·. FOREWARD We are, indeed, very thankful that at long last, we are able now, through the grace of the Holy Miother, the first volume of our humble Series on the sublime life and teachings of Strami Vivekananda. The Series consists of two Sanskrit Dramas, called "Bharata-Vivekam" (1881-1393 A. D.) and "Visva-Vivekam" (1893 1902 A.D.), composed by my humble self, as my humble 'Arghya' or offering at the holy feet of Swamiji on the occasion of his supremely atrspicious Birth Centenary. The Dramas have been completed long ago; but due to printing difficulties, could not be brought out before. The "Bharata-Vivekam" has also been staged a number of times by Pracyavani Sanskrit Pali Dramatic Troupe, as foilows: 1) Under the auspices of Visvarupa Theatre, a leading Dramatic Concern of India on 2.11-62, A large Dunber of Monks of Ramkrishna Mission, Bclur Math, and Nuns of Sarada Math, Dakshineswar, graced the function on the occasion of Swami Vivekananda Birth Centenary). 2) Under the auspices of All India Bengali Literary Conference at Gorakhpur, on the occasion of its 24th and Swami Vivekananda Session, on 28 12 62. 3) Under the auspices of the Trustees of Mahajati Sadan, with Sri P. C. Sen, Chief Minister, Govt. of West- Bengal, as President. On the occasion of the Birth Centerary of Swami Vivekananda on 17-1-63. 4) Under the auspices of Ramkrishna Vedanta Math of Swami Prajnananda on the occasion of Birth Centenary of Swami Vivekananda, on 19-1-63. 5) Under the auspices of Vivekananda Society, Shyam Square, Calcutta. On the same occasion on 26-1-63. 6) Under the auspices of Ramkrishna Vivekananda Ashram, village Pairadanga, Nadia, W. Bengal, of Swami Sovananda Puri on 9 2 63. 7) Under the auspices of Ramkrishna Ashram, Nift' pith, 24 Parganas, W. Bengal, of Swami Buddhananda on 26 2-63. 8) Under the auspices of Baranagar, Ramkrishna Sevashram of Swami Satyananda on 25-2-63., 9) Under the attspices of Saraswati Biharof Raghri Vira and Ramayana Vidyapith of Sri J. Dålmia, át-Cons titation Hall, New Delhi on 13-4-63. w ·The Bharat-Vivekam (To be Staged as fixed ) 10) Under the auspices of the Maharastra State Swim Vivekananda Buth day centenary Computee at Sundar bhai Hall Bombay on 26 10-63 11). Under the auspices of Sri Aurobindo Ashram Pondichery on 30-10-63 12 Under the auspices of Swami Vivekananda Cente nary Committee at Barrackpore on 18th Oct '63 13 Under the auspices of Burnpur Bharati Bhawan on the 24th November, 1963 14 Under the anspices of Purulia Swami Vivekananda Centenary Committee, on the 25th November, 1963 Through the grace of the Holy Mother, thousands attended our functions on every occasion and highly app reciated the same very graciouslv We are very grateful to Srimat Swami Sambuddha nanda to whom the whole country, nay, the whole world is immensely grateful for his unting efforts for maling the world wide Swamijı Birth Centenary functions a great success We humbly prav to Swami Vivekananda to accept thes as our very small token of reverence and devotion We also pray to all to forgive us for all our faniits and failings generously PRANAN PRACHIYAYANI (Inst of Onential Learning) 3 Federation St, Cal 9 Dated, the 20th Oct 1963 Jatındra Bimal ·BLESSINGS I am very glad that Dr Jatındra Bimal Chaudhur, the well known Sanskrit Scholar, Dramatist and Poet, has brought out this beantıful Volume on Srimat Swami Vivekananda, on the occasion of his Holy Birth Centenary Snamuji, as is well known, was a great protagonist of Sanskrit Learning Culture and Civilization, and so it is very fit and proper that a Sansi nt Drama on buss sublime life is being published for the first time The Dram2 deals with some main incidents of Swamiji s life from his first meetiug with Sn Ramkrishna Paramahansa Deva to his leating for the Parliapient of Religions in Chicago (1881 AD-1893 A D) What strikes us inost here is the intense spirit of res erence and devo uon manifest in every line of the work This has, indeed made the work a Puja an Arghya at the holy feet of Swamiji 1 le language is very sweet and simple yet poetic and dignified The beauty of the work has been much enlianced by the inclusion of a large number of street verses and songs in different metres and tunes It is indeed very difficult to compose a biographical drama For the drama must be a true History, but be not dry Again it must be a real work of Art and Poetry, yet free from exaggerations So it goes to the great credit of Dr Jatındra Bimal that he has been able to combine Fact with Poetry in a manner at once scientific and street. This excellent volume should be in the hands of all and on the shelves of all Libraries in India and outside We eagerly wait for the Companion Volume on Swami ji called Vista Vivebam dealing with the rest of bus sublime life upto May, 1902 Oar Blessings to Jatındra Bimal for his noble efforts to popularise Stamiji s sublime teachings amongst all through the medium of a language which is still today the most revered most lored and most aniversal langriage of India SIYAMI SAMBUDDHANANDA General Secretary, Vivekananda Centenary Committe (Central) Belur Math and President, RamLashna Mission Howrah. Ashram Bombay 20 10 63 ·SUMMARY OF BHARATA-VIVEKAM ACT BY ACT PRASTAVANA (Prologue) Nandı-singer, Sutradhar (Stage Manager), Nati (Main Actress ) The Sutradhara and the Nati discourse abont the theme of the Drama to be staged The Sutradhara ex plains to the Nati the great glory and supreme excellence of the holy life of Swami Vivekananda Ordinanıly it is found, he points ont that one lamp lights up another, but it is very rarely that a whole series of lamps is lit up by & single one But from Sn Ramkrishna to Swami Viveka nanda from Swami Vivekananda to Sister Nivedita, from Sister Nivedit to posterity,—what a glorions series of lamps lit up beautifully from a single, sublime lamp Sri Ramkrishna SCENE I Place House of Surendranath Mitra Simulia, Cal cutta 1881 Time---Night, 7 pm Suendranath, Sn Ramkrisna, Narendranath Fust meeting between Sn Ramhnashna and the young singer Naredranath at the house of Surendranath Mitra Calcutta supremely auspicious moment for the whole world At the very first sight Sri Ramkrishna joyfully knows Narendranath to be the fittest message bearer At the very first sight, Narendranath feels, anevitably attracted towards Sn Rambnshna --but fails to know him as he really is Avatara or Incarnation of Go Himself SCENE 2 Surendranath, Narendra, Frends Place Dakshineswar Temple Time Forenoon, Nuendranath is inuch attracted by Ramlashna Paramahansa and consequently he accompanies one day Surendranath Mitra ond bis friends and comes to the Holy Temple of Dalhinestar The discontses of Sr Raminshna Paramahansa attrict him everso more ·Summary of the Bharat-Yirekam 7 Paramahansadeve praises Narendranath before Kesavachandra and others Narendranath vehemently protests and therefore, Paramahansa, a bit agitated, renfies the truth of his statements, as he used to do, by praying to the Goddess Kali He again re-confirmed that whaterer he said was absolutely right and Narendranath was simply incomperable among men SCENE 3 Place Holy Temple of Dakshineswar Time Morning Ramkrishna Paramahansadera and Sri Narendranath Narendranath was feeling much dejected and worried, because nobody could affirm on personal knowledge that God was visible He approached in this connect on Maliarsı Devendranath as well, but was disappointed But the straight, sincere reply of Sri Paramahansa to his query if God were visible, at once removed all donbts of Narendranath Paramahansa told him outright that God was not only visible, but conld be seen niore conspicuously and from a nearer angle than he visited Narendranath (Sarvada drisyate puroam tvattopi spastato ku salt, p 21) Trom this day Narendranath completely surrendered lumself to the divine will of his Lord Paramhansadevn SCENE 4 Place Sri Ramkrisna's room at Daksinesxar Bhavatarını Temple Time-Morning Sri Ramkrishna, Narendranath An intimate conversation between Sri Ramkrishna and Narondranath After years of testing Narendranatlı, fina lly, accepts Sri Rainkrishni as lus Gurti unreservedly Bnt moved at luis poverty and comestic troubles, kindl hearted Sri Ramkrislina advises fum to go to Mother Bhava tarzdı, and ask worldly wealth froin Her Accordingly, Narendranath approrches the Mother three tines but ·8 The Bharat Vivekam coines back three times without asking for any such thung SCENE 5 A Farce (Viskambhaka) Placo A Village road at Dakshineswar Time-Morning A match-maker, a barber, a Gardener These three jokingly discuss amongst themselves the proposal of marriage of Narendranath The Scene Changes Place_Room of Ramkrishna at Daksıneswar Kalı Temple Time-1885 11 March, ScRamkrishna, Narendra, Gırisa Harahara, Balarama, Master Mahasaya, Sri Ramkrishna Paramahansadeva (1885 AD) wants Narendra and Girish to discuse about the Tacarnation of God Srı Paramahansa thus imparts hus instructions to his beloved disciples He tells Brahma and Kali are one and the same and during the training period in particular, lus devotees must be very watchful and particularly careful SCENE 6 Place Garden House at Kasipore, Calcutta 1886 Time--Evening Sri Ramkrishna, Doctor Sarkar, Sri Saradamanı, Narendranath Just before leaving his mortal coils Sn Ramkrishna enjoins Sri Saradamanı to carry on his work; and, at long last, reveals himself to Narendranath as an Avatara SCENE 7 Place Ghusuri Village, West Bengal Time-Morning. Sri Saradamanı, Golapamba, a village girl, Swamiji Before going on a pilgrimage to all over India, Swa miji comes to Ghusun-Village to ask Mother's permi "I will not return, till Sri Ramkrishna's wishes are Ssion ·Summary of the Bharat-Vivekam fulfilled"-trith this firm resolution in mind, and blessings of the Holy Mother he starts on a tour of the whole of India, to get acquainted with her soul directly. SCENE 8 Place . Palace of Maharaja of Alwar Time : Morning, Febrnary, 1891. Maharaja of Altar, Dewan, Stramiji. During his pilgrimage tour, Swamiji arnres at Alwar palace and meets the Maharaja there. Maharaja expresses himself against Idol-IVorship, on the ground that idols are mere clay-dolls At once, Swamiji asks the Derran or Prime Miruster to spit on a photograph of the Maharaja Naturally, the Desat refuses to do so Then Stamiji explains the great truth, thus the photo is not the living man; yet, as it stands as the symbol of a man, naturally we refuse to spit on it. In exactly the same manner, the Image is the sym. bol of God Himself. SCENE 9 Place . Limbadı, Gazrat. Time : Night. Head of the Limbadı Group of so-called ascetics, his associate, a boy, Swamiji. During his wanderings, Swamiji comes across a group of fa Sadhus at Limbadi, Guzrat They threat to kill Swamij, unless he agrees to sacrifice his Brahmacharya. But through the help of a boy, Swamiji is ultimately res cued by the Police sent by the Maharaja of Limbadı SCENE 10 Place : Vivekananda Rock near Rameswara Kanyakumanha Temple. Time : Forenoon Swamiji Vivokananda as Pariyrajala roamed about the length and breadth of India and witnessed her real condition with He was determined to remove the unearthly his own eyes ·10 The Bharat Vivekam poverty of India along with her Religions upliftment and all round development At that time it flashed upon his mind that he must ask for material help from the West SCENE 11 Place House of Manmatha Nath Bhattachaya Madras Tine Forenoon Swamiji Devotees Servant Swami Vivekananda was anxiously watching for reply from the holy mother Sri Saradamani Devi to his letter He saw a dream from which he concluded that his Guru Sri Paramhansa permitted him to go to the West for ful filline his mission the spread of Indian cultural heritage throughout the world But Swamijı was determined not to move an inch in that direction without the permission of the Holy Mother This he got and he at once made up his mind to go to the West SCENE 12 Place Palace of the Maharaja of Khetri Time Evening 1893 Maharaja of Khetri other kings court dancer Swamiji Reception of Swamp at the palace of Khetri Maharaja Over joyed at the birth of a son after a long time through Swamij s grace the Maharaja of Khetri invites Swamiji to bis palace to express his gratefulness to him He desires very much to entertain Swamiji by the exhila rating songs of his celebrated Court dancer But being a Sannyasın Swamij at first refuses to attend Later on however he is pleased with the intensely devotional songs of the Court dancer and blesses her The Malaraja makes all arrangements for Swamiji s proposa journey to Chicago to attend the All World Par liament of Religion He requests Swamiji to assume the name of Vivekananda wluch Swamiji graciously agrees to do ·भारत-विदेकस्य अकारादि-वर्णक्रमेण श्लोकसूची पृ. श्लोः पृः श्लोः '' यगौरवं दूर २३२ उचाले तोय. ६६ १६७ भ ४६ ६० ऊर्मिमाला ३६ ४० बगुठसम्मिता यनत्य मन्दिर यदूरे प्रवइति यनन्त करणासिन्धु यनुरागखरोद्दीष्ठ यवस्नहारा अमृत महित ४६ ७० २०४ २०१ ४१ यवतार बरा १८१ 'क' १७२ थशान्तसागरः यह मीडनक દદ यहनिरामह 'आ' यात्मानमार्पयमई याध्यात्मिवादि यालेख्यमेतत् विमजोऽस्ति देकः १२ यामाग्रते कोटि १३३ एकतो जाहवी १२ एकपाय तुलाया ६६ १७८ एकोऽपि तुष्टः २ १२५ एतदीश्वरविश्वासि १२ १४० एप मे परिवारस्य ६३ १७३ १६६ कण्टक्रिटकानने ६५ १०६ कष्टकः कण्टक २६ कन्या कुमारीति ६० करगतो ध्रुवमस्मि १२६ करिण वनासि १४५ करणा-वरुणागार स्लम्बिकाशाकनिमानि ५३ वापि तात: ६३ कृपामपि वसुधा योटि-कोटि-विश्व ७६ २४ कोटिगुणमणि ५८ ११७ कोटिशो वन्दे ४३ २५ १८२ यासाय काल ५६ २०६ 'इ. ૨૨૦ ६ १६६ इच्छाजातं तव इष्टदेवनाम ३६ २२२ ·श्लो ४८ ४ १०८ ७७ २२४ पृ कोटिसूर्यसमुद्दीष्ठ कोडलोलामिमालाया ६१ क्लिप सम्प्रति क्कासि व खामिन् ६२ क्षुद्रा मे तरणी क्षुर करे शाणित २८ क्षेने क्षत्रे श्यामला ६६ 'ग' गच्छ वत्स पितृस्थान १६ गुरुवयस्य माहात्म्य ६ गुरोराशीर्वच काम्य ६६ गृहशतशत- श्लोकसूची श्लो 'त' १७५ तनाप्येष विशेषण २ १२३ तथेशमाप्तु विहिते १७६ तदा सुतोऽनाथ इति ३७ १७७ तप पुञ्जसमुद्भत ७१ तवोन्मादकारागारे २७ तलस्य तलमारयात ६ तस्याशिपा तनय ठगप पाप दुखदैन्ये १७ तावद् भोजनमन्दिरे १६६ तोरे कापि भाति ३६ ६ तुहिनशैल ६८ १८७ १५ ७४ C २० १०० १६३ गैरिकवसन धृत्वा ४७ वातारी भुवनस्य २१ ग्रहा उपग्रहा सर्वे आमोऽस्मदीयो 'घ' घटकाय निवेद्याहो घटके घटनावृत्ति घटना कठिना जाता २६ ७४ ७७ ७५ १२८ त्रेतायामवतारो यो १२४ त्व निभुवननाथ त्व हि सन्ध्या त्व त्वद्दत्तामधिगम्य ३६ ११२ त्वन्मन्त्रप्रतिसस्कृतेन ३६ ७६ त्वमम्ब सध्या त्व हि १८ ४६ त्वमसि जले तथैव स्वाहग गुरुविपुल २२,२४ ५६,६१ १८६ 'द दयख दास्या मयि १२२ १६४ दारिद्रयादिसमुद्भवेन २४ ६२ ४३ दास खापत्यबुद्धया ३४ ११४ दिनत्रय चतुष्टय १७ २०७ दिनेश-कोटि-अभयेव ७७ २२३ जननि मम त्व हि जननी सारदामणि जयति जयति यतिजन ४ जय प्रभो जय जानीहि मन कोऽपि १७ जीवन-नदी मम सानादि-पञ्चपुष्पाणि ७१ 2212 ४० ·श्लो ૧૩૨ २०५ ७४ २१४ पृ: दीपाद्देदीप्यते दीपो ३ दुःखकमञ्जनप्राण ३४ देवोऽभवन्मम् यदा देन्य-सागरमनस्य दोषे च गुमे मव 'घ' धन्योऽहं चिरक्ल्यापो २६ धरणीसकलधर्म घरातलेऽस्मिन् धर्मस्तवैपनिजरूप ४२ धारिणि जननि धृवभवानीनाम श्लोकसूची श्लो ६ पुग्यविमण्डन Y५ १०२ पुग्यश्रीके मारत २२६ पूर्व प्रसाद्य तपसा ६० पृष्ठे निवघ्येष्टक २१७ प्रतिसरः कमलानि ६६ प्रभो न गमय ६७ प्रेमायमक्षयोऽस्तु २२१ प्रेमा लोकल्लँड्वयलद्रि ६७ २३ ८ १६२ १६१ ६६ 'न' ૨ २२७ २२५ १०४ नमव देव मम ७५ नमः श्रीकृष्णचन्द्राय ४८ नरेश तव मानस ७६ न वाक्षराणां न च वा १० नहि मुद्रा ग्रहीतव्या ६४ निरर्यानुष्ठानं ६२ निशीथिन्यामस्या ५५ नीरन्तरद्धे मवने नैसर्गिकनिमर '' पद्भ्यामटन् निखिल ६० परमाणाखनि पिकरते वसन्तस्य ६६ १२६ भगवन्तं भवान् कचित् २० १४ मविप्यति दिन में किं २१ १०५ भागवतकृपावल २६ मारतथी-विवेकाय १ २१६ भूपा गुरोः शतसहस्र १३९ भूयोऽपि वच्मि यदहं ७७ २२८ मो यानन्दमयि माता ३५ २७ 'म' १८३ मयुरानगरे गृहे १८० मयुरामरण-मोदन ५२ १५७ मधुर कोमलाकार १६४ मनश्चल स्वीयनिकेतनम् १४ २६ मनश्चिन्तयात्मविकासनं २५ भनो निमृतं पश्य ६ १७० मनो मेऽहनिशं पश्य ६ १५६ मम भव-नाविक २०३ मर्यादा शाश्वती १४२ ३७ २३ १७४ ·श्लो ' २६५ मातस्ते कृपया २६८ २०० १ १५२ महानसो विज्ञतमः ७२ मां कुरु वद्धवातुलं २६ ५ माता ध्यान तथा ૬ मातुरादेशे मति मातु में सारदामणेः मातृनाम मे संवलं ५८ मातृमणे त्वां नमामि ४५ मा भूत् सम्मानहानिः ५३ मालयचामरोपेता माहात्म्यमुत्सवस्याहो ७२ Yo ६८ Yo २१२ ६५ मुहुः सौदामिनी श्लोक्तसूची श्लोः २०६ ६८ रयोऽहं गुरुदेवस्य ६६ राज्ञः कृतज्ञो भृशमस्मि ५८ रामकृष्णमताम्भोधि १६० रास-सुशोभन-रस ५२ १६५ 'ल' १६७ लोभमोहादिकः पथि १५ १३१ 'व' वञ्चयित्वा कामादिकं ३१ १२० परिठ-शिप्यः किल ७३ २०८ वहति समीरणः २५ २२ विज्ञायापि विभेदमस्य ५१ २८ विधाय कोपरि २८ विफला ते भवेदाशीनं ५७ २३१ विषयपञ्चकं तथा ३४ विस्तार्य मिल्लिकारावः ५ ४२ विहाय कार्याणि VE १०६ वैद्युतमालिकास्तम्मः ३ १६१ 'श' २६ धान्ति-कान्ति-भ्रान्ति ८ २१८ श्रीनन्दनफानन थीमन्तो ननु चिन्तपन्त५० २३० श्रीराधारमण ૫૨ ३ धूयते महता चितं वटाम्परा परारोहा E १४७ ७२ २६३ ८० ३६ ७ मेलनक्षणो मद्गलः १० 'य' यत् सत्यमेतनिखिले पथा हि शर्कराखण्डं १३ यदि पथि कोऽपि यदुपसि समुदेति ३८ पदमचर्य स ५६ पन्यमई यन्त्रिी र १० यमुनादयोमि ७५ यस्याः पते चिन्दनं यानगीश्ववान् भवान् ७६ पुगे युगे भारत २ যদিব্য १६ १८ ४.

