·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE REPRINT FROM THE "PANDIT." ॥श्रीः॥ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । काशिकंराजकीयप्रधानपाठशालायां आङ्गलस- स्कृतावभागे अध्यापकेन जोश्युपा- हुविश्वनाथ शास्त्रिण। संशोधितम् । इत्युपाह प्रोमूदत अगिहोतरी संशोधिताद्वितीयावृत्तिः -- SHRAUTAPADARTHANIRVACHANAM. A DICTIONARY OF SACRIFICIAL TERMS, edited by VISHWANATH SHASTRI, end Edition1919. Revised by Pr. PROBHUDATT AGNIHOTRI, BENARES, Printed and Published by H. N. Bagchi, at the Medical Hall Press, Benares Cants, for E. J. LAZARUS & Co.. Proprietors, All rights reserved. 1919. (2nd edition, 1,000 capiti. Price Rs. 6. [मूल्यम्)

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ अथाकारादिक्रमेण पदार्थनामानि । पृष्टा पदार्स पृष्टा-पदार्थ- ङ्काः । स्थानाङ्क । ङ्काः । स्थानाङ्काः। २७२ २०६ अंशुपरिपसाधनम्। ६३ ४१३ अग्निहोत्रहोमारम्भः । १८६ १८६ अंशुपात्रम् । २६ अग्नीत् १५२ १६२ अग्निचयनसङ्कल्पः। २४८ २०८ अग्नीषोमप्रणयनमेषः । २० १६१ अग्निपरिधानम् । २५३ : ११ अग्नीपोमीयपशुः। ८८ ४८५ अग्निप्रणयनम् । ११ ७२ अन्यलङ्करणम् । ५८ ३८४ अग्नीमन्थनम् । ६२ ४०५ अग्न्याधानम् । ५८ ३८३ अनिरन्थ नीयाः । ४२ ३५४ अग्न्याधानम । २७८ ३११ अग्निवितरणादिषः । t२ ४०८ अग्न्याधेयदक्षिणा । ३११ ४२६ अप्टिोमः। ८८४८१ ग्रान्युद्धग्णपाची । १८७ ४ धग्निष्टोममकल्यः । ८४.७ अग्न्युद्वासनेष्टिः । १८६ १ अग्निष्टोमारम्भकालः । २२ १७७ अङ्कधारणा। १८६ २ अग्निष्टोमीयदीक्षानिर्णयः ११३७ १०५ अङ्गयागः । १२५ ३७ अग्निस्त्रिः। १६६ २०२ अङ्गसंपर्शनम् । • ५८३६० अग्निसमारोपः । १३६ अङ्गाषदानमषः । २ ११ अ.नोवशाज्ञा १३५ ६ अङ्गाहरणमषः। ६५ ४१७ अग्निहोत्रशेषप्राशनम् । २ ८ ८ अंगुलिपरिमाणम्। ७ ३८ अग्निहोत्रपणी। ३३ २७२ अंगुलिपञ्जिनम् । ४० ३३६ प्रग्निहोत्रहवणीजल निनय- २८२३६ प्रचः । ६७४२२ अग्निहोत्रहोमः। २४८ २०६ अच्छावाकरमसः। १२४०७ अग्निहोत्रहोमान्तमान्याधा- २८३ १२ पच्छायाकनमसमभतिभ. नाम् । 7 नम नमः।

·( २ ). पृ० पदा० पृ० पदा० २८० ३४८ अच्छावाकचमसोनयन - १७ १३१ अनधःपादनम् । : २४१.१६६अनसोकपम्तम्भमे स्थापनम्। २५७ १८६ अचव कधिययम् । ८८४८६ अनोवती (इडिट)। २८४ ३४८ अछाकाकवादनमेषः । १११ ५१६ अनुनिर्वापपौष्णेष्टिः । ६३ ४१२ जनधारणपक्षः । ॥ ४४६ अनुपहरणम् । ६० ४१० जनाः। १६ १२८ अनुमन्त्रणम् । २४ २०६ अलिकरणम् । ३६ २८८ अनुयाजप्रचारः। ३०३ ४०८ प्रतिग्राह्यभक्षणम् । १४८ १५१ अनुयाजधाः। २६२ २४७ अतिय ह्याणि । ३६ २८७ अनुयाजसमिदाधानम् । २४८ १८ प्रतिग्राह्य णि १६ २८८ अनुयाजहोमः। २६ २०७ प्रत्याक्रमणम् । ३६ ३०० अनुयाजाः। २६७ २६८ अदाभ्यग्रहणम् । २४ १८० अनुवचनम्। २६७ ६८ अंदाभ्य ग्रहहोमः । २८ २२८ अनुभवया । २४८ १८७ प्रदाभ्यम् । ३२२६७ अत: परिधि निनयनम्। 2- अधिस्तादभ्यञ्जनम् । १४ २०१ अन्तर्धानकटम् । ११५ ५४८ अधिकत्रीकामेष्टिः । २७३ २८२ अनमर्याम पात्रहोमः । १५ ११७ अधिवपनम् । २७३ २८१ धमतर्यामरण्यणस् । १६ १२५ धियणम् । २१० ७ अन्तरागमननिषेध षः। २३०१८ अध्यर्धकारणम्। २४ १८१ अनापत्तिः । १४५ १३८ अध्रिगुऔषः । २३८ १६० अन्तिमपर्यनम्वन्धिशा- १४५ ११७ अध्रिगुम षषः। लामुखीयोपस्थानम् । १ । अध्वर्यु । १४१ १९० अन्तिमयू पोपस्थानम् । २२३ ११० अध्वर्यु कर्तृकधर्मनावणम् । ११४ ५४२ मंत्र कामेष्टिः । ६३३० अध्वकर्तृ कनित्यमाय- १९२ ५२८ अन्न कामेष्टिः । •श्चित्तहोमः । ११३ ५३० प्रश्नपतित्यकामेष्टिः । २६ २१४ अध्वर्यु कर्तृकप्रवरमवरणम्। ११३ ५८ अन्नायक मेष्टिः । २२ २०८ अश्युस्थानम् । ३४ २८३ अन्वाचनम् । २६ २१७ अध्ययवानीप्रान्धारंभः । १० ६८ प्रवाधानम् । । ।

·( ३ ) पू० पदा० पृ० पद. - नमत्र: १७ ४२४ अवारम्भणीयेष्टिः । २०३ २८० अभिपुतलोमनिवेदनम् । १३ ८५ अन्याहार्यः। २२ १८६ अहिङ्कारः। ३१ २८३ प्रवाहार्यदानम् । ७२ ४४२ ध्यञ्जनम् । ५ २५ प्रवाहार्य पचनः । १५ ३८३ अभ्याताना ३५ २८४ अन्वाहार्यप्रतिग्रहः। २३ १८७ अभ्यासः। १३ ८६ अनाहार्यस्थम्ली। २५६ २२४ अम्भ्रणादनमः। ३४d:अन्वाहावघ्राणम् । २५६ २२२ सम्भ्रा .३५ २८० न्याहायविक्षणम् । ५७ ३८८ भरणीग्रहणम् । १४५ १६८ अपकर्षः। ५०३७३ अय॑म् । १०१ १०५ पहिषः। २२ १२३ भवकर्षणम् । ८८४७८ अपसलै: पर्यावर्तनम् । ३१ २५६ अवदानम्। ३५ २८५ अपाननम् । १३६ १०० दानाभिमान १२८ ५८ अषाध्यहोमः। ८८४३ अधमृथः। १२८ ६ अपाव्यानि । १७० २०८ अवभृथानुमन्त्रणमन्त्रः। २६५ २५१ सपोनावीयानुवचनप्रेषः । १६८ २०७ अवभृयीयवासादनम् २६३ २५० अपोनप्त्रीयारम्भकहोमः। ८४३ अवभृष्टिः । २१ १६४ अपोहनम् । २८४ ३७७ अवशिष्ठसोमार्धमानम् । २८४ ३३॥ अमोक्षितशफलनिरमनम्। २१ १७१ अवस्थानम् । २६५ २६९ अबानयननिवेदनम् । . १७ १३८ वहनवम् । २६२१६ भिक्रमणम् । २१३ ७८ प्रधानमरदीक्षाप्रेषः । १७ १३२ अभिमन्त्रणम्। ३३ २५४ अवान्तरेडा। १५१०७ अभिनर्शनम् । ६४ ४१४ अविचित्रोदकधाराह- १८ १४६ अभिवामनम्। रणम् । ११३ ५३६ अभिशापनिवृत्तीष्टिः। ५२ १७८ प्रोक्षणम २०० २७६ अमिषवर्णम् । ११८ १७६ अश्वियोध्या- ३०२ ४०४ अभिषषः । मेषः। २९८ २७३ अभियवार्थफलकाभिमर्शनम् १५८ १०५ अनुमायामः । ८.७१ अभिषार्थसेचनम् । • ३७ अष्टाकंपालाविपुडापः। २०१२८५ अभिषवाषवेचनम् । १२ ८२ अषिदः।

·( ४ ) पृ० पदा० पृ० पदा० , ३८१७ शाज्येडाप्राशनम् । २२ १८२ अाक्रमणम् ३८ ३९० माश्येडामार्जनम् । २८२४ श्रागः । ३० ३१६ श्राज्येडोपडानम् । २८ २३० शारः १११ ७० भातिथ्येष्टिः । ७0 ४३४ धाग्निवारणीष्टिः। ४१ ३४५ प्रात्ममार्जनम् । २ लाग्नीध्रः। ४२ ३५३ भामसंप्रषा २४८ २०० भाग्नीध्रषमसः । ३०५ ४१४ श्रादित्य यरप्रचारप्रेषः । २४६ १८० भाग्नीध्रीयखरकरणम् । ३०५ ११३ श्रादित्यग्र हे वृक्षातङ्कय- २५७ २२८ पानीप्रीयादिपञ्चकस- ग्रहणम् । 'मर्शनम्। १०८ ५० श्रादित्येष्टिः । २७५ २८८ धाग्नेयपात्रे सामग्रहणम् । ४१ ३४४ श्रादित्योपस्थानम् । १४६ १४९ भाग्नेयाज्यभागप्रेषः । २५५ २१८ श्राधश्नीयः । ३०३ ४०६भाग्नेग्यातिग्राह्यग्रहमचारः। २७६ ३०६ अाधवनीयन्युजकरण- ७४ ४५० भायणम् । म: ३५३८ पाययएस्थाश्यां सोम. २७. ३१५ माधव नीयस्य हविर्धा- ग्रहणम् । ३०६ ४१५ प्राययणे तृतीयसवनीय- . ४२ ३५४ प्राधानम् । ४८ ३६८ प्राधानसङ्कल्पः। २४ १८५ प्राचारः। १६७.२६७ प्राधावाः। २१ १७५ प्राचमनम् । ७२ ४४१ अ अनमः ५० ३७४ पाचमनीयम् । १४४ १३५ भाप्रीसूक्तानि। १८ १५८ बायग्रहणम् । १७ १४० भानावनम् । ३१ २५७ शाज्यभागौ। ३४ २८५ पाभ्यात्माविनयनम् । २०३६० पायशस्तरभक्षः । २१ १७० थामन्चणम्। ६ ५८"भाज्यच्याली। ७८ ४६५ श्रामिक्षा। 29 ४५८ भाज्यानिजमर्चः । ६१२४१ श्रामिक्षाकुम्भ्युपधा गम् १८ १५७ भाज्यावेक्षणम् । ५८ ३८२ पायतने संभारनिधानम् ३८३१ माम्यहा। ५८ ३८१ पायतनोपलेपनम् । ननीडे सादनम् । चौमाहवाम् । .

·( ५ ) १० पदा० पृ० पदा० ११२ ५२४ भायुप्कामेष्टिः ४ २० पाहवनीयकुएहम् । २१ १६७ पाकरणम् । ६८ ४३० माहवनीयपुनराधानम् । २५२०४ भावाहननिगदः। ६० ३८७ माहवनीयधानम्। २७ २२५ शात्रावणम् । ४ व्याहवनीयायतनम् । २७ २२५ श्राश्रुतम् । ४१ ३४३ श्रावनोयोपस्थानम् । १७८२२५ अधिवनग्रह पः। ६१ ४०२ साहितप्रत्येकोपस्थानम् । १० १२ पाश्विनकुष्ठिकशाही- ६९४०२ माहितसाग्निजः । ममन्त्राः। ६१ ४०० माहितसर्वोपस्थानम्। १०८ २४ आश्विन ग्रहानुवाक्यो । ७१ ४३८ श्राहिताग्निप्रवासविधिः । १०८ ३१३ पाश्विनपा समग्रह- २८७ ३८३.पाहतदथ्यवेक्षणम् । एम् । २८३ ३२८ आश्विनप्रचारः। २४८ १८३ प्राश्विनम् । १४३ १२७ इडषः। १७८ २२६ आश्विनसौधामणीय- ८५२ इडा। हमचारः। ३४२७४ डा. १७८ २२८ पाश्विनहविःप्रचार। १४ १०१ इडाजपः १५२ १६० ब्रासन्दी। ८१ इडापत्रम् । १६५ १८५ भासन्दीप्रतिष्ठापनम् ।। ३५ २०८ इडामाशनम् १७ २०३ पासन्दीप्रत्यवरोहणम् । ২৪ ২৪০ ভোদালন। १६६ १८८ यासंद्यासीनयजमाना ३३ २७१ इडावदानम् । भित्रणम् । ३३ ७६ डोपड्यानम् । १६५ १८६ श्रासन्धास्तरणम् । २३४ १५१ इध्मप्रदीपनहोमः। १६५ १८७ भासन्धुपवेशनम् । १३ ८४ इध्यप्रवचनानि । २५८२३४ पासयहोमः। १३ ८०मसन्नईनम् । १६ १२२ भासादनम् । १६ ८. इधमा २३७ १५६ प्रामादितघनौ किरणोप- १११ ५१५ इन्द्रियवीर्यमतिष्ठाका- स्थानम् । मेष्टिः। ४ २१ पाहवनीयः। १ १ष्टिपदार्थः। . .

·( ६ ) . पृ० पदा० पृ० पदा० १८३ २१ उत्तराशान्तिः ४२ ३५९ उत्तलहवनीयपरिषेक। २८. ३७१ उक्टयतृतीयग्रहणम् २६ २८ उत्तराहवनीयसमार्ग : २६२ ३६६ उक्याथमा ग्राणाम् । ६५ ४१६ उत्त हुतिः । २७६ ३०२ उकुष्यस्वाल्पां सोम ६ ३० उत्तरांमः। १५' ११२ वत्पवनम् । ३० ३०७ उजिजतिवासनम् । ४५ १६० उदकशान्तिः। ८५४७५ उत्करः। ६६ ४१८ उदकहोमानन्तरं समि- ५ २५ उत्कर। दाधानम् । १२२ ७६.उत्तमप्रया जम षष। ६६ ४१८ उदकाहुति होमः। ३७ ३१३ उत्तमस्वरः । १० ३३५ उदकोदुक्षणम् । ६२ ४०४ उत्तमकूष्माण्डहोमः। १२ ८६ उदकोपस्पर्शनम् । ३८.३२६ उत्तरगाह पायसमिदा. २५६ २२३ उदञ्चनम् । धोनम् । १९८ ६ उदवसानम् । उत्तरपरियाहः। १५१ १५६ उदवसानम् । २२५ ११४ उत्तरौहिणहोमः। २४८ २०३ उद्गातृचमसः । ८५४७३ उत्तग्वेदिनामिः। २४६ २३२ उद्गातृनिवेदनम् । ८८४८४ उत्तवेदिपरिधानम् । २६ २१० उद्वहम् । ८८४८२ उत्तरवेदिप्रोक्षणम् । १६ १५३ उद्धननम् । 28८३ उत्त बेदिव्याधारणम | ३४१२ उद्धरणपतः। ८.४७८ उत्तरवेदिसंस्कारः। ६६ ४२० उद्धरणम् । • १४ ११४. उत्तर वेधग्न्युपस्थानम् । ६७ ४२१ उद्धरणविहरणकाल । २८४ ३३४ उत्तरवेद्यवरोहणम् । ८३ ४८२ वृत्यः (चषः) १८४ ३३३ उत्तवेद्यारोहणम । २२८ १३१ उद्वामनीयखरः। ६ ७ उत्तरप्रोणिः । २२३ १११ उद्धासनीयमेहावीरसादनम् ११३८ उत्तरसवाषधिहोमः। १५ ११३ उपमहनम् । २४० १६. उत्तरदविनोत्तरवर्त १६ १२० उपधानम् । १२८ ६० उपपः २४१ १६६ उत्सरामधूर जनम् । ७२ ४४४ उपाहणाम। . ८ नीहोम;

·(७) पृ० पदा० पृ०. पदा० ८. ४७ उपभूत । २७० २७७ उपशुपाप्रघमरसग्रहणम् २२५ ११६ उमयमनपर्यग्निकरणम्। २०१२८४ उपाशुभवन प्रत्यभिम- २२८ १२७. उपय मनम्। निम् ८८४८० उपयमनी। २६ २१५ उपोत्थानम् । १५८ १०८ उपयाजमघः २२३ १०८ भयकर्तृकधर्मनाषण, १३८ १०८ उपयाजाः। ३० ४४५ उभयवन्तः। १२५ ३५ उपरः। ८ ४२ उलूखलम् २४३ १७४ उपरवखननवः । १४४ १३० उपासानक्तामषः । २४५ १७. उपरवसंस्कारः। १८८ ३ उष्णीषवेष्टनम् । २३ १४५ उपरयाणां कालः । २४६ १०८ उपरवेषु फलकप्रतिष्ठापनम् १८७ ७.विगाहवानम् । ३२ २६२ उपरिष्टादाहुतिः । ८३७० इत्विम्परणम्। ८४५ उपला। २८ ३५५ ऋतुपात्रभक्षयाम | २७ २२२ उपवेशनः। २११३६५ ऋतुपात्रादिप्रक्षालनमषः। १२ ८० उपवेशः। २४८ १८ ऋतुपाचे। २२८ १३३ उपशयो। २८८ ३५३ ऋतुयाजमचारः। २३० १३७ उपसदिष्टिः। २८८ ३५२ ऋतुयाजविराम मषः। . २२८ १३३ उपसदिष्टिङ्कपः । २३१ १३८ उपसद्धोमः। २२५ ११५ ठपादनाङ्गजपः । ७ ३६ एककपालः। २०८ ६४ उपस्तम्भनम् । ३४.२ एककपालयांगः २०८.६५ उपस्थानदीवीहयः । ७६ ४५६ एककपालहोमः । २४ १८४ उपहननम् । २६४ २५५ एकधनग्रहणम् । १२० १२ उपहननम् । २९० २५३ एकपन यहणार्थ होमः । ७४ ४५२ उपोमः। २६४ २५६ एकना १२८ ६१ उपाकहराबहिः। २४ १८२ एकश्रुतिः । १३१ ७६ उपाकरणहिरनमक्षेपः । २८२ २८२ उपांडपात्रहोमः । १६४ १८४ ऐन्द्रकुष्टिकश होम- २६ २७५ उपांशुपायहोमः । ऐ . माधा: ।

·(८) १० पदा० पू० पदा० १५३ १६० ऐन्द्रपणु सङ्कल्पः। १८८ १० कुम्भकुरीराध्य हनम् । २७५ ३०० ऐन्द्र पाने सामग्रहणम् । २२६ १२० कूचे लेपनार्जनम् । १५८ १८० ऐन्द्रयाज्यान षम पः । ४२ ३५५ कृण्माण्डहोमः। २८२ ३२७ पेन्द्रवायवग्रहमचारः । १८८ ४१ कृष्णविषाणा। २०४२८४ रेन्द्रवायवपाचे रस. . ४० कृष्णाजिनम् । यणम् । १८२ २३७ को कल सौडामणिहोत- २४८ १६१ ऐन्द्रवायवम् । मैत्रावसकर्म। २८२ ३२६ ऐन्द्रवायवे सोम ग्रहणम् । २६५ २४२ क्रतुकरण होमः । १८८ २३० ऐन्द हविःप्रचार । २७५ ५६ क्रयणानसोपस्थानम् । २८८ ३५४ ऐन्द्राग्नग्रह ग्रहणम् । २०६ ५७ क्रयणाभिमर्शनम् । ३०३ ४०७ ऐन्द्रातिग्राह्यपचारः। १०० ५०२ कोडीयेष्टिः । १५८ १७६ ऐन्द्रानुवाक्यामेषः । ८४र्टकक्षामकाषः । ओ ११२ ५२१ क्षामवदिष्टिः । ३३ २३ पोष्ठनिमार्गः। १११ ५१७ क्षेत्रपत्येष्टि : श्री १२३ २८ श्रौत्तरवेदिकम् । १५३ १६७ खरः। २४८ १८८ श्रौत्तरवेदिकाप्न्युस्थानम् । १६२ २४८ खरे ग्रहादिसादनन् । २४२ १७३ चोदुम्बर्यावटखननमध; । २६१ २४ खरे सवनीयासादनम् । १३३६५ गणहोमः। ६० ३५ कपालानि. ४ १६ गार्हपत्यः- १६ १२० कपालोपधानम् । ६८ ४२८ गाई पत्यपुनराधानम् । १६ २४५ करम्भः। २२५ ११५ गाई पत्यादिपरिषेचनम् । ७२ ४४३ कशिपुः। ५८ ३८५ गाई पत्याधानम्। ११२ ५०२.कामेष्टिः। ३ १२ गाई पत्यायतमम् । ११८ १५८ कामेष्टि पदार्थः । १११ ५१८ मुणः । ११०५१३ कामेष्टिमाइनियमाः। ५६३८५ गोपितृयज्ञः। ४ १५ कुरहम् । ५३ ३८२ गोपितृय दानुष्ठानम्।

·षः १० पदा० पू० पदा० १८ १५. गोपत्रादेशः। ४२ १२ गोमतीजः ११३ ५२ पहुंकामेति। २८२ ३६८ ग्रहमचारार्थप्रतिमस्थातृ. ३१२५२ मतुरबत्तम् । , ३१ २५३ चतुरवतो। २०१२८० महरसापमार्जनम् ११८ चतुर्गहीतम् ! २३ २४८ ग्रहभिमना ३३ २७५ चतुर्धाकरणम् । २७० २८० ग्रहावेक्षणम्। ३४ २८६ चतुर्धाकृतभागदागम् । २८५६८० ग्रहेषु माध्यन्दिनसपनोय- ३४ २८७ चतुर्धाकृतभागपरिहरणम् . सोमवायम् । ८७३४५ चमसभक्षणम् । २०३ २८७ महेषु रसानयनमेषः। २८४ ३६० चमसानयनमः । २०१ २८१ ग्रहोन्मार्जनम् । २८७०६ चममाप्यायनम् । १४१५३१ ग्रामकामेष्टि । २८३३३१. चमसान्नयनम् ।। २८४ ३७८ ग्रावस्तुते उष्णीषदानम् । १८ १४८ चरः । २८७ ३७१ ग्रावस्तुमः। ३१ ३५८ रुपुरोगापपदानम्। १२५ ४ चषाला। २२० १०० धर्मदुपादोहनप्रकारः। १२६ ४० चालावेक्षणम् । २३६ १५५ धर्मपाशाच्छादनम् । ८५४७४ चास्वाक्षः। २५ (५४ धर्मपात्रोत्सादनम् । २३३ १४८ चात्वालमध्य: २२६ १२३ धर्मभक्षणम् । ८५४७१ चालवालसंस्कारः । २२६ १०८ धर्मयागः १९३ ५३१ चिररोगमुक्तिकामेष्टिः । २२३ १०७ धर्महोमार्थदक्षिणांसा: क्रमणम् । १२० १४ वेदमप्रयुक्त । २२८ १३५ धस्सिादनमः। १२ ८५वेदनम् । २३० १५० घडासमनाम षः । २१७ ६६ घपियानम् । ५३३२ जयादयः। ३२१ १०२ घमेग्मिान्वीक्षणम्। (यागः १८९२३६ जीवन्तौ । ३० ४२२ पृतयाज्याचम्युटित ११२ १२३ ब्रीवातुमस्ती सौम्यपका २ ·१०) M १० पदा० पृ० पदा० tan हर पाचार ३०७ ४१६ तृतीयपनीयहोमः। '१०८ १७ तृतीयं कमेधपर्व २४३ १२५ तनून पात्म : १८० १० तुतीविनः । ३० २४६ तनपान ११२ १३७ तेजस्कामेष्टः on प्रोहियामा ३०२७८स्यागः। অধ ११. १६६ लिपशुपङ्कल्पः । २१२४ तानूनरणम् । १०० २१८ विपश्वमुयाजधाः। २१२ ७१ सानूनवाज्यग्रहणम् । १९९०४ निपश्यनुराजमाः २१२ शताननामावघ्राणम् । २३१ १४० विस्तनदोहनमः २१२ तानूमधावमर्थन। २११ १२८ पिस्तनब्रतः। २४ १८६ तिर्यगापार १३० ६७ स्वछेदनम् । १४४ १२ तिहण देवीनां में १८ १४४ स्वाग्राहम्। ११ गतीर्थ पदार्थः। १४४ १३३ त्वष्टमषः। ११ ७ तीर्थपदार्थः। द ११ ०५ तीर्थपदार्थः । २४० १६४ दक्षिणपूरञ्जनम्॥ १७शातूष्णीम्। ২০ ৫৫ বন্ধিবিহীন। ३० ३० तुणाहरणम् । ६.० दक्षिणोणिः। २०१३ तृतीयमकत्वतीयपात्र मटा दलहविर्धानवर्तनी- गोमग्रहणम् । होमः। २०० २० तृतीयरणयहम् । ५ २४ दक्षिणग्नि। ३१० ४२० तृतीयपनम् । 1 २३ दक्षिणाग्निकुण्डम् । ॥ ४१२ तृतीयसपनसंवन्ध्यविषवः। 4८ ४२८ दक्षिणाग्निपुनराधानम् । ३०४ ४११ तुतीयसपनारम्भकमेवः । ३८३६ जिननिमापरिषच. -३०० ४१० तृतीयसपनीयमचारः। ३०८ तलीयसवनीयमस्थित ५ २२ दक्षिणग्नरायननम् । oad বায়াখাল। २० तृतीयपनीयहोतृचम- २८८२ दक्षिकानवनम् । संसदविवारम्भकहोमः । याच्या प्रचारः।

·. ११ शयनमग्नः। पूक पदा पू० पदा र व दक्षिणाविभजनमः । तामि। २२ १७६ दक्षिणायत । १८ दीक्षाहुनयः ।। . १०१ ३८ दक्षिणासमनुदेशः। दर्द दीक्षितत्वज्ञापनम् । ६ २८ दक्षिण २०२ दीक्षितस्य यजमानाप ३०० दक्षिणोसा वैश्वकर्मग्राहीम ३०० ३८६ कक्षिणेत्तहोमोप १८८ ३६ दीक्षोपनम् । स्थानम् । १८६ दुर्गाह्मणः। ११५ ५४८ दत्तद्रव्यप्राप्तिकामेष्टिः ।. १९६ १२ दुरधर्मयाभावेष्टिः। १८ १८० दधिग्रहपाशम्। ८ द्वषत् । २६ दधिग्रहमचारः। २६ देशताः। २३८५ दधिधर्मप्रचार २४.२०७ देवताहानम् । २८७३८ दधिधर्मभक्षः। २२८ १३६ देवपत्नी। २८.१८२ दधिधर्मार्थदण्याहरणमषः ११३७ देवयजनम् । २८ २४० दर्ग:। 2019 देवयजनवाजा। १५ १०८.दशहोता १४. २० देषयामाध्याय १० ४.दास्पात्री। १७१ २२३ देवशमितारी। १०६ १०दिग्धोमः। १४४ १३१ दैव्यहोनुप्रधः। १७ ३४ दीक्षणीयष्टिः। १५२ १५८ द्रोसका। २८८ ४२ दीक्षाङ्गदरडग्रहणम् । १८८, १४ द्वादशिकाविहार १८६ ३८ दीक्षाङ्गपत्नीस्त्रहनम् १. १४३ १२६ द्वारा प्रषः। १९६ दीक्षागपवनम् ।। ७० ४३५: द्वितीय पुनराधानम् । १८८ ३७ दीवाङ्गमेखलापम्धनम् । ৪ ৫৮ খ্রিলীয় १८६ २७ दीक्षारुपयनम् । 100 २८ द्वितीवरग्रहम् । १८७ ३२ दोकामालाप्रवेशः। २८२ र द्वितीयस्तोकोपाकरम् । १५ : दीक्षालानपरिधाने । ११४ १४ द्वितीयणामकान्द्रिः । १८६ ३० दीक्षानाञ्जनम् । ११० ५५० द्वितीया कामेष्टिः।। १८ ६ दीक्षागाभ्यञ्चनम्। १९४५४० द्वितीया धकामेष्टिः । २०१ दीक्षाप्रतमेषप्राषिय १. पर द्वितीयाबायका- ·१० पदा० - मेष्टिः। २६ १५ द्वितीयाहुतिहोमः। १८७ ८ द्वितीयिनः। २८२ ३२० द्वितीयोग्यम् । २२ विदैवत्याभक्षणम् । २८॥ ३२० विदेवत्यप्रचारः। १३१ १९१ द्विस्तमतदोहनमेषः पू० पदा० २७ २२१ निरसनः ( मग्नः )। १५१ १५७ निरूढपशुः । १५ १०८ निर्वाप: १६ १३० निर्वापः। २१.१७४ निवोतम् । २५६ २२० मोगम् । २४० १८५ नेष्ट्रपिपरम् । C ध प २ २०२३ धानाकपालपधानम् । ११३८ पञ्चमिचोमः ७८ ३१. विषण्याचारणम् । १९२ ७८ पञ्चहोता! २७६ ३१६ विषय वनारविहारणम्। ०६ ४६२ पञ्चहोतृपक्ष्यानि २७९ ३०३ भ्रस्थालीसोम ग्रहणम् । ३१२५ पञ्चावत्तम् । .४८ धूपा। ३१ २५५ पञ्चायत्ती। ३८ ३२८ भूपा वाप्यायनम्। पत्नी। सं१२ भ्रवासमजनम् । ३६३२७ पत्नीनिक्रमणम् । १० ६७ धृष्टिः २०० ४७ पत्नीयजमानवतपयः- साधनम् । ३२४ पत्नीयोतविमोचनम् । ईमान्दीधम् । ३८.३२२ पानीवेदावाचनम् । १८५ २५ नापितषः। ९२७ ॥ पत्नीणलाप्रवेशः ३४ २८४ नाभ्यासम्ममम् । १७३१४ पत्नीसंयाजमचार! २८३४४ माराशंसवन्तः । २ १० पदम् । २८७ ३७० नारासादनम् । ३०५ ११ परपोयाणम् । २६४ २५७ पन्नेननीग्रहणम् । १०० ५०० नित्यवाना २१ २ परजनीशरणार्थ पाया. १६ १३ निधानम् । २१३ . मिला ३१० ४२४ पन्नेजनीजलसावणम् । २०२२० निरसनम्। ०३० परेमनीरहितपच्या- १४॥ १२६ राधः। -- २. २०२ मिगदः। नयनम् ।

·नयनम् । . . १० पदा० पू० पदा ८५ पवित्रम् । २६४ २५८ पजन्य: ११४ ५३८ पशुकामेष्टिः। १८९४८ पयसि पः। १२१ १६.पत्रकुम्भी। १५२ ११८ पयोहाः। १२२ २३.पञ्जुदेवतासरः । १५५ १७२ पयोग्रहाबादनम १२७ ५५ पशुभियोजनम् । १० ११८ परावपनम् । १३३ ८५ पशुपुरोमानिर्यापन: २५ ११५ परापनम् । १४७ १४७ पशुपुरोडाशमचारः। १६ १२६ परिक्रम। १४७ १४१ पशुप्रोडाशयाज्यानपः । १६ १२७ परिकमों। १५४ ८ पशुपुरोडाशयाज्यामषः । १२ ८४ परिमाणम् । १४७ १४६ पशु पुरोडाविष्ट- २३८ १२६ परिचम्याणि । कृतपः। ३ ८१ परिधिः। १३४ ८१ पशुपुगेडासिष्टकृल्म- ३६ ३०३ परिध्यानम्। षषः। १८४ ३७३ परिप्साहित नमन १३४ ८० पशुपुरोडाशस्विष्टकृदनु. निधानम् । वाक्यामा १६१ २४० परिवारपालोपधानम् । १३४ ८८ पशुपुरोडाशानुवाक्या- ११२३४६ परिवापनपणम् । मेषः। १२६ ४२ परिव्ययमेषः । १२१ २१ पशुपूर्वेष्टिः ।। १० ६८ परिसमूहनम् । १२६ ४५ पयश्चित्तादुनयः । १२८ ५७ परिसरणम् । १२८ ५२ पशुमोक्षणम् । १४,१०३ परिस्तरणम् । २५१ १५४ पशुबन्धः। १२८ ५४ पर्यग्निकरः ११८ १ पावन्यकालः । १८ १४५ पर्यग्निकरयम् । १९८ . पहुबन्धङ्कएपः । १४४ १३६ पर्यग्निकरणम् । १२१ १८ पपुरना। ११ ७० पर्युगम् । १२८ ५३ पशुममञ्जनम्। ४५ पवनम् । १४८ १५० पशु विष्टकृयाज्यामेषः । ६. ४० पषमानेष्टिः। १२७ ४० पशुपाकरणम् । १५ १०५ विधकरणम् । १२१ ७२ पपूरमुकमोपणम् ।

·(१४ ) . वृ० पदा० १० पदा १३३ ८७ पश्वङ्गमहल का 1 पिबहपितृयता १२४ ३० परवङ्गमाकृतम् । १०७ १०० पिश्येष्टिः । १३६ १०१ परवङ्गानुवाक्यामपः। ६.७ पिष्टोपनी। १३६ परावदानम् । ११७ ५५७ पुंस्त्वकाष्टिः। १३७ १०७ परिवहाभक्षणम् । ४६१६० पुण्याहवाचनम् । १४ १०२ पीणि समर्शनम् । ११३ ५३३ पुश्कामेष्टिः। ३०८ ४ पानीवतग्रहणम् । ६८. ४२५ पुनराधीनसम्भारः। १४ १०४ पाचावादनम् । ६८ ४३२ पुनराधानहोमः। १८८ ११ पादिनः। ६८४२६ पुनराधारम्भकर्म । ५०३०२ पाद्यम । 80 ४३३ पुनराधेयेष्टि ११५ १४४ पापक्षयकामेटि: १६ १५८ पुनराहारः। ३२२६३ पार्वनहोमः। १२ २६१ पुरस्तादाहुतिः । २२ १८० पाणी २११४ पुरोडायनकाशनम् । १२८ ५५ पाशुकपर्यनिकरणम् । १८ १४० पुरोडाशपणम्। १९ ५ पाशुपाषाण। १७ १४२ पुरोडाशः। १३२ २४ पाशुकपात्रासादनम् । २११६६ पुरोगाणेद्वारनम् । ८५४७२ पाशु जन्धिको वेदिः । २८२२८ पुरोनुवाक्या। १४० ६९३ पाशु कसक्नुहोमः। १५ २१८ पूतभृत् । ११० १५२ पाशु कमिदाधानम । २०६३५ पत्तभृत्यूरणम का १२३ २६ पाशुका गावादनम् २८ २४१ पूर्णमासः। १५४ ८२ पाशुकहविरासादनमः। ६९ ४०३ पूर्णाहुतिः । १५५ पाशुकविरासादनम् । ६२ ४० पूर्णाहुत्य तमामाधामम्॥ १४१११८ पाचूकाग्मादेष्यवेष्टिः । १८ १५१ चूर्वपरियाहः । १४१-११८ पाशुकाग्नेवेण्टिः। १८८ १६ पूर्वशान्तिः। १४१ १९६ पाशुकादित्योपस्थानम् । ६४ ४१५ पूर्णाहुतिः । ४६४ पिटासम् । २२३ १२० पूर्वानुमगाईपल्या- ७३ 89 पिण्डदानम् । वेक्षतम् । on पियनिरयणम् । २५ २०५ पूर्णाग्निमार्गः । . .

·पृ० पदा० पृ० पदा० ८०४६ षदाज्यवाणी २२ १८४ प्रतिसन्धानम् । '७८४६ मषदाव्यम्। ४५३६२ मतिसर ४ १६ पृष्ठचा। ४५ ३६१ मतिसरवन्धः। ४ १७ श्यामूत्रर ११ ३४८, प्रत्यञ्चनम् । १४ १०५ पृष्टयास्तरम् । २६ २११ प्रत्याक्रमणम् । १०९ १०४ पैतृकवेदिः! २७ २२६ मल्याप्रावणम। २४७ १८४ पोतृखला २७ २१ प्रत्याश्रुतम् । '१०० ५०१ पौर्णदहोमः। १८ १४३ प्रत्यूहनम् । २८ २४१ पौर्णमासः। १८ १४४ प्रथनम्। २५६ २२१ मउगः। ११८ . २ प्रथममयोगपूर्वाङ्गम । २८ २४२ प्रकृतिः । ३. १ प्रथममेखलास्वरूपम् । २२८ १२८ मचरणी। ८प्रथमा:1 २२८१३२ प्रचरणीयमहावीरः। ३१२६० प्रधानयागः। ३५ १५५ मंचरणीयमहाबीरपरि २२ १८१ प्रपदम् । पूरणम् । ३१ २५१ मयाजशेषाभिषालम् । १९०११४ मजाकामेषिः। ३०६४७ प्रयाजाः । १२७ १८ प्रजातीयः। '२२० १३ अज्ञात २५ २०१ प्रवरणम् । ८०४६ प्रणीतान्यभिहोमः। २१५ ८२ प्रमापासम्भार- ४० १४ प्रणीतामणयननिमय- मोक्षणम्। २२७ १२४ अवार्यप्रायश्चित्ताहुति- ५८ प्रणीतामणवनम् । २८० ३४७ मतिगर। २३६ १६१ मवर्यम् । १८ १५० प्रतिपत्तिकर्म। १८५ २२ प्रवर्यसंभरणम् । ८४४७१ प्रतिप्रश्चाता। २१४ ८० प्रवर्य सामग्रीमंशदनम् । १८६ २६ प्रतिमस्थातृनापितमेषः । २२० ८८ प्रवर्याङ्गगाईपत्यो. ८५० प्रतिप्रस्थातृवेदिः। पस्थानम्। १२० ४ मतिषिद्धपः। २१ ८१ अवारम्भमः। २५२०० मवरः। है मन्त्रा। . .

·( १६ ) होमः। पृ० पद १० पदा० २१६ ८५ प्रवायारम्भहोमः। २११८० मादेवः। २२५ ११८ प्रवायत्तरप्रवमाहुति २५ १८८ मादेशकरणम ८० प्राय:पदार्थः। २३४ १५० प्रवग्र्योत्तरशान्तिपाठः। ८६१ प्रायश्चित्तम। २२५ ११८ प्रवायोत्तरससिदाधानम् । ३४ २८१ माशिवपरितरणम् । २३३ १४६ प्रवन्धीद्वासनषः । ३२२६८ प्राशिवम । ०१ ४८ प्रवासादागमनविधिः । ३४ ३८२ माशिमाशनम् । ११४७ प्रवासोपस्थानम् । .५० प्राधिकरणम् । २२८ १३० प्रवृञ्जनीयखरः। २०२० मेषः। १४२ १२२ प्रवृताहुतय: । १५ ११० प्रोक्षणम् । २८५ ३४१ प्रशास्त्रादिचमनियनम्। १७ १३४ मोक्षणी । २५६२०४ मशास्तृय ममः। २८४३६ प्रोक्षितसकलाभ्याधानम् १०८ १०८ प्रसिद्धष्टि । १७ १३३ प्रोज्छनम् । १६ ११८ म्कन्दनम् । १५ ११८ मोहणम् । १२. प्रतः। ३७ ३०८ प्रस्तरग्रहणम् । १३ ८८ पलीकरणम्। १६ ३०४ प्रस्तराञ्जनम् । १४ ८८ फशीकरणम् । २८५ ३४० प्रस्थितयाध्यामचारः। ३८ ३२० बलीकरणहोमः। २०.५० ग्रहरणप्रेषः। • २३ २४ प्रायसंस्थः। ११५ ५४५ धादिमोक्षकामेण्टि: १८८ १४ प्राग्वंशः। २१ १३ प्राचीनावीत। १४३ १२८ बर्गि:मेषः। ०३४४८माणभक्षः। २० २६० बहिसरतरणम् । २५८ २३५ प्रातरंनुवाकादिषः। २० २३ बहिरुपस्पर्शनम् । २८४ ३७४ मातस्सवनम । १४० ११२ बहिरुपोषणम् । २६८२७० प्रतिसपनार्थसोममान- बनार्थकोममान. ३८ ३३१ बाईरेकदेशानुग्रहरणम् । करणम्।. ११ ८ बहिसनम् । २८१ २२ मातःसवनीयमचार: १२ २८ बहिपरिचिनिनयनम् । १३ ८८ बहिः। :

·१० पदा० १० पदा० २४३ २१२ बहिदिभवनमः। ११ मधुमपूजा २७७ ३८८ पिवमानस्तानोपाक- ३० ३१३ मध्यमसार। २३२ १४२ मध्यापाडोमः। २०७ ३० बहिस्पषमानारम्भक- मम्ममोक्षणम्। पाचनस् । ४६ मन्त्रमार्जनम् । २७७ ३०७ बहिषमानारम्भकहोमः १६ १२८ मनमा । ६६ ४३१ बुद्धि मदिन्दुस्ता। BI मम्याचमनम्। ४१ ३४० ब्रह्मकर्तृ कनित्यमाय. १३७ ४८ मन्यनमः चित्तहोमः। २४८ १८५ मन्धिपापम् । २४८ २०० ब्रह्मचमः। २०४ २८७ मन्यिपाने सोमयहम्। ११४ ५४१ ब्रह्मवर्चसकामेष्टिः। २४. २३० मन्द्रपरः। १ ब्रह्मा। १४७ १४८ मनातसूकम्। १४६ १४४ ब्रह्मादिषपामार्जनम् । ३०१२८ मरुत्वतीयग्रहदयमचार। ५६ १७ ब्रीदननिर्वापः। २०२ ४०० मरुत्वतीयग्रहमचार: ५६ ३८८ ब्रह्मादनाशनम् । १०७ १०८ महापितयः । २४८ २०५ ब्राह्मणाच्छसिचमसः । ११५ ५४६ महायज्ञकामेष्टिः। २८३ ३७० ब्राह्मणाच्छसिचमसमभृ १८० १८ महावीरः- मिभक्षणम् । २१८८४ महावीरमदक्षिागमनम्। २४७ १८३ ब्राह्मणानिधिणम् । २२२ १०६ महावीरमानयनमा म. २१६ ८७ महावीरमादेशकरणम् । ३५ २८८ भागनिधानम् । २१८६६ महावीरममः। ३५ २८८ भागमतियः। १६८८ महावीरवादनम् ।' ११४ ५३८ भिष्य माणद्रव्यमाप्तिका २१० ८१ महावीराजपरिमाणम् । ३१६ महावीराज्यपूरणम् ।', ११२ १३५ भूमिकामेष्टिः। २१६ मापीराजनम्। ११५ ५४३ भूतिकामेष्ठिान २१८६५ महाबीराप्यायनम् । २२१. १०१ महावीरेनोपय:मठेपः । १६६ २८१ मङ्गनामाहानम् । २२२ १०४ महाबोहोत्यापनमा २२२ १४३ महादिः। ८ ५५ मदन्ती। २३० १२ महावेदिकरम् । १३ ८७ मदन्ती। २३५ २५२ महावेदिगमनम् । २१२०५ मदग्नीपाचनम्। २४० १८८ महावयां पाय- ११ ३०५ मधुपर्कः । दनादि। ३ मेष्टिः ।

·(१) . पदा ० पदा० ४३८ मातृकापूजनम्। ३०२४०३ माध्यरिद पवमानस्तो ६. मेवाराम । बोपारम् । २४१ १६८ मेथ्यां हविर्धानबन्धनम् । २८३ ३१ माध्यदिनपवमानार्थ: २६४४ मैत्रावरुणापूरणम् । पदमसर्पणम्। २८२३६० मैत्रायणमादिभ- २८४ ३७ माध्यन्दिापनीयमे वाचनादि। १४३ १३ मैवावरणामदानम् । ३०४ ४१० माध्यन्दिनसक्नम्। २०७:२८२ मैत्राधिष्णयम्। ३२ ४०१ माग्दिनसवनीयना २०४ वटा मैचावणपासन- राशंससादनम् । हणम २६१३३ माध्यन्दिनसवनीयनि २८२ ३२८ मेघावासमचार: वषिः। २४८ १८२ मैत्रावरुणम् । २८८ ३८७ माध्यन्दिनसवनीयप्रचार: २८५३८ माध्यन्दिनसवनीमाभि- १९८ ३ यजनीयदिनम् । २ यजमानः। २९८ ३८८ माश्यन्दिनीयवमत्र ४१ ३४८ यजमानकर्तृकगाईप- यनमः। त्योपल्यानम्। ३० माध्यन्दिनीयमस्थितया- ३१२८२ यजमानकर्तृकान्याहार्या यामधः। वेक्षणम् । २८० मायग्दिनीयक्षुका २२७ १५८ यजमानधर्मीपस्थानम् । मयिनः। २४८ २०२ यजमानमः। 5. मारुतीप्रचार १२२७० यजमानभागः) ३८३६ यनमानमागमाशनम् । ८ मारुतीयागः। १७ मारुतीवेदिः २०० ४४ यजमानशासनम् । २४४ १०७ माजलीयः। २१९ व यजमानशासनम् । २४७ १८७ मा लीयधिष्णयम् । ५ २६ यजमानस्यामम् । areye'मासाहुनयः । २८ १२२ यजमानस्य सदस्युप ३०२ ४०२ माहेन्द्रयायहणम् । वेशनम् । २३ ४० माहेन्द्रग्रहमचारः। ११ १८८ यजमानताम्मर्थनम् । बस मुखनिमार्जनम् । ४१ ३४७ जमानावर्तनम्। २०२१८ बुबमार्गः। ११९ १० कामेष्टिः .

·प. पदा १५ १११. वयाचा ११ ११६ वयोगमन्त्र २४२ १०० रोटी ४२ ३४८ यषिमोका १९९३४ रसकामेष्टि ४२३११ यज्ञस्यं पुनराक्षम्भः ।। १११५१८ राहोस्टि १५ १११ यज्ञायुधानि । १५:३८४ राष्ट्रभृतः । २११७२ यज्ञोपवीतम् । १९२ ५२६ मामेष्टिः।। २६ २६३ यथापतनसादनम् ।। २१६.८७ रुपमोपारनम् ।। १२२ १०५ यथोपपादनम् । २८२७ रेफः। २८ २९८ यमाः। १८१, २० रोहिणकपालः ।। ७५ ४५५ यवाग्राष्टिः २१५ ३ रौहिणपुरोडाशपण २८ याज्या। २९५.८४. रोहिणपुरोडावार १२४. ३१ अपमहालनम् । नम् । ARR: R यूवमोक्षणम् । १२० १० यूपयोग्यशापरबानम् । ११७ हिरयेष्टिः। १२१ १० यूपरधना। १३४. ॥ यूपएकलनक्षेपः। १६७.२०४ सोमादिसमर्थनम् ॥ १३० ११ बूमशाखाजनम् । १२६. ४४ यूपसंस्कार। १२ वसापकरुपमा १२६. ४१ यूपसंहननम् । १४४ १३४ वनस्पति १२५ ३ यूपाचमषः । १३७. १०६. वनस्पतियागः। १४२ १२१ यूपाञ्जनीया। १४७. १४८ घनस्पतिबायक १४२ १२० यूपाञ्जनीयानुवचनम् । १०१ ६८ वा. १३२ २६) १३२. ० पानुयायाम । अपाचटः। १२० २७ १३१.० अपामालनम्..... . १३.२पाप्रचार १२३ २६ १२६ २० १३ १४ वपामार्जनम् । १२० १५.पाहरण १३. पाया। १२०. ८यपामिः। १३६ १३. वणवाज्यापक १६. बायपोग्यणम् । १३२ १ वपायायक्षमा ५२६ २७ पोच्यणम । १३२७६ परशरणम् । १०. योग्क्रम् । A२ पापम् । १२४ बोय। RE पावर्षों . पावटपरिलेखनम्। वामलितपनम् ॥

·१० पदा० १० पदा० ॥ ८३ पासपषयहरणम् । ५० ३०१ मिष्टरपदार्थः। १२ ७.३पासादनमः। ४१ ३४१ विष्णुक्रमक्रमणम् । १३१ पोत्रोदनम्। ४१ ३४२ विष्णक्रमाः। १११ पोखराम्। १३. ४१२ विहरणपक्षः। ४३ वरः ४११ विहरणम् । १८८ १७ वराहम्हितम् २ . बिहारः। ४५ वरणमा २२ १७८ विहारस्यावृत्तिः । ४० वरुणमधामसम्भाराः। ३१ १०१ वीमवत्पदान्ताः । १८० १८ धामीकवपा। ३० २१० वीतवत्पदान्ता २८ वषट्कारः। २८ २७४ वृद्धिवाचनुम् । २०२३१ षट्कार। ४३ पद वृद्धिमालम् । ३०२ अषटकारानुमन्षणम् । १० । बेदः। २११ २० वरतीवरीग्रहणम् ।। १० ६६ वेदपरिवासनानि । २॥ २१० वसतीवरीगदनम् । ३८ २१ वेदवाचनम् । २॥ २१॥ वसतीवरीस्थापनम् । २८ ३३ वेदशिरस्करणकनाभ्या- २० वरतीवर्यादिविर्धान- सम्भनम् । मवेशनम् । 80 ३० वेदस्तरणम् । १२॥ १०३ सामः। ६॥ वेदिः। १९३.३५ कामेष्टिः। १६ १५२ वेदिकरणः। २०१८ वाजनम् । १८ १५५ वेदिकरणम्। . वाजिनः। ॥ १४७ वेदिकारमषः । ८१४८ वाजिनयोगः । २६५ २० वेधा पन्ने जनीसादनम् । १८८२०६ पायल्यानि ६ ३१ वेद्या दक्षिण भार्यम् । १४१११५ बायपश्थामम। ६ ३२ वेधु सरपारर्वम् ।। ८.४८ पासणीचा २१७८२ वैकडूनपरिधिपरिधानम ८.४० वारुपोगगः ३६ ४१ वैश्वदेवग्रहमचारः। १२० ४ पाशनादिनिमित्ताहुतयः ३०८ ३६४ वैश्वदेवस्मचारः । ३८०२४३ विकृतिः। २८१३६१ वैश्वदेवाहे गोमग्रहणम् 0 पिपिसाग्याधामम् । ८३ ४८ वैश्वदेवपर्व । .२ ४ विधुरः। ७७ ४६१ वैश्वानरपार्जन्या। ३० १३ विकृतिः। २८ २३५ ध्यानानि गापिराजी १०२ १०६ सपनामम् । . .

·(१) । प स -- १० पदा० पृ० पदा० १६६ २०० शस्तव्याह तिहोमः। ...८० शुलनम्। २४ १८८ च्यूहनम् । १५ ६ गुलबम् ११ ७२ व्रतग्रहणम्। ३६ शूर्पम् १८५ २४ व्रतम् । २१६ २०० शूगकर्म । २०२ १० ब्रसंशकपयोमक्षयाम ।। ४ स्यामाकाययष्टिः। ११ १२ अनोपायमम्। १२ ८३ वपरयः। ७५ ४॥ ब्रह्मायणगेष्टः। ३३ २७७ पड़तम् । ३७ ३११ गंयुवाकः। १२०० क्डहोता। ३७ ३१० चंयुजाकमेयः । १०५ ५०७ पणनमस्कार २८० ३५६ शमनार्याध्वयु प्रश्नः । २०८६३ एकटपरिवहनम् । ९. संपनम् । 100 ६२ 'शकटे सेमस्थापनम् । १३०६६ संशतपस्याप्यायनम् । २२४ ११२ शकलशारणम् । REnty संक्षप्ताहुतिः । २२४ ११३ शकलानुपहरणम् । ११६ ५५३ संज्ञानीष्टिः। ११६ ५५४ शतकृष्णालेष्टिः। ५२ ३८० संभागः। २२८ १२८ शफे। १२ ३८१ संभाएसंभरणमा १५८ मिमश्नोतरे। १७ १४१ संवपनम । १२८ ६२ पमितृमषः। १४ संवापः। ४१ शम्पा. ४१ ३३८ संस्थापः। २८० ३८ शस्त्रमायश्चित्तम् । १९८१ सङ्कल्पः। २०१८ सान्तवाचनम् । ८०८७ सज्वरः। १२ ८९ सखापवित्रम् । २४३ १७५ सदः। १९ ०६ पाखाहरणम् । २२ ३२३ सदषि प्रसर्पणम। १२८ मित्रः। २८५४ सदषिब्रह्मादिवमानयन १८० १३ शालामवेश ११२ २२ सघकालपशुप्रकार: । १३३ ८६ शालामुखीयः। २४४ १७६ सदोभिमर्शनम। २२४ २ पक्रया रसग्रहणम् । २३ १८८ सन्ततम। २०८ १८४ शुक्रपात्रम्। २८२३७. सन्ध्यराशि ४२ शुक्रामयिग्रहणम् । ११ 99 सनयन् । २८ शुक्रामयिप्रचारः। २०० ४। सनिः। १०८ ५११ जुनाहारीयपर्व। २००४ बनियापनम।

·•० पदा पृ० पदा to eccमायनमा २२ १७७ सध्यावृत Ece समारोपणमा text सातपष्टिः १० १३७माहननम। १२ ७८. सान्तायम १५ ११४ समाहननम । २० १९५ सामिधेन्यः १८ १५६ समित् । १६४ १८० सारस्वतष्ठिकाफहीमा १४३ १२४ समिामक मत्याः। १३ २ समिधः। २७६ २२ सारस्वतहवि:प्रचारः। ४०.३३ मियजुः । ६७. ४२३ सारस्वतंडोमः। 80. ३१२. समिष्टय जुहीमः। २२१ १०३ सिद्धधर्ममहावीरग्रहणमा २१०. ६सम्भारा: २५६ २२७ मुल्यारम्भमषः । १५८ १७ सरस्वतीशज्यामधः । २५६ २२॥ मुल्यार्यमवोधनम | १५८ १७७. सरस्वत्यनुनाया पः । २५६.२६ ल्यार्यमबोधनमः । २१८ सर्वकत कर्मोपस्थानम्। २५५-२१७ मुल्याङ्कपः । २८ ३१४ सर्वपात्ररथोमामां प्रत्ये- २५४ २१४ मुल्यापामगोषम्पादनका कमुपस्थानम् । १११ ५२० मुरभिमदिष्टिः। २७८: ११२ सर्वपारस्थलोमोप- १६२ १८९ मुराग्रहमचार। स्थानम्। १६० १०६ सुगम इभक्षाविधिः । सर्वोषधिहोमः। १५६ १८३ सुराग्रहवाल्या पधः । २६१ २४४ सपनीयधानानपणम् । १५८ १८४ मुराग्रहहोममन्त्री। २५८ २३३. सवनीवपञ्चहातहोमः । १६० १८५ सुराग्रहोमानुमन्त्रम् । १८० ३२० सर्वनीपपशुवपाप्रचार। १५३ १५७ सुराग्रहाः । २६०२० सवनीयपुरोडामिप।। १५८ १८२ मुराग्रहानुबाक्यामेषः । २६०२० सपनीयमातहः। १. १७३ सुराग्रहोपस्थानम् । २०८३ पचनीयपनयास्तरणम् । १६१ १८७ मुराधारोपस्थानम् । ३ सपनोयाङ्गमैवापणा १४ १०० सुगपयसोरुपयनम् । दिमवरणम्। १५६. १०२. सुपस्थानीयपनोग्रहावा. २११२४३ पनीयामिहावाजिन- दनम् । ३७ ३० सूक्तवाकः । २ रानीडाभक्षणम् । ३६.. ३०५ सूक्तवाकमः। २८० १२९ सपनीयैः सह पशुपुरा- २०६६१. सोमक्रयाम् । शाशनिर्वापः। २०५ ५४. पोमक्रय जयनुगमनम् । ११० ११२ पवनेष्टि २०४ ५३ सोमक्रययनुसन्धमा । 200..सवात्ये। १२ कोमयाहुतिः ।

·अन्यम् ।. डाशयागः। यानः। पू० पदा० 201३०४ सोमद्रग्स स्कन्दनानु १७२ २१७ वामनीमाजा। १५२ १६१ धामसीगरपः। १८७१ सोमप्रवाकः। १७० २१० सौत्रमशीसम्मग्धिमहा- १८७५ सोमप्रवासवरणम् । पित यतः। २११६८ कोममधुपर्कः । १०८ २२५ौधामणीसारस्वातमागः। २५८ २३९ सोमराजोपावरोहणम् । १८० २३५ सौत्रामणीस्तयाकमेषः । २०६ ५८ रोमविमान। ११२ १८८ सौत्रामस्यङ्गपित्रुपस्थानम् २०६ ५८ सोमवेतनम् । १११ १८० सौत्रामरयङ्गपितृतर्पणम २०२ ५१ सोमसोधनादिम पागोक: १६२ १८० धामणगङ्गपैतृकहोमः । २१२७६ सोमाघ्यायनम् । १८० २०३ धामण्यङ्गवारुणपुरो- २०२३८ सोमाभिषयतृतीयपर्याम: डाशयागः। २७२ २८८ सोमाभिषद्वितीयपर्यायः १८०२१ औधामयगङ्गसावित्रपुरी- २०२ २८० सोमाभिषवप्रथमपर्यायः २०५० सोमावेक्षणम् । १८० २३१ सौचामययझेन्द्रपुरोडाय- २०८ ६६ मोबासग्दीप्रतिष्टापनम् । २५८३ सौत्यपुरोडाशीय पात्र ११८ २०८ सौत्रामपयवभृयाहुतयः । सादनम् । १७८ २२१ सौचामरयश्विनयागः । २११२४२ सौत्यपुरोडासीयमवापः। १७७२२० मौत्रामण्याशिवनानुवाक्या २५५ २१५ पौत्यसायन्दोहकरथम । १०१ २११ सौत्रामगथुत्तराद्रपश २५५ २१६ दौत्येमाबहिःसम्भरणम १०१ २१२ सौत्रामपयुत्तरादित्येष्टिः १५१ १५५ पौधामणीकालः। ३ १४६ मौर्मिक उत्करः। १०५ २१८ सौत्रामणीदेवताधाहनम । २८८३८ सौमिकदक्षिणादामम । ११७ १७४ मौवामणीपशवः। २५८ ३३० सौमिकपरिधिसुगभि- १५८ १८१ सौधामणीपणु अपप्रध मर्थनम। १५५.१६० धामणीपाशुकपात्रापि १०८ ४२० पौमिकपुरोगपग्रकल- १९२ १६४ पौवामणीपूर्वपशुः। दानमा १०५ २१७ सौत्रामणीपूर्वाङ्गा- २३२ १४४ सौमिक्युसरवेदिः । दित्येष्टिः। २० १५ बौमित्विग्वरणम १७३ २२६ जामणोपूङ्गिन्द्रपशुः ७६ ४४ सौमिकवाजिनमचार। १५३ ११ सौत्रामणोपष्टिः । २४६ १४२ सौम्याज्यभागमेषः । १०८ २२३ नोवामीप्रधानन्द्रव :08 ३०१ सौर्य पात्र सीमग्रहणम | २०३ १०७ औ तिमाहमहमचार। १७२ २९५ पौत्रामसोमयाजमे घाः। १५ १३८ पताकानुवचनम् । पायागः।

·( २४ ) मत्राः । C पृ० पदा० पृ० पदा० १३१ १४ स्तोकादुतिः! २४३ १०३ हविर्धानम् । २७८ ३१० स्तोत्रानगरवचनम । ३७ १७३ हविज्यिाप्र वः। ४३ ३५० स्थएडलम् । .२६ १३५ हविरधिश्रयणवः । ७२ ४४० स्थालीपासः । १३५ ८५ हविरलङ्करणम् । १०८ २२७ स्थास्युपस्थानम। १३५ ८४ हविगनयनागमन- ६ ३४ स्परः। ७८ ४६१ स्मार्तवदाव्यसंस्कारः। २१ १६८ हविरासादनम् । १०१ ५०३ सक्तयः । ३५ ३८६ हविरुद्वामानम् । १० ६२ स्यु क। २८८ ३५१ हविशेषादिभोजनम् । २० २२४ नपादापनम । १७ १३६ हविष्कृत। २० १६६ सुगासादनम । ११७ ५५५ हिरण्यलाभकामेष्टिः। ३६ ३०२ सुव्यू हनम १३८ १११ हृदयशूलोपगूहनम् । ४८ नवः। १३१ २० हृदयशूलम् । २० २३६ स्वराः। ४१ ३४६ हृदयाभिमर्शनम् । १३६ ४३ स्वरुः । ५ होता। १३८ ११० स्वरूहोमः। ४० ३३८ होतृकत कनित्य प्राय- ४६ ३६७. स्तिवाचनम । शिचत्तहोमः। १४६ १४० स्वाहाकृतिपः। २६५ ३५८ होतृनमसादिषु प्रचर. ३. २६४ बिष्टकृद्धोमः । पी शेषानयम् । ३२ ३६६ स्विषटकृन्निगदः । २६६ ३६६ होत नमसीयापुर क्षण- पापनम् । २४२ १०१ हविनिंगृहनिर्मिति २६८ ३०३ होतृवमलोयामिश्रणम् । २४८३०१ होतचममः । ३४१ १६७ हविर्धानप्रवर्तनप्रेषः । २५७ १८१ होधिषययम् । २६५ २६५ हविधानेव सतोमर्यादि- १५१ १५३ होतृव्रहमैत्रावरुणपा. सादनम् । ककृत्यम । २५॥ ३३८ हविर्धाने वायत्यादि २८७ ३८४ होतृवाधम पः। सादनम् । २० २१८ होतपवनमन २ प्रकार:. ॥ इति ॥

·॥ श्रीः॥ श्रौतप्रदार्थनिर्वचनम् । १ इधिप्रकरणम् । १ रष्टिन्द त्विक्चतुष्टयसंपादयसपनीकयजमानसर्व कामना- मधेयम् ॥ ২ নর যন না যা নিমিয়ই যায় যায় मानुष्ठानभर्तृवाचकः ॥ ३ विडमध्ये यजमानो यं पूर्व वृणीत कर्मण प्रारम्भसमाप्ती च यः करोति अध्वरं यज्ञं युनतीतिषियहेण + साऽध्वर्युरित्युच्यते ॥ ४ कर्मकाले यजमान पाहवनीयस्य दक्षिणत उदङ्मुख उपविश- तितस्य पूर्वस्या तिथि तत्रैवोदङ्मुखो दक्षिणोतरिणोपस्येन दक्षिणे- ऽ? उत्तानं सव्यं पाणिं प्रागयं निधाय तदुपरि तथैव न्यज्वं दक्षिणं * कर्म जन्य फल भोक्तति यावत् । + अयं विषही यास्कावाण प्रदर्शितः। अध्यर्यरध्यारयुरध्वरं युनत्यध्यास्य লনা জায়ন নি মাৰি খীয়ান যুব সনি যত্ন না নি हिंसाकातत्प्रतिषेध इति । दवमयुक्तमित्यपरे यजमानस्याध्यमिच्छतीत्यर्थ छन्नसिपरेकायामपि क्यज्यक्तव्य इति धार्तिकेनाध्यरशब्दात्यसि क्याच्छन्द्रंसी- स्यनेनोप्रत्यये तिा लोपे कव्यध्वरएतनर्चिलोप इति सूत्रणाध्वराकारस्य लोपे sध्वर्युशब्दः सिद्धो भवतीति काव्यध्वरेतिसूत्रस्योदाहरणमध्वर्यु वा मधुपाणिमिति मर्शयतः कीमुदीकारस्य संमतम् । अथवा कव्यध्वरेति सूने मनोरमायां " मगव्यादिगणेऽप्यध्वर्युशद्धा प्रयते तत्र व्युत्पत्यन्तरं बोध्य" मित्युक्तेमगं यातीतिवद अध्वरं यातील्यध्वर्युश: कुप्रत्ययान्तः । सत्रावराकारलाशोपि. निपातनादिति, उभयथापि मूलपदर्शितव्युत्पत्याध्वर्य ब्यस्या सिद्धः ॥ चरणव्यूहे तु " मन्वब्राह्मण कल्पानामङ्गानां यजुषामचा । पण विभागः साध्वर्यः सत्वमुच्यते" रत्युक्तम् । + गाईपत्याठिषु प्रायश्चित्ताहुतिवातत्वं ब्रह्मणः केवलं बाधापनीयानामेव न स्वापस्तम्बहिरगयशिप्रतिमूत्रानुसारिणामिति सामान्य मलक्षणे चिनयमेतत् । कातीयानां त्वनादिष्टहाममात्रं ब्रमकर्तृकम् । दक्षिणं च तदुत्तरं च दक्षिणोत्तरं तद्वता मानुना । उत्तरं सखजानोपरिस्थापितम्।

·. श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । निधाय य चारते सर्वदा कर्मणि दत्तचिसः प्रणीताप्रणयनादी अभ्यनुज्ञाकी सायजुम्माममन्त्रकर्मभ्रषे गार्हपत्याक्षणान्याहवनीयेषु क्रमेण पाश्चित्तातिहोमती च स ब्रह्मपटवाच्यः ॥ . ५ यस्तु धेट्युत्तरीण्युत्तरत: प्राङ्मुखा दक्षिणारिणोपस्येन उप- विति अवकाशवदङ्गुली महिती पाणी हृदयदेशे पड़े वा धारयति सामिधेनी प्रयाजान बाध्यभागंयाज्यापुरोनुवाक्याः सूक्तधाकं शंयु. वाकं च पठति च स होतृपयवाच्यः । ६ यश्च जायमसियत मझ्यं दक्षिणहस्ते धारयन उत्करदेशे चदक्षिणामुखस्तिष्ठति अध्वर्युणा आश्रवणे कृते अस्तुशब्दपूर्वकोषट्- शब्दोच्चारणरूपप्रत्याश्रवणं करोति स प्राग्नीध्रति अग्नीदिति चोच्यते। • यनमानस्य स्त्री यजमानवदाजफलभोको गार्हपत्यस्य पश्चिम- दक्षिणे देशे पूर्वमुदङ्मुखी ऊर्ध्वजानुरूपविति ततः पयस्वत्याचमनाहि गार्हपत्ये समिदाधानान्तं कर्म करोति ततस्तृानरसनं कृत्वा तत्र- बायजानुः प्राहमुख्युपविशति पत्रीसंयाजप्रचारानन्तरं अवभृथस्थानीये- अग्निहोत्रह्माणीजाननयने पव्यञ्जला योक]] माधाय होचा कृते स्वयं पूर्ववमिटाधाने पुन:परिषकान्तं कृत्वा पूर्व यशा वेमुत्करयो ग मध्य- मार्गेण प्रविष्टा तथा तेनैव मार्गण विहारावर्गच्छति सा पानी भवति ॥ ८ रागाथै यत्र यत्र यावती भूमिः श्रुत्यादिभिः परिमार्णावशेष-' विशिष्टत्वेन विहिता तत्र तत्र तावती भूमिः विहारपदयाच्या । परस्परसंश्लिष्टानां चतुर्दशसंख्याकानां अणुनामका धान्यवि- शेषाणां यरिमाणं तद्, अयशा कोशसंस्थानयत स्थापितानां पृथुप्रवे- शेन संश्लिष्टानां चतुस्त्रिंशत्संख्यामानां सिलानां यपरिमाणं सदगु- लपदवाच्यं परिमार्माित बोधायनशुल्बसूत्रे प्रसिद्धम् ॥ १० पञ्चदशाङ्गुलं पदमुच्यते ॥ ११ + शुद्धे रमणीये देशे समचतुरक्षा दीर्घचतुरमा वा अग्निहोत्र. न्युब्नम । । पश्य वाक्यम् (५८)। पश्य । १८५ । २०७।३३।२५७ । पश्या ३४. ॥ पश्यवाक्यम् ६५। विश्य वाक्ये, ३२ । २५ । + वासीयानां दर्शपूर्णमास विहार निर्माणपकारः। गायत्यस्य (प्रत्यकस्वस्य) मध्यावासवनीय स्य(प्रास्थय ) मध्यपर्यन्तमन्तरमेशावध द्वादश वा HARTE ·श्रोतपदार्थनिर्वचनम्। हामशाला फतव्या वास्तुशास्त्रतरीत्या तस्याः प्राच्या दक्षियस्यां । विधि एक द्वार कार्य सा अग्निहोत्रशालेलि गीयते ।। १२ तस्यां शालायां पश्चिमभागे मध्यदेशे.सप्तविंशत्यङ्गुलण्यास মভাজা লম্বাযান মনি। १३ । सस्य बाह्यतः शुमृत्तिकानिर्मिता पहायपरिमिताच्छाया प्रक्रमा हादशाङ्गुल इति परिशिष्टे । प्रक्रमः पमित्यनान्तरम् । गाहण्त्य कुण्ड सार्च त्रयोदशालमितकाटक्रमामणे न पत्तं कार्यम् । पाचवनीयस्यतुं . समचतुरखं सस्त्र व्यासविस्वती चतुर्विशाङ्गुलमिते । गार्हपत्याहवनीययोर्मध्ये यावतीरज्जुस्ता- वत्यारज्ज्वाः षडभागान्त्वा स्वषष्ठभागं सस्यांसंयोजयेत् एवं सप्तभागा:समाजाताः । ततः मप्तमभाग महितां रज्जु त्रेधाविभज्य तृतीयांश द्वयेऽपि चिहू करवा যায় যায় জন্য অমলিন মন্ত্রী আস্থানীয়অনি মন্ত্রী पाशी वत्वा गाईपत्यात्तथर्माचहे दक्षिणस्यां कर्धिते सत्र चिह्न कार्यम् ( अर्थ दक्षिणाग्नि कुण्डमध्यः) तचिहादुत्तर भागे मार्चमवाहुन प्रदेशे शङ्कवेयः । तर पूर्वापरं रन्जदया । शङ्खसकाशाटावाधिकेकोनविंशाङ्गुलर्भमण कार्यमुरार्द्धस्य त्यागस्तन अर्द्ध चन्द्राकारो दक्षिणाग्निखर: सम्पटाते । श्राहवनीय मध्यशङ्कोः सका. शापश्चिमस्यां च्याविपरिमिते देशे शङ्कर्दयः । सत्सकाशादक्षिणस्यामुत्तरस्यां द्वार विपरिमितेदेशे शङ्खयः । पाहवमीयमध्यशङ्कुस माशात्साद्धानिपरिमितेदेशे क्षि- गत उत्तरतश्च शङ्कर्टयः । चतुर्पकोणास्थ षुसूत्रार्पणाद्विषम चतुरमादिः हिति । ततः प्राचीशकुमारभ्य पश्चिमशङ्कपर्यन्तं कोणाद्वयनेष्टनेन सूत्रं प्रदेय तस्याद्रं कर्तव्यम् । अपरिमितेन सूत्रेण प्राचीशङ्कुमारभ्य भाग्नेयस्यशडवेष्टने दक्षिणतः, स्वमीशान कोणस्थशङ्खवेष्टनेनासरतच शङः पृथक्पृथक्टेयः। (बटमेर सड्यामध्यम् ) ताभ्यां शङ्कभ्यां दलीभूतरज्जु चतुर्थांशेन वेठिमध्ये सपही पाए चन्द्राकारी) का । सत्यवाळशाकुलमशिष्ठभूमिः प्रोणिरित्यभिधीयते । पुर सातामनीयं यावदस वयभिधीयते । सत पाहवनीयमध्यात्यथर्माचहू उत्तरस्य कर्षिते तत्र चिहू कार्य (श्रयमुत्करमध्यः ) तञ्चिन्तात् अकुलकर्णाटभामणेन वृत्त उत्करः कार्यः । अयं च हाहुलखातो भति । तत अग्निकोणादारभ्य ईशानकायाप यन्त धेठां संयोज्य (मियित्वा) साजिस्ता वेदिः सम्पावनीया सक्यो। वयित्वा या सर्वत्र बहुमः खातोविधेयः । कुगडेषु मेखल्यहा दशालोच बरलविस्तारा पोव भवतीति । * लातीयानां तु विंशत्यर विशालास्यात्तदर्धन त विस्वता । विमित र तुसंस्थालशान प्रमाणत" इति परिशिष्टोक्तपरिमाणमायरिमाणं वान्यगार दुर्य पूर्णपरं करवा पूर्वग्न्यनारे पूर्वपश्चिमेचेति द्वारद्वयं, द्वितीय प्यगारे पूर्वदक्षिणं देसि द्वारद्वयं कुर्यात् । बातीयानां त्वमेव मेखलेल्युताम् । .

