन प्राहु 'यो वेद निहित गुहाया परमे व्योमनि' त्यत्र प्रतिपन्ना ब्रह्मणो गुहा ऽनमयादिवाक्यै कोश चतुष्टयमा प्रदर्श्यते, गुहामध्ये तदवम्यानन्धलतया निर्दिष्ट चिच्छक्तिरूप परम व्योमाप्या नन्दमयवाक्येन विशिष्येदन्तया प्रदर्श्यते, आनन्दमयगन्ध अनुरा जगत्कारणमानन्दमयो न जीव , किन्तु नानन्दरूपचिच्छक्ति , तस्याभ्यस्तानन्दरूपत्वासम्मवादिति सूत्रार्थ । प्रायपाठानातविकारार्थत्व प्रयुक्तीयमहकानिराकरणार्थ पूर्वदेव द्वितीया योजनीयम् । पूर्ववदेय तत्र हेत्वन्तरप्रतिपादनार्यन्तृतीयम्नम् । तत्रायमर्थयोननाया विशेष नन्दपर, ·- : - पाराशर्यविजयः। 'रसो वै सः । 'यदेप आकाश आनन्द ' इत्यानन्दमयस्यानन्दरूपतामुक्त्यो च्यते - ' एप होवानन्दयाती' ति । अतो यथा प्रचुरो जलराशिः स्वैक देशः केदारान् जलवतः करोति एवं प्रचुर एवानन्दः स्वेकदेशैः जीवा- नानन्दवतः कुर्याशत्वप्रचर इति वाक्यशेपचनानन्दवत्वकरणान्यथानुपपत्या प्रतीयमानं प्राचुर्गमेव मयडर्थो युक्त इति । अन्येतु तदेकदेशिनः प्राहुः " अस्मालोकात्प्रेत्य एतमन्नमय मात्मानमुपसंकामती ' त्यादावन्नमयादीनां प्रत्येकं चेतनवाचकात्मश्रुतिसम्ब- न्धात् संसारलोकादुत्कान्तन्य मुक्तम्य क्रमप्राप्यत्वावगमाञ्चैते सर्वधान- मयादय आत्मानः पर चेतना अन्नाद्यनुमितपञ्चभूताधिष्ठातारः कारण भूताःपुरुषाः, अन्नमयाद्यात्माधारस्यानन्दगयरयाणि कारणं परमशिवाख्यं ब्रह्म तत्प्रतिष्ठेत्युच्यते । संशयस्तु - 'सोकामयते' त्यादिना जगत्कारणत्वेन प्रतिपाद्यमानः आनन्दगयः किमाकाशाभिमानी आधिकारिकः पुरुषः, किं वा परमशिवालयं ब्रह्मेति ? अत्र पूर्वः पक्षः- चेतनत्वोपासनाप्राप्यत्वलिगसह कृतया पञ्चसंख्यया 'आकागसम्भूत' इत्यादिप्राचीनवाक्यप्रतिपन्नपञ्च भृतविपरिवृत्यनुगृहीतयान्नमयादयः पञ्च भूताभिमानिनः अधिकारपुरुपा इति निश्चिते स्थानप्रमाणादानन्दमय आकाशाभिमानीति युक्तमिति । राद्धान्तस्तु - आनन्दमयो अझ, निरतिशयत्वेन अभ्यस्यमानानन्दम्य ब्रह्म विकारभूनाधिकारिकपुरुषविशेषपरत्वेनावगतादप्यानन्दमय शब्दातदवच्छिन्नत्रद्याप्रतीतिरुपपद्यते । नेतरोनुपपचरित्यधिकरणशेपञ्च हिरण्य गर्भनिरासकमधिकरणान्तरं वर्णयन्ति ! नेनरोनुपपत्ते । इतरो हिरण्यगर्भः " यन प्रभूता जगतः प्रमूती" इत्यादिवाक्य प्रतिपाद्यो न गयति , जगत्मामृतिहेतुत्वादीनां तत्रानुपपतेः । हिरण्यगर्भस्य परमेश्वरेणाभेदाजगत्कारणत्वमन्त्वित्याशंक्याह भेदव्यपदेशाच्च । "यो देवाना प्रथम पुरस्तात् विश्वाधिको रुद्रो महपि" "हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानामि ति परमेश्वरहिरण्यगर्भया गेदव्यपदेगादित्यर्थः। कामात्सृष्टिः ण्येवोपपत्तेः, ·. शासमुक्तावळी । परमेश्वरस्य श्रूयते, सा सृष्टि. "प्रजापतिरकामात मजा-मृजये' ति चतु मुखस्यापि श्रूयते, अत. कामनासृष्टिसिद्गाचतुर्मुषः परमेश्वराभित इत्याशङ्कयाह कामाच्च नागुमानापेक्षा। कामलिङ्गकानुमाननादरणीयमित्यर्थः अस्सिनस्पच तयोगंशास्ति। भस्मिन्नुपनियतन्त्र एवास्य हिरण्यगर्भस्य तद्योग - तस्य पर- मेश्वरस्य शेपत्वसम्बन्धं शास्ति मन्त्रभागः - "ब्रह्माधिपतित्राणोधिपतिरि' त्यादिरिति । इतरेतु आनन्दमयः किं प्रत्यक् , उत प्रकृतिः, अथया परं ब्रह्मेति संशयः । पूर्वपक्षस्तु - प्रत्यगेवानन्दमयः, अपरोक्षान्नाद्यवयवालम्पनेनो पास्त्युपदेशात्; प्रकृतिर्वा, साक्षाद्विकारक्षमत्वात्। तत एव च साक्षात्सर्ग सम्मवादन्नाद्यवयवानाच साक्षादेव प्राकृतत्वादानन्दावयवत्वसम्भवाच्च । अत्र राधान्त., - मानन्दपयोभ्यासात् । आनन्दमयो ब्रह्म, ब्राह्माणामेवासाधारणरूपनाम्नामानन्दमयं प्रकृत्या भ्यस्यमानत्वात् । "सोकामयत बहुम्या" मित्यादितः प्रकृतानन्दमयस्य बहुमावेक्षणतत्पूर्वकजगत्त्रष्टुत्वतदनुप्रवेशादीनि हि प्रमणो रूपाप्य भ्यस्यन्ते । तद्धेतुव्यपदेशाच्च । यस्मात् प्रकृतस्यानन्दमयम्यानन्दहेतुत्वमानन्दयितृत्वं व्यपदिशति श्रुतिः " एपीवानन्दयाती" ति, अतो ब्रौवानन्दमयः । कामाच्च नानुमानापेक्षा । अनुमानं स्मृति कापिली, तत्सिद्धमानुमान प्रधानम् , तम्यहानन्द मयतया प्रतिपादनापेक्षादुराशा कापिलानान युक्ता, कुन ! कामात् - यत इहानन्दमय प्रकृत्य 'मोकामयते ' त्यादित. बहुभावकामनापूर्व सादिः श्रूयते, यतश्च न समम्नि जडम्य कामनायोगः । .

·पाराशयविजयः। २०१ अत्र परपक्षे शुद्धब्रमणि वेदान्तानां समन्नयः प्रतिपादित इनि पनि यास्कनिरु- .: ज्ञाताजाता कारद्वयसापेक्षजिज्ञास्यत्वबलात्! अथवा निर्विशेषायोग्यजगत्कारणत्ववलात् ! अथवा महमिति प्रत्यक्षसिद्धे वस्तुनि शास्त्रगम्यत्वोक्तिबलात् ! अथवा तस्मिनेच वस्तुनि समन्वयमतिपादनमलादीक्षणादियोगपतिपादनवला- देति न विद्मः । वस्तुतो ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादिति यदि तर्हि पूर्दकाण्ड सूत्राणामपि निविशेयपरत्वं किन्नोच्यते । वस्तुतो निर्विशेपत्वेपि व्याव- हारिकपदाधानामपि वियमानतया शब्दस्वारस्थानुरोधादि, त्याव- हारिकविषयत्वं तेषां सूत्राणामिप्यते, तदा एपामपि सूत्राणां तत एव व्याय हारिकविषयत्वमवर्जनीयमिति न निर्विशेषविषयत्वन् । अस्याश्च चिन्तायाः किं प्रयोजनम् ! न ब्रह्मसिद्धि, पूर्वपक्षिणापि तदतीकारात् । नचा. स्मिन्वाक्ये तत्पतिपादनसिद्धिः, तस्यापि तथात्वात् । नच प्राधान्येन तत्प्रतिपादनसिद्धिः, तदसिद्धावपि अन्मसिद्धस्वैकल्येन तसिद्धः प्रयो- जनाभावात् । तद्रसिद्धौ ‘सोकामयते ' त्यस्य प्रधानविपयतया 5s नन्द मयस्य प्राधान्याजीवत्यैव कारणत्वं स्यात् , अती ब्रमकारणत्वसिद्धये प्राधान्यं प्रसाध्यत इति चेत् ; तहिं 'तद्धतुव्यादेशादि ति सूनविरोधः- ब्रह्मणः प्राधान्ये सिद्धे तस्य वास्यस्य ब्रह्मपरत्वसिद्धिः, सिद्धे च ब्रह्म परत्वे प्राण प्राधान्यसिद्धिरिति । फिन्च किमत्र शाब्दप्राधान्यं चिव. क्षितम् । उतार्थप्राधान्यम् । नायः, सर्वपर्यायेप्वपि शिर प्रभृतीनां शाब्द प्राधान्यस्य राजपुरुष इत्यत्र पुरुपस्येयापर्जनीयत्वात् पूर्वपक्षानुपपत्ते । न द्वितीयः, शिरःप्रभृत्यदयकान्य प्राधान्य यार्जनीयतया सिद्धान्तानुपपत्ते । नन्वत्र स्थूलारुन्धतीन्यायन प्रतिपिपादयिपा किमानन्दमय पर्यवसिता उतत्रय गीति विचायते, अत. प्रतिपिपादविषापर्यवसानममित्वमेव प्राधान्यगिति चेत् तदप्यानन्दमय पर प्रतीयते. अन्नमयमुखेन मागमयस्य तन्मुखन मनो मयस्य तन्मुगन रिजानमयन्यच मतिपिपादयियावतनमुनानन्दमयस्यैव प्रति शिपादविपितताया' म्हग्सतोगमात् । यदि प्रतिष्ठालेन प्राधान्य पुच्च्म्य , ·२०२ शास्त्रमुक्तावळी। - - विवक्षित्वा तद्विषयत्वेन श्लोकमप्युक्त्वान्नमयप्रतिष्ठाभूतपुच्छान्तरवन प्राणमयन्तत्प्रतिष्ठान्तरत्वेन गनोमयन्तत्प्रतिष्ठान्तरत्वेन विज्ञानमयन्तत्प्रतिष्ठा न्तरत्वेनान दमयञ्च निर्दिश्य, तत्प्रतिष्ठात्वेन ब्रह्म निर्दिशेत् तदानी स्थूलारुन्धतीन्यायेन लिलक्षयिषाया पुच्छे ब्रह्मणि पर्यवसान स्यात् । नचैव दृश्यते । नन्वानन्दमयशब्दाभिलप्यजीवाधारत्वेन ब्रह्म प्रति पिपादयिषितम् , तत्र दृष्टान्ततया कोशचतुष्टयावतार , यथा एतत्पु च्छादे प्रतिष्ठात्वन्तथा ब्रह्मपुच्छम्यापीति चेत् । तथासति तत्तत्पर्या येषु पुच्छस्यैव प्राधान्येन श्लोकानान्तद्विषयतापते , 'तस्माद्वा एतस्मा' दिति वाक्यचतुष्टयवेयर्थ्यापत्तेश्च । किच प्रथमस्त्रे प्रथमयोजनायामानन्दमय शब्दे लक्षणा, वृत्त्यतिष्यमाणसूत्रेप्वनुपस्थितप्रतिज्ञाध्याहार , अभ्यास पदे द्रागुपस्थिताभ्यासार्थतात्याग । यद्यपि सनिहितोय ब्रह्मशब्दा भ्यास , तथापि भानन्दाभ्यासस्य भूयस्त्वात् सूत्रे आनन्द मय इत्यानन्दयणान्मयडर्थोपपादकत्वाच स एव स्वरसतो बुद्धौ सन्नि धत्ते । द्वितीययोजनाया नजध्याहार , वदेशिपदाध्याहार , अभ्यासपदे पूर्वोक्तदोष । अनो योजनाद्वयमपि त्रिदोषम् । सनिशप्रयोजनथासिद्धम् , ब्रह्मपुच्छमभ्यासादित्युक्ते प आवृत्तस्य सूत्रम्यब्रह्मपुच्छ निगमनश्लोक्प्रतिपाद्य, तत्र उजशब्दाभ्यासदर्शनात् , अभ्यम्यमान अशब्द प्रत्यानन्दमयस्य मुख्यार्थत्याभावादित्यथसम्भवात् । एव सति पूर्वयोजनाया लक्षणादोषो द्वितीययोजनाया नत्रध्याहारदोषश्च चिकित्सितौ मवत । प्रयोजना न्तरच अव्यवहितानन्तरसूरे दृषयिप्यते । किन्च, श्लोके ब्रह्मापदयोर्जीव परत्वमेव युक्तम् , आनन्दमयस्यैव पर्यायप्रधानत्वात् । यदि लिंगा छुते बलीयम्तया पुच्छनसपरत्वमा, तामधनपरत्वमेव सोन्यान्तु । यदि प्रधानपरत्व सौरम्य प्रकरणागतमित्युच्येत, नहिं प्रकरणस्थानु रोध्यत्वे कम्य शिर गभृतिसम्बन्धिपरत्व तन्या पर्याय पाधान्य मिर मभनी पुन्छपर्यन्तामा यसर्जनवच प्रमग्णागतन , अम्गिन्नपि पर्याय - , ·पाराशयविजयः। यथापूर्व मयडन्तार्थसम्बन्धित्वेनैव शिरःप्रभृति पुच्छान्तमवगतम् । सदप्येष लोक ' इति च सर्वत्र पर्यायेषु तच्छब्देन गिर:प्रभृतिसम्ब- न्ध्येव परामृश्यते, अत एवमायनेकमाकरणिकार्थानुसारादानन्दमयपरत्व मेव श्लोकस्य युक्तम् । एतत्सर्व पृष्ठीकृत्य ब्रह्मश्रुत्यनुसरणे प्रधानविप- मत्वं बाधित्वा श्लोकस्योपसर्जनपुच्छविपयत्वमेवाङ्गीक्रियताम् । किजात्रेदं विवेचनीयं किन्ततत्पर्यायेम्वन्नमयादीनां प्राधान्यात- द्विपयतया लोकस्य प्रधानविषयत्वम् ! उत श्लोकमतिपाद्यत्वात्तेषां गाधान्यम्: ये कथं श्लोको भृत्यं रागपदभिषिश्चेत् ! न द्वितीयः; श्लोकप्रति पाद्यं प्रधानमिति श्रुतिवाक्यस्य कैरप्यनध्ययनात् । एवञ्चावयव तत्पतिसम्बन्धिनो: प्रधानोपसर्जनभावस्य लोके सम्प्रतिपन्नत्यादिहापि तथाले सति अवयवसम्बन्धिनामुपसर्जनसम्बन्धिलं प्रतिसम्बन्धिसम्वन्धिनां प्रधानसम्बन्धित्वञ्च सिद्धयति, ततश्च शोकस्य प्रधानसम्बन्धित्वमुप सर्जनसम्बन्धित्वं वा प्रमाणयलादवगन्तव्यम् , न हि श्लोकः प्रधानसम्ब- धीतिवा उपसर्जनसम्बभौतिवा प्रमाणं दृश्यते । प्रकरणानुरोधे सानन्दमय रिपयत्वेनैव प्राधान्यं स्यात् , लक्षश्रुत्यनुरोधे पुच्छविषयतया अप्रा धान्यं स्यात् , नपुच्छमाधान्यमिति । द्वितीयसूत्रे पदार्थवाक्ययोजना स्वारस्यामावः स्पष्ट एव । सनिवेशप्रयोजनञ्चासङ्गतम् ; अवयवशब्दा दित्युक्तेपि वैयर्यसूचनसम्भवात् , अवयवप्रतिपादकराव्दादित्युक्तचाहि तदतिपादने वैयथ्य सूचयितुं शक्यत एव । सिद्धान्त अवयवपरत्वा भावे प्रायपाठानुग्रहो न स्यात् । पूर्वपर्यायेषु पुच्छशब्दः सर्वपर्यायेष्वप्य वयववारिशिरःप्रभृतिशब्दश्चावयवपारमह एव हि दृष्टः । तेनानिष्टसाधर्क पाचुर्यम् । यश्च तथापि मायपाटानुग्रहे दृष्टान्तोपन्यासः, सोनुपपन्नः, दृष्टा न्तस्य विषमत्वात् । तत्र पगिसमिद्धमचुद्धिस्सर्वत्राविच्छिन्नव । अतो ·. पचम २०४ शासमुक्तारळी । तृतीयसूत्रे- यत्प्रथमसूनसनिवेशस्य प्रयोजनमुच्यते , तनयुज्यते, किमा नन्दमय प्रधानमुत प्रोति सशस्य सूनस्य प्रवृत्तत्वात् , चकारेण ब्रमप्राधान्य साधकत्यप्रतीतेश्च । तच्छब्देन जीवपरामशो लभ्यते, प्रतिफोटितयो पस्थितत्वात् । तस्मात्सियावयिपितानुकूलसन्निरेश एव युक्त । सूत्रे पूर्वसूनोपरिप्रवृत्तचोद्यमेव स्थिरम् , उपक्रमथपर्यायचतुष्टयानुरोधेना नन्दमयप्राधान्यावगमम्य दुरपहवत्वात् , सगानसन्निवेशवहुवाक्यसारू प्यस्यापरित्याज्यत्वात् । आगन्दमयपर्याय ब्रमप्राधा ये पर्यायाणामेक रूप्यस्येव उपक्रमोपसहारम्थवास्ययो पुच्छशेषत्वे न कस्यापि बाघोऽ म्ति। पछे मूत्राम्बारम्य स्पष्टमेव । सिंच सदिशेषोपसर्जनतया निर्विशेषोपासने न किंचिदायकम् । न च निावशेषोपासनभ्य मोक्षहेतुत्वान् सनिशेषोपा सनफलासिद्धि , सविशेषापासनेनैव मोक्षप्रतिरोधात्तारोपपत्ते । न च माक्षहेतूपासनविषयतया ऽभ्यर्हितम्य क्षुद्रपुस्पार्थसाधनसनिशेपोगासनो पमनननासम्भव , तथा सति समदृष्टयुत्सादात् । न च सविशेषतह्मण उपसन्नत्त्व राम्भवति न तु निविशेषत्रमग इति वाच्यम् , भारात् । निावशेषत्व हि विशषाणा मिथ्यात्वमेव , न च तेन ब्रह्मभेद सिद्ध । किंच प्रपञ्चमिथ्यात्व जान मादौ ब्रह्मदृष्टिं कथ कुर्यात् । यदि सविशेष ब्रह्मदृष्टिं कुर्यात् ताह निापशेपे विशेषा वयदृष्टिवदा नन्दमयान्वयदृष्टौ कि वाधकम् । प्रतिष्ठापरेन तद ययप्रतातिश्चष्टेव । प सजनत्वे पर विवाद तत्र च न किंचिद्वाधकमुपलभ्यते । फियात्र प्रति- छात्वेनोक्त पुच्छाम सविशेपमेव, उपम्मापसहारयोम्तस कारणन्योप देशात् । अन्नदया यदुक्तम् 'यतावे' त्याद्युपदेश प्रपन्चमिथ्यात्वपर्यवसायाति तदम मिथ्यात्वपर्यवसायि 1 तथाहे इद हि प्रकरण सप्रपन्चब्रह्मन्यरूपनि- प्पयाधम , उपक्रम एव 'ब्रह्मविदामोति पर' मिति भेदगर्भप्राप्तयवगमा।

·- पारागर्यविजयः। वृहदारण्यके बगप्राप्तिरेव फलं, नत्वैक्यम् , नित्यसिद्धत्वादिति द्योत्तनार्थ ' असतो मा सद्गमये ' ति । मन 'सद्गमय' त्सेच वक्तव्ये असत्सहमवत् भेदगर्भ एव सत्सङ्गमोपति ज्ञापनार्थ असत इत्युक्तम् । तदभिप्रायेणैव मृत्योर्मा मृतं गमये ति पुनरप्युक्त्या 'अमृतंमाकुर्चि' ति परमसाम्या- पत्ते. फलत्वेन कीर्तनाच्च । इदमेव 'परमं साम्यमुपैति' 'एषावै ब्रह्मकते' ति स्पष्टमेव प्रतिपाद्यते । अतोत्र ब्राप्राप्तिरेवोच्यते । ततश्च किन्तब्रह्म । कीदृश तवेदनम् कीदृशी च तत्माप्तेः पुरुषार्थता' इत्यपेक्षायां 'सत्यं ज्ञान- मनन्तब्र ' ति ब्रह्मस्वरूपनिर्धार्य, 'यो वेद निहितं गुहाया ' मिति हृदय पुण्डरीकमध्याध्यासीनत्वेन वेदनं प्रदश्य, तत्कलभूताया तत्प्राप्तेनिरतिशय पुरुषार्थरूपत्वं 'सोश्नुत' इत्यादिना प्रतिपादितम् । 'ब्रमणे' ति सह- योगे तृतीया। तथाच ब्रह्मणा सहानवाधिकातिशयासख्येयकल्याणगुणा- दीननुभवति । एवमनुभाव्यतयोक्तबहागुणान्तर्गत विविध कारणत्वं नियमनमपि भात्मन आकाशसम्भूतः' 'सोकामयत' भीपास्माद्वातः परत' इति दर्शितम् । अनन्तरमनुभाव्यगुणान्तर्गतस्यानन्दस्यापारच्छे - द्यत्व 'यतो वाचो निवर्तन्त' इत्युक्तम् । तिष्ठत्त्वयन्तत्वार्थ , 'यतोचा' इत्यादेः निर्विशेषपरले प्रकरणावगतमानन्दप्राधान्य दुरपनवम् । . सप्तमेपि शब्दाम्वारस्य स्पष्टम् । किञ्च समानप्रकरणे भृगुवल्लयां आनन्दे उपदेशपरिसमाप्तिदर्शनात् तम्यचानन्दमयत्वम्य 'एतमान- न्दमयमात्मानमुपसंझम्ये ' त्यवगमादिहाप्यानन्दमय एवोपदेशपारसमाप्त- स्तस्यैव प्राधान्य युक्तन् । प्रतिपर्यायं शिर प्रभृत्यवयवाना उपदेशभ्यार्थान्तरो- पदेशत्व एव ब्रह्मपुच्छोपदेशस्याप्यर्थान्तरोपदेशत्वं स्यात् । न च भृगुवल्या जीव एव समाप्तौ 'इमान् लोका' निति फलश्नुत्यसम्भवः, निर्विशेषब्रह्माभेदा भिव्यक्तिरूपफलस्याश्रयणेन दोपाभावादेतादृशफलस्यान्यतोपि सम्भवादिति ·भास्त्रमुक्तारळी । पुच्छत्वावयवत्वोपदेशे सत्यन्तरात्मोपदेशस्य पुच्चपर्यन्तत्वारगमानन्भनात । सनिशप्रयोजनमप्यसनतम् , ईक्षतिमन्नौव राहल निमतीपु श्रुतिपु प्रधानक्थाया निरवकाशीकरणेन तच्छाया अनुन्मपात् । चरमसूत्रेय स्वारस्य स्पष्टमेव, साभ्यान्तगनाहारात् । किञ्च वास्यान्तरे गुण प्रधानभावानुरोधेनात्रापि तभा वैपरीत्य दुरवहन । अत्य च पूर्ववान्यान्यप्यु- पोहलकानि सन्ति । समुच्चयोप्यनुपपन्न , उपन्मोपसहारयो पुच्छ- शेपत्वे एकवाक्यताया इष्टत्वात् , शेपत्वाभावे उपम्मानुसारेणानन्दमयस्य भाधान्यावश्यन्भावेन एकवाक्यताया असम्भवान् । तन्माद्ययावृत्ति भग चदनुगृहीतरीत्यैरानन्दमयनवादोंगीकार्य । - - - . . अत्र यदुक्तमानन्दमयो ब्रोति न युज्यते, अनमयादिगतविकारार्धमय प्रायपठितेन मयटा तन्य विकारार्थत्वानगमात् । ननु प्रायपाठो सिद्ध , अन्नमये विकारार्थम्योपक्रान्तत्वेपि प्राणमयादिषु तत्परित्यागात् ; प्राणवृत्तिप्रानुर्येण हि पनवृत्तिर्वायु प्राणमय इति व्यपदिष्ट , न तु प्राणकार्य- त्वेन , एवमन्त करणजीवावपि मनोवृत्तिविज्ञानप्राचुर्येण मनोमयो विज्ञानमय इति निर्दिष्टौ , ततश्चानन्दमयेपि प्राचुर्यमेव मयडर्थ नचानन्दप्रानुर्य मपि ब्रह्मणि सम्भवति, प्राचुर्यस्य समानाधिकरणविजातीयाल्पत्वप्रति योगिफताया 'ब्राह्मणप्रचुरो ग्राम' इत्यादी दृष्टत्वेनानन्दम्य प्राचुर्यार्थम्वामा व्यात् ईषदु खसभिचादिति वाच्यम् , अनुरप्रकाशम्सवितेत्यादी व्यधि- करणदिनानीयाल्पत्वप्रतियोगिफनाया अपि दृष्टत्वेन ब्रह्मणि जीवगता सत्वमपेक्ष्य तत्माचुर्यसम्भवात् , इतिचंन, ‘स वा एप पुरपोनरसमय' इत्यत्र हि न देह एवोच्यते, तम्मानपरिणामवाचिना रसमब्देन विकार- वाचिनाऽन्नमयशब्देनवोक्तिसम्भवे ' अन्नरसमय' इत्यम्य वैयया॑न् । पुरुप गब्दम्यच चेतनवाचि वादनापुग्ण इत्यव्यवहितपगमशंम्यैप इत्यनेन सिद्ध सया स इत्यम्य व्यवहितानाशादिकारणामारामगर्षि गच्च। किन्तु स . .