·श्लोः १८ पृः 'स' सत्यं नारायणस्त्वं सत्यं वच्मि नरेन्द्राय २१ ११८ १५६ सत्यपये कुर १५ १६ २६८ ४ ४७ श्लोकसूची श्लो पृः सा साम्प्रतं तिष्ठति ४६ सुधा क्षरतु लोके ३६ ૬૨ त्रियो देवाः स्त्रियः स्वप्नार्य नु महीन्यामि ६६ स्वर्ग नून्मत्तमेला २७ ३५ स्वीयमापप्रियम् २२६ स्वीयेच्छया वाथ ५५ ६७ ह' ५८ १४ हास्यरेखा जनन्याश्च ६६ ६३ हृदय कुटीद्धारं २१ ४१ हृदये मौतिकी ६ १६६ है मसदन मुरली ૫૨ १२७ हे मधुसूदन राधा ४६ १३८ सदाऽकारण-कृपा सदा रञ्चला राधिका १३ समाशास्या देवैरपि GE सयतनं कुरु हृदये ३१ सर्वनासि जले स्थने २३ सर्वमस्य मनोहारि ५ सा चेत् प्रसीदति ૨૪ मायुसगनाना साघो क्षमासार ५६ सापक जन्म मे मातः ४३ १५८ ૨૦૨ १६ १४६ १३५ ·॥ भारत-विवेकस्य छन्दसां सूची ॥ %3- -- - - अनुष्टुप्-१,२,४, ६, ७, १२-१८, ३३, ३४, ५०-५२०६०, ६७, ७३, ७४,७६, ७७, १११, ११६-२०, १२७-२८, १३६-४३, १५, १६३,१७२-७५, १८१, १८३, १६५-२०४, २०८, २२४ । इन्द्रवज्रा १६, २०, १२४, १५३, १५८, १६१, १६६, १६१,२११ । उपजाति ३,५,२७, १०१,१०८, १४५, १५४, १६४, १६८, १७२, १८२, २०६। उपेन्द्रवज्रा ७१,१४४, १४८। इन्द्रवशा ३६,१५८। आर्या द्रुतविलम्बित १५५, १८६, १६३ । उपगीति १६२ । मात्राग्छन्द ३५, १२१, १२५ । गीतम् ८-१०, २१-२६, २८-३१, ३७-४६, ५३-५५, ५५-५६, ६४-६६,६८-७०, ६७, १८, १०२, १०४-६, ११४-१८, १३१-३२, १३३-३८, १४६-५२, १५६, १६५-६७, १७६-७६) १८४-८५, १८६-६०, १६४, २०५-७, २१५-२२ । शार्दूलविक्रीडितम्-- ११, ६२, ७५, ६६-१००, १०७, ११२-१३, १२३, १४६-४७, २३० । शिखरिणी १५७, १८०, २२६ । सग्धरा ३२, १०३, २१० । शालिनी १६७ । वसन्ततिलकम्-५६, ६१, ६३, ११०, १२६, १२६-३०, १७०-७१, २१३-१४, २२५-२७ । यशस्थविलम्-७२, १२२, २१२, २२३, २३१-३२ । मालिनी १०६ । पृथ्वी २२८॥ - -..- ·भारत - विवेक डक्टर- धीयतीन्द्र-विमल चतुर्थरीण-विरचितम् । रामकृष्ण - मताम्माधि-मथनाचनकापिणे । सारदामणि-सौख्याय युगान्तध्वान्त-दारिणे ॥ १ भारत - श्रीविवेकाय पुण्यधाग - प्रमारिणे । शनवर्यनयन्त्याव्य उल्म नो नमो नमः ॥२ (नान्यन्त) सूत्रधारः । नस्मिन् वर्षे मानि श्रीन-श्रीस्विकानन्दम्य जन्मशन याम्किोलरे ममापदिने, कलिकावास्य-सुप्रसिद्ध - नाव्यानय - - "विश्वरूपा पर्नुपशीयरातियोमि-- उननी श्रीनारगमणि - पूणांगयांद - कलवरूपन्न माग्दीप-चोटीकोटो-वल्यापत्ति जनमाधारण युगयुगान्त पुण्यार्जन फ्लरूपिणः श्रीरामन धर्म दर्शन प्रचार जगदिनोइनन्य म्यामि-श्रीविद्यानन्दम्प पवित्र- जीवनचरितमालम्ब्य कितनामिनर नाटकमम्माभिरभिनेतन्यामिति । चद् वय कलिकातास्य - मान्यवापी मरम्याः पश्चिम वग सर्वकारीय मनात - शिक्षा - परिषद योन डक्टर-श्रीयतीन्द्रषिमन - चाधुगेन विरचित मत नारर "भारत-विक" प्रयोक्तमयता रवांमई । देवनाणी - मल- ·२ भारत विवेकम् किन्तु कथ चिरायते मम नाबार्मनिपुणा नटी १ अहो आनन्द सेत एवायाति । देवि। अपि सर्व नेपथ्यकर्मादिकमयसितम् ? नटी । भगवत्कृपया सर्व नेपथ्यकर्म मुष्टु सम्पादितम् । सूत्रधार । भगवत्कृपयाऽथवा मा प्रति समादरतोरित्युच्यताम् । नटी। देव । तत् सममेव । यन्त्रिभगवतश्च यन्त्राणि प्रयोजनीयान्येव । तन मुख्ययन्ा भवानेव । पुन का वार्ता समादरस्य ? सममस्माकमपि, भवता स्फूति समाऽस्माकमपि, भवता सम्माननमस्माकमपि भवता प्राणस्पन्दन तथा । सूत्रधार । अतएव सव कर्म त्वया सुष्टु अपूर्व निष्पाद्यते । प्रेम हृदयवेध सर्वसत्तात्मकम् । स्थिरप्रम्णा यत् क्रियते तेन जगजीयते । एतच श्रीलश्रीविवेकानन्दस्य जीवनेऽपि प्रमाणीकृतम् । श्रीरामकृष्ण प्रति जननी- सारदामणि प्रति च प्रगाढ-प्रमेव स्वामि-विवेकानन्द-जीवनस्य सर्वसार्थक्याना मूलकारणम् भगवान् श्रीगमकृष्णस्तथाऽम्बिका श्रीसाग्दमणिर्ग यथेच्छत् तथाऽकरात् श्रील स्वामीजि महाराज । नटी । युगे युगे भारतवर्पतोऽस्माद् गता हि दूता दिशि दिश्यनेके । तेस्तन स्वमतप्रतिष्ठा कृना विशेपार प्रतिभानुरूपम् ॥ ३ तत्राप्यप विशेपेण विवेकानन्द-सहित । महाप्राज्ञो महासाधुर्वतते मूर्धनि ध्रुवम् ॥ ४ सूत्रधार । अवश्यम्भावि चैतत् । यत एकता यथा श्रीरामकृष्ण , अन्यतस्तथा माता सारदामणि । पिनो श्रेष्ठ सन्तानाध्यम् । उभयो राशीलेन स विश्वविजयी बभूव । प्रभुरामाण का का न सिद्धिं मनुजाय दत्ते । तन एकोऽपि तुष्ट ·प्रतापना ३ मात्रा पुनः सारदयाऽपि तुष्ट्या छनप्रमादस्य किमस्ति वाच्यम् ।। ५ नटी । पुनः न बेचनमीदृशपिनारेतादृशः पुनः । पुनः सोऽपि निवेदिताप्रमुखामा शिप्याा वरणीयतमो गुरुरिति । बहो! आश्चर्य- गुरुपरम्परा जगठि । मूत्रधारः । देवि न देवनं तत्, अन्य महात्मनः सम्मेर याश्चर्य- जनकन् । केचन प्रार्थयामहे है तर प्रतिमारलेन अस्माकं प्रयोग - कौशलं मरेपा हृदयग्राहि मस्तु । सर्व रिश्वं च नन्दनु । एप स्वामिमहोदयः कठोरमकल्पः बहप्तः प्रधानाचम्पतिमहामाघको देशप्रेमिकः सत्यं यन्य गौरवा निखितं जगचिरममुज्जलं भविश्यति । दीपाद्देदीप्यने दीपो नियमोऽयं सनातनः । दीपपरम्परान्चाला नितरा विस्मयावहा ॥६ दृश्यना तदानिक-युगोठ-दीपात्रता मूल- वैगुनमालिकाम्नम्भः पुरपोऽयं सनाननः । रामकृम्माभिधायुक्तो विवेकानन्द-मोदितः ।। ७ तुननकल एव । (इति प्रस्तावना)॥

·प्रथम-दृश्यम् । [श्रीश्रीपरमहमदेवेन सह श्रीनरेन्द्रस्य प्रथमः माक्षात्कारः । स्थान-कलिकाता-सिमुलियाञ्चले श्रीसुरेन्द्रनाथमित्रस्य गृह समयः-रात्रेः सप्त घटिका (सीष्टान्दः १८८१) परमह मदेवः, श्रीसुरेन्द्रनामिनः भक्ताश्च ] परमह मदेवः । मातः मातम्तुभ्य नमः । संगीतन् जयनि जयति यतिमनगति-जननी भवतारिणी नियत-विहित-सुत-शत-हित-वन्ध-मोक्ष-साधिनी ॥ गृह - शतशन - विचरणरत-कोटि-दुःसहारिणी । ममता-घन-चरणनयन-तृपित-शान्तिकारिणो ॥ सदाऽकारणरूपाकारिणी तनय-तनय-पुण्य-विनय-धन्यं मां कुरु जननि ॥ १० मातः ! जगतः शतशत-क्लेशा मम हृदयं विदारयन्ति । स कृपया साधनरात मां विगापितवती । किन्तु कुन मौत्तरमाधकाः ? उत्तर- माधानित्याशंन नालमा हश्य मम निरन्तर क्लिभाति । सर्वमङ्गलमगल्ये माधगंगाधिरे सर्वभूतनिशिनि धरित्रीजान्नि हारिणि जगनननि ! कुन मम शिमोत्तरमाधको यदर्थमई नित्तमपेक्षे । मातः ! गतिहीना नदी मरुभूमो नरसति ; पारिहीनी वाल:

·प्रथम-दृश्यम् ५ धरिनीवक्षः शोपयति । एवमुत्तरसाधकहीना मम साधना कय जीवेत् १ भारतीयाभारतीयमर्वसाधना मयाऽभ्यस्ताः । मातस्तै कृपया मयाद्य विहिता या साधनस्योन्नतिः धर्मश्चापि निरूपित. शिवतमो यः सर्वसाधारण. । तवं यच्च तवानुभूतमियता कालेन वालेन ते तन् मर्व क्मुि सम्प्रदायविरहाह प्येत मत्तः परम् ।। ११ मुरेन्द्रनाथमित्र. । (स्वगतम् ) यहा । मधुरेय सन्ध्या । अनुराग-परोद्दीप्नं दिवानिशाससीद्वयम् । मिलनरागसंफुल्ल श्लिप्यतीव परस्परम् ।। १२ विस्तार्य मिहिकारावैरानन्दमधुभापितम् । रक्तायतं निर्मपाय सिन्दूरंगगनाङ्गनम् ॥ विरहग्लानिमापन्न स्माद्यात्यधिकान्तरम् ॥ १३ रहो तर पुन गुरुदेवम्य अनिर्वचनीय-महिमा । यौव एप तिष्ठति, तत्स्थान क्षपाजायते देवमन्दिरमदृशम् । शरीरादस्य निरन्तर प्रसरति ज्यातिवारा, वाचानिर्गलति निरन्तरप्रवाहिमुरसुनीधारेच सुपा, हास्येन नि मरति समरिरणराशिः। वहौ । सौभाग्यमन्माक्म् । मिधिपम् - सर्वमस्य मनोहारि सर्व दिव्यमुखास्पदम् । विचित्र सम्मेवात्य योगसिद्धमहात्मनः ॥ १४ रामकृष्ण जननि भगतारिणि । दपत्त्व जानि, मषि दयस्व । नितान्तत्वन्दरणे पुर्ने कोहशस्तेश्य व्यवहार. १ कृपामसुरे महामात ममतामर प्रेपय ममोत्तरमाधकम् । कोनास्ते ? (मुरेन्द्रनायमुद्दिश्य) सुरेन्द्रनाथ वालामि मातुकास्तुति कश्चन तरुणगायकररतत्र गृहमकाशे पियते वा । तस्मै चेतो - - भृश श्रोतुन् । ममोलण्ठते ।

·६ भारत विवेकम् वा मुरेन्द्रनाथ । देव । विद्यते मद्गृहसकाशे नरेन्द्रनानय रचन दत्तवशोद्भवो युवक साम्प्रत विद्यार्जनरत बाझमन्दिरादिवश्व गति । तरूणे वयसि वर्तमानोऽपि यमौ सत्यमेव सङ्गीतनिपुण । श्रीरामकृष्ण । (नरेद्रनाम श्रुत्वा हान्वित ) कि माम ! नरेन्द्र दति । सत्य सर्वनरश्रेष्ठ एवामाविति क्थ मा प्रतिभाति । जथाऽकारण वा मिहत्यस्मिन् मम मन । जो अपूर्व वस्तु खनु मना यदनागतकारण सूचयति तदुपलक्ष्य प्रसीदति, स्थलपमहास हमति चानागवारपोदयकामनया। बधवा मन सत्य स्पर्शमपिरष्टशक्त्याकपति कठिनमपि लोहखण्डम् । (जननीभवतारिणीमुद्दिश्य बद्धाञ्जलि ) जननि । अप्येप नरेन्द्रो वरणीयतमो मम मानमपुर स्यात् । मान कृपामयि । क्दापि व मृपा न निर्दिशसि | सत्वर ब्रूहि, मात्र एप नरेन्द्र एव मम श्रेष्ठ उत्तरमाचा स्सात् । (सुरेन्द्रमुद्दिश्य) मुरेन्द्रनाथ । सुरेन्द्र । नरेन्द्रनामधारिपे तरूपाय संदेश प्रेपय । तद्दशनायाहमादुला यतें । मुरेन्द्रनाथ । (विस्मयमापन ) नेप नन्द्रा गुरुदेयपरिशात । किन्तु क्य गुरुदेवो मम तम्मै भृरामुत ठते १ पथवा गाना सनु महतो चित्तगति । तलब तलमारयातं मातला यमुन्धरा । सर्वर श्यते शेणे महात्मचरित विना ॥ १५ हृदय मौक्तिकी माला दन्तपु कौमुदीच्छटा । सरोजकोटिलावण्य पाददन्त विराजतं ॥ १६ गुरुवर्यत्व माहात्म्य महितममिनं ध्रुव । भूमण्डल वर्णयेत् कोऽनन्तानन्तमुसविना ॥ १५ तपथा तथा वा मवतु । गुरोरादेशा चिरात् परिपालनीय (परमह मनुद्दिश्य) देव ! वह यामि । भवता सामान्यतान् । अचिरेप प्रत्यातिप्यम्हन् ।

·प्रयम-दृश्यम् गमकृष्ण । बहो । तम्ण एव शिक्षणीय , कोमलहृदयत्वात् मर्वमेव तस्य हृदि भवत्यङ्कितम् , अथवा प्राक्तनमेर पर कारणम् । यहा कामाम्यह दए जटाधारिण मर्वमारवाहिन नुरधुनीक्लकनधारामालिन शिव विश्वस्य शहर ममात्तरमाधरम् । नहो सुरेन्द्र पुनरावर्तते तेन सह । यहा ससाराश्रमस्थ एप मुरेन्द्रो मम परमम्नेहभाजनम् । सत्य क्लि- गृहस्थधमोंऽपि यखिलपुरपार्थमाघन इति ससाराश्रमा गहां नाई ति कदाचन । (मुरेन्द्रनाथौ नरेन्द्रेण सह प्रत्यावृत्त)। नरेन्द्रनाथ । (प्रविश्य ) माधवे नम । (श्रीरामकृष्णस्त निपुण पश्यति । नरेन्द्रश्च किञ्चित् पयाकुला दृश्यते). श्रीरामकृष्ण । (स्वगत)। बहा एप एव म वालका यदर्थमह नन्दिन प्रायये । कोमन कुचित क्शामसुमत्रशिरस्कावर्ण निम्फारित- नयनाऽय दर्शनदानेनैव मामतुनन नन्दयति । हृदयतटिनी मम सगर्जन धारतितरा सागरमङ्गमे मागरतलस्मीतिप्रभावात् यया गद्गातायधारा । नटनृत्यचटुल मित्र भामते मम चित्तस्थल या मम स्मृतिगुल्मदल चटुल कम्पते मलयपरनम्पशान् पुलकाकुल वेणुवन यया । नरेन्द्रनाथ । बहो। क्थमह नात्मान प्रशमयितु ममर्योऽस्मि । नाह स्वीक्रामि स्वीकरिप्यामि वा तयापि हृदय मे सस्मारयतीव एप एवं हृदयानन्दनश्चन्द्रा यस्यानन्दरश्मोंश्चकार इवाइ पियामि । अथवैप एप महामन्दारदुमो यस्यावाश्रयि चेतो मम काटिपुषे जगत् करिष्यति मल्लतमम् ? ययप नन्दनस्थ पारितातद्रुमा यम्य महापलपरमनिण हृदयमास्थनी मम भविष्यति लतागुल्म चिटपदलमुशाभितम् । क्विा एप परयातक्लद्रुमत्रिभुवनम्य सवाभापविनाशाय ! काऽसौ महानुभाव काटिमूर्यमममम यथच काटिचन्द्रमुशीतनो रानते धरातने ?

·भारत विवेकम्
अथवा क्षणिक , क्षणिक एप मे चित्तविकार ?
मानवशरीरे भागवतसत्ताराप नाह कदापि स्वीकरिष्यामि ।
धिड् मम विद्या यदित्यमपप्रलापामवाह कृतवान् । धिन माम् ।
श्रीरामकृष्ण । (स्वगतम् ) अहा शान्त चित्तम् । जननि भवतारिणि ।
त्व कदापि न मामपरितृप्त जीवनपथे बालयसि ।
मन्ये निवारिता मम दीर्घ पिपासा श्रेष्ठभक्तसन्तानवदनकमलनिरीक्षणेन ।
एष एव मम सवशुभकर सदाशिव आकण विस्तृतनयने दीवर भुजयुग
निन्दितकरिकरयुगबरो व्यूढारस्क सदाशिव अनैव मुरेन्द्रेण सह समायात ।
आनन्दविहल किमह करोमि ।
(आनन्देन नृत्यति)
श्रीनरेन्द्र । (स्वगतम् ) क्थमुन्मत्त इव नरीनृत्यमान एष जनो मम
हृदय पर्याकुलयति । अथवैप मम चित्तस्य भ्रम ।
श्रयत महता चित्त जगारल्याणतत्परम् ।
दैन्य दवयतऽन्यस्मात सिक्ताद् वारीव वासस ॥ १८
श्रान्तिलान्तिभ्रान्तिसन्दोहनाशी
लोर कम्धिन पादप क्यापि मृग्य ।
यस्मिन् यद्धा शान्तिनीडान् विहङ्गा
लीना साय शेरत न्यहीना || १६
ताप पाप टु सदैन्ये च हनु
मक शक्तो ज्ञायत नेह देव ।
मवछे शक्ले दसैदापहारे
शत्तत्वक मजनो मानवानाम् ॥ २०
मत्यमेव महात्मा मम हृदय समाहरणशलाक्येर पश्यति ।
मुरेन्द्र । भगवन् । व्यामाह इस मम समुपजातो यदइमेन नरेन्द्र
पितृपरिचयादिक्रमेण भवलकारा नोपस्थापितवान् ।

·प्रयम-दृश्यन्
६
रामसम्मः । मुरेन्द्र ! एप मम उन्मजन्मान्तरपरिचितो उनः, क्यं
वदत्तपरिचयापसी मवेयम् । वयवा नाहं स्या नरेन्द्रस्योद्वेगकारणम् ।
केवल गानापानुमान
(नरेन्द्रमुद्दिश्य) नरेन्द्र ! वन्मुखान्माननान भृश श्रोतामोऽस्मि ।
सङ्गीतेन मम रु चिच विनोदनन् ।
नरेन्द्रः । उननी मयि प्रनीदतु ।
(गायति)
मनो निमृतं पश्य श्यामाजननीम् ।
श्मशानवासिनी नमुण्डमालिनी
हिमाचल-नन्दिनी विश्वपालिनीम् ॥ २१
मुह. सौदामिनी-विलामिनी
निन्य-चित्तोताट्टहामिनों
पुण्य कोटि-प्रसादनी शिवाकोटिहादिनी
पादानान्तशिवा शिपदायिनीम ॥ ०
मनो मनिशं पश्य
जगद्वाती भवरन्वहारिणी
शक्तिम्वरूपिणी जननीम् ॥ ३
श्रीरामकृष्णः। नरेन्द्र । पूर्व उप कठस्वर. अपरिमितञ्च तब
मक्तिमाहात्म्यम् ।
(स्वगतम्) जननि क्यमोदृशो चिनम्नः कृतस्वाऽन्य संपने
क्या तबन्डा र मयानुनदंव्या ।
(गायटि)
इच्छाजातं तय मत्रम्
इच्छामयी ताराऽसि त्वम् ।
तन वर्म करोपि त्वमम्ब !
लोको वदति क्रोम्यहम् ।। २४

·१० भारत विवेकम् करिण बध्नासि पड्के पड़ लयसि गिरिम् ।। स्मैचन ब्रह्मपदार्पण करोष्यत्यमधोगामिनम् ॥ २५ यन्त्रमह यत्रिणी त्व गृहमह गृहिणी त्वम् । रथोऽह रथिनी त्व चलामि यथा चालयसि माम् ॥ २. ( श्रीरामकृष्ण अभिभूत इव प्रायेण समाधिस्थ ) विवेकानन्द । अहो कण्ठस्य कोमलता अहो गानाक्षराणा रमणीयता । अहो तालादीनां सुनमञ्जसता । अथवा- न बाक्षाराणा न च वा स्वराणा न चापि तालव न वा लयस्य, श्रोतुर्मनो यद् गलतीह गानान् सोऽय प्रभावोऽखिल एव गातु ।। २७ रामरण । सत्य देवि भवतारिणि । जगदम्बिके । भूश कृपापरायणा यथैप एव वरेण्यमन्तानो देशस्य सर्वकालिमान दूरीतुं शक्न थात् । (तत प्रविशन् भक्तगायक गायति ) (अहो) मैलनक्षणो मङ्गल । मोहनभास्करकर-पुद्धचित्तशतदल- पूर्णमहिमप्रोज्वल नैसर्गिकनिमर-वारिधारोद्गार- पुण्यप्रवाह-विमल वैद्य तप्राकार - दीपशोभासार- मूर्तानन्दोऽविक्ल ॥ २६ भव त्व ·प्रथम-दृश्यम् श्रीनन्दनकानन पञ्चद्रुमशोभन- समन्वय-शुभ-परिमलः । सागरोमिकोटि-नृत्यतालपरिपाटी- हिन्दोलातिविह्वलः विनमतकोक्लिदल-फूजनसक्लक्लः भूनलमहिम-पहोलः (अहो) मतनझणो मङ्गलः ॥ ३१ समान प्रथम दृश्यम् ।

·द्वितीय-दृश्यम् ।
[स्थानम् -दक्षिणेश्वर मन्दिरम्
समय - पूर्वाह्न ।
दक्षिणेश्वर मन्दिरे शकटादवतरन्ति सुरेन्द्रनाथमिनी वयस्यद्वय तथा च
नरेन्द्रनाथ ]
सुरेन्द्रनाथ । अहो आनन्द । समदिदिगन्त स्वरपुविभया
मोज्वलयन तथाऽशा तजगति शाप्तिधाराञ्च प्रवाहयन्निव राजतेष्ट्ररे
परमकल्याणमयो भगवान् श्रीपरमहसदेव ।
आविर्भूतोऽस्ति देव कलिकलुपहतानुदिधीपर्भवाब्धे-
रैशी सत्ताञ्च विश्वासयितुमथ जनान् घोर-नास्तिक्य-नष्टान् ।
एतस्मिन् जायमाने जगति कलियल सर्वथा भो
भावो वृन्दावनीयो भरतभुवि पुनर्भासते हर्पकारी ॥ ३२
नरेन्द्रनाथ । अहो । विश्व काटि कोटि कल्याणविमण्डित मधुहास्य
सदोज्ज्वलम् अस्य महात्मनो वदनम् । यदि अस्मान्महाजनाज् शातु
शक या भगवान् सत्य राजते न वा- तदा भवेन्मम चित्तशान्ति ।
(सर्वानुद्दिश्य) बहु प्राच्य पाश्चात्य दर्शनग्रन्था मयाऽक्लान्त पठिता ।
किन्तु हृदये शान्ति काचन कथञ्चन वा न लभ्यते ।
सुरेन्द्रनाथ । तदथ स्थानमेवदेव ।
एतदीश्वरविश्वासि पद शान्तेरनाकुलम् ।
आश्वासस्थानमतच्च निराशाना स्वजीवन ॥ ३३
वयस्यानामन्यतम । तद् भगवास्तव सहायो भवतु, सत्यमेव त्व समधिक
विचलितोऽसि ।

·द्वितीय श्चन्
१५
-
कुन प्रहरिणी
परग्रेम्णा क्यं जातमचेतनं
विम्मरस्यात्मजनम् ?.
मत्यपधे कुछ मन आरोहण
प्रेमालोकोन्ज्यलञ्चतानुक्षणम् ।
तय तु सयन्नं भरतु पुण्ययनम
अतियननसंगोपनम्
लोम-मोहादिकः पथि दम्युगणः
रोति पथिक-सर्वस्वहरणम
परमयतन
शमदमों
माधानम्
साधुमङ्ग-नानाने पान्यधाम
श्रान्तस्य तव तर मवतु विश्रामः।
पथिभ्रम मति पयिजिनामन
पान्थालवजनम् ॥ ४१
यदि पथि कोऽपि मयसमुदयः,
प्राणपण राजशपथो देवः ।
पथि राजा यतः प्रपत-प्रतापः
शमनोऽनुवाति यख शासनम ॥ ४२
(श्रीरामहनः ममाधि नाटपति, नमेात्मन्यश्च भवति)
श्रीरामगः । (शत्रचन्द्रमुद्दिश्य) तत्वं देशव ! बननीयः मनु
नरेन्द्रः। हुलनामुन्वेन वयते--- अन्या कन्यवन टराटलानि, कन्यचन
वा पाइशदनानि ; किन्तु पनेषु नरेन्द्रों मम महन्ददन्नानि । पुकार
नरेन्द्रः प्रताडनो यथा हालदार-पुष्करिणी । मल्येयु नन्दो रस्त्रमा
रोहितः । अन्ये मरें क्षुद-मरमयाः ।
देशवः । तदय विश्वनिमः। रप वाली मन दुरिचित एमा न्य

·१४ भारत विवेका - इयमेव रीति केशवसेनमहोदयस्य । पेशवचन्द्रसेन । भक्तिनदीनिमग्नस्य जनस्यैव एपा रीति । रामकृष्ण । भक्तिनदीनिममस्य १ कथम् ? केशवचन्द्रसेन । सचिदानन्दसागरनिमजनार्थम् । रामकृष्ण । (ईषद् हसन् ) केशव । पृष्ठे निषध्येष्टकमात्मनो यथा स्थातु न शक्नोति चिर समुत्प्लवन् । एवं सुतादीष्टकभारभर किं सतरीत क्षमते सुखाम्बुधौ ? ॥ ३० केशवचन्द्रसेन । किन्तु गृहस्थस्य भगवल्लाभ किमसम्भव १ रामकृष्ण । केशव । पश्य । मायापरिवृता जनो नारिकेल-सदृश । अपक्वावस्थाया पक्वावस्थायां चान्त स्थिताया श्वेताष्टे पृथगवस्थानम् । पक्वनारिवलस्याष्टि शब्दायते, अपक्नस्य न । पुन शृणु, अहभाव सर्वापदा कारणम् । गृहस्यापरि जातमश्वथ्य वृक्षमुत्पादय , परस्मिन् दिवस पुनस्तस्याकुरोढगम द्रक्ष्यसि । पलाण्ड गन्धयुक्त भाण्ड वारमप्तक प्रक्षालय, गधस्तु यथापूर्व राजने । अह- भावोऽपि तादृश । (सुरेन्द्रनाथमुद्दिश्य) सुर द्रनाथ । तब गृहे लया सहागतस्य नरेन्द्रनाथस्य तद्दिने सङ्गीतमाकण्य लव्या परा शाति, परमश्वानन्द । नरन्द्रनाथ । पुनरपि सङ्गीतपुलकित कुरु हृदय सर्वेषामम्मम्मम् । नरेन्द्रनाथ । नास्ति मम सङ्गीतविषये काचन विप्रतिपत्ति । तथा करामि । (गापति) मनश्चल स्वीयनिस्तनम् । ससारविदशे वै, शिकवशे भ्रमसि क्थमकारणम ? ३७ विपयपञ्चक तथा भूतगण सर्वेऽनात्मीया कोऽपि न निन ।