·श्रौतपदार्थ निर्वचनम्। बडङ्गुलपरिमितारामा प्रथमा मेखला भवति । १४ तस्या उपरि पूर्वतोच्छाया चतुरङ्गुलपरिमितायामा द्वितीया मेखला भवति। १५ तदेतन्मेखलाद्वयसंस्थानं कुगमित्युच्यते ॥ १६ गार्हपत्यायतने स्थापितो ऽग्निगाहपत्यनामको एतिना या- मानेन संयुक्त रतिव्युत्पत्त्यारहपतिनां संयुक्त ज्य रतिसूत्रेण ज्य प्रत्ययात् । १७ गार्हपत्यस्य मध्यादारभ्य पूर्वस्यां दिशि अनुत्वेन नीयमानं पाहवनीयमध्यपर्यन्तं सूर्य पृष्ट्यासूत्रमित्युच्यते ॥ १८ तादृशसूत्रस्य आधारभूतत्वेनापतिता भूमिगता रेखा पृष्ठा इति व्यवतियते । १६ पृष्ठासूत्रस्य यस्मिन् देशे पूर्वाऽन्तःपति म आहवनीयमयो भवति। शाहवनीयमध्यशङ्कोः पूर्वस्यां दिशि एकः शङ्कस्तथा पश्चिमायां दिशि च एकः शकुः प्रादेशमाने देशे निखेयः । अरविद्वयायामा उभय- सापाशा रस्तुः कर्तव्या तस्या एकस्मात्याशादारभ्य द्वादशाङ्गुलमिते देशे किचिद्वचिहं कार्य तथा अष्टादशाङ्गुलमिते भागे चिहं कर्तव्यम्। पूर्व- निखातपाश्चात्यपेरिस्त्यशडकोः पाशा प्रतिमोचनीयौ। तसिहसमी- पवर्ती पाशः पाश्चात्यशङ्को निधेयः । ततो द्वितीयचिढ़े सूत्रं गृहीत्वा दक्षिणत आकर्षण कार्य यस्मिन् देशे प्रथमलतणसंबन्यो भवेत्स पाह- धनीमायतनस्य नैतकोणः । एवमुत्तातो द्वितीयलक्षणे धृत्वा सूत्रमालय 'प्रथमं पिहूं यत्र पतेत्स आहवनीयवायव्यकोणः । ततः तयारष छड्कोः सस्या एव रज्जोः पाशा विपरीती निधाय अष्टादशाङ्गुलमिते चिड़े रज्जु ঘূৰা ছিন আল মাথানত্যানমাৰনীয়া যায়- मेवोत्तरतः द्वितीयचिह्न धृत्वा भाष्य प्रथमलतणपातस्थानमाहवनी- यस्य शानः कोणः । एवं रीत्या संपवं चतुष्कोणमाइसनीयायतनमुच्यते । २० तस्य .बाह्यतः गार्हपत्यकुण्डवद् द्विमेखलं चतुरसमाहवनीय- कुण्डं भर्वात ॥ २१ मन्मध्ये स्थापितोऽग्निः पाहूयते ऽस्मिचितिव्युत्पत्या मुख्य * होमाधारस्वाद प्राहयनीयपदवाच्यः । -- प्रधानः।

·औतपदार्थनिर्वचनम् । २२ पृष्ठासूत्रस्य पञ्चमं षष्ठं वा भागं भागन्तुक अधिकं पृष्ठयासूत्रे संयोज्य उभयतःपाशांरज्जु कृत्वा पुनः सर्वस्य सूत्रस्य पञ्चभागान हत्या एकं पाशं गाईपत्यमयशड्डी प्रतिमुच्य पञ्चधा विभाजिताया रज्जोर- परस्मादन्ताद् भागद्वये गते सति चिह्न कृत्वा द्वितीयं पाशं पारव- मीयमध्यश नियोज्य चिह्न सूत्रं धृत्वा दत्तिणत आवष्य लक्षणसंपा- सस्थाने शङ्कुनिहन्यात । ततः पञ्चदशाङ्गुलपरिमिता रज्जु एकातः पाशां कृत्वा तस्मिचिहते शडी तं पाशं प्रतिमुच्य तया रवा मण्डलं पििलखेत् तस्य मण्डलस्यातररेखायाः पूर्वनिहितशङ्काश्च मध्ये अन्य शकुं निहन्यात् । तस्या पक्ष रज्ज्वाः पाशं तस्मिन् शड्डी प्रतिमुच्य पञ्चदशाङ्गलपरिमितया तयेव रज्ज्वा अन्यमण्डलं परिलिखेत् । अस्य मण्डलस्य रेखा पूर्वश्तमण्डलरेखाया उपरि दक्षिणभागे उत्तरभागेच पति तयोः संसर्गस्थानयोरेक सूत्रं धृत्वा पश्चिमपूर्वायससूत्रकृतरेखात उत्तरता विद्यामानमण्डलमागं त्यजेत् मण्डलस्य दक्षिणतो विद्यमानो भागः पूर्वतमण्डलस्य च दक्षिण भागः शूपाकारः संपदयते स दक्षि- णाग्नेरायतनं भवति । २३ तस्य बाह्यतः गार्हपत्यकुण्डखद् द्विमेखलं शूपाकारं दक्षिणा- ग्निकुण्डमित्युच्यते ॥ २४ तन्मध्ये स्थापितोऽग्निर्दक्षिणाग्निरन्वाहार्यचन इतिचोच्यते । २५ पूर्व पञ्चधा विभाजिताया रज्जाविणान्यायतनमाधने यः पाशो गार्हपत्यमयी प्रतिमुक्तातं पाशं पाहवनीयमध्यण्डी प्रतिमुख्य पाहवनीयमध्यशकुपाशं गाई पत्यमध्यशङ्का प्रतिमुच्य पञ्चधा विभा. निसरोः द्वयोभागयोर्गतयोर्यत्पूर्व चिहं कृतं तत्र सूत्रं धृत्वा उत्तरत- भाकर्षणीयं चिहसंसृष्टा भूमिः स्तम्बयजुर्हरणसमये . दर्भशकलानि मृत्तिकासहिनि. • यथा तिप्ते ऽवकाशे लोके प्रतिप्यते तथा विधिव. शाह तस्यां भूमी प्रतिप्यन्ते अत उकिरन्यस्मिन् वेदादिबन्ध्यक्ष- भरादिकर्माित व्युत्पत्त्या उत्कर रति गीयते । २६ सयास्थितं तदेव सूत्र तस्मिन्नेव चिह्न धृत्वा दक्षिणात पार्ष- पोयं विद्संसृष्टा भूमिः यागकाले यबमानस्य तत्रोपवेशनविधानाहान- भानस्थानमित्युच्यते।

·श्रीतपदार्थ निर्वचनम् । २७ माहवनीयायतनात्पश्चिमदिशि परणवत्यङ्गुलपरिमिते देणे गर्निखातव्यः सवक्षिणता द्वात्रिंशदङ्गुलपरिमिते देशे एकः शनिवेयः नशतरतस्तावत्येवं देशे द्वितीयः शङ्कुर्निखेयादविणास्थानं दक्षिण- श्रोणिरित्युच्यते ॥ २८ उत्तरशस्थानमुत्तरीणिरिति गीयते । २९ पाहनीयमध्यशार्दक्षिणतश्चतुर्विशत्यङ्गुलपरिमितदेशे एकः शङ्कुर्निखेय तथैोत्तरसम्सावत्येव देगे अपरः शकुनिखेयः दक्षिणशा स्यानं दक्षिणांस इत्युच्यते ॥ ३° उत्तरशङ्कुत्यानमुत्तरांस इति गीयते ॥ ३१ ततः षण्ण वत्यङ्गुनपरिमिता रज्जु तावदागन्तुर्कभागामुभवता:- पाशां कृत्वा मध्ये लक्षण, कृत्वा दक्षिणोण्यमशङ्कोः पाथोप्रतिमुच्च लक्षणे रज्जु गृहीत्वा दक्षिणत प्राकृष्य शकुं सत्र निहन्यात । तत. उभी पाशो समस्य लक्षणशङ्को पाशद्वयं प्रतिमुच्यरज्जुमध्येन दक्षिणी- णिशङ्कारारभ्य दक्षिणांसशनुपर्यन्तं लिखेत । एवंटते या रेखा उत्प- दाते सा वेशा दक्षिणं पामिति व्यवाहियते ॥ ३२ तथैव तस्या रज्जयाः पाशी उत्तरोण्यंसशकः प्रतिमुच्य रज्जुमध्यन चिहितेन रज्जुमुत्तरत प्राकृष्य चिह्रसंशसस्थाने शकुं निहन्यात तत उभी समस्य अस्मिचिहते शड्डी प्रतिमुच्य मध्यभागस्थ- चिन सूत्रं धृत्वा उत्तरश्रोणिशङ्कारभ्य उत्तरांसशङ्खपर्यन्तं लेखां लिखेत । सा लेखा वेद्युतरपामित्युच्यते ॥ ३३ अनया रीत्या दक्षिणोत्तरपार्खयुक्ता दक्षिणोत्तरश्रोणिसहिता दक्षिणोत्तरांमयुक्ता उरोरूपशरीरावयवत्वन उनिषयुक्ता यागकाले दभैराादिता भाज्यवरुपुरोडाशादिरूपहविर्गसादमाश्रयभूतावेदिरि- त्युच्यते । तस्या बाह्यतः प्रथमा मेखला चतुरङ्गुलोत्सेधा चतुरङ्गुला- यामा मृत्तिकानिर्मिता भवति तस्या मेखलाया उपरि हाङ्गुलोत्सेधा जुलायामा तथैव द्वितीया मेखला भवति ३४ खदिरकोष्ठनिर्मित पनिपरिमितो दीर्घश्चतुरङ्गुलपरिमितवि- सार आकारण खड्सदृशः स्फ्य इत्युच्यते । पुरोडाशभजनार्थ मृत्तिकया निर्मितानि यही परिपक्रानि मुखः .

·. कपालपदवाच्यानि ॥ . तु प्रीतपदार्थनिर्वचनम्। लोछायाणि यस्मिन् पुरोहाशे यावन्ति विहितानि तानि सर्वाणि मिलित्वा गार्हपत्यपश्चाभूमी गार्हपत्यायसनान्तः पश्चिमभागे वा उपधीयमानानि कपाल ३६ कस्मिंश्चित्पुरोडाशे एकमेव कपालं भवति तत्र तदेकं कपानं पखशफरिमाणं अश्वशफाकार उपधीयते सच पुरोडाशः श्रुती एक- कपाल रति गीयते। ওভায়নথাল ন হনুয়দ্ধান্ধানাে হয়খানা- णता च कपालसमूहे बोदुव्या । तत्राष्टाकपाले प्रकृतिभूत पुगेडाणे प्रथमं कपालं चतुरस्र मध्ये उपधीयते तस्य पुरस्ताद द्वितीयं शफाका- रसासंपादनाय अर्धचन्द्राकारं तृतीयं तु मध्यमस्य पश्चाद्वितीयसदृशं चतुर्थ तु मध्यमस्य दक्षिणतस्तादृशमेव पन्चमं तुदक्षिणस्य पुरस्तादा- नयकोणे शफाकारतासंपत्तियोग्यं षष्ठं तु दक्षिणस्य पश्चाद् नैर्यत. काणे समुदितस्य शफाकारतासंपत्तियोग्यं सप्तमं मध्यमस्पोत्तरार्ध पश्चिमभागे शफाकारतासंपत्तियोग्यं अष्टमं तु मध्यस्योत्तरार्धं पूर्वभागे एवमष्टौ कपालानि समुदितानि अवशफपरिमितानि अश्वशफाशाराणि भवन्ति । एवं नवकपालादिषु अष्टाकपालन्यनकपालादिषु च कपाला- चना कपालविभागश्च अश्वशफाकारतातपरिमाणसंपत्तिसंभवेन कर्त- यो । यते च पुरोडाशास्तावत्सु कपालेषु भर्जनीयत्वादष्टाकालादि- पदवाच्या भवन्ति। ३८ दैर्ध्य प्रादेशमात्री अनिमात्री बाहुमात्री बा हस्त्याष्ठीत्वपते अष्टाङ्गुलरिमितविला हंसमुखीत्वपक्षे धाथसपुच्छमात्यपते च पञ्चाङ्गु- नपरिमितविला चतुरङ्गुलर्गिमावला था पिलावशिष्टभागेन दण्ड- युक्ता विकतष्ठेन निर्मिता अग्निहोत्रहोममाधनत्वादग्निहोत्रं हूयते निर्यात करणव्युत्पत्त्या ऽग्निहोत्रहीत्युचते । ३९ वंशनिर्मितं खीझादीनां पुरोडाशादिसंबन्धिनां निस्तुमशरणोप- योगि शूर्पमित्युच्यते ॥ ४० कृष्णमृगस्य चर्म ग्रोहाघातकाले उलखलस्याधःस्थापनोप- योगि कृष्णाजिनमिति कथ्यते ॥ ११ विरकाष्ठनिर्मिता पत्रिंशवकुलपरिमितायामा अग्रभागे ।

·. औतपदार्थनिर्वचनम् । अष्टा स्वगुलिषु,कुम्बा ष्टकयुता तण्डुलादिपेषणकाले दृषतो ऽधम्मात स्थापनायोपयुज्यमाना प्राग्नीधमकदृषटुपलादिसमाहमनादी करण- भूता शम्यापदवाच्या ॥ ४२ पलाशकाष्ठनिर्मितं द्वादशाङ्गलपरिमिताच्छायं उपरितनार्थ भागे बिलयुक्तं चस्पुरोडाशसंबन्धितीहह्मादिकण्डनोपयोगि उलखलमित्युच्यते । ४३ उलखलात्रिगुणायामं 'खांदरकाष्ठनिर्मितं कण्डनोपयोग मुसलामत्युच्यते ॥ 88 पाषाणमयी पेषणकाले पेषणीयद्रव्याप्रयभूता दृवित्युच्यते । ४५ पाषाणनिर्मिता पेषणसाधनभूता उपना कथिता । ४६ पलाशकाष्ठनिर्मिता अग्निहोत्रहधणीसदृशी मुख्यहोमकरण- त्वात हूंपते ऽनयेति व्युत्पत्या जुहूपदवाच्या ॥ ४७ अश्वत्यकाष्ठनिर्मिता जुहूतुल्या उप समीये भियते धियत इतिव्युत्पत्त्या होमकाले अध्वर्युणा सव्यहस्तेन होमार्थताक्षणहस्त- संबन्धिजहाः समीपे धारणात उपदिति भण्यते ॥ ४८ खदिरकाष्ठनिर्मितः अविमानो दीर्घः प्रयभागे अङ्गुष्ठपर्वमा- प्रवर्तुलबिलयुक्तः प्राज्यहोमादी करणभूतः सवत्याज्यादिवशमस्मा- ति व्युत्पत्त्या सुवपदवाच्यः ॥ 8 विकङ्कतपतसंन्धिकाष्ठेन निर्मिता जुहूभदृशी होमावार्थ सुषेण रामाणण्याज्यस्याधारभूता यांगसमाप्तिपर्यन्तं वेद्यां विद्यमा. नतया स्थिरत्वदर्शनात ध्रुति अप्रचलिता भवतीति व्युत्पत्त्या ध्रुवा- पदघाच्या ५० खदिरकाष्ठनिर्मितं प्रादेशपरिमितं गोकाकारं चतुरगुलपरि- मितदण्डयुक्तं. माशिनं नाम ब्रह्मणे दीयमानो हुर्तशेषहविभागास नियते ऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या प्राशिवहरणपदक्षाच्यम् । प्रश्वत्यकाष्ठनिर्मित चतुरङ्गुलपरिणाहं पदपरिमितायामबिन- युक्त चतुरङ्ग लदण्डं रडाया आधारत्वात रडापात्रमित्युच्यते ॥ ५२हुतहविःशेषादवदाय दहापाने स्याप्यमानो हविभागरडेत्युच्यते 'कुम्बो वधयन्यिसदृशाकारः । ५१ ·तपदार्थ निर्वचनम् । ५२ पश्वत्यकाष्ठनिर्मितं परविपरिमितं अयभागे चतुरगुलचतुरंग- फलकयुतं भर्जनपान्यां समुप्तस्य पिष्टस्य मदन्तीभिरदिः संमेलनकर. णा-दौ करणतया विहितं फलकाविशिष्टभागवण्डयुतंमेक्षणपदवाच्यम् । ५४ गार्हपत्ये भर्मनपात्रीमधिश्रित्य तस्यां तप्तायां सत्यां बध्व: सव्याहस्सेन उदगयं पवित्र धृत्वा दक्षिणहस्सन कृष्णाजिनात पिष्टानि विति तत्तेपणं संवाप रत्युच्यते ॥ ५५ भर्जनपाधिनयणकाले यन्जलपात्रमधिरतं भवति तनत्यं जलं अपशब्दविशेषणत्वादु हुवचनान्सेन मदन्तीश नोच्यते ॥ ५६ अनर्खानचं सायं प्रादेशमा मन्त्रा संस्कारयुक्तं समपरिणाहं प्रोक्षणावी प्रायः उपयोगि वर्भद्वयं पवित्रसंजं भति । ५७ गार्हपत्याधिश्रितायां यस्यां पायां पिष्टानि समुप्यन्ते सा पिष्टोदुपनीति पाते। ५८ अश्वत्यकाष्ठनिर्मितं चतुरङ्गलदण्डं अष्टाङ्ग लबिलं प्रादेशमा प्रणीतानामकं नलं नीयते ऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या प्रणीताप्रणयनमि- स्युच्यते ॥ ५६ पूर्वात पवित्रमन्तधीय मन्त्रेण प्रायश्चित्तौदिहोमाथै मुही- दिषु तिसषु सुन पूरणार्थ च यस्यां स्थाल्यामाज्यं यह ते सा आज्य- स्थालीपदवाच्या ६० कर्म विविधं समन्त्रकममन्त्रकं च । सत्र. समन्त्रक कर्मणि यस्मिन् कर्मणि यो मन्त्रः श्रुत्यादिना मन्वान्ते कर्म कुतित्यादिव.. चनात क्वचित्कर्मण भारम्भादादी क्वचित उपस्थानाविकर्मसु कर्मसम- कालमेध करणत्वेन सिनियुक्तस्तस्य मन्त्रम्याक्तस्थाने पाठाभावः अधि- हिसस्थाने पठनंच एवं कर्मणोऽकरणं अस्थाने मानुष्ठानं अनयेव रोत्या मन्त्रक्रिययोरुभयोरननुष्ठान प्रस्थाने तयोरनुष्ठान विहिताकरणं निषिद्वाचरणं च पाश्चित्तपदेशदेशस्य प्रायःपदस्य नष्ट शब्दापरपया- यस्य वाच्यम् ॥ ६१ प्रायो नाम नष्टं तस्य चित्तं नाम पुन: संधानं अकृतस्य शत- स्वसंपादकं अन्यथा तस्य सुष्टुक्तत्वसंपादक कृतस्य निषिदुस्यात. स्वसंपावकं धर्म विधायकश्रुत्यादिनव तथा प्रतिपादनात तच्च सपही. - ·१० श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। माविरूपं तीर्थयात्राखानादिरूपं दोषानुसारेण श्रुत्यादिप्रतिपादित माश्विमिति गीयते । ६२ धुवोपज्जा तु सुबो भेदाः सुधः स्त्रियामिति श्रौतध्यपहा- रमूलककोशाद् ध्रुवापभृन्जहू वाणां चतुणों वाचकः खुकशब्दः ॥ ६३ वर्भमुष्टिः पतिर्णमावेष्टय द्विगुणः कृतः प्रादेशमा उपविष्टव. सजानुसदृशसंपवः समन्वश्वेदिसंमार्जनादिकमीपयोगी प्रच्छिवाण घेद इत्युच्यते ॥ ६४.रडापाचतुल्यं भेदाय केनचिच्चिन्दन युक्तं पक्वान पुरोडाशान कपालेभ्य उदास्य मन्त्रणाज्योपस्तरणं कृत्वा यस्मिन्याने कृतापस्तरण- स्थाने पुरोडाशान् स्थापयित्वा हविरासादनकाले धेयामासादर याग- জাল নময়ানমষ ঘাইয়ানমন্তৱান মানামাঘ মামা- थं यजमानभागाथै स्विष्टकृदयं प्राशिचनामकालभागार्थ चतुर्धाकर- यार्थ इडापात्रे यहणार्थ च क्रियते तत्यानं दारुपात्रीत्युच्यते ॥ ६५ कर्मक्षाले प्राग्नीधोऽध्वर्युप्रेषितः पनी मन्त्रेण येन गुणेन मुज- मयेन वेष्टनेन त्रिगुणितेन कोटदेशे संनाति स गुणो योमित्युच्यते ॥ ६६ वेदस्य यान्ययाणि पूर्व विवानि तानि वेदस्य परिवासनानि दति षष्ठीसमासे परिवासनशब्दस्य कर्मल्युडन्ततया वेदपरिवासना- नीत्युच्यन्ते ॥ R७ मेक्षणसदृश कपालोपधाने गार्हपत्याददारोदरणादौ उपयो- गिनी रित्युच्यते । ६८ अध्वर्युर्यजमानो वाऽन्वाधानं करोति तत्र गार्हपत्यस्य पश्चा- त्पद्वासनेनोपविश्य त्रिभिः स्वाहाकारान्तमन्त्रैः तिमः स्यूलाः समिधा ऽभ्यादधाति ततो दक्षिणाना जानुरूपविश तथैवाभ्याधाय गार्हपत्यस्य पश्चान्मार्गणागत्य आहवनीयाद वायव्यदेशे प्रडो ऽव- स्थाय तव तिसः समिधो ऽभ्यादधाति ततसत्रैव तिन दशमेन मन्त्रणोपस्थानं करोति तदेतत्सकलं कर्म अनुकलं करिष्यमा स्यण कर्मणः समिधामाधानं इति व्युत्पत्त्या अन्वाधान मत्युच्यते ॥ ६८ अनुकूलत्वं करिष्यमाणस्य कर्मणः पन्वाधाने कर्माितचे- वित्थं यागात्पर्व भग्निषु प्रश्तोपयोग्यर्थकैर्मन्ः मित्रतेपणेनाग्नयः करि .

·११ श्रीतपदार्थनिर्वधनम् । ध्यमाणयागे मावधाना पान्त्रिता रख भन्ति श्वः सदी वा अय- मस्मासु होण्यतीति अत एष प्रतिप्तानां समिधां रक्षणमात्रमायतनेषु क्रियते यागकाल पातु तासां प्रज्वलनम् अन्दाधानानन्तरमग्नीनां त्रिवार परिसमूहनपर्युतणे विधीयते तत्र नलहितेन पाणिना अग्न्या- यतनोपरिष्टांद्वागे ऐशा दश आरभ्य पुनस्तद्विपर्यन्तं प्रदक्षिणं संमार्जनं परिसमूहनमित्युच्यते । ०० तथैव दूरतो ऽस्पर्शनेन प्रदक्षिणं जलपरिपेकमात्र पर्युषण- पदवाच्यम्॥ ०१ पर्युषणानन्तरं अन्यायतनानां प्रततरङ्गवल्यादिभिर्यत्सुशो- भितकरणं मनोमयसमार्जनपूर्वक अध्वर्युषजमानपत्रीकत कं सस अान्यलकरणमित्युच्यते ॥ ७२ अान्यलकरणानन्तरं यजमानस्तीर्थन निर्गत्य अयेणाहवनीयं परीत्य पूर्वक्ति स्वायतने उपविश्य पाणी सायं प्रादेशमात्रमुदगयं दर्भ- द्वयं धृत्वा तेनैव दक्षिणेन पाणिना पयस्वतीमन्त्रेण त्रिरप प्राचामति तत आहवनीयं तूष्णों पर्युतणवत्सकृत्पर्युदय चतुर्भिर्मन्त्रैश्चतमः समिध पाहवनीय आधाय पूर्ववत्परिषिञ्चति तदेताजमानकर्म व्रतयहणे प्रतापायनमिति चोच्यते ॥ ७३ आहवनीयायतनस्योत्तरतः प्रागयेषु दर्भेषु प्रणीताप्रणयने प्रणीता नाम आप आसामन्ते तासां पश्चिमदेशः उत्करस्य तु.पूर्व- देशः विहारप्रवेनिर्गमयोमार्गः तीर्थसंजंकः ৩৪ aীনামানি জমন্যি আনীবানৰ মাৰানিয়ে अंस्य पश्चिमभाग उत्करस्य पूर्वदेशस्तीर्थमित्युच्यते ॥ S५ चात्वालवत्सुकर्मसु चात्वालपश्चिमदेश उत्करदेश एव तीर्थपदवाच्यः । ७६ प्रतापायनान्ते भवति यजमाने अर्ध्वर्युः प्राचीमुदीचीमैशानी वा दिशं गत्वा पलाशस्य शम्या का प्राचीमुदीचीमेशानी था शाखां प्रसिदेन विनत्ति समन्त्रकं ततस्तां शाखां मन्त्रण विहारदेशं प्रत्या- इति तदेतत्कर्म शाखाहरणमित्युच्यते । ७७ यः सोमेनेष्टवान् तस्य यजमानस्य दर्शष्टोन्द्राग्निदेवतास्थाने ·श्रौतपदार्थ निर्वचनम् । रन्द्रो महेन्द्रो बा देवतात्वेन विहितः तत्र साप पुरोडाशदवे मधिकं द्रव्यद्वयं विहितं न पयः द्वितीयं दधि तदेतद् द्वयं होमाथे सम्यग नपतीति कर्तुत्युत्पत्त्या तादृशो यजमानः स्ववियभिधीयते । S८ दधिपयसी च पायसाचार्योति सूत्रेण निपातनात कर्मव्युत्पत्त्या सावाय्यपदाभिधेये। ९ साचाय्यदधिपयसोः संपादने गवां संख्या अशक्तत्वात न्यना जियते चेत् षट्त्वसंख्यातो न्यना न कार्या षड्भ्यो गाभ्यो न्यनसंख्याका गावो न कर्तव्याः ततो ऽधिकाश्चेदिष्टातिरेव । पूर्वमाहतया शाखया एतासां गवां वत्सानां दूरीकरणं समन्त्रक वत्सापाकरणमित्युच्यते ॥ ८० ततस्तम्या: शाखायाः पानि छित्त्वा यं मूलभागं प्रादेशमा छित्त्वा पृष्वाकारं करोति साहाय्यसंस्कारकाले गार्हपत्याकाराणामुद- दिशि निहहणादा उपयोगी स उपवेष ति गीयते ॥ २१ अयभागस्तु त्रिभिर्दभण्याकारण निबटुः शाखापवित्रपद- बाच्यस्तस्य सायंदोहादावुपयोगः ॥ ८२ असवयतस्तु यजमानस्य शाखाहरणाभावात व्रतोपायनानन्तरं अध्वर्यः गार्हपत्यस्योत्तरता विटामानमिदं श्वपरशुं बादत्त मन्त्रेण । लोहमयतुरः छेदनोपयोगी अमिद इत्युच्यते ॥ ८३ वं बर्हिश्वेदनायुपयोगी श्वमदृशः कुठारः श्वपाशुरित्युच्यते ॥ ४ तयारन्यतरद रहीत्वा मन्त्रेणीहवनीयदेशं गत्वा मन्त्रेण वेदि- मवेत्य वर्भदेशं गत्वा प्रस्तरपर्याप्तं दर्भमुष्टिं परिगृहति असिदादिना छेदनीयदर्भमुष्टः प्रासमन्तात् भेदाय धामणं परियहणपदवाच्यम् ॥ ८५ छिचे दर्भमुष्टो भूमौ यो मनभागो दृश्यते स छेदक्रियाया साधारलीत अधिकरणे ल्युटा छेदनपदवाच्यः । ८६ वेदने भेवने चैध खनने पितृरतमाः।रोद्राभिचारणीयेषु उदकस्या- भिमन्वमिति वचनात छेवनभेदनखननपेतृकरातसरोद्राभिचारणकर्मसु कृतेषु शुद्धार्थ विहितं दक्षिणकरस्य जलेन प्रक्षालनं उदोपस्पर्शनमुच्यते ॥ ८७ तब मतोष्टी चतस्रो दर्भमुष्टयश्छिदान्ते प्रथमा दर्भमुष्टिमन्ः संस्कृता पेयां जुहूर्यस्याविधीयते वितिसंजस्योः उदगययोर्दभंयोग- परिया च प्रागया स्थापिता भर्वात सा प्रस्सर इत्युच्यते।

·औतपदार्थनिर्वचनम्। १३ ८८ अन्यास्सिम अमन्त्रकसकक्रियामात्रसाध्याः वेद्यास्सरणार्थाः हविषां पात्राणां स्थापनयोग्या बहिःपदयाच्मः ॥ ८९ दर्भचयं राहीत्वा प्रदक्षिणमाबेष्टा अयभागे अन्यदर्भत्रयं मूलेन संयोज्य वेष्टनेन यथितमिव कृत्वा ताप तथैवावेष्ट्य तदयभागे पन्य- दुर्भत्रयं तथैव कृत्वा पुनस्तदयभागे तथा करोति एवं कृते सन्धित्रयं मध्ये संपदाते सद्वर्भसूत्रं द्विगुणं कृत्वा अन्ते यन्यिः कार्यः अनेन बह- बंधते अत एतद् बहिसनहनं नाम शुल्बनामकम् ॥ १० एमिनबन्धनार्थ इध्मसंनहनं नाम शुल्बनामकम् ॥ ११ बर्हिः संभरणानन्तरं अध्वर्युरिध्रप्रदेशं गत्त्वा असिदेन खपरशुना वा छिनत्ति तूष्णी तस्मिवेविंशतिसंध्याकानि काष्ठानि भवन्ति तत्र चितयं काष्ठानामाहवनीयस्य पश्चाद् दक्षिणत उत्तरतश्च प्रथम- मेखलाया उपरि स्थापनार्थ मेखलापरिमितायाम परित पाहवनीयस्य निधानात पुरस्तात्सर्यस्य मनसा परिधित्वकल्पनात्परिधिसंतकं भवति ॥ এই মনি স্বাভানি মায়মাৱাযি নন বয়মিথ্যঘানি एक मनुयाजाय॑ द्वे आहवनीयायतनस्यान्तरूवाये दक्षिणोत्तस्याभागयो रोपणार्थ एतान्यष्टादश काष्ठानि समित्यदयाच्यानि ॥ १३ वििद्वतीष्ट्यादिषु पधिका अपि समिधः सामिधेनीवृद्धा रमन्ते एवमेविंतिदारुकः संघ इध्मपदवाच्यः । ९४ दध्मस्य छेदनकाले यानि काष्ठ शकलानि इतस्ततः पतन्ति सानि करणव्युत्पत्त्या इमप्रनश्चनपदेनाभिधीयन्ते ॥ २५ चतुर्णामप्यत्विजां भोजने पर्याप्तः दक्षिणाग्नी सुखत ओदनः अनु पश्चात यागानन्बरमृत्विगभोजनार्थमाहियते इति कर्मव्यत्पत्त्या अन्वाहार्यपदवाच्यः ॥ ८६ अन्वाहार्य ओदनो यस्यां स्थाल्यां अप्यते सा अन्वाहार्यस्था- लीत्युच्यते ॥ ९७ मदन्तीनामिका आपोस्मिन्याने संताप्यन्ते सत्पात्रमवि मद- न्सीपदेन व्यर्वाहयते ॥ ६८ पुरोडायचासंबन्धिीझादीन उलखले मुसलेनावहुत्य पात्र ·१४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । शर्पण निस्तुपकरणरूपं फलोकरणं करोति तत्र ये तुषादयः पतन्तिते करणव्युत्पत्त्या फलीकरणपदवाच्याः। र तेषां दागानन्तरं दक्षिणाग्नौ जुहा चहीतेनान्येन सह होमा विहितः अतः गागममाप्तिपर्यन्तं तेषां स्थापनाय निर्मित अश्वत्यमयं पात्रंफलीकरणपामित्युच्यते । १०० यदा गाहप्रत्ये अध्वर्युः पनीसंयाजैः प्रचति तदा देवानां पनीयागकाले स्त्रीयविभागयहणार्थमागतानां देवानां पानीनां स्वीत्वा ल्लज्जया तिरोधानाय अश्वत्थ काष्ठनिर्मितं तिरोधानकरणयोग्यं कटा- कारत्वात् अन्तधानकमित्युच्यते ॥ १०१ अध्वर्युम्तीर्थप्रवेशानन्तरं गार्हपत्यस्योत्तरत उपविश्य. दहा- जपं कृत्वा देवा गातुविद इत्यूचं जति तस्यामृधि यतो वातशब्दो वर्तते श्रुती वातशब्देन यागारम्भसमाप्तयोवर्णनात् दडा देवहूरिति यजुर्मन्त्रजप दडामपपदेनीच्यते ॥ १०२ तत आहवनीयस्योतरतस्तिष्ठन हस्तौ मन्त्रेण संमृशते एत. कर्म पाण्योः सावधानत्वाय करिष्यमाणकर्मसुप्रेरणारूपं पाणितम मित्यच्यते । १०३ * तत आहवनीयदक्षिणाग्निगार्हपत्यान क्रमेण दर्भः परिस्त.. णाति अग्नः षोडशंभिर्दभैः प्राच्यादिषु परिस्ततिरिति बचनात प्राच्या प्रथमंमेखलोपरि चतुभिर्दर्भस्तथैव दक्षिणस्यां प्रती च्यामुदीच्यां च क्रमेण स्तरणं परिस्सरणपदार्थः ॥ १०४ ततो गार्हपत्यस्य पुरस्ताद वेढ्यां परिभोजनीयदानास्नीर्य- तेषु द्वन्द्वं न्याञ्च प्रक्षालितानि यजपाचाणि प्राक्संस्थान्युदगपाणि- स्थापति तदेतत्कर्म पात्रामादनपदार्थः ।। ५०५ ततो बर्माण स्वायतने उपविष्टे यजमानेन'च संमन्त्रद्वितीय- धरणेन वृते परिभोजनीयदर्भः संततां पृष्टयां गाईपमध्यादारभ्याहधनी यमध्यपर्यन्तं स्तृणाति मन्त्रणा पतत् कर्म पृष्ट्यास्तरणमित्युच्यते ॥ C कर्कदेवयाचिकादयस्तु कार्यक्रमेणाग्नीनां परिसरणमाहुः । सेना दावाश्य- कीयस्य परिस्तरणं ततो गाई पत्याक्षणान्योरिति क्रमः कीटानुयायिनाम् ।

·. औतपदार्थ निर्वचनम् । १०६ ततो मन्त्रण पूर्व निरुक्तं पवित्रमादाय संमन्त्रकं मव्याहस्ते पवित्रं धृत्वा दक्षिणहस्तेन जलेनानुमार्टि पतत्कर्म पवित्रकरणं नाम ॥ १०७. अभिमर्थनं नाम यदभिमृशेदिति विर्थीयते मन्त्रजपसमकालं सत्पदार्थस्पर्शनम् ॥ १०८ चिंत्तिरित्यादीनि दश वाक्यानि दशहोतृपदवाच्यानि । १०९ अध्वर्युः पवित्रवत्यामग्निहोत्रहयगयां मुष्टिमात्रं निधाय तया शूर्प तुम ष्टमात्रं ब्रीह्मादिकं प्रतिपति गतत्कर्म निर्वावधाच्यम् ॥ ११० ततः संशझायामेवाग्निहोत्रहवण्यां तिर:पवित्रमप भानीय निरुत्यय उन्म हयचुपस्यायतेन जलेन सपवित्रणोत्तानेन दक्षिणपणिना सेवनं पुरोहाशी यादीनां यत् तत् प्रातमित्युच्यते ॥ १११ स्फ्यः कपालानि अग्निहोत्रणी शूर्प कृष्णाजिनं शम्या उलखलं मुसलं दृषत् उपला जुहूः उपभृत सुवः ध्रुवा प्राशिवहरणं बडापात्रं मेतणं पिष्टोद्वपनी प्रणीताप्रणयनं भाज्यस्याली बेदः दास- पात्री योकं वेदरवासनानि धृष्टिः इध्यप्रत्रश्चनानि अन्याहार्यस्थानी मदन्ती फलीकरणपात्रं अन्तधानकटं च एते पदार्या अन्ये च ये विष्टतिषु उपयुक्तास्ते सर्वे यज्ञायुधपदेन यजपानपदेन च श्रुती गीयन्ते । ११२ उत्पवनं नाम द्रवद्रव्यस्याज्यादेः कस्मिंश्चित्पात्रे स्थितस्य दत्तिणोत्तराभ्यां हप्ताभ्यां परस्परं असंसृष्टे पवित्र धृत्वा तत्रभ्यां तस्य द्रव्यस्य अर्ध्वभागे प्रवनं उत्पवनमित्युच्यते ॥ ११३ उम्महनं नाम स्तुतियुक्तमन्त्रोच्चारणेन पूजनरूपम् ॥ ११४ समाहननं नाम प्राग्नीधकर्तृकं शम्याकरणकं यजपात्राणां वादनम् ॥ ११५ परापमं नाम अध्वर्युकर्तृकं ब्रीह्मादीनामुनखले अवहतानां भूपेण फलानामन्तरेऽवस्थितियथा स्यात्तथा तुषानिरसनम् ॥ ११६ वीरादेवघातानन्तरं यजमानो यं मन्त्रं किंशध्दवन्तं जपति समन्त्री यजयोगमन्त्र इत्युच्यते ॥ ११७ पुरोडाशीयानां पेषणार्थ दृर्षाद स्थापनधिवपनमित्युच्यते ॥ ११८ दृर्षाद अध्युप्तानां पुरोडाशीयतण्डुलादीनामुपर्युभाभ्यां हस्ता- * उनमनंचाये वक्ष्यते । हविषा मित्यर्थः।

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । भ्यामुपलाया: तिर्यक्रस्थापितायाः पूर्वस्यां दिशि कर्षणं ततः प्रतीच्या कर्षणं च प्रेा हामत्युच्यते । ११९ दृषदः सकाँगत उपलया पिष्टानां दृषधास्थापितकृष्णाजिने पातनं यस्य कस्यापि द्रव्यस्य पात्रात हस्ताद्वाऽधः पतनं च प्रस्कन्द- नमित्युच्यते । १२० अध्वर्युः पेषणानन्तरं गार्हपत्यस्य पश्चात सृष्टा पुरोडाशभ- जनार्थ गार्हपत्याहारः संतायतुं यथाविहितानि प्रतिपुरोडारा समु- दितानि अश्वशफमात्राण्यवशफाकारतामापवानि कंपालानि मन्त्रैर्वि- हितक्रमण स्थापति तदेतत्कपालोपधामित्युच्यते ।। १३१ उपधानं नाम उपधानं तूपबहः शय्यायां शयनीयवदितिकोथा- कस्यचित्यजनीयम्य पदार्थस्य स्थापनार्थ उपबर्हस्थानीयाधाररचनम् ॥ १२२ एमासादनं नाम यजपात्रादीनां सुशोभिततया रचनम् ॥ १३ निधानं यथाकथंचित्स्थापनमात्रम् ॥ १२४ उपहितानि कपालानि येन मन्त्रेण परस्परसंयुक्तानि क्रियन्ते स मन्त्री योग इत्युच्यते ॥ १२५ अधिश्रयणं नाम वही स्थापयित्वा संतापनम् ।। १२६ परिकाङ्गसंस्कार दति कोशारिकर्मशब्द विग्यनमान- भिनस्य वर्तव्यत्वेन विहितस्य कर्मणो वाचकः ।। १२७ तत्कर्मका पारकर्मी भवति । १२८ अनुमन्त्रणं नाम स्वयमन्येन वा कर्मणि कृते पश्चात्तत्कर्म- करणमन्त्रालारणम् ॥ १९ मन्त्राश्च कर्मकरणा दति सूत्रात यः कर्म क्रियते ते मन्त्र - पदधाच्या:॥ . १३० गार्हपत्यस्य पश्चात शकटं स्थापितं भवति तत्र विद्यमानस्य बीमाविद्रध्यस्य सवित्रायाग्निहोत्रहवण्यां मुष्टिमात्रं निधाय तथा मन्त्रेण कांचिद्वेधतामुद्दिश्य शूर्प प्रक्षेपाऽथया शकटाभावपते गाईपत्यस्य पश्चादवगयं स्फ्यं निधाय तदुपरि दारुपात्री प्रागयां निधाय तस्यां' पुरोडाशीयानोप्य तस्याः सकाशात गृहीत्वा अग्निहोत्रहण्यां विधाय पूर्ववत् शूर्प प्रक्षेपणं निर्वाप इत्युच्यते ॥

·१७ करणभूताया अग्नि- श्रौतपदार्थ निर्वचनम् । १३१ यत्र अनधः सादयतीति विधीयते तच्च र्भवणादिकं किं. चित निधाय तदुपरि स्थापनमनधः सादनमुच्यते ॥ १५२.गार्हपत्यमभिमन्वयत रत्यादी अभिमन्वणं नाम माईपत्या- दरवेक्षणसमकालं मन्ननः । १३३ यस्मिन्यागे वीह्मादेव्यस्य निर्वापानन्तामन्यद्रव्यानवापः कर्तव्यो भवति तत्र एकस्य निर्वापानन्तरं निवापे होनहषण्या वस्वादिना संमार्जनं पश्चाविरुष्यमाणद्रव्ये पूर्वनिरुप्तद्र- व्यसंबन्धितुषादिसंसर्गाभावार्थ क्रियते तत यच्च तादृशयागे निरुप्तद्र- व्याक्षणात्माग्वस्वसंमार्जनं तदपि प्राच्छनमित्युच्यते ॥ १३४ बीमादिप्रोक्षणार्थ अग्निहोत्रहवण्यां गृहीताः संस्कृता आपः प्रोतणीपदवाच्याः ॥ १३५ मन्त्रं विना क्रियमाणं कर्म तूष्णीमित्युच्यते । १३६ हविः करोतीति हविर्दाितव्युत्पत्त्या ऐष्टिकादिकणि अ- ध्वर्याः कार्य हविःसंपादने सहायत्वमात्रेण सोमे तु. सधनीयनिर्वाप- प्रभृतिपुरोडाशायासादनान्तस्य हविःसंपादनस्य स्वकर्तृकत्वेन सोमा- जभते प्रवायाख्ये कर्माण रोहिणसंजकपुरोडाशाधिश्रयणादिकर्मकर्तुत्वेन चमाग्नीध्र एव हविष्कृत्पदवाच्यः ।। १३७ समाहननं नाम यजपात्राणां तूष्णीं शम्यया ताडनं तत्र दृष- दुपलयोः तु त्रिः समन्त्रकम् ॥ १३८ अवहननं नाम उलूखले उप्तानां ब्रीझादीनां नैस्तुसिद्धार्थ मुसलेन कण्डनम् ॥ १३९ परापयनं नाम कण्डनेन पृथग्भूतानां तण्डुलादीनामेव शूर्प स्थितियथा स्यातुपादीनां तु अधःपतनं तथा कौशलेन शूर्पचालनम् ॥ १४० पानीस्थानां पिष्टानामुपरि संतप्तमदन्तीजलावेपः प्राप्लावन- मित्युच्यते॥ १४१ मेतणेन जपिष्टयार्मिश्रणं संयवनमुच्यते ॥ १४२ मदन्तीजलेन सिद्धस्य पिष्टपिण्डस्य चतुर्दान्तदेवतानामपूर्व- कतिपदान्तेन मन्त्रण अभिमर्शनानन्तरं कर्मवदाकारे कृते पुरोहाश- परवाच्यता॥

·१४३ १८ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । गाईपल्यादेः सकाशाद बहिष्कतानामहाराणां पुनर्गार्हपत्या- दो प्रक्षेपः प्रत्यहनम् ॥. १४४ पुरोहाशस्प. सर्वकपालस्पर्शनं प्रथमित्युच्यते पुरोहाशस्य त्वसिद्धार्थ पिष्टाद्वषपनीस्थजलेन सर्वतः समर्शनं स्वग्याहमित्युच्यते । १४५ हविषामासमन्तात्याक्षिण्येन उल्मकस्य परिभमण पग्नि- करणमित्युच्यते । १४६ संतप्तेषु कपालेषु निहितस्य पुरोहाशस्य गाईपत्यस्य भस्मना तष्णी प्रच्छादनं अभिवासनमित्युच्यते ॥ १४७ ततो ऽध्वर्युमन्त्रेण मागारं भस्म वेदेन पुरोडाशस्योपरि प्रक्षिप्य परिकर्मिणः संप्रेष्यति से च यथा सुश्तः स्याराथा अपर्यान्त सदेतत्पुरोडाशपर्णामत्युच्यते ॥ १४८ गाई पत्यागारान् मन्त्रण गार्हपत्यायसनाहिःपश्चाविरू- हते चाङ्गारा यथा मध्ये स्थस्तथा चुल्ली स्थापयित्वा तस्यां नपुंस- कलिङ्गस्याने स्त्रीलिङ्गवत्यदर्घाटतप्रथमपालोपधानमन्त्रेण मजलां स्था- लीर्धािश्रत्य तस्यां मन्त्रेण पूर्वसंस्कृतानां तण्डुलानां प्रक्षेपणं क्रियते तेच परिपक्कास्तरीडुलाः चरुपयाच्याः ।। पर यदि पयाहितां स्थालीर्माश्रित्य चरः साध्यते तदा स पसिचरित्युच्यते ॥ १५० हविःपणानन्तरं पानीसंहालनोदकं गार्हपत्योलमुकेनाभि- तयानदि पचन प्राचीस्तिस्रो लेखाः कृत्वा प्रत्यक निनियति त्रिभिः स्वाहान्तमन्तः एतादृशं कर्म अन्यत्रापि क्रियमाणं यथा उल्मुकं प्राच्या निरस्यदित्यादी कस्यचिमुस्तुनो जाते कार्य विधिमाप्तर्विनियो- गकरणं तिपत्तिकर्मत्युच्यते । १५१ अध्वर्यमन्त्रण वेदमादाय मन्त्रण सकृत् विस्तूष्णीं वेदेन उद गंपवर्ग सागवस वेदि संमृज्य वेदाःपश्चादुपविश्य मन्त्रेण दाभ्यां सह स्फ्यमादाय अन्यतरण दर्भण स्फ्यं निमृज्य प्रवशिष्ट दर्भ वेदि- पूर्ववृतीयभागे मन्त्रेण उतगयं निधाय मन्त्रेण तस्मिन् स्फ्येन प्रहत्य मन्त्रण मृदासाहतं स्फ्यमादाय मन्त्रण मृदं हत्वा मन्त्रेण वेदिमवेक्ष्य मन्त्रेण मृदमुत्करे निवर्षात आग्नीध्रस्तां मृदं तत्रैवोत्तानाभ्यां पाणिभ्यां ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १९ यहाति एवं पहरणादि विवपनान्तं समन्वकं निवारं कृत्वा तूष्णी चतुर्थ करोति तत्र चतुर्थ मृदो हरणे प्रहुतस्य दर्भस्थापितया सह हरणं क्रियते तदनन्तरं मन्त्रेण स्फ्येन वेदितिणांसमारभ्य दक्षिण- श्रोणिपर्यन्तं दिक्षिणप्रान्तं स्मृति तथैव दक्षिणणिमारस्य उत्त- স্বীথিন বিছিনুমান অঘৰ • তামিম उत्तरांसपर्यन्तं घेयुत्तरमान्त स्मृति इदं स्फ्येन धेदिषान्तभागस्प शन बेयाः परितो. यागार्थ करणरूपत्वात उत्तरपरियाहापेक्षया पर्वस्वाच्च पूर्वपस्थिाह इत्युच्यते । १५२ पूर्वपरियाहानन्तरं यं मन्त्र जपति स मन्त्री दिः क्रियते भनेति करणव्युत्पत्त्या वेतिकरण इत्युच्यते ।। १५३ वेदिकरणजपानन्तरं स्फ्यन मन्त्रेण प्राक्संस्थदिं नि: खति एतादृशं खनन उद्धनमित्युच्यते ॥ १५४ अध्वर्युप्रेषित प्राग्नीध्रः उद्धृतदेशात निर्मंदमुत्य उत्करे निवति ततो ऽध्वर्युसत्तरपरियाहयहणार्थ ब्रह्माणमनुज्ञापति तेना- नुज्ञातः पूर्ववत स्फ्यन अन्यस्विभिमन्त्रैर्दक्षिणपश्चिमोत्तरप्रान्तभागान स्पति एतत्स्पर्शन पूर्वपरियाहापेक्षया उसरत्वादुत्तरपरियाह इत्युच्यते ॥ १५५ उत्तरपरियाहानन्तरं उत्कर न्युप्तां मृदं वेद्यामानीय स्फ्येन मन्त्रेण समीकरोति वेदिसंमार्जनप्रभृति समीकरणपर्यन्तं वैदेः करण- मिति व्युत्पत्त्या वेदिकरणमित्युच्यते ॥ १५६ पलाशस्य अन्यस्य वा यजियवृत्तस्य प्रादेशपरिमाणं काष्ठं समित्यदयाच्यम् ॥ १५७ अध्वर्युप्रेरणमा वेदां विद्यमानस्य भाज्यस्य समन्वकं अधो- मुखतया यजमानकर्तृकमीक्षणं आज्यावेतमित्युच्यते ।। १५८ आज्यं पुनराहारमुत्युनातीत्यत्र पवित्राभ्यामाज्यं प्रांड नीत्वा पुनः पश्चादानयनं पुनराहारपदवाच्यम् ॥ १५९ आज्यस्थाल्या उत्तरता वेदनां प्रागसमुदगयं वा वेदं निधाय तस्मिन् प्रागयां जुहूं स्थायित्वा तस्यां मन्त्रावृत्त्या आज्यस्थाल्याः सकाशात सुवेणान्यं ग्रहाति यनमानः प्रतियहणमनुमन्वयते अध्वर्यु. .

·२० श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । दक्षिणहस्तेन जुई संमृज्य परिकर्मिण प्रयच्छति स च प्रणीतात्तात: स्थापितयारिध्यबहिषाः पश्चिमदेशे जुहूप्रभृतीः सुच उससंस्थाः स्थापति अध्वर्युः पूर्ववत उपभृति भाज्यं अष्टकृत्वा रडाति ततस्त- थैव संमृज्य पूर्ववत प्रयच्छति स च परिकर्मी तथैव सादति अध्वर्यु: पूर्ववत चतुष्कृत्वो धुवायामाज्यं ग्रहाति तूष्णीं पूरयति तथैव प्रय. छति अन्यश्च तथैव सौदर्यात तदेतत्कर्म आज्यय हमित्युच्यते ॥ १६० प्रेक्षणीनामुन्मनादि कृत्वा समन्त्रक .रध्वेदिबहींषि क्रमेण मात्य बहिरिप्रणीतयोर्मध्येन प्राङ् नीत्वा प्रणीताहवनीययोर्मधेन पुनराहत्य घेयां पुरोयन्यायं निधाय तिष्ठन्चयाणि मन्त्रेण प्रात्य प्रहो मन्त्रेण मध्यानि प्रोत्य आसीनो मन्त्रेण मूलानि प्रात्य प्रत्यङ्मुखाभ्यां मुक्पाणिभ्यां न्यिमासिव्य शिष्टं दक्षिणश्राणिमारभ्य उत्तराणिपर्यन्तं प्रथमं प्रस्तरं एहीत्वा मन्त्रण सन्त्रेण निनयति ततः प्रोक्षणीधान निरस्य बहिर्विसस्य मन्त्रेण तस्मिन् पवित्रे संयोज्य प्रस्तरं यजमानाय ब्रह्मणे घा दत्त्वा बहिःसवहन विस्रस्य दक्षिणश्रोणिमारभ्य उत्तरांसपर्यन्तं निधाय तदुपरि प्रथमं दर्भमुष्टिं मन्त्रेण स्तृणाति तस्य पश्चात द्वितीयं मागास्तृतदर्भमूलानि आच्छादितानि यथा स्युः ततस्तृतीयं तथैव स्तृणाति तदेतत्कर्म बर्हिरास्तरणं नाम । ११ ततः प्रस्तरं गृहीत्वा प्राङभिमुण्य मन्त्रेण पाहनीयस्य पश्चात प्रथममेखलोपरि उदगयं मध्यमं परिधिं परिदधाति यज- मानो ऽनुमन्त्रयते एवं दक्षिणोत्तरी परिधी दक्षिणोत्तयोः क्रमेण प्रागो स्थापत अये सूर्य मन्त्रेण परिधि कल्पति एतत्कर्म अग्नि- परिधानमित्युच्यते ॥ १६२ परिभाननीयेभ्यो मध्यमबहिर्मुष्टेवा. अन्यतो वा पाहृतं सारं दर्भयं विशेषेण तिः धारणं प्रस्तरादीनां धारणं यस्मिन् दति त्यत्त्या वितिपदवाच्यम् ॥ १६३ ते च विकृती वेयां मन्त्रण उदगये निधाय तयोरपरि मन्त्रेण प्रांगयं प्रस्तरं तदुपरि मन्त्रेण जुहूं प्रागयां तस्या उत्तरता विभृत्योरधस्तात मन्त्रेणापभृतं तदुत्तरतस्तथैवध्रुवां निधाय मन्त्रेणा- भिमृति तदेतत् सुगासादनमुच्यते ॥

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम्। २१ १६४ मुगासानानन्तरं सुधामुत्तरतः ससुधामाजयस्थाली निधाय साण्याज्यान्यभिमन्य दक्षिणेन ससुवामाज्यस्थाली सधेन दारुपानी वेदं चादाय प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ् आहुत्य गार्हपत्यस्य पश्चादुप- विश्य दारुपान्यां पुरेण्डाशंसंख्यया मन्त्रायत्योपस्तृणाति ततः प्रथम दक्षिणपुरोडाशस्याङ्कारानपोहति तब अपोहनं नाम पर्व प्रक्षिप्तानां भस्ममिश्राङ्काराणां धृष्टया दूरीकरणम् । १६५ मन्त्रेण पुरोडाशस्य प्रकटीकरणं पुरोडाशप्रकाशनमुच्यते ॥ १६६ सतो वेन विरजसं, त्या ऽभिधार्य मन्त्रण पायाः सका- शात्परोडाशमहाति इदं पुरोडाशोद्वासनमुच्यते ॥ १६७ तता. मन्त्रेण पुरोडाशस्योपरि सर्वत आज्यप्रतेप पार्टी करणमित्युच्यते ॥ १६८ तथैव ततः अधोभागे आज्यलेपन अधस्तादभ्यजनमित्यु- यते ॥ १६९ ततः पुरोडाशं पायां तष्णीं निधाय अन्यानपि पुरोडाशा- दीन एवमेव उद्धास्य पान्यां निधाय सुवमभिपूर्य पुरोडाशयामध्ये स्थापयित्वा सर्वाणि हवीण्यादाय वेदिमध्ये सूचां पश्चातणी सार यति यजमानस्तु व्याहृतिमन्त्रेण एतद् हविरासादमित्युच्यते ।। १७० आमन्त्रण नाम संबोधनप्रथमान्तपदोच्चारणानन्तरं एही- त्यस्यानुषङ्गेणाकारणम् ॥ १७१ प्रादुगाहवनीयादवस्थायेत्यादी अधोमुखतया स्थानं अव.. स्थानमित्युच्यते । १७२ उपवीतं यज्ञसूत्रं पाते दक्षिणे करे इति कोशात दक्षिणक्षा- हुना उद्धृतं सांसस्थितं स्मृत्युक्तरीत्या निर्मितं यज्ञोपवीतमित्युच्यता १३ एतद्विपरीतं मव्याघृतं दक्षिणांसस्थित प्राचीनावीसमित्युच्यते। १५४ मालावत्कण्ठलम्बितं निवीतमित्युच्यते ॥ १०५ केशवादिर्भािस्वभिनामभिश्चतुर्थ्यन्तैरुदकं ब्राह्मण तीर्थन पीत्वाद्वाभ्यां करी पक्षाल्य द्वाभ्यामोष्टा संमृज्य द्वाभ्यां मुखमवानिमृज्य एशेन वामकरं प्रक्षाल्य एभेन पादौ संप्राक्ष्य एकेन मूर्धानं संस्पृश्य एकेन अाष्ठमडगुल्योः संमृज्य द्वाभ्यां कमेण अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां दक्षि- ·२२ औतपदार्थनिर्वचनम् । गवामनासारन्छ संमृज्य द्वाभ्यां क्रमेण दक्षिणवामाक्षिणी अङ्गुष्ठाना- मिकाभ्यां निमृज्य द्वाभ्यां क्रमेण दक्षिणवामनाने अङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां मंमृज्य एजेन अगुलायेनाभिं संमृज्य एजेन पाणिमलन हृदयं एकेन अमुल्ययैः शिरः संमृज्यदाभ्यां क्रमेण तैरेव दक्षिणवामभुजी साष्टि सदेतत्स्मृत्युक्तं शचमनमित्युच्यते ॥ १७६ दक्षिणेनाङ्गेन यावर्तते पर्यावृत्तो भवति स दक्षिणादि- त्युच्यते ॥ १०० एवं सव्येनावर्तमानः सव्यावृत्पदवाच्यः । १७८ मव्योत्तरिणोपस्थेन दक्षिणारिणोपस्थेन वा प्रासनं प्रक- धारणापतृवाच्यम् ॥ १७६ विहारसंमुखस्वपृष्ठभागा यथा न भवेत तथा कर्मकाले इत. स्ततो गमनं विहाराव्यावृत्तिरित्युच्यते ॥ १८० वेदिओण्यासरया पार्णी समां निधायेत्यादी तयन्यो धुटिके गुल्फो पुमान् पाखुरधस्सयोरित्यमाकोशात्पुल्लिङ्गाऽपि अन्न स्त्रीलिङ्गः पाीशब्दो धुटिकाधोभागवाचकः ॥ १८१ पदेन बर्हिराक्रम्पत्यादौ प्रपदशब्दः पादायं प्रपदं पाद रति कोशास् अङ्गुलिपश्चाद्वागस्य पादायस्य वाचकः ॥ १८ तत्रैव आक्रमणं नाम बहिष उपरि प्रपदस्थापनम् ॥ १८३ अगुल्ययाण्यवरष्येत्या अवकर्षणं नाम आकुञ्चनम् ॥ १८४ एवं प्रति संदयादित्यत्र प्रसारणं प्रितसंधानमित्युच्यते ॥ १८५ सामिधेनीरन्धाहेत्यादी अध्वर्युप्रेषिता होता उत्तरया दि- श्रीण्या समां पार्णी निधाय प्रपदेन बर्हिराक्रम्य संहितो करौ यदेशे अङ्कदेशे वा प्राञ्चौ धारयन् प्राङ्मुखस्तिष्ठन् प्रकृतीष्टौ पञ्च- दंश विस्ती पाशुशादौ च ताभ्यो न्यना अधिका वा यांचो मन्द्र- स्वरेण पति ता ऋचः समिधः आधीयन्ते याभिरिति करणव्युत्पत्या सामिधेनीपदेनोच्यन्ते । १८६ अन्वाहेत्यनुवचन विधीयते तत्र सामिधेनीनामनुवचने एक पाठात्पूर्व त्रिमा हिं इत्युच्चार्य उपांशुसंहितया प्रणवान्ता व्याहुतीः ·श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । पठति तस्य उच्चरुपांशु पठामानस्य समुदितस्य पाश्वलायनसूने व्यव- हारार्थ अभिहिंकार इति संज्ञा कृता । १८७ तदनन्तरं पठामानायाः प्रथमाया सधः निवारं पाटो वि- हितः एवमन्तिमाया .पि अस्य नि:पाठस्य तत्रैव सूत्रे अभ्यास रति संज्ञा कृता ।. १८८ सामिधेनीनां प्रथमाया छवः दुयोरर्धर्चयोः संहितया पाठः मगन्ते टेः स्थाने त्रिमात्रः प्रणवः सवन्ते मकारः तेन तु मकारण सह उत्तरस्या सुवः प्रथमाईर्चन संधान कार्य समाप्ते द्वितीयमा- मिधेन्यदुर्च उच्छ्रासः कार्यः एसवेक्रमवमान ततः द्वितीयाईन वृती- यसामिधेन्यईचं संधाय तेन च द्वितीयाचं प्रणवान्तं संधाय प्रणवा. न्तिममकारेण चतुर्थसामिधेन्यईचे तस्मिन्मार्च उच्छुमेह एसद् द्वि- तीयमवसानम् । एवं च प्रथमोच्छ्रासे योऽर्धीः द्वितीये तु चत्वार: संपदान्त मंकलनेन सप्त संपवाः तत्र त्रिः पठामानायो: प्रथमाया सधः षड् अर्धचर्चाः द्वितीयस्या अच एशोऽर्धर्चः एतदनन्तरं प्रत्युच्छासं द्वावर्धभवतः । एवं प्रथमावत उपान्त्याया द्वितीयाधर्चमारण्य सतीयप्रणवमकारण अन्तिमाया अर्धचं संधाय म चविलीयाचं संधाय- तदन्तिमप्रणवेन उत्तरस्या अर्धचं संधाय तदन्त विरमेत अन्तिमायां त्रिः पठामानायां एतदेकमधमान सतो द्वितीयाधर्चमारभ्य सदन्तिमप्रणायम कारण उत्तरस्या अर्धचं संधाय सेन च वित्तीयाचं संधाय संदन्तिम. प्रणवमकारेण द्वादशातरं निगदभागं संधाय सदन्ते विरमेत एतत अन्तिमायां द्वितीयमवसानं अनया रीत्या सामिधेनीनामादयन्त्यपोर्मचा: पठनं अन्यासामृचामपेक्षया अधिकस्य अर्धर्चस्य एकैस्मिन् उच्छासे उच्चारणात अध्यर्धकारमन्वाहेति णमुलन्तेन अध्यर्धशारमित्यनेन पदेन आश्वलायनसूत्रे व्यवहृतम् । १८६ गारम्भ प्रयमार्च ऽवसाय ततो द्वितीयार्थाणवमका- रेण उत्तरस्या एचः प्रथमार्ध, संधाय तदन्ते विरमेत् एवं सर्वा सचः पठित्वा अशिष्टं अन्तिमाया सच: द्वितीयाधचं केवल चतु- मात्रप्रणवान्तं उतवा विरमेत् एतादृशं पठनं तत्रैव सूत्रे संतत. मित्यच्यते ॥ - ·१४ तपदार्थ निर्वचनम् । ৭৫০ ঘন, কামিলনায় অন্ধ অনানির দ্বি- हिंकार पूर्वकस्य चतुमात्रप्रणवान्तस्य शस्त्रो यान्यायां निगवे अनु- बचने अभिष्टधने संम्तवने च अतिदेशः पावलायनसूत्रे शतः अन्वाह अनुवयात् इत्यादिशब्दैर्विहितं अभिहिंकारपूर्वक अभ्यासविशिष्टं प्रथमाया सचः प्रथमा अवसाय द्वितीयार्धान्त्यप्रणवेन प्रथमाया एष सचः द्वितीयपाठगतप्रथमाधवं संधाय तदन्ते ऽवस्यह अनया रीत्या सर्वा सूचः पठित्वा अन्तिमाया सचः तृतीयपाठगतद्वितीया- বগুন হুমষিয়িয়ে বহিয়া লয়ে নায়লা जस्य पठनं अनुवचनमित्युच्यते । १६१ एकस्या ऋचः द्वयोर्वा ऋचारनुबचने अभ्यासो न भवति सामिधेन्यनुवचने अध्यर्धकारं पठनं विशेषः अनुवचनमात्रे अवसाने यः प्रणवः स चतुर्मानो भवति अन्यत्र तु त्रिमात्र एव तन्तिमस्य मकारस्य स्थाने स्पशेषु परेषु तत्तदुर्गस्थ पञ्चमो वर्णादेशो भवति यघलेषु परेषु क्रमेण अनुनासिकायधला आदेशा भवन्ति रेफोष्मसु परेषु अनुस्वार आदेशो भवति अन्यत्र अधिकृत एव मकारः एतस्य विकारमात्रस्य आश्वलायनसूत्रे अन्तापििति संज्ञा ।। १६२ एकश्रुति अनुबयात् इति उच्यते तथा च अनुवचनमाने एकश्रुतिः सिद्धयति सन एकश्रुतिनाम उदातानुदात्तस्वरितानां स्वरा- गाभभावः ॥ १६३ अध्वर्युः सामिधेन्यारम्भे एका समिधमाहवनीये उभ्याधाय प्रणवेप्रणवे द्वितीयादोकादश ममिधो ऽभ्याधाय उपान्त्यायाः प्रणवे तिम्रः समिधः सहैवाभ्याधाय आहवनीयस्योपरि प्रक्षिप्तानां म. मिधां प्रदीनानुकूल वातोत्पादनार्थ अन्तिमायाः ऋचः अभ्यास. काले वे निवारं प्राक् कम्पति एतत्कम्पन बाजन मत्युच्यते ॥ १९४ ध्रुवाज्यात स्रवेणोपहत्येत्पादौ उपहनन पहणमेवाच्यते । १६५ बहः कंचिशमारभ्य देशान्तरपर्यन्तं समन्त्रक पाज्यधा- राया आहरणं प्रक्षेपणं आधार इत्युच्यते ॥ १८६ सवस्याधस्ताद् वेदं कृत्वा तेन दक्षिणं परिधिमारभ्य उत्तर- .

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। २५ पर्यन्तं समन्त्रक पाज्यधाराहरणं सोवाधार रति,तिर्यगाघार इति चाच्यते। १८७ प्रादेशतालगोकान्तर्जन्यादियुते तते अङ्गुष्ठे इति कोशात विस्तृताङ्गुष्ठायमारभ्य विस्तृतमर्जन्ययपर्यन्तः पादेश इत्युच्यते । १९८ तस्य घेटयां प्रागयतया मन्त्रेण स्थापन.. मादेशकरणमि- त्युच्यते १९ प्रादेशकरण • पर्याप्तवेदान्तर्गतभूमेः सकाशाद घेयास्तृत- बर्हिषः उददेशे धेयामेव नयन व्यहमित्युच्यते ॥ २०० सामिधेन्यनुवचनानन्तरं होतकर्तृकं प्रवरपवरणं विहितं तत्र प्रवरो नाम पाश्वलायनादिभिः प्रवराधाये यद्गोत्रस्य यावन्तः प्रकर्षण घराः सृषयः संबुद्धान्तपदेन उक्तास्ते यथा थण्डि लानां शाण्डिलासित देवलेति ।। २०१ तेषामुच्चारणं प्रधरमित्यु ध्यते ।। २०२ तत्र सत्रियवैश्ययोर्यजमानयोः पुरोहितस्य प्रवरा वक्तव्याः प्रवरसंशये मानव इत्येध प्रवरा वक्तव्यः । प्रवरानन्तरं असा निगद- शेषो वक्तव्यः तत्र गायत्र्यादिच्छन्दोहितः शावेदे विहितः यजु- मन्त्रः निगद इत्युच्यते ॥ २०३ होता निगदपाठानन्तरं द्वितीयान्तं देवतावाचकं. शब्टमु. चार्य संबुद्धान्तमग्निशब्दमुच्चार्य प्रायोति पदं प्रतादातरं पठित्वा अवस्यति ततः द्वितीयादिदेवताविकानि पदानि पूर्ववत् अग्निपद- रहितानि आवहशब्दान्तानि पठति एतदेवताहानमित्युच्यते ॥ २०४ पाहानानन्तरं त्रयोदशातरं निगदशेषं बयात अयं सा निगदः देवताहानगर्भत्यात पावाहननिगद इत्युच्यते ॥. २०५ अध्वर्युमेषितः प्राग्नीध्रः प्रसनहन;ष्टतन स्पयन मूल मारभ्य अयपर्यन्तं मध्यमदक्षिणोत्तरान परिधीन क्रमेण संमृज्य मन्त्रेणा- हवनीयं समार्टि यागापेक्षया पूर्वस्वादयं पूर्वाऽग्निसमार्ग इत्युच्यते । २०६ ततो ऽध्वर्युः जुहूपभृतारये प्राञ्चमलिं निधाय अग्नि नमस्करोति मन्त्रेण एतत्कर्म ग्रनलिकरयमित्युच्यते ।।

·तपदार्थनिर्वचनम् । ३०७ देवताहानकाले दक्षिणहस्तेन मन्त्रण मुहमादाय सव्येन तथैवोपभृतमादाय दक्षिणेन मध्येन वा पावेन अग्न्याज्ययोर्मध्यमार्गण मन्सेण या दक्षिणतो गच्छति तदेतत्सर्व समन्वशं गमनं द्वितीया- विकममन्वकं गमनं च अत्यामयमित्युच्यते ॥ २०८ तत साहनीये बाहुतिप्रक्षेपार्थ तस्य दक्षिणतः मन्त्रण स्वस्य स्थान फल्पत एतदध्वर्युस्थानमित्युच्यते । २०६ ततः यजमानेन सुचि अन्यारब्धः सन् मध्यमपरिधर्मध्य जुहुयेण संस्पृश्य मन्त्रण अविच्छिवं प्राक्संस्थमाघारमाघारयति पय- माघारी नौहव पाघार: प्राक्संस्य पाघार दति चोच्यते । २१० माघारहामा धन्हेः सनिधी अधःपता जुहूं मन्त्रेण अध्या करोति एतत उद्ग्रहणमित्युच्यते । २५१ सतः मध्यपादेनैव प्राङ्मुख एव मन्त्रेण पूर्वमार्गेणैव वेया उत्तरत भागच्छति तदेतदागमनं द्वितीयादिकममन्त्रकं चागमनं प्रत्या- क्रमणमित्युच्यते । २१२ ततः सात मन्त्रेण द्विस्तूष्णों जुहा ध्रुधायामाज्यं सावति एतद् ध्रुवासमञ्ज मत्युच्यते ॥ २१३ यथायतनं सुचौ सादयतीत्यादौ पूर्व यस्मात् स्यानात सुचौगृहीते सस्मिथैव स्याने पुनः स्थापनं यथायतनसावनमित्युच्यते ॥ २१४ ततः उत्कादेशे संसृष्टं अायं रुपयं धृत्वा स्वपृष्ठभागे भाग्नीध्रमुश्लिष्टं कृत्वा आश्राव्य माग्नीधेण प्रत्याविते एकत्या मन्त्रं पठति तस्य मन्त्रस्य भरतवत्पदानन्तरं यजमानप्रवरान तद्विता. त्ययहितान होतुर्विपरीतान पतिप्रत्ययान्तान् पठित्वा अशिष्टं ब्रह्म रादित्यादिमन्त्रभागं पठति तदेतत अध्वर्युकशावरणमित्युच्यते । २१५ ततो ऽमुकशर्मा मानुप दति होतु म राहुति तत श्रुत्वा होता मन्त्रेण उत्थाय अन्यं मन्त्र जपति एतदुपोत्थानमित्युच्यते । २६ सती मन्त्रेण अध्वर्युसमीपं गच्छति एतद्रमनं अभिक्रमण- मित्युच्यते ॥ २१७ तत एकनैव मन्तण दक्षिणहस्तेन दक्षिणेऽसे अध्वर्यु दति- . .