·पाराशर्यविजयः। २०७ . भागाकासादिकारणत्वेन निरूपितः, एषः-- अनुपदमनकार्यत्वेन निलपितश्च पुरुषः, अनरसमय. अन्नरस देहमनुप्राविश्य तदवच्छिन्नतया तत्कार्य इत्युच्यते, तथाचान्नात्पुरुष इति निर्दिष्टमाकाशादिकारणररूपस्य पुरुषस्यान्न कार्यत्वं अन्नकार्यदेहावच्छेदलब्धपरिच्छिन्नाकारतयेति विवृतं गवति । एवं प्राणमयो मनोमयो विज्ञानमयश्च प्राणमनोबुद्धयवच्छिन्नतया तद्विकारभूतो जीव एवेति युक्तम् । किञ्च मयटः प्राचुर्यार्थत्यं वदतत्तवापि मते जीत्र एवानन्दमय इति सिद्धयति, मानन्दमाधुर्यस्य प्रतियोगिदुःखाल्पत्वगर्भ- त्वात् । प्राचुर्यस्य विशेषणत्वे व्यधिकरणसजातीयाल्पत्वस्य निरूपकत्वेपि विशेष्यत्वे समानाधिकरणविजातीयाल्पत्वमेव निरूपकमिति व्युत्पत्तिसिद्धम् । मत एव अनुरब्राहाणो ग्राम इत्यत्र प्राचुर्यस्य नामान्तरगतबादाणाल्पत्वा- पेक्षत्येपि ब्राह्मणप्रचुरो ग्राम इत्यत्र तद्ग्रामगतशूद्राल्पत्वापेक्षमेव प्राचुर्य प्रतीयते । न च प्रचुरप्रकाशत्तवितेतिवत् प्रकाशप्रचुरस्सवितेति प्रयोगेपि नक्षत्रादिगतप्रकाशाल्परवापेक्षमेव प्रावुर्यपतीयते, न तु सवितृगततमोल्पत्ता- पेक्षम् , तत्र तमसो बाधितत्वादिति शङ्कयम् । तत्रापि तुहिनसैहिकेयाच्छा. दनारोपिततमोल्पत्वमपेक्ष्यैव धनाद्यपसरणसमये तथाप्रयोगात् , तदभाचे तथाव्युत्पन्नप्रयोगाभावात् । अपिचान्यत्र ब्यधिकरणसजातीयाल्पत्वमपेक्ष्य मयटः प्रयोगसम्भवेपि प्रकृते त्वदभिमतप्रायापाठानुसारेण समानाधिकरण- विजातीयाल्पत्वमपेक्ष्यैव तत्प्रयोगो निर्बाद्य । तथा हि - प्राणमये तावत् पञ्चपृत्तिवायुगतमेव व्यानादिवृत्यल्पत्वमपेक्ष्य , ततोन्यत्र प्राणवृत्तीना मभावात् ; एवम्मनोमयेषि मनोवृत्तिमाचर्य मनोगतवृत्त्यभावमपेक्ष्यैच, विज्ञानमपि जीवे ज्ञानप्राचुर्यन्तद्गतज्ञानात्मकसम्झाराल्पत्वमपेक्ष्यैव पर्य बत्यति । किंबहुना ! एवं त्रिषु प्राचुर्याधत्वमुपगतवतोन्नरसमयेपि देहे- घयवान्तराल्पत्वमपेक्ष्यान्नपरिणामरूपावयवप्राचुर्यमेव मयडर्थ इति पेरूप्य- परिहारार्थ बलादापाति। एवमानन्दमयेपि समानाधिकरणदु सारपत्वापेक्षमा- नन्दप्रार्य मयडर्थ इत्यापतत् दु खमित्रत्वं केन वार्यतेः किंचानन्दमयो " . - ·२०८ गासमुक्तावळा । - न ब्रह्म, गिर पक्षाद्यवयवयोगात् , न च कल्पितमवयरित्व न नमत्व विरोधि, अयथा ब्रह्मणवरवत्वमपि नाम्तीति पुन्छनअगोप्यब्रह्मत्व प्रसङ्गादिति वाच्यम् पुच्छपदम्याधारर नयावयपरत्तनानीकारेण दृष्टा न्तासम्प्रतिपत्ते । पुच्छत्लेन निर्दिष्टात् ब्रह्मण आनन्दमयस्य व्यतिरेक प्रतीतेश्च नानन्दमयो ब्रह्म । ननु आनन्दमयस्य 'पुच्छ नी' ति निर्देशो ग ब्रह्मत्वविरोधी, अन्नमयस्य म्वामादनतिरिक्त म्वावयवर 'तम्येदमेव शिर' इत्यादिना शिर पुच्छादिमध्यकरयनदर्शनात् , अनतिरिक्तै पक्ष पुच्छादिमत्वकल्पनप्रावपाठानुगुण्येन ब्रह्मानन्दमययोगभिन्नयोरेव पुच्छन्द द्भावनिर्देशे तापर्यफल्पनस्योचिततया ततो व्यतिरेकापतातेरिति चे,- शिर प्रभृतीन! जनमयादिशब्दोदितचेतनानिरिक्तत्वात् , अन्नमयादिशा ब्दानाञ्चेतनपर्यन्तत्यानगीकारेपि मनोमरपक्षशिर पुच्छाना असामय जुरधगिरसानामतिरिक्तत्वेनाजमयादिप्वप्यययवाययविभावादितभेद- सद्वारेन च तथा प्रकरणसिद्ध स्वरसत प्रतीयमानस्य व्यतिरेकन्य त्यागायोगान् । भन्नमयादिपयायेपु प्रधानानान्तत्तत्पर्यायगतश्लोफविपयत्व दर्शनेन स्वपर्यायगत लोकाविषयन्यानन्दमयन्माप्राधान्याच नानन्दमयो ब्रह्म । न चानन्दमयन्य श्ला प्रतिपायलमसिद्धन् , श्लोका पुच्छयद्विपयत्व नियमनर्शनादितिवाच्यम् ,- मनोमयायिगतम्य 'यतो वाचोनिवर्तत इविश्लोकस्य ब्रह्मविषयम्य पुच्च्वद्विपयत्याभावात् , ' तस्यैप ण्य शारीर आत्मा, य पूर्वम्मे ति अयमयातीनामिवान दमयम्याग्यात्मान्तरपणदाप नानन्मयो नम ।' अनमयप्राणमयमनोमयविनमयान दाया मे शुद्धय न्तामि' ति गुद्धवप्रवणच्ची । अनोच्यते-- माणनय देषु मार कयश्चिद्विारा दियागयागना याय मुक्त तदनुपरजम् मयट प्राचार्य नेविसरायल यातमा दम्यगर - ·पाराशर्यविजयः। २०९ स्वारग्यात् । नच सिद्धान्ते प्राणमनश्शब्दयोईचिपरवेगास्वारस्य शनीयम् , परपक्षे पञ्चानामपि मयटामस्वारस्यात् , उपक्रमपर्याय स्वारम्यानुसारेण तावन्मात्रस्य सद्यत्वाच । ब्रह्मण आनन्दरूपताया मानन्दाकारकृत्तिविशिष्टरूपताया वानन्दाधीनलादानन्दविकारतया त्वद- भिमतजीवामेदाद्वा कथंचिद्विकारार्थमयटो ब्रह्मण्यपि सम्भवेनानन्दमयम्या ब्रह्मत्वसाधनासम्भवाच्च । " अन्नमशितं त्रेधा विधीयते " इत्याद्यनुसारेण रसग्रहणम् । मवा एष पुरुषो ऽन्नरसमय ' इत्यत्र तच्छन्देन न कारण परामर्शः । तथाहि- "ब्रह्मविदामोति परमि" ति ब्राह्मण सत्यादिवाक्येन व्याख्याय, सत्यत्वादीनाञ्छान्दोग्यानुसारेण चेतनाचेतननियन्तृत्वानन्याधीन ज्ञानत्वसार्वयित्रिविधपरिच्छेदराहित्यादिरूपतया तम्य वाक्यस्य चिद्- चिद्धिलक्षणवस्तुप्रतिपादकत्वेपि व्याख्यानेन विना तवाविपत्तेस्तया- ख्यानाय कारणत्व नियमनादिव्यजकमुपदिश्य, आत्मशब्देनाप्यचेतन व्यावर्त्य; आत्मशब्देन किं जीव एवोच्यते उतान्य ? ' अन्नात्पुरुष' इति कारणत्वेनोकस्यात्मन एव कथ कार्यत्वमुच्यते' कथ चात्मनो भूतोपादानल मित्यादिविचिकित्सा प्रतिपतृणा वारयितु विशिष्टोपादानपरत्यस्फोरणाया स्मशब्दो जीवान्तर्यामिपर इति ख्याफ्नाय पञ्चकोशावतार | तत्रा- काशादिशब्दाना पुरुषशब्दपर्यन्ताना वस्तुत परमात्मपरत्वात् प्रसिद्ध- शरीरमुखेन प्रणाड्या परमात्मानं प्रत्याययितु पुरुषशब्देन विशेष, णतया निर्दिष्ट शरीर पृथनिर्दिशति “स वा एप पुरुषोन्नरसमय" इति । स . भन्नात्पुरुष' इत्यत्र उपसर्जनतया निर्दिष्ट., एए प्रत्यक्षहर इशारीराख्य , पुरुषोन्नरसमय । अतो न तच्छन्न कारणपरामर्श. । शरीरद्वारा परमात्मनो लिलक्षयिषितत्वादेव पुरुषशब्दश्मरीरपर एक युक्तः । यदा इयमरुन्धतीति स्थूलनक्षत्रवत् 'एपोलरसमयम्सपुरषः जगत्कारणभूत आत्मे ' ति या ' अन्नरसमय एष पुरुषम्सजगत्कारण ·शास्त्रमुत्तावळी । भूत आत्मे ' ति वा शरीरे परमात्मारोप क्रियते । उत्तरपर्या येप्वप्यारोपार्थ स एष इत्यनुदर्तनीयम् , अर्थाद्वा तदर्थलाभ । प्रयोजनवशादाहार्यारोप । किश्च स वा एप पुरुषोन्नरसमय ' इत्यस्या स्मनदशरीरावच्छेदपरत्वे तत प्राचीन वाक्यमनवच्छिन्नात्मपरमिति प्रतीते स्थूलारुन्धती यायेन ज्ञातव्यन्न किञ्चिदिह शेष्यते । प्राचुर्यस्य व्यधिकरणसजातीयापेक्षत्व युज्यत एव । या च विशेषणत्वषिशेष्यत्वयो र्युत्पत्तिभेदकल्पना, सा आशामोदकमात्रमेव, धनाद्यपसरणसमये इदानी प्रचुरप्रकाश इत्येव वहुश प्रयोगात् , चन्द्रादय प्रकाशाचुरम्सविते त्यादिप्रयोगाच्च । अहो नु खलु काकम्य कार्यावळ प्रसाद , यद्घटपदव्युत्पत्यनुसारेण पटपदमपि तत्रैव व्युत्पादयितुमुद्युडक्षे । नहि मयडेव प्रचुरशन्द । यत्तु समानाधिकरणविजातीयापेक्षाया एवं प्रानुर्ये पूर्वपर्याये दर्शनाविहापि तथा भवितव्यमिति , तन्न, तथापि मयडर्थ वैरुप्यस्य तुल्यत्वात् , पूर्वपर्याये'पाधिसम्बन्धस्य कार्यतया उपाधि सम्बन्धिन उपाधिविकारत्वमुच्यते, आनन्दमये तपाधिपतिविम्बितम्यो पायवच्छिन्नम्य वानन्दाधीनत्वमात्रेण तद्विकारत्वमुच्यते । इयास्तु विशेष विकारार्थत्वपक्षे मयडर्भ एव वैरुप्यम् , प्राचार्थत्वपक्षे न मयडवैल्प्यम् , किन्त्ववधिमात्रमिति । वस्तुतस्तु प्रानुर्य विवक्षानु सारात सापेक्षनिरपेक्ष च, बहुत्ववत् , यथात्र यहवो वर्तन्त इति निरपेक्षम् , सम्माद्देशादस्मिन् देशे यह इति सापेक्षम् एवमिहापि विद्याधिकरणसजातीयसापेक्ष कविरसमानाधिकरणविजातीयसापेक्ष बचि निरपेक्षम् । एवञ्च सर्वत्र नरपेक्ष्यस्यापि सम्भवान्नान दमयस्य जीवत्व सिद्धि । यदि तु प्रकरण बहुमन्यामहे तदा सैपान दस्य मीमासे" स्यारभ्य व्यधिकरण बीवानन्दाल्पत्वमपेश्यैव ब्रह्मानन्दम्य प्राचुर्यप्रतिपादनान जीवत्वसिद्धि । यदि त्वानन्दमम इति मयडनुसारात् पूर्वेपागरि मयटा व्यधि . + ·पाराशर्यविजयः। करणसजातीयापेक्षामिच्छावस्तदा व्यधिकरणसजातीयांशस्य बाधितत्वात् सापेक्षत्वमात्र सिद्धयति, तच्च सापेक्षत्वं यथाप्रमाणं समानाधिकरणसजातीये नैवोपपादनीयमिति । अवयवित्वं च न ब्रह्मत्वविरोधि, प्रियमोदादि बब्रह्मत्वानन्दत्वरूपोपाधिभेदेन भेदकल्पनया ब्रह्मणोऽप्यवयवित्वरूपणोप पत्तेः । पुच्छपदस्याधारलक्षकरवे रूपकमकरणविरोधः स्पष्टः । एतेन पुच्छि भेदोषि निदः, औपाधिकभेदारपादनात् । यदि स्वाभाविकभेद एटव्यः, रयज तर्हि नीवब्रह्मणोक्यम् । पूर्वपूर्वपर्यायेप्पवयचिन एव माधान्य दर्शनादिहाप्यानन्दमयस्यैव प्राधान्यातस्यैव ब्रह्मत्वात् श्लोकस्यापि तद्वि- घयत्वात् , ‘असतेथे ' ति श्लोकानुरोधेन न काप्यनुपपत्तिः । तस्यैप एव शारीर आत्मे' त्यत्र उत्तरोत्तरन्य पूर्वपूर्वशारीरात्मत्वपक्षे शारीरा स्मस्वमुपपन्नमेष । पक्षान्तरे प्यात्मत्वानन्दपाचुर्यरूपोपाधिभेदेन शारीरत्व रूपणादनन्यात्मत्वोपदेशपरत्वाद्वा शारीरस्वमुपपनम् । यदुक्तं पूर्वापर- पर्यायस्थानामिवानन्दमयपर्यायस्थितस्यापि "तस्यैष एवे"ति वाक्यस्य पुच्छब्रह्मरूपात्मान्तरपरत्वोपपत्ती प्रक्रमविरुद्धार्थकरूपनमयुक्तमिति; तल, पूर्वपर्यायेप्चयवातिरिक्तस्यैव शारीरत्वोक्तया प्रक्रगविरोधस्य स्वन्मते प्यपरिहारात् । शुद्धिश्च यथायोग्यमेव । अत एवेद कपूरोदकमिद- मेलोदकमिदमुशीरोकमिद शुद्धोदकमिति प्रचुरप्रयोग. । कस्य चित्पुरुषस्य कस्मिंश्चित्रोधे सति अयमस्मिन्कलुपहृदय इति वक्तारो भवन्ति , कोपे निवृत्ते इदानीमयमस्मिन् शुद्धहृदय इति । केवलशब्दसमा नार्थकतया च शुद्धशब्दो लोके पहुळं प्रयुज्यते । कैवल्यं च यथा विषक्षमिप्यते, यथोचितश्च विवक्ष्यते । ततश्च ब्रह्मण्यनादिभवसञ्चि तानेकजीवापराधकलुषिते मुक्तयर्थ प्रतापत्वरूपं शोध्यत्वं सम्भवत्येव । सम्मादानन्दमयस्य ब्रह्मत्वे न मिशिबाधकम् । साधकानि च भूयांसि । तथाहि . अवयवानामययव्यनन्यत्वमवयवान्तराद्भेदश्च स्वत. मासे, ·"तदप्येष . २१२ शाखमुक्तावळी । तदुभयमानन्दमयेस्त्यब, प्राणि जन्यानन्दानामपि यथाममाणमट्टी कारात् । पूर्वत्रापि तथैवोत्सर्गतः प्राप्तम् । कचित् बाधातदभावे सति तयोरारोपः । किञ्च श्लोकाश्चावयविविषया एव दृश्यन्ते । लोको भवतीति च- तत् तन, एप लोको भपतीत्यर्थः । तत्रेत्यवयव्येव परामृश्यते । अतोत्रापि 'तदप्येप श्लोको भवती' ति याक्यं असन्नेवेति श्लोकश्चानन्दमयविषय एव । मनोमयश्लोको मनोविषय एव, मनस एव अतिशयप्रतिपादकत्वात् , निवृत्युक्तया प्रसक्तिमुखेनातिशयप्रसिद्धे. । किंच भृगुवल्ल्या 'आनन्दो ब्रह्मे ' ति स्थाने 'आनन्दमयमात्मानमुप- सक्रम्ये ' त्युक्तया स्थानप्रमाणेन तत्रानन्दमयम्य ब्रह्मत्वसिद्धेरिहापि स्थानसाम्यात्तत्रानन्दमयशब्दार्थनिर्णयाच्चानन्दमयो ब्रह्मैव । नचोप- सड़क्रमणोक्तया उभयत्राप्यानन्दमयो न ब्रह्मेति वाच्यम् , उपसक्रम शब्दस्य प्राप्त्यर्थकत्वेन हानार्थत्याभावात् । तिष्ठन्त्येवमाद्याः परश्शता पुक्तयः । परम्सहस्रानपि शड्का शूकानवध्यानन्दमयम्य ब्रह्मस्वसाधने वाक्यशैल्ये व निरपेक्षा प्रभवति । तथाहि-ममुक्षुनातन्यतया सत्यज्ञानानन्तात्मकतया आकाशादिकारणतया चोक्त परमात्मा के इत्यपेक्षायामरुन्धतीन्यायेन दयितुं वा, आत्मका- रणयोक्तया प्रसिद्धया जीवम्यैवोपस्थित्या तम्य कथं कारणत्वोपपत्तिरित्य पेक्षायां जीवविलक्षणम्तदन्तर्यामी तच्छरीरक इति मुखप्रतिपय शरीरान्तर'न्तरा मान्तरकल्पनया तद्दृष्टान्तमुखेन प्रतिपादयितु वा, पन्चकोशावतार कृत । पक्षद्वये प्यन्तरात्मतयैव ब्रह्मणो लिलक्षयिषि तत्वान् तत्परम्पराया आनन्दमय एव समाप्ते पुच्छत्तयोक्तेऽन्तरारम तयानुक्ते परिसमाप्तयसम्भवाच्च महावाक्यतापर्यनिष्ठाऽऽनन्दमय एवं म्बरसतोऽवगम्यते । ननु भूमविद्याया "श्रुत होवमेव भगवद्गभ्यन्तरति शोकमानविदि" त्यात्मजिप्रासयोपसेटुपे नारदाय नामादिप्तरोत्तरमयी न्तर्गपदेश “अस्ति भावो नाम भय" इनि “वाग्बार नामोपि भूपमी ·, पारागविजय । त्यादि प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामेवेति, शेल्या माण एव समापनपि विनैव तादृशे प्रश्नप्रतिवचने प्रवृत्तस्य एप तु वा अतिवदति यस्सत्येनाति वदती रयादम्तुशब्दश्रुत्या आत्मत प्राणा" इति तत प्राणोत्पत्ति लिझाच्च प्राणादर्थान्तरोपदेशपरत्वमिति तत्रैवात्मोपदेशपर्यवसानमभ्युप गम्यते, नतु प्राचीने प्राणे, एवमिहापि पुच्छरमण्येव पर्यवसानमस्त्विति चेन ~~~ प्राणम्य जीवस्योपादेयत्वद्योतनाय पूर्वानुक्तातिवादित्वोक्तया शिष्येण तनवोपदेशपरिसमाप्तिगया प्राणादधिकम्या प्रश्नेपि शिष्यानु जिघृक्षयाऽऽचार्येण" एपतु वा अतिवदति यम्मत्येनातियदती" त्युपदेशात् भूयम्त्य सत्यस्थावगम्यते, इह तु सर्वपर्यायसाधारणपुच्छादयवत्योपदेशे सति कथमन्तरात्मोपदेश पुच्छपर्यन्त इत्यवगम्यतेति । परपक्षे च दोपा भूयास " स वा एष पुरुषोनरसमय " इत्यत्र एष ' इति प्रत्यक्षविषयवरसस्य परोक्षविषयत्वाङ्गीकार , तच्छब्दस्य व्यवहितपरत्वानीर, अन्नात्पुरुप " इति साध्यमाधनभावम्य मुख्यत्वे सम्भवत्यपि पुरुषपाम्यात्मपर्यन्तत्त्वाङ्गीकारणामुख्यसाम्यत्वाङ्गीकार , “ अन्न रसमय ' इत्यत्र मुख्यविकारार्थत्वे प्राचुर्यार्थ से या सम्भवत्यप्यमुख्यविका रागीकार , मयटपञ्चकेऽप्यस्वरमार्थाहीकार , वाक्यस्वरसतात्पर्यविरुद्धस्य प्रकान्तान्तरात्मोपदेशसमाप्ते पुच्छनिष्ठत्वम्याङ्गीकार , "सोफामयते" त्यत्र तच्छब्दस्य पुल्लिङ्गम्य सनिहितानन्दमयपरत्वे सम्भवति व्यवहतात्म परत्यागीकार , भगुवलीविरुद्धार्थाीकार , " तदप्येप श्लोको भवती" ति स्वरससिद्धम्य प्राकरणिकम्या चयविविषयत्वम्य परित्याग , श्लोकम्यापि तादृशम्यैव तम्य परित्याग , विज्ञानमयतच्छलोकयो स्वारसिकात्मविषयत्वपरित्याग , अन्योन्तर आत्मे ' त्यत्र स्वाभाविकभेदार्थकत्वे सम्भवत्यपि तत्परित्यागश्चेति । एवमादिन्यायानमित्यैव सर्वजशियामणिना महामीमासकेन रिमर्षिणा भगवता वेदाचार्येण "आन दगयोऽभ्यासदि त्युत्तर । . प्रकरणावगतस्य रूपणम्य त्याग , " ·शास्त्रमुक्तावळी । यदि तत्सूत्रमपि शून्यवादादिपरतया योजयन्ति, न तान्प्रतिषेधाम । परन्तु श्रुतिपरमाचार्यद्रोहिणो नरकार्चिप्मदिन्धनमूतानल्पश्रुता स्तान्प्रति भून याचाम 1 " आत्मद्रुहममर्याद मूढमुज्झितसत्पथम् । सुतरामनु कम्पते नरकाचिप्मदिन्धनमि" ति वचनात् । परमात्मान श्रुतिर्यथा प्रतिपादयति ततोन्यथा जल्पनादात्मद्रोह स्पष्ट । सूत्रयोजनायाममा दता सुम्पटा । वृत्त्यतिलङ्घनादुज्झितसत्पथत्वमतिस्पष्टम् । एभिहेतुभि मौन्य स्फुटम् । योजनान्तरेपि निरन्तरभृखलितवायसन्दर्भगतानन्दाभ्यासस्यैव शीघ्रोपस्थितेरभ्यासपदस्यान्यपरता न युक्ता। कञ्चानन्दशब्दाभ्यासमाण कथ पूर्वपक्षनिरास है जीवम्याप्यानन्दरूपत्वात् , घटाकाशम्माकाशत्व वदानन्दम्योपाधियोगे ऽप्यानन्दत्वानपायात् , तथा सति मनुप्या नन्दादेरसिद्धिप्रसङ्गात् , जीवम्य स्वस्मिन्परमप्रेम्णो विरहप्रसाच्च । ब्रह्मणि शारीरत्वासम्भवाङ्गीकारेण परिहारोनुपपन्न जीवस्य शारीरत्वे ब्रह्मणोपि तम्यावर्जनीयत्वात् । नहि घटा फाशधर्म आकाशे नास्ति । द्वितीयसूत्रे किं प्राचुर्य व्यक्तिराहुळ्यम् , अथवा ऽऽनन्दवल्ल्युक्तरीत्या स्वरूपोत्कर्ष ? नाय , व्यक्तिबाहुळ्यम्य जीव सम्भवेन पूर्वपक्षम्यैव स्थैर्यात् द्विती येपि उत्कर्ष किमानन्दगतापर्यप्रतियोगिक उत उपाधिगतापर्य प्रतियोगिक । आनन्दभेदानगीकारात । न द्वितीय , उत्तपम्य विजातीयगतापर्यप्रतियोगिकवासिद्धे । तम्मादानन्दवल्ली निरूपणीयोत्कर्षापकर्षाणामुपाधिगतत्वावश्यम्भावेन चतुर्मुवानन्दादुको प्युपाधिगत एवेति प्राचर्यमप्यानन्दमयम्य जीवत्वमेव हि साधयेत् । किचानन्दत्यप्राचुर्ययोजावे ऽनुपपत्तावपि ब्रह्मरूपेण तत्सम्भवत्येच, यथा नमणो जीपम्पेण नियमादादिमम्बन्ध नाच ·पाराशयावजय । , एतेन तृतीयमपि निरस्तम् , चकारानन्वयाच । परमसाध्यान्वय एव हि चकारोर्थवान् , समुच्चेतव्यसद्भावात् । ननु प्राचुर्य मयड्वि. भानमात्रान्न प्रकृते प्राचुर्यार्थसिद्धि , प्रकृते प्रानुर्यस्यासिद्धी तदर्थकला सम्भवात् , अतः प्राचुर्ये मयविधानं प्रकृते तत्सम्भवश्चेति उभयं समुदितमेव हेतुः, अतो हेत्वंशसमुच्चयार्थश्चकार इति चेन्न; - "विकार शब्दान्नेति चेदि " त्यत्र पूर्वसूत्रप्रतिज्ञातं ने ति शक्तिं 'न प्राचुर्यादि' ति मना निषिध्यते, प्राचुर्यादित्यत्र शाखण्डेन मयट उपस्थितत्वात् प्राचुर्यस्य तत्सम्बन्धिल प्रतीयते, ततश्च मयटः प्राचुर्यार्थत्वाच्छंफितन्नेति परमसाध्यप्रतिज्ञैव हि स्यात् . अतोवान्तरप्रतिज्ञान्तराभावात् परमसाध्य हेत्वपेक्षयैव समुच्चयः । किंच “ एप ह्येवानन्दयातर्ता " त्येतत् कथमा. नन्दप्राचुर्योपपादकम् । अप्रचुरानन्दः कथमानन्दं ददात्विति चेत् , हन्त किं कुसूलम्थमानन्दं यावजीवं स्वोपजीवनाय निधायैवार्थिने मात्रयानन्द ददातीत्यभिमतम् , येनैवमात्य । किमीश्वर प्रचरदु स्व एव दु खं ददाति, किंवा गौरी पुत्रवत्येव पुत्रन्ददाति ? तस्मादयमपन्याय एव । चतुर्थसूत्रे मान्त्रवर्णिकमानन्दमयशब्देनोच्यत इत्यनुपपन्नम् , मान्त्रवर्णिक निर्विशेष मिति पराभिमतेरानन्दमयस्य सविशेषत्वस्य मयटैवावगमाजीवपरला वश्यम्भावस्य स्थापितत्वाच्च । पञ्चमसूत्रे हेतो परमसाध्येन संयो- जनमनुपपन्नम् , चकाराश्रवणात् । अम्मिन् खल्वधिकरणे प्रधानहेतु परेषु सर्वत्र समुच्चयार्थश्चकार श्रूयते, अत्र तदनुपलम्भात् किंचिदवा- न्तरसाध्यमन्वेष्टन्यम् , तच्च साध्यमितरस्य जीवस्य मान्त्रवर्णिकत्वनि- षेधः । पाठे " अन्योन्तर आत्मानन्दमय" इति स्पष्टमुपलभ्यमाने तद्विहाय, भेदव्यपदेशपदस्य यत्किंचित्परत्वमनुपपन्नम् । सप्तमे प्रधानम्याप्रसङ्ग एव | नच हेवन्तरेण निरासार्थमिह प्रसङ्गापुनस्तन्निरास इति वाच्यम् , 'ईक्षते । रित्युक्तहेतोरेवे 'कामादि ' ति पुन कीर्तनात् . अपेक्षापदवैय- उच्च । चरमसूत्रे तदुदाहरणयोन्तदुक्तार्थवैमनम्यं स्पष्टमेव । प्रथम ।