·द्वितीय-दृश्यम् १५ कुरु महरिणी परप्रेम्णा क्थ जातमचेतन विस्मरस्यात्मजनम् ॥ ३८ सत्यपथै कुरु मन आरोहण प्रेमालोकोज्ज्वलञ्चलानुक्षणम् । तव तु सवल भवतु पुण्यधनम् अतियतनसगोपनम् ॥ ३६ लोभ-मोहादिकः पथि दस्युगणः क्रोति पथिक-सर्वस्वहरणम परमयतन शमदमो सावधानम् ॥ ४० साधुसङ्ग-नाम्नाऽस्ते पान्थधाम श्रान्तस्य तव तत्र भवतु विश्रामः। पथिभ्रमे सति पथिजिज्ञासन पान्थालयजनम् ॥ ४१ यदि पथि कोऽपि भयसमुदयः, प्राणपण राजशपथो दयः । पथि राजा यतः प्रपल-प्रतापः शमनोऽनुयाति यस्य शासनम ॥ ४२ (श्रीरामकृष्ण. समाधि नाटयति, मेगात्मस्यश्च मरति) श्रीरामकृष्ण. । (केशवचन्द्रमुद्दिश्य) सत्य क्शन ! यतुलनीय' खलु नरेन्द्र । तुलनामुग्मेन वक्त, रास्यते- अन्येपा क्स्यचन दशदलानि, स्यचन वा पोडशटलानि , किन्तु पद्म पु नरेन्द्रो मम सहस्रदलानि । पुष्करिणीषु नरेन्द्रः प्रकाण्डतमो यथा हालदार-पुष्करिणी । मल्येषु नरेन्द्रो रत्चभू रोहित.। उन्ये सर्वे क्षुद्र-शपरमहशा. । पेशवः । तद्य विश्वमिम । एप यालको मम सुपरिचित एव । रम्य ·ລາ भारत - विवेकम् केशवः। पिता विश्वनाथदत्तमहोदय. परम धार्मिको महाजनः समगुणयुक्तश्च तस्य प्रथमः सन्तानो भवदाशीर्वादः पृथिवी जेष्यतीति ममाशा | तदय वयं गच्छामः। रामकृष्णः । तद् भवतु पुनरागमनाय पुनदर्शनाय च । प्रणाम' । रामकृष्णः। प्रणामः, पुन, प्रणाम । (केशवादयो वहिर्गच्छन्ति । केशव विजयादीना प्रस्थानानन्तरम् ) रामकृष्णः । अहो नरेन्द्र ! सर्वेषु नरेषु त्व गरिष्ठोऽसि | नरेन्द्रनाथः । अत एव जना भवन्तमुन्मत्त कथयन्ति । श्रीरामकृष्णः । यदि ते तथा वदन्ति, तद् भवतु नाम । किन्तु नरेन्द्र ! किमह करिष्यामि ? माता यथा निर्दिशति, तथैवाह बदामि ; यथा दर्शयति, तथा पश्यामि । मातृनिर्देशक्रमेण सर्व करीमि च । नरेन्द्र. । (श्रीरामकृष्ण प्रति) अपि मातृनिर्धारणमेतत् १ अथवा भवत एव चित्ताभिलापप्रकर्षः। कथ मया विशेय १ भवता व्यापारस्तु मह्य- शेपोक्त इव प्रतिभाति । रामकृष्ण.। विश्वसिहि नरेन्द्र । नाह किमपि करोमि । सर्व कारयति । नरेन्द्रः दः । मातुर्नाम-श्रवणमान नाह सर्व विश्वसेयम् । पाश्चात्त्य- दर्शनेभ्यो शायते यद् चक्षु कर्णादिकेन्द्रियाणि अस्मान् सर्वान् प्रतारयन्तीति । पुनर्यदि विषयविशेषस्य बासना हृदि सदा जागतिं तदेतत् सत्यमन्नान्त लक्ष्यते । यतो भवान् मामा द्रियते, मयि चित भवतः सर्वदा स्निपति, तदर्थमेव भवता साक मम दर्शन सञ्जातम् । भवन्त दृष्ट वाह सस्मरामि किलोपाख्यानमेकम् । पुराणेषु लिपिरद्धमास्ते भरतराजो मृश हरिणध्यानपरायणो मृखौरनन्तर हरिणद भाप । पथा चिन्तयति तथा भवतो दशा तादृश्येवावश्यमेव भविष्यति । माता भवान् मदर्थ ·द्वितीय-दृश्यम् ७ श्रीरामकृष्णः । सवं नु कथित त्वया । किन्तु रे बालक । नाम दशा मम भविता ? वाम या नाह जोविनामोति उमेर । (स्वगतम् ) अहो नरेन्द्रो न कदापि मृपा भापते । तत् किं भूयोऽपि विश्वमातर पृच्छामि १ (नरेन्द्रमुद्दिश्य) न मम माता कदापि मा विपये चालयति । वमन तिष्ठ। मत्वरं प्रत्यावत्तिये । (श्रीरामकृष्णो बहिर्गतः । नरेन्द्रः एकतन्त्रीसाहायवेन गायति ।) मङ्गीतम् जानीहि मनो कोऽपि न स्वजनो मृपा भ्रमसि भूमण्डले । विस्मर न भवतारिणी बद्ध भूत्वा मायाजाले ॥ ४३ यस्याः कृते चिन्तन ते नासो मङ्गिनी मरणकाले परिवरणपरा प्रेयसी प्राणहरा दूरक्राऽमङ्गले दिनत्रय-चतुष्ट्य प्रभामि घरामण्डले । निक्षिप्यमे दूरे भयान् ममायाने काग्ने काले ॥ ४५ श्रीराममणः। (वन्ति प्रविश्य ) भो नरेन्द्र । माता मम मत्र वदति- मत्य नारायगस्त्व शिव इति सुनरामाद्रिये त्वामहश्च म्नेहस्त्वय्येप मे य. म च तय शिवताहेतुकः सत्यमेव । माना चाह भवान्या कथित इदमये वत्स जानीहि सत्य हीनो नागयणेन त्वममि यदि मुग्न तर्हि ने नेक्षिताहे ॥ ४६ अतम्तराति नाहमाद्रिये । प्राणप्रिय नरेन्द्र । श्रीतु वाञ्छामि । श्रीनरेन्दः । यादम् । (गाति ) जननि मम त्व हि तारा त्रिगुणधरामि च शृणु। त्व यथा मापसे, न तथा । पुनस्ता मङ्गीतमेक परात्परा।

·१८ भारत - विवेकम् जानामि त्या मातदीनदयामयि दुर्गमेऽसि दुःसहरा ॥ ४७ त्वमसि मले तथैव स्थले नमसि पाताले तथा च भूतले । घंटे पटे पुनहट्टे चैर वाटे सर्याफारधरा निराकारा ॥४८ त्वमम्ब सन्ध्या त्व हि गायत्री ही की सर्वनियन्त्री अकूलनिमज्जित-पदधन दानी सदाशिवसदामुसदानपरा ॥४६ श्रीरामकृष्ण. । (आनन्देन नृत्य ति) भो नरेन्द्र ! नरेन्द्रनाथ । सङ्गीत शुल्ला सम्यग बुध्यै सत्यमेव व धरित्या विमोशाय धरिनी समागत. स्वय शिव इति । नरेन्द्रनाथः । नान मम कृतित्व स्मिपि , एतत्तु मङ्गोतस्य महा माहात्म्यम् इति । (श्रीरामकृष्णो नरेन्द्रनाथस्य शिरसि कर निधाय कमेण पृष्ठे चापि ददिपकर विलेपयम् करोति प्रभूतम वर्षणम् ) श्रीरामकृष्ण। शिव । शिव ! क्यमेवारतः पालादनन्तर समा. गतोऽसि । यदह तब पन्धानमयलोक्य दीनदीन वाल यापयामि, अपि तन्न राफर्दाप स्मव्यम् । विषयिजनेः राह यार्तालाप कुर्यास्प ओष्ठयुगल दग्धमिव जातम् । अहो! निप्परूपी वालो में शिशामर। सत्यमरणरसाग (इति पुनरपि रोदिति) । नरेन्द्रनाथ.1 (सगतम् ) Iसगीतस्येप महाप्रभाषा पाना. गरपाप्येतस्य महात्मनो हृदयमायुनीरगति । अपना समारत प्रापान्मत एप योमारण भागावेगार गदिति । समपा एपमस्मै उत्तर देयम् । अपरा मयं चिप मोमेन परम् ।

·द्वितीय-दृश्यम्
श्रीरामकृष्णः । निरमाय बाल-शिवाय ददेऽह नरनीतं मिटनश्च ।
एतद्भक्षपेन सन्तोषं मम विधहि ।
विवेकानन्दः । (बहिस्थान सपान याहूय) युम्माभिरपि भोजनावा-
गन्तव्यम् । नैतत् सर्व भक्षपाय अहमम्मलम् ।
रामणः । नहि, नहि, एतन् मबमनेनेन महनीयम् । खायान्तर
युप्मभ्यं ददामि ।
(इति नरेन्द्रनन् सर्व भक्षयित् प्रोत्साहयति, नरेन्द्रश्च भोकं प्रार्वते)
(नरेन्द्रम्य क्रौ धृत्वा) नरेन्द्रनाथ | वामहं याचे मत्वरमेक्लम्त्वं
स्थानेऽस्मिन् समागमिष्यसि ।
नरेन्द्रनाथः। (क्षणं समोनः स्थित्वा) मरतु, तत् करिष्यामि ।
श्रीरामसम्णः । सर्व मङ्गल भगरत्कृपाप्रसूतम् ।
गच्छ वत्स पितृस्थान मुस सङ्गच्छ वान्धवान् ।
अचिरेण पुनर्याचे दर्शन ते मुखाय नः ॥ ५०
समानं द्वितीय-दृश्यम् ॥

·तृतीय - दृश्यम् ।
[स्थानम्-दक्षिणेश्वरे भवतारिणी-न्दिरे
श्रीरामकृष्णस्य गृहम् ।
समय-प्रातःकालः।
श्रीरामकृष्णो नरेन्द्रनाथश्च
(स्वक्षे उपदेशरतः श्रीरामकृष्णः। नरेन्द्रनायो विद्यु दुवेगेन प्रविशति ।)
श्रीरामकृष्णः । एव सर्वे य्य जानीथ, मम जननी भवतारिणी कदापि
शिवः, पुनः कदाचन कृष्णः, एकाधारे सैव सर्वम् । सर्वेष्वेव सा राजतेऽ
वितथमक्लिम् ।
नरेन्द्रनाथः ॥
(क्राधातपूर्वक कवाटमुयाय तस्य का प्रविश्य )
तयथा तथा वा भवतु, अपि भवान् श्रीभगवन्त दृष्टवान् ?
महर्षि देवेन्द्रनाथमह पृष्टवान् अपि भवान् भगवन्त दृष्टवान् ? नाह
तन किञ्चन सदुसर लब्धवान् । केवल म मामुक्वान्– “नरेन्द्र ! नत्र
चक्षुषी दृष्ट्वा बुध्ये त्व यागी भविष्यमोति" । किन्तु तेन मम किम् ।
अह भवतस्तस्माज शामिच्छामि-
भगवन्तं भवान् कचित् कृतवानक्षिगोचरम् ?
हित्याऽस्पष्टयचो हि विस्पष्टाक्षरमुत्तरम् ॥ ५१
(स्वगतम् ) नही। मम किं नु भवेदि एपोऽपि मा निराश्नाम
कुर्यात् ।
रामण । नरेन्द्र ! मा चिन्तापरायणो मव । ईश्वरमह प्रसं

·तृतीय-दृश्यम् दृष्टवान् । यथा ला प्रत्यक्ष पश्यामि, ततोऽपि स्पटतरम् अहं श्रीभगवन्तं हटवान् । नरेन्द्रः। (स्वगतम् ) अये मनोमोहनं पची महाशयस्याम्य यस्याकातरस्ते हो मां क्रीति नियवसितम् । मोद्यभास्करप्रभोधनिमीलितचक्षु मधुरान्मधुमतम भाषमाणः को न्यप देवो राजते भूतले. अस्य वचः श्रुता सत्य नु विश्वाम उपजायते नेतादृशो महात्मा मिथ्या भाषणसमर्थो भवति । तेन च को न्वम्य लाभो वा स्यात् ? रामकृष्णः। (भावानिप्टः) सत्य वच्मि नरेन्द्राय प्रत्यक्षमीश्वरी मया । सर्वदा दृश्यते पूर्ण ततोऽपि स्पष्टतो हि मः ॥ ५२ श्रीनरेन्द्रः। (स्वगतम्) विन्त्वाश्चर्यस्य विषय एप यदीहशमपि महात्मान वेचन विकृतमस्तिष्क प्रोद्योपयन्ति । स्नायविक-दौर्बल्यमानमेतत् किं नु भवितुमईति ! श्रीरामकृष्णः । किन्तु नरेन्द्र ! ईश्वरप्रापणाय ईश्वरस्याकुण्ठ- सेवाऽवश्पमेव करणीया । स न कुसुमाग्रतः । प्रापपाय मायापाशोऽवश्यमेव छेदनीयः । श्रीनरेन्द्रः। (उन्मत्त इवेतस्ततः परिभ्रमन ) भविष्यति दिन में किं नितरां विफलम् ? दत्त मयाहर्निश त्वय्येवाक्षियुगलम् ॥ ५३ व त्रिभुवननाथः अह भिक्षुकोऽनाथः क्थ पदिष्यामि त्वाम् एहि रे मम हृदये ॥ ५४ हृदय-कुटीर-द्वार निरर्गलमनिवार सरूपमागत्य सद् कुर शीतलम् ॥ ५५ पन्या तस्य मगरतः

·भारत - विवेकम्
श्रीरामकृष्णः । नरेन्द्र । तव हृदये ब्रह्म नियत वमति । सेवा-दया-
दाक्षिण्यपरायणः शिवस्व भविष्यसि निखिलविश्वस्याश्रयस्थलम् ।
आत्मविषये कथ त्व चिन्तापरायणोऽसि ।
भगवति भवतारिणि ! एन मम सन्तान कुरु बदाशीर्वादधन्यम् ।
निरन्तर सागरगर्जनेन सहप धर्मवाद देशप्रेमप्रचोदित प्रोच्चारयतु ।
चन्दन-सौरभेण सह भारतीय धर्मदर्शन मौरभमेव एप दिशि दिशि विकिरतु ।
सञ्जीवनौषधिर्भूत्वा मृतकल्प जगदेष मम वरमन्तान पुनः करोतु सजीवितम् ।
स्वस्वरूपमज्ञात्वैव शिष. जगतः शुभङ्करः अन्तर्गदरमास्वादन
रतोऽन्ते आस्वादयतु त्वत्कृपारसम् ।
नरेन्द्रः । (श्रीगुरो पादपा ममाश्रित्य)
त्वाहगगुरविपुलपुण्यफलेन लभ्यः
सम्पन्ममातिमहती तव पादसेवा ।
याच्चा पदान्जयुगले तदिय त्वदीये
यद्वाञ्छित तव विधातुमह प्रभु. स्याम् ॥ ५६
एप
समाप्त तृतीय-दृश्यम् ॥

·चतुर्थ - दृश्यम् ।
[ म्यानम्-श्रीरामध्नस्य प्रराष्टः ।
समय.---रातिः।
श्रीश्रीपरमह मदेव-नरेन्द्रनाथ - क्योपक्थनम् ]
(श्रीरामकृष्णा गायति)
मम माता व हि तारा व निगुणधरा परात्परा ।
जानामि माता रे दीनदयामयि, दुर्गमे त्यममि दुःखहरा ॥५७
सर्वगासि जले स्थले
त्वमाद्यमूने रे मात.।
असि सर्वघटेsiपुटे-
साकाराऽथवा
निराकारा .५८
त्व हि सध्या त्व गायत्री, त्व जगद्धानी रे मातः ।
अमूने च
प्राणकी,
सदाशिव - मनोहरा ॥ ५६
श्रीनरेन्द्रः । (स्वगतम् ) महाकालाहलमयोपोऽग मातममुद्रः ।
विमिगिनगिलानां यथाऽयमाश्रयम्तया रत्नानामपि । तनो नाहं मगाराद
विमेमि । शौयं वीगं सदाऽऽयम् । तद्विषयेष्ट प्रती च ।
(श्रीरामकृष्णमुद्दिश्य)
रिन्तु क्थ मा मचान्तयाऽपति, यदह न्वा पानि परित्यज्य सर्वदा-
नागन्तुम् उत्पण्ठितो मक्यम् । यन्य स्वरह उपनानदी रोदिति जननी
क्या च प्रातरः, फय या तस्य स्वमुक्ति-विनानः ।
दैन्यसागरमग्नस्य सचिन्तस्य
निरन्तरम ।
ततानुभिः कुटुम्पाना निवांग मे क्य मंत् ॥ ६०

·भारत - विवेकम् श्रीरामकृष्णः । चेतोभरण नरेन्द्र ! वाहुवल न सर्वातिशायि । माता नेच्छति चेन्मानवबाहुनोत्तोलितो भवति कदापि । जनन्या अभिलापं . विना नाग्निदहति, पवनो न वाति, सूर्याचन्द्रमसौ न भातः । सर्वमेतत् जगजनन्या इच्छाक्रमेण भवति । तत् सत्य त्व वाञ्छसि चेत् स्वपरिवार- भरणपोषणे, मातृमकाशे तन्निवेदय । कृपामयी साऽवश्यमेव त्वयि कृपा विधास्यति, तव परिवारजनोऽनकटमुक्तो नितरा भविष्यति । नरेन्द्रनाथः । ममाधिकार. श्रीगुरुसकाशे निवेदने । तस्मात् प्रार्थये भवानेव मदर्थ निवेदन कुर्यादिति । (श्रीगुरोः पादप समाश्रित्य) त्याग गुरविपुलपुण्यफलेन लभ्यः सम्पन्ममातिमहती तव पादसेवा। याच्चा पदाजयुगले तदिय त्वदीये यद् वाञ्छित मम विधातुमहो व्रती स्याः ॥ ६१ देव ! दारिद्रादि-समुद्भवेन भगवस्तापन सतापितो वान्छस्तत्प्रतिकार-पद्धतिमिहायातोऽस्मि ते सन्निधौ । तस्मात्वा शरण गतस्य नितरा खिन्नत्य ससारतो वेद्य वेदय मार्गमर्गलविनिर्मुक्त हि मुक्ते मम ।। ६२ श्रीरामकृष्णः । भूयोऽपि क्थयामि-जननी मम जगनियन्त्रणकत्रों । तस्याः सकाशे प्रार्थनायो वर्थ तर वमत्यम् । सा चेत् प्रसीदति मनाड् न जनो विपीदद दोनोऽय दोर्णहृदयः परितापतो वा । आजीवन कठिनया कलितो रुजा तस्व वितापहरणी शरण पुरप्य ॥६३ (ततो बहिर्गति नरेन्द्रः) श्रीरामकृष्ण. । जननि भवतारिणि ! शिवचल्योऽय जगता चिरशियो यालक आचरतु ममाभिलपितम् । एष एव मम चिरेटो जनो यो मम धर्म दर्शमन जति मप्रचारयति । नरेन्द्र ! घा ·40023 २५ देवदेव ! चतुर्थ-दृश्यम् विमोर्यथा गरुड एपोऽपि मम वाहनो भूत्वा सद्धर्मविप्लावितं करोतु जगत् । मम सर्वा शत्तिरस्मै एव प्रदेया । (विचिन्स) अहो बुध्ये नेप वटुस्तस्मिन् कमपि जातः समर्थः । (पुनः प्रविशति नरेन्द्रनाथः) नरेन्द्रः दः। देव ! देवीसकारी क्यमप्यहं तद्विषयकं किञ्चिद् वक्तुं न शतोऽस्मि । तन्या दर्शनमारमेन मम चित्त विषपान्तरनिविष्ट मवति । यहिमंत किश्चिदपि नाह स्मरामि । तत्तन मवन्त एवं प्रमाणम् ॥ जनन्ये केरलमहमुक्तवान्– “जननि ! विवेक राग्य शानं भक्ति च मह्यं देहि । यथा त्वत्कृपया त्वा द्रष्ट, समयों मवेयन् । वारनय मनदादेशनाह गतवान् । जनन्या मुवनमोहन- रूपा श्रीमन्दिर समुद्भासित ; वरामयक्रौ विस्तार्य सुमनोहरं हमति मृन्मयाधारभूता चिन्मयी मम जननी । दुन्छ समारवृत्तान्त नाह क्दाचन तस्य वच, पारयामि पारीयप्यामि वा । नाहं कदाचन मातृसमीपे बात्मान प्रभावयितु शक्ष्यामि। कदापि न । श्रीरामकृष्णः । (सन्मितम् ) यतस्त्वं मातृमकाशे समारतुखार्य नार्वेदितवान् , तबादृष्टे ससारमुसं नास्ते लिखितमिति निश्चितम् एव । तथापि मत्मार्थनया जननी तथा विधास्यति, यया क्दाचन तब परिवार- जनम्यान्नकट न स्थूलतो भवेत् । नरेन्द्रः। देव ! यादम् । तदेव यथेष्टम् । धर्माचरणविषये दृदमभिनिविष्टोऽतः परमहं भविष्यामि । (स्तुतिमुखेन) मनश्चिन्तयात्म-विकासनम् । तमस आगमन तमसि पुनर्लोपन मध्यपथै नूनं दुःख-घूर्णनम् ॥ ६४ वहति समीरण: कूजति सगगण: विकाशते पुष्पदल विमलम् ॥

·२६ भारत विवेकम् अमलकमलदल-क्षणिकशोभनजल यथा तथैतजगति सकलम् ॥ ६५ भागवतकृपावल-ग्रह्मभावामलामत- महाबलो गुरुन्या प्राप्तो यदि रे। तस्य पादपद्मतले विश्वशश्वत् पुण्यफले राजे क्षुद्ररेणुसमोऽह नरेन्द्रो रे ॥ ६६ श्रीरामकृष्ण । सर्भमेतन्मम गभीरानन्दाय । व्रहामयो भूत्वा हे शिव ! जगतोऽशेपकल्याणसाधन त्व कुरु । पुन शृणु नरेन्द्र । वैष्णवा उपदिशन्ति "नाम्नि रुचि , जीवे दया, वैष्णवपूजनश्च" इति । "अभेदो नामनामिनो” रिति सानुराग नाम जपनीयमेव । किन्तु जीवे दयेत्येतत् किम् । (समाधिभावमापन)। (धीर नि श्वस्य) जीवे दयेत्ये तन्मह्य न रोचते । कीटाणुकोटजीव. क्थमन्यस्मिन् दयेत कस्त्व नाम दयाप्रदर्शनाय । नहि, नहि, नरेन्द्र । जीव दयेति न, शिशानेन जीवा सेवनीया इसेव युक्तम् । नरेन्द्र। अहो महामहिमा श्रीगुरुदेवस्य वचस । नवनवतमालोको अत एतदायाति विश्वासिन कीटपतङ्गादय सेवनीया. पूजनीया इति । अनेनोपायेन काननस्प वेदान्तशास्त्र गृहे यागमिष्यति , जीवने प्रष्ट रूपण वदान्तीपदेशा परिपालयिष्यन्ते । धन्योऽड् चिरकल्याणी गुरोश्च स्नेहसयल. । वेदान्तलोक्-माहात्म्य-परिज्ञान-सुमङ्गल ॥ ६७ (ध्यायन्) हो जानि भवतारिणि । बहा स्नेहमय पल्याणमय परमगुरो। गलन भन्योऽन्मि- (पुनर्गप ध्यायन् गायति) मा फुर, यक्षपातुज (प्रसमयि) पुन नदिरो मातांन-विचारे । मयाऽयलब्ध' |

·चतुर्थ-दृश्यम्
तव हि प्रेममदिरा-पानेनास्मि मदातुरो
रे मातः ! भक्तचित्तहरे मजय प्रेममागरे । ६८
तयोन्मादकारागारे हसति कोऽपि मन्दति रे-
नृत्यति कोऽपि वाऽनन्दभरे ।
ईशामुसाश्रीचैतन्या (रेऽस्य !) प्रेमभरेश्चतन्या
अहो कदाऽम्न ! भय धन्यो मिलित्वा तदभ्यन्तरे ।। ६६
स्वर्गे नृन्मत्तमेला समगुरशिष्यचेला
प्रेमखेता वोधस्यापारा
त्व प्रेमोन्मादिनी मातोन्मादशिरोमणिः'
प्रेमधनिन कुरु माता दीनप्रेमदास रे ॥७०
समाप्त चतुर्थ-दृश्यम ॥
.

