·न्यायबिन्दुटोका।
धर्मोत्तराचार्यकृता।
THE NYAYABINDU-TIKA,
BY
DHARMOTTARA ACHARYA.

·PREFACE The circumstances under which this ancient treatise on logic is now for the first time published, as a number of the Calcutta Bibliotheca Indrca, should interest even the general reader The first to make known to us so much as the name of the author, the Achārya Dharmottara, was the Russian scholar W Wassiljew. During a ten years' residence at Pekin (1840-1850) Wassiljew devoted himself to the study at first hand of Buddhism, fired, as he tells us, with the hope of aftording proof that the “ Russians too could do something for learning Wassiljew did much He would appear to have already mastered both the Chinese and the Tibetan languages, and with these keys he unlocked the vast stores of Buddhist tradition in Northern Asia That tradition is not indigenous, and the books in which it is preserved are for the most part translations from Sanskrit If we can conceive a state of things in which the whole of the New Testament, lost for ages, and perhaps for ever, in the original Greek, should have been suddenly recovered, in the form of a translation into old Gothic, we shall appreciate the service Wassiljew did to the study of Buddhism In his first publication Buddhism, its Dogmas, History and Literature'i Wassiljew bad a good deal to tell us ot the Buddhist áchărya or teacher, Dharmottara The Dharmottarīya school, so called after its founder Dharmottara or Uttaradharma, was one of eleven schools into which the great Sthavira sect of Buddhists was ultimately subdivided (PP 253, 256) Along with three of these schools the follow- 1 Der Buddhismus, seine Dugmen, Geschichte und Literatur St Paters burg, 1860 I use this Germyn translation ·Xl1 PREFACI. ers of Dharmottara asserted that "It was possible for those who had been saved again to fall” (p 279) Lastly, in a very important passage, which can only he generally refeired to here, Wassiljew brings togethei the names Dignāga, Dharmakīrtı, śāntideva and Dharnottara in a way which has special significance for our book (p 318) One of the Tibetan works used by Wassiljew, and of which he had already in 1860 prepared a translation into Russian,was Tāranātha's history of Buddhism,known pretty generally now from Max Muller's references to it in his · India what can it teach us? (Note on the Renaissance of Sanskuit Literature ) Schiefner, the tianslator into German of Wassiljew's first work, published the Tibetan text of Tāranātha in 1868 and independent translations into Russian and German, hy Wassiljew and Schiefner respectively, appeared in 1869 In his book Schiefnei was able to use the greater part of Wassiljet's notes, and at p 330 of the German work it will be found that Schiefner corrects from Wassiljew his own translation of a passage in which, according to Wassiljew, Dharmottara is referred to Schiefner adds themformation that the Tibetan Tandjur contains, among other works by Dharmottara, one entitled the Nyāyabindutikā Now this Nyāya-bindu-tikā of Dharmottarāchārya is the book which I have the good fortune to offer here to scholars in its lost Sanskrit original form For the circumstances under which the then unique MS of the work (written Samvat 1229= AD 1173) was discovered among the palm-leaf MSS preserved in the Jain temple of Sāntinātba, 1 “The Tibetan Tandjur is a compilation in Tibetan of all sorts of literary works, written mostly by ancient Indian Pandits and some learned Tibetans in the first centuries after the intioduction of Buddhism into Tibet, commencing with the seventh century of our era The whole makes 220 volumes " Csoma Korobi, quoted in Weber's History of Indian Literature, p 209, note ·PREFACE Xlli Cambay, I may be permitted to refer to my Third Report The publication of the book is due to the liberality of the Asiatic Society of Bengal Observing from the Annual Address of the President of that Society that it was intended to publish some of the Tibetan texts collected by Csoma Korosi and Hodgson, side by side with their Sanskrit 011- ginals, I offered to edit in that way Dharmottara's book This has unfortunately not been found practicable, but the search for Dhar mottara's work in its Tibetan form has at least revealed the fact that the Society possesses a work of the same name by the better known author, Dharmakırtı ? Both books are of course commentaries (tīkās) on a work entitled the Nyāyabındu, and it is to be hoped that Dharmakirti's books will ultimately be made available, if not in Sanskrit, at least in a translation from the Tibetan. 1«No 215 18 a Buddhist work, the only Buddhist bookm thiş library and my colleagues in these studies, if I may per- Dhaimottarācharya's commit myself that e presson, will sym thuse mentary on the Nyāyabindu with the teelıngs with which I came upon it I have already tried to convey to the reader something of that sense of run and desolation which must fluw into the mind of him who, in this empty temple, tums over these buriel 18cords of human faith and love and sorrow Here in the midst of it all is one solitary survival of a still older faith, of a ret greater religion I turn the page and read Jayanti jāti-vyasana-prabandhaprasūti hetur jagato vijetul rāgádyarāteh Sugatasya vācho manas tamas tänavam ādadhiīnāli The world breeds nothmg but a chain of evils that begin with birth but He has overcome the \Vorld It is He that fighteth for us Ein words lighten the darkness of our sulm Glory to Buddha. A Thurd Report of operations in search of Sanskrit MSS in the Bombay Circle. Trubner & Co, 1887 2 For this Buddhist writer mee Autrecht in the Indische Studien, XVI, 201 (the passage is given in English in Peterwp and rasad » Subhashuti. avli of Vallabhadeva, Introduction, P 46) ·21V PREFACE The first of the three chapters into which this book is divided had already been printed from the Cambay palmleaf MS. (A), when I was very unexpectedly put in possession of a second MS. For this find I was indebted to Mr Bhagvandas Kevaldas, the well-known agent for the search for Sanskrit MSS in the Bombay Presidency Mr Bhayvandas noticed that the Bhao Daji collection of MSS belonging to the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society contained a work styled, in the Catalogue, Laghu-Dharmottara-Sūtra We sent for that book and found to our delight that it contained a second copy of Dharmottara's commentary on the Nyāya-bindu, and a copy of the text of the Nyāyabindu itself (B). This discovery has very greatly lightened the task of editing the book I have also, through it, been able to present at the end of the commentary the work to which it refers us In reviewing my Third Report, Dr Buhler was disposed to think that the Nyāyabındutikā of my Cambay MS must be identical with a Dharmottara-vritti which he saw in Jesalmir, and of which he had a copy made for the Bombay Government collection This has not turned out to be the case but the Jesalmır MS is nevertheless of gieat importance to It is not Dharmottara's book, but a commentary upon that by a writer whose name is not given Unfortunately It is a mere fragment, extending only to p 20 of this edition of the Nyāyabındutikā In a paper, read betoie the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, I have put together the information contained in the Jesalmır fragment, and have shown in particular that, according to the anonymous commentator, Dharnottara bad three predecessors in his task of commenting on these old sūtras, Vinītadeva, Śantibhadra, and Dharmakīti As this last writer is known to have witten a commentary on a work by Dignāga, who is supposed to have been a contemporary of Kalıdāna's, wo ·PREFACE. ohtain from this statement something in the nature of a clue to Dharmottara's date But for this, and some speculations as to the authorship of sūtras held in such high honour by a succession of famous Buddhist writers, I must take leave here to refer to my paper, which will appear in the forthcoming number of the Society's Journal The two MSS on which this edition is thus based have been very carefully collated by me in collaboration with my Shāstiī, Mr Syamji Valji, whose assistance I desire cordially to acknowledge We cannot hope that our text is absolutely correct But we have spared no pains to make it as correct as we could I had intended to furnish this edition with full notes, but I soon found that the only satisfactory way of explaining a text, which is in places very obscure, would be to attempt a complete translation I had made considerable progress with a translation when an unexpected opportunity of attending the Stockholm Orientalist Congress rendered it advisable to lay that undertaking aside for the time The book itself will, I am confident, have great interest for students of Buddhism and of Hindu Philosophy, and I have ventured to solicit permission, which has heen kindly given, to dedicate it to the august and learned Patron of the Assembly I cannot refrain from adding that to me, the son of a Shetlander, it is as great a pleasure as it is an honour, to present this venerable relic of old-world thought to the Sovereign of Norway and Sweden P PETERSON Bombay, July 24th, 1889 ·न्यायबिन्दुटोका। प्रथमपरिच्छेदः। जयन्ति जातिव्यसनप्रबन्ध- प्रसूतिहेतोर्जगतो विजेतुः । रागाद्यरातेः सुगतस्य वाचो मनस्तमस्तानवमादधानाः ॥ सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वेत्यादिनाऽस्य प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजन- ५ मुच्यते । दिविधं हि प्रकरणशरीरं शब्दोऽर्थश्शेति। तत्र प्राब्दस्य स्वाभिधेयप्रतिपादनमेव प्रयोजनम् । नान्यत् । अतस्तन्न निरूप्यते। अभिधेयं तु यदि निष्प्रयोजनं स्यात्तदा तत्प्रतिपत्तये शब्द- संदर्भोऽपि नारम्भणीयः स्यात् । यथा काकदन्तप्रयोजनाभावान्न तत्परीक्षारम्भणौया प्रेक्षावता । तस्मादस्य प्रकरणस्यारम्भणी- यत्वं दर्शयताऽभिधेयप्रयोजनमनेनोच्यते। यस्मात्सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मात्तत्प्रतिपत्त्यर्थमिदमारभ्यत इत्ययमत्र 1 ·न्यायबिन्टौका। [१ परिच्छेदः । वाक्यार्थः । अत्र च प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थ- सिद्धिहेतुत्वं प्रयोजनमुक्तम् । अस्मिंश्चार्थ उच्यमाने संबन्ध- प्रयोजनाभिधेयान्युकानि भवन्ति । तथा हि पुरुषार्थोपयोगि सम्यग्ज्ञानं व्युत्पादयितव्यमनेन प्रकरणेनेति ब्रुवता सम्यग्ज्ञान- ५ मस्य प्राब्दसंदर्भस्या भिधेयं तड्युत्पादन प्रयोजन प्रकरणं चेद- मुपायो व्युत्पादनम्येत्युक्तं भवति । तस्मादभिधेयभागप्रयोजना- भिधानसामर्थ्यात्संबन्धादौन्युक्तानि भवन्ति । न विदमेकं वाक्यं संबन्धमभिधेयं प्रयोजनं च वक्तुं साक्षात्समर्थम् । एकं तु वदत्वयं सामर्थ्याद्दर्शयति । तत्र तदित्यभिधेयपदम् । व्युत्पाद्यत इति १० प्रयोजनमिदम् । प्रयोजनं चात्र वः प्रकरणकरणव्यापारस्य चिन्यते श्रोतुश्च श्रवणव्यापारस्य । तथा हि सर्व प्रेक्षावन्तः प्रवृत्तिप्रयोजनमन्विथ्य प्रवर्तन्ते । तत आचार्यण प्रकरणं किमर्थ कृतं श्रोडभिश्च किमयं श्रूयत इति संशयव्युत्पादन प्रयोजनम- भिधीयते । सम्यग्ज्ञानं व्यत्पद्यमानानामात्मानं व्युत्पादक क १५ प्रकरणमिदं कृतं शिव्यश्चाचार्यप्रयुक्तामात्मनो व्युत्पत्तिमिच्छद्भिः प्रकरणमिदं श्रूयत इति प्रकरणकरण-श्रवणयोः प्रयोजन व्युत्पा- दनम्। मंबन्धप्रदर्शनपदं तु न विद्यते। मामदेिव तु स प्रति- पत्तव्यः । प्रेक्षावता हि मम्यग्ज्ञानव्युत्पादनाय प्रकरणमिदमारब्ध- वताऽयमेवोपायो नान्य इति दर्णित एवोपायोपेयभावः प्रकरण- २० प्रयोजनयोः संबन्ध इति । ननु च प्रकरणश्रवणात्प्रागुतान्यप्य- भिधेयादौनि प्रमाणाभावात्प्रेक्षावद्भिन ग्टह्यन्ते । तत्किमेतैरा- रम्भप्रेदश उनः । सत्यमश्रुते प्रकरणे कथितान्यपि न निश्ची- .

·१ परिच्छेदः ।] न्यायविन्दुटौका । ३ यन्ते । उक्नेषु त्वप्रमाणकेष्वप्यभिधेयादिषु संशय उत्पद्यते । मंशयाच्च प्रवर्तन्ते । अर्थसंशयोऽपि हि प्रवृत्त्यङ्गम् । प्रेक्षावता- मनर्थसंशयो निवृत्त्यङ्गम् । अत एव शास्त्रकारेणैव पूर्व संब- धादौनि युज्यन्ते वक्तुम् । व्याख्यातॄणां हि वचनं क्रौडार्थम- न्यथापि संभाव्यते। शास्त्रकृतां तु प्रकरणप्रारम्भे न विपरीता- भिधेयाद्यभिधाने प्रयोजनमुत्पश्यामो नापि प्रवृत्तिम् । अतस्तेषु संशयो युक्तः । अनुक्केषु तु प्रतिपत्तृभिर्निप्रयोजनमभिधेयं संभाव्यताऽस्य प्रकरणस्य काकदन्तपरीक्षाया दूव। अशक्यानुष्ठान वा । ज्वरहरतक्षकचूडारत्नालंकारोपदेशवत् । अनभिमतं वा प्रयोजनम्। मालविवाहक्रमोपदेशवत् । अतो वा प्रकरणलघुतर अपायः प्रयोजनस्य । अनुपाय एव वा प्रकरणं संभाव्येत । एतासु जानर्थसंभावनाखेकस्यामप्यनर्थसंभावनायां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते अभिधेयादिव्वर्थसंभावनाऽनर्थसंभावनाविरुद्धोत्पद्यते तया पक्षावन्तः प्रवर्तन्त इति प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यङ्गमर्थसंभावनां कर्तुं संबन्धादौन्यभिधीयन्त इति स्थितम् । अविसंवादकं ज्ञान १५ मम्यग्ज्ञानम् । लोके च पूर्वमुपदर्शितमथं प्रापयन्संवादक उच्यते। तवज्ञानमपि प्रदर्शितमथं प्रापयत्संवादकमुच्यते। प्रदर्भिते चार्थ प्रवर्तकत्वमेव प्रापकत्वम् । नान्यत् । तथा हि न ज्ञानं जनयदर्थ प्रापयति। अपि त्वर्थ पुरुषं प्रवर्तयत्प्रापयत्यर्थम् । प्रवर्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वमेव । नहि पुरुषं हठात्प्रवर्तयितुं शक्नोति विज्ञानम् । अत एव चार्थाधिगतिरेव प्रमाणफल्नम्। अधिगते चार्थ प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितवार्थः । तथा च सत्याधिगमा- तु ·न्यायबिन्दटोका। [१ परिच्छेदः । समाप्तः प्रमाणव्यापारः । अत एवानधिगतविषयं प्रमाणम् । येनैव हि ज्ञानेन प्रथममधिगतोऽर्थस्तेनैव प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितश्चार्थः । तत्रैवार्थ किमन्येन ज्ञानेनाधिकं कार्यम् । ततोऽधिगतविषयमप्रमाणम् । तत्र योऽर्थो दृष्टत्वेन ज्ञातः स ५ प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयौलतः । यस्माद्यस्मिन्नर्थ प्रत्यक्षस्य माक्षा- कारित्वव्यापारो विकल्पेनानुगम्यते तस्य प्रदर्शकं प्रत्यक्षम् । तस्मादृष्टतया ज्ञातः प्रत्यक्षदर्शितः । अनुमानं तु लिङ्गदर्शना- निश्चिन्वत्प्रवृत्तिविषयं दर्शयति । यथा च प्रत्यक्ष प्रतिभास- मानं नियतमर्थ दर्शयति । अनुमानं च लिङ्गसंबन्ध नियतमर्थ दर्शयति । अत एते नियतस्यार्थस्य प्रदर्शके । तेन ते प्रमाणे । नान्यद्दिज्ञानम् । प्राप्तुं शक्यमर्थमादर्शयत्प्रापकम् । प्रापकत्वाच प्रमाणम् । श्राभ्यां प्रमाणाभ्यामन्येन च ज्ञानेन प्रदर्शितोऽर्थः कश्चिदत्यन्तविपर्यस्तः । यथा मरीचिकास जनम्। स चासत्त्वा- प्राप्तुमशक्यः । कश्चिदनियतो भावाभावयोः । यथा संशयार्थः । १५ न च भावाभावाभ्यां युक्तोऽर्थो जगत्यस्ति । ततः प्राप्तुमशक्य- स्तादृशः । सर्वण चालिङ्गजेन विकल्पेन नियामकमदृष्ट्वा प्रवृत्तेन भावाभावयोरनियत एवार्थो दर्शयितव्यः । स च प्राप्तुमशक्यः । तस्मादशक्यप्रापणमत्यन्तविपरीतं भावाभावनियतं चार्थ दर्शय- दप्रमाणमन्यज्ज्ञानम् । अर्थक्रियार्थिभिश्चार्थक्रियासमर्थार्थप्राप्ति- २० निमित्तं ज्ञानं मुग्यते। यच्च तैर्मग्यते तदेव शास्त्रे विचार्यते । ततोऽर्थक्रियासमर्थवस्तुप्रदर्शकं सम्बग्ज्ञानम् । यच्च तेन प्रद- र्शितं तदेव प्रापणीयम् । अर्थाधिगमात्मकं हि प्रापकमित्युक्तम् । - ·१ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटीका। ५ तत्र प्रदर्शितादन्यदस्तु भिन्नाकारं भिन्न भिन्नकालं च । विरुद्धधर्मसंसर्गायन्यदस्तु। देशकालाकारभेदश्च विरुद्धधर्म- संसर्गः । तस्मादन्याकारववस्तुग्राहि नाकारान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम्। यथा पौतशङ्खग्राहि शुक्ने शङ्ख। देशान्तरस्थग्राहि च न देशान्तरस्थे प्रमाणम् । यथा कुम्बिकाविवरदेशस्थायां मणिप्रभायां मणिग्राहि ज्ञानं ज्ञानं नापवरकदेशस्थे मणौ । कालान्तरयुक्तग्राहि च न कालान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम् । यथार्धरात्रे मध्याहकालवस्तुग्राहि स्वप्रज्ञानं नार्धरात्रकाले वस्तुनि प्रमाणम्। ननु देशनियतमाकारनियतं च प्रापयितुं शक्यं यत्कालं तु परिच्छिन्नं तत्कालं न शक्यं प्रापयितुम् । १० नोच्यते यस्मिन्नेव काले परिच्छिद्यते तस्मिन्नेव काले प्राप- थितव्यमिति। अन्यो हि दर्शनकालोऽन्यश्च प्राप्तिकालः। किं तु यत्कालं परिच्छिन्नं तदेव प्रापणीयम्। अभेदाध्यवसायाच्च संतानगतमेकत्वं द्रष्टव्यमिति । सम्यग्ज्ञान पूर्व कारणं यस्याः सा तथोका। कार्यात्पूर्व भवत्कारणं पूर्वमुक्तम् । कारणशब्दोपादाने तु पुरुषार्थसिद्धेः साक्षात्कारणं गम्येत। पूर्वशब्दे तु पूर्वमात्रम्। द्विविधं च सम्य- ग्ज्ञानम् । अर्थक्रियानि सम् । अर्थक्रियासमर्थं च प्रवर्तकम् । तयोर्यत्प्रवर्तकं तदिह परोक्ष्यते। तच्च पूर्वमात्रम्। न तु साक्षात्का- रणम्। सम्यग्ज्ञाने हि सति पूर्वदृष्टस्मरणम्। स्मरणादभिलाषः । २० अभिलाषात्प्रवृत्तिः। प्रवृत्तेश्च प्राप्तिः । ततो न साक्षाद्धेतः । अर्थ- क्रियानि से तु यद्यपि साक्षात्पत्तिस्तथापि तत्र परीक्षणीयम् । १५ ·६ न्यायबिन्दुटीका। [१ परिच्छेद। । ५ यत्रैव हि प्रेक्षावन्तोऽर्थिनः साशङ्कास्तत्परौक्ष्यते । अर्थक्रिया- निर्भासे च जाने सति सिद्धः पुरुषार्थः । तेन तत्र न साशका अर्थ ज्ञाते। अतस्तन्न परीक्षणीयम् । तस्मात्परौक्षार्हमसाक्षात्कारण सम्यग्ज्ञानमादर्शयितुं कारणशब्दं परित्यज्य पूर्वग्रहणं कृतम् । पुरुषस्यार्थः। अर्थ्यत इत्यर्थः । काम्यत इति यावत् । हेयोऽर्थ उपादेयो वा। हेयो ह्यर्थो हातुमिष्यते। उपादेयोऽप्युपादातम्। न च हेयोपादेयाभ्यामन्यो राशिरस्ति । उपेक्षणीयो झनुपादेय- त्वाद्धेय एव । तस्य सिद्धिर्हानमुपादानं च। हेतुनिबन्धना हि सिद्धिरुत्पत्तिरुच्यते। ज्ञाननिबन्धना तु सिद्धिरनुष्ठानम्। हेयम्य ६० हानमनुष्ठानम्। उपादेयस्य चोपादानम्। ततो हेयोपादेययो- हानोपादानलक्षणानुष्ठितिः सिद्धिरित्युच्यते । सर्वा चासौ पुरुषार्थमिद्धिश्चेति । सर्वशब्द इह द्रव्यकार्य वृत्तो न प्रकारकायँ। ततो नायमर्थः । दिप्रकाराऽपि सिद्धि सम्यग्ज्ञाननिबन्धनेति । अपि त्वयमर्थः । या काचिसिद्धिः मा ३५ सर्वा कृत्स्नवासौ मम्यग्ज्ञाननिबन्धनवेति । मिथ्याज्ञानाद्धि काकतालीयाऽपि नास्त्यर्थसिद्धिः। तथा हि यदि प्रदर्शितमार्थ प्रापयत्येवं ततो भवत्यर्थसिद्धिः। प्रदर्शितं च प्रापयत्सम्यग्ज्ञान- मेव । प्रदर्शितं चाप्रापयन्मिथ्याज्ञानम् । अप्रापकं च कथमर्थ- सिद्धिनिबन्धनं स्यात् । तस्माद्यन्मिथ्याज्ञानं न ततोऽर्थसिद्धिः । २० यतश्चार्थसिद्धिस्तत्सम्यग्ज्ञानमेव । अत एव सम्यग्ज्ञानं यनतो व्युत्पादनीयम् । यतस्तदेव पुरुषार्थसिद्धिनिबन्धनम् । ततो यावढ्यात्पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्ज्ञाननिबन्धनैवेति तावदुक्तं सर्वा ।

·१ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। ७ यत्त- सा सम्यग्ज्ञानपूर्विकेति । इतिशब्दस्तस्मादित्यस्मिन्नर्थ । दोश्च नित्यमभिसंबन्धः । तदयमों तस्मात्सम्यग्ज्ञानप्रर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मात्तयुत्पाद्यते । यद्यपि च समामे गुणीभूत सम्यग्ज्ञानं तथापोह प्रकरणे व्युत्पादयितव्यत्वात्प्रधानम् । तत- स्तस्यैव तच्छब्देन संबन्धः। व्युत्पाद्यत इति विप्रतिपत्तिनिराकरणेन । प्रतिपाद्यते व्युत्पाद्यत इति। चतुर्विधा चात्र विप्रतिपत्तिः। संख्या- लक्षणगोचरफल विषया। तत्र संख्याविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह । दिविधमिति । द्वौ विधौ प्रकारावस्येति द्विविधम् । संख्याप्रदर्शन- दारेण च व्यक्तिभेदो दर्शितो भवति। दे सम्यग्ज्ञानव्यक्तौ इति । व्यक्तिभेदे प्रदर्शिते प्रतिव्यक्निनियतं सम्यग्ज्ञानलक्षणमाख्यात पाक्यम्। अप्रदर्शिते तु व्यकिदे सकलव्यक्त्यनुयायि सम्यग्ज्ञान- लक्षणमेकं न शक्यं वकुम् । ततो लक्षणभेदकथनाङ्गमेव संख्याभेद- कथनम्। अप्रदर्शिते व्यक्रिभेदात्मके संख्याभेदे लक्षणभेदस्य दर्शयि- तुमशक्यत्वात्। नक्षणनिर्देशाङ्गत्वादेव च प्रथम संख्याभेदकथनम् । किं पुनस्तविविधमित्याह । प्रत्यक्षमिति। प्रतिगतमाश्रित- ५ मक्षम्। अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थ द्वितीययेति ममासः। प्राप्तापना- लंगतिसमासेपु परवन्जिङ्गप्रतिषेधात्। अभिधेयवल्लिङ्गे सति सर्व- लिङ्गः प्रत्यक्षशब्द: मिद्धः । अक्षाश्रितत्वं च व्युत्पत्तिनिमित्तं प्राब्दस्य । न तु प्रवृत्तिनिमित्तम्। अनेन त्वक्षाश्रितवनकार्थमम- वेतमर्थसाक्षात्कारित्वं लक्ष्यते । तदेव शब्दस्य प्रतिनिमित्तम् । २० ततश्च यत्किंचिदर्थम्य साक्षात्कारिज्ञानं तत्प्रत्यक्षमुच्यते। यदि त्वक्षाश्रितत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं स्वादिन्द्रियज्ञानमेव प्रत्यन-- ·न्यायबिन्दुटीका। [१ परिच्छेदः। D 7 मुच्येत । न मानसादि । यथा गच्छतौति गौरिति गमन- क्रियायां व्युत्पादितोऽपि गोशब्दो गमनक्रियोपलक्षितमेकार्थसमवेतं गोत्वं प्रतिनिमित्तौकरोति । तथा च गच्छत्यगच्छति च गवि गोशब्दः सिद्धो भवति । मौयतेनेनेति मानम् । करणसाधनेन मानशब्देन सारूप्य- लक्षणं प्रमाणमभिधीयते। लिङ्गग्रहणसंबन्धम्मरणस्य पश्चान्मान- मनुमानम् । ग्टहौते पक्षधर्मे स्मृते च साध्यसाधनसंबन्धेऽनुमानं प्रवर्तत इति पश्चात्कालभाव्युच्यते। चकारः प्रत्यक्षानुमानयोस्तुल्य बलत्वं समुच्चिनोति। यथार्थाविनाभाविवादर्थं प्रापयत्प्रत्यक्षं १० प्रमाणम्। तद्वदर्थाविनाभावित्वादनुमानमपि परिच्छिन्नमयं प्राप- यत्प्रमाणमिति। तत्रेति सप्तम्यर्थ वर्तमानो निर्धारणे वर्तते। ततोऽयं वाक्यार्थः। तत्र तयोः प्रत्यक्षानुमानयोरिति समुदायनिर्देश: । प्रत्यक्षमित्येकदेशः । तत्र समुदायात्प्रत्यक्षत्वजात्यैकदेशस्थ पृथक्करण निर्धारणम् । तत्र प्रत्यक्षमनूद्य कल्पनापोढत्वमभ्रान्तत्वं च विधौ- १५ यते। यत्तद्भवतामस्माकं चार्थेषु साक्षात्कारिज्ञानं प्रसिद्धं तत्क- ल्पनापोढाधान्तत्वयुक्तं द्रष्टव्यम्। न चैतन्मन्तव्यं कल्पनापोढाधा- न्तत्वं चेदप्रसिद्धं किमन्यत्प्रत्यक्षस्य ज्ञानस्य रूपमवशिष्यते। यत्प्रत्यक्ष- शब्दवाच्यं सदनूद्यतेति । यस्मादिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधा- व्यर्थषु साक्षात्कारिज्ञानं प्रत्यक्षशब्दवाच्यं सर्वेषां सिद्धम् । तद- २० नुवादेन कल्पनापोढाभ्रान्तत्वविधिः। कल्पनाया अपोढमपेतं क- रुपनापोढम्। कल्पनास्वभावरहितमित्यर्थः। अभ्रान्तमर्थक्रियाक्षमे वस्तुरूपेऽविपर्यस्तमुच्यते । अर्थक्रियाक्षम वस्तुरूपं संनिवेशीपाधि- ·१ परिच्छेदः । न्यायविन्टौका। धर्मात्मकम् । तत्र यन्न भ्राम्यति तदभ्रान्तम् । एतच्च लक्षणद्वयं विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम्। न त्वनुमाननिवृत्त्यर्थम्। यतः कल्प- नापोढग्रहणेनैवानुमानं निवर्तितम् । तत्रासत्यभ्रान्तग्रहणे गच्छ- दृक्षदर्शनादि प्रत्यक्ष कल्पनापोढ़त्वात्स्यात् । ततो हि प्रवृत्तेन वृक्षमात्रमवाप्यत इति संवादकत्वात्सम्यग्ज्ञानम्। कल्पनापोढत्वाच्च ५ प्रत्यक्षमिति स्यादाशङ्का । तनिवृत्त्यर्थमभ्रान्तग्रहणम् । तद्धि भ्रान्तत्वान प्रत्यक्षम्। त्रिरूपलिङ्ग-जवाभावाच नानुमानम्। न च प्रमाणान्तरमस्ति । अतो गच्छदृतदर्शनादि मिथ्याज्ञानमित्युक्तं भवति । यदि मिथ्याज्ञानं कथं ततो वृक्षावाप्तिरिति चेत् । न ततो वृक्षावाप्तिः। नानादेशगामौ हि वृक्षस्तेन परिच्छिवः । १० एकदेशनियतश्च वृक्षोऽवाप्यते। ततो यद्देशो गच्छदृतो दृष्ट- स्तद्देशो नावाप्यते। यद्देशश्चावाप्यते स न दृष्ट इति। न तस्मा- कश्चिदर्थोऽवाप्यते । ज्ञानान्तरादेव तु वृक्षा दिरर्थोऽवाप्यते । इत्येवमधान्तग्रहणं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्। भ्रान्तं ह्यनुमानम्। स्वप्रतिभासेऽनर्थऽध्यवसायेन प्रवृत्तत्वात् । प्रत्यक्षं तु ग्राह्य रूपे १५ न विपर्यस्तम् । न त्वविसंवादकमभ्रान्तमिह ग्रहौतव्यम् । यतः सम्यग्ज्ञानमेव प्रत्यक्षम् । नान्यत् । तब सम्यग्ज्ञानत्वादेवाविसंवादकत्वे लन्धे पुनरविसंवादकग्रहणं निष्प्रयोजनमेव । एवं हि वाक्यार्थः स्यात् । प्रत्यक्षाख्यं यदवि- संवादकं ज्ञानं तत्कल्पनापोढमविसंवादकं चेति। न चानेन २० दिरविसंवादग्रहणेन किंचित् । तस्माशाह्येऽर्थक्रियाक्षमे वस्तुरूपे यदविपर्यस्तं तदभ्रान्तमिह वेदितव्यम् ।

·१० : न्यायविन्दुटीका। [१ परिच्छेदः । कौदृशौ पुनः कल्पनेह ग्टद्यत इत्याह । अभिल्लाप इति । अभिलाप्यतेऽनेनेति अभिल्लापो वाचकः शब्दः । अभिल्लापेन संसर्ग एकस्मिज्ञानेऽभिधेयाकारस्थाभिधानाकारेण सह ग्राह्या- कारतया शोलनम् । ततो यदेकम्मिञ्जानेऽभिधेयाभिधानयो- ५ राकारौ संनिविष्टौ भवतम्तदा संसृष्टेऽभिधानाभिधेये भवतः । अभिलापसमर्गाय योग्योऽभिधेयाभामो यस्यां प्रतौती मा तथोक्ता। तत्र काचित्प्रतीतिरभिलापेन मंसृष्टाभामा भवति। यथा व्युत्पन्नसंकेतस्य घटार्थकल्पना घटशब्दमंसृष्टार्थावभासा भवति । काचित्त्वभिल्लापेनासंसृष्टाप्यभित्नापसंसर्गयोग्याभासा भवति । । यथा बालकस्थाव्यत्पन्नसंकेतम्य कल्पना । तत्राभिलापसंसृष्टाभासा कल्पनेत्युक्तावव्युत्पन्नसंकेतस्य न संग्टह्येत। योग्यग्रहणे तु मापि संग्टह्यते। यद्यप्यभित्नापसंसृष्टाभासा न भवति तदहर्जातम्य कल्पना। अभिन्नापसमर्गयोग्यप्रतिभामा तु भवत्येव। या चाभि- लापसंसृष्टा साऽपि योग्या। तत उभयोरपि योग्यग्रहणेन संग्रहः । अमत्यभित्नापसंमर्गे कुतो योग्यतावमितिरिति चेत् । अनि- यतप्रतिभामत्वात् अनियतप्रतिभासत्वं च प्रतिभामनियम- हेतोरभावात् । ग्राह्यो ह्यर्थो विज्ञानं जनयन्नियतप्रतिभामं कुर्यात् । यथा रूपं चक्षर्विज्ञानं जनयन्नियतप्रतिभामं जनयति । विकल्पविज्ञान त्वर्थान्नोत्पद्यते । ततः प्रतिभामनियमहेतो- रभावादनियतप्रतिभासम् । कुतः पुनरेतद्विकल्पोऽर्थान्नोत्पद्यत इति । अर्थसंनिधिनिर- पेक्षत्वात् । बालोऽपि हि यावदृश्यमानं स्तनं स एवाय मिति ·१ परिच्छेदः । न्यायबिन्टोका। च श्रत एव पूर्वदृष्टत्वेन न प्रत्यवम्शति तावन्नोपरतरुदितो मुखमर्पयति स्तने । पूर्वदृष्टापरदृष्टं चार्थमेकौकुर्वदिज्ञानममंनिहितविषयम् । पूर्वदृष्टस्यासंनिहितत्वात् । अमंनिहितविषयं चार्थनिरपेक्षम् । अनपेक्षं प्रतिभामनियमहेतोरभावादनियतप्रतिभासम् । तादृशं चाभिल्लापसंसर्गयोग्यम्। इन्द्रियविज्ञानं तु संनिहित- ५ मात्रग्राहित्वार्थसापेक्षम् । अर्थस्य च प्रतिभामनियमसेतुत्वा- नियतप्रतिभामम् । ततो नाभिन्नापसंसर्गयोग्यम् । स्वलक्षणस्यापि वाच्यवाचकभावमभ्युपगम्यैतदविकल्पकत्वमुच्यते । यद्यपि हि स्खलक्षणमेव वाच्यं वाचकं च भवेत्तथाप्यभिलाप- संसृष्टार्थ विज्ञानं सविकल्पकम् । न चेन्द्रियविज्ञानमर्थन निय- मितप्रतिभासत्वादभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासं भवतीति निर्विक- ल्पकम् । श्रोत्रज्ञानं तर्हि पाब्दस्वलक्षणग्राहि। प्राब्दस्वलक्षणं किंचि द्वाच्यं किंचिद्दाचकमित्यभिल्लापसमर्गयोग्यप्रतिभासं स्यात्। तथा च मविकल्पकं स्यात्। नैष दोषः। सत्यपि स्वलक्षणस्य वाच्यवाचक- भावे संकेतकालदृष्टत्वेन ग्टह्यमाणं स्वलक्षणं वाच्यं वाचकं च ग्रहोतं १५ स्यात् । न च संकेतकालभाविदर्शनविषयत्वं वस्तुनः संप्रत्यस्ति । यथा हि संकेतकालभाविदर्शनमद्य निरुद्धं तदत्तद्विषयत्वमप्यर्थ- स्थाद्य नास्ति। ततः पूर्वकालदृष्टत्वमपश्यच्छ्रोत्रज्ञानं न वाच्यवाचक- भावग्राहि । अनेनैव न्यायेन योगिज्ञानमपि मकन्नशब्दार्थावभा- सित्वेऽपि संकेतकालदृष्टत्वाग्रहणानिर्विकल्पकम्। तया कल्पनया २० कल्पनास्वभावेन रहितं शून्यं सज्ज्ञानं यदभ्रान्तं तत्प्रत्यक्षमिति परेण संबन्धः । कल्पनापोढवाभ्रान्तवे परस्परमापेक्षे प्रत्यक्षलक्षणं ·१२ न्यायबिन्टी का। [१ परिच्छेदः । न प्रत्येकमिति दर्शयितुं तया रहितं यदभ्रान्तं तत्प्रत्यक्षमिति लक्षणयोः परस्परसापेक्षयोः प्रत्यक्षविषयत्वं दर्शितमिति। तिमिर- मक्षणोविप्लवः । इन्द्रियगतमिदं विभ्रमकारणम्। श्राशुभ्रमण- मलातादेः। मन्दं भ्रम्यमाणेऽनातादौ न चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते । ५ तदर्थमाशुग्रहणेन विशेष्यते भ्रमणम् । एतच्च विषयगतं विभ्रम- कारणम्। नावा गमनं नौयानम्। गच्छन्त्यां नावि स्थितस्य गच्छ- हृक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यत इति यानग्रहणम् । एतच्च बाह्याश्रयस्थितं विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्तोमणाम् । वातादिषु हि क्षोभं गतेषु ज्वलितस्तम्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते । एतचाध्यात्मगतं १० विभ्रमकारणम्। सर्वेरेव च विभ्रमकारणेरिन्द्रियविषयबाह्याध्या- त्मिकायगतेरिन्द्रियमेव विकर्तव्यम्। अविकृत इन्द्रिय इन्द्रिय- भ्रान्धयोगात् । एते संक्षोभपर्यन्ता श्रादयो येषां ते तयोक्ताः । आदिग्रहणेन काचकामलादय इन्द्रियस्था ग्रान्ते। श्राशुनयना- नयनादयो विषयस्याः। आशुनयनानयने हि कार्यमाणेऽलाता- १५ दावग्निवर्णदण्डाभासा भ्रान्तिर्भवति। हस्तियानादयो बाह्याश्र- यस्था गाढमर्मप्रहारादय आध्यात्मिकाश्रयस्था विभ्रमहेतवो ग्टद्यन्ते । तैरनाहितो विभ्रमो यस्मिंस्तथाविधं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तदेवं लक्षणमाख्याय येरिन्द्रियमेव द्रष्टु कल्पितं मानस- प्रत्यक्षलक्षणे च दोष उद्भावितः स्वसंवेदनं च नाभ्युपगतं योगि- २. ज्ञानं च तेषां विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ प्रकारभेदं प्रत्यक्षस्य दर्शयन्नाह। तच्चतुर्विधमिति। इन्द्रियस्य ज्ञानमिन्द्रियज्ञानम् । इन्द्रियाश्रितं यत्तत्प्रत्यक्षम्। मानसप्रत्यक्ष पर्यो दोष उद्भावितस्तं ·१ परिच्छेदः । न्यायबिन्टौका। १३ निराक मानसप्रत्यक्षलक्षणमाह । स्व श्रात्मौयो विषय इन्द्रिय- ज्ञानस्य तस्यानन्तरः । न विद्यतेऽन्तरमस्येति। अन्तरं च व्यवधानं विशेषश्चोच्यते। ततश्चान्तरे प्रतिषिद्धे समानजातीयो द्वितीय- क्षणभाव्युपादेयक्षण इन्द्रियविज्ञानविषयस्य ग्टह्यते । तथा च सतौन्द्रियज्ञानविषयक्षणादुत्तरक्षण एकमतानान्त तो ग्रहीतः । स सहकारौ यस्थेन्द्रियविज्ञानस्य तत्तथोक्तम् । दिविधश्च सह- कारी। परस्परोपकारी एककार्यकारी च। इह च क्षणिके वस्तुन्यतिशयाधानायोगादेककार्यकारित्वेन सहकारौ ग्टह्यते । विषयविज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञानमेकं क्रियते यतस्तदनयोर्न परस्परसहकारित्वम् । ईदृशेनेन्द्रियविज्ञानेनालम्बनप्रत्ययभूते- नापि योगिज्ञानं जन्यते। तनिरासार्थ ममनन्तरप्रत्ययग्रहणं कृतम् । समश्चासौ ज्ञानत्वेनानन्तरश्चासावव्यवहितत्वेन स चासौ प्रत्ययश्च हेतुत्वात्ममनन्तरप्रत्ययः । तेन जनितम् । तदनेनैक- संतानान्तर्भूतयोरेवेन्द्रियज्ञान-मनोज्ञानयोर्जन्यजनकभावे मनो- विज्ञानं प्रत्यक्षमित्युक्तं भवति। ततो योगिज्ञानं परसंतानवर्ति १५ निरस्तम्। यदा चेन्द्रियज्ञानविषयादन्यो विषयो मनोविज्ञानस्य तदा ग्टहीतग्रहणादासञ्चितोऽप्रामाण्यदोषो निरस्तः । यदा चेन्द्रियज्ञानविषयोपादेयभूतः क्षणो ग्टहौतस्तदेन्द्रियज्ञानेना- ग्टहीतस्य विषयान्तरस्य ग्रहणादन्धबधिराद्यभावदोषप्रसङ्गो निरस्तः । एतच्च मनोविज्ञानमुपरतव्यापारे चक्षुषि प्रत्यक्षमिव्यते । २० व्यापारवति तु चक्षुषि यवपज्ञानं तत्सवं चक्षुराश्रितमेव। इतरथा चक्षुराश्रितत्वानुपपत्तिः कस्यचिदपि विज्ञानस्य । एतच्च ·१४ न्यायबिन्दटौका। [१ परिच्छेद नान्या सिद्धान्तप्रसिद्धं मानसं प्रत्यक्षम्। न त्वस्य प्रसाधकमस्ति प्रमाणम् । एवंजातीयकं तद्यदि स्यान्न कश्चिद्दोषः स्यादिति वक्नु लक्षण- माख्यातमस्येति । स्वसंवेदनमाख्यातमाह। चित्तमर्थमात्रग्राहि। चैत्ता विशेषा- ५ वम्याग्राहिणः सुखादयः। सर्व च ते चित्तचत्ताश्च सर्वचित्त- चैत्ताः । सुखादय एव स्फुटानुभवत्वात्स्वमं विदिताः । चित्तावस्थेत्येतदाशङ्का निवृत्त्यथं मर्वग्रहणं कृतम्। नास्ति मा काचिच्चित्तावस्था यस्यामात्मनः संवेदन न प्रत्यक्ष स्यात् । येन हि रूपेणात्मा वेद्यते तद्द्वपमात्मसंवेदन प्रत्यक्षम् दृह च रूपादौ वस्तुनि दृश्यमानेऽन्तरः सुखाद्याकारस्तुल्यकालं संवेद्यते। न च रह्यमाणाकारो नौलादिः मातादिरूपो वेद्यत इति वक्तुं प्राक्यम् । यतो नौलादिः सातरूपेणानुभूयत इति न निश्चीयते। यदि हि सातादिरूपोऽयं नौलादिरनुभूयत इति निश्चीयेत स्यात्तस्य सातादिरूपत्वम् । यस्मिन पे प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारित्वव्यापारो १५ विकल्पेनानुगम्यते तत्प्रत्यक्षम्। न च नौलस्य सातरूपत्वमनुगम्यते। तस्मादसातानौलाद्यर्थादन्यदेव मातमनुभूयते नौलानुभवकाले । तच ज्ञानमेव । ततोऽस्ति ज्ञानानुभवः । तच्च ज्ञानरूपं वेदन- मात्मनः माक्षात्कारि निर्विकल्पकमभ्रान्तं च तम्मात्प्रत्यक्षम् । योगिप्रत्यक्ष व्याख्यातुमाह। भूतः सद्भूतोऽर्थः । प्रमाणन दृष्टश्च २० सद्भूतः। तथा चत्वार्यार्यसत्यानि। भूतार्थस्य भावना पुनःपुनश्चतमि विनिवेशनम् । भावनायाः प्रकर्षों भाव्यमानार्थाभासस्य ज्ञानम्य स्फुटाभत्वारम्भः । प्रकर्षम्य पर्यन्तो यदा स्फुटाभत्वमौषदमपण ·१ परिच्छेदः । न्यायबिन्टीका । १५ भवति। यावद्धि स्फुटाभत्वमपरिपूर्ण तावत्तस्य प्रकर्षगतिः। संपूर्ण तु यदा तदा नास्ति प्रकर्षगतिः। ततः संपूर्णावस्थायाः प्राकन्य- वस्था स्फुटाभत्वप्रकर्षपर्यन्त उच्यते तस्मात्पर्यन्ताद्यज्ञातं भाव्य- मानस्य संनिहितस्येव स्फुटतराकारग्राहि ज्ञानं योगिनः प्रत्यक्षम् । तदिह स्फुटाभत्वारम्भावस्था भावनाप्रकर्षः। अभ्रकव्यवहितमिव ५ यदा भाव्यमान वस्तु पश्यति मा प्रकर्षपर्यन्तावस्था। करतलामल- कवद्भाव्यमानस्यार्थस्य यद्दर्शन तद्योगिनः प्रत्यक्षम् । तद्धि स्फुटा- भम्। स्फुटाभत्वादेव च निर्विकन्पकम् । विकल्पविज्ञानं हि संकेतकालदृष्टत्वेन वस्तु स्टलच्छब्दसंसर्गयोग्यं गृहौयात्। संकेत- कालदृष्टत्वं च संकेतकालोत्पन्नज्ञानविषयत्वम् । यथा च पूर्वोत्पन्न विनष्टं ज्ञानं संप्रत्यसत् । तद्वत्पूर्वविनष्टज्ञानविषयत्वमपि सप्रति नास्ति वस्तुनः । तदसद्रूपं वस्तुनो ग्टदसंनिहितार्थग्राहित्वाद- स्फुटाभम् । अस्फुटाभत्वात्सविकल्पकम् । ततः स्फुटाभवानिर्वि- कल्यकम्। प्रमाणशुद्धार्थग्राहित्वाच्च संवादकम् । अतः प्रत्यक्षम् । इतरप्रत्यक्षवत्। योगः समाधिः। स यस्यास्ति स योगौ। तस्य १५ ज्ञानं प्रत्यक्षम्। इतिशब्दः परिसमाप्त्यर्थः। दयदेव प्रत्यक्षमिति। तदेवं प्रत्यक्षस्य कल्पनापोढत्वाभ्रान्तत्वयुक्तस्य प्रकारभेद प्रति- पाद्य विषयविप्रतिपतिं निराकर्तुमाह। तस्येत्यादि । तस्य चतु- विधप्रत्यक्षस्य विषयो बोद्धव्यः । स्वलक्षणम् । स्वमसाधारणं लक्षणं तत्त्वं स्वलक्षणम् । वस्तुनो ह्यसाधारणं च तत्त्वमम्ति सामान्यं च यदसाधारणं तत्प्रत्यक्षग्राह्यम्। द्विविधो हि प्रमाणस्य विषयो ग्राह्यश्च यदाकारमुत्पद्यते । प्रापणीयश्च यमध्यवस्यति । अन्यो ।