·शासमुक्तावळी । . पदवैय्याद्योगशब्दास्वारस्याच्च । किंच योगशब्दस्याभेदपरत्वे जीवभि- नत्वमानन्दमयस्य कुतः स्यात् ! प्राप्यप्राप्तृभेदत्यावश्यकत्वादिति चेन्नः। अभेदस्यैव प्राप्यत्वेन तदसिद्धेः । अभेदम्य साध्यत्वाततः प्राग्मेदो बाच्य इति चेत् ! सभेद. किमभेदेन विरुद्धयते, उत न? माये मोक्षम्य कादाचित्कतया मोक्षदशायामपि भेदप्रसङ्गः, कादाचित्काभेदस्य ब्रह्म स्वरूपत्वासम्भवात् ; अविरोधे सर्वदैवाभेदसम्भवेन उत्तरकालं भेद सम्भवेन च प्राम्भेदो वाच्य इत्यनुपपत्ते. । श्रुतौ च प्रतिष्ठागन्दो नाभेदपरः, तत्राव्युत्पत्तेः; किन्तु ज्ञानपर., "ब्रह्मसस्थोऽमृतत्वमति" "श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठमि" त्यादिप्रयोगात् । अन्तरशब्दश्च भगवज्ञान विच्छेदपर । अनेनाविच्छिन्नस्मृतिसन्तानरूपात्य ध्यानस्य मोक्षसाधनल्स मुक भवतीति । अपरपक्षे किं मूत्रमन्नमयादीनामाप बोधकमिति विवक्षितम् , उत्त न्यायतौल्येन्नन्नमयादीनामपि परमात्मत्वसिद्धिरिति ? नाद्य , आनन्दमय शब्दम्य तद्बोधनासामर्थ्यात् । उपलक्षणत्वे स एव दोपः । उपलक्ष णत्व चान्नमयनैव युक्तम् , प्राथम्यात् । यदुक्तम् 'ब्रह्मण आनन्दमया अयस्वनोक्तानन्दमयो प्रति पूर्वपक्षयुक्त्याधिक्यात् प्रधानेवयविन्या नन्दमये सति तदवयवत्वेन श्रुतस्य ब्रह्मणः कथ जिज्ञाम्यत्वमित्याक्षेप रूपसरतेश्चानन्दमयग्रहण' मिति; तन्न, अन्नात्पुरुष" इत्यस्य 'अन्न मय' इत्यत्र मयटो विकारार्थतानिर्धारकत्वात् उत्तरत्र मयटो विकारार्थ तायास्तन्मूलत्वात् , सवा एष पुरुषोन्नरसमयः " इदमेव शिर इत्यायपरोक्षनिर्देशरूपपूर्वपक्षयुक्तयाधिक्यात , गतिसामान्याक्षेपरुपाय स्त्वदभिमतायाम्सातेः कारणत्वश्रवणेनान्नमयेपि सत्त्वेनान्नमयग्रहणम्यैव युक्तत्वात् । युक्तिश्चासिद्धा, "सोकामयते" त्यादिनानन्दमयम्य जग- कारणत्वश्रवणात् , “असन्नेव सभवती " त्यादिना ब्रह्मशब्दाभ्यासाच्च ब्रह्मपुच्छ' " मित्यत्र ब्रह्मशनम्य दुर्वलतया तम्यैव गौणत्वावश्यम्मा " " ·, पाराशर्यविजयः। २१७ वात् । किंच एतदधिकरणराद्धान्तात् प्राग्जगत्कारणभूतं सर्वस्मात्सरं विष्ण्वाख्यं ब्रह्मशब्दमुख्यार्थभूतं वस्तु सिद्धं न वा ! आये ब्रह्मणः कथ मजिज्ञास्यत्वम् , जिज्ञास्यत्वप्रयोजकस्य कारणत्वादेरवयवत्वेपि सत्त्वात् । यद्यवयवत्वमेव जिज्ञास्यत्वविरोधि, तदा ‘सोकामयते ' त्यादिना जग- कारणत्वेन श्रुतस्य ‘असन्नेव स भवती' त्यादिना ब्रह्मशब्दाभ्यासवत आनन्दमयरूपस्य परब्रह्मणोवथवे ब्रह्मशब्दप्रयोग इति वा. 'सोकामयत' ' असन्नवे ' त्यादिवाक्यपरामर्ने ' तम्मादेतद्ब्रह्मनामरूपमन्नञ्च जायत इत्यत्रैव ब्रह्मशब्दः परब्रह्मान्यविषय इति वा स्यादिति कथं जिज्ञास्य- त्याक्षेपः । द्वितीये ब्रह्मशब्दाभ्यासरूपसिद्धान्तहेतूपन्यासासम्भवः । ब्रह्मणो जिज्ञास्यतायां कारणतायां यद्गतिमामान्यमुक्तम् । तदयुक्तम् , ब्रह्म प्रत्यवयविन आनन्दमयस्य 'सोकामयते' त्यादिना कारणत्वावगतेः; कारणस्यैव च जिज्ञास्यत्यनियमादिति पूर्वोक्ताक्षेपण पूर्वपक्षप्रवृत्तेराक्षे- पिकी सगतिरित्यवान्तरसड़गत्युपपादकत्वदुक्तिविरोधश्च । किंचात्रानन्द मये परमात्मत्वनिरूपणे सति तुल्यन्यायेनान्नमयादावपि परमात्मत्वं सिद्धयति, नवा ! मुथैवोभयथापि लक्षणा। नापि द्वितीयः, अभ्यासस्य हेतुत्वेनाभिधानात्तस्य ब्रह्मशब्दाभ्यासरूपतायास्त्वयाभिधानाच्च मयादावसिद्धयान्नमयादावेतन्यायाप्रवृत्ते. । पच ब्रह्मशब्द एव हेतुतया विवक्षितः, विज्ञानमयानन्दमययोर्ब्रह्मशब्दाभ्यासस्यापि सत्त्वात्तत्कीर्तनमि त्युक्तम् ; तन्न, ब्रह्मशब्दाभ्यासाच्चेत्यनुक्ते', अतोभ्यासस्यैव हेतुतया कीर्त नादेतन्न्यायविषयत्वमन्नमयादीनामनुपपन्नम् । अथ स्यात् , शब्दप्रयोग एवाभ्यास इति विवक्षित , आनन्दमयशब्दश्चोपलक्षणमेव, ततश्चान्नमयादयः परमात्मा, प्रतिपर्यायं ब्रह्मशब्दप्रयोगादिति; तन्न, तथा सति ब्रह्मशब्दस्यैव हेतुतयाभ्यासपर्यन्तधावनवैय्यात् । तत- वाभ्यासपदग्रहणेन विना यो हेतुर्न प्रतीयेत स एव हेतुतया विवक्षित इति वाच्यम् । सच प्रागेव दर्शितः । श्रुतिविरुद्धञ्चान्नमयादीनां परमा- तम्यान्न ' प्रतिपर्यायं ब्रह्म ·-- . आमन २१८ गारमुत्तावळी । स्मत्वम् , अन्नात्पुष' इत्यन्नप्रसूतत्वेनोक्त 'समा' इति परामृश्य 'एप' इत्यपरोक्षानिर्देशन, इद शिर अय पक्ष भयमात्मा इद पुच्छ मित्यपरोक्षनिर्देशेन च प्रमिद्धगरीग्म्यैवान्नरसमयत्वावगमेन सम्य परमा स्मत्वासम्भवान् । प्रतिपर्याय अन्योन्तर आत्मे' ति निर्देशश्च धर्मि भेद एव स्वरम । यदुक्त आसरागम्मम्मृत इत्यात्मशटेन मान्त्रवणिक ब्रह्मोच्यते, आकाशशब्देन भूतामागतदभिमानिदेवता तद्विग्रहेतत्रितयान्तर्यामिणो गृह्यन्ते, 'आकाशाद्वायु' रिति मुल्या यभेदेन चतुर्मिघादाराशादुक्तविधया चतुर्विधम्य वायो सृष्टिरच्यते, एव 'वायोरग्नि' रित्यादिक्मपि योज्यम् , 'अन्नात्पुरप' इति चतुर्विधा दन्नाच्छरीरतदभिमानितदन्तर्यामिरूपम्य विविधम्य पुस्पम्य सृष्टिरच्यते , सम्भृत ' इति यथायोग्यमुत्पत्तिप्रादुर्भावावुच्यते । ‘स वा एप पुरुष' इति प्रकृतमपि भूतादिक सर्वन्त्यक्त्वा आत्मादि देहपर्यन्तमागत तेन तेन शब्देन प्रकृत हरिमेव परामृगति, तम्यैव सृष्टिकर्तुइशरीरेऽन्नमयादिपञ्चरूपत्वज्ञापनाय 'स' इत्यात्मपदोद्दिष्ट परामृश्यते इति जीवशरीरग परामृश्यते प्रत्यक्षे जीवशिरआदौ ईश्वरगिर प्रभृतींना व्यवन्धिते ' इदमेव शिर' इत्यादिनिर्देश अप्रत्यक्षेपि वस्त्रप्रावृते प्रत्यक्षवस्तुसन्निधानादिदमिति निर्देशयत् , 'अन्योन्तरआत्मे' हि निर्दशश्च विशेषनिवन्धन , इति, तत्र किमाकाशादिशब्दा अक्षादिशब्दवच्छत्तिप्रवृतिनिमितभेदेन भूता काशादिनानार्यान् बोधयतीनि विवक्षितम् , उतैकैन प्रवृतिनिमित्तनैक्या शक्तया इमानर्थान् बोधयन्तीति । आये एक्म्य प्रयोगम्यै कायनेय चारिताउदनेकार्थवोधनासम्भव । चिन्मन्त्रादायकम्मिन्प्रयोगे नानार्थ त्वा गीकारो निरतिवचनप्रामाण्यात् । तादृशनियामसभावेप्येकम्मि न्मयोगेनेवायोपनाद्गीमारे यात्वादिभेदेन बनियनसम्भवात् मह्य अत्र सर्वत्र एप ·पाराशर्यविजयः। २१९ : - सामंजस्यम् । मुस्वार्थमतीतावप्यमुख्यार्थप्रतीत्यद्गीकारे अमुख्यलापार त्यागः कापि न स्यात् । द्वितीयेपि किं प्रवृत्तिनिमित्तं शक्तिी एकत्र परिसम्मप्य वर्तते, उत द्वित्वादिवच्यासज्य ! आद्य कथं सर्वव्यक्तिबोधः । तादृशप्रवृत्तिनिमित्ते च न मानम् । न द्वितीयः, शक्तेयाप्तज्यवृत्ती तादृश धर्मे च मानाभावात् । किंच भगवत आकाशादिशब्दार्थत्वेऽर्थान्तराणि किमर्थमिप्यन्ते ! किं युगपद्बोधनियमात् , उत प्रयोजनवशात् ! आद्य मसिद्धम् । द्वितीये किन्तत्प्रयोजनम् । शरीरे सृष्टिकर्तुरन्नमयादिपञ्चरूप प्रतिपादनमिति चेत् ! गाभूत्तत्प्रयोजनम् । नहि प्रयोजनानुसारि प्रमाणम् , किन्तु प्रयोजनमेव प्रमाणानुसारि । किञ्चैवमपि देवताविग्रहयो. किमर्थः परिग्रहः । अपिच पञ्चानां विग्रहाणां शरीरे सत्त्वे न किञ्चिन्मान ? ऋगादीनाञ्च कथं शरीरान्तर्वर्तिता ! कथञ्च शिर प्रभृतिरूपता ? ऋगादि शब्दानां प्रसिद्धार्थ परित्यज्याप्रसिद्धार्थकल्पनं च न प्रमाणपदवीमधि- रोहति । 'स वा एप पुरुषविध एवे' ति प्रथमपर्याये न श्रुतम् , किन्तु द्वितीयादायेव, अतोनेन वाक्येन रूपणमेवावगम्यते । एवशब्द इवार्थः , अन्यथा वैय्यर्थ्यात् । पुरुपे चक्षुरादिविधान्तराणागपि सत्वाच्छिर प्रभृती नामेय रूपणमिति ख्यापनार्थ 'तस्य पुरुषविधताम् , अन्वयं पुरुपविधः' इत्युक्तम् । पूर्वोक्तपुरुषविधानुसारेण वैतत्पुरुषविधत्वरूपणमित्यर्थ । एव च शरीरे कथं पञ्चविग्रहसिद्धि । यदुक्तं-स एप आनन्दमय. पुरुषाकार एव, तम्यानन्दमयन्य पुरुषाकारतानुसारेणायं विज्ञानमय. पुरुषाकार. तम्मा दुबूत इत्यर्थ इति ; तन्न, उद्भूतत्वयोधकपदाभावात् । तस्य पुरुषविधताम्, अन्वयं पुरुषविध' इति तस्ये' त्यनेन पूर्वपर्यायोकपरामर्शस्यायमित्यने नैतत्पर्यायस्थपरामर्शस्य च स्वरसत्वाच्च । विशेषस्यान्यशब्दनिबन्धन त्वं चानुपपन्नम् , विशेयो हि भेदकार्यकर इत्युक्तम् ततश्चाभेदेन विरोधम्यापि भेदकार्यवाद दे सति भेदयदेव विशेषस्यागम्भव । भेदव्यय हारम्य भेदकार्यस्वविवक्षायान विशेषाय भेदव्यवहारजनमत्यमाज्ञाप - ·. . . - . २२० शास्त्रमुक्तावळी । नभीत्यादिमुखेन । अतो भेदव्यवहारजनकत्व भेदच्यवहारविषयत्वमेघ । तर किं भेदव्यवहारो विशेषे मुख्य , उतामुख्य : मुख्यत्वे विभेदशब्द एकार्थ , उत नानार्थ ? आये विशेष एन भेद स्यात् । अन्त्यस्त्वसिद्ध , मानाभावात् । न द्वितीय , प्रकृते मुख्य बाधकाभावात् । नट मुख्यार्थग्रहणे याधकमस्ति, तथाहि अन्नमयादिपर्यायेषु येन ब्रह्मोपासते ये माण ब्रह्मोपासते' 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् ' 'ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते' 'विज्ञान ब्रह्म चेद्वेदे' ति ब्रह्मशब्द श्रूयते, तथा 'एतमन्नमयमात्मानमुपमकामती त्या त्मशब्दो मुक्तप्राप्यत्वञ्च श्रूयते, नच शरीरपरिग्रहे ताज्यते, 'तस्येद मेवशिर ' 'अयन्दक्षिण पक्ष ' अयमुत्तर पक्ष , अयमात्मा, देद पुच्छ प्रतिष्ठे' (युपदेशश्च व्यर्थ , शरीरभिर प्रभृते प्रत्यक्षत्वेन उपदेशानपेक्ष णात्, 'अद्यतत्ति च भूतानि तस्मादन्न तदुच्यत' इति चानुपन्नम् भूतात्तृत्वभूताद्यत्वयोश्शरीरेऽसम्भवात् , 'सर्व तेनमाप्नुव ती त्यनमय जाना-मोक्ष श्रूयते, नच शरीरज्ञानान्मोक्षम्सम्भवति , किच 'सर्वमेव त आयुर्य ती' ति प्राणमयज्ञानान्मोक्ष श्रूयते, कदापि मरणाभारो हि सर्वमायु , नचासो विना मोक्षायुज्यते तथा 'प्राणदेवा' इति सर्वदेवचेष्ट फत्व प्राणमयम्य श्रूयते, नच तदुभय गाणपरिग्रहे युज्यते, किंच यतो वाची निवर्तन्त' इति वाडमनसागोचरत्वम्मनोगयस्य श्रूयते, तथा 'विज्ञान देवाम्सव, ब्रह्म ज्येष्ठमुपासत' इति सर्वदेवोपाम्यत्व ज्येष्ठत्व च विज्ञानमयम्य श्रूयते, नच कोशपरिग्रहे तयुज्यते, इतिचेत् । उच्यते । न तावनमशब्दसामानाधिकरण्यानुपपत्ति , 'एष' इति प्रत्यक्षसिद्धस्य शरारस्यापक्रम एवानमयपयाये निर्देशात्पर्यायान्तरेपृपक्रमे 'तम्मा दयोन्तरआत्म' ति निदेशाच्चोपक्रमानुसारेणोपसहारस्थम्य जमशब्दम्य नेयत्वात् , मनोमयविज्ञानमययोश्च न ब्रह्मशब्दप्रययोगन्ति, 'यतोवाच' इत्यस्यार्थ प्रागेच वणित विज्ञानले फस्यायमर्थ --विज्ञानशब्दन जीव अनेन उच्यत, याशी विहितम्मापरक्षक कर्माणीति निपिद्धकमपर , - - . । , ·. . पाराशर्यविजयः । २२१ कर्मचश्यस्वमुक्तम् , निरुतोभयविधपाप्मनिवृत्युपार्य सदाचार प्रदर्शय लाह 'विज्ञानन्देवा' इति, विज्ञानशब्दो ब्रह्मविशेषणम् , 'विज्ञानंनो' ति विज्ञानशब्दः कर्तृनिर्देशकः, कर्माकाक्षाया अह्मपदेन शान्ते'. फर्ताकाङ्क्षाया निवर्तकान्तराभावाच्च, देवग्रहणन तेपामेवोपासनाधिकार इति भ्रमं वारयितुं विज्ञानमिति जीवमात्र निर्देशः कृतः, 'पाप्म न' इति न सुकृतन्न दुप्कृतं सर्वे पाप्मानोतो निवर्तन्त' इत्युक्तयोरिह यज्ञकर्म शब्दनिर्दिष्टयोस्सुकृतदुष्कृतयोग्रहणम् , 'एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रा- मती' त्यत्रात्मशब्दः प्राप्यपरान्नमयादिशब्दानां परमात्मपर्यन्ततां ग्न्याप यितुम् , पूर्वमन्नमयादिसामानाधिकरण्येन क्वाप्यात्मशब्दाप्रयोगात् इह च प्राप्ये सर्वत्रान्नमयसामानाधिकरण्येनात्मशब्दप्रयोगाच्च पूर्व कोशमान तात्पर्यमुत्तरत्र परमात्मतात्पर्य च स्पष्टमेवावगम्यते ; 'तम्येदमेव शिर' इत्याद्युपदेशश्च उत्तरपर्यायेषु एभिरेव शिरःप्रभृतिभिः पञ्चभिरवयवैः पुरुष विधत्वं रूपयिष्यत इति ज्ञापनार्थः; 'अद्यतेत्ति चे । त्यत्र भूतशारीरिभि रन्नमद्यते भूतानि शरीरिण अन्नगात्राधिक्यादत्ति - हिनम्तीत्यर्थः, अतो नात्तृत्वाद्यनुपपत्तिः, 'सर्व वै तेन्नमाप्नुवन्ती' त्यत्रान्न ब्रह्मतयोपासीनस्य सर्वविधान्नप्राप्तिरेयोच्यते. अन्यस्यान्यथोपामन च स्थापयिष्यते; 'सर्वमेव त आयुर्यन्ती' त्यत्रापि न मोक्ष उच्यते, आयुश्शब्दो हि द्वादशमास परिमितजीवनकालपरः, स च कालो मोक्षे नास्त्येव, अत आयुश्वाब्द एवं सांसारिक पलं द्योतयति; सर्वशब्दश्शतसख्यापरः, 'शतायुः' पुरुष' इत्यभिधानात् ; 'प्राणन्देवा अनुप्राणन्ती'त्यत्र प्राणाधीनजीवनमेव स्वरसतो वगम्यते, अतो नार्थान्तरोत्प्रेक्षावकाश तम्मादन्यशब्देन भेद एव गृहीतुं युक', न तु तदतिरिक्तो विशेषः । यच्च विशेषसमर्थनम् , 'वि- ज्ञानमानन्दं बायन विज्ञानवानन्दत्वालानां धर्माणां धर्मिणो वा भदा भावेन विज्ञानादिशब्दानामपर्यायत्वाय विशेषो ऽशीकरणीयः; किंच भेद प्रतिनिधेविशेषस्याभाये धर्मर्मिभायो धर्माणामनेकत्वं च न युक्तम् . धर्म ·- - २२२ शासमुक्तावळी । धर्मिणोर्माणाच परम्परं भेदाभावात् , अयच्च विशेषो ववभिन्न इति; तत्र न तावद्विजानादिशब्दानामपर्यायत्त्वाय विशेषकल्पनम् . धर्नाभिन्नन विशेषणेच धर्नाभिन्नैधमरवापर्यायस्वोपपादनसम्भवान् , नापि धर्मधर्मि- भावाय धर्मानेक्त्वाय वा तत्कल्पनम् , भेदस्य धर्मधर्मिभावधर्मानेकत्वयो रूपपादकत्वे तदभावे तदनुपपत्ते , यदि भेदाभावधर्मधर्मिभावयो प्रमाण सिद्धयोरुभयोरप्यपहबासम्भव , तर्हि भेदो न धर्मर्मिभाषप्रयोजक ,व्यभिचा रात् । यदि च तन स प्रयोजक , तर्हि प्रयोजकाभावेपि प्रयोज्यमिद्धि कथ मन्यसे । प्रयोजकान्तरेणेति चेत् । किं तद्वस्तु तस्य प्रयोजकत्वञ्चान्यत्र क्लप्तम् , किंवात्रैव कल्प्यते ? नाय , असिद्धे । न द्वितीय , लाघवेनात्र प्रयोजफनैरपेक्ष्यम्यैव कल्पयितुमुचितत्वात् । तम्माच्छतिविरुद्धमन्नादर्दाना परमात्मपरत्नम् । द्विनीयमूत्रमभ्यासग्रहणम्य ब्रह्मशब्दगोचरता वारयति । हेलाक्षेपसमाधानार्थत्वे यत्राम्य सन्निवेशोपत्ति । हेवाक्षेपकत्वन्च मय दुर्थस्य हेनुत्व एव । अतो मयडर्थप्राचुर्योपपाढकाभ्यास एव हेतुनया विवक्षित , न तु ब्रह्मशब्दाभ्यास इति । तृतीयमूत्रे तच्छन्दाम्वारम्य म्पष्टम् । 'कोह्येवान्या' दित्यत्र च 'एष येवानन्दयाती' त्युत्तरवाक्यानु सारादननप्रागनयोरे हिकामुप्मिकानन्दरूपता म्बरसतोवगम्यते, अतोर्थान्तर धनमनुपपन्नम् । चतुर्थमने मान्त्रवर्णिकम्यानन्दमयपदेनैव गानादन्न मयादिशब्दैरपि गीत इत्यसङ्गतम् , अन्नमयादीनामब्रह्मत्वम्य स्थापनात् । पश्चमसूत्रार्थों प्यनुपपन्न , 'सर्व वै तेन्नमाप्नुवन्ती' त्यादीना माक्ष परत्याभावस्योक्तत्वात् । सप्तमसूने उपेक्षापदमम्यरसम् । अष्टममोऽस्मि- ग्निति व्यर्थम् , तद्धेतुव्यपदेशादित्यादाविवाधिकरणग्रहणाभावपि प्रतत्वा देवाधिकरणलामात् । अन्येषामेकदेगिमते तद्धतव्यपदेशाचेत्यत्र यो विशंप उक्तम्सोनु पपन्न , "एतम्यवानन्दम्यान्यानि मनानि मानामुपगार ती त्यत्र जीसना .

·पाराशयविजय ! २२३ ब्रह्मानन्दाश्रयत्वे जीवानन्दे नाशोत्पतितरतमभावा. जीयम्य किञ्चिज्ञत्वा दीनि च विरुद्रेचरन् , ज्ञानम्यवानन्दस्पत्यात् । प्रदागतसावश्यस्य जीवे प्रसझे तस्य किञ्चिज्जत्वविरोधः । तारतम्येनाभिव्यक्ते. सर्वमुपपद्यत इति चेत् । किमभिव्यक्ती तरतमभावो विवक्षित.' तथा सत्यानन्दस्यैव स्वाभिव्यक्तिरूपतया तत्र नानात्वानित्यत्वतरतमभावा. ब्रह्मांण किंचि ज्जत्वं नीचे सर्वजत्वच प्रसज्येरन् । अभिव्यक्तरन्यत्वेपि तस्यान्तरत मभावो विषयवाहुळ्याल्पत्वान्या वाच्यः, सोनुपपन्न , अभिव्ययस्या नन्दस्यैकत्वात् । किञ्च - अम्यानन्दम्य ब्रह्मण्यभिव्यक्त्यन्तरापेक्षास्ति नवा? आये स्वप्रकाशलभा । वितीये कुतो जीवऽभिव्यवत्यन्तरापेक्षा । ततश्चा विकला एव पूर्वोक्ता दोपाः । अभिव्यक्त्यन्तरागीकारे गौरवमधिकम् । अथ तरनमभावेनाभिव्यक्तिर्नाम तरतभावविशिष्टतयाभिव्यक्ति ; तत्र किमभिव्यक्तिस्तत्रोत्पति. तत्र सत्यं तत्र प्रतीतिर्वा स्यात् ? आधे व्या- घात., नहि ब्रह्मानन्दस्यात्रोत्पत्तिसम्भवः । द्वितीये ततदधिकरणावच्छेदेन तरतमभाव उत्पद्यत इति स्यात् , ततु व्यक्तवैक्ये सत्यनुपपन्नमेव । तृतीये यदि सा प्रमा तदा दोषतावस्थ्यम् , यदि भ्रमन्तदा अधिकन्तु प्रविष्टन्न तद्धानिकर' इति न्यायेन सर्वेपानिरतिशयानन्दत्वमपरिहार्यम् । तस्तमभावारोपस्तत्स्वरूपतिरोधानेनैवेत्युक्तावानन्दाप्रकाश प्रसज्यते निरवयवत्वात् । किश्चित्स्वरूपन्तिरोहितम् , किञ्चित्प्रकाशत इत्युक्तच सम्भव', तरतमभाववैयर्थं च । अथ तरतमभावोपन्नान्त करणवृत्यव च्छेद एवं तारतम्माभिव्यक्ति तथा सति जीवानन्दस्य ब्रह्मानन्दात् अविशेष । उपाधिगतस्यात्रारोपे तूक्त एव दोष । अथ ब्रह्मानन्दम्य सर्वगतस्यानुभवेन कम्यचित्प्रीतिमान्य कम्यचित्तदुत्कर्षश्च तारतम्येनाभि व्यक्तिः, तथासत्येतस्यैवेत्यवधारणविरोध । अवधारणेन जीवे ब्रह्मानन्दा तिरिक्तानन्दस्य निषेधात् । ननूपजीवन्तीति ह्यच्यते, न तु तदानन्दे- . ' . ७ ·." . मात्रमुत्तावळी ! नानन्दिन इति, ततश्चोपजीवन्तीति तमेवानन्दं भुजत इत्यर्थः, इति; तन्न, सक्चन्दनादिभोगानुभवविरोधात् । तस्मादियं श्रुतिरानन्दवल्लीव चतुर्मुखाद्यानन्दानां ब्रह्मानन्दापेक्षया खद्योतकल्पत्वपरर " रसो वै सः, रसोवायं लब्ध्वानन्दीभवती " त्यत्रापि भगवतो भोग्यत्वमेव प्रतीयते, नतु तदानन्देनानन्दवत्त्वम् । रसेनानन्दवत्त्वोक्तावपि ब्रह्मणैवानन्दवत्त्वं म्यात् , नतु ब्रह्मानन्देन । सम्मात् . 'रसो वै स., रसं खेवायं लब्ध्वानन्दीभवती' ति महानन्दलक्षणमोक्ष उक्तः । स कुतो भवतीत्यपेक्षायां 'एप येवानन्दयाती ' त्युच्यते । तदुपपादकं 'कोडेया न्यात्कः प्राण्यादि ' ति । प्रकर्षणानन्दः सुखेन जीवनम् । तस्मादानन्द यितव्यानन्दयित्रोरनेन सन्दर्भेण भेदप्रतीतिम्सूत्रे विवक्षिता ! सा च परमसाव्य एव हेतुः । एकदेश्यन्तरमते गुहाविवरणरूपता कुतः प्रतीयते ? यदि 'गुहायां परमे व्योमान्नि' ति अधिकरणद्वयनिर्देशादुत्तरत्राप्यधिकरणद्वयं निर्दिश्येत, तदा विवरण विवरणिभाव. प्रतीयेत । यदि का परमव्योमस्थं वस्तु निर्दिश्येत, तदापि प्रतीयेत । नच तन्निदंगोन्ति । ब्रह्म तु 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठे' ति प्रतिष्ठात्वेन निर्दिष्टम् , नत्वाधेयत्वेन, तत्रापि पर्यायान्तर साधारणोपसर्जनावयवत्वेन । अत इदं कथम्परमव्योमनिहितप्रकाशकं भवेत् । अत आनन्दमयादान्तरस्यानभिधानात् ब्रह्मेत्युपक्रान्तो गुहानि- हितत्वेनोक्तः तस्माद्वा एतस्मादि ' ति आत्मशब्दनिर्दिष्टः 'सोकामयत' त्यादिना वक्ष्यमाणः । अतएव प्रकरणप्रधानप्रतिपाद्यश्वानन्दमय इत्य वगम्यते । तेन तद्विरुद्धा विवरणरूपता । गुहाविवरणार्थत्वे 'अन्योन्तर आत्मे' ति अन्तरात्मत्वेनोपदेशो न समञ्जसः । अतः स्थूलारुन्धती न्यायेन ब्रह्मलिलायिपैव प्रकरणस्य प्रतीयते । हृदयस्यैव गुहात्वेन तदाकाशवर्तित्वेन भगवतः श्रुतिम्मृतिषु प्रसिद्धेनविवरणापेक्षा । अपेक्षाया - ·" पाराशयविजयः । २२५ यपि न तद्विवरणयोग्घरसन्दर्भः । सूत्राथोंप्यनुपपनः । तथाहि -- भाषा स्माद्वातः पवते, भीपोदेति सूर्य इति- 'अम्मा'दित्यानन्दमयः परामृश्यते। पद्ययमेव 'सैपानन्दस्थे' त्यानन्दशब्देन परामृश्यते तदा 'अस्माद्वात' इतिवदस्य मीमांसा भवतीत्येव स्यात् , चत्वानन्दस्येति । तस्मा दानन्दग्रहण आनन्दग यविशेषणानन्दपरिग्रहार्थमेव । अत आनन्दमयः मत्रानन्दाश्रय एव, नतु प्रचुरानन्दरूपः । पूर्वापरसूत्रेषु चिच्छतेर- मसङ्गेन चिश्वक्तिरिति साध्यनिर्देशश्चानुपपन्न. । द्वितीयसूत्रार्थोऽप्यनु- पपन्नः, जीवानन्द इव ब्रह्मानन्देपि माचुर्यासम्भवात् । प्रचुरत्वं जीवानन्दाल्प वापेक्षन् , ब्रह्मानन्दस्यैव जीवानन्दरूपतायास्त्वयाभ्युपगमात् कथन्तत्र पात्र यम् । अत्र हि प्राचुर्यम् - प्रभूतत्व दशवर्णस्वर्णस्य स्वर्णान्तरादिवो त्कर्षः, ततश्च स एषानन्दोन्यत्रापीति कथमुत्कर्षः । अतः प्राचुर्यार्थी- नुपपन्नः । एतेन तृतीयपपि निरस्तम् , अत्र विवक्षितप्राचुर्यस्यावयवबाहुल्य सापेक्षझेदारन्यायविषयत्वासम्भवात् । एवमुत्कर्षविवक्षयैव हि 'शतं एक' इत्यावर्त्यते । इष्टश्च यूनो युवतिसम्भोगजन्यानन्दात्स्थविरस्य तद्भोगजन्या- नन्दम्यापकर्ष मननयादयश्चेतना इत्येकदेगिपक्षोप्यनुपपन , पूर्वान्नमयादिच्या वृत्यर्थमेव 'आत्मानमुपसङ्क्रामति , आत्मानमुपसङ्क्रम्ये' त्यामपदसामा नाधिकरण्येन प्रयोगात् । अत एवान्नमयादीना शोध्यत्वोपपत्तिः, तस्मि वास्ये भानपदप्रयोगाभायश्च । "नेतरोनुपपत्तेरि" त्यादेराधिकरणान्त- रत्ववर्णनश्चानुपपन्नम् . हिरण्यगर्भविष्यचिन्तातात्पर्यसूचकाभावात् ईक्षत्पाधिकरणेषु तलचिन्तासूचकालि दृश्यन्ते । प्रतिज्ञापकासमाययो रवान्तरप्रतिज्ञात्वेनोपपत्ति प्रागेवाभिहिता । 'कामाय नानुमानापेक्षा इत्यत्र अपेक्षापदवैयथ्य स्पटमेव । इति । इतरपक्षे अभ्यासशब्दोस्वरसः, 'ते ये शत' स एक' इतिवद्विषये क्याभावात् । तदेतसूत्रपैयर्य च, आनन्दयितृत्वस्याभ्यासादित्यत्र . ।

·शासमुक्तावळी । विवक्षिततया च्यात्यातन्वान् । “कामादि" ति सूनार्थ. परपक्षपणे- नैव निरतः । इति आनन्दमयाधिकरणम् ॥६॥ जथ अन्तरधिकरणम् । सयश्चायमि' तिवाश्ये भादित्यमण्डलान्तर्वतित्वेनोक्तो मगरा- नवेति पर्यवसाययितुमन्तरादित्यविद्या निरूपयति । १- अन्तस्तद्धर्मोपदेशान् ॥ १-१-२१ ॥ इदमानायते छान्दोग्ये . “य एपोन्तरादित्ये हिरण्मय पुरपो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आमणसात्मर्व एव सुवर्णम्तम्य क्या कप्यास पुण्डरीझमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स एप सर्वेभ्य पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्य पाप्मभ्यो य एव वेद तस्य ऋच साम च गेष्णौ तस्मादुद्गीधस्तस्मात्त्वेयोद्गाता तम्य हि गाता स एप ये चामु- प्मात्परायो लोकास्तेपाञ्चेष्टे देवकामानान्चेत्यधिदैवतम् , अयाध्याममपि, अथ य एषोन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते संवतत्साम तदुक्थ तधजुम्त- ब्रह्म, तस्तस्य तदेव रूप यदमुप्य रूप यामुष्य गेप्णो तो गेष्णौ यन्नाम तन्नाम स एप ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषा चेप्टे मनुप्यकामा ना चेति, तय इमे वीणाया गायन्ति तस्मात्ते धनसनय' इत्यादि । अनादित्यशब्दो दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्य " इति ण्यप्रत्ययान्तो मण्डलवाची, " य एतस्मिन्मण्डले पुस्पो यश्चायन्दक्षिणेक्षन्नि" ति बृहदारण्यके, “य एप एतस्मिन्मण्डलेर्चिपि पुरुष" इति तैत्तिरी च पुरुषस्य मण्डरवत्त्वश्रवणात् , हिरण्मयशब्दो रमणीयस्वपर , दृश्यते, योगिभिरित्यर्थ । " दृश्यते त्वग्रयया बुध्या सुक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि रिति श्रुत्यैकार्थ्यात् । "तस्य यथे" त्यम्य वाक्यस्य वाक्यकारेण पडी पूर्वपक्षत्वेन मिद्धान्तत्वेन चेता । तत्रार्थत्रयम्य पूर्वपक्षत्व तलवमायादेवारगतम् । - " ·' - पाराशर्यविजयः। २२७ कपिरादित्यः, 'कपिचलन' इति धातोर्निप्पन्नः कपिशब्दः कं पिबतीति चकपिः, 'कपिर्षिभस्ति तेजनम्" इति वैदिकप्रयोगः; तस्य,आसं- मण्डलम्; यथा आदित्यमण्डलं हृदयपुण्डरीकञ्च परमात्मन उपासनस्थानं तथो पासकस्याक्षिणी अपि उपासनस्थानमित्येकोर्थः । अयन्नोपपद्यते, समान विभक्तचन्तयोत्स्वतः प्राप्तसामानाधिकरण्यभङ्गास्वारस्यात् , पुण्डरीकसदृशे हृदयपुण्डरीकशब्दस्य गौणत्वासगात् , उपासनस्थानमुनासकस्येति प्रथमान्तपप्ट्यन्तपदयोरध्याहारप्रसङ्गाच्च । तस्येत्युपासकपरत्वे सत्यप्रकृत परामर्शित्वम् , अनन्तरवाक्यस्थपण्ठ्यन्तशब्दविरूपार्थता च स्यात् । दिव्याङ्गवर्णनप्रकरणानौचित्यं च । नामविधिवाक्यापूर्व रूपकथनं ह्यचि- तम् । 'यश्चायन्दक्षिणेक्षन्नि' ति दक्षिणस्याक्ष्ण उपासनस्थानत्वश्रवणा दक्षिणी इति द्विवचनविरोधश्च । 'अन्तरादित्य' इति आदित्यमण्डलस्य स्थानतया विहितत्वात् 'एवमक्षिणी' इति अक्ष्णः स्थानत्वे विहिते सति स्थानभेदापभेदेन विद्याभेदादेकवाक्येन विद्याद्वयस्य विधातुमशक्यत्वाच वाक्यभेदम्स्यात् । तस्मादस्य वाक्यस्योपासनस्थानविधिपरत्वमनुपपन्नम् । कपिः -- मर्कट, तस्यासः- आसते उपविश्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या जघन प्रदेशः. मर्कटपृष्ठसाम्यमुच्यत इति; तदप्पयुक्तम् । मर्कटपृष्ठं पुण्ड- रीकञ्च किमुपमाद्वयम् , उतैकोपमा ? नाद्य , स्वतः प्राप्तसामानाधि- फरण्यपरित्यागप्रसड्गात । श्लाघ्योपमासम्भवे होनोपमाश्रयणायोगाच्च । द्वितीये मर्कटपृष्ठसदृशपुण्डरीकसदृशे इत्युक्त स्यात् , तदा कप्यासपदं गौणं स्यात् । नच प्रथमान्तकपिपदरून्यनुसाराच्चरमश्रुतस्यासपदस्य गौ- गत्व युक्तमिति वाच्यम् , आसपदमुल्यार्थविशेषणसमर्पकस्य कपिपदस्य वाक्यानन्वयप्रसङ्गात् , आसपदे लक्षणाप्रसगाच्च । कपिपदे यौगि- कार्थस्यैव ज्यायस्त्वात् । उपपन्नश्च योगार्थो वक्ष्यते । कप्यासम्- ईप- द्विकसितमित्यपरोर्थः । सोप्ययुक्त', अवयवशक्तया रव्या वा ईपद्विका सपरत्वम्याभावात् । एवं शब्दार्थखरूपपर्यालोचनया इदमर्थत्रमं पूर्वपक्ष . . .