·, पश्चम-दृश्यम् । [(मिश्र) विष्कम्भक ] श्रीनरेन्द्रस्य विवाहार्थ घटकापचार । तत्र माल्यकार , नापित , घटकश्च ॥ स्थान दक्षिणेश्वरे मन्दिरस्य पार्श्वदेश । समय -पूर्वाहे ऽष्टघटिका। नापित । माल्यकार । यथेष सूयदेवस्तर तर्तर् सर्गत्या ऊर्ध्व गति हसति लसति तपति च, तद्व ममानन्दोऽपि ऊर्ध्वगामी राजते । पादनखादारभ्य नाभितलतो मस्तकमारोहति । माल्यकार । भ्रातर्नरपुङ्गव । तत् क्थम् १ अपि प्रयत्न कथन सफलीभूत . तुर करे शाणितमाददानो गृहान्तर त्व गृहतोऽभ्युपैपि । वितत्य सत्यानृतजालयन्ध जगन्ति विश्रामयसि प्रमोहान् ॥ ७१ अपिच- विधाय कोपरि गुरखुरारव विवादमुत्पादयसीह सन्ततम् । एव स्वमर्थ बहुधा यितन्वतो नितान्तयुद्ध क्लि जातिकर्म त ॥ ७२ अथवा पटकनियुनस्त्व मवमपटन घटयमे ।

·पंचम-दृश्यम् (विचम्मकः) २६ नापितः । यये माल्यकार ! शोभनर्मकरस्त्वं मा निन्दमि ! पुनर्नरसुन्दर मा नर-पुङ्गव च क्थय सि ! घटकः। (स्वगतम् ) अहो ! नापिठस्य शाणितं नरपुङ्गव-शन्द. मारोप चटचटायते । यतः क्षुर हस्ते वर्तते, जगदेष क्षुरतनगमित्र मन्यते । पुनमालावरम निन्दिद्वमुद्यत वास्ते । भवतु, उभौ मम महायको । नाहमेतयोविवादे विमपि यमि । नापितः । कप्टकैः कण्टकं हत्वा शोमसे माल्यकर्मणि । गृहाद् गृहान्तर गत्वा करोपि रूपमर्पणम् ।। ७३ घटकाय निवेद्याहो रूपमम्भारमारतीम। कष्ट यापयसे नक्त दिवसे माल्यमुन्दरः ।। ७४ घटकः । अयं क्ण्टकोद्धार ! बये नरवणेप ! नेप समयोऽस्माक- मात्मक्लहवृद्धये । माम्प्रतमदूरस्थ-विश्वनाथदत्त महोदयस्य प्येहपुनेण सह दशमहलमुद्रा विनिमयेन मन्मा यस्थ्येन श्रेष्टि-महोदयम्य कनकचम्पकदाम गौर्याः कन्यकाया विाहवाता प्रमरति । अप्येष ममरन्ते कनहाय श्रूयते किल-- "कन्या कामयते रूप माता वित्त पिता गुणम् । वान्धवाः कुतमिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जनाः ॥" तदन्तता मिटानमवश्व प्राप्य सपा युक्यास्वाधिस्येनान्यत् मन् ॥ नापितः। विन्तु जामाता स्वय किं वाञ्छति । यथाऽम्मिन् व्यापार भ्वय नरेन्द्रनायोऽम्माकं युवकोतमो जामान्पुरन्धरः १ माल्यकारः। घटक्महोदय ! तमेव महतो प्रितिपत्ति । अन्यया यथ वयं परस्पर नियमानो मवानः | एप द्विसण्डितमस्तकनीमः पटोल- महराचक्षुमंहासाविाहभयधुम्नूरपीती राजते । मीतिततिरटिशारिताऽमो "नाह कदापि विवाह प्रतिप्ये” इति च क्ययति । ?

·भारत - विवेकम् घटक. अहो तेन किम् ? कति कति भगवदवतारा महापुरुषा अस्माभिः कृता विवाह पाशवद्धा, क. पुनरेप महावतारोऽस्माभियौद्ध मुपा- , गत:। त्रातारी भुवनस्य यावभवता कालक्रमाद् भूतले देवौ बुद्ध महाप्रभू , न क्लि तावापादितौ वन्धनम् ? कोऽय भालतटे दिशा समुदित. श्रीमान् नरश्चन्द्रमा । यस्तिष्ठेत् सुचिर विवाह विमुखो मय्यास्थिते वादिताम् ॥ ७५ एव सर्वे कुर्वन्ति । किन्तु वारमानकथनेनैव मत्स्या यथा आमिपं तथा एते भाविजामात्पुङ्गवा नारीलोभन गिलन्ति कटिदेशपर्यन्तम्-- तत् कुतोऽयं विश्वनाथपुनो बिलेवरः स्वनामधन्य-महापुरुष. ? नापितः । किन्तु भ्रातः घटकवर ! एप अक्षोटकोष इव सुतरां इदतर इति भुय जानीहि । अन्यथा कम स्वयं विश्वनाथदत्तस्य पत्नी चिरहताशा राजते । कुटुम्माश्च सर्वे कथयन्ति श्रीदक्षिणेश्वर-रामकृष्ण- उक्कुर महोदयससर्गादेव जातः प्रस्तरः, मातुश्च चक्षुर्जलसागरमेष सुष्ठ पेक्षते इति । काले सर्ग संभवतीति जानीहि । घटकः । घटना कठिना जाता ममोपेक्षणकारणात् । बुद्धिकोटिप्रकाशेन माधये कार्यसततिम् ॥ ७६ नापितमाल्यकारी घटक घटनापृत्ति आयते सुतरा भुवि । पृथ्वीतन्न तथा चास्ते घटकाना करावाहि. ॥ ७७ आयातीव स गमकृष्णदेव शिष्य. । तत्पलायामहे वयम् । (सर्वे निकान्ता.) (समाप्तो विषम्भरः)॥

·-॥ दृश्यान्तरम् ।। [सीष्टान्द-१८८५ मार्चमासस्य एकादशदिवस । स्थानम्---दक्षिणेश्वर काली-मन्दिरस्थ श्रीरामकृष्णकक्ष । श्रीरामकृष्ण-नरेन्द्र गिरीरा--राम -हरिपद- वलराम- मास्टारमहाशया प्रविशन्ति ] रामकृष्ण । (सङ्गीतम् ) सयतनं कुरु हृदये आदरिणी श्यामाम्बिकाम् । मन. त्य पश्य, पश्यामि चाहं, नान्य. कोऽपि पश्यतु ताम् ॥ १७ पञ्चयित्या कामादिकम् एहि मन एकाकि स्व रसना सह तिष्टतु नाम्नाह्वयतु हरदयिताम्। (मातर कातर भक्तिमाविताम् ) कुरुचि-कुमन्त्रि-दल दूरे कुरु सदा खल प्रहरि पुरु ज्ञानाक्षि, सावधान चन्दस्य ताम् ॥ भो नरेन्द्र । भो गिरीश ! भगतो नत्रावतार विपये युवयोद्धं योमहन्मतानेक्य वर्तते । तद्वाञ्छामि, एतद्विपयक युवयोवांग- युद्धम् । युवा कुरुत विचार-~भगनतो नवावतारत्व सत्यत्वन ग्रहणीय न वा ? नरेन्द्र । प्रारभख। नरेन्द्र. । ईश्वरोऽनन्त । तस्य वरूपनिर्णये कथ वय समर्था ईश्वरो वतते सवेंपा हद्देशेषु, जन विशेष कथ स स्वकामना परिग्रहीयात् । श्रीरामकृण. (मस्नेहम् ) नरेन्द्रेश सापमास्ते मम मतैक्यम् । भगान् सर्वन विराजते क्लि। किन्तु प्रकाशस्य तस्य तारतम्यमपि भवाम 2 ·भारत - विवेकम् गिरीश । नरेन्द्र । नरेन्द्र । विद्यत सत्यम् । शक्त विशेषप्रकाश स्यादेव । कुनापि भगवतोऽविद्या शक्तिरूपेण पुन कुनापि वा विद्याशक्तिरूपेण। केपुचन आधारेषु शक्ते राधिक्य , वेषुचन पुन शक्त न्यूनत्वम् । तत सर्वे मानुपा न हि समाना राम । एतेन निरर्थकतर्केण किम् । श्रीरामकृष्ण । (सक्षोभम् ) नहि, नहि, आस्तेऽस्य प्रयोजनम् । कथ त्व जानासि स देहान्विता नायाति ? भगवान् अवारमनमोगोचर । श्रीरामकृष्ण । नहि नरन्द्र । ईश्वर शुद्धबुद्धेगोंचर । शुभबुद्धि शुद्धात्मा च समो। मृषय शुभबुद्धय शुद्धात्मान शुद्धात्मानमपश्यन् । गिरीश । (नरेन्द्र प्रति) मनुष्यावतार विना मानुपान् को वोधयेत् । मानुपेभ्यो शानभक्तिदानाय तस्य नराकारेण प्रादुर्भावोऽवतारत्वेन अभिधीयते । अयथा क शिक्षयेत् । क्यम्। अन्त स्थोऽमो वोधयेत् । श्रीरामकृष्ण । (मस्नेहम् ) अथ किम् ? बाढम् । अन्तर्यामी भूत्वाऽमौ बोधयत् । गिरीशचन्द्र। पाश्चात्त्यपण्डिता अयेनमन तरूप वणयन्ति । श्यामिल्टन-टिण्डाल-हारवाट स्पैसार--हाकम लि-- प्रभृतीनां मतमपश्य ग्राह्यम् । श्रीरामकृष्ण । (माधारमहाशयमुद्दिश्य ) मायार । नेतादालाचन मह्य रोचते। अन्येषां मतेन किन् ? स एव मर्व तब क सदेह ? यत स्वचक्षुपैवाह तथा पश्यामि । सवमेव तदात्मकम् । तन गत्य तदेव मत्यम् । एक्स्यामरस्यायामसण्डे मनाबुद्धी निनीयते। यया नरेन्द्र दृपया मम मनोऽग्वण्डे लीनाति । (गिरीशमुद्दिश्य) यप्येत । मम्यक चया वृद्धम् । गिरीश । एतदिनाऽन्यत् सर्वमपि मया बुद्ध रिमु । श्रीरामकृष्ण । वह पश्यामि क्लि- नरेन्द्र । पश्य, ·पचम- दृश्यम् १३ सों वस्तुचयः स एव भगवानित्यबु कः सशय- चैतन्योदयमन्तरेण न पुनः स जायते केनचिन् । चैतन्यञ्च कुतो विना करणया तस्यैव सर्वान्मनः सम्पन्नस्तु समाधये स हि भवेतन्यलाभे सति । प्रमादो जायने देहविषयेऽपि । अनामक्तिय कामिनीकाञ्चनयो । भागवत क्या पिना नान्यत् किमपि तस्मै राचने, विषय क्थया च जायते तस्य कष्टम् यदि स कृपया स्वकीयावतारिले माघ जनयति, तदा न सन्देह उदियात् तस्यावतारिवनिपये। यथान्धकारे घर्षणानन्तर दीपशनाकामूनेग्नेन्द्गमः । एव तस्यालोको दृश्यते चेज् जायते मन्देहस्यावसानन् । विचारेण नामो कदापि परिशेयः । (नरेन्द्र प्रति परम समादरः) नरेन्द्रः। कालीध्यान दिवमचदृष्टय मया तिन् । किन्तु नाभिनव विमपि संघटितम् । श्रीराममनः। कालेन सर्व भविष्यति । तर नीव काली। काली याद्या शतिः। अग्नेदाहिकाशतिपद ब्रह्मणोऽपि कालिका शक्तिः। नास्ति उभयोमेंदः कश्चन । नरेन्द्र ! मगद्विपये विचारनिर्भरी मा भव । तावद् भोजन-मन्दिरे कलकल. सश्रूयने सर्वतो यावत् सर्व-निमन्त्रिता नहि भवन्त्याहारकृत्ये रताः । भुक्षानेषु निमन्त्रिातेपु घटते कोलाहले मन्दता पाने दन्नि समागते पुनरहो सुपसुप्-व. केवलम् ।। १०० तधेशमाप्तुं विहित प्रयत्न स्यादप्रवृत्तिः क्रमशो विचारे । ईशे च लब्धेऽन्न विचारलोप- स्तदा तु निद्रोपधिक. समाधिः ।। १०१

·भारत - विवेकम्
,
तन्नरेन्द्र ! सावधान शृणु , एतदित्य भवति-
निमन्त्रिताना भोजनप्रारम्भे कलकल', आहारे प्रारब्धे शब्दमान्यम् ।
आहारस्यान्ते केवलं सुप् सुप्र वः ; तद्वत् भगवत्प्राप्तिप्रयत्नविषयेऽपि, प्रथमतो
विचारकोलाहल', सदनन्तर क्रमशः शब्दाभावः, अन्ते च निद्रासमाधिः ।
अपि सम्यग बुद्धम् ।
नरेन्द्रः । बुद्धमेव ।
(श्रीरामकृष्ण. नरेन्द्र पर समाद्रियते)
हरिः ॐ हरिः ॐ, हरिः ॐ
(बानन्देन नरेन्द्रो गार्यात)
दु.सैकभञ्जन प्राण-विमोहन दर्शन-दानानुरञ्जन
लुप्तशोक-सप्तलोक-पुण्यानन्द-वर्धन
काह दीनहीनजनो दोनातिदीनः ॥ १०२
(श्रीरामकृष्णः समाधिस्थः । जाते समाधिभङ्ग)
रामः । देव ! ससार-लिप्तानामस्माक क उपायः ।
रामकृष्णः । कथम् ? सरल उपायः । ससार-निवासिनो किधिन्-
मादकत्व प्रयोजनम् । भवतु नाम साधन किन्तु मादकत्वम् अवश्यमेव
स्यात् । यूय न शुकदेवा. । पथि कानने यन तन वा वस्त्रहीनाना
यथा, तथा युप्माक स्थितिर्न युज्यते किल ।
तथापि भगवदुद्देशेनाङ्गीकार-पप्रमेकमवश्यमेव देयम् । भगान् यथा
तथा या विदधातु तदवश्यमेव ग्रहणीय स्यात् । भवसि विल त्व पनिगनस्य
दागवा ।
य. कार्यपाले गृहस्थम्यापत्यादिकं स्वपुनान्यावत् पालयति
सथा मापणादिना तोपर्यात च, किन्तु पार्यायाने किम् ।
दास स्वापत्यसुद्धग व्यवहति यथा सन्ततिप्यीश्वरस्य
समार सेपमानः पतय निजदा तादशी त्व विशात् ।
रोपाढे त्यन्तगद् या च्यवयति यदि तं स्वप्रमुः स्पाधिकारान्
मम्मन्धानामुताथैः मह चिररचितमहिं पिच्छेदमायान् ॥ १०३

·पचम-दृश्यम् पनस भक्षण समये तैलमपेक्षितमेव । तद्वत् निरासत्ति-तेल ससार- भुक्तौ स्वरे विलेपय-आसक्तिनिश्चित दूर यास्यति । यह गायामि, यूयमपि माचरणाविन्द वन्दध्वम् । सङ्गीतम भीम पलश्री-एकताला भो आनन्दमयि। माता त्वमयि मा पुरु मामानन्दहीनम् । तव श्रीचरण विहाय मम मनो जायते सत्य तत्त्व-दीनम् । तपनतनयो गतप्रणयो घिड मा धुद्धिहीनम् ॥ १०४ धृत-भवानीनाम-भवोद्धारकाम. करिष्यामि भवोत्तरणम् । अकूल-सागरे मातर्मजे यं रे स्वपनाद् दूरतर स्वपनम् ॥ १०५ अहर्निशमह श्रितो दुर्गा-नाम, तथापि टु.सस्य मा भूद् गणनम् । यद्यह म्रिये भो भो हरप्रिये ता दुर्गानाम्न. शेपणम् ॥ १०६ समाप्त पञ्चमं दृश्यम् ।

·पष्ठ-दृश्यम् । [रामकृष्णल विपये श्रीपरमहंमदेवस्य न्वकीया स्वीकृतिः । समयः-१८८६ सीधाब्दः-परमहसदेवस्य महासमादिनदयात् प्राक् । स्थान-काशीपुरस्थ-भाटक्प्राप्त-गृहम् । गलक्षतरोगप्रस्तः श्रीरामकृष्ण परमहंसदेवः] परमहसदेवः । (स्वगतम् ) अहो महामोभानं मम यत् सर्वस्वं दत्त्वा सान्प्रतमह रिक्तहस्तोऽस्मि । योगादिक्रियया चिरेण खलु या शतिर्मयोपार्जिता दत्ता प्राग दियसद्वयाद् गुणवने श्रीमन्नरेन्द्राय सा। रिक्तः साम्प्रतनस्मि यद्यपि तथाप्यास्ते न दुःख मना शान्ति प्रत्युत काञ्चनाञ्चति मनः सत्सारलाभेन में ॥ १८७ शुद्धमत्त एप शिवावतारमदृशो नरेन्द्रोऽरे भविपति मतिप्रवृद्धवनो निखिने विश्वे भारतधर्मदर्शन माहात्म्ये अनप्रभावेन प्रोयोपपिपति । नर-नारायणसेवानव विश्वस्य भेष्ठनतस्पेन ध्रुवमेव प्रचापिपति, निश्च मार्थकामश्च भविपति। (ततः प्रविशति जननी मारदामना) रामरणः । विश्वकल्यानमाधिनि! मन्नमीप रिय। सारदामणिः । तथा करोमि । विन्दु नाथ ! शून्यनित सर्व मयं मनिमाति। उत्तापननिरहिताम, शेवरहितश्च पानी मान्दिनमा. रापदिन दहति सिन् । म मताः मन्दनौन्मुग इतस्ततोनापार विचन्ति । हेमपमंडरान मगान् ! गपा हितापेर मंगा रन- गमपदेन ।

·पठ-दृश्यम् विद्यते । परमहमदेवः । देवि क्षेमकरि परमहंसमाधनसम्पन् ! ऋषु मद्वचनम् । एते सर्वे मम भनपुत्राः क्यमनाथा भवेयुः । अनाथः म यस्य मातापितरोन मम महाममाघेरनन्तरं विश्वजननी भूता त्वमेतान् सात परिपालयिष्यसि । पुनश्च शृणु- तदा सुतोऽनाथ इति प्रतीत आस्तं जनन्या रहितो यदा सः । पितुर्वियोगात्तनयस्य दुःखम् अनायता तस्य तु मारनाशात ।। १८८ मातृहोना जनोऽनाथः, पितृीनी जनो दुःखभाग् जायते सलु । मातृहीनः प्रायेण मृत एव ; पिन्हीनस्तु जोहीनः केवलम् । देवि ! जानी मातृवक्ष एव मन्तानाना चिरसुसन्थानम् । सारदामणिः । किन्वेमाकिन्यह क्यमेतपा सपा सहायो भवेयम् । रामकृष्णः । यि जीविग्यामि अहमपि ध्रुवम् । तर चिन्तामु ममु ध्यानेषु धारणामु नितरा जीविष्याम्यहम् । तर जीवने मम च कुन वा मेदः । (ततः समायातश्चिक्लिकवरः डक्टर महेन्द्रनाथ सरकार-महोदयः) डाः सरकारमहोदयः। (वहिर्देशात् ) थप्यन्तरापातुमादिष्टोऽस्मि ! (जननी सारटामणिः झटिति वहिर्गच्छति) परमहसदेवः । क्यं न ! सवे स्वस्वर्मसाधनमवश्यमेन कुर्यात् , कर्मणा कर्ममोगशान्तिः। डक्टर-सरकारमहोदयः। (प्रविश्य) किन्तु मवान् आत्मान रोगशान्ती नानुकूली-करोति चेत् किं वय वुर्मः । इच्छाशविलीयसी । विशेषता भवाशानां महापुरुषाणान् । परमहसदेवः । डकार महोदय ! पश्य पश्च- ·भारत - विक्कम् यदुपसि समुदेति प्राचि रागोऽरणस्य यदुत दिवसशेषे लोहितामा प्रतीच्याम्। प्रवहति पवनो यचन्द्रसूर्यों च भातः कलय ननु तदेतत् कस्य या शासनेन ॥ १०६ सर्व तस्यैवेच्छया सघटते खलु । डक्टर-सरकारमहोदयः। किन्तु भवाहशा महान्तो न सर्वसाधारण- नियमापेक्षिणो भवेयुः । रामकृष्णः । चिकित्सकवर! जानामि किल- आत्मानमार्पयमह करयोर्जनन्या न स्वेच्छया किमपि कर्तुमह प्रवर्ते । विश्व चराचरमिय सुनियनयन्ती यन्मे हित भवति तन्नियत विदध्यात् ।। ११० स्वेच्छया नाह किमपि क्तु वाञ्छामि डक्टर-सरकारमहोदयः । किन्तु भवान् स्वल्प भापतामिति मम ऐकान्तिकी प्रार्थना कठोरे रोगेऽस्मिन् भवान निरन्तरमालपनादिक करोति चेत् , चिक्सिकः किं करिष्यति । रामकृष्णः । तनापि भगवत्या इच्छा वलपती । साऽदिशति, करोम्यहम् । यथा नरेन्द्रनाथोऽस्मिन्नेव क्षणे मया शिक्षणीय एव । तद्भवान् बहिर्गमनसमये त चिन्तनलिष्टमन सप्रेपयतु । डक्टर-सरकारमहोदय.। यादम् (पहिर्गच्छति)। रामणः । (स्वगतम् ) नाश्यमेवास्य नरेन्द्रस्य हृदयाभिला पूयिष्यामि। (ततः प्रविशति नरेन्द्रनाथः) रामकृष्णः। नरेन्द्र ! पु । न निरर्थक चिन्तन-हिती भर । ममारतार-विपये गन्देहयुक्त तर मनश्चेद प्रीमि- गोतायामवतारो यो यः पुनद्वापर युगे । एकीमायम्नयोलो रामकाण: क्लिाम्यहम् ॥ ११ ·पष्ठ दृश्यम् ३६ तर शिक्षा नरेन्द्रनाथ । (स्वगतम् ) कथ गुरुदेवो मम चिन्तनविपर ममग्र- मेवाविफल जानाति ? सत्यमेन नेताद्वापरलीलाचतुरो नरविम धारी स्यय मगवानेप । (साष्टाग प्रणम्य)- परमदेवदेव ! भृश कृतार्थाऽस्मि | एव मम परम यलम् | तामेव विश्वस्य सर्वत्र प्रचारयिष्यामि ध्रुवम् । नाह पर्वते निगूढो भवेय साधारण-सन्न्यासिवत् । त्यहत्तामधिगम्य शक्तिमतुला विद्या त्यया शिक्षिता लोके ख्यापयितु गृहीतशपथो यत्न विधास्ये परम् । सोऽह अवलमात्ममोक्षणपर ससारकोलाहलात अत्येप्यामि न जीयन शमधन सन्मासिसाधारणम् ॥ ११० अपि च- स्वन्मन्त्रप्रतिसस्कृतेन मनसा कापाययासो दधद् धर्मक्षेत्रमशेपभूमिवलय सपादयिष्येऽचिरात् । स्वव्यायामृतवृहित विरचयन् चेदान्तमाय नम उच्चैर्भारतवर्षदर्शनकथा विस्तारयिष्ये क्षितो ॥ १३ रामकृष्ण । निश्चित जानीहि, तर रयारह न्यस्तोऽस्मि । यौव मा नेप्यमि, तनवाह यास्यामि । त्य सार्यक्प्रयत्ना नितरा भविष्यसि । (श्रीनरेन्द्रो गायति) जीवननदी मम यति चुरधारा । मध्यपथे प्राणतरणी चिकर्णधारा ऊर्मिमाला दोललोला ममामारा । नीलनीलालजल-लुप्त-पारा तीरे कापि भाति दीप्तिराशासचारा । आशीराशिलोत्तरा दुसहरा इष्टदव-नामसुधा वर्षाकारा विश्वविप्लावनपरा ॥ ११७ सुधा क्षरतु लोकेऽतुलाऽपारा । दुसदेन्य-पारावार-पारपरा ॥ ११८ पष्ट-दृश्यम् ॥ त्य प्राणाकारा समाप्त