·न्यायबिन्दुटीका। [१ परिच्छेदः। हि ग्राह्योऽन्यश्चाध्यवसेयः । प्रत्यक्षस्य हि क्षण एको ग्राह्यः । अध्यवमेयस्तु प्रत्यक्षबलोत्पन्नेन निश्चयेन संतान एव। संतान एव च प्रत्यक्षस्य प्रापणीयः। क्षणस्य प्रापयितुमपाक्यत्वात्। तथाs- नुमानमपि स्वप्रतिभामेऽनर्थानाध्यवमायेन प्रवृत्तेरनर्थग्राहि। म ५ पुनरारोपितोऽर्थो ग्टह्यमाणः स्खलक्षणत्वेनावमौयते यतस्ततः स्व- लक्षणमध्यवसित प्रवृत्तिविषयोनुमानस्य। अनर्थस्तु ग्राह्यः । तदत्र प्रमाणस्य ग्राह्यं विषयं दर्शयता प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणं विषय उक्तः । कः पुनरसौ विषयो ज्ञानस्य यः स्वल्लक्षणं प्रतिपत्तव्य इत्याह । यस्थार्थस्येत्यादि। अर्थशब्दो विषयपर्यायः। यस्य ज्ञानविषयस्थ १. संनिधानं निकटदेशावस्थानम् । असंनिधानं दूरदेशावस्थानम् । तस्मात्संनिधानादसंनिधानाच्च ज्ञानप्रतिभासस्य ग्रायाकारस्य भेदः स्फुटत्वास्फुटत्वाभ्याम्। यो हि ज्ञानस्य विषयः संनिहितः सन्स्फुटमाभासं ज्ञानस्य करोति। असंनिहितस्तु योग्यदेशावस्थित एवास्फुटं करोति तत्स्वन्नक्षणम् । सर्वाण्येव हि वस्तूनि दूराद- स्फुटानि दृश्यन्ते । समीपे स्फुटानि । तान्येव स्वनक्षणानि । कस्मात्पुनः प्रत्यक्षविषय एव स्वन्नक्षणम्। तथा हि विकल्प- विषयोऽपि वहिपृश्यात्मक एवावसीयत इत्याह। तदेव परमार्थ- सदिति। परमार्थोऽकृत्रिममनारोपितं कपम् । तेनाम्तौति पर- मार्थसत् । य एवार्थः संनिधानामनिधानाभ्यां स्फुटमस्फुटं च २० प्रतिभासं करोति परमार्थसम्म एव। म च प्रत्यचविषयो यत- स्तस्मात्तदेव स्खलक्षणम् । कस्मात्पुनस्तदेव परमार्थसदित्याह । अर्थात इत्यर्थः । हेय ·१ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटीका। उपादेयश्च । हेयो हि हातुमिष्यत उपादेयश्चोपादातम्। अर्थस्य प्रयोजनम्य क्रिया निष्पत्तिस्तस्यां सामथं शक्तिस्तदेव लक्षणं रूपं यस्य वस्तुनस्तदर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणम्। तस्य भावः। तस्मादस्तुशब्दः परमार्थसत्पर्यायः। तदयमर्थो यस्मादर्थक्रियासमर्थ परमार्थ- सदच्यते संनिधानासंनिधानाभ्यां च ज्ञानप्रतिभासस्य भेदकोऽ- ५ र्थोऽर्थक्रियासमर्थः । तस्मात्स एव परमार्थसन् । तत एव हि प्रत्यक्षविषयादर्थक्रिया प्राप्यते । न विकल्पविषयात् । अत एव यद्यपि विकल्पविषयो दृश्य दवावमौयते तथापि न दृश्य एव । ततोऽर्थक्रियाभावात् । दृश्याच्च भावात् । अतस्तदेव म्वलक्षणं न विकल्पविषयम् । एतस्मात्खलक्षणाद्यदन्यत्वलक्षणं यो न भवति ज्ञानविषय- स्तत्मामान्यलक्षणम्। विकल्पविज्ञानेनावसौयमानो ह्यर्थः संनि- धानासंनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासं न भिनत्ति। तथा ह्यारोप्य- माणो वहिरारोपादस्ति। आरोपाच्च दूरस्थो निकटस्थश्च । तस्य समारोपितस्य संनिधानादसंनिधानाच ज्ञानप्रतिभासस्य न भेदः १५ म्फुटत्वेनास्फुटत्वेन वा । ततः खलक्षणादन्य उच्यते । सामा- न्येन लक्षणं सामान्यलक्षणम्। साधारणं रूपमित्यर्थः। समा- रोप्यमाणं हि रूपं सकलवहिसाधारणम् । ततस्तत्मामान्य- लक्षणम् । तच्चानुमानस्य ग्राह्य दर्शयितुमाह । सोऽनुमानस्य विषयो २० ग्राह्यरूपः। सर्वनान्नोऽभिधेयवल्लिङ्गपरिग्रहः । सामान्यलक्षणम् । अनुमानस्य विषयं व्याख्यातकामेनायं खलक्षणस्वरूपाख्यानग्रन्थ 2 ·न्यायबिन्दुटौका। [१ परिच्छेदः। स एव च आवर्तनीयः स्यात् । ततो लाघवाथं प्रत्यक्षपरिच्छेद एवानु- मानविषय उक्तः । विषयविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फल विप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह । तदेवेति। यदेवानन्तरमुक्तं प्रत्यक्षं तदेव प्रमाणस्य फलम्। कथं ५ प्रमाणफलमित्याह । अर्थस्य प्रतीतिरवगमः । सैव रूपं यस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य तदर्थप्रतीतिरूपम् । तस्य भावः । तस्मादेतदुक्तं भवति। प्रापकं ज्ञानं प्रमाणम् । प्रापणशक्तिश्च न केवलादा- विनाभावित्वाद्भवति। बौजाद्यविनाभाविनोप्यकुरा देरप्रापकत्वात्। तस्मादर्थादुत्पत्तावप्यस्य ज्ञानस्यास्ति कश्चिदवश्यकर्तव्यः प्रायक- १० व्यापारः । येन कृतेनार्थः प्रापितो भवति । प्रमाणफलम् । यदनुष्ठानात्यापकं भवति ज्ञानम् । उक्त च पुरस्तात्प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनमेव प्रापकस्य प्रापकव्यापारो नाम । तदेव च प्रत्यक्षमर्थप्रतीतिरूपमर्थदर्शनरूपम् । अतस्तदेव प्रमाणफलम् । यदि तर्हि ज्ञानं प्रमितिरूपत्वात्प्रमाणफल्नं किं तहि प्रमाणमित्याह । अर्थन सह यत्मारूप्यं मादृश्यमम्य ज्ञानस्य तत्प्रमाणमिह । यस्माद्विषयाज्ञानमुदति तदिषयमदृशां तद्भवति । यथा नौलादुत्पद्यमानं नौनसदृशम् । तच्च मादृश्यमाकार इत्याभास इत्यपि व्यपदिश्यते । ननु च ज्ञानादव्यतिरिकं सादृश्यम् । तथा च सति तदेव ज्ञानं प्रमाणं तदेव प्रमाणफलम् । न चैकं वस्तु माध्यं साधन चोपपद्यते । तत्कथं सारूप्यं प्रमाणमित्याह । तदशादिति । २० ·१ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटोका। तदिति सारूप्यं तस्य वशात्मारूप्यसामर्थ्यात् । अर्थस्य प्रतौति- रवबोधस्तस्याः सिद्धिः । तत्मिद्धेः कारणात् । अर्थस्य प्रतौति- रूपं प्रत्यक्षं विज्ञानं सारूप्यवशात्मिध्यति प्रतीतं भवतीत्यर्थः । नौलनिर्भासं हि विज्ञानं यतस्तस्मानौलस्य प्रतीतिरवसीयते । येभ्यो हि चक्षुरादिभ्यो विज्ञानमुत्पद्यते । न तदशात्तज्ज्ञानं नौलस्य संवेदनं शक्यतेऽवस्थापयितुम् । नौलसदृश त्वनुभूय- मानं नौलस्य संवेदनमवस्थाप्यते । न चात्र जन्यजनकभाव- निबन्धनः साध्यसाधनभावः। येनैकस्मिन्वस्तुनि विरोधः स्यात् । अपि तु व्यवस्थाप्य-व्यवस्थापकभावेन । तत एकस्य वस्तुनः किंचिद्वपं प्रमाणं किंचित्प्रमाणफलं न विरुध्यते । व्यवस्थापन- १० हेतुर्हि सारूप्यम्। तस्य ज्ञानस्य व्यवस्थाप्यं च नौलसंवेदनरूपम् व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावोऽपि कथमेकस्य ज्ञानस्य चेदुच्यते । मदृशमनुभूयमानं तद्विज्ञानम् । यतो नौलस्य ग्राहकमव- म्थाप्यते निश्चयप्रत्ययेन । तस्मात्मारूप्यमनुभूतं व्यवस्थापनहेतुः, निश्चयप्रत्ययेन च तज्ज्ञानं नौलसंवेदनमवस्थाप्यमानं व्यवस्थाप्यम् । १५ तस्मादसारूप्यव्यावृत्त्या सारूप्यं व्यवस्थापनहेतुः । अनौलबोधव्यावृत्त्या च नौलबोधरूपत्वं व्यवस्थाप्यम् । व्यव- स्थापकश्च विकल्पप्रत्ययः प्रत्यक्षबलोत्पन्नो द्रष्टव्यः । ननु निर्विकल्पकत्वात्प्रत्यक्षमेव नौलबोधरूपत्वेनात्मानमव- म्थापयितुं शक्नोति । निश्चयप्रत्ययेनाव्यवस्थापितं सदपि नौल- २० बोधरूपं विज्ञानमसत्कल्पमेव । तस्मा निश्चयेन नौलबोधरूपं व्यवस्थापितं विज्ञानं नौलबोधात्मना सद्भवति । तस्मादध्यव- ज्ञानस्य ·२० न्यायबिन्दुटौका। [१ परिच्छेदः। तथा सायं कुर्वदेव प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति । अकृते त्वध्यवसाये नौलबोधरूपत्वेनाव्यवस्थापितं भवति विज्ञानम् । प्रमाणफलमर्याधिगमरूपत्वमनिष्पन्नम्। अतः साधकतमत्वाभावा- त्प्रमाणमेव न स्याज्ञानम् । जनितेन त्वध्यवसायेन सारूप्य- ५ वशानीलबोधरूपे ज्ञानेऽवस्थाप्यमाने सारूप्यं व्यवस्थापनहेतुत्वा- त्प्रमाणं सिद्धं भवति । यद्येवमध्यवसायसहितमेव प्रत्यक्ष प्रमाणं स्यान्न केवानमिति चेत् । नेतदेवम् । यस्मात्प्रत्यक्षबलोत्पन्नेना- ध्यवसायेन दृष्टत्वेनाऽर्थोऽवसीयते नोत्प्रेक्षितत्वेन। दर्शनं चार्थ- साक्षात्करणाख्यं प्रत्यक्षव्यापारः । उत्प्रेक्षणं तु विकल्पव्यापारः । १० तथा हि परोक्षमर्थ विकल्पयन्त उत्प्रेक्षामहे न तु पश्याम इत्युत्प्रेक्षात्मकं विकल्पव्यापारमनुभवादवस्यन्ति । तस्मात्स्वव्यापारं तिरस्कृत्य प्रत्यक्षव्यापारमादर्शयति । यवार्थ प्रत्यक्षपूर्वको- ऽध्यवसायस्तत्र प्रत्यक्षं केवलमेव प्रमाणम् ॥ इति न्यायबिन्दुटौकायां प्रथमः परिच्छेदः ममाप्तः ।

·२ परिच्छेदः ।। न्यायविन्दुटौका। २१ अथ द्वितीयपरिच्छेदः। एवं प्रत्यक्षं व्याख्यायानुमानं व्याख्यातुमाह। अनुमानं विधा। दिप्रकारम्। अथानुमानलक्षणे वक्तव्ये किमकस्मात्प्रकार- भेदः कथ्यते। उच्यते। परार्थानुमानं शब्दात्मकं स्वार्थानुमान तु ज्ञानात्मकम् । तयोरत्यन्तभेदान्नैकं लक्षणमस्ति । ततस्तयोः प्रतिनियतं लक्षणमाख्यातुं प्रकारभेदः कथ्यते । प्रकारभेदो हि व्यकिभेदः । व्यक्तिभेदे च कथिते प्रतिव्यक्तिनियतं लक्षणं प्राक्यते वकुम् । नान्यथा । ततो लक्षणनिर्देशाङ्गमेव प्रकारभेद- कथनम् । अशक्यतां च प्रकारभेदकथनमन्तरेण लक्षणनिर्देशस्य ज्ञात्वा प्राक्प्रकारभेदः कथ्यत इति । किं पुनस्तदैविध्यमित्याह । स्वस्मायिदं स्वार्थम् । येन १० स्वयं प्रतिपद्यते तत्वार्थम् । परस्मायिदं परार्थम् । येन परं प्रतिपादयति तत्परार्थम् । तत्र तयोः स्वार्थपरार्थानुमानयोर्मध्ये स्वार्थ ज्ञानं किंविशिष्टमित्याह। त्रिरूपादिति। बौणि रूपाणि यस्य वक्ष्यमाणलक्षणानि तत्तिरूपम् । लिङ्ग्यते गम्यतेऽनेनार्थ इति लिङ्गम् । तस्मात्तिरूपानिङ्गाद्यज्जातं ज्ञानमिति । एत- १५ तिद्वारेण विशेषणम्। तत्त्रिरूपाच लिङ्गात्तिरूपलिङ्गालम्बन- मप्युत्पद्यत इति विशिनष्टि । अनुमेय इति । एतच्च विषय- द्वारेण विशेषणम् । त्रिरूपानिङ्गाद्यदुत्पन्नमनुमेयालम्बनं ज्ञानं तत्वार्थमनुमानमिति ।

·२२ न्यायविन्दुटोका। [२ परिच्छेदः माह। लक्षणविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविप्रतिपतिं निराकर्तु- प्रमाणस्य यत्फलं तस्य या व्यवस्थाऽवानुमानेऽपि प्रत्यक्षवत्प्रत्यक्ष व वेदितव्या । यथा हि नौलमरूपं प्रत्यक्ष- मनुभूयमानं नौलबोधरूपमवस्थाप्यते । तेन नौनसारूप्यं व्यव- ५ स्थापनहेतुः प्रमाणम् । नौल्लबोधरूपं तु व्यवस्थाप्यमानं प्रमाण- फलम् । तदनुमान नौलाकारमुत्पद्यमानं नौनबोधरूपमव- म्याप्यते । तेन नौलसारूप्यमस्य प्रमाणम् । नौलविकल्पनरूपं त्वस्य प्रमाणफलम्। सारूप्यवशाद्धि तन्नौन्नप्रतीतिरूप सिध्यति । नान्यथेति । एवमिह संख्यालक्षणफनविप्रतिपत्तयः । प्रत्यक्ष- १० परिच्छेदे तु गोचरविप्रतिपत्तिनिराकृता । लक्षणनिर्देशप्रसङ्गेन तु त्रिरूपं निङ्गं प्रस्तुतम् । तदेव व्याख्यातमाह। त्रैरूप्यमित्यादि । लिङ्गस्य यत्कष्यं यानि बौणि रूपाणि तदिदमुच्यत इति पोषः । किं पुनस्तत्रूप्यमित्याह । अनुमेयं वक्ष्यमाणल्नक्षणम् । १५ तस्मिंलिङ्गस्य सत्त्वमेव निश्चितमेकं रूपम्। यद्यपि चात्र निश्चित- ग्रहणं न कृतं तथाऽप्यन्ते कृतं प्रक्रान्तयोईयोरपि रूपयोरपेक्ष- णोयम् । यतो न योग्यतया लिङ्ग परोक्षज्ञानस्य निमित्तम् । यथा बोजमगुरस्य । अदृष्टाद्भूमादग्नेरप्रतिपत्तेः । লামি खविषयज्ञानापेक्ष परोक्षार्थप्रकाशनम् । यथा प्रदीपो घटादे- २० दृष्टादप्यनिश्चितसंबन्धादप्रतिपत्तेः । तस्मात्परोक्षार्थनान्तरोयक- तथा निश्चयनमेव लिङ्गस्य परोक्षार्थप्रतिपादनव्यापारः । नापर: कश्चित् । अतोऽन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मत्वनिश्चयो स्मिङ्गव्यापारा- ·२ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटोका। २३ ५ त्मकत्वादवश्यकर्तव्य इति सर्वेषु रूपेषु निश्चितग्रहणमपेक्ष- णीयम्। तत्र सत्त्ववचनेनासिद्धं चाक्षुषत्वादि निरस्तम् । एव- कारेण पक्षकदेशासिद्धः । यथा चेतनास्तरवः स्वापादिति । पक्षीकृतेषु तरुषु पत्त्रसंकोचलक्षणः स्वाप एकदेशेन सिद्धः । न हि सर्व वृक्षा रात्रौ पत्त्रसंकोचभाजः । किं तु केचिदेव । सत्त्ववचनस्य पश्चाहतेनैवकारेणासाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि झनुमेय एव सत्त्वमिति कुर्याच्छ्रावणत्वमेव हेतुः स्यात्। निश्चित- ग्रहणेन संदिग्धासिद्धः सर्वो निरस्तः । सपक्षो वक्ष्यमाणलक्षणः । तस्मिन्नेव सत्त्वं निश्चितं द्वितीयं रूपम् । इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः । स हि नास्ति १० सपक्षे । एवकारेण साधारणनैकान्तिकः । स हि न सपक्ष एव वर्तते किं भयत्रापि । सत्त्वग्रहणात्यूर्वावधारणवचनेन सपक्ष- व्यापिसत्ताकस्यापि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्वं कथितम् । पश्चादवधारणे त्वयमर्थ: स्यात् । सपक्षे सत्त्वमेव यस्य स हेतु- रिति प्रयत्नानन्तरोयकवं न हेतुः स्यात् । निश्चितवचनेन १५ संदिग्धान्वयोऽनेकान्तिको निरस्तः । यथा सर्वज्ञः कश्चिदक्त- त्वात् । वक्तत्वं हि सपक्षे सर्वज्ञे संदिग्धम् । असपक्षो वक्ष्यमाणलक्षण: । तस्मिन्नसत्त्वमेव निश्चितं वतीयं रूपम्। तत्रामत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः। विरुद्धो हि विपक्षे- ऽस्ति। एवकारेण साधारणस्य विपक्षकदेशहत्तेर्निरासः। प्रयत्ना- २० नन्तरोयकत्वे साध्ये ह्यनित्यत्वं विपक्षकदेशे विद्युदादावस्त्या- काशादौ नास्ति । ततो नियमेनास्य निरासः । अमत्त्ववचना- ·२४ न्यायबिन्दुटीका। [२ परच्छिदः । ५ त्पूर्वस्मिन्नवधारणेऽयमर्थः स्यात् । विपक्ष एव यो नास्ति स हेतुः । तथा च प्रयत्नानन्तरौयकत्वं सपक्षेऽपि सर्वत्र नास्ति । ततो न हेतुः स्यात् । ततः पूर्व न कृतम् । निश्चितग्रहणेन संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकोऽनेकान्तिको निरस्तः । ननु च सपक्ष एव सत्त्वमित्युने विपक्षेऽसत्त्वमेवेति गम्यत एव। तत्किमर्थं पुनरुभयोरुपादानं कृतम्। तदुच्यते। अन्वयो व्यतिरेको वा नियमवानेव प्रयोक्तव्यो नान्यथेति दर्शयितुं दयो- रप्युपादानं कृतम्। अनियमे हि दयोरपि प्रयोगेऽयमर्थः स्यात् । सपक्षे योऽस्ति विपक्षे च नास्ति स हेतुरिति । तथा च सति १० स श्यामस्तत्पुत्रत्वादृश्यमानपुत्रवदिति तत्पुत्रत्वं हेतुः स्यात् । तस्मानियमवतोरेवान्वयव्यतिरेकयोः प्रयोगः कर्तव्यः । येन प्रतिबन्धी गम्येत साधनस्य साध्येन । नियमवतोश्च प्रयोगेऽवश्य- कर्तव्ये दयोरेक एव प्रयोक्रव्यो न दाविति नियमवानेवान्वयो व्यतिरेको वा प्रयोक्तव्य इति शिक्षणार्थ दयोरुपादानमिति । बैरूष्यकथनप्रसङ्गेनानुमेयः मपक्षो विपक्षश्चोकः । तेषां लक्षणं वक्रव्यम् । तत्र कोऽनुमेय इत्याह । अनुमेयोऽत्रेत्यादि । अत्र हेतुलक्षणे निश्चेतव्ये धर्मानुमेयः । अन्यत्र तु साध्यप्रतिपत्तिकाले समुदायोऽनुमेयः । व्याप्तिनिश्चयकाले तु धर्मोऽनुमेय इति दर्शयितुमत्र ग्रहणम् । जिज्ञा सितो ज्ञातुमिष्टो विशेषो धर्मों २. यस्य धर्मिणः स तथोक्तः । कः सपक्षः। समानोऽर्थः सपक्षः। समानः सदृशो योऽर्थः पक्षणम सपक्ष उक्त उपचारात्। समानशब्देन विशय्यते। समानः पक्षः सपक्षः। २५ ·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटीका। २५ समानस्य च सशब्दादेशः। स्यादेतत्। किं तत्पक्षसपक्षयोः सामान्य येन समानः सपक्षः पक्षणेत्याह। साध्यधर्मसामान्येनेति। साध्यश्चा- सावसिद्धत्वाद्धर्मश्च पराश्रितत्वात्माध्यधर्मः। न च विशेषः साध्यः । अपितु सामान्यम्। अत दह सामान्यं साध्यमुक्तम्। साध्यधर्मश्चासौ सामान्यं चेति साध्यधर्मसामान्येन समानः पक्षण सपक्ष इत्यर्थः । कोऽसपक्ष इत्याह । न सपक्षोऽसपक्षः । सपक्षो यो न भवति सोऽसपक्षः। कश्च सपक्षो न भवति। ततः सपक्षादन्यः । तेन च विरुद्धः । तस्य च सपक्षस्याभावः। सपक्षादन्यत्वं तदिरु- द्भुत्वं च न तावत्प्रत्येतुं शक्यं यावत्मपक्षस्वभावाभावो न विज्ञातः । तस्मादन्यत्वविरुद्धत्वप्रतीतिसामर्थ्यात्मपक्षाभावरूपौ प्रतौतावन्य- विरुद्धौ। ततोऽभावः साक्षात्मपक्षाभावरूपः प्रतीयते। अन्यविरुद्धौ तु सामर्थ्यादभावरूपौ प्रतौयेते । ततस्त्रयाणामप्यसपक्षत्वम् । उक्तन रूप्येण त्रिरूपाणि च त्रौण्येव लिङ्गानौति चकारो वक्तव्यान्तरसमुच्चयार्थः । त्रैरूप्यमादौ पृष्टं विरूपाणि च लिङ्गानि परेण । तत्र त्रैरूप्यमुक्तम् । त्रिरूपाणि चोच्यन्ते । १५ त्रौण्येव त्रिरूपाणि लिङ्गानि। त्रयस्त्रिरूपलिङ्गप्रकारा इत्यर्थः । कानि पुनस्तानौत्याह। प्रतिषेध्यस्य साध्यस्थानुपलब्धिस्त्रिरूया। विधेयस्य साध्यस्थ स्वभावस्त्रिरूपः । कार्य च । अनुपलब्धिमुदाहर्तमाह। यथेत्यादि। यथेत्युपप्रदर्शनार्थम् । यथेयमनुपलब्धिस्तथान्याऽपि। न त्वियमेवेत्यर्थः। प्रदेश एकदेशः। २० विशिष्यत इति विशेषः प्रतिपत्तृप्रत्यक्षः। तादृशश्च न सर्वः प्रदेशः । तदाह क्वचिदिति। प्रतिपत्तप्रत्यक्षे क्वचिदेव प्रदेश इति धर्मों।