·. औतपदार्थनिर्वचनम् । नोरखा सहस्सेन वा पानीधं च स्मृति पयमध्यप्वाग्नीधान्या- रम्भ इत्युच्यते ॥ २१ ततः स्म्यवेष्टनेप्रसनहनायैः समन्वेण द्विस्तष्यों स्वमुख मध्यात्मं स्मृति सन्मुखसमार्ग इत्युच्यते ॥ २१९ तती होवृषदनं होता अभियन्तायते तर होवृषदनं नाम घेयुत्तरोण्युत्तादेशः होतुरुपवेशनस्यानम् ३ २२० होवृषदने उपवेशनार्थप्राप्तीणानां दाणां किञ्चिदेकं तृणं अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां रहीत्वा मन्त्रेण नैत्यां प्रतिपति तत प्रक्षेपणं निरसमित्युच्यते । २२१ करणव्युत्पत्त्या मन्त्रोऽपि निरसन इत्युच्यते । २२२ ततो मन्त्रण होता स्वस्थाने उपविति दक्षिणात्तरिणोप- स्थेन उपविश्यतेऽनेनेति करणव्यत्पत्त्या : मन्त्र उपवेशन इत्युच्यते ॥ २३ ततो बेझास्तृतर्हिः दक्षिणजानुशिरसा मन्त्रण स्मृति तदेतर्हिरुपस्पर्श मत्युच्यते । २२४ होता सध्यप्रदीपनसमये एक यजुर्मन्वं पञ्च ऋचश्च नपित्वा रमे प्रदीप्तं सति यस्य निगदस्य पडतरो मध्यभागः उपांशु पठाते नं निगदमुच्चैः एकश्रुत्या पठति बिगदघटकघृतीयतीशब्दस्य श्रवणान- न्तरं अध्वर्युः प्रयानहोमादार्थ जुहूपभृतो गृहीत्वातिकामति सुची जुहूपभृती आदाप्यते अनेनेति करणव्युत्पत्त्या स निगदः सुंगादापन इत्युच्यते ॥ २२५ पध्वर्युर्नुहपभृतावादांय अत्याक्रम्य स्वस्थाने तिष्ठन् माथा. धर्यात तर पानावणं पाश्रुतं दति च प्लताकार पूर्वकालतादिश्रावति पदोच्चारणं पाखलाग्नसूत्रे तु पतो य ओकारस्तत्पूर्वकश्नावयेतिप- दोच्चारणम् । २२६ आनीध्र प्रसवहनवेष्टितं स्फ्यमायं धृत्वा उत्कर दक्षिणामुखः तिष्ठन सर्वदा प्राश्नावणानन्तरं अस्तुशब्दपूर्वकप्तादिनी. षट्पदमुच्चारर्यात तदेतत् प्रत्याश्रयणं प्रत्याश्रुमिति चोच्यते ॥ २२७ यजेत्यादिलोरमध्यमपुरुषान्तपदघटितेन येन वाक्येन अध्व- वादिना होत्रादिः प्रेर्यते तद्वाक्यं प्रेष इत्युच्यते ।

·श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । २८ अध्वर्युप्रेषितो होता एकश्रुत्या पुरीनुवाश्यां पठति सा च प्रायः एकत्र एक् भति तस्याः प्रथमा एकम वसानं चतुर्मात्राण. धान्तद्वितीया द्वितीयमवसानं यस्मिन् यागे मैत्रावरुणो भति तत्र स एव पुरोनुवाक्यां पति पुरः पूर्व यागाद् देवता अनुकूलयितुं या गुच्यते इति व्युत्पत्त्या पुरोनुवाक्यापदं अनुवाश्यापदं च विशेष- बाधकम् ॥ २२६ पच्छब्दस्य प्रथमाबहुवचने ये इति भवति तत्र एकार: प्लतः पायः तत्पूर्वकं यजामहे दति तिङन्तं रेफान्तेन भागूःशब्दनोच्यते । २३० पिण्यायामिष्टी त यजामहे इत्यस्य स्थाने स्वधामहे पति पठाते सैव तत्र भागरित्युच्यते ॥ २३५ धकारोत्तरवर्त्यकारस्य स्थाने प्लुतमोकारं कृत्वा वषट् दति शब्दः पठाते स वषट्कार इत्युच्यते ॥ २४२ पियायां तु वषट्कारस्थाने स्वधापदपूर्वमं नम दति पदं पटाते स एव तत्र वषट्कारो भवति । २३३ भागःपर्विका वषट्कारान्ता पायो ऽर्धावसाना बहु- स्थानेषु एकैव चवचिदनृपि याज्यापदेनोच्यते ॥ २३४ यान्याया अचां मध्ये अन्त्योऽच प्रतो भति स्थानिको विसर्गः यायाया अन्ते भवति चेत् वषट्कारेण संधों अवसानाभावात रेफ व विसर्गस्थाने ऽवतिष्ठते रेफस्थानिको विमा यत्र तत्र लाप एव विसर्गस्य भर्वात याज्यान्तानामग्येषां तु व्यज्जनानां यथाव्याकरणं वषट्कारेण सह संधिभति एकारस्य ऐकारस्य वा याज्यातत्वे तयोः संध्यतरत्वात प्लतमकारं पृथगुच्चार्य इकार हुस्वमेव अन्ते पठित्वा वष- टकारं पठेत वं ओकारस्य औकारस्य वा तथात्वे तयोरपि प्रतं प्रकारं पृथगुच्चार्य उकारमन्ते पठित्वा वषट्कुर्यात तत्र केवलः रकार रेफ इत्युच्यते ॥ २५ कादयो मान्ताः यादयो हान्ताश्च वा व्यजनपदवाच्या। २३६ एकारादयश्चत्वारः अरउरत इति च पञ्च धाः प्रध इति स्वरा तिचाच्यन्ते ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । २९ २३७ संधिसंश्वानि अक्षराणीतिसमासे एकारात्यश्चत्वारोवा: संध्यतराणीत्युच्यन्ते ॥ २३ भामिनीप्रभृतिप्रयाजान्तं शंयुवाकानन्तरं च मन्द्रस्वरेण पठ्यते मासतस्तरसि चरन्मन्द्रं जनर्यात स्वरं प्रात:मवनयोगं तं छन्दों गायत्रमाश्रितमिति शिक्षोत्या मन्द्रस्तु गम्भीर इत्यमरोतया च काया. ग्नि प्रेरिता धायुः उरोदेशे संघारं कृत्वा मुखं प्राप्य यथास्थानं यत्र गम्भीर स्वर वर्णानुत्पादर्यात नानशास्त्र में प्रथमयाम दति वदन्ति स मन्द्र- स्वर इत्युच्यते ॥ सर तस्य सप्त यमा भवन्ति तत्र बष्ठेन यमेन याच्या पाते मप्रमेन वषट्कोर: उच्चस्तरां बलीयान याज्याया इत्याश्वलायनसूत्रात उच्चस्तरां वा वषटकार दर्शत पाणिनिसूत्राव तत्र उच्चनीचभावेन पारोहणावरोहणक्रमेण संपायमानाः गानशास्त्र षड्जादिनामभिः प्रसिद्धा यमा इत्युच्यन्ते ॥ २४० दर्शश्च पूर्णमासश्च यागौ पतान्तयोः पृथक् इति कोशात अमावास्यायामन्याधानं कृत्वा प्रतिदि यागः क्रियते स यागो दर्श इत्युच्यते ॥ २४१ पोर्णमास्यामन्वाधाय प्रतिपदि क्रियमाणो यागः पौर्णमासे- नोष्टपशुसोमा उपदिष्टा दति सूत्रात पूर्णमासे भव इति व्युत्पत्त्या पौर्णमासशब्दप्रतिपादाः दर्शशब्दवत् लक्ष्णया पूर्णमासशब्दप्रतिपा- दाश्च भवति । २४२ दर्श पूर्णमासयोरेव श्रुत्यादिषु सर्वविधरुपदेशात अन्यत्र च अत्रत्यस्य पर्वेतिकर्तव्यताकलापस्य अतिदेशात दशपर्णमासौ प्रतिप- दवाच्यौ । २४३ यत्रय अतिदेश: प्रवर्तते स यागा विकृतिपदेन व्यवस्थित २४४ तत्र प्रकृती पञ्च प्रयाजा भवन्ति ते च आगुरादयो यन. रूपाः वषट्कारान्ता: याज्यात्वात् भवन्ति तेषामन्ने वषटुकारात्यः सूत्रे घेतु बीतो व्यन्तु इति पदत्रयमध्ये अन्यतमं पदं पठितस्ति यान्यान्तत्वयुक्ता प्रतिश्च तस्मैव भवति ॥ चतुणों मायानानां वसन्त- ·श्रीतपदार्थनिर्वधनम् । योध्मवाशरदो देवताः पञ्चमस्य तु हेमन्तशिशिरी ममस्सी देवता सत्र द्वितीयः प्रयाजः यजमानस्य गोत्रेण वासिष्टत्वे शौनकत्वे पायवे वाध्यश्वस्वे क्षत्रियत्वे वा प्रादी नराशंसपदघटिमः अन्येषां तु तनून- पात्पादिः चातुर्मास्यगतमुख्यष्टिषु नव प्रयांजा भवन्ति तत्र माझा. श्चत्वारः पाशता एव संवुत्तरं चत्वारो ऽपूर्वी: विहिताः तेषां मध्ये प्रथमस्य वेव्यो वारो वेता वितोयस्य उपासानता तृतीयस्य देशी होतारो चतुर्यस्य तिम्रो देध्यः नवमो ऽपि प्राश्रत पत्र पाशुझे तु एका- दश श्याजा भवन्ति ते च म पि नपाः तत्र शासनहितायां मिष्ठेन दृष्टानि यानि मूलानि तदन्तर्गता एकादश अतः वासिष्ठगा. अस्य यजमानस्य भवन्ति एवमात्रेयगोत्रस्य तदृष्टसूतान्तर्गता: वध्य- श्वदृष्टसूक्तान्सर्गसास्सन्नोवाणी गृत्समदस्य शौनकत्वात् एत्समददृष्ट- सूक्तान्तर्गताः शौनकगोत्रस्य अन्ति अत्र सर्वत्र द्वितीया ऋचा नराशं- सपवर्घाटताः एसे चतुर्विधाः प्रयाजा नाराशंसवन्त इत्युच्यन्ते ॥ २४५ मेधातिथिदृष्टसूक्तान्सर्गताः द्वादश ऋचः सत्र द्वितीय. तीये सची क्रमेण तनूनपावराशंसपदर्धाटते अत एव ताः सर्वविधय- समानार्थाः एवं दीर्घतममा दृष्टा अपि द्वादश व्यवस्यया पूर्वक्तिया एकादश सर्वार्था भवन्ति यत्र एकादश प्रयानास्तत्र तेषां प्रेषाः मैत्रा- वरुणेन पठामाना द्वादश प्रेषसून पठिता अपि पूर्वोक्तव्यवस्थया एका- दशैव भन्ति अत्र सूक्तद्वयगताः प्रयाजा: प्रेषाश्च उभयवन्त इत्युच्यन्ते। २४६ ष्यन्तरदृष्टाः प्रयाजास्तनूनपात्यदर्घाटद्वितीयप्रेषवत्त्वात तननपात्यन्त इत्युच्यन्ते । २४७ प्रधानयागात्पर्ध इज्यते यैरिति व्युत्पत्त्या एते सर्वे प्रयाबा इत्युच्यन्ते । २४८ होता अन्यी ऽपि वा वषट्कारानन्तरं नियमेन यं मन्त्र जति रा वषट्कारानुमन्त्रणमित्युच्यते ॥ २४६ वषटकारसमकालं अध्वर्युर्जु हति तदानीमेव चतुर्य्यन्तं देवतानाम उद्दिश्य न मति यजमानः पठति स त्याग इत्युच्यते । २५० अन्यपाः प्रयानाः बीधातूत्तरलोडन्तपदान्तकत्वात धीत- वत्पदान्ता इत्युच्यन्ते । . .

·. ओतपदार्थनिर्वचनम्। ३१ २५१ अध्वर्युः प्रयानेरिष्टा उदड्डत्याक्रम्य जुहस्याज्यशेषण ध्रुवा- मभिधार्य क्रमेण हवींष्यभिचार्य उपभृतमभिधारयति तदेतत्प्रयाजशे. पाभिधारणमुच्यते ॥ २५२ अध्वर्युः धुगज्यात सुवेण जुहां एकवारमान्यं रहीत्वा अनु- घाफ्यापठनार्थ होतारं अनुब होत्यन्तेन मन्त्रेण संप्रेष्य पुर्नास्त्रधार राहुाति तदेतत् चतुरवतमित्युच्यते ॥ २५३ यम्यैव भवति स यजमानश्चतुरबत्ती भवति । ২৪৪ ম্যামৰিাষাঙিয়ামী । মলদ্বাহানা पोर्गः पञ्चायत्तिन ईरिता इति वचनात् एतद्वचनोक्तगोत्राणां यन- मानानां पञ्चबारमयति एतत्पञ्चावमित्युच्यते ॥ २५५ यजमानश्च पञ्चावती भवति । २५६ दो प्रखण्डने ति पठितत्वात स्थापितहविषः होमपरि- मितस्य भागस्य यहणार्थ खण्डनं अवदा मत्युच्यते । २५७ अनया रीत्या अवदाय गृहीस्था अत्याक्रम्य दक्षिणाभिमुख्या सुधा पाहयनीयस्यैशानभागे प्राग्नेयमाज्यभाग हुत्वा उडत्याक्रम्य पूर्ववदधदाय राहीत्वा प्रत्याक्रम्य उदङ्मुख्या सुचा आग्नेयदेशे सौम्य- माज्यभागं जुहोति तत्र भाज्यं भागो ययोरिति व्युत्पत्त्या सदेवते अग्नीषोमो प्राज्यभागपदार्था । २५८ आज्यभागानन्तरं जुहामुपस्तीर्य मन्त्रेण दक्षिणहस्तनमस्का. रेण पुरोहाशातिरूपं हविरूपस्याय उपविश्य मन्त्रेण हविरभिमृश्य पञ्चभिरङ्गुलिभिः अङ्गुष्ठमध्यमानामिकाभिधा प्रथमपुरोडाशादः पूर्वा- धात अधदाय धाविद्रव्यस्य तु मेक्षणेनैशवाय द्वितीयं पश्चाधाद. बदाय पञ्चायत्तिनस्तु मध्यात्यर्णधात्पश्चादिति निविदा अभि- घारयति एवं.रीत्या क्रियमाणं चरुपुरोडाशासवदानमुध्यते । २४९ अवत्तं विभिघार्य आज्यस्याल्याज्यन मन्त्रण अधदान- स्थानान्याप्यायति तदेतत् प्रत्यजमित्युच्यते । २६० एवं रीत्या अवदाय अत्याम्य षट्कृते प्राक्संस्था उवा- संस्था का प्रधानाहुतीर्जुहोति सोऽयं धानयाग रत्युच्यते ।

·३२ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । २६१ प्रधानयागे अवदानानन्तरं प्रत्याक्रमणात्य श्रीवास्येन सुवेण तूष्णीं करिष्यमाणतत्तत्प्रधानहोमदेशे स्विष्टकटोमदेशे च एका. माहुतिं जुहोति सा. पुरस्तादाहुरित्युच्यते । २१२ एवं प्रत्याक्रमणानन्तरं प्रतिप्तस्य हविष उपरि अन्यामा- हुतिं नुहोति सा उपरिष्वादाहुतिरित्युच्यते ॥ २६३ प्रधानहोमानन्तां उपस्तीर्य सर्वेषां हविषां उत्तराधात सा- सकृदयदा पञ्चात्तिनस्तु द्विरवदानं भवति.एवं ततो द्विरभिधार- यति प्रवत्त स्विष्टात सुवेण दर्श अमावास्यादेवताको पौर्णमासे पोर्णमासीदेवताकामाहुति नुहोति स पार्वणहोम इत्युच्यते ॥ २६४ अन पुरोहाशादेपस्यानाधिमर्शने न भवतः अवदानदे. शानां प्रत्यञ्जनं च न भवति शमवदाय प्रत्याक्रम्य वषट्क्षते अग्ना ऐशानदेशे मुहाति सोऽयं विष्टदोम रत्युच्यते । २६५ होता भाज्यभागमभृति स्विष्टात्पर्यन्तं याच्यापाठे आगुएं उच्चार्य हितया द्वितीयान्तं देवतानाम उच्चार्य याज्यां संहितया पति तदेतत् देवतानामोच्चारणं देवतादेश इत्युच्यते ॥ २६६ स्विष्टतं यजेति श्रुत्वा पागुरमुच्चार्य देवतामादिश्य निगदं पठित्वा याज्यासंज्ञामृचं पठति स स्विष्टाचगद रत्युच्यते ॥ २६७ अध्वर्यु: स्विष्टद्धोमानन्तरं प्रत्याक्रम्य उपरिष्ठादाहुति हुत्वा जहां जलं गृहीत्वा संताल्य तत्जलं मध्यमपरिधेरन्तर्देश मन्त्रण उदक्संस्थं प्रक्षिपति तत् अन्तः परिधिनिनयमित्युच्यते । २६८ पूनर्जुहूं जलेन प्रक्षाल्य वही निष्टप्य पूयित्वा मन्त्रेण परि- '. धेहिः जलं पूर्ववत् प्रतिपात तत बहि:परिधिनिनयमित्युच्यते ॥ २६ तत उपभृति विदामानमाज्यं जहां कृत्वा यथापतनं जुहूः षभृती सादयित्वा मन्त्रेण पाशिवहरणे प्रथमप्रधानद्रव्यसंबन्धिन प्राशि- त्रमवाति सुबदण्डे नाभिधार्य प्रणीतानां पश्चिमतः सादति स भागः प्राशितः बनणः अमिति वियोण पाशिनपदवाच्यः । २०० तत दंडापात्रं वेदां उदगयं निधाय तस्मिन् यान्ति प्रधा. नद्रव्याणि तापदर्थ सक्षदेव उदरस्थं प्राज्यस्याल्याज्येनोपस्तीर्य प्रय.

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । माधानद्रव्यदक्षिणावधवारदेशसंस्पर्शमकुवन मन्त्रणा प्रदाय रहा- गचे उपस्तीर्णदेशे निधाय उत्तराधातु सूष्णीं दामदेवसंस्थां कुर्व- बेवावाय. सथैध निदधाति ततस्तस्यैव द्रव्यम्य पूर्वभागययनुलं चतुरनुलं खण्डं तूष्णीमवंदाय भाज्यत्याल्याज्येन सुसंवृप्तं संतर्य धुवाया: पूर्वभागे निदधाति ततखण्डं यजमानतमाशनार्थत्वात यलमानभाग इत्युच्यते ॥ २०१ ततः द्वितीयादिप्रधानद्रव्याणां प्रथमवदवयदाय निधाय उपस्तरणव भिधारयति एदिडायदानमुच्यते ॥ २०२ हो प्रदेशिन्या: उत्तमे पर्वणी भाज्येन सुषेण अति सदगुलिपाजानमुच्यते ॥ २७३ ततः होता उत्तरेण पर्वणा उत्तरं स्वीयमोठं मन्त्रण निमृज्य अधरं ओष्ठं अधरण पणा मन्त्रेण निमार्टि अपमानिमार्ग इत्युच्यते ॥ २०४ ततो ऽ: स्पृष्ट्वा अध्वर्युणा दीयमानामिडापात्रों अज्ज- लिना प्रतिएर सव्ये पाणा कृत्वा तस्याः पश्चात उदगङ्गुलिं पाणिमु- पधाय तस्मिन् अध्वर्युः उपस्तरणपूर्वकं दहायाः कञ्चिदंशं ददाति तं रहीत्वा अङ्गुल्यङ्गुष्ठयोर्मध्येन स्वयं द्वितीयमंशं राहाति अध्वर्युस्तदुपरि अभिघार्यात होता तत् भागनुयमङ्गुष्ठेनाभिसंग्रह्म अङ्गुलीः प्रत्याहृत्य मुष्टिमहत्वा दक्षिणभागे रडाप प्रागण्मुदगयं वा पतिराह्य मुखसं- मितं नासिकासंमितं वा धारति तत्र पाणिरहीतं भागद्वयं प्रधान्त- 4. रहा इत्युच्यते . २७५ तथा धारयित्वा कंचिन्मन्वं जपित्वा उच्चरन्यं मन्त्रं पठति तत्र मन्वं यदय॑व इति पदं तत श्रुत्वा अध्वर्युः प्रथम पुरोहाणं चतुधा त्वा बर्हिषि निदर्शात तदेतत चतुधीकरमत्युच्यते । २०६ अनया रोत्या रडापात्रं धायित्वा मन्त्रपठनं दोपहान- मित्युच्यते ॥ २०७ अहतामिहायां अध्र्युराग्नीधस्य हस्ते उपस्तीर्य प्रथम रडाया: कविदेशं दत्त्वा अभिघार्य पुनरूपस्तीर्य द्वितीयं दत्वा अभि- धारयति तदेतत वत्तमित्युते ।

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २७८ तले ब्रह्मणे होत्रच रडामागं दत्त्वा स्वं भागं रहीत्वा यनमानाय ददाति होता पाणिग्रहीतामवान्तरेडां मन्त्रण भतर्यात जुष्टिरसीत्यादिमन्त्रेण यनमानोऽनुमन्त्रयते । ततः सर्वे विनः सय- नमाना रडां भतयन्ति तदेदिडापाश मत्युच्यते ॥ २७६ रहापाच्यां पूर्व विधिना गृहीतं हविरिडेत्युच्यते । २८० ततः अध्याग्नीधी बहिषि उत्तानं दक्षिण हस्तं निधाय तस्मिन् जलं सिञ्चतः होतृब्रह्माणी तु परिस्तरणस्याधस्तादजलिं निधाय अन्येन नलं सेचयतः यजमानस्तु मन्त्रं पठन् प्रस्तरस्याधस्ता- बलिं निधाय अध्वर्युणा जलं सेवति तदेतत् सर्व इडामार्जनमि- त्युच्यते ॥ २८१ अध्वर्युणा प्रेर्षितः प्राग्नीधः प्रणीतापश्चिमतः स्थापितं प्राशिवहरणं गृहीत्वा आहवनीयपूर्वमार्गेण गत्वा ब्रह्मणे ददातिब्रह्मा मन्त्रण तत प्राशि दृष्ट्वा मन्त्रेण जलिना प्रतिरह्मवेदयां कुशेषु माग्दण्डं मन्त्रेण निदधाति तदेतत्कर्म प्राशिवारहरमित्युच्यते ॥ २२ ब्रह्मा पात्रात्याशित्रभागमादाय स्थानान्तरं गत्वा मन्त्रण प्राश्नाति एतत्याशिवनाशनमित्युच्यते ॥ २८३ ततः स्मृत्युक्तमाचमनं कृत्वा मन्त्रोण पुनराचामति सद- न्वाचमन मत्युच्यते ॥ २८४ ततः मन्त्रण सदिकेन पाणिना नाभिं स्मृति तत नाभ्या लम्भनमित्युच्यते ॥ २८५ ततः स्वस्थाने उविश्य प्राशिवहरणं प्रवाल्य तस्मिन् जलं प्रक्षिप्य तेन आत्माभिमुखं त्रिधारं भमा सिञ्चति एलत अभ्यात्मानि- नयनमुच्यते ॥ २८६ अध्वर्युकर्तृकपाशित्रपरिहरणप्रेपोच्चारणानन्तरं यजमानो बर्हिषि निहितान्प्रथमपुरोडाशस्य चतुरो भागाननुमन्त्य एकैकं भाग दर्भण स्पृष्ट्वा इदं ब्रह्मणः इदं होतुः इदमाः इवमाग्नीध्रः इति द्विति तदेतत् चतुष्कृतभागदानमित्युच्यते ॥ ३८७ ततोऽध्वर्युराग्नीध्रभागं द्वधा कृत्वा प्राग्नीधहस्ते उपस्तीर्य भागस्यैकदेशं दत्त्वा पुनरूपस्तीर्य द्वितीयमेकदेशं दत्त्वा द्विरभिधारयति ·श्रीवपदार्थनिर्वचनम् । अत्र एतादृशं षडवत्तं भवति दहाभागे अन्यादृशं षडवतमुक्तं ततो वेदेन ब्रह्मणे ब्रह्मभागं ददाति सुवेण होने होतृभागं दत्त्वा स्वयं स्वभागं जुहा यहाति एतल चतुर्धाकृतभागपरिहरणमित्युद्यते । २८८ ब्रह्मा स्वभागं गृहीत्वा अनिनयनानन्तरं वेयां कुशेषु स्थापित प्रत्यादण्डे प्राशित्रहरणे निधाय अध्वर्युणा पूर्व ध्रुवायाः पूर्व- देशे स्थापितं यत्नमानभागं तस्य पश्चात कुशेषु निदधाति इदं भाग- निधान मत्युच्यते ॥ २८६ ततः सर्वत्विजः स्वस्व भागं स्वस्वमन्त्रैः कामस्तुति- नामकैः पतिराहुन्ति स भागातयह इत्युच्यते ॥ २९० तती ब्रह्मा आहवनीयस्य पूर्वमार्गेण बेया तरतः गाई- पत्यस्य पश्चिमतश्च गत्वा दक्षिणाग्नी सुशतं अध्वर्युणा अभिघार्य दक्षिणस्यां श्रोण्यां स्थापितं अन्वाहायं मन्त्रेण पश्यति तदन्याहार्या- वेक्षणमित्युच्यते ॥ २९१ ततो मन्त्रण स्पर्शमकुर्वन् तदीयगन्ध जिति तदन्याहा- योववामित्युच्यते ॥ २९२ ततो ब्रह्मणि अङ्गुष्ठानामिकाभ्यामन्वाहायैकदेशं गृहीत्वा यथागतमागत्य स्वस्थाने उपविश्य ब्रह्मभागे प्राशिवहरणस्थ तमेकदेश स्थापयति सति अध्वर्युरन्याहार्यस्थाली धेयां यजमानसंमुखां स्थाप- यति यजमानस्तनमध्यगतमन्वाहायं पश्यति तदाजमानकर्वकमन्याहा- योधतणमुच्यते ॥ २९३ ततः सान विजः संबोध्य अयं वः दिनः यूयं यथा- भागं प्रतिग्रहीयमिति वदति तदन्वाहार्यदानमित्युच्यते ।। २९४ अध्वानीधौ सप्तदशकृत्वो ऽपान्य मन्त्रणा प्रतिराहीतः होब्रह्माणी. आश्वलायनसूत्रपठितेन कामस्तुतिसंजोन मन्त्रेण प्रति- रहीतः सो ऽयमन्वाहार्यप्रतियह इत्युच्यते ॥ २९५ अपाननं नाम बाह्मवायो: नासापुटाभ्यामन्तराकर्षणम् ॥ RR तो वेदयां विद्यामानानां हविःशेषाणां वेद्या बहिः उत्त- रतः प्रतेपणं हविरुद्वासनमित्यच्यते ॥ २९७ तक एकविंतिदारकेमसंबन्धिनी परिशेषितां समिधं ·श्रौतपदार्थ मिर्वचनम् । पाहवनीये प्रप्तुं ब्रह्मणो ऽनुनां याचमानः प्राग्नीधं पाहवनीयसं. मार्ग प्रेष्यति ब्रह्मा च कंचिमन्त्रं अपित्या उच्चरनुज्ञां ददाति यध्व मुस्तां समिधमनुयाजहोमार्थमाहवनीये ऽस्यादधाति सदनुयाजमि- वाधानमित्युच्यते ॥ २९८ यानीः साये पूर्व प्रेष्टितमिध्यमवहनं विमुक्तं कृत्वा तेन पूर्ववत सकृत परिधीन संमृज्य मन्त्रण पाहवनीयं समार्टि सोऽयमु- साहवनीयसंमार्ग इत्युच्यते । '२९९ अध्वर्युर्जुहूपभृताशादायात्यकन्याश्राध्य भाग्नीध्रण असं- महनहितस्पय हस्सन प्रत्याधित होतारं. याज्यापठनार्थ प्रेष्यति होचा घटते प्रक्षिप्तमित्यूर्वार्धे जुहोति पुनम्तथैशाश्रावणादिकृत्या वषट्कारे ममिन्मध्ये जुहोति पुनस्तथैव कृत्वा वषट्छते समिधा मूल- मारन्यापपर्यतं संतराधारया जुहोति सो ऽयमनुजाचारो ऽनुयाज- हामश्चाच्यते॥ ३०० अत्र यनु पश्चात प्रधानयागानन्तरं रज्यने योरति व्यत्पत्त्या हाचा पठामाना याज्यामन्त्रा अनुयाजा रत्युच्यते ॥ ३०१ ते च बीधातुप्रतिफलोटपथमपुरुषान्ताः धोतवत्पदान्ता दति प्रयाजवदुच्यन्ते । ३०२ अनुयांजप्रचारानन्तरं उवगागत्य यथास्थानं सुची साद. पित्वा यजमानेन सह मन्त्रेण जुहूमध्या उत्तानेन दक्षिणहस्तन राहाति एवं नीचेन सध्याहस्तेन अधासात उपभृतं अध्वर्युयजनों कुरुत: तत उभी प्रागयां जुहूं मन्ोण दक्षिणांसपर्यन्तं पापर्यतः तथैवोपभृतं प्रत्य. गयां उत्तरश्रोणिपर्यन्तं पापयतः तदेतत्कर्म सुनहनमित्युच्यते ॥ ३०३ तमो ऽवर्षहा मध्यमदक्षिणोत्तरान्परिधीन क्रमेण पृथक्- स्थामन्त्रैरनक्ति एतत्कर्म परियजनमित्युच्यते ॥ . ३०8 ततः उपभृतं जलेन संस्पृश्य यथास्थानं सुचौ सादयित्वा जुहा आधारभूतं सविधृतिपवित्र प्रस्तरं रहीत्वा मन्त्रण प्रस्तरामाणि जुहामनक्ति तथैवोपभृतिमयानि अनक्ति तथेत्र ध्रुवायां मूलानि अनक्ति मवेतत्यप्तराजनमित्युच्यते । ३०५ प्रस्तरसंबन्येक कृष्णमादाय प्रजा निधान दक्षिणेतराभ्यां ·श्रीतपदा निर्वचनम् । हस्साम्यां प्रस्तरं धृत्वा जुहामध्यापमवटभ्य गाथाय प्रत्याशविते प्रेषं पठति स सूक्तवाकप्रेष रत्युच्यते । ३०६ अध्वर्युनिषतो होता यं मन्वं पठति पसूक्तयाक रत्युच्यते । ३०७ मुक्तशलान्तर्गतमन्यविशेषपठनकाले अध्वर्युर्याजमान मन्त्रं पाठयति सह सन्जितिवाचनमित्युचते ॥ ३०८ सूक्तमस्य अन्तिमं देवेश्य रति श्रुत्वा तिर्यचं हस्तं कृत्वा कर्षत्रिय स्तरमाहवनीये ऽनुपहरति मन्त्रेणाध्वर्युम्लत्मस्साहरणामिति गीयो॥ ३०९ सतः पूर्व प्रजातं यथास्यात्तथा निहितं वृणं गृहीत्वा श्राग्नीधं संबोधति सन्नीत दति श्राग्नीधस्तु अध्वर्यु प्रति संवदस्य रति पति पुनरध्वर्युसमाह अगानग्नीत् इति पुनराग्नीधसमाह अगन रति पुनरध्वर्युस्तमाह वा वय इति पुनराग्नीधस्तमाह श्री ३ षट् दति पुनरध्वपुर होतं कृणं प्रदर्शयवानीधं प्रत्याह इदं ३ हि दति तत पानीघ्रस्तं प्रत्याह अनुपहर रति ततोऽध्वर्युस्तत तणमाहवनीये उनुपहरति सदेत वृणपहरणमित्युच्यते । ११० ततो ऽध्वर्युहातारं प्रेति प शंयुवाकष इत्युच्यते । ३११ अध्वर्युप्रेषितो होता यामृचं अर्धचे अवसाय एकश्रुत्या अन्ते प्रणवरहितां पतिं सा एक शंयुपदर्घाटतत्वात शंयुशाक रति गीयते ॥ ३१२ पात्यभागपभृति सर्व प्रधानयाज्यादिकं मध्यमस्वरेण यठ- नीयं तत्र कंण्टे.मान्दिनयुगं मध्यममिति शितोतर्जठराग्निना प्रेरि- तापायुः कण्टदेशे संचारं कृत्वा मुखं प्राप्य यथास्थानं यन वर्णानाम- भिव्यक्तिं करोति स मध्यमस्वर रति उच्यते । ३१३ स्विष्टक्षत्प्रभृति शंयुषाकानामुत्तमस्वरेण पंसते तब तार तार्तीयसवनं शीर्षष्यमिति शिक्षावचनात बठराग्निमेरितो वायुः मस्सा- कदेशे संवारं कृत्वा पूर्ववत वानभिव्यजति स उत्तमस्वर रति पठाते। ३१४ शंयुधाकानन्तरं अध्वर्युहीने वेदं प्रदाय दक्षिणहस्तेन बुद्ध- माज्यस्थाली सोन जुहूमादाय दक्षिणेन यदा गार्हपत्यदक्षिणान्यो- येन गत्वा स्वयं एनीपश्चाद्वागेन गत्वा मुशादीनि पनीपुरोमागेन 0 ·३८ औतपदार्थनिर्वचनम् । नीत्वा गार्हपत्यस्य पश्चादूर्वानानुरूपविश्य होतुः सकाशात घेवं एहोत्वा जुव्हा अधस्तामुपभृत्स्थाने धृत्वा पाश्राव्य प्रत्याश्रावितो होता यति प्रेष्य तेन वषटकृत भाज्यस्याल्याज्येन चतुरवत्तेन जुव्हा गाई- पत्ये सोमाय जुहोति पुनश्चतुरवत्तेन त्वष्ट्र ततो देवानां पत्रीभ्यः तता यजमानस्य प्रनाकामत्वे राकायै मिनीवाल्यै कुव्ह अनुमते च पृथक्पृथक् चतुरवत्तेन हुत्वा स्वाहान्तरतैरेव चतुर्भिनाममन्ः सुवाहु- तीर्तुत्वा त्रिभिमन्त्रः सुबाहुतोष हुत्या. आश्रावणादि कृत्वा अग्नये यहपतये यजति देवानां पत्रीनां यागकाले गार्हपत्यकुण्डस्यो- परि पूर्वभागे अन्तधानाय अन्तर्धानकटं उदगयं स्थायित्वा देवानां पनीरिष्वा होतुष्येण गच्छति सोऽयं पनीमयाजपचार इत्युच्यते ॥ ३१५ तत्र गत्वा पूर्ववत होतुरङ्गुलिपर्वणी अङ्क्त्वा होतुर्हस्सो चतुष्ठत्व आज्यं सुवेण ददाति एतदाज्यं प्राज्ये डा इत्युच्यते ॥ ३१६ पूर्व रडापानं गृहीत्या होता कांश्चिन्मन्वान उच्चैः कांश्चिदुपांशु पति तदा अध्वर्युयजमानाग्नीध्राः इडापानमन्वारभन्ते आज्येडां गृहीत्वा यदा पूर्ववत मन्त्रान् पठति तदा अध्ययुः पनी चान्वारभते । अयं मन्त्रपाठः आज्येडोपहा मत्युच्यते ॥ ३१७ ततो विराग्नीधहस्ते षष्कृत्वः प्राज्यं सुवेण ददाति होता स्वहस्तगतमाज्यं प्राश्नाति प्राग्नीध्रश्च स्वहस्सगतमाख्यं . माश्नाति अत्र होतकर्तृकं प्राशनं भाज्येडाप्राशनमित्युच्यते ॥ ३१८ तत पाचम्य होता परिस्तरणरजलिमन्तीय अन्येनापः सेचर्यात प्राग्नीध्रस्तं बर्हिषि दक्षिणं उत्तानं हस्तं निधाय सव्येन जलं सिञ्चति एतदाज्येडामामार्जन मत्युच्यते ॥ सद सतंदनन्तरं शंयुवाकस्य विकल्पः अध्वर्युर्जुहां चतुर्रहीतं रहीत्वा सोनाऊन हातुरयेण गार्हपत्यस्य पश्चिममार्गण गत्वा दति- णाग्नौ मन्त्रण हुत्वा अपरं चतुर्रहीतं गृहीत्वा इमप्रवचनान्यस्या- धाय जुहां फलीकरणानोप्य मन्त्रेण जुहोति अन पूर्वहोमो दर्दानणा- ग्निमाश्चितहोम इत्युच्यते । ३२० द्वितीयस्तु फलीकरणहोम रत्युच्यते । ३२१ ततः अपरेण गायत्यं उत्तातो गत्वा यजमानाय वेद ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । ३९ दत्त्वा मन्त्रं वाचति ततो यनमानाद्वेदमादाय होने प्रददाति एवं वेदेवाचमित्युच्यते ॥ ३२२ होता वेदं पत्ये प्रदाय मन्त्र वाचर्यात अन होताध्ययुवा- इत्याश्वलायनसूत्रात अध्वर्युवा वाचति एतत्पनीवेदवाच मत्युच्यते। २३ ततः पनी वेदशिरसा मन्त्रेण स्वनाभि, स्पति एतद् घेदशिरस्करणकनाभ्यालम्भनमित्युच्यते ॥ ३२४ बौधायनसूजपठितत्वावध्वर्युः आश्वलायनसूत्रपठितत्वात होता वा पन्याः कटौ आग्नीधेण पूर्व निबद्ध योकं मन्त्रेण स्वस्वसूत्र- पठितेन विमुञ्चति एतत्पबोयोकविमोचनमित्युच्यते ॥ ३२५ ततः पूर्ववत होताध्वर्युा तयोकं पन्यज्जली निधाय तस्मिन् जलमानर्यात मन्त्रेण पनी तु तेन जलेन स्वमुखमार्जन बाहाङ्गे करोति इदं मुखधिमार्जनमित्युच्यते ॥ ३२६ ततो गाई पत्यं परिषेचयित्वा चतस्रः समिधो मन्त्रैः प्राधा- पयित्वा पुनः परिषेचर्यात एतद् उत्तरगाह पत्यसमिदाधानमित्यच्यते । ३२७ ततः पवी तूष्णी यथागतं तीर्थन विहारावहिनिष्काति एतत् पत्रीनिष्क्रमणमित्युच्यते ॥ ३२८ अध्वर्युः उत्तरेण गार्हपत्यं प्राङागत्य प्राज्यस्थाल्याज्येन धां मन्त्रेण परयति यजमानो ऽपि तं मन्त्रं पात एतन धवाप्यायनमि- त्युच्यत । ३३६ ततो यजमानः स्वभागं ब्रह्मणां प्राशिवहरणस्य पश्चात कुशेषु वेझां स्थापितं मन्त्रेण प्राश्नाति एताजमानभागमाशनमित्युच्यते। ३३० ततो ऽध्वर्युः प्राहवनीये आज्यस्थाल्याज्येन सुषेण देवदे- पताकया सुचा एकामाहुति हुत्वा तथैव अल्पाक्षरैर्यजुर्मन्नवाहुती- हुत्वा चतसभिातिभिश्चतस पाहुतीर्तुत्वा द्वाभ्यामनीवरुणदेव; ताकाभ्यां अग्भ्यां हुत्वा द्वाभ्यामृभ्यां अयसे .अग्नये हुत्या देवदेवता. कया एकया ऋचा हुत्वा एकया चा अग्नये स्विटते हुत्वा प्रजा- पतिदेवताकया एकया ऋचा जुहोति अयं होमः अध्वर्युकतकनित्य- पाश्चित्तहोम इत्युच्यते ॥ ३३१ ततो वेद्यास्तृतसर्वबहिर्मुष्टिभ्यः प्रत्येकं किंचित किचिद ·. श्रीसपदार्य निर्वचनम् । रहीत्वा प्रवायां, मन्त्रण समज्य मन्त्रणाहनीये प्रतिपति तदेतद्धर्हि- रेकदेशानुपहरणमित्युच्यते ॥ ३३२ तत उत्थाय जिणं पादं वेदिमध्ये निधाय धुवया मन्त्रण जुहोति सो ऽयं ममिष्टयनुहीम रत्युच्यते । ३३३ येन मन्त्रेण जुहोति स मन्त्रः समिष्टयरित्युच्यते ॥ ३३४ ततः प्रणीतापानं वेत्या निधाय यजमान मन्त्रं वाचर्यात ततो ऽवर्ष यजमानो प्रतिदिशं प्रणोताजलेन , कुशेमार्जयति । बाच्या दिशि देवा इत्यादिमन्त्रेण प्राच्या, दक्षिणस्यामित्यादिमन्त्रेण दति- यस्यां, ततो ऽप उपस्पृश्य प्रतीमित्याविमन्त्रेण प्रतीच्या, उदीच्या- मित्यादिमन्त्रणादोच्यां, मतो ऽध्ययुः प्रणीताजलथेषं घेयां मन्त्रण प्रतिपति एतत्मणीताप्रणयननिनयमित्युच्यते ॥ ३५ होता तु पोतनीयोविमोचनानन्सरमेव तयार रही. स्वा गार्हपत्यस्य पश्चात् द्विगुणं प्राक्पाशं निधायोपरिष्टावस्योदगाणि घेदवणानि निधाय अग्निहोत्रहवणी जलपूर्णां तस्योपरि निधाय घेद- वृणैरभिमृश्य पानी मन्त्र वाचति ततः प्रतिविशमुदकमध्ये मिञ्चन तथैोदकमळ सिञ्चतों पनी मन्वं वाचति तदेतद्दकोदतम- त्यच्यते ॥ ३३६ तत या सचा परेन यजुर्मन्त्रेण च अग्निहोत्रायणीग- तेन जलेन दाता पत्रो च पात्मानं मार्जयेते ततो यजुर्मन्त्रेण उभी नितिदिशि जलं सिञ्चतः ततो होता वेतृणानामधस्तात शतायां पन्यजली तथा स्वसव्यहस्ते च तिणहस्तेन अग्निहोत्रहवणीमा- दाय तज्जलं मय प्रतिति तदेतदग्निहोत्रहवणीजलनिनयनमित्युच्यते।। ३३७ होता घेदवृणानि अग्रभागे दक्षिणहस्तेम धृत्वा तन्तुश- दाता मन्त्रेण गार्हपत्यादारभ्याहयनीयपर्यन्तं विश्व स्तृणाति एतत् धैर्दस्सरणमित्युच्यते ॥ ४३८ तत आहवनीयस्य वायव्यदेशे तिष्ठन् माज्यस्याल्याज्येन सुवेण निभिङ्मन्त्रैः प्रत्येकं हुत्या तिसृभियातिभिश्च प्रत्येक हुत्वा समस्तव्याहृतिमन्त्रेण जुहोति अयं सप्ताहुतिहोमः होतकर्तृक- नित्यप्रायश्चित्तहोम इत्युच्यते ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ३३९ ततस्तव तिष्ठन एकया चा पाहनीयमुपतिष्ठते तत- तीर्थन निष्कामति सा एक होतृकर्मणां मध्ये चरमकर्मकरणत्वात संस्थाजप इत्युच्यते । ३४० ब्रह्मा तु प्रणीतामणय ननयनानन्तरं होतृवत् तत्रैव तिष्ठन आहवनीये सप्ताहुतीहुत्या संस्थानपेनोपस्याय तीर्थन निष्कामति अयं होमो ब्रह्मकर्तृ नित्यप्रायश्चित्तहोम रत्युच्यते ॥ ३४१. एतदोमानन्तरं यजमान उत्थाय प्राङ्मुखो भूवा स्वस्था- नादारभ्य निभिर्यजुर्मन्त्रैः प्रत्येक दक्षिणेन पदा द्वाभ्यां पादाभ्यां उड्डीय या प्राची दिशं गच्छति तत्रैव स्थित्वा एकं यजुर्मन्त्रं पठति पतत्कर्म विष्णु कमक्रममित्युच्यते । ३४२ ते च मन्त्रा विष्णक्रमपदवाच्या भवन्ति । ३४३ ततस्तत्रैव तिष्ठन् मन्त्रणाहनीयमुपतिष्ठते पतवाहवनीयो. पस्थानमित्युच्यते ॥ ३४४ ततो बहिनिष्क्रम्य तव वा तिष्ठन् मन्त्रेणादित्यमुपतिष्ठते पतदादित्योपस्थानमित्युच्यते ॥ ३४५ ततो द्विषन्तं ध्यायन मन्त्रोण दर्भणात्मानं मान्यते एत- दात्ममार्जनमित्युच्यते ॥ ३४६ ततो दर्भ निरस्याप उपस्पृश्य स्वहृदयं मन्त्रेणाभिमृति तदेतत हृदयाभिमनिमित्युच्यते ॥ ३४७ततो ऽप उपस्पृश्य उदङ्मुखः सन् मन्त्रेण प्रदक्षिणमात्य मन्त्रेणापसव्यमावर्तते एताजमानावर्तनमित्युच्यते ॥ ३४८ तत उपविश्याहवनीये मन्त्रण समिधमाधाय मन्त्रणाहर- नीयमुपस्थाय स्वायतन एव तिष्ठन द्वाभ्यामृग्यां एकेन. यजुर्मन्त्रेण च गार्हपत्यमुपतिष्ठते तस्मिन् यजुर्मन्त्रे तु मामितिपदानन्तरं स्वनाम शर्मपदर्घाटतं चतुर्यन्तमुक्त्वा ज्योतिष्मतीमित्यादिमन्त्रशेषं ब्रूयात ततो यावन्तो धनमानस्य पुत्रा: तावतां ज्येष्ठानुक्रमेण प्रत्येकं स्वनामवत चतुर्थन्तमुक्त्वा ज्योतिष्मतामित्यादिमन्वशेषमुक्त्वा अन्ते तन्तवे रति- चतुर्थान्तमुक्त्वा ज्योतिष्मतीमित्यादि पात् एताजमानकर्तुगाईप- त्योपस्थानमित्यच्यते ॥

·४२ श्रीतपदार्थ निर्वचनम् । ३४९ तत एकं यजुर्मन्त्रं पठति स यजसमाप्ती पठामानत्वात् यधिमाक इत्युच्यते ॥ ३५० ततः पूर्वत्तिर:पवित्रमय भावस्य आहवनीयं परिषच्य समन्त्रक चतस्रः समिधाधायं पुनः परिषिञ्चति अयमुत्तराहनीय- परिषेक रत्युच्यते॥ ३५१ तत एकामृचं जपति मा एक यजस्य पुनरालम्भ रत्युच्यते । ३५२ सतः प्रागुडीय गोपदवतीमृचं जंपति अयं . गोमतीजप रस्युच्यते । ३५३ ततो ब्राह्मणभोजनाय आत्मानं बौधायनसूत्रोक्तमार्गण प्रेात सो ऽयमात्मसंप्रेष इत्युच्यते ॥ ३५४ उक्तान्यष्टिकरदार्थानां नामानि वानीमाधानसंन्धिनां पदार्थानां नामान्युच्यन्ते तत्र गार्हपत्यक्षिणान्याहनीयनामकानां प्रयाणामग्नीनां तत्तदायतनेषु स्वस्वसूत्रोतविधिना स्थापनं अग्न्याधा- नमाधानमिति चोच्यते ॥ ass মানন্ধনিয়া থানাথিন্ধাক্কি ঝাথা- त्याक् ण्डिलकरणाग्निप्रतिष्ठापनान्तं कृत्वा पाघारहामानन्तरं गायत्रीमन्त्रण सवित्रे चर हुत्वा स्विष्टशव अवदाय अन्त:परिधि सायिक एकविंशत्युवस्य यद्वेवा इत्यादिकस्य प्रथमानुवाकस्य एकै- या चा आज्याहुतीर्तुत्वा त्रयोदशर्चस्य पदवीर्यामत्यादिकस्य द्वितीयानुवाकस्य एके कया तथैव हुस्खा सप्तदशर्चस्य आयुष्ट इत्या- दानुवाकस्य ऋग्भिस्तथैव हुत्वा सिंहे व्याघ्र इत्यादिकस्याष्टर्चस्यानुवा- कस्य भिस्तथैव हुत्वा मित्याणिर्यजमानः स्वायतने तिष्ठन् वैश्वा नरायेत्यादिकेर द्वादशनानुवावेनाग्निमुपस्थाय त्रयोदश ममिध था- भय एकया ऋचा हुत्वा स्विष्टलददिहामशेष समाय बरं वस्वा अग्नः पुरस्तात अश्वत्थपणेषु हुतशेषं निदध्यात् । अयं होमः पापतारतम्या- नुसारेण संवत्सरं मासं चतुर्विशतिदिनानि षट् दिनानि चीणि दिनानि वा क्रियते । अस्य होमस्य अमावास्थायां पौर्णमास्यां वा पारम्भः यान्ति होमदिनानि तावत्सु दिनेषु स्वीसंगममांसभक्षणपर्यशयना- सत्यभाषणवर्जनं अयं कूष्माण्डपदेन श्रुत्यादिषु प्रसिद्धः ।

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । ३५६ अथान्यो होमः तत्र पूर्वाहु रामग्निं प्रतिष्ठाय पाधार होमान्तं स्वा गायच्या मवित्र चरुणा हुत्या अग्ने नति पचेनानु- वाचन प्रत्यचं वरुणा हुत्या महसशीर्वत्यष्टादशनानुवान प्रत्यक्ष हुस्या अग्नर्मच रति द्वाविंशत्यचेनानुवाकेन तथैव हुत्या या वामि- न्द्रेति चतनभिभिस्तथैव हुत्वा यो वामिन्द्रेयष्टाभित्रभिस्तथैव हुत्वा पवमानः सुरिति सप्तदशनानुशकेन तथैव हुत्या यशा रति विंशत्यूचेनानुबान तथैव हुत्वा वैश्वानरो न इत्यष्ठीभिभि. स्तथैव हुत्वा चतसंभियाहृतिभिः प्रत्येकं हुत्वा स्विष्टकदादिहोमशेषं समापयेत् । ततो जलपूर्ण पात्रं एहीत्वा नै ती दिशं गत्वा चतुष्पणे गोमयेनोपलिप्य तत्रोपविश्य जलपात्रं पुरस्ताविधाय तस्य जले प्रात्मनः प्रतिबिम्ब अवेतमाणो मन्नान जपेत । ते च.मन्त्राः सिंहे मे इत्याद- यस्ति पततिसंख्याकाः । ततस्तत्यानगतं जलं नेत्यां दिशि स्ववैरियो यस्यां दिशि निवसन्ति तस्यां वा दिशि मन्त्रण निनयति । ततस्त- त्यानं तस्यामेव दिशि परास्य पृष्ठता निवेक्षमाणः सन् यथागतमागस्य इस्ती पादौ प्रताल्य आचमनं कुर्यात् । एवमेशा यह सप्ताहं पञ्च- दश दिनानि एक मासं मासद्वयं षण्मासं संवत्सरं वा शत्यनुसारेण कुर्यात कर्मान्ते ब्राह्मणान पायसावन भोजयेत् गहिरण्यादिच प्रालणेभ्यो वयात अयं होमः प्राधानाधिकारसंपादकसमस्तपापलय- करः अथ च सर्वकानुष्ठानाधिकारसंगदकः सो ऽयं गणहोम रत्युच्यते ३५७ मृदा निर्मितं समचतुरस्रं प्रतिदिशं अष्टादशाङ्गुलविस्तृत होमानुसारण ततो ऽधिकं था न तु ततो न्यनं चतुरनुलोच्चं मध्यानतं स्थण्डिलमित्युच्यते ॥ ३५८ दक्षिणावेन दीयमानं धेनुसुवर्णादिक प्रियते ऽनति करपात्यत्या वर इत्युच्यते ॥ ३५८ भाधानात्यर्वदिने नान्दीमा क्रियते यत्र मत्यवमुसंजका विश्वेदेवाः तिलकार्य यवैरेव क्रियते पैतृकर्माप कर्म सोनेव त्रियते विश्वेषां देवानां पूजनानन्तरं मातृपितामहीपपितामझ रज्यन्ते ततः पितृपितामहपितामहाः ततो मातामहमातुःपितामहमातुःमपिता- महा: सपनोकाः दास्तु समयो मलाः सायाः पितृकार्य ऽपि भवनित .

·४४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ब्राह्मणाश्च पितस्थाने ऽपि युग्मा भन्सि दाताः चामलकी फलानि चदक्षिणात्वेन दीयन्ते पितॄणां नामगात्राच्चारणं नव क्रियते किंतु तस्य स्थाने सर्वत्र नान्दोमुखा इत्युचते सर्वत्र "मन्त्रान्ते द्धिर्शित पदमुच्चार्यते तद नान्दीश्राद्धं दिशामिति चोच्यते ॥. ३६० अाधानापर्यदिने रात्री उदकशान्तिः प्रतिसरबन्धश्च क्रियते शुचिर्भूत्वा कर्म पाधानाभूतत्वेन संकल्प्य गोमयेन गोचर्ममा स्थलं उपसिष्य दर्भण जियकाष्ठेन था तूष्णी भूमिमुद्धृत्य'जलेन तूष्णी मात्य तत्र पञ्चप्रस्थपरिमिततीहीणां तन्दुलानां वा स्थण्डिलं कृत्वा याण्डलमध्ये प्रतीचीमारभ्य प्राचीपर्यन्तं मन्त्रेण दर्भण लेखां कृत्वा स्थण्डिलोपरि दक्षिणभागे सन्त्रण पूर्ववल्लेखां कृत्वा उत्तरभागे तथैव लेखां कृत्वा स्याण्डलमध्ये दक्षिणां दिशमारभ्य उदीचीपर्यन्तं लेखां कृत्वा ऽप उपस्पृश्य मैती दिशमारभ्य वायवीपर्यन्तं लेखां मन्त्रण कृत्वा आग्नेयोमारभ्य ऐशानीपर्यन्तं लेखां मन्त्रेण कृत्वा लेखाकरणं दर्भ जियकाष्टं वा व्याहृतिमन्त्रेण उत्तरस्यां दिशि निरस्य ाण्ड- लाहिः उत्तप्तः, पागयान दानास्तीय तेषु प्रोक्षणीमुदकुम्भं पञ्चा- स्थयवपूर्णझांस्यपात्रे सूत्रद्वयं च सादयित्वा सर्वाणि पात्राणि दर्भेः प्रच्छादन पवित्रं तूष्णीं कृत्वा प्रोक्षणीपात्रमुत्तानं कृत्वा तत्र उदगगं पवित्रं निधाय उदकमानीय तूष्णीं त्रिरुत्यय प्रोक्षणी पवित्रेण प्रोत्य • उदकुम्भमुत्तानं कृत्वा पवित्रेण प्रोदय कांस्यपाजस्थसूत्रद्वयं च प्रोदय उदकुम्भं सुगन्धिद्रव्येण गुग्गुल्वादिनाधूपयित्वा याण्डलोपरि प्रागयान बभीनास्तीर्य गन्धोदनावतपुष्पैः फलेश्चावकीर्य तनोदकुम्भ निधाय तस्यारि पवित्रमुदगयं निधाय उदकुम्भे उदकं मन्त्रेण पूरर्यात । उद- कुम्भे गायत्रीमन्त्रेण एखासततन्दुलानाण्य उदकुम्भस्य समन्तात याहू- तिमन्त्रेण पुष्पदूर्वाफलान्यवकीर्य उदकुम्भ दुवादर्भे: प्रच्छादा उदा- म्भस्य पुरस्तात उदगयानं दान मन्त्रेण परिस्तीर्य दक्षिणतो व्याहृति मन्त्रण प्रोगयान् पश्चिमतः उदगयान मन्त्रेण उत्तरतः प्रागयान मन्त्रण परिस्तीर्य धतुरो ब्राह्मणान् चतसा पूर्वादिदिक्षु जपकर्तृन कृत्वा यज्ञ- मानो ब्राह्मणाश्च दर्भहस्सा: दीयैः कुम्भ स्पृशन्तो जन्ति, शं न रत्यूचं गायत्री पच्छो ऽईर्चशः सवी व ततो वेदादीन चतुरः ततः ·४५ औतपदार्थनिर्वचनम् । कृणुष्वति मतं राक्षानं मदे दिदित्यर्धचं इन्द्रो दधीच इत्यनुवाकं यत चन्द्रति ? चौ महां इन्द्रेति द्वे चो यदेवां: पुरःसद दति पञ्चप. योयान अग्नये रताप्न दति पञ्च अग्निरायुष्मानिति पञ्च या वामि- न्द्रति चतमः यो वामिन्द्रत्यष्टौ अग्ने यशस्विति चतस्रः हिरण्यवर्णाः शुचय ति चतमः सतापाइतेत्यनुवाकं नमो अस्तु सपैश्य इति चतसः अयं पुरो हरीति पञ्च पर्यायान आशुः शिशान इत्यनुवाकं शं च मह- त्यनुवाकं ममाग्ने खर्च इत्यनुवाकं अग्नमन्ध इत्यनुवाकं समोची नामा. सीति षट् पर्यायान हेतयो नाम स्येत्यनुशाकं शतायुधाति पञ्च भूतं भव्य भविष्यदित्यनुवाकं चतुषो हेतिरित्यारभ्य धातव्यं पातयामीत्यन्तं प्राणो रततीत्यनुवाकं सिंहे ध्याघ्र रत्यनुवाकं अहमस्मीत्यनुशाकं ता सूर्या इत्यनुवाकं अग्निनः पावित्यनुवाकं यास्मेत्यनुवाकं नवो नव इत्यनुवाकं अग्नये इत्यादीनुपहोममन्त्रान दधिक्राण्व रत्वृचं पापो हि ष्ठेत्यूचं यचिदि त इत्यूचं इस म इत्यूचं पाबमानी: उदुत्तिित सूक्त परिणो रुद्रस्यति सूक्तं ब्रह्म जजानमिति ब्रह्ममूक्तं विष्णोर्नु कर्माित विष्णुसूक्तं जातवेदस इति सूक्तं हिरण्यवर्णामिति श्रीसूक्तं तच्छयोरि- त्यनुवाकं नमो ब्रह्मणइति मन्त्र जिवारं जपन्ति ततः प्रणवेनोदकुम्भ मुत्याय प्रणावं त्रिरुच्चार्य पुनरुदकुम्भ तत्रैवस्थापयित्वा पता ब्राह्मणा: सपनीकं यजमानं उदकुम्भोदोन दीयैः व्याहृतिभिः प्रोक्षन्ति ददं सर्व कर्म उदकशान्तिरित्युच्यते । ३६१ अथ ब्राह्मणाः सूत्रद्वयमादाय नागेशं वासुकिं तत्र ध्यात्वा- यम्बकमन्त्रेण त्रिवार जय भस्मना मूत्रद्वयमानिय अग्निरायुष्मानित मन्त्रण यजमानस्य दक्षिणहस्तं एहीत्वा बृहत्सामेति मन्त्रेण एकं सूत्र मपरं सूत्रं पन्या वामहस्ते बधीयुः बन्धनस्थाने यो ब्रह्मणेति मन्त्रण भस्मना रतां कुर्यु: यजमानः पूर्वस्यां दिशि नपत्र ब्राह्मणाय हिरण्यं दद्यात दक्षिणस्यां दिशि जपत्रं रजतं पश्चिमविशि जपत्र काश्यं उत्सरस्यां दिशि जपकर्ड वस्त्रां दद्यात रदं कर्म तियरबन्ध इत्युच्यते । ३६२ बध्यमानं सूत्रदयं प्रतिसस्पदवाच्यम् ॥ ३६३ ततः प्रातःकाले एकविंतिदाणां त्रीणि पिजलानि हास्या एकन पिनलेन भण्ठमारभ्य मुवपर्यन्तं मायेद द्वितीयेन नाभि ·४६ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । मारभ्य कगठपर्यन्तं मानयेत तृतीयेन नाभेरधस्तात् गुल्मपर्यन्तं मान- येत् ततः पिज्जूलानि प्रेक्ष्य उदीच्यां दिशि परित्यजेत् ततो 5 उप- स्मृति एतत्कर्म पंव मत्युच्यते ॥ ३६४ मतानां टीणां स्तमक: पिजलमित्युध्यते । ३६५ ततः आपो. हि ष्ठति तिभिरंग्भिः प्रत्यूचं जलमाचामेत सतत मन्त्राधम मत्युच्यते । ३६६ मत प्रात्मानं मन्त्रमार्जयते तेच मन्त्राः दधिनगन रत्येका, यत्किं चेदमित्येका, कितास इत्येका, हिरण्यवर्णा दति चतमः, पक्ष- मान: सुपित्यनुवाकः, कया न ति तिम्रः, तरसमन्दोति चतसः, समस्तध्यातिः, शं नो देवीरित्येका, एवं पयपि पक्षनादि कुर्यात रदं मन्त्रमार्जन मन्त्रपक्षिमिति घोच्यते ॥ ३६० त्विजश्च पवनादिनयं कुर्यः ततः पुण्याहवाचनं तत्रा- निः मीयतामिति विशेषः । तच्चत्यम् । आदौ गणपति बोडशोपचारः संपूज्य मही ठोरिति भूमि संप्रार्य ओषधयः समिति भूमौ शत्यनु- सारेण ब्रोहीणां राशियं उदकसंस्थं विधाय आकलशेचिति राश्या: कलशद्वयं निधाय इमं मे गति कलशयोर्जलमापूर्य गन्धद्वामिति गन्य प्रक्षिप्य या ओषधीरिति सप्तधान्यानि प्रतिष्य काण्डाकाण्डा. दिति दूर्वाः अश्वत्थव इति पञ्च पल्लान् स्याना पृथिवीमि सप्त मृवः स हिरवानीनि पञ्च रनानि हिरण्यरूप इति हिरण्यं च प्रक्षिप्य युवाः सुधामा इति द्विसूत्र्याकलशशष्ठी वेठयित्वा पूर्वा दर्वाति कल- शयोपरि पूर्णपात्रे म्यापयेत् । ततः कलशयास्तत्त्वायामीति काण- मावा बोडशोपचारः पूयित्वा युग्मान बालणान् उदङ्मुखानुपवे- शयेत । ब्राह्मणास्तु सपनोकं यजानं प्रतिबयु: मातृदेवो भव पितृ- देवो भव आचार्यादेवो भव अतिथिदेवो भवेति। एताः सत्या अाशिषः मन्तु इति यजमाना बयात् । ततः अनिकृतनानुमण्डलः कमलमुकु- समदृशमजलं शिरस्याधाय दक्षिणेन पाणिना सुवर्णपूर्णमुत्तरकलशं धारयित्वा दोघी नागा नयो गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि च तेनायुःप्र- माणेन पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु रत्यनेन मन्त्रण उत्तरफालशं स्वशिरसा पत्रीशिरसा विवाहादी संस्कार्यशिरसा च संयोज्य कलशस्थाने सन ·श्रीसपदार्थनिर्षचनम् । स्थायित्वा पुनर्गहीत्वा मन्त्रण तथैः कृत्वा पुनर्रहीत्वा प्रवेण सः रति त्रिवारं कुर्यात । सती यजमान: शिवा पापः मन्विति भवन्तो ध्रुवन्विति ब्राह्मणहस्ते जलं दयाह । ब्राह्म- खाश्च शिवा आपः मन्त्विति देयुः । ततो यजमानो गन्धाः पान्तु सुमङ्गल्यं चास्त्विति भवन्तो अन्वित ब्राह्मण हस्ते चन्दन वयात् । ब्राह्मणास्तु गन्धाः पान्तु सुमङ्गल्य चास्त्विति वदेयुः। अतता: पान आयुष्यस्त्विति भान्तो अन्त्विति यजमान: प्रततान वयात । ते च अक्षताः पान्तु आयुष्यमस्तु इति ब्रयुः । ततः पुष्पाणि पान्तु सैश्रियस्त्विति भवन्तो बुंन्त्विति यजमानः पुष्याणि वयात् । ब्राह्मणास्तु पुष्पाणि पान्तु सौश्रियमस्त्विनि ब्रयुः । ताम्बूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्विति भवन्तो अन्विति यजमानस्ताबलानि दक्षात । ब्राह्मणास्तु ताम्बलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्त्विति बयुः। । दक्षिणाः पान्तु बहुधेयं चास्विति यजमानो दक्षिणां ददयात् । ब्राह्मणास्तु दक्षिणा: ब्रयुः । यजमानो दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चारिति जलं दत्वात् । ब्राह्मणास्तु दीर्घमायुरित्यादि अस्वित्यन्तं बयुः । ततो यजमानः यं कृत्वा मर्ववेदयक्रियाकरण- मारम्भाः शुभाः शोभनाः प्रवर्तन्ते समहमाङ्कारमादिं कृत्वा सायजुः सामाशीर्वचनं बहुषिमतं विज्ञान भवद्विग्नुज्ञातः पुण्यं पुण्याहं वाच- यिष्ये ति बयात काह्मणाः वाच्यतामिति. ब्रयुः यजमान: भद्रं कर्णा- भिरित्यूचं द्रविणोदा दक्षिणम इत्य॒धं सविता पश्चातादित्यूचं नशे नत्र रत्यूचं उच्चा दिवीत्यूचं सं त्वा सिञ्चामीत्यधं च पठित्वा बनि- यमतपःस्वाध्यायक्रतुदमदानििशष्टानां ब्राह्मणानां मनः समाधीयतां इति प्रार्थयेत् । समाहितमनतः स्मः इति ब्राह्मणाः । प्रमीदन्तु भवन्तः ति यजमानः प्रसन्नाः स्मः इति ब्राह्मणाः । ततो यजमान: शान्तिास्त्वित्यादिभिः इष्टसम्पदस्त्वित्यन्तैराशीमन्नः पात्र मलं सिञ्चति अरिष्टनिरसनमस्तु यत्यापं तत्पतिहमस्त्विति मन्त्राभ्यां पात्राद्वहिर्जलं सिञ्चेत् पुनः यच्छ्रे यस्तदसित्वत्यादिभिः सा रष्टदेवताः श्रीयन्तामित्यन्तैर्मन्यैः पात्रे नलं सिञ्चेत् ततो हता बलद्विष रस्या- विधिः शाम्यन्वीतय इत्यन्तर्बहिर्जलं सिति ततः शुभानि वर्धन्ता- पान्तु बहुधेयं चास्त्विति ·४८ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । मित्यादिभिः महासेन: प्रीयतामित्यन्तैः पात्रे मिञ्चति सतः पुण्याह- कालान चार्चायध्ये इति ब्रूयात ब्राह्मणास्तु धाच्यतामिति बयुः यनमानः उद्गातेव शकुनइत्यूचं याज्ययेत्यादि संस्कुरुते दस्यन्तं ऐतरेयनालणं यत्पुण्यमित्यादि कुरुते इत्यन्त तैत्तिरीयब्राह्मणं च पठित्वा मह्यं सह कुटुम्बिने महाजनानमस्काणाय आशीर्वचनमपेतमाणाय करिष्यमा- णस्य अमुष्य कर्मणः पुण्याहं भवन्ता ब्रुवन्विति बयात ब्राह्मणास्तु ओं पुण्यामिति प्रतिब युः इमे वचनप्रतिवचन त्रिवारं पठनीये ततो यजमानः स्वस्तये वामित्यवं आदित्य उदयनीय इत्यादि स्वस्त्युह्म- न्तीत्यन्तं ऐतरेयब्राह्मण अष्टो देवा इत्यादि अमृत स्वस्तोत्यन्तं तैत्ति- रीयं च वालणं पठित्वा ममित्यादि करिष्यमाणाय अमध्ये कर्मणे स्वस्ति भवन्तो बुर्वान्त्वति बयात् ब्राह्मणास्तु आयुष्मते स्वस्तीति ब्रूयुः एवं पूर्ववत त्रिवारं कुर्यात् यजमानः सध्याम स्तोममित्यूचं सर्वा- मृद्धिमित्यादि य एवं वेदेत्यातं ऐतरेयत्राह्मणं सध्यास्म हव्यरित्यादि प्रतिष्ठतीत्यन्त तैत्तिरीयब्राह्मणं च पठित्वामहमित्यादिकर्मणः भवन्तो ब्रुन्विति बयात् ब्राह्मणास्तु कर्म ध्यतामिति ब्रयः पूर्ववत् निधारं कुर्यात् यजमानः श्रिये जात इत्यूचं श्रिय एवेत्यादि य एवं वेदेत्यन्तं ऐतरेयब्राह्मण यस्मिन ब्रह्मत्यादि अमृतासतामित्यन्तं तैत्तिरीयब्राह्मणं च पठित्वा महामत्यादि अमुष्य कर्मणः श्रीरस्विति भवन्तो अन्त्विति ब्रूयात. ब्राह्मणास्तु अस्तु श्रीः इति ब्रूयुः एवं विधारं कुर्यात ततो मङ्गलानि भवन्तु वर्षशतं पूर्णमस्तु गोनाभिद्धि- रस्तु रत्युक्त्वा कर्मप्रधानदेवतानाम प्रथमान्तमुक्त्वा अन्ते प्रीयतामि- त्युक्त्वा :शुक्रे भिरङ्गरित्यूचं तवयेत्र इत्यादि सभासद इतीत्यन्तं ऐतरेय ब्राह्मणं च पठित्वा शिवशिमित्युक्त्वा पत्री वामभागे उपवेश्य वास्तो. यते इति चसम्र ऋचः पठन् दक्षिणकलशं वामहस्ते उत्तरकलशं दक्षि- णहस्ते गृहीत्वा उभयो: कलशया: संततधारां पात्रान्तरे कुर्यात तत- स्तन जलेन युग्मा ब्राह्मणाः पत्रीयजमानयाभिषेकं दूर्वाङ्करैः आसप- ल्लवैश्च समुद्रज्येष्ठा इति चतसृभिस्वायन्तामिति तिसृभिः दमा आप रति तिसृभिः देवस्य त्वति यजुषा समस्तध्याहृष्भिः अभिषिञ्चन्ति ततो यजमानः बामणेभ्यो दक्षिणां रस्वा पुण्याहवाचनफलसमृद्धिर- ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । मिति भवन्तो खुर्वान्त्वति यात बामणाः पुण्याहवाचनालसमृ. द्विरस्त्विति बू युः सतो यजमानो नानानामगावभ्यो ब्राह्मणेभ्यो भूयसी दक्षिणां ददाति एवं सर्व कर्म पुण्याहवाचनर्माित स्वस्तिवाच मति बाध्यते। IE ततो गारी पदा शची मेधा माविषी विनया जया देख. सेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः तिः पुष्टिः सुष्टिः पात्मनः कुलदेवता माली माहेश्वरी कौमारी वैष्णवी वाराही इन्द्रोग्री चामुण्डा गणपतिः एतासां देवतानां घोडशोपचारः पूजनं मातृकापूजमित्युच्यते॥ ३६९ ततः एमाग्नेः पश्चात पागयान वानास्तीर्य तेषु दति- यतः पनी उपविर्यात उतरता यजमानः तयोरुत्तरतः प्राङ्मुखाः सई स्विनः ततः सपत्रीको यजमानः पुरुष पवेदमिति विष्णु स्मृत्वा पुरस्तादित्यादि निधि मत्यन्तं पित्वां मासपताल्लिख्य अग्नीना- धास्य रत्युपांशु चिरुच्चार्य उच्चैस्विर्षदेत सतः सन्म इत्यादि काम रस्यन्तं धस्विजः प्रत्याह विवस्तु तत्त इत्यादि काम इत्यन्तं पति- बायुः यजमानः प्रणवपूर्वकं तथेत्याह सदेतह सर्व पाधानसंकल्प इत्युच्यते॥ ३९० ततः सपत्रीको धनमानः ब्रह्मणः पादौ उपसंरा अमुक- धमर्माहं ब्रह्मत्वेन त्वा गच्छामि याजयतु मां भवानं चन्द्रमा मे अल्ला समे ब्रह्मा ब्रह्माणं स्वामुकशमाणं वृणे रति ब्रह्माणं वणीत बल्ला महन्मे इत्यादि भुतिषीयेत्यन्तं अपित्वा चन्द्रमास्तेनला स से ब्रह्मा मानुष रति बयात ततो होतारं वृणीते अमुकशाई होत्रेण त्वा गच्छामि यानयतु मां भवान अग्निम होता स मे होता होतारं स्वामुं वर्ण ततो होला महन्मे रत्यादि पित्वां अग्निष्ठे होता सते होता होता ते मानुष रति ब्यात ततोऽयु पीते अमुक- शमहिं आध्वर्यवेण त्वा गच्छामि यानयत भवान पादित्यो में ऽध्वर्युः स मे ऽध्वर्युरध्वर्यु त्वामुं वृणे सतो ध्वर्युः महन्मे घोष इत्यादि पित्वा प्रादित्यस्ते ऽध्वर्युः स ते ऽध्वर्युरध्वर्युरहं ते मानुषः रति अयात सत उढ़ावृवरणं विकल्पेन अमुकदमाहं पोवाण त्या गच्छामि यानयतु मां भवान् . पर्जन्यो मउद्गाता महातोहातार बल्लाहते मां ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । स्वामं वृणे सत उदाता महन्मात्यादि पित्वा पर्जन्यस्तउद्गातास तउद्गातोद्गाताहं ते मानुषः इति यात तत पाग्नीधं वृणीते अमु- कशाहमाग्नीध्रकर्मणां त्वा गच्छामि याजयतु मां भवान् प्राग्नीधं स्वामुं वृणे तत आग्नीधः भाग्नीधर्म करिष्यामीति वदेत् यजमान: ओं तति ततः सदस्यवाणं विकलन अमुकशाहं मावस्येन त्वा गच्छामि याजयतु मां भवान आकाशो मे सदस्यः स मे सदस्यः सदस्यं त्वामु पणे ततः सदस्यः महन्मइत्यादि पित्वं आकाशस्त सवस्य: सले सदस्यः सदस्यो ऽहं ते मानुष इति प्रतिवयात एतावत्सव स्विग्रामत्युच्यते ॥ ३०१ स्विावरणानन्तरं मधुपर्कः क्रियते शुद्धस्थले आसनेषु माङ्मुखान् ऋत्विज उपधेश्य वृतान त्विजो मधुपर्कणाहयिष्ये दति संकल्प्य प्रथमतः विनां पादान प्रतालयेत ततः शताचमनेभ्य स्वाभ्यो विष्टरी विष्टरी विष्टरः प्रतिएझतामिति विष्टरं दयाह स्विनस्तु प्रतिराहामीति विष्टरं हस्ते गृहीत्वा अहं वमति मन्त्रान्त उदगये विष्टर उपविन्ति महोभूताः अष्टाचत्वारिंशद्वर्भाः मूलप्रदेश- मारभ्य अयपर्यन्तं द्विगुणितसूत्रोष्टता: विष्टरपदवाच्याः ॥ ३०२ तमः पादयं पादं पादं प्रतिपद्यतामिति पादं दद्यात त्विनस्तु प्रतिगृहामीत्युक्तवातिगृहन्ति ततः पादोपक्षाल्य शुध्यर्थमा- चामन्ति । पादप्रक्षालनपया पात्रम जलं पादार्थ उदकं इति मुत्पत्त्यापाटाघाभ्यां चोति यत्प्रत्यये पामित्युच्यते । ३०३ ततः कृताचमनेषु वितु यजमानस्तेभ्यः अर्घ्यमय॑मध्ये प्रनिगृह्मवामित्यातवा अध्यं ददाति विनस्तु प्रतिराहामीति प्रति- हुन्ति । मूल्ये पूजाविधावर्घ इति कोशात अर्धः पूजाविधिस्तदर्थमुद- कमिति व्युत्पत्त्या पूर्वोक्तसूत्रेण यत्प्रत्यये गन्धाढ्यष्टोपचारसहित अर्य- पात्रस्यं जलं अर्ध्यमित्युचते । ३०४ ततो. यजमानः आचमनीयमाचमनीयमाचमनीयं प्रतिया. तामित्याचमनार्थ जलं ददाति विज्ञस्तु प्रतिराहामीति प्रतिरक्षा अमृतोपस्तरणमित्यादिमन्त्रेण पाचमनं कुर्वन्ति सतो ऽन्येन जलेन शध्यर्थमाचमनं कुर्वन्ति तनाचमनपात्रस्य नलमाधमनीयमित्युच्यते ।