·सप्तम - दृश्यम्
[समयः-- पूर्वाह्नः।
स्थान - दुषुडि ग्रामस्थस्य कस्यचन भक्तस्य गृहम् ।
श्रीमाता, ग्राम्यनार्य, काश्चन, गोलापाया, योगीन्द्राम्बा ]
[ भागीरथी पश्चिमतीरस्थ-घुपुडियामे स्वामिजि महाराजेन सह मातु
माक्षात्कार , महाराजस्य दीर्घकाल प्रयास प्रार्थन च]
.
श्रीसारदामणि.। अहो समायाता मनोहारिणी ऊपा ।
श्वेताम्बरा वरारोहा रक्तललाटशोभना ।
भास्करारात्रिरथाली पूजनशङ्खनादिनी ॥ ११६
मालयचामरोफ्ता मेघालिपुष्पभूपणा ।
ऊपा स्वर्णमहीकन्या प्रादुरेति दिगङ्गने ॥ १२०
अदूरे प्रवहति खरतरा भागीरथी-धारा
पतितपावनी क्लुपनाशिनी कल्याणसारा ।
हरजटाजूट-मन्थनसंघट्ट-रसित-स्नेहाकारा
कालकालकाल-बुटनातुल-प्रवाहाकुलापारा ॥ १२१
जननि भागीरथि। मम माथो भक्तमन्तानान् सर्वान् मम हस्ते
न्यस्तवान् । नक्तदिव चिन्तयामि नेपा हितानि । अहो । अतुलनान्ये
पा सन्तानाना सर्वेपा हृदयानि। स्वमात : परित्य । समागताः सन्ताना
मे मां दृष्ट्वा समग्र विश्व विस्मरति ।
ते न कुर्वन्ति । ( उर्ध्व विलोक्य स्वामिनमुद्दिश्य)
दयस्व दास्या मयि नाथ तादृशं
यथा हि सन्ताननिकाय एप ते ।
मम हर्षवर्धनाय कि कि

·सप्तम- हश्यम् . नाथ हिमातप्याभ्या स्वशिरासि गोपयन् समेत सम्पादयितुं मुजीविकाम् ॥ १० माताऽह , मयि तिष्ठन्यां न मे कश्चन सन्तानो विपश्येत । यहो मुवर्णचन्द्रमोनिमोऽस्मत्सुतो नरेन्द्र. सर्वेप भ्रातृ णा हितसाधनाय विश्वम्य कल्याण-सपादनाय, नाथस्य धर्मप्रपञ्चनाय च किनि क्रोति ? श्चितमेतेषा मङ्गल विधेहि । (तत प्रविशन्ति काश्चन ग्रामस्था नार्य.) गोलापाम्बा। अहो साम्प्रत प्रारभते जनारप्य-मृदुवात-प्राह । योगीन्द्राम्बा । पुन शीतल चन्दनदु मममाथिप नगाना सुरभि- निश्वामो मा अस्मान् व्याकुलीकरोतु । सारदामणि.। मा मै भण । हिष्ट सम्प्रति वर्तते क्षितिनलं दुसेन नैकास्रिणा दूरोक्र्तुमिदं मयाऽवहितया भाव्य हि नाथाजया । दवादिष्ट-पथे नितान्त-सरले सव. समालम्विते हिंसाकै पविहीनमाशु भविता विश्व सुखकास्पदम् ।। १२३ काचन शिष्या । प्रामोऽस्मदीयो नितरामधन्य. स्पर्शेन ते मातरभून् कृतार्थ.। पुण्यात्मना पादरजोभिरेपा मार्गोऽपि जातोऽस्य सुराध्यतुल्य. ॥ १२४ अन्या काचन | वेचन क्थयन्ति-पितुपि माता गरीयमी-अन्धकाणखञ्ज सन्तानान प्रति स्नेहाधिक्यहेतोनिश्चितम् । अमृत .महित सागरजननं मातरि निहितं तुलनाहीनम् । 'माक्षर-क्यनं क्ल्मपदहनं "त" सदा मवाधि-तरणे तरणम् ॥ १५ ·४२ भारत - विवेकम् सारदामणि । सरले । मा मैव भण। नाथो मे सर्वम् । अह दीनहीनाऽखलाऽवला सरला याला, न तु सवला, केवल नाथस्य बलेनोह,प्ता । देवो ज्वालयति चेत् किञ्चि ज्वलामि न वा नाह जाने । केवल जानामि नाथादेशात् करोमि सर्यम् । गोलापाया। मात म योगानन्दमहाराज श्रीठक्कुर स्वय नोड सवान् तस्मै त्वमेव कृपां दर्शितवती । सारदामणि । तदपि ठक्कुरस्यादेशेनेति न विस्मर्वव्य श्रीमत्या । योगीनाम्या। आदेशोऽस्तु वान वाक्य जानीमहे माताऽस्माकमतुलनीया, ठक्करस्य पूर्णसाधना मूर्ति , केवल वदनावरणवस्त्राभ्यन्तरे लुकायितस्वरुपा। काचन ग्रामीण-मारी। जननि जगदम्बिके । त्वदागमनानन्तर नम अमन्न जान तथा चाम्माक सर्वासा भाग्यगगनम् । सर्वत्र राजते मधुर रौद्रच्छ विर्जनमनोहरा सञ्जोवनतत्परा । गन्धराज-कुरुवकाशोक यूथिका- मालिका दोदुल्यन्ते सर्वत्र रज्यत्कण्ठा नीलकण्ठा अत्यूर्वोत्तोलित पुच्छमालिका नृत्यन्ति । उद्गतरोम विकाशडम्पर कदम्ब मम्भारो धरिनी रञ्जयति चिनापित रोमाञ्चिताम् , पुष्पे पुष्पे तव स्मितरेखा , शष्पे शप्पे तव पादसञ्चार मृदुकम्पन, पनिशिञ्जने तब नाथ-'ठाकुर'-नाम-जपनि । धर्मस्तवैप निजरूपनिगृहन यत् सुप्त जगद् भ्रमतु तेन विलुप्त-वोधम् । प्राम्या वय भगवती भवभीतिहन्नी जानीमहे जननि । तामिह सारदा त्वाम् ॥ १२६ सारदामणि । नायों यूय कथमधन्या भवेत । नाथस्य मम सरल पन्थानमनुसरत, सर्वासा युष्माक चिचे चिराय राजिप्यतेऽनिवार्या शान्ति । (सर्वा वहिर्गच्छन्ति) (दूरान मातर पश्यन् स्वामीजिराकुल प्रविशति) श्रीमाता । अहो। मनो मम सूचयति, मम प्राणधनपुनो नरेन्द्रोऽ- - ·सप्तम दृश्यम् १३ नाथ। येवास्मिन् स्थाने समाग छन् ममानन्दातिशय्य सजनयिष्यतीति । पुनी मम सर्वेषां गुमभ्रातृ पा तथा जगत सर्वेषा च हितार्थ निखिल भारत परिभ्रमिडकामोऽपि मातृस्नेहन्छायालामादिच वङ्गदेश प्रसागत । पुनवदनारविन्द सदर्शन क्दा नु मम घटेत ? स्वामीजि । (वरित प्रविश्य प्रणम्य च)- सार्थक जन्म में मात तत्पादपद्मदर्शनान् । धन्योऽय धुपुडियामो यास्त सारदाऽम्बिका ।। १२७ ग्रहा उपग्रहा सर्वे दयाश्च वासवादय । पालयन्ति तवादेशं नक्त दिव मुसोत्तरा ॥ दीनहीन-सुतस्याम्व गृहाण कोटिशो नतिम् ॥ १८ सारदामणि । सुत नरेन्द्रनाथ । पितर श्रीश्रीठक्कर वन्दस्व । धवला नार्यह किं कर्तृ पारयामि ? नरेन्द्र । पिना कारण मात न श्रीरकर “पलहारिणी" काली पूनादिवसे श्रीचरणया द्वादशवर्षव्यापि अपहेतुक माल्यवर समर्पयामास । आध्यात्मिकादि-बटुदु स-विमोक्षहेतु- सातो ममाविरभवन् सुत-सग्रहार्थम् । माता पुनस्तु मपि भाग्यवशात् सुताना सरक्षणाय विधिना प्रणिधीकृताऽसि ॥ ५-६ मम माता पितरपि शतशो गरीयसीति ध्रुवमह मन्ये । सारदामणि । वात नरेन्द्र । श्रीश्रीनाथस्य मम प्राणठाकुरस्य धर्मा दर्शन च विश्वम्य सर्वन भरतु प्रचारितन् । न्यामा मयि त्वयि च विश्वम्य समुल्लाम प्रार्थनाय । श्रीठक्कुरस्या मिलापश्चिर विनयताम् । स्वामीजि । पश्य । श्रीठक्कुरस्य निदेशपालनमेन मम जीवनस्य केवल व्रतम् । यहा कठोरो मात !

·सप्तम-दृश्यम् सारदामणि. किन्तु कथ नरेन्द्र त्व तथापि परमुदिन इव लक्ष्यसे । स्वामीजिः । विश्वजननि मात भवत्याः पादषझे निगूट- मात्मामिलपित निवेदयामि । मात , प्रार्थये यावत्कालपर्यन्त भगवत श्रीगुरुदेवस्य सङ्कल्प न कार्येण रूपायित करिष्ये तावन्नाह प्रत्यावर्तिष्ये । (साष्टाङ्गम् प्रणिपत्य) जगदम्बिके । आशिपो देहि, यथा मम सङ्कल्प. सिद्धिमाप्नुयात् । सारदामणिः । (खामीजि-महोदस्य मस्तकोपरि हस्त निधाय ) तात ! श्रीश्रीठक्कुरस्तर मनोरथमपश्यमेन परिपूर्रायति । स्वामीनिः । (त्वरितमुल्लम्पय भूयश्च मातृचरणयो प्रणम्य )- मात ! तवाशीराशिमम परमतवलम् । अत परमह नि सन्दिग्धाऽस्मि यदिजयो मेऽवश्यमेन भवेत् । (श्रीश्रीमारदामणि-स्तुनि ) मात्मणे त्या नमामि । दयस्य मयि मात. स्नेहमय तनयस्तै पूजनकामी । स्वासे च प्रश्वासे भावनाविन्यासे मावचरणानुगामी ॥ १३१ पुण्यविमण्डन-नयत्तसान-पावनी शरणं प्रयामि । नरेन्द्र विह्वलं मातृपदयलम् अमलं कुरु दिननियामी. ५ १३२ सप्तम-दृश्य समाप्तम् । -- ·भारत - विकम् तथा परममत्तस्य यही : योगीनाम्वा । बहो ! नरेन्द्रनायः समायात इति परमानन्दो मादः भीसारदामः । वस्तुती माताऽस्माकं भूश काठरासीद् भस्वयंस्प बनरामवमुमहोदयम्य मुरेन्द्रनाथ-मिनन्य चिरविरहात् । स्वामीनिः । यहिःस्था जना यस्माकं हृदयकातरता तत्त्वतो चाड मममयां इव प्रतिमान्ति में। महन्मिनं मम वाराणसीरथः श्रीममदादाम-मिन महोदयः । बलराम-बम-महोदयन्य देहावसान- सवाद प्राप्य मयि भृश मन्दति यमो माह-"विमेतत् स्वामीजि- महोदय ! निगमी भवान् , गोमाता भवति न युध्यते' । (नारदापिदिश्य ) किन्तु मातः ! अह तस्मै इदं प्रत्युत्तरं दत्तवान्- Eि चिन्त्यतत्रभवता हृदयास्य-वस्तु तुर्याश्रमे निरसता नहि विद्यते न: ? जानीहि किन्तु मनुजान्तग्नोऽप्यमीपा हे शोऽधिकोऽनि परदुःसविलोग्नेन ॥ १३० विशेष चिन्त्यतामगो बलराम या महोदया गम गुरुधाता । भगाठी नाथस्य परमद मदेरम्य श्रीचरणकमल पय सममेचाराध्य यगामः । पिांगेन नितिमेगाह पातरी भवेयम् । अन्तारानुभूतिहीनं मन्याम श्रीयन न में यातिन् ।” माग्दामणि । तात ! मुगु तर दच लपा । गल्यागजीयन ममत्तर ममासांपोभूनन् । म्नहिना गल्पामिना भमर गपु चरा रधामन्यु २ गयांतियाय गपंचाननीयम् । गीतापाया पुनरगप ! पारि पदारना सिरिता भोरामा मापन माः न भरा अपनी मा पिहितः । गाम्मा ये । तन्य सानोतिः ।

·सप्तम दृश्यम् सारदामणि.। किन्तु क्य नरेन्द्र स्व तथापि परमुदिन इव लक्ष्यसे । स्वामीजि. । विश्वजननि मात । भवत्या पादपद्म निगूढ- मात्माभिलपित निवेदयामि । मात , प्रार्थये यावत्कालपर्यन्त भगवत श्रीगुरुदेवस्य सङ्कल्प न कार्येण रूपायित करिष्ये तावनाह प्रत्यावतिष्ये । ( साष्टाङ्गम् प्रणिपत्य) जगदम्बिके । आशिपी देहि, यथा मम सङ्कल्प सिदिमाप्नुयात् । सारदामणि । (खामी जि-महोदस्य मस्तकोपरि हस्त निभाय) तात ! श्रीश्रीठक्कुरस्तव मनोरथमरश्यमेर परिपूरयिष्यति । स्वामीजि । (त्वरितमुल्लम्फ्य भूयध मातृचरणयो प्रणम्य )- मात । तवाशीराशिर्मम परमसवलम् । अत परमह नि मन्दिग्धाऽस्मि यदिनयो मेऽवश्यमेव भवेत् । (श्रीश्रीसारदामणि-स्तुति ) मातृमणे त्या नमामि । दयस्व मयि मात. स्नेहमयि तनयस्ते पूजनकामी । श्वासे च प्रश्वासे भावनाविन्यासे मातृचरणानुगामी ॥ १३१ पुण्यविमण्डन-नहवतसान-पावनों शरण प्रयामि । नरेन्द्र विह्वलं मातृपदवलम् अमलं कुछ दिननियामी.।। १३० सप्तम-दृश्य समाप्तम् । --

·अष्टम-दृश्यम्
[परिवाजको विवेकानन्दः । मालायार-महाराज-देवानजी-रामचन्द्रस्य
भवने श्रीखानीजि-महारानः। मूर्तिपूजाविषयकालोचनम् ।
समयः-१८३१ खीाब्दस्य फेव यारी-मासः।
स्थानं आलोयार-महाराजस्व देवानजी-रामचन्द्रत्व प्रासादः।]
प्रविशन्ति खामोनि-महाराजा, देवान-नर-रामचन्द्रः,
खामि-महाराजत्य मन्वन्दञ्च । गापति स्वामि-महाराजः]
अनन्त-करमासिन्घुर्गोकुलविहारी ।
सदाभक्तिमधुपायी मरन्दप्रसारी ॥ १३३
अगुष्टसम्मिताकारो हृदयसञ्चारी ।
जगद्गपी प्रियानन्दः प्रेमोन्मादकारी॥ १३४
हे मधुमृदन राधाभूरग वृन्दावनरसचारी
दुरन्तद जन-चेनोविलसन-मुरलौनिनादकारी।
वर्षय शान्ति नानसकान्ति मैनीसोल्य-प्रचारी।
सनतानन्द-पीयूपम्पन्द-विपुनपुनश्मसारी ॥ १३५
मंजर-रामचन्द्रः । नानोपार-निवामिनः ममें ममता कीतनं भुला
जानन्दाभुपारपरिदलांचनाः अंधीन्दापन बिहारियन नानुभवन्ति |
भैरगनिन् ! परि मची रांचने, वन-अनुमा मगीन पुन
मान्तोन्माक भोरिनोदनन् ।

·अष्टम द्दश्यम् ४७ स्वामीजिः । सङ्गीतेऽरुचिः, नहि नहि, तनास्म्यहं सदाचिः । श्रूयतां भवद्धिः । (सङ्गीतम् ) गैरिकवसनं धृत्वा मोहनं शंखकुण्डलं हारि । योगिनी-सुवेशे यामि तद्देशे यत्रा स निष्ठुर - हरिः॥ १३६ (अह) मथुरानगरे गृहे गृहान्तरे भ्रमिष्यामि योगसारा। दृष्टे प्राणवन्धी अन्धरन्ध्रसन्धौ वध्नाम्यञ्चल-द्वारा ॥ १३७ स्वीय-प्राणप्रियम् आनेप्यामि स्वयं को वा रोधन-समर्थो रे। सति तु रोधके मरण-साधके नारीवघख्यातिस्तमेतु रे ।। १३८ (स्वामीजि-महोदयस्याश्रु निरर्गलधारं भूमौ पतति) कश्चन भक्तः । (अन्य भक्तमुद्दिश्य) अहो प्रेमोन्मादना, अहो भावमाधुर्यम् ! एप महाभक्तो निश्चितमेव वृन्दावनचन्द्रं दृष्टवान् । अन्यथेटशी भावस्फूर्ति तस्याभविष्यदिति प्र वम् । (म्यामिमहोदयः पुनरपि गायति--) (अहं) मथुरानगरे गृहे गृहान्तरे भ्रमिप्यामि योगसारा। दृप्टे प्राणवन्धी अन्धरन्ध्रसन्धी वनाभ्यश्चलद्वारा ॥ (दहृदयावेगेन स्वामीजिमहोदयः प्रस्तरवत् प्रतिभाति) कश्चन भतः । अहो मधुमयः स्वामिमहाराजः पुण्य-भागीरथी-धारयेर निरर्गलाश्रुधारया जगत् पुनाति । अन्यो भक्तः । ( अन्यं भक्तमुद्दिश्य ) वैद्य तिकशतिधरोऽयं महामानवो यस्य पार्धान्महाभयलेनापि दूरं यातुं न समर्थोऽस्मि । स्वामि-महाराजः । ( अमेण स्थैर्यमापद्य ) अयमेव वृन्दावन- गोकुलप्राणधन-श्रीकृष्णः अवतारेषु सर्वप्रथममेव प्राचारयच्छे-भावादर्शद्वयम् । प्राथम्येन, विभिन्नभावमार्ग-समन्वयः, द्वितीयतश्च, अनासक्तिः। नरक- ·भारत - विवेकम् भोति स्वर्गसुखभोगमेवञ्च सर्वभीतिभोगादिक्मेप एव महावतारो धर्मती दूरेऽपसार्य प्रेम्णे प्रेम, कर्मणे कर्म, कर्तव्याय कर्तव्यम् एवंविध श्रेष्ठजपमन्त्र भारतभूमी तथा च विश्वे प्रथमं संप्राचारयत् । नमः श्रीकृष्णचन्द्राय कर्मयोगप्रचारिणे । अनासक्ति-विधाने च कर्मयोग-विघोपिणे ॥ १३६ अवतारवरायास्मै समन्वय-प्रसादिने खण्डित - भारतासण्ड- मण्डलाकारकारिणे ॥ १४० भक्तदासप्रमोदिने । आनन्दोल्लास-सान्द्राय प्रेमसौख्य-विधायिने ।। १४१ मधुर-कोमलाकार विश्वचेतोविमोहिने । धराकृष्ण - मुविन्यास - महाकृष्ण-स्वरूपिणे ॥ १४२ नमस्तस्मै नमो नमः । रामचन्द्रजी। अहो मोभाग्याशयाति महाराजः श्रीलनीमङ्गल- सिंह-महोदयः । स्वगृहमगत्वैव महाराजोवायातः । (प्रविशति धीरं महाराजः) करणा-वरणागार

·अष्टम - दृश्यम्
४६
सत्तारोऽस्मै विधेय इति । तथाप्येनमित्यं प्रक्ष्यामि। (विचिन्स स्वामि-
महोदयमुद्दिश्य)-श्रयते मिल मवान् अद्वितीयः पण्डितधुरन्धरः । ततो
यालार्थोपार्जनगमोंऽसि । तत्तन्छीकृत्य कथ मन्न्यासिवेशधर इतस्ततः
परिभ्रममि ?
स्वामि-महाराजः। मवानपि वदतु,
विहाय कार्याणि नृपोचितानि
सहाङ्गलस्त्यं मृगयाविलासी ।
अटाट्यसे किं नियतं समन्ताद्
रसेन पानाशनयोः प्रमत्तः ॥ १४४
(मभासदः मर्वे चञ्चला इतस्ततोऽपलोकयन्ति)
कञ्चनान्त.पुरचारी । (उत्कण्ठामभिनयन् ) यहो हतभाग्योऽयं साधुः ।
अचिरेणेव राजाज्ञया प्राणानमो सक्ष्यति ।
महाराजः। (विचिन्त्य) क्यं तत् क्रोमि नाहं वक्तं समर्थो ध्रुवम् ।
तथापि तन्मह्यं रोचते इत्यतस्तथा क्रोमि ।
स्वामि-महाराजः। (सहर्षम् ) अहो उत्तमम्-सन्न्यासवेशेन परितो.
भ्रमणं मह्यं रोचते, ततोऽहमपि तथा करोमि ।
महाराजा। पुनरपि प्रष्टुकामोऽस्मि ।
स्वामि-महाराजः । निश्चित प्रष्टल्योऽस्मि । वदतु भवान् ।
महाराजः। सर्वे मूर्तिपूजा कुर्वन्ति सत्यन् । किन्तु तस्या नास्ति
मे विश्वासः।
तत् किं नु मे भविता ।
स्वामि-महाराजः। नूनमेतन्महाराजस्य परिहासवचः ।
महाराजः। नहि, स्वामिमहोदय, नहि । नाहं सर्वसाधारणवत्
काष्ठ मृत्तिरापिण्ड प्रस्तरं धातवपदार्य वा पूजयितुं समर्थः। अपि तेन
परजन्मनि ममाधोगतिः स्यात् ?
४

·भारत- विवेकम् भौति वर्गसुखभोगमेवञ्च सर्वभीतिभोगादिकमेप एवं महावतारो धतो दूरेऽपसार्य प्रेम्णे प्रेम, कर्मणे कर्म, कर्तव्याय कर्तव्यम् एवंविध श्रेष्ठजपमन्ां भारतभूमो तथा च विश्वे प्रथमं संप्राचारयत् । नमः श्रीकृष्णचन्द्राय कर्मयोगप्रचारिणे । अनासक्ति-विधाने च कर्मयोग-विघोषिणे ॥ १३६ अवतारपरायास्मै समन्वय-प्रसादिने खण्डित - भारतासण्ड मण्डलाकारकारिणे ॥ १४० करणा-वरणागार- भक्तदासप्रमोदिने । आनन्दोल्लास-सान्द्राय प्रेमसौख्य-विधायिने ॥ १४१ मधुर-कोमलाकार विश्वचेतोविमोहिने । धराकृष्ण - सुविन्यास - महाकृष्ण-स्वरूपिणे ॥ १४२ नमस्तस्मै नमो नमः । रामचन्द्रजी । यहो सौभाग्यादायाति महाराजः श्रीलधीमङ्गल. सिंह महोदयः । स्वगृहमगत्वेव महाराजोऽनवायातः । (प्रविशति धीर महाराजः) महाराजः । (स्वगतम्) दूरेऽतिष्टमहम् । विन्त कश्चनांगलभाषा- महापण्डितः सन्यामी यायात इति मम देवानजी-रामचन्द्र महाराय- सकाशान्य ला तस्यैव गृहमागतोऽस्मि । महो सतनु- फोटोसूर्य-समुद्दीत-सन्न्यासिश-मण्डनः । प्रतिभामास्वरानन्द-महोमहो-विभूपगः ॥ राजने यरमन्न्यासी ॥ १४३ (मानिमहोदपमुदिश्य मन्) श्रील-सामिमहोदयं वन्दे । म्वामीनिः । यल्पमस्तु महाराजस्य । महारानः । मत्य गु मन चिरशुभरामिना रामचन्द्रपान सिंध-

·अरम दृश्यम्
YE
सत्कारोऽस्मै विधेय इति । तथाप्येनमित्य प्रक्ष्यामि । (चिचिन्य स्वामि-
महोदयमुद्दिश्य)-अ यते क्लि भवान् अद्वितीय. पण्डितधुरन्धर । ततो
यहुलायर्योपार्जनममर्थोऽसि । तत्तुन्छीकृत्य कथ सन्न्यामिवेशधर इतस्तत
परिभ्रममि ।
स्वामि-महाराज.। भवानपि यदु,
विहाय कायांणि नृपोचितानि
सहाङ्गलैस्त्वं मृगयाविलासी ।
अटाट्यसे कि नियतं समन्ताद्
रसेन पानाशनयो. प्रमत्तः । १४४
(सभामट सर्वे चञ्चला इतस्ततोऽवलोक्यन्ति)
कश्चनान्त.पुरचारी । (उत्कण्ठामभिनयन् ) अहो हतभाग्योऽय माधुः ।
बचिरेणय राजाच्या प्राणानसौ त्यक्ष्यति ।
महाराज.। (विचिन्त्य ) कथ तत् करोमि नाह वक्त समयों ध्रुवम् ।
तथापि तन्मा रोचते इत्यतस्तथा करोमि ।
स्वामि-महाराज.। (सहर्पम् ) अहो उत्तमम्-सन्यासवेशेन परितो-
भ्रमण मह्य रोचते, ततोऽहमपि तथा करोमि ।
महाराजः । पुनरपि प्रष्टुकामोऽस्मि ।
स्वामि-महाराजः । निश्चित प्रष्टव्योऽस्मि । वदतु भवान् ।
महाराज.। सवें मूर्तिपूजा कुन्ति सत्यम् । किन्तु तस्मा नालि
मे विश्वास ।
तत् किं नु मे भविता ।
स्वामि-महाराज.। नूनमेतन्महाराजत्य परिहासच ।
महाराज.। नहि, खामिमहोदय, नहि । नाह सर्वसाधारणवत्
काष्ठ मृत्तिकापिण्ड प्रस्तर घातवपदार्य वा पूजयितु समर्थः। अपि तेन
परजन्मनि ममाधोगति स्यात् ।
..