·न्याय बिन्दुटोका। [२ परिच्छेदः । ० घट इति साध्यम् । उपलब्धिर्ज्ञानम् । तस्या लक्षणं जनिका सामग्रौ। तया ह्युपलब्धिलक्ष्यते। तत्प्राप्तोऽर्थो जनक- त्वेन सामग्यन्तर्भावादपलब्धिलक्षणप्राप्तो दृश्य इत्यर्थः । तस्या- नुपलब्धेरित्ययं हेतुः। अथ यो यत्र नास्ति स कथं तत्र दृश्यः । ५ दृश्यत्वसमारोपादसन्नपि दृश्य उच्यते। यश्चैवं संभाव्यते यद्यमावत्र भवेदृश्य एव भवेदिति स तत्राविद्यमानोऽपि दृश्या समारोप्यः । कश्चैवं संभाव्यः। यस्य समग्राणि स्वालम्बनदर्शनकारणानि भवन्ति। कदा च तानि समग्राणि गम्यन्ते। यदैकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरो- पलम्भः । एकेन्द्रियज्ञानग्राह्यं लोचनादिप्रणिधानाभिमुखंव स्तु- दयमन्योन्यापेक्षमेकज्ञानसंसर्गि कथ्यते । तयोहि सतो क- नियता भवति प्रतिपत्तिः । योग्यताया द्वयोरप्यविशिष्टत्वात् । तस्मादेकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमाने सत्येकस्मिन्नितरत्समयदर्शन- सामग्रीकं यदि भवेदृश्यमेव भवेदिति संभावितं दृश्यमारो- प्यते । तस्यानुपलम्भो दृश्यानुपलम्भः । तस्मात्स एव घट- १५ विविक्रप्रदेशस्तदालम्बनं च ज्ञानं दृश्यानुपलम्भनिश्चयहेतुत्वा- दृश्यानुपलम्भ उच्यते। यावद्धयेकज्ञानसंसर्गिवस्तु न निश्चितंतज्ज्ञानं च न तावदृश्यानुपल्लम्भनिश्चयः । ततो वस्त्वप्यनुपल्लम्भ उच्यते तज्ज्ञानं च। दर्शननिवृत्तिमात्रं तु स्वयमनिश्चितत्वादगमकम् । ततो दृश्यघटरहितः प्रदेशस्तज्ज्ञानं च वचनसामर्थ्यादेव दृश्या- २० नुपल्लम्भरूपमुक्तं द्रष्टव्यम् । का पुनरूपलब्धिलक्षणप्राप्तिरित्याह । उपलब्धिलक्षणप्राप्ति- रुपलब्धिलक्षणप्राप्तवं घटस्य । उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यमिति । - ·२ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटोका। ज्ञानस्य घटोऽपि जनकः । अन्ये च चक्षुरादयः । घटाहण्या- दन्ये हेतवः प्रत्ययान्तराणि । तेषां साकल्यं मंनिधिः । स्वभाव एव विशिष्यते तदन्यस्मादिति विशेषो विशिष्ट इत्यर्थः । तदयं विशिष्टः स्वभावः प्रत्ययान्तरसाकल्यं चैतद्द्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं घटादेष्टव्यम् । कीदृशाः स्वभावविशेष इत्याह । सखित्यादि । उपल्लम्भस्थ यानि घटादृश्यात्प्रत्ययान्तराणि तेषु सत्सु विद्यमानेषु यः स्वभावः सन्प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावविशेषः । तदयमत्रार्थः । एक- प्रतिपत्त्रपेक्षमिदं प्रत्यक्षलक्षणम् । तथा च सति द्रष्टुं प्रत्त- स्यैकस्य द्रष्टुर्दृश्यमान उभयवान्भावः । १ । अदृश्यमानास्तु देश- १० कालस्वभावविप्रकृष्टाः स्वभावविशेषरहिताः प्रत्ययान्तरसाकल्य- वन्तस्तु । यईि प्रत्ययः स द्रष्टा पश्यति ते संनिहिताः । अतश्च संनिहिताय द्रष्टुं प्रवृत्तः सः । २ । द्रष्टुमप्रवृत्तस्य तु योग्यदेशस्था अपि द्रष्टुं ते न शक्याः । प्रत्ययान्तरवैकन्यवन्तः स्वभावविशेषयुकास्तु । ३। दूरदेशकालाम्नुभयविकलाः । ४ ॥ १५ तदेवं पश्यतः कस्यचिन्न प्रत्ययान्तरविकलो नाम । १ । स्वभाव- विशेषविकलस्तु भवेत् । २। अपश्यतस्तु शक्यो द्रष्टुं योग्य देशस्थः प्रत्ययान्तरविकल्नः । ३ । अन्ये भयविकला इति । ४ ॥ अनुपलब्धिमुदाहृत्य स्वभावमुदाहर्तुमाह । स्वभावो हेतु- रिति संबन्धः। कीदृशो हेतुः साध्यस्थैव स्वभाव इत्याह । स्वस्या- २० त्मनः सत्ता सैव केवला स्वसत्तामात्रम्। तस्मिन्मति भवितुं शोल्लं यस्येति । यो हेतोरात्मनः सत्तामपेच्य विद्यमानो भवति ·२८ न्यायबिन्दुटौका। [२ परिच्छेदः । न तु हेतुसत्ताया व्यतिरिक्र कंचिद्धेतमपेक्षते स वसत्तामात्र- भावी साध्यः । तस्मिन्साध्ये यो हेतुः स स्वभावः । तस्य साध्यस्य नान्यः। उदाहरणं यथेति। अयमिति धर्मों। वृक्ष इति साध्यम् । शिंशपात्वादिति हेतुः। तदयमर्थो वृक्षव्यवहारयोग्योऽयं शिंशपा- ५ व्यवहारयोग्यत्वादिति । तत्र प्रचुरशिंशपे देशेऽविदितशिंशपा- व्यवहारो जडो यदा केनचिदुचां शिंशपामुपादोच्यते अयं वृक्ष इति तदासौ जायाच्छिंशपाया उच्चत्वमपि वृक्षव्यवहारनिमित्त- मवस्थति । तदा यामेवानुच्चां शिशपां पश्यति तामेवावृक्षमव- स्थति । स मूढः शिंशपालमात्रनिभित्ते वृक्षव्यवहारे प्रवर्त्यते । १० नोच्चत्वादि निमित्तान्तरमिह वृक्षव्यवहारस्य । अपि तु शिंशपा- त्वमात्रं निमित्तं शिंशपागतशास्त्रादिमत्त्वं निमित्तमित्यर्थः । कार्यमुदाहर्तमाह । अग्निरिति साध्यम् । अत्रेति धर्मों । धूमादिति हेतुः । कार्यकारणभावो लोके प्रत्यक्षानुपलम्भ- निबन्धनः प्रतीत इति न स्वभावस्येव कार्यस्य लक्षणमुकम् । १५ ननु विरूपत्वादेकमेव लिङ्गमयुक्तम् । अथ प्रकारभेदाभेदः । एवं सति स्वभावहेतोरेकस्थानन्तप्रकारत्वात्त्रित्वमयुतमित्याह । अत्र दाविति । अत्रेति एषु त्रिषु हेतुषु मध्ये द्वौ हेतू वस्तु- साधनौ विधेः साधनौ गमकौ । एकः प्रतिषेधस्य हेतुर्गमकः । प्रतिषेध इति चाभावोऽभावव्यवहारश्चोतो द्रष्टव्यः । तदयमों २० हेतुः साध्यसिद्ध्यर्थत्वात्साध्याङ्गम् । साध्यं प्रधानम् । साध्योपकरणस्य हेतोः प्रधानसाध्यभेदानेदो न स्वरूपभेदात् । कश्चिदिधिः कश्चित्प्रतिषेधः । विधिप्रतिषेधयोश्च अतश्च साध्य ·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। २६ परस्परपरिहारेणावस्थानात्तयोहे भिन्नौ । विधिरपि कश्चि- खेतोर्भिन्नः कश्चिदभिन्नः। भेदाभेदयोरप्यन्योन्यत्यागेनात्मस्थिते- भिन्नौ हेतू । ततः साध्यस्य परस्परविरोधाद्धेतवो भिन्ना न तु खत एवेति । कस्मात्पुनस्त्रयाणां हेतुत्वं कस्माच्चान्येषामहेतुत्व- मित्याशय यथा त्रयाणामेव हेतुत्वमन्येषां चाहेतुत्वं तदुभयं दर्शयितुमाह । स्वभावप्रतिबन्ध इति । स्वभावेन प्रतिबन्धः स्वभावप्रतिबन्धः । साधनं कृतेति समासः । स्वभावप्रतिबद्धत्वं प्रतिबद्धस्वभावत्वमित्यर्थः । कारणे स्वभावे च साध्ये स्वभावेन प्रतिबन्धः कार्यस्वभावयोरविशिष्ट इत्येकेन समासेन द्वयोरपि संग्रहः । हिर्यस्मादर्थ । यस्मात्स्वभावप्रतिबन्धे सति साधनार्थः १० माध्यार्थि गमयेत्तस्मात्त्रयाणां गमकत्वमन्येषामगमकत्वम् । कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्ध एव सति गम्यगमकभावो नान्यथे- त्याह । तदप्रतिबद्धस्येति । तदिति स्वभाव उक्तः । तेन स्वभावेनाप्रतिबद्धस्तदप्रतिबद्धः । यो स्वभावेन न प्रतिबद्धस्तस्य तदप्रतिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावस्तस्याप्रति- १५ बद्धविषयस्याव्यभिचारस्तदव्यभिचारस्तस्य नियमस्तदव्यभिचार- नियमस्तस्याभावात् । अयमर्थः । न न हि यो यत्र स्वभावेन न प्रतिबद्धः स तमप्रतिबद्धविषयमवश्यमेव न व्यभिचरतीति नास्ति तयोरव्यभिचारनियमः। श्रविनाभावनियमः। अव्यभि- चारनियमाच्च गम्यगमकभावः । न हि योग्यतया प्रदीपव- २० त्परोक्षार्थप्रतिपत्तिनिमित्तमिष्टं लिङ्गम् । अपि त्वव्यभिचारित्वेन निश्चितम् । स्वभावप्रतिबन्धे सत्यविनाभावनिश्चयः । ततः ·३० न्याबिन्दुटीका। [२ परिच्छेदः । यस्य ततो गम्यगमकभावः । तस्मात्खभावप्रतिबन्धे सत्यर्थोऽथं गमये- नान्यथेति स्थितम् । ननु च परायत्तस्य प्रतिबन्धोऽपरायते । तदिह साध्यसाधनयोः कस्य व प्रतिबन्ध इत्याह । स चेति । स च स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य माध्येऽर्थे । लिङ्ग परायत्तत्वा- ५ त्प्रतिबद्धम्। साध्यस्त्वर्थोऽपरायत्तत्वात्प्रतिबन्धविषयो न प्रतिबद्ध दूत्यर्थः । तत्रायमर्थस्तादात्म्याविशेषेऽपि यत्प्रतिबद्धं तगमकम् । यत्प्रतिबन्धविषयस्तगम्यम् । यस्य च धर्मस्य यन्नियतः स्वभावः स तत्प्रतिबद्धो यथा प्रयत्नानन्तरीयकत्वाख्योऽनित्यत्वे । तु स चान्यश्च स्वभावः स प्रतिबन्धविषयः । न तु प्रतिबद्धः । १० यथा नित्यत्वाख्यः प्रयत्नानन्तरोयकत्वाख्ये। निश्चयापेक्षो हि गम्यगमकभावः । प्रयत्नानन्तरोयकत्वमेव चानित्यत्वस्वभावं निश्चितम् । अतस्तदेवानित्यत्वे प्रतिबद्धं तस्मानियतविषय एव गम्यगमकभावो नान्यथेति । कस्मात्पुनः स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्ग- स्येत्याह । वस्तुत इत्यादि। म साध्योऽर्थ श्रात्मा स्वभावो यस्य १५ तत्तदात्मा तस्य भावस्तादात्म्यं तस्माद्धेतोर्यतः साध्यस्वभावं साधनं तस्मात्तत्र स्वभावप्रतिबद्धमित्यर्थः । यदि साध्यस्वभावं साधनं साध्यसाधनयोरभेदात्प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुः स्यादित्याह वस्तुत इति । परमार्थमता रूपेणाभेदः । तयोर्विकल्पविषयस्तु यत्समारोपितं रूपं तदपेक्षः साध्यसाधनभेदः। 'निश्चयापेक्ष एव २० हि गम्यगमकभावः । ततो निश्चयारूढरूपापेक्ष एव तयोर्भदो युक्तो वास्तवस्त्लभेद इति । न केवलं तादात्म्यादपि तु ततः साध्यादर्थादुत्पत्तिर्लिङ्गस्य तदुत्पत्तेश्च साध्येऽर्थे स्वभावप्रतिबन्धो ·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। भावः । लिङ्गस्य । कस्मानिमित्तदयात्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य नान्यस्मा- दित्याह । अतत्वभावस्येति । स स्वभावोऽस्य सोऽयं तस्व- न तत्स्वभावोऽतत्स्वभावः । तस्मादुत्पत्तिरस्य सोऽयं तदुत्पत्तिः । न तथातदुत्पत्तिः। यो यत्वभावो यदुत्पत्तिश्च न भवति तस्यातत्वभावस्थातदुत्पत्तेश्च । तत्रातत्स्वभावेऽनुत्पादके चाप्रतिबद्धः स्वभावोऽस्येति सोऽयमप्रतिबद्धवस्वभावस्तस्य भावो-- प्रतिबद्धस्वभावत्वं तस्मादप्रतिबद्धस्वभावत्वात् । यद्यतत्वभावे- ऽनुत्पादके च कश्चित्प्रतिबद्धस्वभावो भवेत् । भवेदन्यतोऽपि निमित्तात्वभावप्रतिबन्धः । प्रतिबद्धस्वभावत्वं हि स्वभाव- प्रतिबन्धो न चान्यः कश्चिदायत्तस्वभावः । तस्मात्तादात्म्य- १० तदुत्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः । भवत नाम तादात्म्यतदु- त्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः कार्यस्वभावयोरेव तु गमकत्वं कथमित्याह । ते चेति । इतिस्तस्मादर्थे । यस्मात्स्वभावे कार्य एव च तादात्म्यतदुत्पत्तौ स्थिते तन्निबन्धनश्च गम्यगमकभाव- स्तस्मात्ताभ्यामेव कार्यस्वभावाभ्यां वस्तुनो विधेः सिद्धिः । अथ प्रतिषेधसिद्धिरदृश्यानुपलम्भादपि कस्मान्नेष्टेत्याह । प्रतिषेधव्यवहारस्य सिद्धिर्यथोक्ता या दृश्यानुपलब्धिस्तत एव भवति यतस्तस्मादन्यतो नोक्का । ततस्तावत्कस्माद्भवतीत्याह । सति तस्मिन्प्रतिषेध्ये वस्तुनि यस्मादृश्यानुपलब्धिर्न संभवति तस्मादसंभवात्ततः प्रतिषेधसिद्धिः। अथ तत एव कस्मादित्याह । २० अन्यथा चेति । सति वस्तुनि तस्या अदृश्यानुपलब्धेः संभवादि- त्यन्यथाशब्दार्थः । एतस्मात्कारणान्नान्यस्या अनुपलब्धेः प्रतिषेध- ·न्यायविन्दुटोका। [२ परिच्छेद। L सिद्धिः। कुत एतत्सत्यपि वस्तुनि तस्याः संभव इत्याह। अनुप- लब्धिलक्षणप्राप्तेवित्यादि । इह प्रत्ययान्तरसाकल्यात्वभाव- विशेषाञ्चोपलब्धिलक्षणप्राप्तार्थ उक्तः । द्वयोरेकैकस्याप्यभावेऽनु- पलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थ उच्यते । तदिहानुपलश्चिल क्षणप्राप्तेविति ५ प्रत्ययान्तरकैवल्यवन्त उक्ताः । देशकालस्वभावविप्रकृष्टचिति । खभावविशेषविप्रकृष्टा उक्ताः। देशश्च कालश्च स्वभावश्च तैर्विप्रकृष्टा इति विग्रहः । तेष्वभावनिश्चयस्थाभावात् । सत्यपि वस्तुनि तस्या- भाव दृष्टः। कस्मानिश्चयाभाव इत्याह । तेषु प्रतिप्रत्तुरात्मनो यत्प्रत्यक्षं तस्य निवृत्तेः कारणान्निश्चयाभावः । यस्मादनुप- १० लब्धिलक्षणप्राप्लेब्वात्मप्रत्यक्षनिवृत्तेरभावनिश्चयाभावस्तम्मात्सत्यपि वस्तुन्यात्मप्रत्यक्षनिवृत्तिलक्षणाया अदृश्यानुपलब्धेः संभवः । ततो यथोक्ताया एव प्रतिषेधसिद्धिः । अयं दृश्यानुपलब्धिः कस्मिन्काले प्रमाणं किंस्वभावा किंव्यापारा चेत्याह । अमूढेति । प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो घटादि- १५ रर्थस्तस्य नित्तिरनुपलब्धिस्तदभावस्वभावेति यावत् । अत एवा- भावो न साध्यः स्वभावानुपलब्धेः सिद्धत्वात् । अविद्यमानो- ऽपि च घटादिरेकज्ञानसंसर्गिणि भासमाने समग्रसामग्रीको ज्ञायमानो दृश्यतया संभावितत्वात्प्रत्यक्ष उक्तः । अत एक- ज्ञानसंसर्गों दृश्यमानोऽर्थस्तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तिरुच्यते। ततो २० हि दृश्यमानादर्थात्तदुद्धेश्च समग्रदर्शनसामग्रौकत्वेन प्रत्यक्षतया संभावितस्य निवृत्तिरवसौयते । तस्मादर्थज्ञान एवं प्रत्यक्षम्य घटस्थाभाव उच्यते । न तु निवृत्तिमात्रमिहाभावो निवृत्ति- ·२ परिच्छेदः।] न्याय बिन्दुटौका। च ५ मात्रादृश्यनिवृत्त्यनिश्चयात् । ननु दृश्यनिवृत्तिरव- सौयते दृश्यानुयल्लम्भात्। सत्यमेवैतत् । केवलमेकज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमाने घटो यदि भवेदृश्य एव भवेदिति दृश्यः संभावितस्ततो दृश्यानुपलब्धिनिश्चिता। दृश्यानुपलब्धिनिश्चयसामदेिव च दृश्या- आवो निश्चितः । यदि हि दृश्यस्तत्र भबेहण्यानुपलम्मो न भवेत् । अतो दृश्यानुपल्लम्अनिश्चयादृश्याभावः सामर्थ्यादवसितो न तु व्यव- हृत इति दृश्यानुपल्लीन व्यवहर्तव्यः । तस्मादर्थान्तरमेकज्ञानसं- सर्गि दृश्यमानं तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात्प्रत्यक्षनि- वृत्तिरुतं दृष्टव्यम् । यदा कज्ञानसंसर्गिणि प्रत्यक्षे घटस्थ प्रत्य- क्षत्वमारोपितमसतोऽपि तथा तस्मिन्वेकज्ञानसंसर्मिण्यतीते वर्त- १० माने चामृढस्मृतिसंस्कारे च घटस्थ तद्रूपमारोपितमसत इति द्रष्ट- व्यम् । अनेन दृश्यानुपलब्धिः प्रत्यक्षघटनिवृत्तिस्वभावोना। सा च सिद्धा । तेन न घटाभावः साध्योऽपि त्वभावव्यवहार इत्युक्तम् । अमढोऽभ्रष्टो दर्शनाहितः स्मृतिजननरूपः संस्कारो यस्मि- न्घटादौ स तथोकः। तस्यातीतस्य प्रतिपतृप्रत्यक्षम्येति संवन्धः । १५ वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षभ्येति संबन्धः । अमूढम्मृतिसंस्कार- ग्रहणं तु न वर्तमानविशेषणम् । यस्मादतौते घटविविक्तप्रदेश- दर्शने स्मृतिसम्कारो मृढो दृश्यघटानुपल्नम्भे दृश्ये च घटेऽमृढो भवति। वर्तमाने च घटरहितप्रदेशादाने न स्मृतिसंस्कारमोहः । अत एव न घटानुपल्लम्मे नापि घटे मोहः । तस्मान्न वर्तमान- २० निषेध्यविशेषणममढम्मृतिसंस्कारग्रहणम् । स्मृतिसंस्कारव्यभि- चाराभावाद्वर्तमानस्यार्थस्य । 'अत एव वर्तमानस्य चति। च पशब्दः ·न्यायबिन्दुटौका। [२ परिच्छेदः । m कृतो विशेषणरहितस्य वर्तमानस्य विशोषणवताऽतीतेन समुच्चयो यथा विज्ञायतेति। तदयमर्थोऽतीतोऽनुपल्नम्भः स्फुटं स्मर्यमाण: प्रमाणं वर्तमानश्च । ततो नासौदिह घटोऽनुपलब्धत्वान्नाम्त्यनुप- लभ्यमानत्वादिति शक्यं ज्ञातुम् । न तु न भविष्यत्यत्र घटो- ५ ऽनुपनम्यमानत्वादिति शक्यं ज्ञातुम् । अनागताया अनुपलब्धेः सत्त्वसंदेहादिति । कानविशेषोऽनुपलब्वेर्व्याख्यातः । व्यापारं दर्शयति । अभावस्य व्यवहारो नास्तीत्येवमाकारं ज्ञानं प्राब्दश्चैवमाकारो निःशङ्कं गमनागमनलक्षणा र प्रवृत्तिः कायिकोऽभावव्यवहारः। घटाभावे हि ज्ञाते निःशाङ्कं गन्तुमागन्तुं १० च प्रवर्तते । तदेवमेतस्य त्रिविधस्थाप्यभावव्यवहारम्य दृश्यानुपत्न- थि: साधनी प्रवर्तिका । यद्यपि च नास्ति घट इति ज्ञानमनुपल- धेरेव भवत्ययमेव चाभावनिश्चयस्तथापि यस्मात्प्रत्यक्षेण केवलः प्रदेश उपलब्धस्तम्मा दिह घटो नास्तीत्येवं च प्रत्यक्षव्यापारमनु- सरत्यभावनिश्चयः। तस्मात्प्रत्यक्षस्य केवलप्रदेशग्रहणव्यापारानुसार्य- २५ भावनिश्चयः प्रत्यक्षकृतः। किं च । दृश्यानुपलम्भनिश्चयकरणसाम- •देव पूर्वोक्तया नौत्या प्रत्यक्षेणैवाभावो निश्चितः । केवल्नमदृष्टा- नामपि सत्त्वसंभवात् । सत्त्वशङ्कया न शक्नोत्यसत्त्वं व्यवहर्तुम् । अतोऽनुपल्लम्भोऽभावं व्यवहारयति। दृश्यो यतोऽनुपलब्धस्तस्मान्ना- स्तोत्यतो दृश्यानुपलम्भोऽभावज्ञानं कृतं प्रवर्तयति न त्वचतं करो- २० तौत्यभावनिश्चयोऽनुपलम्भात्प्रवृत्तोऽपि प्रत्यक्षेण कृतोऽनुपलम्भेन प्रवर्तित उन इत्यभावव्यवहारप्रवर्तिन्युपलब्धिः। कस्मात्पुनरतौते वर्तमाने चानुपलब्धिर्गमिकेत्याह । तस्या एव यथोक्तकालाया ·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। ३५ अनुपलञ्चेरभावनिश्चयात् । अनागता ह्यनुपलब्धिः स्वयमेव संदिग्धस्वभावा। तस्या असिद्धाया नाभावनिश्चयोऽपि त्वतीत- वर्तमानाया इति। संप्रत्यनुपलब्धेः प्रकारभेदं दर्शयितमाह। सा चैषानुपलब्धि- रेकादश प्रकारा अस्या इत्येकादशप्रकारा। कुतः प्रकारभेदः ५ प्रयोगभेदात् । प्रयोगः प्रयुक्तिः शब्दस्या भिधानव्यापार उच्यते । प्राब्दो हि साक्षात्क्वचिदर्थान्तराभिधायौ क्वचित्प्रतिषेधान्तराभि- धायो। सर्वत्रैव तु दृश्यानुपलब्धिरशब्दोपात्तापि गम्यत इति वाचक- व्यापारभेदादनुपत्नम्भप्रकारभेदो न तु स्वरूपभेदादिति यावत् । प्रकारभेदानाह। स्वभावेत्यादि। प्रतिषेध्यस्य यः स्वभावस्त- १८ स्थानुपनब्धिः। यथेति। अत्रेति धर्मों। न धूम इति साध्यम् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति हेतुः । अयं च हेतु: पूर्व- वड्याख्येयः ॥ १ ॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कायं तस्यानुपलब्धिरुदाहियते । यथेति । दहेति धर्मों । अप्रतिबद्धमनुपहतं धूमजननं प्रति सामर्थ्य १५ येषां तान्यप्रतिबद्धसामर्थ्यानि न सन्तौति साध्यम् । धूमा- भावादिति हेतुः। कारणानि च नावण्यं कार्यवन्ति भवन्तौति कार्यादर्शनादप्रतिबद्धसामर्थ्यानामेवाभावः साध्यः । न त्वन्येषाम् । अप्रतिबद्धकौनि चान्यक्षणभावीन्येवान्येषां प्रतिबन्धसंभवात् । कार्यानुपलब्धिश्च यत्र कारणमदृश्यं तत्र प्रयुज्यते । दृश्ये तु २० कारणे दृश्यानुपलश्चिरेव गमिका। तत्र धवनग्रहोपरिस्थितो ग्टहाङ्गणमपश्यन्नपि चतुर्यु पार्श्वथ्वङ्गणभित्तिपर्यन्तं पश्यति ।

·न्यायविन्दुटौका। [२ परिच्छेदः । स्यात् । भित्तिपर्यन्तसमं चालोकसंज्ञकमाकाशदेशं धूमविविकं पश्यति । तत्र धूमाभावनिश्चयाद्यद्दपाम्येन वङ्गिना जन्यमानो धूमस्तद्देश: तस्य च वडेरप्रतिबद्धसामर्थ्यस्याभावः प्रतिपत्तव्यः । तहागणदेशेन वहिना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्मा- ५ त्तद्देशस्य वन्हेरभावः प्रतिपत्तव्यः । तगृहागणदेशं भित्तिपरि- क्षिप्तं भित्तिपर्यन्तपरिक्षिप्तेन चालोकात्मना धूमविविक्तनाकाश- देशेन सह धर्मिणं करोति। तस्मादृश्यमानादृश्यमानाकाश- देशावयवः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसमुदायो वह्यभावप्रतौतिसामर्थ्याथातो धर्मों न दृश्यमान एव । दहेति तु प्रत्यक्षनिर्देशो दृश्यमान- भागापेक्षो न केवस्नमिहैव दृश्यादृश्यसमुदायो धर्म्यपि त्वन्य- वापि । शब्दस्य क्षणिकत्वे माध्ये कशिदेव पाब्दः प्रत्यक्षोऽन्यस्तु परोक्षस्तददिहापि। यथा चात्र धर्मों साध्यप्रतिपत्त्यधिकरणा- भूतो दृश्यादृश्यावयवो दर्शितस्तद्वदुत्तरेवपि प्रयोगेषु स्वयं प्रतिपत्तव्यः ॥ २॥ प्रतिषेध्यस्य याप्यस्य यो व्यापको धर्मस्तस्यानुपनविरुदा- वियते। यथेति। अत्र धर्मों। न शिंशपेति शिंशपाभावः माधयः । वृक्षस्य व्यापकस्याभावादिति हेतुः। यमप्यनुपलब्धिाप्यस्य सिंपा- पात्वस्य दृश्याभावे प्रयुज्यते। उपलब्धिलक्षणप्राप्ते तु व्याप्ये दृश्या- नुपलब्धिर्गमिका । तत्र यदा पूर्वापरावुपनिष्टौ समुन्नती देशो २० भवतस्तयोरेकस्तरुगहनोपेतोऽपरश्चैकशिनाघटितो निस्तकक्षः ! द्रष्टा पि तत्स्थान्वृक्षान्पश्यन्नपि शिंगपादिभेदं न यो विवेचयति ! तस्य वृक्षत्वं प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं शिशपात्वम् । स हि निवृक्ष एक- ·२ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटौका! १० शिल्लाघटिते वृक्षाभावं दृश्यत्वादृश्यानुपल्लम्भादवस्यति। शिशपा लाभावं तु व्यापकस्य वृक्षत्वस्याभावादिति । तादृशे विषयेऽस्या अभावसाधनाय प्रयोगः ॥ ३ ॥ प्रतिषेध्यस्थ स्वभावेन विरुद्धस्योपलब्धिरूढाहियते । यथेति । श्रति धर्मों। न शौतस्पर्ण इति गौतस्पर्शप्रतिषेधः साध्यः । बन्हेरिति हेतुः। दूयं चानुपलब्धिस्तत्र प्रयोकव्या यत्र शौतस्पर्णी ऽदृश्यः। दृश्ये दृश्यानुपलब्धिप्रयोगात्। तस्माद्यत्र वर्णविशेषाद- हिपृश्यः शौतस्थर्णो दूरस्थत्वात्मन्नप्यदृश्यस्त वास्याः प्रयोगः ॥ ४ ॥ प्रतिषेध्येन यदिरुद्धं तत्कार्यस्योपन्नधिर्गमिका । यथेति । अति धौं । न शौतत्पर्श इति गौतस्पीभावः साध्यः । धूमादिति हेतुः। यत्र शौतस्पर्ग: सन्दृश्यः स्यात्तत्र दृश्यानु- पलब्धिमिका। यत्र विरुद्धो वहिः प्रत्यक्षस्तत्र विरुद्धोप- लब्धिः । द्वयोरपि तु परोक्षत्वे विरुद्धकार्योपलब्धिः प्रयुज्यते । तत्र समम्तापवरकम्यं शीतं निवर्तयितुं समर्थम्याग्नेरनुमापक यदा विशिष्टं धूमकल्लापं निर्यान्तमपवर कात्पश्यति तदा १५ विशिष्टाबाहेरनुमिताच्छौतस्पर्णनिवृत्तिमनुमिमौते। दह दृश्य- मानदारप्रदेशसहितः सर्वापवर काभ्यन्तरर्दशो धर्मों साध्यप्रति- पत्त्यनुसरणात्पूर्ववदृष्टव्यः ॥ ५ ॥ प्रतिषेध्यस्य यविरुद्धं तेन व्याप्तस्य धर्मान्तरस्योपलब्धि- रुदाहर्तव्या । यथेति । ध्रुवमवश्यं भवतौति ध्रुवभावौ नेति २० शुवभावित्वनिषेधः साध्यः । बिनाशो धर्मों। भूतस्यापि भावस्येति धर्मिविशेषणम् । भूतस्य जातस्थापि विनश्वरः स्वभावो

·न्यायबिन्दुटौका ।
[२ परिच्छेदः।
।
नावश्यंभावी किमुताजातस्येत्यपिशब्दार्थः । जनना तोरन्यो हेतु-
हत्वन्तरं मुगरादि तदपेक्षते विनश्वरः । तस्यापेक्षणादिति
हेतुः। हेत्वन्तरापेक्षणं नामावभावित्वेन व्याप्तम् । यथा वाससि
रागस्य रञ्जनादिहेत्वन्तरापेक्षणमधुवभावित्वेन व्याप्तम् । ध्रुव-
५ भावित्वविरुद्ध चाध्रुवभावित्वम् । विनाशश्च विनश्वरस्वभावात्मा
हेत्वन्तरापेक्ष दृष्टः । ततो विरुद्धव्याप्तहेत्वन्तरापेक्षणदर्शनाडुव-
भावित्वनिषेधः । इह ध्रुवभावित्वं नित्यत्वमध्रुवभावित्वं चानि-
त्यत्वम् । नित्यत्वाऽनित्यत्वयोश्च पतस्परपरिहारेणावस्यानादेकत्र
विरोधः । तथा च मति परस्परपरिहारवतोयोर्यदेकं दृश्यते
१० तत्र द्वितीयस्य तादात्म्यनिषेधः कार्यः। तादात्यनिषेधश्च दृश्य-
तयाऽभ्युपगतस्य संभवति । यत एवं तादात्म्यनिषेधः क्रियते यद्ययं
दृश्यमानो नित्यो भवेन्नित्यरूपो दृश्येत । न च नित्यरूपो दृश्यते ।
तस्मान्न नित्यः। एवं च प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य दृश्यमानात्मत्व-
मभ्युपगम्य प्रतिषेधः कृतो भवति । वस्तुनोऽप्यदृश्यम्य पिशाचादे-
१५ यदि दृश्यघटात्मत्वनिषेधः क्रियते दृश्यात्मत्वमभ्युपगम्य कर्तव्यः ।
यद्ययं दृश्यमानः पिशाचात्मा भवेत्यिशाचो दृष्टो भवेत् ।
न च दृष्टस्तस्मान्न पिशाच इति दृश्यात्मत्वाभ्युपगमपूर्वको दृश्य-
माने घटादौ वस्तुनि वस्तुनोऽवस्तुनो वा दृश्यस्यादृश्यस्य च
तादाम्यनिषेधः । तथा च सति यथा घटस्य दृश्यत्वमभ्युपगम्य
२. प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भादेव तवत्सर्वस्य परस्परपरिहारवतो-
ऽन्यत्र दृश्यमाने निषेधो दृश्यानुपन्नम्भादेव ।
तथा चाम्यैवं-
जातीयकस्य प्रयोगस्य स्वभावानुपलब्धावन्तर्भावः ॥ ६ ॥

·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटौका। ३ प्रतिषेध्यस्य यत्कार्य तस्य यदिरुद्धं तस्योपलब्धेरुदाहरणम् । यथेति। दहेति धर्मों। अप्रतिवद्धं सामर्थं येषां शौतकार- णानां शौतजननं प्रति न तानि सन्तौति साध्यम् । वन्हेरिति हेतुः । यत्र शीतकारणाव्यदृश्यानि गौतम्पर्शोऽप्यदृश्यस्तत्रायं हेतुः प्रयोक्तव्यः। दृश्यत्वे तु शौतस्यास्य तत्कारणानां वा कार्या- नुपलश्चिदृश्यानुपलब्धिर्वा गमिका । तम्मादेषाप्यभावमाधनौ । ततो यस्मिन्देश सदपि गीतकारणमदृश्यं शौतम्याश्च दूरग्य- त्वात्प्रतिपत्तुर्वजिर्भाखरवर्णत्वादगदपि दृश्यस्तत्रायं प्रयोगः ॥ ७ ॥ प्रतिषेध्यस्य यड्यापकं तेन यविरुद्धं तस्योपल्न ब्धिरुदाहर्तव्या । ययेति । अवेति धर्मों। तुषारस्पर्शो नेति साध्यम् । वङ्गेरिति हेतुः। यत्र व्याप्यस्तुषारस्पर्शों व्यापकच गौतस्यों न दृश्य- स्तत्रायं हेतुः। तयोर्दृश्यत्वे स्वभावस्थ व्यापकम्य चानुपलब्धिर्यतः प्रयोक्तव्या। तथा सत्यभावमाधनीयम् । दूरवर्तिनश्च प्रतिपत्तु- स्तुधारम्पर्शः गौतस्पर्णविशेषः । गौतमात्रं च परोक्षम् । वह्निस्तु रूपविशेषाद्दरम्योऽपि प्रत्यक्षः । ततो वः पौतमात्राभावः । १५ ततः गौतविशेषतुषारस्पीभावनिश्चयः । शौतविशेषस्य शीत- सामान्येन व्यानत्वादिति विशिष्टविषयेऽस्याः प्रयोगः ॥ ८ ॥ प्रतिषेध्यस्थ यत्कारणं तस्यानुपनन्धरुदाहरणम् । यथेति । अत्रेति धर्मों। न धूम इति साध्यम् । वयसत्त्वादिति हेतुः । यत्र कार्य सदपि दृश्यं न भवति तत्रायं प्रयोगः। दृश्ये तु २० कार्य दृश्यानुपनधिर्गमिका। ततोऽयमप्यभावमाधनम् । निष्क- म्पायतसलिन्लपूरिते हूद हेमन्तोचितबाष्योगमे विरले संध्या- ·न्यायबिन्दुटीका। [२ परिच्छेद। । तमसि सति सन्नपि तत्र धूमो न दृश्य इति कारणानुपलब्ध्या प्रतिषेध्यते । वहिस्तु यदि तस्याम्भस उपरि नवमानो भवेजय- लितोरूपविशेषादेवोपलब्धो भवेत् । श्रज्वलितस्विन्धनमध्य- निविष्टो भवेत्तत्रापि दहनाधिकरणमिन्धनं प्रत्यक्षमिति स्वरूपे- ५ णाधाररूपेण वा दृश्य एव वहिरिति । तत्रास्याः प्रयोगः ॥ ६ ॥ प्रतिषेध्यस्थ यत्कारणं तस्य यदिरुद्धं तस्योपलब्धेरुदा- हरणम् । यथेति। अस्येति धर्मों। रोमणां हर्ष उनेदः स श्रादि- येषां दन्तवीणादीनां शौतकृतानां ते विशिष्यन्ते तदन्येभ्यो भयश्रद्धादिछतेभ्य इति रोमहर्षादिविशेषाः । ते न सन्तौति १० साध्यम् । दहन एव विशिय्यते तदन्यस्माइहनाच्छौतनिवर्तनसा- मर्थ्य नेति दहनविशेषः । कश्चिदहनः सम्बपि न गौतनिवर्तन- क्षमो यथा प्रदीपः । तादृशनिवृत्तये विशेषग्रहणम् । मंनि- हितो दहनविशेषो यस्य म तथोक्तस्तस्य भावस्तस्मादिति हेतुः । यत्र शौतम्पर्शः सन्नप्यदृश्यो रोमहर्षा दिविशेषाश्चादृश्यास्तत्रायं १५ प्रयोगः । रोमहर्षादिविशेषस्य दृश्यत्वे दृश्यानुपलब्धिः प्रयो- कव्या। गौतस्पास्य दृश्यत्वे कारणानुपलब्धिः। तस्मादभावमाध- नोऽयम् । रूपविशेषाद्विदूराद्दहनं पश्यति । शौतस्पर्शस्वदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश्च तेषां कारणविरुद्धोपलब्ध्याभावः प्रति- पद्यत इति । तत्रास्याः प्रयोगः ॥ १० ॥ प्रतिषेध्यस्य यत्कारणं तस्य यदिरुद्धं तस्य यत्कायं तस्योप- लब्धिरुदाहर्तव्या। यथेति। अयं देश इति धर्मों। योगो युक्तं रोमहर्षादिविशेषैर्युक्तं रोमहर्षादिविशेषयुक्तम् । तस्य संबन्धी २० ·२ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटौका। ४१ लब्धिः । ५ । पुरुषो रोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषः । तदान भवतौति साध्यम् । धूमादिति हेतुः । रोमहर्षादिविशेषस्य प्रत्यक्षत्वे दृश्यानुप- कारणस्य शौतस्पर्णस्य प्रत्यक्षत्वे कारणानुपलब्धिः । वन्डेस्तु प्रत्यक्षल्वे कारणविरुद्धोपलब्धिः प्रयोकव्या । त्रयाणामप्यदृ- श्यत्वेऽयं प्रयोगः। तस्मादभावमाधनोऽयम्। तब दूरस्थस्य प्रतिपत्तु- दहनशोतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषा अप्रत्यक्षाः सन्तोऽपि धूमस्तु प्रत्यक्षो यत्र तत्रैतत्प्रमाणम् । धूमस्तु यादृशास्तम्मिन्देश स्थितं शोतं निवर्तयितुं समर्थस्य वझेरनुमापकः स इह ग्राह्यः । धूम- मात्रेण तु वहिमात्रेऽनुमितेपि न पौतस्पर्शनिवृत्तिर्नापि रोम- हर्षादिविशेषनिवृत्तिरवसातुं शक्येति न धृममात्रं हेतुरिति १० द्रष्टव्यमिति ॥ ११ ॥ यद्येकः प्रतिषेधहेतुरुतः कथमेकादशाभावहेतव इत्याह । इम इत्यादि । दमेऽनुपलब्धिप्रयोगाः । इदमानन्तरप्रयोगान्ता निर्दिष्टाः । तत्र कियतामपि ग्रहणे प्रसत आह । कार्यानुप- लब्ध्यादय इति। कार्यानुपल्लव्यादीनामपि त्रयाणां चतुणों १५ वा ग्रहणे प्रसले सत्याह । दर्शति । दशानामप्युदाहृतमात्राणां ग्रहणप्रसङ्गे सत्याह । मर्व इत्येतदुक्तं भवति । अप्रयुक्ता अपि प्रयुक्तोदाहरणसदृशाश्च मर्व एवेति दशग्रहणमन्तरेण मर्वग्रहणे क्रियमाणे प्रयुक्तोदाहरणकात्म्यं गम्येत । दशग्रहणात्तूदाहरण- काय॑ऽवगते सर्वग्रहणमतिरिच्यमानसुदाहृतमपाकााव- २० गतये जायते। ते म्वभावानुपन्नब्धौ मंग्रहं तादात्म्येन गच्छन्ति । स्वभावानुपलब्धिस्वभावा इत्यर्थः । ननु च स्वभावानुपलब्धि- ·४२ न्यायबिन्दुटीका। [२ परिच्छेदः । प्रयोगाभिद्यन्ते कार्यानुपलभ्यादयस्तत्कथमन्तर्भवन्तौत्याही प्रयोग- भेदेऽपि । प्रयोगस्य पाब्दव्यापारस्य भेदेऽपि अन्तर्भवन्ति । कथं प्रयोगभेद इत्याह । अर्थान्तरविधीत्यादि। प्रतिषेध्यादर्थाद- र्थान्तरस्य विधिकएलब्धिः । स्वभावविरुद्धवाद्युपलब्धिप्रयोगेषु प्रति- ५ षेधः। कार्यानुपलब्यादिप्रयोगेवर्थान्तरविधिनाऽर्थान्तरप्रतिषेधेन च प्रयोगा भिद्यन्ते । यदि प्रयोगान्तरेवन्तरविधिप्रतिषेधौ कथं तीन्तर्भवन्तौत्याह । पारंपर्यणे ति। प्रणालिकयेत्यर्थः। एत- दुनं भवति । न साक्षादेते प्रयोगा 'दृश्यानुपलब्धिमभिदधति । दृश्यानुपलब्ध्याव्यभिचारिणं त्वर्थान्तरस्य विधिनिषेधं वाऽभि- १० दधति । ततः प्रणालिकयामौषां स्वभावानुपलब्धौ मंग्रहो न साक्षादिति । यदि प्रयोगभेदेन अदः परार्थानुमाने वक्तव्य एषः । शब्दभेदो हि प्रयोगभेदः। शब्दश्च परार्थानमानमित्या- शङ्याह। प्रयोगदर्शनेत्यादि। प्रयोगाणां शास्त्रघटितानां दर्शन- मुपलम्भः। तस्याभ्यासः पुनःपुनरावर्तनम् । तस्मान्निमिन्तात्स्वयम- १५ पौति प्रतिपत्तुरात्मनोऽप्येवमित्यनन्तरोकेन क्रमेण व्यवच्छेदस्य प्र- तिषेधस्य प्रतीतिर्भवतीति। दूतिशब्दस्तस्मादर्थ। तदयमर्थः। यस्मा- त्खयमप्येवमनेनोपायेन प्रतिपद्यते प्रयोगाभ्यासात्तस्मात्स्वप्रतिपत्ता वप्युपयुज्यमानस्यास्य प्रयोगभेदस्य स्वार्थानुमाने निर्देशः। यत्पुनः परप्रतिपत्तावेवोपयुज्यते तत्परार्थानुमान एव वतव्यमिति । ननु च कार्यानुपस्नध्यादिषु कारणादौनामदृश्यानामेव प्रति- षेधः दृश्यनिषेधे स्वभावानुपल्लम्भप्रयोगप्रसङ्गात्। तथा च सति न तेषां दृश्यानुपलब्धेर्निषेधस्तत्कथमेषां प्रयोगाणां दृश्यानुपलब्धा- ·२ परिच्छेदः ।] .. न्यायविन्दुटौका। ४३ --- वन्तर्भाव इत्याह । सर्वत्र चेत्यादि। अभावश्च तस्य च व्यव- हारोऽभावव्यवहारौ । स्वभावानुपलब्धावभावव्यवहारः साध्यः । शिष्टेष्वभावः । तयोः साधन्यामनुपन्नधौ। सर्वत्र चेति चशब्दो हिशब्दस्यार्थ । यस्मात्सर्वचानुपलब्धी येषां प्रतिषेध उक्तस्तेषा- मुपलब्धिलक्षणप्राप्तानां दृश्यानामेव म प्रतिषेधस्तस्मादृश्यानु- ५ पत्नश्वावन्तर्भावः । कुत एतहण्यानासेवेत्याह । स्वभावेत्यादि । अत्रापि चकारी हेत्वर्थः । यस्मात्स्वभावविरुद्ध आदिर्यषां तेषामुपलभ्या कारणमादिर्येषां तेषामनुपन्नध्या प्रतिषेध उक- स्तस्मादृश्यानामेव प्रतिषेध इत्यर्थः । यदि नाम स्वभाव विरुद्धा- थुपनच्या कारणाद्यनुपलब्ध्या च प्रतिषेध उक्तस्तथापि कथं दृ- १० श्यानामेव प्रतिषेध इत्याह । उपलब्धिरित्यादि। अत्रापि चकारो हेत्वर्थः । यस्माद्ये विरोधिनो व्याप्यव्यापकभूताः कार्यकारण- भूताश्च जातास्तेषामवश्यमेवोपलब्धिरूपन्न ब्धिपूर्वा चानुपलब्धि- वैदितव्या । उपलब्ध्यनुपनब्धी च दे॒ येषां स्तम्ते दृश्या एव । तस्मात्स्वावविरुद्धवाद्युपनळ्या कारणाद्यनुपत्नध्या चोपन्नध्यनु- १५ पलब्धिमता विरुद्धादौनां प्रतिषेधः क्रियमाणो दृश्यानामेव कृतो द्रष्टव्यः । बहुपु चोद्येषु प्रक्रान्तेषु परिहारममुच्चयार्थश्चकारी हेत्वों भवति । यस्मादिदं चेदं च समाधानमस्ति तस्मात्त- त्तच्चोद्यमयुकमिति चकारार्थः । कस्मात्युनः प्रतिषेध्यानां विरु- द्धादौनामुपन्नध्यनुपलब्धौ बेदितव्ये इत्याह। अन्येषामिति। उप- २” लब्ध्यनुपन ब्धिमयोऽन्येऽनुपलब्धा एव ये तेषां विरोधश्च कार्य- कारणभावश्च केनचित्महाभावश्च व्यापकस्याभावेन व्याप्यस्य ·न्यायबिन्दुटोका। [२ परिच्छेदः । सिध्यति यस्मात्ततो विरोधिकार्यकारणभावाआवासिद्धेः कारणा- दुपलब्ध्यनुपलब्धिमन्त एव विरुद्धादयो निषेध्याः । उभयवन्तश्च दृश्या एव । तस्मादृश्यानामेव प्रतिषेधः । नदयमर्थः । विरोधः कार्यकारणभावश्च व्यापकाभावे व्याप्याभावश्च दृश्यानुपलब्धे- ५ रेवेति । एकसंनिधावपराभावप्रतीतौ ज्ञातो विरोधः । कारणाभिमताभावे च कार्याभिमताभावप्रत्ययेऽवसितकार्य- कारणभावः । व्यापकाभिमताभावे च व्याप्याभावे निश्चिते निश्चितो व्याप्यव्यापकभावः । तत्र व्याप्यव्यापकभावप्रतीतेर्नि- मित्तमभावः प्रतिपत्तयः । इह ग्रहोते वृक्षाावे हि शि- १० पात्वाभावप्रतीतौ प्रतीतो व्याप्यव्यापकभावः । अआवप्रति- पत्तिश्च सर्वत्र दृश्यानुपलब्धेरेव । तस्मा विरोध कार्यकारणभावं व्याप्यव्यापकभावं च स्मरता विरोधकार्यकारणभावव्याप्यव्यापक- भावविषयाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनं दृश्यानुपलब्धिः दृश्यानुपलब्धिः स्मर्तव्या । दृश्यानुपनब्यस्मरणे विरोधादौनामम्मरणम् । तथा च सति न १५ विरुद्धवादिविधिप्रतिषेधाभ्या मितराभावप्रतौतिः स्यात् । विरो- धादिग्रहणकालभाविन्यां च दृश्यानुपलब्धाववश्यस्मर्तव्यायां तत एवाभावप्रतौतिः । तत्र यद्यपि संप्रति नास्ति दृश्यानुपलब्धि- विरोधादिग्रहणकाले त्वासौत् । या दृश्यानुपलब्धिः संप्रति स्मर्यमाणा सेवाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनम् । ततः संप्रति नास्ति २० दृश्योपलब्धिरित्यभावसाधनत्वेन दृश्यानुपलब्धिप्रयोगाद्भिद्यन्त काऱ्यांनुपलब्धयादिप्रयोगाः। विरुद्धविधिना कारणादिनिषेधेन च यतो दृश्यानुपलब्धिराक्षिप्ता ततो दृश्यानुपलब्धेरेव काला- ·२ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटीका। ४५ न्तरवृत्तायाः स्मृतिविषयभूताया प्रभावप्रतिपत्तिः । श्रमौषां च प्रयोगाणं दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावः । तदनेन सर्वेण दृश्या- नुपलब्धावन्तर्भावो दूशानामनुपन ब्धिप्रयोगाणां पारंपर्यण दर्शित इति वेदितव्यम् । उक्ता दृश्यानुपलब्धिरावेऽभावव्यवहारे साध्ये प्रमाणम् । अदृश्यानुपलब्धिः किंस्खभावा किंव्यापारा चेत्याह । विप्रकृष्ट- त्यादि । विप्रकृष्टस्तिभिर्देशकालस्वभावविप्रकपर्यस्या विषयः सा विप्रकृष्टविषयेति संपायहेतुः। किंस्वभावा सेत्याह। प्रत्यक्षानुमान- निवृत्तिलक्षणं स्वभावो यस्याः मा प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावत् । ननु च प्रमाणात्प्रमेयमन्ताव्यवस्था । १० ततः प्रमाणाभावात्प्रमेयाभावप्रतिपत्तियुनोत्याह। प्रमाणनिवृत्ता- वपौत्यादि। कारणं व्यापकं च निवर्तमान कायें व्याप्यं च निवर्त- येत् । न च प्रमाणं प्रमेयस्य कान नापि व्यापकमतः प्रमाण- योनिवृत्तावप्यर्थस्य प्रमेयस्य नितिन सिध्यति । ततोऽसिद्धेः मंशयहेतुरदृश्यानुपलब्धिः। न निश्चयहेतुः । यत्पुनः प्रमाणस- १५ त्तया प्रमेयमत्ता मिध्यति तयुक्तम् । प्रयकार्य हि प्रमाणम् । न च कारणमन्तरेण कार्यमस्ति । न तु कारणान्यवश्यं कार्य- वन्ति भवन्ति। तस्मात्प्रमाणात्प्रमेयसत्ता व्यवस्थाप्या । न प्रमाणा- भावात्प्रमेयाभावयवम्येति ॥ इति न्यायविन्दुटोकायां द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥

·न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः । 20 अथ तृतीयपरिच्छेदः। स्वार्थपरार्थानुमानयोः स्वार्थं व्याख्याय पराथं व्याख्यातु- काम आह । त्रिरूपलिङ्गाख्यानमिति। बौणि रूपाण्यन्वयव्य- तिरेकपक्षधर्मत्वसंज्ञकानि यच्च तत्त्रिरूपम् । त्रिरूपं च तलिङ्गं च तस्याख्यानम् । श्राख्यायते प्रकाश्यतेऽनेनेति चिरूपं लिङ्ग- ५ मित्याख्यानम् । किं पुनस्तद्वचनम् । वचनेन हि त्रिरूपं निङ्ग- माख्यायते । परस्मायिदं परार्थम् । ननु च सम्यग्ज्ञानात्मक- मनुमानमुक्तम् । तत्किमर्थ संप्रति वचनात्मकमनुमानमुच्यत इत्याह । कारणे कार्योपचारादिति निरूपलिङ्गाभिधाना- तिरूपलिङ्गस्मृतिरुत्पद्यते स्मृतेश्चानुमानम् । तस्यानुमानस्य १८ परंपरया त्रिरूपलिङ्गाभिधानं कारणम् । तस्मिन्कारण वचने कार्यस्यानुमानस्थोपचारः समारोपः क्रियते । समारोपात्कारणं वचनमनुमानशब्देनोच्यते । श्रौपचारिक वचनमनुमानं न मुख्यमित्यर्थः । न च यावत्किंचिदुपचारा- दनुमानशब्देन वक्तुं शक्यं तावत्सवं व्याख्येयम् । किं त्वनुमानं १५ व्याख्यातुकामेनानुमानस्वरूपस्य व्याख्येयत्वानिमित्तं व्याख्येयम् । निमित्तं च त्रिरूपं लिङ्गम् । तच्च स्वयं वा प्रतौतमनुमानस्य निमित्तं भवति परेण वा प्रतिपादितम् । तस्मानिङ्गस्य स्वरूपं व्याख्येयं तत्प्रतिपादकश्च प्राब्दः । तत्र स्वरूपं स्वार्थानु- माने व्याख्यातम् । प्रतिपादकः शब्द दूह व्याख्येयः । ततः ततः ·३ परिच्छेदः ।] न्यायविन्टौका। १० प्रतिपादकं शब्दमवश्यं वक्तव्यं दर्शयन्ननुमानशब्देनोकवाना- चार्य इति परमार्थः । परार्थानुमानस्य प्रकारभेदं दर्शयितुमाह। तद्विविध- मिति । तदिति परार्थानुमानम् । दौ विधौ प्रकारौ यस्य तविविधम् । कुतो विविधमित्याह । प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदात् । प्रयुक्तिः प्रयोगोऽर्थाभिधानम् । प्राब्दस्यार्थाभिधान- व्यापारभेदाद्विविधमनुमानम् । तदेवाभिधानव्यापारनिबन्धनं दैविध्यं दर्शयितुमाह । साधर्म्यवद्वधर्म्यवच्चेति । समानो धर्मो यस्य सोऽयं सधर्मा तस्य भावः साधर्म्यम् । विसदृशो धर्मोऽस्य विधर्मा विधर्मणो भावो वैधर्म्यम् । दृष्टान्तधर्मिणा सह साध्य- धर्मिण: सादृश्यं हेतुकृतं साधर्म्यमुच्यते । असादृश्यं च हेतुकृतं वैधर्म्यमुच्यते । तत्र यस्य साधनवाक्यस्य साधर्म्यमभिधेयं तत्मा- धर्म्यवत् । यथा यत्कृतकं तदनित्यं यथाद्यघटः । यथा च कृतकः शब्द इत्यत्र कृतकत्वकृतं दृष्टान्तसाध्यधर्मिणोः सादृश्य- मभिधेयम् । यस्य तु वैधर्म्यमभिधेयं तद्वधर्म्यवत् । यथा यन्नित्यं १५ तदकृतकं दृष्टं यथाकाशम् । शब्दस्तु कृतक इति । कृतकत्वा- कृतकत्वकृतं शब्दाकाशयोः साध्यदृष्टान्तर्मिणोरसादृश्यमिहा- भिधेयम् । यद्यनयोः प्रयोगयोरभिधेयं भिन्नं कथं तर्हि त्रिरूपं लिङ्ग- मभिन्न प्रकाश्यमित्याह । नानयोरर्थत इति । अर्थः प्रयो- २० जनं प्रकाशयितव्यं वस्तु यदुद्दिश्यानुमाने प्रयुज्यते । प्रयोजनादनयोन भेदः कश्चित् । त्रिरूपं हि लिङ्ग प्रकाशयि- ततः ·न्यायबिन्दुटौ का। [३ परिच्छेदः । प्रकाश्यत एव । तव्यम् । तदुद्दिश्य हे अप्येते प्रयुज्यते। दाभ्यामपि त्रिरूपं लिङ्ग ततः प्रकाशयितव्यं प्रयोजनमनयोरभिन्नम् । तथा च न ततो भेदः कश्चित् । अभिधेयभेदोऽपि तर्हि न स्थादित्याह। अन्यत्र प्रयोगभेदादिति। प्रयोगोऽभिधानं वाच- ५ कत्वम् । वाचकत्वमेदादन्यो भेदः प्रयोजनकतो नास्तीत्यर्थः। एत- दुक्तं भवति। अन्यदभिधेयमन्यत्प्रकाध्यं प्रयोजनम्। तत्राभिधे- यापेक्षया वाचकलं भिद्यते। प्रकाथ्यं त्वभित्रम् । अन्वये हि कथिते वक्ष्यमाणेन न्यायेन व्यतिरेकगतिर्भवति । व्यतिरेके चाचय- गतिः । ततस्विरूपं लिङ्ग प्रकाश्यमभिन्नम् । न च यत्राभिधेय- १० भेदस्तत्र सामर्थ्यगम्योऽप्यर्थो भिद्यते । यस्मात्पौनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ष। पौनो देवदत्तो रात्रौ भुङ्को इति। अनयो- वाक्ययोरभिधेयदेऽपि गम्यमानमेकमेव । तदिहाभिधेय- भेदेऽपि गम्यमानं वस्त्वेकमेव । तत्रेति । तयोः साधर्म्यवधर्म्यवतोरनुमानयोः साधर्म्यवत्ता- १५ बदाहरन्ननुपलब्धिमाह । यदित्यादिना । घटुपलब्धिन्नक्षण- प्राप्तं यदृश्यं सलोपनन्यत इति । अनेन दृश्यानुपन्नम्भोऽनू- द्यते। सोऽसयवहारस्य विषयः सिद्धः । तदसदिति व्यवहर्तव्य- मित्यर्थः । अनेनासयवहारयोग्यत्वस्य विधिः कृतः, ततश्चा- सयवहारस्य योग्यत्वे दृश्यानुपल्लम्मओ नियतः कथितः । दृश्यम-- २० नुपत्नब्धमसयवहारयोग्यभेवेत्यर्थः । साधनस्य च साध्येऽर्थ निय- तत्वकथनं व्याप्तिकथनम् । यथोक्तम् । व्याप्तिापकस्य तत्र भाव एव व्याप्यस्य च तत्रैव भाव इति ।

·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटीका। ४९ t ५ व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य विषयो दृष्टान्तस्तमेव दर्शयितु- माह। यथाऽन्य इति। साध्यधर्मिणोऽन्यो दृष्टान्त इत्यर्थः। दृष्ट इति प्रमाणेन निश्चितः । शशविषाणं हि न चक्षुषा विषयौ- कृतम् । अपि तु प्रमाणेन दृश्यानुपलम्भेनासयवहारयोग्यं विज्ञातम् । शशविषाणमादिर्यम्यासयवहारविषयस्य स तथोक्तः । शाशविषाणादौ हि दृश्यानुपलम्भमात्रनिमित्तोऽसयवहारः प्रमाणेन सिद्धः । तत एव प्रमाणादनेन वाक्येनाभिधीयमाना व्याप्तिर्जातव्या । संप्रति व्याप्तिं कथयित्वा दृश्यानुपल्लम्भस्य पक्षधर्मत्वं दर्श- यितुमाह । नोपलभ्यते चेति । प्रदेश एकदेशः पृथिव्याः । स १० एव विशिष्यतेऽन्यस्मादिति विशेषः । एकः प्रदेशाविशेष इत्येकस्मिन्प्रदेश क्वचिदिति । प्रतिपत्तः प्रत्यक्ष एकोऽपि प्रदेशः स एवाभावव्यवहाराधिकरणं यः प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो नाऽन्यः । उपलब्धिलक्षण प्राप्त इति दृश्यः । यथा चासतोऽपि घटस्य समा- रोपितमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं तथा व्याख्यातम् । म्वभावहेतोः साधर्म्यवन्तं प्रयोगं दर्शयितुमाह । तथेति । यथानुपन्तब्धस्तथा स्वभावहेतोः साधर्म्यवान्प्रयोग इत्यर्थः । यत्मदिति सत्त्वमनूद्य तत्सर्वमनित्यमित्यनित्यत्वं विधीयते । सर्वग्रहणं च नियमार्थम् । सर्वमनित्यं न किंचिन्नानित्यं यत्सत्तद- नित्यमेवानित्यत्वादन्यत्र नित्यत्वे सत्त्वं नास्तीत्येवं सत्त्वमनित्यत्वे २० साध्ये नियतं ख्यापितं भवति । तथा च सति व्याप्तिप्रदर्शन- वाक्यमिदम् । यथा घटादिरिति । व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य 4 ·न्यायबिन्दटीका। [३ परिच्छेद। विषयकथनमेतत् । शुद्धस्येति । निर्विशेषणस्य स्वभावस्य प्रयोगः । सविशेषणं दर्शयितुमाह । यदुत्पत्तिमदिति । उत्पत्तिः स्वरूपन्नाभो यस्यास्ति तदुत्पत्तिमत् उत्पत्तिमत्त्वमनूद्य तदनित्य- मित्यनित्यत्वविधेः । तथा च सत्युत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वे नियत- ५ माख्यातम् । स्वभावभृतः स्वभावात्मको धर्मस्तम्य भेदेन भेदं हेतुकृत्य प्रयोगः । अनुत्पन्वेभ्यो हि व्यावृत्तिमाश्रित्योत्पनो भाव उच्यते । सैव व्यात्तिः। यदा व्यावृत्त्यन्तरनिरपेक्षा वामिष्यत तदा व्यतिरेकिणीव निर्दिश्यते । आवम्योत्पत्तिरिति तया च व्यतिरिक्तयेवोत्पत्त्या विशिष्टं वस्तृत्पत्तिमदतम् । तेन स्वभावभूतेन १० धर्मण कल्पितभेदेन विशिष्टः स्वभावः प्रयुको द्रष्टव्यः । यष्टोतक- मिति । कृतकत्वमनूद्यानित्यत्वं विधीयत इति । अनित्यत्वे नियतं कृतकत्वमुक्रमतो व्याप्तिरनित्यत्वेन कृतकस्य दर्शिता । उपाधिभेदेन स्वभावस्य प्रयोग इति संबन्धः। उपाधिर्विपाषणम् । तस्य भेदेन भिन्नेनोपाधिना विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्त इत्यर्थः । १५ इह कदाचिच्छुद्ध एवार्थ उच्यते । कदाचिदव्यतिरिकेन विशेषणेन विशिष्टः। कदाचियतिरिकेन । देवदत्त इति शुद्धः । लम्बकर्ण इत्यभिन्नकर्णदयविशिष्टः । चित्रगुरिति व्यतिरिक्त- चित्रगवौविशिष्टः । तदत्सत्त्वं शुद्धमुत्पत्तिमत्त्वमव्यतिरिक्तविशे- षणम् । कृतकत्वं व्यतिरिक्तविशेषणम् । ननु च चित्रगुशब्दे २० व्यतिरिक्तस्य विशेषणस्य वाचकश्चित्रशब्दो गोशब्दश्वास्ति। कृतक- शब्दे तु निर्विशेषणवाचिनः शब्दस्य प्रयोगोऽस्तोत्याशङ्कयाह । अपेक्षितेति । परेषां कारणानां व्यापारः स्वभावस्य निष्पत्ती ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटौका। ५१ ५ निष्पत्त्यर्थमपेक्षितः परव्यापारो येन स तथोक्तः । हौति यस्मा- दर्थे । यम्मादपेक्षितपरव्यापारः कृतक उच्यते तस्माद्यतिरिक्तन विशेषणेन विशिष्टः स्वभाव उच्यते । यद्यपि व्यतिरिकं विशे- षणपदं न प्रयुक्त तथापि कृतकशब्देनैव व्यतिरिक्तं विशेषण- मन्त वितमत एव मंज्ञाप्रकारोऽयं कृतकशब्द। यस्मात्मज्ञाया- मयं कन्प्रत्ययो विहितः । यत्र च विशेषणमन्तभाव्यते तत्र विशेषणपदं न प्रधुज्यते । क्वचित्प्रतीयमानं विशेषणं यथा कृत इत्युक्त हेतुभिरित्यैतत्प्रतीयते । तत्र न हेतुपाब्दः प्रयुज्यते । कदाचिन वा प्रयुज्यते । प्रयुज्यमानम्वशब्दश्च यथा प्रत्ययभेद- भेदिशाब्द प्रत्ययभेदः । यथा च कृतकशब्दो भिन्नविशेषण- १० स्वभावाभिधाय्येवं प्रत्ययभेददित्वमादिर्यषां प्रथनानन्तरौय- कत्वादौनां तेऽपि स्वभावहेतोः प्रयोगा भिन्नविशेषणस्वभावा- भिधायिनो द्रष्टव्याः । प्रत्ययानां कारणानां भेदो विशषस्तेन प्रत्ययभेदन भेत्तुं शोल्नं यस्य स प्रत्ययभेदभेदी शब्दस्तस्य भावः प्रत्ययभदभेदित्वम् । ततः प्रत्ययभेदोदित्वाच्छब्दस्य कृतकत्वं १५ माध्यते । प्रयत्नानन्तरोयकत्वादनित्यत्वं माध्यते। तत्र प्रत्ययभेद- शब्दो व्यतिरिक्तविशेषणाभिधायौ प्रत्ययभेदभेदिशाब्दे प्रयुक्तः । प्रयत्नानन्तगैयकशब्दे च प्रयत्नशब्दः । तदेवं त्रिविधः स्वभाव- हेतुप्रयोगो दर्णितः । पशुब्योऽव्यतिरिक्तविशेषणो व्यतिरिक- विशेषणश्च । एवमयं चैतदाख्यातम् । वाचकभेदान्मा भूत्कस्य- २० चित्स्वभावहेतावपि प्रयुक्त व्यामोह इति । अथ किमेते स्वभावहेतवः सिद्धसंबन्धे स्वभावे साध्ये प्रयो- ।

·५२ न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । कव्या आहोस्विदसिद्धसंबन्ध इत्याशय सिद्धसंबन्धे प्रयोक्तव्या इति दर्शयितुमाह सर्व एत इति । गमकत्वात्माधनानि पराश्रितत्वाच्च धर्माः साधनधर्मा एव साधनधर्ममात्रम् । मात्र- शब्देनाधिकस्यापेक्षणीयस्थ निरासः । तस्यानुबन्धोऽनुगमन- ५ मन्वयः सिद्धः साधनधर्ममात्रानुबन्धो यस्य स तथोक्तः । केन सिद्ध इत्याह । यथास्वं प्रमाणेरिति। यस्य साध्यधर्मस्य यदा- मौयं प्रमाणं तेनैव प्रमाणेन सिद्ध इत्यर्थः । स्वभावहेतूनां च बहुभेदत्वात् । संबन्धसाधनान्यपि प्रमाणानि बहनौति प्रमाणे- रिति बहुवचननिर्देशः । गमयितव्यत्वात्माध्यः पराश्रितत्वाच्च १० धर्मः साध्यधर्मस्तदयं परमार्थः । न हेतु: प्रदीपवद्योग्यतया गमकोऽपि तु नानन्तरोयकतया विनिश्चितः । साधा विना- भावित्वनिश्चयनमेव हि हेतोः साध्यप्रतिपादनव्यापारो नाऽन्यः कश्चित् । प्रथमं बाधकेन प्रमाणेन साध्यप्रतिबन्धो निश्चेतव्यो हेतोः पुनरनुमानकालेन माधनं साध्यानन्तरीयकं सामान्येन १५ स्मर्तव्यम् । कृतकत्वं नामाऽनित्यत्वस्वभावमिति सामान्येन म्मत- मर्थं पुनर्विशेषे योजयतोदमपि कृतकत्वं शब्दे वर्तमानमनित्य- स्वभावमेवेति । तत्र सामान्यस्मरणं लिङ्ग-ज्ञानम् । विशिष्टस्य तु शब्दगतकतकत्वस्यानित्यत्वखभावस्य स्मरणमनुमानज्ञानम् । तथा च सत्यविनाभावित्वज्ञानमेव परोक्षार्थप्रतिपादकत्वं नाम । २० तेन निश्चिततन्मात्रानुबन्धिसाध्यधर्म स्वभावहेतवः प्रयोकव्या नान्यत्युक्तम् । यद्येवं संबन्धी निश्चेतव्यः साध्यस्य साधनेन सह साधन- ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटोका। ५३ - ५ धर्ममात्रानुबन्धस्तु साध्यस्य कस्मानिश्चितो मृग्यत इत्याह । तस्यैवेति । सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्धस्य तत्स्वभावत्वादिति । साधनधर्मस्वभावत्वात् । यो हि साध्यधर्मः साधनधर्ममात्रा- नुबन्धवान्म एव तस्य साधनधर्मस्य स्वभावो नाऽन्यः । भवत्यौ- दृश एव स्वभावः । स्वभाव एव तु साध्ये कस्माद्धेतुप्रयोगः । स्वभावस्य हेतुत्वात् । स्वभाव दुह हेतुः प्रक्रान्तः । तस्मात्स एवं साध्यः कर्तव्यः । यः साधनस्थ स्वभावः स्यात्साधनधर्म- मात्रानुबन्धश्च स्वभावो नाऽन्यः। यदि साध्यधर्मः साधनस्य स्वभावः प्रतिज्ञार्थकदेशास्तहि हेतुः स्यादित्याह । वस्तुत इति । वस्तुतः परमार्थतः साध्यसाधनयोस्तादाम्यम् । समारोपितस्तु १० माध्यमाधनयोभदः । माध्यसाधनभावो हि निश्चयारूढे रुपे । निश्चयारूढं च रूपं समारोपितेन भेदेनेतरेतरव्यावृत्तिकृतेन भिन्नमित्यन्यत्माधनमन्यत्माध्यम् । दूराद्धि शाखादिमानथो वृक्ष इति निश्चीयते न शिंशपेति । अथ च स एव वृक्षः । मेव शिंशपा । तस्मादभिन्नमपि वस्तु निश्चयो भिन्नमादर्शयतिव्या- १५ वृत्तिभेदन । तम्मा निश्चयारूढरूपापेक्षयाऽन्यत्साधनमन्यत्माध्य- मतो न प्रतिज्ञार्थंकदेशो हेतुर्वास्तवं च तादात्म्यमिति । कम्मा- त्पुनः साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव साध्यः स्वभावो नाऽन्य इत्याह । तनिष्यत्ताविति । यो हि यन्नानुबध्नाति स तन्निष्पत्तावनि- घ्पन्नः । तस्य तन्निष्यत्तावनिष्पन्नम्य साधनस्वभावत्वमयुक्तम् । २० यतो निष्पत्त्यनिष्पत्ती भावाभावरूपे। भावाभावौ च परस्पर- परिहारेण स्थितौ । यदि च पूर्वनिष्यनस्यानिष्पन्नस्य चैक्यं ·५४ न्यायविन्दुटौका। [३ परिच्छेद। भवेदेकस्यैवार्थस्य भावाभावौ स्यातां युगपत्र च विरुद्धयो- र्भावाभावयोरेक्यं युज्यते। विरुद्धधर्ममसर्गात्मकत्वादेकत्वाभावस्य ! किं च पश्चादुत्पद्यमानं पूर्वनिष्यनानिवहेतुकम् । हेतुभेद- पूर्वकश्च कार्यभेदः । ततो निष्यन्नाऽनिष्यन्त्रयोविरुद्धधर्मसंसर्गा- ५ त्मको भेदो भेदहेतुश्च कारणभेद इति कुत एकत्वम् । तम्मा- साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव माध्यः स्वभावो नाऽन्यः । मा भूत्पश्चा- निष्पन्नः पूर्वजस्य स्वभावः । साध्यस्तु कमान्न भवतीत्याह । पूर्वजेन पश्चाग्निप्यन्नस्य व्यभिचार परित्यागो यस्तस्य संभवाच । न पूर्वनिष्यन्त्रस्य पश्चाविष्यनः साध्यः । तस्मात्साधनधर्ममात्रा- १० नुबन्ध्यव स्वभावः। स एव च माध्यः । तथा च सिद्धसाधनधर्म- मात्रानुबन्ध एव स्वभावहेतवः प्रयोक्तव्या इति स्थितम् । कार्यहेतोः प्रयोगः माधर्म्यवानिति प्रकरणादपेलणीयम्। यत्र धूम इति। धूममनूद्य तदाग्निरित्योर्विधिः । तथा च नियमार्थः पूर्ववदनुगन्तव्यः । तदनेन कार्यकारणभावनिमित्ता व्याप्ति- १५ दर्शिता। व्याप्तिसाधनप्रमाणविषयं दर्शयितुमाह। तथा महानसा- दाविति । महानमादौ हि प्रत्यक्षानुपल्लम्माभ्यां कार्यकारण- भावात्माविनाभावो निश्चितः। अस्ति चेहेति। माध्यधर्मिणि पक्ष- धर्मोपसंहारः। दहापौति। न केवलं स्वभावहेताविहापि कार्यहेतो सिद्ध एवेति। निश्चिते कार्यकारणत्वे कार्यकारणत्वनिश्चयो ह्यवश्य- २० कर्तव्यः। यतो न योग्यतया हेतुर्गमकोऽपि तु नान्तरोयकत्वादि- त्युक्तम्'। साधर्म्यवानस्वभावकार्यानुपलम्भानां प्रयोगो दर्शितः । वैधर्म्यवन्तं दर्शयितुमाह । वैध→वत इति। यत्सदुपस्लश्चि- ·३ परिच्छेदः। न्यायबिन्दुटीका। ५५ लक्षणप्राप्तमिति । यत्मदृश्यमित्यस्तित्वानुवादः । तदुपत्नभ्यत इति उपलम्भविधिः। तदनेन दृश्यस्य सत्त्वं दर्शनविषयत्वेन व्याप्तं कथितमसत्त्व निवृत्तिश्च । मत्त्वमनुपलम्भनिवृत्तिश्चोपलम्भः । तेन साध्यनिवृत्त्यनुवादेन माधननिवृत्तिर्विहिता । तथा च साध्य- निवृत्तिः माधननिवृत्ती नियतत्वात्साधननिवृत्त्या व्याप्ता कथिता । यदि च धर्मिणि साध्यधर्मो न भवेद्धतरपि। हेत्वभावेन साध्या- भावस्य व्याप्तत्वात् । अस्ति च हेतुरतो व्यापकल्य माधना- भावस्थाभावायाप्यस्य माध्याभावस्थाभाव इति साध्यनिश्चयो भवति । ततो वैधर्म्यप्रयोगे साधनाभावे माध्याभावो नियतो दोनौयः सर्वति न्यायः । स्वभावतोवैधर्म्यप्रयोगमाह । असत्यनित्यत्व दूति। दूहा- नित्यम्य माध्यस्याभावो तोरभावे नियत उच्यते । तेन हेत्व- भावेन माध्यामावो व्याप्त उक्रः । त्रिवपि स्वभावहेतुपु सन्नु- त्पत्तिमान्कृतको वा प्राब्द इति त्रयाणामपि पक्षधर्मत्वप्रदर्शनम् । इह च माधनामावस्य व्यापकस्याभाव उक्तः । ततो व्याप्योऽपि १५ माध्याभावो निवृत्त इति साध्यगतिः कार्यहेतोर्वधर्म्यप्रयोगमाह। असत्यमाविति। दूहापि वन्य- भावो धूमाभावेन व्याप्त उक्तः । अस्ति चाऽत्र धूम इति व्यापकस्य धूमाभावम्याभाव उक्तः। ततो व्याप्यस्य वयभावस्याभावे साध्यगतिः। ननु च माधर्म्यवति व्यतिरेको नोकः । वैधर्म्यवति चान्वयः । २० तत्कथमेतत्तिरूपलिङ्गाख्यानमित्याह । साधणे ति। माधणा- प्यभिधेयेन युक्ने प्रयोगे क्रियमाणेऽर्थादिति सामर्थ्यावैधर्म्यस्य ·५६ न्यायबिन्टीका। [३ परिच्छेद । । । व्यतिरेकस्य गतिर्भवतीति । हौति यस्मात् । तस्मात्तिरूपलिङ्गा- ख्यानमेतत् । यदि नाम व्यतिरेकोऽन्वयवति नोकोऽन्वयवचन- मामर्थ्यादेवावसीयते। कथमसति तस्मिन्व्यतिरेके बुद्ध्यध्यवसिते साध्येन हेतोरन्वयस्य बुद्ध्यावसितस्याभावात्। साध्ये नियतं साधन- ५ मन्वयवाक्यादवस्यता साध्याभावे साधनं नाशङ्कनौयम् । इतरथा साध्यनियतमेव न प्रतीतं स्यात्सायाभावे च साधनाभावगति- यतिरेकगतिः। अतः साध्यनियतस्य साधनस्याभिधानमामा- दन्वयवाक्येऽवसितो व्यतिरेकः । तथेति। यथान्वयवाक्ये तथार्थादेव वैधयेण प्रयोगेऽन्वयस्थानभिधीयमानस्यापि गतिः । कथमसति १० तस्मिन्नन्वये बुद्धिग्रहोते ते साध्याभावे हेत्वमावस्या सिद्धेरनव- सायात् । हेत्वभावे साध्याभावं नियतं व्यतिरेकवाक्यादवम्यता हेतुसंभवे साध्याभावो नाशकनीयः । इतरथा हेत्वावे नियतः साध्याभावो न स्यात्प्रतीतः । हेतुसत्त्वे च साध्यसत्त्वगतिरन्चय- गतिः। अतः साधनामावनियतम्य साध्याभावस्थाभिधानसामर्थ्या- १५ ड्यतिरेकवाक्येऽन्वयगतिः। यदि नामाकाशादौ साध्याभावे माध- नाभावस्तथापि किमिति हेतुसंभवे माध्यमंभव इत्याह । नही- ति । स्वभावेन प्रतिबन्धो यस्तस्मिन्नसत्येकस्य साध्यस्य निवृत्त्या नापरस्य साधनस्य नियमेन युक्ता नियमवती नित्तिः । च स्वभावप्रतिबन्धो दिप्रकारः सर्वस्य । तादात्म्यं लक्षणं निमित्तं २. यस्य स तथोक्तः तदुत्पत्तिलक्षणं निमित्तं यस्य स तथोक्तः । यो यत्र प्रतिबद्धस्तस्य स प्रतिबन्धविषयोऽर्थः स्वभावः कारणं वा स्यात्। अन्यस्मिन्प्रतिबद्धत्वानुपपत्तेः। तस्मादिप्रकारः स इत्युक्तम् ।

·३ परिच्छेदः। न्यायबिन्दुटोका। स च साध्येऽर्थ लिङ्गस्येत्यत्रान्तरेऽभिहितः । हिर्यस्मादर्थ। यस्मात्स्वभावप्रतिबन्धे निवर्त्यनिवर्तकभावस्तेन साध्यस्य निवृत्ती साधनस्य निवृत्तिं कथयता प्रतिबन्धो निवर्त्यनिवर्तकयोर्दनीयः । यदि हि साधनं साध्ये प्रतिबद्धं भवेदेवं माध्यनिवृत्तौ तन्निय- मेन निवर्तत । यतश्च तस्यं प्रतिबन्धो दर्शनीयस्तरमात्माध्य- ५ निवृत्तौ यत्साधननिवृत्तिवचनं तेनाक्षिप्तं प्रतिबन्धोपदर्शनम् । यच्च तदाक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्शनं तदेवान्वयवचनम् । प्रतिबन्धश्चेद- वश्यं दर्शयितव्यः । न वक्तव्यस्तयन्वयः । यस्मादृष्टान्ने प्रमाणेन प्रतिबन्धो दर्यमान एवान्वयो नापरः कश्चित्तस्मा निवर्त्य निव- तकप्रतिबन्धो ज्ञातव्यः । तथा चान्वय एव ज्ञातो भवति । १० इतिशब्दो हेतौ । यस्मादन्वये व्यतिरेकगतिर्यतिरेके चान्वय- गतिम्तम्मादेकेनापि सपचे चासपक्षे च मत्त्वासत्त्वयोः स्यापन कृतम् । अन्वयो मुखमुपायोऽभिधेयत्वाद्यस्य तदन्चयमुखं वाक्यम् । एवं व्यतिरेको मुखं यस्येति । इति हेतौ । यम्मादकेनापि वाक्येन दयगतिस्तस्मादेकस्मिन्साधनवाक्ये द्वयोरन्वयव्यति- १५ रेकवाक्ययोरवश्यमेव प्रयोगो न कर्तव्यः । अर्थगत्यर्थों हि शब्दप्रयोगः । अर्थश्चेदवगतः किं शब्दप्रयोगेण । एकमेव त्वन्वय- वाक्यं व्यतिरेकवाक्यं वा प्रयोक्तव्यम् । अनुपलब्धावपि व्यति- रेकेणोकेनान्वयगतिः । यत्सदपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति । स्यासयवहारयोग्यत्वम्य नित्तिदृश्यसत्त्वरूपमाह । तदुपलभ्यत २० एवेति। अनुपल्लम्भम्य निवृत्तिमुपल्लम्भरूपामाह। तदनेन साध्य- निवृत्तिः साधननिवृत्त्या व्याप्ता दर्शिता। यदि च साधनसंभवेऽपि साध्य- ·न्यायविन्दुटीका। ३ परिच्छेदः । साध्यनिवृत्तिर्भवेन्न साधनाभावेन व्याप्ता भवेत् । अतो व्याप्तिं प्रतिपद्यमानेन साधनसंभवः माध्यमभवेन व्याप्तः प्रतिपत्तव्यः । अत- एवाहानुघल्लन्यमानतादृशमिति। दृश्यमसदिति प्रतौतेः संप्रत्यया- दन्वयमिद्धिरिति । यतश्च साधनं माध्यधर्मप्रतिबद्ध तादात्म्य- ५ तदुत्पत्तिभ्यां प्रतिपत्तव्यं द्वयोरपि प्रयोगयोस्तस्मात्पक्षोऽवश्य- मेव न निर्देभ्यः । यत्साधन साध्यनियतं प्रतीत तत एव माध्य- धर्मिणि दृष्ट्वा साध्यप्रतीतिरतो न किंचिमाध्यनिर्देशानेत्येवसेवार्थ- मनुपलब्धिप्रयोग दर्शयति । माधर्म्यवति प्रयोगेऽपि मामादव नेह घट इति भवति । किं पुनम्तत्मामर्थ्य मित्याह । यदप- १० लब्धिलक्षणप्राप्तमिति । अनुपल्लम्मानुवादः मोऽसयवहारविषय इत्यसयवहारयोग्यत्वविधिः । तथा च सति दृश्यानुपत्नम्भो ऽसयवहारयोग्यत्वेन व्याप्नो दर्शितः । नोपलभ्यत इत्यादिना साध्यधर्मिणि सत्त्वं लिङ्गस्य दर्शितम् । यदि च साध्यधर्भस्तत्र साध्यधर्मिणि न भवेत्साधनधर्मो ऽपि न भवेत् । साध्यनियतत्वात्तस्य १५ साधनधर्मस्येति मामर्थ्यम् । यथा साधर्म्यवत्प्रयोग तथा वैधर्म्यवत्प्र- योगेऽपि सामर्थ्यादेव नेह सयवहारविषयोऽस्ति घट इति भवति । सामर्थ्य दर्शयितमाह । यः सयवहारविषय इति। विद्यमानः । उपनविलक्षणप्राप्त इति । दृश्यः । इत्येषा साध्यनित्तिस्पनभ्यत एवेति साधननिवृत्तिरित्यनेन च साध्यनिवृत्तिः माधननिवृत्त्या २० व्याप्ता दर्शिता । न तथेति । यथाऽन्यो दृश्य उपलभ्यते न तथात्र प्रदेशे तादृश इति दृश्यो घट उपलभ्यत इत्यनेन साध्यनिवृत्ते- ापिका साधननिवृत्तिरसती माध्यधर्मिणि दर्शिता ।

·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटौका। ५ यदि च न माध्यधर्मः साध्यधर्मिणि भवेत्साधनधर्मोऽपि न भवेदस्ति च साधनधर्म इति सामर्थ्यात्ततः सामर्थ्यान्नास्यत्र घट दृति प्रतीतेन पक्षनिर्देशः । एवं कार्यविभावहेत्वोरपि सामर्थ्या- त्संप्रत्यय इति न पक्षनिर्देशाः । कोदृशः पुनरर्थः पक्ष इत्यनेन शब्देन निर्देश्यो वक्तव्य इत्याह। म्वरूपेणैवेति । साक्ष्य- वनव स्वयमिति वादिना इष्ट इति नोक एवापि विष्टोऽपौ- त्यर्थः । एवभूतः सन्प्रत्यक्षादिभिरनिराकृतो योऽर्थः स पक्ष इत्युच्यते । अथ यदि न पक्षो निर्देश्यः कथमनिर्देश्यस्य लक्षणमुक्रम् । न माधनवाक्यावयवत्वादस्य लक्षणमुक्कमपि त्व- माध्यं केचित्साध्यं साथं चासाध्यं प्रतिपन्नाः । तत्साध्यासाध्य- १० विप्रतिपत्तिनिगकरणार्थ पक्षलक्षणमुक्तम् । स्वरूपेणेष्ट इत्यस्य विवरणम् । साध्यत्वेनेष्ट इति पक्षम्य साध्यत्वाबापरमस्ति रूपम् । अतः स्वरूपं माध्यत्वमिति । एवशब्द विवरौतुमाह । म्वरू पेणेवति । ननु चैवशब्दः केवल्ल एव प्रत्यवम:व्यस्तत्किमयं स्वरूप- १५ शब्देन सह प्रत्यवम्मृष्टः । उच्यते । एवब्दो निपातो द्योतकः । पदान्तराभिहितस्यार्थस्थ विशेषं द्योतयतीति पदान्तरेण विशय्य- वाचिना मह निर्दिष्टः । न साधनत्वेनापौति । यत्साधनत्वेन निर्दिष्टं तत्माधनत्वनेष्टममिद्धत्वाच्च साध्यत्वेनापौष्टं तस्य निवृत्त्यर्थ एवशब्दः तदाहरति । यथेति । प्राब्दस्यानित्यत्वे साध्ये चाक्षु- २० षत्वं हेतुः । शब्देऽसिद्धत्वात्माध्यमित्यनेन साध्यत्वेनेष्टिमाह । तदिति । चाक्षुषत्वमिहेति शब्दे न साध्यत्वेनैवेष्टमिति । साध्य- ·न्याय बिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । . यतः त्वेनेष्टिनियमाभावमाह । साधनत्वेनाभिधानादिति । साधनत्वेनाभिहितमतः साधनत्वेनापौष्टम् । न साध्यत्वेनैवेति । स्वयमित्यनेन स्वयंशब्दं व्याख्येयमुपक्षिप्य तस्यार्थमाह । वादि- नेति। स्वयंशब्दो निपातः । श्रात्मन इति षष्ठ्यन्तस्यात्म-- ५ नेति च हतौयान्तस्यार्थे वर्तते । तदिह हतौयान्तस्यात्मशब्द- स्थार्थ वृत्तः स्वयंशब्दः । श्रात्मशब्दश्च संबन्धिशब्दो वादी च प्रत्यासन्नभूतो यस्य वादिन श्रात्मा हतौयार्थयुक्तः स एव स्तौ- यार्थयुको निर्दिष्टो वादिनेति । नन स्वयंशब्दस्य वादिनेत्येष पर्थ्यायः । कः पुनरसौ वादौत्याह । यस्तदेति । वादकाले १० साधनमाह । अनेकवादिसंभवेऽपि स्वयंशब्दवाच्यम्य वादिनो विशेषणमेतत् । यद्येव वा दिन दृष्टः साध्य इत्युक्तम् । एतेन च किमुकेन । अनेन तदा वादकाले तेन वादिना स्वयं यो धर्मः माधयितुमिष्टः स एव साध्यो नेतरो धर्म इत्युतं भवति । वादिनो ऽनिधर्मसाध्यत्वनिवर्तनमस्य वचनस्य फलमिति यावत् । १५ अथ कस्मिन्मत्यन्यधर्मसाध्यत्वसंभवो यन्निवृत्त्यर्थ चेदं वक्तव्यमि- त्याह । तच्छास्त्रकारेणेति । यच्छास्त्रं तेन वादिनाऽभ्युपगतं तच्छास्त्रकारेण तस्मिन्साध्यधर्मिण्यनेकस्य धर्मस्याभ्युपगमे सत्य- न्यधर्मसाध्यत्वसंभवः। तथा हि शास्त्रं येनाभ्युपगतं तत्सिद्धो धर्मः सर्व एव तेन साध्य इत्यस्ति विप्रतिपत्तिरनेनापास्यते। अनेकधर्मा- २० भ्युपगमेऽपि सति स एव साध्यो यो वादिन दुष्टो नाऽन्य इति । ननु च शास्त्रानपेक्षं वस्तुबलप्रवृत्तं लिङ्गम्। अतोऽनपेक्षणी- यत्वान्न शास्त्रे स्थित्वा वादः कर्तव्यः । सत्यम् । आहोपुरुषिकया ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटीका। . तु यद्यपि क्वचिच्छास्त्रे स्थित इति किंचिच्छास्त्रमभ्युपगतः, साधनमाह । तथापि य एव तस्येष्टः स एव साध्य इति ज्ञापनायेदमुक्तम् । इष्ट इति । दृष्टशब्दमुपक्षिप्य व्याचष्टे । यत्रार्थ अात्मनि विरुद्धो वादः । प्रक्रान्तो नाल्यात्मेत्यात्म- प्रतिषेधवाद अात्मसत्तावादविरुद्धो विधि-प्रतिषेधयोर्विरोधात् । तेन विवादेन हेतुना साधनमुपन्यम्तम् । तस्यात्मार्थस्य सिद्धिं निश्चयमिच्छता वादिना सोऽर्थः साध्य इत्युक्तं भक्तोष्टशब्देन । यत्तदित्युक्तं भवतीतिग्रहणमन्ते तदिहापेच्य वाक्यं परिसमाप- यितव्यम् । यद्यपि परार्थानुमान उत एव माध्यो युक्तो ऽनुकोऽपि तु वचनेन साध्यः सामोततत्त्वात्तस्य । कुत एतदित्याह । तदि- १० त्यादि । तदिति । सो ऽधिकरणमाश्रयो यस्य स तदधिकरणो विवादस्तस्थ भावस्तत्त्वं तम्मादित्येतदुनं भवति । यस्माद्विवादं निराकर्तुमिच्छता वादिना साधनमुपन्यस्तं तस्माद्यदधिकरणं विवादस्य तदेव माध्यम् । यतो विरुद्धं वादमपनेतुं साधनमुप- न्यम्तम् । तच्चन्न माध्यं किमिदानों जगति नियतं किंचित्माध्यं १५ म्यादिति । अनुक्तमपि परार्थानुमाने साध्यमिष्टं तदुदाहरति । परार्धा इति । चक्षुरादिर्येषां श्रोत्रादौनां ते चक्षुरादय इति धर्मों । परस्मायिमे परार्था इति साध्यं पारार्थम् । संघातत्वादिति हेतुः । व्याप्तिविषयप्रदर्शनं पायनासनाद्यङ्गवदिति । शयन-२० मासनं च ते श्रादौ यस्य तच्छयनासनादि पुरुषोपभोगाङ्गं संघातरूपम् । यत्प्रमाणे यदप्यात्माश्चक्षुरादय तइदत्र ।