·. . २२८ शास्त्रमुचावळी । तया याक्यकाराभिप्रेतमित्यवगतम् । अर्थान्तरत्रयमुपपन्नम् । कं पिवतीति कपिरादित्यः, तेन. आस्यते- क्षिप्यते- विकास्यत इति कप्यासम् ; कं पिम तीति कपिर्नाळम्, तस्मिन्नास्त इति कप्यासम्; अपचितादपि पकजान्ना- स्यपुण्डरीकम्य शोभातिशयोन्तीति सोत्र विवक्षितः; कं- जलम् , उपवेशन' इति धातुरपिपूर्वक. ; 'वष्टिवागुरिरलोपमवाप्योरुपसर्गयोरि' ति अपेरकारलोपः , कप्यासम् - सलिलस्थितमित्युक्तं भवति । एव- मस्यात्रियस्योपपन्नतया वाक्यकारेण सिद्धान्ततयोक्तत्वमभिप्रेत्य हि भगवता भाष्यकारेण वेदार्थसंग्रहेऽभिहितम् "गम्भीराम्भस्सम्भूतसुमृष्ट- नाळरविकरविकसितपुण्डरीकदळामलायतेक्षणः" इति । गेणौ - गानवि- शेषौ । गानपर्वणि प्रस्तावादिसामभक्तयवयवरूपे सामगासामगानां पर्वे- त्येव प्रसिद्धस्साम्नावच्छेदे गेप्णाख्यायास्तेषां प्रमिद्धत्वात , ततश्च गेष्णाविति ऋक्तामयोः पूर्वत्वोक्तया स्तुतौ साध्याया सोपानपर्वद्वय वत् साधनत्वं विवक्षितम् । एवं च सामाभिव्यक्तनसाध्यस्तोत्र विषयत्वं 'ऋक्च साम च गेप्णावि' त्यनेन विवक्षितम् । गेष्णो शरीरावयवपर्वणी इत्यपि केचित् । अस्मिन्नपि पक्षे अनेन सामाभिव्यय ऋक्प्रतिपाद्यत्वमेव विवक्षितम् । अधिदेवतम् --- देवतायामुपासनम् । अध्यात्मम्-आत्मन्युपासनम् । भात्मशब्दो देहवचन. । अमुप्य- आदित्यम्थस्य । तस्मात्ते धनसनय । " एतन्ते गायन्ती" त्येतच्छब्दो हिरण्मय पुरुषस्तस्मादि ' त्यनेन परामृश्यते । य. धनलाभयुक्त. तस्मादेव पुरुषाद्धनवन्त इत्यर्थ । यम्मादीश्वरं गायन्ति तस्मात्ते धन वन्त इत्यपि वदन्ति, तदानीमप्ययमेवार्थ । अत्र संशयः- वेदान्तवेद्यं कारणं किं प्रकृष्टपुण्यो नीव. , उत अन्य इति, तदर्थ आनन्दमयः किं जीवः उतान्य इति, तदर्थ अक्ष्यादित्यमण्डसान्तर्वी पुरुष. पुण्योपचय निमितैश्चर्य आदित्यादिशब्दाभिलप्य जीव एव. उत तदतिरिक्त इति ।

·पारा 14-1 मन पूर्वपक्ष:- उपचितपुण्यविशेषो जीव एक, करचरणाद्यात्मक भोगार्थशरीरसम्बन्धश्रवणात । ततश्च 'सयश्चायं पुरुष' इत्यादित्यमण्ड लान्तर्वतिनानन्दमयस्यैक्यावगमादानन्दमयो जीवः । एवमानन्दमयस्य जीवत्वे निश्चिते ‘एको ब्राण आनन्द ' इत्यादिक कथञ्चिदुपपादनीयम् । प्रजापतिशब्दो दक्षादिपरोस्तु, आनन्दायितृत्वप्राप्यत्वविपश्चिात्यभेदव्यप- देशानन्दहेत्वनुभवविषयत्वादिकमुपचितपुण्यविशेषत्य जीवान्तरापेक्षया सम्भवत्येव । तादृशपुण्यमाहात्म्यादेव शरीरानपेक्षसड्कल्पसम्भवोपि । अस्य 'भीषोदेति सूर्य' इति सूर्यभयहेतुत्वं च द्वादशादित्येषु प्राधान्या. तदतिरेकाद्वोपपद्यत इति । राद्धान्तस्तु • अक्ष्यादित्यमण्डलान्तर्वती जीवादन्य एव, नीषा सम्भाषितापहतपाप्मत्वादिधर्मोपदेशात् । तत्रैव सम्भावितधर्मोपदेशादिति सूत्रार्थः । करचरणाद्यात्मकशरीरसम्बन्धश्च-'अजायमानो वहुधा विजायते इत्यवतारत्वश्रवणादुपपन्नः । अनोपदेशग्रहणं अपहतपाप्मत्वादीनां कथ- चिन्नयनं वारयितुम् । सर्वोपदेशस्य सङ्कोचो न युक्त इति हृदयम् । २. भेदव्यपदेशाच्चान्यः ।।१-१-२२॥ “य आदित्य तिष्ठन्नि' त्यादिना जगत्कारणात् भेदव्यपदेशा दपि जगत्कारणमादित्यमण्डलान्तर्वानन्दमयो जीवादन्यः । अयं चान्य शब्द उत्तरसूत्रेभ्यनुवर्तते । अत्रेदमवधातव्यम् - ईक्षतिसूत्रे साध्यन्नि दिष्टम् , आनन्दमयसुत्रे साध्यन्न निर्दिष्टम् , अस्मिन्नधिकरणे द्वितीय सने साध्यनिर्दिष्टम् , एवन्निदिदातोयं भाव. - ईततिप्त्रे अन्य इति निर्देशे तस्यैवोचरत्राप्यनुवृत्तिसम्भवेन सूत्रलाघवे सत्यपि निर्विकारस्य ब्रह्मणः कथमुपादानत्वमिति शङ्काया प्रकृतिगरीरकत्वेन तदुपपत्ति व्यञ्जयितुं स्वतन्नप्रधानकारणत्वनिरासमिद्धयर्थ नाशब्दमिति निर्दिष्टम् । . .

·. २३० शास्त्रमुक्तावळी । आनन्दमयसूत्रे तदधिकरण एव नेतर इत्यन्यार्थप्रतिज्ञाया आवश्यक्त्वा तस्यैवान्वयसम्भवात् साध्यनिर्देशो न कृत । अत्र ‘आमागस्तलिंगादि' त्यनेन सन्निधानात् झटित्यन्वयसिद्धये वृत्तहेतूपन्यामानन्तर साध्यनिदे शेनानस्यासिद्धेश्च द्वितीयसूत्रे साध्य निर्दिष्टम् । अत एवानन्दमयसूत्र एवान्य इति निर्देशे तस्यैव सर्वत्रान्वयसम्भने ऽस्मिन्नधिकरणे साध्यनि देशो न कार्य इति शङ्कापि निरस्ता । नेतर इत्यत्रेतरपदस्य साध्योप स्थापकत्वाभावाजीवोपस्थापकत्वाच साध्यसाफाक्षे वाक्ये झटित्यन्वया सम्भवादिह साध्यनिर्देश । यद्यपीहान्यशब्दो जीवादन्यपर , तदर्थ कम्य च नोत्तरत्रान्वयसम्भव , तथापीह सूत्रे पूर्वपक्ष्युक्तान्यतात्पर्य- करवम्य सिद्धत्वादस्योचरन सर्वनान्वयस्सम्भवतीति । परेतु - अन्तरादित्येन्तरक्षिणि चोपास्व पुरुष किमादित्यजीव रूपससारी फश्चित् , किं वा परमेश्वर इति संशय । 'हिरण्यश्मश्रु रित्या दिरूपभवणात् 'म एपोन्तरादित्य । 'य एपोन्तरक्षिणि' इत्याधारश्रवणात्, 'ये चामुप्मात्पराञ्चो लोकाम्तेपा चेप्टे देवकामानाञ्च ये चैतस्मादर्वाञ्चो • लोकास्तेषा चेप्टे मनुष्यकामानाञ्चे" त्यादित्यपुरुषाक्षिपुरुषयोरैश्चर्य मर्यादाश्रवणाच ससारीति पूर्वपक्ष । सिद्धान्तम्तु अन्तरादित्येन्तर क्षिणि चोपास्य पुरुष परमेश्वर एव, न ससारी, कुत अपहतपाप्म त्वोपदेशात् , “सैवत मामेत्या " दिना झक्सामाद्यात्मकत्वोपदेशात् ' आदित्यपुरपे उद्गातृकर्तृकगानविषयत्वोक्तेरक्षिपुरुषे गैफिकवीणागानविषय स्वोक्तेश्च । भेटव्यपदेशाच्चान्य । अस्ति चादित्यादिशरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्योन्य ईश्वरोन्तर्यामी , " य आदित्ये तिष्ठन्नेि" त्यादिना श्रुत्यन्तरे भेदव्यपदेशात् । तत्र हि 'आदित्यादन्तरो यगादित्यो न वेदे" ति वेदितु रादित्याद्विज्ञानात्मनोन्योऽन्तर्यामी स्पष्ट निर्दिश्यते, स एवेहाप्यन्तरादित्ये पुरुषो भवितुमर्हति, श्रुतिमामान्यादिति ।

·पाराशर्यविजयः। २३१ . अपरेतु " अन्तःप्रविष्टं फरिमेतम् । अन्तश्चन्द्रमसि मनसा चरन्तम् । सहैव सन्तं न विजानन्ति देवाः । इन्द्रस्नात्मानं शतधा चरन्तमि" त्यादितैत्तिरीयवायं विषय । अन्तत्स्थो विष्णुः, इन्द्रा धन्यतमो वेति सन्देह । पूर्वपक्षस्तु- इन्द्राधन्यतग एषान्तस्स्थः, " इन्द्रो राजा जगतो य ईश स्वधारं रूपाणि चिकुर्वन्तं विपश्चिम् , बोन्द्रमग्निं जगतः प्रतिष्ठाम् , दिव आत्मानं सवितारं ब्रहस्पतिम् " इति इन्द्रादि श्रुतेरिति । राद्धान्तम्तु- भन्तनस्थो विष्णुरेव, “अन्तस्समद्रे मनसा चरन्वं यस्याण्डकोशे शुष्ममाहुः प्राणमुल्लमि " ति समुद्रशायित्वब्रह्माण्डवीर्यत्व रूपतद्धर्मोपदेशात् । नचन्द्रादिश्रुतिभिन्तद्वाधः, निरवकाशलिङ्गवलेन सावकाशश्रुतीनामेव वापौचित्यात् । ननु यदि निरवकामलिगवलादन्तः प्रविष्टो विष्णुः. तहिं स्वत. प्रवलेन्द्रादिश्रुतिवलादिन्द्रादिरूपोप्ययमस्त्वित्या शङ्कयाह- भेदव्यपदेशाबान्यः। अन्तम्न्थ इन्द्रादिभ्योन्यश्थ,"इन्द्रस्यात्मा निहितः पचहोता अन्तरादित्ये मनमा चरन्तमि"त्यादि भेदव्यपदेशादिति । " अन्धेतु- "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्" इत्यत्र "नेतरोनुपपत्ते" रिति स्त्रान्नेतर इत्यस्यानुवृत्तिमुक्त्वा; आदित्यान्तर्वी परमेश्वरः, न तु मण्डलाभिमानी पुरुष इति चोक्त्वा, अस्तु परमेश्वर , सतु मण्डलाभि मानिनः पुरुपादन्यो न भवतीति शक्षायाम् , भेदव्यपदेशाचान्य" इति स्त्रं मण्डलामिमानिन. पुरुषाढ़ेदपरमित्याहु । इतरतु- अन्तरक्षिवाक्यमेव त्रिययः । तत्र संशयः, अक्ष्यन्त पुरुषः किं जगदादिश्रीमदादिगुरुरेव, उत छायापुरुपजीवप्रत्यगात्मान इति । छायापुरुप एवायम् , 'दृश्यत' इति अपरोक्षाभिधानात् ; यद्वा विनाश्य चेतनत्वे फलप्रापणायोगाजीवो वा स्यात् , तस्यापि दर्शने अक्षिसान्नि ध्यात्' ; यद्वा तस्याप्यागारखाचेतगत्वलपित्यादित उकालाहेतुल्दा ..

·२१२ शासमुत्तावळी । विशेषात् मत्यगेव या स्यात् , तस्य नित्यचेतनवत फलयोगात् । नत्यादिगुरुभगवान् , शारीराक्ष्यन्तरवस्थाने मानाभावात् , इति प्राप्ते उच्यते • अन्तस्तदोपदेशात् । अक्ष्यन्त पुरुषो भगवानादिगुरुर्हिरण्य गर्भो नौव, सदसाधारणापहतपाप्मत्वादिधमोपदेशात् । यदवादि, शरीरान्त शारीरादन्यस्थितिनिर्मानेति, तत्राह भेदव्यपदेशाचान्य । अन्त्येव शारीरादन्य. शरीरान्त परमेश्वराप्यन्तर्यामी, भेदव्यपदेशात् • शारीरा द्भेदेन शरीरान्तरेव चान्तर्यामिण परमेश्वरस्य श्रुतिस्मृतिभ्यामुपदेशात् । श्रुति यश्चक्षुपि तिष्ठन्नि " त्यादि, स्मृतिश्च - " उपद्रष्टानुमन्ता च फर्ता भोक्ता महेश्वर । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेम्मिन्पुरुष पर ॥' इति । परपक्षे पूर्वपक्षे आधारत्वस्य युक्तिता न युक्ता, तत्र हि नात्मस्प रूपाधारत्व श्रूयते, किन्तु रूपविशिष्टस्यैव, तच्च परमेश्वरेऽपि सम्भवत्येव । यदि रूपाभावात्तन सम्भवतीति पूर्वपक्षिणोऽभिमान , हि पृथग्यक्तिता न युक्ता । अत एव सिद्धान्ते तस्य पृथक्परिहारोपन्यासोऽप व्यर्थ । ऐश्वर्यमर्यादाश्रवणमपि न पूर्वपक्षसाधकम् , आदित्याक्षिपुरुषेक्यस्य पूर्वप क्षिणोप्यभिमतत्वेन मर्यादाया असिद्धे । अत एव किमादित्यजीवरूप ससारी कश्चित् किंवा परमेश्वर इति सशयोपन्यास । आचार्यस्तु मर्या- दाश्रवण पूर्वपक्षहेतुतया परमतानुसारेणोपन्यस्तम्, स्वमते तस्य हेतुत्वास म्भवात् । यदि पूर्वपक्षे आदित्यमण्डला क्षिपुरुषया दो विवक्षित , तदा- क्षिपुरुषस्य कारणत्व न सिद्धयेत् । यद्यभेदो विवक्षित , तदा न मर्यादा। सिद्धाते च ऋक्सामाधात्मकत्वयुक्तिरयुक्ता, तन प्रकरणे वम्त्व-तरेपि ऋक्सामाद्यात्मकत्वेन स्तुतिदर्शनात् । किंच त्वन्मते सर्वत्र सदभेदप्रतीत्या सवादात्म्यमेव सर्वत्र वाच्यम् , नतु परमेश्वरतादात्म्यम् । द्वितीयसूत्रेपि आदित्यजीवान्तर्यामित्वमीश्वरस्यानुपपन्नम् , अभेदेनान्तर्यामित्वासम्भवात् , . , ·स.11.।। - भानात्, नहि ॥ जीवानुस्यूतिमात्रात्कथविदन्तर्यामित्वोक्तावपि सत एव तत्स्यात् , न तु परमेश्वरस्म । श्रुतिसाम्यम्चायोगव्यवच्छेदपरत्योपपादनस्भले दूपितमेवेति । अपरपक्षे ' अन्तःप्रविष्ट । मित्याद्युदाहरणमनुपपलम् ; तथाहि- पत्तान्तरणस्थानं प्राधान्येन प्रतिपाद्यते, तदेवोदाहरणं युक्तम् , भन्त शब्दनिर्देशेन ताशवाक्यस्यैव बुद्धौ विपरिवृत्त्या तत्परित्यागे हेल भन्त.प्रविष्ट " मित्यादिवाक्यं प्राधान्येनान्तर्वतित्व परम् । यदीनं न्यायमपेक्ष्याम्तश्शब्दश्रवणमात्रेग स्वर्णधर्मानुवाफवावय- मात्रस्योदाहरणत्वमिष्यते, सदाप्यन्तरादित्यवाक्यस्याप्यन्तस्तद्धर्मोपदेवायो स्सत्त्वे तस्याप्युदाहरणता तो न स्यात् । नन्वक्षिविचाविषमे " अन्त रुपपरे" रिति यक्ष्यते, पद्यन्तरक्षिविद्यायां भक्ष्यन्तर्वती भगवानिति निश्चीयते, तदा ऽक्षिविद्यापि तत्तुल्यार्थेति निश्चयान्न तदधिकरणारम्भ सम्भय इति चेन्न-- तदभिकरणपर्यालोचनायां तच्छानुदयात् ; तथ तत्रैव स्फुटीभविष्यति । द्वितीयसूत्रमप्यनुपपन्नम् , परस्परानुपनीवि साभ्यद्वयपरत्वेनाधिकरणभेदप्रसमात् , पकारास्वारस्याश्च । भन्यपक्षोप्यनुपपनः, भरिमन्नेवाधिकरणेऽन्यशब्दे विद्यमाने चफारेण सूत्रद्वयोक्तहेतुद्वयस्म तदन्बो स्वरसत. प्रतीयमाने चाषिक रणान्तरानेतर इत्यनुवृत्त्ययोगात् । मादित्यान्तरुपास्यत्वेनोक्तो मण्डला भिमानी न भवति, किन्तु परमेश्वर रव, परमेश्वरो मण्डलाभिमानि नोऽन्य इत्येयं सूत्रद्वयेपि प्रतिज्ञाद्वयविवक्षायां पशब्दवैयर्यम् । नन्यस्त्व नुक्तासमुच्चयार्थश्चकारः, भादित्यान्तरुपात्यत्वेनोको नारायणादप्यन्य इति; तन्न, हेतुसभिव्याहतस्यास्य कारस्य हेत्वन्तरसमुच्चयं विना समुच्चया न्तरायोगात् , तदर्थानुपपत्तेश्च । तथाहि सवितृमण्डलमध्यवर्ती हिरण्मय वपुर्नारायण एव, भय म एप " इति वाक्ये भादित्यमण्डलस्मं पुरुष मभिभाम, तस्य पथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी" इत्पक्षिद्वयानुवादेन , , ।

·- २३४ शास्वमुतायळी । पुण्डरीकसारश्य विभीयते, एतच पूर्ववाश्यप्रतिपमाया देवतागा द्वचारले लि सत्त्रयक्ष व्यायर्तयति, उद्देश्यविशेषणानामपि प्रतीतिरस्त्येव, परन्तु तद्विरुद्धार्थस्य प्राप्ती कवितदनुगुणानुपादत्मादुद्देश्यविशेषणगविवक्षित मित्युच्यते, एवम्चात्र विरोधाभावात् द्विवचनस्य स्थविद्वर्णनीयत्वाभामेन द्वित्वानुमादो व्यक्षस्यैन तनावस्थान सूचयति, पुण्डरीकाक्षाभिमानमोगा. धीनतत्मत्यभिज्ञा, " हिरण्मय पुरुप भाप्रणवात्सर्व एव सुवर्ण" इत्याभ्या " सुवर्णज्योतित्सरिरस्य मध्ये " इत्येतत्प्रत्यभिज्ञा, अपहतपाण त्य अन्न सिकानि । अपहतपाप्मत्वच मुबालोपनिषदादिपु भगवदसाधा- रण्येन प्रसिद्धम् । पूर्वनापि "भय यदेतदादित्यस्य शुल्ल भास्सैम अभ यातील पर कृष्णस्तरसाम, जधैतउतदादित्यस्य शुक्ल भासव सा, गम मनीत पर कृष्णस्तदिद स त सागे" त्यादित्यान्तर्वती गगवानेवेनि स्पष्ट मवगम्यते । अब भथयनील ' नित्येतत् मदादित्ये नीलमिति शरण व्याख्यातम्। नील-नीलद्रव्य । तस्तिमित्लामाशामा तदचानो पर कृष्ण इति, परमात्मा कृष्ण इत्म । पर कृष्ण" मिति पाटे लिजव्यत्यय लावस । एवं श्रुत्यैव भगतत्त्वावगति । पूर्वत्र सर्वत्रेयमिल्लादिना पृमि मादिक निदिश्य, · सैबई तदम इत्याद्युक्तम्, अतोऽनापि “यसील इत्येतायत्येव यरहन्गे पर कृष्ण " इत्यतिरिच्यते । अत उदमिन विज्ञायते, पूर्व मेयर पदेग पदान्तरनिरपेक्षेण द्रव्यविशेषण समर्पणान ता पदा-तरपयोग , इह तु नीलपदेन द्रव्यविशेषाप्रतीतेस्तत्प तीर्थ · पर कृष्ण ' इत्युच्यते, इयशव्दम्य सामान्यशरत्वेपि प्रमोग प्राचुर्येण द्रव्यविशेपपतीतेन पदान्तरप्रयोग । अतो द्रव्यविशेषप्रतीत्यर्थ वेद विवरणम् पर कृप्" इति । नल्योपविवक्षानमवारणार्थमेव पत्सलतरा भगवती श्रुतिरपस्थितत्यानीलपदेन निर्देष्टव्येपि कृष्णपदेन नि- दिगति भगवदुपामनार्थम् । एवमपि यदि प्राम्यति, माम्यन्तु पागम् , न - " तत्ताम तटम .