·औतपदार्थनिर्वचनम् । ५१ १७५ ततो यनमानः मधुपर्की मधुपर्को मधुपर्कः प्रतियझता. मिति मधुपर्क ददाति विनस्तु पतिराहामीत्युक्त्वा प्रतियहुन्ति पूर्व पाह्रीयमाणं मधुपर्क मित्रस्य स्वेति मन्त्रेण प्रीतन्ते देवस्य त्वति मन्त्रोण अजला गृहीत्वा घेष्टितं सूत्रं विसस्य पिधानकं दूरीष्ठत्य मधु बाता इति यूवेन मधुपर्क अधेय तत्पाजं धमहस्ते कृत्वा सनत्यं मधु एक अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां निः प्रदक्षिणमालोन वसवस्वेत्यादिमन्त्रेण पाच्यां दिणि मधुपर्क अङ्गुष्ठानामिकाच्छननेन प्रातन्ति तथैव रुद्रा- स्त्वत्यादिमन्त्रेण दक्षिणतः प्रोक्षयन्ति तथैवादित्यास्त्वेत्यादिमन्त्रण पश्चिमतः सथैव विश्व स्वा देवा इत्यादिमन्त्रेण उत्तरतः ततोऽङ्गुष्ठा. नामिकाभ्यां मध्यात राहीत्वा भूतेभ्यस्त्वेति मन्त्रेण निवारं अवं प्रातन्ति ततस्तत्यानं भूमौ निधाय मधुपदेशं दक्षिणहस्ते गृहीत्वा विराजो दोह इत्यादिमन्त्रण भतर्यान्त ततो लौकिकजलेनाचामन्ति ततः पुनर्मधुपर्केकदेशं एहीत्वा विराजो दोहमित्यादिमन्त्रण भतर्यान्त पुनीकिकजलेनाचम्य मधुपदेशं गृहीत्वा मयि दोह इत्यादिमन्त्रण भत्तन्ति ततो लौकिकजलेनाचम्य मधुपर्कशेषं जले चिन्ति अमृता- विधानमसीति मन्त्रेण पूर्वदत्ताचमनीयनलेनाचम्य लौकिकनलेनाचा. मन्ति । कांस्यपानाभ्यां संपुटीकृतं उपरि द्विगुणितसूत्रोष्टतं मधुमि- नितं दधि मधुपर्क इत्युच्यते ॥ ३७६ ततो यजमानोगोः प्रतिगृह्यतामिति प्रत्येकमृतिभ्योगां ददाति विनस्तु प्रतिगृहामीयुतवा माता बद्राणमित्यूचं पठित्वा ओमुत्सृजतेति मन्त्रण गोसत्सर्जनं कुन्ति यजमानस्तु नववस्त्रयुग यज्ञोपवीतयुग्मं चन्दनं पुष्पमालां अलंकारान् फलादापहारं च त्विाभ्यो प्रदाति सेयं विष्टरवानप्रभृत्येतावत्पर्यन्ता मधुपर्कपूजेत्युच्यते ॥ ३७० ततो यजमानस्य देवयननयाञ्चा विहितो तत्रादौ अध्य- यो देषयननं मे देहि दति अध्वर्यु याचते सतो ऽध्वर्यु: आदित्यो देव इत्यादि ददात्वित्यन्तं पठति यजमानः प्रणवपूर्वकं तयेत्या । ब्रह्मन देवयजनं मे हि इति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मा चन्द्रमा देव इत्यादि ददात्वित्यन्तं पठति यजमानः पर्ववत्तथेत्याह । हातर्देवयजन में देहीति होतारं ततो होता अग्निर्देष रस्थादि दवात्वित्यन्तं पति ·औतपदार्थनियमन् । यजमान: पूर्ववत । उदासवयननं मे देहि रति उद्गातारं सत उदाता पर्जन्यो देव इत्यादि पति यजमानः पूर्ववदाह । सदस्य देवयजनं में देहिरति सदस्यं तप्तः सदस्य: आकाशो देव इत्यादि पठति यसमानः पूर्वधवाह । देवा रज्यन्ते यस्मिविधिकरणे ल्युटा देवोद्वेश्यकयाग- भूमिः देवयजनशब्देनोच्यते । ३०८ तस्य पूर्वातप्रकारेण पध्वादीन प्रति याचनं देवयन- नयाज्ञा दस्युच्यते। RSE ततो ऽध्यादयो गार्हपत्यस्य पश्चापविश्य इडेत्यादि मन्त्वित्यन्तं जन्ति अध्वर्युस्तु स्पयं राहीस्वा उददेशेन गत्वा यम- मानपत्रीभ्यां सह घेदात्करयोर्मध्येन प्रविश्य तिष्ठन् यजमानान्वारब्धः गार्हपत्यायतनं उद्धन्यमान इत्युचा स्फ्येनउन्ति ततः शं नो देवीरि- स्यूचा जलेनायोति भवं दक्षिणाम्यायतनं आहवनीयायतनं च उद्धन नधीतयणाभ्यां संस्करोति बचावोतयं नाम अधाचीनेन हस्तेन बलग्रो- . क्षणम्॥ ३८० सिकमा अपरमृतिका मूषविनमृत्तिका बल्मीकत्तिका महाहदमृत्तिका भरण्यवराहमिहसमृत्तिका पद्विनीपचं शर्कराः षट् हिरण्यशकलानि अश्वत्थः उदुम्बाः पलाश: शमी विकासः पनिहतं परण्यो मुजकुलाय: प्रसिद्वाश्वत्थस्य ,पार्द्राः सपनाः समरोहाः माते- शर्मानाः अशुष्कायास्तिसः समिधः त्रीणि सुवर्णशकलानि त्रीणि रजत- शकलानि एसे वितिपदार्थाः सम्भियन्ते संपादयन्से दति कर्मव्युत्पत्त्या संभारा इत्युच्यन्ते । ३८१ एतान पदार्थान वेयां प्रागयान् स्थापयति सन्मध्ये प्रथमतः वैश्वानरस्य रूपमित्यचा सिकतां स्थापर्यात ततः दिवं दिख रत्यक्षा उघरमृत्तिका अतीः कुर्वाण इत्यूचा मूषविलमृत्तिकां जज पथिव्या रत्यूचा वल्मीकमृत्तिकां प्रजापतिसृष्टानामित्यूचा महाद्दत्तिका यस्य रूपमित्यूचा अरण्यवराहविहतमृत्तिकां यत्पर्यपश्यवित्यूचा पद्विनीपचं याभिरहवित्यूचा षट् हिरण्ययकलानि प्रश्खो रूपमत्यूचा अखत्यं . * प्रजमा सिम्यनमेव महुवारिभाषितम् ।

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । अर्जः पृथिव्या रत्यूचा उदुम्बरं गात्रिया हियमाणस्येत्याभ्यां पला या ते सृष्टस्येत्यूचा शमी यत्ते सृष्टस्यत्यूचा विकतं यत्ते तां तस्ये. त्यूचा प्रनिहतं चिनियादश्वत्थादित्यूचा प्रसिद्वाश्वत्थस्य तिसः समिधः या ने अग्न इति यजुषा मुनकुलायं अश्वत्थाव्येति यो अश्वत्थ इति च द्वाभ्यामृग्भ्यां परायौ तती त्या समभरचित्यचा संभृतान संभारान पुनः संभरति ततः अरणीमुजकुलायमिदाश्वत्थ- समिढिरण्यशकलव्यतिरिकानां संभाराणां त्रेधा विभाज्य स्थापनं क्रियते एतत्सर्व कर्म संभारसंभरणमित्युच्यते ॥ ३८२ ततः गोपितृयज्ञो ऽनुष्ठीयते स चेत्यम् । अध्वर्युः प्राङ्मु- खस्यासीनस्य यजमानस्य दक्षिणगोदानप्रदेश अध्यायाणि त्रीणि दर्भ- पिज्जूलानि निधाय चालवत्सवं करोति ततः केशादिनखान्तानां शन्तनं करोति प्रव देवेनेति यजुषा यानि मदत र्शत यजुषा यजमानो ऽभिमन्त्रयते पन्यास्तु तूष्णी केशतिरिक्तलामाविष्कृन्तनं क्रियते अध्य- र्युर्यजमानमुदकुम्भेनाभिषिञ्चन इमा म पाप इत्यूचं वाचर्यात पनी तूष्णी खातो पीयजमानी प्रादेशं गत्वा ऽहते धासमी परिधायालं- कृत्याज्जनेनाजाते ततो यत्नमान एकविंशतिदर्भपिजलैस्वैधाविभक्तः गिरोनाभिगुल्फदेशान क्रमात तूष्णी पायित्वा पठ्या सह बहिर्गत्वा नर्थत्यांदिशि चतुष्पथे अध्वर्युणा पानीते उदपा श्रात्मानमधेवते अध्वर्युर्यनमान सिंह म इत्यनुवाकं वाचति पत्नी तूष्णीमवेक्षते अस्मि- न्काले ब्रह्मा दक्षिणत उपविति ततस्सदुदकं नैत्यां दिशि निनीय उद्यपानं परास्य अप उपस्पृश्य अनवेक्षमाणो यथागतं प्रदक्षिणमावृत्य भागत्य हस्तौ पादौ प्रताल्य पाचमनं करोति ततो. ऽध्वर्युर्यजमानं पवमानः सुचरित्यनुवाकं वाचयन प्रात्मानं यजमान पर्षी चादिः प्रोति सता 'यनमान: प्राचीनाबीती गोपितृयज करिष्य दति,संकल्प्य लौकिकानिमाहत्य दक्षिणाग्नी प्रणीय स्वायत्वा परिस्तीर्य पवित्र कृत्वा भाज्यस्थाली मुवं मानयिस्वा प्रात्य संस्कृत्य दक्षिणाग्नदत्तात: सायित्वा चतुर उदकुम्भान औदुम्बरों वर्वी दक्षिणाग्नेशणतः सदाशिवं बर्हिः एरकोपबहणे अजनाभ्यजने पात्रान्तरस्थमाज्यं स्फ्यं रशारहितं वस्त्र प्रसारित उलखसमुखले अण्णाजिनं नृपं अबस्थाली ·रेखाम. श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । मेक्षणं भाज्यस्थाली प्रातणी च सार्दायत्वा उद्धननाशेषणे दक्षिणाग्ने- दक्षिणतः करोति एकोनपञ्चाशत्संख्याकान् बैभीतकान अक्षान् उद्धन- नस्याने निधाय तद्वतिणतः पिण्डनिवापस्याने स्पयन अपहता असुरा इति यजुषा दक्षिणापवी रेखा करोति उदीरतामवर इत्यचा द्विग्वाति यावदानादित्यूचा उल्मुक्रमादत्ते अग्निः पावक स्त्यूचा उल्मुकेन तां रेखाभितपति तत उलपुकग्निसमीपे पृथनिदधाति उल्मके पायधिन्, प्रश्चोतर्यात सक्षदाच्छिवं बर्हिरित्यूचा रेखायां दक्षिणांयान दीन स्तृणानि अन्यान् दीन हस्ते राहीत्वा उत्थाय कृताञ्जलिः प्रहो दक्षिणामुखः उदीराणा इति मन्त्रेण पितृनाहयति हस्तभृतान दीन भूमौ निधाया पितृणां पुरस्ताक्षिणतो वा प्रासनं शयमित्यचा एरकोपबर्हणे निदधाति एकेन उदकुम्भार्धन तूष्णीं मार्ज- यति मधुतीस्पयामिश्रसक्तनां पाचत्रितयं ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा तादृशमेव पाचत्रितयं एतद्वः पितरः पामिति मन्त्रेण पितृभ्यो ददाति अवषि- तोदकुम्भोदकेन तूष्णीं मार्जयति सतः पूर्वमामादितानामताणां पूर्वतः यजमान उर्पावति दक्षिणतः पुत्रो ज्यष्ठस्ततो ऽनुजः पश्चिमतः उत्त- रतः कनिष्ठः एवमुपविश्य र्याद द्वादशातान यजमानः ज्येष्ठानुनी चाकर्षन्ति कृतं कृमित्युक्त्वा तदा त्रय एते विर्जायनः समसंख्याकास- पंणात कनिष्ठः पाजतो भवति विषमसंख्याकाकर्षणात पुद्वित्वे यजमानो द्विरावृत्त्या चतुर्वितिसंख्याकानवानाकर्षति एकपुत्रत्वे पत्री तृतीया यजमानः पूर्वत द्विरक्षानाकर्षात पुजाभावे पनीयजमाना प्रत्येक द्विवारमार्षतः समसंख्याकाकर्षणे जयः विषमसंख्याकाकर्षणे पराजयः एवं निधारमक्षाकर्षणं कृत्वा पचत आदमित्युक्त्वोतिष्ठन्ति ततः पितृभ्यस्त्वेत्यादिना उपाकरोमीत्यन्तेन मन्त्रेण शूर्व बीहीन सय चिपति तथैव प्रोतामीत्यन्तेन तेन मन्त्रण प्रोतति ततः कृष्णानिने उलखलं निधाय तस्मिन् बीहीनोप्य मुसलेनावहत्य संपवान सन्दुलान प्रताल्य प्रक्षालनोदकं पात्रान्तर निधाय दक्षिणाग्नी चस्माज्यं चाधि- श्रित्य उभयं पर्यग्नि त्या ते घरी मुवं दर्षी संमृज्य सुषेण चरुमभिधार्य उदास्य चरोरकं पिण्डमुदृत्य पात्रान्तरे निधाय या माचीः संभवन्तीत्यादिभिर्मभिः सुषेण पञ्चान्याहुतीर्जु, प्रभूतमाज्यमानीय ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। ५५ होति ततः प्रागुतं पिण्डं जेधा विभज्य उपस्मरणाभिधारणवनं एकक भागं दा सोमाय पिलमत इत्यादिभिर्मन्वैः बिभिर्नु होति ततो दर्वी तूष्णीमाना निधाय चरोः पिण्डान कस्वा प्राव यस्योदकुम्भस्याधी- दकेन पूर्वकृतरेखायां तूष्णीं मार्जयित्वा उपस्सरणाभिधारणे कृत्वा एतत्ते पितदेवदत्तशर्मन इत्यादिर्भािस्वभिमन् रेखायां चर्हिषि पिण्डान ददाति ततः अत्र पितर इति यजुषा अनुमन्य द्वितीयोदकुम्भशेषेण तूष्णी मार्जति कृतीनोदकुम्भजलं तन्दुलप्रक्षालनोदकेनं सहालोझ यानि रक्षांसीति मन्त्रेण भूमौ पिण्डममोपे प्रधाहयेत तत भाजता पितर इत्यादिमन्त्रण पिण्डेषु अजनं ददाति अभ्यजेतां पितर इत्या- दिमन्त्रेण अभ्यंजनं ददाति ततः पूर्वामादितसूत्रं त्रेधा, छित्त्वा एतानिधः पितर इत्यादिमन्त्रेण ददाति ततो नमो वः पितरो रसा येत्यादिभिः षड्भिर्मन्पतिष्ठते ततो वीर में पितग द्वत्तेत्यादिभि- मन्तः पुत्रं याचते उत्तिष्ठत पितर इत्यादिना मन्त्रीण पावाहितान पितृनुत्यापति यन्तु पितर इत्यादिमन्त्रेण पितृन स्वस्थानं गमयन् मनसा ताननुगच्छति ततस्तान्प्रत्यतंनुगमन: मनो ऽन्वा हुवामह दति तृचेन पुराहुयते ततो यजमान: परिहितं वासः गोपितृयधिदे ब्राह्म णाय ददाति ततो ऽन्यत्परित्यागावासः परिधाय आचम्य दक्षिणां विशं गत्वा चतुर्थीदकुम्भोदकेन खानं करोति या सुगन्धा रमा रति मन्त्रेण तत पाचम्य तदपि वासः परित्यज्य क्षीमं वांसः परिधाया. चम्य यज्ञोपवीती. दतिणाग्नेः समंध्यं प्रजापते न वदित्यूचा गच्छति अभूदृत इत्यूचा पूर्व पृथक कृतमुल्म कमग्नी पति प्रतिति ब्राह्मणेभ्यः पिण्डानोदनं च ददाति अध्वर्युस्तस्मिधानी जयसंजकैस्त्रयोद. शभिर्मन्नराज्यं जुहोति स्वाहाकारान्तानि नितं चेत्यादीनि जय- नामकानि ॥ • ३८३ अग्निभूतानामधिपतिरित्यादिभिः सप्तदशमन्तस्तथैव जु- होति अष्टादशं यजमानं वाचर्यात एते ऽष्टादश मन्त्रा अभ्याताना इत्युच्यन्ते । ३८४ ततः सतापाइतधामेत्यादिभिट्टाविंतिमन्त्रैर्जुहोति एते च मन्त्रा राष्ट्रभृत्संजकाः ॥

·५६ श्रौतपदार्थनिर्वचनम्। ३८५ ततो यद्वेषा देवहेडनमित्यादिभिर्विसिमन्वर्जुहोति चौलवकरणादि एतावदन्तं कर्म गोपितृयज इत्युच्यते ॥ ३८६ यस्मिन्काले सूर्यकिरणा भूमि त्यत्तवा. वृत्तारूका भन्ति तस्मिन् काले तिलमापनीहियप्रियङ्ग्वणुगोधूमश्यामायनीवारजति. लगवीधुकगार्मुसकुरधिन्ययेणुयधान समुच्चित्य प्रक्षाल्यादाय भाज्यस्था- ली सुवं श्रुचं दीन शुष्ककाष्टानि चादाय धाससा प्रच्छचाः अधार्य: ब्रह्मपत्रीयमानाः नौपासनाग्निं प्रति प्रन्ति. सतः काष्ठान्यौपास- नाग्नी प्रक्षिप्य आदीय दर्भः परिस्तीय रह्योतिविधिना पात्रासादना. काज्यसंस्कारान्तं कृत्वा अध्वर्युयजमानाजलाधुपस्तीर्य तिलमाषादि प्रोग्य अभिधारर्यात यजमानः अग्नये सर्वोषधायेत्यादिना,मन्त्रण जुहोति अयं माधिरम इत्युच्यते । ३८७ मतः स्रण वितं चेत्यादिभिः स्वाहाकारान्तमन्त्रैः त्वमग्ने भयासीत्येतावत्पर्यन्त त्या मुचि चतुर होत राहीत्वा प्रजापते न त्वदे. सानीत्युचा हुत्या अपरं चतुर्रहीतं गृहीत्वा अग्निरूषसामित्यूचा जुहोति । अथ यजमानः शरावे औपासनाग्नेः सर्वानहारान बाधा- नपने त्वधानहारान आयुषे वो हामीति ग्रहाति आयुमामाविश- स्विति मन्त्रेण अङ्गारानादायोत्तिष्ठति तानध्वर्यवे ददाति अध्वर्युणा. न्यारव्धे सजमाने सर्व यथागतं गन्ति अध्वर्युरङ्गारान गार्हपत्ये निद- धाति ततो गार्हपत्यं परिस्तीर्य उत्तरतः दर्भेषु प्रोक्षणीमाज्यस्थालों धरुस्थालों मेतणं उद्धरणपात्री सुवं निर्वपणस्थानी उलखलमुसले शूर्य च सादति गार्हपत्यातिणतः ब्रह्मा समन्त्रके निरसनोपवेशने करोति यजमानश्चापविशति अध्वर्युः प्रोक्षणीः संस्कृत्य पात्राणि प्रोतति ततः मुलोहितं पानडुहं चर्म प्राचीनग्रीवं उत्तरलोम गार्हपत्यस्य पश्चादा- स्तीर्य सविनया निर्वपणस्थाल्या तस्मिन् वणि पृष्ठस्थाने ब्रह्मणे जुष्टं निर्वपामीति मन्त्रावृत्त्या चतुष्कृत्वो बीहोधित अयं ब्रह्माद. निवाप इत्युच्यते ॥ ३८८ आकृत्यै त्वेत्यादिमन्त्रण निरूप्तानभिमृति बीहीन शर्षे निधाय ब्रह्मणे जुष्टं प्रोतामीति मन्त्रावृत्त्या चतुर्वारं प्रातति धर्मा- ध्यक्ष्य निरस्यति धर्मणि उलखलं निधाय श्रीहीनवहन्ति निपलीश- ·. श्रीतपदार्थ निर्वचनम् । ५७ तान त्रिः प्रतालर्यात तण्डुलान घरस्थाल्यां पवित्रवत्या निषेपणपात्रण निवापवदुदकमानर्यात स्थालीमग्नावधिनित्य तिरस्पषिचं निधाय तण्डु लानावपति प्राज्य निरुप्याधिवात उभयं पग्निकृत्वा मेक्षणं सुकं च संमृज्य चळं संस्कृताज्येनाभिधार्यादगुद्वामर्यान अथ परिकर्मिणः गया. मागमनकाले विग्भ्यः रातो ब्रह्मादन इत्याहुः अध्यादयः सर्व सहागत्य उत्तात उपविशन्सि ब्रह्मा निरसनोपवेशने करोति यजमान: उद्धरणापायामुपम्लीयं ब्रह्मादनं तस्यां स्यालीमचालयन उदत्य ओदन- मध्ये गतं कृत्वा प्रभूतमान्यमानीय मेतणेनावदाय प्रवेधसे कवय दति मन्त्रेण जुहोति ततोऽध्वादीन उत्तरतो ऽनुदिशं परस्पभिमुखम- पविष्टान् भानुपयेणाचमय्य ओदनमहितां उद्धरणपात्री तेषां मध्य भूमिमुपस्पशवाकर्षविध प्रवेशति यज्ञो मापनर्मात्यति मन्त्रेण ओदनं चतुधी कृत्वा पृथक पृथक् पानेषु परिवषर्यात त्विज 'ओदनमध्याद यासत्रयं प्राश्य यजमान प्रशंसन्ति रास्ते ब्रह्मादन इति वदं ब्रह्मा- दनप्राश मत्युच्यते ॥ ३८९ यजमानः शत्विम्भ्यः साण्डं वत्मतरं ददाति त्विजो भुक्त्वाचम्य वत्सतरं तिरान्ति अन्यः कश्चिद्ब्रह्मण उत्तरत आसीन: चरुस्थाल्यां संलग्नं नामकायमोदन प्राश्नाति यजमानस्तस्मै किञ्चि- द्वाति ततः संस्थताज्यशेषं पुरणपाघ्यामुर्वरिताज्ये समानीय प्रमि- द्वाश्वत्थस्य तिसः समिधो ऽभ्यज्य समिधाग्निमित्यूचा अग्नी जुहोति*. उप त्याग्नदत्यूचा द्वितीयां तं त्वा समिद्धिरित्यूचा तृतीयां वत्सतरों ददाति ततो ऽध्वर्युर्यनमानमाह वाचंयमा र्भावाम संशाधि यत्त . संशिष्यां ति यजमामः परिकर्मिण: माह ब्राह्मणान भागयत अखं तदभाधे अनड्वाहं तदभावे अनं तदभावे अंजा सुदंभावे कमण्डलु वा गोपायत संभाराविधत्त दति ततो यजमान: अध्ययाः समासादरणी राहुन मही विश्पत्रीत्यादियथायरत्यन्तं जति त्वियवती स्य दर्शत मन्त्रण सुघर्गे लोक इत्यन्तन अरणी उरसि श्लेषयति इदं कर्म भरणी- गरमित्युच्यते ॥ 1 .मातिषः ।

·यज. ५८ औतपदार्थनिर्वचनम् । ३९० अध्ययजमानमाह अनृतं विहाय मत्यं वद न संकल्प: कार्य: मानुषं कार्य विहाय देवमेव कार्य कर्तव्यं इति ततो यजमान: इदमहमनृतादित्यादिमन्त्र जति ऋत्विजः यजमीनं वाचंयम रात्रि जागरयन्त आसते यजमानः शुष्ककाष्ठस्तां रात्रि अग्निं मिन्धे शल्कै- ग्निमित्यादिमन्त्रेणा अध्र्युगार्हपत्यस्योत्तरतः कल्माषमजं बद्ध मानं प्रति दर्शर्यात प्रजा अग्ने समिति मन्त्रण वाचंयमत्वादि अरणी- प्रदानादि अपरराने वा भवति अध्वर्युः अपररात्रे यजमानहस्ताद- तिणेन हस्तेन उत्तराणि सध्यनाधराणिं गृहीत्वा अरण्याबलादनाग्नि समारोपर्यात जातवेदो भुगनाम्य रेत इत्यग्भ्यां अयमग्निसमारोपो नाम अनयोरग्निः प्रविष्ट ति भावनया यत् अरण्योगाहपत्ये प्रतपनम् ॥ ३९१ ततः ब्रह्मौदनाग्नि शरावे निधाय गाई पत्याक्षिणतः परि. कर्मिणः तं ज्व जयन्त शासते यास्माक्षिणानराधानं तदा नो चेदु- पशामयेत् ततो न्यायतनानि गोमयेन अपेत बीतत्यूचा लेपर्यात बद. मायतनोपलेपमित्युच्यते ॥ ३९२ अध्वर्युयजमानेनान्वारब्धः संभाराणां तृतीय भागमादाय गार्हपत्यायतने यत्पृथया इत्युचा निवति तत: मरावीको यजमान: अध्ययुगवारब्धो ऽभिमन्त्रयते यददश्वाति मन्त्रेण यजमान: दिव- स्त्या वीर्यात मन्त्रेगा संभागग्नित्वेन निश्चिनोति संवः सृजामी- त्यग्भ्यां संभारान मिश्रति तनः कल्पना दावाथिवी इति यजुषा संभागन समान करोति अध्वर्युर्यजमानान्वारब्धः अशिष्टानां संभा. अर्धमादाय दक्षिणदारणापनिहत्य अन्वाहार्यपचने यदन्तरिचरये- 'त्यता निदधाति अभिप्रन्त्रणादि गाई पत्यवदर्भात अध्र्य जमानान्या- रब्धः अशिष्टार संभारान पूर्वद्वारेण निर्हत्य आहवनीयतने दिवो नेत्यचा निदधाति' अभिमन्त्रणादि गार्हपत्यवत् अवाप्तारमाह एत- त्सवं रक्षीमिति गोप्ता प्राह विहता अग्नयो मा कश्चनान्तरण संचारोदिति इदंकर्म आयतने संभानिधा मत्युच्यते ॥ ३९३ अध्वर्युः पक्षमावृत्य गार्हपत्यसंभारेषु पश्चास्कृष्णाजिने. वा मुजकुनायं निधाय तस्योपरि प्रागायताधारणों तूगी निद. धाति पश्चिममन्यनादेश दशहोतारं व्याख्याय वाचस्यते विध इत्यादि ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ५६ नृम्ण धात्स्वाहेत्यन्तेन मन्त्रण उत्तगरणी निदधाति अध्ययुगह मोति मन्यनदेशे अध्वर्युग्धरारणी प्रतीचीनप्रजननां अग्नेनिमित्यादिमन्त्रण म्यापर्यात उर्वश्यस्यायुरसिंपुरूरवा इति मन्त्रेण मन्यं गृहीत्वा घृतेनात रति मन्त्रेण प्रजननं कृपणी स्य इति मन्त्रण अधारण्यां मन्यस्थापन वषणं दधाधार्माित मन्त्रणा निष्पीडनस्थापनं गायत्रं छन्द रत्यादिम- न्त्रणा रज्जुभ्रमण होताएं प्रेष्यप्ति अग्नये मथ्यमानायेत्यादिना यजमान: प्रथमं मन्यति होता समिधेनोस्थानस्य पश्चात्पदमात्रे ऽयाय अभि- हिंशत्य सामिधेनीवत् अभि त्या देव सवितरित्यूचं त्रिसारमभ्यस्य मही आरित्यूचं त्वामाने पुष्करादित्यूचं तमुत्वा दर्धायुमत्यूचं काम त्वा पाय स्त्यच लावता यग्निर्न जायते हि अपने हनीतिपू कायेत उत्ति- ष्टसि स्वेन्यूचं मानो वी यचं घृतेनामिनास्त्यचं जरमान स्त्यि तं मा इत्यूचं अदाभ्येन शाचियेत्यूचं सत्यामग्न इत्यूचं तं त्वा गोभि- रित्यूचं निरभ्याम्यति एता ऋचः अग्निमन्थनाय हिसा इति हेता: अग्नि- मन्थनीया इत्युच्यन्त ॥ ३९४ उद्गाता मन्यनारम्भकाले अरणी स्पृष्टा अरण्योरिति साम गार्यात मध्यमाने अग्निं नर दति साम गार्यात धूमे उत्पन्ने ति त्वेगल्ते धूम पावतीति साम गाति अग्नी जाते यनमासवरं ददामीति वाचं विसृजते उद्गाता प्रज्वलिते ऽग्नी प्रदर्शि गातुवित्तम ईति साम गीर्यात अध्वर्युर्यजमानश्च जातग्निमुपतिष्ठाते अजीजनचमृतमिति मन्त्रो एतावत्कर्म अग्निमन्यनमित्युच्यते ॥ ३९५ यजमानः अग्नेपरि नासापुटाभ्यां घायु मिष्कामति प्रजा- पतस्त्वा प्राण इति मन्त्रेण यजमानः गार्हपत्यं निदधाति निधीयमाने गार्हपत्ये उद्गाता अग्निमीडर्शत साम गार्यात अध्वर्युरुद्रातारमाह रथ- न्तरं ब्रहीति तत उद्गाता रथन्तरं साम गार्यात उद्गातुरबारे ब्रह्मन् छन्दांसि बहीति ला हिं३ दात वर्धाति योनि वा द्विबंधीति सम- स्तध्याहृतीवा त्रिबंधीति अध्वर्युगाहपत्यं स्पृष्ट्वा भूर्भुवी धर्म इत्यादि- मन्त्र जति तन मन्त्रे भृगूणां भृगणां त्वा व्रतपते इति अङ्गिरसां तु. अङ्गिरसां त्वा व्रतपते रति एतद्द्यभिधानां तु आदित्यानां स्वा व्रत .

·. श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । पते रति गायत्रेण छन्दसेस्पादि यथा यजमानगोत्रोच्चारणम् । प्रथा- ग्नरुत्तरतः अग्नी वा सौवणं शकलं स्वया तनुर्वात मन्त्रेण निदधाति राजतं शंकनं मुखाय भासणाय पृषलाय वा प्रयच्छति अध्वर्युर्यजमा. नश्च गार्हपत्यं अहं त्वदस्मीत्यूम्यामुपतिष्ठाते एतद् गार्हपत्याधानमि- त्युच्यते ॥ ३९६ अथ अध्वर्युः गार्हपत्यात ,अन्वाहार्यपचनं निदधाति तं स्पृष्टा भूर्भुवः पात इत्यादिमन्त्र जपति यर्थार्ष यधागोत्रं गायत्रेण छन्द- सेति पूर्ववत हिरण्यशकलं निदधाति राजतं ददाति अध्वर्युयंजमानश्च दमा उमामित्यूचा अन्याहार्यपचनमुतिष्ठाते रदं दक्षिणान्याधा म. त्युच्यते ॥ ३९9 ततः गार्हगत्यं प्रति यथेतमेत्य गाई पत्ये प्रणयनीर्यामध्य मूलतो ऽभ्यादधाति यथा अदिते सूर्य अग्निप्रणयनयोग्यो भवति तथा ज्वलति मृत्पर्णपात्रं उपयमनं च समीपे गार्हपत्यस्य सादर्यात स्थापितस्तरुणो ऽश्वः गार्हपत्यस्य पुरस्तात् स्थापितो भर्धात अश्वाभावे पनड्वान अजो वा अधिवा कमण्डलुवा अग्न्यदुरणे प्रारब्धे उदातारमाह धामदेयं बहीति उद्गातुरभाधे ब्रह्मन् छन्दांसीति विकल्पः पूर्ववत् यजमानः प्रदीप्तमिम मृत्यूर्णपाने निधाय अयत उपयमनेनोपयम्य योनसे बतायेत्यादिना मन्त्रेणानच्छते अग्निपाचं जानुमानमुत्य गार्ह पत्याहवनीययोर्मध्यदेशं वेधा विभज्य प्रथमभागं गच्छति नाभिमान- 'मुद्धृत्य द्वितीयभागं गच्छति योवामामुद्दत्य तृतीयं भागं गच्छति अश्वं पूर्व ब्रह्मादयः उत्तरेण नन्ति तं अश्वं प्राचीमनुदिमित्यूचा- नुमन्वयते विक्रमस्व महमित्यूचा गमनमध्ये उपरान्त गन्यग्निरूषसा- मित्यूचा ततो गन्ति अग्निपात्रं अन्यस्य हस्ते दत्वा प्राङ्मुखमश्वं दजियोन पूर्वपादन संभाराणामुत्तरदेशे अतिचिहिते पाक्रमति यज- मानः पक्षिणमावत्य अश्वं द्विरभ्युक्ष्य उत्तरत उत्सृज्य अध्वर्यवे ददाति अन्यमश्वं ब्रह्मणेततो ब्रला आहवनीयं परीत्य आहवनीयस्य दक्षि- णतः मन्त्रेण निरसनोपवेशने कृत्वा बृहस्पतिर्बलत्यादि जपति यज. मान: अदिते सूर्य प्रक्षणमावत्य प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन् तमग्निं एहीत्वा संभारेषु प्रतिष्ठापति यदिमित्यादि गुप्ता स्यन्तेन मन्त्रेण तत उदा. - ·तपदार्थनिर्वचनम् । ६१ तारमाह द्वारवन्तीयं श्येतं बहीति उन्नातुरभावे पूर्ववत ब्रह्मणो विकल्याः उद्गाता मामानि गायति वाहितमग्निं स्पृष्ठा भूर्भुषः सुवर्क इत्यादिमन्तं जपति ततो राजतलदानान्तं पूर्ववत अध्वर्युर्यजमान- श्चाहवनीयं पानशे ध्यानश रत्यादिमन्त्रणापूतिष्ठाते रयवक प्रवर्त- यति सन्ततं गार्हपत्यादाहवनीयात एतदाहबनीयाधानमित्युच्यते । ३९८ तत: अग्नीन परिसमा पर्युदय परिस्तीर्य यजमानः तिल- माषादीनि पूर्वानानि धान्यानि स्वाहाकारान्ताभियातिभिः सर्व. ध्वग्निषु जुहोति प्रयमुत्तरमौषधिहोम इत्युच्यते ।। ३९९ ततोऽध्वर्युर्यजमानेनान्वारब्धः गार्हपत्ये आज्यं संस्कृत्य सुवं जुहूं च संमृज्य एकैस्मिवानी पञ्च, पञ्च अश्वत्यादुम्बरपलाश- शमीविकतवृत्ताणां समिधः संस्कृताज्येनाम्यज्यादधाति तन भादो गार्हपत्ये समिध्यमानः प्रथम इत्यूचा प्राश्वत्यों घृतप्रतीको वृतयो- निरित्यूचा औदुम्बरों त्वामाने समिधानमित्यूचा पालाशी त्यामग्ने दिव रत्यूचा शमीमयों घृतप्रतीकं व इत्यूचा वैकडूती एतैरेव मन्त्रैः अन्याहार्यपचने चाहनीये च समिद्धोमः अयं प्रञ्च समिद्धोम रति प्रसिद्धः ॥ ४०० यजमान: प्रदक्षिणमावृत्य गार्हपत्यस्य पश्चात्तिष्ठन् उपति- छते ये ते अग्ने इत्यादि त्वा द्धे इत्यन्तैर्मन्त्रैः एवमन्याहार्यपचनाह- धनीयावपतिष्ठते रदमाहितसोपस्थानमित्युच्यते ॥ ४०१ तती यजमानो द्वेष्ये ध्यायन गार्हपत्यसमीपे यास्ते घोरा इत्यादि द्विष्म रत्यन्तान् मन्नान अति एवमेशन्याहार्यपचनाहव- नीयसमीपे उपविश्य लपति प्रथमाहितसाग्निजप इत्युच्यते ॥ ४०२ ततोऽप उपस्पृश्य तिष्ठन गाहफ्त्यमुपतिष्ठते नई प्रजा- मित्यादिमन्त्रः अंधपितुमित्यादिमन्दक्षिणाग्निं शंस्य पनित्यादि- मन्तौराहवनीयं रदं माहितप्रत्येकोषस्थानमित्युच्यते । ४०३ ततो गार्हपत्य रह्योक्तप्रकारेणाज्यं संस्कृत्य बुद्धि चतुर्ग- हीत्वा आहवनीये समिधमाधाय पाहवनीयदिः परिषिच्च सप्त ते अाग्न इत्यूचा जुहोति अध्वर्यवे वरं ददाति दयमाहुनिः पूर्णाहुति. पदेनाच्यते।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ४०8 पुनराज्यं संस्कृत्य सुवेण पाहवनीये जुहोति यदुवा देव- हेडनं यददोव्यं नृणां आयुष्टे विश्वतो ददिति पूक्तिस्विभिरनुवाकैः प्रत्यूचं ततो वैश्वानराय प्रतीत्यनुकिन पूर्ववदुपस्याय समिधमाधाय घरं ददाति अयमुत्तरकूष्माण्डहोम इत्युच्यते ॥ ४०५ पूर्वकूष्माण्डहोमादि एतावत्पर्यन्तं कर्म अग्न्याधानमि- त्युच्यते ॥ ४०६ अग्न्याधानस्य पूर्णाहुत्या पूर्णतया यदि समाप्तिस्तदा पूर्णाहुत्यन्तमग्न्याधानमित्युच्यते । ४०७ होमान्लत्वपते अग्निसंस्कारकसायंप्रातहीमा समस्य करिष्ये दति संकल्प्य वयमाणसायं पातहीमो समस्य सायंहोमतन्त्रण करोति तदा अग्निहोत्रहोमान्तमन्याधा मत्युच्यते । ४०८ रष्टान्तत्वपते आश्वलायनेन दृष्टित्रयं विहितं सत्र द्वितीया दृष्टिगश्वलायनेन विकल्पिता तथा च आयान्त्ययोरेकतन्त्रणा अनुष्ठानं प्रसिद्ध तयोर्बाधायनमतानुमारेण प्रधानदेवताः षट् सर्व पौर्णमासतन्त्र तत्र प्रधानदेवतास्थाने अग्निः । मिः पवमानः । अग्निः पावकः । अग्निः शुचिः । इन्द्राग्नी । अदितिः । एता देवता भवन्ति ताश्च उपांशुधर्मण इज्यन्ते सप्तदश सामिधेन्यो भन्ति दध्मसंभरण- काले एकविंशतिधेत्यस्य स्याने त्रयोविंशतिधेत्यूहः पात्रासादने विशेष: चिचत्वारिंशत्कघालानि चरुस्याली मेतणं च यथादैवतं निर्वापादि भति आग्नेयादयश्चत्वारा ऽष्टाकपाला: ऐन्द्राग्न एका- दशकपालः अदित्य चरुः, आज्यभागान्ते अग्नेः अग्निमूर्धात पुरोनु- वाक्या अयमग्निः सहस्रिण इति याज्या, अग्तेः पवमानस्य अग्न वायूषीत्यनुवाक्या अग्ने अवस्वेति याज्या, ऋग्नेः पावकस्य स नः पावत्यनुवाक्या गाने पायकेति याज्या, अग्नेः शुचे: अग्निः शुचि. व्रततम इत्यनुवाश्या उदग्ने शुचयस्तर्वात याज्या, इन्द्राग्न्योः इन्द्राग्नी अवसेत्यनुवाक्या गोभिर्विप्रः प्रतिक्षित याज्या, अदित्याः उत स्वाढिते महीमित्यनुवाक्या महीमषुमातमिति याज्या, अग्ने स्विष्टकृतः प्रेट्टो अग्न इत्यनुवाश्या दमा अग्न दति यान्या, अन्या- हायमासादय दतिणादाने विशेषः अग्नीदिदं ते उपबहणं प्रलयं ते .

·श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । अश्वः होतरेषा ते धेनुः अध्वयों एष ते ऽनवान उद्गातरते ते हिरण्य- घाममो हिरण्यं वान शतमानं भो म त्वंजः युष्माकमेत मिथुनौ गावा यासः पञ्चगांवश्च यथाभागं प्रतिग्रहीय इति मवान पदार्थान दर्भणाभिमन्य ददाति प्रतियहे विशेषः देवय त्वेदमन्त्रेणावा- हार्य प्रतिया पुनर्देवस्य स्वत्यादिमन्त ब्रह्मा ओदमित्यम्य स्याने ब्रह्मण उपबहमित्याग्नीध्रः ब्रह्मणे उचमिति ब्रह्मा ब्रलणे ऽनड्डा- हमित्यध्वर्युः ब्रह्मणे धनुमिति होता ब्रह्मणे हिरण्यवामसी इत्यु- द्गाता ततः सर्वे देवस्य त्वेति मन्ने उक्तस्थाने .ह्मणे मिथुनों गावो पुनम्मत्र स्थाने ब्रह्मणे गाः इत्यादि पठित्वा प्रतिष्टहीयः एनादृग्द- क्षिणादानासामर्थ्य एकां गां ददाति तयशक्ती चळं उयमग्न्याधेय- दक्षिणेत्युच्यते ॥ ४०६ प्रतिभनपार्णमालेष्टिवत ब्राह्मणसन्तर्पणा कर्म भवति इयं पवमार्नाष्टाति गीयते ॥ ४१० आधानाद् द्वादशरानमजला इत्याश्वलायनसत्रात् अाधा- नदिनप्रभृति द्वादशरात्रं त्रयो ऽप्यग्नयो ऽजना भवन्ति तावत्पर्यन्तं नानृतं वदित्यादिनिषेधरिपालनात्मकं ब्रत द्वादशरात्रमध्ये आधा- नदिने या पौर्णमासाप्राप्ती अजस्रधारण न भवति सततं प्रज्वलिता अग्नयः अजस्रा इत्युच्यन्ते । ४११.गाहपत्यस्तु अजस्र एव भलि अग्निहोत्रहोमादिकार्यकाले गार्हपत्याक्षिणाग्निमुदत्य गार्हपत्यादेव आहवनीयायतने आहवनीयं प्रणीय उद्धृतं दक्षिणाग्नि दक्षिणान्यायतरे निदधाति एतत्कर्म विहरामत्युच्यते ॥. ४१२ गतश्रियस्तु यजमानस्य अग्नित्रयस्याप्यजसंधारणं अत्यन्तं तु गतश्रिय इत्याश्वनायनमूत्रात् सो ऽयमजसधारणपक्ष, इत्युचते अन्यो ऽमीनां प्रणयनाद् विहरणपक्ष रत्युच्यते उद्धरणवत ति च ॥ ४१३ अथ सायग्निहोत्रहोमारम्भः तदादा धास्तात्पूर्व खानपव- नमन्त्राचमनमन्त्रपक्षिनि कृत्वा पुण्याहवाचनं करोति मात्र प्रजापतिः मीयतामित्यस्य स्थाने अग्निसूर्यप्रजापतयः पीयन्तासित विशेषः गाह. *पियो र्धानकस्य ।

·तु ६४ प्रीतपदार्थनिर्वचनम्। पत्यस्य पश्चात् पन्या सह दर्भषपविश्यय याः पुरस्तादित्यादि जपित्वा सत्यां शक्ती यावज्जीवग्निहोत्रं होये इति संकल्पर्यात शत्यभावे यथेष्टकालमुद्विश्य संकल्पति ततोऽग्नीन परिसमुह्य पर्युय परिस्तीर्य गार्हपत्येस्मार्तवदाज्यं संस्कृत्य सुक्सौ निष्टप्य संमृज्य बुधि चतुर्य होतं रहीत्वा पाहीये समिधमाधाय यजमानश्चितिरित्यादिवशहोत्रा जुहोति तत पाहवनीयएव यद्वेशा यददीब्यमायुष्टे रति त्रिभिरनुवाकः कूष्माण्डसंजकर्तुत्वा वैश्वानरायेत्युपतिष्ठते एतावत्कर्स सबै अग्निहोत्र- हामारम्भ रत्युच्यते ॥ ४१४ यजमानस्तीर्थन पविश्य अग्निहोत्रहवीं मुखं च प्रताल्य पाचम्य प्राणानायम्य ममोपालदुरिततयद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ मायं- प्रारग्निहोत्रहोमी होण्य ति संकल्प्य तत्रेदानी सायमग्निहोत्रहोम करिष्य इति संकल्पति प्रातस्तु पूर्वसंकल्पितं प्रातरग्निहोत्रहोमं करिष्ये पति गार्हपत्याद् दक्षिणानदी तूष्णीं विहरणं कस्वा गार्हपत्यादा. हधनीयं ज्वलन्तमुदुर्गत देवं स्वति यजुषा उध्रियमाण उद्धति मन्त्रण प्रणयति अमृताहुतिमिति मन्त्रेण पाहवनीयायतने स्थापति ततो दक्षिणाग्निं सोदकेन वाङ्मुखेन पाणिना तूष्णों निः परिसमुहह्म तथैव गार्हपत्यमाहवनीयं च परिसमुह्म क्षणाग्निं उत्तानेन सोतकेन पाणिना चतसत्याभ्यां त्वति त्रिः पर्युक्षति ततः गार्हपत्यादाहवनीय- पर्यन्तं तन्तुं सवचित्यूचा अविच्छिवामुदकधारा हर्रात एतदविच्छि- चोदकधाराहरमित्युच्यते ॥ 8१५ गार्हपत्यस्य पश्चाक्षिणोत्तरिणापस्येनोपविश्य गार्हपत्या. दुदक पात्रान्तरे नदीयानडारान् सुतकृतस्येत्यादियजुषा अपोहति अधिनिमित्यादियजुषा दलायास्पमित्यूचा च अहारेषु होमद्रव्यं पोधिप्रति पयमा नित्यहोमो यवागरोदनोदधिर्पियामकामाचा. यकामतेजस्कामब्रह्मवर्चसकामानामित्याखलायनसूत्रात काम्येन नि- यसिरिति न्यायास यामझामादेः यवावा होमकरणे नित्यहोमः सिध्यति तत्र दधिश्रयणे आश्वलायनेन विकल्प उक्तः ततो गार्हपत्ये प्रदीप्तेन काष्ठेन अग्निष्ट रत्यादियजुषा अधिश्रितमवज्वलयति शान्ति- रखीत्यादिषजुषा होमद्रव्ये खुणोदकं सिञ्चति अन्तरितंत दत्यादि ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। यजुषा लेनेठ ऽवलता काष्ठेन त्रिः पर्यापन करोति तंता होमनपात्र कवियोवगुढास्य दिधे त्वा भन्सरिताय वेति मन्त्राभ्यां पाकाशे निधाय पृथिव्ये त्वेति मन्त्रेण भूमी निदधाति सुहुंतष्टतस्थेत्यांवियजुषा पूर्वमपोहितानङ्गारानं गाईपत्ये निदधाति प्रत्युष्टं रस इत्यादियजुषा अग्निहोत्रहों मुखं च गार्हपत्ये निष्टपति स्थाल्यो उत्तरतोऽग्निहो- बहवणी निधाय सुधहस्त आह गोमुवयानीति विकटकहोमे यज- মান অমলিন জালস অব বিনিময় নিয়ম শুষিয় ओमुत्रति वदति ततो होमाता होमध्यादत्तात प्रामादिसायाम- ग्निहोत्रहवण्यां सुषेण चत्वारि अवदानानि चतुर्भिमन्त्रः भरिला, भुष ला, स्वरिला, वृध इला, दति राहाति पञ्चावती सूष्णी पञ्चमं ततः स्यालीमभिमृश्य अग्निहोचवण्यां प्रादेशमानी समिधमासाय अग्निहोत्रहवीं रहीत्वा गाईपत्यस्योपरिष्टात सामीप्येन नीत्वा नासिकासंमिताग्निहोत्रहवीं कृत्वा आहवनीयपर्यन्तं गत्वा माहव. नीयस्य पश्चात्मागयेषु कुशेषु अग्निहोत्रहवों निधाय दक्षिणं जान्याच्य रजतां स्वत्यादिमन्त्रण पाहवनीये तां समिधमादधाति तेन षिणे- स्यादिमन्त्रण अनुमन्वयते विट्युवसीत्यादिमन्त्रेणाप उपस्पृश्य प्रदीपायां समिधि ग्रङ्गुनमाने समिन्मले भूर्भुध इत्यादिमन्त्रणाभिजुहोति ता अस्य सूददोहस इत्यूचा हुतामा तिमनुमन्वयते कुशेषु अग्निहोचहल- णों निधाय पशून्मे यच्छति मन्द्रेण गार्हपत्यमवेतते इयं पूातिरि- त्युच्यते ॥ ४१६ साल पूर्वाहुतेर्भूयमों पूर्वाहत्यसंमृष्टां पूर्वाहनेलत्तात ऐशा- . न्यां वा प्रजापतिशम्वं चतुर्थ्यन्तं उत्तवा स्वाहेति .जुहोनि उत्याय सुग्घम वासिमनुमन्त्रयते कटातेणेक्षमाणः भूर्भुव इत्यानिमन्त्रण अग्नायूषीति तिमुभिश्च ततः अग्निहोत्रहवाशी आहवनीयोपरि निर- नुकम्प्य तां कुशेषु निधाय पुष्करले पग्निहोचहण्या अधोमुखेन दक्षिणेन पाणिना अधज्य पाणितललेपं कुशमलेषु पशुभ्यस्त्वति मन्त्रण निमार्टि कुशमूलानां दक्षिणत उत्ताना अङ्गुलीः करोति यमुत्तराहु- तिरित्युच्यते । ४१७ ततः प्राचीनाधीती भूत्वा कुशमलानां दक्षिणतः अवाची. .

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । नेन पाणिना स्वर्धा पितृभ्य इत्यपो निनयति यज्ञोपवीती भूत्वा ऽप उपस्पति यष्टिरमीति मन्त्रेण गार्हपत्यस्य पश्चादुपविश्य दक्षिणं जान्वाच्य प्रजापति मनसा स्मरन समिधमाधाय सुषेण होमद्रव्यं अग्नये रहपतये स्वाहेति मन्त्रेण जुहोति चतुर्दान्तं प्रजापतिशब्दं मनमा उचार्य स्वाहाकारण वितीयाहुति हुत्वा दक्षिणाग्नेर्देक्षिणत उदङ्मुख उपविश्य दक्षिणं जान्वाच्य प्रजापति स्मृत्वा समिधमाधाय अग्नये संव. शपतये स्वाहेति हुत्या प्रजापतिशब्दं मनसा चतुर्यान्तं स्मरन्, स्वाहेति हुत्वा उबडापत्य अग्निहोत्रहवण्यां स्थापितं द्रव्यं आयुषे त्वेत्यादिम- न्वेण प्राश्याचम्य वायाय स्वेत्यादिमन्त्रण पुनःप्राश्याचम्य स्वसंमुखे अग्निहोत्रहपण्या सर्पदेवेत्यादिमन्त्रावृत्त्या अपस्त्रिनितित रदंपग्नि शिवशेषप्राशनमित्युच्यते ॥. ४१८ ततो ऽग्निहोत्रहवीं कुशः प्रक्षाल्य विहारस्य ऐशान्यां दिशि अग्निहोत्रहधण्या चतम उनकाहुतीः चतुभ्यः स्वाहेति चतुर्भि- मन्त्रः तिपति पाहवनीयस्य पश्चात्कुशेषु पथिव्याममृमित्यादिमन्त्रेण पञ्ची गार्हपत्यस्य पश्चात प्राणममृत दति षष्ठों ततः अग्निहोत्रह- धीं सुखं च आहवनीये प्रतप्य अन्तर्वदि निदधाति सेो ऽयमुदकाहु- तिहाम रत्युच्यते । ४१९ -मादेशमा ममिचयं रहीत्वा आहवनीयपूर्वदेशेन गत्वा दक्षिणत उदङ्मुखस्तिष्टन दीहि स्वाहेति मन्त्रेण एका समिधमा- हवनीये बाधाय प्रजातिमुद्दिश्य द्वे मिधा प्रावधात ततः यथेतं प्रत्येत्य गार्हपत्यस्य दक्षिणत उदङमुखस्तिष्टन स्वाहान्तेन दीदाति मन्त्रेण गार्हपत्ये एका मिधमाभय मिद्वयं पूर्वपदावधाति, सतः प्रदक्षिणमावृत्य दक्षिणाग्नेर्दक्षिणत उदङ्मुर्खास्तष्ठन स्वाहान्तेन दीदा येति मन्त्रेण एका समिधमाधाय पूर्ववमिवयमादधाति । इदं उद्ध- कहोमानन्तरं समिदाधानभित्युच्यते ॥ ४२० परिसमूहनपर्युतणे पुनः पूर्ववत्कार्य द्वादशंदनानन्तरं सायं पातरदुरण द्वादशनमध्ये पार्णमासीप्राप्ती नाजनधारणं प्राधानदिने च अन्वाधानयोग्यपर्णिमासीप्राप्ती यागानन्तरं सायंप्रातस्टुरणं देवं त्वा देवेभ्य इत्यादिमन्त्रेय उद्धरणं गाईपत्यभस्मापाकरणं उद्धरणमित्युच्यते ।

·६७ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ४२२ दक्षिणानेरादी तूष्णीं विहरणं कृत्वा पश्चादाहनीयस्य समन्वकं तब उध्रियमाण उद्धरेत्यादिमन्त: तब मन्त्र दिवा उद्धरणे भहा यदेन इत्यस्य स्थाने राज्या यदेन इति विशेषः । अमृताहुतिम. मृतायां लुहामीत्यादिमन्त्रण आदित्याभिमुखः पाहवनीयायतने अग्नि स्थापयति * सायं सूर्यास्तमयात्पर्वः प्रातस्तु सूर्यादयात्पर्वः संनिहितः फाल: उद्धरणविहरणकाल इत्युच्यते ॥ ४२१ अग्निहोत्रहवणोनुवप्रक्षालनप्रभृति एतावत्को अग्निहोत्र- होम इत्युच्यते । ४२३ दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानो ऽन्वारम्भणीयामित्याखलायन- सूनादर्श पूर्णमासाभ्यां प्राण अन्वारम्भणीष्टिः क्रियते तत्र पार्णमास्याः पूर्वगुनीन्दीमुखं राजावुदकशान्ति प्रतिसरवन्धं च कृत्वा प्रातः स्नाना- दिपञ्चकं कृत्वा याः पुरस्तादित्यादि पित्वा सत्यां शक्ती यावज्जीवं दर्श पूर्णमासाभ्यां यहये इति संकल्प्य दर्शपूर्णमामाधारप्स्यमानो ऽन्या- रम्भणीयया यत्ये इति संकल्पयति । विहरणपते अग्निद्वयं विहस्य अन्यारम्भणीयापार्णमासयोस्तन्त्रेणान्याधानते करोति अन्वारम्भणी- यायाः पग्नाविष्णा, सरस्वती, सरस्वान, अग्निर्भगी, इति प्रधानदेवता: पनोसंयाजधदुपांशु यष्टव्याः अध्वर्युः अन्वाधानानन्तरं गाई पत्ये स्मार्त- वदाज्य संस्कृत्य सकसुवा निष्टप्य संमृज्य मुवि चतुर्रहीतं गृहीत्या आहवनीये समिधमाधाय पर्युदय यजमानेनान्वारब्ध उपांशु पक्षिी होतेत्यादिजजनदिन्मिन्द्रियायस्वाहेत्यन्तेन मन्त्रेण जुहोति पट्टेवा यवदीव्यमायुष्ट इति त्रिभिानुवाकः प्रत्यूचं सुषेणाहवनीये जहाति. यजमानः स्वायतने तिष्ठत् ममिवाणिधैश्वानरायत्युपस्थानादिक्षादा- मान्तं करोति सतो ऽध्वर्युश्चतुर्रहीतं गृहीत्वा पूर्गापश्चादित्यकटयान्ते स्वाहाकारणाहनीये हुत्वा पुनश्चतुहीतेन निवेशनीसंगमनीत्यक- येन स्वाहाकारान्तेन जुहोति सेो ऽयं सारस्वतहोम इत्युच्यते ४२४ भाग्नावैष्णव एकादशकपालः सरस्वत्यै घरूः सारस्वता द्वादशकपालः अग्नये गिने अष्टाकपालः पार्थमातन्त्रं मग्नाविष्णो: ॥ * गाई पत्याटानी यसोदर मनम्नमितानुदितयोरिति सूत्रात् ।

·. ६८ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । अनाविण्णा सजोषसेत्यनुवाक्या अग्नाविष्ण महिधाम मियं वामिति याज्या, सरस्वत्याः प्राधकान: सरस्वतीत्यनुवाश्या । याचीरवी कन्या चित्रायुरिल याज्या, सरस्वतः पीपियांसं सरस्वत इत्यनुशाज्या दिव्यं सुषयों घायसं वृत्तमिति याज्या । अनगिनः पासवं पवितुर्यथेत्य- नुवाक्या मनोरामांस्याभरेति यान्या, न्याहार्यमासा मिथुनी गावी दक्षिणां ददाति मिथुनयोर्गोः प्रतियहे देवस्य स्वेत्यादिमन्त्र प्रलो मिथुनौ गाव ताभ्याममृतवमिति विशेषः कालणतर्पणान्तं अन्यत्सव समानं पोर्णमासीयागान्वाधारस्य नातत्वात्योर्णमामीयागपर्यन्तं स एवाग्नयः स्थायाः वधिसगापि तावत्र क्रियते पौर्णमासीयागः प्रति पदि कर्तव्यः यजमानस्यानुकलं, यदर्शपूर्णमामयागारम्भण सदुपकार- कात्वाह इत्थंभूताया रष्टनाम अन्यारम्भणोयेति ॥ 8२५ यस्य यजमानस्य"ग्राधानकालादारभ्य संवत्सरसमाप्तर- बोक कस्यचित्पदार्थस्य हानिर्भर्वात महारोगो का जायते प्रन्यानि वा अग्न्यनुगत्यातीनि निमित्तानि भन्ति स पुनराधानं करोति तस्य काल: . भाषायाः पौर्णमास्याः पुरस्तात मावास्यातिपद्वितीयान्यततिया शाहनीयाधानकाले अदिते सूर्य उदिते वा पुनर्वसुनक्षरयोगः तादृ शयोगालाभे उदगयन यापूर्यमाणपक्ष पुनर्वसुयुक्त कस्मिंश्चिद्विने करोति भाधानोता; सर्वसभासः स्यः वासः धनवान् तिम्रो'दर्भमयो रज्जयः एते पुनराधानमारा इत्युच्यन्ते । ४२६ पुनर्वसुयुक्तदिनात्पूर्वमुः याः पुरस्मादित्यादि पिस्वा शुद्धि कामो ऽग्नीन पुनराधाम्यति निरूपांशु चिच्चाका स्विग्वर- 'गामहणं च कृत्वा अयं से योनिरिक्ष मन्त्रेण अरगयोरामानुत्पत्त्यनुक्रमेय समारोप्य स्थानान्तरं प्राप्य विहारं कायया अग्निम् मथित्वा विहत्य परिसमा पर्गय परिस्तीर्य गार्हपत्ये स्मार्तवदाच्यं संस्कृत्य सुमुधो निष्टप्य संमृज्य धुचि चतुहीतं एहीत्वा पाहयनीये अमिधमाधाय मनोज्योतिर्शित मन्त्रेण जुहोति रदं पुनराधानारम्भकर्मत्युच्यते ॥ ४२७ ततः प्रान्युडामष्टिः क्रियते आग्नेयोष्टाकपालः अग्नये वैश्वानराय द्वादशकपाल: प्रधानविरूपांशु अग्नेः अग्निधा भुधा यमस्र्योति याज्यानुवाश्ये, अग्नेवश्वानरस्य वैश्वानरो मनोननत्पृष्टो ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । दिधि पृष्टोऽग्निः पथिव्या मिति याज्यानुवाक्ये, अन्याहार्यमासान हिरण्यं ददाति अग्नये हिरमिति प्रतियमन्त्र विशेषः पार्यमाम- सन्वं ब्राह्मणतर्पणान्ता स्यमन्युवास मित्तायात मन्युद्वासनेोष्ट- रिति गीयते॥ ४२८ मदानीमेद्विग्नीन समुत्य पुनः संस्थत पूर्वस्मियान्य. गारे तक्षणसंस्कृतानि पूर्वपात्राणि हत्या अध्ययुगार्हपत्यायतनावीन्यु- दुन्ति उद्धरामा मत्यादिमन्त्रण संभारसंभरणमग्न्याधानपत मुज्ज- कुलायस्याने वर्भकुंलायं तन्मन्त्रेण संभाति गोपितृयज्ञो विल्पितः गार्हपत्यस्य पश्चाल्लोशिकाग्नी ब्रह्मोदनं पर्वात श्रपणानिधिहता पानणे मा करवनान्तरेण संचारीदित्यन्तं समान अध्ययुगाह पत्यस्य पश्चाद्ब्रह्मौदनाग्निं भस्महितमुट्ठास्य तत्र दभंजुलायं निधाय सस्मिन् पर्ववदरणी निधाय मन्येत् चितिः गित्यादि उद्गाता रय. न्तरं ब्रहीत्यन्तं समानं स्यन्तरे गीयमाने दर्भमयों रज्जें ज्वायत्वा तथा रज्या भूर्भुवो धर्मः शिर इत्यूचा भूमिभूम्मा दौरित्यूचा पायं गोरित्युषा जिंशदामेत्यूचा प्रस्य प्राणादित्यूचा भृगूगामित्यादि पा- तयजुषा च माहपत्यमावधाति इदंगार्हपत्यपुनराधानं इत्य च्यते । ४२९ दर्भमयों रज्जं ज्वजयित्वा तयान्याहार्यपचनं पूर्वपदाद- धाति इदं दक्षिणाग्निपुनराधानमित्यन्यते ॥ ४३० दर्भमयी रज्जु ज्वलायत्वा सया रज्या उपाययमनीमियादि अग्निनाग्ने ब्रह्मणेत्युक्त्वायत्त्वाद्ध दत्वा तत्त मन्यः परोप्सस्येत्यूचा मनोज्योतिरित्यूचा भृगूणामित्यादिपूक्तियजुषा च पाहावनीयमाद- धाति रदमाहवनीयपुनराधानमित्युच्यते ॥ ४३१ पूर्णाहुत्यन्तं समान सतः पुनराधष्ठिः आग्नेयः पञ्चक पालः समिधर्मग्न दुवस्यतेषुत्रधाणितइत्याग्नेयावाज्यभागी इमो क्रमेया बुद्धिपदेन्दुपदर्घाटतत्वाद् बुद्धिर्मादन्दुमन्ती इत्युच्यते ।। ४३२ समिधः समिधा पुग्ने ऽग्नाज्यस्य व्यन्विति प्रथमः प्रयाज:, तनूनयादग्निमग्नाज्यस्य प्रधानयागानन्तरं सुधान्याहुति महरय्या निवर्तस्वेत्यूचा जुहोतिर्वाित द्वितीयः, इडो अग्निनाग्नमाज्यस्य व्य- नित्वति तृतीयः, बहिरग्निम्नयाज्यस्य विति चतुर्यः, रति चतुर्प ·श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । प्रयालेषु विशेषः पाज्यभागानन्तरं अध्वर्युः सुषेणाज्याहुतिं पुनर्जी निवर्तस्वेत्युवा जुहोति अयं होमः पुनराधानहोम इत्युच्यते । sis प्रधानमुपांशु अग्नेः अधाग्ने प्रतभिंद्रस्थत्यनुशाज्या आभिष्टे अा गोभिणन्त इति याज्या स्विष्टकृतः गभर्ना अरिति पुरोनु- वाक्या पन्ने समयाखं नस्लोमैरिति याच्या देवं बहिरानेर्वसुवने वसु- धेयस्य वेथिति द्वितीयः बुद्धिदिन्दुमन्तावित्याचक्षते तथानुत्तिर- ज्या चेत्याश्वलायनसूबाह अग्नि बुद्धिमन्समावह अग्निमिन्दुमन्तमाव- हेत्याविरीत्या पावाहन नगदादी बुद्धिविन्दुमच्छन्दयोरनुर्शतभवति अन्याहार्यमासा रथं वास: अनड्याई दक्षिणां ददाति स्थतियहे देवस्य स्वेत्याविहामीत्यन्त घेखानः प्रवधा नाकमादित्यूचं पठित्वा राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे वैश्वानराय रथं ते नाम- तामिति विशेष: । वासःप्रतियो सोमाय वासः पनडुमतियहे सद्राय गामिति च विशेषः । देवं बर्हिग्नेर्वसुवने वसुधेयस्य वेत्विति प्रथम ऽनुयानः । देवो नराशंसा पुग्नी वसुवने वसुधेयस्य वेविति द्वितीयः । पौर्णमासमन्वम् । ब्रालणतपंणान्सा रयं पुनराधेष्टिरित्युच्यते ॥ ४३४ पुनराधेयेष्टयनन्तरमेशग्न्यन्वाधानादि अग्नीवरुणाभ्यामेका. दशकपालः । प्रधानमुपांशु । प्रधानन्य त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वानिति पुरोनुवाश्या । स त्वं नो अग्ने वमो भवतीति याज्या। अन्वाहार्य- मासादा अनड्डाह दक्षिणां ददाति प्रतिप्रहमन्तो रुद्राय गामिति विशेषः। पौर्णमासतन्त्रम् । ब्राह्मणतर्पणान्ता रयमाग्निवारुणीष्टिरित गीयते । ४३५ पुनराधानानन्तरं संवत्सरात्यः अर्थानाशादिनिमित्त. पुन- रपि पुनशाधान करोति । तस्मिस्मृतीयाधाने पञ्चकपालस्यानेयस्य स्विष्टकदेवदानानन्तरं अध्वर्युः सुधाहती होति । तत्र तिनेः मलेक इति यजुषा प्रथमाहुतिः । केतः सकेत दति द्वितीया। विश्स्वादि. तिर्शित वृतीया । ब्राह्मणतर्पणान्तं समान पुनराधानेन । इदं द्विती- यपुनराधानमित्याच्यते ॥ ४३६ अथ सर्वाग्निनाशे समारूढारणीनाशे च विच्छित्रसंधाना- धमनीनाधास्य रति संकल्प्य विपरयादिगोपितृयजवळ भान्या- धान करोति । रटं विच्छिनाम्न्याधानमित्यच्यते ॥

·औतपदार्थनिर्वचनम् । १३० आहिताग्निः प्रवत्स्यन् सर्वानग्नीन प्रज्वाल्य गार्हपत्यस्य पश्चादुपविश्याचम्य ततो ऽतिकम्य शंस्य पनित्यादिमन्त्रणाहवनीय. मुपस्थाय नर्य प्रजामित्यादिमन्त्रण गार्हपत्यमुपस्थाय अधर्यपितुमिया. दिमन्त्रोण दक्षिणाग्निमुपतिष्ठते ततो गार्हपत्याहयनीयावीतते रमान्ने মিনাঘাষিবৃথা নষা যথাসময়ে অনুবিয অানা - धनीयमुपतिष्ठते मम नाम प्रथमं जातवेद रत्यूचा, रवं प्रबासोपस्था- नमुच्यत ४३८ तंतः अग्नीननवेतमाणः माप्रगाति सूक्तं जपन वापमः पवनति दूरं गत्वा वाचं विसृजते अग्निप्रज्वलनादिरेतदन्तो विधिरा. हिताग्निमवासविधिरित्युच्यते । ४३९ सदा सुग रत्यूषा पन्थानमवरोइति यानुपस्थिताग्निः प्रवासमापयते तहिं रहे। सन् तत्र सन्त स्वेत्य चा प्रतिदिशमग्नीनुप- सिष्ठते अपि पन्या मगन्महीत्यूचा प्रवासाद् गृहमागच्छति पायसनेषु अग्नीन ज्छलतः श्रुत्वा आहवनीयाभिमुखं गत्वा समिचयमादाय याचं यमः विश्वदानीमाभरत रत्यूचा अग्नीनां समीपे समिधो निदधाति । नमस्ते अस्तु मीठुषरत्यूचा आहधनीयमुपसिष्ठते मम नाम सब ध नात इत्यूचा घ। सतः अगन्म विश्ववेदसमित्यूचा समीपे निहितां समिधमाधनीये भ्याधाय अयमग्निर हपतिरित्यता गाई पत्ये ऽभ्या- धाय अयमग्निः पुरीष्य रत्यूचा दक्षिणाग्नी अभ्यादधाति । ततो गाई- पत्याहवनीयों इमान्मे मित्रावरुणावित्यचा ईस तस्याभूचि अभिरक्ष- ময়য়ে যান স্মাৰীৰিা মিয়:। অগ্রায়নমায় অভিযা परितो गच्छन् मम नामेत्यूचाइधनीयमुतिष्ठते दशरानाधिकमवासे तु मनोज्योतिरित्यचा चतुहीतमाज्यमाहवनीये जुहोति ततो नीन परिसमुह्म उदग्विहारादुपविश्य समस्सध्याहृतिभिः वाधं विसृज्य गृहा मा बिभीनेत्यादिमन्त्रेण गृहानीतते इदं समन्त्रक रहेतसामनाहिताग्ने- पिभवति । गृहानहं सुमनसः प्रपटाइत्यूचा गृह प्रविति अग्नीननु वोत्तमाणः त्रिवारं शिवं शम्मं शंयोरिति पठति एहप्रवेशानन्तरं कृता- हप्रवेशं जना विदितामपि दुवाती न ज्ञापयन्ति । अहरहः प्रशसे गमने प्रागमने व अभयं वो भयं मे ऽस्तु रत्येशपस्थान भवति पथ्य- घट तु ·७२ औतपदार्थनिर्वचनम् । वरोहणाटोगदन्तो विधि: प्रशासादागमनविर्धाित्युच्यते । ४४० भामाशस्यायामपराहु दक्षिणाग्निसंबन्ध्येकमुल्मुकं ये रूपा- णि प्रतिमुञ्चमाना इत्यचा आग्नेय्यां दिशि , बहिः प्रणर्यात अस्मिन् कणि आग्नेयेव प्राची भवति दत्तिणाग्नि प्रणीतमग्निः प्रस्वाल्य दर्भः परिस्तृणाति । दत्तिणाग्ने: मागुनक प्रत्यगुदम्बा पाग्नेयीसंस्थानि एकैकशः पाचाणि मावति घसस्थाली, शुर्पमुलखलं मुमलं सुवं धुषां कृष्णाजिन' मतदाच्छिषेमं मेतणं कमण्डलुं च । शकटपो शकटस्य दक्षिण भागमारा श्रीहिभिः पूणों चरस्थाली निमृज्य बहिः पतितान बीसीन अन्यत्र निधाय कृष्णाजिने उलखलं निधाय स्थालीस्यान् ब्रीहीन उत्नखने सोप्प पत्नी अधिषेधमवहन्ति ततः संपत्रान् सन्तुलान् सकत प्रक्षाल्य दक्षिणाग्ना अपति । तिमणीताग्नेः पश्चात अपहता असुरा इत्यादिमन्त्रेण स्पयन लेखां निर्खात । ततस्तां लेखां जलेनाभ्युदय सा- दाछिर्दभैरवस्तीर्य स्यालीपाथमभिधार्य तेषु दर्भषु सादर्यात अनुत्य- तमान्यमुत्यतं नवनीतं वा ध्रुवायां शत्वा ध्रुवापि सत्र मादति । दर्भषु दक्षिणतः भाज्जनाभ्यज्जनशिपाईणानि सावति स्याल्यां परिपकओवनः स्यालीपाक इत्युच्यते ॥ ४४१ बा ईषत् अन्यते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या कज्जलादि आनन- पदधाच्यम् । 88२ अभितः अहं सर्वमज्यते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या अभ्यासाधन- माज्यादि भ्यजनपदेनोच्यते ॥ ४४३ कापासपूर्णतामन मृदुसरं कशिपुपरवाच्यम् । ४४ तथैव कापासपूर्ण शिरसो ऽधस्सार शयनकाले ध्रियते यत्त- दुपारंपदवायम् ॥ ४४५ ततः प्राचीनाधीतो भूत्वा महादाछिवेध्यं प्रगीते ऽग्नो अभ्यावाति ततश्चर्स मेक्षणेनादाय अवदानधर्मण जुहोति सोमाय पितृप्रतइत्यादिमन्त्रेण । अग्नये काव्यवाहनायेत्यादिमीण द्वितीया- माहुतिं जुहोति । विधुरश्चेदाजमानः होममन्त्रयोः स्वधापदस्थाने स्वाहापदं भर्वात । मन्त्रयोयत्यासेन पर्वोत्तर भाव भावश्च भवति । पनीरहिता यजमानो विधर इत्यच्यते । .