·न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः। इत्यात्मार्थता नोका । अनुताप्यात्मार्थता साध्या । तथा हि । सांख्येनोकमन्यात्मा । तद्विरुद्धं बौद्धेनोक्तं नास्त्यात्मेति । ततः मांख्येन स्ववादविरुद्धं बौद्धबादं हेवकृत्य विरुद्धवादनिराकर- णाय स्ववादप्रतिष्ठापनाय च साधनमुपन्यस्तम् । अतो ऽनुक्का- ५ प्यात्मार्थता माध्या तदधिकरणत्वाद्विवादस्य । प्रायनासनादिपु हि पुरुषोपभोगाङ्गेयात्मार्थत्वेनान्वयो न प्रसिद्धः संघातत्वस्य । परार्थमात्रेण तु सिद्धः। ततः परार्था इत्युक्तम्। चक्षुरादय इत्यत्रा- दिग्रहणा विज्ञानमपि परार्थ साधयितु मिष्टम् । विज्ञानाच्च पर आत्मैव स्यात्। परम्यार्थकारि विज्ञान सेन्झ्यतौति सामर्थ्या- १० दात्मार्थत्वं सिध्यति चक्षरादौनामिति मत्वा परार्थग्रहण कृतम् । तेनेष्टसाध्यवचनेन नोक्रमात्रमपि तु प्रतिवादिनो विवादास्पदत्वादादिनः साधयितुमिष्टमुक्तमनुक्तं वा प्रकरणगम्य साध्यमित्युक्तं भवति । अनिराकृत इति व्याख्येयम् । एतदित्यनन्तरप्रक्रान्तं यत्यक्ष- १५ लक्षणमुक्तं साध्यत्वेनेष्टेत्यादि । एतलक्षणेन योगे ऽप्यर्थों न पक्ष इति प्रदर्शनार्थ प्रदर्शनाया निराकृतग्रहणं कृतम् । कोदृशो पर्थो न पक्षः साधयितुमिष्टो ऽयोत्याह। यः साधयितुमिष्टो ऽर्थः प्रत्यक्षं चानुमानं च प्रतौतिश्च स्ववचनं चैतैर्निराक्रियते विपरीतः साध्यते न स पक्ष इति । २० तति । तेषु चतुर्यु प्रत्यक्षादिनिराकृतेषु प्रत्यक्षनिराकृतः कीदृशः । यथेति । यथाऽयं प्रत्यक्षनिराकृतस्तथान्येऽपि द्रष्टव्या इति यथाशब्दार्थः । श्रवणेन ग्राह्यः श्रावणः । न श्रावण ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटौ का। ६ श्रावणः श्रोत्रण न ग्राहा इति प्रतिज्ञार्थः । श्रोत्राग्राह्यत्वं प्राब्दम्य प्रत्यक्षसिद्धेन श्रोत्रग्राह्यत्वेन बाध्यते । अनुमाननिराकृतो यथा नित्यः शब्द इति शब्दस्य प्रतिज्ञातं नित्यत्वमनित्यत्वेनानमानमिद्धेन निराक्रियते । प्रतीत्या निराकृतः । श्रचन्द्र इति । चन्द्रपाब्दवाच्यो न भवति ५ गाणोति प्रतिज्ञातार्थः । अयं च प्रतीत्या निराकृतः । प्रतीतो ऽर्थ उच्यते। विकन्यविज्ञान विषयः प्रतीतिः। प्रतीतलं विकल्प- विज्ञानविषयत्वमुच्यते। तेन विकल्पविज्ञानविषयत्वन प्रतौतिकपेल गशिनश्चन्द्राब्दवाच्यत्वं मिद्धमेव । तथा हि। यदिकल्पज्ञानग्राह्य तच्छब्दाकारमंमर्गयोग्यम्। तत्झांकेतिकेन प्राब्देन वक्तुं प्राक्यम् । १० अतः प्रतीतिरूपेण विकन्यविज्ञानविषयत्वेन सिद्धं चन्द्र शब्द- वाच्यत्वमचन्द्रत्वम्य बाधकं द्रष्टव्यम् । स्वभावहेतुश्च प्रतीतिः । यम्मादिकल्पविषयल्बमाचानुबन्धिनौ मांकेतिकशब्दवाच्चता ततः म्वभावहेतुमिद्धं चन्द्रप्राब्दवाच्यत्वमवाच्यत्वस्य बाधकं द्रष्टव्यम् । म्ववचनं प्रतिज्ञार्थस्यात्मौयो वाचकः पशब्दम्तन निराकृतः । १५ पतिज्ञार्थो न माध्यः । यथा नानुमानं प्रमाणम् । अत्रानुमा- नम्य प्रामाण्यनिषेधः प्रतिज्ञार्थः । स नानुमानं प्रमाणमित्यनेन म्ववाचकेन वाक्येन बाध्यते । वाक्यं यतत्प्रयुज्यमानं वः शाब्दस्य प्रत्ययस्य मदर्थत्वमिष्ठं सूचयति। तथा हि। महाक्याद्योऽर्थसंप्रत्यय- म्तवोत्पद्यते मोऽमत्यार्थ इति दर्शयन्वाक्यमेव नोच्चारयेदता । २० वचनार्थश्चेदमत्यः परेण जातव्यो वचनमपार्थकम् । यो ऽपि हि सर्व मिथ्या ब्रीमौति वक्ति सो ऽप्यस्य वाक्यस्य सत्यार्थत्वमादर्शयन्नेव ·६४ न्याय बिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः । तथा च वाक्यमुच्चारयति । यद्येतद्वाक्यं सत्यार्थमादर्शितमेवं वाक्यान्त- राण्यात्मीयान्यसत्यार्थानि दर्शितानि भवन्ति । एतदेव तु यद्य- सत्यार्थमन्यान्यसत्यार्थानि न दर्शितानि भवन्ति । ततश्च न किंचिदुच्चारणस्य फलमिति नोच्चारयेत्। तस्मादाक्यप्रभवं वाक्या- ५ लम्बनं विज्ञानं सत्यार्थ दर्शयन्नेव वका वाक्यमुच्चारयति। तथा च सति बाद्यवस्तुनाऽन्तरीयकं शब्दं दर्शयता शब्दजं विज्ञानं सत्यार्थ दर्शयितव्यम् । ततो बाह्यार्थकाव्च्छब्दादुत्पन्नं विज्ञानं सत्यार्थमादर्शयता कार्यलिङ्गाजमनुमानं प्रमाणं शाब्दं दर्शितं भवति । तस्मान्नानुमानं प्रमाणमिति ब्रुवता शाब्दस्य प्रत्यय- १० स्थासन्याह्य उक्तोऽसदर्थत्वमेव ह्यप्रामाण्यमुच्यते । नान्यत्। पशब्दो- चारणसामर्थाचा विनाभावी स्वशब्दो दर्शितः । सन्नर्थो दर्शितः। ततः कल्पितादर्थकाऱ्यांच्छब्दाच्छाब्दप्रत्ययार्थस्या- नुमितं सत्त्वं प्रतिज्ञायमानमसत्त्वं प्रतिबध्नाति । तदेवं स्व- वचनानुमितेन सत्त्वेनासत्त्वं वाच्यमानं स्ववचनेन बाधितमुक्तमि- १५ त्ययमत्रार्थः । अन्ये वाहः। अभिप्रायका-च्छब्दाज्जातं ज्ञानमभिप्राया- लम्बनं मदर्थमिच्छतः शब्दप्रयोगः । तेनाप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं बाध्यत इति। तदयुक्तम् । यत इह प्रतीतेः स्वभावहेतुत्वं स्ववच- नस्य च कार्यहेतुत्वं कल्पितमिष्टम्। न वास्तवम्। अभिप्रायकार्यत्वं २० च वास्तवमेव शब्दस्य । ततस्तदिह न ग्टह्यते। किं च यथाऽनु- मानमनिच्छन्वयव्यभिचारित्वं धूमस्य न प्रत्येति । तथा शब्द- स्थाप्यभिप्रायाव्यभिचारित्वं न प्रत्येष्यति । बाह्यवस्तुप्रत्यायनाय - ·३ परिच्छेदः।। न्यायविन्दुटोका। ५ च शब्दः प्रयुज्यते। तन्न, शब्दस्याभिप्रायाऽविनाभावित्वाभ्युपगम- पूर्वकः शब्दप्रयोगः । अपि च न स्वाभिप्रायनिवेदनाय शब्द उच्चार्य्यते । अपि तु बाह्यवस्तुसत्त्वप्रतिपादनाय । तस्मा- हाह्यवस्तुविनाभावित्वाभ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः। ततः पूर्वकमेव व्याख्यानमनवद्यम् । एवं सत्यनिराकृतग्रहणेनानन्तरोक्ताश्चत्वारः पक्षवदाभासन्त इति पक्षाभासा निरस्ता भवन्ति । संप्रति पक्षलक्षणपदानि येषां व्यवच्छेदकानि तेषां व्यवच्छेदन यादृपाः पक्षार्थो लभ्यते तं दर्शयितुं व्यवच्छेद्यामंक्षिप्य दर्शयति । एवमित्यनन्तरोत- क्रमेण मिद्धस्य विपर्यायेण विपरीतत्वेन हेतुना सायो द्रष्टव्यः । १. यस्मादर्था त्मिद्धो ऽर्थो विपरीतः स साध्य इत्यर्थः । सिद्धश्च विप- रौतो ऽसिद्धस्य। तस्मादसिद्धः साध्यः। अमिद्धो ऽपि न सर्वो ऽपि तु साधनत्वेनोक्तम्यासिद्धस्यापि विपर्यायेण स्वयं वादिना साधयितु- मनिष्टम्या सिद्धस्य विपर्ययेण। तथोक्तमात्रस्यासिद्धस्यापि विप- र्ययेण तथा निराकृतस्या सिद्धस्थापि विपर्यायेण साध्यः । यश्चायं १५ पञ्चभिर्व्यवच्छेद्यै रहितो ऽर्थो ऽसिद्धो ऽसाधनम् । वादिनः स्वयं साधयितुमिष्ट उक्तोऽनुक्तो वा प्रमाणैरनिराकृतः साध्यः । स एवासौ स्वरूपेणैव स्वयमिष्टो ऽनिराकृत एतैः पदैरुक्त इत्यर्थः । यश्चायं माध्यः स पक्ष उच्यते । इतिशब्द एवमर्थ । एवं पक्ष- नक्षणमनवद्यमिति । अविद्यमानमवद्यं दोषो यस्य तदनवद्यम् । २० दर्शितं कथितम् । त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परिसमापय्य प्रसङ्गागतं च पक्षलक्षण- ·41 न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । । मभिधाय हेत्वाभासान्वनुकामस्तेषां प्रस्तावं रचयति त्रिरूपे- त्यादिना। एतदुक्तं भवति। त्रिरूपल्निङ्गाख्यानं वनुकामेन स्फुट तदक्रव्यम् । एवं च तत्स्फुटमुक्तं भवति । यदि तच्च तत्प्रतिरूपक बोध्यते । हेयज्ञाने हि तदिविकमुपादेयं सुज्ञात भवतीति । ५ त्रिरूपलिङ्गाख्यान परार्थानुमानमिति प्रागुतम् । तत्रेति । तम्मि- न्सति त्रिरूपल्लिङ्गाख्याने परार्थानुमाने सतीत्यर्थः । बयाणां कपाणां मध्य एकस्याप्यनुक्तौ। अपिशब्दाद्वयोरपि। साधनम्वाभामः सदृशं साधनस्य न साधनमित्यर्थः । त्रयाणां रूपाणां न्यूनता नाम साधनदोषः । न केवल्नमनुक्कावुनावप्यसिद्धौ सन्दहे वा १. कस्येत्याह । प्रतिपाद्यस्य प्रतिवादिनः प्रतिपादकस्य च वादिनो हेत्वाभासः । अथ कस्य रूपस्यासिद्धी सन्देहे वा किंमंज्ञको हेत्वाभास इत्याह । एकस्य रूपस्येति । धर्मिणा मह मबन्धो धर्मिसंबन्धः। धर्मिणि सत्त्वं हेतोः। तस्या मिडौ सन्देहे वा ऽसिद्ध- संज्ञको हेत्वाभासः । असिद्धत्वादेव च धर्मिण्यप्रतिपत्तिहेतुर्न १५ साध्यस्य न विरुद्धम्य न संशयस्य हेतुरपि त्वप्रतिपत्तिहेतुर्न कस्यचिदतः प्रतिपत्तिरिति कृत्वा । अयं चार्थो ऽसिद्धसंज्ञाकरणा- देव प्रतिपत्तव्यः । उदाहरणमाह । यथेत्यादि । अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वविशिष्टे शब्दे साध्ये चाक्षुषत्वं चक्षुर्गायत्वं शब्द दयो- रपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धम् । चेतनास्तरव इति तरूणां २० चैतन्ये साध्ये सर्वा त्वक् सर्वत्वक् तस्या अपहरणे मति मरणं दिगम्बरैरुपन्यस्तम्। प्रतिवादिनो बौद्धस्या सिद्धम्। कस्मादसिद्ध- मित्याह । विज्ञानं चेन्द्रियं चायुश्च । रूपादिविज्ञानोत्पत्त्या यद- ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटौका। नुमितं कार्यान्तर्भूतं चक्षुर्गोल्नकादिस्थितरूपं तदिन्द्रियम् । आयुरिति लोके प्राणा उच्यन्ते । न चागमसिद्धमिह युज्यते वक्तुम् । अतः प्राणस्वभावमायुरिह । तेषां निरोधो निवृत्तिः । स लक्षणं तत्त्वं यस्य तत्तथोकम् । तथाभूतस्य मरणम्यानेन बौद्धेन प्रतिज्ञातत्वात् । यदि नामैवं तथापि कथममिद्धमि- ५ त्याह । तस्य च विज्ञानादिनिरोधात्मकन्य तस्वसंभवात् । मत्तापूर्वको निरोधः । ततश्च यो विज्ञाननिरोधं तमविच्छेत्स कथं विज्ञानं नेच्छेत् । तस्मादिज्ञानानिष्टेनिरोधोऽपि नेष्टम्तरुषु । ननु च शोषो ऽपि मरणमुच्यते । म च तरुघु सिद्धः । मत्यम् । केवलं विज्ञानसत्तया व्याप्तं यन्मरण तदिह हेतुर्विज्ञाननिरो- धश्च । तमत्तया व्याप्तो न शोषमात्रम् । ततो यन्मरणहेतुम्त- त्तरस्वसिद्धम् । यत्तु मिळू शोषात्मकं तदहेतुः। दिगम्बरस्तु माध्येन व्याप्तमव्याप्तं वा मरणमविविच्यू मरणमात्रं हेतुमाह । तदस्य वादिनो हेतुभूतं मरणं न ज्ञातम् । अज्ञानात्मिद्धं शोषरूपम् । गोषरूपम्य भरणस्य तरुषु दर्शनात् । प्रतिवादिनस्तु ज्ञातमतो ५५ ऽसिद्धम् । यदा तु वादिनो ऽपि ज्ञात तदा वादिनोऽप्यसिद्धं स्वादिति न्यायः । अचेतनाः सुखादय इति । सुखमादिर्यषां दुःखादौनां ते सुखादयः । तेषामचैतन्ये माध्य उत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्व वा निगमपन्यस्तम् । य उत्पत्तिमन्तो ऽनित्या वा ते न चेतना यथा रुपादयः । तथा चोत्यत्तिमन्तोऽनित्या वा सुखादय- ३० स्तस्मादचेतनाः। चैतन्यं तु पुरुषस्य स्वं रूपम् । अत्र चोत्पत्तिमत्त्व- मनित्यत्वं वा पर्यायेण हेतुर्न युगपत् । तच्च दयमपि सांख्यस्थ ·न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेद। वादिनो न सिद्धम् । परार्थो हि हेतूपन्यासः । तेन यः परस्य सिद्धः स हेतुर्वतव्यः । परस्य चासत उत्पाद उत्पत्ति- मत्त्वम् । सतश्च निरन्वयो विनाशोऽनित्यत्वं मिद्धम् । तादृष च इयमपि सांख्यस्यासिद्धम् । दहाप्यनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वसाधना- ५ ज्ञानादा दिनोऽसिद्धम् । यदि त्वनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वयोः प्रमाण वादिनो ज्ञातं स्यात् । वादिनोऽपि सिद्धं स्यात् । ततः प्रमाणा- परिज्ञानादिदं वादिनो ऽसिद्धम् । संदिग्धासिद्धं दशर्यितुमाह । स्वयमिति । हेतोरात्मनः सन्देहेऽसिद्धः । तदाश्रयणस्य चेति । तस्य हेतोराश्रयणमाश्रीयते १० ऽस्मिन्हेतु रित्याश्रयणं हेतोर्व्यतिरिक्ष प्राश्रयभूतः साध्यधर्मों कथ्यते । तत्र हि हेतुर्वर्तमानो गमकत्वेनाश्रीयते । तस्थाश्रय- एणस्य सन्देहे संदिग्धः । स्वात्मना संदिह्यमानमुदाहर्तुमाह। यथेति। बाष्प आदि- र्यस्य स बाध्यादितद्भावेन बाष्पादिवेन मंदिह्यमानो भूतसंघात १५ इति । भूतानां पृथिव्यादौनां संघातः ममृहः । अग्निसिद्धा- वग्निमियर्थमुपादोयमानोऽसिद्धः । एतदुक्तं भवति । धूमो ऽपि बाष्पादित्वेन मंदिग्धो भवति । तदासिद्धो गमक- रूपानिश्चयाझूमतया निश्चितो वशिजन्यत्वाद्गमकः । यदा तु संदिग्धस्तदा न गमक इति । प्रसिद्धताख्यो दोषः । श्राश्रयणसिद्धमुदाहरति । यथेति । इह निकुञ्ज इति धर्मों । पर्वतोपरिभागेन तिर्यद्भिर्गतेन प्रच्छादितो भूभागो निकुञ्जः । मयूर इति साध्यम् । केकायितादिति हेतुः । केकायितं यदा २० ·३ परिच्छेदः । न्यायविन्दुटोका। ६६ मयूरध्वनिः । कथमाश्रयणा सिद्ध इत्याह । तदापात इति । तस्य केकायितस्यापात आगमनं तस्य देशः स उच्यते । यस्माद्देशादागच्छति केकायितम् । तस्य विनसे व्यामोहे सत्ययमाश्रयणा सिद्धः । निरन्तरेषु बहुपु निकुञ्जेषु सत्सु यदा केकायितापातविभ्रमः किमस्मानिकुञात्ककायितमागत- माहोम्बिदस्मादिति तदाश्रयणासिद्ध इति । धर्मिणो सिद्धावप्यसिद्धत्वमुदाहरति । यथेति । सर्वस्मिन्- गतः स्थितः सर्वगतो व्यापौति यावत् । व्यापित्व प्रात्मनः साध्ये सर्वत्रोपरनभ्यमानगुणत्वं लिङ्गम् । सर्वत्र देश उपलव्यमानाः सुख- दुःखेच्छाद्देषादयो गुण यस्यात्मनस्तम्य मावस्तत्त्वम् । न गुणा १० गुणिनमन्तरेण वर्तन्ते । गुणानां गुणिनि समवायात् । निष्क्रिय- श्चात्मा । ततश्च यदि व्यापौ न भवेत्कथं दक्षिणापथ उप- नब्धाः सुखादयो मध्यदेश उपलभ्येरन् । तस्मात्सर्वगत आत्मा । तदिह बौद्धस्यात्मैव न सिद्धः किमुत सर्वत्रोपलभ्धमानगुणत्वं सिध्येत्। तस्येत्यसिद्धौ हेत्वाभासः । पूर्वमाश्रयणमन्देहेन धर्मिणि १५ सन्देह उक्तः । संप्रति त्वसिद्धो धयुक्त इत्यनयोर्विशेषस्तदेव- मेकस्य रूपस्य धर्मिबद्धवस्या सिद्धावसिद्धो हेत्वाभासः । तथा परस्थैकस्य रूपस्थासपनेऽसत्त्वाख्यस्यासिद्धावनैकान्तिको हेत्वाभासः । एको ऽन्त एकान्तो निश्चयः । स प्रयोजनमस्थे- त्येकान्तिकः । नेकान्तिकोऽनेकान्तिकः । यस्मान्न साध्यस्य न २० विपर्ययस्य निश्चयो ऽपि तु तद्विपरीतः संशयः । साध्येतरयोः संशयहेतुरनैकान्तिक उक्तः । तमुदाहरति । यथेत्यादिना ।

·. न्यायविन्दुटोका। [३ परिच्छेद । अनित्यत्वमादिर्यस्य सोऽनित्यत्वादिको धर्मः। श्रादिशब्दादप्रयत्ना- नन्तरीयकत्वं प्रयत्नानन्तरोयकवं नित्यत्वं च परिग्टद्यते । प्रमेयत्वमादिर्यस्य स प्रमेयत्वादिकः । श्रादिपाब्दादनित्यत्व पुनरनित्यत्वममूर्तत्वं च ग्टह्यते । प्राब्दस्य धर्मिणो ऽनित्यत्वादिके ५ धर्म साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मी निकान्तिकः । चतुर्णामपि विपक्ष ऽसत्त्वमसिद्धम्। तथा हि । अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादाकाशवहट- वदिति प्रमेयत्वं सपक्षविपक्षव्यापि । अप्रयत्नानन्तरोयकः प्राब्दो ऽनित्यत्वाद्वियुदाकाशवहटवञ्चेत्यनित्यत्वं सपक्षकदेशत्ति विद्यु- दादावस्ति नाकागादौ । विपक्षव्यापि प्रयत्नानन्तरौयके सर्वत्र १० भावात् । अनित्यत्वात्प्रयत्नानन्तरौयकः शब्दो घटवविद्युदाका- शवचेत्यनित्यत्वं विपकदेशताब्दवृत्ति विद्युदादावस्ति नाका- शादौ । मपक्षयापि सर्वत्र प्रयत्नानन्तरौयके भावात् । नित्यः शब्दो ऽमतत्वादाकाणापरमाणवत्कर्मघटवञ्चेत्यमुर्तत्वमुभयैकदेणा- वृत्ति । उभयोरेकदेश आकाश कर्मणि च वर्तते । परमाणो १५ तु सपनेकदेश घटादौ च विपक्षकदेश न वर्तते । मृतत्वाइट- परमाणप्रतीनाम् । नित्यास्तु परमाणवो वैशेषिकैरभ्युप- गम्यन्ते । ततः सपक्षान्तर्गताः । अस्य चतुर्विधम्य पक्षधर्मस्या- सत्त्वमसिद्धं विपक्षे । ततो ऽनैकान्तिकता। यथा चास्य रूपस्या- मिद्धावनैकान्तिकस्तयाऽस्यैव विपक्षे ऽसत्त्वाख्यस्य रूपस्य सन्देहेऽन- २० कान्तिकः । तमुदाहरति यथेति । असर्वज्ञ इति । असर्वज्ञत्वं साध्यम् । कश्चिद्विवक्षित इति वक़ुरभिप्रेतः पुरुषो धर्मों । राग श्रादिर्यस्य देषादेः स रागादिः स यस्यास्ति स रागादि- ·३ परिच्छेदः ।। न्यायबिन्दुटोका। ३१ मानिति द्वितीयं साध्यम् । वाग्रहणं रागादिमत्त्वस्य पृथकमाध्यत्व- ख्यापनार्थम् । ततो ऽसर्वज्ञत्वे रागादिमत्त्वे वा साथे प्रकृते वकृत्वं वचनशक्तिस्तदादिर्यस्योन्मेषनिमेषादेः स वकृत्वादिको धर्मो ऽनै- कान्तिकः । संदिग्धा विपक्षायावृत्तिर्यस्य स तथोकः। असर्वज्ञवे साध्ये सर्वज्ञवं विपक्षः । तत्र वचनादेः सत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धम् । अतो न ज्ञायते वक्ता सर्वज्ञ उतासर्वज्ञ इत्यनैकान्तिकं वक्तृत्वम् । ननु च सर्वज्ञो वका नोपलभ्यते तत्कथं वचनं मर्वज्ञ मंदिग्धम् । अत एव सर्वज्ञो वका नोपलभ्यत इति। एवंप्रका- रस्यैवंजातीयस्थानुपलम्भस्य सन्दहहेतुत्वात् । कुत इत्याह । अदृश्यात्मा विषयो यस्य तस्य भावो ऽदृश्यात्मविषयत्वं तेन सन्देह- १० हेतुत्वम्। यतो ऽदृश्यविषयो ऽनुपलम्भः संपायहेतुर्न निश्चयहेतु- स्ततोऽसर्वज्ञविपक्षात्सर्वज्ञादतत्वादेर्यावृत्तिः संदिग्धा । नानुपत्न- म्भात्। सर्वजे वकृत्वमसद्रूपमपि तु सर्वज्ञत्वेन सह वक्तृत्वस्य विरो- धात्। एतन्न सर्वज्ञत्व-वक्तृत्वयोर्विरोधो नास्ति । विरोधाभावाच्च कारणायतिरेको न सिध्यतौति संबन्धः । व्याप्तिमन्तं व्यति- १५ रेकं दर्शयति । यः सर्वज्ञ इति । माध्याभावरूपं सर्वज्ञत्वमनूध न स वक्ता भवतीति साधनस्य वकृत्वस्याभावो विधीयते । तेन साध्याभावः साधनाभावे नियतत्वात्साधनाभावेन व्याप्त उक्त इति व्याप्तिमानौदृशो व्यतिरेको विरोधे सति वकृत्व- सर्वज्ञत्वयोः मिध्येत् । न चास्ति विरोधः । तस्मान्न सिध्यति । २. कुत इत्याह । सन्देहात् । यतो विरोधाभावस्तस्मात्सन्देहः । सन्देहायतिरेकासिद्धिः। कथं विरोधाभावः । हौति। यस्मा- .

·न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । विविध एव विरोधो नाऽन्यः । तस्मान्न वकृत्वसर्वज्ञत्वयोर्विरोधः । कः पुनरसौ द्विविधो विरोध इत्याह । अविकलकारण- स्येति । अविकलानि समग्राणि कारणानि यस्य म तथोक्तः । यस्य कारणवैकल्यादभावो न तस्य केनचिदपि विरोधगतिः । ५ तदर्थमविकलकारणग्रहणम् । ननु च यम्घापि कारणमाकल्चं तस्यापि निवृत्तिरशक्या केनचिदपि कतुं तत्कुतो विरोध- गतिः । एवं तर्हि । अविकलकारणस्यापि यसताकारणवैक- ल्यादभावः । तेन विरोधगतिः । तथा च सति यो यम्य विरुद्धः . स तस्य किंचित्कर एव । तथा हि । शौतस्पर्णस्य जनको भूत्वा शौतस्पर्शान्तरजननशति प्रतिबध्नशोतस्पस्य निवर्तको वि- रुद्धः । तस्माद्धतवैकल्यकारी विरुद्धो जनक एव । निवर्त्यस्य सहानवस्थानविरोधश्चायम् । ततो विरुद्धयोरेकस्मिन्नपि चणे सहावस्थानं परिहर्तव्यम् । दूरस्थयोविरोधाभावाच्च निकट- स्थयोरेव निवर्त्यनिवर्तकभावः । तस्माद्यो यम्य निवर्तकः म १५ तं यदि परं हतीये क्षणे निवर्तयति । प्रथमे क्षणे सन्निपत- बसमर्थावस्थानयोग्यो भवति । द्वितीये विरुद्धमसमथं करोति । बतौये त्वसमर्थ निवृत्ते तद्देशमाक्रामति । तवास्नोको गति- धर्मा क्रमेण जलतरंगन्यायेन देशमाक्रामन् यदाऽन्धकारे निर- न्तरमालोकक्षणं जनयति । तदालोकसमौपवर्तिनमन्धकार- २० मसमथं जनयति । ततोऽसामयं तस्य यस्य समीपवाल्लोकः । असामर्थ्य निवृत्ते तादृशो जायत श्रालोकः, इत्येवं क्रमेणान्नोके- नान्धकारो ऽपनेयः । तथोष्णस्पर्शन शौतस्पर्णी निवर्तनीयः। यदा - ·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटीका। ७३ वालोकस्तत्रैवान्धकारे देश जन्यते तदा यतः क्षणादन्धकार- देशस्यालोकस्य जनकक्षण उत्पद्यते तत एवान्धकारो ऽन्धकारा- न्तरजननासमर्थ उत्पन्नः। ततोऽसमर्थावस्थाजनकत्वमेव निवर्तक- त्वम् । अतश्च यस्मिन् क्षणे जनकस्ततस्तृतीये क्षणे निवृत्तो विरुद्धो यदि शौघं निवर्तते । जन्यजनकभावाच्च संतानयोर्विरोधो न क्षणयोः । यद्यपि च न संतानो नाम वस्तु तथापि संतानिनो वस्तुभूताः । ततोऽयं परमार्थः न क्षणयोर्विरोधः । अपि तु बहनां क्षणानाम् । यतः सत्सु दहनक्षणेषु प्रवृत्ता अपि शौत- क्षणा निवृत्तिधर्माणो भवन्तीति। संतानयोनिवर्त्य निवर्तकत्व- निमित्ते च विरोधे स्थिते सर्वेषां परमाणनां सत्यप्येकदेशाव- १० स्थानाभावेन विरोध इतरेतरसंतानानिवर्तनात्तेषां गतिधर्मा चालोको यां दिशमाकामति तद्दिवर्त्तिनो विरोधिसतानान्छि- वर्तयति । ततोऽपवरकैकदेशस्था प्रदीपप्रभाऽन्धकारनिकटवर्ति- न्यपि नान्धकारं निवर्तयति । अन्धकाराकान्तायां दिश्या- लोकक्षणान्तरजननासामर्थ्यात् । कारणासामर्थ्य हेतुकृतं संतान- १५ निष्ठमेव विरोधं दर्शयता भवतेति कृतम् । भवतः प्रबन्धन वर्तमानस्य शौतम्पर्णसंतानम्याभावो ऽन्यस्थोष्णस्पर्शसंतानम्य भावे मतौति । ये वाहुन विरोधो वास्तव इति त इदं वक्तव्याः । यथा न निष्पन्ने कार्य कश्चिज्जन्यजनकभावो नाम दृष्टो ऽस्ति । कारण- २० पूर्विका तु कार्यप्रवृत्तिरतो वास्तव एव । तदन्न निवृत्ते वस्तुनि कश्चिदिष्टो नाम विरोधो ऽस्ति । दहननिमित्तं तु गौतस्पर्णस्य ·न्याय बिन्दुटीका। [३ परिच्छेदः । व्यम् । क्षणान्तरासामर्थ्यमतो विरोधो ऽपि वास्तव एव । उदाहरणमाह । शीतश्चोष्णश्च तावेव स्पर्णी तयोरिव । शौतोपास्पर्शयोहि पूर्व- वद्विरोधो योजनौयः । द्वितीयमपि विरोधं दर्शयितुमाह । परस्परं परिहारः ५ परित्यागम्तेन स्थितं लक्षणं रूपं ययोस्तभावः परस्परपरि- हारस्थितल्लक्षणता तया । इह यस्मिन्परिच्छिद्यमाने ययवच्छि- द्यते तत्परिच्छिद्यमानमवच्छिद्यमानपरिहारेण स्थितरूपं द्रष्ट- नौल्ने च परिच्छिद्यमाने ताद्रूप्यप्रच्युतिरवच्छिद्यते तदव्यवच्छेदै नौल्लापरिच्छेदप्रसङ्गात् । तस्मादस्तुनो भावाभावौ परस्परपरिहारेण स्थितरूपौ। नौलात्तु यदन्यद्रूपं तन्नौला- भावाव्यभिचारि। नौलस्य दृश्यस्य पीतादावुपलभ्यमाने ऽनुपल्ल- म्भादभावनिश्चयात् । यथा च नौलमभाव परिहरति तदद- भावाव्यभिचारि पौतादिकमपि । च भावाभावयोः साक्षाद्विरोधौ वस्तुनोस्त्वन्योन्याभावाव्यभिचारित्वाद्विरोधः । कम्य १५ चान्यत्राभावावसायो यो नियताकारो ऽर्थस्तस्य । न त्वनियता- कारो ऽर्थः क्षणिकत्वादिवत् । क्षणिकत्वं हि सर्वेषां नौला- दौनां स्वरूपात्मकम् । श्रतो न नियताकारम् । यतः क्षणि- कत्वपरिहारेण न किंचिदृश्यते । यद्येवमभावो ऽपि न नियता- कारः । कथं न । नियताकारो नाम यावता वस्तुरूपविविका- २० कारः कल्पितो ऽभावः । ततो दृष्टं कल्पितं वा नियतं रूप- मन्यत्रासदवसौयते नानियतम् । एवं नित्यत्वे पिशाचादिरपि नि- यताकारः कल्पितो द्रष्टव्यः । एकात्मकत्वविरोधश्चायम् । ययोहि तथा ·३ परिच्छेद ।] न्यायविन्दुटीका। ७५ परस्परपरिहारेणावम्यान तयोरेकत्वाभावः। अत एव लाक्षणिको ऽयं विरोध उच्यते। लक्षणं रूपं वस्तूनां प्रयोजनमस्येति कृत्वा । वि- रोधेन च्यनेन वस्तुतत्त्वं विभक्त व्यवस्थाप्यते। अत एव दृश्यमाने रूपे यनिषिध्यते तदृश्यमेवाभ्युपगम्य निषिध्यते । तथा हि। प्रभावो ऽपि पिशाचो ऽपि यदा पौते निषेद्भुमिप्यते तदा दृश्यात्मतया निषेध्य इति दृश्यत्वमभ्युपगम्य दृश्यानुपलब्धेरेव निषेधः । तथा च सति रूपे परिच्छिद्यमान एकस्मिंस्तदभावो दृश्यो व्यवच्छिद्यते । यच्च तभाववन्नियताकारं रूपं तदपि दृश्यं व्यवच्छिद्यते । ततः स्व- प्रच्युतिवत्प्रच्युतिमन्तो ऽपि व्यवच्छिना इति ये परस्परपरिहार- स्थितरूपाः मर्व तेऽनेन निषिद्धेकत्वा इति सत्यपि चास्मि- १. विरोधे सहावस्थान स्यादपि । ततो भिनव्यापारी विरोधौं । एकेन विरोधेन गौतोषास्यायोरेकत्वं वार्यते। अन्येन सहावस्थानं भिन्नप्रवृत्तिविषयौ च । सकले वस्तुन्यवस्तुनि च परस्परपरिहार-- विरोधः । वस्तुन्येव कतिपय सहानवम्थानविरोधः। तस्मानिन- व्यापारी भिन्नविषयौ च । ततो नानयोरन्योन्यान्तर्भाव इति । १५ स चाय विविधो ऽपि विरोधो वकृत्वं च सर्वज्ञत्वं च तयोर्न संभवति । न झुविकलकारणम्य सर्वज्ञत्वस्य वकृत्वभावादभाव- गतिः । मर्वजत्वं दृश्यम् । अदृष्टस्य चाभावो नावसीयते । ततो नानेन विरोधगतिर्भवति। न च वकृत्वपरिहारेण मर्वज्ञत्वमव-- स्थितम्। काष्ठादयोऽपि वक्तृत्वपरिदृतास्तेषामपि सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात्। २० नापि सर्वज्ञत्वपरिहारेण वक्तृत्वम् । काष्ठादौनामपि वकृत्वप्रम- ङ्गात् । तत एवाविरोधातृत्वविधानेन सर्वज्ञत्वनिषेधः ।