·पाराशर्यविजय । ०३५ शुतेरपराधोस्ति । मदि तु कृष्णशब्द कृष्णद्रव्यपर कार्ण्यपरो वा, तत्र च लिगन्यत्ययश्गन्दस , तदेव लिम् । अस्मिन् पक्षे परकृष्णपरमोन किंचित्प्रयोजन दस्यते । एवमक्षिविद्यायामप्याशिसनिहित्तस्यैव निर्देशो दृश्यते । उपवृहिता चेग विगा मोगार्णवे भादित्यमण्डले तन पश्मे द्विष्णु परात्परम् । स धार वासुदेवमीशान शिवमच्युतम् ॥ मात्गारा सर्व जगता पुरुष हेमरूपिणम् । हिरण्गश्मश्रुकेश च हिरण्गगनख हरिम् ॥ कप्यासासनयक्षेत्र सृष्टिस्थित्मन्तझारणम् । पद्मासनस्थित सौम्य अनुद्ध कमलेशणम् ॥ ईश्वर सर्वभूताना सर्वलोकाभयप्रदम् । मिनान-त सदा सर्व धारणाममुत्तमम्" इति । अम "परात्पर 'मिति "पर कृष्ण" इत्यत्र पर मान्दो व्य ख्यात । 'भास्मासनन" दिति कप्याराशब्दस्वार्थद्वयमुक्तम् । द्वित्तीमो मारयकागेत , प्रथमो ऽपूर्व । “ प्रमुगगरेक्षण " गिति रवि करमिकसितत्व पानि तान्तरमुक्तम् । क जल पिरतीति झपिम्सूर्ग, तेनास्यत इति कप्यासम् , भादिकर्मणि क्तविवक्षमा नसे गप्याम्त इत्यरामप्यमा " सनसोहाभयप्रद " मित्यनेन कृष्णशब्दम्य यौगि कार्यो वित्त । तैत्तिरीयमहोपनिषदि आदित्यान्ततित्व गगनत श्रूयते य एपोतरादिले हिरण्मय पुरुष ' इति, अस्य च नारायणपरत्य पृर्यस्मिनारायणानुबाके तस्स प्रकृतत्पादवगम्यते । किचानन्दवल्ल्मा सपश्याम पुरुषे मश्वासावादित्य स एक" इति पुरुने आदित्य च पर्तमानत्येन प्रसिद्धवनिदिष्टत्याभेद श्रूयते, नारायणानुवाके तदनन्तरा नुनाके न तदपेक्षिता प्रसिद्धिराधेया, तमो परस्परसनिभानात् । भन सप्रकरणे "मो वेद निहित गुहाया ' मिति पुरपान्तवर्तितया प्रकृत वादयगिति निर्देश । नारायणानुवाकरूपप्रकरणा-तरे तथा मत्तत्वार रा इति निदश । ओन नारायनानुयाकम्गोपभित्या तदनन्तरानुवा पम्यापि वुदिम्थत्वेन " यश्चामावादित्ये' इलावासाविति शिदेश । सन्ध - ·शालमुक्तावळी । , एक्श्च यपपि “यो बेद निहित गुहाया" मिति पूर्वनिर्दिष्टस्य " भन्मोन्तर मात्मानन्दमय" इत्यव्यवधानेन प्रतस्यानन्दमयस्य तदिदशब्दाभ्यां परामसम्भवति, तथापि भृगुवल्या " सपश्चायं पुरुप " इत्यत्र तच्छ. ब्दस्स मवहितप्रकरणास्थपरामर्शित्वदर्शनेन तत्समानरूपेऽस्मिन्नपि वाक्ये तच्छब्दस्य व्यवहितप्रकरणस्थपरामर्शित्यमेव युक्तम् । ननु " मय" मित्यन्तरात्मपरम्परापर्यवसानभूमित्वेनोक्त परामृश्यते, 'स' इति ‘य आ स्मनी । त्यन्तर्यामिब्राक्षणोक्त , " मधासावादित्य" इत्यप्यन्तर्यामि ब्राक्षणोक्त इति चेन- आदित्यान्तरात्मनो जीवान्तरात्मनश्चैययस्यान्त मित्राझणसिद्धत्वेन तदुपजीविवाक्येनावक्तमत्वात् । स्वशासास्था व्यवहितप्रश्नगतगाक्योपजीवनसम्म परशाखागतोपजीवनायोगाच्च । इह तत्र च जीवान्तरत्वेनोक्तस्य सर्वान्तरस्य विशिष्यादित्यान्ताम्यभेदोष देयो प्रयोजनामावाघ । " यम्घासारादित्य " इति सविग्रह स्यादित्यमण्डलान्तरवस्थानमेष परामृश्यत इति तत्सारूप्यात् मचाय " मित्यत्रापि पुरुपे सविग्रहसावस्थानमेव प्रतिपाद्यत इति । स' इत्यपि य आत्मनि तिष्ठनि' येतदपेक्ष न भवति । किचात्र पुरुषशब्दस्य शरीरपरत्व प्रकरणादवगतम् , इत्येतत् 'यो वेद निहित गुहाया ' मित्युक्तहृदयसम्बन्धपरम् , यस्य शरीरैकदेशत्वात् , ततश्च 'स' इत्यपि 'पद्मकोश । मित्मादिना प्रतिपनहदयसम्बन्धपरम् , हृदयसम्बन्धश्च सविग्रहत्यैवेति तत्सारूप्मात् 'यश्चासावादित्य ' इत्यपि विग्रहविशिष्टावस्थानपरमिति नान्तर्यामिनाक्षणा पेक्षगिद वाक्यम् । नच ऋत सत्य' मिति मन्त्रक्लारपूर्वोत्तरयों रन्यपरत्व शङ्कनीयम् , तस्यापि " भद्यत्सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टा वित्यादिभिर्वेदान्तविनये भगवत्परतपा निर्माते अम्भसीस्पनुवाके श्रुतेन " तदेवते तद् सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परम कवीना" मित्यनेन वाक्येन मामातत्वेन ऋत सत्य पर ब्रझ पुरुष नृकेसरिविग्रह कृष्णपिशळम्, स পরখ भय पुरुष - " ·पाराशर्यविजयः । ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं शङ्करं नीललोहितम् । उमापतिः पशुपतिः पिनाकी यमितद्युति । ईशानम्सर्वविद्यानामीश्वरस्सर्वभूतानां नझाधिपति ब्रह्मणोधिपति " रिति तापनीयानुसारेण " तन्मध्ये दहराकाशं तन्मध्ये सूर्य मण्डलम् । सन्मध्ये परमानन्दयपुषं कृप्यपिझळम् । नारायणं जग नार्थ यासुदेवमनामयम् " इति योगार्णववचनानुरोधेन, " विष्णुः कृष्णः केशवो मजुकेशः श्रीवत्साक. श्रीपतिः पीतवासाः । विप्वक्सेनो विश्वरूपो मुरारिश्शौरिश्शार्की पद्मनाभो मुकुन्दः" इति हलायुधवचनात् विश्वरूप शब्दस्य गगवति रूढत्वेनं च भगवत्परत्वात् , तापनीये उमा शब्दो लक्ष्म्यात्मकसकलजगत्सृष्टिमूलभूतभगवद्बुद्धिशक्तिपरः । वाराहे " पूर्व नारायणस्त्वेको नासीत् किंचिद्धरेः पर" मित्यादिना “ एफो ह ने नारायण भासी " दित्युपनिषदर्थमनुक्रम्य, “ तस्य द्वितीय मिपतचिन्ता बुद्धचामिका बभौ " इति प्रकृतायां लक्ष्मात्मिकाया बुद्धी उमेत संज्ञया सा तु तदादित्वे व्यवस्थिता । भोमित्येकाक्षरीभूत्वा ससृजे सा भुवन्तु सा" इत्युमासंज्ञकत्वाभिधानात् । पिाळत्यश्च लक्ष्मीभूषाम्बरायुधे रुपपन्नम् । विरूपाक्षत्वन्च वाराहे तस्मिन्नेवाध्याये "तस्य चिन्त यतो नेत्राचेजस्समभवन्महत् । वक्षिणं यहिसंकाशं वाम तुहि नसन्निभम्" इति शीतोष्णत्वेन वरूप्याभिधानानियूंढम् । “ऊर्ध्वरेत " रेतोभ्यो विफारेभ्य ऊर्ध्ववर्ति, विश्वविकारोत्तीर्णम् , छान्दसस्सकारलोपः, ऐतरेयके " अथातो रेतसत्सृष्टिः प्रजापतेरेतो देवा देवानां रेतो वर्ष वर्पस्म रेत ओपधग भोषधीना रेतोऽन्न " मिति विकारे प्रयोगात् । नच "तं सत्य" मित्यत्र विरूपाक्षशब्दरूध्या रुद्रपरत्वाशङ्का , तस्य प्रथमान्तस्य ब्रह्मविशेषणत्वेन नपुंसकलिकत्वात् ; पुल्लिास्मैव तत्र रूदत्यात् । यद्वा ऋत परं ब्रह्म प्रति विष्णु सदाशिवः । ऊम्वरेता ध्यायतीह शकरो नीललोहित' ' इत्यर्वणि श्रूयते, तदनुसारात्ताप नीयश्रुतौ " कृष्णपिळ" मित्यन्त पूर्वभागो द्वितीयान्तो भगवतरः; मिति च , ·" मास्तमुक्तावळी। उत्तरभागस्तु प्रथमान्तो रुद्रपर.; ध्यामतिपदन्चाध्याहियते ; ततम्भ ऋतं सत्यं पर वक्ष कृष्णपितळं पुरु विरूपाक्ष ऊर्ध्वरेतासन् ध्याय तीत माक्यार्थः । पूर्वोचरभागमोरेकविषयले कृष्णपिशब्देन नीत लोहितशब्दस्य पौनरुकयासमात् । " ऋनं सत्य " मिति तैत्तिरीयश्रुते रप्येवमेधार्थः । ननु " सो वे रद्र" इत्यारभ्य, " नमो हिरण्यवाहवे हिरण्यपतयेग्मिकापतम उमापतये नमो नम" इति श्रवणाचन बाहुग्रहणस्योप लक्षणवेनादित्यान्तयतिहिरण्मयपुरुषप्रत्यभिज्ञानाच्च रुद्रएवादित्यान्ततीति चेन्न-" मादित्मो वा एप "आदित्मो ये तेन" इति चाभ्यामनु नाकाभ्या अन्तरादित्यवियां सफलामभिमाय, तदन्ते 'इत्युपनिषत् । इत्युपसहारेण तद्वियामारणनिच्छेदात् । " हिरण्यमाहब " इति च बहु व्रीहिणा हिरण्यालंकृतमाहब इत्यन. । अन्यथा लक्षणाप्रसज्ञात् । तस्मान प्रत्यभिज्ञा । अतस्सिद भगवानेच तेतरीयमहोपनिपचादित्यान्तवी भूपत इति । तथैर नेममुपगृहिता भीविष्णुपुराणे "सर्वशक्ति परा विष्णोः ऋग्रजस्सामसनिता । सैमा मगी तपस्यहो जगतश्च हिनस्ति यत् ।। सैव विष्णुस्थित स्थित्या जगत पालनोद्यत । ऋग्यनुसामन्तोन्त. स्सवितुद्विज तिष्ठति ॥ मासि मासि रवियोयस्तत्र तत्र हि सा परा। त्रयी मयी विष्णुशक्तिरवस्थान करोति । अह एमा त्रयी विष्णो ऋग्यजु स्सामसजिता । विष्णुशक्तिरवस्थान सदादित्ये फरोति सा | गोदेता नास्तमेता च कदाचिच्छक्तिरूपधृक् । विष्णुर्विष्णो पृभक्तम्य गुण स्सप्तविधोप्ययम् । एम सा पैप्णवी शक्तिनैनापैति ततो द्विज । मासानु मासं भास्व-समध्यास्ते तन सस्थितम्" इति । मा 'सैपा त्रयी तपती' ति- "सैपा नय्येव विद्या तपती"ति वास्यम्यैव किंचिद्विकृतम्य निवन्पना च्छते कन्यजुम्मामगयत्ववर्णनाच तदुपबृहणत्व स्फुटम् । शक्तिशब्दोवि- ग्रहविशेषविशिष्टपर , “ अझविणुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना असशक्तय " ·पाराशयविजयः। इत्यादिषु तथा दर्शनात् । " वियोः पृथक्तस्य गुण इखुक्त्या मण्डला धिष्ठातृविग्रहनिशिष्टादिष्णोः पृथक्त्वस्य विवक्षितत्वादादित्यान्तर्यती पुरुषो हिरण्मयो विष्णुरिति दक्षितं भवति । सल्लात् पृथक्त्तस्मात्रैव पुराणे बहुशो निषेधात् । " मासि माती" ति बीप्सया " नापैती" त्युक्त्याच मासविशेदे विजोगण्डलाधिकारित्वातस्मादित्यान्तर्वतितोक्तिः पाचदिति मूर्ख प्रलापोपास्तः, सैत्तिरीम एव " प्रजापरिरिन्द्रमसृगतानुजावरं देवानां ते प्राहिणोन परे हि एतेषां देवानागभिपतिरेधी ति "तं देगा अननन् कस्त्व मसि न पच्छ्रेमांसमग इति देया भवोच " निति, भभ या "इदं तहि प्रजापतौ हर मासीत् गदस्मिन्नादित्ये सदेनमनीस् एतं मे प्रगच्छ अथाह मेतेषां देवानामधिपतिर्मविप्यामीति " इत्मारभ्म, " तदनै सक्नं कृत्वा प्रत्यमुम्चत् ततो इन्द्रो देवानामधिपतिरगवत् " इति सूर्यमण्डलान्तर्वति तेजसो काममगयेयीकृतस्य इन्द्राय मदानमुक्तम् ; तस्य रुपमाभरणीकरण च यन्त्रप्रतिकृत्यादिरूपेण रुक्माभरणे विन्यासः; तच तेजो विष्णु रूपमेवेति उदाहतानुसाकार्थप्रत्यभिज्ञापकर्वसापनीयलण्डादरगम्यते । सायं खण्डः-- इन्द्रः किल देवानागानुजायर भासीचं प्रजापतिरत्रवीत् गच्छ देवाना मभिपतिर्भवेति सोऽगच्छन् सं देवा ऊचु भानुजावरोसि त्वमस्माकं कुतस्तवा पिपत्यनिति स प्रजापतिमभ्येत्योवाच मा देवा ऊचुः मानुजावरोसि कुलस्तया धिपत्यमिति तं प्रजापतिसौवर्ग कलशैरमृतपूर्णैरानुष्टुभामन्त्रितरभ्यषिंचत् तं सुदर्शनेन दक्षिणतोऽरक्षत्पाञ्चजन्येन वामत.द्वपेनैव सुरक्षितोऽभवत् रोक्मे फलने सूर्यबस गन्त्रमानुष्टुभं विन्यस्य तदस्य कण्ठे प्रत्यमुञ्चत् तदस्य दुनिरीक्षोभव" दित्यादि । हरशब्दस्य तेजोवाचित्वच "ज्योतिर उच्यते लोकाहरांम्युच्यन्त" इति नैरुतवाक्यादिभ्योवगन्तव्यम्। किंच "स्वर्णवर्मा नुवाकेन महापुरुषविद्यया " इति भागनते एकादशस्कन्भे भगवदर्चायां विनियोगात् "समुद्रेन्तः कवयो विचक्षत" इति तत्रत्मसमुद्रशायित्वलिंगाच ·२४० शासमहापटी । । भगवत्सरतमा सिद्धस्वर्णधर्मानुवाकोप्यादित्यान्ततित्वे भगवतः णम् । तत्र " अन्तरादित्ये मनसा चरन्तं मरीचीनां पदमिच्छन्ति वेभसः" सप्त युजन्ति मजसं ज्योतिनभसा सर्वदेनी " त्यादिषु परमात्मलिंग ससूर्यास्ततिपरमपुरुषाभियानात् मरीचीनां पदं सूर्यमण्डलम् । तया भारण फेतुके प्रपाठके " केदमनं निविभात " इत्यनुवाके अनादीनां निवास प्रश्नोत्तरवाक्ये “ विद्युत् सूर्ये समाहिता भनवणे इमे भूमी इयं चासौ च रोदसी " इति मूर्यमण्डलस्य द्यावापृथिवीधारकत्वमुक्त्वा, कि विदान्त- राभूतं येनेगे निघृते उभे " इति अस्मिन् सूर्यमण्डलान्तः किं भूतं वर्तते मन्मुखेनास्य द्यावापृथिवीधारकत्वमुपपद्यतेति " गुह्यम्महो निभ्रदिती" ति सावित्रयाक्योक्तगुह्यतेजोनिषयकप्रश्नमवतार्य, "विष्णुना विधृते भूमी" इत्युत्तरवाक्येन सावित्रान्तर्वति गुझं महो भगवानेवेति व्याख्यातम् । तथा मैत्रायणीयोपनिषदि षष्ठे प्रपाठके"विश्वसृग्वैनामैषा तन्र्भवतो विष्णोर्यदिदमनं प्राणो वा अन्नस्य रस.प्राणस्य मनोविज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्मेत्येवं विद नवान् प्राणवान्मनस्वान् विज्ञानवानानन्दवांच मदती"त्यारभ्य,"अमिहोतं जुहानो मोहनातं मिनति अन्तस्तम्मोहं छित्वा क्रोमं स्तुन्वानः काम मभिध्यायमानश्चतु लं ब्रह्मकोशं भिनत्ति ततः परममाकाशम् "। अत्र हि सौरसौम्यामेमसात्विकानि मण्डलानि ततश्शुद्धसत्त्वान्तरवस्थम चसममृतं भयं विष्णुसंजितं साधारं भाम सत्यकामसर्यज्ञत्वसंयुक्त स्वतन्त चै- तन्यं स्वे महिनि प्रतिष्ठमानं पश्यति, भत्रोदाहरन्ति- " रविमध्ये स्थितः सोमस्तस्य मध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थित सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ।। शरीरमादेशमात्रमड्गुष्ठमात्रमगोरप्यणुतरं यातः पर मतां गच्छति जन हि सर्वे कामास्समाहिता इति, अत्रोदाहरन्ति भगुष्ठ प्रदेशशरीरमानं प्रदीपप्रतापद्विधा त्रिधा हि ब्रह्माभिष्ट्रयमानन्महो देवो भुवनान्यामिरेश भोनमो ब्रह्मणे नमः" इत्युक्तम् । तथा- हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुख । स त्व पूषन्नपावृणु सत्यधर्माम विष्णवे || ७ - ·" " पाराशर्यविषयः । २४१ योसावादित्ये पुरुषः सोसावह" मिति " एषवै सत्यधर्म" इति । अत्र. विष्णव इटि "क्रियार्थोपपदस्थ कर्मणि स्थानिन " इति चतुर्थी । एधेभ्यो मजतीतिरन् । विष्णु द्रमियर्थः । पटायोन्मीलित चारितिवन् योसावादित्ये पुरुषस्सोहमस्मीति' तदनन्तरसंभूतदर्शनामिलापः । वृहदा- रण्यके तु "सत्यधर्माय दृष्टय ॥ इति पाठादयमेवार्थः । तत्र च सत्य. धर्मशब्देन भगवानभिधीयते, सत्यधर्मशब्दस्य भगवत्परतायाः प्रागभि धानात् । सत्यधर्मायेति चतुर्थी " पप्ठ्यर्षे चतुर्थी वक्तन्गे" ति अहल्यायै जारेति वत् । इयचोपनिषद्योगयाज्ञवल्क्येनाप्यनुगता "ईश्वरं पुरुषा- ख्यन्तु सत्यधर्माणमच्युतम् । भर्गाख्यं विष्णुसंज्ञन्तु ज्ञात्वामृतमुपाश्नुते ।। हृयोनि तपति होष बाहो सूर्यस्य चान्तरे । भगावधूमके प्येप ज्योति श्चित्रतरो प्रय" मिति । सावित्रीच्याख्यानावसरे च सवितुस्तद्वरेण्यन्तु सत्यधर्माणमीश्वरम् । हिरण्यवर्ण पुरुषं व्योग तद्विष्णुसंज्ञितम् । सूर्यमध्ये स्थितस्सोमस्तस्य मध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्यं सत्वमध्ये स्थितोऽच्युतः । सोऽन्नं प्राणा मनश्चैव ज्ञानमानन्द एव च । निमेषादि- क्षणः कालः तस्मादुत्पद्यते यतः । कालकर्ता ततो ज्ञेयः कालाख्यो विष्णु रव्ययः । एषा विश्वभूतो नाम तनुर्विष्णोत्सनातनी । अन्नरूपेण विज्ञेया ययेदं धार्यते जगत्।' इति । अन्न शब्दतार्थतश्च प्रत्यभिज्ञानात् स्पष्टं मैत्रावरुण श्रुत्युपबृंहणत्वन् । ममस्मृतापपि 'रविमध्ये स्थित' इति श्लोकं पठित्वा, अनन्तरं 'एष देवस्तु मानां पटैरिव पिधीयते । अज्ञानपटसंवीतैरिन्द्रिय विषयेप्मुभिः । एप चै पुरुषो विष्णुः व्यक्ताव्यक्तरसनातनः"इति पठितम् । शसस्मृतावपि रविमध्येस्थित' इति श्लोकः पठितः । दत्तात्रेयस्मृतौ च. दीक्षाविधौ योप्तौ विप्पवाख्य आदित्ये पुरुषोन्तर्हदि स्थितः । सोहं नारायणो देवः पुरुषो लोकभावन' इति योसावादित्ये पुरुषस्सोसावह' मिति मैत्राय णीयवाक्यं 'योसावसौ पुरुषस्सोहमस्मी' ति बृहदारण्यकेशावास्याम्नात वास्योपहितम् । किञ्चैतरेयकब्राह्मणे नारायण एवादित्यमण्डलान्तर्वतीति .

·प्रध्वसयन्त्र २१२ शास्त्रमुलायी। स्पष्टमानायते ' चत्वार पुरुषा इति वाध्य , शरीरपुस्पाइछ द पुरुषो वेद पुरुषों महापुरुष इति, शरीरपुरय इति यगोच म स एवाय दैहिक मारमा तरय योयमदारीर प्रज्ञरमा सरस , छद पुस्प इति यमबोचामाक्षरसामामाय एव तस्याकारो रस , वेदपुरुष इति यमबोचाम येन वेदावेद पद यजुवेद सागवेद तस्येतस्य नमारसस्तस्मादनमाण न झष्ठ कुर्वीत यो यन स्योत्रण पश्येत्, गहापुरुष इति यावाचाम सवत्सर एस न्यानि भूतानि तस्यैतम्यासावादित्यो रसास यश्चायमशरीर प्रज्ञात्मा यश्वामानादित्ये एामेर तदिति विद्यात्तम्मात्पुग्य पुरुष प्रत्यादि यो भवति तदप्येत पिणोक्त चित्र देवानामुदगादनीक चतुमित्रस्य वरुणस्यामे आ पायावापृथिवी अतरिक्ष सूर्य मामा जगतस्तस्थुषश्चेत्येतामनुविध सहिता स धीयमाना गन्य इनि ह स्माह याव , एन । बवचा मह प्यु रे मामास ते एतमनावधर्यत्र एनम्महाव्रते छन्दोगा एतमस्यामेत दि न्येत वागावेतमाका एनमप्यु एतोषधी वेत वनस्पतिप्वेतञ्च द्रमस्येत नक्षत्रेवेत सर्वेषु भूप्वेतमेव ब्रह्मे याचक्षते श्चक्षुर्मय श्रोत्रमयर दोमयो मनोमयो वाश्य आत्मेति शरीरपुरषा दीनाश्चतुर्णामधिकरणत्वेन प्रजात्मादयो रसा उच्यते । अकारम्यापि सर्व वाक्प्रकृतित्वेन पूर्वोत्तस्य युक्त विकृतित्वनोक्तवर्णान्तराधारत्वम् । वेद विदो वेदधारणप्रमिद्धे विविशेषे ब्रमण्यपि युक्तम् । आदेत्ये तु पर ब्रह्मस्थानले स्पष्टम् । दैहिक इति शरीरपुरुषस्य तच्छब्दवाच्यत्वोप पादकावयवार्थमम्म ध फयते । अक्षरसमायाय इत्युक्तचैव अक्षरसम्हा त्मकच्छ दसा सम्ब धो द्वितीयपुरपत्य लभ्यते । वेदपुरुष तु येनग्वेद वेदेति तृतीयया रभ्यते । महापुरुषशब्दातु कर्मधारय । तत्रैव मह च्छन्दम्यात्वविधानात् । ततम्तनावयवार्थमहत्वयोग प्रध्वसयन्न यानि मनानात्यनेनोक्त । सवत्सरशब्दश्च परे ब्रमणि वाराहे विशेध्याये आदि स एप सरत्मरसममान ·पाराशयविजयः । २४३ " एते मासा स्यमण्डलाधिष्ठातार संवत्सराभिमानिनि विष्णुरूपे प्रसिद्ध स्तथादित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः।" इति । एते आदित्याः मासाभि मानिनो मण्डलापिकारिणः सर्वमासानुवृत्तसंवत्सराभिमानी सर्दमासेष्वधिष्ठाता हरिरित्यर्थः । भारते च सहस्रनामसु " भहस्संवत्तारो व्याळ " इति संव- स्लरशब्दो विष्णोर्नाममु पठ्यते । एवं च तस्यैतम्येति संवत्सरात्मा महा पुरुष उच्यते । भादित्यशाव रूढय। गण्डलं तदभिमानिजी बाऽऽहति तदेव रसशब्देनाधारत्वेनोच्यते , आदित्यशब्दात् “दित्यदित्यादित्यपत्यु रारपदापण्य" इति ण्यप्रत्ययान्तत्वमाश्रित्यादित्मान्ततिवाचित्वे रूढिहानेः, " यश्चासावादित्य " इत्यनेन वैरूच्याच । स यश्चाय मशरीर' इत्यन न्तरवाक्ये शरीरात्मरसले नास्मिनेव प्रकरणे पूर्वोक्तोऽनूयते । पुरुषद्वयव्यव धानाचन्छन्दःएतत्प्रकरणस्थत्यादयमिति यश्वासावादित्यइति वाक्येनन्तरातो गह पुरुषोऽसाविति प्रत्यक्षतया निर्दिश्यते । उत्तरत्र "एतं ह्येव ववृषा' इत्येतच्छब्देन संवत्सरत्वेनादित्यान्तर्वर्तितया प्राज्ञतयाचे तो महापुरुष एव परामृश्यते । महापुलशब्दश्च " महादेवं वा महापुरुष वार्चयेत् ,अथातो महापुरुपन्याहरहः परिचर्याविधि व्याख्यास्यामः " इति वांपायनादि प्रयोगात् महापुलशब्दं च विभत्र्येप सनातन" इति नरायणो पाख्यानादिगतद्वैपायनादिवचनाच नारायणवाचकत्वेग सिद्धः । इयं चैनरेयश्श्रुति. पाझे पुराणे उपवृहिता वत्सापहारानन्तरं ब्रह्मस्तोत्रे- 'वं वेदपुरुषो ब्रमन्गहापुरुष एचच । शारीरपुरुषस्त्वम्याच्छन्दः पुरुप एवच । चत्वारः पुरुषास्त्र हि स्वमेव पुरुषोत्तम.' इत्यारभ्य, 'उपये महति मीमांम्यमेतद्ब्रह्म प्रचक्षते ' इति । तथानुशासनिकेच 'तमध्वरे शंसितारन्तुगन्ति स्थन्तरसामगाश्च स्तुवन्ति । तम्मै हविरध्वर्यर पालयन्ते स पौराणी नम गुहां प्रविष्ट ' इति । अन 'एत छत्र बहवा महत्युक्थे मीमांसन्त' इत्यादिवाक्यपुरवृहितम् । बृहदारण्यके च 'इदो वै नामेष योयं द- क्षिणेक्षन् पुरुषातं वा एनमिदं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्ष " ·, - . २४४ शासमुक्तावली प्रिया इव हि देवा प्रत्यक्षद्वप अथैतद्वामेक्षिणि पुरुषरूपमेपास्य पत्नी विराट्तयोरेप सस्तायो य एपोन्तर्हदय आकाश" इति । इह चोक्तमिन्द्रश ब्देन परोक्षाभिधान 'राहसि वृहती श्रीरसीन्द्रपत्नी धर्मपती' ति का ठके श्रीदेन्यामिन्द्रपत्नीति प्रयोगात् भगवतो विष्णोरेवेति गम्यते । भूसूक्ते च विष्णुपत्नी महीं देवी' मितिवच । नमान्यच्युतवल्लभा मितिवच 'इन्द्रपनी व्यापिनी' ति भूम्या प्रयोगाचावगम्यते । ' तयोरेप सस्ताव' इत्यक्ष्यन्तर्वर्तिनो हृदयाकाशान्तर्वतित्व श्रूयते । हृदयाका शान्तर्वतिनश्चादित्यान्तर्वतित्व ‘स यथार्य पुरुष ' इति वाक्यान्निर्णीतम् । एतद्वलादपि भगवत एवादित्यान्ततित्व सिद्धम् । किच 'आदित्यमण्डलासीन रक्माभ पुरुष परम् । ध्यायन् जपे चदित्येतनिष्कामो मुच्यते द्विन ।।' 'आदित्यमण्डलान्तस्स्थ पर ब्रह्माधिदैवतम्। । छन्दोनिवृत्स्यागायत्री मया दृष्टा सनातनी ॥' इत्यादि स्मृतिवचनेरादित्यान्तर्वति पर ब्रझ गायत्रीप्रतिपाद्यमिति तावदवसीयते । तथाहि-गायत्रीमन्त्रार्थतया स्मृतिवचनै प्रतिपायमान पर ब्रम भगवा नेव, तम्यैव परब्रह्मत्वात् । नारायणपर ब्रह्म नारायण परब्रह्म' सर्वभूतस्थमेक नारायण कारणरूपमकार पर ब्रह्मो"मित्यादिश्रुते । "कत सत्य पर ब्रह्मे " ति मन्त्रश्च भगवत्परतया व्यवस्भापित । किञ्च सवितृ शब्द सहस्रनामसु भगवन्नामतया पट्यते 'सविता रचिलोचन' इति । फिश्च मैत्रायणीयोपनिषदि ‘हिरण्मयेन पात्रेणे'ति पूर्वोक्तमन्त्रेणादित्या न्तर्वी विष्णुदर्शनप्रतिबन्धकनिवृत्तिप्रार्थनानन्तरमानायते " यदादित्यस्य मध्येऽक्षिण्यमौ चैतत् ब्रह्मेनदमृतमेतत् भर्गपत सत्य धर्मइति यदादित्यस्य मध्य उदुत्वा मयूखे भगनत एतत्सवितुर्वरेण्य सत्यधर्म एतद्यजुरेतत् तप एत आप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदपान एतच्छुक्तमतदमृतमेतत्ब्रह्म वषयमतत् भानुवर्णस्तस्मिन्नेव यनमानास्सैन्धवघन इव लीयन्त्येषा वै ब्रह्मैकता मन हि संये फामास्समाहिता" इति च भर्गशब्दस्य वरेण्यशब्दस्य च " " " " ·पाराशर्यविजयः । २४५ सवितृसम्बन्धित्वादराङ्कोचेन धर्गादिगोचरपीचोक्कत्यामृत्या च सफलपी प्रचोदकस्य सवितुश्चाक्षुपज्ञानसहकारिभूतप्रसिद्धरावितुरन्यत्वेन परमात्म तया तद्विग्रहपरत्वौचित्येन ब्रह्मादिशब्दात्तत्परा एव । अतएव ब्रह्म विषयत्वं भानुवर्णत्वञ्चोक्तम् | तलव कारिणां श्रुतौ सावित्रीविषये "कस्स- विता का सावित्री' ति खण्डे- 'सस्या एष तृतीयस्वर्षियो यो नः प्रचोद यादिति, यज्ञो चै प्रचोदयती' ति प्रचोदयित्ता यज्ञ इति व्याख्यातम् । यज्ञशब्दश्च यज्ञो वै विष्णु' रिति श्रुते. 'यज्ञेन यज्ञमयजन्ते' त्यादि प्रयोगात् , 'पुरुषो यज्ञ इत्येत घत्परं परिकीर्तितम्' इति मात्स्योक्तः, 'यज्ञा याचरतः कर्म 'कर्मप्रन्थिविलीयत' इति गीतादिप्रयोगात् , कर्मणोऽचेत- नस्य प्रेरकत्वादित्यान्तवतित्वानुपपत्तेश्च विष्णुपरः । एवं बृहदारण्यके सप्तमप्रपाठक-'भूमिरन्तरिक्ष यो' रित्यादिना गायत्रयाः पादत्रयं तुरीय चाभिधाय 'गायत्रचेतस्मिस्तुरीये दर्शिते तुरीये पदे परोरजाम प्रतिष्ठिते' ति चतुर्थपादात्मकपरोरजश्शब्दवाच्ये 'एष वा च रा परोरजाः इति हो चाच एष तपती " ति काठकश्रुत्या सूर्यान्तर्वर्तिपुरुषतया निर्णीते वस्तुनि प्रतिष्ठितत्वमुक्त्वा, पुनश्च गायत्री महिमानमनिधाय, आदित्यान्तर्वर्तिपुरुष दर्शनप्रार्थनागन्न आनातः - " हिरण्मयेन पानेणे " त्यादिः । सच मैत्रायणीयश्रुती सत्यधर्माय विष्णव" इति पाठाद्विष्णुविषय इत्युक्तम् । परोरजस्त्वञ्च ‘लोका रजाम्युच्यन्त' इति यास्कनिरुक्त्य नुसारात् लोकेभ्य उपरिस्थितत्वं रजोगुणफप्रकृतिमण्डलोत्तीर्णत्वं वा क्षयन्तमम्य रजसः पराक' इति विप्णावयगमितं गायत्रीप्रतिष्ठा भूतस्य विष्णुत्वे लिङ्गम् । मागवते भरतचरिते गायत्री तद्विषयफ बृहदाण्य कश्रुतिरन्याश्च भगवासुदेवपरतयोपहिताः- " भगवन्तं हिरण्मयं पुरुष उजिहाने सूर्यमण्डले प्युपतिष्ठन्नेतदुवाच परोरजारसवितुजीत वेदा देवस्य भगों मनरोद जनाने' ति । अत्र 'एप वा बस परोरजा इति होवाच प तपती' ति काठकश्रुति 'उदुत्यं जावदस ·" रश्मि २४६ शाद्रमुकावळी। मिति श्रुति, उक्तहदारण्यरश्रुति, म एषो तरादित्ये हिरण्मयः पुरुष ' इत्यादिनतिरीय छान्दोग्यश्रुतिश्चाभिप्रेत्य 'परजा जातवेदा हिर- पय पुरुप' रियुक्तम् । योगयाजवल्ल्ये 'ईश्वर पुरुषाख्यन्तु सत्यधर्माणमच्युतम् । भाख विष्णुसज्ञ-तु ज्ञात्वाऽमृतमुपाश्नुते" इति । गायत्रीव्याख्यानावमोच " सवितुम्तद्वरेण्यन्तु सत्यधर्माणमीश्वरम् । हिरण्यवर्ण पुरुष व्योग तद्विष्णुसजिन " मिति । सनकम्मृती- चालासहस्राढ्य मण्डल विपुल रवे । तदन्तश्शीतलाभन्तु सौम्य सोमम्य गण्डलम्। स्फुरस फुलिङ्गमनलज्वालामालासहस्रकम् । तस्य मध्ये मुग्यासीन तप्तहाटक्मन्निभम् । चतुरगुलमात तु शुरुषतनिभानरन् । रक्तनलाम्बर रक्तपाणिपादनन्याशुकम् । शङ्खचक्रगदापाणि श्रीवत्सावितवक्ष सम्। एव ध्यात्वा जन्मन्त्र सावित्रा नियतश्शुचि ।।" इति । सवर्तम्मृतीच- ' आदित्यमण्डलान्तस्थ स्क्माम पुरुष परम् | ध्यायन् जपेत्तदित्येतानि कामो गुन्यते द्विज ॥" इति । बामेय पुराणे नवमे याये " यथामिना प्रोस सध्यायाश्च मरीचये । तत्तेऽर्थन प्रवक्ष्यामि द्विजाना हितकाम्यया ।। सन्ध्ये द्वे सम्थित सूर्यम्सूर्यमध्ये स्थितश्शशी । चन्द्रमध्ये हुताशम्तु सर्वतेजोमयो हरि ॥ अगुष्टमात्र पुरुषम्भूर्यमध्ये मयोदित । शङ्करेण त्था ऽदृश्यन्तप्रकाशोऽतितेजसा ॥ स विष्णुर्भुवनाधारो यस्सेद सफल जगत् ।। वरेण्य च तत्सवितुर्भगों यो भगवान् गिराम् । धीशब्द वाच्या ब्रह्मा च प्रचोदयति सर्वदा । व्यर्थ भगवान्विष्णुम्सविता स तु कान्त । सर्पलोकप्रसवनात् सावित्री सा तु पय॑ते ।" इति । एवं श्रुनिम्मृतिभि गायत्रया भगवत्सरले निश्चिते सति यचापातत एतद्विरुद्वार्थ किचिपलभ्यत तदा तदेतदेतदनुगुणनयव कथशिष्यम् । एप चाय गायत्रयर्थ नो धियो य प्रचोदयात तन्य रावितुदेवम्य तमि वरेण्य भर्गम्त जामन रूर धीमह ति । तथा चागर देवम्सविताम्गा धिया धर्मादिगांचरा । प्रस्येनत्य मर्गतद्वरेण्यमुग रमह" इति । ध्यान "यो ·. , . -- पाराश विजय । ननु सवितुरेण्यमित्य वय , अव्यवधान त् , 'तदक्षर तत्सवितु वरेण्य मित्पन्न तथा दर्शनाच्च, अत कर्तरिपष्ठी, भर्गभन्दश्या गारान्त , तलवकारिणा श्रुतौ तस्या एप द्वितीय पादो भर्गमय' इत्युपादानात् , मैत्रायणीयश्रुतौ 'सविता वै देवो योऽम्य गर्गाख्यस्त चिन्तयामी तिदर्श नात् , 'आदित्या-तर्गत यच्च भाख्य वै मुमुक्षुभि ' रिति योगया बल्लयोक्तेश्च, भर्गशब्दश्च रुद्रे रूढो धीम्हीवनेना वेति 'सुपा सुलुगि' त्यादिना स्वादेशेन द्वितीया त , प्रत्ययेन प्रथमान्तो व, तदिनि च ब्रा वाचि, 'तदिति वा एतम्य महतो भूतस्य नाम भपती' स्यैतरेयश्रुते , एवञ्च देवस्य सवितुर्वरेण्य तेज प्रदत्वेन समाश्रयणीय गर्ग ध्यायाम यो मा नो घिय प्रचोदयादित्यर्थ , उत्तरवाक्यगतत्वायच्छब्दातच्छन्दा नपेक्ष इनितिन,प्रधानभूनभर्गशब्दा वयसम्मवे उपसर्जनवरेण्यशब्दा वया योगात , विशेषणस्याव्यवधायक्त्वाच्च । किञ्च सवितुरिति देवषिशेषणम्, म्यावर्तकत्वात , ततश्च देवम्येत्यनेनैव वरेण्यशब्दस्य गशद्रस्य वा अन्वयो वाच्य , देवस्येत्यनेन च भर्गश्शब्दस्यैवान्यवधानमि त तव तेनान्वयो वाच्य । यस्सवितेत्य नुवत्वा यो देव इति वदनगम्योपीममेयर्थ माह । नच वरेण्यशब्दम्य वरणीयार्थकम्य प्रतिसम्बन्ध्यपेक्षवारनैव सवितृशब्दस्यान्वयो युक्त इति वाच्यम् , वरेण्यशब्दस्य श्रध्ये रुढ तया यागिकार्यस्यानादेयत्वात् । ननु स्मृतिसिद्धम्य मादित्यातर्वति पर नाम गायत्रया देवतमित्यस्यार्थस्य सिद्धये सवितृगब्दो रविपरो वाच्य अतो वरेण्यशब्दो वरणीयार्थकासन् तद- न्यय्येव युक्त होने चेन,- सवितृशब्दम्य ररिपरलपि भग शब्देन तेजोवाचिना परमात्मपरेणान्नयसमावेन वरेण्यमब्द रूह परित्यागे हेत्वभावात् । सवितृवरणीयलायोगीकारपि वहिष्ठस्यैव स तम्समाश्रयणीयत्वमम्गवेन तेन मण्डल पर्तित्यालाभाच्च । तलामातु मसिद्धिपरेण तच्छन्दनेति मन्त्राम्यविद । नच 'तदक्षर तत्सरितु. - . .