·श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । 886 ततो यज्ञोपवीती मेतणमनुप्रारति होमसाधनत्वेन एही- तस्य पदार्थस्य होमान्सरं कृतकार्यस्य तस्य व्ही. प्रतेपणं अनुपहरण. मित्युच्यते ॥ ४४० ततः प्राचीनायोती पूर्व कृताया रेखाया उरि पालीगंषु वर्भषु प्रथम पिण्डनिपातनस्थाने शुन्धन्तां पितर रति मन्त्रेण जलं सिञ्चति, शुन्धन्तां पितामहा इति मन्त्रेण द्वितीय पिण्डस्थाने, शुन्यन्तां प्रपितामहा रति मन्त्रेण वृतीपिण्डस्थाने । ततस्सा रेखायामेतले पितर्य च त्वा मन्त्राविति मन्त्रेण पित्रे प्रथमपिण्डं ददाति पितृपदस्थाने पितामहति पदमुक्तवा पथपिण्डस्याग्नेय्यां दिशि द्वितीयं, प्रपितामह- पदमुवा द्वितीयस्याग्नेय्यां सुतीयम् । एवं कर्म पिण्डदानमिति पिण्ड- निपरणमिति चोच्यते॥ 88८ अन पितरो मादयध्यमित्यादिमन्त्रण पिण्डान दत्तान अनु. मन्वयते, ततः सव्येनाङ्गेन उड्डावत्य शक्त्यनुसारेण उवासप्रतिबन्ध स्वोकृस्य पिण्डाभिमुखो भूत्वा अमीमदन्त पितर इत्यादिमन्त्रण पुन- रनुमन्वयते । ततः पिण्डयरुशेषं तूष्णों प्राणभतं भवति । नासिकया अवघ्राणमात्रं प्राणभत इत्युच्यते ॥ ४४९ ततो यथा पिण्डदानस्याने पूर्व जलसेवनं कृतं तथा पिण्डो- परि पुनः क्रियते । पितः, अभ्योतिमन्त्रेण पितृपिण्डोपरि अभ्यजनं समन्तात प्रतिपति । एषमहेनरतरयोः पिण्डयोः । ततः पितः त्वे तिमन्त्रण अजनं ददाति। तरयाः पिण्डयाः पितामहप्रपितामहेलि. पश्योरूहेन । एतदुः पितरो वास इत्यादिमन्त्रेण वस्त्रं वदाति तच्च वस्त्र दयारूपं उारूपं था पञ्चाशद्वर्षताया ऊ हृदयसंबच लाम वा । नमो वः पितर'दषदत्यादियजुषा मनोन्याहुवामह इति चतस- भिभिः परतन पितर इत्यूचापिण्डान् प्रवाहति । अग्ने तमंबावं नस्तोमैरित्यूचा गार्हपत्यमेति । यदन्तरिक्ष एथिवीमुतव्यामित्यूचा गार्ह- पत्यमुपतिष्ठते । धीरं मे दत्त पितर इति मन्त्रेण मध्यमं पियाडं एहीत्वा पाधत पितरो गर्भमित्यूचा पनी प्राशयति । तरौ पिण्डा अपसु प्रतिप्रणीते ऽग्नी वा प्रतिपत्ति । पैतृकर्म त्वाद एकश आसादितानि पात्राणि कर्मसमाप्ती मालार्थ द्विवत्यानाण्युत्सृमति। अन्त्यस्य पात्रस्य " .

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । एकस्वे सहायत्वाय द्वितीयं तुणं रहते । दक्षिणातिप्रणयमादिरत- दन्तो विधिः पिण्डपितृयज इत्युच्यते । ४५० *अथाययणमुच्यते ॥ तत्र व्रीहिश्यामाकरवानां नवोत्यवानां अतणं तेन तेन द्रव्येण अग्निहोत्रहोमानन्तरं समन्तकं भवति । अथवा सद् तीह्मादि द्रव्य अग्नरोत्रहोमपय:पदां गां भयित्वा वितिभू. तेन पयसा अग्निहोत्रहामं नित्यं कृत्या समन्तकभतणं भवति । तत्र श्रीझाययणसालः शिरत । श्यामाकाययणकालो पाः। यवम्ययणकालो बसन्तः | अपि वा क्रियायवेष्वितिसूत्रेण यवायषणविकल्प आश्वला. यनेमोक्तः । राजस्तु आपयष्टिरव भवति । इतरेषामिष्टिविकल्पस्सने. वोक्तः । बदं कर्म अगे नवावोत्पत्त्यानन्तरमादी अयनमाचरणं यस्येति गुत्पत्त्या आययमत्युच्यते ॥ ४५१ पेस्तो क्रियमाणश्यामाकेष्टां श्यामाकमयः । पर्यास चर: सोमा देवता प्रधानस्योपांशुत्वम् । सोमस्य सोमयास्ते मयोभुव इति पुरोनुवाश्या । या ते धामानि दिवि या पृथिव्यामिति यान्या । होता इले भाग जुषस्वा न इत्यादिकमवान्तरेलाया नित्यं नपमुक्त्वा तां सध्य पाणी निधाय दक्षिणेन पाणिना प्रजापतये त्या यहं राहामीत्यादि- अन्त्रण अभिमृति । भद्रावः श्रेयः समनष्ट देवा इत्युचा प्राश्नाति । तन आच अमो प्ति प्राण तदृतं ब्रधीमीत्यूचा नाभिमालभेत । अने- नैश्च प्रकारेण अन्य ऽपि विना भवन्ति । मधुश्च स्वाहा, माधवश्व स्वाहा, नभश्च स्वाहा, नभस्य च स्वाहा, इति चतम आहुतीराज्य. स्थाल्याज्येन सुवेण वधानयागानन्तरं स्विष्टकृतः प्राक हुत्वा शतायुधा- येत्यादिभिः पञ्चभिः स्वाहाकारान्ताभिश्चतुर्रहीतेन जुहा जुहोति शतादृशो होम उपहम इत्युच्यते । ४५२ अध्यामिष्टी पुरोडाशाभागाकपालानि न सन्तीति पात्रा- सादने कपालसाने समेतणां स्थालीमासादर्यात तन्मेतणं स्विष्टष्टद्धा- नानिष्टया अक्ष्योनाहिताग्निर्नवस्याश्नीयात् । श्रीहीणां यवानां प्रयामाकाना- मित्ययपाक्रस्य यजेत । श्रमावास्यायां पार्णमास्यांवा । मनदशामिधेन्यः २.६.२-६ वामु श्यामाकैर्यजेत शदि ब्रीहिभिर्वसन्ते यवेर्यथर्नुअणुयरिति ६. ३१.१४ * नवानामितराययेन्द्राग्नं द्वादशकपालमेन्द्राग्नं वा वैश्वदेवं पर्यास घर सौम प्रयामा धरूं यावायियमेक कपालम् ६.२६. २० .

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। ७५. मार्थप्रत्याक्रमणकाले रहीतं भवति । होमानन्तरं मेतणमनुषहरति । अन्याहार्यमासा प्रथम वत्सं वासश्च दतियां ददाति । भोत्विजः अयं च मेदनः अयं घः प्रथमनो वत्सः, एतद्वो वास: अहिंसन्तो यथा. भागं प्रतिरडीध्वम् । विजः प्रतियहमन्त्रे ब्रह्मणग्रोदनं रुद्राय गां सोमाय धासंस्तैग्मृतत्वमश्यामिति विशेषं कुर्वन्ति । प्रजापतेर्भागो ऽसीति मन्त्र असीत्यादोकवचनान्तानां स्थाने स्थेत्यादिबहुवचनान्ते- नोहः क्रियते । प्रथमजवत्सवासानिष्क्रयपते एतद्वः प्रथमनधासनिष्क्रय- द्रव्यमेतद्वा वासोनिष्क्रयद्रव्यं चेति विशेषः तथा असोत्यादिपदस्थाने स्थ इत्यादीनां द्विवचनान्तानामहः । यजमानभागमाशने प्राकृतमन्त्र- स्थाने, भद्राचः श्रेयः समनैष्टैत्यूशन्त्रः पटाने पर्यसि श्यामाचरोः अयणादत्र पयः प्रणीतापि भवति तथावान प्रणीताप्रणयनकाले पय:. wগীনায় মখীন। চারন এবংআমীনি ময় মিয়া। মুর, गीतानिनयनानन्तरं पयःप्रणीतानिनयनम् । तनमन्त्र समुद्रं ध इत्यादि बहुवचनान्तपदस्थाने त्वेत्याटोकवचनासपदप्रयोगः । पौर्णमासत्तन्तं ब्राह्मणतर्पणान्तम् । इयं श्यामाकाययष्टिरित्युच्यते । ४५३ बीझायपणे तु रन्द्राग्नी देवता तस्या द्वादशक्रपालः पुरेरो. डाशी द्रव्यम् । वैश्वदेवः पर्यास वरः वैश्वदेवः पर्यास चरः । दयाधाथिवीय एकमपाल: पुरोडाशो भवति। धायायुक्ताः सप्तदश सामिधेभ्यः प्रेढा मानहति स्विष्टकृतः पुरोनुवाक्या । इमो अग्नदति याज्या। . एते च याज्यानुवाक्ये विराट्छन्दस्क चाट् विराजी इत्युच्यते । ४५8 अन्यत्सवं श्यामाकाययणेष्टिवत् । इयं व्रीह्माययष्टिर- त्युच्यते ॥ १५५ यवाययण सर्व वीमाययणवति । इयं यवायोटिरि- त्युच्यते ॥ ४५६-ब्रीहिश्यामाकाययणे तीमाययणकाने एव वा तन्त्रण कार्य। बघ वा व्रीह्माययणकाले एव श्यामाविकारः प्रस्तरः कार्य: । तत्र तन्त्रण प्रयोगपते तीहिश्यामाकापयणाभ्यां मन्त्रेण यत्ये इति संकल्पः । * प्राचीनकाटकाया वत्मा नायन्ते तेषां प्रशमनं ददाति । वामः श्यामाके ....

·। । श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । श्रीहिश्यामाकायथर्णाष्टिसंबन्धिहविः व्रीहिमयः पुरोडाशः ब्रीहिमयः पर्यास धरुः श्यामाकः पर्यास घा, पञ्च प्रयाजा: भग्नीषोमावाज्यभागी इन्द्राग्नी विश्वेदेवाः सोमा द्यावापृथिवी इति प्रधानदेवता: देवा भाज्यपा इत्यादि । इध्मसंभरणमन्त्री ततस्त्वां 'अयोधितिधेत्यू हा । पानासादने त्रयोदशकपालानि । समेक्षणे द्वै चरुस्थाल्यौ तु शूर्प द्वे प्रणीते द्वे प्राज्यास्थाल्यो दारुपाच्या महाशयपानं च। ब्रह्मवपः पयश्च प्रणेष्यामीमि प्रणीतासादने विशेषः । वेषाय स्नत्यत्र स्वेत्यस्य स्थाने वामिति द्विवचनान्तस्याहः । तेन च मन्त्रेण अग्निहोत्रहवंणों शूर्पयं चादत्त । पान्यां भेदेम व्रीहीन श्यामाकांश्च निधाय धूरसीत्यादिमन्टोण अभिमर्शनं पुरोडाशीयप्रेक्षणं शकनिरसनं च सन्त्रण करोति । प्रेक्षण- मन्त्रे त्यस्यस्याने पामिति पदं भेरित्यस्य भैष्टमिति पदं संविषया इत्यस्यविनाथामिति. पदम । निरसनमन्त्र उर्वित्यस्य स्थाने उरणी इति भति । ऐन्द्राग्नपुरोडाशाये वीहिनिर्धापः । वैश्वदेवयं च । सतः शान्तर सौम्यचयं श्यामाकनिर्वापः । पुनः प्रथम यावाए- थिवीयपुरोडा बीहिनिर्वापः । मिरुमाभिमर्शनमन्त्रे दवमित्यस्य स्थाने रमे प्रत्यूहः । अतिशिष्टाभिप्राशनमन्तो ऽपि तथैव । एकीकरणमन्वे- स्वेत्यस्य स्थाने शामित्यहः । शूर्पयादानपूर्वकोत्थानमन्त्री रहीत्यस्य स्थान मिति पदम् । शूर्पढयासादनमन्त्रे स्वेत्यच वामिति पदम् । अन धान्यभेदात शूकरहितायां सुचि तिरम्पवित्रमप पानीयेत्यादि । तथा एकधान्यानीपानन्तरं अपरधान्यनिर्वा सुचः प्रायनं च। ब्रोहि- श्याप्राकया देन प्रोतणम् । कृष्णाजिनाधूमनादिफलीकरणान्तं बीडी 'णां कृत्वा श्यामाकानां कुर्वन्ति ।.तन न इविष्कदाहानम् । नोवैः समाहन्त इतितता क्रमेण प्रताल्य उत्करे तन्त्रेण चालन निनति। मनमा चरुपुरोडाशसंवन्धि तन्दुलानां विभागः कार्यः । अभिमशनं तु म कार्यमिति केशवः। মিঃ বলু: বাযযা। तर देवांश्चतुर्थन्तानुकान्ते व इतीरये"दिति कल्पः । चतुर्था देवतामुक्तवाभिमृमिति गोपालः । द्वादशकपातान्युपधाय धरस्थाल्यो अधिनयति । तत एक करा- ·तपदार्थमिर्वचनम्। लमुपदधाति । दशमस्योभयता द्वमिति द्वादशकपालासादनामः । श्रादेवयजं वहत्यकारमानीय चरस्थाल्यां तिरस्पवित्र प्रणीताभ्यो जल. मानीय ध्रुव सीत्याहिमन्त्रगा तामधिपति निर्वामित्यादिमन्त्रेण प्रद. क्षिणमहार:परिचिनोति । सोम्यचरुस्थानां तथैव प्रणीतादुग्धमानीया. धिप्रति । वैश्वदेवस्य धपि पर्यास करण्यते उभयत्र दुग्धमेव । पुरोडाशमेशकपालमधिनित्य भाज्यं निरूप्य तूष्णीम्पूाज्यं निर्वापर्याप्त । स्थाल्यां ति:पविनंतपंडुलानावपति धर्मा: स्य विश्वायुषंति मन्त्रण। सयोत्तरस्याल्यां श्यामाकान् । तत एककपालमधिप्रति । दास्पान्यां स्येनं सति प्रथमपुरोडाथार्थमुपस्तीर्य पाशयपात्रे नापस्सीर्य प्रथमपु. रोहानिधानान्तं कृत्वा आप्यायतामित्यादिमन्त्रेण चस्माभिमृति । शत उत्वातीत्यादिमन्त्रेण उवासति । आत्री भुवनस्य गोपा इति मन्त्रेण उपर्यभ्य धरी नोपाजनम् । श्यामाचरी प्रीहिमयवस्पंद- भिधारणादि । यावापृथिवीभ्यामनुब्रहीति संप्रेष्यजुहामुपस्तीर्य मवं पुरोडाशं स्थायित्वा प्राशयात सुषेण द्वितीयमवदाय अभिधार्य तूष्णों प्रत्यभिधारयति । वषटझते पुरोडाशमपर्यावर्तयनग्नी प्रतिष्ठितं हुत्वा संसाधणाभिजुहोति । अयं एकपालहोम इत्युच्यते ॥ १५७ लत पाज्यस्थाल्या: सुषेण जुहोति। मधुश्च स्वाहेत्यादि. भिकर्जश्व स्वाहयन्ताभिः रमा मासाहुतय रत्युच्यन्ते । ४५८ सालश्चतुर्रहीतेन जुहा शतायुधायेत्यादिपञ्चभि भिर्जु. होति । अयं मज्यानिहोमो यजयोगानन्तरं कैश्चित क्रियते एता पक्ष प्राज्यानिसंज्ञाः॥ ४५६ अत्र स्विष्टष्टदखदाने सर्वेषामुराधासमत्सकदरदाय भाशयाच्चापदाय द्विभिघार्य मेक्षणाभ्यां महात्यागम्य भान हुत्या. मेक्षणे प्रतिपति । रडावदाने सर्वाणि हवीव्यवदात आशयाच्च हिरव- यति ऐन्द्राग्नपुराडाशस्य प्रतीष्टिगताग्नेयविकारत्वात चतुर्धकरणादि तस्यैव भवति। अन्यो विशेषः श्यामाकेष्टी उक्ता द्रष्टव्यः ॥ रदं तन्त्रण प्रीहिश्यामाकाययणम् ॥ १६० घातमास्यानि प्रयोत्यमाणः पर्वाश्वानरपार्जन्यामित्या. * वैश्वानरपार्जन्यो निकले चिति छातीयसूत्रेन्वारम्भणीयथाध्य विद्याल्प . उम ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । श्वलायनसूत्रोक्तधात प्रथमप्रयोगात् पूर्वगुरियमिष्टिः क्रियते । तस्यां वैश्वानरो द्वादशयालः पुरोडाशः । पार्जन्यश्चकः । प्रधानमुपांशु । पन्याहार्यमासा वैश्वानराय हिरण्यं पर्जन्याय धेनुं दक्षिणां ददाति । यजमान माह । भो सवितः अयं वदनः 'इदं धो हिरण्यमियं धो धेनुरहिंपन्तो ययाभाग प्रतिग्रहीध्यमिति । प्रतियहमन्त्रे ब्रह्मणो वनं पानये हिरण्यं रुद्राय गामिति विशेषः । अत्यासवे पौर्णमासतम्। बालणतर्पणान्तर्यामष्टिवैश्वानरपार्जन्या इत्युचत ॥ ४६१ परे ऽहनि चातुर्मास्यारम्भः । तत्र प्रथमं वैश्वदेवसंत पर्व। वैश्वदेवहविर्भियंत्ये दात संकल्पः । आग्नेयो ऽटाकपाल पुरोडायः । सौम्यवः । सावित्रा द्वादशकपालः पुरोडाश: । सारस्वताचकः । पोष्णश्वरः । मारतः सतपाल: पुरोडाशः । वैश्वदेव्यामिता दावा- पृथिवीय एककृपालः ! नत्र प्रेयाजा: । नवानुयात्राः । पान्यादयः सर्वा उच्चैः । मत्रिवृशाशथियो उपांशु । कपालस्य नातुपास्यान्तर्गत- सावित्रस्य चाश्वलायनसूत्रे उपांशुत्वविधानात् । अनामिक्षा शाखा. हरणं पूर्वगुरन्वाधानम् । बर्हिःसंभरणे नवप्ररूढ दर्भमयं प्रस्तरं बधाति । + स्वोन्मुष्टीनेकीकृत्य तूष्णों बटेन मुष्टित्रयेण सह मन्त्रवता शुल्ब न संनहाति । इध्मसंभरणे कार्मर्यमयाः परिधयः । सप्तदश समिधेन्यः । तस्त्वां जयोविंशतिधेत्यहः। सायं दोहे महेन्द्रपरल्याने विधिशेष- णकस्य देवपदस्य असमासेनोहः । प्रातहुते ऽग्निहोत्रे गार्हपत्यस्योत्त- रतस्तणान्यासादा तेषु आज्यंस्थाली सवं सुचं समिधं पातणीमभिद्यो- सन्कुशांश्च सादात । तूष्णों पवित्र कृत्वा तथा प्रोक्षणीः संस्कृत्य पानाण्युत्तानानि कृत्वा प्राय प्राज्यं निरूप्यगार्हपत्यस्योत्तरतो भस्ममिश्रा. नहाचिका लेवाज्यमधिचित्य दाल्मुझेनाभिटोर अङ्गठपर्वमा मक्षामितदीयंदयमाज्य प्रतिष्य पुनरभिदयोन्य नि:पर्यग्नि कृत्वा उद. गुद्वास्य बङ्गागनानी प्रत्यस्य पुनराहारमाज्यं निरुत्यूय पवित्रे अमो प्रतिप्य मुमुवा निष्टस्य संमृज्य संमार्गदर्भानग्नी प्रत्यस्यति । अयं स्पातवदाज्यसंस्काः इत्युच्यते ॥ *प्राचीनवणे वेश्वदेवेन यजते ८... ५ + प्रमूमयं बर्हिः प्रस्तरश्च विधासबद्धं पुनरेकधा । तम्मिन्मन्नः ८. १. १०-१२ पूर्ववश्वदेव्याः सायं दोहं दोहर्यात ८.१०. १६ L ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ७६ *BER अग्निहीलेत्यादिवातार्हवनश्रुत इत्यन्तानि ह वाक्यानि पञ्चहोपदवाच्यानि । ४६३ रदं संस्कृतमाज्यं सुचि चतुर्य होतं रहीत्वा अनेन पञ्च- होगा अन्धारब्धे यजमाने पाहवनीये जुहोति । ततः कूष्माण्डहोम उपस्थानवरदानान्तः सारस्वतहोमश्च । पात्रासादने अष्टावितिक्या- लानि तैः सह समेतणाश्चतसश्चरुस्थाल्यः। उपभृता सह पृषवाज्य. यही मान्यस्याल्या संह दधिस्यालीमपूर्वाज्यस्थाली , दारुपाच्या महाशयपा भामिक्षाव्युद्धरणपात्री च सृष्टा सहोपमिति विशेषः । पूर्वाः सायं होमानन्तरं आमिताबध्यर्थ सायं दोहः । अग्निहोत्रहोम- शेष पो रवतं । प्रातर्यजयोगानन्तरं प्राताहः । मरुभ्यः सप्तकपा- लान्युपधाय तदुत्तरतातूष्णीमुपवेषेणाङ्गाराधिल्हा स्थाल्यामुदगयं शाखा- पवित्रं निधाय प्रातःहमानीय अधिनित्य मेत्रणेनालेण्डा अपयेत। तदुत्तरतो यावाधिव्यर्थमेकं कपालमुपदधाति । अधिवपनसंवपनयोः पुरोडाशदेवतानामेवोहः । मारुतं पुरोडाशर्माश्रित्य प्रातर्दुग्धे तप्ते पसि उदगयं शाखापवित्रं निधाय सायं । दोहं दध्यानयति । तथा कृते सति तस्य द्रव्यस्य द्वौ भागौ भवतः । यो घनीभूतो भागः सा वामिता इत्युच्यते । ४६४ यस्तुजलरूपो भागः स वाजिन इत्युच्यते । ४६५ आमितावानिने शीतले कृत्वा निदधाति । ततो यावा. षिधीय पुरोंडाजर्मानित्य तिरम्पवित्रमाज्यस्थाल्यामाज्यं निरूप्य पूष्णी मपूर्वाज्यं निरुप्य तथैव दधिस्थाल्यां तूष्णी तिरः पवित्रं दध्यानात संप्रेषे सुवं च सुवश्च संमृट्ठोत्यस्यानन्तरं तूष्णों पृषदान्यपहणीमिति विशेषः । तथा तस्मिन्नेव संप्रषे प्राज्येनोदेहीत्यस्य स्याने प्राज्येन्दधा चोदेहीति विशेष । मुक्संमार्जने उपभृत्संमार्जनानन्तरं उपभृत्समार्ने नमन्त्रेण प्रदाज्यपहण्याः संमार्जनम् । आज्ययहणकाल प्रकृतिबदुप- भृति चतुर्य हीत राहीत्वा पृथदाज्यपहण्यां पाज्यस्याल्याज्येनं सवणा- * पञ्चहोत्रा यजमानः सर्वाणि वर्धाप्यासचान्यभिमति ८.२.१२ 1 सप्तं प्राती सायं दोहमानर्यात यासंवर्तते सामिता । यदन्यत्तद्वानि. नम८.२.५-६ ·. श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । पस्तृणीते महीनी पयो ऽसीति मन्त्रण । ततो द्वितीय विश्वषां देवानां तरिति मन्त्रणा उपस्तृणीते। ततो द्वै। दभी अन्तीय अध्या समोत्यादिमन्त्रण बध्यानयति। ततो दीदीमत्य दिसंभधारयति । विष्णोदयमसीति मन्त्रीण एकम् । ए कमविष्णुस्त्वानुविचामरति मन्त्रण द्वितीयम् । यजमानः घरोस्त्वेत्यादिभिश्चतुर्भि मन्त्री रुपति मान्ययहणान्यनुमन्य सुधीर्याय त्वत्यादिभिश्चतुभिर्मन्छौः पृषदाज्यश- हण्युपस्तरणाभिघारणान्यनुमन्वयते । वेवास्तव्ये अध्वर्युर्मुष्टिनयनि- मितमेकं दभष्टिमेकीलत्य प्रकृतिधर्हिरूपस्तृणाति । मुगासादने उपभृदामादनानन्तरं उपभृन्मन्त्रण एषदाज्ययहण्यासादनम् । उढामने मास्तपुरोडाशोद्वासनानन्तरं चमसे तूष्णीमुपस्तीयं आमिक्षा गार्हपत्ये ऽर्धािपत्य अभिधार्य उरस्य उपस्तरणयुक्त चमसे पामितां सदुर किं चिद्वाजिनमानीय अभिधार्य यस्तात्मेत्याचा भाज्यस्था- ल्याज्येन सुषेण द्वितीयाभिधारणेनालं करोति । पात्रान्तरे पूर्वधदेवक- पालमुहास्य तस्मिन् बव्हाज्यमानीय बाधि:पृष्ठं कृत्वा सर्वाणि हवीं- ध्यन्तर्वेदि प्रासादति । प्रकृतिवत सुधाज्यं धुषायामानीय तूष्णी गाई- पत्यस्य पुरस्ताद्वाजिनमासादर्यात । एषदाज्यं सदध्याज्ये रति कोशा- दूधियुक्तं पूर्वक्तिसंस्कारयुक्तमाज्यं पृषदाामत्युच्यते ॥ ४६८ पृषदा रहते यस्यां सेति व्युत्पत्त्या अधिकरणे ल्युटा उपभृत्सदृशी सुक एषदाज्यग्रहणीत्युच्यते । ४६७ अथाहवनीयसमीपे एकमधिमन्थनशकलं लौकिक प्रागायत विधात्यानेनिनमसीति मन्त्रेण । एषणसंजको द्वौ शकलो लोमिको अधिमन्यतस्य पर्खयो: मागायती हस्ताभ्यां सुगनिदधाति वृषणा स्थति मन्त्रण । दक्षिणेनोत्तरारणिं मध्येनाधगणिमादत्त.वस्था युरसीत्यादिमन्त्रेण । घृतेनात इत्यादिमन्त्रेण अरणी पाज्यस्याल्यां समति । अभिमन्यनशकले अरणी निधाय गायत्रं छन्दो ऽनुप्रजाय- स्वेत्यादिमन्त्र वार्यात । मन्थनं कुर्वन होतारं प्रेष्यति अग्नये मथ्य. मानायानुन हीति । उत्पन्चे ना जातायानुनहीति प्रेष्यति । नासग्नि माहवनीय प्रहरन प्रेष्यति। पहियमाणायानुब्रीति । यजमानेनान्या १ ·औतपदार्थनिर्वचनम् । ८१ रब्धः भगतं न रत्यायचा प्रहति । अग्नाग्निश्चरति प्रविष्ट इत्या- यूचा अपूर्वाज्यं सुवेण जुहोति। ततः . मामधेन्यः सप्तदश। अथेमा सभिधमानि इत्यादि प्रतिषत चतुरः प्रमाजानिष्टा पञ्चाभदा. मध्ये जुहोति । अष्टमै प्रयाजे सर्वमापभृतमाज्यं जुहामानर्यात यज- मान: पञ्चमप्रयाजानुमन्तणन पञ्चमातीन प्रयामाननुमन्वति । उदङ- त्याकम्य सर्वाणि हवीयभिधारात नोपभृदाज्यं पृषदाज्ययहण्यैव अनु- यानानां प्रनारात् । अभिधारणस्य तदर्थत्वात् । प्राज्यभागानन्तरं माग्नेयपुरोहांशैकदेशं प्राकृताग्नेयवदधदाय जुहोति हाम्यवादीनां तु अपरार्धादवदाय पूर्वाधादवदानम् । श्रामिक्षककपालयोरुपस्थानाभिम. शनेन भवतः । यजमानस्य सौम्यानुमन्त्रणं सोमस्याहं देवयज्यया प्रनया च पशुभिश्च मनिषीयति । धितुम्तु देवयज्ययेत्यस्यानन्तरं स्वस्तिमान पशुमान भूयामिति । तथा सरस्वत्याः वाचमन्तदा पुषे इति । तथा पूष्णः पूष्टिमान् । पशुमान भ्यासमिति । मरुतां त] प्राणध्यासमिति । विश्वेषां देवानां तु पाणैः सायुज्यं गमिति । तथा यावापृथिव्योस्तु उभयोलीझयोध्यासमिति । भमान प्रतिष्ठा गमेयमिति वा । प्रधानहोमानन्तरं मधुश्च स्वाहेत्यादिभिश्चतुर्भिमा सनामभिराज्यस्याल्याज्ये न सुवेणैकापानस्याभिता जुहोति । स्विष्टक दर्थ उपस्तीर्य वैश्वदेवान्तानां हविषामुत्तराधात्सहात्सवदाय एक कपालसंबन्ध्याशयाज्यात्सायदाय दुिर्राभधार्य चमिक्षामेतरणान्यों दाय अत्याक्रम्य हुत्वा मेक्षणान्य नुग्रहत्य समावेणाभिजुहोति । अन्या. हार्यमासादा प्रथम बत्संदक्षिणां ददाति प्रतियहमन्त्र ब्रह्मणादन रुद्राय गां ताभ्यामिति विशेषः हविर्सच्चष्टोद्वांसनानन्तरं गार्हपत्यस्योग वेझां दर्भयु प्रायनानालिप्तं चमसं अग्निहोचेही फ्वं बरिभोजनी- “यदभश्च हन्टमासान मन्त्रेण पमित्र कृत्वा यजमानं वाचं कळत यजमानं सोप्य वेपाय त्वेति मन्ने णाग्निहोत्रयणीप्रादायप्रयष्टमि. त्यादिमन्त्रण गाईपत्ये प्रतितप्य मन्त्रण प्रेक्षण संस्कृत्य तुम्बध्व- मित्यादिमन्त्रण चमसादिमोदय पवित्र प्रस्तर तप्णी विसुज्य मन्त्रण * पशुवर्मन्थ्यः समिधेन्यन ८. २. १३ ·औतपदार्थनिर्वचनम् । देवस्य त्वेत्यादिना स्फ्यमादाय वेदितृतीयदेशे सब्धत्वा संप्रेष्यति प्रोक्षणीरासादय चमससंमृड्डीति । ततः मन्त्रोण म्फ्योद्वासनादि । भारनीध्रः बमसं परिभोजनीयदभांश्चादाय युगपत गरमे निष्टपति मायालेष्टपनमन्त्रेण । बाचं पाणं मानिमृतं वाजिनं त्वा सपनसा- हर समाधुर्मि रति मन्तण जुव्हादिवत् । दिधः शिल्पमित्याचा संमार्गदीन गार्हपत्ये ऽनुमहर्गत अध्वर्युः वाजिनं गार्हपत्ये ऽधिचित्य अभिघार्य उदास्य पुनरभिघार्य यस्तात्मेत्याचा तृतीयाभिधारणे- नातं कृत्वा या मानेन मह व्याहृतिमन्त्र पठन 'वेशामासादर्यात । यने अग्ने इत्यायुधा यजमानो ऽनुमन्वयते । अथाध्वर्युः संप्रेषमाह ब्रह्मन प्रस्थास्याम इत्यादि । सन(हन)हरणान्त प्रतिवत् । पषदाज्यं जुहामानीय अनु यानार्थमत्याक्रामति । प्रथमानुयाजयाज्यापठनार्थ होतारं देवान्योति संप्रेष्य द्वितीयमृतीययोः प्रतिमानं यजेति न संप्रे- ति । चतुर्थादिषु तु यजेति संप्रेति । प्रथम क्षिप्तसमिधःपूर्वभागे हुत्वा द्वितीयादीननुमन्त्रयते । अध्वर्युः अनुवषयते ऽवशिष्ट वाजिनं जुहोति । यजमानः अमयइदं न मम अग्नेरहं देवयज्ययायुष्मान यजेन प्रतिष्ठां गमेयं इत्यनुमन्यते । अथाध्वर्युरुदडत्याक्रम्य चमसं धजिन- शेषमहितं होतुर्हस्तं ददाति । यजमानो ऽध्वर्युरोमीधी ब्रह्मा च चम- महन्वारभ्य उपहवं कुः । तत्र प्रथमं होता अध्वर्यउपहुयस्व, ब्रह्म- चुपयस्व, अग्नीदुपयस्व, यजमानायस्व इति उपहुयते । यं यं संबोधा उपयते तस्य तस्य उपहूत इति प्रतिषचनम् । ततो ऽध्वर्युः बहु हात्राग्नीध्रयजमानान क्रमेण होतृवदुपहयते, सतो ब्रह्मा अध्वर्यु. होत्राग्नीध्रयजमानान् । तत प्राग्नीध्रो ऽध्वर्युब्रह्महोतृयजमानांस्ततो एपंदाज्यं जुधापन य पृण्टाज्यधानी मुपभतं कृत्वों तैन नवान्याजान्य- अश + देवन्यति प्रथम संप्रेति । यज यजेतीतरान ८. ३. ame. ..परिधीन्प्रहृत्य संम्रपान करवा वाजिनपात्र उपस्तीयान्तटि हिरनवि- पिचन्याजिनं गृहात । नाभिघारयति । वाजिभ्योऽनुहि वाजिनो यति संप्रपा । वषट्कत चमसेन जुहोति । मुचावाधिषिच्यमानयाऽनुवषटकते च ८.३.६.८ असावपायर्यात कर्मनामधेनापकामयते । उपहून ति प्रतिवचनः । होमा प्रथम:मक्षर्यात य.मान उत्तमः । यजमानः प्रथमश्चात्तमात्यके . ३१६-१५ * ८.३२० .

·। प्रीतपदार्थनिर्वचनम् । यजमानोऽध्वर्युअलहोत्राग्नीध्रान् । ततो होनध्वर्युबलामीधाः क्रमेण मासिकयाघ्राय भासते न प्रत्यतं भवन्ति । यजमानस्तु यन्मे रेत रेत्यादिमन्तो प्रत्यक्षं भत्र्यात । पात्रं प्रक्षाल्य निदधुः । एतत्कर्म वाजिमयाग इत्युच्यते ॥ see ततोऽध्वर्यु ईत्रि वेदं प्रदायेत्यांदिपाढत्य धामाप्याय- प्रतिप्रत्यायश्चित्तानि हुत्वा वेवास्तृतर्हियः प्रत्येकं किंचित रही. त्या ध्रुवां समज्य प्रहाय दक्षिणेन पदा घेदिमाक्रम्य तिष्ठने ध्रुधाज्या. सुत्रेण राहीत्वा प्रथमं समिष्टय जुर्जुहोति यज्ञ यजीच्छति मन्त्रेण । पुनरादाय द्वितीयं जुहोति एष ते यजो यजपतरत्यादिमन्त्रेण । सुवं निधाय धुवामादाय सर्व जुहोति । देवा गातुविद रस्त्यादिप्राकृतमन्त्रेण । यधिमाकान्त यजमान उत्करे उपवेषस्य स्थान प्रदेशमुपगृहति यं देवा- मनुष्य विति द्वाभ्यामृगभ्याम् । पै.र्णमासतन्त्र ब्राह्मणतर्पणान्तं प्रकृति धत् । अथाध्वर्युः प्रत्यङ्मुखः स्वायतते प्राङ्मुखस्योपविष्टस्य यजमा. नस्य शिरसि केशान प्रागादि दिक्चतुष्टये मध्ये चेति त्र्येण्या शलल्या पञ्चधा विभति । तमेव परमेष्ठि इत्यादिबहुभिवाक्यमन्त्रैः । प्रति- विभागं तेषां धान्यानामावृत्तिः । विभागक्रमेण लोहितायमतुरेण तेरेश मन्तोषपनम् । प्रतिवपन मन्त्रावृत्तिः । यजमानः सात्वा स्वायतने उप- विति । ततः संवत्सरीणास्वस्तिमाशासे दति पठति । इदमेत - सर्व कर्म वैश्वदेवपत्युच्यते ॥ ४७० अथ वरुणप्रघासनामक द्वितीय पर्व । तत्रैते संभागः । निश्वेतशलली। लोहितारः। द्वात्रिंशत्कपालानि । प्रमितास्थाली । तिम्रश्वरस्थाल्यः । पञ्च मेक्षणानि ।, द्विशताधिकानि शमीपर्णानि । करीरसक्तयः । थाक शूर्प कुशमयं वा । गाहपये पशष्टामा यवानां महवितुषोमा तप्ताभिरवितेन च संयुक्तानां यमानस्य पुत्री- जप्रतहिमायासमसंख्याकानि एकातिरिक्तानि दीपनाकारामिण कर- म्भपात्राणि । सशको मेपः अशङ्गा मेषी । द्वाविण शुक्लोर्मप्रच्छनी । यवतुषं च । दाशंपैौर्णमासिकी वैदिः । पाशुचन्धिकी च । द्विगुणि- । * शुवत्समिष्ट यजूपि ८.३. १७ ·- ८४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । तानि यजपात्राणि । द्विगुणिते माबर्हिषी । प्रस्तरं प्रसूमयं के चिति- छन्ति । एते वरुणप्रधामसंभारा इत्युच्यन्ते ॥ ४०१ एतान् संभारान् संभृत्य यजमानो एणयोनील समारोप्य उदघसाय मथित्वा विहत्य गार्हपत्ये स्मार्तधदाजयं संस्कृत्य सुधि पतु- एं होतं गृहीत्वाहबनीये मस्वत्या जुहोति । वरुणप्रघासोभियंत्यरति संकल्पः । अग्नीषोमावाज्यभागौ । आग्नेयो ऽष्टाकपालः पुरोडाशः । सौम्यश्चमः । सावित्रो द्वादशकपालः पुरोडाशः । सारस्वतश्चकः पोष्ण- श्वरः । ऐन्द्राग्न एकादशकपालः पुरोडाशः । मायामि । वारुण्या मिता । काय एकपालः पुरोडाशः । देवा भाज्यपा इत्यादि वैश्वदे. ववत । सविता क इत्युपांशु । अन्या उच्चैः। अध्वर्युः दडादेवरित्या- दिना अग्नीन विहत्यान्वादधाति तथैव प्रतिप्रस्थाता चादति । व्रत- पणान्ते प्रतिपस्याता शाखाहरणादि करोति बहिःसंभरणे अध्वर्युः प्रथमं प्रस्तरपूर्व पञ्चमुष्टीन संभरति । ततः प्रतिपस्याता प्रस्तरपूर्व \ मुष्टित्रयं अत्र वरुणप्रघासाख्ये पर्वणि वारुण्यां वेदां व्यापारका अध्व. युसदृशः रत्विक पंचमःप्रतिपस्यातेच्यते ॥ ४७२ संभरणक्रमेण सादयतः । परिभोजनीयान कृत्वा ध्वसन- हनायापि द्वयोर्वैश्वदेववत् । अध्वर्युः पाहवनीयस्य पुरस्तात्पदद्वयं संतरमेवशेष्य शङ्कु निहन्ति * । तत्पुरस्ताद द्वादशदे द्वितीयं शङ्ख निहन्ति । अष्टावेशपदप्रमाणां रज्जम्भवत: पाशां कृत्वा त्रयोदशपदे चतुर्दगपदे च न्यञ्छनं कृत्वा त्रयोदशपद प्रमाणां यथा धुरस्तादति तथा शवोः पाशी प्रतिमुच्यत्रयोदशपदन्यञ्छ नेन दक्षिणत आकृष्य पद शङ्क निहन्ति । एंधमुत्तरतो ऽप्याकृष्य शङ्ख निहन्ति ते श्रोणी । रज्जु विस्य दतिशत पूर्ववदाकृष्य चतुर्दशेष शङ्क निहन्ति । एमतरतो ऽप्याकृष्य शङ्कनिहन्ति तास । द्वादशपदो प्रत्यक पदार्धमवशेष्य अनुपृष्टाशङ्ख निहन्ति । ततः पश्चादनुका पत्रिंशद. हो शङ्ख निहनिः । तत्राहवनीयवच्छ म्याजानुप्रादेशा नामन्यतममा. * चंदे कृत्वाऽण गार्हपत्यं समेप्राची वेदीभवतः उत्तरामध्वर्युः करोति दक्षिा यता प्रतिप्रस्थाता । उत्तरे विहाध्वर्युषचति दक्षिणे प्रतिस्थाता । उभयत्र कवं सम्बम् । अपिपत्नी संघाजा: । एक वसंप्रेषः । द्विधिदब्रमानुजाति ८. ५. ४-६ । ", पंद ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । घोच्छायां समचतुरसामुत्तादिं करोति । रयं पाशुपन्धिकी वेतिरि- त्यच्यते ॥ मेचताङ्गुनोच्छ्रयामभितः प्रादेशमात्री समन्तुर- सामुत्तरनाभिं करोति । प्रादेशोछायोत्तरदिपते गोपदप्रमाणोत्तर- नाभिः । इयमुत्तादिनाभिरित्युच्यते ॥ ४७४ धेयुत्तसंसशङ्कारभ्य प्रत्यक् पदद्वयं मोत्वा तस्योत्तरता ऽपि तावदेव मीत्वा तंत्राभितः शम्यामात्रश्चात्वालः । अयं चात्वाल इत्युच्यते । ४७५ वेयुत्तरांसशङ्कमारभ्य प्रत्यक् पदचतुष्टय मीत्वा उदगेकं पदं प्रीत्वा शङ्ख निहन्ति स उत्करः ॥ १६ एवं पाशुबन्धिी दिमुत्तरदिंच करोति । तस्या घेदेस्त्र. योदशाङ्गुलं दक्षिणतो मुक्का प्रतिपस्याता दार्शपौर्णमासिकी वा करोति । उभे पश्चिमपार्च समे भवतः । पूर्वपाच विषमे । उत्तरा दोघी दाक्षिणा जना । प्रतिप्रस्थातृवेदेहत्तरशोण्यं वदध्वर्युवेदक्षिण- तस्त्रयोदश ङ्गुनमात्रात्परो भवतः । उभगवयोरुत्तर एवोत्करः । दूर्य दार्शपार्णमासिक्या घेया तुल्यामारुती घेरिति प्रतिप्रस्थादिर्शित च गीयते॥ ४७७ एवं घेदी विमाय परिस्तीर्य अध्वर्युपतिप्रस्यातरी शाय- हाणामेण शाखापवित्रादिसायदोहान्तं कुर्याताम् । वारुणाद्वाहम ध्वर्युः । मास्तदोहं प्रतिप्रस्थातः। द्वितीयदिने अग्निहोत्रहोमान्तर मुभ माणिसंमर्शनादि कुरुतः । अग्निपारस्तरणमध्वर्युरेव करो । उत्तरस्यां वेयां घेश्वदेववत्पात्राणि सादलि। प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्यां यां स्फयमग्निहोजहवणी जुहादिचतुष्टयमोजस्थानी वैदमामिला- अपणार्थ स्यादी मेक्षणं आमिक्षामुटुरणपात्री बेदपरिवामनमुधिषं चैतानि पात्राणि शमीमयानि प्रत्युतानि चासादति। ब्रह्मा तणों दक्षिणत उपवेश्य अध्वर्युरेव प्राकृतवेद्यां पृष्ठां स्तुति । भी मन्त्रण पवित्रे कुरुतः । अध्वर्युरेव प्रणीताप्रणयनमुनरोदेखत्तातः करोति । * मामत्याः प्रति प्रस्था ताव त्स न पाकरेति वाणा अध्वर्युः ८ ५२८ ·। । । . श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । दक्षिणेनाग्निहोत्रहवी सयन शूपं चादसे । प्रतिप्रस्थाता मन्त्रेण अग्निहोत्रहवीमेव । एवं मन्त्रण प्रतितपनम् । अध्वर्युर्वैश्वदेशवदाग्ने- . यादिपञ्चहवींषि निरुप्य ऐन्द्राग्न निर्वात । सो क्षणी: संस्कुलतः । अध्वर्युः फरम्भपाचाणि मेषं मेषों द्विशताधिकानि शमीपर्णानि करीर. सक्तन ऐषीको सूपं च हर्भिः सह प्रोति । उभी स्वस्वपात्राणि प्रोक्ष्य प्रातणीनिधत्तः । अध्वर्युः कृष्णाजिनाबधननादितन्दुलप्रतालान- यननान्तं करोति । तुनिरमनकाले कांश्चित्तुषांन अवभृक्षार्थमवशेष्य इतविस्यति । भयोः प्राताहः सायंटोहवत् । अध्वर्युः कृष्णाज- नावधननादि अधिोपनान्तं करोति । कपालोपधाने अग्नये अष्टौ कपा- लान्युपधाय सौम्यवसस्थालीमधिश्रित्य मवित्र द्वादश कपोलान्युमधाय मारस्वतचरुस्थानीमधिश्रित्य पोष्णसत्यालीमाश्रित्य इन्द्राग्निभ्यामे कदिशकपालान्यपदधाति । प्रतिप्रस्थाता तदुत्तात उपवेषेणाडार्गाव- सह्म मारुतस्याल्यां तिर:पवित्रं प्राताहमानीय मेक्षणेनालोझ पति। 'अध्र्युस्तदुत्तातो पारुणस्यालीमाश्रित्य तदुत्तरतः काय एकं कपान- मुपदधाति । संश्पने अध्वर्युः इन्द्राग्निभ्यां कार्यति वदति । अध्वर्युणा ऐन्द्राग्नपुरोडाशाधिश्रयणे कृते प्रतिप्रस्याता मारतीमातीहे सायंदोहं दध्यानीय मितावाजिने पृथक्कृत्य शीतले देशे निदधाति । सा- स्कलित्वपळे आमित पय मातञ्चनं लौकिकदधा धा करोति । ततो ऽध्वर्युधारुण्यामिती वाजिनं पृथक्कृत्य निदधाति । तत एककपा- लाधार्यात । प्राज्यधिनी निर्वात । अपूाज्यं च । प्रतिप्रस्थाता मस्ति । अध्वर्युः पुरोडाशानां त्वचं यायित्वा करम्भपात्राणि षं शताधिकानि शमीपर्णानि करीरसतश्च हर्भिः सह पर्यग्नि करोति । ततः तिप्रस्थाता मोहतामितया सह मेषीं शताधिकानि शमीपर्णानि करिसक्तनेषीकं शूर्प स्वाज्यानि च पर्यग्नि करोति । युः पाशुख- धिक वेयां पानीसंक्षालन निनयनान्तं करोति । उभौ दायायायं वि: मृष्टः । अध्धुः पाशुबन्धिक्यां वेयां स्तम्बयजुहरति । प्रति- प्रस्याता दक्षिणस्याम् । अध्वर्यु: पूर्व मृदमादाय उत्करे न्युष्य तिष्ठति। प्रतिपस्याता पाशुबन्धिक्या वेदेः पश्चान्मार्गेण मृदमाहृत्य उत्कर स ·श्रीतपदार्थ निर्वचनम् । म्युश्य पूर्व य येतं प्रत्यागच्छति । ततोऽध्वर्युः प्रत्यागच्छति । एवं निर्य. जुषा तूष्णी चतुर्थ सर बर्हिषा । पूर्वा परियही परिग्रहीतः । अध्वर्यु. रेख करणं अति । तस्मिन्करणमन्त्रे घेदिद्वित्वादिम दि धमतों रुद्रवतीमादित्यतीमिति पदानां स्थाने इमे वेदी वसुमत्य केंद्रप्रत्या आदित्यवत्या इत्यू हः । उभी स्वस्वोदि फ्याटुतः । अधारेवाग्नीध्र माह अग्नीदिपश्चामुतश्च निस्विहरति । अथाध्वर्युः स्फ्यमुदपात्रं बर्हिः शम्यां चावाय हि मंजमानमामन्त्य यजमानपत्नीभ्यां सई चात्वालदेशं गत्या स्फ्येनोद्वत्यावोत्य चालालपूर्वदेशे उदीचीनम्बा शम्यां निधा- थान्तरतः स्फ्येनालिखत्युदग़पवर्ग वित्तायनीमेसीर्तिमन्त्रेण । दक्षिणतः प्राचीनकुम्बांशम्यां निधाय पूर्ववत स्फ्येनालिखति प्रागपगं तिक्ताय- नीमेसीति मन्त्रेण । पश्चादुदीचीनकुम्बां • शम्यां निधाय अन्तरतः स्फ्येनालिखत्युदगपवर्ग अवतामानाथिमिति मन्त्रेण । उत्तरत: प्राची नकुम्बां शम्यां निधाय अन्तरतः स्फ्यनालिखति प्रागपवर्गमयतान्मा- थिमिति मन्त्रण । चावाले उदगयं बहिर्निधाय यजमानपनीभ्या. मन्वारब्धः तस्य मूले स्फ्यन प्रसर्रात विदेग्निर्नभ इत्यादिमन्त्रेण। अप उपस्पृश्य । छिवं बर्हि मलं मृदं चादत्त आयुषा नावेहीति मन्त्रेण । हत्त्वोत्तरघेत्यां निर्वति यत्तेनाधृष्टं नामेत्यादिमन्त्रेण । स्फ्येन बहिर्य- लाहरणादिपुर्द्वितीयम् । तत्र मन्तै यो ऽस्यां थव्यामिलान अगा- मित्यस्य स्थाने द्वितीयस्यामिति पदस्य प्रयोगः । ततस्तृतीयं तत्र प्रह- रणमन्त्र अस्यामित्यस्य स्थाने तृतीयस्यामित्यस्य प्रयोगः । तूष्णों चतु. र्थमवशिष्टं बर्हिषा सह प्रहरति । पूर्वेषु त्रिपु पर्यायेषु केवलं मृदा या। ततः स्फ्येन जात्वाने पुरोषमुत्सह, अग्नीदिस्त्रिहरीति । गानीधश्चत्वालात्पुरीषमादाय उत्तरवेमा चिनीपतिः॥ अयं लसंस्कार इत्याति ॥ ४७८ अध्वर्युत्तरवेळां न्युप्तं पुरोपं संप्रयोति सिंहीरमित्यादि मन्त्रेण। पुरोघं प्रथर्यात प्रथस्वत्यादिमन्त्रेण ध्रुवामीतिमंन्त्रण स्फ्येन संहन्ति । देवेभ्यः शुन्धस्वेति मन्त्रेण उत्तरदिर्मादरवोति । देवेभ्यः शुम्भस्वति मन्त्रण सिकताभिः समुकिरति । उत्तरवेदिं शम्या वात्वा- ·" - श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । मीत्वा मधे प्रादेशमात्री 'चतुम्नां चतुरङ्गुलोच्छ्यामुत्तरनाभिं प्रत्या दौंः प्रच्छादर्यात । उत्तरवेयां पीपसंपाद एतदन्तं कर्म उत्तरखे दिसकार इत्युच्यते ॥ र उभी प्रत्येकं प्रणयनीमिप्रमाहीये प्राप्तः । अध्वर्यु: स्मात वटा संस्कृत्य पश्च गृहीतं गृहीत्वा तूष्णीमुत्यूता: प्रोक्षणीश्च परिकर्मिहस्ते दत्वा ब्रह्मणो हस्ते देवदारवान परिधीन प्रादेशमात्रां- स्त्रीन गुग्गुल्गन्धि तेजनं मेष रङ्गमध्ये उत्तरप्रदेशाद् गृहीता शुक्लामू. वास्तुकां च दत्त संप्रैपमाह । अनये प्रणीयमानायानुबयानीदेवस्फ्य यानुसंधे ३ इति । होत्रा अप्रमुध्येत्यारब्धे चात्वालमृदा परितां पात्रीम. न्युरणाव्या अधस्तादुपयप्य यजमानपनीभ्यामन्वारब्धः स्वमिममा. दायोत्तरस्तिष्टीत । प्रतिपस्याता स्मार्तवदाज्यं संस्कृत्य साद राहीत्वा अध्वर्युगृहीतस्यस्य शालामुखीयस्य च मध्येन गत्वा प्रदक्षिणमात्य प्रत्यङ्मुखः तथैव कल्पितोपयमन्यां प्रणयनपात्र स्वमिध्ममादाय अप- मलैः पयाकृत्य तिष्ठति । धामाङ्गेन परिवर्तन अपसलैः पर्यावर्तनाम- त्युच्यते ॥ ४८० मृदादिनिर्मिता पक्का अग्न्युदरणपाच्या अधस्ताद ध्रिय- माण' उप समीपे यम्पते ध्रियते इति कर्मल्युटा उपयमनीत्युच्यते ॥ ४८५ शालामुखीयमका शादुत्तावेयां प्रणयनाथं अग्निः उद्धि- यते ग्रस्थामित्यधिरगो ल्युटा पात्रीशब्देन समासे अग्न्युरणपात्रीत्यु- च्यते॥ ४८२ अध्वमुत्राः पाशुबन्धिको दिमनतिझामन्त उत्तरेण शनैगच्छेयुः । प्राग्नीध्रः पयन लिखितया लेण्या होतुः पदं प्रच्छाद- यः । सर्व गवारदेः पश्चात्यनमात्रे तिष्ठेयुः । प्रतिमाह अध्वर्युगगनकाल पाशुबन्धिक्या वेदेः पश्चान्मार्गेण प्रतिणतो गत्वा दृये दीमध्येन गत्वा प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठति । अध्वर्यु. रन्य हस्ते िदत्वा परिकर्मिहस्तादिन्द्रघोषवतीः प्रोक्षणीयहोत्या उत्तरदं प्रथम पुरस्तादारभ्य मध्ये समापयन् इन्द्रघोपरत्वेत्यादिम- न्त्रण प्राति। एवं तणत प्रारभ्य मनोजवास्त्वत्यादिमन्त्रणा । पश्चा. .

·। श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । दारभ्य प्रसारस्वेत्यादिमन्त्रेण । उत्तर भारस्य विश्वमा स्वत्यादि- । ঝগ যা অাৱাচ্ছে মাৰিৰি বৰঘৰ সামি। मोक्षणीशेषमुत्तरदा दतिणांसस्य दक्षिणतो निनयति । अथ वा पाशु- धन्धिस्या धेटेर्दक्षिणांसस्य दक्षिणतः । एतदुत्तरर्वेदिनोवमित्युध्यते ४८३ परिकर्मिहस्सात्पञ्चहीतमाज्यमादाय हिरएं मुडमुखे লযিশা ভৰিদুময় মাথায়নি • অথম দুনিয়াবাস मध्ये समापयन् सिंही सीत्यादिस्वाहाकारान्तेन मन्त्रेण मिहीरसि सुप्रमावनिः स्वाहेति मन्त्रेण उत्तर श्रोणोमारभ्य मध्ये मापयन व्याघा- यति । मिश्हीरसि रायस्पोषवनिः स्वाहेति मन्त्रां दक्षिणश्रोणीमा. रभ्य मध्ये समापयन् । तथैवोत्तरांसमारभ्य सिहोरस्यादित्यवनि: स्वाहेति मन्त्रेण । मिहीरस्यावह देवान देश्यते यजमानाय स्वाहेति मन्त्रेण मध्येव्याघारयति । सर्वत्र उत्तरया रदं न ममेति यजमानस्य स्थागः । भूताभ्यस्त्वति मन्त्रण सुधमुहाति । एतदुत्तरदिव्याधार- पमित्युच्यते। ४८४ ब्रह्मणो हस्तादेवदारवान् परिधीन गृहीत्वा उत्तरनाभि परिवाति विश्वायुरमीत्यादिमन्त्रणा मध्यमम् । धुंक्षिदसीत्यादिम- न्त्रण दक्षिणम् । अच्युतिदमीत्यादिमन्त्रण उत्तरम । इदमताविप रिधानमित्युच्यते । ४८५ अग्नेर्भस्मासीत्यादिमन्द्रोण गुग्गुलुसुगन्धि तेजनं शुक्लामी स्तुको चोत्तरनाभ्यां भिवति । निहितानी संभाराणामापारशेषेणाधा- रणं कृत्वा प्रदक्षिणमावृत्य अग्नि रहीत्वा उत्तरवेदेः पुरस्तात् प्राड- मुखः संभारेषु प्रज्वलितमि यज्ञ. प्रतितिष्ठेत्यूचा प्रतिष्टापयति । अस्मिन् काले प्रतिस्थाता दक्षिणदेः पूर्वाधै गालामुखीयावाहुतमग्नि तज्या ठिापयति । अध्वर्युः प्रसाधनीयमिय निवस्य परिसर पर्युक्ष्य परिरतीय ज्वलयति । एवं प्रतिप्रस्याता। शल्यनीय प्रणवनी येमाधानप्रभृति एतदन्तं कर्म अग्निप्रणयनमित्युच्यते । नाभ्याः भोपयंसेपु पञ्चरखी जुहोत्यक्ष्णया दक्षिणेऽसे बोपयां पोपयामो मध्येच हिरण्यं पश्यन सिसोति प्रतिमन्ताम् । 1 का. सू. १.४.१६ भूतेभ्यस्त्वति मुनमुट्यति । नाभि तुहार परिवासि पूर्ववस ५.४.१७॥

·१ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ४८६ अध्वर्युराहवीये कां चित्समिधमाधाय यजमानान्धारा स्मार्तवत्संस्कृताज्येन अग्निर्यजं नयतु प्रनावित्यादितिभिईभिः स्वाहाकारान्ताभिः प्रवेण तिस्र आहुतीर्जुहोति । यथालिङ्गं यजमानस्य त्यागः। यजमानस्सेनेवाज्येन अग्निरबादो ऽवपरित्यादिभिस्विभिर्व- जुर्मन्त्रैः स्वाहानसम्सयैः जुहोति । अग्नये 'चादायेदं० बाय प्राणाद- रदं० मादित्याय भूरिदइदं० इति क्रमेण यजमानस्य त्यागाः। एवं प्रति- प्रस्थाता ममिधमाधाय सहद् गृहीतेनान्येन तूष्णीमेकामहुतिभिनु. होति । अयं प्रताभिहोम इत्युच्यते ॥ ४८० एतस्लिन काले ब्रह्मा दक्षिणस्या वेदेतिणतो भन्यो- पविति । तस्य पश्चादाजमानः । ततो ऽध्वर्युरेव संप्रैषमाह अल- सरी परियाही परिग्रहोणाव इति । उभी तमसीत्यादि यजन्त. इत्यन्तं शत्वा स्फ्यौ तिर्यञ्चों स्तब्ध्वा तिष्ठतः । ततो ऽध्वर्युरेव संप्रै. पमाह प्रोक्षणीरासादयतमिमाबहिषी उपसादयतसुधौ च सुचश्व संमृष्टं पनी सत्रह्माज्याभ्यां दधा चोदेमिति । भाग्नीधः प्रोक्षणी: प्रतिप्रस्थातुर्दतिणन हृत्वा उत्तरस्यां वेयां स्फ्यस्य वर्त्मनि सादयति । तथा प्रतिमस्याता स्वोक्षणी: मादयति । उभी स्फ्योपरि किं चित प्रोतणीजलं निनीय यो मा हवेत्यादि सफ्यप्रतालनान्तं कुरुतः । प्रति- प्रयातुस्त्तवेदिमयंगा. पाशुन्धिको दिमपरेण वा । भाग्नीधो वैश्व. देववधाज्यवधोरासादनं करोति । गमनमार्गः संवर इत्युच्यते ॥ ८८ प्रतिपस्याता दक्षिणवेदिपत्राणि संमृज्य पन्यवेक्षणादिमे- दे त्या स्वरयामाज्यमासादयति । यजमानो दक्षिणस्या बेदेखि- णतः स्वायतन उपविश्य दक्षिण प्रतिवम्यातुराज्यमवेत्य पाशुबन्धिश्या घेदेतिणत उतर इतरमध्वयाराज्यमवेनते । अर्थ वा दिसंधा- पदिय दक्षिणमवेक्ष्योत्सरमधेतते । अध्वर्यु:खदेववदात्यालि राहाति । तिप्रस्थाती दक्षिणस्यां वयां प्रकृतिववर्यायहणकाले आज्यानि रहाति । अध्ययोः पृषदाज्ययहण्युपस्तरणाभिधारणकाले चतुरुपति यहाति। यजमान: उभयं महानुमन्वयते । अनुमन्त्रणमन्वेषु त्वा इत्यस्य स्थानेवामित्यस्योहः। हर्दिवानमित्यस्य स्थाने हविषी देवानामिति । अमर्याः पापादेवीरित्यादिपरिधिपरिधानान्तं वैश्वदेववत् । मतिम ।

·श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । ९१ स्थातुः प्रतिवत् । उभौ प्रस्तरपाणीपाञ्चाभिमृध कार्यमयान परिधीन परिधत्तः । यजमानस्य एतदनुमन्त्रणमन्त्रेषु असोत्यस्य स्थाने स्थ इति पदम् प्रथम वरस्य ध्रुवा खिति । तथा उपरत्यस्य उपाधिति। अभिभूरित्यस्य अभिभुवाविति । स्वत्यस्य शामिति । नातवा इत्यस्य जातवेदसाविति । ते इत्यस्य धामिति । अध्ययुपतिप्रस्थानोर्विशीय- न्स्य इत्यादि हविस्वासनपर्यन्तं समानम् । हविरुद्वासने उभावाज्य- स्थाल्यादीन्यीदाय गार्हपत्यस्य पश्चात्माङ्मुखावुपविशत। दक्षिणतः प्रतिपस्याता उत्तातो ऽध्वर्युः । अध्ययुगग्नेयप्रभृतीनि: ऐन्द्राग्नीन्तानि रघोषि उद्यापति । प्रतिप्रस्थाता युदरखपायां तूष्णीमुपस्नीय भारती गार्हपत्ये पुनरधिश्रित्य अभिधार्य जहास्य भाभिताशेषं स्याल्यां परिशेषयन् व्युदुरणपायां प्रतिक्षिप्य तदुपरि मेषीमवधाय तस्या मुखे शमीयानि करीरसक्तन अतिशिष्टामिनास्तोक चावधाय तदुरि আনিখননীয় মিন্নায় অনলৱিনাল কানি। ম युपि मारुतीवडारणीमुहासति । तस्यां मेषमवदधातीति विशेषः । वारुण्याः नामकाषमवभृथार्थ स्थापयति । पानयादीन्येन्द्रानान्तानि हवाष्यन्तर्वद्यासादयति । प्रतिप्रस्थाता मारती मेषीमादाय दक्षिण यामासादयति । अध्वर्युवारुणीमेककपालं च स्वधेमामासादति । व्याहृतिमन्तः प्रत्यासादनमावर्तये । उभौ सुधौ धुश्योरखधत्तः। अधाई प्रतिपस्याता.व शाला मुखीयस्य पुरस्ताद्वानिनं तूष्णीमासादयतः । यज मानो चियस्यां वेद्यामामवाभिमन्त्रणं कृत्वा उत्तरस्यामासाभिम- त्राणं करोति । अध्वर्युरेव वैश्वदेववनिमन्यनं करोति । अध्वर्युपति- मस्यातारी स्वस्वमामिधमादत्तः । अध्वर्युरेव अग्नये समिध्यमाना- जानुहि इति संप्रेष्यति । उभौ प्रण प्रणवे स्वस्वानों समिधमत्तः । *यजमानः निभ्यामिदं । उच्छुप्मावानी यजमानायस्तं निशुष्माभि. द्वापते । अग्नीदेवद्वान्विद्वौमन्द्रजिहाँ इत्यनुमन्त्रयते । उभयापि मोखाधारान्तं समानम् । धनमानः मनसी स्यः प्राजापत्ये मनसा भूते- नाविशतमिति सवाघारमनुमन्तयते । अध्वर्युराह अमीदग्नीस्विस्तिः । • प्रधान स्वामी फलयोगात् .. १६७.!

·0 । श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । समृद्धि रति । ग्राग्नीधः उतरवेविगतमाहधनीयं समाष्टिं । प्रतिप्रस्याता स्वाग्निपरिधीन संसृज्य स्वाग्निसंमार्जनमत्या पर्वा पृस्कृति । पनि फस्त नार इति । पनौजारं दर्शयति । नारामा पाप्मा मे जार रति पति । प्रतिपस्याता पाह तं वरुणो रहातु । अथैषीटो शूर्प करम्भ- पाचाणि सभोप्य पन्य प्रयति । पनी शिरसिण्ड्व निधाय तस्योपरि शूपं निदधाति । प्रतिप्रस्थाता पात्रों दतिया द्वारोपनिष्क्रम्य दक्षिणे- मान्याहार्यपधा दक्षिणेन टु वेदी परीत्य प्राचीमुदानयन्यायति प्रधा. स्थान हवामहति गायत्रीमृचम अध्वर्युरुत्तरमार्गणागत्य दक्षिणाम्यावेदेः पुरस्तात्मत्यङ्मुखस्तिष्ठति । सम्य दासणतो यजनानास्य दक्षिणतः पत्री । यतमानः पनीहस्तात्करम्भपात्रमहितं शर्प एहोत्या शिरसि किं चिनिधाय तस्योपरि शूपं निधाय अप्रणवा माषण दन्द्रपृत्सु देवे- न्यूचं पुरोनुवाश्यां वदति । पन्या सह यजमानो यद्यामे यदरपये रत्यूचा स्वाहाकारान्तया याज्यया जुहोति । वरुणायेदं न ममेति स्यागो यजमानस्य । शूर्पमानामनुप्रहति । अथ वा अदिग्भ्युदय तेन लोकिकानि कार्याणि कुर्यात् । अध्ययुः यजमानपानीप्रतिप्रस्यातून पृथ- गच्छतो ऽनुमन्वयते अन् कर्म कर्मशत दत्यचा । ततः प्रतिप्रस्थाता दक्षिणमग्निं संमार्टि अग्ने वार्जादित्यादिमन्त्रेण । प्राग्नीध्रो वा । भयोरपि अध्वर्युतिप्रस्थात्रोः भुवनासीत्यादि ज्येतिराङ्गामित्यन्त समानम् । यजमान: जोहवाधारयाः दक्षिणहस्तेन प्रतिप्रथातारं दर्भ. णाध्वर्यु चान्वारभते । नौहवाधारावनुमन्त्रयते इन्द्रायेदं वाची स्य ऐन्दयो सपनतपण्या वाचा मेन्द्रियेणाविशतम् । स्पयद्वयं गृहीत्या अध्ययुरेव वरं प्रणीते। मृतवतीशब्दश्रवणानन्तमपतिप्रस्थातारी ही प्राधास्यन्दतामह' इति प्रतिप्रस्थाता पत्री मुद्रानयायेतञ्च वावति । तो पृच्छति पति, कतितेजारा इति । यानाचष्टे तान्बालो सहयात्विति निर्दिर्शात ८.६, १९-२१ । + समज उत्तरी निर्भवत्यप्तमजी दक्षिणः । अथान्तवेदीमत्वायजमानः पनी धोत्तरेण वानरां वेटिमेसीके शूर्पे करम्भपात्रापयोप्य शीर्षवर्धािनधाय पुरस्तात्मत्याग भवातिष्ठन्ती दक्षिणेानी शूर्पण जुहुतः ८. ६. २३ । : मोपूण पन्द्रति यजमानः पुरोऽनुवाक्यामा । पयाम रत्युभायाज्याम् । $ अक्रन्कर्मकर्मकसदतिविपरायन्तीपतः । . . .