·41 न्यायविन्दुटीका। [३ परिच्छेदः । स्यादेतत् । यदि नामधेव विरोधो घट-पटयोरिव । स्यादपि तयोः सहावस्थितिदर्शनम् । प्रदर्शनात्तु विरोधगतिः। विरोधा- वाभावगतिरित्याशंच्याह । न चाविरुद्धविधेरिति । अनुपलब्धा- वपि नायं विरुद्धविधिः । यद्यपि च सहावस्थानानुपलम्भ- ५ स्तथापि न तयोविरोधो यस्मान्न सहानुपलम्भमात्राद्विरोधोऽपि तु द्वयोरुपलभ्धमानयोर्निवनिवर्तकभावावसायात् । तस्माद- नुपलब्धावपि न वकृत्वविरोधिविरुद्धविधिः । अतोऽस्मान्नाज्यस्था- भावगतिस्तथा न वकृत्वाद्रागादिमत्त्वगतिः। यतो यदि वचनादि रागादौनां कायं स्यादचनादे रागादिगतिः स्याद्रागादिनिवृत्ती वचनादिनिवृत्तिः स्यात् । न च कार्य्यम् । कुतः । रागादौनां वचनादेश्च कार्यकारणभावम्या सिद्धेः । कारणान्न कार्य्यमतो ऽम्मान गतिः । माभू द्रागादिकायं वचनम्। सहचारि तु भवति । ततो रागादौ सहचारिणि निवृत्ते निवर्तते वचनमित्याशङ्याह । १५ अर्थान्तरस्थ वा कारणस्य निवृत्ती महचारित्वदर्शनमात्रेण ना- न्यस्य वचनादेर्निवृत्तिः । अतो वकृत्वं भवेट्रागादिविरहश्चेति । इतिशब्दस्तस्मादर्थ । तस्मादसर्वज्ञत्वविपर्ययाधिपक्षात्मर्वजत्वाद्रागा- दिमत्त्वविपर्ययादरागादिमत्त्वात्संदिग्धो व्यतिरेको वचनादः । अतो निकान्तिको वचनादिः । एवमेकैकरूपादिमिद्धिसन्देहे हेतुदोषानाख्याय द्वयोर्दयो- रूपयोरसिद्धिसन्देहे हेतुदोषान्वकाम आह । दयो रूपयो- विपर्ययसिद्धौ सत्यां विरुद्धः । त्रीणि च रूपाणि सन्ति ततो ·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटौका। ৩৩ ५ । विशेषज्ञापनार्थमाह । कयोईयोरिति। विशिष्ट रूपे दर्श- यति । सपक्षे सत्त्वस्यासपक्षे चासत्त्वस्य विपर्यायसिद्धा विति संवन्धः । कृतकत्वमिति स्वभावहेतुः। प्रयत्नानन्तरोयकत्वमिति कार्यहेतुः। प्रयत्नानन्तरोयकशब्देन हि प्रयत्नानन्तरं जन्म ज्ञान च प्रयत्नानन्तरीयकमुच्यते । जन्म जायमानस्थ स्वभावः । ज्ञानं ज्ञेयम्य कार्यम् । तदिह प्रयत्नानन्तरं ज्ञानं ग्टह्यते। तेन कार्य- हेतुः । एतौ हेतू नित्यत्वे साध्ये विरुद्धौ हेत्वाभासौ। कस्मात्पुन- रेती विरुद्धावित्याह । अनयोरिति । सपक्षे नित्ये कृतकत्वप्रयत्ना- नन्तरीयकत्वयोरसत्त्वमेव निश्चितम् । श्रनित्ये विपक्ष एव सत्त्वं निश्चितमिति विपर्यायमिद्धिः । कस्मात्पुनर्विपर्यायसिद्धावप्येतो विरुद्धवावित्याह । एतौ च साध्यस्य नित्यत्वस्य विपर्ययमनित्यत्वं साधयतः साध्यविपर्ययसाधनाविरुद्धौ। यदि साध्यविपर्यय- साधनाविरुद्धवावेतावुतं च परार्थानुमाने माध्यं न त्वनुक्तम् । इष्टं चानुक्रमतोऽन्य इष्टविघातकदाभ्यामिति दर्शयन्नाह । ननु च हतीयोऽपि विरुद्ध उक्तः । उक्तविपर्यायसाधनौ द्वौ रतीयोऽय- १५ मिष्टस्य शब्दनानुपात्तस्य विधानं करोति विपर्ययसाधनादिति । दृष्टविघातकृत् । तमुदाहरति । यथेति । चतरादय इति धर्मों। परोऽर्थः प्रयोजनं संस्कार्य उपकर्तव्यो येषां ते परार्था इति साध्यम् । संघातत्वात्संचितरूपत्वादिति हेतुः । चतुरादयो हि परमाणुसंचितिरूपाः। ततः संघातरूपा उच्यन्ते । शयनमासन .. चादिर्यस्थ तच्छयनासनादि। तदेवाङ्गं पुरुषोपभोगाङ्गत्वात् । अयं व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । अत्र हि पारार्थ्यन संहतत्वं ·७८ न्यायबिन्टीका। [३ परिछेदः । व्याप्तम् । यतः पायनासनादयः संघातरूपाः पुरुषस्य भोगिनो भवन्त्यपकारका इति परार्था उच्यन्ते । कथमयमिष्टविघातकदि- त्याह। तदिष्टासंहतपारार्थ विपर्ययमाधनादिति । असहते विषये पारार्थ्यमसंहतपारार्थम् । तस्य माख्यम्य वादिन इष्ट- मसंहतपारायं तदिष्टासंहतपारायं तस्य विपर्ययः । मंहत- पारायं नाम तस्य साधना विरुद्धः । अात्माऽस्तौति अवारण सांख्यः । कुत एतदिति पर्यन्यतो बौद्धनेदमात्मनः मिद्धये प्रमाणमाह । तस्मादमंहतस्यात्मन उपकारकत्व माध्ठं चक्ष- रादौनाम् । अयं तु हेतुविपर्ययव्याप्तः । यम्माद्यो यम्योप- १० कारकः स तस्य जनकः । जन्यमानश्च युगपत्क्रमेण वा भवति संहतः । तस्मात्परार्थाश्चक्षरादय इति संहतपराया दृति सिद्धम् । अयं च विरुद्ध प्राचार्यदिनागेनोकः । म कम्माडार्तिक- कारेण सता त्वया नोकः । इतर आह ! अनयोरेव माध्य- १५ विपर्ययसाधनयोरन्तर्भावात् । ननु चोक्तविपर्ययं न माधति तत्कथमुक्तविपर्ययसाधनयोरेवान्तर्भाव इत्याह । न द्यमिति । हौति यस्मादर्थ। यस्मादयमिष्टविघातकदाभ्यां हेतुभ्यां माथ्य- विपर्ययसाधनत्वेन न भिद्यते । यथा माध्यविपर्ययमाधनौ तथायमप्युनविपर्ययं तु साधयतु वा मा वा किमुक्तविपर्यय- २. साधनेन । तस्मादनयोरेवान्तर्भावः । ननु चोकमेव साध्ये तत्कथं साध्यविपर्ययसाधनत्वनाभेद इत्याह । न हौति । यस्मादिष्टोकयोः परस्परस्य माध्यत्वन ।

·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुटीका। ७६ । न कश्चिद्विशेषे भेद इति । तस्मादनयोरेवान्तर्भाव इत्युप- महारः । प्रतिवादिनो हि यजिज्ञामितं तत्प्रकरणापन्नम् । यच्च प्रकरणापन्नं तत्माधनेच्छया विषयौकतम् । माध्यमिष्ठ- मुक्तमनुक्तं वा । ननूतमात्रमेव साध्यं तेनाविशेष इति । द्दयो रूपयो- ५ रमिद्धो विरुद्ध उक्रः । अनयोईयोर्मध्य एकस्या सिद्धावपरस्य च मन्देहेऽनेकान्तिकः । कोदृशोऽसावित्याह । यथेति । विगतो रागो यस्य स वीतराग इत्येक माध्यम् । सर्वज्ञो वेति द्विती- यम् । वकृत्वादिति हेतुः । व्यतिरेकोऽत्रासिद्ध इति म्वात्मन्येव मरागे चासर्वज्ञे च विपक्षे वकृत्वं दृष्टम् । अतोऽसिद्धो व्यतिरेकः । संदिग्धोऽन्वयः कुत इत्याह । मपक्षभूतयोः सर्वज्ञ-वीतरागयो- विप्रकर्षादित्यतीन्द्रियत्वादचनादेरिन्द्रियगम्यस्यापि । तत्रातो- न्द्रिययोः सर्वजत्व-वीतरागयोः सत्त्वमसत्त्व वा मंदिग्धम् । ततश्च न ज्ञायते किं वक्तृत्वात्सर्वज्ञ उत नेत्यनैकान्तिक इति । संप्रति द्वयोरेव सन्देहेऽनैकान्तिकं वनुमाह । अनयोगेवा- १५ वयव्यतिरेकरूपयोः सन्देहात् संशयहेतुः । उदाहरणम् । सहा- त्मना वर्तते सात्मकमिति माध्यम् । शारौरमिति धौं । जौवग्रहणं धर्मिविशेषणम् । मृते ह्यात्मानं नेच्छति । प्राणा श्राश्वासादय आदिर्यस्योन्मेषनिमेषादेः प्राणिधर्मस्य स प्राणादिः। स यस्यास्ति तत्प्राणदिमज्जौवच्छरौरम् । स्तत्त्वम् । तस्मादित्येष हेतुः । अयमसाधारण: संशयहेतुरूप- पादयितव्यः । पक्षधर्मस्य च द्याभ्यां कारणाभ्यां संशयहेतुत्वम् । तस्य भाव-२० ·न्यायबिन्दुटीका। [३ परिच्छेदः । संशयविषयौ यावाकारौ ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संग्रहात् । तयोश्च व्यापकयोराकारयोरेकचापि वृत्त्यनिश्चयाद्यकाभ्यां ह्याकाराभ्यां सर्व वस्तु न संग्टद्यते । तयोराकारयोर्न संशयः । प्रकारान्तरमंभवे हि पक्षधर्मो धर्मिणमवियुक्तं इयोरेकेन ५ धर्मेण दर्शयितुं न शक्नुयादतो न संशयहेतुः स्यात् । इयो- धर्मयोरनियतं भावं दर्शयन्संशयहेतुईयोस्त्वनियतमपि भावं दर्शयितुमशकोऽप्रतिपत्तिहेतुर्नियतं भावं दर्शयन्हेतुविरुद्धो वा स्यात्तस्माद्यकाभ्यां सर्व वस्तु संग्टह्यते तयोः संशयहेतुर्यदि तयो- बेकत्रापि सद्भावनिश्चयो न स्यात् । सद्भावनिश्चये तु यद्येकत्र १० नियतसत्तानिश्चयो विरुद्धो हेतुर्वा स्यात् । अनियतसत्ता निश्चये तु साधारणानका न्तिकः । मंदिग्धविपक्षव्यात्तिकः संदिग्धा- बथोऽसिद्धव्यतिरेको वा स्यात् । एकत्रापि तु वृत्त्यनिश्चयाद- माधारणानकान्तिको भवति । ततोऽसाधारणानकान्तिकस्या- नैकान्तिकत्वे हेतुदयं दर्शयितुमाह । न हौति । सहात्मना १५ वर्तते सात्मकः । निष्कान्त श्रात्मा यस्मात्स निरात्मकः। ताभ्यां यस्मानान्यो राशिरस्ति। किंभूतो यत्रायं वस्तुधर्मः प्राणादि- वर्तत । तस्मादयं तयोर्भवति संशयहेतुः । कस्मादन्यराश्यभाव इत्याह । श्रात्मनो वृत्तिः सद्भावो व्यव- छेदो ऽभावस्ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संग्रहात्कोडीकरणात् । यत्र २० ह्यात्मास्ति तत्मात्मकम् । तदन्यन्त्रिरात्मकम् । ततो नान्यो राशिरस्ति संशयहेतुत्वकारणम् । प्रकाराभ्यां सर्वमंग्रहं प्रतिपाद्य दितीयमाह । नाप्यनयोः ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दटोका। १० - सात्मकानात्मकयोर्मध्य एकत्र सात्मकेऽनात्मके वा वृत्तेः सद्भा- वस्य निश्चयोऽस्ति। दावपि राशौ त्यता न वर्तते प्राणा दिवस्तु- धर्मत्वात् । ततश्चानयोरेव वर्तत इत्येतावदेव ज्ञातम् । विशेषे तु वृत्तिनिश्चयो नास्तीत्ययमर्थः । तदाह। सात्मकत्वेनाऽनात्म- कत्वेन वा विशेषेण युक्त प्रसिद्धे निश्चिते वस्तुनि प्राणादेर्धर्मस्था- ' मिद्धेरनैकान्तिकोऽनिश्चितत्वात् । तदेवमसाधारणस्य धर्मस्या- नैकान्तिकत्वे कारणद्वयमभिहितम्। पक्षधर्मश्च भवन्मर्वः साधा- रणोऽसाधारणो वा भवत्यनेकान्तिकः । तस्मादुपसंहारव्याजेन पक्षधर्मत्वं दर्शयति । तस्मादित्यादिना जौवच्छरोरस्य संबन्धी पक्षधर्म इत्यर्थः यस्मात्तयोरेकत्रापि न निवृत्तिनिश्चय- स्तस्मात्ताभ्यां न व्यतिरिच्यते । वस्तुधर्मों हि सर्ववस्तुव्यापिनोः प्रकारयोरेकत्र नियत- सद्भावो निश्चितः प्रकारान्तरान्निवर्तत । तत एवाह । सात्म- कादनात्मकाच्च सर्वस्मादस्तुनो व्यावृत्तत्वेनासिद्धेरिति । प्राणादि- स्तावत्कुतश्चिद्दटादेर्निवृत्त एव । तत एतावदवसातुं शक्यं १५ सात्मकादनात्मकादा कियतो निवृत्तः । सर्वस्मात्तु निवृत्तो नावसौयते । ततो न कुतश्चिद्यतिरेकः । यद्येवमन्वयोऽस्तु तयोनिश्चित इत्याह । न तत्र सात्मकेऽना- त्मके वाऽर्थे ऽन्वेत्यन्वयवान्प्राणादिः। कुत इत्याह। एकात्मनि सात्मकेऽनात्मके वासिद्धेः कारणात्। वस्तुधर्मतया तयोर्दयोरेकत्र २. वा वर्तत इत्यवसितः प्राणादिर्न तु सात्मक एव निरात्मक एव वा वर्तत इति कुतोऽन्वयनिश्चयः। ननु च प्रतिवादिनो न 6 ·२ न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेद। न किंचित्सात्मकमस्ति । ततोऽस्य हेतोर्न सात्मकेऽन्वयो व्यतिरेक दूत्यन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । सात्मके न तु सद्भावसंशय इत्याह । नापि सात्मकादस्तुनस्तस्य प्राणादेरन्वय- व्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । नापि च निरात्मकात् । सात्मका- ५ दनात्मकादिति च पञ्चमी व्यतिरेकशब्दापेक्षया द्रष्टया । कथमन्वयव्यतिरेकयो भावनिश्चय इत्याह । एकस्यान्वयस्य व्यतिरेकस्य वा योऽभावनिश्चयः सोऽपरस्य द्वितीयस्य भावे निश्चयनान्तरोयको भवति । निश्चयस्याव्यभिचारी तस्य भाव- स्तत्त्वम् । तस्माद्यत एकाभावनिश्चयोऽपरभावनिश्चयनान्तरोयक- १. स्तस्मान्न द्वयोरेकवाभावनिश्चयः । कस्मात्युनरेकस्याभावनिश्चयोऽपरसद्भावनिश्चयाव्यभिचारी- त्याह । अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वादिति। अन्यो- न्यस्य व्यवच्छेदोऽभावः स एव रूपं ययोस्तयोर्भावस्तत्त्वं तम्मा- कारणात् । अन्वयव्यतिरेको भावाभावौ। भावाभावी च १५ परस्परव्यवच्छेदरूपौ। यस्य व्यवच्छेदेन यत्परिच्छिद्यते तत्त- त्परिहारेण व्यवस्थितम् । स्वाभावव्यवच्छेदेन च भावः परि- च्छिद्यते । तस्मात्खाभावव्यवच्छेदेन भावो व्यवस्थितः। अभावो हि नौरूपो यादृशो विकन्येन दर्शितः । नौरूपतां च व्यव- च्छिद्य रूपमाकारवत्परिच्छिद्यते । तथा च सत्यन्वयाभावो २. व्यतिरेको व्यतिरेकाभावश्चान्वयः । ततोऽन्वयाभावे निश्चिते व्यतिरेको निश्चितो भवति । व्यतिरेकाभावे च निश्चितेऽन्वयो निश्चितो भवति । तस्माद्यदि नाम सात्मकमवस्तु निरात्मकं च ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटोका। ८३ १० वस्तु तथापि न तयोः प्राणादेरन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । एकवस्तुन्येकवस्तुनो युगपभावाभावविरोधात् । तयोरभाव- निश्चयायोगात् । न च प्रतिवाद्यनुरोधात्सात्मकानात्मके वस्तुनी सदसतो किं तु प्रमाणानुरोधादित्युभे संदिग्धे । ततस्तयोः प्राणा दिमत्त्वस्य सदसत्त्वसंशयः । यत एव क्वचिदन्वयव्यतिरे- ५ कयोन भावनिश्चयो नाप्यभावनिश्चयस्तत एवान्वयव्यतिरेकयोः संदेहः । यदि तु क्वचिदप्यन्वयव्यतिरेकयोरेकस्थाप्यभावनिश्चयः स्यात्स एव द्वितीयस्य भावनिश्चय इत्यन्वयव्यतिरेकसंदेह एव न स्यात् । यतश्च न क्वचिद्भावाभावनिश्चयस्तत एवान्वयव्यति- रेकयोः संदेहः । संदेहाच्चानकान्तिकः । कस्मादनकान्तिकः । साध्यस्येतरस्य च विरुद्धस्यातः मंदि- ग्धान्वयव्यतिरेका निश्चयाभावात् । सपक्षविपक्षयोर्हि सदसत्त्व- संदेहेन साध्यस्य न विरुद्धस्य सिद्धिः । न च सात्मकानात्मका- भ्यां च परः प्रकारः संभवति । ततः प्राणादिमत्त्वाद्धर्मिणि जौवच्छरौरे संशयः। श्रात्मभावाभावयोरित्यनेकान्तिकः प्राणा- १५ दिरिति । त्रयाणं रूपाणामसिद्धौ संदेहे च हेतुदोषानुप- पाद्योपसंहरबाह । एवमित्यनन्तरोक्तेन क्रमेणेषां मध्य एक रूपं यदसिद्धं संदिग्धं वा भवति । दे दे वासिद्धे संदिग्धे वा भवतः । तदाऽसिद्धश विरुद्धश्चानकान्तिकश्च ते हेत्वाभासाः । यथायोगमिति । यस्था सिद्धौ संदेहे वा यो हेत्वाभामो युज्यते २० म तस्यासिद्धेः संदेहाच्च व्यवस्थाप्यत इति यस्य यस्य येन येन योगो यथायोगमिति ।

·४ न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः। च ननु चाचार्यण विरुद्धवाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः । हेत्वन्तरसाधितस्य विरुद्धं यत्तन्न व्यभिचरति म विरुद्धाव्यभि- चारौ। यदि वा विरुद्धश्चासौ साधनान्तरसिद्धस्य धर्मस्य विरुद्धसाधनादव्यभिचारी स्वसाध्याव्यभिचाराविरुद्धा- ५ व्यभिचारी। सत्यमुक्त श्राचार्येण । मया विह नोकः । कस्मादित्याह । अनुमानस्य विषयः प्रमाणसिद्धं त्रैरूप्यम् । यतो ह्यनुमानसगावः सोऽनुमानस्य विषयः । प्रमाणसिद्धाच्च रूप्यादनुमानसद्भावस्तस्मात्तदेवानुमानविषयः । तस्मिन्प्रक्रान्ते न विरुद्धाव्यभिचारिसंभवः । प्रमाणसिद्धो हि त्रैरूप्ये प्रस्तुते स १० एव हेत्वाभासः संभवति यस्य प्रमाणसिद्धं रूपम् । विरुद्धाव्यभिचारिण: प्रमाणसिद्धमस्ति रूपम् । अतो न संभवः । ततोऽसंभवो नोक्नः । कस्मादसंभव इत्याह । न हौति । यस्मान्न संभवोऽस्ति विरुद्धतायाः। कायं च स्वभावश्च तयोरुतलक्षण- योरिति । कार्यस्य कारणज्जन्मलक्षणं तत्त्वम् । १५ साध्यव्याप्तत्वं तत्त्वम् । यत्कार्य यश्च स्वभावः स कथमात्मकारणं व्यापकं च स्वभावं परित्यज्य भवेद्येन विरुद्धः स्यात् । अनु- यल्लम्भस्य चोतलक्षणस्येति । दृश्यानुपरलम्भवमनुपलम्भलक्षणम् । तस्थापि च स्वभावाव्यभिचारित्वान्न विरुद्धत्वसंभवः स्यात् । एतेभ्योऽन्यो भविष्यतीत्याह । न चान्य एतेभ्योऽव्यभिचारी २० त्रिभ्योऽत एव तेष्वेव हेतुत्वम् । क ताचार्यदिनागेनायं हेतुदोष उक्त इत्याह । यस्मादस्तु- बलप्रवृत्तेऽनुमाने संभवति तस्मादागमाश्रयमनुमान- स्वभावस्य च न ·३ परिच्छेद ।] न्यायबिन्टौका। 'पू माश्रित्य विरुद्धाव्यभिचार्युक्तः । श्रागमसिद्धं हि यस्थानुमानस्थ लिङ्ग.रूप्यं तस्यागम आश्रयः । ननु चागमसिद्धमपि चैरूप्यं प्रमाणसिद्धमित्याह । अवस्तु- दर्शनबलप्रवृत्तमिति । श्रवस्तुनो दर्शनं विकल्पमात्रं तस्य बलं सामर्थ्यम् । ततः प्रवृत्तमप्रमाणादिकल्पमात्रायवस्थितं रूप्य- ५ मागमसिद्धमनुमानन्य । न तु प्रमाणात् । तत्तईनमानेनागमसिद्धरूप्यं क्वाधिकृतमित्याह । तदर्थति । तम्यागमस्य योऽर्थोऽतौन्द्रियः प्रत्यक्षानुमानाभ्यामविषयोक्तः सामान्यादिस्तस्य विचारेषु प्रक्रान्तेष्वागमाश्रयमनुमानं संभवति । तदाश्रयो विरुद्धाव्यभिचायुक्त श्राचार्यणे ति । कस्मात्पुनरागमाश्रयेऽप्यनुमाने संभव इत्याह । शास्त्रकृतां विपरीतस्य वस्तुविरुद्धभ्य स्वभावस्योपसंहारो ढोकनमर्थषु तस्य संभवाबिरुद्धाव्यभिचारिसंभवः । भान्येति विपर्यासेन । विप- यस्ता हि शास्त्रकाराः सन्तममन्तं स्वभावमारोपयन्तौति । यदि शास्त्रकृतोऽपि भ्रान्ता अन्येष्वपि पुरुषेषु क श्राश्वास १५ इत्याह । न हौति । न हेतुषु कल्पनया हेतुत्वव्यवस्थापि तु वस्तुस्थित्या । ततो यथावस्थितवस्तुस्थितिब्वात्मकार्यानुपल्लम्भेष्वस्य संभवो नास्ति । अवस्थितं परमार्थसदस्तु तदनतिक्रान्ता यथा- वस्थिता वस्तुस्थितिव्यवस्था येषां ते यथावस्थितवस्तुस्थितयः । ते हि यथावस्तुस्थितं तथा स्थिता न कल्पनयाऽतस्तेषु न भ्रान्तेरव- २० काशोऽस्ति येन विरुद्धवाव्यभिचारिसंभवः स्यात्। तत्र विरुद्धा- व्यभिचारिण्युदाहरणम्। यत्सर्वस्मिन्देशेऽवस्थितैः स्वसंबन्धिभिर्युग- ·न्यायबिन्टौका। [३ परिच्छेद। पदभिसंबध्यते तत्सर्वदेशावस्थितैरभिसंबध्यमानत्वं सामान्यस्थानूद्य सर्वगतत्वं विधीयते। तेन युगपदभिसंबध्यमानत्वं सर्वगतत्वे नियत तेन व्याप्तं कथ्यते । दह सामान्यं कणादमहर्षिणा निष्क्रिय दृश्यमेकं चोक्तम् । युगपञ्च सर्वैः स्वैः स्वैः संबन्धिभिः समवायेन ५ संबद्धम् । तत्र पैल्नु केन कणादशिष्येण व्यक्तिषु व्यक्तिरहितेषु च देशेषु सामान्य स्थितं साधयितुं प्रमाणमिदमुपन्यस्तम् । यथाकाशमिति । व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । श्राकाश- मपि हि सर्वदेशावस्थितेक्षादिभिः स्वसंयोगिभिर्यगपदभि- संबध्यमानं सर्वगतं चाभिसंबध्यते सर्वदेशावस्थितः १० स्वसंबन्धिभिरिति हेतोः पक्षधर्मत्वप्रदर्शनम् । अस्य स्वभावहेतुत्वं प्रयोजयितुमाह । तत्संबन्धौति । तेषां सर्वदेशावस्थितानां द्रव्याणां संबन्धी सामान्यस्य स्वभावः स एव तत्संबन्धिस्वभावमात्रम् । तदनुबध्नातौति तदनुबन्धिनौ। काऽसा वित्याह । तद्देश- १५ संनिहितस्वभावता । तेषां संबन्धिनां देशस्तद्देशास्तद्देश संनि- हितः स्वभावो यस्य तत्तासंनिहितस्वभावं तम्य भावस्तत्ता। हि येषां संबन्धी स्वभावस्तन्नियमेन तेषां देश संनिहितं भवति । ततस्तत्संबन्धित्वानुबन्धिनी तद्देशसंनिहितता सामान्यस्य । ननु च गवां संबन्धी स्वामौ । न च तद्देशे मंनिहित- खभावः स्वामी। तत्कथं संबन्धित्वात्तद्देशत्वमित्याह । न हौति । यो यत्र देश नास्ति स देशो यस्य स तद्देशास्तं न व्याप्नोत्या- यस्य २० ·३ परिच्छेदः।] न्यायबिन्दुटोका। ५ त्ममा स्वरूपेण । इह सामान्यस्य तदतां च समवायलक्षण: संबन्धः । स चा भिन्नदेशयोरेव । तेन यत्र यत्समवेतं तत्तदात्मौ- येन रूपेण क्रोडौकुर्वत्समवायिरूपदेश स्वात्मानं निवेशयति । तद्देशापनिवेशनमेव तत्कोडौकरणम् । ततस्तत्समवायः। तस्माद्य- द्यत्र समवेतं तत्तट्रव्यं व्याप्नुवदात्मना तद्देश संनिहितं भवति । तदयमर्थः । तद्देशम्यवस्तु व्यापनं तद्देशामत्तया व्याप्तम् । तद्देश- मत्ताभावे तयापनाभावाड्यापनलक्षण: समवायसंबन्धो न स्यात् । अस्ति च यापनम् । अतस्तद्देश संनिहितत्वमिति । तदयं स्वभावहेतुः । पैठरप्रयोगं दर्शयन्नाह । द्वितीयोऽपौति । यदुपलब्धेर्लक्ष- १० गतां विषयतां प्राप्तं दृश्यमित्यर्थः । एतेन दृश्यानुपलब्धिमनूद्य तत्तत्तत्रास्तीत्यमद्ध्यवहार्यत्वं विहितम् । ततो व्याप्यदृश्यानुपलब्धे- व्यापकमसयवहार्यत्वं दर्शितम् । तद्यथेति । दर्शितम् । तद्यथेति । क्वचिदसन्घटो दृष्टान्तः । पक्षधर्मत्वं दर्शयितमाह । नोपलभ्यते चेति । व्यक्तरन्तरालं १५ व्यक्त्यन्तरं च व्यक्तिशून्यं चाकाशं दृश्यमपि कस्यांचियको गो- मामान्यमश्वादिषु व्यक्त्यन्तरेषु व्यक्तिशून्ये चाकाशे चोपलभ्यते । तम्मान्न तेष्वस्तौति गम्यते । अयमनुपलम्भः पूर्वोक्तश्च स्वभावः परस्परविरुद्धौ यावौँ तयोः साधनात्तावेकस्मिन्धर्मिणि संशयं न ोकोऽर्थः परस्परविरुद्धस्वभावो भवितुमर्हति । २ एकेन चाव व्यत्यन्तरेषु व्यक्तिशून्ये चाकाशे सत्त्वम् । अपरेण चानुपलम्भेनासत्त्वं साध्यते । न चैकस्यैकदैकत्र सत्त्वमसत्त्वं च . जनयतः ।

·न्यायबिन्टीका: [३ परिच्छेदः । इत्याह । युक्तं तयोर्विरोधात् । तदागमसिद्धस्य सामान्यस्य सर्वगतत्वाऽ- सर्वगतत्वयोः साध्ययोरेतौ विरुद्धवाव्यभिचारिणौ जातौ। यतः सामान्यस्यैकस्य युगपत्सर्वदेशावस्थितैरभिसंबन्धित्वं भ्युपगतं दृश्यत्वं च । ततः सर्वसंबन्धित्वात्सर्वगतत्वं दृश्यत्वादन्तरालानुप- ५ लम्भादसर्वगतत्वम् । ततः शास्त्रकारेणैव विरुद्धव्याप्तत्वमपश्यता विरुद्धव्याप्तौ धर्मावुत्ता विरुद्धाव्यभिचार्यवकाशो दत्त इति । न च वस्तुन्यस्य संभवः । इत्युका हेत्वाभासाः । ननु च साधनावयवत्वाद्यथा हेतव उकास्तत्प्रसङ्गेन हेवा- भासास्तथा साधनावयवत्वादृष्टान्ता वक्तव्यास्तत्प्रसङ्गेन च दृष्टान्ता- १० भासास्तत्कथं नोका त्रिरूपो हेतुरुतस्तत्किं दृष्टान्तः । स्यादेतत्तावता नार्थप्रतीतिरित्याह । तावतेवेति । उक्तलक्षणेनैव हेतुना भवति माध्यप्रतौतिः । गमकस्तद्वचनमेव साधनम् । न दृष्टान्तो नाम साधनस्यावयवः । यतश्चायं नावयवस्तेन नास्य दृष्टान्तस्य लक्षणं हेतुलक्षणात्पृथ- १५ गुच्यते । कथं तर्हि हेतोळप्तिनिश्चयो यद्यदृष्टान्तको हेतुरिति चेत् । नोच्यते हेतुरदृष्टान्तक एवापि तु न हेतोः पृथग्दृष्टान्तो नाम। हेवन्त त एव दृष्टान्तः । अत एवोकं नास्य लक्षणं पृथगुच्यत इति । न त्वेवमुक्तं नास्य लक्षणमुच्यत इति । यद्येवं हेतूपयोगिनोऽपि लक्षणं वक्तव्यमेवेत्याह । गतार्थ- २० त्वात् । गतोऽर्थः प्रयोजनमभिधेयं वा यस्य दृष्टान्तलक्षणस्य तत्तथा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । दृष्टान्तलक्षणं ह्युच्यते दृष्टान्त- प्रतौतियथा स्यात् । दृष्टान्तश्च हेतुलक्षणादेवावसितः । ततो प्रतः स एव ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटीका। दृष्टान्तलक्षणस्य यत्प्रयोजनं दृष्टान्तप्रतौतिस्तगतं निष्पन्नमभि- धेयं वा । गतं ज्ञानं दृष्टान्ताख्यम् । कथं गतार्थत्वमित्याह । हेतो रूपमभेदेनोक्तं सामान्येन साधारणं कार्यस्वभावानुप- लम्भानामेतलक्षणमित्यर्थः । किं पुनस्तत्मपक्ष एव यत्सत्त्वं विपक्षाच सर्वस्माझ्यात्तिर्या ५ रूपदयमेतदझेदेनोक्तम् । न च सामान्यमुक्तमपि शक्यं ज्ञातुम् । अतस्तदेव विशेषनिष्ठं वक्तव्यम् । अतः पुनरपि विशेषेण विशेष- वन्तौ जन्म-तन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयाबुतौ । कार्य्यस्य जन्म ज्ञातव्यमुक्तम् । जन्मनि हि विज्ञाते कार्यस्थ सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षाच सर्वस्मायावृत्तिर्ज्ञाता भवति । स्वभावस्य तन्मात्रानु- १० बन्धो दर्शनीय उक्तः । तदिति साधनं तदेव तन्मात्रं साधनमात्र तस्यानुबन्धोऽनुगमनं साधनमात्रभावे भावः साध्यस्य । तन्मात्र- भावित्वमेव हि साध्यस्थ तादात्म्यम् । साधनस्य यदा स्वभावो जातो भवति तदा स्वभावहेतोः सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षाच्च सर्वस्मायावृत्तिर्ज्ञाता भवति । तदेवं सामान्यस्नक्षणं विशेषात्मकं १५ ज्ञातव्यं नान्यथा । ततो विशेषलक्षणमुक्तम् । किमतो यदि नामैवमित्याह । तत्र सामान्यलक्षणे दर्श- यितुकामेन विशेषलक्षणं दर्शयतवं दर्शनीयमिति संबन्धः । यत्र धुमस्तत्राग्निरिति कार्यहेतोर्व्याप्तिर्दर्शिता । व्याप्तिश्च कार्य- कारणभावमाधनात्प्रमाणानिश्चीयते। ततो यथा महानस इति २० दर्शनीयम् । असत्यग्नौ न भवत्येव धूम इति व्यतिरेको दर्शितः । स च यथेतरस्मिन्निति दर्शनीयः । वहिनिवृत्तिर्हि धूमनिवृत्ती ·न्यायबिन्दुटोका। [३ परिच्छेदः । ० नियता दर्शनौया । सा च महानसादितरत्र दर्शनीया । यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वमिति स्वभावहेतोाप्तिर्दर्शिता । अनित्यत्वाभावे न भवत्येव कृतकत्वमिति व्यतिरेको दर्शितः । व्याप्तेश्च साधकं प्रमाणं साधर्म्यदृष्टान्ते दर्शनीयम् । प्रसिद्ध- ५ व्याप्तिकस्य च हेतोः साध्यनिवृत्तौ निवृत्तिदर्शनीया । तदवश्यं यथा घटे यथाकाश चेति दर्शनीयम् । कस्मादेवमित्याह । न हौति। यस्मादन्यथा सामान्यलक्षण- रूपे सपनविपक्षयोः सदसत्त्वे यथोकप्रकारे इति नियते। सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षेऽसत्त्वमेवेति नियमो यथोकप्रकारः । तेन शक्ये दर्शयितुम् । विशेषलक्षणे हि दहिते यथोकप्रकारे सदसत्त्वे दर्शिते भवतः । न च विशेषलक्षणमन्यथा शक्यं दर्शयितुम् । तस्य साध्यस्य कार्य तत्कायं धूमस्तस्य भावस्तत्कार्यता सैव नियमो यतस्तत्कार्यतया धूमो दहने नियतः सोऽयं तत्कार्यता- नियमो विशेषलक्षणरूपोऽन्यथा दर्शयितमशक्यः । १५ स्लिङ्गस्य च स्वभावेन साध्येन व्याप्तिर्विशेषलक्षणरूपा न शक्या दर्शयितुम् । यस्मात्कार्यकारणभावस्तादात्यं च महानसे घटे च ज्ञातव्यं तस्मायाप्तिसाधनं प्रमाणं दर्शयता साधर्म्यदृष्टान्तो दर्शनीयः । वैधर्म्यदृष्टान्तस्तु प्रसिद्ध तत्कार्यत्वे कारणाभावे कार्याभावप्रतिपत्त्यर्थम् । एव नावश्यं वस्तु भवति । २० कारणाभावे कार्याभावो वस्तुन्यवस्तुनि वा भवति। ततो वस्त्व- वस्तु वा वैधHदृष्टान्त व्यते । तस्मादृष्टान्तव्यतिरेकेण हेतो- रन्वयो व्यतिरेको वा न शक्यो दर्शयितुम्। अतो हेतुरूपाख्याना- स्वभाव- तत ·३ परिच्छेदः।] न्यायविन्दटी का। ५ तच्च देव हेतोाप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य दर्शकः साधर्म्यदृष्टान्तः। प्रसिद्ध- व्याप्तिकस्य साध्याभावे हेत्वभावप्रदर्शनाद्वधर्म्यदृष्टान्त उपादेय इति च दर्शितं भवति । अस्मिंश्चार्थ दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति । योऽयमों व्याप्तिसाधनप्रमाणप्रदर्शिनः कश्चि- दुपादेयो निवृत्तिप्रदर्शनश्चेत्यस्मिन्नर्थं प्रदर्शिते दर्शितो दृष्टान्त इत्याह । एतावन्मात्रं रूपं यस्य तस्य भावस्तत्त्वं तस्मा दिति । एतावदेव हि रूपं दृष्टान्तस्य । यदुत व्याप्तिसाधनप्रमाण- दोनत्वं नाम साधर्म्यदृष्टान्तस्य प्रसिद्धव्याप्तिकस्य वा साध्य- निवृत्तौ साधननिवृत्तिप्रदर्शकत्वमित्येतद्वैधर्मादृष्टान्तस्य । हेतुरूपाख्यानादेवाख्यातमिति किं दृष्टान्तलक्षणेन । एतेनैव १० च हेतु पाख्यानादृष्टान्तत्वप्रदर्शनेन दृष्टान्तस्य दोषा दृष्टान्ता- भासा कथिता भवन्ति । तथा हि । पूर्वोक्तसिद्धये य उपा- दौयमानोऽपि दृष्टान्तो न समर्थः स्वकार्य साधयितं स दृष्टान्त- दोष इति सामर्थ्यादुक्तं भवति । दृष्टान्ताभासानुदाहरति । यथेति । नित्यः प्राब्द इति । १५ शब्दस्य नित्यत्वे साध्येऽमूर्तत्वादिति हेतुः । साधर्म्यण कर्मवत्यर- माणवहटवदित्येते दृष्टान्ता उपन्यस्ताः । एते च दृष्टान्तदोषाः । साध्यं च माधनं चोभयं चेति तैर्विकलाः । साध्यविकलं कर्म तस्थानित्यत्वात् । साधनविकन्नः परमाणुमूर्तत्वात्परमाणनाम् । असर्वगतं द्रव्यपरिमाणं मूर्तिः । असर्वगताश्च द्रव्यरूपाश्च पर- २० माणवः । नित्यास्तु वैशेषिकैरिष्यन्ते । ततो न साध्यविकलः । घटस्नुभयविकल्नः । अनित्यत्वान्मूर्तत्वाच्च घटस्येति । तथा ·न्यायबिन्दटीका! [३ परिच्छेदः । संदिग्धः माध्यधर्मों यस्मिन्स संदिग्धसाध्यधर्मः स श्रादिर्यषान्त तयोकाः। संदिग्धसाध्यधर्मः। मंदिग्धसाधनधर्मः । संदिग्धोभयः । उदाहरणम्। रागादिमानिति रागादिमत्त्वं माध्यम्। वचनादिति हेतुः। रथ्यापुरुषवदिति दृष्टान्तः । रागादिमत्त्वं संदिग्धम् । ५ मरणं धर्मोऽस्येति मरणधर्मा तस्य भावो मरणधर्मत्वं साध्यम् । अयं पुरुष इति धर्मों। रागादिमत्त्वादिति हेतुः । रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते संदिग्धं साधनं माध्यं तु निश्चितं मरणधर्मत्वमिति । असर्वज्ञ इति । असर्वज्ञत्वं साध्यम् । रागादिमत्त्वादिति हेतुः । तदुभयमपि रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते संदिग्धम् । असर्वज्ञत्वं १८ रागादिमत्त्वं चेति । तथाऽनन्वय इति। यस्मिन्दृष्टान्ने साध्यसाधनयोः सभवमात्रं दृश्यते न तु साध्येन व्याप्ती हेतुः सोऽनन्वयः। अप्रदर्शितान्वयश्च यस्मिन्दृष्टान्ते विद्यमानो ऽप्यन्वयो न प्रदर्शितो वत्रा सोऽप्रदर्शि- तान्वयः । अनन्वयमुदाहरति । यथेति। यो वक्तति वक्तृत्वम- १५ नूद्य स रागादिमानिति रागादिमत्त्वं विहितम् । ततो वक्त- त्वस्य रागादिमत्त्वं विहितम् । ततो वक्तृत्वस्य रागादिमत्त्वं प्रति नियमस्तेन व्याप्तिरुता । इष्टपुरुषवदिति । दृष्टग्रहणेन प्रतिवाद्यपि ग्टह्यते वाद्यपि। तेन वक्तृत्व-रागादिमत्त्वयोः सत्त्व- मात्रमिष्टे पुरुष सिद्धम् । व्याप्तिस्तु न सिद्धा । तेनाऽनन्वयो २० दृष्टान्त इति । अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वादिति घटवदित्यत्र दृष्टान्तेन प्रदर्शितोऽन्वयः । इह यद्यपि ।