·भारत - विवेकम् स्वासि-महाराज । तत्तु विश्वाससापेक्षम्। (स्वामिमहोदयस्य भक्ता परस्पर प्रति विलोकयन्ति)। कश्चन भक्त । (स्वगतम् ) अहा श्रीकृष्णमूर्त्यादिक दृष्ट्वाऽशेषभक्ति- भावेन य साष्टाङ्ग प्रणमति, एतत्स्यैव महासाधोरत्तरम् ? स्वामि-महाराज । ( पुरत भित्तिगानोपरि लम्बमान महाराज- स्यालेख्य प्रति दृष्टि बद्ध्या) कस्य प्रतिकृतिरेषा । रामचन्द्र । महाराजस्य। स्वामि-महाराज । देवान महाराज । कुरु स्वगृह स्थिता प्रतिकृतिमेता निष्ठीवनसिक्ताम् । (सर्वे भीतभीता जायन्ते) स्वामि-महाराज । (सर्वतो दृष्ट्वा) य कोऽपि अत्रत्य क्षिपतु निष्ठीवनम् अस्य प्रतिकृतरुपरि । (सर्वे वागहीना अन्योन्यवदनान्यवलोकयन्ति ) रामचन्द्र । (किंकर्वव्यताविमूढ ) स्वामि-महोदय । आलेख्यमेतत् परमादृतस्य महामहिम्नोऽस्य महीपतेर्न । अश्रद्दधाना इच तत् किमस्मिन् निष्ठीवन हन्त वय क्षिपाम ॥ १४५ स्वामि-महाराज । किन्तु अस्या प्रतिकृती न विद्यते महारान स्वयम्। केवल कागदखण्डमेतत् , तथापि क्थमस्मिन् विपये युष्माक- मेताहशी भीति सोचो वा । श्रीमन्तो ननु चिन्तयन्तु हृदय प्राज्ञा यदस्मिन् परे मूपो न स्वयमस्ति नानि च पुनस्तस्यास्थि वा शोणितम् । वार्तालाप-परा सुर मुमठिन यानासनासमे किं भौतिर्भयतामिहातिविपमा चित्रार्पिन भूपतौ ॥ १४६ रामचन्द्र । नहो! नहि महि, नैतत् कदाचनास्माभि क्तुं पार्यत ।

·यष्टम-दृश्यम् , स्वामि-महाराजः | क्यम् मीतिः । यतः अस्या प्रतिकृती दृश्यते महाराजस्य सादृश्यम् , पतिता च कापच्छाया । निष्ठीवनसिक्षायाम् अस्या स्वयं महाराज एवापविनीश्वः स्यात् इत्यनुमीयते युप्मामिः। रामचन्द्रः। (समाधासनशीलः) तन का सन्देहः ? स्वामि-महाराजः। (महाराजमुद्दिश्य ) महारान ! पश्यतु भवान- यद्यपि चित्रमिदं तत्त्वती न मानेर, कंवल कागदमानं, क्यापि रूपसाम्यात् चित्रऽस्मिन् मनता रूपाकृति प्रतिविम्बनात् एते सरें आनेख्यमिदं मवन्त- मिवाद्रियन्ते, सम्मानयन्ति च । ततो वस्तुतः किं नाम पार्यका भवन बालेख्न्येन चेतेन सह । विज्ञायापि विभेदमस्य भवता साक त्वदीयर्जनः सश्रद्ध समय समतिकमिद चित्र यथाऽलोक्यते । एव मूर्तिसमर्चकैरपि विजानदिई योमिन्नता मूर्तिदेवधिया मृदादिघटिता भक्या समाराध्यते ॥ १४७ मगवद्गता अपि मूर्तिविशेष मगवतः प्रतीकं मन्यन्ते । पश्यन्ति ते लीलारिशेपं भगवती मुर्तिविशेष इति ध्रुवमेव । मूर्विपिरोपे मगबद्दर्शन- मित्येतदेव प्रकृत प्रतीकोपासनातत्तन् । घरातलेऽस्मिन् सुचिर भ्रमित्वा न कञ्चनाहं श्रुतमान् कदाचिन । "दयस्व दारो कृपणे मयी"ति "शिले मजे त्नामि ति या वदन्तम् ।। १४८ महाराज ! र ध्यत्व, मत्य जानीहि ~ सऽपि उपामते परना- मचाम् । ब्रस मत मावानुनमा स्वन्वल्प व्यक्ति । प्रतिभूति दृष्ट्वा म्मरन्ति चिन्मय देवताम् ; तत एव मत्ता मूर्ति पूनन्ति । महाराज ! जयमेर मम दर्शनप्रकारः। वन्येपा विषये क्यमह वक्त शक्याम् मगतसिंहः। महात्मन् ! मारगन श्रुत मया भवता शानगर्भ पत्र। भचा: पतरघात- ·५२ भारत-विवेकम् रद्धाञ्जलिविनिवेदयामि यददेव भवतोक्त , तत् सर्वमेवाक्षरशः सत्यम् । एतावत्कालपर्यन्तमन्यस्य मम चक्षुरद्य उन्मीलितम् । स्वामिमहाराज! मयि दयता भवान् । म्यामि-महाराजः । महाराज ! परमात्मान विना को नाम प्रसाद- दानेऽनुग्रहप्रदर्शने वा समर्थः । भगवान् परमरुणामिन्धुः। भवास्तमेव शरण गन्छतु । तेनैव भक्तोऽशेप म्यात् क्षेमम् । (सामिमहाराजो भगवतो महिमान मगीतेन कीर्तयति) हे मधुसूदन मुरलीमोहन मक्ष मञ्जीरधारी । मधुपगुञ्जन-चित्तरञ्जन-मधुर-निकुञ्ज-पुञ्जचारी ॥१४६ मथुराभरण - मोदनचरण - मरोचि मालिकाप्रसारी । मरणशरण - मायामोहयन - मेदिनीमोचनकारी ॥ १५० श्री-गधारमण – रङ्गिणीरङ्गण - रजोराशिविदारी। रूपविरोचन - रुचिरलोचन - गगपीयूपासारी ॥ १५१ राससुशोभन - रमविमण्डन - मदरोदनसंहारी । रसिकरञ्जन - रक्षोगञ्जन - सचिरानन्दसञ्चारी ॥ १५२ सभासदः । जयः स्वामिमहाराजस्य जयः । महाराजम्य जयः । जयः श्रीपरमहसदेवस्य जयः । जयः स्वामि- । यम-दृश्य समाप्तम् ।

·नवम - हश्यम् [स्थान-गुजरातस्य-लिम्बडिपुरी। समय:-रानि। लिम्बडि पुयां स्वामिमहादयस्य विपद् । चिन्तालिप्टः स्वामि महाराजग लिबडि-नगरे माधुनिवासस्थाने उत्तप्ठितो वर्तते] (पिति बन्धकाराच्छन्न्ने विष स्वामि महाराज.) स्वामिमहाराजः । अपरिचित-त्याने माडनान् दृष्ट्वास्मिन् स्थाने आगच्छम् । एते साधाऽपि मानिर्दिष्ट-मालायान स्थाइमनुरद्धवन्तः । किन्तु दिनदयेनेवाह बीतादरोऽन्मि। क्य का साधुस्थानेषु नारीपा यच्छं गमनागमने। एतन् ममशुभमिन पग्निशते। तन्मयाऽवश्यमेव स्थान- मैतत्त्यक्तव्यम् । एप स्वधर्म: क्लि पापविन्दी यज्ञायने नातिचिरेण सिन्धुः । यत्र म्रियन्त यत सापयोऽपि पापात्मभिः पङ्कनले निलीनाः ॥ ५३ अपि च -- क्लम्बिका-शाकनिभानि मन्ये द्विन्नप्ररूढानि हि दुष्कृतानि । स्मृत्वैप्टनामानि ततोऽमयानि मयाऽशु गन्नत्यमितः सदरम ॥ १५४ वदस्मात् स्थानाद्द रतर गन्ठामि । (द्वारमुन्मोचयित मश यवमानोऽपि व्यर्थमनोरयो जायते स्वामिमहाराजः) ·५४ भारत-विवेकम करगतो ध्रुवमस्मि दुरात्मना भगवान् परीक्षितुमिच्छति गृहक्याटमिद हि सकीलकम् । जननि । किं गुरदेवमतोचय प्रथयितु न भवेयमह क्षम ॥ वरद मात श्रीसारदे मयि प्रसीद ॥ १५५ अथवा भगवदिच्छा सवदा विजयतेतराम् । माम् । तस्मान्न मया भेतव्यम् । यथा तथा भवतु, इष्टनामैव केवल मया स्मरणीयम् । (तनोपविश्य सङ्गीतमुखेन भगवती स्तौति) परम-करणासनिस्त्वमसि जननि सुधानिमरिणी भवाब्धितरणी । विश्वविपत्तारिणो विपादहरणी रक्ष तनयाधम मा त्रिलोकीभरणी ॥ १५६ (आश्रमाध्यक्ष सहचरेण मह प्रविशति) आश्रमाध्यक्ष । भो साधा महाराज । अपि कुशल भवत । सर्वमास्ते भवत मुखकरम् । स्वामिमहाराज ! भवतामानुकूल्येन आतिथ्यदानेन च कृतज्ञोऽस्मि | किन्तु स्थानमिद त्यक्त, वाञ्छाम्यचिरेण । कथ द्वार ममास्तेऽर्गलबद्धम् । अध्यक्ष-सहबर । (उच हमन् ) हा हो हो। पण्विनप्रवर साधी । एतदपि न बुध्यसे । अध्यक्ष । (सहचर तिरस्कृत्य) तूष्णीं भव । भणु साधुमहारान ! अस्ति भवता महत् प्रयोजन मे। प्रार्थये भवन्त कस्मैचनोपकाराय । वय विपना स्म । स्वामिमहाराज । सक्ष्य क्यमह अगलयद इव । परेपामुपकार- गाधन यथामाध्य स्वच्छया करणीयमित्येव मे पनस्य प्रतम् । भयता या सेवा मया परणीया ।

·नवम -दृश्यम् ५५ सहचरः। हो हो हो, भृश परापकारी साधुरयम् । कृपातु खल्लु भगवान् । महागुरो । अयाद्देश्यमस्माक निश्चित सफलीभविष्यति । (उचई सति)। अध्यक्ष । (सहचरमुद्दिश्य) वत्स । शान्ती भव । (स्वामिमहाराज- मुद्दिश्य) स्वामि-महाराज । निशीथिन्यामस्यामिह हि भवने कोऽपि भविता महान् यज्ञोऽस्माकं भवति पणनन्ध पुनरयम् । महासाधोराजीवन-चरित-कौमार्य-नियमो पलियस्तत् त्व भव समुचित माजनमिह ॥ १५७ यद्य रानो अस्माक यशसमाप्तये मवता ब्रह्मचर्यमवश्यमेव विसनीयम् । तद्विषयिणी सम्यग् व्यवस्था सुष्टुरूपेण मया कृता । स्वामिमहाराज । (मरोपम्) धिग् धिम् । अपि भवन्त साधव पशवो वा १ साधुभि ते कस्मिंश्चिद् यज्ञे ब्रह्मचर्यपरिहार अमाजनीयो ऽपराधो ध्रुवम्-चस्तुत सोऽचिन्तनीय एव। शान्त पापम् । यस्योचारणे पाप श्रवणेऽपि पापम् । दूरमपेहि स्थानादस्मात् । मुइन पापपुरी मेतामह त्यक्ष्यामि । (सक्रोघ वहिर्गन्तुमिच्छति स्वामि महारान । ससहचर अध्यक्षा मार्गावरोध करोति ।) स्वामिमहाराज । मह्य मार्ग देहि गमनाय । भो पापण्ड । यपसर दूरम् । - अध्यक्ष । मो साधो । मिष्टभाषणन नासि तुष्टश्चेत् शेषकया शृणु- स्वीयेच्छया वाथ परेच्छया वा स्वग्रह्मचर्य परिहार्यमेव यद्ब्रह्मचर्य न चरन्ति केऽपि त्व या कथ तचरितासि साधो ॥ १५८ तस्माच्छलेन बनेन कौशलेन वा यस्मदभिमत वय त्वयाऽवश्य परिपूरयिष्याम ।

·५६ भारत- विवेकम् सहचरः । हो हो हो ! भोः साधो न जानास्यस्माक यज्ञ- मन्त्रम् । स्त्रियो देवा. स्त्रियः प्राणाः स्त्रियश्चैव विभूपणम् । स्त्रीसङ्गिना सदा भाव्य साधुना मुक्तिकामिना || १५६ ह ह स ख पत्रमध्ये ढढ वनमणो हुँ हुम् । चट चटास् चट् चट् फटास् फट् ॥ १६० स्वामिमहाराजः। असहनीय पापभाषितमेतत् । ममाप्युत्तर अ यताम् । केनाप्युपायेन न मया सन्न्यासधों ब्रह्मचर्य वा विसर्जनीयम् । अध्यक्षः । यदि त्व प्राणे विमोच्यसे , विं स्यात् ? स्वामिमहाराज.। यद् ब्रह्मचर्य स ममास्ति धर्म. प्राणैरल धर्म-विवर्जितस्य । तन्मा यथेष्ट ननु हिंस्त यूय न ब्रह्मवर्य तु मया विवय॑म् ॥ १६१ सहचर । भृश खलु साहसिकस्त्वम् । वहवः साधवस वाशा अस्माभिः । मणु रे सार्धा । अस्माकमध्यक्ष महाशयस्याशय आदेशो वा कदापि व्यर्थी भ्रष्टाक्षरो वा न भवति । यदि त्व वाञ्छसि जीवित परि- पूरय तस्येच्छाम् । ततो निखिले भारते सद्धर्मस्त्वया प्रचार्यत चेत् , कः कुर्यात्तत्रा- प्रशंसन, को वा शास्यति । अध्यक्षः। रे निबोध मन्न्यागिन् ! आसाय कालं ते प्रदीयते समयो विचनार्थम् । प्राणरित्यक्ष्यसि स त्वमित ऊर्द्ध मपि न यथोक्तकारी चेत् ॥ १६२ (ततः गगहचरोऽध्यक्ष. दाग्मगंलबद्ध इत्या यहिगंधति) ·नवम- दृश्यम् ५७ स्वामिमहारानः। ह जननि भवतारिणि ! यदि असजनहस्ते नम मरण त्वयाभीप्सिव , निश्चितमेर तद् भविष्यति । किन्तु कति कति न भत्तास्वया पूर्व सरक्षिता ? पारावारेऽचलच; यथा कृते युगे तथा क्लापि । सदद्य विष नौह त्वत्कृपामेव केवल याचे । (विचिन्त्य सविश्वासम्) विपला ते भवेदाशीत मात सारदामणे । नृन प्रचारयिष्यामि गुरोमें धर्म-दर्शने ॥ १६३ (तत प्रविति क्श्चन बालक ) पालक. ( सौदेग) साधु महाराज। कि सञ्जावम् । मवान् अर्गलबद्धको रानते १ स्वामिमहाराजः। अहो। नीरन्धरद्धे भवने समन्तात् प्रायस्तिरश्चामपि दुप्पवशे । घटत बालस्य क्थ प्रवेश स्तदप नून प्रहितो जनन्या ॥ १.४ नून जनन्या वृतोऽय सप्रेपित । (प्रकाशम् ) यालक । क्य लमिह कथ प्रविष्टोऽमि । वालक. । सगापनम् अर्गलमुन्मान्य प्रविष्टाऽस्मि । अनत्या जना सर्व तत्र सोल्लास नृत्यन्ति । नाहमस्मि तेहट । भवान् झटिति वदतु-- को नाम उपकारो भया करणीय ? स्वामिमहाराज । वालक । अपि त्व लिम्बडि राजाप सन्देश दातु समयों भविष्यसि चालक.। निश्चितमेव । को नाम सन्देश : स्वामिमहाराज | म मया लिखितन्य , किन्तु कुन ? मत्रत , मृत्पात्रमतारोऽस्मिन् लिखिम्पामि अङ्गारंग (तथा क्रोति)। (मृन्मयमाजनाश बालकस्य हस्ते दत्त्वा) महाराजायत दत्वा मदुदाराय यतस्य । वरित गच्छ।

·म मारत - विवेशन वालकः। माधु महाराज ! निश्चितमेसार तत् परिये । गृहमगंलबद्ध मृत्वा गच्छामि । पया तेषी हरित्र नातिप्यति । अचित्र भवतो माहायक विधास्ये। (वालको निगंत.) म्यामिमहाराजः । जननि माग्दाम ! तदेवेच्या नितरी पलीयगी। अन्यथा हद्रो यालक एप क्यमम्मिन् गमयेऽर ममागर। (गालि ) (बाहार - मारतान) मानुमें मारदामणे होत्या नामामान माणधिपोगो यदि स्यात् भवतु मे सन् संपतम । शपर शिपयं ममाही मुख्य मुनिर्मातम ॥१५ कोटिगुणमणिग्यनिर्जननी में माग्दामणिः सात्या माहात्म्य विधिन पूनपति यापिन पोशी पातिरा गुर.ग पूजाभदानागतम् ॥ १६॥ (पयन) माननाम में मपानम् मापयनरमार मम स्पधीपादपमनम। पागणीन पिगु गनये गुर गामातम ॥ १६०

·नरम-दृश्यम्
५६
क्षणार्धमानेऽपि कृते विलम्ब
न चंप दृश्येत जनस्तु जीवन् ॥ १६८
प्रथमः प्रहरी। नहि, नहि, देशिकवर! का वार्ता धन्यवादस्य ?
विन्त्वस्माक महाराज एतद्विपयक क्मिपि न जानाति । यतः परमेतेपां
सर्वपा कठोरशास्ति महाराजो विधास्यति ।
(राजप्रहरिणा सह सशिष्याश्रमाध्यक्षस्य प्रवेशः)
अध्यक्षः। (स्ताञ्जलिः)
साधो क्षमासार चरित्रपून
विद्वेष-दृष्टया न विलोकयास्मान् ।
प्राणैर्यथास्मान न राजा वियुञ्जगत्
कर्तु तथा त्वं भव सानुकम्पः ॥ १६६
स्वामि-महोदयः। महाराजो यथा दयते तथा विधास्ये ।
! ममाप्त नवम-दृश्यम् ।

·५८ भारत विवेकम् वालक । साधु महारान । निश्चितमेवाह तत् करिष्ये । गृहमर्गलबद्ध कृत्वा गच्छामि । यथा तेषां दृष्टिरत्र नापतिष्यति । अचिरेणैव भवता साहायक विधास्ये । (वालको निगत ) स्वामिमहाराज । जननि सारदामणे । तवैवेच्छा नितरां बलीयसी । अन्यथा क्षुद्रो बालक एप कथमस्मिन् समयेऽत्र समागच्छेत् । ( (गायति) (बाहार – झॉपताल ) मातुमें सारदामणे होत्या नामामल प्राणवियोगो यदि स्यात् भवतु मे तत् सवलम् । शवत्वे शिवत्व ममाहो सुख सुनिर्मलम् ॥ १६५ कोदिगुणमणिखनिर्जननी मे सारदामणि ज्ञात्वा माहात्म्य किञ्चित् पूजयति यामविक्ल पोडशी कालिका गुर स पूजाक्षदानामलम् ॥ १६६ (क्वल) मातृनाम मे सबलम् । स्थापय हृत्कमले मम तव श्रीपादकमलम् । वाराणसीफल विमु तनय कुरु मातृयलम् ॥ १६७ (तत प्रविशति लिम्पडि राजस्य प्रहरिद्वयम् ) प्रथम प्रहरी। स्वामि महाराज । भवानागच्छतु अस्माभि सह । अहो दु साहसिक्वम् अनन्यसाधूनाम् । (द्वितीय प्रहरिणमुद्दिश्य) यध्यक्षमाहय , यथा न ग पलायनवत्परो भवत् । तम्य सहचराध मवें बागच्छेयु । माघापय-सर्वे त रानाशया विचारणीया', क्यान न स्थाना तर गच्छेयुरिति । (द्वितीय प्रहरी बहिर्गति) स्वामि-महाराज । गझ पृतज्ञो मृशमम्मि मद्रा युनश्मि युग्मानपि माधुवादै । गच्छ यो।

·नरम-दृश्यम्
५६
यतः परमेतेपां
क्षणार्धमानोऽपि कृते विलम्ब
न चैप दृश्येत जनस्तु जीवन् ॥ १६८
प्रथमः प्रहरी। नहि, नहि, देशितर! का यातां धन्यवादस्य ?
फिन्त्वस्माकं महाराज एतद्विषयकं किमपि न जानाति ।
सपा कठोरशाति महाराजो विधास्यति ।
(राजमहरिणा मह सशिम्याश्रमाध्यक्षस्य प्रवेशः)
अध्यक्षः । (कृताञ्जलिः)
साघो क्षमासार चरित्रपूत
विद्वेप-दृष्ट्या न विलोकयास्मान् ।
प्राणैर्यथास्मान् न राजा वियुञ्जगत्
कर्तु तथा त्वं भव सानुकम्पः ॥ १६६
स्वामि-महोदयः। महाराजो यथा दयते तथा विधाम्ये ।
समाप्त नवम-दृश्यम् ।

·दशम-दृश्यम्
[स्थान - श्रीरामेश्वरे क याकुमारिका-मन्दिरादरवर्ति
विवेकानद प्रस्तरराशि ।
पूर्वाह्न ।
स्वामि-महोदयस्य स्वसकल्पविवृति-1]
समय
(प्रविशति स्वामिमहाराज )
स्वामि-महोदय ।
पद्धामटन निसिलदशमुपागतोऽस्मि
प्रान्तेऽद्य दक्षिणतमे वत भारतस्य ।
रत्नाकरेण परित परिवेष्ट्यमान
तीर्थोत्तम यमिह सन्त उदाहरन्ति ॥ १७०
अहो स्थाने खलु रामेश्वर साधवो दक्षिणभारतीय-वाराणसीत्याहु ।
अत्रत्य-मन्दिरमनुत्तममा वर्षे
माहात्म्यतश्च महता वपुषा च मन्ये।
शिल्पनिया चरमकौशलसारभूत
सर्वेष्टित यदमितो रुचिरैरलिन्दै ॥ १७१
कन्याकुमारीति मनोज्ञ-नाम्ना
मनोज्ञमूत्येह विभाति माता ।
उद्गच्छता याप्पभरेण कुष्ठो
'मामे ति मै व्याहरतोऽन कण्ठ ॥ १७२
स्थानेऽत्रागमन ममासीत् परमाकाक्षितम् , तथास्मिन् मन्दिरे पूजादानम् ।
.