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम्। स्वस्वमुचावादाय प्रत्याक्रम्य तिष्ठतः। अध्वर्युरापावयति प्राग्नीध: प्रत्याश्रावति । अध्वर्युः प्रेति ममिधा यजेति घट्टते उभौ माह स्वाग्नी जुहुनः । उभयोरपि चतुर्थाष्टमयो: ममानयनम् । उपभृदाज्यस्य जहां यहणं समानयनमित्युच्यते ॥ १८९ अध्वर्युरष्टमे सर्व समानयते । प्रतिप्रस्थाता उपभृति अनु. याजार्थमाज्यं परिशेषर्यात । याजमान घेश्वदेववत् । अध्वर्युः प्रयाज. शेषेण धुवामंभिघ आग्नेयादिपवाष्यभिधारयति । तल प्रतिप्रस्थाता धुवामभिधार्य मारुतीमभिधार्यापभृताभधारयति । ततो ऽध्वर्युवाह- जीमेककपालं पृषदाज्यं चाभिघारयति । उभावाज्यभागान्तं प्रवरतः । ततः प्रतिप्रस्थातोपरमति । अध्वर्युराग्नेदिषढधिभिर्यजति । तप्त उपरमति । प्रतिप्रस्थाता आमितायाः प्रथमावदानेन सह शमीपर्णकरी रमतवामिक्षास्तोकानामर्धमवाति । द्वितीयावंदानेन सह शमीपणा- य, मेषों चावति । प्राण ध्यासमिति यजमानानुमन्त्रणम् । ततः प्रतिस्थातोपरमति । अयं मारुतीचा मारतीयाग इति चोच्यते । 860 अध्वर्युः प्रतिप्रस्यावद्वारुणीमवति । मेषीस्थाने मेष रति विशेष: । धर्मभाभूयामिति यजमानस्यानुमन्त्रणम् । अयं वार- पीप्रचारी वारुणयाग इति चोच्यते ॥ ४६१ अध्वर्युटावापृथिवावत्कायेन प्रधति प्रकारविशेर्षावशि- ष्टोयमेककपालयाग इत्युच्यते ॥ ४९२ शविष्ठोभूयासमिति यजमानस्यानुमन्त्रणम् । अध्वर्युः नभश्च स्वाहेत्यादिभिर्मन्त्रैश्चतभिः सुबाहुतिभिरेकापालमभिजुहोति समानस्य यथालिङ्गं त्यागः । स्विष्टकदवंदाने अफ्र्युरेन्द्रानान्ताना- मुत्तराधादवदाय विरमति । प्रतिप्रस्याता मख्या अवधाय विपति। अध्वर्युवारुण्या एकपालस्याशयाज्याचावदाय द्विरभिधारयति । उभौ स्वस्वमेतणान्यादाय प्रत्याक्रम्य स्विष्टलद्धोमानम्तरं स्वस्वाग्नी अनुप्र. हरतः । प्रतिप्रस्याता औपभृतमाज्यं जुहामानोय यथायतनं सुची मादयति । अध्वर्युस्तु पृषदाज्ययहणीमत्वाद् आज्यमनानीयैव साद- यति । अध्वर्युरेव प्राशिवमवति । दडापाच्यामैन्द्राग्नान्तान्यवदाय रहापाचं प्रतिप्रस्थाने प्रयच्छति । प्रतिप्रस्थाता मारुत्या रडामधदाय ·। ९४ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । घडापात्रमध्वर्यवे प्रयच्छति । अध्वर्यु धारुण्या अवदाय पाण्याच्याद- धदाय पभिधार्य रडापांनं होने प्रयच्छति । प्रतिप्रस्थातुरिडान्वारम्भों भवणं च । चन्वाहार्यमामा द्वादशगा: द्वादश वासांसि वा दक्षिणां ददाति । अध्वर्युपतिप्रस्थात्राग्नीधां पतियह मन्त्र यथाद्रव्यं रुद्राय गां सोमाय बास इत्यूहः । वैश्वदेववानिनयोरासादनम् । तत्र पवित्र- करणान्तमुभयोः । यजमान वाधं यच्छेताध्वयोरेन । बेषय त्वत्यादि उभी कुरुतः अध्वर्युरेष संप्रेषमाह प्रोक्षणीरासादयतं चमसी संमृष्ट- मिति । अग्नीमतिप्रस्यातारी प्रोतण्यासादनं कुरुतः । अध्वर्युपतिप्र- भ्यातारी सम्योगमनादि कुरुतः । अग्नीत्यतिप्रस्थातारा स्वस्ववेदशामा- सादनान्तं कुरुतः । यजमारः दक्षिणस्यासवाभिमन्यवाणं कृत्वोत्तरस्प करोति । अध्वर्युरेष पहलन प्रस्थास्याम रति ब्रवीति । अध्वर्युतिम- स्थातारी परिशेषितां स्वस्वमिधमाहवनीये आधत्तः । अग्नीत्मतिम- स्थातारी परिधिसमाादि दसवहनप्रहरणान्तं कुरुतः । इदानीम- ध्वर्युः पृषदाज्यं जुन्हां समानर्यात । उभौ स्वस्व चावादाय प्रत्याक्रम्य नखानुयाजान यजतः । अध्वर्युरेव प्रथमे ऽनुयाने देशान्यजेति प्रेष्यति । द्वितीयतृतीयो असंप्रेष्य चतुर्थादिषु यजेति प्रेष्यति । मुख्य हने यजमा- मसाहिावधानात प्रतिप्रस्याता दक्षिणयां प्रथम सूची व्यहति । -बतो ध्वर्युः । उभौ स्वप्रस्तरसमज्जनकुस्तः । अध्वर्युरेवाश्राव्य दषिता दैव्या होतार रति प्रेपमाह । र्जाित बावने ऐन्द्राग्नान्तानामध्वर्यु- वाचति । मस्तां प्रतिप्रस्थाता। तदनन्तरमध्वर्युरेव' । उभी पह मस्तरं प्रहरतः । यजमारस्यानुमन्त्रणमन्त्रे त्त्यस्य स्याने वामित्य. स्योहः । अध्वर्युणा, अग्नीदित्युक्ते आग्नीध्रः संवदेथामित्याह । अध्वर्गुणा अगच्छाप्राग्नीदित्युक्ते प्राग्नीधः अगच्छतमित्याह । अवर्षणा दमे बहीत्युक्त माग्नीधः अनुमहातमित्याह । उभी स्वत्वतणे प्रहरतः । अध्वर्युरेव शंयुशासप्रेषभाह । पाहवनीयोपल्यानादिसंशावहाँप्रान्तमुभा कुरुतः । यजमानस्य परिर्धात्रमा कानुमन्याणमन्ते ते इत्यस्य स्थाने धामित्यूहः तथा धत्तात् ब्रतादित्यनयःधं बमिति क्रमेणाहः । अध्ययाः मुखिमोको वैखदेववत् । प्रतिस्थातुः प्रतियत् । अय ममृष्टी चमसी स्वस्ववेमा निधाय पूर्वत्रद्वाजिनमानयः । धामिभ्यो ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। उनबहीति प्रेधादिवाजिनो यजेत्यासमवरिख । प्रतिप्रस्थातुम्तु तूष्णी धम रहीत्वा प्रत्याक्रमणमात्रम् । वषट्श्ते उभौ जुहुतः । अनुवषट्- कारे संसावहामानन्तरं प्रत्तिास्थाता अध्वर्युणा सह प्रत्याक्रम्य जि- नशेष अध्यावाजिन्यांने निनर्यात । उपहवप्रकरणे प्रतिप्रम्याता धाजिने तृतीय रन्याश्वलायनसूचात् उपहवे. प्रतिप्रस्थाता तृतीयः । भतणे तु चतुर्थः । मन्त्रस्तु अध्यायः स एव । पानीसंयाजा अध्या- रेव । अध्वर्युपतिमस्थातारौ यजमानाय वेदं दत्वा वाच्यतः । तजे. त्यमूहः । धेदी स्थी वित्ती स्थो विदेयकर्मणी स्यः करणे स्य: क्रिया- ससनी स्थः सनितारी स्यः मनेयं घृतवन्तं कुलायिन रायस्योष सहनि वेदों दत्ता बानिनमिति । धुवाप्यायनादि प्रायश्चित्तहोमा. न्तमुभी पृथक् कुरुतः । यजमानप्राप्यायनानुमन्त्रणामन्त्र ध्रुवेत्येकवच- नस्य स्थाने ध्रवे दति द्विवचनान्तस्योरः । वैश्वदेषवत् त्रीणि ममिष्ट- यषि जुहोत्यध्वर्युः । प्रतिप्रम्याता प्राकृतमेझम् । ब्रलोपस्थानप्रयो- तानिनयनविष्णुक्रमान्तमुत्तरवेदयां भवति । नेदानी प्रविमर्गः । यन- नानः उत्कर उपवेषौ निगृहति यो देवा मनुष्येषपोषावधारयन् । ये अस्मवचेतप्तस्तानस्मभ्यमिहाकुरुमित्यहेन । तता वरुणप्रघासाहभता ऽवभृथः । अध्वर्युः दर्भमुष्टिं वेदं च कृत्या पाणी संमृश्य अग्नीन परि- स्तीय सफ्यमग्निहोत्रहमणों जुहूं सुषमाज्यस्थानों बेदं योक बेवफरि- वासनं व्यद्धरणार्थस्यालीच शालामुखीयस्य पुरस्तादुतातो वा माद- यित्वा उत्तरवैदिसमीपे ब्रह्माणं तूष्णीमुपधेश्य पृष्ठयां स्तीमत्वा पवित्रं. शत्वा यजमान बाचं यच्छेत्युक्त्वा वेषाय ति मन्त्रणाग्निहोत्रहवणी- मादाय निष्टप्य प्राणी: संस्कृत्य पात्राणि प्राय प्राज्यं निरूप्य अधि.. नित्य वाणीनिष्कासन सह पर्यग्नि कृत्वा समयमादाय घेया मध्या संप्रेषमाइ । प्रोक्षणीरासादय मुवं च मुचं च संमृल पी सबनाये- नोदे ३ हिरति । सफ्यमुदस्य प्रत्युष्ट रतः पन्युष्टा गयी पुग्नेवा तेजिष्ठेन तेजमा निष्टपमोति मन्त्रेण निष्टप्य संज्य कणोत्करं साद- यित्वा पनी सवा गारंपत्यमाज्यं चावतायत्वा प्राज्यं गार्हपत्ये ऽधिचित्यादाय गत्वोत्तवेद्यामधिश्रित्य यजमानमीत्तयित्वा स्वयमो. स्योत्पय घेण्यवसि घेष्णवं धामासि माजापामयभिमन्व्य निष्कास ·१६ - औतपदार्थनिर्वचनम् । गाईपत्ये ऽधिश्चित्य व्युदुरणपायामुपस्तीर्य वाणीनिष्कासं तस्मिपु. दृत्य अभिघायालंकृत्य वेशामामाया यजमानेनामचाभिमन्त्रणे कृते सखुशामाज्यस्याली वेदं जुहूं बर्हिः प्रतिक्षामनीये बाममी सायं समिधं वारुणीनिष्कासं तुषांश्चादायान्तरेण चावालात्करावुदङ् निष्क्रामन्युकं हि राजा वरुणश्चकारत्यंचा। यत्रापस्सन गत्वापो दृष्ट्वा शतं ते रामन भिषज इत्यूचं यजमानं वाचति'। मर्व अपां समीपभितिष्ठन्ति अभिष्ठिता वरुणस्य * पाश इति मन्त्रेण । या दिशमयथार्थ व्रजन्ति मा विरोध प्रांची ।। अग्नेरनीकमप आधिवेशेत्यादिभन्त्रण अप्सु बहि: पास्यति । प्रति ते. निव्ह तिमन्त्रण बर्हिष उपरि खुधाहुतिं जुहोति । अग्नय मिति यजमानस्य त्यागः । अध्वर्युः भाग्नीधं प्रेष्यति मग्नी- दास्त्रिः समृदिति । अाग्नौधः परिभाननीयवान सफ्यनापसंरझापः संमार्टि । पापो चाजनितो वानं व ग्रापः मरिष्यन्तीवाज नेष्यन्ती. वाजिनीवाजता बा जत्यायै समाजयंपो अवादा अनादयार्यात मन्त्रेण । अध्वर्युः वेदमुपभृत्स्याने धृत्वा प्राकृतमन्तण जव्हां चतुर होतं रहीत्वा तेन प्रतिवत् त्रीन प्रयाजान यति । उपभृदाज्ययहणनि- युक्तपातमन्त्रेण जुम्हां चतुर्रहीतेन पञ्चमं प्रयाजम् । न बहिष्मन्ती प्रयाजानुयाजावित्याश्वलायमसूत्रात् । चतुर्थप्रयाजप्रथमानुयाजी न भवतः । प्रयाजशेषेणाज्यस्थालीमभिघायं निष्कासभिघायर्याज्यस्थाली पुनरभिघारयति । प्राकृतेन ध्रुधाज्ययहणमन्त्रण जुन्हां चतुगृहीतेन प्रथमाध्यभाम् । पुनस्तथैव होतेन द्वितीयमाज्यभागम् । प्रयानाज्य- भागसंबन्ध्याज्ययहणे यजमानस्यानुमन्त्रणं प्रकृतिवत्। चर्चिस्त्वेत्यादिना जुव्हामुपस्तीर्य निष्कासा देवावाबाह वरुणायानबहीति तूष्णीं द्विर- बदाय अचिरल यादिना ऽभिधार्य आश्राव्य आग्नीध्रण प्रत्यानाधित पाहे वरुणं यजेति। बषट्कृते अपमु जुहोति । यजमानः वरुणायेदं० । अनमन्त्रणे धर्ममागिति विशेषः । अध्वर्ग: पुनर्चिस्वेत्यादिनोपस्तीर्य + अभिष्ठिता वरुणस्य पाश इत्युदक्रान्तर्भाितप्ठत ८. ७. २६ । * सदिशोऽवभृथगमनमानातम् । नाढीचीरभ्यवेत्या रत्येकयां दिशं गच्छे. पुस्तथामुखाः प्रचरे पुरित्येके नोदस्त्रिः संमळोति संप्रेष्यति ...! १८-२० ।

·श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । सर्वमेव निष्कासं एहीत्वा सुचि स्थापयवाह अग्नीवरुणाभ्या स्विष्ट- छभ्यामनबहीति । अर्चिस्त्वत्यादिनाभिधायाश्राव्य अग्नीधेण प्रत्या- श्राधित शाह अग्नीवरुणो स्विष्टष्टतो यजेति । बजैमान अग्नीवरुणा. ज्यामिदं । मानीवरुणया: स्विष्टकतारहं देवयज्यया युष्मान यजेन प्रतिष्ठां गमेयं इत्यनुमन्त्रायते । अध्वर्युः परिधिस्थानमुद्दिश्य मन्त्राभ्यां अन्तः परिधि बहिःपरिधि च संतालननिनयने करोति । अथ संप्रेषमाह अग्नीदपः सत्संमृढि इति । प्राग्नीध्रः स्फ्याहतैर्दर्भरपं: ममार्टि आपो छानजितो वाजं व आपः ससुषीवाज वा जिग्युपोवाजिनीवाज- जितो वाजित्यायै समाजम्यंपो अचादा अचादयाय, दति मन्त्रेण । अध्वर्युः ज्योतस्त्वत्यादिना जुहां चतुर्रहीत्वापाकृती द्वितीयकृतीया- नुयाजी यजति । देवो यन यजेतिप्रषो याज्यध्या: । अप्पु स्रुचं प्रति छापति समुद्रे ते * हृदयमपस्वन्तरिति मन्त्रण । सुवादिः परति सं त्वा विशं स्वोषधीस्ताप इति मन्त्रेण । यजस्य त्वा यजपतइत्या. दिमन्त्रेण अपस्वेशपो जुहोति । यजमानः यजपतयइदं । अध्वर्युनि. कासस्थालीम पसु नितिति । सुमित्रा न आप ओषधयः निर्वात मन्त्रेण यजमानोजलिनापो रहाति दुर्मित्रास्तस्मै सन्वित्यादिमन्त्रण नैऋत्यां दिशि निक्षिपति । अध्वर्युस्तूष्णीमप्सु तुषान विकिरांत । यज- माना बुद्धदान तुनितेपोत्पचान स्मृति । अध्वर्य वरुणप्रसानुष्ठा- नकाले निबटुं पीयो । बौधायनोक्तमन्त्रेण विमुञ्चति । पीयज मानावनपमज्जबावन्योन्यस्य : पठे धावतः । सात्वा प्रतिवसनीय घाससी परिधाय यजमानः पनी च प्रतिस्थातारमाहतुः प्रतिपस्या- तस्त्रोनोति । प्रतिप्रस्थातातयाहस्तौ एहोत्या तिसभिस्तुतीभिग्भिः यजमान पनी चौदानयति । उदयं तमसस्पति उदुत्यं नातवेदम- मिति चित्रं देवानामुदगादनीति च तिम्र सुध उत्पदर्घाटवाद- द्वत्य इत्युच्यन्ते ॥ * तुषाणां स्थाली पूयित्वाप्पमारयति समुद्रत हृदयमपस्वन्तरिति ८.८.१२ + इमं विष्यामीति पायोकपाशं विमुञ्चते ८. ८. १४ । मायापतीबातमजन्तावन्योन्यस्य पृष्ठंधावतः ५. २०.२६ ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ४९३ अन्य स्वयमेवोत्तन्ति । यजमान उत्तर दक्षिणपादेन तीर- देशं नोदर्यात प्रतियुतेः वरुणस्य पाशः प्रत्यस्तो अवस्थपाश रति म- न्य सबै तीर्थमनवेतमाणा देवयजनदेशं गच्छन्ति : सर्व अर्धमा सिख स्तिमः समिधो गृहन्ति। एकैकसमिद्गुणे एधो ऽधिषीमहीति मन्त्रः । मा आगला क्रमेण पाहवनीये समिधः प्रतिपन्ति । सन मिचयन- पणे त्रयो मन्त्राः समिसि स्वाहा, तेजो ऽसि स्वाहा, मयि धेहि तनो स्वाहा. दति । अमयादमिति यजमानए सर्वत्र तागः । पो पन्ध रिमित्यूचा सर्व पाहवनीयमुपतिष्ठन्ते । अथावभृय इत्यात पारभ्य एतदन्तं कर्म अवभृष्टिरवभृथ इति चोच्यते । HEY इदानीं यजमानो व्रत विसति । उत्तरदाग्निसमारोपणं बैकल्पिकं तस्य करणपते पनीयजमानाभ्यामन्यारब्धो ऽध्ययुः समिधि उत्तरदाग्नि समारोपर्यात अयं ते योनिसत्वय ति मन्त्रण । अत्रत्यो ऽग्निास्यां ममिधि प्रविशतु इति भावनया पन्ही समिधः प्रतापनं समारोपमित्युच्यते. 8 तां समिधं शालामुखीये ऽभ्यादधाति अजुहान: सुप्रतीकः पुरस्तादित्यूचा । उद्ध्वस्वाग्नदत्यूचा पाहवनीयं ज्वलयित्वा अपूर्वा- ज्येन चतर्ग होतेन सप्त ते अग्नइत्यूवा पूर्णाहुतिं गुहाति । यजमान- स्तता ध्वर्यवे वरं ददाति । निवर्तनदि वैश्वदेववत् । तत्र यधर्मः पर्यधर्मर्यादित्यादिपञ्च वाक्यानि पूर्वातान्येव परमेष्ठीत्यादिवाक्यचतुष्ट- यस्थान याज्यानि इति विशेषः । यजमानमन्त्र संवत्सरीणामिति पद- स्थाने परिवत्सारीणामिति पदं भवति । इदं द्वितीय पर्व बहुदेवता- कत्वे ऽपि वरुणाय घासप्रदानेन घरुणस्य मुख्यत्वादरुणप्रघासपद- वाव्यम्। 8 अन्य साधमेकनामकं तृतीयं पर्व । तर पूर्वगरात्र: पश्चि- मयामे प्रष्य प्रातग्निहोत्रहोमहत्वा साकमेधविभिर्यये रति मंकल्प्य तदानीमग्निमनीवन्तमष्टापालेन पुरोडाशेन यत्यति संकल्पयति । अस्यामिष्टौ सूदियकाले निर्वाप: प्रधानयागो वा भवे- तथा पाबनीयम् । यजमानस्याबाद रस्यनमन्त्रणम् । अन्याहार्यमा.

·- मौतपदार्थनिर्वचनम् । साल तिखो गा दक्षिणां ददाति । बालयासमन्यत्सा प्रति- धत । त्यमिष्ठिरनीकक्तीत्युच्यते ॥ ४९७ ततो ममतः शिवसांतपनांश्चमणा यस्यति संझल्पति यजमानः । अध्वर्युमध्यांहकाले निर्वाः प्रधानयागा वा भवति तथा- वाधानादौ प्रवर्तते । प्राणध्यासमिति यजमानो ऽतुमन्त्रायते । अन्याहार्यमासादा तिम्रो गा .दक्षिणां ददाति । ब्रालयातर्पणासा प्रकृतिवाद । र सान्तपष्टिरित्युच्यते । ४८ ततो रहमेधहविषा यत्यति संकल्पयति यजमानः । मरु- इभ्यो एहमेधिभ्यः पसि वरुः । सायमग्निहोत्रं हुत्वा अन्धाधानादि करोति । ब्रतं वैकल्पिकम् । उमार्हिः संभरण नास्ति । परिभोज- नीयान वेदं च कृत्वा पाणी संमृश्य परिस्तीयं स्यं स्याली अग्निहो. प्रहवीं शूर्प कृष्णाजिनमुलखलं मुसलं जुहूमुपभृतं मुबं धुवामिडापार चस्मतणं प्रणीतापणयन आन्यस्यालों बेटं दारुपानी योनं वेदपार धासनं धष्टिं चासादयति । अत्र प्रणयनं पयसो न त्वपाम् । अत ब्रह्मन् पय: प्रणयामीति प्रेादि भवति । प्राक्षणीरासादय सुवं च सुवश्च संढि पनी मनराज्यनोदेहीसिप्रेषः । ध्रुवामन्त्रेण ध्रुधाया. धाज्यं सहाति यजमानो भरमाकमित्यादिनानुमन्वयते । प्रेक्षणीशेष निनयनान्ते वेदिं परिभोजनीयदर्भस्तूष्णों स्तृणानि ! परिभाजनीया. दिति रहोत्वा प्रतिषसादात । तदुपर जुहूपभृतो तूष्णीं माद- यित्वा धुन मन्त्रेण सादति । एषा सदत्सुकृतस्य लोक तां विष्णो पाहोत्यादिमन्त्रोण धुशमभिमृति । ततः समुधामान्य स्थानों चामा धुवाज्याज्य स्याल्याज्ये विष्णुतीस्ये वेष्णवे धामनी स्यः प्रजापत्ये रति मन्त्रणाभिमन्त्रयते । पान्यस्यालों मुखं चादाय वमभिधार्यावञ्चम- द्वास्य व्युरणपानी निर्णिज्योपरि ज्येन परिस्तीय स्मल्या कि विपरिशेषयनवालयवृत्याभिघायं मयं गतं कृत्वा प्रभूतमान्यमानी- यान्तर्वशासादा सुवं वायामवधाय हतारमामन्च्य प्राग्नी मंप्रेष्य. त्यानीदनों स्विस्तिः संमृद्वीति । तेन संमार्ग कृते पान्यभागमिष्टा बहामुपस्तोर्य मेक्षणेन चस्मादाय मस्तो एहधिनो यति । पाणे- - ·। श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । संध्यामिति यजमानानुमन्याणम् स्विष्टद्धोमानन्तरं पश्ते परिधभा- बात परिधिस्थानमुद्दिश्य 'संतालनं निनयति । प्राशिवहरणसभाग- यजमानभागवतधाकरणान्यत्र न भवन्ति । इहामार्जनान्ता प्रतिवद- न्यत्सर्वम् ॥ अन्याहार्यमासान यजमानश्चतस्रोगा दक्षिणां ददाति । यथार्थमहेन स्विजां प्रतियहो भवति । ततो ऽध्वर्युरिमं विष्यामी- तिमन्त्रेण पंबीयाक विमुञ्चति । यजमानः पौर्णदार्थ तामकाषशे- पमवशेष्य हमेधीयशेषं स्थान्यां पूर्वशेषितमश्नाति । ततो दक्षिणाग्नौ लौकिकरण्नो वा प्रतिवेशपत्नीपुत्रादिभोजनपर्याप्तमचं पक्का यजमान- पबीपुत्रादयो ऽश्नीयुः । सर्वे श्राजते ऽभ्यञ्जते व ततो वत्सान्मा- वृभिः संशसन्ति । सवात्ययोस्त्वेतस्यां रात्रौ वत्सं बन्ति । स्याल्यां दृठसंयुक्तश्चरुशेषः तामकार्ष इत्युच्यते ॥ HEE जीववत्सा मृतवत्सा च ये द्वे गावावेaन वत्सेन दुोते ते सवात्ये इत्युच्यते ॥ ५०० अथाध्वर्युरपरराने उत्थाय नित्यवत्सायाः पयसाग्निहोत्र- मपकृष्य जुहोति । जीववत्सा गानित्यवत्सेत्युच्यते ॥ ५०१ अथ पौर्णदहोमः । अध्वर्युगाहपत्यं परिस्तीर्य उत्तरतो दर्भेषु सुकमदृर्श वैकंकी दर्वी सुवमाज्यस्याली दी श्वासाय प्रोत्याज्यं संस्कृत्य दवाँ सुखं च निष्टप्य संमृज्य 'दामुपस्तीर्य सर्व तामझामवधाथ द्विरभिधार्य पुरोनुवाश्यासंज्ञां पूर्णादर्विपरापतेत्यूचं सस्वरां प्रणवान्तां संधाय हि मे ददामित इत्युचा सस्वरया याज्या- संजया सस्वाहाकारान्तया यजमाने ऽन्वारब्धे ब्रह्मणो हिंकार तिष्ठ- चासीनो वा गार्हपत्ये जुहोति सजमान रन्द्रायेंमिति त्यागमुक्काध्य- यवसषभं ददाति । ततो गाहपत्यं परिषिञ्चति । अयं पाणंदवहोम रत्युच्यते ॥ ५०२ तदनन्तरमेव. मरुतः कोडिनो यत्यति संकल्पयति । मरुभ्यः क्रीडिभ्यः सप्तकपालः पुरोडाशः । सूर्योदयकाले यथा निर्वापः प्रधानयागो वा भति तथा करोति । वृत्रहेति यजमानस्यानुमन्त्रणे विशेष: अन्वाहार्यमासाद तिमो गा दतियां ददाति । ब्राह्मयासर्प- णान्ता प्रतिवत् । यं कोडीष्टिरित्युच्यते ॥ - - ·- श्रीतपदार्थ निर्वचनम् । १०१ ५०३ तदनन्तरमेव महाहविर्भिर्यत्यति संकल्पति । आग्नेयो .ऽष्टाकपालः पुरोहाशः । सौम्यश्चरुः । सविनो द्वादशकपालः । सारस्वतश्चरः । पैष्णश्चरः । ऐन्द्राग्न एकादशकपालः । ऐन्द्रश्चरः । वैश्वकर्मण एककपालः । उपांशुपकरणे सावित्रश्चातुर्मास्यविन्याश्व- लायनसूत्राट् एकापालानों सर्वेषामपि तत्प्रकरणे उपांशुत्वस्योक्तत्वाच्च सावित्रवैश्वकर्माणाधुपांशू भवतः । प्रसूमयं बहिर्विहाय अन्यः मऊ वैश्वदेवटुकारो ऽपि भवति । बर्हिःसंभरणे पञ्च मुंष्टयः । वेद- करणानन्तरं पाशुकवेदिमानं वरुणप्रघासवत् । उत्तरपरियाहात्पर्व वैश्व- देवपत्कृत्वा वरुणपघामवत् सपरिकग्निप्रणयनान् ब्रह्मणि दक्षिणत उपविष्टे उत्तरपरियाहरियाणादि तिर्यञ्चं स्फयं स्तब्धता संप्रेषो वैश्वदेववत् । वरुणप्रघासवदादिमानां पञ्चामां यजमानस्यानुमन्त्रणम् । रन्द्रस्यन्द्रियावीति । विश्वकर्मणे विश्वानि कर्माण्यवायीति । अत्र महश्च स्वाहा महस्य श्च स्वाहा तपश्च स्वाहा तपस्यश्च स्वाहेति मा. साहुतयः । सहसरदं सहस्यायेदं तपसइदं तपस्यायेदमिति याजमानम् । आमिताया अभावादत्र न वाजिनयागः । अन्याहार्यप्रासादय द्वादश गा तणां ददाति । ब्राह्मणतर्पणान्ता प्रतियत् । इदानों न व्रर्ताव. मर्गः। अध्वर्युवरुणाघासवदुत्तरदाग्निसमारोपणादि पूर्णाहुत्यन्तंकरोति यजमानः पूर्ववत्तस्मै वरं ददाति । अथ पितृयज्ञः । पूर्वएहीतब्रतस्या- विसृष्टत्वात् प्रक्रान्ता एवाग्नय उपयुज्यन्ते न तु पुर्विहरणम् । अन्वा- हायपचनस्य मध्यमशङ्कोरऽजमा दक्षिणतः पुरस्ताद्वा संचरमवशेष्य शङ्क निहत्य तस्य दत्तिणतः पुरस्ताद्वा ऽष्टषष्टाङ्गुलमिते देशे सपैतृक्या वेदेमध्यं भवति । तस्यानुदिशं वृत्तद्वयं ममर्गणायामाष्टप- ष्ट्यगुलमिते देशे शङ्क निहन्ति ताः सक्तयो भवन्ति । महापितृयजुवे- दिकोणा: सतय उच्यन्ते । पुरस्तात्यतस्तु गार्हपत्यमध्यादष्टमप्रक्रमे द्वादशप्रक्रमे वाहनीयमध्य दयस्मिन् पक्षे युज्यते । एवं पुरुषमात्रों सर्वतश्चतुरसां महादितु नक्तियुक्तां दिं करोति । रयं पैवेदिरित्युच्यते ॥ ५०५ अङ्गमन्तोषु प्रधानमन्त्रषु च देवशब्दो यत्र यत्र वर्तते तत्र सत्र शङ्खः खेयः । ५०४ अत्र ·१०१ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । सदनन्तरं पितृशष्टः पठनीयः । कोलाहार्थषु तु देवयन एव । देव. लप्रधानार्थेषु देवशब्दस्याने पितृशब्द एव । यनमानम्य विजांव देवं मानुषं च वामन याह्यम् । यजमानो महापितृहविभियंत्यति संकल्पात । सोमाय पितृमते षट्पालो ब्रीहिमयः पुरोडाशः ! पितृभ्यो बहिट्समो यवनय्यो धाना । पितृभ्यो निवातेभ्यो मन्थः । अग्निः कव्यवाहनः स्विष्टकत । अपहिषश्चत्वारः प्रयाजाः । अपहिंको द्वाअनुयाजों। अनापशब्दो धर्जने । तथा च बहिःपदहिलायाना- नुयाजा अपहिष इत्युच्यन्ते । ५०६ अन्न समुपांशु । अध्वर्युः प्राचीनावीतं कृत्वा गार्हपत्यति णान्योरन्याधानं कृत्वाहानीयान्वाधानमपि दत्तिणाग्नावेव करीति । सत्रान्नाधानमन्त्राणामप्रधानोभधार्थत्वावशब्दानन्तरं पितृशब्दो योजनीयः । चत्र देवशब्दो व्यस्तस्तत्र पिशब्दो ऽपि देवशब्दोसर विभक्तिमजातीविभत्त्यन्तः । यत्रान्येन पदेन समस्तस्तत्र तत्स- मासघटकत्वं पितृशब्दस्यापि । मम देवा विहवे सन्तु सर्व इत्यादिषु मम देवाः पितरो विहवे सन्तु सर्व इत्यादि पठाते। दति प्रथमोदाहरणम् । ममस्तोदाहरणं वयते । दैव्या होतारेति मन्त्र देवशब्दस्य तित्तत्वात पितृशब्दोऽपि तथा भति । तथा देयाः पित्र्या होतारेति । सर्व बहिरमूलमिलि पते ऽसिदादानादि भति । समनपने त्वभिमादाय खति । बहिश्छेदनस्याने प्रकृती सिदनि- धाने मन्त्रः पठाते देवबहिमावत्यादिः । तत्र देवपिहिमात्वत्या. दिपठनीयम् । इदं समस्तोदाहरणम् । दमभरणे Tो परिधोपट समिधश्च प्रास्तादिमादधिकस्यला दोघांश्च भवन्ति । संभरणमन्त्र स्वामष्टधेत्परः । दक्षिणानेतरतः स्थित्वा पाणिसमर्शनं करोति गाहपत्यतिणाम्योरेन परिस्ताणम् । आहवनीयवाहवनीयान्वाधा. मिति केशवमते तु आहवनीयस्यापि परिस्सरणम् । गार्हपत्यस्योत. रतस्तृणानि संस्तीर्य तेष्वेकशः पात्राणि मादयति । कशिपबहणे भाजनाभ्यजने दशां अप्राकृतं स्पया मुदकुम्भा वा चीणि पर्णतानि परियमिति । तदनन्तरमैष्टिकानि सादर्यात । तर म्फयेन सर . .

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। १०३ घट्टपालानि भर्जनकपालं च मेक्षणेन महेशलाकाम् । भननमेक्षणं व द्वारपाच्या सह द्वे नवे पात्र योकहितान्यन्यान्यपि मादयतीति विशेषः । दक्षिणानेदक्षिणतो ब्रह्मयजमाना विशतः । अलवरमामन्त्री ब्रह्मा. पमिति पदं विहाय पठनीयः । ब्रह्मवपः प्रणेष्यामि यजमान बाचं पच्छेति मन्त्र स्थाने अपः प्रणेष्यामि बाचं यच्छति पठनीयम् । ऋत्वि. ग्यजमानशब्दनिषेधात् । एघमर्याप सर्बत्र बोध्यम् । दतियाग्नेसतातः प्रणीतासादनम् । गार्हपत्यमध्यादारभ्य दक्षिणानमध्यपर्यन्तं पृष्ठया. स्तरणम् । नियपि विशेषः । स्फ्योरि पाच्यां त्रीहीन यांश्च भेदेन नितिष्य पूर्वार्धमभिमृति । अभिमर्शनमन्त्रे त्वं देवानाममीत्यत्र त्वं पितृणामसीति वाहतमं देवहूतममित्यत्र हितमं पिहूतमिति च देवशतस्थाने पितृशः प्रयुज्यते । अस्य मन्त्रस्य केवलप्रधानार्थत्वात पुरोहाशीयशीक्षणं शूकनिरसनं च प्रतिधान्यमावर्तते । तन्त्रणेत्यन्ये । मन्त्रयोस्तु तन्त्रपते हविरयंकपदानां द्विवचनान्नत्वेनोहः । यजीपतिं कृत्वा सामाय पितृमते प्रतिवनिर्वात प्राञ्छनवस्त्रेणाग्निहोत्रहवणी प्राञ्छति । पितृभ्यो बहिषयो यात्रिर्वपति । पितृभ्यो ऽग्निष्वोत्तभ्यो ऽपि यवानेव । निरुप्ताभिमर्शनातिशिष्टाभिमशनकीकरगामन्त्राणां प्रतिधान्यमात्तिः । तन्त्रणेत्यन्ये । तन्मते मन्त्रत्रये ऽपि विवाचक- पदानां द्विवचनान्तला । ती इयत्रयो देन प्रोक्षणम् । ग्रीषघातकाले यवानुवाच्छन्ते। तन्दुनातालनिनयनान्त यवान्मन्त्रेणोलखले निधा- यावहन्ति । षटपालान्युपदधाति गार्हपत्यस्य दक्षिणार्धे । तदुत्नरत पापियनं बहेतिमन्त्रगाहारमानीय तदुपार धुवमसीतिमन्त्रण भर्ज- नकपालमुपधायाधस्तारः पचिनोति । अस्मिन् काले यान उन. बले तूष्णीं परितुद भर्जनकपाले घमास्यत्यादि भन्ीण प्रतिपति । शुक्रष्णादिभेदेन बहुरूपा धानाः भर्जनकाशनेन धात्वा यतार्य वितु- बीमत्य द्विधा विभज्य पितृभ्यो बहिषयमो वः पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो व इति क्रमेण भागद्वयभिमृति । ततः कृष्णाजिनावधननादि कृत्या धानानां द्वितीयं भागर्माधवपति । असंत्रपतीतिप्रेषन्तं तत्क- रोति । ततः पुरोडाशीयमंवपनादि प्रयनान्तं प्रतिवत्कृत्वा पुरोडा. पस्योसरता भस्ममिश्रेष्वङ्गारेषु नवं पात्रधिश्रित्य तस्मिता: पवित्र ।

·१०४ श्रौतपदार्थनिर्वधनम् । लौकिकमाज्यमानीय स्मॆिस्तिर:पवित्रं धानानामढुंप्रथमाभिमृष्टमाव- पति द्वितीये नवे पाजे तिरः पवित्रमभिधान्यवत्साण दुग्धमारीय तस्मिर्शस्तर:पधनं मानाप्यैकयेत्तुशलाकया क्षणाभिमुखो रवादिना व्यनिषज्य मति । स्थानीमुखलग्ना विप्रषोन्तः प्रक्षिप्य धानानाम- सरतो भस्ममिष्याविधिश्रित्याज्यं प्राकृतं तदुत्तरता निरूप्य हर्षि पर्याग्न कृत्वा पुरोडाशस्य त्वचं याश्यति । अन्ये तु धानानां भागद्या- भिमर्शनान्त पुरोडायशीयसंवपनादिधानाप्रथमाधाधिश्रयणान्तं विधाय द्वितीयधानाधाधिवपनार्थ कृष्णाजिनावधननादिमन्याधिश्रयणान्तमि- च्छन्ति । गार्हपत्यस्य पश्चादाप्य निनयनम् । अथ पैतृक्या वदेमध्ये दतियारिमं प्रणीय दक्षिणतो ब्रह्मयजमानो उपवेश्य मन्त्रेण घेद- मादत्ते । अग्नेः पूर्वाधात स्तम्बयजुर्हतिअन्तर्वाद बहिर्निधानम् । देवस्य पितुः सवइत्यादिमन्त्रेण यत्प्रकृती उदृननं तत् खननरूपमत्र तु आलेखनरूपम् । खननाभावादिस्विहति प्रेषो न । उत्तरपरियहो 5प न । पनीसवहनाभावात् प्रोक्षणीरासादयेत्यादिप्रषे पत्नीसवाह- नादृशो न । भाज्ययहणे ति शेषः । जहां प्राकृतमन्त्रेण पञ्चकृत्वः षट्- कृत्वो वा गृहति । उपति प्राकृतिमन्त्रणेव दशमलो द्वादशकृत्यो वा रङ्गाति । ध्रुवायां तु ग्रहमाणस्याज्यस्य उभयार्थत्वाद्वेषपदानन्तरं पितृपदमपि प्रयोगः । तथा च तादृशप्राकृतमन्त्रणव षयत्वः पञ्च- त्यो वा राहाति । अनुमन्त्रणे यजमानस्यान्तिममन्त्रावृत्तिः । तूप्णों प्रस्तरयहणाम् । बहि:मवानास्तरणं निणवेदांसे प्रादीनावीतं कृत्वा क्षणांमादारभ्य प्रदक्षिणमन्यभिमुखैः सविष्कृष्टः प्रथममुष्टिदभैग्निम भितः परिस्तृणाति । प्रथप्पष्टिदर्भमूलानि द्वितीयमुष्टिदभायैः प्रच्छा. दयंसथैव परिस्तृणाति । यज्ञोपवीती त्रिः प्रदक्षिणं परीत्य प्रस्तर- पाणिपारधी परिदधाति । नोसरम् । युनजिम त्या ब्रह्मणा दैव्येन पित्र्येण हव्यायास्मै रत्यादि प्राकृतमन्त्रेण यजमानो इग्निं योगेन युक्ति । 'अर्ध्व समिधावग्नावाधायाग्नेः पश्चाद्विर्धात मायित्वा लयोपरि तूष्णों प्रस्तरं न्यात । जुहादोन्मन्त्रेण प्रतिवत्सादति । हविरुद्वासने विशेषः । स्योनन्तति मन्त्रेण पायां समदुपस्तीर्य पात्रा- न्तरे धानार्थमुपस्तृणाति । तन्मन्ने धानापरपदानां बहुवचनान्तत्वम् । ..

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १०५ श्रीहिपरस्थाने यप । पात्रान्तरे परमार्थमुपस्तुणाति । मन्द तु यथार्थमहो बाध्यः । धानानामभिधारणे उद्वांसने भाज्यसंतपणे मन्यस्य यथार्थमूहः । एवं कम्भिस्यापि । वर्ष: मपुरोहाशा दारूपाचीमाय- स्थानों बादायायतो गच्छति । तस्याः पश्चादन्यः कश्चिद्वाना गृहीत्वा गच्छति । करम्भमादार्य तान्यः । अध्वर्युगाहपत्याबाहा. यंपधमयोर्मध्येन गत्वा पुग्नः पश्चादक्षिणतः पुरोडारामासादयति । सस्योसरतो पानास्तस्योतातः करम्भम् । घेया दक्षिणतः परिचय निदधाति । वेया दक्षिण ऽसे स्तोणं बर्हिषि कशिपबहणे पाउन. नाभ्यनने दामास यं ध निदति । धेशा बलात उदकुम्भी। वेढ्या दक्षिणतो ब्रह्मयजमानाधिशतः । उत्तरतो ऽध्वर्युनीध्रस्य । ततो यजमान पासवान्यभिमन्च यते । एतस्मिन् काले प्रतिप्रस्थाता पाणी संमृश्य प्राश्तवेद्यां पुरोहाशीयपाषाण्यासाय प्रतिपुरुषमेकाति. रिहानेकपालान यम्ब मान्युरोहाशास्तूष्यों निरुयोग्य निनयनान्त करोति । अध्वर्युहोसारमामन्व्य पानये वेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमाना- यानमाहीति यति । प्रणवे प्रण एकैको ममिधमाधायैकां समिध- मयशेषयति । अग्निदेवी देशान्पितन्यतत्सीदेत्येतावानेव प्रवरः । पास्यभागानन्तरं प्राचीनावीतिन त्विको ध्यपनामन्ति । यजमानो ऽरोणाग्नि परीत्योसरत उर्पावति । अध्वर्युस्मस्य बाह्मतो यणाग्नि परीत्य दक्षिणस्तिष्ठति । तस्य बातो. ऽणानि परीत्य गत्या पलोपविति । भाग्नीधस्सस्य बाहातो ऽग्णाग्नि परीत्य दक्षिणतो गत्वा तिष्ठति । एवमुक्तमत्वनामितस्मता गमनं अपक्रममित्युच्यते । ५०७ विपरिहन्ति रखींषि सुधा । पुरोहाशं भानानामग्णा नीत्योतात मावति । कर धानानां पश्चाकीस्वा दक्षिणतः साद. यति । धाना यथास्थिता भवन्ति । अहमुपस्ता ऽगयां नीत्वोसरतः मादयति । धुंधामुपभृतः पश्चाचीवा दक्षिर्णतः सादयति । उपभृत्त व तिष्ठति । परिशियोतरता द्वारं कृत्वा परिकर्मियामा बनोदकुम्भेन सन्ततया धारया रिपालेः परिषञ्चन्यारी होति । पानीधः प्राचीनाधीतं त्वा कुम्भयारेकमावायापसलदि नि: परि- विश्वपति । कुम्भं यथास्थानं निधाय यज्ञोपवीतं अस्वा पुनदि नि: १४ ·औतपदार्थनिर्वचनम् । प्रतिणं पर्येति । पुनः प्राचीनावीत्यध्वर्युर्जुहामुपस्तीर्य सोमाय पित. मसे ऽनुस्वा३धेत्युप्रोत्तमं तं इत्या. प्रेति । पूर्वाधात्युरोडाशस्याय- दाति । तथा धाभानामघाति । धानोपस्थानमन्वे धानापरपदानां बहुवचनान्तता । अभिमर्शनमन्त्रे ऽपि तथैव । पूर्वाधाकरम्भस्याव- यति । एतेषां जयाण सरदवदानमभिधार्य क्रमेण प्रत्यति । तत्र मन्त्र धानापरपदानां बहुवचनान्तता । अत्याम्योत्तातो दक्षिणामुख- स्तिष्ठनो स्वा३धेत्याश्रावति । प्राग्नीध्रो दक्षिणस्तिष्ठवस्तु स्वा३. धेति प्रत्याश्रावति । याज्यांप्रेषः सामं पितृमन्त स्वधा कुर्विति । स्वाइधा नम पति होत्रा वक्ते जुहोति । सोमस्य पितृमतो ऽहं देवयज्ययाचादो भूयामिति यजमानो ऽनुमन्त्रयते । अध्वर्युः पितृभ्यो बहिषद्भ्यो धानानां मध्याधादवति । तथा करम्भस्य ततस्तथैष पुरोडाशस्य । वृत्रहेति यजमानस्यानुमन्त्रको विशेषः । पितृभ्यो ऽग्निष्वा- सेभ्यो ऽपराधाकरम्भस्यावति । ततस्तथैव पुरोडाशस्य । तथैव धानानाम् । वृत्त्यनुमन्त्रगण यजमानस्य । सर्वत्रावाद इत्यनुमन्त्रणा- मित्यन्ये । स्विष्टकदर्थ पुरोडायस्य दक्षिणाधावयति । तथा धानानां घरम्भस्य च । द्विभिघारात न प्रत्यक्ति । भर्जनमेवमनुशलाका चादायोदात्याकामति । अग्नि कव्यवाहनं स्विष्टकृतं स्वधा कुरु दति स्विष्टदाज्याप्रेषः । पूर्वा पाहुनौतिहाय दक्षिणाधंपूर्वार्धे जुहोति । यजमानो ऽग्नये कयगहनाय स्विष्टशतददं न मम । अग्नेः कष्यवाह. नस्य • स्विष्टकतो ऽहं ज्ययायुष्मान्यजेन प्रतिष्ठा गमैमित्याह । अध्वर्युभंजनमेक्षमतुशलाका चानुाहत्य संस्रायेणाभिजुहोति । मंक्षा- लनिनयनान्ते सर्व यज्ञोपवीतिनो भवन्ति । पर्वद्विपरिकामन्ति । पुरोडाशमाहृत्य दक्षिणतः सादात । उत्तरतः करम्भम् । दक्षिणतो जूहम् । उत्तरतो धुशम् । ब्रह्मयजमाना दक्षिणत उपविशतः । उत्त- रतो रामीधश्च । पतुर्धा करणं नास्ति । इडां यजमानपञ्चमा हिण भयित्वा बर्हिषि प्रतिन्ति । हविच्छिष्टमुट्ठास्य प्राचीना- वीतानि कुर्वते । यत्नमानः पुरोडाशं धानाः करम् च पायां निधाय मियित्वा चीन पिण्डान् कृत्वा दक्षिणश्रोणिदक्षिणांसोत्तरांसेषु पप- सध्यमुखत्यावीत्य तेषु पर्णसमानिधायादिमर्जियति । मार्जयन्तां पिता - ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। मानंयन्तां पितामहाः। मार्जयन्तां प्रपितामहाः इति मन्त्रैः क्रमेण । तेषु प्रमेणैकेक पिण्डं ददाति । एतत्ते ततामुकर्मन्ये च त्वान्विति प्रथमम् । ततपदस्थाने पितामह पटितेन द्वितीयम् । प्रपितामहप- वर्षाटतेन वतीयम् । एषा युष्माकमियमस्मामिमां वयं जीवानीवन्तो ऽनुसंधान्तो भूयास्मेतिमोत्तरस्यां गोण्यां ले निमार्टि । इदं प्रति- पिण्डं सर्वान्ते वा । अन पितरो यथाभागं मन्दध्यमिति वदति । सर्व गार्हपत्याहवमीययोरन्तरेणोदञ्चौनिष्क्रम्य यज्ञोपवीतानि त्वामधनी- यमुपतिष्ठन्ते सुसंदृशमित्यूचा प्राधान्तया म च प्रणवो याघदूंच्छास- प्रतिबन्धसामर्थ्य स्यात्ताधत्मयोक्तव्यः । अक्षमीमदन्तत्यूचा तथैव गार्हपत्यमुतिष्ठन्ते प्राचीनावीतानि हत्या दक्षिणाग्निमभिप्रपदान्ते अतन्पितरो ऽमीमदन्तेत्यादिमन्त्रेण । तं प्राप्योतिष्ठन्ते परतन पितर इत्यू वा प्रणशान्तया पूर्ववत् । अथाध्वर्युः पूर्ववदनेनेोदकरम्भगोत्यादिप्रे- बमाह । सत भाग्नीधः परिषेचनादिपुनः पर्यतीत्यन्तं पूर्ववत्करोति । यजमानो मार्जयन्तां पितर इत्यादिमंत्रैः पूर्वधनमार्जति । पितरस्तृप्य. न्विति मन्त्रेण पिण्डसमीपे कशिपूपबर्हणे निदधाति । आजतां पितर इत्यादिमन्तौः प्रत्येक पिण्डदानक्रमेण पिण्डानाजनेनाङ्के । अभ्यञ्जता पितर इत्यादिमन्त्रैः पिण्डांस्तथैशभ्यते । एतानि यः पितरो धासा- सोत्यादिर्भािस्वभिमन्त्रैः प्रत्येक पिण्डदानक्रमेण विभज्य जेधा कृतां दशां वस्त्रस्याने ददाति । आजनादिषु द्वितीयतृतीयमन्त्रयोः पितृ. पदस्याने पितामहपितामहपदे भवतः। ततः पद्धिनप्रस्कारस्पतिष्ठते। नमो वः पितरो रसाय,पितरो नमो यो य एतस्मिन् ल्लोके स्येत्यादयः पणमन्त्राः पणनमस्कारा इत्युच्यन्ते । ५०८ बीरमे दत्सेत्यादिमन्त्रस्मस्य द्वितीयकृतीयपदयोर्मध्ये पितर इत्यस्य पितामहा इत्यस्य प्रपितामहा इत्यूचपदस्य क्रमेगा प्रदेश मन्त्र- चयं संपनतें । तेन मन्त्रत्रयेण वीरं याचते । उत्तिष्ठत पितरः प्रेतत्यूचा पितृनुत्यापर्यात । यन्तु पितरो यथालोकमित्यूचा पितुन्मनसा स्वस्थाने निवेशति । मनो ऽन्याहुवामहइत्युक्त्रयेण पिहननुगतं मन पाहूयते । ततः पिण्डान पर्णवृन्तः महाग्नाउनुप्रीति परिश्रयणमपनीय यज्ञोपवी- तिनः सर्वे भवन्ति । देवो यन यजेत्यनुयाजप्रेषे विशेषः । पिता देव्याः .

·औतपदार्थनिर्वचनम् । पिया होतार इति सूक्तयाकप्रेषे विशेषः । प्रसारमाहरणानुमाणे देव- तामित्यस्यानन्तरं पितनित्यम्य प्रक्षेपः । यब स्विङ्नामयहनिधा. त्पतिप्राप्सम्याग्नीति संबोधनस्याभावाकवलं तृणं प्रदर्शयवाग्नी. धमीक्षते । परिधेरैकत्वात्मातरिधियाहरयामन्त्र रमित्यस्य स्थाने रहीत्येकवचनम् । प्रहरमामुमन्त्रणे देवतास्वयस्थानन्तरं पिवृष्विति प्रयोक्तव्यम्। पानीसंयाजानां निवेधः । दक्षिणाम्नी प्रायश्चित्तफलीकर. होमी हुवा धुवामाप्यायति । यसमानः स्वभागं जिश भत्तयति। अध्वर्यु: प्रार्याश्चतानि हुत्वा समिष्टयनुर्जुहोति । प्रणीतानिनयनान्से सर्व ग्राह्मणतर्पणा याजमानं कर्म। तत्राशीमन्येषु नाममहानिधे- धादाशिषमाशामे सन्तधे, रत्येव बूयात् । नाच व्रतविसर्गः । प्राधीनाबीतानि छत्त्वा शिवपक्षणादीनि हूँ उसासन्ति । यज्ञो- पवीतिनः प्रताप म स्व वित्यक्षा गार्हपत्यमुपतिष्ठन। यदन्तरित पथिवीमित्यूचं जपन्ति । सर्वाग्निप्रणयने तु यथास्थामग्निमानन्ति । एतावत्सरिकरं कर्म सामेधपानसर्गतं पितृदेवतापवान्महापित्यत: पिष्टिरिति चोच्यते । ५०९ एसवनन्तरं प्रतिप्रस्थाता श्रयम्बकाननभिधारितान्युरोडा- शानुदास्य शरावे प्रक्षिप्य कपालान्युदासति । अध्ययुनीललोहिले सूत्रे मा नयाणां पनाशपानामन्तिम पर्ण तथा यामसमीपस्थद्विाराहा. तिणाग्नेवा एकमुल्म दानुदपा पादत्ते । यावतो एमाः स्मेत्या- विमोगा सर्व गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते । उपमुखाः किं चित्स्वाहादहि- गत्वा चतुष्पथं प्राप्य सबोलियोल्मकं समाधाय ज्वलयित्वा परिती. योन्तिमे, पलाशपणे सर्वेषां यम्बकाणामुत्तराधात्मकत्सकदवदायोप- स्तरयाभिधारयवर्ज एफ ए रुद्रो न द्वितीयायेत्यादिमन्त्रण सिष्ठन जुहोति । रुद्रायाम्बिकायार न ममेति यनमानस्य त्यामः । अन्तिम पर्ण द्वेष्यगोष्ठे ग्राखुष्टे वा न्यात । जैयम्बकाणामेकैकं प्रतिपुरुषं प्रयति । द्वौ यजमानाय । सर्व सणानरुनुपमानास्च्यम्बकं यजामह रत्यूचाग्निं प्रतणं परियन्ति । उत्तरत्तः स्थित्वा भगाय त्यति मन्त्रणा पुरोहाशान हस्ताभ्यामूछो राहन्ति। एवं प्रदक्षिणगमनादि चिः कुर्वन्ति । पाखुवटो मूषविलम् ।

·तपदार्थनिर्वचनम् । पतिकामा कन्या तु मध्यमूहमपनानापसव्यं पर्यति । पुष्टिवर्धनपद- स्थाने प्रतिवेदनपदं तथा तुर्थपादस्थाने इत' मुक्षीय मा परिति व विशेषः । स धर्षः मान्युरोडाशान्मजया त्या पशुभिरित्यादिम- मेण यत्नमानस्याजसावावति । बनेनैव मन्ोण यजमान: पव्यञ्ज. लागवति । पनी भगकामाय दुहितुरज्जैनभिगेनं त्या संसजामी. त्यादिमन्टोणावपति । अध्ययुः सर्वान पुरोहाशान गृहीत्वा वृणनिर्मिते मते प्रक्षिप्य नीललोहिताभ्यां सूत्राभ्यां विविधं अध्या सत्पदेशएव शुष्क स्थाणाववि तस्य शुष्कशाखायां धा मूतं तूष्णी बधाति । सर्व भूत प्रेक्षमाणादेवमुपतिष्ठन्ते एष ते रुद्रभाग इत्यादिमन्त्रेण प्रणवान्तेन । यावतुकास प्रणवोच्चारणम् । प्रात्मनो मूत्रस्य स. मध्ये दीर्घधारारूप- बोदकं निनीयोदपा सष परास्यानवेक्षमाण पायान्ति। हस्तपादा- न्मक्षाल्य यथागतमागत्य महाधिः प्रणीतेष्वेवाग्निषु अन्वाधानादिकं कृत्वा धादित्यं च निर्वपति । सप्तदश मामिधेन्यः । प्रहसो मुच्ये. यमिति यनमानस्यानुमन्त्रणम् । पन्याहार्यमामाय तियो गा दक्षिषां बवाति। रवानी व्रविसर्गः स्यं प्रसिद्वेष्टिादित्येष्टिरिति चोच्यते । ५१० निवर्तनादि वैश्वदेववत् । मन्त्रविशेषः । ५ मां महीं पथिवीमित्यादीनि बाक्यानि पठित्वाऽग्निस्सिमेनेस्यादिवापानि पूर्ववत् । रदं सर्वे तृतीयं माकमेधपर्वत्युच्यते । ' ११ अथ शुनासोरीयनामक चतुर्थी पर्व । यजमानः शुनासोरी- यहविभियंत्यइति संशपर्यात पोनियो ऽष्टाशपालः पुरोडाशः । साम्य. रथः । सावित्री द्वादशकपालः पुरोहाशः । सारस्वतश्वरः । पोष्णश्चकः। ऐन्द्राग्नो द्वादश कपालः पुरोडाशः । वैश्वदेवश्चमः । इन्द्राय शुनासी. राय द्वादशकपालः पुरोडायः । वायव्यं पयः १ मार्य एककपालः पुरो. हाशः । सविता सूर्यश्योपांशु । शाखाहरणं कृत्वा वैश्वदेवदिमाहि:- सबहनादिकरोति । न सायदोहः । पुर्वमुरन्वाधानम् । पात्रासादने विशेषः । पश्चचत्वारिंशत्कपालानि पञ्च चरुस्थाल्यस्तान्ति मेक्षणानि छ । तन्तुलप्रसासननिनयनान्ते प्रातःहः । तत्र प्राशतमन्त्रेषु प्राकृत- देवतास्थाने वायुपदं बोध्यम् । रन्द्राय शुनासीराय कपालोपधानानन्तरं पयस्यानीमुपधाय तस्यां प्राताहमानीय मेक्षणेनालोझ अपयति । तदु- ·। श्रीतपदार्थनिर्वधमम् । सरतः सूर्यायैकं कपालमुपदधाति। नीतिस्विहरेत्यन्तं वैश्वदेवधत् । उत्तरदर्विकल्पः । तत्पति ऽथ यात स्फ्यमुदणमित्यादि महाह- धिर्वत । पञ्चविधं धर्हिः सदभावपते ब्रह्मानुत्तमित्यादि वैश्वदेववद्वा- जिनधर्जम् । इन्द्रियाव्यवाद दति शुनामीरीययोगानुमलायाम् रनभा. गिति पायो । सुंदृशीक इति सूर्यस्य । अध्वर्युरेककपालं सस्तृहीतेना- भिनुहोति सी उमीत्यादिमन्टोण, यजमानः सत्सपायासस्य- स्यायेदं न मागेति त्यत्वान्याहार्यमामा बादशगव सोरं प्रथमजं वत्स या दक्षिणां ददाति । प्रतियहमन्त्र विजां ब्रह्मणे द्वादशग, सीर. मिति विशेषः । निवर्तनाद वैश्वदेववत् । मन्त्र विशेषः । एक मास- मुदस दत्यादीनि द्वादशवाक्यानि पठित्वा ऽग्निस्तिग्मेनेत्यादि वैव- वेषात् । अनुवत्सरीणास्वस्तिमाशास्ते इति विशेषः । इदं चतुर्थ शुनासीरीयपर्वेत्युचते। ५१२ अथ सवनेष्टिः । आग्नेयो ऽष्टाकपालः पुरोडाशः । ऐन्द्राम एकादशकपानः । वैश्वदेशो द्वादशकपालः । मधे प्रतिषत ॥ यं सवष्टिरित्युच्यते॥ ५१३ काम्या दृष्टीः करिष्यमाणो यजमानः पूर्व संवत्सरं द्वाद. शाई वा नपादिभिः पूतः पयोत्रती ब्रह्मचारी भवति । चत्विो ऽपि प्योततरहितनियमान कुर्वन्ति । एते शमीः काम्यष्टिानियमा इत्यु. ध्यन्ते ॥ ५१४ यामां कालधिरोपो नोदिष्टस्तासां काम्यांना पर्वणि शुक- पने देवनक्षत्रे प्रयोगः । भैमित्तिकेष्टीनां तु निमित्तानन्तरमेव । यजमानः प्रजाकाम प्रजाकामेश्याययं रति संकल्पयति । सास्काला दर्याष्टिः । ऐन्द्राग्नी ब्रीहिमय कादश कपालः पुरोडाशः । सप्तदशसामिधेन्यः । पौर्णमामतन्त्रम् । अध्वर्युः पाणिसिमर्शनानन्तरं गार्हपत्ये स्मार्तवदाज्य संस्कृत्यायनी ये चतुहीवकूष्माण्डसारस्वतहाभं करोति । प्रधानमुपांशु। अन्वाहार्यमासान, वासो दक्षिणां ददाति । पुनरालम्भव सर्व प्रकृति वत् । वानाधाज्यभागी शुलपते। धन्वन्तावपरपते । अथ वा अमी- प्रोविकार पानी । ऐन्द्रसानाविकारे तुधन्वन्तौ रत्यापस्तम्बसू. जम् । उभावामिन्द्राग्नी पाहुयध्या त प्रधानस्य पुरोनुवाक्या। अनवं ·- श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १११ हि भूरि दावतराशामिति याज्या । बोधग्निः ममिधा जनानामिति स्विष्टयतो ऽनुवाश्या । अवाचाम कवये मेध्यायति याज्या । अन्यत्सर्व होत्रं प्रतिवत्। प्रनाक्रामेष्टिरित्युच्यते ॥ ५१५ धर्मसभायां व्यवहारादिभाषणायेन्द्रियवीर्यप्रतिष्ठामिष्टया यये रति संकल्पः । इन्द्राग्नी रोवनादिव' दति प्रधानानुवाक्या । श्नथमिति याज्या । अन्यत्स्वं प्रजाझाष्टियत् । इन्द्रियवीर्य- प्रतिष्ठाकामेष्टिसध्यते । ५१६ एििष्टविधानानन्तरं श्रुती पाणं घस्मनिर्धपत्युक्तम् । दन्द्रियधीर्यप्राप्यर्थमिष्ट्या ययति संकल्पः । पूषा देखता । चरुद्रव्यम् । वयमुत्लापथस्पतति प्रधानानुधाक्या । पयस्पथः परिपति वचस्येति याज्या । पुष्टिमान्यशुमानित्यनुमन्त्रणम् । यत्र विशेषतः संपाज्ये नोक्त सन पूर्वष्टिगते संयान्य भषतः । अन्यत्प्रकृतिवन । स्यमनुनिपिपाणोष्टः। ५१७ जनपमहं प्राप्तो यजमानः प्रतिष्ठाकाम इष्टया यत्यति संकल्पति । क्षेत्रपत्यश्वरः । तेनस्य पतिमा धमित्यनुवाक्या। प्रस्य पते मधुमन्तमर्मिमिति याज्या । अनाद इत्यनुमन्त्रणम् । अन्यत्माष्टतम् । रयं क्षेत्रपोष्टिः ॥ ५१८ रखोगणपीडानिवृत्त्यर्थममावास्यायां महाराज रखोहननार्थ- मिष्टा यदहति संकल्पति । अग्नये रसोन ऽष्टाकपालः पुरोहाशः । वस्त्रादिना परितः अपणं कृत्वा प्रधानयागः । देवताया द्विशेषणं स गुण इत्युच्यते ॥ • ५१९ तथा च प्रश्ते ऽग्ने रतोति विशेष गुणस्तस्य विशेष्यवि. भक्त्यन्तस्य विशेष्योदेशानन्तरं गुणस्यापि निर्देशः । एवं सर्वगेगानाम् कृणुष्वपाजः प्रसितिमिति पञ्चदशः पायाभ्यामहिताः सामिऽन्यः । रखोहणं घाजिनमाजिधर्म इति पुरानुवाक्याऽधिज्योतिषा बृहत याज्या अवाद इत्यनुमन्त्रणम् । प्रक् स्विष्टकृतः मुंशातिमुपजुहोत्यध्वर्युक्त स्थानास इत्यूचा । परिश्रपणं दूरीष्टत्य स्विष्टकदादि । पन्यत्यासम् । इयं रातो?ष्टः ।। ५२० गोमरानरत्ययं पुरुषमरणनिवृत्यर्थ भर्यानयत्ययं प्रतिग- धनियत्यर्थ व एथगिष्टिसंकल्पः अग्नये सुरभिमते ऽष्टाकपालः । प्राक्ष- .

·११२ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । गीषु सुगन्धाचितिपति । सुगन्धक्षमा विनः फर्म कुर्वन्ति । अग्निहा. तान्योददित्यनुवाश्या' मावीमक धीतिमिति याज्या । उक्तमनु- मन्तव्यम् । प्राकृतमन्यत् । इयं सुरभिदिष्टिः । ५२१ शेषजातिमरण निवृत्यर्थ संकल्पः । अग्नये क्षामयते ऽष्टाक- पाल: । क्रन्दग्निसनयाँचत्यनुवाश्या । स्य वभूनि पुर्वणीति याज्या। अग्निदेवता यागे प्राये। बाद इत्यनुमणम् । राहदानिवृत्तये ऽपी. यष्टिः । इयं सामष्टिः ॥ ५२२ प्रतिबन्धकनिषस्या काम्यकर्मफलसिद्धार्थ संकल्प्य । अमये कामापाष्टाकपाला। तुभ्यं ता अङ्गिरसमेत्यनुवाश्या । अश्याम तं कार्मार्मात याज्या । दयं फाष्टिः ।। ५२३ माथुः मिडीये संकल्पः । समयमायुष्मते ऽष्टकपासः । रन्द्राय नात्र गफादशकपाल: । पानी बग्ने सुकेतुनेत्याने राज्यभागस्या- नुवाक्या । त्वं साम महेममिति सोमस्य । पनयोर्जी शतुपदसत्वा- दिमो सीधातुमन्साघुष्यते। ५२४ प्रायुग्ने विश्वसो ददित्याने रायुष्मतो ऽनुवाक्या । पापुदी अग्नदत याज्या। प्रातारमिन्द्रमिति चातुरिन्द्रस्यानुशाश्या। मा से अस्यार्माित याज्या । उभयत्रायुष्मानित्यनुमन्त्राणम् । पाहि नो प्रानएक- यति भने त्वं पारयानध्यो अस्मानिति न संयाज्ये । इयमायुकामेष्टिः । ५२५ भतिकाम या पक्ष्यति मंकल्पः । अम्बये जातवेदसे ऽष्टा- कपालः । तस्मै ते प्रतियतत्यनुवाया। दिवपरि प्रथमं जजति यान्या । भतिमानित्यनुमन्त्रणम् । रयं भसिफाष्टिः ॥ ५स रुचं कामयमानः संकल्प्य । अग्नये करने ऽष्टाफपालः। शुधिः पाधकबन्ध इत्यनुशाक्या । दृशानो रुपमा व्या व्यशोदिति याज्या । इयं सक्कामोष्टः ।। ५२ तेजस्कामः संकल्प्य अग्नये तेजस्यते ऽष्टाकपालः । पाय. दिषे नृपति तेज प्रान डत्यनुवाश्या । स तेजीयमा मनसेति यान्या । तेजस्काष्टिः॥ १२८ प्रजाष्टि: । प्रानये ऽवधते ऽष्टाकपालः । सानाय बयानायेत्यनुशाया। बाहि मूनो पोत याया। यमनकामेष्टिः । - ॥

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ५२९ अन्नादासामः संकल्प्य । अग्नये चावायाष्टाकपालः । तुभ्यं ता रिस्तमेति पुरोनवाक्या । तं अश्याम तं कामनहति याज्या । इयमनासकामेष्टिः। ५३० अन्तर्यातत्यकामस्य । अग्नये ऽवपतये ऽष्टाकपालः । पूर्व. ष्टिगते याज्यानुवाक्ये । इयं अवसित्वकामेष्टिः ॥ ५३१ दीर्घरोगमुक्त्यर्थ संकल्य्य । अग्निः पवमानः अग्निः पावकः अग्निः शुचिः । एताम्लिस्रो देवताः। द्रव्याण्यष्टाकपाला पुरोडाशाः । अन्वाहार्यमांसादा हिरण्यं दक्षिणां ददाति । अग्न अग्नेः पवमानस्य पायषि पवस इत्यनुवाक्या । अाने पवस्वेति याज्या । अग्ने पावक चित्यनुपाया । सन: पावक्रदीदिव अग्नेः पारस्य दात याज्या । अग्निः शुचित्रततम इत्यनुवाक्या । उदग्ने अन्नः शुचेः शुचयस्तर्वात याज्या । इय चिररोगमुक्तिकामेष्टिः । ५३२ चतुष्कामस्य । चतुर्दानिवृत्यर्थ दृष्टया यत्ये इति संकल्पः । पूर्वेष्टिवत्सर्वम् । इयं चक्षुष्काष्टिः । ५३३ पुत्रकामस्य अग्नये पुत्रवते ऽष्टाकपालः । इन्द्राय पुत्रिणे ऽष्टाकपालः । यस्त्वा हुदा कीरिणत प्रथमस्यानुवाक्या । यस्मै त्व मुष्टते जातवेद इति याज्या । त्वे सुपुत्र शवस इति द्वितीयस्यानुवाश्या। उज्य उक्ये साम इन्हें ममादेति याज्या । स्विष्टको इग्निस्तुविश्रवस्त- ममित्यनुवाश्या । अग्निददाति सतिमिति याज्या । इयं पुत्रकामेटिः ।। ५३४ रमकामस्य । अग्नये रमवते ऽनतीरे चमः । अत्र पयसः प्रणयने नापाम् । अग्ने रसेन तेजसेत्यनुवाक्या ! आपो अमान्यचारि मिति याज्या । इयं रमकार्मोष्टः ॥. ५३५ वमुकामस्य । अग्नये धसुमते ऽष्टाम्पानः । धमुर्वसुपतिर्डि. कमित्यनुवाक्या। त्वामग्ने यसतिं वमनामिति याज्या । इयं यम कामेष्टिः ॥ • ५३६ पतितत्वेन जनैभिशस्यमानस्यष्टिः । वैश्वानराय द्वादश- कपालः । वरुणाय चरुः । दधिकावणश्चतः । वैश्वानरो न ऊन्येइत्यनु. वाक्या वैश्वानरस्य । त्वमग्ने शोचित याज्या। वरुणस्यारते हुडा वरुणेत्यनुवाश्या । उदुत्तमं वयति याज्या। दधिकावणो अकारिष - १५ ·११४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । मिति दधिकावणा ऽनुवाक्या । प्राधिका: शवसा पञ्च कृष्टीरिति याज्या। अन्वाहार्यप्रासादा हिरण्यं दतिया। इयमभिशापनिवृत्तीष्टिः । ५३७ यामकारस्य । अग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालः । मदाः सप्तकपालः । अाहनीयायतनाद् यहि वैश्वानराय द्वादशकपाला- न्युपधाय प्रतिक्षमावद माईपत्यस्य पश्चासाः सप्तकपालान्युपद- धाति । ताग्निनां पर्यग्निशरणम् । दक्षिण परिधिसन्धि विमुच्य वैश्वानरमुई सयति । दक्षिणपरिधिमण धा। पानान्तरे मारुतमुट्ठास्य गार्हपत्यसमीपे स्थापति । वेद्यां वैश्वानरमासादयति । सामिधेन्यनु- धचनकाले वेयां मारुतं सादर्यात । वैश्वानरयागः पूर्ववत् । द्वैधसूत्रे ऽत्र देवताविपर्यासः । मारुतस्यावदायान्यत्र निधाय वैश्वानरस्यावदा- यान्यन निधाय प्रथम मारुतस्य यागः । ततो वैश्वानरस्य । अथवा मारतस्यापदानादि यागान्तं कृत्वा वैश्वानास्यावदानादियागः । वैश्वा नरम्य वैश्वानरो न अत्येत्यनुवाक्या । पृष्टो दिवोति याज्या । मस्तां तु मरुतो यदुवो दिव इत्यनुवाक्या। यावः शर्म शशमानाति याज्या। महतामनुमन्त्रणं प्राणे संध्यामिति । एयं यामकाष्टिः । ५३८ भित्यमाणाद्रव्यप्राप्तिकामस्य । अग्नये वैश्वानराय द्वादश- कपालः । वैश्वानरो न अत्येत्यनुवाक्या । वैश्वानरस्य सुमताधिति याज्या । इयं भिनामाणद्रव्यप्राप्तिकामेष्टिः ॥ ५३ तिनन्तरं वैश्वानया यनेत । प्रतिष्ठाकाम दृष्टवायत्यति संकल्पः । पूर्वदिष्टिः पशुकामस्य । . ऐन्द्रश्चः । इन्द्रं घो विश्वतस्परीत्यनुशक्या । इन्द्रं नरो नेधितेति याज्या । इयं पशु- कामेष्टिः २४० अथ द्वितीया । इन्द्रान्द्रियावने एकादशकपालः । इन्द्रि- याणि शतकता इत्यनुवाक्या। अनुते दायिमहइन्द्रियाति याज्या । दन्द्रियाव्यवाद इत्यनुमन्त्रणम् । इयं द्वितीया पशुकामेष्टिः ।। ५४१ ब्रह्मवर्चसकामस्य । इन्द्राय धर्मवते एकादशकपालः । आर्यास्मनत्सातत्यनुवाक्या । प्रामामु पक्कमिति याज्या । ब्रह्मवर्चसी- त्यनुमन्त्रमन्द्रान्द्रियावते नया इन्द्रायावते च तथैव । इयं ब्रह्मा- वर्चसकामेष्टिः ॥ 4.

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ११५ ५४२ अवकामस्य । इन्द्रायार्कवतएकादशकपालः । इन्द्रमिना- थिनो वृदित्यनुवाक्या । गान्ति स्वा गाजिया इति याज्या । इन्द्रि- याव्यवाद इत्यनुमन्त्रणम् । इयमनकामेष्टिः ॥ ५४३ भूतिकामस्य निविष्का । इन्द्राय धर्मयते एकादशकपालः । पूर्वोक्ता याज्यानुवाक्याः इन्द्रियाव्यवाद दति संवैधामनुमन्त्रणम् । वयं भतिकामेष्टिः॥ ५४४ पापक्षपकामस्य । इन्द्रायांहोमुचे एकादशकपलिः । अंहो- मुचे प्रभरमामनीपेत्यनुशाक्या दिदेष यन्मेति याज्या । अहोमुगित्यनु- मन्त्रणम् । इयं पापक्षयकामेष्टिः ।। ५४५ बद्धो वा शत्रुवेष्टितो वा तमोक्षार्थ संकल्य्य । इन्द्राय जाने एकादशकपालः । वातारमिन्द्रमवितामिन्द्रमियनुवाक्या । मा ते अस्यां सहसाविति याज्या। त्रातइत्यनुमन्तगाम् । इयं धन्धादिमोतकार्मोष्टः ।। ५४६ महायजान्वाजपेयादीन्कर्तुमशक्तस्तत्काम दृष्टिं संफल्य । इन्द्रायाकाखमेधते एकादशकपालः । अनवस्त रयमित्यनुवाक्या । वृष्ण यज वृति याज्या । महायजानित्यनुमन्त्रणम् । दयं महायज. कामेष्टिः॥ ५४० ग्रामकामस्य द्वितीया । इन्द्रायानृजधे एकादशकपालः । अन्यहमासा अन्वित्यनुवाक्या । अनु से दायिमहति याज्य? । याम- धानित्यनुमन्त्रणम् । द्वितीया ग्रामकाष्टिः । ২৪ঃ বক্সাসিন্দা। মুশায় সৱাৰ বাৰ। प्रदातारं हवामह इत्यनुवाक्या । प्रदाता वजी वृषभ इति याज्या । प्रदातृमानित्यनुमन्त्रणम् । दत्तद्रष्यप्राप्तिकाष्टिः ॥ ५४८ तुल्येभ्यो ऽधिमश्रीकामस्य । इन्द्रायैकादशकपालः । रेख- तीनः मधमाद इत्यनुशक्या । प्रोवस्माइति याज्या । धिकश्रीमा. नित्यनुमन्तणम् । धिमश्रीकामेष्टिः । ५५० साधारणज्योतिष्टोमादियजमामस्य । आग्नावैष्णव एकाद- शकपाल: । अग्नाविष्णसजोषसेत्यनुवाक्या । अग्नाविमा महितामिति याज्या। यजवानित्यनुमन्त्रणम् । इयं यजकार्मोष्टः ।। ५५१ ब्रह्मवर्चसकामस्य द्वितीया। पुष्यनक्षत्रयुक्तपौर्णमास्यां प्रात.