·३ परिच्छेदः । न्यायविन्दटौ का। ६३ कृतकत्वेन घटसदृशः शब्दस्तथापि नानित्यत्वेनापि सदृशाः प्रत्येतुं शक्योऽतिप्रसङ्गात् । यदि तु कृतकत्वमनित्यत्वस्वभावं विज्ञात भवत्येवं कृतकत्वादनित्यत्वप्रतौतिः स्यात् । तस्माद्यल्टातकं तदनित्यमिति । कृतकत्वमनित्यत्वनियतमभिधाय नियमसाध- नायान्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिविषयो दृष्टान्त उपादेयः । प्रदर्शितान्वय एव । अनेन त्वन्वयवाक्यमनुक्कैव दृष्टान्त उपात्तः । ईदृशश्च साधर्म्यमात्रेणेवोपयोगी। न च साधर्म्यात्साध्यसिद्धिः । अतोऽन्वयार्थो दृष्टान्तस्तदर्थश्चानेन नोपात्तः । साधार्थचो- पात्तो निरुपयोग इति वक्तृदोषादयं दृष्टान्तदोषः। वत्रा ह्यच परः प्रतिपादयितयः । ततो यदि नाम न दुष्ठं वस्तु तथापि १० वक्त्रा दुष्ठं दर्शितमिति दुष्टमेव । तथा विपरीतोऽन्वयो यस्मि- न्दृष्टान्ते स तथोक्तः । तमेवोदाहरति। यदनित्यं तष्टीतकमिति । कृतकत्वमनित्यत्वनियतं दृष्टान्त दर्शनीयम्। एवं कृतकत्वादनि- त्यत्वगतिः स्यात् । अच त्वनित्यत्वं कृतकत्वे नियतं दर्शितम् । कृतकत्वं त्वनियतमेवानित्यत्वे । ततो यादृशमिह कृतकत्वमनि- १५ यतमनित्यत्वे प्रदर्शितं तादृशान्नास्त्यनित्यत्वप्रतौतिः । तथाहि । यदनित्यमित्यनित्यत्वमनूद्य तटतकमिति कृतकत्वं विहि- तम् । अतोऽनित्यत्वं नियतमुक्तं कृतकत्वे न तु कृतकत्वमनित्यत्वे । ततो यथा नित्यत्वादनियतात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वेन प्रयत्नानन्तरी- यकत्वप्रतौतिस्तदल्लतकत्वादनित्यत्वप्रतिपत्तिर्न स्थात् । अनित्यत्वे २० ऽनियतत्वासातकत्वस्य । यद्यपि च कृतकत्वं वस्तुस्थित्याऽनित्यत्वे नियतं तथाप्यनियतं वत्रा दर्शितम् । अतस्तत्वयं न दुष्टमपि ।

·न्यायबिन्दुटौका। [३ परिच्छेदः। वर्दोषाद्दष्टम् । तस्मादिपरौतान्वयोऽपि वरपराधान्न वस्तुतः । परार्थानुमाने च वरपि दोषश्चिन्त्यते । इति साधाण नव दृष्टान्तदोषा उताः। वैधय॑णापि नव दृष्टान्तदोषान्वकुमाह। नित्यत्वे शब्दस्य साध्ये ५ हेतावमर्तत्वे परमाणव<धर्म्यदृष्टान्तः । साध्याव्यतिरेको नित्य- त्वात्परमाणनाम् । कर्म साधनाव्यतिरेकि । अमूर्तत्वात्कर्मणः । आकाशमुभयाव्यतिरेकि। नित्यत्वादमूर्तत्वाच्च । साध्यमादिर्येषां तानि साध्यादौनि साध्यसाधनोभया नि तेषामन्यतिरेको वृत्त्यभावः स येषामस्ति ते साध्याद्यव्यतिरेकिणः । ते चोदा- हृताः । अपरानुदाहर्तुमाह । तथेति । साध्यस्य व्यतिरेकः साध्यव्यति- रेकः संदिग्धः साध्यव्यतिरेको यस्मिन्स संदिग्धसाध्यव्यतिरेकः स श्रादिर्येषां ते तथोकाः । संदिग्धसाध्यव्यतिरेकमुदाहर्तुमाह । यथेति। सर्वज्ञा इत्येक १५ सायम् । अनाप्ता अक्षीणदोषा इति दितीयम् । कपिलादय इति धर्मों। अविद्यमानसर्वज्ञतेत्यादिहेतुः । सर्वज्ञता चाप्तता च तयोर्लिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो लिङ्गात्मकः प्रमाणविशेषः । अविद्यमानः सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो यस्मिंस्तत्त- थोतं शासनं तादृशं शासनं येषां ते तथोक्तास्तेषां भावस्तत्त्वं २० तस्मात्प्रमाणातिशयो ज्योतिर्ज्ञानोपदेश इहाभिप्रेतः । यदि हि कपिलादयः सर्वज्ञा प्राप्ता. वा स्थुस्तदा ज्योतिर्ज्ञानादिकं कस्मान्नोपदिष्टवन्तः। न चोपदिष्टवन्तः। तस्मान्न सर्वज्ञा श्राप्ता वा।

·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्टौका। ५ अत्र प्रमाणे वैधोदाहरणम् । यः सर्वज्ञ प्राप्तो वा सज्योति- र्जानादिकं सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतमुपदिष्टवान्। यथा ऋषभो वर्धमानश्च तावादी यस्य स ऋषभवर्धमानादिर्दिगम्बराणां शास्ता सर्वज्ञ प्राप्तश्चेति। तदिह वैध?दाहरणादृषभादेरसर्व- ज्ञत्वस्थानाप्ततायाश्च व्यतिरेको व्यावृत्तिः संदिग्धा । यतो ज्योतिर्ज्ञानं चोपदिशेदसर्वज्ञश्च भवेदनाप्तो वा। कोऽत्र विरोधः । नैमित्तिकमेतज्ज्ञानं व्यभिचारि न सर्वज्ञत्वमनुमापयेत् । संदिग्धः साधनव्यतिरेको यस्मिन्स तथोतः । तमुदाहरति । यथेति । ऋक्सामयजूंषि चौणि त्रयौ तां वेत्ति त्रयौवित् । तेन न ग्राह्यं वचनं यस्येति साध्यम् । विवक्षित इति कपि- १० लादिर्धौं । रागादिमत्वादिति हेतुः । अत्र प्रमाणे वैधोदाहरणम् । साध्याभावः साधनाभावेन व्याप्तो यत्र दर्श्यते तद्वधर्योदाहरणम् । ग्राह्यं वचनं येषां ते ग्राह्यवचना इति साध्यनिवृत्तिमनूद्य न ते रागादिमन्त इति साधनाभावो विहितः । गौतम श्रादिर्येषां ते तथोक्ता मन्वा- १५ दयो धर्मशास्त्राणि म्मतयस्तेषां कर्तारः । त्रयोविदा हि ब्राह्मणेन ग्राह्यवचना धर्मशास्त्रकृतो वीतरागाश्च । त इति धर्मों। व्यतिरेकविषयो गौतमादय इति गौतमादिभ्यो रागादि- मत्त्वस्थ साधनस्य निवृत्तिः मंदिग्धा । यद्यपि ते ग्राह्यवचना- स्वयौविदा तथापि किं सरागा उत वीतरागा इति संदेहः । २० संदिग्ध उभयोर्व्यतिरेको यस्मिन्स तथोक्तः । तमुदाहरति । ययेति। अवीतरागा इति रागादिमत्त्वं साध्यम् । कपिलादय ·न्याबिन्टीका। [३ परिच्छेदः । ५ इति धर्मों। परिग्रहो लभ्यमानस्य स्वीकारः प्रथमः । स्वौका- रादूद्धं यहार्थं मात्मयं स अाग्रहः । परिग्रहश्चाग्रहश्च ताभ्यां योगात् । कपिलादयो नभ्यमानं खौकुर्वन्नि स्वीकृतं न मुञ्चन्तौति ते रागादिमन्तो गम्यन्ते । अत्र प्रमाणे वैधोदाहरणम् । यत्र साध्याभावे साधना- भावो दर्शयितव्यः । यो वौतराग इति साध्याभावमनूद्य न तस्य परिग्रहाग्रहाविति साधनाभावो विहितः । यथा ऋषभादेरिति दृष्टान्तः । एतस्मादृषभादेदृष्टान्तादवीतरागत्वस्य साध्यस्य परि- ग्रहाग्रहयोगस्य च साधनस्य निवृत्तिः संदिग्धा। ऋषभादौनां १० हि परिग्रहाग्रहयोगोऽपि संदिग्धो वीतरागत्वं च । यदि नाम तसिद्धान्ते वीतरागाश्च निष्परिग्रहाश्च पद्यन्ते तथापि संदेह एव । । अपरानपि त्रौनुदाहर्तमाह । अविद्यमानो व्यतिरेको यस्मिन्सोऽव्यतिरेकः । अवीतराग दृति रागादिमत्त्वं साध्यम् । १५ वकृत्वादिति हेतुः । इह व्यतिरेकमाह । यत्रावीतरागत्वं नास्तौति साध्याभावानुवादः । तत्र वक्तृत्वमपि नास्तौति साध- नाभावविधिः । तेन साधनाभावेन साध्याभावो व्याप्त उक्तः । दृष्टान्तो यथोपलखण्डेति । कथमयमव्यतिरेको यावतोपल- खण्डादुभयं निवृत्तम् । किमतो यापलखण्डादुभयं व्यावृत्तं २० सरागत्वं च वक्तृत्वं च तथापि व्याप्या व्यतिरेको यस्तस्यासिद्धेः कारणादव्यतिरेकोऽयम् । कौदृशौ पुनर्व्याप्तिरित्याह । सर्वो वीतराग इति साध्या- ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुटी का। भावानुवादः । न वक्तति साधनाभावविधिः। तेन साध्याभावः साधनाभावनियतः ख्यापितो भवतीति । ईदृशौ व्याप्तिस्तया व्यतिरेको न सिद्धोऽस्य चार्थस्य प्रसिद्धये दृष्टान्तस्तत्वकार्या- करणाद्दुष्टः । अप्रदर्शितो व्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः । अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वादिति हेतुः । आकाशवदिति वैधण दृष्टान्तः । दुह . परार्थानुमाने परस्मादर्थः प्रतिपत्तव्यः । स शुद्धोऽपि स्वतो यदि परेणाशुद्धः ख्याप्यते । स तावद्यथा प्रकाशितस्तथा न युक्तो यथा युक्तस्तथा न प्रकाशितः। प्रकाशितश्च हेतुः । अतो वारपराधादपि परार्थानुमाने हेतुर्दृष्टान्तो वा १० दुष्टः स्यादपि । न च सादृश्यादसादृश्यादा साध्यप्रतिपत्तिरपितु साध्यनियताखेतोः । अतः साध्यनियतो हेतुरन्वयवाक्येन व्यति- रेकवाक्येन च वक्तव्यः। अन्यथा गमको नोकः स्यात् । स तथोको दृष्टान्तेन सिद्धो दर्शयितव्यः। तस्मादृष्टान्तो नामाऽन्वयव्यतिरेक- वाक्यार्थप्रदर्शनः। न चेह व्यतिरेकवाक्यं प्रयुक्तम् । अतो वैधर्म्य- १५ दृष्टान्त दूहासादृश्यभावेन साधक उपन्यस्तः । साधको व्यतिरेकविषयत्वेन। स साधको न च तथोपन्यस्त इति । अतोऽप्रदर्शितव्यतिरेको वरपराधाद्दुष्टः । विपरीतो व्यतिरेको यस्मिन्वैधर्म्यदृष्टान्ते स तथोक्तः । तमुदा- हरति । यदकृतकमित्यादि। इहान्वयव्यतिरेकवाक्याभ्यां २० साध्यनियतो हेतुर्दर्शयितव्यः । यदा च साध्यनियतो हेतुर्दर्श- यितव्यस्तदा व्यतिरेकवाक्ये साध्याभावः साधनाभावे नियतो न च तथा ·न्यायबिन्दुटीका। [३ परिच्छेदः । दर्शयितव्यः । एवं हि हेतुः साध्यनियतो दर्शितः स्यात् । यदि तुमाध्याभावः साधनाभावे नियतो नाख्यायते साधनसत्तायामपि साध्याभावः संभाव्येत । तथा च साधनं साध्यनियतं न प्रतीयत । तस्मात्माधाभावः साधनाभावे नियतो वक्तव्यः । विपरीतव्यतिरेके ५ च साधनाभावः साध्याभावे नियत उच्यते । न साध्याभावः साधनाभावे । तथा हि । यदकृतकमिति साधनाभावमनूद्य तन्नित्यमिति साध्याभावविधिः । ततोऽयमर्थः । अकृतको नित्य एव । तथा च सत्यकृतकत्वं नित्यत्वे माध्याभावे नियतमुक्तं न नित्यत्वं साधनाभावे । ततो न साध्यनियतं हेतुं व्यतिरेक- १० वाक्यमाह । तथा च विपरोतव्यतिरेकोऽपि वरपराधादृष्टः । दृष्टान्तदोषानुदाहृत्य दुष्टत्वनिबन्धनत्वं दर्शयितमाह । न ह्येभिरिति। साध्यनियतहेतप्रदर्शनाय दृष्टान्ता वक्तव्याः। एभिश्च हेतोः सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वत्रासत्त्वमेव यत्मामान्यलक्षणं तन्निश्चयेन न शक्यं दर्शयितुम् । ननु च सामान्यलक्षणं विशेष- १५ निष्ठमेव प्रतिपत्तव्यं न खत एवेत्याह विशेषलक्षणं वा । यदि विशेषलक्षणं प्रतिपादयितुं शक्यत। स्यादेव सामान्यलक्षणप्रति- पत्तिः । विशेषलक्षणमेव तु न शक्यमेभिः प्रतिपादयितुम् । तस्मादर्थापत्त्या सामर्थ्य नेति न तेषां निराकरणं द्रष्टव्यम् । साध्यनियतसाधनप्रतौतय उपात्ताः। तदसमर्था दुष्टाः स्वकार्य- २० करणादिति सामर्थ्यम् । यता साधनमुक्तम् । दूषणं वक्तुमाह । दूषणा का द्रष्टव्या । न्यूनतादौनामुक्ति- रुच्यते । न येत्युकिवचनं न्यूनतादिर्वचनम् । दूषणं विवरौतु- ·३ परिच्छेदः ।] न्याबिन्दटीका। ६६ १ माह । ये पूर्व न्यूनतादयोऽसिद्धविरुद्धानेकान्तिका उकास्तेषा- सद्भावनं यद्दचनं तदूषणम् । ननु च न्यूनतादयो न विपर्यय- साधनास्तत्कथं दूषणमित्याह। तेन न्यूनतादिवचनेन परेषामि- ष्टश्चासावर्थश्च तस्य सिद्धिनिश्चयस्तस्याः प्रतिबन्धानावश्य विपर्यय- माधनादेव दूषणं विरुद्धवदपि तु परस्याभिप्रेतनिश्चयनिबन्धा- ५ निश्चयाभावो भवति । निश्चयविपर्यय इत्यस्ति विपर्ययसिद्धि- रिति। उका दूषणाभासा इति। दूषणवदाभामन्त इति दूषणा- भामाः । के ते जातयः । जातिशब्दः सादृश्यवचन उत्तरसदृ- गानि जात्युत्तराणौति । उत्तरस्थानप्रयुक्रत्वादुत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि । तदेवोत्तरमादृश्यमुत्तरस्थानप्रयुक्तत्वेन दर्शयितु- अभूतस्यासत्यस्य दोषस्योद्भावनानि । उद्भाव्यत एतै- रित्युद्भावनानि वचनानि तानि जात्युत्तराणि । जात्या सादृ- श्येनोत्तराणि जात्युत्तराणौति । कतिपयपदवस्तुव्याख्यया यन्मयानं कुपाल्नममलमिन्दोरंशुवन्यायबिन्दोः । पदमजरमवाप्य ज्ञानधर्मोत्तरं य- ज्जगदपकृतिमात्रव्यापृतिः स्यामतोऽहम् ॥ समाप्तेयं न्यायबिन्दुटीका कृतिराचार्यधर्मोत्तरस्य ॥०॥ सहस्रमेकं श्लोकानां तथा शतचतुष्टयम् । सप्तमप्ततिसंयुक्त निपुणं परिपिण्डितम् । माह । १५ २०

·II.
न्यायबिन्दः ।
NYÍT AB IND U.

·न्यायविन्दुः। प्रथमः परिच्छेदः। सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति तद्व्यु- त्पाद्यते। द्विविधं सम्यग्ज्ञानं प्रत्यक्षमनुमानं च। तत्र प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम् । अभिलापसंसर्गयोग्य- प्रतिभासप्रतीतिः कल्पना तया रहितम्। तिमिराशु- भ्रमणनायानसंशोभाद्यनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तच्चतुर्विधम् । इन्द्रियज्ञानस्वविषयानन्तरविषय- सहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं तत्। मनोविज्ञानं सर्वं चित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं भूतार्थ- भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति तस्य विषयः स्वलक्षणम् । यस्यार्थस्य संनिधाना- संनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदस्तत्वलक्षणम्। तदेव परमार्थसत् । अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणत्वाबस्तुनः । अन्यत्सामान्यलक्षणं सो ऽनुमानस्य विषयस्तदेव च प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रमाणफलमर्थप्रतीतिरूपत्वात्। अर्थ- सारूप्यमस्य प्रमाणं तद्दशादर्थप्रतीतिसिद्धेरिति ॥ प्रथमः परिच्छेदः॥

·[ १०४ ] द्वितीयः परिच्छेदः । अनुमानं विधा। स्वार्थ परार्थ च । तत्र स्वार्थ चिरूपालिङ्गाद्यदनुमेये ज्ञानं तदनुमानम्। प्रमाणफल- व्यवस्थाऽचापि प्रत्यक्षवत् । त्रैरूप्यं पुनर्लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव । सपक्ष एव सत्त्वम् । असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम् । अनुमेयो ऽत्र जिज्ञासितविशेयो धौ। साध्यधर्म- सामान्येन समानो ऽर्थः सपक्षः । न सपक्षो ऽमपक्षः । ततोऽन्यस्तबिरुद्धस्तदभावश्चेति चिरूपाणि च। चौण्येव च लिङ्गानि। अनुपलब्धिः स्वभाव-कार्ये चेति तत्रानुपलब्धिर्यथा न प्रदेशविशेषे क्वचिहट उपलब्धि- लक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धरिति। उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुप- लम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च । यः स्वभावः सत्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु यत्प्रत्यक्ष एवभवति स स्वभावः। स्वभावः स्वसत्तामात्रभाविनि साध्यधर्मे हेतुः । यथा वृक्षोऽयं शिंशपात्वादिति। कार्य यथाग्निरत्र धूमा- दिति । अच डौ वस्तुसाधनौ। एकः प्रतिषेधहेतुः ।

·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुः । २०५ स्वभावप्रतिबन्धे हि सत्यर्थो ऽथ गमयेत् । तदप्रति- बद्यस्य तदव्यभिचारनियमाभावात्। स च प्रतिबन्धः साध्येऽर्थे लिङ्गस्य वस्तुनस्तादाम्यात्साध्यार्थादुत्पत्तेश्च। अतत्स्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च तत्राप्रतिबद्ध्वस्वभावत्वात् । ते च तादात्म्य तदुत्पत्तौ स्वभाव-कार्ययोरेवेति । ताभ्यामेव वस्तुसिद्धिः । प्रतिषेधसिद्धिरपि यथोक्ताया एवानुपलब्धः। सति वस्तुनि तस्या असंभवात्। अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभावविप्रकृष्टे- धात्मप्रत्यक्षनिहत्तेरभावनिश्चयाभावात्। अमूढस्मृति- संस्कारस्यातौतस्य वर्तमानस्य च प्रतिपत्तप्रत्यक्षस्य निवृत्तिरभावव्यवहारसाधनौ। तस्या एवाभावनिश्च- यात् । सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा। स्वभावानुपलब्धियथा । नात्र धूम उपलब्धिक्षण- प्राप्तस्यानुपलब्धेरिति । कार्यानुपलब्धिर्यथा। नेहाप्रतिबद्दसामर्थ्यानि धूम- कारणानि सन्ति धूमाभावात् । व्यापकानुपलब्धिय॑था। नात्र शिंशपा वृक्षाभावा- दिति । स्वभावविरुद्धोपलब्धिय॑था। नाव शौतस्पर्शो ऽग्ने- रिति ।

·१०६ न्याय बिन्दः । [२ परिच्छेदः । विरुद्धकार्योपलब्धिय॑था। नात्र शौतस्पर्णी धूमा- दिति। विरुड्डव्याप्तोपलब्धिर्यथा । न ध्रुवभावौ भूतस्यापि भावस्य विनाशो हेत्वन्तरापेक्षणादिति । कार्यविरुद्धोपलब्धिय॑था। नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शोतकारणानि सन्त्यमेरिति । व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्यथा। नात्र तुषारस्पर्शो ऽने- रिति । कारणानुपलब्धिय॑था। नाच धूमोऽग्न्यभावा- दिति । कारणविरुद्दोपलब्धिर्यथा । नास्य रोमहर्षादि- विशेषाः संनिहितदहनविशेषत्वादिति । कारणविरुद्धकार्योपलब्धिय॑था। न रोमहर्षादि- विशेषयुक्तपुरुषवानयं प्रदेशो धूमादिति । इमे सर्वे कार्यानुपलब्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगाः स्वभावानुपलब्धौ संग्रहमुपयान्ति । पारंपर्येणार्था- न्तरविधिप्रतिषेधाभ्यां प्रयोगभेदे ऽपि प्रयोगदर्शना- भ्यासात्स्वयमप्येवं व्यवच्छेदप्रतौतिर्भवतीति स्वार्थे ऽप्यनुमाने ऽस्याः प्रयोगनिर्देशः। सर्वत्र चास्यामभाव- व्यवहारसाधन्यामनुपलब्धौ येषां स्वभावविरुद्धा- ·२ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुः । दौनामुपलब्ध्या कारणादौनामनुपलब्या च प्रतिषेध उक्तस्तेषामुपलब्धिलक्षणप्राप्तानामेवोपलब्धिरनुप- लब्धिश्च वेदितव्या। अन्येषां विरोधकार्यकारण- भावासिद्धिः । विप्रकृष्टविषयानुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमानानिवृत्ति- लक्षणा संशयहेतुः प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थाभावासिद्धे- रिति ॥ इति द्वितीयः परिच्छेदः ।

·[ १०८ ] तृतीयः परिच्छेदः। विरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानम्। कारणे कार्यो- पचारात् । तद्दिविधं प्रयोगभेदात्। साधर्म्यवद्वधर्म्य- वच्चेति। नानयोरर्थतः कश्चिनेदो ऽन्यत्र प्रयोगभेदात् । तच साधर्म्यवद्यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते सो- ऽसद्व्यवहारविषयः सिद्धः । यथाऽन्यः कश्चिदृष्टः शश- विषाणादिर्नोपलभ्यते च क्वचित्प्रदेशविशेष उपलब्धि- लक्षणप्राप्तो घट इति तथा स्वभावहेतोः प्रयोगः । यत्सत्तत्सर्वमनित्यं यथा घटादिरिति। शुद्धस्य स्वभाव- हेतोः प्रयोगः । यदुत्पत्तिमत्तदनित्यमिति। स्वभाव- भूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः। यत्कृतकं तदनित्य- मित्युपाधिभेदेन। अपेक्षितपरव्यापारी हि भावः स्वभावनिष्पत्तौ कृतक इति। एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयो द्रष्टव्याः। सन्नुत्पत्तिमान्कृतको वा शब्द इति पक्ष- धर्मोपदर्शनं सर्व एते साधनधर्मा यथास्वं प्रमाणैः सिद्धसाधनधर्ममाचानुबन्ध एव साध्यधर्मेऽवगन्तव्याः । तत्वभावत्वात्स्वभावस्य च हेतुत्वात्। वस्तुतस्तयो- स्तादाम्यात्तन्निष्यत्तावनिष्यन्नस्य तत्वभावत्वाभावाद्- ·१०६ ३ परिच्छेद ।] न्यायबिन्दुः। व्यभिचारसंभवाच्च । कार्यहेतोरपि प्रयोगः। धूम- स्तबानिर्यथा महानसादावस्ति चेह धूम इति। इहापि सिद्ध एव। कार्यकारणभावे कारणे साध्ये कार्य हेतु- वक्तव्यः । वैधर्म्यवतः प्रयोगो यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्त तदुपलभ्यत एव। यथा नौलादिविशेषः । न चैवमि- होपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य सत उपलब्धिर्घटस्येत्यनुपलब्धि- प्रयोगः। असत्यनित्यत्वे नास्ति सत्त्वमुत्पत्तिमत्त्वं कृतकत्वं वा। असंश्च शब्द उत्पत्तिमान्कृतको वेति स्वभावहेतोः प्रयोगः। असत्यनौ न भवत्येव धूमो ऽत्र चास्तौति कार्यहेतोः प्रयोगः। साधर्येणापि हि प्रयोगे र्थावैधर्म्यगतिरिति । असति तस्मिन्साध्ये न हेतोर- न्वयाभावात् । तथा वैधाणाप्यन्वयगतिः । असति तस्मिन्साध्यभावे हेत्वभावस्या सिद्धेः। न हि स्वभाव- प्रतिबन्धे सत्येकस्य निवृत्तावपरस्य नियमेन नित्तिः। स च दिप्रकारः। सर्वस्य तादात्म्यलक्षणस्तदुत्पत्ति- लक्षणश्चेत्युक्तम् । तेन हि निवृत्तिं कथयता प्रतिबन्धो दर्शनीयः। तस्मान्नित्तिवचनमाक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्श- नमेव भवति। यच्च प्रतिबन्धोपदर्शनं सदेवान्वयवचन- मित्येकेनापि वाक्येनान्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेन वा प्रयुक्तेन सपक्षाऽसपक्षयार्लिङ्गस्य सदसत्त्वख्यापनं कृतं ।

·न्यायबिन्दुः। [३ परिच्छेदः । भवतीति नावश्यवाक्ययप्रयोगः। अनुपलब्धावपि यत्मपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदपलभ्यत एवेत्युक्ते ऽनुप- लभ्यमानं तादृशमसदिति प्रतौतेरन्वयसिद्धिः। डयो- रप्यनयोः प्रयोगे ऽवश्यं पक्षनिर्देशः । यस्मात्साधर्म्य- वत्प्रयोगे ऽपि यदपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते सो ऽसद्यवहारविषयः। नोपलभ्यते चानोपलब्धिलक्षण- प्राप्तो घट इत्युक्ते सामर्थ्यादेव नेह घट इति भवति । तथा वैधर्म्यवत्प्रयोगे ऽपि यः सद्व्यवहारविषय उप- लब्धिलक्षणप्राप्तः स उपलभ्यत एव न तथाच तादृशो घट उपलभ्यत इत्युक्त सामर्थ्यादेव नेह सद्यवहार- विषय इति भवति । कौशः पुनः पक्ष इति निर्देश्यः। स्वरूपेणैव स्वय- मिष्टो निराकृतः पक्ष इति। स्वरूपेणेति माध्यत्वेनेष्टः। स्वरूपेणैवेति साध्यत्वेनेष्टो न साधनत्वेनापि । यथा शब्द स्यानित्यत्वे साध्ये चाक्षुषत्वं हेतुः। शब्दे ऽसिद्ध- त्वात्साध्यं न पुनस्तदिह साध्यत्वेनैवेष्टं साधनत्वेनाप्य- भिधानात्। स्वयमिति वादिना यस्तदा साधनमाह। एतेन यद्यपि क्वचिच्छास्त्रे स्थितसाधनमाह। तच्छास्त्र- कारेण तस्मिन्धर्मिण्यनेकधर्माभ्युपगमे ऽपि यस्तदा तेन वादिना धर्मः स्वयं साधयितुमिष्टः स एव साध्यो ·३ परिच्छेदः । न्यायबिन्दुः। नेतर इत्युक्तं भवति । इष्ट इति यत्रार्थे विवादेन सा- धनमुपन्यस्तं तस्य सिद्धिमिच्छता सो ऽनुक्तो ऽपि वच- नेन साध्यस्तदधिकरणत्वाविवादस्य । यथा परार्था- श्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयनासनाद्यङ्गवदिति। अचा- त्मार्था इत्यनुक्तावप्यात्मार्थताऽनेनोक्तमात्रमेव साध्य- मित्युक्तं भवति । अनिराकृत इति। एतल्लक्षणयोगे ऽपि यः साधयितुमिष्टो ऽप्यर्थः प्रत्यक्षानुमानप्रतीति- स्ववचनैर्निराक्रियते न स पक्ष इति प्रदर्शनार्थं तत्र प्रत्यक्षनिराकृतो यथा अश्रावणः शब्द इति। अनु- माननिराकृतो यथा नित्यः शब्द इति। 'प्रतीति- निराकृतो यथा अचन्द्रः शशौति । स्ववचननिराकृतो यथा नानुमानं प्रमाणम् । इति चत्वारः पक्षाभासा निराकृता भवन्ति । सिद्धस्यासिद्धस्यापि साधन- त्वेनाभिमतस्य स्वयं वादिना तदा साधयितुमनिष्ट- स्योक्तमात्रस्य निराकृतस्य च विपर्ययेण साध्यस्तेनैव स्वरूपेणाभिमतो वादिन इष्टो निराकृतः पक्ष इति पक्षलक्षणमवद्यं दर्शितं भवति। विरू पलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानमित्युक्तम् । तत्र त्रयाणां रूपाणामेकस्यापि रूपस्यानुक्तौ साध- नाभास उक्तावप्यसिद्धौ संदेहे वा प्रतिपाद्यप्रति- ·११२ न्याबिन्दुः । [३ परिच्छेदः। यथा पादकयोरेकस्य रूपस्य धर्मिसंबन्धस्यासिद्धौ संदेहे चासिद्धो हेत्वाभासः। यथा अनित्यः शब्द इति साध्ये चाक्षुषत्वमुभयासिद्धम्। चेतनास्तरव इति साध्ये सर्व- त्वगपहरणे मरणं प्रतिवाद्यसिद्धं विज्ञानेन्द्रियायु- निरोधलक्षणस्य मरणस्यानेनाभ्युपगमात्तस्या च तरुष्व- संभवात्। अचेतनाः सुखादय इति साध्य उत्पत्ति- मत्त्वमनित्यं वा सांख्यस्य स्वयं वादिनो ऽसिद्धम् । तथा स्वयं तदाश्रयणस्य वा संदेहे ऽसिद्धः । बाष्यादिभावेन संदिह्यमानो भूतसंघातो ऽग्निसिद्धा- वुपदिश्यमानः संदिग्धासिद्धः। यथेह निकुञ्जे मयूरः केकायितादिति तदापातदेशविभ्रमे। धर्म्यसिद्धा- वष्यसिद्धो यथा सर्वगत आत्मेति साध्ये सर्वचोपलभ- मानगुणत्वम्। तथैकस्य रूपस्यासपक्षे सत्त्वस्यासिद्धा- वनैकान्तिको हेत्वाभासः। यथा शब्दस्यानित्यत्वा- दिके धर्म साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मः सपक्ष-विपक्षयोः । सर्वचैकदेशे वा वर्तमानस्तथास्यैव रूपस्य संदेहे ऽप्यनैकान्तिक एव। यथा सर्वज्ञः कश्चिद्विवक्षितः पुरुषो रागादिमान् वेति साध्ये वक्तृत्वादिको धर्मः संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः। सर्वचैकदेशे वा सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यत इति । एवंप्रकारस्यानुपलम्भस्या- ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुः । दृश्यात्मविषयत्वेन संदेहे हेतुत्वात्। असर्वज्ञ- विपर्यायावक्तृत्वाात्तिः संदिग्धा। वक्तृत्व-सर्वन- त्वयोर्विरोधाभावाच्च। यः सर्वज्ञः स वक्ता न भवती- त्यदर्शने ऽपि व्यतिरेको न सिध्यति। संदेहाद्विविधो हि पदार्थानां विरोधः। अविकलकारणस्य भवतो- ऽन्यभावः। अभावाविरोधगतिः। शीतोष्णस्पर्शवत् परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भाववत्। स च विविधो ऽपि विरोधो वक्तृत्व-सर्वज्ञत्वयोर्न संभवति । न चाविरुद्धविधेरनुपलब्धावप्यभावगतिः। रागादौनां वचनादेश्च कार्यकारणभावासिद्धेः। अर्थान्तरस्य वा कारणस्य निवृत्तौ न वचनादेर्निवृत्तिरिति संदिग्ध- व्यतिरेको ऽनैकान्तिको वचनादिः। द्वयो रूपयो- विपर्ययसिद्धौ विरुद्धः। कयोईयोः सपक्षे सत्त्वस्य सपक्षे चासत्त्वस्य यथा कृतकत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं च नित्यत्वे साध्ये विरुद्धो हेत्वाभासः। अनयोः सपक्षे ऽसत्त्वमस- पक्षे च सत्त्वमिति विपर्ययसिद्धिः। एतौ च साध्यविप- र्ययसाधनाविरुद्धौ। तत्र च तृतीयोऽपौष्टविघातकृति- रुद्धः। यथा परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयनाशना- द्यङ्गवदिति। तदिष्टामंहतपारार्थ्यविपर्ययसाधना- विरुद्धः स इह कस्मान्नोक्तः। अनयोरेवान्तर्भावात् । न ·११४ न्यायबिन्दुः । [३ परिच्छेदः । ह्ययमाभ्यां साध्यविपर्ययसाधनत्वेन भिद्यते। न होष्टो- क्तयोः साध्यत्वेन कश्चिविशेष इति द्वयो रूपयोरेकस्या- सिद्धावपरस्य च मंदेहे उनैकान्तिकः। यथा वीतरागः कश्चित्सर्वज्ञो वा वक्तृत्वादिति। व्यतिरेको ऽत्रासिद्धः । मंदिग्धो ऽन्वयः। सर्वज-वीतरागयोर्विप्रकर्षावचनादे- स्तत्र मत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धमनयोरेव दयो रूपयो संदेहे ऽनैकान्तिकः। सात्मकं जीवच्छरौरं प्राणादि- मत्त्वादिति। न हि सात्मकनिरात्मकाभ्यामन्यो राशि- रस्ति। यत्र प्राणादिवर्तते। आत्मनो वृत्ति- व्यवच्छेदाभ्यां सर्वसंग्रहात्। नाप्यनयोरेकच वृत्ति- निश्चयः। मात्मकत्वेन निरात्मकत्वेन वा प्रमिद्धे प्राणादेरसिद्धिः । तस्माज्जीवच्छरीरसंबन्धी प्राणादिः सात्मकादनात्मकाच सर्वस्माद्याहत्तत्वेनासिद्धेः। ताभ्यां न व्यतिरिच्यतेन तवाऽन्वेति। एकात्मन्यप्यसिद्धेः। नापि सात्मकान्निरात्मकाच तस्यान्वयव्यतिरेकयोरभाव- निश्चयः । एकाभावनिश्चयस्यापराभावनान्तरीयक- त्वात्। अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरू पत्वात् । अत एवान्वयव्यतिरेकयोः संदेहादनैकान्तिकः साध्ये- तरयोरतो निश्चयाभावात्। एवं त्रयाणां रूपाणा- मेकैकस्य दयोईयोर्वा रूपयोरसिद्धौ संदेहे च यथा- ·३ परिच्छेदः ।] न्यायबिन्दुः । १२५ योगमसिद्धविरुद्धानैकान्तिकास्त्रयो हेत्वाभासाः। वि- रुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः। स इह कस्मान्नोक्लो उनुमानविषये ऽसंभवात् । न हि संभवो ऽस्ति कार्य- स्वभावयारुक्तलक्षणयोरनुपलभस्य च विरुद्दतायाः। न चान्यो ऽव्यभिचारौ। तस्मादवस्तुदर्शनबलप्रवृत्तमाग- माश्रयमनुमानमाश्रित्य तदर्थविचारेषु विरुवाव्यभि- चारी साधनदोष उक्तः। शास्त्रकाराणामर्थेषु भ्रान्त्या विपरीतस्य स्वभावोपसंहारसंभवात्। न ह्यस्य संभवो यथावस्थितवस्तुस्थितिष्ठात्मकार्येषूपलम्भेषु। तचोदाह- रणं यत्सर्वदेशावस्थितैः स्वसंबन्धिभिः मंबध्यते तत्सर्व- गतं यथाकाशमभिसंबध्यते सर्वदेशावस्थितैः स्वसंबन्धि- भिर्युगपत्सामान्यमिति । तत्संबन्धिस्वभावमात्रानु- बन्धिनौ तद्देशसंनिहितस्वभावता। नहि यो यत्र नास्ति स तद्देशमात्मना व्याप्नोतौति स्वभावहेतुप्रयोगः । द्वितीयोऽपि प्रयोगो यदपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपल- भ्यते न तत्तत्रास्ति । तद्यथा। क्वचिदविद्यमानो घटो नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सामान्य व्यक्त्यन्त- रालेष्विति। अयमनुपलम्भप्रयोगः स्वभावश्च परस्पर- विरुद्धार्थसाधनादेकत्र संशयं जनयतः। त्रिरूपो हेतु- रुक्तः । तावतैवार्थप्रतौतिरिति न पृथग्दृष्टान्तो नाम ·११६ न्यायबिन्दुः । [३ परिच्छेदः। साधनावयवः कश्चित्। तेनास्य लक्षणं पृथगुच्यते गता- र्थत्वात्। हेतोः सपक्ष एव सत्त्वमसपक्षाच सर्वतो व्यावृत्त- रूपमुक्तमभेदेन पुनर्विशेषेण कार्यस्वभावयोर्जन्म तन्मात्रानुबन्धौ दर्शनौयावुत्तौ। तच्च दर्शयता यत्र धूम- स्तवाग्निरसत्यनौ न क्वचिडूमो यथा महानसेतरयोः । यत्र कृतकत्वं तचानित्यत्वमनित्यत्वाभावे कृतकत्वा- संभवो यथा घटाकाशयोरिति दर्शनीयम् । न ह्यन्यथा सपक्षविपक्षयोः सदसत्त्वे यथोक्तप्रकारे शक्ये दर्श- यितुम् । तत्कार्यतानियमः कार्यलिङ्गस्य स्वभाव- लिङ्गस्य च स्वभावेन व्याप्तिः। अस्मिंश्चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति। एतावन्मात्ररूपत्वात्तस्येति । एतेनैव दृष्टान्तदोषा अपि निरस्ता भवन्ति । यथा नित्यः शब्दो ऽमूर्तत्वात् । कर्मवत्परमाणुवबटवदिति । साध्यसाधनधर्मोभयविकलास्तथा संदिग्धसाध्यधर्मा- दयश्च यथा रागादिमानयं वचनाद्रथ्यापुरुषवत् । मरणधर्मोऽयं पुरुषो रागादिमत्त्वाद्रथ्यापुरुषवत् । अमर्वज्ञोऽयं रागादिमत्त्वाद्रथ्यापुरुषवदिति। अन- न्वयो ऽप्रदर्शितान्वयश्च यथा यो वक्ता स रागादि- मानिष्टपुरुषवत्। अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद्दटवदिति। तथा विपरीतान्वयो यदनित्यं तत्कृतकमिति साधण ·३ परिच्छेदः। न्यायबिन्दुः । वैधाणापि परमाणुवत्कर्मवदाकाशवदिति साध्याद्य- व्यतिरेकिणः। तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेकादयो यथा सर्वज्ञाः कपिलादयोऽनाता वा। अविद्यमानसर्वज्ञ- ताप्ततालिङ्गभूतप्रमाणातिशयशासनत्वादिति । वैधर्योदाहरणं यः सर्वत्र प्राप्तो वा स ज्योति ना- दिकमुपदिष्टवान् । तद्यथा ऋषभवर्धमानादिरिति । तबासर्वज्ञातानाप्ततयोः साध्यधर्मयोः संदिग्धो व्यति- रेकः। संदिग्धसाधनव्यतिरेको यथा न त्रयौविदा ब्राह्मणेन ग्राह्यवचनः कश्चित्पुरुषो रागादिमत्त्वा- दिति। अत्र वैधयॊदाहरणं ये ग्रायवचना न ते रागादिमन्तस्तद्यथा गौतमादयो धर्मशास्त्राणां प्रणे- तार इति। गीतमादिभ्यो रागादिमत्त्वस्य साधन- धर्मस्य व्यावृत्तिः । संदिग्धामंदिग्धोभयव्यतिरेको यथा । अवौतरागाः कपिलादयः परिग्रहाग्रहयोगा- दिति। अत्र वैधये॒णोदाहरणं यो वीतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहो यथा ऋषभादेरिति । ऋषभादेवीत- रागत्वपरिग्रहाग्रहयोगयोः साध्यसाधनधर्मयोः संदिग्धो व्यतिरेकः। अव्यतिरेको यथा अवीतरागो वक्तृत्वात्। वैधोदाहरणं यत्र वीतरागत्वं नास्ति स वक्ता। यथोपलखण्ड इति। यद्यप्युपलखण्डादुभयं ·११७ न्यायबिन्दुः । [३ परिच्छेद। व्याहत्तया सर्वो वीतरागा न वक्तति व्याप्त्या व्यति- रेकासिद्धेरव्यतिरेकः। अप्रदर्शितव्यतिरेको यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वादाकाशवदिति । वैधयेणापि विपरीतव्यतिरेको यथा यदकृतकं तन्नित्यं भवतीति । न द्येभिदृष्टान्ताभासहेतोः मामान्यलक्षणं सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वचासत्त्वमेव निश्चयेन शक्यं दर्शयितुं विशेषलक्षणं वा । तदर्थापत्त्यैषां निरासो वेदितव्यः । दूषणा न्यूनतायुक्तिः । ये पूर्व न्यूनतादयः साधन- दोषा उक्तास्तेषामुद्भावनं दूपणं तेन परेष्टार्थसिद्धि- प्रतिबन्धात् । दूघणाभासास्तु जातयः। अनुभूत- दोषोद्भावनानि जात्युत्तराणौति । इति तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः । न्यायबिन्दुः समाप्तः ·CRITICAL NOTE. p. I, B prefixes ओं नम. सर्वज्ञाय. 1 5. B सम्यग्ज्ञानपूर्विके- त्यादिना I.6, Bomits चेति. 1. 7, खाभिधेय०, B अभिधेय.. 1. 8, अतस्तन्न निरून्यते : this was printed from conjecture. A omitting न , B has the न. 1. 8, B अभिधेये तु निःप्रयो- जने तत्पतिपत्तये. 1. 12, तत्प्रतिपत्त्यध, B तत्प्रतिपत्तये p 2. 1 6, उपायो व्युत्पादनम्य, B उपयोग्युत्पादनस्य 1 7. B वाच्यं, 1 8, B सामथ.-एक तु वदत् ; these letters are very inclistinct in A, B confirms the conjectural text. ] 10, read प्रयोजन पद with B. 1 12, B तलच. I 14, B व्यत्याद्यमानानां. 1. 16, B omits इद. 1. 20, B omits अपि. | 23. write प्रदेश, p. 3, 1 2, put the stop after प्रेक्षावतां 1. 3. व्यनर्थ- सशयः, B adds अपि. 1. 4, B याख्यातगा. -B कौडाद्यर्थ. 1. 9, B ज्वरहतक्षक० 1. 10, अतो वा प्रकरणात् , this was primted from conjecture, A seems to read अतोऽन्यप्रकर- गात् , B has भावाप्रकरणात् (sic ). 1. 11, सभाव्येत , Badds the numeral 5; so also with the preceding 4 cases. 1. 13, अभिधेयादिषु ; B adds त्तक्तेषु (sic ), supparently for उक्तघ. -B onmits तु. 1. 15, B अभिसंवादसंज्ञानं ( sic ) 1. 17. प्रदर्शितमथं, B prefixes खय. 1. 21, विज्ञान, B ज्ञानं. 1. 21, B oints च.