·दशम दृश्यम् संवं तत् सत्कृत्यं यथायथमनुष्ठितम् । मन्दिरान्नातिदूरे प्रस्तरमये भारतवर्षस्य भूखण्डेऽस्मिन् समागत्य मसि मे महान् भावकोलाहल उद्रिक्त बास्ते । पश्चान्मम राजते-महादेशमहशी बहुल-विभूतिमयी देशजननी भारत- भूमिरेक्दा सर्वधर्म-दर्शन-विज्ञान-क्लादि-ज्ञानमारा ! पुरतो ममोतु अ- वीचिमाली निरन्तरार्तनादमुखरो भारतसागरः। ऊर्थे दिगदिगन्त प्रमारित नीलं नभः। भगवान् मरीचिमाली चौर्य प्रमरन् मंप्रेरयति स्वीय-गौरव- कणान् किरणान् चपरिमेयान् । अन्तलं ज्वलतीव मागरवक्षः । अपि तद्भारतवर्षस्य दुःखदैन्यहेतोः ? अशान्तः सागरः प्रोक्त इति युक्त्या न युज्यते । रत्नाकरो महाचित्तः शान्तो दान्तः सदा भवेन् ॥ १७३ मर्यादा शाश्वती सिन्धौ गतेः सीमनि वन्धनात् । पूर्णताचिह्नमात्रं नु तरङ्गभङ्ग रङ्गणम् ॥ १७४ मोडलोलोमिमालायाः पारावारः परायणम् । महान्द्रो महाशान्तो रसोद्वेलो महाविभुः ॥ १७५ बहो कोमल-मधुरं गायन् समुद्रपथेन याति कोऽयं जनः स्वनरण्या- मास्टः। मत्स्यजीवी कश्चनेति निश्चितम् । (कश्चन मत्स्यजीवी गायन् प्रविति) मम भव-नाविक रे! अकृने सागरे ममाक्षोमपरे रक्ष तरणीं मम कृपाल रे ।। १५६ तुद्रा मे तरणी सहन-सयोजनी वर्ततेऽनाहता पारावारे । मुहुदोंदुल्यते, सधः प्राणघात कुरु दयासिन्धो करणां मयि रे ।। १७७ अन्नयन्वहारा मङ्गलध्यानपरा गृहिणी रोदनसारा गृहाभ्यन्तरे ।

·६२ भारत • विवेकम् स्वामीजि । एव शत भवसमुद्रतटे कृष्णकृष्णमेघजूटे तनयोऽपेक्षते व्यथितोऽन्तरे ॥ १५८ क्वासि त्व स्वामिन् । धरिनीरक्षणकामिन् दीनान्तर्यामिन् दु खपारावारे। धारय व सर्व क्षेपणी गुणादिक वक्षसि रक्ष मा पुण्यसारात्सारे ॥ १७६ (सङ्गीत श्रुत्वा भृश चिन्तातुर खामिमहाराज सुचिर ध्यायति) यहो करुण गायत्सय मत्स्यजीवी । सहस निरन दीन-भारतवासिन अथ णि नि सार्य कठारतम-दारिद्रय- सपीडिता बुभुक्षा-मूर्छितान् सन्तानानन्नहोनान् मृत्युमुखपतितानपि रक्षितु- मसमर्श रोरुद्यन्ते । अन्यतस्तु-प्रवलविलासोन्मत्ता क्षमतामदगर्विता धनिना निर्धनान् निम्पिभ्य स्वविलास-तृष्णा परितर्पयन्ति । शिक्षादीक्षाहीना अन्त्यजा पुरोहित सम्प्रदायस्य निष्ठुर-व्यवहार-दीर्णा सनातन धर्म प्रति जाता वीतश्रद्धा । हिन्दुधर्ममनादृत्य ववो जना कुर्वन्ति च धर्मान्तर ग्रहणम् । उच्चशिक्षाभिमानिन स्वार्थान्धा ग्रामवासिन स्वननानपि परित्यज्य पन्नोमानमारा अभारतीय-जीवनानि यापयत अधीरमाकुल निर्ममतम कालमतिबाहयन्ति । इत्यमेव त हिन्दुधर्मपूतशिरसि अभिशापामिगोलिका क्षिपन्ति । तत्फलेन च- निरर्थानुठान विदधति जना धर्मविधया क्रमाल्लुमो दशादधिगनफलो वैदिकविधि । कुसस्काराच्छन्न विकृतचरित भारतमभूत् तदतद् धर्मीय वहति क्लि कङ्कालमधुना ॥ १८० (प्रविशति कश्चनास्थिककालमारा धीवर वालक ) धीवर-यालक । अहो ध्यानरत एप सन्न्यासी ग्रहश्चानाहारलियो मुमूर्षुरिव जात । तथापि मातापितरो मम सर्वदा वदत ध्यानममाना ध्यान ·दराम-दृश्यम् ६३ मनः कदापि न पीय इति। नाहं कदाचन सुन्न्यासिजनस्य ध्यानम प्रवतेयम् । क्यापि मर्मच्छेदी ग्राममेटी देन्यहाहाकारो मां क्रोति ध्यानमग्न- सन्न्यारितोऽपि मिहाउत्परम् । (स्वामिमहोदयस्यान्तिकं गत्वा ध्यानमङ्ग मत्वा) देव सन्न्यासिमहाराज! यदि किश्चित्तवास्ते मोन्यद्रव्य, तहिं मन्य कृपया टदा मवान् । स्वामिमहाराजः। अस्मिन् जननिरले स्थाने कैनोपायेन त्रम् वागतोऽसि, कयं वा । घोररन्यातकः । देव ! यहं पश्चन धौवरवालकः समुप सह क्रौदग्निव जीनामि। तठो यदा मम पिता नौयानेन दूरसमुद्रं प्रति प्रस्थितः, वदाई सन्तरपनमेण सम्मेकतात् स्यानेऽस्मिन् समागतः | स्वामिमहाराजः। तद्भवतु , क्षुत्पीडितस्तं प्रापम्येन प्रसादशेपं देवस्य मरूप । धीवर-यालकः। देव मह्य तद्ददातु मयान् । मातृमकाशे तदुपस्थाप्य यथासमयं तदन्नदेवतं सेविये । स्वामीजिः । यथामममिति किम् । धीवर-बालकः। मावा मे कदापि न पितरग्रेऽन्न ग्रहीयति । यदि मातापितरो बुमुक्षितो, क्थमहमन्नं ग्रहोप्यामि ! स्वामिमहाराजः। एष एव नियमः । धीयर-यालकः। एप में पग्विारस्य नियमो हि सनातनः । पिनरों देवताटी प्रमाद प्राप्नुया तयोः ॥ ? म्यामिमहाराजः । पिता बोपार्जनक्षमश्चेत् क्य तब पतिरत देन्यं महत् । घीयरवालकः। देव महाराज ! मूल्याऽपि तातः श्रममन्तहीन न प्रामासोऽर्जयितुं समर्थः ।

·६४ भारत विवेकम् यतो हि नौभाटकवृद्धिशुल्कै-- रुपाजितोऽर्थो व्ययितोऽस्ति सर्व ॥ माता तु मे कदापि स्वीयामनाहारवार्ता पिने मम लेशतोऽपि न ज्ञापयति । किमह करोमि । तस्माद्दद्धि परिवार दु खनिवारणार्थमेगाह बहिरागतोऽस्मि । स्वामिमहाराज । कियत्कालात् पूर्व किमु तव पिवैवास्या दिशि गतवान् । धीवर-वालक । अथकिम् ? स्वामिमहाराज । ततस्त्व पुन स तरिष्यसि कूल प्रति बुभुक्षुरपि ? धीवर-वालक । अकिम् । स्वामिमहाराज । (स्नेह प्रकटय्य) नहि, नहि, ममैव नौयानेन त्व गच्छ । नौवाहका न त्वामर्थ याचिष्यन्ते । मुद्रा स्वल्पा अस्मत्ती गृहाण ( इति दातुमुदत )। धीवर-बालक । नहि, नहि स्वाभिवर । न हि मुद्रा ग्रहीतव्या मया सन्न्यासिनो जनात् । किच्च मातु विनादेश करिष्ये न कदापि तत् ॥ १८३ केवल क्षुत्पीडिता मम माता ददह्यत इति हेतो मिक्षा प्रार्थये । स्वामिमहाराज। भा नौवाहका । यूय बालकमेत तीरे स्थापयित्वा पुनरनागच्छत । (बालको बहिगत ) अहो । ईदृशानि कति कति न पुण्यचित्राण्यखण्ड-सत्सव्यञ्जकानि मम दृष्टिपथं समागतानि । मम भारतवर्ष । मभ्यताकृधि सर्वोच शृङ्गारूदस्य तवाय कथमीहशी दशा ? (पुनायन्) अहो । लक्ष-लक्ष-सन्न्यासिनो वय भारतवषस्य कठोर-श्रमलब्धान- पुण देशवासना हितार्थ किं कुर्म ? अपि वय दर्शन शास्त्राटिल- तथ्यमानोदगरण-परा एतान् न वश्चयाम ? श्रीगुरुदेयो मामययत्-शून्योदरे धर्मो न शोभते । स्थूल तण्डुल- ·दशम-दृश्यम् ग्रहीये। वस्वाणा प्रयोजनमनिवार्यमे । त्योदरेभ्यो घमापदेशदान निरर्थकमिति । अथवा धर्मप्रापा मारतवर्षीया सर्वे एव । गृहे गृहे, कानने, प्रान्तरे, पथि सर्वत्र प्रस्फुरति मारतीयाना धर्म्यक्रियाकलाप । अय मारतीयानाम् यवश्यमयानन शिशाया प्रसारस्य, जनस्न-सस्थानस्य च। किन्तु निष्कपदंक सन्न्यासी न्यह क्य तत् कुर्याम् ? बन प्रथम प्रयोजन सत्यपरायण- श्रमकुरान-मानवाना द्वितीयञ्च यर्थस्य। (पुनरपि ध्यानमौन)। (सहसा उच्चै ) श्रीश्रीगुरुदेवस्य आशीर्वाद कार्यमारमिममह मगवता गुरुदेवस्यवेच्छ्या अदूर-भविष्यति मारतस्य प्रति- नगर प्रतिग्राम तथाविधा नरा नायंश्च सहसशो जन्म लप्स्यन्ते , ये गतानुगतिकतया न मविप्यन्ति स्वार्थपरायणा, न वा धावियन्ति मोग- लालसाममिलक्ष्य , परन्तु नरनारायण-पेवाय मस्य मममे महायुगचा- विर्तन-सहायका भविप्यन्ति । किन्तु कुत्ताऽयों मिलिष्यति ! चिन्तामारमिम मस्तिष्क विगृह्य हृदय- शोणितमोक्षणेन पर्यभ्रम मारतमखिनम् । धनिनो रात-महाराजा भया समाथिता सहायतादानाय | किन्तु फेवल मौसिकी सहानुभूतिरेव मगा लब्धा । यदि स्या केवल भारतस्य मुखापेझी, निरर्थक समयो मे यास्यति । विस्तीर्णनीलमागरराशि ममुतीय याम्याम्यह मारतीयान। पात पाश्चात्त्य- देशमेतेषां कृते सहायताभिक्षार्गम् । यदि विजयो मां वृणुयादय मह संदेश प्रपागमिन्याभ्यन्यया मरण मम भवतु प्रयत्नावसरेऽस्मिन् , का क्षति । हे देव । देहि मे शक्तिं दुर्जयाम् , अवश्यमेवाह विजयी भवेयम् । धारिणि जननि एहि । उत्तालसागरे तिरोभूतपारे तारणतरणि एहि । मरभूमिप्रान्तै तृप्णातिश्रान्ते रसनिझरिणि एहि ॥ १८४ कष्टकित-कानने विमार्गविवरण शिखामालिनि एहि । रुद्धकारागारे वद्धकायसारे पवनवाहिनि एहि । पालिनि जननि एहि ॥ १८५ समाप्त दशमन्दश्यम् ॥ ५ ·एकादश-दृश्यम् [ स्थान-भाद्राजनगरे श्रीमन्मथनाय भट्टाचार्य -महोदयस्य ग्रहम् । समयः पूर्वाहः। प्राप्त-मातृनिर्देशस्य स्वामिमहाराजस्यानन्दातिशय्यम् ] (प्रविशति श्रीस्वामिमहाराजः) स्वामि-महाराजः । अहो अपूर्व-सुन्दरं सौरकरोज्ज्वलं प्रभातम् । सूर्यदेवः सहस्रकर-विस्तारेण दुहितर धरित्री आशीभिरभिनन्दयति । ततः- प्रतिसरः कमलानि सहस्रशो विकसितानि भवन्ति दिनोदये । प्रतितरूबरते रुचिर स्त पिक-शुकादि-विहङ्गम-सन्ततिः ॥ १८६ अपि च- क्षेत्रे क्षेत्रे श्यामलाः शस्यमाला दोलायन्ते मन्दवायु-प्रसङ्गात् नया नद्यां चञ्चला अमिलेखा अभ्यस्यन्तीवोत्प्लुतेर्लाघवत्वम् ॥ १८७ स्मरामि प्रातरा मुहुर्मुहुर्ममानन्दमयों करुणामयीं सेवामयी जननीम् । सा साम्प्रतं तिष्ठति मातृमन्दिरे गोलापमात्रादि-सखी-सुसेविता । खज्योतिपोद्दीपितदिगदिगन्तरा चिस्तारिपादा च विसारिघुन्तला ॥ १८८ वस्याः प्रसन्नाननारण किरणैः सहस्रभक्तानां हृत्कमलानि विकची- भवन्ति , तेषां नीरव मनोवीणा नियत निनदन्ति जननी-मिष्टमधुरवाणी- स्वरलयतान, शून्य-जीवन-पानाणि च तेषां जातानि पूर्णानि तस्याः सोहामृतेन ।

·एकादश-दृश्यम्
यहो! वस्या अरुण-चरण-रेणुकणाभिः पवित्रीम वितुं मम मनो भूरा-
मुत्कण्ठते ।
जननी सारदामणिः ।
कल्मपनाशिनी विश्वद्योतिनी
सुतस्नेह-हीरकखनिः ॥ १८६
मातुरादेशे सति दूरदेशे
प्रयास्यामि विपदध्वनि ।
तोयनिधिपारे ज्ञानप्रसारे
चित्त प्रधाववि जननि ।
देवमार्गानुसारिणि ॥ १६०
(द्वारे कराधातः)
मकाः। (नपथ्ये) स्वामि-महोदय ! वयमन्तः प्रवेष्टुकामाः स्मः ।
स्वामि-महाराजः । वाढम् । अन्तरागच्छत ।
(मक्ताः प्रविशन्ति)
स्वामिमहोदयं प्रणमामः ।
स्वामि-महाराजः ।
सर्वपा कल्याणं भूयात् ।
प्रथमो मक्तः ।
स्वामिमहोदय ! भक्त आमेरिका-धर्म-महा-सम्मेलने
योगदानार्थ प्रणामनिवेदनाईमर्थ संग्रहीतवन्तो वयम् । भवान् कृपया
सर्वे ।
सत्यं
स्वामि-महाराजः। इतोमय एवार्यः सगृहीतो युप्मामिः ।
नु सर्व यूयं श्रमकुशलाः कर्मनिपुणाश्च ।
जानीत किड, प्रेमसदृशं किमपि नास्ति जगति ।
प्रेमा लोकाल इयत्यद्रिङ्ग
घोरारण्यं घोर-घोरं मरुञ्च ।
लब्धा युप्मत्प्रेम भक्या विशुद्ध
धन्यम्मन्यः साम्पत चाहमस्मि ॥ १६१

·भारत विवेकम् प्रेमाऽयमक्षयोऽस्तु गुरौ परमहसे श्रीमताम् । भगवति परमात्मनि च स्वदेशमातरि चातिमात्रम् ।। १६२ द्वितीयो भक्त । स्वामि महोदय । वयमेव धन्या, न भवान् । अस्माक सौभाग्य भवाहरा-गुरुवरलाभेन । शतसहसजन्म पुण्यफलेन क्य भवादृश गुरु लब्धवन्त । अहो । का वत जगति गुरुदेवसहशो , 2 तुहिन-शैल-महामहिमोन्नत मुरधुनी-सलिलामल-मानस । अतलसिन्धुगभीर-बहुश्रुत क्षितिरिवातितरा सहनोत्तर ॥ १६३ स्वामि-महाराज । भक्तवर । परम-शोभन खलु ते वच । किन्तु को नाम स गुरु । गुरुरकोऽस्माक महागुरु श्रीपरमह सदेव । व वन्दध्वम् । सर्वे । तृतीयो भक्त । (श्रीश्रीरामकृष्ण स्तुति ) जय प्रभो जय दूरितभवभय-निखिलवेदमय-सुधामृते जयाम्बिके जय शिवभाष्योधय-दयाजितहृदय-भक्तवृते । स्मरत गुरुनाम विश्वगुणधाम-कृष्णयुतराम-कृपाकृते जय मातर्जय वसुधाविस्मय-माङ्गल्यनिलय-सुताहते ॥ १६४ स्वामि-महादय । पूर्वमस्माभि सगृहीत पञ्च शतमुद्रामितोऽर्थो भवदाज्ञानुमारेण दरिद्रेभ्यो दत्त । साधारण्याद अस्माभि कियाश्चनार्थ सगृहीत । मकृप त गृहीत्वाऽस्माननु- गृहातु भवान् । स्वामि-महाराज । अहो जनसाधारण्यस्यार्थ । एतत्तु दान देश मातृकाया एव, तत स्वशिरसि ससम्भ्रम धारयामि (वथा करोति)। किन्तु वत्सगण । एषोऽर्थो युप्माभिरेख सरक्षितन्य । यथाममय प्रयोजनक्रमेणाहम् अर्थमेत ग्रहीष्यामि । साम्प्रत जन

·एकादश-दृश्यम्
६६
सवें। यथादेशो मवतां तथाऽस्तु । प्रणामाजलि-ग्रहणेनानुहाच नो
भवान् ।
स्वामि-महाराजः। (चिन्तापर्या) सल्लमेर यास्यामि नु “चिकागो'
धर्ममहासम्मेलनं हिन्दुप्रतिनिधिरूपेण किन्तु कोऽहमत्र स्वेच्छानुसारेण
चलनाय
रथोऽहं गुरुदेवस्य चलामि तेन चालितः ।
वीणा घेवतं तस्य स्वेच्छया तेन यादितः ॥ १६५
अहं क्रीडनकं तस्य भवामि तेन खेलितः ।
यन्त्रमस्मि करे तस्य भ्रमामि तेन चूर्णितः ॥ १६६
अही यपारा गुरुदेवस्य करुणा, अपूर्वो मधुरश्च स्वमः। तथाहि-
उत्ताले तोयधेस्तोये देवः संचरति स्वयम् ।
सङ्केतेन समादिश्य तत्यानुगमनाय माम् ॥ १६७
तथापि--
स्वप्नार्थ नु ग्रहोप्यामि मातुनिदेशनाद् ध्रुवम् ।
कोटिशोऽभ्यधिका माता पितुरितशासनम् ॥ १८
गुरोराशीर्वचः काम्य ततोऽपि मातुरीप्सितम् ।
माता श्रेष्ठ तपो नृ णा साधन भजन शिवम् ॥ १६६
माता ध्यान तथा ज्ञानं माता सर्व परात् परम् ।
निखिताश्रयण माता जनने मरणे हितम् ॥ २००
ततोऽहं नितरां मातुरादेशं प्रतीक्षे। यहो यतुलनीया माता-
एकपाश्वें तुलायाः स्युश्चतुर्दश जगन्ति चेत् ।
पान्तिरे प्रसादस्य जनन्या राजते कणा ॥
अणुमात्रा मवेत् सा वा मारि किं नु तयोर्मवेन् ? २०१
हास्यरेसा जनन्याश्च पारिजातन तुल्यते ।
नन्दन-यनजातेन चेत् किं चालरं मवेत् ? २०२
पिकरते वसन्तस्य मातृकप्छामृते तथा ।
सुतस्य कर्णमायाते किं नु सुसतरं मरेत् १ २०३

·भारत-विवेकम् एकतो जावीवारि स्पर्शन मातुरन्यत । सुतेन लभ्यते भाग्यात् किं नु शीततर भवेन् ? २०४ ततो मातु सारदामपे सकाशे विदेशयात्राय अनुमति समाऱ्या पत्रमेक लिखित मया। यहो सुप्रसन्ना चेद् भवेन्माताऽचिरादायातस्या अनुशासनम् । मृत्य । (प्रविश्य ) देव एतदायातम् स्वामि-महाराज। (स्वगतम् ) नून प्राप्स्याम्येव मातुरादेशम् । (प्रकाश) अये। किमायातम् । भृत्य । पूज्यपाद स्वामिमहोदय । आयात पत्रमिद भवत' । (पन दत्ता प्रस्थित) स्वामि-महाराज । (वरित पठति ) "खस्ति । तात नरन्द्र । पत्र तव मयासादितम् । भगवत' श्रीश्रीगुरुदेवस्य पवित्र नाम स्मार स्मारम् आमेरिकाभिमुखममेसरीभव । कल्याष खां वरिष्यत्यनिवायम् । स्नेह-रन्दनसिक्त देवदुर्लभ शिवपुत्र ममाञ्चलनिधे। मावराशीवादास्ता सर्वत्र कवचीभूय रक्षन्तु , ददतु च विजयमपरिमितमद्वलनीयम् । विदेशे विलायते सर्वदा सावधानेन त्वया भवितव्यम् । कल्याणोचर माग नित्यमनुसर । पितर स्मर मातरञ्च । सर्वहृदयेनारीवादास्ता विज्ञापयामि। अलमतिविस्तरेण । शुभाशीर्वादिका तव माता।" (करताल-पूर्वकम् ) जय मात सारदामणे जय । जय गुरुदेव जय ॥ अहो नु मात कृपा। नन्या आशीवादेनानायासेन सागरपार गमिया म्यहम् , जेम्यामि च विश्व समग्रन् । यत पर नास्ति मनसि मे दिया काचन मौविनिराशा वा। साम्प्रत सर्वकर्मक्षमोऽहम् । जय श्रीमातुर्जय । जयश्च गुरुदवस्य मे ॥ .

·एकादश -दृश्यम् प्रतिज्ञा ममावश्यं संपालयिभ्यामि । दूरदूगन्तरेषु प्रचारविम्याम्यहं कल्याण- धानो गुरुदेवस्य धर्म भारतमातुश्च शाश्वत साम्य मैत्री-शान्ति-प्रीतिवाणीम् । अद्य प्रभूति प्राच्य-पाश्चात्त्ययोः करसमदनं मविति । प्राच्यदर्शन मेलिप्यति पाश्चात्त्य-विज्ञानेन सह । उत्पत्स्यते जगति नवं महामेलनक्षेत्र मननुमितपूर्वम् । नामेरिकाभुवा महाद्य पुरातन-भारतवर्षस्य नवसांस्कृतिक मेलन भविष्यति परमसुन्दरम् | मातुः परमकृपया तर प्रथमोपायोऽहं तस्याः सन्तानः। अहो नु सौभाग्यं मम । जयो मातु, जयः जयो गुरुदेवस्य जयः जयो देशमातुश्च जयः॥ (देशजननीसकाशे प्रार्थनम् ) पुण्यश्रीके भारत-जननि । सुदूरे विदेशे दीनहीन-देशे दयस्व सुते शिवप्रसविनि ॥ २०५ कृपामयि वसुधामोहिनि जान-भक्ति-प्रेम- सेवा-प्रीति-हेम- करण्डधारिणि पुण्यमालिनि । २०६ नानादि-पञ्चपुष्पाणि चाखणि मातृकार्चने । पाश्चात्त्य-गलशोभोनि हितानि विश्वपूजने ।। २०७ समातभकादशश्यम् ।

·भारत-विवेकम् कल्याण त्वा एकतो जाह्नवीवारि स्पर्शन मातुरन्यत. । सुतेन लभ्यते भाग्यात् किं नु शीततर भवेत् १ २०४ ततो मातु सारदाममेः सकाशे विदेशयात्रायै अनुमति सप्रार्थ्य पत्रमेक लिखित मया। अहो सुप्रसन्ना चेद् भवेन्माताऽचिरादायात्तस्या अनुशासनम् । भृत्यः। (प्रविश्य) देव एतदायातम् स्वामि-महाराज.। (खगतम् ) नून प्राप्स्याम्येव मातुरादेशम् । (प्रकाश) अये किमायातम् । मृत्यः। पूज्यपाद स्वामिमहोदय ! आयात पत्रमिद भवतः । (पत्र दत्ता प्रस्थित.) स्वामि-महाराज.। ( त्वरित पठति) “खस्ति । तात मरेन्द्र ! पर तव मयासादितम्। भगवतः श्रीमीशरदेवाप पवित्र नाम स्मार स्मारम् आमेरिकाभिमुखमप्रेसरीभव । वरिष्यत्यनिवार्यम् । स्नेह-चन्दनसिक्त देवदुर्लभ शिवपुत्र ममाञ्चलनिधे । भातराशीर्वादास्ता सर्वन कवचीभूय रक्षन्द , देदतु च विजयमपरिमितमतुलनीयम् । विदेशे विलायत सर्वदा सावधानेन त्वया भवितव्यम् । कल्याणोत्तर पितर स्मर मातरश्च । सर्वहृदयेनाशीवास्त्विा विगपयामि। अलमतिविस्तरेण । शुभाशीर्वादिका -तव माता।" (करताल-पूर्वकम् ) जय मात. सारदामणे जय । गुरुदेव अहो नु मातु कृपा। जनन्या आशीर्वादेनानायासेन सागरपार गमिप्या जेभ्यामि च विश्व समग्रम् । अत पर नास्ति मनसि मे दिया काचन भीतिनिराशा वा। साम्प्रत सर्वकर्मक्षमोऽहम् । जय. श्रीमातुर्जयः । जयश्च गुरुदेवस्य मे॥ मार्ग नित्यमनुसर । जय जय ॥ भ्यहम्, ·एकादश-दृश्यम् प्रतिक्षा ममावश्यं संपालयिष्यामि । दादूरान्तरेषु प्रचारविप्याम्पहं कल्याण- धानो गुरुदेवस्य धर्म मारतमावश्च शाश्वत साम्य-मैत्री शान्ति प्रीतिवाणीम् । अद्य प्रति प्राच्य-पाश्चात्त्ययोः करसंमर्दनं मविति । प्राच्यदशन मेलिप्यति पाश्चात्त्य-विधानेन मह । उत्पत्स्यते जगति नवं महामेलनक्षेन- मननुमित्पूर्वम् । नामेरिकामुवा महाव पुरातन-मारतवर्षस्प नवसांस्कृतिक- मेलन मविभ्यति परममुन्दरम् । मादः पग्मकृपया तन प्रथमोपायोऽहं तस्याः सन्तानः। सुदूरे विदेशे अहो नु मौमाग्यं मम । जयो मातुमें जयः जयो गुरुदेवस्य जयः जयो देशमातुश्च जयः॥ (देशजननीसका प्रार्थनम् ) पुण्यश्रीने भारत-अननि । दीनहीन शे दयस्व सुते शिवप्रसविनि ॥ २०५ कृपामयि यमुधामोहिनि ज्ञान-भक्ति-प्रेम- सेवा-ग्रीति-हेम- करण्डधारिणि पुण्यमालिनि ॥ २०६ ज्ञानादि-पञ्चपुष्पाणि चालगि मातृकार्चने । पाश्चात्त्य-गलशोमोनि हितानि विश्वभूजने ॥ २०७ ..ममाप्तमेकादशहज्यम् ।