·औतपदार्थनिर्वचनम् । ग्निहोत्रहामानन्तरं ब्रह्मवर्चसकास रष्टा यत्ये दति संकल्पयति । सामा रुद्रौ देवता । चरुद्रव्यम् । श्वतधत्सायाः खेतवायागार्दुग्धं मथितं मदात्य भात, तेभाज्येन हविषः पात्राणां प्रोक्ष भार्जनं च । अतः ग्रोवणीपात्रं तदाज्यमेव बलशानग्रानति । उनमहतमन्चे अपशब्दस्य स्थाने मान्यपदस्मोहः तविशेषणानां क्लीबत्वरोकवचनान्तता प्राह्मा । प्रोक्षणमन्त्रे पि तथैव । द्वैधसूत्रे ऽनुकमण्डली सुयेण तदाज्यं प्रक्षिष्य तेन जलेन क्षणामार्जनानि पिहितानि प्रेक्षणीरामायेति प्रेषे प्रोक्षण- मासादयेत्यर: निनयनमन्त्र गच्छतेत्यस्यस्थाने गच्छतिपदम् । प्रधानया- गझाले विहारम्य कटादिभिः परिश्रयणम् । तदपहाय स्विष्टकदादि । सामिधेनीष पृथुपाना इत्यस्या: पूर्व मत देववत ति न यनमान रिष्य. मोति च हूँ ऋचा पक्षप्तये तथा च मप्तदश सामिधेन्यः । सोमारुद्रा- विवहमित्यनवाक्या । सामांरुद्रायुवमिति याज्या ! ब्रह्मवर्चसीत्यनुम. न्त्रणम् ॥ ५५२ भाषिटुश्चमत्वाभावकामस्य सोमापाणश्चरः । सोमायू. पणा जननेत्यनुवाक्या । इमो देवी जायमानार्शित याज्या । मुचर्मत्य नमन्त्रणाम् । यं दुश्चर्मत्वामाष्टिः । ५५३ ममान श्रेष्ठमिच्छन् संकल्प्य । अग्नये वसुमते ऽष्टाकपालः सोमाय रुद्रवते चरूः । इन्द्राय मरुत्वतएकादशकपालः । वरुणायादि- त्यवते चरः । संधासां तन्त्रया युगपत्प्रधानयागः । सर्वा देवताश्चतु- यंन्ता उदृश्य अनुबहीति प्रेषः । एवं सर्वत्र । उपम्नीर्य सर्वेषां क्रमेण द्विर्द्धिरवदाय युगपटाजति । पञ्चमे प्रयाने स्वाहानि वसुमन्तं सोम रुद्रयामा मरुत्वन्तं वसामारित्यवन्तं स्वाहेति सर्वेषां सतत्स्वाहा. शब्दः सासामेवाग्निः प्रथमो वसुभिरित्यनुवाक्या । सनो देवो धसु- মামনি যায়। অষ্টময়ম। নয় আমিঘ। মান্না धान्यभागौ । प्रेदो अग्नरमोअग्न रति संयाये । इयं संजानीष्टिरुच्यते ॥ ५५ यो मृत्यो विर्भात स पूर्णायुःप्रायथं संकल्पयत्यायुष्कामः पातकष्णलया यत्यदेति । प्रजापतिर्देवता। आज्ये हिरण्यनिर्मितयुजा. प्रमाणकृष्णलमयश्चरुद्रव्यम् । पात्रासादने एका वस्याली अवहनना. प्रभाषालखलादेनोसादनम् । तस्यैव प्रणीतापाने पानयनम् । घृतं ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ११७ प्रणेष्यामीति प्रेषति भति। दारूपाच्यां कृष्णलानोप्य प्रतिविति। • ध्रुवासीतिमन्त्रेण नवं चस्पात्रमाश्रित्य तिरपधिने प्रणीताज्यमानीय धर्मास्येत्यादिमन्त्रणा कृष्णालानोप्य अपति। चसधर्मणोद्वास्य वेद्यामा. सादर्यात । उपस्तरणाभिधारणे यागकाले न भवतः । चतुर्णां कृष्णल. स्थालीगतमे कमवदानम् । तथाज्येन. सह एवं द्विरवदाए हवनकाले भाज्यमेव जुहोति न कृष्णलाल । तूष्णीमधदानं प्रत्यञ्जा च । पञ्चा त्तिनां त्रीश्यवदानानि तथा च द्वादश कृश्णालानि संग्झन्ते । कृष्णा- लमेकं जुहुयाद्वा । हिरण्यगर्भः समवर्ततायइत्यनुवाक्या । प्रजापतेन त्वदेतान्यन्य इति याज्या। आयुष्मानित्यनुमन्त्रणा । चत्वारि कृष्ण- लानि स्वष्टशत ऽवति । पञ्चायत्तिनस्त्वष्टौ । बडापत्रे अष्टी पञ्चावत्तिनो द्वादश । चत्वार्यवान्तरडाये प्राशित एकम् । बलयज- मानभागयोरेकैकम् । मर्वत्राज्येन सह । चतुर्धाकरणं नारित । अवत्तानि ब्रह्मणो हस्ते दत्तानि च सर्वाणि समं विभज्य विजो राहुन्ति । सामान्यतयाविकल्पः । फलीकरणहोमा न । इयं शतकष्णालेष्टिः ॥ ५५५ हिरण्यलाभकामस्य । आग्नेयो ऽष्टाकपालः । सावित्री द्वादशकपालः । भम्यै चरः । अग्नेः सप्रवधववीयसेत्यनुवाक्या। निकाव्या घेधसः शश्वत दति याज्या। हिरण्यपाणिमतयति सवितुरनुवाक्या । धाममदासवितरिति याज्या । भूमेलित्यापर्वतानामित्यनुवाक्या । स्तोमासम्त्याविचारिणीति याज्या। स्वस्तिमानिति सवितुरनुमन्त्रणम् । अवाद इत्यग्नेः । हिरण्यवानिति भूमेः। अन्वाहार्यमासादा हिरण्यं दशिणां ददाति । रयं हिरण्यलाभकामेष्टिः ।। UVE हिरण्यलाभे जाते तस्मतिष्ठाथै पुनरेनयेष्ठया वेजते । सा लब्धहिरण्यष्टिरुच्यते ॥ ५५७ कीबत्यनाशपूर्वकपुंस्त्वकामस्य । सोमाय वानिने, श्यामाक- श्वरः । आप्यायस्व में तु तदत्यनुवाश्या । सन्ते पयांसीसि याज्या। प्रप्रजया च पशुभिश्च नभिपीयेत्यनुमन्त्रणाम् । इयं पुंस्त्वामेष्टिः ॥ ५५८ ससुष्कामस्य । अग्नये धाजस्वते ऽष्टाकपालः । सौर्यश्वरः । पूर्ववदानेधाजस्वतो यागः । अग्नीधः घडवत्तदानात्य रहावत्तचरोर्य: जमानाय जीन पिण्डानमतिमन्तं प्रयच्छति । उदुर जातवेदसमिति .

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् ।
प्रथमम् । सप्तत्वा हरितो रथनत्यचा द्वितीयम् । चित्रं देवानामित्यूचा
तृमीयम् । यजमानः पिण्डान प्राश्याचम्येडाभागं प्राश्नाति । उदाने-
शुचयम्नत्यानेधाजस्तो ऽनुवाक्या.। विज्योतिणेत याज्या । उदुत्यं
जानधेदमिति सूर्यम्यानुवाक्या। चित्रं देवानामिति याज्या । चतुष्मा-
नित्यनुमन्त्रणाम् । इयं द्वितीया चतुष्कामेष्टिः ।
५५६ बामसिद्धार्थ या दृष्टया हितास्ताः कार्पोष्टपदार्थः
सिद्धः
श्रीपरमेश्वरः प्रसीदतु॥
॥ शिवम् ॥
16

·॥ श्रीः॥ औतपदार्थनिर्वचनम् । अथ पाशुरूपदार्थानां नामान्युच्यन्ते । १ उत्तरायण शुक्लपक्षों देवनक्षत्र रेवती वा ऽमावस्या यजनीय- दिनं वा ऽनुष्ठानसमयः । अयं पशुबन्ध काल इत्युच्यते ॥ २ श्रादाप्रयोगे तु पूर्वदुगुनीन्दीश्राद्धं रात्रावुरकशान्तिः प्रतिसरब- न्यश्च, क्रियते । परयुःखानादिपञ्चकानन्तरं पुण्याहवाचनम् । पशुदेवतायाः प्रथमान्तं नामोच्चार्य प्रीयतामिति यथार्थमहनीयम। इदं प्रथमप्रयोगपूर्वाङ्गमित्युच्यते ॥ ३ दर्शपौर्णमामयागकालो यजनीर्यादनमित्युच्यते ॥ ४ गार्हपत्यस्य पश्चात्सपनीको यजमानो दर्भेष्वासीनो दान धारयमाणः पवित्रपाणिः प्राणानायम्य विष्णं स्मृत्वा याः पुरस्तादि- त्यादि पठित्वा स्वर्गकामः श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ वागेन्द्राग्नेन निरूप- शुबन्धेन यहये इति निरूपांशु त्रिरुचैवेति । अयं पशुबन्धसङ्कल्प इत्यु- च्यते॥ ५ प्रतिप्रस्थातृप्रशास्तृहितान पत्विजो वृत्या निमित्त प्रथ- मानुष्ठाने पंशुना यत्यमाणो .ऽच्चारम्भणीयया यत्यति मङ्कल्पपूर्वक अन्द्रारम्भणीयां ममाप्याग्नीनरण्योः समारोप्योदवसाय मयति । यत्ये करिष्ये इत्यादिपदोच्चारणसमकालीन लणहस्तकरणकाजाधिकरण- कजलप्रापसहितकरिष्यमाणकानुष्ठानतिजा महान्य इत्युच्यते ॥ ६ समारोपिताग्निमदरणीयहणपूर्वक देवयजनदेशं प्रति गमनम. दधमानमित्युच्यते ॥ ७ मन्यनानन्तरमध्वर्युग्नीन विहत्य गार्हपत्ये स्मातवंदाज्य संस्कृत्य मुचि चतुएं होतं गृहीत्वा आहवनीय मनस्यत्या हुत्वा उरण- पने पुर्नावहत्य पड्ढातारं मनसात्यान्वार यजमाने चतुएं होतनाह. वनीये जुहोति । सुवेण चतुवीरं रहीतभाज्यादि चतुराहोतमित्युन्यते ।।

·१२० श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । सूर्यन्त चतुरित्यादीदीनि नव वाक्यानि षड्ढातत्युच्यन्ते ॥ वाचस्पतये ब्रह्मराहदं न ममेति यजमानस्य त्यागः । पुनर्वि: हृत्योपस्थानधरदानान्तः कूष्माण्ड होमः । पुनर्विहत्य, प्रत्येक चतुर्रही- तेन मारस्वताहुती पुनर्विहृत्य चतुर्रहीतेनाधिविक्रमस्वेत्यूचा जुहो. ति विष्णवे मिति त्यागो यजमानस्य । इयमाहुतिः करिष्यमाणय. पग्रहणार्थवादापासिरित्युच्यते । १० वर्यु: पुनश्चतुहीतं गृहोत्था सस्रुवामाज्यस्याली बर्हि. हिरण्यमुद्धपात्र चादाय मपरशुं तताणमाहूय एहि यजमानेत्युक्त्वा पूर्व- द्वारेण शालाया बहिर्निष्क्रम्य यस्मादृतादूपयहणं चिकीर्षितं तस्य समीपं गत्या प्रतीच्यां दिशि प्रहां शाखां स्वयं प्राङ्मुखोऽत्यन्यानगा. नित्यादियंजुमन्त्रेणापतिष्ठते । इदं यूपयोग्यशाखापस्थानमित्युच्यते ॥ ११. तत भाज्यस्याल्या: सुषेणोपहत्य शाखामलमक्ति। देवस्त्वा सवितामध्वेत्यादियजुषा । इदं यूपशाखाजनमुच्यते ॥ १२ तत ओषधे जायस्वैनमितिमन्त्रेण यूपमले जायं बहिरन- छति । तदुपरि स्वधितिना तिर्यक छित्ति स्वधितमैनहिंसीरिति मन्त्रेण । आज्यस्थाल्यादेः सकाशानुपादिना पात्रान्तरे आज्यादेयंहणं उपहननमित्युच्यते ॥ १३ शाखाछेदनकाने य: प्रथमः शकलः परापति तं यूपावटे प्रक्षेपार्थ कचित् प्रजातं स्थापति । कस्य चिदपि पदार्थस्य उपयोग- काले शीघ्रलाभार्थ अत्रेदं मया स्थापितमस्तीति शीघ्रस्मृतिजनकसङ्केत: प्रजातमित्युच्यते ॥ १४ पशाखांकित्वा ऽप उपस्पृश्य प्राच्यामुदीच्यां वापतन्तं यूपं दिधमयेण'भालेखीरित्यादियजुषा ऽनुमन्त्रायते । तस्य छेदनदेशे हिरण्यं निधाय परिस्तीर्य परिषिच्य पूर्वाहतेन चतुर्ग्रहीतेन बनस्पते शतवन- मित्यादियजुषा स्वाहान्टेन जुहोति । बनस्पतयामिति यजमानस्य त्यागः । अयं छेदनायुक्तहोम उच्यते । १५ सहस्रबलशा वीति पादेन स्वहृदयमभिमृति । ततो ऽप उपस्पृश्य काष्ठतणा परशुना मूलादारभ्यायपर्यन्तं यूपशाखायाः सर्वा अवान्तरशाखा अध्वर्युश्छेदयति यं त्वायं स्वधितिरित्यादियजषा ।

·- । । श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १२१ सान्मन्त्रापाठो न प्रत्यवान्तरशाखम् । हस्तरिष्वङ्गादधिकं प्रादेशप- रिमाणादनूनं उपरेण पञ्चारनिं वानस्थापनार्थ चतुरङ्गुलाधिकमय- श्छिनाच्छवी राय:सुधीर रति मन्त्रेण । छिचशेषस्य मूले चतुरङ- समानमुपरं त्यस्वा शिष्टमष्टानि चतुर्रानं धां तति । स्वर्वर्धमेक शकलमधिमन्धनाये चीणि शकनानि स्थापति । यूपातिप्रभृत्येताव- दन्तं कर्मयपाहरणमित्युच्यते ॥ १६ तदनन्तरं पाशुकवेदिमानं उत्तरोदलवाभ्योमानं चास्या- समान उत्करकरणं च वरुणप्रधासवत्करोति । पाशुकवेदिग्निवपरिस्त खातिरदानों यजमानो भोजनं वपनं नवनीताभ्यन्जनमणोरन्जन ध करोति । धानों देवतासङ्कल्यं करोतीति केषां चिन्मतम् । अध्वर्यु. रिडाजपं कृत्वा पुग्नीन विहत्यान्वाधाय बतयहणान्ते शाखाहरणपते इषेत्लेत्यादियजुषा शाखामाछित्ति ४. तूष्णीनतशाखामाच्छियोभे शाखे तूष्णीमाहृत्य तूप्यों यजमानमवयित्वोद्गूंहति यजमानस्य त्या. दिमाशतमन्गा । ततो बर्हिः संभरणादि । ऐक्षत्री विकृती भवतीत के चित् । पञ्चविधं बहिः । काम यमयाः परिधयः । सप्तदश मामि धन्यः । शाखाविजकरणमन्ने पशु हत्यं करोतु मे इति विशेषः । भायग्निहोत्रहामानन्तरमुत्सरेण गार्हपत्यं दाम् मस्तीर्य तेषु पशु- कुम्भी शाखा पवित्रं च त्रिगुणां जिव्यायामां यूपरसना द्विगुणां द्विध्या- यामा पशुरशना व कामयं मय्यीत्रपाश्रपएयौ विशाखामकामपामधि- शाखा कार्णयमय हृदयशूलं यजमानमुखम्मितं मैत्रावरुणादण्डं चेति द्वन्दु मादति । ततस्तान्युत्तानामि कृत्वा कमाण्डलगताभिदिः शुन्ध- ध्यमित्यादिप्राकृतमन्त्रण प्रतिवत्योति । पशङ्गाना , हृदयादीनां अपणार्थभाण्डं पशुकुम्भीत्युच्यते । वेष्टनायें मा यूपरणनेत्युच्यते ॥ १८ यशुबन्धनार्या रन्तुः पशुरशनेत्युच्यते ॥ १६ धपा अप्यते यस्यां मा अपापणीन्युच्यते । २० यस्मिन शूले पशुहृदयं प्रोतं भर्धात मन हृदयशामत्युच्यते । २१ अपराः प्रातग्निहोत्रहामानन्तरमन्वाधाननतहितां हि १७ यूपस्य या मज ·छ मावि १२२ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । सानावित्रालणार्पणासामाग्नेशीमिष्टिं करोति । मा प्रतिवत क्रियते इयं पशुपष्टिरित्युच्यते । २२ परधनुष्ठानस्य समस्कालस्थरते. तु नदी पाहादिवेदिमानं ध पूर्वयुरेव क्रियते । अपरेटयुः स्नानादिपञ्चकं ततः पशुपकल्यानन्त. रमन्वारम्भणीयेष्टिः क्रियते । अग्नीनरायोः समारोप्य प्रत्यताम्वा देवा यजनदेशं प्रति नर्यात । मन्यनपक्षे ऽग्नीन्विहृत्य मनस्वत्या हत्या पुनर्विहृत्य बट्ठो कूष्माण्डसारस्वतहोमान्तं समानम् । तदनन्तरमान- देवत्या अग्न्य न्याधानादिब्राह्मणतर्पणान्तां पशुपष्टिं करोति । ततो यूपाहुत्यादिपाशुभवेदिपारस्तरणान्तं करोति । ततः पशुदेवतामं कल्य कृत्वा ऽयाधानादिकुंभ्यादिप्रोक्षणान्तं करोति रति विशेषः । अयं सटास्कालपशुप्रकार इत्युच्यते ।। २३ अपरेदाराग्नेय्याइष्टेरनन्तरं यजमानो देवताभल्यं करोति। पाशुकं हविः । वपापुरोडाशाङ्गानि हवींषि । एकादश प्रयानाः । अग्ना :माधाज्यभागौ । रन्द्राग्नी पशुदेवता । धनस्पतिः एषदाज्य धता । देवा प्राज्यपाः अग्निः स्विष्टकत । एकादशानुयाजा: । एका- दशोपयाजाः । मूकशाकशंयुवाको । चत्वारः पनीसंयाजाः । एवमात्म- केन साडापान कर्मणा सो यत्ये इति । अयं पशुदेवतासं करण इत्युच्यते ॥ २४ ततः पाणि अम्मर्शनादि । अग्नीन परिस्तीयाहवनीयस्य पुर. म्सावभीन् संस्तीर्य तेषु स्फ्यग्निहोत्रहों जुहूं बसाहामहधनीम- पभृत पृषदाज्यग्रहणों श्रुवं वर्धाित धुशं प्राशिवहरमहा वेदमान्य- स्थाली दोधस्यालीमाज्यस्थाली योनं वेदायं धृष्टं उपवेषमिध्यान्न श्च समन्वहार्यस्थाली च द्वन्द्वं सादात । एतत्याशुभपात्रासादनमुच्यते । २५ इमानि फ्यादीन्ये मधितिसंख्याकानि पूर्वयुगाई पत्यस्यो. करत प्रासादितानि पशुकुमभ्यादीनि चाप्टौ पाशुअपात्राणीति कथ्यन्ते । २६ एतत्पाशुकपात्रासादनानन्तरं ब्रह्माणं दक्षिणातस्तणमुप- वेश्य पृष्ट्यास्तीत्वा पवित्र कृत्यायनमान aiचं यत्स्वा वेषाय स्वेत्य- ग्निहोत्रहवणीमादाय प्रत्युष्टमित्यादिमन्त्रय गार्हपत्य प्रतिस्पतितप्य যেন এ আয়ায মান- ·१२३ औतपदार्थ निवचनम् । स्यान्यं निरूप्य तूष्णीं वधि निरूप्यापूर्याज्यं च निःपात । भाज्यमधि- नित्य पर्यग्नि करोति । पशुपूर्वेष्टाशक्ती तु पस्मिन् काले स्मार्तवत्स- स्मताज्येन धतु जोतन अग्निपदं चतुर्थन्तमुद्दिश्य स्थाह न्तेर पूर्णाहु- तिहोममात्रं भवति । निर्वापानन्तरं प्रातमन्त्रेण वेदंग हीत्वा प्रति. पत्पाशुओं केंदं त्रिः सम्मार्टि । तस्याः पश्चादुपविश्य स्फ्यादानादि वीदिर्तास्वहरेत्यन्तं प्रतिषत्करोति । अथफ्यमु पात्रं बहिः शम्या. मित्येतत्समादाय यजमानपवीभ्यां सह चात्वालदेशं गल्वा अरुणान- घामवन्नात्वालं त्वा उत्तरदिनाभिप्रच्छादनान्तं करोति। ततो देवस्यवेत्यादिनाऽभिमादाया भामि नारिसीभिमन्य तया र्धम. नर्वेदि अधे बहिदि पदमात्रटिष्कम्भ यूपाटं परिनिति । परिलि- खितमित्यादि यजुषा सात द्विस्त.ष्णीम् । यूपरेपियार्थ यो गतः खन्यते म यूपावट इत्युच्यते ॥ २७ इदं यूगवटपरिलेखनमुच्यते ॥ २६ अयाग्नीधं संप्रेषमाह । अग्नीदेहीमं यूपावटं खनोपरमम्मित प्राक् पुरीषमुह पताच्चतुरङ्गुलेनोपरमति खनतात इति । प्राग्नीधो यूपा- घटं खनति खानति वा । अध्वर्युर्यदा चात्वालकरणादिनाभिप्रच्छा- बनान्वं करोति तदा प्रतिग्रस्थाता विप्रादेशनमारनियतकाष्ठेरिय At sixযয়নামানী সবিস ননঘনি। আলফাৰ उत्तरदिनाभिपच्छादनान्तं वरुणप्रघासपातं कर्म तवेदिकमित्यु. - ध्यते ॥ २९ यूपावटपरिलेवनानन्तरमायोधश्चात्वालमृदा परितां पात्री- मान्यु दुरण रायुध्यमानार्थमग्निममोपे स्थापयति । अध्वर्युम्नमा मुत्पता: प्रोक्षणोः प्रतिस्थाने प्रयच्छतीत्यादियजमानक कातित्रयान्तं कर्म এঘাৰ সৰ লিসবননাননিরানী জানি, নিয়ন- नन्तरं ब्रह्मा पाशुभवेद्या दक्षिणतउत्तरवेझार्जयन मन्त्रगोपविशति । सस्य पश्चायजमानः । अध्वर्युहता परियाहं परिएम योपित्वा तिर्मञ्च स्फयं प्रतियत् सन्ध्या सम्प्रेषमाह । प्रोनगीरासादयध्यापिसा- दय सुवं च स्वधितिं च सुवरचसंमृड्डि तूष्पों पृषाज्यपदों पक्षों पद- झाज्येन बधा चोदेहीति । पोचण्यासानादिप्रकृति पत संशर्मने ·१२४ श्रीतपदार्थ निर्वचनम् । विशेषः । शालामुखीये प्रतितप्य सुधक्षत स्वर्धाित जुहूबसाहोमहवन्या उपभृद्वत्यषदाज्ययहण्याश्च सम्मार्गः । जुन्हामान्यग्रहणपर्यन्तं प्रकृति- यत् । उपभृति चतुर्ग होतं राहीत्वा महीनां पयोमीति मन्त्रण पृषदा. ज्यग्रहण्यामाज्यनोपस्सृणीते। विश्वेषां देवानां तरिति द्वितीयमुपस्त- रयाम्। चयाममोत्यादियजुषा तस्यां दर्भयान्तधानेन दधि यहाति। बहिट्ठयं दूरीशय विष्णो हृदयमसीति प्रथमभिधारयति । एकमित्या. दिमन्त्रेण द्वितीयमभिधारणम् । यजमानश्चरोस्ले त्यादिचतुर्भिरूपमृदा. ज्ययहाननुमन्त्र्योत्तरश्चतुर्भिर्मन्त्रैः पृषदाज्ययहाननुमन्वयते । अध्वर्युः पञ्चविधं बर्हिः पाशुभधेयां स्सीत्वा कार्ममयान परिधीन उत्तरवेयां परिचाय विकृत्योराश्वधा प्रस्तरं निधायोपभृदनन्तरं तन्मन्त्रणोपभृत सारतः पृषदाध्ययहीमापादय तदुत्तातो ध्रुबामासादति । एतत नुव्हाव्यासादनं पाशुभमुगासाद मत्युच्यते । ३० भाज्यस्थाल्याज्यपरितं मुखं स्वर्धाितं चायेण सुचां दक्षिणतो नीत्वा प्रस्तरे नुव्हा दक्षिणतः सादति । प्राकृते सुधासादनमन्त्रे स्योनादिपदानां यथार्थमूहो द्विवचनमेकवचनस्थाने भवति । भुवस्व- धितो यथा दक्षिणतो नीती तथैवोत्तरत आनीय धुवायामवदधाति । पात्रापि प्रतिप्राप्तमन्त्रे अयोग्यानामृषभादि पदानां यथार्थ दिवछ- नान्तता भवति । स्वधिर्द्वितीयस्य प्रत्त्वात् । सर्वाज्याभिमन्त्रणान्तं प्रतिवत् । अन्वाधानप्रभृत्येतावदन्तं कर्म पश्वङ्गप्राकृतमुच्यते ॥ ३१ ( अथकेवलपाशुभम् । ) प्रदक्षिणामावृत्या प्रत्यड्डाद्रुत्य सूर्णी संस्कृता प्रथमतीः प्रोक्षणीहिंमुष्टिं सम्रषां स्माताज्यस्याली स्व रशने मैचावरणदण्डं प्रयमपतिप्यूपशकलं हिरण्यमुदपाचं चादायोत्तरदि- समांपेनिधायाटपाचोंदकेन यूपं प्रक्षालयति यो शिक:परावधीदित्यचा। पतापातालनमुच्यते ॥ ३२ तमश्चात्वालोकरयोर्मध्यमार्गणं यूपमानीय यंपावटस्य पुर- स्लामपं प्रागयं. शाययित्वोत्तरवेझा उत्तरतस्तिष्ठन् पृथिव्यै हत्यादि. मन्त्रेण यवमतीभिः प्रोक्षणीभिर्मूलादारभ्यायपर्यन्तं सादेव पोचति । एतत्यूपोतमित्युच्यते ॥ ३३ शुन्धतां लोक इत्यादिमन्त्रेण यूपावटे ऽतिशिष्टाः प्रोक्षणी- ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । १२५ निर्यात । योसि यवयेत्यादिमन्त्रेण यूपावटे यवान् प्रतिपति । पाचीनाबीती बर्हिष्टिं द्वेधा कस्वा एकं भांगं प्रागसमय दक्षिणायं व छत्था द्वयोभागयोंमध्यं यूपावटस्य मध्ये यथा स्वासथा भागद्वयं निंद- धाति पितृणां सदनमसीति मन्त्रेण । तस्य मध्ये हिरण्यं निधाय सस्योपरि पितृभ्यः स्वाहेति मन्त्रेण सुधाहुति जुहोति । यजमानापि प्राचीनावीतो भूत्वा पितृभ्य इदं न ममेति त्यागं पठति । अध्वर्युर्यजो- पबीती प्रथनपतितं यूपशकलं यूपावटे प्रतिपति स्वावेशाध्ययेगा पत्या- विमन्त्रेण । अयं यूपशकलाक्षेप इत्युच्यते । ३४ सतः समुबां स्माताज्यस्थाली स्वरं यूपरंशनां मैत्रावरुणद. एडमुदपा चादाय एहि यजमाति यजमानमामन्त्र्यायेण यूपं परीत्य दक्षिणत उदङ्मुखस्तिष्ठति । यजमानो यूपस्यावटस्य च मध्यनोत्तातो गत्वा ऽयेण यूपं परीत्याध्वयो! पस्य च मध्येन पश्चाद्गत्योदङ्मुर्खास्त- छति । पनी तु अध्ययोहत्तरतो यजमानस्य दक्षिणतः पश्चाद्त्योद- मुखी तिष्ठति । उपरसमीपे अध्वर्युश्चषालमुन्मुच्याज्येन यूपाये सुवे- यानक्ति देवस्त्या सवितेत्यादिमन्त्रण । चषालमन्तरतो बाह्मतश्व स्वभ्यतं कृत्वा यूपाये प्रतिमुञ्चति सुपिप्पलाभ्यस्त्वेत्यादिमन्त्रण। चषाला यूपकटक. रति कोशात पञ्चाविपरिमाण यूपस्य अयभागे अधिक चतुरङ्गुनोच्चे सन्ततिते कटकवत् यः प्रवेश्यते स चतुरङ्गुलमानः सुबिलः चाल इत्युच्यते । ३५ सतस्तक्षणकाले चिहितामग्निष्ठानि सुवेणाभिघारयवाह। यूपायाज्यमानायानुबाहीति । अजनप्रभृति स्वगृहनपर्यन्तं पनीयान- माना यूपं नोत्सृजेताम्। अध्वर्युरूपयाज्यमानति । यजमानांत नाज्य न यूपमुपरबज. सर्वतः समनक्ति । पन्यु परमक्ति पत्र प्रञ्चारविपरिमा- यूपस्य मूलप्रदेश प्रथमारविपरिमितो भागो यो यूपावटे रोप्यते स उपर रत्युच्यते ॥ ३६ अयं यूपायेत्यादियो यूपाजनप्रैष रत्युच्यते । १० यूपस्य पतसोष्टी वा सयो भवन्ति ताग्निमुखाषिः पग्निष्ठासिरिस्य व्यते।

·. . १२३ श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। ३८ अर्ध्वर्युरघटाढहिपमुच्छ्रयवाह । उच्छीयमाणानुबाहीति । अयं यूपाच्छयणप्रेष इत्युच्यते ॥ ९ अध्वर्युयजमानेन मह यूपमुच्छति उदिवं सभानेत्यादिम. नोण । यातेधामानीति द्वाभ्यामृग्भ्यां यूपमघटे प्रवेशात । निष्ठाम. सिमाहनीययाभिमुर्गा कति ! समयू पोछयणामित्युच्यते ॥ ४० ततः स्थिरस्य यूपस्य चषालं यजमानमवेतति तद्विष्णोरि- स्य॒वा । इदं चषालावेक्षणमित्य च्यते ॥ ११ ततो ब्रह्मनिनवेत्यादिमन्त्रगावटे प्रदक्षिणं मृत्तिका प्रवेश- यति । मैत्रावरुणदंगडेन यूपमभितः संहम्ति ब्रह्म व इंदत्यादि. मन्त्रेण । इदं यूपमंहन मत्युच्यते ॥ ४२ अवटं पार्श्वभूम्यवेक्षया ऽन्यनमतिरिक्त पुरीपेण प्रश्चामत- जोदपात्रोदकं प्रदक्षिण नीय यूपरशनामादाय त्रिः संभुज्य मध्यमेन गुणेन यूपं नाभिन त्रिः प्रतिणं परिव्ययवाह परिवीयमागायान- वहीति । अयं परिव्ययणप्रेष उच्यते ॥ ४३ ततः परिवीरित्यता परिव्ययति । यूपममीपमारभ्य परस्पर- पलनं कृत्वा ऽन्तं प्रवेश्य कुशलक्रियया यन्यिं कृत्वा रशना निर्भिर शनामूलं प्रवेश्या निष्ठायामस्यां मध्यमं रशनागुणं निर्भिदा तत्र स्वरूं प्रवेशयति । अतरितस्येत्यादि गृहामीत्यन्तेन मन्ता । यस्तताकाले पतितं शकलं प्रश्ते गृह्यमान स्वपदवाच्यम् ॥ ४४ यूप्रतालनप्रभृत्येनावदन्तं कर्म यूपसंस्कार इत्यु त्यते । ४५, ३ थैनं शुंहदामलकादिभिः नापितमन्तरेण चात्वानी- करी पीय यूपायिनीययोर्मध्येन दक्षिणतो नीत्वा यूपस्य पुरतात प्रत्यङ्मुखं यः कश्चिद्वारयति । पशे रुको यो घणो विधिशाक्ये यथा वाव्यं वितमालभेतत्यादी श्वेतवर्णस्तादृशः विशिष्ट पश्वभावे अथ या पशः प्रतिषिदुत्वेऽध्वर्युनित्याज्यस्थाल्याज्येन वसाहोमहवन्या प्राय- श्चित्ताहुनीर्जुहोति । अनिर्धत्यत्वा । अग्नयरदं नममेति त्यागा यज मानस्य अनादिष्ण मनोषसेत्यचा। मानाविष्णुभ्यामिति त्यागः । रन्द्र विश्वा अधीवित्यना। रन्द्रायेदमिति त्यागः । बायो शतं हरीणा- - ·श्रीतपदार्थ निर्वचनम् । १२७ मित्या । वायवरमिति त्यागः । प्रजापते न स्वदित्यूचा । प्रजापत- पार्माित त्यागः । पता आहुतयः पशुप्रायश्चित्ताहुनय उध्यन्ते । ४६ एकश्चित्रकर्णान्यो भानदन्तो वामनंशिवपुच्छ: शिपि- विष्टो बधिरः नियुक एकखुरश्च पशुः प्रतिषिद्धपशुरुच्यते । ४७ प्रतिबहि मन्त्रं चविषेत्ोलि मन्त्रेण द्वे बहिषी होत्या पशोः योमर्य बहभ्यामन्धारभ्यन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमित्यादिगन्त्रेण यज- मानेन सह मनसा सङ्कल्प्योपाकात उपधारमोत्याचा अंजापनीय माना रत्यूचा रमं पशुं पशुपते रत्यूचा अनुमन्यस्वेति यजुषा छ । रवं पशूपाकरणमित्यु व्यते .. हिंषी अन्यैः पदारसंसृष्टे प्रहाते निधायोत्तरदिसमीपे पूर्वपरिगृहीतशालत्रयमध्ये एकमधिमन्यनशाले प्रागायतं निदधाति भाग्नेर्जनित्रमसोति मन्त्रणा तस्य पाखंयोः प्रागायती वषणा हस्ताभ्यां युगपदन्यञ्ची निदधाति वृषणा स्य रति मन्त्रेण। उश्यस्यायुरसी त्यादिमन्त्रण दक्षिणेन हस्तेनोत्तरारणिं सत्यनारायणमादत्ते । घृते. नाते इत्यादिमन्त्रेणाणिद्वयमपूज्य स्याल्यां समन । अधिमन्यनरा- कले अरणो निधाय प्रजातीयं यजमानं वाचति । गाय छ दोनुजा यस्वे धादियजुर्मन्त्रः प्रजात्य अग्नि प्रजननाय हितमिति व्यत्यत्त्या प्रजा- तीय इत्युच्यते ॥ ४९ मन्यवाह। अग्नये मध्यमानायांनुहोति । अय मन्थनप्रेष उच्यते ॥ ५० अग्नी जाते सत्याह । बालायानुनहीति । यजमानान्वार- योध्वर्युजोतमनमाहवनी भवतं नः समनसावित्यमा प्रहरति । अस्मा- स्महरणात्य पहिरमाणायानुनहीति प्रेतो होतारं प्रति माहरणप्रेय रत्युच्यते ॥. ५१ अपनाये । महुलीतेन आहवनीय प्रहतम्यानेरि पना. बरेनश्वरतीत्यूचा जुहोति । ततो देवस्य त्वं त मन्त्र या द्विगुणां रश नामादाय तया सव्यङ्गवर्ज पशुं पत्णया शिरसि धाति तस्य स्वा देशहविरित्यादिमन्वं ।। द्विगुणाया: पशुधनायाचित्रगुणाया यश ·श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । नायाश्च प्रान्सानेकीकृत्य धर्षा मानुषानिति मन्त्रोण बधाति एवं कर्म पनियोजनमित्युत्पते ॥ ५२ अदभ्यस्त्वोषधीभ्य रत्यादिमन्त्रेण तूष्णों संस्कृताभिरविः पशु प्रोति । पात्रान्तरे जलमानीय अपां पेरुसोति मन्त्रण पशुं पायर्यात । तूष्णी संस्कृताभिवः पशुमुरिष्टालोय स्वात्तं चिदित्यादिमन्त्रण अधस्सात्मोति प्रोक्षणीनिधाति । एतत्पशुप्रातमित्युच्यते ॥ ৪ ঘন্সাৰমিথমাৱান ঝা নই সিমানাযানই हीत्यादि नौहवाधारपर्यन्तं प्रतिषत् । तदनन्तर मुडागत्याघारशेष- जोहवाज्येन पशुं ललाटे समक्ति सन्ते प्राणो वायुनेत्यादिमन्त्रण । सं यजनहानीति मन्त्रण ककुदि । सं यजपतिशिर्षात मन्त्रेण दक्षि- पोण्याम् । रदं पशुसमज मत्युच्यते ॥ ५४ ततो ध्रुव समन्य यथायतनं सुची सादयित्वा प्रवरं प्रश्. गीते । तम होतुःप्रवरानन्तरं पाश्राव्य प्रत्याशविते मित्रावरुणो प्रशा- स्तारी प्रशास्तादित्युक्त्वा मैत्रावरुणस्य नाम रहाति । अमुकशर्मा मानुष इति । पृतवतीशब्द श्रवणानन्तरं जुहूपभृताधादायात्याक्रम्या- श्राव्य प्रत्याधित आह समिद्भ्यः प्रेष्यति । द्वितीयादिश्याजेषु प्रेष्ये- त्येव वदति प्रशास्तृप्रेषान्ते तेन सह यति वदति न धी चतुर्थाष्ट- मयोः प्रयाजयोरोपभृदान्यस्य जहां ममानयनम् । स्वाहा कृतीभ्यः संलावस्य जुहां रक्षणं पञ्चमप्रयाजे यो यजमानस्य त्यागः स पर षष्ठादिषु । दशप्रयाजानिष्वोदडत्याक्रम्य स्वरूं स्वधितिञ्चादाय तो सह जुहां समज्य ताभ्यां सहैव पशुं समर्नाक्त घृतेनातो पशु जायेथा- मिति मन्त्रण । स्वर्धाित,मितुर्हस्तं प्रयच्छति स्वर रशनायामवगू- हति । यथायतनं सुची सार्दायत्वाह । पानये नियमाणायानुनाहि दति । अयं पग्निकरणप्रेष रत्युच्यते ॥ ५५ तत माग्नीध्र पाहवनीयादुल्मुक्रमादायान्तरेण चात्वाला- करावुत्तरेण शामित्रमयेण पशुं जघनेन इत्येवंरीत्या त्रिः प्रतिणं पति । यथोलमुकमन्तर्भवति स्वयं बहिर्भवति तथा । इदं पाशुकपर्य- गिनकरणमुच्यते ॥ ५६ ततोवर्युरपूर्वाज्यात्साहीतेन परिशरणत्रयमध्ये प्रथमे एक ·तपदार्थनिर्वचनम् । १२६ उत्तरया: परिसरणयो? द्वे एवं पञ्चापाव्यानि जुहोति । प्रजानन्तइत्येका येषामोशे पशुपतिरिति द्वितीया ये अध्यमामिति कृतीया य पारण्या: पशवः इति चतुर्थी प्रमुञ्चमाना इति पञ्चमी : एता पचापाव्यांनी त्युच्यन्ते । ५७ प्रजापतयइमिति प्रथमयोस्त्यागः । अग्नये वायवे विश्वेभ्यो देवेम्य रति क्रमेण तृतीयादीनाम् । प्राग्नीध्रस्य पर्यग्निकरणार्थ प्रद- तिणं गमनं परिसरगनित्यच्यते । ५८ अंथ या परिसरणानुमरणं धिना यथासम्भवं होम: । अयम. पाव्यहोम इत्युच्यते " ४आग्नीध्र आहवनीयसमीपे उन्मक निधाय ययागन्त्रिः पुन: पर्यति । तदनन्तरं प्रतिप्रस्याता उपवेषेण पुराणगारंपत्यादुदीना- हारानिति मातरिश्वनो घमासीति मन्त्रण : तानादाय दक्षिणया द्वारा दक्षिणेन विहारं ब्रह्मयजमानयपानामन्तरत आहरन स्वयं बहि- गच्छन अन्तरेण चात्वालोकरावृदग्गत्वा शामित्रशालायां निदधाति । अयं निहितो ऽग्निः शामित्र इत्युच्यते ॥ ६० प्राग्नीध्रः यूपोत्तरवेयोर्मध्यन शामित्रशाला प्रतिनीयमानस्य पशरियत उलमुकं गृहीत्वा गच्छति । अध्वर्युर्यजमानश्च पशु पाप- योभ्यामन्वारभत । अध्वर्युरानाव्य प्रत्याश्रावित ग्राह । उअप्रेष्यहोत हव्या देवेभ्यः इति । अयमुपप्रैष इत्युच्यते ॥ ६१ अंन्तरण चात्याला करायुद्धञ्च बीयमानं पशुमनुमन्त्रायल नाना प्राणा यजमान इति मन्त्रण । आग्नीध्र उदङ्मुख निष्क्रम्य किञ्चित्यागत्वा शामित्रसकाशे उन्मुकं निदधाति । अध्वस्तस्योल्म कम्योत्तरतः प्रायदिखोपामरणहियोर्मध्ये एक रिपायात प्रथिव्याः सम्पृचः पाहीति मन्त्रेण । पूर्व येन बहिर्दयेन पोरूपाकरणं कृतं तदुपाकरणहि रुच्यते .. ६२ अध्यः मितारं प्रत्याह । अफगवन्तं माय मंजपयात । अयं मितृप्रेषइत्युच्यते ॥ ६३ तस्मिन बर्हिषि प्रतीची शरसमुदीचीनपादं पशु गायर्यायसा मितारः संजपन्ति एवंरीत्या पशामारणं मंजप मत्युच्यते ।

·C श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । ६४ यजमान विश्च मंजप्यमानं पशुमनधेक्षमाणाः सन्तः संजपनकाले पृषदाज्यममी पामते १४ प्रजा विश्वरूणा रमन्तामित्यर्थ व नन्ति । शमिता संजपनानन्तरं संजप्त इत्याहुः । अध्वर्युरुपाक- रणप्रभृति संजपनपर्यन्तं पशोवाशने वेपने पलायने मागणे शत्रुता मूत्र- करणे च प्रतिनिमित्तं निमितकमेण निम्नस्तिम, माहुतीर्जुहोति यतस्य पारे रजम इत्यादितिसृभिभिः । तत्र दितीयस्याचि चाशने निमित्ते यस्मादीषा वाशिष्ठा दात पाठः । धेपने तु वाशिष्ठा दात पदस्य स्थाने पिष्ठा इति पटमहनीयम् । एवं मनिमित्तेषु । अग्नये वैश्वानरायेद- मिति यजमानस्य ल्यागं सादये। अन्त्ययोस्तु रुद्राय मीढुष ति । उद- कायस्पर्शश्च । पता धाशनादिनिमित्ताहुतयउच्यन्तै । ६५ ततोऽपीव्यात्मानीतेन यत्पशुमायुमकतेत्यादिमन्त्रेण সানি । अनयति त्यागी यजमानस्य दयं संज्ञप्ताहुतिरित्युच्यते । ६६ मितार उगेत्यादिमन्त्रेणा पवभिमुखं गच्छन्ति । अदितिः पामित्यादि मन्त्रेण पाशात्प्रमुच्यमाने पशुमनुमन्त्रयते। अधिशावया वपापण्या पाशमादायारातीयमित्यादिमन्त्रण नैयां दिशि निर- स्यति । अथ प्रतिप्रस्याता पनीमुत्याप्योदककमण्डलुं धारयित्वा नमस्त. अातातिमन्त्रेणादित्यमीतर्यात । अन्तरेण चात्यालात्क। पनोमुबड, पनिष्क्रमण प्राचीमुदानयवनर्वाग्रहीत्यादिमन्त्रं वाचति । अध्वर्युः पशु- ममीधे अपो वीतमाणां पत्रों बापो देारित्यादिमन्त्रं वाचति । स्वय. मेध मन्त्र बुवाणा पत्री जनं सिञ्चन्ती मती क्रमेण पशोरङ्गान्याप्याय- यति । वाक् ताप्यायतामिति मन्त्रण बाचं प्राणम्तइति नामिके। एवं चतुम्नदति चक्षुषी । श्रोत्रं वदति श्रोत्रे । चतुरादेर्द्विन्वात मन्त्री एकवचनान्तप्रयोगात्प्रतिस्था मन्त्रातिर्सित के चित् । या ते प्राणा. गित्यादिमन्त्र मदेव वदति । पूर्वप्राप्यायितानि धागावीन्यङ्गानि संमृति । ततो नाभिस्त पाप्यायतामिति. भाभिम् । पायुम्नति गुटम् । ततः शुढ़ापचरित्रात्यादिमन्त्रेण पाश्चतुरः पादानेकीसत्य प्रक्षालयात अतिशिष्टा अपः पशा: पृष्ठमूलादारभ्यायपर्यन्तं निनर्यात शं महाभ्यामिति मन्त्रेण । एतावत्कर्म संतापवाव्यायमित्युच्यते ॥ १७ अध्वर्युः पत्रोमन्यत्र गर्मायया पशोदक्षिणा द्वितीयमुपा- .

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । भारहिः ओषधे जायस्वैर्यातमन्त्रण प्राग निदधाति । वधिले मैनं हिंसीरिति मन्त्रेण तस्योपरि वधिति तिर्यज्वं निदधाति बहिषा सह त्वचं . छित्वा बहिषोऽयं दक्षिणहस्साहुल्यन्ताले सत कृत्वा हिंषोऽधोभागस्योभाधन्तो संह एहीत्वा घिरात शिवप्रदेश नर्गत्यां दिशि रक्षसां भागोतीत्यादिमन्त्रेण निरस्यति । रदं त्वाछे. वनमित्युच्यते ॥ ६८ ततोऽप उपस्पृश्य चित्रप्रदेशं पुनर्विस्तीण कृत्या. त्येतिम. न्वेण अपामुद्धति । इदं पोदरणं वपासखेद मति चोच्यते । ६६ हृन्मेदस्तु धपा वतिकोशात मेदोविशेषः सादरख्यापी पालिकाकारोतिश्वेतवर्णी वपेत्युचते । ७० तया धपया मशाखां वपाश्रपणों घृतेनेत्यादिप्रोगवामित्यः न्तेन मन्त्रणा प्रच्छादति । अविशाखया पाश्रपण्या वपायाअधोभाग गृहीत्वा पा स्वर्धाितनापुच्छचो राय इत्यादिमन्त्रेण छिनात्त । प्राह- मुखः पावृत्य धपादिः प्रतालयति । एतदुपाप्रक्षालनमित्युच्यते । ७१ अथैनां पां शामित्राग्नौ प्रतितपति । एतदुपाप्रतितपन . मुच्यते । ७२ अग्नीधः शामित्रसमाशे पूर्वनिहितमुल्मकमादायान्तरण वात्वालोत्करावुत्तविभिमुखो गच्छति । तस्य पवादध्यर्य: उर्वन रिसमन्विहीतिमन्वय गच्छति । यजमानावपापलोमन्वारभते । प्राग्नीध्र उलमुकमाहवनोये पक्षिात । इदं पशूल्म मप्रतपणमित्युच्यते ॥ ७३ अध्वर्युगहवनीयस्योत्तरपाश्वस्यवहारेषु पूर्वमन्यन्तराल स्थापित बहिषोऽयं प्रतिपति वायो धीहीत्यादिमन्त्र या । भयमपाक रणहिग्यप्रसप रत्युच्यते ७४ प्रदीप्तस्य बहिण्यस्य ज्वालायां वां वपाश्रयाय। किञ्चित्य- तितप्य यूपाहवनीययोग्तरण नीत्वा दक्षिणतः प्रतिप्रस्याचे प्रयच्छति पतिप्रस्थाता पाहवनीयस्य दक्षिणतः उदहमुखः यित्वा अपर्यात । अध्वर्युरासीनः अप्यमाणाया वाया उरि अपूर्वान्यन स्वामते दधि- पत्यूचा सुबाहुति जुहोति । जातवेदसेऽग्नयमिति यजमानस्य म्यागः । इयं सोमातिरित्युच्यते ।

·१३२ श्रोतपदार्थनिर्वचमम। ९५ अथाध्वर्युहातारं सम्प्रष्यति । स्सोकेभ्योनबहीति रवं धपा. अपणमुच्यते । ०६ वायां शतायां मत्यां पात्रान्तरेऽपूाज्येन उपस्तीर्य वया- श्रपीमकाशानुपामुद्दत्य तस्मिन्पात्रेऽवधायामाश्रित्य अपूर्वाज्ये. नाभिघार्योदगुहास्य सेवाज्येन मात्राय्यवनमन्त्रणालरोति । रवं वपालङ्कायामुच्यते ॥ ७७ मुद्यां दक्षिणतः पञ्चहोचावपामासादति । इदं वपासा. दनमुच्यते। ८ अग्निहातत्यादीनि पञ्चाक्यानि पञ्चहोसृपदवाच्यानि ।। ७९ यजमानेनासाभिमन्तणे कृते सुगादापनमन्तगतघृतवती. মা সুমা নামাজগ্রাম সয়ানি মা- वरुणं प्रत्याह । स्वाहा कृतीभ्यः प्रेात प्रथमुत्समग्रयाजप्रेषप्रैष उच्यते । ८० मैत्रावरुणेन प्रेषितो होता एकादशी प्रयाजयाज्यां पठति । होत्रा अषतेऽध्वर्युरुत्तमप्रयानेन प्रचति । तत उडत्याक्रम्य प्रया. जशेषेण धवाभिघार्य पृषवाज्यभिधार्य दक्षिणतो गत्वा बपाभि- धार्य यथागतं प्रतिनियस्य चतुर्वारं धुवाया प्राज्यं एहान आह । अग्नय भाज्यस्यावदीयमानस्यानबहीति ततोऽत्याक्रम्याश्राव्य प्रत्या- श्रावितबाह । अग्गयाज्यं प्रस्थितं प्रेष्यति । ततो मैत्रावरुणाप्रे. पितो होता यजति । होत्रा वषटतेऽध्वर्युः प्रकृतिवत्पथमाज्यभा. गेन प्रचति एवं द्वितीयाज्यभागेन । तत्र सोमायाज्यस्यावदीयमान- स्थानबह सोमायाज्यं प्रस्थितं प्रेष्यति प्रेषयोर्षिशेषः । याजमान प्रतियह । अधपूर्वायन जुव्हामुपस्तीर्य सदुपर हिरण्य. शफलमयधाय वामेकीकृत्य सुवेणाददान आह । इन्द्राग्निभ्यां वागम्य हषिो पाया मेदसानुबाहीति अयं वपानुयायांप्रेष उभयत्र उच्यते ॥ ८१ वपां भ्रुचि निधाय तदुपरि हिरण्यशकलं निधायापूर्वाश्ये नाभिघायर्यापूर्वाज्यस्थाली सस्रुवामाहवनीयमकाशे निधापात्याक्रम्या. श्राव्य प्रत्याशावितबाह । इन्द्राग्निभ्यां छागस्यवां मेदः प्रस्थित प्रेष्यति अयं वपायाख्याप्रेष उच्यते ॥

·- भरतपदार्थनिर्वचनम् । ८२ स्वाहा देवेभ्य इतिमंन्त्रण पुरस्सात घेशाज्याहुतिं जुहोति देवेभ्य इमिति यजमानस्य त्यागः । अध्वर्यु हातुर्याज्याया उपक्रम- काले जातवेदो वपयेत्यूचं स्वाहाकारान्तां पठन् • वषट्कारममकानं मुडमुखेन वपां जुहोति । याजमानं प्रकृतिवत् । देवेभ्यः स्वाति मन्त्रणापरिष्टानुबाहुतिं. जुहर्गत । याजमानं पूर्ववत् । अाज्यभागान- न्तरमेतावत्कर्म पायाग इति वपाप्रचार इति चोच्यते ॥ ८३ ततो विशाखी वपाश्रपणों प्रागयामविशाखांवपाश्रषणों प्रत्यगनां च हत्वाऽहिवनीये स्वाहोनभसमित्यायचा सस्वाहाका.. रयानुप्रहरति । इदं वपापण्यनुप्रहरणमुच्यते । १४ अनभसे मासतायेदमिति यजमानस्य त्यागः । अपाप- गयोपार समावेणा भिजुहोति । तत उदात्याक्रम्य ययायतनं सुची मायित्वा षत्विजो यजमान: पत्री च नात्वालदेशं गत्वा परस्पर स्याहानं कुर्यः । तथा पव्येहि । हातहि । ब्रह्मने हे । प्रतिप्रस्था. तर्राह । प्रशास्तरोहि । अग्नीदेहि । यजमान पहि । इत्यध्वर्युराहुर्यात । ततः पनी होत्रादीनध्य सानुकरीत्याहुति । एवं होब्रह्मा- तिप्रस्थातृप्रशास्त्राग्नीग्रजमानाः क्रमेण आत्मानं वयित्वा मईयामुक्त- रीत्याहानं कुर्य: तत इदमापः प्रबहति निमुञ्चामि शपयादिति च द्वाभ्यामृगभ्यां चात्वाने सर्व मार्जयन्ते । यज्ञमानः मुमित्रान आप ओषधयः सन्विति मन्त्रेणालिनापो गृहति मित्रास्तस्मै भूषा- सुरित्यादिमन्त्रण नैत्यां दिशि वा अपो निर्यात । सर्वे अपः स्पृष्टवा स्वस्वे स्थान उवर्शान्त । इदं धपामार्जन मत्युच्यते । ८५ अथाध्वर्युगह । अग्नीत्पशुपुर।दाशं निर्वप प्रतिप्रस्यातः पशुं विशाधि इति । अयं पशुपुरोहानियापप्रैष उच्यते ।। ८६ तत प्राग्नीध्रः पाणी सम्मृश्य शालामुखीयस्य पुरस्तादर्भेषु पात्राणि मादर्यात । स्कायमेकादशकपालानि पं कृष्णाजिन उन्नग्वलं म्ममलं दृषदमुपलां मेनणं पिष्टोद्वपनी प्रणीताप्रणयनं दारुपात्री मदन्ती छ । प्राकृत माहवनीयः शालामुखीय इत्युच्यते ॥ ८० ततो ब्रह्मोपवेशनादि प्रतिवत् । निर्गपादिषु अग्निपदस्य स्थाने रन्द्राग्निपदम् । शालामुखीयस्य पश्चादाणालेनिनयनान्स ·१३४ श्रौतपदार्थ निर्वचनम्। पति । प्रतिस्थामा विषदन्ते मानिनयनान्ते वा सम्प्रेषमाह । शमिताहृदयं जिहां वहस्सानि माई कुरुतानिममतसो तानि माध सव्यं दरिकचर कुसतावानापावं अवधताक्षणां श्रेणिमद्धिं कुरुता. दक्षिणं दोः मव्यायोणिमणिमद्गदस्य तानि हानि कुरुतानि च बाधनों चावधसाद हुपः कुरुतानिः पशुं प्रच्यावयतात्रिः प्रच्युतस्य पोहुंदथमुत्तमं कुरुतार्दाित । अयं पश्वग्रहणप्रेष इत्युच्यते ॥ संव: मित्राग्नी पशुकुम्भोममिति दौम प्रथिव्य. सीत्यादिमन्त्रण पशुकमभ्यां शाखावित्रमुदगयं निदधाति तस्यां प्रभू. तमुदकमानीय सवाण्यानि निक्षिप्य सुशतानि यथास्थस्तथा श्रपति। पखो पु. शतेषुमत्सु भाग्नीध्रो दक्षिणेनाज्यस्यालों ससुवा सव्येन दास- पात्री वेदमित्येतत्समादीयान्तर्वदि पुरोडाशासादनान्तं करोति । यज- मानेनासवाभिमन्त्रणे कृते ऽध्वर्युर्जुहूपभृतोरुपस्तोर्य पुरोडाशस्य पूर्वा- धादवनवाह । इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्थावदीयमानस्यानबहीति अयं पशुपुरोडाशानुवाक्याप्रैष उच्यते ।। ८ जुहां प्रतिवदरदाय प्रत्यञ्जनान्त कृत्वोपभृति स्विष्ट. पदर्थ पुरोडाशस्योत्तराधासदवदाय द्विरभिघायं न प्रत्यनक्ति अत्या माया श्राव्य प्रत्याश्रावित पार इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशं स्थितं प्रेर्योत । अयं पशुपुरोडाशयाज्याप्रेष रत्युच्यते ।। ६० वषटते जुहोति । इन्द्राग्निभ्यामिमिति . यजमानसस्य स्थागोनुमन्त्रणं च प्राकृतम् । अध्वर्युरूपभृत्स्य पुरोडाशं जहां समाव- पमान आह । अग्नये नबहोति । अयं पशुपुरोहाथ स्विष्टकटनुवांक्या. प्रेष उर्फते ॥ ६१ ततोऽत्याक्रम्य प्रत्याश्रावित ग्राह अग्नये प्रेष्यति । वयं पशुपुरोडास्विष्टात्मप्रष उच्यते । १२ वषट्कृते प्रतिवज्ज होति प्राराताग्नेययागवाजमानस्य त्या- गानमन्त्रणे तों विच्छिष्टोद्वासनान्तं प्रतिवत् । ततः सुचि चतु- होतं एहीत्वाऽन्याहार्यपचने मप्रवचनान्यभ्याधाय फलीकरणहामं शत्वा प्रणीतानिनयनान्तं प्रतिवत । अथ संप्रेषमाह । अग्नीदहर . .

·मा पशुपाः श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । १३५ बहिरुपमादय प्रतिप्रस्थातः पशी संवदस्वेति । अयं पाशुधिरामा- वनप्रेष रत्युच्यते ॥ २३ तत अन्नीधः सुचां दक्षिणतो बर्हिगम्तीर्य सदुपरि यूपी. हवनीययोरन्तरेण्डसूनुमाहृत्य कृष्णशाखायामुपगूइति । प्रतिप्रस्थाना भाज्यस्थाली सुवं चादाय पूर्वगृहीतात्पषदायोज्जुहां • गृहीत्वान्तरण घात्वालोकरावुदङ्डुनिष्क्रम्य मितारं पृच्छं ति । सतषिः३श. मितः इति । मिता हृदयशूनं पुरतो धारयन शतं दृष्टि प्रत्याह । प्रतिप्रस्थाता पुनः किंचिद्गत्वा पूर्ववत्पच्छति । मिता तथैवप्रत्यार पुनः किंचिद्गत्वा तथैव तृतीयप्रश्नोत्तरे । इमे प्रश्नोत्तरे शमितृप्रश्नो. तारे इत्युच्यते । २४ अत्र प्रथमगमने पूषा पाविति मन्तः । पूजामा पधिपाः पाविति द्वितीयगमने मन्त्रः । तृतीयगमने पूषा मा धि: पात्वितिमन्त्रः । अथ वा तूष्णीमेव गमनत्रयम् एते हविरानयनार्थ. गमनमन्ता इत्युच्यन्ते ॥ २५ प्रतिप्रस्याता उक्तरीत्या शामित्राग्निसमीपं गत्वा मितुह माच्छूलमादाय तेन शूलेन हृदयरूपमवदान भित्वा तच्छूलं शमित- हस्ते दत्वा षदाज्येन हृदयादीन्येकादशावदानानि गुगपभधारयति मन्ते मनमा मन इत्यादिना म्वाहाकारान्तेन मन्त्रणां । पुनराज्यम्यां. न्यान्यन सुवरहीतेन सवाण्यवदानाभिधादिगुलाम्यं पुनराज्येभा. भिघायं पकादंशानदानानि प्रत्येक यस्तात्मा पशुष्वित्यादिमन्त्रणा. नहरोति । उक्तमन्त्रो गाभिधारणं हविरलङ्करमन्युच्यते ॥ ६६ ततो विपः त्या हातेति प्रारकर्मियाः प्रतिप्रेष्यति अय. मङ्गाहरणाप्रेष उन्नति ॥ ९० अध्वर्यु-हामुषभृति च धुवाज्येनोपस्तृगाति । दहापाने भाज्यस्याल्याज्य नापस्तृणाति अमाहोमहवन्यामपूर्वाधनोयम् यूपस्य बहिमागण गच्छन् जूहूं उपभृतं धमाहोमहवनी पडायनिं पाशित्रहरणं च यूपाहवनीययोरन्तरेणाहुत्य दक्षिणती विष: माद. यति । परिकर्मिणस्तु अङ्गानियप्णः पृथक कृत्वा यूषं पात्रान्तरे पहीतं स्थापन्ति । पश्वङ्गानि यूपाहवनीययोरन्तरेणाहरन्ति । अव- - ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । युस्लान्यानि सुचां दक्षिणतः प्लतशाखममीपे पञ्चहोत्रासादति । ततः पात्रान्तर यूषं यूपाहवनीयोरन्तरेणाहत्याङ्गानां दक्षिणतः मादति । पासवानिहवींषि यन्मे अानदत्यूचा यजमानोनुमन्वयते । इदं पाशुभहविरामाद मत्युच्यते । ८ ततोऽध्वर्यः प्रतशाखायां हृदयं निधाय स्वर्धाितना तस्याये छिचप्रदेशादवाचाह । मनातायै हविषोषदीयमानस्यानबहीति । अयमहावदानप्रेषडत्युच्यते ॥ १हृदयाज्जुहां दूिरवाति ततो जिहायाः सकाशात् द्विरव- दति । ततो तसनिम्नश्च वृश्ययोर्मदसी पृथक स्थायित्वा दक्षिणवक्यात्सध्यवृक्यात्मध्याबोष्णो दक्षिणात्पाात्सव्यात्पावाति- यानोण्या अयुध्याऊध्रप्रदेशाद्दं त्रेधा कृत्या मूलमुपयड्भ्योऽयं स्विष्ट- कृदयं निधाय म द्वेधा कृत्वा जुहामवदति । पूर्वन्यापिततण- धक्यमेदोर्याण निधाय प्रमार्य तेन जुहूं प्रच्छादा यूष्णोपासच्य धुवा- ज्येन परितेन यूपाहयनीययामध्याहृतेन सुवेण जुहां गृहीतान्यान्य. भिधारति । साण्यङ्गानि ढिरपति । सर्वत्रोपस्थानाभिमर्शप्र- त्यजनानि न भन्ति । तत उपभृति म दक्षिणस्य दोष्णः कृत्स. व्यशोगः पिशितम्घदाय पूनिहितं गुदस्यायं निधाय यूपभानोय तदुर ममवृश्यमेदो निधाय प्रमार्य तत्रापभृतं प्रच्छाटा यूप्णोर्पासच्य पूर्वव दिभिधारयति । गायत्तावशिष्टेभ्योङ्गेभ्यः प्राशिनमवदायान्यस्याल्या: सकाशाद्गृहज्येन सुबदगडेन जुहादानयत् दुरभिधाय निदति । डापायां अबदान काले ऽवशषितान हृदर्याजहावक्षोभागान निम- मतलं दुनिष्टुं च द्विगिदाए अन्यैरप्पनुक्तैरस्यिर्जितैरङ्गैरिडां वर्ध- पिता यूष्णोमिच्य जुहबदाज्यस्याल्याज्येन सुवेणाभिधारर्यात । समाहोमहवन्यों बमा गृहीत्वा यूष्णोमिच्य जुङ्गवद्गाज्येन सुबे- णाभिधारयल इदं कर्म पखायदानमुच्यते । 100 तत ऐन्द्रः प्राणो अ बङ्गइत्यादिपन्ने गावदानान्यभिमृ. शति । अयं मन्त्रीपदानाभिमर्श नमन्त्र इत्युच्यते । ५०१ अथ दक्षिणपार्श्वस्य मांसवत्पदेशेन यमाहोमहवन्यां यहीतां धमा मिनर्यात श्रीरस्यग्निस्त्वेत्यादिमन्त्रेण । जापनी यथाहृतं प्रत्या.

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १३७ हत्य पश्चाधीत्वा शालामुखीयस्य समीप विदयुः । पश्वानि जुहूँ उपभृतं रहापानी बसाहोमहवनों प्राशिवहरणं च ययाहृतं पाहत्य यथास्थानं नियुः । अध्वर्युर्यथागतं प्रत्येत्य नड्पकतावाददान पाई। पन्द्राग्निभ्यां लागस्य • हविषानुबाहीति । अयं पख गनुवाश्याप्रेश उच्यते। १०२ रत्याक्षम्याचाव्य प्रत्याधितग्राहं चन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविः प्रस्थितं प्रेष्यति । अयं हवियोज्याप्रेषप्रेष उच्यते ।.. १० प्रतिप्रयाता पाहवनीयस्योत्तरतम्सिन यायाया अर्धर्च होना पठिते बमाहोमं घृतं घृतपावानः पिबत्त्युचा जुहोति । अन्त- रिक्षायेदमिति यजमानस्य त्यागः । अयं वमाहोम इत्युच्यते ॥ १०४ होतुर्वषटकारे अध्ययुर्जुहा जुहोति) यजमान इन्द्राग्निभ्या- मिदं न मम । इन्द्राग्नियोरहं देवयज्यन्द्रियावी भूयामिति त्या. गानन्तरमनुमन्तयते । अयमनयाग इत्युच्यते । १०५ ततः प्रतिपस्यातोपविश्य धमाहोमशेषेण दिशो जुहोति दिशः प्रदिश इत्यादि मन्त्रण । विभ्य दर्मात यजमानत्यागः । अयं दिग्घाम इत्युच्यते ॥ १०६ ततेो ऽध्वर्यु: प्रदक्षिणमाऋत्य जुहामुपस्तीर्य प्रवेण पदाज्य मशन यहीत्वाऽऽ । बनस्पतयेनु ऽवहीति । द्विभघार्य प्रमध्यमाच- त्याश्राव्य प्रत्याश्राधितपाह । वनस्पतये प्रेक्षष्यति । वषटते पूर्ण पाहु- तीप्तिहाय जुहोति । वनस्पतयइमिति यजमानस्य त्यागः आयुष्मा. नित्यनुमन्त्रणाञ्च । अयं वनस्पतियाग इत्युच्यते । १० अध्वर्युरुपर्भूति गृहीतान्यानि जुहां ममावपमान साह । अग्नये स्विष्टकतेनुहोति । आश्राव्य प्रत्यासाविसमा अयि स्विष्ट- छते प्रेष्यति । वपते पूर्वधनु राति । संतालननिनबनानन्तरं होत्र- ङ्गुलिपोजनादि करोति । उपहतायामिहानां धनिष्ठुमानी पडतं सपाटा तदादि । इहाभागपि ददातीति कपाञ्चिन्मते। पट्टस्विजा यजमानश्चडां भवन्ति । रदं परिवडाभक्षणामुच्यते ॥ १०८ मार्जनानन्तरं ब्रह्मणे प्राशि परिहरेत्यादि कृत्वा ब्रह्मयों वतः परिहरेत्याह । तत प्राग्नीध्रसया करोति । यनमान: अन्याहार्यप्रति.