·१२० CRITICAL .. 1.5. , p. 4, I. 1, अत एव: B adds . 1. 3. तत्रैवार्थे, B तत्रैव चार्थ. 1. 6, प्रत्तिविधयो०, B प्रतिविषया. 1 9, लिङ्गसंबन्ध , read लिङ्ग- संबई with B; A लिगसबवं (sic ). 1. 10, निवतस्य, B नियत.. 1. 11, आदर्श यत्, B उपदर्शयत्. 1. 12, प्रदर्शितः, B दर्शिः !. 18, B writes अत्यत विपरीतभावाभादानि (sic ). 1. 19, B omits, अर्थक्रियासमर्थ. 1 20, तदेव, Badls तेन 1. 22, अर्थाधिगमात्मकं , B writes अर्थाविजियासमर्थवखधिगमात्मकत्वं. p. 5, 1. 3, संमर्गः, write संसगैः ; A संसः (sic ) , B संसर्गः (sic) अन्याकारवस्तु०, B अन्याकारवस्तु ०. कुम्बिका.. ( A कुंविका ), B., 1. 9, ननु, B adds च. 1. 13, तदेव, Badds तेन. 1. 16, कारण शब्दोपादाने was printed fronm comjecture, A having Roueà ; it is now confirmed by B. 1. 17, मन्यते, B writes गम्यत (sic ). 1. IS, तयो B adds मध्ये. I. 21, अर्थकिया निर्भामे, B अर्थक्रियानिर्भासात्. 1. 22, प्रत्तिः , read utfy: with B. p. 6, 1.2, ज्ञाने, B ज्ञाते.-अर्थे ज्ञाते, read अर्थिन. with B; the reading in A cannot be made out. l. 7, उपेक्षणीयः; B adds अपि. 1. 11. Bomits इति 1. 13, रत्तो न; Badds च. 1. 15, निबन्धनैवेति ; B omits एव. 1. 21, •सिद्धि०, B सिद्धेः. 1. 22, यावढ्यात, B writes यावद्या ( slc ) या काचित्परुष..-सम्यग्ज्ञान०, B सा सम्यग्ज्ञान०. p. 7, 1. 1, B omits सा. l. 3, तद्युत्पाद्यते, 13 तत्सम्यरझान युत्पाद्यते. 1. 6. B omits व्युत्पाद्य ते. 1. 8, द्वौ विधौ, B द्वे विधे. 1. 9, दे, B adds एव. 1. 10, व्यक्तिभेदे, B भेदे. ]. II, सकल- व्यक्त्यनुयायि was printed from conjecture, the fourth and fifth aksharas having been destroyed ; it is con- .

·NOTE १२१ firmed by B. 1. 13, अप्रर्शिते ; B adds तु. I. 15, द्विविध : read द्वैविध्य with A and B. 1. 19, अक्षाश्रितत्वेन was printed from conjecture, A having अलक्षाश्रितत्वेन, it is confirmed by B. 1. 20, लक्ष्यते, B लभ्यते. 1 22. ०ज्ञान, B विज्ञान. p. 8, 1. 7, ग्रहोते, B ग्टहीत.. 1. 13, एकदेशः, B एकदेश- निर्देशः. 1. 14, प्रत्यक्ष, B प्रत्यक्षत्वं.-B omits च 1. 15. तत्कल्पनापाढाधान्तत्व०, B तत्कल्पनापोठमान्तत्व०. 1. 19, सिद्ध, B प्रसिद्ध.-B writes तदनकल्पना०. 1.22, अर्थक्रियाक्षम, B adds च. . p. 9, 1. 1, wafari, write au taai with A and B. 1. 2, निराकरणार्थ, B निरासार्थ, cf. below l. 13.--तु, B च. 1. 14, विपतिपत्तिनिरासार्थ , B adds (विप्रपत्तिनिरासार्थ) तथाऽधा- न्तग्रहयोनाप्यनुमाने निवर्तिते कल्पनापोटग्रहणं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्. 1. 15, स्वप्रतिभासे ऽनर्थे ऽध्यवसायेन, B ख प्रतिभासो ( १ खप्रतिभासें ) र्थ र्याध्यावसायेन p. 10, 1. 2, अभिलाप्यते, B अभिलप्यते , A's reading is also corrected to this.-अभिलापेन संसर्गः, Badds अभिलाप- मंसर्गः 1. 4, शोलनं, write मौलनं with A and B.-~-अभिधेया- भिधानयोः, B अभिधानाभिधेययोः. 1 5, संनिविष्ठौ, B निविछौ. 1. 6, अभिधेयाभासः, B अभिधेयाकारभासः 1.7, अभिलापेन, B अभिलाप०. 1. 8, B omits भवति 1. 10, संस्छाभासा, B स- सृएप्रभासा ( ? संस्टएप्रतिभासा) 1. 11, संग्टद्येत, B सद्यते. 1. 12, आभासा, B प्रतिभासा.- तदहर्जातस्य, B adds बालकस्य. 1. 15, योग्यता०, B योग्यत्व.. 1. 16, प्रतिभासत्वं, B प्रतिभासत्वे. p. ll, l. 5, संनिहितमात्र०, B संनिहितार्थमात्र०. 1. 12, ·१२२ CRITICAL - श्रोत्रज्ञानं, B श्रोत्रविज्ञानं.-शब्दखलक्षणग्राहि, B omits शब्द. शब्दस्खलक्षणा, B शब्दे खलक्षणं च. 1. 18, ज्ञान, B .विज्ञानं as in 1, 12. 1. 22, परेण, B adds सूत्रेण ( MS. मूत्रेण ) p. 12, 1.3, विभ्रम०, B चम०. 1. 4. मन्द, Badds हि भ्रभ्यमाणे, B भ्राम्यमाणे 1. 5. विनम०, A नम०. 1. 9. ज्वलित.. B ज्वलितरूप --B आध्यात्मिकं भ्रातिकारणं. 1 11, इन्द्रियनान्त्य- योगात्, B omits इन्द्रिय 1. 14, B omits हि -अलातादौ, । अलाते 1. 17, तैः, B एतैः --तथाविधं, B तत्तथाविधं ; तत् 15 also supplied in margin of A. 1. 20. निराकरणाथ. B निरासाथ 1. 22, मानसप्रत्यक्षे, B मानसे च प्रत्यक्षे. p 13, 1. 2, ज्ञानस्य, B विज्ञानस्य. -अन्तरमस्येति, B adds अनन्तरः. 1. 9, विषयविज्ञानाभ्या हि मनोविज्ञानं, B विषयविज्ञा- नाभ्यां मनोविज्ञानाभ्या मनोविज्ञानं &c. तदनयोन परस्परसह- कारित्व, B तदनयोः परस्परस्य सहकारित्व, 1. 12, B omits कृत.-.B omits second असौ. 1 15, प्रत्यक्षमित्यक्त, A प्रत्यक्त, corrected into प्रत्यक्षमित्युक्त.-Bomits इति. 1. 22, विज्ञानस्य, B ज्ञानस्य p. 14, I +, B has the pratika सर्वचित्तेत्तादि. 1. 11, वक्तुं शक्य, B शक्यं वक्त 1. 12, मातरू पेया, B मातानुरूपेगा 1. 13, साता- दिरूपः, B मतरूपः...-स्यात, Balds तदा l. 17, ज्ञानानुभव -तच्च ज्ञानरूप वेदन B तत्वज्ञानखरूपवेदन 1.21, भावनायाः, B भावनयो ( Sic).- याभामस्थ, B अवभासस्य p. 15, 1. 1, गतिः, B • गमन 1 12, B onmits अर्थ. 1. 13, अस्फुटाभत्वात्, B adds एव च 1 16, परिसमात्यर्थः, B परिसमाप्ति- वचन. 1 18, चतुर्विध०, B चतुर्विधस्य 1. 21, प्रमाणस्य विषयः, B विषयः प्रमागास्य ·NOTE १२३ p 16, 1. +, अनर्थाध्यवसायेन, read अर्थाध्यवसायेन with B 1 12, 'ज्ञानम्य, B ज्ञान. ] 13, सन, read a with B. 1. 20, स च, B स एव च, p 17, I. 11. B has the pratika अन्यदित्यादि.-तत्मामान्य- लक्षण, B तस्मात्मामान्यलक्षा. 1 18, the clause ततस्तसामान्यnahi is omitted in A, but is supplied in the margin ; B ततस्तस्मात्सामान्यलनगा p. 18, 1. 9, अर्थात्, B प्राथादर्थात् 1. 13. अर्थदर्शन० B व्यर्थ- प्रद नि० ] 16, B repeats यद् before सादृश्य 1. 17, ज्ञान, B विज्ञान. 1. 18. तच्च सादृश्य, B तच्च सारूप्य सादृश्यं p. 19, 1. 2, तत्सिद्दे, B तत सिद्धेः. 1.5, विज्ञान, B ज्ञान 1. 12, 51977, B adds gfa. p 20, l. 3. ०रूपत्वं, read रूप Tith B. 1. 5, अवस्थाप्यमाने, B व्यवस्थाप्यमाने. 1. 8. दर्शनं. B अदर्शनं ( त्वेनादर्शनं ) 1. 9, B omits तु l. 11, अवस्यन्ति, B अध्यवस्यन्ति. The colophon ill B is इति आचार्य धर्मोत्तरविरचिलायां न्यायविन्दुटीकायां प्रत्यक्षपनि- छेद , प्रथमः A adds to colophon the words मङ्गलमस्तु. p. 21, 1. व्याख्यातु, B व्याख्यातुकाम.. I. 7, निर्देशाङ्गमेव, A. निर्देशार्थमेव. p 22, 1. 2, B has the pratika प्रमाया फल मिति 1. 3, प्रत्यक्ष- वत्प्रत्यक्ष इव, MSS प्रत्यक्ष इव प्रत्यक्षवत् : it was perhaps unnecessary to make the correction 1.8, B omits ere. 1. 14, A omits तद् 1. 20, A omits अर्थ , it is supplied , in margin. p. 23, 1. 2. निरस्तं, B निबिद्ध. 1. 3, पाकदेशासिद्धः, B adds निरस्तो हेतुः. 1. 7, कुर्यात्, B ब्रयात् l. 11, साधारणानेकान्तिक', ·१२४ CRITICAL - B adds अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् 1. 12, सपक्षव्यापिसत्ताकस्य so B; A rites सपक्षऽव्यापिसत्ताकस्य with what looks like a correction of सपक्ष Into सयक्षा 1 14. तु, A हि. 1. 15. निश्चितवचनेन, A निश्चयवचनेन. 1 19. निरासः, Badds नित्य: शब्दः कृतकत्वात् खवत्, compare l. 11. above Tarious reading. 1. 22, असत्त्ववचनात्, B असत्त्वशब्दात्. p. 24, 1.2, Bonmits अपि, 1 6, तदुच्यते, B उच्यते. 1. 7, दयो- ग्प्यपादानम्, B omits अपि. 1. 8, अनियमे, B अनियते 1. 9, स हेतुरिति, A omits स it is supplied in the margin. 1. 13, प्रथोक्तव्यः, A कर्तव्यः. 1. 22, स सपक्ष; A omits स. p 25, 1 1, साब्दादेशः, 1 शब्दादेशः corrected in the margin to सशब्दादेशः ----सामान्य, B साम्य 1. 8, तेन 'ध, B omits च -तविरुद्धत्वं, B च विरुद्धत्व p26, 1. 1, उपलब्धिर्ज्ञानम् । तस्या लक्षणा जनिका सामग्री, A उपलब्धिज्ञान तस्य लक्षण । जनि का सामग्रौ. 1. 10, कथ्यते, B गम्यते 1. 13, दृश्य, B दृश्यत्व 1 14, घटविविक्त०, B घटादि- विविक्त.. 1. 16, वस्त न निश्चितं तज्ञान च, B वस्तु तज्ज्ञानं चा ( slc ) न निश्चतं. 1. 19, ततो दृश्यघटरहितः, B तादृशघट- रहितः. p. 27, 1. 13, अतश्च संनिहिताय ९ प्ररत्तः सः, so A, writing यातच tor व्यतच, and संनिहिता, corrected into सनिहिताय in the margin; B व्यतश्च सन्निहिता यद्दद्यं प्रटत्ताः (sic) स. 1. 17, शक्यो द्रष्टुं शक्यो ; B omits the numbers in this para. 1: 19, स्वभावमुदाहर्तुमाह, B adds स्वभावेत्यादि. 1. 20, साध्यस्यैव B साध्यस्य भावः. p. 18, 1. I, A omits स ] 4, शिशप०, A writes सिंसप in . खभावः, ·NOTE. १२५ B the first place and fou in the second; so also in the next line प्रचुरसिंसपे, but अविदितशिंशया०. 1. 6. यदा, B यथा. -उपादी, B उपदये. 1. 7, रक्षव्यवहारनिमित्त, B अक्षयवहारस्य निमित्त. 18, शिंशया पश्यति, B पश्यति शिंपा.-अक्षं, A अक्षत्व. 1 9, B puts the stop after स मूढ'. 1. 12. अग्निरिति. A वहिरिति. 1. 13, प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धन', B प्रत्यक्षानुपलभ निबधन. I. 15, अयुक्त, A युक्तं. 1. 17. अत्रेति एषु, B अत्रेति अत्र. 1. 18, B omits साधनौ 1. 19, B omits the first अभावः. p. 29, 1. 1, परस्पर०, B परस्पर. 1 3, हेतवः, B adds अपि 1. 8, कारण, B कारण ०. 1. 15, • अभावः, B अभावात्. 1. 16, अप्रतिबद्द०, B अप्रतिबध० 1 18, न प्रतिबद्ध्यः ; B omits न. - अप्रतिबद्ध०, B अप्रतिबंध०. 1. 23, अविनाभावनिश्चयः, B अविनाभावि- त्वनिश्चयः p. 30, 13, व B कः. 1. 13. लिङ्गस्येत्याह, B लिंगस्य न वस्तुन इत्याह. 1. 14, Bomits अर्थ आत्मा. 1 15, तादात्म्यं, B adds तत्स्वभावत्वं.1 16, तत्र, B तत्तत्र 1.19, निश्चयापेक्ष एव,Bनिश्चयापेक्षया एव 1. 20, अपेक्षः, B अपेक्षया. 1. 23, लिङ्गस्य, Badds स्यात्. p 32, 1 3, एकैकस्य, B एकस्य 1. 6, स्वभावविशेषविप्रकृष्ठाः, B खभावविशेषरहिताः. 1. 14, अमूळेति, B अमूठेत्यादि.1 17, एकज्ञान- ससर्गिणि, B adds भूतले. 1. 18, दृश्यतया, B दृश्यमानतया, 1 19, •सस!, B ससर्गात्. 1. 20, समग्र०, B समय०. p33, 1. 6, B omits तु. I. 13, B omits न 1. 20, A and B omit first, it is supplied in the margin in A. p. 34, 1.2, B omits इति. -- स्फट, A स्फुटः. 15, अनुष- लण्यमानत्वात्, A अनुपलभ्यमानत्वात्. 1. 8, निःशवगमनागमन०, B निःशंकगमागम०. 1. 10. तदेवमेतस्य, B तदेव तस्य.-० व्यवहारस्य, A ·CRITICAL . , 1 व्यवहार.. 1. 18, A omits अभाव. 1. 19, अकृत कति. 1. 21, gafaat, so B I apparently reads gafauno, which has been corrected into प्रवर्त्तन्यपल० (:1c). p. 35, 15, एकादश प्रकारा अस्या इत्येकादशप्रकारा, B एकादश- प्रकारा एकादश प्रकारा अस्य इत्येकादाप्रकारा 1. 9, भेदात्, A भेद. 1. 21. धवलाए ह०. Bधवलाएहस्थ. p 36, I. 3, B omits च 1. 4, 1 तगृहांगणा देपोन भ (sic) वहिना, B तदृहागणस्येन च. --- तद्देशः. B scems to write तादृशः. 1. 7, दृश्यमानादृश्यमानाकाशदेशावयव.. A दृश्यमानाकारी (SIC) देशावयवः. 1. 17, शिंशयात्व म्य, B शिशपात्व. 1. 21, न यः. B यो न p. 37, 1. 2, तादृशे, A तादृश०. 1 4, प्रतिघध्य म्य, 1 प्रतिध्य.. --B omits यथेति 1.5, A omits इति, Trting, hoverer, न शीतस्पर्श (sic) I 7. दृश्ये, A दृश्यो, B दृश्ये दु 1 8, दूरस्थत्वात्, B टूरत्वात्. 1. 13, विरुद्ध०, A विरोध०. 1. 14, तत्र, A यत्र. 1. 16, निरत्तिमनुमिमौते, A निवृत्तिनुमौयते 1. 17. सर्वापवरक०, B. सर्वोपवरका 1 20, भवतीति, B ommits इति. p. 38, l. 1, जननात्, B जनकात्. 1.2. विनश्वरः । तम्य, A विनश्व- रस्य. 1. 3, नामाव०, B नाधव० 1. +, रञ्जनादि०, B रजकादि०. 1. 7, B omits च. 1. 10, दृश्यतया, A तया 1. 11, यत एवं, A य एव. 1 13, दृश्यमानात्मत्व, B दृश्यमानात्मकत्व. 1. 15, यदि दृश्य धटात्मत्व०, B यदैव दृश्यघटात्मकत्व०.-दृश्यात्मत्वम्, B दृश्यात्मत्वम्. 1. 16, यद्यय, Badds घटः 1. 20, प्रतिषेधः, B निषेधः, p 39, 1. 3, न तानि मन्तीति, B तानि न संतौ (sIc). l. ro, वहे, B अग्नेः, 1 13, तथा, B तथा च. 1. 14, B omits च. 1. 17, विशिय०, B विशिरो. 1. 20, दृश्य न भवति, B अदृश्यं भवति. .

·NOTE १२७ , . . + , p 40, 1 1, Bomits तत्र. -दृश्यः. B दृश्यते. 1. 2, प्रतिध्यते. B प्रतिषिध्यते.--ज्वलितः, B प्रज्वलित' 1 3, इन्धन, B वन. 1 8. विशिष्यन्ते, B विपोष्यंते , so also in ]. 10.-B omits तत्. 1. 18, A भाव (sic), B भाव. 1 21, देश, B प्रदेश. 1 23, B omits रोमहर्षादिविशेषयुक्त p 11, 1. 1, विशेष युक्त०, B विशेषगुणा युक्त०. 1. 2, रोमहर्षादि०, B गोमहर्ष 15, तत्र, A यत्र. 1. 7, तस्मिन्देपो, B तद्देपो. 18. धूममात्रेण तु, A omits g. 1 10, B omits fate, A omits न 1. 13, प्रयोगान्ताः, A प्रयोक्तान (SIC), B प्रकाता 1. 16, सत्याह, A त्याह (sic).--B omits सति , cf. next lime. 1 19, दशग्रह गात्तदाहरण ०, B दशग्रहणोदाहरण. p42, 13, अर्थान्तरविधीत्यादि, MSS. अर्थातरविधौति -प्रति- घेध्यादर्थादर्थान्तरस्य, B प्रतिषेध्यादातरस्य. 1. 11, प्रयोगभेदेन भेदः. 1. 12, शब्दश्च, B शब्दस्तु 1. 13, घटिताना B परिघटिताना. 1. 16, B प्रयोगभेदादेव भेदः, B omits, इति शब्दः 1.20, प्रतिषेधः, B निषेधः. p. 43,1 1, तस्य च व्यवहारः, B तयवहारश्च. 1. 4, अनुपलब्धौ, B adds मत्यां. 1. 5, दृश्यानामेघ B दृश्यमानानामेव.-B omits स | 22, M A the words एव ये, to and including अभावेन, 1 23, are supplied in the margin p +4, 13, विरोधः, B adds च. 1. 10, प्रतीतौ प्रतीतः । omits प्रतीतः. 1. 14, तथा च सति, B तेघा च सति. 1 17, संप्रति नास्ति, B स प्रतितनौ. p. 45, अदृश्यानुपलब्धि', B adds तु -B omits 7.1.9,B omits सा.-लक्षणा, A writes लक्षणा । न ज्ञान० 1 17, न तु, B न च. p 46, 1 3, तल्लिङ्ग, A लिङ्ग. 1.6, A omits च. 1. 9. • लम्बना, ·१२८ CRITICAL B • लम्बना. 1 12, औपचारिक, A औपचारक 1. 17. प्रतिपादितं. B adds भवति. 1 18, व्याख्येयं, B च आख्येय, p. 47, 1. 3, B omits तद्दिविमिति. 1. 8, A साधर्म्यव? विध्य- वञ्चेति 1 9, धर्माऽम्य , A writes यव्य (sic) for यस्य ; B धर्मास्य 112. B omits a lune here, Iriting साधर्म्यमभिधेय यम्य तु वैधय॑मभिधेय 1 14, A writes शब्द. । त्यत्र. 1. 20. B अर्थः प्रयोजन यत्प्रयोजनं प्रकायितव्यं वस्तु उद्दिश्य. 1. 21, A प्रकाशयितव्यवस्तु. -अनयोः, B नानयो p. 48, 1. 15, उदाहरन्, B उदाहरणमुदाहतु 1. 17, B omits सिद्ध.. 1. 18, योग्यत्वस्य, B योग्यत्वे ] 21, व्याप्तिः, A व्याप्ति०, 1. 22, च, A वा p. 49, I. 6, मात्र०, B मात्रः. p. 50, 1. 1, प्रयोगः सविशेषणं, B प्रयोगस्य विशेषगां. 1. 3, यस्य, B स यस्य. - A repeats the pratiku यदुत्पत्तिमदिति after उत्पत्तिमत्. 1. +, विधेः, B विधिः. 1. 11, A अनियतत्वे. p bl, l, न, B adds च -विशेषणं, B विशेषणपदं. 1. 8, B 1. 9, प्रत्ययभेदभैदिशब्दे B. प्रत्ययभेदशब्द. 1. 16, B omits second साध्य ते. 1 19, • प्रयोगः. B . योगः 1. 20, एवमथ, B एतदर्थ p. 52, 1. 2. गमकत्वात्, A गमत्वात्. 1. 6, B omits इति B omits साध्यधर्मस्य. 1. 12, B omits हि, I. 15, स्मृतमथ, B स्मतमर्थाय. p. 53, 1. 6, इह, B एव. 1. 8, अनुबन्धश्च खभावः, Boअनुबंधवाश्च l. 11, साध्यसाधनयोः, B साध्यसाधन. 1. 18, अनुबन्थ्येव, B अनुबधेच. 1. 19, A स तनिष्यत्तावनिष्पन्नस्य साधन । p. 54, 1. 10, खभावः। स एव च साध्यः । तथा च सिद्धसाधन०, B यः omnits - भावः ·NOTE. खभावः स एव च साध्यस्वभावः मिइसाधन० 1 1], खभावहेतवः, B खभावे स्वभाव हेतवः. 1. 13, अग्नेः, B अग्नि०. 1. 18, कार्यहेतौ, B कार्यहेतोः. 1. 19, कार्यकारणत्व०. B कार्यकारणभाव०. p.55, 1. 6, A omits हेतुरपि I. 9, नियतः, B नियमः. 1 12, नियतः, B नियमः. 1. 16, निवृत्तः, B निवर्तते 1 17, वैधर्म्यप्रयोग, B वैधर्म्यवत्प्रयोगम्.- 1. 20, साधर्मावति व्यतिरेकः, B साधर्म्यव्यतिरेकः, p. 56, 1 1, B omits इति ] 2, B तथाप्यन्वयवचनसामर्थ्यात्. 1.3, A व्यतिरेक०. 1. 4, B बुद्ध्यवसितस्य. 1. 10, Bomits ते. 1. 13, A साध्यसत्वं. 1. 19, B सर्वस्य प्रतिबद्धस्य. p. 57, l. 4, B omits aa 1. 5, तेनाक्षिप्त प्रतिबन्धोपदर्शन तदेवान्वयवचनं. 1 9, निवर्वनिवर्तक०, B निवर्त्य निवर्तकयो.. 1. 11, अन्वये, Badds अपि. 1. 14, A इतिकरण हेतो. 1 17, B ormits तु. 1. 19, उक्तन, B युक्तेन p.58, 1. 1, A व्याप्तिप्रतिपद्यमानेन. 1.3, A omits प्रतीतेः. 1. 5, B is corrupt, or has a lacuna from gett: to sa इति भवति. 1. 9. यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति, B यदुपलब्धिलक्षणप्राप्त मनोपलभ्यत इति. p 59, 1. 5, A साध्यत्वेनैवावयमिति. 1. 7. अर्थः, B अर्थो य.1 10, असाध्य कचित्माध्यं साध्यं चासाध्य प्रतिपनाः, B असाध्यं किंचित्साध्य साध्य चासाध्य के चित्प्रतिपन्ना. 1. 15, तत्किमर्थ, B तत्कथ. 1 19, B onts 1 20 उदाहरति, Badds यथेति. p. (i), I., टतौयान्तस्यार्थे वर्तते, B टतीयान्तस्यार्थन युक्तः. 1. 7, B omits एव. 1. 10, B omits अपि. 1. 13, B omits धर्मः. 1. 15, साध्यत्व०, B साध्यत्वस्य.-चेद, B चैतत्. p. 61, 1. 2, B omits second ae l. 17, B omits aa. l. 18. Bomits ते. , ·CRITICAL , . p 62,1 1, Bomits अनुक्ता. 1.5, शयनासनादिघु, A शयनादिघु. 1. 6, A, आत्मार्थत्वेन प्रसिद्धः (omitting अन्वयः ). 1. 7. B परार्थ- मात्रेण. 1 9, B omits परस्य. 1. 14. अनिराकृतः, A अनिकृतः. 1. 16, प्रदर्शनाय, B प्रतिपादनाय. 1. 19, न स पक्षः, B स न पक्षः.- प्रत्यक्षनिराकृतः, B omits प्रत्यक्ष. p 63, 1. 8, विकल्प विज्ञान विषयत्वेन, A विकल्प विज्ञानेन. 1. 9, •विकल्पज्ञानग्राद्य, A ज्ञानग्राद्य. 1. 23, ब्रवीमिति वक्ति. B ब्रवीति वक्ति. p64, 1 1, A writes तद्येतद. 1. 2, A व्यसत्यानि. I.), तथा, A यथा. 1. 8, आदर्शयता, A आदर्शयिता 1 9, शाब्दस्य, B शब्दस्य. 1. 10, B असन्तों ग्राह्य, A असन् ग्राह्य. 1 12, शाब्दप्रत्ययार्थस्य, A शब्दप्रत्ययार्थस्य. p. 65, 12, शब्दप्रयोगः, B omits the next, two lines, going on to पूर्वकमेव ; the copyist's eye has iandered from the one शब्दप्रयोग' to the other. 1.3. शब्द:, A writes टब्दः. 1 6, एव , B adds च 1. 9, अनन्तगतक्रमेण, Bअन- न्तरोक्तन क्रमेणा. ] 16, असाधनं, A adds the figure 2. 17, वा, A adds the figure +...-निराकृतः, A adds the figure 5. p 66, 1. 2 एतद्, तद्. 1.3, प्रतिरूपक, B प्रतिरूप. 1. A writes विवक्त. 1. 11. कस्य, B कस्यैकस्य.----वा कि०, A वाक्यं. 1. 17, अनित्यः, B नित्यः I 18, B writes दयोईयोरपि. 1. 22, चायच, Badds तत्र विज्ञान (sic) चक्षुरादि जयित (sic). p. 67, 1. 1, B writes कार्यान्तभूतं 1. 2, B writes उच्यते. 13, वायुरिह। तेषा, B यायुः । इह तेषा. 1. 6, असंभवात्, B अभावात्. 1. 10, विज्ञानसत्तया, A विज्ञानसत्ताया, so also in 1 .

·NOTE. १३१ next line. I. 11, ततः, A तत्र. 1. 14, हेतुभूत. A writes हेतु- ज्ञात्तत (sic). p. 68, 1. 1, परार्थो हि, B परार्थादि. 1. 5, प्रमाण, B प्रमाण्यं. 1. 6, स्यात्, B adds तदा. 1. 14, A writes बाध्यादिह्यमाना. 1. 17, A writes गक. p. 69, 1. 1, A writes तदधात. 1. 5, केकायितापातविनमः, B केकायितापातनिकुंजे विभ्रमः. 1. 6, अस्मात्, B अन्यस्मात. p. 70, 1. 2, B omits नित्यत्व. 1. +, ग्टह्यते, B ग्टह्य ते. 1. 8, A writes विद्युदाकाश घटवत्. 1. 9, नाकाशादौ, B omits what follows down to the second नाकाशादौ, by a copyist's error. । p 71, 1. +, संदिग्धा, B संदिग्ध०. 1. 7, B omits च. 1. 9, एवं- जातीयस्य, B एवंजातीयकस्य. 1. 11, संशयहेतुः, B सदेहहेतुः (sic). 1. 13, सर्वक्षे, B सदिग्धे. 1. 17, न स वक्ता, B स वक्ता न. 1. 18. साधनाभावेन, B साधयंभावेन. 1. 20, सिध्यति, Badds इति. 1. 22, होति । यस्मात्, B हिर्यस्मात् । p. 72,1. 18, आक्रामन्, B आक्रामयन्. 1.21, असामर्थ, A writes असमर्थ, B असमर्थ. p. 73, I. 2, अन्धकारान्तरासमर्थः, B अन्धकारान्तराजननासमर्थः (correct अन्धकारान्तरजननासमर्थः). 1. 3, असमर्थावस्था०, B असा- मर्थ्यावस्था०.1. 5, संतानयोः, A writes सतनयोः 1. 12, तद्दिवर्तिनः A तद्विवर्तिनः. 1. 14, अन्धकाराक्रान्तायां, A writes व्यंधकारायाक्रांतायां. 1. 15, • हेतुकृतं Bहेतुत्वकृत ]. 16, भवता, A B भवतः, p. 74, 1. 14, विरोधौ, B विरोधी -कः कस्य. 1. 21, नित्यत्वे, A B नित्यत्व. p. 75, 1, परस्परपरिहारेण, B परस्परेण. I. 3, वस्तुतत्त्वं, A ·writes स्तुतत्वं. 1.13.Bomits प्रति. 1. 14, लहानवम ० B सहावस्थान. I. 16, विविधः, हिरोध p.76 1.2, विरोधाच, Bomits च. 1.6, निवत्यै A. निर्जी 1. 10, वचनादि०, B वचन.. 1.1, सरसाइसर्वज्ञल विपर्यवाद्विपक्षात &c., B तस्मादसर्वज्ञवावीतरागत्वविपर्ययात् (sic) विपक्षासात्वा- वौलरागादिमत्त्वात्संदिग्धः &e. p.78, 1.23, परस्परस्य A परस्परमात्. p. 80, 1. 8, चकाच्या, A आध्या. 1. 11, साधारण निकान्तिक: A साधारमा निकान्तिक..----. च्यात्तिकः, Aardds the ligure 2. p. 8l, I. 7, भवन्सवः, A भवन् सर्वः p. 82, 1.9, अपरमावनिश्चयन, Amits निश्चयन ०. p. 83, 1.2, निश्चयायोगात्, निश्चययोगात्. 1. 5, प्राणादि०, A प्रमाणादि०. I. Il, Bdrojas a line, writing साध्यस्ये योहि (sic). I. 13, सिद्धिः, B असिद्धिः 1. 18. B omits वा. A omits one वेन. p. 84, 1.2, विरुद्धं यत्, उ अहिराई 1. 18, स्वात्, B स्थादेति तत्. p. 85, 1.7, A.omits तदर्थ ति. I. 11, A writes o आगमात्रयो, p.86,1.4., एकं, Bएव. संबन्धिभिः Bखसंबन्धिभिः. 1. 9, च, B वा. p. 87, 1. I, समवायलक्षणः, A सलवावलक्षा]. 2, तेन, Bअनेन. 1. 4, तत्कोडी०, B न क्रोडौ०. 16, तद्देशासत्ताभावे, B वद्देशसत्ताया अभावे. 1. 12, तत्तत्तत्र, A तत्तत्र, B वतन. 1. 17, व्यक्ति शून्ये, A शून्ये. 1. 21, Bomits व्यक्त्यन्तरेष. p. 88,I. 1. सदागमसिद्धस्य,A दागममसि. (sic),Bतस्मादागम०. 1.2,सर्वगतत्वासर्वगतत्वयोः, B सर्वगतत्वयोः.. 3,अभिसंबन्धित्वं, अभि- संबद्धत्वं 1. 6, उल्ला विरुद्ध०, B उत्तौं । इह विरुद्ध०. I. 7, न च वस्तुन्यस्य, B न वस्तुन्यम्य हेतो. 1. 10, Bomits उक्तः. 1. 11, तावते वेति, A 1.21.

·NOTE, २३३ , १ तावला चेति. 1. 12, जातः, B ततः. 1. 13, तवचनं, B ततस्तहचनं. 1. 18, B omits इति. p. 89, i. 2, A omits ज्ञानं. 1. 3, अभेदेनोक्तं, B उक्तामभेदेन. 1. 5, B omits यत्. 1.9, विज्ञाते, B ज्ञाते. 1. 12, B तस्य, B साधनमात्रस्य. 1. 18, एवं Badds च. p. 90, I. 1, इतरत्र, A adds इति. 1.5, साधर्म्य०, B साधम्य. 1. 8, सद सत्त्वे, A adds the figure 2. 1. 17 साधर्म्य, B माध्य.. 1. 21, दृष्टान्तव्यतिरेकेया, B दृष्टान्तमन्तरेण. 1. 22, B puts the न before हेतो. p. 91, 1.5, 94517:, A writes yeftia, (as it always writes दर्शयिता), B दर्शकः ---प्रदर्शिते, B दर्णिते. 1. 9, B omits वैधN- दृष्टान्तस्य तत्. I. II, दृटान्तस्य दोधा; A is defective from here; at the end of the line chat is wanting : B दृष्टान्त- दोषा. 1. 13, omits दृष्टान्तः. ]. 14, उक्तं भवति. B इत्येतदुक्तं भवति. 1. 16, प्राब्दस्य नित्यत्वे साध्ये, B नित्यत्वे साध्ये प्राब्दस्य. p. 92, 1. 15, रागादिमत्त्वं, A रागादिमत्त्वे. ]. 18, सह्यते, B संग्टह्य ते. 1. 18, वाद्यपि, A विद्यपि. 1. 22, B omits अत्र. p. 93, 1. 2, पाक्यः, B शक्यते.-अनित्यत्व०, B अनित्य. 1. 4, अनित्यत्व०, B अनित्यत्वे. 1.5, दृष्टान्तः; B goes on to तदर्थश्च, 10, from a common cause of error. 1. 6, प्रदर्शितान्वयः is from conjecture, the mutilated line breaking off at g. 1. 22. A omits तथाप्यनियतं. p. 94, 1. 1, वक्तुदोषात्, A writes वक्त दोघात्, B वक्तदोषात्. 1. 2, नव दृष्टान्त०, B तद्दष्टान्त०. 1. 4, नव, B अपि ...-वक्तुमाह, B वक्तकाम आह. 1. 5, परमाणवत्, B घरमा ०. 1. 9, रच्यभावः, निरत्ताभावः (sic). B ·CRITICAL NOTE. . P.95, 1.18, व्याको सच, B मन यार.. 14 लागादि.3 रोगादि०. 1. 17, त इति, B त इतोह. 1, 20, त्रयोविदा, B त्रयोविदः p. 96, 1. 9, बोगस्य, A योगना ---निवतिः from BA थ, the line breaking oft. p. 97, 12, ख्यापिता, A स्थायिता, B omits far. l. 14, शान्तेन सिद्धः, B दृशान्तनासिद्धः. 1. 18, अतः, B अयं. p. 98, 1. 3, B संभाव्य ते.---प्रतायेत, B प्रतीयते. 1. 12, प्रदर्श- नाय, B प्रदर्शना हि. 1. 19, प्रतीतये, B प्रतिपत्तये. p. 99, 1. 6, अत्ति, B adds एव. 1. 7, टूषणवत्, B दूषणावत्. 1.9, Bommits इति. 1. 17, लमान &c. B आचार्य धर्मोत्तरमाद - विरचिलायां न्यायबिन्टौकायां टतीयः परिच्छेदः समाः . शिक्षा संस्थान, आय, जारणमा