·२४८ शासमुक्तावळी । - वरेण्य ' मिति श्रुत्यनुसारात्तथान्वय , तत्र किं प्रकृतशिवापेक्षया वरेण्य- मिति निर्देश , किंवा गायत्रीस्थभर्गःशब्दापेक्षया नोभयथापि नपुसकोप- पत्ति । नच तत्पदस्य ब्रह्मपरत्वाद्वर्गशब्दस्य च तद्विशेषणत्वाच-पदापेक्षया नपुसकोपपत्तिरिति वाच्यम् , य इति पुल्लिद्गनिर्देशानुपपरे अतो गायत्रीस्थवरेण्यशब्दस्य द्वितीयान्तस्य भर्गसो विशेषणस्य नपुसकत्याय विपरिणामेन प्रथमान्ततया निदेश इत्यास्थेयतया भनेन वास्येन गायत्रया सकारान्तभर्गवान्दसिद्धया घाटी प्रभातम् । ततश्च सवितुर्वरेण्येन भर्गसा वान्वये न किंचिदपि बाधकम् । भ- भापि “ सविता वै देव योस्य भईख्यस्त चिन्तयामी" ति मैत्रायणीय श्रुत्या सवितुर्देवस्य भर्गमान्वयस्य दर्शितत्वात्तथैवान्वय , तत्या श्रुतेः गायनयर्थपरतया तच्छेपत्वात् । इदन्तु वाक्य न तत्परम् , किन्ता प्रकृत शिवस्योत्कर्षप्रतिपादनाय गायत्रीपतिपाद्यार्थयोगपरम् | तस्माद्वर्गसो विशे "यपदस्य पुरोवादप्रसिद्धस्यानिर्देशेन विशेष्यविषक्षय विशेषणपदपयोग कृत । यथा-" बुद्धरात्मा महान्पर " इति महत्त्वविशिरे गात्मन्युक्ते, महत परमव्यक्तमिती" ति मन्तव्यम् । एतेन "ता सवितुर्वरेण्यस्य चित्रा " मिति मन्त्रोपि व्याख्यात । एव परोदाहतवाक्येनैव सकरा-तत्व सिद्धम् । अत एव मैत्रायणीयश्रुतौ " यदादित्यस्य मध्य उदुत्वा गयूखे भगवत एतत्सवितुर्वरेण्यमेतदमृतमेत द्वर्ग" इति च नपुसकलिगेन निर्देश यदिति न्यारयेयगायत्रीस्थभर्ग श्शब्दलिंगग्रहणौचित्याच, "भर्गस्तद्वरेण्यमुपास्मह" इत्यायुदाहृतस्मृतेश्च । नच तलवकारिणा “ भर्गमय " इति श्रुतेरकारान्तत्वावगम , उपक्रमे प्रथमपादार्थकयने " भनि वरेण्य मापो वै वरेण्य चन्द्रमा वै वरेण्य " मिति त्रिप्वपि नपुसकेकरचननिर्देशेन गायत्रीम्थवरेण्यशब्दम्य नपुसकता संगमात , तनिर्देशम्य व्याख्येयानुरोधित्वात् , अप्रत्यामयादिशब्दानुरोपे नानालिकवचननिर्देशापते । गायत्रयाच वरेण्यशब्दम्य विशेयरिंगतात " .

·पाराशयविनयः । २४९ सकारान्तं विशेष्यपदम् । भर्गमय इति तु भगशब्दे सकारं त्यक्त्वा इतरांशेन पादो निरूपितः । दृष्टंच पदैकदेशेनापि निरूपणम्-~-यथा पार पन्नीयमिति । तत्र हि पारवन्तीयसामयोनिभूतायामृचि “अश्वं नत्वा वार यन्त " मिति द्वितीयान्तवारवन्तशब्देन तद्वतस्साम्नो निर्देशः, “ मतों छम्सूक्तसाम्नो " रिति शब्दवाघिनो मत्वर्थे छविधानात् । वस्तुतस्त्वत्र नस्या एप प्रथमः पादो गस्तत्सवितुर्वरेण्य " मिति पूर्ववत्, “ तस्या एष तृतीयस्स्वः धियो यो नः प्रचोदयात् " इत्युत्तरवच, तस्या एप शियः पाद" इत्यनन्तरं “भुवो भर्गो देवस्य धीमही" ति वक्तव्ये "भर्ग म" इत्यतिरिक्तमा नातम् । तस्य चैतत्प्रयोजनम् ' थियो य इति मानुरोधार्गशब्दोयगकारान्तस्तृतीयपादान्वीति दर्शाक्येत, तन्माशंकी द्वितीयपादान्तर्भान उच्यते । भर्गमय:- भर्गशब्दप्रचुरोयं पादः । ये चार्थतः स्वरूपतश्च तत्रैवान्वयात् । पादस्य विशेप्यस्य शब्दात्म व , मर्गशब्दो मयटप्रकृत्यर्थस्वरसतोऽत्रगम्यते। भर्गदशब्दस्य तृतीय पवयस्य शंकितत्वात्तस्यैन द्वितीयपादान्तर्गतेर्वाच्यत्वात्सकारं विना प- देशनिर्देश. कृतः । सान्तत्व एवात्रान्वयोपपति , द्वितीयान्तत्वात् , न रान्तत्व इति तात्पर्यतो रुद्राय गायत्रीप्रतिपाद्यत्वाभावसिद्धिः । " . . नच वाच्यम्--- द्वितीयः पादो भर्गमय - रुद्रमय इति गायत्रया रत्वज्ञापन प्रयोजनमिति; गायत्रया एव रुद्रपरत्वेन पादविशेषे भर्ग वकथनस्य प्रयोजनविशेषाभावेनानुचितत्वात् । विभक्तिव्यत्ययादि नारहितप्रयोजनसम्भवे तस्यैव ग्राह्यत्वात् ; मैत्रायणीयोपनिषदि "म- · विष्णुसंज्ञ सर्वाधार घामे " ति दर्शनेन तद्विरोधाच्च । तस्मादिदं उत्तरान्वयनिषेपमुखेन सकारान्तत्वव्यंजनार्थमेव । अतो नाकारा यापनगस्य प्रयोजनमिति युक्तम् । ।

·"वस्य २५० शास्त्रगुकावळी। एवञ्च तलवकारिथुतिरेय भगवती भर्गशब्दप्रयोगमयुक्तरुइपरत्व अमवारणाय सकारान्तत्व ख्यापयितु प्रवृत्तेन प्रथमपादव्याख्याने भिन्न लिङ्गवचनैवरेण्यशब्दस्य नपुसकैकवचनस्य सामानाधिकरण्येन द्वितीय पादव्याख्याने भर्गशब्दस्य तदन्वयकथनेन, तृतीयव्याख्याने यज्ञस्से प्रचोदयितृत्ववचनेन, ततस्समस्ता गायत्री निर्दिश्य यज्ञस्य वाक्यप्रधाना र्थस्य प्रचोदयितृत्वाभ्यासेन च गायत्री विष्णुपरेति दृढीकरोतीति सर्व मवदातम् । "सविता वै देव योऽम्य भर्गाख्यस्त चिन्तयामी 'ति मैत्रायाय श्रुतावपि शब्दैकदेशे आख्याशब्द औपचारिक , छादसत्वात् , पूत्रा सिद्धत्वाभावो वा, देवापि मागे मुबन्तीतिवत् । अकारान्तत्वे च भगांख्य " इति सवितृसब्देना वयप्रदर्शन न स्यात् । रहि सवितू द्र इत्यन्वयस्समजसो भवति । भवति तु सवितुस्तेज इति । किश्च नाद वचन भगवतो भर्गशब्दवाच्यत्वाय प्रवृत्तम् , किंतु गायत्रीप्रतिपाद्यत्व। गायत्रया च न विसर्जनीयस्य श्रुतिरिति " भास्य विष्णुसज्ञ' मित्यदि निर्देशोपि युक्त एव । गायत्रया योजनान्तरसत्त्वे भर्गशब्दस्याकारा ततंच भगवत्परत्वे न विवाद । वढ्षे रुद्रसूक्ते यश्शुक्र इव सूर्वे यो हिग्य मिव रोचत श्रेष्ठो देवाना वमु" रिति । अत्र सूर्य शुक्र इवेति बोड़ा, भव्यवधानात् । शुक्रशब्दो भगवत्पर , "त-मण्डलस्य मा धाये तेजोर्तिञ्चतुर्भुजम् । उदुत्यन्तु जपेन्मन्त्र चित्र तपरित्यपी "ति भगवद्वचनेनादित्या तवर्तितदुपस्थाने विनियोगाचत्परेण देवहित पुरस्ताच्क्रमुञ्चर' दिति मन्त्रेण भगवत एव शुक्रत्वावग मोक्षपमे-'वैकुण्ठ पुरुषो विष्णुश्शुमान तस्सनातन । मुन्न, हरिश्मश्रुस्सर्वगतपितामह ' इति विष्णौ शुत्रशब्दप्रयोगाय । शब्दस्य प्रथमा ततया पाठे तु उत्तरीत्या गुरशन्दम्य भगवत्पर, सूर्य इत्युपमानमूतशुभविशेषणम् । शतरद्रीये च --- ' असौ योऽपर - ·पाराशर्थविनयः । २५१ - नीलमीयो बिलोहित' इति । अत्र नीलपदं छान्दोग्यस्थं कृष्ण पदं प्रत्यभिज्ञापयति । नीलग्रीवशन्दो मण्डलपर, उतैनं गोपा अदृशनदृशन्नदहार्य ' इत्युक्तेः । नीलग्रीवत्वं नीलमध्यकत्व । तच्चे न्द्रनीलश्यामळकोमलभगवल्लीलाकमनीयविग्रहयोगादेव, मानान्तरोनुराधात्। मुखस्याशारीरत्वप्रसिद्धेर्मुखेतरागसन्धिभूतग्रीवावाचिनो ग्रीवापदस्य मध्य- परत्वं युक्तम् । अतो मण्डलाभिमानित्वाद्रस्य तदभिमन्तव्यार्थवादः । विधामेति समाख्यापि भगवतो भानुमण्डलान्ततित्वे प्रमाणम् , "क्षीराब्धि मण्डल भानोोगिनां हृदयानि च । त्रीणि कामानि मे सन्ति निघामाहं. तनस्मृत." इति नामनिर्वचनात् । भगवतस्सवितृमण्डलमध्यवर्तित्वे स्मृति विस्तरो वेदान्तविजये द्रष्टव्य । तम्मादन्योक्तयोजनानुषपना । . इतरपक्षे छायापुरुषस्य कोटित्वमनुपपन्नम् , "तदेव रूपं यदाप्य रूप " मित्यादिना हिरण्यश्मश्रुत्वादीना तत्रासम्भवात् । पाप्मभ्य उदय स्तु जीवस्य सम्भवत्येव, पूर्व पापसम्बन्धे सति मुक्तिदशाया तनिवृत्ते । द्वितीयसूत्रार्थश्वानुपपन्न , पक्षनिर्देशरूपस्यान्तश्शब्दस्य साध्यपरत्वानी कारणानुपरकल्पनाप्रमगात् । चकारस्य स्थानचलमप्रसाच्च । एवमधिकरणत्रयेण येषु वाक्येषु संशयो भवति पदाना साधारण्या- घानि वाक्यानि निरूपितानि । अथ येषु वाक्येष्वसाधारणपदैविपर्ययो भवति तानि वाक्यान्यधिकरणचतुष्टयेन विचार्यन्ते । तत्र प्रथमे वस्त्वन्तर प्रसिद्धशब्दविशेष प्रसवस्याहमर्शविरोधेन परिहार , द्वितीयेविरोधारमा प्रत्यवस्थान विरोधोद्घाटनमुखेन परिहार , तृतीये विरोधिलिङ्गाभावेना- रूपानुकूललिङ्गसद्भावेन च प्रत्यवस्थान सवाक्ये विरोधिलिङ्गाभावेप्युप क्रमवाक्यस्थविरोधिलिङ्गप्रदर्शनेन सिद्धान्तः, चतुर्थे उपक्रम एवानुकूल लिमसद्भावेन प्रत्यवस्थान तन्निरासेन सिद्धान्त इति भेद ।

·-- . २५२ शासरतावळी । पूर्वाधिकरणे पुष्करीकाक्षयोगार्थोपस्थापकवाक्यमुखेन पुण्डरीकाक्ष श्रुत्युपस्थित्या भगवति कारणत्वपर्यवसायकं वाक्मन्निरूपितम् । इदानी श्रुत्यैवानन्तश्रुत्यपस्थित्या — सर्वेषा वा एतद्भूतानामाकाशः परायणं सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्त' इति पूर्वतापनीयप्रत्यभिज्ञया च भगवति कारणत्वपर्यवसायक वास्यं निरूपयति । आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ १-१-७ ॥ इदमाम्नायते छान्दोग्ये- “अस्य लोकस्य का गतिरिति आकाश इति होवाच, सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति आकासो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकासः परायण स एप परोवरीया- नुद्गीथस्स एपोऽनन्त" इति । तत्र संशयः, जगत्कारणयादिवाश्यप्रतिपाद्यं वस्तु कि प्रसिद्धाकाशः, उत तदन्य इति विचारः । तदर्थ 'अस्य लोकस्य का गतिरिति आकाश' इत्यत्राकाशशब्दः किं प्रसिद्धाकाापरः, उतान्यपर इति । पूर्वपक्षस्तु-प्रसिद्धाकाश एव जगत्कारणवादिवास्यप्रतिपाद्य वस्तु, " यतो वे " त्यादिवाक्यप्रतिपन्नसर्वभूतोत्पत्तिस्थितिलयकारणत्यस्य विशेष साकांक्षम्य " सर्वाणि ह वा इमानि भूतानी " त्यादिना भूताकाशे पर्यव सानवर्णनात् । तर हि " सर्वाणि ह या इमानि भूतान्युत्पधन्त " इत्यनु " दिति विधिः । एवञ्च सब्रह्मात्मादिशब्दा अपि विशेषसाकांक्षास्तत्रैव पर्यवस्यन्नि । आत्मशब्दोपि मृदात्मको घट इत्यादि प्रयोगेण साधारणो विशेपसाकाक्षस्तव पर्यवस्यनि। ननु-"आत्मन आ- कामस्सम्भूत " इत्युत्पत्तिमत्त्वेन श्रुतस्य भूता माशम्य कथ सर्वभूतस्थिति लयकारणत्यम् । मैवम् , “ आरमेश्वर" मिति अनन्येश्वरत इवास्याप्य नन्योत्पाद्यत्व एव तारार्यात् । अतः प्रसिद्धाफाश एव जगत्कारणम् । यद्वा- सर्वपापपि भूताना सूमावस्थाम्सन्ति, एवञ्च PAN " ३ वादः। । !" आत्मन आकाश ·पाराशर्यविजयः । २५३ स्सम्भूत" इत्यस्य स्वस्मादेव' सूक्ष्मरूपास्वयं स्थूलरूपम्सम्भूत इत्यर्थः । स्वमाकापाविशेपथुत्यनुसारादाफाश एव जगत्कारणनिति निश्चिते सतीक्षणा दयस्तदनुगुणाः कश्चिद्वर्णनीयाः । नन्वाकाशस्य कारणत्यमुपादानत्वमेव, अतः कर्तुरीक्षणादिकमुपपद्यत इति झिमर्थ कथञ्चिवर्णनमिति चनः इदं सदित्युपादानपरसदाक्यस्याकाशे पर्यवसाने सति तत्राद्वितीयमिति कर्तृ निषेधेन कश्चिनयनस्यावश्यकत्त्यात् । आकाशस्य जगत्कारणन्वादेव "यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् , ""आकाशो ह वै नामरूपयोनिर्व. हित" यवमादिनिर्देशोऽप्युपपद्यते । नागरूपनिहित्वं नामरूपभाक्त्वम् । "ते यवन्तरा तद्ब्रह्मे" ति च सकलनामरूपभागाकाश एव ब्रह्मेत्यर्थ इति । एवं प्राप्ते सिद्धान्तः- आकाशस्तल्लिनात् । आकाशः प्रसिद्धा फाशादन्यः, तल्लिङ्गात् - अन्यत्वगगफादित्यर्थः । निखिलजगदेककारणत्वं सर्वस्माजचायस्त्वं परायणत्वमित्यादीनि याकाशस्य प्रसिद्धाकाशादन्यत्व गगगयन्ति । भूतशब्दस्य महच्छन्दपश्चशब्दपृथिव्यादिशब्दसमभिन्या- हाराभाये ऽचिरसंसृष्ट चेतनपरत्वं स्वतःमाप्तम् , “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" "न हिंस्यादतानि" " भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठा" इत्यादिप्रयोग स्वारस्यात् । नहि भूताकाशस्य चेतनवर्गकारणत्वमुपपद्यते । यद्यपि जीवस्य कार्यवन्न स्वररूपेण, किन्तु शरीरविशिष्टरूपेण, विशिष्ट रपे च कारणत्वं विशेपणकारणभ्याकाशस्य सम्भवत्येव, अथापि न तान्मात्रेण सदिदमित्यादि सामानाधिकरण्योपपत्ति. ; तदुपपत्चिर्हि विशिष्टोपादानोपादेयभाव एव । चेतनानां परमप्राप्यत्वरूप परायणत्वम्चाचंतनस्यापुरुषार्थस्य हेयस्य भूताकाशस्य नोपपद्यते । नवा सर्वतो ज्यायस्त्वम् , चेतनापेक्षया ज्याय स्वासम्भवात् । यदुक्तं जगत्कारणयिशेपाकांक्षायामाकाशशब्देन विशेष समर्पणादन्यत्सर्वं तदनुरूपमेव नेयमिति; तन्न, "सर्वाणि ह या" इति वाक्ये हि कारणत्वन्न विधीयते , हवैशब्देन प्रसिद्धयर्यकेनानुवारत्वद्योतनात् । .

·२५४ शासमुक्तापटी । - मत पुरोवादाकाङ्क्षामा "सदेव सोम्येदमग्र आसी" दित्यादि वाक्यमेष पुरोवादत्वेनावतिष्ठत इति तक्षितृत्वादिभिश्चेतनत्वेन सिद्ध सच्चन्यामि धेय कारणयस्त्विहाकाशशब्देन 'परामृश्यत इति वक्तव्यत्वात् । विशेष पर्यवसानाकाक्षा चानन्तपदेनैव पूर्णा नत्वाकाशपदेन , " स एषोऽनन्त" इति तस्यैव विधे । ‘स एप' इति पूर्वप्रकृतमनूध 'अनन्त' इति विधाने स्पष्टमेव प्रतीयमाने "सर्वाणि हवा' इति वाक्ये भूतोत्पत्त्यनुवादेनाकाशस्य फारणतया विधिरस्त्विति शङ्का नोत्थानमर्हति । आकाशशब्दश्च आकाशते भाकाशयति चेति पुरोवादसिद्धकारणपरस्सन्ननुवाद । नच लिहाच्छत्य- न्यथाकरणमयुक्तमिति वाच्यम्, अनन्यथासिद्धश्रुतिसिद्धतया लिंगस्य चलवत्त्वात् । “ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठत" इत्यत्र हीद्रप्रकाशनरूपलिंग नानन्यथासिद्धश्रुतिसिद्धम् , इन्द्रप्रकाशकपदस्यानन्यभासिद्धगार्हपत्यमिति श्रुत्यनुसारेण लक्षणया यथासिद्धे । नच मन्त्रबलाद्विधिवाक्ये लक्षणा, विधिवैग्यया॑त् । इह त्वीक्षणलिंगमन यथासिद्धक्षतिरूपश्रुतिसिद्धम् , पुरो बादतया स्वोपजीवकवाक्याननुरोधिवाक्यस्थत्वादीक्षतिरनन्मथासिद्धएव । भूतकारणत्वायपि परस्परमवादिवाक्योपस्थापिततया वलवदेव । तेपा चाक्याना परस्परसवादितया अयथासिद्धिसम्भावनाविरहात् । बना लक्षणाप्रसगेन अन्यथासिद्धेरशानीयत्वात् । अत्राधिकरणद्वयेप्नैकरूप्यण धर्मपदेन लिंगपदेन वा हेतूपस्थापन सम्भवति, अथवा लापवार्थ पूर्वाधि करणे धर्मलिंगान्यतरपदेन हेतु निर्दिश्य"माफाशश्च 'इतिवा निर्देष्ट शक्यम् चशब्दमहिम्ना पूर्वहेत्वनुकर्षसिद्धे , तथाच पूर्वाधिकरणे धर्मशब्देन अनन्त. राधिकरणे लिंगशब्देन च हेतु निर्दिशतोऽय मावोऽवगम्यते-लिंगपद मनन्ययासिद्धिरूपप्रावल्याभिप्रायकम् , इदमवश्य साधकमेवेति विवक्षित त्वात् , श्रुत्यवलम्बनपूर्वपक्षस्य लिंगमात्रेण निरासासम्भवात् , पूर्वस्त्रे पूर्वपक्षस्य लिंगमात्रेण निराकरणसम्भवाचद्धर्मपदेन हेतुनिर्देश इति ।

·- का सामो पाराशर्यविजयः । २५५ परेतु-प्रसिद्धिबलात्ताकाश इति पूर्वपक्षे-कारणत्वादिभिरानन्त्येनच नौव, नैपलिना अन्तय किलते शालावत्य सामे"ति पृथिवीलोकं परिच्छि बत्येन हितयता किन्तर्वपरिच्छिन्न वस्तु तस्य कारणमिति फर्भनेन तस्या परिच्छेदसिद्धः तस्य च भूताकाशे भसम्भवादिति सिद्धान्त इति । अपरेन्ये चानन्तशब्दार्थमेवमेवाहुः । सर्वेषामपि पक्षे ऽ नन्तशब्दार्थो नुपपन्नः । तथाहि- शालावत्य दालभ्य जैवलिमिस्त्रिभिरारब्धायां का थायां प्रथमं शालावत्यदाल्भ्ययोः प्रश्नोत्तरपरम्पराप्रसृता- गतिरिति स्वर इति होवाच, स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच, प्राणस्य का गतिरिति अन्नमिति होवाच, अन्नस्य का गतिरिति आप इति होवाच, भपां का गतिरिति असौ लोकं इति होवाच, अमुष्य लोकस्य का गतिरिति न स्वर्ग लोकमतिनयेदितिहावाचे ' ति । एवं दाल्भ्येन स्वर्गलोके सागकारणपरम्पराविधान्तिभूमित्वेन स्थापिते तस्य पक्षश्शाला- चत्येन दूषितः- “ अप्रतिष्ठित्तं वै फिल ते दाल्भ्य सामे " ति । एवं दू- पितस्वपक्षतया शिप्वभावं प्राप्तम्य दाल्भ्यस्य शालावत्यस्य च प्रश्नद्वय मुत्तरद्वयं च प्रवृत्तम्- “ अमुष्य लोकस्य का गतिरिति अयं लोक इति होवाच अस्य लोकम्य का गतिरिति न प्रतिष्ठा लोकमतिनयेदिति हो- वाचे" ति । ततश्शालावत्यपक्षो जैवलिना दूषितः- " अन्तवढे किल ते शालावत्य सामे " ति । ततो जैवलिशिष्यभाव प्रातस्य शालावत्यस्य जैवलेश्व प्रश्नोत्तरे " भस्य लोकस्य का गतिरिति आकाश इति होवाचे" ति । सत्य प्रकरणस्य साम्नो मूलकारणे प्रश्नोत्तरयोस्तात्पर्यम्मूलकारणमसौ लोक इति दाल्भ्यमतम् , अयं लोक इति शालावत्यमतम् , आकश एवेति जैवलिमतम् । स एव सिद्धान्त । अत्र सावधिकत्वेन हि मूलकारणत्वं दूप्यते । तच “ अप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्म सामे " सामकारणपरम्पराविश्रान्तिभूमित्यामाराभिप्रायेण साम्नो । प्रतिष्ठितत्व कथनादवगम्यते । अस्य चोपक्रमत्वादेतदनुसारेण "अन्तवदै फिल तेशाला - त्यमुष्य लोकस्य ·२५६ शाखमुक्तापळी बत्य सामे " त्यत्रापि अन्य लोकस्यापि कारणरूपाप यन्तरसत्त्वेन तम्य सामकारणपरम्पराविश्रान्तिभूमिस्वाभावाभिप्रायेणातयत् सामत्युच्यते । य. अभ्य लोकम्य वस्तुपरिच्छेदादिनैव, दोप उद्भाव्येत तदा ' अम्य लोकम्य का गति ' रिति प्रश्नानुपपन्न । इदमपि सकारणमित्युक्तो कि तम्य कारण मिति प्रभ उपपयेत । तन्य कारण त्वासम्भवे उद्भावित “ अमुल्य रोकम्य का गति " रिति वा, सान्न का गतिरिति वा प्रभ स्यात् । एव च साम शब्दन किं विपक्षित यम्यद वेभवमुच्यते इति, आकाशशळेनच किमान मेतमित्याकाशायामुक्त म एष परोवरीयानुहाथम्स एषोनन्त । इति । अननव सममिन्याहारेण उद्गीथप्रधानप्रणवप्रतिपायों भगवानेव जगत्कारणमिति ख्यायितुमेव साम्ना गति ॥ रित्यादिसरम्भ इत्यवगम्यते । अतो देवतानिर्धारणार्थ एवायमनन्त शब्द , नतु दूषणोद्धारार्थ । ननु प्रारणरूपावधिमत्त्वेन पूर्वमते पितेषि अत्रानन्तशब्दन रूढिपरिग्रहो न युक्त , अनन्तगब्देन कारणरूपावध्य भावम्यैर वक्तुमुचितत्वात् , तस्यानुक्तौ "भाकासस्य का गति" रिति प्रश्नप्रसगादिति चेन, आकाशम्य चरमकारणत्वद्योतनार्थमेव 'सर्वाणि ह वे' ति वाक्यप्रवृत्ते । प्रश्नानुत्थानार्थमेवच तयोतनम् । यदि हि पूर्वरीत्या 'अमुप्य लोकम्य का गति " रितिवत् अम्य लोकम्य का गति' रिनिवञ्च 'आकाशस्य का गति' रिति प्रनमुक्त्वा, "न स्वर्ग रोमति नयेदि ' तिवत् 'नप्रतिष्ठा रोफमतिनये दितियच तत्म्यान 'स एपोऽनन्त' इत्युत्तरमुच्येत, तदानन्तशब्दोवध्यभावपर इति निर्धायैत । नच वादृश सन्दर्भो दृश्यते । अवोगगनन्तशब्दो रुढ एवेति । का अन तशन्दे योगा सोम्योमेपत्त मन्यमान प्रति महिषलीय स्वन्यायावरम्यनेन भायति कारणत्वपर्यवसायक वान्यन्निन्दप्य, तनयाया नपेक्षमट्युन्नेपयनिष्णुपदेन तदृनृसिंहपदेन च पर्यपायिनु पिम्यु ·पाराशयविनयः। पदचिहितेन कठवलीस्थेन " यदिदं किञ्च जगत्सर्व प्राण एजती"ति वाक्येन नृसिंहपदचिहिततापनीयवाक्योक्तभयहेतुत्वेन प्रतिपादितस्य प्राण स्य प्रतिपादकवाक्यं विचारयति- १. अत एव प्राणः ॥१-१-२॥ प्रस्तुत्य, छान्दोग्ये श्रूयते - " प्रस्तोता देवता प्रस्तावमन्वायत्ते " ति कतमा सा देवतेति प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैपा देवता प्रस्ताव मन्वायते " ति । अत्र प्राणशब्दो ऽप्याकाशशब्दवत् प्रसिद्धप्राण न्यतिरिक्त परस्मिन्नेव ब्रमणि वर्तते, तदसाधारणनिखिलजगत्प्रवेशनिष्क मादिलिगात् - प्रसिद्धवनिर्दिष्टात् । अधिकाशङ्का तु- कृतस्य भूतजातस्य प्राणाधीनस्थितिप्रवृत्त्यादिदर्शनात्, वृहदारण्यके यदा वे पुरुषः स्व पिति प्राणं तर्हि वागम्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनो यदा प्रबु ध्यते प्राणं देवा अघि पुनर्जायन्त " इति प्रसिद्धवनिर्देशरहितया श्रुत्या प्राणस्याप्ययोदमनहेतुत्वावगमाच, प्रसिद्धमाण एव जगत्कारणम् । प्राण स्य चाचेतनस्य प्रस्तावदेवतावं अनस्याचेतनस्य प्रतिहारदेवतात्वय दुपपद्यते । अन्नस्याचेतनत्वञ्च " आमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ती" त्यनेनावगम्यते इति । " परिहारस्तु- शिलाकाठादिषु चेतनखरूपे च तदभावाद " सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युजिहत" इति नोपपद्यते, "प्राण तर्हि वागप्येती" त्यादिश्रुतिरिन्द्रियव्यापारविषयेति अतः प्राण इति सर्वाणि भूतानी" ति प्राणशब्देन परं ब्रह्मैवामि घीयत इति । .