·.
परम
द्वादश-दृश्यम्
[खेतडि-महाराजस्यानुरोधेन विवेकानन्द नामग्रहणपूर्वक
स्वामिमहाराजस्यामेरिका-गमनम् ।
स्थान-जयपुरनगरी।
समय-१८६३ खीष्टाब्द , सन्ध्या।
खेतडि-महाराज , नर्तकी, महाराजस्य बन्धवश्व । ]
खेतडि-महाराज । बन्धवो राजपुतना निवासिनो राजान ।
सौभाग्यमेतद्यद् भवन्तो मम पुनस्य जन्मोत्सवे तस्मै आशीर्दानायात्र समागता ।
माहात्म्यमुत्सवस्याहो प्रिय सह समागमात् ।
उत्सवो नाम पूजा स्याद् गुरूपए पादपूजनात् ।। २०८
तद् बन्धव , नाय केवलमुत्सवी मत्कृते पूजादिवसश्च । यतो मम
गुरुदेव स्वय सुदूर मद्र प्रदेशात् स्वीय सर्व-गुरुकर्माणि परित्यज्य स्थानेऽस्मिन्
समायात ।
प्रथमो राजा ।
महाराज ! सत्यमेव भवता गुरुदेव परम-सदय
ऊर्जस्वी च। महामोहनश्च तस्य रूपम् ।
महाराज । अहो अनिर्वचनीयगुण-धाम मम गुरु ।
महानसौ विज्ञतमो गुरुमें
धन्योऽस्सि शिष्यत्यमवाप्य तस्य ।
तदीय-पाण्डित्य-विनिर्जितस्तु
दासत्वमङ्गीकृतवान् पुराऽहम् ॥ २०६
प्रथमो राजा। तद्विषयक किञ्चित् श्रोतुमिच्छामि ।
महाराज । राजन् , भूयतां कृपया ।
एकदाह वस्य पादयुगल
सेवभान परमकौतूहलेनाप्टच्छम् - "देव ! सत्य किम् ? कृपया व्याख्याहि ।"
द्वितीयो राजा। “पादयुगल सेक्मान" इति किम् ?
महाराज | बन्धो! तोव गुरुदेवस्य महामाहात्म्यम् । मम गुरुदेवी
मम राजसम्मानविषये सर्वदा मचेतनो वर्तते ।

·द्वादश-दृश्यम् मा भूत् सम्मानहानिर्मम मनुज परित्यमित्य देवः पादसरी तदीय बहुजनसविधे नानुजानाति मह्यम् । एकस्तस्मान्निशीथे परिजनरहितो यावदिच्छ पदार्ज तस्याह सेवमानः सपिनयमतुलं शश्वदामोमि सोस्यम् ।। २१० प्रथमो राजा। यही व्यवहारामिशता महात्मनो मवद्गुरुदेवस्य । द्वितीयो राजा। विन्तु सत्यविषये किमुक्त गुरुदेवेन ! महाराजः । तेन सनमासीत्-"महाराज ! पूर्णमत्यम् एक्मेवा- द्वितीयम् । साधारप्ये यत् सत्यरूपेण परिगृह्यते तदापेक्षिक सत्यम् । ज्ञानवृद्धि- हेतोमानवः सत्यात् सत्यान्तरमनुयाति । भवतु नाम-यस्य तदसत्यमिति न यच परिगृहीतं तदुन्नततरमास्तां वा । तथापि परममत्यस्योपलब्धिरनेन प्रकारेणासम्भव एव। सति परम-सत्यशाने यापेक्षिक-मत्यशानं लोपं याति।" द्वितीयो राजा। अहमेतमुपदेशं श्रुत्वा यधुनैव तस्य पादयुगलं चिराय आयिवमिच्छामि। प्रथमो राजा। सत्यमेव महाराजो भाग्यवान् । महाराजः। अहो मन्ये न कोऽपि माशो भाग्यवान् । आसाद्यते कोटि-तपःफलेन देवेन तुल्यो गुगन लोके । विश्वार्चितो यस्य गुरुमहात्मा श्रीरामप्णः परमो हि हंसः ॥ २११ वरिष्ठ-शिष्यः क्लि तस्य मे गुरु- रय महात्मा प्रतिपन्न-पौरुपः । स्वदेशकृष्टिं विवरीतुमुनमुकः प्रतीच्यदेश प्रति गन्तुमिच्छति ॥ २१२ राजगा! अशेष-गुणपितस्य मम गुरोविंदेरागमनं मागनिहालस अठाध्यायरूपेण राजिप्यत इति न मे कश्चन सन्देहः । प्रथमो राजा। विलायते व विमुद्दिश्य गमिष्यति गुरुदेवः । महाराजः। आमेरिका-महादेशे चिकागोनगरे प्राम-प्रतीच्य-धर्म- समायां हिन्दुप्रतिनिधिरूपेण गमिष्यति मम गुरु देवः। पश्यन्त मवन्तः, तदर्ष सर्वा व्यवस्थापना वासीन् मद्रदेशवामिभिः। किन्त, ·द्वाश दृश्यम् ७५ . महाराज | नाय विषयो मया चिन्तितपूर्व यासीत् । (सदीर्घश्वासम् ) मवत वद् वयमेव श्रोम्याम । मद्रे! कुरु सङ्गीतम् । श्रीगुरुमहाराजस्य आगमनमभीप्सितमासीत् किन्तु न तत् सम्भवपरमास्ते। नतकी । (स्वगतम् ) यहो नितरां मन्दमाग्यास्मि , यत् सङ्गीत- मेकमपि परम-महिममण्डित वरणीयतम-सजन श्रीगुरुदेव भावयितु न समास्मि । यदीत्य मवेद भगवद्विवचन, कय महात्मानो निर्दिशन्ति-विश्व जनेषु न भेदविचार करणीय इति । (चक्षुनिमील्य) भगवन् । दूरे तिष्ठनपि राजगुस्में सङ्गीत शृणोतु । भवतु, गायामि- प्रभो न गणय दोपराशि मम तारयावला मा समदर्शितया सर्वदोपहर । दोपे च गुणे भव सम । दव मम समदर्शि-नामधर । ब्रह्मात्मिकामिमा समुद्धर ॥ २१५ राजतेऽय खण्ड स्वमूतौ देवमन्दिरे राजतेऽय सण्डच्छुरिका घातककरे स्पर्शमणि-स्पशनेनोमे समे स्वर्णल्पधरे ॥ २१८ दोपे च गुण भव सम न गणय दोपराशि मम || २२७ यमुनादयशोभि पुण्यमधुर-जल दूषितसातवाहि यदिद समल गङ्गा-स्रोतसि जात पवित्र सक्ल हर हर दोपान् मम सर्वदोपहर || २१८ न भव देव मम दोषगणन-तत्परो मय सत्य व समदर्शि-नामधर || २१९ महाराज । (स्वगतम् ) यही अवमानितेय नतकी करुण करोति सङ्गीतम् । यहोवत ! जागतिक-गणनया यत् सत्य, परमार्य निर्णय-व्यापारे नद् मवेद्वा मिनरूपम्। सर्वधान गुरुदेवा मम प्रमाणम् । सर्वे। महाराज | सुष्ठ गीत सङ्गीत मवदामत्रित्याऽनया। सुकप्ठीय ललना बहुगुणविभूपणा च। ।

·VY भारत - विवेकम् ततस्तत? तस्याशिपा तनय एप यदस्ति जात पादार्पण तदिह तस्य नितान्त-काम्यम् । मत्प्रेपितादिति निशम्य जनाद् गुरुमें मद्रादिहोपगतवान् कृपया परीत ॥ २१३ द्वितीयो राजा! तस्य आशीर्वादक्रमेण पुनो जात इति किम् ? महाराज । अहो राजन् , यदा भागवत जीवनमासीन्मे प्रारब्ध, तदाऽपि जागत-जीवन प्रति ममासक्तिरासीन्महत्ती । प्रथमो राजा। अहो विचित्रा मनोवृत्ति । महाराज । राजन् । को वा अत्र विस्मयस्यावकाश ! प्रवृचिमेदो मानवाना स्वाभाविक । पश्यतु भवान् , पूर्व प्रसाद्य तपसा जगदम्बिका ता प्राप्ती समाधि-सुरथौ स्वमती वरौ द्वी ज्ञान तयो समवृणोत् प्रथमो विरक्तो राज्य परो हृतमयाचत भोगकाम ।। २१४ द्वितीयो राजा। तेन महाराज किं वक्त मिच्छति ? महाराज । एतद् ब्रवीमि, यद् अधिकारिभेदेन कामनाभेदश्चिरन्तन इति । ततश्च यदा जागती समासक्तिर्मा सन्तानलाभाय प्रोद्वेजयामास, नदाह श्रीश्रीगुरुदेव-स्वामिमहोदय पुनमन्तान लाभाय प्रार्थितवान् । गुरुदेवश्च तथा भविम्यतीति कृपयाऽवोचत् । श्रीश्रीगुरोराशीर्वलेन सन्तानश्च मया लब्ध । किन्तु नाह जाने काञ्चन परित्यज्य काचो मया प्राधितो नवेति। अपच तस्यैव कृपया सर्य सघटितम् । अनन्त विभूतिमयोऽसो मे गुरुरद्य मया प्रार्थितो यदस्या नर्तकीश्रेष्ठाया सङ्गीत तेन श्रोतव्यमिति। आशासेऽचिरादेव देवो गुस्में समायास्यतीति । (तत प्रविशति राजान्त पुरचारी धन ) महाराज । (उत्याय) अपि गुरुदेव समायाठ १ सर्व वय गच्छाम- स्तस्य प्रसुद्गमनाय (सवें समुत्यिता )। राजान्त पुरचारी। महाराज । गुरुदेव कथयति-मद्वचनेन महाराज बहि, सन्न्यासिजनो न नर्तकी-सङ्गीतसमाजे समुपस्थित स्यादिति ।

·द्वादश दृश्यम् ७५ । महाराज । नाय विषयो मया चिन्तितपूर्व मासीत् । (सदीर्घश्वासम्) भवन उद् वयमेव श्रोप्याम । मद्रे! कुरु सङ्गीतम् । श्रीगुरुमहाराजस्य बागमनमभीप्सितमासीत् किन्तु न तत् सम्भवपरमास्ते। नर्तकी । (स्वगतम् ) अहो नितरां मन्दभाग्यास्मि , यत् सङ्गीत- मेकमपि परम-महिममण्डित वरणीयतम-सजन श्रीगुरुदेव श्रावयितु न समर्थास्मि । यदीत्य भवेद् भगवद्विवचन, कय महात्मानो निर्दिशन्ति-विश्व जनेषु न भेदविचार करणीय इति । (चक्षुनिमील्य) भगवन् । दूरे तिष्ठनपि राजगुरुमें सङ्गीत शृणात। भवतु, गायामि- प्रभो न गणय दोपराशि मम तारयावला मा समदर्शितया सर्वदोपहर । दोपे च गुणे भव सम । देव मम समदर्शि-नामधर । ब्रह्मात्मिकामिमा समुद्धर ॥ २१५ राजतेऽय खण्ड दुवमूतो देवमन्दिरे राजतेऽय सण्डच्छुरिका घातककरे स्पर्शमणि-स्पशनेनोमे समे स्वर्णरूपधरे ॥ २१६ दोपे च गुणे भव सम न गणय दोपराशि मम ।। २१७ यमुनाहृदयशोभि पुण्यमधुर-जल दूपितसातवाहि यदिद समल गङ्गा-स्रोतसि जात पवित्र सक्ल हर हर दोपान् मम सर्वदोपहर ।। २१८ न भव देव मम दोपगणन-तत्परो मव सत्य व समदर्शि-नामधर |॥ २१६ महाराज । (स्वगतम्) यहो अवमानितेय नवकी करुण करोति सन्नीतम् । यहोवत ! जागतिक-गणनया यत् सत्य, परमार्थ निर्णय-व्यापार तद् मवेद्वा मिनरूपम्। सर्वथान गुरुदेवो मम प्रमाणम् । सर्वे। महाराज ! मुष्ठ, गीत सङ्गीत मवदामन्त्रितयाऽनया। सुकण्ठीय ललना बहुगुणविभूपणा च ।

·भारत विवेकम् नर्तकी। (क्रन्दन्ती) किन्तु के नाम गुणा मम, यान् स्वय ब्रह्मसहरा सन्यासिगुरुमहाराजस्य नाद्रियते । (तत प्रविशति स्वामिमहाराज । सर्वे स्वासनेभ्य उत्थितास्त नमस्कुर्वन्ति ।) स्वामिमहाराज । अहो चित्तद्राविणी हे ब्रह्ममयि । तव गीति । अनया सस्पृष्ट मम हृदयम् । यथोक्त सङ्गीतेऽस्मिन् , तथा ममापि मति । ब्रह्मा- मक जगत् सर्वम् । ब्रह्मदे स्थावर जगमात्मक सर्वम् , ब्रह्म य नर्तकी, बझाय महाराज । सर्व सल्विद ब्रह्म । प्रसारिता मम दिव्यदृष्टिस्तव सङ्गीत-महिमा । सत्य धन्यासि त्वम् । प्रथमो राजा। भवत आगमनेन धन्या षय सञ्जाता । स्वामि-महाराज । परम-कल्याण भवतामाशासे । नर्तकी । (दूरात् ) देवदेव । सकृप प्रणामाञ्जलिं मम गृहाण । महिमाऽय सङ्गीतस्य । तव प्रसादात् लब्धा मयाद्य शाश्वतष्टि । सङ्गीतस्प मर्म ब्रह्म, तदेव मम चिरोपास्य भवतु । समुपस्थिता सर्वे। गुरुदेव । महती नवेय शिक्षाऽस्माक सर्वेषा हृदयानि सुतरा स्पृशति। महाराज । भगवन् गुरुदेव ! समीपागता भवत पाश्चात्त्यदेश-गमन- समय । भारत-जननी अस्माक चिरमासीज् जगत शिक्षादानका । भक्ता पुत्रवती सा पुनरपि खीयपदवी प्राप्स्यति । पुनश्चिन्तयाम -यस्या राजते भवाहरा पुन कथ साद्य निद्रान्विता स्यात् । थमो राजा। सर्वे वय प्राथयामहं गुरुदेव सकाशे, स्वमहिम्ना विश्वमिद प्रोभासयतु गुरुदेव । शिया वय धर्मदेश-भारत-निवासिनो धन्यधन्या भविष्याम इति । स्वामि-महाराज । तत्र महिमा गुरुदेवस्य मम श्रीश्रीरामकृष्ण परमहस- तस्य महिमान वय प्रोद्घोषयाम । (श्रीश्रीरामकृष्ण-स्तुति) कोटि कोटि विश्ववासि-तप पुण्यफलम् । सर्वयुग-तपश्चय-प्रेमघन समन्वय गरनों जगदक-सवलम् ।। २२० देवस्य ।

·द्वादश दृश्यम् धरणी सकल-धर्म-मर्मज्ञान-तकर्म प्रभाव-वोधित-सकल-मण्डलम् । जननीसाधत धारा-प्रसाद परपरा- प्लाविताखिल जलस्थतम । २२१ कोटिशो वन्द श्रीगुरुवारपदकमल कोटिकोटिविश्ववासि तप पुण्यफलम् ।। २२२ नर्तकी। (स्वगतम्) अहा महापुण्याल मम- दिनेश-कोटिप्रभयेव भासुर तपश्चयोपार्जित दिव्य वैभवम् । इम समालोक्य मुसौम्य-दर्शन मनो ममोत्फुल्लतम प्रजायत ॥ २२३ अपिच- तप पुञ्ज समुद्भूत दिव्यालोक विमण्डितम् । पुण्यकायमिम दृष्ट्वा ब्रह्मे वोपैति म मन ॥ २२४ (स्वामि-महाराजमुद्दिश्य ) देव । श्रुत किल मया-पुराकाले श्रेष्ठतपखिदर्शन प्रभावेण धन्या जाता काश्चन ललना यया नामाचायह रिदास प्रसादनेन लक्षहीरा, या पश्चात् परमवैष्णवी साता । एवमन्या अपि। “यमेवेष वृणुते तेन लभ्य” इति च श्रुतम् । तत् स्वय भगवान् नरविप्रहधर पवितपावन नामहिमविस्ताराय मामुर्तुकामा मत्रामोपमागत इति सम्मा क्यामि। भगवन्त गुरुदेव कोटिशो व दे। स्वामि-महाराज । भूयोऽपि वच्मि यदह महतो गुरोमें छायेव तन्मम तत पृथगस्तिता का ? पुण्यप्रकर्षमथ वाञ्छितमिद्धिमिच्छन् ईष्टार्थद परगुरु स्मर रामकृष्णम् । २२५ सर्वे। भगवत श्रीरामकृष्णस्य जय । स्वामि-महाराज । महाराज । सब मुष्ठ, मटितम् । मनो मे कथयति, इत पर मया विलायतगमने पिलम्यो न मरणीय । तदचिरादेव विदेश गमानुमतिं भवता सर्वेषां समीपे प्राथये।

·भारत-विवेकम् महाराज.। गुरुदेव ! देवोऽभवन्मम यदा नयनाध्वनीनो मग्नस्तत. प्रभृति दिव्यरसावेऽहम् । मन्ये जगन्मधुमयं महिमोज्ज्वल तद् याचे भवानिह करोतु चिराय वासम् ॥ २२६ जगत् प्रतीयते परमानन्दमय महिममय मधुरिममय मधुमय मधुनोऽपि मध्विति । तत् प्रार्थये भवतामस्माकमन्तिकावस्थितिम् । स्वामि-महाराज. । किन्तु गुरुदेवसकाशे प्रतिश्रु तवानस्मि निखिले विश्वे तस्य धर्मदर्शनमतमवश्यमेव प्रचारित स्यादिति । महाराज.। देव ! पुनरपि कृपया शृणु। स्वार्थपरवशोऽस्मीति भवा- चिन्तयिष्यति तथापि किं करोम्यहम् । यदा प्रभृति भवत्कृपाभाजन जातोऽस्मि, तत एव सौरकरस्पर्शन कमल दलानीव, सहस्रदलानि मम जीवन कमलस्थ विकसितानि । गोमुखीमुखादारभ्य यथा भगीरथखातावच्छिन्ना भागीरथीधारा भारतवर्षस्योत्तर दक्षिणे दिशौ सयोज्य निरन्तर प्रवाहेण प्रवहति, तद्वत् भवदुपदेश वाणीखातावच्छिन्नास्मद्जीवनधाराऽपि यशपरपराद्योपान्तधारा मधिकृत्य , उर्वरीकृत्य च पुण्य-परिवार जीवनभूमि सहस्रधा नितरां खरवेगेण प्रवहति । भारतमहासागरस्योमिमाला देशस्य सुखदु खानि सगृह्य दूरे बहुदूरे दूरतम-सुरे प्रसरति-तथापि निरन्तर देशमातृका पदचुम्यन सार्थक्येन स्वक- जीवन सरक्षतीव ध्रुवम् । तद्वदस्माक भवद्भक्तानां जीवनोमिमाला समसरन्त नाम दिदिगन्त, किन्तु भवच्द्रीचरणान्तिकतम स्पर्श विना कथ वय जीवित धारयियाम ! [ महाराजो रोदिति , राजगोऽश्रुभारप्रपूरितनयन किञ्चिद् वक्त काम इव तिष्ठति , नर्तकी उच्चै रोज्यते ] स्वामि-महाराज | राजगण ! परम स्नेहास्पद माराज । मातरश्च । पृण्वन्तु सवें। भूपा गुरो शतसहस्रगुणगरिष्टा सा सारदामणि-महाजननीति मन्ये । .

·दादरा-दश्यम् ७३ जाने न कोमततरं मधुरं ममत्व- पूर्ण तदीयहृदयात् क्मिपीति वित्त || २२७ संवंविधा मम जननी "पू-यतम-गुरुदेवत्सादेशो मयावश्यमेव पालनीयः, यायचत्सत्यं मया न परिपालयिप्यते डावनाहं स्वस्थानं प्रत्यारविष्य" इति मयोके करुण-करणमवलोकयन्ती मम शिरसि हस्तं निधाय माम् बाथियो दचवठी, न सा मदासासिद्धिविपये कञ्चनान्तराय कृतवती। विच, सन्देहपरं मनो मे सदा तस्याः कोमन्नतम-धन्यपादारविन्दं स्पृष्ट्या स्पृष्ट्वेर प्रसरतीति हेतोः विदेश-गमनानुमति संप्राथ्यं प्रेपिते च मया पो सा पुनरपि महा विदेरा- गमनानुमति दत्ताती । वतः सोत्साहोऽहं गन्धामि बहुसमुद्रापा परपारे आमेरिका महादेशे। युप्माभिरपि तथानुमतिया। नरेश तय मानस मधुर-कोमलं माह तथापि तव सन्निधौ मम मनोरथ वेदये। उपस्थितविधेविदन्ननतिलकरता सर्वया विध्य विरहव्यथा भजतु सोमनस्य भवान् ॥ २८ जननी जगदीश्वरी विश्वपालपिनी सपा मङ्गलमवश्यमेर विगवि । महाराजः। (वशु प्रमाज्य) देव ! यदि जगदम्बिका स्वयं दचरत्यनु- मति , कथं वयं वाधा मानः! देवनन् एतदेवास्माकं मवेंपा संप्रार्थनन्- समाशास्या देवैरपि भवतु ते सिद्धिरतुला निकामं माहात्म्यं प्रसरतु म मारतभुवः। विरोधो भ्रातृ णा प्रशमनमुपेयात् प्रतिदिशम् अविच्छिन्ना शान्तिः पदमुपनिधेबादिह दृढम् ॥ २६ गुरुहेत. मोटिस म मान्दिय विद्याने मुडम पानिर! स्वामि-महागजः। यथेच्छ हि नाराज ( न दुम्स्य किञ्चिदपि मना देवमास्ते। महाराजः। तदहं जाने, ततो नवीमि- यानगोलान् पुरा “विविदिपानन्दादि-नानीचयान् आयतानधुना जहातु सकलान नामोप्सितात हि मे।

·भारत विवेकम् अद्यारभ्य विराजतामिह "विवेकानन्द"नाम्ना भान् इत्येपा भवदवि पङ्कज-युगे मूर्धा मम प्रार्थना ॥ २३० स्वामि-महाराजः। एतदेव ? अहो अत्यल्पमेतदभौप्सितम् ! निश्चित तद्भविष्यति। महाराजः । ततो विवेकानन्दरूपेण देव ! भवान् भारतजनन्याः शाश्वत- धमाधर्म-विवेक प्रचारयतु । यत् सत्यमेतन्निखिले धरातले धर्मारुणः प्रागुदियाय भारते। युष्मन्महिना पुनरद्य भारतात् तभानवः संप्रसरन्तु सर्वतः ॥ २३१ विजयी चिराय भवतु परमगुरुः श्रीपरमहंसदेवः, जगद्विजयिन्यास्ता जगद्धात्री मधामाता श्रीश्रीसारदामणिश्च । स्वामि-महाराजः। महाराज ! अतः पर कमपि उपकार महा- राजस्य भवतां सर्वेषा चोपस्थिताना कर्तु पारयामि ! राजगणः। भवतामाशीर्वाद एव श्रेष्ठ-संबल वामि-महाराज ! स्वामि-महाराज.। प्रार्थये तथापीदमस्तु- अगौरव दूरमुपैतु भारताद् उदेतु मातुर्वदने स्मिता तिः। कराश्च मातुर्वितरन्तु मङ्गल विभातु वेदध्वनिपूरित जगत् ।। २३२ ॥ समाप्त द्वादश-दृश्यम् । RALIA ॥॥ समाप्तवाय ग्रन्यः ॥"