·२५८ शास्त्र मुक्तावळी । अपरे त्वेतदधिकरण " तद्वै व प्राणो अभव । महान् भोग प्रजा पते । भुज करिष्यमाण । यद्देवान्प्राणयो नवे" ति तैत्तिरीयवास्यविषय योजयन्ति । तन्न, सूत्रास्वारस्यात् । अत ए ' त्यस्य पूर्वप्रकृत हेतुपरामर्श एव म्वारम्यात् , पूर्वप्रकृत कारणत्यादीनामुदाहृतवाक्ये श्रम- णाभावात् । अतएवेति परामर्शनीयतया तदुक्तम्य " अद्भयम्सम्भूत इत्यनुवाकोक्तस्य श्रीभूपतित्वम्याकाशाधिकरणे विवक्षितस्वाभारदिति । इति गाणाधिरणं - नवमम् । अथ ज्योतिरधिकरणम् । इद पुस्पसूक्त हि सर्ववेदेषु पठ्यते " इति सर्वशाखामु पाठेन सकलशाखातात्पयोद्ग्राहकपुरुषसूक्तप्रत्यभिज्ञया भगवति कारण वपर्यव सायक वाक्य निरूपयति-- १. ज्योतिधरणाभिधानात् ॥ १.१-२५ ॥ छान्दोग्ये श्रूयते अथ यदत परो दिवो ज्योतिदीप्यते विधता पृष्ठेषु सर्वत पृष्ठे'वनुतमेपत्तमेषु लोकेपिदं वाव तयदिदमस्मिन्नन्त पुरुषे ज्योति " रिति । पृष्ठेषु- उपरितने", " त्रिपादूर्भ "" तमसो परिष्टा " दित्यादि श्रुतिभ्य । व्यष्टिसमष्टिविवक्षया “ विधात सर्वत " इत्युक्तम् । अनुत्तमेषु- स्वस्मादन्य उत्तमो नाम्तीत्यनुत्तम । इदञ्च वाक्य विषपम्, निरतिशयदीप्तियोगम्य कारणत्वाक्षेपकत्वात् । न तल सूर्यो भाति' तम्य भासा सर्वमिद विमाती"ति प्रकरणे तथाक्षरात् सम्भवतीह विश्व " मिति निरतिशदीप्तियुक्तस्य वस्तुन कार णत्यश्रवगात् । तत्प्रकरणम्य कारणविषयत्व ह्यविगीतम् , परमात्म विपर्यत्वे हि विमति निरतिशयदीक्षियोगात्कारणभूत ब्रह्म भवन् ज्यो निशब्दनिर्दिष्टार्थ किं प्रमिहनतृतीयज्योति , उत तदन्य इति । " " । अत्र सशय- , ·. पाराशपिजयः। अत्र पूर्वः पक्षः- प्रसिद्धः कौशेयज्योतिपेक्योपदेशादातरूपन्याप्त स्वाच प्रसिजायोतिरेव ज्योतिश्शदार्थः । “इने या व तदिदगस्मिनन्तः पुरुष ज्योति " रिति कौशेयज्योतिपैक्यमुपदिश्यते । तस्य च भौतिकत्वं "तम्गपा दृष्टिय नेतदमिच्छरोरे संपर्शनोटिणमान विजानाति तस्यैषा श्रुतिः यत्रे सत्कण्ठावपिगृप निनदमिक नदधुरिवागरिव ज्वलत उप शृ. गोती " ति उम्पत्यपोपगुणकत्वाम्नानात् सिद्धम् । एवं कौशेयज्योति पैक्योपदेशदीप्तिभ्यामुपोहलितया प्रसिद्धया ज्योतिश्शन्दस्य महामृत तृतीयपरत्वे निश्चिते सति, सदनुसारेण कारपवाक्येषु थ्यमाणो भूत शब्दो नाचिरसंसृष्ट चेतनपरः, फिन्लचिन्मानपरः । अत्रापि पूर्वाधिकरणवत् सूक्ष्मरूपेण निखिलजगत्कारपत्वं विवक्षिवमिति । राद्धान्तस्तु- ज्योतिश्शन्दनिर्दिष्टोऽधः प्रसिद्धज्योतिषोन्यः, चा णाभिधानात् -- उपक्रमे “ पादोस्य सर्वाभूतानि त्रिपादस्यामृ दिवी" त्ययैव युपम्पन्धिनश्वर पखेन पर्वभूताभिधानात् , स्वम्यापि सर्वान्तर्भावन सर्वभूतपादवत्त्वस्य प्रसिद्धज्योतिप्यसम्भवात् । सूत्रे — चरणाभिधानादि । त्यनेन युक्त्यन्तरमपि संगृहीनम् । “ पादोय सी भूतानि विषादयामृनं दिवी " ति वाक्यमुखेन पुरुषसूक्त प्रत्यभिज्ञायते । तम्य च सर्ववेदतात्पर्य निर्धारकत्वद्योतनाथमे । सर्ववेदेषु पाठान् , “ वेदेषु पौरुष सूक्त " मित्या दिना सर्ववेदापेक्षयाभ्यर्हिनलश्रव पाच, तदनुरोधेनेतरेषां वाक्यानां नेय. तया पुरुषश्रुत्यनुसारात् , ' अमृतत्वम्येशान ' इति गोक्षपदत्वश्रवणान ज्योतिश्शब्दो न महाभूतनृतीयपरः, किन्तु पुरुारर इति । पादागि पानादिरयुक्त शब्दप्रत्यभिज्ञा स्यात् , न स्वर्थतः, अर्थतोऽपि प्रत्यभिज्ञ द्योतयितुं चरणग्रहणम् । भूतानी ' त्यनयोः स्तुतिपरत्वेन्यतरय स्तुतिपरत्वेवार्थतः प्रत्यभिज्ञान स्यात् , बाधकाभायादुभपमप्यर्थपरमिति चरणग्रहणस्य भावः । 'पादस्य सर्वा भूतानि ' ' पादोम्य विश्वा ·२६. शालमुक्तावळी। ननु सर्ववेदतात्पर्यनिर्धारकपुरुपसूक्तेन चिदचिद्विलक्षणपरमारम सिद्धेर्वाक्यान्तराणां सर्वेषां तदनुरोधित्वाच्चायोगव्यवच्छेदाधिकरणानाम नारम्भ एव प्रसज्यत इति चेत् ? सत्यम् , तत्तद्वाक्यस्वारस्यपर्यालोचन यैव सर्वेषां वाक्यानां परमात्मपरत्वं व्यवस्थापयितुं पुरुषसूक्तानाकलने नैव पूर्वपक्षमुत्थाप्य सदनाकलनेनैव सिद्धान्तकरणात् । इह तु स्ववाक्य स्वारस्येन सिद्धान्तकरणायद पुरुषसूकस्योपन्यासः । कोक्षयज्योतिपक्यो पदेशश्च चिदचिद्विलक्षणे वस्तुन्यपि सम्भाव्यते, "अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः” इत्युक्तेः । दीप्तियोगश्च ‘आदित्यवर्ण ' मित्येतत्प्रत्यभिज्ञापकः । विग्रहद्वारा च तदुपपतिः । २. छन्दोभिधानानेति चेन्न तथा चेतोर्पगनिगमातथा हि दर्शनम् ॥ १-१-२६॥ उपक्रमे- 'गायत्री वा इदं सर्व भूत मिति गायत्रचाल्यं छन्दोभिधाय, ' तदेतदृचाभ्यनूक्त ' मित्युदाहृतायाः तावानस्य महि- मे" स्यम्या ऋचोपि छन्दोविषयत्नान्नात्र परम पुरुषाभिधानम् । यद्यपि छन्दोमात्रप्रसिद्धस्यापि गायनी शब्दस्य परमात्मासाधारणसर्वभूतपादयत्व लिङ्गवलात्परमात्मविपयत्वं अकाशाधिकरणनयेन सिद्धयति, तथापि गायत्रीशब्दस्य ब्रह्मपरत्वे चतुष्पदेत्यस्य 'टाची' ति विहितटाव न्तत्वानुपपचेः छन्दोविषयत्वमावश्यकामिति चेन्न;- न गायत्रीशब्देन छन्दोगात्रमिहाभिधीयते, छन्दोगात्रस्य सर्वभूनपादवत्त्वानुपपत्ते. । अत्र हेत्वनुपन्यासः पूर्वसूत्रस्थहेनोरेवान्वयात् । ततश्च ब्रह्मण एव गायत्री लोणमिहानगम्यते-ब्रह्मणि गायत्री सराश्यानुसन्धान फलायोपदिश्यते । गायत्रीवास्यनिर्वाहस्यापि उक्तहेतुसहकारित्यानिगमादिति पञ्चम्यन्तनिर्देश। तथा हि '. अन्यनापि सादृश्याच्छन्दोभिधायी शब्दो अर्थान्तरे प्रयुज्य मानो दृश्यत । यथा सवर्गविद्याया 'ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश . . - ·पाराशर्यविजयः। सम्पयन्ते ' इत्यारभ्य. ' सैषा विराडन्ना' दित्युच्यते । वाय्यमिचन्द्र सूर्यसलिलाने प्राणवाक्चक्षुःश्रोत्रमनांसि च दशसंख्यत्वाद्विराद् । अन्ने च तदति चेत्यन्नात् । अनुसन्धानफलं च श्रूयते 'पूर्णामप्रवर्तिनीं श्रियं लभते य एवं वेदे ' ति । पूर्णलमपरिच्छिन्नत्वम् । अप्रवृत्तित्वमचलत्वं- स्थिरत्वम् । अनन्तस्थिरा श्रीर्मुक्तेश्चर्यम् । ननु हार्दाकासपिशिष्टपरगारगो पासनफलं हि तच्छ्यते; " यद्वै तबलेतीदं वा व तद्योयं पहिर्धा पुरुषा दाकाशो यो वै स बहिर्घा पुरुषादाकाशः, अयं वा व स योयमन्त.पुरुष आकाशो यो वै सोन्त पुरुष आकाशः, अयं वा व स योयमन्तहृदय आ- फाशस्तदेतत्पूर्णमप्रवर्ती" ति हि श्रूयते, अतो न गामनीसादृश्यानुसन्धान फलमिदमिति । उच्यते, स्वतापरिच्छिन्नवेपि ब्रह्मणः परिच्छिन्नः पदार्थ श्चतु पात्त्वोपदेशस्योपासनार्थत्वाभावे वैय्यात , प्रकरणे तस्य फला 'तराविधानाच गायत्रीसादृश्यरूपस्य चतुप्पात्त्वस्यानुसन्धेयता प्रसीयते; तत्र भूतपृथिवीशरीरहृदयै धतुप्पारवेभिहिते ब्राणोऽपूर्णवास्थिरत्वशका ज्यावृत्यर्थ पूर्णत्वाप्रवृत्तित्वगुणकतयैव चतुप्पाब्रमण उपासन विधीयते । चतुष्पदेति च गभीरायां नद्यां पोप इत्यत्रेव गायत्रीविशेषणमेव उपक्रमस्थगायत्रीशब्दादुरोधेग मन्त्रगतसात्मकत्वमस्वारस्येन नि. चाह्यम् , नतु सर्वात्मकत्वानुरोधेनोपक्रमस्थगायत्रीपदान्वारस्य न्याय्यमिति शङ्कायां, उपक्रम एव गायत्रीपरत्वे स्वारस्य हानिरुच्यते- ३. भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेचैवम् || १-१-२७ ॥ उपक्रमे खेव श्रूयते--" गायत्री वा इदं सर्व भूतं यदिदं किञ्च वाग्वै गायत्री वाग्या इदं सर्व भूतं गायति च त्रायते च, या वै सा गायत्री इयं वा च सा येयं पृथिव्यस्यां हीद सर्व भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नाति शीयते, या वै सा पृथिवी इय वा व सायदिदमस्मिन् पुरुषे शरीरमस्मिन् होमे गाणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते, यद्वै तत्पुरुपे शरीरमिदं वा - ·• गायत्री वा , । २६२ शापमुक्तावळी । व तद्यदिनमस्मिन्नन्त पुरुषे हृदयास्मिन् हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते, सैपा चतुष्पदा पड्विधा गायत्री" इति । इदं सर्व भूत " मिति गायत्रीशब्दधनुप्पाब्रह्मपरः, सर्वभूतशब्द आत्म परः, आत्मवर्गस्य पादत्वं सामानाधिकरण्येनोक्तम् । तस्यैव ब्रह्मणो गान त्राणादिभिप्पाविध्यं च विवतुः श्रुतिः गानत्राणोपपादनाय वामपत्वमाह- " वाग्वै गायत्री " ति ! गायत्रीमन्दवाच्यं चतुप्पाद्ब्रह्म वायपविशिष्ट मित्यर्थः । " रसोहमप्सु कौन्तेये " त्यारभ्योच्यते~ "शब्दः खे पोरुप नृषि" ति । तथा भगवत्पराशरवचनम् “शब्दमूर्तिधरस्यैतद्रूपं विष्णोर्महा स्मनः" इति । ततः किं विवक्षितपाविध्यस्येत्यत्राह- " वाग्वा इदं सर्व भूतं गायति च त्रायते चे" ति । वाग्विशिष्टं परं ब्रह्म सर्वं भूतं गायति- अभिघते, हिताहितविधिनिषेधमुखेन वायते चेत्यर्थः । एवमेकः पादो गान त्राणरूपविधाद्वयं चोक्तम् । तदनुवादपूर्वकं द्वितीय पादं सामानाधिकरण्ये नाह- सा गायत्री इयं धा व सा येयं पृथिवी " ति । उक्ता कारविशिष्टप्रकृतधर्मिपरौ यत्तच्छन्दौ । या सा सर्वभूतरूपैकपादा गायत्री. गायत्रयाख्यं ब्रम्म, तदेव पृथिवीत्यर्थः । कथं पृथिव्या ब्रह्मात्मकत्वमित्य- त्राह- " अम्यां ही" ति । ब्रह्मात्मकत्वादेव हि सर्वभूनप्रतिष्ठात्वम् , न हि केवलपृथिव्याम्मर्वभूतघारण शक्तिरित्यर्थ । प्रतिष्ठात्वं च नियतमित्याह - एतामेव नातिशीयत" इति । पृथिवी भूतजातं नानिवर्तते, कर्मवश्या स्मनां नियमेन प्रतिष्ठात्वादशक्यातिक्रमणेत्यर्थ । पृथिवीमयब्रह्माण्डोदरे हि भोक्तृवर्गः परिवर्तते । एव द्वितीय पादो भूनपतिठायतदनतिवय॑त्वरूप विधाद्वयं चोकम् । अथ तृतीय पादमाह- दे सा पृथिवी इयं वा व सा यदिदमस्मिन् पुरुषे शरीर " मिति । पुरुषशब्दइशरीरविशिष्टजीवपरः। पृथिवीरूपपादविशिष्टा या सा गायत्री गायत्रयाख्यं ब्रह्म, सा शरीरम् - शरीराख्यपादविशिष्टेत्यर्थ । भूनपृथिव्योगायत्रीमामानाधिकरण्येन निर्दिष्ट वया पृथिवीगन्दम्य ब्रापर्यतखेन तदुपस्थापनक्षमतात् , अमचमायन्या- या वै . . या ·पाराशर्यविजयः। २६३ । . यादत्रापि पादान्तरत्य तरसामानाधिकरण्येन निर्देष्टुं युक्त्याच्च । शरीरस्य ब्रह्मात्मकत्वं प्राणप्रतिष्ठास्वतदनातवय॑त्वाभ्यामुपपादयति---"अस्मिन् हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्त " इति । चतुर्थं पादमाह- " यद्वै तत्पुरुषे शरीर इदं वा व तद्यदिदस्मिनन्त पुरुपे हृदय " मिति । शरी राज्यपादविशिष्टं यत् गायत्रयाख्यं ब्रह्म तदेव हृदयमित्यर्थः । पूर्ववद् ब्रह्मात्मकत्वमुपपादयति " अस्मिन् होमे प्राणा: प्रतिष्ठिता एतदेव नाति शीयन्त" इति । प्राणा प्राणापानादयः, इन्द्रियाणि वा, तेषां हृदयसम्ब- धिनाडीद्वारा हृदयप्रतिष्ठितत्वम् । एवं तृतीयचतुर्थों पादौ प्राणप्रतिष्ठात्व तदनतिवर्त्यत्वरूपं विधाद्वयं चोक्तम् । “सैषा चतुष्पदा पविधा गायत्री". एपा चतुष्पदा पड्विधा सा गायत्रीत्यन्वय' । एतदब्रह्म चतुष्पदत्वेन पट् विधत्वेन च प्रसिद्धा गायत्रीत्यर्थः । विधेयानुमारात् स्वीलिंगनिर्देशः । " इन्द्रश्शचीपति. वलेन पीडितः । दुश्चयवनो वृषा। समित्सुसासहिः"- इति चतुष्पदा पड्विधा च गायत्री प्रसिद्धा । तस्याश्च षड्विधत्वं तत्पा- दस्य पडक्षरत्वात् । चतुष्पदति गायत्रीपदमुख्यार्थस्यैव निर्देशः पदस्य ऋग्वाचकत्वामावे " टायची " ति विहितटागनुपपत्तेः । अतश्चतु- प्पदेति, पदं गभीरायां नद्यामिल्यत्र गभीरपदबद्गायत्रीपदमुख्यार्थ विशि नष्टि । पड्विधेति पदमपि तत्समभिव्याहारात्ताद्वशेषणमेव । एवंच ब्रह्मणि गायत्रयां च चतुष्पात्त्यपाड्विध्योक्तेः ब्रह्मणि गायत्रीसादृश्ये तात्पर्यमव गम्यते । एवं च गायत्रीपदस्य विशेषणद्वयसमभिव्याहारलब्धोयमर्थः- पादविधाभ्यां गायत्रीसदृश ब्रह्मति । एव भूतपृथिवीशरीरहृदयानां पादत्वेन व्यपदेशो ब्रह्मण एव गायत्रीशब्दागिधेयत्व उपयते । चरणाभिधानादिति वत् पादाभिधानादितेि वक्तव्ये व्यपदेशग्रह गं " पादोस्य सर्वा भूतानी " लि वत् भूतादीनां पादत्वस्य कण्ठोक्तयभावात् । सामानाधिकरण्यागायत्री पदप्रयोगस्य सादृश्यनिवन्धनत्वाच अर्थादेव हि भूतादीनां पादत्यप्रतीतिः। तस्य १ :- ·पारागयविनाय । छन्दोमात्रस्य सर्वभूतपदत्वाद्ययोगात् , तथा "गायत्री वा इद सर्वमि" त्यादिरपि न छन्दोमानविषय , छन्दसत्सर्वात्मकत्वायोगात् ; किन्तु तत्र गायनीशब्दो गायत्रीरूपस्वरिकारानुगतनमानुसन्धानोपदेशात्तल्लक्षक , नि- कारश्च म्यानुगते ब्रह्मण्युपलक्षणमिति न सात्मकत्वानुपपत्ति । तथाझ न्यत्रापि विकारानुगतनमानुसन्धानोपदेशो दृश्यते-- "एत व बचा महत्युक्थे मीगासन्त" इत्यादी । तयेत्यस्य तेन विकारानुगतत्वेन प्रकारेणे त्यर्थ । इति । . अपरेतु- ज्योतिथरणाभिधानात् । यदृचा पठन्ति “वि मे कर्णा पतयतो विचक्षुवी इद ज्योतिर्हृदय आहित यत् । वि मे मनश्चरति दूर आधी किंस्विक्ष्यामि किमु नू मनिप्ये" इति । मम कर्णो ज्योतिषो विरुद्ध पतत , चभुध विरुद्ध पतति, यदिद हृदय आहित ज्योति तदत्यन्त फर्णादिविरुद्ध वर्तते, मगश्चातिविरुद्धचरति, भवो च्यानुदिरप्यह किन्नु वक्ष्यामि, किं वेद अनुचिन्तयेयम्, इति मन्त्रार्थ । अत्र हृदयाहितज्योति किमनि किवा विष्णुरिति सन्देह । अमिरिनि पूर्व पक्ष , अस्य मन्त्र स्यामियान्तर्गतखेनानिप्रकरण वात्मसिद्धेधेति । सद्धान्तस्तु विष्णुरेवेदं ज्योति , कर्णादीनामेतज्जयोतिर्विरुद्धचरणाभिधानात् । कर्णादिविदूरत्व हि " परो मात्रया तनुवा वृधाने " त्यादिना विष्णोरेवावगम्यते । मीयते विषयानेवेति माना इन्द्रियगण । वपरोसीत्यर्थ । नच प्रकरणविरोधः, लिङ्गेन प्रकरणमाधोपपत्ते । नच श्रुतिविरोध , श्रुत्तेविष्णावपि सावकाश त्वात्। छन्दोभिधानानेति चेन तथा चेतोर्पणनिगदात्तथा हि दर्शनम् । छान्दोग्ये "अथ यदत परो दिवो ज्योतिप्यित" इत्यादौ ज्योति श्रयते, तच्च गायत्रीत्वेन पठ्यते, " गायत्री वा इद सर्वमि" त्युपक्रमात् , सा गायत्री किं विष्णु उत उन्दोविशेष इति समय । पूर्वपक्षस्तु--गायत्री पदेन छ दोनिशेष एवाभिधीयते , गायत्रीशब्दम्य तत्रैव रुदत्वात् ।

·ज्यायाश्च शासमुक्तारळी तस्माजयोतिश्शब्देनापि स एवाभिधीयते न विष्णुरिति । सिद्धान्तस्तु गा यत्रीपदेन विष्णुरेव निगद्यते, गायत्रीशब्दार्थासावित्युपासनार्थम् । अतो ज्योतिश्शब्देनापि स एव निगवते । कुन एतदितिचेन् ? गायति च त्रायते चेति गानत्राणकर्तृत्वलिङ्गश्रवणात् । तस्य च्छन्दस्यसम्भवात् । अतो विष्णुरेव गायत्री, ज्योतिरपि स एव । भूनादिपादव्यपदेशो पपत्तेचैवम् । एतासानस्य महिमा, अतो पुरुष पादोस्य सर्ग भूतानि, निपादस्यामृतन्दिवी ' ति गायत्री गधिकृत्योदाहियते । सर्वाणि भूतान्यम्यैक पाद , अम्मामृत स्वरूपभूत पादत्रय दिवि निष्ठतीति पादोस्येत्यादेरर्थ । एव गायनया भूतादिपादव्यपदे- शाच सा विष्णु , तम्य विष्णादेवोपपते , अन्य जानुपपतेश्चेत्यर्थ । इति । अत्येतु--दिवि श्रूयमाण पर ज्योति किं सूर्योजाठरामि परमेश्वरो वेति यशय । पूर्वपक्षस्तु पोशब्दम्याकाशवाचित्वात् परोटिव इत्ताकाश वता सूर्य एवात्र प्रतिपाद्यते, अथमा 'यदिदमम्मिन्नन्त पुरुष जोतिरि" ति पुरुषातर्वर्तितया जाठरामिरिति । सिद्धान्तन्तु- "परो दिवो ज्योतिरि" ति सवोत्तर पर ज्योति परमेश्वर एव, ‘पादोस्य सर्वा भृतानी' ति ज्यो तिपोम्य एकागतया सर्वभूनानागगिधानात् , नेतजाठरानिसूर्ययो-सम्म वनि, परिच्छित्वादिनि । द्वितीयमूने अन्गेपा गाम्ये सिद्धान्तान्न विशेष । टीकाया तु 'तथाचेतार्पणनिगमारयाहि दर्शनमि' यश प्रकारातरेण यो । नित । तथा- तेन गायायवच्छिन्नत्यप्रकारेण, ध्यानोपदेशात् , तथाल्प न्यत्रापि 'पतन बसचा महत्युत्थे गीगासन्त ' इत्यादी कार्यविशेषा च्छिन्नपरमे धरदर्शनोपासनमस्तीति । परपक्षे सिमान्ते मग एन त्रिपापचोपचिरनुपपा, दिपायधि करणदिशानुपपत्ते , व्यापकत्वाखमण । नच गुगदो योनगानम्वरूप पर , साम्यम्घारम्यान् । द्वितीय गायत्रीशब्दो गायत्री परिकारानु गत नव्यानुसन्धानोपदेशाचा दरासतर, उता बाययो .

·पाराशर्यविजयः। स्वारस्यासिद्धः । सूत्रे तावत्तधाशब्देन छन्दसः प्रकृतत्वाच्छन्दस्साहश्यमेव शवगम्यते, न विकारानुगतस्वम् । वारये " गायत्री वा इदं सर्वमि" त्या रभ्य ब्रह्मणि भूनपृथिवी शरीरहृदयरूपाश्चतुरः पादान् गानबाणभूतप्रति प्ठात्वतदनतिवय॑त्वप्राणप्रतिधात्वतदनतिवय॑त्वरूपाप्पविधाश्योपदिश्य "सैषा चतुष्पदा पविधा गायत्री" ति गायत्रयामप्यन्यदेव चतुप्पात्त्वं पाइविध्यं चोच्यते; पूर्वोकपादविधानां ब्रह्मसम्बन्धित्वं गायत्रचारतदयो ग्यत्वादवगम्यते । सेपेत्यस्यायमणः- एपा- एतद्ब्रम, चतुष्पदत्वेन पविध त्वेन च प्रसिद्धा या गायत्री सेत्यर्थः । चतुष्पदेति गायत्रीपादस्यैव निर्देशः । तस्प पदस्य अग्याच करवागावे टायचीति विहितटावनुपपत्तेः । अतश्चतुप्प देति पदं गभीरायानद्यामित्यत्र गभीरपदवत् गायत्रीपदगुख्यार्थ विशिनष्टि । पविधेति पदमपि तत्समभिन्याहारागायत्रचाश्चतुप्पास्यस्य प्रतिपादं पडक्षर त्वेनोपपात्याच गायत्रीपदमुख्यार्थविशेषणमेव । एवं च ब्रह्मणि गाय त्यांच चतुप्पाचपाइविध्योक्तशाणि गायत्रीसादृश्ये तात्पर्यमवगम्यते। एवंच गायत्रीपदस्य विशेषणद्वयसममिव्याहारलग्योयमर्थः- पादविधाभ्यां गायत्री सदृश ब्रोति । अवयवगतस्यापि पाविध्यस्य समानधर्मतया विवक्षा " अष्टावुपभृति अष्टाक्षरा गायत्री यदप्टाकपालो भवत्यष्टाक्षरा गायत्री " त्यादिवदुपपद्यते । अतसादृश्यानुसन्धानविधावेव पाक्यस्य स्वारसिकन्ता पर्यम् । एतद्नुसारालदाणातोपि गौणवृत्तिरेव ज्यायसी । अथवान माभूत गौणी वृत्तिः, सामानाधिकरण्येन गायत्रीपदमुख्यार्थस्यैव ब्रह्माभेदप्रतिपादने सति तस्यासम्भयाद्वाक्यम्य सादृश्यानुसन्धानविषितात्पर्यावगमे सति सादृश्या नुसन्धानविधे. कल्पनात् । “अन्योन्तर मात्मा""शारीर आत्मे" ति चारोप रूपवाक्यं च दृश्यते । महावाक्यतात्पर्यावाधाच न प्रामाण्यहानिः । तथा हि दर्शनमि' त्यस्यापि न परोक्तार्थ उपपन्न', 'एतमेवे ' ति वाक्यस्य सर्व कर्मसमाराध्यत्वपरत्वात् । एतमेव परमात्मान पूजिततर्कण तत्सम्बन्धि तया निर्धारयन्तीति हि वाक्यार्थः । इति ।

·२६८ चास्त्रात्तापकी। . ब्रह्म गायत्री , अपरेपा पक्षोऽप्यनुपपन्न । तथाहि चरण हि प्रतिसम्म सापेक्षम् , नचेद्रियरूपमतिसमन्धि सूखे निर्दिष्टम् । चरणशब्द पादपरत्वे तु ज्योति पदसमभिव्याहारातदेव प्रतिसम्बन्धीति गम्यते विच "पादोस्य सर्वा भूतानी " ति वाक्येन ज्योतिस्सम्बन्धिचर मवगतम् , सूत्रपि स्वरसतस्स एवार्थोऽप्रगम्यते, अतस्सूत्रसमानार्थत्वादि मेव वाश्य विपय । किञ्चास्य सूत्रस्य वढचवाक्यविषयत्वे छन् भिधानभूतादिपादव्यपदेशोपदेशभेदाना तद्वाक्ये श्रवणाभावेनोत्तरसूलाण मसात्यमेव स्यात् । अतएव तेषामधिकरणान्तरत्वमिप्यत इति चेन, छन्दोगिधानात् ब्रह्म नात्र गायत्रीशब्दार्थ इति वा- परो दिवो ज्योति' रित्यत ज्योतिशब्दार्थो न भवतीति वा शक्यत इति वाच्यम् , 'दित्यनेन शङ्का वावगमात् , नचैव शङ्का सगङ्गच्छने शब्दार्थ इति वा, 'परो दिवो ज्योति । रित्यत्र ज्योतिश्शब्दार्थ इति चा प्रागप्रसक्तत्वात् । ननु इद ज्योतिर्हृदय आहित ' मित्यत्र ज्योति पदेन ब्रम नाभिधीयते, ' अथ यदत पर ' इत्यत्र ज्योतिश्शब्देन ब्रह्मा नभिधानात् तच्च गायत्रीशब्देन छ दोगिधानात् , ज्यातिप एव गायत्री स्त्रात्तज्ज्यो तप पुरुषातवर्ति न्यातिपयोपदेशाचेति शङ्कार्थ इति चेन्न,- मन ज्याति पदम्य गायीपरत्वे तस्य पुरुषा तवर्तिज्योतिपैक्मासम्भवेन तदुक्तरर्थवादतया । इद ज्योतिर्हृदय आहित ' मित्येतज्ज्योतिराक्षेपासम्भ चात् । वाक्यद्वयेनापि पुरपा तज्योति प्रतिपादने द्याक्षेपम्स्यात् । नच छ दोगिधानपिधुरवाक्ये पुस्पातति ज्योति प्रतिपादन छद परम् पुरषात यतिस्वश्रुतिरथवाद इति वक्तु शक्यम् । अतो न पूर्वसूना क्षेपराम्गव । सम्भवेपि वा पथ मेकाधिकरणता, पूर्वशेषत्वात् । तदनाकारे च पूर्वसूत्र स्यापि च्या दोग्यवाक्यविषयत्वमेव युक्तमित्युक्तम् । चरणानिधानभूनादिपादव्यपदशोबत्यो पारुण्यम् , उभयोमिनहेसा य परताया प्रागेनाभिधानात् । छ दोगिधानादित्या च तथाशब्देन छन्द नच तथासति ·1 पाराशर्यविजयः। २६९ साधर्म्यमेव स्वरसतोयगम्यते, नतु गायनी शब्दार्थत्वम् । निगदादित्य यमपपाठ , सम्प्रदायविरोधादर्थविरोधाच्च । पाठोहि निगदः । नच चेतो. पण पटवते, किन्तु तात्पर्यविषयतया गम्यते । अतो निगमादित्येव युक्तः पाठ । निगम - पर्यवसानम् । चेतोर्पणामिति त्यसगतम् , प्रकृतिविकार भावाभावेन चतुर्थीसगासस्य अप-यस्यात् । तथाहि दर्शनमित्यस्य उक्तार्थो न्यत्रापि दृश्यत इति हि स्वरसतोवगम्यते । लिंगदर्शनपरत्वे लिंगादिति वा गिदर्शनादिति वा स्यात् , नतु तथाहि दर्शन मिति । भूतादिसूने चादि पदेन द्वितीयतृतीयचतुर्धपादतया विवक्षिनानां पृथिवीशरीरदयानामेव अहण स्वरसतो ऽवगम्यते । भूतादीना पादत्वविवक्षा च "सैपा चतुष्पदे" त्युक्तेरवगम्यते । नतु " त्रिपादन्यामृत दिवी" स्युक्तत्रिपारम्वरूपस्यादि पदेन ग्रहणम् । यदुक्त पाविध्यानुवादेन चतुप्पात्व ब्रह्मणों विधीयते- "सपा पविधा गायत्री चतुष्पदे" ति, तदेव चतुप्पात्र व्याल्यायते- "पादोस्य सर्वाभूतानि त्रिपादस्यामृत दिवी" ति, एवमनहीकारेच "तदेत हचाभ्यनूक्तमि" त्यसगत स्यात् , पूक्तिचतुप्पात्वस्य चाभिधान एव हि तदेतदिति निर्देशस्समन्जसो भवति, अतो भूतपृथिवीशरीरहृदया ना नपादत्वमिति । तन, गायत्रीशब्दम्य ब्रह्मपरत्वे चतुप्पदेत्यनुपपत्ते , 'टाची' ति ऋच्यभिधेयायामेव टाविधानात् । चतुप्पदत्यस्य पादोस्यति विवरणमित्यप्यमङ्गतम् , पुरुषसूक्तं 'पुरुष एवेद सर्वमि' ति प्रकृतिप्राकृत कृल्लाविभूतिकत्वमुक्त्वा, एतावत्येव विभूतिरिति बुद्धिनिवृत्तये पूर्वोक्तप्रसिद्ध विभूतिकत्व 'एतावानम्य महिमे' त्यनूध, 'अतो ज्यायाश्च पुरुप'इति नतो प्यधिकमहिमान प्रतिज्ञाय स एव महिमा पादोस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्या मृत दिवा' रि- पूर्व 'पुरुष एवेद सर्व' मिति प्रतिपन्नविभूतिरेकदेशमात्रमेव ततोपि त्रिगुणविभूतिकत्व ब्रह्मणोस्तीति यथा प्रतिपाद्यते, तथानापि भूत पृथिवीगरीरहृदयाभूतिकावातिपादनेन परिच्छिनाविभूतिका बुद्धिव्यावर्त नाय तदेतहचाभ्यनूक्त' मिति विभूतिप्रतिपादिकामृचमवतार्ग, 'तावानस्य - . " ·- . शास्त्रमुक्तावळी । महिमे' ति पूर्वोक्तचतुप्पात्त्वमनूध, 'ततो ज्यायाश्च पुरष' इत्यधिक मान प्रतिज्ञाय, तत्कथमित्यपेक्षाया 'पादोम्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्या दिया ति पूर्वोक्त भूतादि अन्यदपि भूतगौतिक कृल्ममेकदेशमा ततोपि त्रिगुणविभूतिक ब्रह्मेति हि प्रतिपाद्यते । 'सैपा चतुष्पदे' युक्तच. प्पात्त्वमेव यदि 'पादोस्थे' त्यनेनोच्यते, तदा तावानस्य महिमे' ति सैपे ति वाक्योत्तमनूध, 'अतो ज्यायाश्च पुरष' इति ततोप्यधिकमहिमान प्रति । ज्ञाय, पादोम्ये ति तद्विवरण कथमिवोपपद्येत स्वस्येव स्वस्गादुत्कर्षासम्भ वात् , 'तावानस्य महिमे' ति, 'पादोस्य सर्वा भूतानी' ति च पूर्वोक्तस्यैवा भिधानात् । तदेतदृचे ति वाक्यमनसैव । अधिकोक्तिस्तु न दोप , तथासति 'अतो ज्यायानि त्यनाजन्यात् । 'एच' मिति चावान्तरसाध्य परत एव सार्थम् , परमसाध्यस्य पुन प्रतिज्ञानरपेक्ष्यात् । ननु पादोस्ये' त्याय ययेतद्विभूतिवतिपदार्था पाद नित्यविभूतिय॑मृनपदार्था त्रिगुणा इत्यर्थ तदा युसम्बन्धेन ज्योति प्रत्यभिजोक्तिरनुपपन्ना, ज्योतिर्वाक्य इवान स्वरूपस्य युसम्बन्धानदगमात् , त्रिपाद्विभूतेरेव सत्र द्युसम्बन्धाव ज्योतिर्वाक्ये प्यमृतत्रिपाद्विभूतित्वमेव 'दीप्यत' इत्यनेन विवक्षित मित्युक्तो, 'मथ यदत इत्यस्य 'तस्य भासा सर्वमिद निभाती' त्येतत्समा नार्थत्वोक्तिविरोध , यदि ब्रह्मव्यतिरिकमेक पाद अमृत ब्रसम्वरूप लि पादित्युच्यते, तदा 'दिवी' त्यधिकरणनिर्देशानुपपन , दिवि विद्यमानस्येति धुसम्बन्धेन व्यापकत्व वियशिला तम्य स्वरूपन्निपादित्युक्तौ दिवीति व्यर्थम् , निपादित्यनेनैव व्यापकत्वलामात् , इति ।.उन्न, सर्वा भूतान्यस्य पाद अमृतमम्य त्रिपादित्युक्तया-- अमृतातिरिक्त कृत्लमेक पाद अमृा पादत्रय गिति प्रतीते । स्वरूपातिरिक्ताना विभृतीनामेकपादत्वोक्तया पादत्रयात्मक स्यामृतस्यापि सरूपातिरिक्तत्वमेव युक्तम् । नच तस्यैव द्युसम्बन्धात् प्रत्यभिज्ञाविरह , 'दिवि अस्व'- दिवि विद्यमानम्यास्येत्यर्थात् । एवमन्य. यश्च 'अय यदत परो देवो ज्योतिदाप्यत' इति ज्योतिपो घुसम्ब घागु गम, - ·. - पाराशविजयः। २७१ वादात् , सन्निहितवाक्यस्य पुरोवादले सम्भवति व्यवहितकल्पनायोगा चलायाम्पते । अन्न शुसम्बन्धिनागमनल्याभावस्य सुप्रसिद्धत्वादिवि विध मानस्यामृतं त्रिपादिति (सम्बन्धकीर्तनस सप्रयोजनस्वाय हेतुगर्भताया वाच्यत्वात्, तस्य हेनुताश्च त्रिपादमृतस्य तत्र विद्यमागतानिबन्धनत्वाचस्य घुसम्बन्धलाभ इति । अन्येषां पक्षे पूर्वपक्षो ऽनुपपनः, आदित्यस्य कौक्षेयज्योति पैक्योपदेशविरोधात् ; जाठरामेः 'दिवः परः 'विश्वतः पृष्ठब्धि त्याधर्थानुपपत्तेः । यत्तु टीकायामुक्तं- ' धोशब्दो' देहबाघभूताकाश परः, तथाच दिवःपरत्वं देहबासकाशादन्यत्र देहान्तराफाशे वर्तगा नत्वम् । विश्वतः पृष्ठेप्ति ' स्यायुक्तं सर्वलोकव्यापिटीसिमलं ब्रह्माण्डरीत्या पिण्डाण्डरूपे देहे ध्यानार्थ तत्तलोकतया कल्पितेषु भागेपु व्याप्ततया । सन्तापयति स्वं देहगापादतलमस्तक " मिति श्रुतिप्रसिद्धया दीप्त्या युक्तत्वमिति । तन्न, दियःपरत्वस्यास्वररात्वात् ; आरोपगात्रंण लोकनिष्ठ तया दीप्त्युपदेशानुपपादनात् । " छन्दोगिधानादि " त्यत्र टीकोक्तव र्थान्तरमप्यनुपपन्नम् , अपरपक्षटूपणदशायां सादृश्यानुसन्धान एन सूत्र वाक्ययोस्तात्पर्योपपादनादिति ॥ इति ज्योतिरधिकरणं दशगम् । अथ इन्द्रप्राणाधिकरणम् । " यदिदं किञ्च जगत्सवै प्राण एजति निम्मृत " मित्यादिवाक्य मुखेन तापनीयप्रत्यभिजया कारणत्योपपादकस्य मुमुक्षूपास्यत्वस्य भग वति पर्यवसायकमिन्द्रप्रागवाक्यं विचारयत्ति- १. शाणस्तथानुगमात् ॥१-१२९॥ कौपीतकीयालणे मतदनविद्याया- "प्रतर्दनो ह चै देवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धागोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण चे सारभ्य, 'वरं वृणोप्चे " . - ·" ति श्रूयते । २७२ शाखमुक्तावळी ति.वक्तारमिन्द्रं प्रति ' त्वमेव मे वरं वृणीप्य यं त्वम्मनुप्याय दिततम म्मन्यसे " इति प्रतर्दननोक्ते, " स होवाच प्राणोस्मि प्रज्ञात्मा तम्मामायुर मृतमित्युपास्वे तत्र संशयः-- हिततमोपासनकर्मत्वस्य . जगत्कारणनिष्ठत्वाज्जग कारणमिन्द्रशब्दनिर्दिष्टार्थः किं प्रसिद्धेन्द्रः, उतान्य इति । पूर्वपक्षस्तु- इन्द्रशन्दनिर्दिष्टः प्रसिद्धन्द्र एव, तन्नैवेन्द्रशब्दस्य प्रसिद्धेः प्राणोस्मी ' ति प्राणशब्दनिर्देशश्च इन्द्रस्य बलवत्त्येन प्राण प्रधानत्वादुपपद्यते, ' मिति श्रुतेः; या च काचिठ्ठल कृतिरिन्द्रकर्मैव तदितीन्द्रस्य वलवत्त्वप्रसिद्ध; प्रज्ञात्मत्वमप्रतिहतज्ञानत्वा दुपपन्नम् । 'अजरो मृत' इत्येतच्च निर्जरत्वामृतत्वप्रसिद्धरुपपन्नम् । स्वाष्ट्रवधादिलिङ्गसहितायाः प्रसिद्धवृत्तसर्वसिद्धान्तहेतुभ्यापि बलीयस्तया फारणवाक्यानां सर्वेषामपि तदनुसारेण नेयत्वात् । इति । प्रमाणावै बल - राद्धान्तस्तु इन्द्रशब्दनिर्दिष्टः प्रसिद्धेन्द्रादन्य एव, “ आनन्दो ऽजरोऽमृत " इत्युत्तरवाक्यप्रतिपादितानामानन्दादीनामन्यस्मिन्नेव सम्भ वात् । चेतनमानसाधारणं स्वरूपानन्दत्वं स्वरूपगतमजरामृतत्यन्च नेह विवक्षितम् , साधारणार्थस्येहोक्तेरनतिशयहेतुतया इन्द्रे विशिप्योक्तेः प्रयोजनाभावात् । अत आनन्दशब्दो निरुपाधिकानन्दयोगपरः । अजर मृतशब्दो जरानाघातनित्यमाळविग्रहयोगपरी । निरुपाधिकानन्दादि योगश्च कर्मवश्ये प्रसिद्धेन्द्रे न सम्भवतीति । सूत्रार्थस्तु-- प्राणशब्दनिर्दिष्ट इन्द्रः प्रसिद्धेन्द्रादन्यः, यथान्यत्व सिद्धिस्तथैव " स एप प्राण एव प्रज्ञात्मा ऽऽनन्दो जरोमृत" इति वाक्ये इन्द्रगन्दास्यानुगमात् । इन्द्रस्तथानुगमादिति वक्तव्ये प्राणशब्देन्द्रस्य निर्देश इन्द्रस्य प्राणशब्देनानुगमं दर्शयितुम् ।

·पाराशयावेजयः। न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा हस्मिन् ॥१. १. ३०॥ इन्द्रशब्दनिर्दिष्ट " भानन्दोजरोमृत इत्यनेनैकार्थ्यादन्य इति नोपपयते, " मामेव विजानीहि प्राणोमि प्रज्ञामा तम्मामायुस्मृतमित्युपा- स्स्वे "ति वक्ता हीन्द्रः " विशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान् यतीन् माला वृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीस्सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रहलादिनमन्तरिक्ष पौल।- मान्पृथिव्यां कालकक्ष्यान् तस्य में न लोम च मीयते " इति त्वाष्ट्रयध सालावृकयतिप्रदानदैत्यातिसन्धानपौलामनिरासैः प्रज्ञातजीवभावस्य स्वात्मन एवोपास्यतां प्रतर्दनायोपदिशति, अत उपक्रमे जीवविशेप इत्यवगते सति " आनन्दोजरोमृत " इत्युपसंहारस्तदनुगुण एव वर्णनीय इति चेत् ? अध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन्-आत्मनि यस्सम्बाधस्सोध्यात्मसम्बन्धः, तस्य, भूमा- बहुत्यम् , सम्बध्यमानानां बहुत्वेन सम्बन्धबहुत्वम् , स्मिन् वक्तरि परमात्मन्येव सम्मवति । “ तबथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणे पितास्स एप प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दो जरो ऽमृत" इति भूतमात्राशब्देना चेतनवस्तुजातमभिधाय प्रज्ञामात्राशदेन तदाधारतया चेतनवगै चामि घाय तस्याप्याषारतमा प्रकृतमिन्द्रप्राणशब्दाभिधेयं निर्दिश्य, तमेव "आ- नन्दो जरो मृत " इत्युपदिशति । तदेतत्कृत्सचेतनाधारवं जीवादर्थान्त भूतेस्मिन् परमात्मन्मेवोपपद्यत इत्यर्थः । ननु कथ प्रज्ञामात्राशब्देन चेतनवर्गाभिधानम् , " दश प्रज्ञामात्रा अधिभूत " मितीन्द्रियाणामेव प्रज्ञामात्राशब्देनोक्ततया तत्पत्यभिज्ञानेना स्यापि तत्परत्वादिति चेन्न;-प्रज्ञाशब्दो हीन्द्रियेप्वमुख्यः, जीवेषु तु मुख्यः, तेषां ज्ञानस्वरूपत्वात् । नच गुख्ये सम्भवति लक्षणाश्रयणं युक्तम् । किंवा तचा ·जीव "प्राणोस्मि प्रज्ञात्मे " ति, " - तस्य . " २७४ शाखमुक्तावळी। स्मिन् प्रकरणे प्रज्ञाशब्दो बहुप्वर्थेषु प्रयुज्यते, तावत् मनाति च न हि प्रजापेता बाड्नाम किंचन प्रज्ञापये दन्यत्र मे मनोभूदिति नाहमेतनाम प्राजासिप " मिति, तथेन्द्रियेषु च दश प्रज्ञामात्रा " इति, अतो नैकार्थनियत , अतः पूर्व प्रज्ञाशब्द निर्दिष्टो जीव इह प्रज्ञामात्राशब्देनोच्यते । अथवा- अध्यात्मसम्बन्ध भूमा धस्मिन्-- परमात्मासाधारणधर्मसम्बन्धो ह्यध्यात्मसम्बन्ध भूमा- बहुत्वं . अस्मिन् प्रकरणे विद्यते । तथाहि- प्रथम " त्वमेव वर घृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततम मन्यस" इति, " मामुपास्वे" ति च परमात्मासाधारणमोक्षोपासनकर्मलं प्राणशब्दनिर्दिष्टस्येन्द्रस्य प्रतीयते एप एवं साधु कर्म कारयति त योभ्यो लोकेभ्य उनिनीपति एप वासाधु कर्म फारयनि त यमधो निनीपती" ति सर्वस्य कर्मण. कार यितृत्व च परमात्मन एव धर्म.; तथा तथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नेमावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमानाः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामानाः प्राणे ऽपिता" इति सर्वाधारस्व च तस्यैव धर्म ; तथा स एप प्राण एवं प्र- ज्ञात्मानन्दोजरोमृत" इत्येतेपि परमात्मन एव धर्माः; " धिपति , एए सर्वेश " इति च परमात्मन्येव सम्भवति तदेवमध्यात्म सम्बन्धभूम्नोत्र विद्यमानत्वात् परमात्मैवान्द्रशब्दनिर्दिष्ट । यदुक्तम्-~ उपक्रमे जीवविशेषानुगमादुपसहारम्तदनुरोधेन नेय इति; तदयुक्तम् , उपक्रमोपसंहारी हि वाश्यावयवौ, तयोरवयवभूतयोः परस्परविरोधे उप क्रमप्रापल्यम्, नत्वयपविविरोधे, अत्र वनेकावान्तरवाक्यै प्रतिपनस्य महा वाक्यास्यावयविनो विरोधे अवयवमूतोपक्रमो दुर्वल । कान्तहीन्द्रस्य "मानुपामरत्वे "ति स्वात्मन उपाध्यत्वोपदेश स्सड्गस्यते ! तबाह~ शास्त्रदृष्टयानूपदेशों वामदेववत् ॥ १. १. ३१ ॥ एष लोका ·- त्रिशीण स्वाष्ट्र पाराशर्यविजय.। २७५ एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण इत्यादिशास्त्रदृष्टया स्नान्तर्यामिण उपास्यस्याभिप्रायेण " मामेव विजानीहि मामुपास्स्वे" तीन्द्रस्योपदेश । यथाऽहमादिपदानां वत्तच्छरीरकपरमात्म पर्यन्तत्व जानता वामदेवेन स्वान्तर्यामिण सात्म्यिाभिप्रायेण मनुसूर्यादि सर्वात्मगाव उपदिष्ट. । तथाहि श्रूयते-" तद्धतत्पश्यन् नृपिर्धामदेवः प्रतिपेदे अह मनुरभव मूर्यश्चे" त्यादि । प्रहलादश्व- " सर्वगत्वा दनन्तस्य स एवाहगवस्थित । मत्स्सर्वगह सर्व मयि सर्व सनावने ॥॥ इत्यादि । जीवमुख्यमापलिहूगान्नेति चेन्नोपासानैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् ॥ १. १. ३२ ॥ न वाच विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् " यावद्धचस्मिच्छरीरे प्राणो वसति तावदायु ' रित्यादि जीय मुख्यप्राणलिङ्गबलात् प्रसिद्धेन्द्रमुख्यप्राणविवक्षा तावदुरपहवा; नन्व स्त्येव विवक्षा, किन्तु परमात्मविशेषणतयेत्युक्तमिति चेत् । तथा सति परमात्मन, पदान्तरेणाननैव पदेन वृत्त्यन्तरेण वोपस्थापनसम्भवात् प्रसिद्धेन्द्रादिविवक्षा व्यर्था, तस्मादध्यात्मसम्बन्धो नेति चेन्न,- उपासा वैविध्या तो । उपासनविध्यमुपदेष्टु तचद्विशेषणकपरमात्माभिधानम् । परमात्मन स्वरूपेणानुसन्धानम् , भोक्तृवर्गशरीरकत्वानुसन्धानम् , भोग्य भोगोपकरणशरीरकत्वानुसन्धान चेति त्रिविधमुपासनमुपदेष्टुमित्यर्थ । अ न्यत्रापि हि त्रिविधं ब्रह्मानुसन्धानम् आश्रित-प्रतिपन्नम् । यथा आनन्द वल्लया सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्मे " त्यादौ स्वरूपेणानुसन्धानम् , “ तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चभावात् , निरुक्त चानि- रुक्त च, निलयन चानिलयन च विज्ञान चाविज्ञान चे " त्यादिपु चेतन विशिष्टत्वेनाचेतनविशिष्टत्वेन चानुसन्धानम् । नन्वानन्दवल्लया त्रिविध महनम् । . + ·शामुक्तापळी। , । मुपा म युज्यते, " यदा क्षेवेप "इति वाक्येन पूर्वोक्कार्योपासनानुवादात्, इह तु न तथा दृश्यत इत्यनाह-इह तद्योगा दिति । इहापि प्रकरणे आनन्दोनरोमृत " इति स्वेन रूपेणानुसन्धानम् , " प्राणोस्मी" त्यचिविशिष्टानुसन्धानम् , “ मामुपास्म्वे " ति चिद्विशिष्टानुसन्भानमिति त्रिविधमुपासनं युज्यत एव । "प्राणोस्मी " ति वाक्ये हि " प्राणोस्मि प्रज्ञात्मे " ति प्रथमान्ततया निर्देश , "अमृत" मितीतिकरण च दृश्यते, तेनायमर्थोऽप्रगम्यते-- आयुरमृत मामित्युपास्वेति- प्राणेन्द्रप्रकारकमुपास्न्धे पति । अन्यथा पूर्व प्रथमान्तनिर्देशस्य इतिकरणस्य चास्वारस्यात् । “भायु रमृत " मित्यहिकामुटिमकसकलफलप्रदत्व उपास्यत्वापपादकमुक्तम् । अतो नेन्द्रशब्दनिर्दिष्ट प्रसिद्धेन्द्रादन्य इति । परेतु-प्राणशब्दनिर्दिष्ट पञ्चवृत्तिर्वायु परमात्मा वेति तावत्सशय , तत्र प्रसिद्धयतिक्रमे कारणभारात् वायुरेय प्राण इति पूर्वपक्षे, राद्धान्त प्राण परमात्मा, तथा- परमात्मपरत्वे, प्रकरणस्योपक्रमपरामशॉपसहारे, अनुगमात् समन्वयात् । एव स्थितेपीन्द्रलिंगाना किंचिद्वलावष्टम्भेन पूर्व पक्षान्तरमुत्थाप्य निराकरोति न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मस. म्वन्धभूमा ह्यस्मिन् । इह प्राणशब्दनिर्दिष्ट इन्द्र इति युक्तम् , प्रसिद्ध- स्येन्द्रस्य " मामेव विजानीही "ति वचनात् लिंगात् , नहींद ब्रह्मणि स- अच्छते, “ मामेवे ' त्यवधारणेन स्वानुगतब्रह्मपर्यवसानव्यावर्तनात् , अन्यथा अवधारणपैयर्थ्यात्, तम्मादिन्द्र एव प्राण इति पूर्व पक्ष । परमा स्मेति सिद्धान्त । अस्मिन् सनु प्रकरणे अध्यात्मसम्बन्धाना प्रत्यगात्म मम्बन्धिना लिंगाना, भूमा राहुल्य उपरभ्यते। तथाहि " यावद्धयस्मिन् Pाणो वसति तावदायू" रित्यायु प्रदत्व, " अस्ति बच प्राणाना +' मितीन्द्रयनिश्श्रेयसहेतुत्यम् , "इद शरीर परिगृह्योत्थापयती" ति शरारात्यापरत्वमित्यादीनि बहूनि पराचीनायामिन्द्रदेवतायामसम्भाषि ·पाराशर्यविजयः। २७७ सानि प्रत्यलिंगानि दृश्यन्ते । कथं तर्हि "मामेव विजानीही" ति वस्तु रात्मोपदेशः शाखदृष्टया तूपदेशो वामदेववत् । इन्द्रः स्वगात्मानं पर मात्मत्वेनाहमेव परं ब्रह्मेति शास्त्रदृष्टया तूपदिशति " मामेव विजानीही " त्यादि। पुनर्विधान्तरेण पूर्नपक्षमुत्थाप्य निराकरोति- जीवमुख्यप्राणलिंगा नोत चेनोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् । स्यादेतत् , माभूदिन्द्र उपास्यः प्रतिपाधः, तथापि जीवप्राणब्रह्माणि श्रीण्युपास्यानि प्रतिपाद्यानि स्युः नतु ज्ञेयं ब्रह्मैव प्रतिपाद्यम् , ब्रह्मलिंगवज्जीवमुख्यप्राण लिंगयोरपि सत्वादिति पूर्वः पक्षः । राधान्तस्तु-उपासात्रैविध्यप्रसंगात् , आश्रितत्त्वाच भन्यत्रापि ब्रमलिंगवशात् प्राणशब्दस्य ब्राणि वृत्तः, इहापि हिततमोपासादिब्रह्मलिंगयोगात् ब्रह्मोपदेशएवायमिति गम्यत इति । परक्षपक्षे मुख्यप्राणपूर्वपक्षीकरणमनुपपन्नम् , " प्राणोमि प्रज्ञामे" ति प्राणस्य विशेषणतयोपादानात् । चतुर्थस्त्रे शब्दोपात्तस्याध्यात्मसम्बन्धभूम्न एव निषेध्यत्वसम्भवे अन्यस्य निषेध्यत्वकल्पनं प्रसपदाध्याहारश्च दोषः । इति श्रीगधूल्कुलतिलकभीनिवासाचार्यपादसेवासमधिगतपरावरतत्वयायात्म्येन तदेकदेवतेन तच्चरणपरिचरणपरायणे। तत्प्रसादलब्ध महाचार्यापरनामधेयेन रामानुजदासेन विराचते पाराशर्यविजये मथमाध्यायस्य प्रथमः पादः।

·. . शामुक्तामली। मुपा'नं युज्यते, " यदा देवेप "इति वाक्येन पूर्वोक्तार्थोपासनानुवादान्, इह तु न तथा दृश्यत इत्यनाह-इह तद्योगा दिति । इहापि प्रकरणे आनन्दोजरोमृत " इति स्वेन रूपेणानुसन्धानम् , प्राणोस्मी त्यचिद्विशिष्टानुसन्धानम् , " मामुपास्म्वे " ति चिद्विशिष्टानुसन्धानमिति त्रिविधमुपासनं युज्यत एव । “ प्रायोमी " ति वाक्ये हि " प्राणीस्मि प्रज्ञात्मे " ति प्रथमान्ततया निर्देश., "अमृत" मितीतिकरण च दृश्यते, तेनायमर्थोऽवगम्यते-आयुस्मृत मामित्युपास्स्वेति प्राणेन्द्रपकारकमुपास्से पति । अन्यथा पूर्व प्रथमान्तनिर्देशस्य इतिकरणस्य चास्वारस्यात् । “भायु रमृत " मित्यहि कामुधिमकसफलफलप्रदत्व उपास्यत्वापपादकमुक्तम् । अतो वेन्द्रशब्दनिर्दिष्ट प्रसिद्धेन्द्रादन्य इति । . - परेतु-प्राणशब्दनिर्दिष्ट पञ्चवृत्तिर्वायु परमात्मा वेति तावत्सशय तत्र प्रसिद्धयतिक्रमे कारणभावात् वायुरेव प्राण इति पूर्वपक्षे, राधान्त प्राण परमात्मा, तथा- परमात्मपरत्वे, प्रकरणस्योपक्रमपरामशॉपसहारे, अनुगमात्- समन्वयात् । एव स्थितेपीन्द्रलिंगाना किंचिद्वलावष्टम्भेन पूर्व 'पक्षान्तरमुत्थाप्य निराकरोति न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मस- म्बन्धभूमा ह्यस्मिन् । इह प्राणशब्दनिर्दिष्ट इन्द्र इति युक्तम् , प्रसिद्ध- स्येन्द्रस्य " मामेव विजानीही " ति वचनात् लिंगात् , नहींद ब्रह्मणि स अच्छते, “ मामेवे । त्यवधारणेन स्वानुगतब्रह्मपर्यवसानव्यावर्तनात् अन्यथा अवधारणवैयात्, तस्मादिन्द्र एव प्राण इति पूर्व पक्ष । परर स्मेति सिद्धान्त । अस्मिन् सलु प्रकरणे अध्यात्मसम्बन्धाना मम्बन्धिना लिंगाना, भूमा बाहुल्य उपरभ्यते। तथाहि " यावद्धयमि. रे प्राणो वसति तावदायु" रित्यायु प्रदत्व, "अस्ति कच प्राप 4' गितीन्द्रियनिश्श्रेयसहेतुत्वम् , "इद शरीर परिगृह्मोत्यापय वि शरसरास्थापत्वमित्यादीनि बहूनि पराचीनायामिन्द्रदेवतायामसम्म प्रत्यगा