·१३८ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । यहानन्तरं त्विाभ्यो गां ददाति । देवस्येत्यादिप्रतियहमन्चे ब्रह्मण- मोद मत्यस्य स्थाने रुद्रायगामिति विशेषः । अथाऽध्ययुः सम्प्रेषमाह । अग्नीदीपयजानडागनारोपयष्टरूपमोद महसन प्रस्थास्यामः समिधः माधायाग्नीदानीनमछात्मकृत्संमृट्ठीति । अयमुपयाजमेष रत्युध्यते ॥ १०९ तत प्राग्नीध्रः शामित्रग्निमकाथायगारानादाय होतुः पुर- स्तादामादति । प्रतिप्रयाता गुदतृतीयभागं घमाहोमहवनीयादाय होतुरुत्तरपाचे उपविश्य गुदं प्रत्यनुयाजमनुयापचारकाले स्वधितिना ऽसंभिन्दन प्रच्छिदा बाहामहन्या अपावृत्य जुहोति। अध्र्यः पृषदाज्ययहणीस्य ममस्तं पृषदाज्यं विहत्य जहां ममानीय पृषदाज्य यहयांमुपभृत्स्थाने धृत्वा , प्रत्याक्रम्याश्राव्य प्रत्याश्रावितबाह देवेभ्यः प्रेष्यति । अषटकारसमकालं अध्वर्युः पृपदाज्यं जुहोति प्रतिप्रभ्याता गुरखगडं समुद्रं गच्छ स्वाति महोण जुहोति । देवाय र्हिषि इद- मिति समुद्रायेति च त्यागानन्तरं हि घोमित्यादि प्रतिवदन मन्त्रां च यजमानस्य । अध्वद्धितीयादिष्वनुयाजेषु मैत्रावरुण प्राप्त प्रेष्यत्यय प्रेात । ऊजादिषु बहिजे ध्वनुयालेषु प्रशास्त्रा मह यति धति । तिप्रस्थाता द्वितीयादिश्वनुयाजेषु अन्तरिहं गच्छ स्वाहे त्यादि वैश्वानरं गत स्वारन्यन्तर्दभियन्ताहातुर्वषटकारसमकाल क्रमेण दशा दगडानि निदा जुहाति । एते प्रतिप्रस्याकका गुदहामा उपयात्रा इत्युच्यन्ते । १५० यानस्य द्वितीदिनुयाजेषु त्यागाः क्रमेण । देवीभ्यो द्वाभ्य इदम अन्तरिलाधमा रायमानुपाजे । दीभ्यामुषाधानतःभ्या. मिदम्।। देवाय सविनवम्॥ द्विताये । ठेवीभ्यां जाष्ट्रीभ्यामिदम् अरावाभ्यामिदम नये । देवीभ्यामजातिभ्यामिदं० मित्रावरुणा- भ्यामिदम् ॥ चतुर्थ । देवाभ्या दैव्याभ्यां होभ्यामिदमा सामायदम्। पञ्चम । देशोस्सिमुभ्यस्तिमभ्यो देवीभ्य इंद: यज्ञायदम षष्ठे। देवाय नगशंसायेदम छन्दोभ्य इदम् मनमे । देवाय वनस्पतया. दम दयावाशिवीभ्यामिदम्॥ अष्टमें। देवाय बर्दिपेशारितीभ्य इदम दियाय नमसइदर) नवमे । दवायाग्नये स्विटतादम अग्नये वश्वानरायहम्॥ । दशम । ति द्वितीयादिपु दशसु त्यागा प्रो । ।

·. - श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । अथानमन्त्रणानि क्रमेण प्रथमांतीनामे झादशानामनुयामानाम् । अहि. पोहन्देवयज्यया प्रजाधान भूयासम् । द्वारामहदेवा प्रजावा० । उषा- मानक्योरहम् जामुयोरहम् । अर्जाहुत्योर हं! 4 पशुमान। दैट्य- योहानोरहम । तिमृणां तिसृणामहम्० नराशसस्याहन्दवयज्यया0 वनस्पतेरहम् यायुष्मान । बहिषोधारितीनामहं राजावान् । अग्नेः स्विष्टक्षता यायुष्मान यजन प्रतिष्ठा गर्मयम् । तत प्रतिपस्याता बर्हिषि हस्ती निमाष्टिं अभ्यस्त्यापधीभ्य इत्यादि मन्या । तनत्व- मित्यादि मन्त्रेण यजमान पर्याजकं धूममन्योतते । अध्वर्युरुदङ त्याक्रम्य जुहां म्वरुमधायोत्तरवेदः पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन् दिवन्त धूमो गच्छत्वियादि मन्त्रेण जुहोति । यजमानः वाय वरदमिति त्याग पति । अयं स्वमहोम रत्युच्यते । १५५ अध्वर्युर्यथायतनं मुनी सादयित्वा वाजवतीभ्यां सुगव्यंहने उपभृदनन्तरं तेनैव मन्तगा पृषदाज्यग्रहणों वार्सत । सूक्तवाकप्रेषे ब्रीति पदस्य स्थाने प्रेष्यति पति । जितियाचने प्राज्यभागान न्तरं इन्द्राग्नियोरह० वनस्पतरह देवानामाज्यपानामित्यादि प्रति वत् । प्रस्सरेण सह शाखावत्र प्रहरीत । अग्नीदित्यादि मंसावदा मान्तं प्रतिधत् । उत्करे सुचो विमुञ्चति । तन्मन्त्री वामिन्यादीनां द्विवक्षनानां स्याने व इत्यादीनां बहुवचनानामहः । प्रपदाग्रहया. स्तृतीयत्वात् । पक्षिणमावृत्य प्रत्यहादुन्य मामं त्वंस्टार चाज्यस्था- ल्याज्येन चतुंडीतेनेवा नुहाभुपातीय जांघन्या अलोमप्रदेशात दिर • बदायाभिधार्य देवानां पनीः पूर्ववति । पुनर्जुहामुपम्तीयं जायन्या अधोभागात द्विग्वदायभिघायर्याग्निं गृहपतिं यजति । अत चत्वार । एव पनीसंयाजा भवन्ति । अन्तिमयो?याहीमदव्य प्रत्यपेक्षया विशेषः प्रदर्शित एउ । होतुहस्ते उपस्तीर्य जाघन्या अलोमाशात हिरवदाय दत्वाऽभिधायं प्रतिदिडामन्वारभते ।। इडोपहानानन्तरमानीधे जान्या अधोभागादेव पहवत्तं प्रतिवद्वत्या मुचि चतुरारील गृहीत्वा . उन्याहार्यपचने प्रतिवमार्याश्वत हुत्वा पात्रोत विमज्य प्राडत्य धुधामाप्याय्य दर्शपूर्णमासोक्तप्रायश्चत्तानि हुत्वापञ्चधातून समज्य प्रहूत्य दक्षिणेन पदादिमानभ्य तिष्ठन ध्रुवाज्यात्म घेणायहत्य जुहोति ·- . १४० श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । यज यनं गच्छेत्यादिमन्त्रेण । यजायेमिति यजमानस्य त्यागः । पुन- स्तथैव जुहोति एपो थनं इत्यादिमन्त्रेण । यजपतय रसित यज- मानम्य त्यागः । संतः सवं निधाय धधामादाय" प्रकृतिवत्समिष्टयजु. जुहति । ततो यजमानो विष्णुक्रमादिवविसर्गान्तं प्रतिवत्करोति । तमोऽध्वर्यः स्फयमुदपात्र हृदयशूलं चादाय महि यजमानेति यजमा. नमामन्त्र्य पल्या मविभिश्च महान्तरेण चास्वालोकरावुदकुनि- क्रालि । अध्वर्युरगण म्फयेनोद्धृत्यायोक्ष्यशुष्कायोः सत्यो हृदयशू- लमुपगृहति । सः गुर्गास तमभिशाचेत्यादिमन्त्र पन्ति रदं हृदयशू लापगृहनम्यते ॥ १५२ अध्वर्यु हृदयशनं धामो धाबो राजनित्यादि 'मन्तोष प्रातति । यजमानार्जालना पो रहात सुमित्रान पाप ओषधय इत्या- दिमन्ता । ला अपो नैऋत्यां दिशि दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुरित्यादि मन्त्रण प्रक्षित । सर्वे अप उपस्पृश्य हृदयशूलमनवेक्षमाणा आगच्छन्तः मन्तोधिपथ यात्रा: सपलाशास्तिस्विनः समिध याददते । प्रत्येक दान राधास्यधिधोगहीतिमन्तः । यागत्याहनीय यहणक्रमेण समिधा- ध्यादति । तत्र लिसणां समिधामाधाने प्रत्येक क्रमेण मिम स्वाहा तजास स्वाहा तना यि धेहि स्वाति त्रयो मन्त्राः । ततः सर्व अपो अन्यचारिमित्यूचा पाहधनीयमुपतिष्ठन्ते । औपयाजिके ऽग्नी घेडा स्तीणं बहिस्पोति यकसोमित्यादि भवामीत्यन्तेन मन्त्रेण । दहं बहिरूपोषणमुच्यते ॥ ११३ ततो यजमानो व्रीहिमक्तन यवसक्तन या अपूर्वाज्यनोपस्ती. काभिधान्तिान बहिषा प्रदीप्ते आहवनीये अर्जालना विश्वतोपली- त्यादिमन्ता जुहोति । अग्नय इमिति त्यागः हस्तौ परस्परं संपृ. ध्या श्वादेशइत्यादिमन्त्र पठन लेपमपनर्यात ! अयं पाशुकमाहोम- दस्युत्यते॥ ५१४ यान्ययामित्यादिमन्त्रेण पूर्ववत् द्वितीयं जुहोति । जीवेभ्य. रमिति त्यागः । पूर्ववनमन्त्रेण हस्तलेपमपनर्यात । अनृणास्मिवि- त्यादि मन्त्रगा तृतीयं जुहोति । अग्नयरदमिति त्यागः । हस्तलेपान- ·१४१ श्रातपदार्थनिर्वचनम् । नयनं समन्त्रक पूर्ववत । वेढ्यां तिष्ठत्रुत्तरवेग्निमुपतिष्ठते अयं नोन- भेत्यादिमन्द्रोण रखमुत्तावान्युपस्थानमुच्यते ॥ ११५ सत्त्वं नानभेत्यादि मन्द्रोणा वायुमुपतिष्ठते । इदं वायूप- स्था मत्युच्यते ॥ ११६ देवमस्मयनेत्यादिमन्तादित्यमतिष्ठते । इदं पाशुकादि- त्योपस्या मत्युच्यते । ११७ याशामान इत्यादि यजमानाय तिष्ठेत्यन्तेन नन्त्रेण यूपमु. पतिष्ठते । इवन्तिमयपोपस्थानमित्युच्यते ॥ ११८ महिरुपोषणप्रभृत्येतावत्यर्यन्तं कर्माध्वर्युर्यजमानो वा करोति । समारोपणपते पत्रीयजमानाभ्याभन्वारब्धो ऽध्ययुः उत्तरवे. दग्नि अयन्तवत्यादिमन्त्रेण ममिधि ममारोपर्यात । तां ममिधं आजु- व्हान इत्यादि सीततेत्यन्तेन मन्त्रेण शालामुखीथे भ्यादधाति । उबुध्यस्थाने प्रतीत्यूचा अस्तिदिति यजुधा न शालामुखीयं ज्वयित्वा पूर्वाज्यं चि चतुर्थहीतं गृहीत्वा सप्तमें अग्नदत्यूचा पूर्णाहुति नुहोति । सप्तधते ऽग्नयइमिति यजमानस्य त्यागः । यज- मानो ऽध्वर्यवे गां बरं ददाति । ततो यतो बभूवेत्यादि ब्राह्मणतर्प- णान्तं प्रष्टतिवत । अथ समारोपणपते ऽग्नीन समारोप्याग्निहोजशाला गत्वा मथित्वा विहत्य मनस्वती हुत्वा होमकाले उस्थिते साय- होनहामं करोति । बौधायनमजांनुसारेण यनमानपतीप्रतिप्रस्थान प्रयाग्नीध्राणां पाशुक्रमन्धिकमाणि प्रतिपादितानि । अथाश्वला- यनसूजानुसारेण होत मैत्रावरुणयोः काणि प्रतिपाद्यन्ते । तर पख. नुष्ठानात्यवं आग्नेयो आग्नावैष्णवोतोष्टिद्वयम् । अनयारन्यतरा था। अथवा कापि न । दति पक्षणम् । एवं पश्चनुष्ठानानन्तरपि पसत्र- यम् । तचाग्नेयीष्टी निर्मधा दिवः ककुदित्यग्नेः पुरोधाश्या । भुवो यजस्य रजसश्चनेतेति याज्या। अन्यत्सवं प्रतियत् । इयं पाशुभाम्भेये. ष्टिरित्युच्यते ॥ ११९ आग्नावष्णव्यामिष्टौ अग्नाविष्णू सनोषसेत्यानाविष्णोः पुरानुवाक्या अग्नाधिष्णामहिधामप्रियं बामिति यान्या । अन्यत्सत्र - ·है १४२ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । प्रतियत् । अनयो रिष्ठयोः संस्थाजपोनास्ति स्यं पाशुशाग्नावैष्णावे. ष्टिरुच्यते॥ ५२० यूपायान्यमानायानुवहीति प्रेषितो माता पाशुबन्धिक्या घेदेः पश्चात मन्त्रागा निरसनोपनेशने कृत्वा यूपज्जनीया मचान्वाह । आदी सामिधेनीदिशाये अन्ति त्वामध्वरे घेवयन्त इत्यचं विधार- मनुयात् । तृतीये पचने अर्धर्च मुक्त्वा प्रेषान्तरवणपर्यन्त विरमेस । पायोच्छी घाणायानुव हीति प्रेषितो द्वितीयाधंचान्तिमाणधान्तना- च्छयस्य वनस्पते इत्युचं सन्याय तदन्तिमग्रणवेन ममिदम्य श्रयमाण: पुरस्तादित्यूचं सत उक्तरीत्येव ऊर्ध्वऊषुणतयति द्वे ची तता जातो जायते मुदिनत्व अहमित्यूचं सन्याय तस्या अर्धनं प्रेपान्तर- श्रवणपर्यन्तं विरमेत् । ततो यूपाय परिषीयमाणायानबहीति प्रेषितो ऽवशिष्टाधर्चप्रणवान्तेन युवासुवामा: परिवीतयागादित्यूचं परिधानीयां त्रिवारमनुबयात् । समस्तव्यातिमन्त्रण बाविसर्गः । इदं यूपाजनी- यानुवध मत्युच्यते ॥ १२१ ततश्चातुर्मास्योकरीत्याऽग्निमन्यम् । पूर्वोक्ता ऋनो यूपा. जनाय हिता इति व्युत्पत्या यूपाजनीया इत्युच्यन्ते । १२२ अग्नये, समिध्यमानायानब होति प्रेषितः पृथुपानाअमर्त्य इति धाय्यासंजके रचा अधिके हत्वा दोण्योत्तरया पार्णी समा निधाय स्थित्वा सप्तदश मामिधेनीग्नुयात् । आज्यभागदेव- तानामाषाहनानन्तरं इन्द्रग्नी आश्वह दति विशेषः । वनस्पतिमा३. . बह दति विशेषः । सन्मार्गः सम्मज्याप उपस्पृश्य प्रवृत्ताहुतीर्जुहोति प्रत्यगुवाहवनीयादेवस्यायाज्यस्याल्या: सुवेगांज्यमादाय जुहोति । तमन्त्रा: । सुष्टो वाचे भूयासंजु टोवाचस्पतये देखि वाक् यद्वाची मधुमत्तम तस्मिन्मा धाः सरस्वत्यै बाचे स्वाहा । पुनः मुघेणाज्यमा- दाय पञ्चाहुतीधियाहं जुहोति । स्वाहा वाचे । स्वाहा वाचस्पपये। स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहा सरस्वते । महोभ्यः संमहोभ्यः स्वाहा । वाच दमिति त्यागः प्रथमे। द्वितीयादिषु यथालिई यजमानस्य त्यागः । एताः षडातयः प्रवृत्तातय इत्युच्यन्ते ।। .

·। श्रीतपदार्थ मिर्वचनम् । १४३ १२३ प्रवृत्तातिरामानन्तरं प्रशास्तस्सीर्थन प्रपदावति मैनाव- रुणं प्रत्याह । तत: प्रशास्ता तीर्थन प्रपटाते। होता प्राङ्मुखः प्रशास्त्र दण्डं प्रददाति दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्यां मित्रावरुणयोस्त्वा बाहुभ्यां प्रशास्त्रोः प्रशिक्षा प्रयच्छामि दति मन्त्रेण । ततः प्रशास्ता मित्राव- रुणयोस्त्वा बाहुभ्यां प्रशास्त्रोः प्रतिगृहाम्यो विधुरो भूयाम मिति दण्डं प्रतिराहाति । रदं कर्म मनावरुणदण्डपंदा मत्युच्यते । १२४ मशास्सा दण्डं प्रतिरोत्तरेण होतारमतिबजेदक्षिणेन दण्ड हरेच चानेनं कञ्चिदपि संस्पृशेत् आप्रेषचनात् । होवृषदनात दति- गातः प्रहो ऽवस्थाय वेयां दण्डमबष्टभ्य वयातं ।.प्रेषांश्चादेशमनु. आपयां.च संप्रेषे पूरी प्रेमात पग्निस्तो कमनाताचीयमानसूक्तानि च सामे। उविश्यान्यत्पठेत् । अध्वर्युणा समिभ्यः प्रेषितः सन् आह । होता यक्षदग्नि समिधा मुर्षामधा समिद्धं नाभा प्रथिव्याः सङ्गथेवामस्य वपन दिध दहस्पदे वेत्वाज्यस्य होतयन १ । १० अयं समित्प्रेष इत्युच्यते ॥ १२५ अर्युगा प्रेष्येत्युक्ते पार । होता यतत्तननपातदितर्गर्भ भुवनस्य गोपाम् ॥ मध्यान देवो देवेभ्यो देवयानान्यथो अनत वत्या- ज्यस्य होतयंन । २ ॥ अयं तननपात्ष रत्युच्यते । १६६ प्रेष्येत्युक्त शाह । होना यतवाराम मुंशस्त्र नामगोत्रम् । गाभि वाघान् स्याट्ठीरैः शक्तीधाजयः प्रथमयावा हिरण्येश्चन्द्री ॥ ३॥ अयं नाराशंमष उच्यते। १२७ होता यसग्निमिनईलिता देवो देशं गायत्ततो हव्य धालमूरः ॥ रूपेमं यजमुपेमा देश देवहूनिमवतु वेत्वा ॥ ४ ॥ यय- मिडप्रेष उच्यते । १२८ होता यतर्हिः मुष्टरोमार्गाप्रदा अस्मिन्यत विचार प्रयतां म्वासस्य देवेभ्य: । एमनददा वमो. पादित्याः मदन्तु प्रियन्द्रस्यास्नु ३० ॥ ५ ॥ रयं बहि:स उच्यते ॥ १२६ हाता यतदुरसप्वाः करण्योकोपधावनोस्टाताभिर्जिहता विपक्षोभिःश्रयन्तां मप्रायया अस्मिन्यन विश्रयन्तामृताधा व्यन्वा । ॥ ६ ॥ अयं द्वारा प्रैप उच्यते । । .

·१४४ औतपदार्थनिर्वचनम् । १३० होता यतदुषामानता वृहती सुपेशसोनापतिभ्यो योनि सरावाने ॥ मंस्मयानो इन्द्रेश देवरेदाः सीदतां वीतामा- स्यस्य होत० अयमुषामानताप्रेष उच्यते ॥ १३१ होतायतव्याहोतारामन्द्रापाताराकवीप्रचेतमा ॥ विष्ट. मट्यान्यः कविधास्वभिगर्तमन्यऊर्जामतवसेमं यजं रिवि देवेषु धत्तां पीतामान्यस्य० ॥ १३० ॥ अयं दैव्यहोवृष उच्यते ॥ १३२ लातायात सोदेशीरपमामपस्समाच्छि इमोदमपस्त न्यताम् ॥ देवेभ्यो देवीदेवमपो व्यन्त्वाज्यस्य० ॥ अयं तिरुणां देवीनां प्रेष उच्यते॥ १३३ होतायतत्त्वष्टारमषिष्टुमपाकरतोधां विप्रयवसं यशोधाम् ।। पुरुरूपमकामशंनं सुपेषः पोषैः स्यात्सु धीरोधीत्वा० ॥ १० ॥ अयं त्वष्टप्रेष उच्यते ॥ १३४ हातायक्षानमतिमुपावसदियोमाष्टारं शशमं नरः ॥ स्व. दावधितिधायदेवोदेवेभ्योहव्यावा त्या ॥ ११ ॥ अयं वनस्प. तिष उच्यते। १३५ होतातु दण्डप्रदानानन्तरं होवृषदनस्य पश्चादवम्शायाहे. दैधिषध्य इत्यादि मन्त्रण होतृषदनाभिमन्त्रणादि सुगादापना प्रक- तिवत् करोति । प्रयासमबन्धिन्यो याख्या सचों यत्र पठितास्तानि सूक्तान्याप्रीसूक्तानीति गोयन्त • १३६ शौनकगोत्रस्य यजमानस्य ममिठो अग्निनिहितः पृथि- व्यामित्याप्रीमूक्तं भवति । धाषिष्ठगोचम्य जुषस्व नः ममिर्धामति मूक्तम् । अन्यषां सर्वष समिदो अन मनुषो दुरोणति सूक्तम् । इत्येकः पतः । सुर्मापदो न पावति काणधगोत्रस्याग्रीसूक्तम् । ममिट्टी अनावोत तिरमगात्रस्य । समिदोबा रामसीति भागस्त्यगो. चस्य । समिमित्समनाबोध्यस्मे ति विश्वामित्राणाम् । सुमिडा. दयाशाविषेत्याचेयगोत्रस्य । समिविश्वतस्परीतिकाश्यपगोत्रस्य । दमां मे अग्ने समिदं जुषस्वति वाध्य खगोत्रस्य । समिद्वोपन मनुषो टुरोगात जामदग्न्यगोत्रस्यानुक्तानामन्येषां च । इति द्वितीयः पतः । अध्वर्युप्रेषितो मैत्रावरुणः पतिः समित्लेषादिहातारं प्रेष्यति । - ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १४५ हरता यनमानगोत्रानुमारेण तंत्तत्सत तगता प्राप्रीमंजस्यान्याः पठति । पर्यग्नये क्रियमाणायानबहीति • प्रेषितो मैरावरुणः पग्निीता नो अध्वर इति मृचं सूझ अभिहिंकारानन्तरं प्रायोत्तमे एची निभ्य. स्थान्याह । एसटनुवचन पग्निकरणमाधनत्वात्करणल्युटा पर्यग्निकर- यमित्युच्यते ॥ १३७ ततो मैत्रावरुणो होतारं प्रेष्यति। अनेन्नरसनद्वाजनि- देशोदेवेभ्यो. हव्यबाट प्राप्नोििहन्यानाधे नाभिः कल्बमानो यज- स्यायुः प्रतिस्पप्रेष्य हातहव्यादेवेभ्य इति । अयध्रिगुप्रेषप्रेष रत्युस्थते ।। १३८ ततो मैत्रावरुणप्रेषितो होता ऽध्रिगुषमाह । दैव्याः शमितार प्रारमध्यमुत मनुष्या उपनयतमेध्यादुराशामाना मेधपति- भ्यां मधम् । प्रास्मा अग्नि भरत स्तृणोत हिरन्येनं मातामन्यता- मपिताऽनु भ्राता मगो ऽनु मखा सययः । नदीधीनां अस्य पदो निधत्तात्सर्य चतुर्गमयताहातं प्राणमन्ववसुजतादन्तरिक्षमसुं दिशः श्रो थिवीं शरीरम् । एकधास्य स्वचमान्यतात्पुरानाभ्यापिशमी- अपामुहिवदनादन्तरवोष्माणं वारयध्वात् । श्येनमस्य वत: णुतात्म- शमावाहूशलादोषणी कश्यपेयांमाच्छिद्र होगीकवोरूनेकपाष्ठीवन्ताप- विशतिरस्य घयस्ताअनुष्ठयोच्यावयतादानं गात्तमस्यानूनं कृणुतात। ऊषयगाहं पार्थिवं खनतात् । अवारतः संसृजतात् । घनिष्ठुमस्य माराविष्टोस्मन्यमाना नेदुस्ताकेतनये रवितारवत मितारः । अधिगो शमीयं सुमि शमोध्यं शमोध्यध्रिगा३ उ । अपाप ॥ रति । अध्रिगो इत्यादि अपापेत्यन्तं निवारं पठति । अयमधिप्रेप रत्युध्यते ॥ १३९ जनप्रेषे अधातः संसृजतादिति वाक्य उपानवाक्यम्यं मितार पति पदं अन्त्यवाश्यस्यं अपापेति पदं चोपांशु प्रयुज्यते । ततः शमितारो यदा सुकतं ऋणयथास्मासु तयदुष्कृतमन्यत्र तदिति मन्त पित्वा यथोपविष्टं एवं दक्षिणाङ्गेनावृत्य प्रत्यङ्मुखो निहार पष्टतः कृत्वास्ते । एवं मैत्रावरुणापि । पशुसंजपनमनन्तरं होतमैना. वरुणो तथैवात्त्य प्राङ्मुखापासाते । पानपणकाले अध्वर्युणा स्तो. केभ्यो ऽनबहोति प्रेषितो मैत्रावरुणो जुषत्व सप्रयस्तमित्यर्चाममं नो ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । धमिति सूक्त बाध्यकारवनं मामिधेनीवदन्याह । इदं स्तोकानुव. व मत्युच्यते। १४० अhण स्वाहातोभ्यः प्रेष्येति प्रेषिता मैत्रावरुणो हो. सारं प्रेति। होतायतदग्निं स्वाहा न्यस्य स्याहा भेदसः स्वाहा स्तोकानां स्वाहा स्वाहां कृतीनां स्वाहा हत्यसूक्तीनां स्वाहा देश आज्यपा सुषाणामनाज्यस्य ध्यन्तु होतयति । अयमेकादशस्य प्रयाजस्य : स्वाहाकृतीप्रेष इत्युच्यते ॥ ४१ उक्तप्रेषया प्रेषितो हासा मन्त्रण निरसोपवेशने छत्वा ग्निहातात्वियादि सगादापनं पठित्वा पावशी प्रथाजयाच्या पठति । बाधावाज्यभागी । मैजाधमणानुवाश्यां पठति । प्रेषश्चा- देशमनुधाक्यां चेत्या नायनमने मैत्रायणो यज्ञ यागे भवति तर म एघानुवाश्यां पठेवियुक्तत्वात् । हाता यतग्निमाज्यस्य जुषतां हविहातर्यात प्रेयं मैत्रायणा ऽध्वर्युगाऽग्नययाज्यस्यावदीयमानस्या- नुबाहीति प्रेषतः पठति । अयं होतायदित्यादिप्रैष आग्नेयाज्यभाग. प्रेष इत्युच्यते ॥ १४२ अनेन प्रेषितो होता ग्नि जुपाणा अग्निराज्यात याज्यों पति । अध्वर्युला मामायाज्यस्यावशीयमानभ्यानुन हीति प्रेषिता मैत्रायसो ऽनुशक्यां पठति। ततो ऽध्वर्युणा मामायाज्यं प्रस्थित प्रेष्येत्युक्ते प्रशास्ता होतायतत्सोपायाज्यम्य जुपना हयिहरतर्यजति प्रेषण होतारं प्रेष्यति । अयं प्रेषः सम्याज्यभागप्रेष इत्युच्यते ॥ ११३ अनेन प्रेषितो होता ये यजामहे सोमं जुषाणः शाम भाज्यस्य हविष दति याज्यां पठति । अध्ययुगा दन्द्राग्निभ्यां छागस्य वपागा मेदोषदीयमानम्यानुहोति प्रेषिता मैत्रावरुण आवृत्रणा नभिः शुधमेरित्यनुशक्यां पठति । तल इन्द्राग्निभ्यां छागस्य धपाया मेदसः प्रेष्यति प्रेषितः मन होता यदिन्द्राग्नी छागस्य वपाया मंदसा जुषेता हविहीतर्यजति प्रेषण होतारं प्रेष्यति । अयं वपाया- ज्याप्रेज इत्युच्यते ॥ १४४ अनेन प्रेषितो होता चि नु स्तोमं नवजातमोत यान्यां पति । वपाहामानन्तरं ब्रला होता मैत्रावरुणश्च चात्वाले ·. . श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १४७ मार्जयन्ते सुमित्र्या न आप ओषधयः मन्त दुर्मिन्यास्तस्मै सन्तु यो ऽस्मान द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्म दति मन्त्रणं । मैनावरणस्तु दण्डं निधाय । इदं ब्रह्मांदिषपामार्जनमित्युच्यते ॥ : :' १४५ ततः पुरोडाशपणपर्यन्तं ब्रह्मादयस्तीर्थन निष्क्रम्य तूष्णीमासते तेषु पङ्गेषु तीन प्रविश्य पुरोडाशेन प्रचरन्ति । त- जाभरतं शिततं बनबाडू इति मैत्रावरुणो ऽनुवाक्यां पति इन्द्रा- ग्निभ्यां पुहिाशस्याउदीयमानस्यानबहीत्यध्वर्युणा प्रेषितः सून अध्य- युणा इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशं प्रस्थित प्रेष्येत्युक्त मैत्रावरुणो होतायत. दिन्द्राग्नी पुरोहाशस्य जुषेता हविहीतर्यजेति वदति । अयं पशुपुरो. हाशयांज्याप्रेष रत्युध्यते ॥ १४६ तत होता गोभिर्विप्रः प्रमतिमिळमान इति याज्यां पठति । ततोऽध्वर्युणा ऽग्नये ऽनुब्रहोत्युक्ते पलामग्ने पुरुदंसं निगो. रित्यनुवाक्यां भैत्रावरुणः पठति । अध्ययुंग्या ऽग्नये प्रेष्यत्युक्त मैत्राव- रुणो होतायक्ष पुगडाशस्य जुषतां हविहीतर्यजेति पठति । अयं युरोहाशस्विष्टात प्रेष इत्युच्यते । १४७ तता होता स्वदस्वहव्यासमियादीदिहीति थाज्यां पठति । अयं पशुपुरोडाशप्रचारइत्युच्यते । १४ दडाभक्षयान्ते मार्जनम् । मनातायैडधियोपदीयमानस्यानु- घटोत्यध्वर्युणा प्रेषिता मैत्रावरुणः । अभिहिकृत्य अध्यधंकारवन सा- मिधेनीवत् त्वमग्ने प्रथमो मनोति सूक्तमन्वाह । इदं मनानु- समित्युच्यते ॥ १४६ अध्वर्युणा, इन्द्राग्निभ्यां - छागस्य छविप्रो जुन हीत्युक्त मेवाधरण उभाषामिन्द्राग्नी पाहुबध्या इत्यनुवाश्यां प त । यध्वर्यु- या इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविः प्रस्थितं प्रेष्येत्युक्त मैनावरुणो होता. यदिन्द्राग्नी छागस्य हविष आत्तामा मयतो मेधावत पुराद्वेषोभ्यः पुरापीरुपेय्यागृभः ॥ घस्नानूनं घासे अजाणां यवमायमानां मुमत्त. राणां शतद्रियाणामग्निज्वात्तानां पोशयसनानां पार्वतः शोणितः शिक्षामनउत्मादतोङ्गादडादवत्तानां कातण्वेन्द्राग्नीजुपेतां हविहीतर्य- नेति प्रषण होतारं प्रेष्यति । ततो होता प्रचयिभ्यः पृतनाहीत - ·१४८ श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । याज्यां पठति अस्या अर्धर्च पठित्वा यावत्पतिप्रस्थाता धमा करोति. तावद्विरमति । जाते धमाहोमे उत्तरार्ध.न घषट्करोति । अध्वर्युणा वनस्पतये 'अनबहीत्युक्ते मेत्रावरुणो देवेभ्यो वनस्पते हवी. पीति पुरोनुवाश्यां पठति । अध्वर्गुणा धनस्पतये प्रेष्येत्युक्त मैत्रावरुणा होतायतद्वनस्पतिभिरिपिष्टतमयारभिष्टयारशनयाधित । यत्राग्नेश- स्य हबिषः प्रियाधामानि यत्रसामयाज्यस्य हविषः प्रियाधामानि योन्द्रामन्योहागस्य हतिषः प्रियाधामानि यत्र धर्मस्पतः प्रिया पाथांसि यत्र देवानामाज्यपानां प्रियाधामानि यत्राग्नेहातुः प्रियाधा. मानि ततं प्रस्तुत्येवोपस्तुत्येवोपावनतद्रभीयां मिय कृस्वीरदेखें देवो वनस्पतिर्जुषतां हविहातयति प्रेषेण होतारं प्रेति अयं वन- स्पतियान्याप्रैय इत्युच्यते । १५० ततोहोता वनस्पताशनया नियोति याज्यां पठति । अध्वर्युणा ऽग्नये स्विष्टकृते ऽनुब्रहीत्युक्ते मैत्रावरुणः पिप्रीहिदेवां उशताविष्ठेत्यनुवाक्यां पठति । अयुगा ऽग्नये स्विष्टकृते प्रेष्ये- त्युक्ते मैत्रावरुणा होतायतदग्नि स्विष्टष्टतमयाडग्निरनिराज्यस्य हवित्रः प्रियाधामान्ययाट् सोमस्याज्यस्य हविषः प्रियाधामान्यडिंद्राग्न्योछा. गाय दविषः प्रियाधामान्ययानस्यतः प्रियापाथांरुपयाङ्देवानामाज्य. पानां प्रिंयाधामानि यतदग्ने।तुः रियाधामानि यतत्स्व महिमान- मायजतामेज्याइपः कृणातु साअध्वराजातवेदा जुषतां हबिहीतर्यजेति होतारं प्रेमि । अयं पशुस्विराज्यांप्रेष इत्युच्यते ॥ १५१ ततो होलास्विष्टविगदहितामग्नेयविशो अध्यरस्य होतरिति यायांपठति । सतः पविहाभक्षणं मार्जनान्तं कृत्वा ऽनुयाजैश्चरन्ति अध्वर्युणा देवेभ्यः प्रेष्यत्युक्ते मैत्रावरुणः देवं बर्हिः सुदधन्दोः स्यात्सुवीरं वोर्विस्तोज्यतातोः प्रक्रियेतात्यन्याबायार्बाह- भतामदेवसुवने वसुधेषस्य वेतु यजेति होतारम्पति । होताप्रारतेनैव प्रथमानुयाजेन यजति । अध्वर्यु णा प्रेष्ये त्युक्त मैत्रावरुणः देवीद्वार: संघाते विडीयमिथिराधुवादेहूती वत्सई नास्तरूणमिमीया- कुमारोवानवजातोमैनावारेणुककाटः पृणम्वधने वसुधेयस्य व्यन्तु यति होतारं प्रेष्यति । होतादेवीदागवसुवने वसुधेयस्यध्यन्नवौइष- ·श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । डिति यान्यां पठति । अध्य) रुणा देवीउषामा नता यास्मिन्यज्ञेप्रया स्यव्हेतापिनूनं दैवीविंशः प्रायासिष्टां सुप्रीते मुधिने वसुवने वसुधे- यस्य पीतां यजेति होतारं प्रेति । मदेवीउषामानक्तावमुत्रने वसुधे- यस्य बीता बाडिति यति । अवरुण: देवीजाष्ट्री. वसुधितीययोर- न्यायाद्वेषांसि युयवदान्यावतसुधार्याणि यजमानाय वसुवने वसुधेयस्य धीतां यति होतारं प्रेति । होतादेवीजाष्ट्रीववीताहिति यति । अवरुणः देवीऊनाहुतोषमूर्जमन्यावक्षसन्धिंसपीतिमन्यानवेन पूर्व व्यमानाः स्याम पुराणे ननवंतामर्जमर्जाहुतीऊर्जयमाने अधातां वसु- धने वसुधेयस्य बीता यजेति होतारं प्रेष्यति । होतादेवीऊर्जाहुती- धमुवीताहिति यति । अध्वरूण: "देवादेव्या होतारा नेष्टारा पातारा हताघशंसा घा भग्द्वसूत्रसुति । होता देवा दैव्याहो- तारा वसुबीतांति यति । अवरुण: देवीस्तिस्तिस्रो देवी- रिडासरस्वती भारती दयाभारत्यादित्यैरस्पतत्सरस्वतीमं रुद्रेय जमावी. दि हैवेलयावसुमत्या सधमादंमदेम वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु यति होतारं प्रेति । होता देवीस्तिस्तिस्रोत्रमयतुवै३० डिति यति । अध्यण देवो नराशंसस्त्रिशीषी पडतः शतमिदेन शिति- पृष्ठा आदर्धात महसमाप्रबहन्निमित्रावरुणोदस्यहोचमहतोबृहस्पति स्तोत्रमश्विनाध्यर्यवंशमुवेतु पतति । होतादेवीनराशंसोधन धेत ३०नति । अवरुण: देवानस्पतिवर्षप्राधानिर्णिग्दयामयेणा- स्पक्षदारितमध्येनाप्राः पृथिवीमुपरेणाहीद्वसुण्वेतुयजेति होति । हातादेवोधनपतिर्वमुवेत् ३०जति । अध्वरूणः देवं बहिबारितीनां . निधेधामिप्रच्युतीनामप्रच्युतीनामप्रच्युतनिकामधरणेपुरस्साह वंशस्वदेना अहिंधान्याची व्यभिष्यामवमुण्वेतु योति । होतादेवं हिंवारि- तीनां यमुनेत ३० जलि ! अवरुण- देवोअग्निः स्विष्ठत्सुविणा- मन्द्रः कविः सत्यमन्मायनीहोताहोतुहीतुगयान ग्नेयान देवान- यजीपाइयां अपिप्रेर्यंतहात्रेअमत्मततांमसनुषोंहोत्रांदेवंगमां दिख देवेषु यजमेरयमं स्विष्टकच्चाग्नेहोताभूर्वसुवनेवसुधेयस्य नमोवाके बीहियोध्यति । हातापने नगदेन गादी होतायतित्यस्य स्थाने ·. .. श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । येयजामहति पदं पठित्वा ऽन्तयजेत्यस्य स्थाने धमटकारं कृत्वा यति । एते मैत्रांवरुणेन पठामाना एकादश अनुयाजनैषा इत्युच्यन्ते । १५२ अध्ययुगा पिता दैगा होताए भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः मूतवाकाय मकाउबहीत्युक्तमैधावरुण: अग्निभदाहोतारम- गीतायं यजमानः पचन्यक्तीः पर्वन्युरोडाशं पहचानयाज्यं गृह्णन्त्सो. मायाज्यं बचिन्द्राग्निभ्यां छागं सूपस्या प्रदा देवो वनस्पतिरभव दानयराज्य ने सोमायाज्यनेन्द्राग्निभ्यां छागेनाघस्ना तं दस्तः प्रति- पचतायभीष्टामवृधेतां पुरोडाशेन त्वामटार्षायस्पोणां नपाद. शीतायं यजमानों बहुभ्य ग्रामणेभ्यः ॥ एषमेवेषु वसु वार्याययत दति तयादेवादेवदानान्यदुस्ता न्यस्मायाचशास्वाचगुरस्वैषितश्च होतर्रास भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः मूलवाकाय मुक्ताबहीति प्रेषेण होतारं प्रेति । ततो होता सूक्तवाकं पठति । तत्राज्यभागदे. बतानन्तरं इन्द्राग्नीदं हविजुषेतामा वृधेता । वनस्पतिरिदं हविर- जुषताधोधतमहा ज्यायोकृत । ततो देवा हाज्यपा इत्यादि प्रति- धत संस्थाजपजे सत्र अध्वर्युणा उपोरानं हृदयशूलमनुमन्त्रपते होता मैत्रावरुणा ब्रह्मा च शुर्गास योस्मान द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म- स्तमभिशाति मन्त्रग । ततः । द्वीपेराजोवरुणस्य रहोमितो हिर- एयायः ॥ सना धृतवतो रामा धानो धाव दह मुञ्चतु ॥ धाबोधाम्बो राजविता वरूण नोमुञ्च ॥ यदापोअघन्या इति वरुखेति शपामहे ततो वरुण नोमुञ्च ॥ मयि वायो माघधीहि मीरतो विश्वव्यचाभ- स्त्वेवरुण नो मुञ्च ॥ सुमिया न ग्राप ओषधयः सन्तु दुर्मियास्तस्मै भूयासुर्यास्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥ एतर्मन्केस्तस्योपरिष्टादप उपस्पर्शान्त । शलमनवेक्षमाणा असंस्पृशन्तः प्रत्यायन्तस्तिसस्तिस्रः समिधो रहीयुः। अग्नेः समिसि तेजोस जोर्मायह इति प्रथ- माम् । एघोस्यधिषीमहीति द्वितीयाम् । समिसि समेधिषीमहीति तृतीयाम् । एज्योतिष्ठन्ते आपोग्रदान्वचारिमित्यचा । ततो ग्रह- यक्रमण समिधोभ्यादधत्याहवनीये । ऋग्नेः समिप्ति तेजासि तेजो- मेदाः स्वाहेति प्रथमाम् । सेोमस्य समिसि दुरिष्टेमा पाहि स्वाति . . .

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । द्वितीयाम् । पितणां समिसि मृत्योमी पाहि स्वाति कृतीयाम् । रदं पाशुकमिवाधानमित्युच्यते । १५३ ततः संध्याजपेनापतिष्ठन्ते । एतावान अथवाश्वलायनसू. मानुसारेणेत्यादि ग्रन्यः होब्रह्ममैत्रावरुणपाशुभकृत्यमुच्यते ॥ १५४ रदं सर्व पाशुक कर्म निरूंढपशुरिति पशुबन्धति चोच्यते । १५५ अथ सप्तमीहविर्यजसंस्था पशुत्रयसाध्या सौगामण्याख्या सदीयपदार्थनामानि नोच्यन्ते । सा द्विविधा । एका कोकिनी अपरा चरका सर्वापीयं नित्या हविर्यजसंस्थान्तर्गतत्वातः । एतयावादाकामा यजेत स्वर्गकामश्चेत्यादिना फलश्रवणायाम्यत्वपि । बार्हस्पत्यं पशु चतुर्थ यदीत्यादिना नैमित्तिकत्वमपि श्रयते । यनेत्सौगामण्यांमपत्री- कोप्यसोमपरत्यैतरेयब्राह्मयोकाया अपनीकायोमपयजमानकर्तृका सौचा- मगी साकल्येश स्वतन्त्रा । अग्नि चित्वा सात्रामण्या यजेत्यादी अङ्गत्वेन श्रूयमाणा चरकैव । तत्र कोकिल्या बौधायनमूत्रम्य समी- स्यानुपलभ्यमानत्वात् आपस्तम्बोक्तसूत्रानुमारे बौधायनमूनाविरुद्धः प्रयोगः अनुक्तौ चरकातिदेशः । तम्य निरूढपशुकालांवानुष्ठानकालः ! पर्वणि यथा जिपशुरूयं प्रधानकर्म संपत तथा कार्तव्यम् । तथा च द्वादश्यां नान्दीश्रादोदकशान्तिप्रतिपरबन्धादियाला त्रयोदश्यामैन्द्रण पशुना आदित्यचरुणा च प्रचर्य चतुर्दश्यां त्रिपशूपमयं कृत्वा पनि जिपशुमवभृथं महापितृयजं च कृत्वा प्रतिपदि.वायोधसेन श्रादित्येन चरुणा च प्रचर्य समापति । असावे पितृगजोपि प्रति दि कार्यः। अहे पुरस्तादिति वचनं मुरासन्धानापो नवध्यामा. रम्भपरम : अयं सौत्रामणीकाल इत्युच्यते ॥ १५६ पदापि सुरोच्लेषणभत्तस्यैव निधो न तु स्वयादि. मन्त्रैः सुरासन्धानकरणादेस्तथापि अल्पोक्तसुरासन्धान कारस्यदानीमु. च्छिन्नत्वात् लोकधि दुष्ट स्वात् पयोहा वा स्युगिन्यांपादनाच मुख्यसुराग्रहणमुपेत्य पयाग्रहग्रहणपताश्या क्रियते'। यदि चयन चिकिति तर्हि त्रिपशौ प्रधानभूते एव कुर्यात् आदान्तपश्वोस्तु न । तयोरङ्गत्वात् । समप्राधान्याने तयारपि चयन कुर्यात् । पुरा पगुना .

·१५२ तपदार्थनिर्वचनम् । सन्धानपक्षस्यानाश्रयणात्. अन्वाधानादितिस्सोरात्रीर्वसतीत्यन्त निव- तते । पयसः सुराप्रतिनिधित्वात् स्थानापत्यासुराधा गनहश्च भव- न्ति । नतु मानाय्यधर्मा प्राज्यधर्मा था भवन्ति । यथा प्रयोगचातुर्मा- स्यवत् एकप्रयोगत्वात्सर्वार्थमुदवमानम् । प्राकृविहारात् अन्यत्र गमन कर्मानुष्टानार्थ उधमानमित्युच्यते ॥ १५७ ऋत्विावरणं' षोतृकूष्माण्डादिहोमश्च सहदेव सर्वप- श्वर्थः। से.सम विहाराः। दक्षिणतः पैतृकी वेदिः। श्रादान्तपशुध. न्धयोः पाशुकी वेदिस्तु द्वादशपदा भवति ॥ त्रिपशी साग्निचित्ये निरग्निचित्य वा अष्टादशपदा सा भवति । सौत्रामणीकर्ममबन्धिनः पदार्थाः । त्रयो यूपाः। चयनाथं शर्कराः साग्निचित्य । सुरायहाथ क्रमण पलाशययोधाश्वत्य माष्टनिर्मितान्युलखलाकाराण्यध्वमुखानि प्रादेशमात्राणि त्रीणि पात्राणि । एतान्येव सुराग्रहा इत्युच्यन्त ॥ १५८ यजियम्यफलेयः पलाशादिवृतस्य तादृशान्येव त्रीणि पात्राणि तानि पयोयहा इत्युच्यन्ते ॥ १५६ नहूमदृशे महापुष्करे द्वे पत्रे ते द्रोणकलशपदवाच्ये ॥ १६० एकः कुम्भः । शतातृष्णास्थाली । नकलबदरकर्कन्धूनां सक्तवः । नकलादयोबदरभेदाः यवगोधमापवाकानां सक्तयः । हरि- तयवाः । श्ये नस्य पक्षिणो द्वी पतौ। सिंहव्याघ्रचकानां लोमानि । अनाविनामा 'दशावित्रमध्वाः । गधाश्वलोम्बां प्रतिप्रस्थातुः । नाभिटनपादा अविमात्रशीर्षण्यानच्यामाजविवयनाया सा आस- न्दीत्युच्यते १६१ प्रभूतं पयः । अन्यपि यउपयुक्ताः पदार्थास्ते सम्पादनीयाः। श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ स्वर्गकामो वा काफिल्या सौत्रामण्या यो त्रि- पांशु बिरुच्चैः। अयं सौत्रामणीसङ्कल्प इत्युच्यते ।। १६२ प्रशास्तृषष्ठानृ त्वजो वृत्वा ऽहयित्वा । इडानपं धात्वा । अन्यारम्भणीयार्मािष्टं कृत्वा पुरणयोग्नोन समारोप्य अथ धा ऽजस्ता- नमोन रहोत्वोदवसायथित्वा मनस्वत्या जुहोति । सानिचित्येतु या:पुरस्तादि पित्वा स्वर्गकाम आरुणकेतुकर्माग्नं चेष्ये इत्ययमग्नि- घयनसङ्कल्प इत्युच्यते ॥

·श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । १५३ १६३ पुनर्याः पुरस्तादित्यादि । श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमन्द्रेण पशुना यस्थे रत्ययमेन्द्रपशुमन्य इत्युचाते । १६8 तसोनीन विहत्य पठ्ठोष्माण्ड सारस्वतहोमाः सर्व पश्वर्थमावावेध महत | नंतुतिपरंवावर्तते । एप्रयोगत्वात् । पश्वि. स्त्यिावर्तते। परन्त्वाश्वलायनमते पूर्वसम्योरेन्द्रपखोइत्यात पश्विष्टिस्तयोर्न भति । समप्राधान्ये तु सर्वपशुषु परिवष्टिर्भवति । पशुचये च वियपाहुत्यादि यूपोपस्थानान्तं निरूठयत्करोति । अस्मिवेन्द्रपशै। कृषभो दक्षिणा । पुनरालम्भवज्ञ सन्तिष्ठत एव पशुः । अयं सौचामणीपूर्वपरित्युध्यते ॥ १६५ अथ सदानीमेव पुहित्यादित्येष्टिः । आदित्यो हो कोकिल्यां सौचामण्यामितिकमान्तसूत्रात् । अस्यामिष्टी वत्सों तणा । वत्सं पूर्वस्यां ददाति मातरमुत्तरस्यामिति वचनात् । अंहसो मुचीय. मिति यजमानस्यानुमन्त्रणम् । पुनरालम्भव मिमिष्टिः सन्तिष्ठते । इयं सौत्रामणोपूष्टिरित्युच्यते । १६६ सतावाहः मध्यात्रिपशुः । श्री परमेश्वरप्रीत्यर्थ जिपशुना पशुबन्धेन यये दति सङ्कल्प इदानीमेव चयनमल्प इत्येके । अयं त्रिपशुमङ्कल्प इत्युच्यते ॥ १६७ अथ त्रिपश्खनुष्ठानोपयोगिनी पाशुक्री धेदिः । मा चेयं निर्मातध्या । प्राकृविकारात्यतः पूनिर्मितामैन्द्रपश्यनुष्ठानोपयो- गिनी पाशुकवेरिमाम्य यपञ्चावास्याहवनीयात्संचरमवशेष्यसमिक्या वेर्दुिमप्ताधमनवशतपदक्षत्रफलायास्तृतीयां शतेत्रफलम नषत्रिंश- त्यङ्गु नदण्डेन द्वादशपदा प्राची दशपदा मरचांदष्टादशपदा पुरस्ता- दिति सामाणिकी वौदःकार्या । शम्यामानोत्तरदिर्भवति ढदिशा लपदपत्रे पट्टतिलो नविंशत्यङ्गुनद्रगडेन दशानुनपनपते सप्तदशा- गुनदण्डेनापि । तव त्रिभागदगदादि । त्रयोदशाङ्गुननमचतुरस्रोत्तर- नाभिः । माग्नौमाय गृहामीत्युपधानमन्त्रप्रभृति में ब्राह्मणाविद- इत्यन्तं कृत्यापासगाकेतुकचयनपते मास्कालत्वपक्षे तु पश्विष्टयनन्तरं * पत्करोषि यदनाप्ति यज्ज हामीत्यादिना मर्यक्रमण परमेश्वर प्रोत्या. वगतः ।

·। -- १५४ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । पूपाहुत्यादि भवति । अनिचयनपते तु वेदं विमाय परिस्तीर्य भीम- नवपनवानवासः परिधानाजनाभ्यसनावि दीक्षायारूपं कुन्ति । जिपशोषतामङ्कल्प; । सौत्रामण्या: मप्तदश समिधेन्यः । एकादश प्रयाजाः । अनीषामाधाज्यभागी । अश्विनी सरस्वती इन्द्रः मुनामा स ग्रहदेवताः । बनस्पतिः पृषदाज्यदेवता देवा भाज्यपाः । अग्नि: स्विष्टकत । समानं विटादिति पते नात्र स्विष्टदुल्लेखः । रन्द्रः सविता वरूपाश्च पुरोहाशानां देवताः । ग्निः स्विष्ठकृत । एकादशा- नयाजाः । एकादशोपयाजाः सूक्तवाफशंयुधाको । अष्टौ पनीमयाजाः एवमात्मनेत्यादिश्वः सो वा यस्येति सङ्कल्प्य अग्नीन विहत्य अन्वाधानावितोपायनं शाखाहरणादि । चयनपति मैत्रामाया: शाखा प्रत्तशाखा चाहत्य पञ्चविध बर्हिः प्रसमयं प्रस्सर ऐतवी विधृती त्रयो. विशतिदातारमंचाहत्य वं करोति । चयनपने इदानीमेव वेदिक. रणभ् । तदन्तरं यूपायटीयाच्छको प्रत्यक विभागास्ठायदत्युत्तमं चन पसिना कप: पास्वायत्ययस्याः । अथ पावत्याज्यम्यालीमित्या- विमायरामाम्य शरमित्यादिनादर्भस्तो बाहुती त्या अथपाच- तिम्या या बहिः शम्यामित्यादि धात्वाललेखनप्रभृत्युत्तरदिना- भिप्रकावलान्तं करोति । उतरवेदना दक्षिणतश्चास्यालपुरीषगा हस्त- चतरङ्गुनोवतं चतुरखमायतनं करोति तह वा इत्युच्यते । १६८ तत्र सुचां स्थापनं करोति । तस्य स्खरम्य पश्वादपरः खार: क्रिय सस्मिन शहा: स्वाध्यन्त । ततोऽभ्यादानादि पाधटकरणा तम् । तत इन्द्रधोपस्त्वत्यादिना संसावाभिघारयादि मिकतासमी करणान्तः शाखापत्रमुपवेषं च करोति । तताऽग्नियभं करांत। ततो पहलपनिया: स्वायतने उश्वेशनम् । ततोऽध्वगत्तरपरिध. हादि- स्थायामानान्तं करोति । प्राग्नीधः शालामुखोये सुतः प्रति- तथ्य बुववत् प्वधिति सामाटि । अध्ययुः जुव्हायणाटि सोन्या- भिमन्त्रयान्त करोति । ततः सायमग्निहोत्रं हुत्या शालामुखीयस्यो- कारत दर्भ तिनः पशुकुम्भीः चीणि शाखावित्राया तिस्रोथपरशनाः परशनाश्च त्रीणि वपाप्रपणी युग्मानि । त्रीणिहृदयशनानि जीत्य. पायहांस्तथा सराग्रहांश्चनलबवरकक्रन्मनां यवगोधूपिया कानाच - ·प्रीतपदार्थ निर्वचनम् । मासन द्वे श्येनपत्रे द्वे दशाविने द्वौद्रोणकलशी शतावृष्णां स्थानों थासादति । एतानि सौत्रामणीपाशुक्रपात्राणीत्युच्यन्त । १६६ सतोमनायभएमाः सायंदोहः । श्वभूते प्रांताग्निहोमान सारं प्रातारः । भासण तुमचयनने महाराने जागतो भूत्वा सदा नीमेवापश्ष्य प्रातरग्निहोत्रं जुहोति । कर्मणो विहितकालात्यमेव यदनुष्ठानं तदपकर्ष इत्युच्यते ॥ १७० तत आग्नेयों पर्खािष्टं समाप्य संमर्शनादि करोति । प्राज्यं दधि च निरूप्यापाज्य च निर्बपति । प्राज्यमधिनित्य पर्यग्नि करोति । अयनाभाने इदानों दिकरणं अग्नोदिस्विरेत्यन्तम् । चयनपक्ष उत्तापरिवाहादि करोति । प्रतिस्याता स्क्यमनिहाजह- घयों मुहद्वमित्यादि पाजाण्यासान कर्मणे वामित्यादि करोमि । अर्ध्वमुखालां ग्रहाणां जुहूबसम्मार्गः । श्राज्य निरूप्य महीनां पयो- सीति पानीमाज्यमक्षति । अध्वर्युद्रोणक लशे प्रभूतं पयो निर्वपति तूष्णीं । प्रतिप्रस्थाता सुरास्थानीयं पयः प्राशतवेझां निदधाति । अध्वर्युः पग्निकरणादि करोति । प्रोवणीरासादयेमाबहिरूपसावय भुवं व सुवश्च समृठूतष्णों पृषवाज्यग्रहणी पी सबह्माज्यान दशा चोदेहि प्रतिस्थामः सुरासोमस्य विद्धि दति प्रेष्यति । ततः निम- स्थाता सुराकुम्भ दशापविन श्यनपत्रं यहान द्रोणकलशं नकलबदरकके. न्यूनां यगोधूमोपधाकानां च सतन सिंहव्याघ्रलोमानि शतागणां स्थाली चादाय पूर्षया द्वारा निम्यान्तझासादयति । अथाध्वर्युः माध्यमुत्यूथ स्वीयनोदग्दरोनाजाधिनामनिर्मितेम दशापवित्रेणा द्रोगाम्य पय उत्युनाति पुनाति से परिमियचा । प्रतिपस्याता मुशस्थानीयं शुम्भत्यं पर: स्त्री यनादम्देशन गाश्वनामनिर्मितन दशावित्रणा. न्तर्हित स्यीयद्रोगा कलशे ऽनायोत्पुनाति ब्रह्मतत्रं यवते तेज रत्या. दिना रसनांचं यजमानाय धेहीत्यन्तेन यजुषा । इदं सुरापयसोसत्य- वनमित्यला ॥ १६१ मुरास्थानीयं पयः कुम्भे किञ्चित्परिशेषति । ततो ऽध्वर्युः प्रोतगयुत्पधनादि अषभी स्थ इत्यादियजुषा सुवधितिसाद नान्तं त्वा वेदामेव महेषु अत्यमायामन्त्रैः क्रमेण पयो पहाति ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । कुधिवयवमन्त रत्यूचा उपयामरहीतास्यश्विभ्यां त्वा जुष्टं राहामीति अनुषा व प्रथमे रहोत्या यधमाकुभिः संश्रित्य स्वीपश्यनपत्रेण परिमृज्य एष ते योनिस्सेजसे त्या इति मन्त्रेण सुचां पश्चाह खरे मावति । प्रयेण दक्षिणानि वेशामे पूर्वते द्वितीयखरे सादयतन्विलायन्ये उक्तम् । ततः पूर्वोक्तयैवी उपधामगृहीतासि सरस्वत्यै त्वा जुष्टं बहामीति यजुधा व वित्तीये यहे गृहीत्वा गोधूममभिः मश्रित्य पूर्ववपरिमृज्य एष ते योनि यायत्या ति प्रसापूर्ववत्मादति । सतस्तयेची उपयामगृहोतासीन्द्राय त्वा सुत्रामणे जुष्टं गृहामीति यजुषा च गृहीत्वोपनाकसभिः संश्रित्य परिमृज्य एष ते योनिलाय त्या रति मन्त्रण सादति । प्रागपवर्गमुदगपषगं वा यहाणां खरे सादनम् । एतत्ययोयहासादमित्युच्यते । १७२ ततः सवान यहानुतिष्ठते । सलोसि तेओ मयि धेहि इति मन्त्रेण प्रथमयहम् बीर्यमलि वीर्यम्मयि धेहि इति मन्त्रण द्वितीयम् । बलसि बलं मयि धेहि इति मन्त्रेण तृतीयम् । गाग्नीध्रः द्रोणकलशस्यं सुराययः पानान्तरे कृत्या द्रोणोपरि तगाबालधिन- मवनीय धारां करोति प्रतिग्रस्थाता धारायां गृहाति । नाना हि वां देहितं सवलतं मा संसृक्षायां परमे व्योमन् सुरा, स्वर्मास शुष्मिणी मोम एष मा मा हिंसीः स्वां योनिमाविशन् । उपयामाहीतास्या- शिवनं तेजोऽश्विभ्यां त्वा जुष्टं राहामि । आयामृग्यजुभ्यां पर्णप्रये पाने गृहीत्वा हिपो अन्तधाय नकनमभिः सिंहलामभिश्च संचित्य बर्हिषी दूरीष्ठत्य स्वोयेन श्यनपचेण परिमृज्य पयोयहाणां पुरतः उत. रतो वा गपर्धामुदगपवर्ग वा सादयति एष ते योनिमांदाय न्यति मन्त्रेण । नयमोधे पाने द्वितीयं राहाति। नानाहिशामित्यूचं पठित्वा उपयामतीतासि मारस्वतं बीयं सरस्वत्ये त्वा जुष्टं पहामीति यजुषा । ततो बहियो भन्साय बदरमतभिः व्याघ्र नोभिश्च मचित्य अपोदत्य बहिंपी. स्वीपश्येनपत्रेण परिमृज्य एष ते योनिरानन्दाय वोत मन्त्रेण सादर्यात । आश्वत्ये पाने तृतीयं गृहाणि नाना हि वामित्य ना उपयाहोतास्यन्द्रं बमिनाय स्वा सुत्राम्ण जुष्टं महामीति यजपा च । बहिषी अन्तीय क्र धुपलभिशलामभिश्न ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । १५७ संश्रिय अपोदृत्य बहिणी श्येनपत्रेण परिमृज्य एष ते योनिमहसे स्वेति मन्त्रणा मादति। मिहादिलामाभाधे सिंहयाघरकान ध्याति । एतकर्म सुरास्थानीयपयोगहामाद मत्युच्यते ॥ १३ मवान् यहानध्वर्यः प्रतिपस्याता: यजमानश्चीपतिष्ठन्त । मोजोसीत्यादि मुराधन्तमित्यन्सयोश्यमन्तः । तेषु तु धसुवाश्यममहेषु प्रथमवाक्यसमूहान्सपठितस्य सतेन ममिन्द्रियमित्यादिवास्यमय- स्थानुषङ्गः क्रियते । तहि । प्रोजोम्योजो मयि धेहि । मन्यासि मन्यं मयि ?ह । महामि महो मयि धेहि । महामि महो यि हि । या व्याघ्र विचिका । उभी च रतति', श्यनं पात्रणं सिंह से में पात्वंहमः । पचास्य सम्माभद्रपात । विनाप विमा. पाप्मनाक । सोमो राजा घृतं सुतः । जीपणाजहान्मन्युम रन सामन्द्रियम् । धिपानं शुक्रमन्यमः । इन्द्रस्यन्द्रियम् । रदं पयोमृतं मधु ॥ १ । सोममद्भ्यो व्यापयत् । छन्दमा रमः शुचिषत् । सतेन ॥ २ ॥ अभ्यः सोरं व्यापयत् । मुहागिरमा धिया। सतेन० ॥ ३ ॥ प्रचारितो रसम् । ब्रह्मणार्यापबत्तनम् । यतेन० ॥ ४ ॥ तो मन्नं विजाति । योनि विदिन्द्रियम् । गर्भ जरायुणा वृतः । अन्य जहाति जन्मना । सतेन ॥ ५ ॥ धेदेन रूपे व्यकरोत् । माता- सती प्रजापतिः । सतेन० ॥ ६" मोमेन सामी पिवत । सुतामुता प्रजापतिः शान० ॥ ७ ॥ दृष्ट्वा रूपे. व्याकरोत् । सत्यानृते प्रजापतिः चतेन ॥ ८ ॥ दृष्ट्वा परिनुता रमम् । शुक्रेण शुभं व्यपिवत् । पयः सोम प्रजापतिः । तेन,ममिन्द्रियम् । त्रिपान शुक्रमन्यमः । रन्द्रस्यन्द्रियम् । इदं प्रयोमृतं मधु ॥ ॥ एतत्सु राप्रपस्थान- मित्युच्यते ॥ १८४ 'उपस्यायाप उपस्यन्ति । ततः प्रतिप्रम्गाता बहान एहीत्वा शिष्टमुरं कुम्भद्रोणकलशं चादायरियनीषम्यांवतः चिम- खरस्थानिसमीपे मादर्यात । विशाखया: शिक्यं शतमान पविजं शता वृष्णञ्चामादा खरस्य पूर्वतः पुराणभस्मना खरान्तरं त्या स्मिन वल्मीरयषां निदधाति । ब्रह्माणं चोपवेशति । अप उपस्मृश्य यन्मे अगदत्यादिमन्त्र वाचति यजमानम् । ततो यूपप्रक्षालनादि पाशक ·१५८ श्रीतपदार्थ निर्वचनम् । कर्म चरमयत्करोति । त्रयः पशव पालभ्यन्ते। तत्राश्विभ्यां धूम्रवर्ण- रछागः । सरस्वत्यै मेरछागो वा । इन्द्राय शषभः । कलयुगे तु गधालम्भनिधानुपातिनिधित्वेन छागो भति । छागपभकार्य दति गोपालकारातात्वात् । णिचंच्यापस्तम्बसूत्रोक्तत्वान्मयो वा भति । प्रतिनिधिस्वोभारपि पशुनामादेशादा अपभशब्द एव प्रयो- तव्यः । न तु वृष्यि शब्द उस शब्दो गोशब्दो वा मन्त्रपाठे ऋषभश- स्टदर्शनाला । एते सोनामणीपशव इत्युच्यन्ते । १०५ पर्याग्नकरण विशेषः । भाग्नीधो द्वितीये पर्याये पर्यग्निफु. धन लामाचा उत्तर दक्षिणेन पथा गत्वा तत्र खरे उल्मकैकदेशं प्रक्षिा करोषादिनापसमाधायोमादिते मलि पानीध्रः शेपेगोला फ्रेन पायान ममाप्य तदेवोल्युकं पृङ्गधाय पशुश्रयमा भाले तदर्थ प्रणा- यति । अशोल्म प्रथमा रत्यादिना विहितम्य शामित्रशाला प्रति पशुनयनस्याभूतमुलमुकं प्रथिनहितम्या एकाते । तदेश कार्यानन्तरमाहवनीय प्रतिति । साभे निषगगा ससि तमुटुम्लति- प्ठत्यादिमन्तात्यापति । ततो पाप्रचारान्त पाशुकं घरमबद्ध वति । पश्वङ्गमन्त्रषु पशुशेधशब्दानां पशुहत्याहुवचनान्तवन सर्वनोहः कार्य: । अश्विभ्यां छागस्य पाया मेदसान हि इत्यनु- वाश्याप्रेषः । अयमशनुवाक्याप्रेष इत्युच्यते ।। १५६ अश्विभ्यां छागस्य वषां मेवः प्रस्थितं प्रेति मैत्राव प्रत्यध्वर्युः प्रेति । अयमश्वियाज्याप्रेयोष इत्युच्यते ॥ १७७ सास्याये मेषस्य धाया मेदसानवहि दति । अयं सर. स्वत्यनुशाक्या व्यते ॥ १७. सास्यत्यै मेनस्य पां मंदायिष्यति अयं सरस्वतीया. ज्यानपप्रेष इत्युलयते ॥ १७८ यजमानः अश्विभ्यामिव । अश्विनीरहन्दषयज्ययेन्द्रि. यात्री भूयासम् । नेमानं महिमानं गमेय मिति वा। सरस्वत्याइदम् । सरस्वत्था अहं वेवयज्यन्द्रियाधी भूयामम् । जेमानमित्यादिविकल्यः पूष्यत् । अनुमन्त्रायते । एतदयागयानन्तरं अध्वर्युः इन्द्राय समस्य वपाया मेमोनुबइहि इत्यरमैन्द्रानुषाश्याप्रेष रत्युच्यते ॥

·तपदार्थ निर्वचनम् । १५९ १८० इन्द्राय सषभस्य पां मेन्द्रः प्रस्थितं प्रेष्यत्ययमेन्द्र याज्या- प्रेषप्रेष इत्युच्यते ॥ १८१ ततो अपामार्जनान्त ममानम् । इदानीमध घा पोयहां दिग्रहणम् । ततः प्रतिग्रस्थानः पशून विद्याधि इत्यादि करोति । नैतेषु पशुपुरोडांशा विद्यन्ते । सहपुरोडाशालते संत धवनात् । मितह दयानि लिहावतासि तानि कुरुतानिमानिमतस्वस्तानि साधु सध्यानि दापाण्यवराणि कुरुतावानापाश्चाएयवधताक्षिणा: श्रोणारयुद्धी: 'कुस्ताक्षणानि दोषागा सध्या श्रोणीणिन्ति गुदानां मानि अङ्गानि कुरुतानिष्टूश्व जाधनीरचायत्ताद हुपण्णः कुस्तात निः पशन प्रच्याधेयतान त्रिःप्रच्युतानां पशूनां हृदयान्युत्तमानि कुस्तात तस्य तस्य पशारित्याहार तु एक बोयन्वतीत्यनहो या । यर्य मौजामणीपशुपयाप्रैष इत्युच्यते १८२ इदानीमषित एधानी बीन्पगडाशचिपात । इन्द्रायं कादशकपालम् । मवित्र द्वादशकमालम् । एमालाय दशकपानम् । सर्वाणि कपालानि चर्यास्त्रंशद्धति। अत्रैव वरूण कपालं निवांत । मिक्षानपणं माना अानिनयन्तित : पश्व पणाकाले सः प्रचरन्ति । अध्वर्ग: पबिहान् शरमादिना गुगपट्टोमाय अत्र वध्या आदते । प्रतिपस्याता नवरात्र मुराधनामावत मात्र मनाया सम्पयति । अश्विभ्यां सरस्व-यान्द्राय मुरामामा-मानव सुराग्रहानुवाश्यान इत्यन्यत ।, १८३ अत्याझामताप्रतिम याताय । अध्ययुरामावत । आग्नीध्रया प्रत्याधित अश्विभ्यां सरस्वक्ष इन्द्राय मुत्रा मुश सामानस्यतान मेध्य । डाययं षः सुराग्रहपाल, सन्यत ।। १८४ होतृवषारममा प्रतिग्रस्याना मुहान अमर्य: पायहान सामी स्वाहमन्ताभ्या अहुतः । सुगमन बीपन' मुवीर यज्ञ हिन्धलि महियानमाभिः । दधानाः साम दि देवतामु मरें- मेन्द्र यजमानाः स्वका: स्वाहा । इत्यवाः यस्तै रमः सम्भूत गायधीषु सोमस्य शुष्म:मुरया मुतस्य । तेन जिन्व यजमाने मदेन सरस्वत्यविनाविन्द्रग्नि स्वाहा । दति प्रतिप्रस्थातुः । चरकालयो.

·१६० श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । हायग्नेहविस्मिवश्वास रस्यनयोनिवृत्तिः । दम मुरायहहोममा- वित्युते ॥ १६५ श्विभ्यां मरस्वत्यारन्द्राय सुनाम्ण रदम न ममेति त्यागो यजमानस्य । पन तानुमन्त्रण नास्ति । सेमधर्मत्वास । करणपते आपस्तम्बमोतं अनुमन्त्रणं मात्राय्यवत पाझम् । पहाव्यग्नेहविरा. म्यते सुवीध घृतं चमू रस सोमः । वाजसनो रयिमस्मे सुधीरं प्रशस्त हि यशस, बृहन्तम् ॥ १ ॥ यस्मिवश्वाससभासउत्तणामशामेषाप्रध- सृष्टासाहुताः । कीलालपे सोमपृष्ठाय धेधसे हुदामति बनय चासमाये ॥ २ ॥ दति मन्ताभ्यां सुराय हान हूयमानान्वानुमन्यते यजमानः । इदं मन्त्राद्वयं सुरायहहामानुमन्नमत्युच्यते ॥ १८६ होतुरनुवष्टकारे तु उभौ तूष्णीं जुहुतः । यजमानः भानयादम्। अनोहन्देश्यन्ययायुष्मान्यजन प्रतिष्ठां गमेर्यामत्यनुम- त्रायते । प्रतिपस्यातु-तणावरम्याग्ना वा होमः । तत्पते शालामु. खोयादग्नरिभ प्रणोयोत्तावेदिवत्सम्भानिधान अध्वराहुत्यादि परि- स्तरणपरिधोमाविसम्माान्तं तूष्णीमध्वर्य पुरुषाः कुर्वन्तीति विशेषः अतिप्रस्थाता श्विन संसावं सारस्वते ऽधनर्यात सारस्वतमन्द्र । ततः प्रत्याक्रम्याश्विनं ज्योयहमध्वर्युभंतर्यात । यमश्विा नमुचेरासुराधि- सरस्वत्यमुनादिन्द्रियाय । पमं तं शुक मधुमन्तमिन्दं सामं राजा मह भतयामि इति मन्त्रण । प्रतिप्रस्थाताग्नीधश्व सारम्लतं भक्षयतः । यदरिप्तरसिनः मुतस्य यदिन्द्रोपिषच्छचोभिः अहं तदस्य मनसा शिवेन सामं राजानसिंह भतयामीति मन्त्रण | इदं हविः प्रजननं में अस्तु दशवीर संगणं स्वस्तये । आत्मनि पशुसत्यभपनि लोक- मनि । अग्निः प्रना बहुनां मे करोत्त्ववं पयो रेतो अस्मासु धत्त । रायस्पोधामगर्जमस्मासु दीधरस्वाहा। आभ्या मृाभ्यामन्द्रं ब्रह्मयज- माना भतयतः । प्रतिपस्याता ऐन्द्र सुरायहं होने हरति । पयोयह. त्वात होता प्रत्यतं भवति। प्रागमती वा यदि हाता न भतर्यात तदा खरे उपविष्टः कश्चिद् ब्राह्मणा भतर्यात । नानाहिवामित्यचा यद् शिष्टमित्यचाच । यदि ब्रालणं न विन्देत्तहिं आहवनीयस्य .

·१६१ । श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । दक्षिणतो भनिर्मितखरस्थवल्मीशवपायामधनति एताभ्यामेव मन्त्राभ्याम् । अयं सुराग्रहमतविधिरित्युच्यते ॥ १८७ अत्र यहपात्राणां सुनिनर्दैन पूरण श्येनपत्रावगूहनञ्च । वंशपादानुकिय तयोपरि तणायं दीर्घव निधाय वशिक्यं च बध्या शिक्ये शतावृष्णां कुम्भ निधाध• दक्षिणायगोवालविवाहित कृत्वा पवित्र शतमानं , हिरण्यं निधाय तत्रावशिष्टं सास्थानीयं पयोषनर्यात ') यत्पतित द्रोणे धापशेषं तदक्षिणामुखः प्राचीनाबीती तिष्ठन सोमप्रतीकाः पितरस्तृपणुत इति मन्त्रंगा शतावृष्णकुम्भतो धारा प्रमौ पातति । तामु पतितासु अध्वर्युर्ब्रह्मा होता यजमानश्च प्राचीनावीतिनो दक्षिणामुखा उपतिष्ठन्त ।। पत्रमानः सुवैजनः । पवित्रण विचर्षणिः । य: पोता स पुनातु. ॥ १॥ पुनन्तु मा देवजनाः । पुनन्तु मनवोधिता । पुनन्तु विश्व प्रायवः ॥ २ ॥ जात- वेदः पवित्रवत् । पवित्रेण पुनाहि मा । शुक्रण देवदीदात् । अग्ने क्रत्वा ऋतूरनु ॥ ३॥ यत्ने पवित्रनिषि । अग्ने विततमन्तरा । ब्रह्म न पुनीमहे ॥ ४ ॥ उभाभ्यादेवसवितः । पवित्रण सवेन च । दद बाल पुनीमहे ॥ ५ ॥ वैश्वदेवी पुनती देव्यागात् । यस्य बहीम्लनुवो बीतष्ठाः । तया मदनाः मधमादोषु । वयं स्थान पतयो रयीणाम ॥६॥ वैश्वानरो रश्मिभि मा दुमात वातः प्राण!षरो मयोभः । यावाथिवी . पयसा पयोभिः । कतारी यजिये मा पुनीताम ॥ ७ ॥ वृदिः सवितम्तृभिः । धर्षिष्टदेवमन्मभिः । अग्ने दतेः पुनाहि मा ॥ ८ ॥ एतैरष्टाभिमन्त्रः एतत्सुराधारोपस्यानमित्युच्यते ।। १८८ उपस्थानानन्तरं प्रत्यङ्मयों ऽध्वर्युः त्वं ग्राम प्रविमितो मनीषेति त्वया हि नः पितर ति वन्वयात इति त्वं सापितभिः संविदान दति तस्मै त इन्दो हविषा विधेमेति पञ्चभित्रिरूपति- ष्ठते । उदङ्मुखो ब्रह्मा बर्हि पदः पितर ऊंन्यागिति त आगला धति माहं पितृन्त सुविदत्रानित्युपहनाः पितर: सोम्याम इति चत. सूभिर्गम्भिरुतिष्ठते । प्राङ्मुखो होता अग्निप्वात्ताः पितर हग- च्छतेति ये अग्निवात्ता ये निग्निप्वात्ता इति वाल्या दुग्धे इति अग्निष्वात्ता इति चतमूभि भिस्पतियुते । अन्न मुराग्रहस्थापन ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । चरमवत खरे भवति । ततो यजमान: प्राचीनाथीती पाहवनीयस्य दक्षिणतः सुरास्थानीय अशिष्टं पयः पित्रादिभ्यो पेशामधनयति । पितृम्यः स्वधायिभ्य: स्वधा नमः । पितामहेभ्यः स्वधाविर्यः स्वधा नमः प्रपितामहेभ्यः स्वधाविभ्यः स्वधानमः । "अतन पितरः । अमी. मदन्त पितरः । अतीतपन्त पितरः। अमीवृजन्त पितरः। पितरः शुन्धध्वम् । इत्येतर्मन्त्रैः । एतत् सौत्रामण्यङ्गपितृतर्पमित्युच्यते ॥ १८९ बलयममानहातारो दक्षिणामुखा उपतिष्ठन्ले । पुनन्तु मा पितरः सोम्यासः । पुनन्तु मा पितामहाः । पुनन्तु प्रपितामहाः० ॥१॥ पवित्रेण शतायुषा । पुनन्तु मा पितामहाः । पुनातु प्रपिता- महाः विश्वमायुर्व्यश्नवैन, ॥ २॥ अग्नायूंषि परसासुधोर्जमिष- ज्चनः ॥ आरे बाधस्वटुच्छूनाम् ॥ ३॥ अाने पवस्व स्वपा अस्मे वर्चः मुधीर्यम् । दधत्पोषं रयिं मयि० ॥४॥ . पवमानः सुवर्जनः० ॥ ५॥ पुनन्तु मा देवजना: ॥ ६ ॥ जातवेदः पवित्रवत ॥॥ यत्ते पवित्राषि० ॥८॥ उभाभ्यां देववितः० ॥२॥ वैश्वदेशी पुनती देव्यागात ॥ १० ॥ इति दभिग्भिः इदं सौचामण्यपिच- पस्थान मत्युच्यते ॥ १९० ततोऽध्वर्युर्नुहा सद्गुडीतेनाज्येन जुहोति । ये समाना समनमः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कन्यतां स्वाहा । इत्यनेन मन्त्रेण । पितृभ्य रदं न ममेति यजमानस्य त्यागः । तथैव प्रतिप्रस्थाता जुहोति । ये सनाताः समनसा जीवा जीवेषु मामकाः । तेषां श्रीयि कल्पतामस्मिन्यने शतं समा: स्वाहेति मन्त्रण गर्ववत्त्यागः अयं सोचावण्य पैतृकहोम इत्युच्यते ॥ १९१ अथाप उसस्पृश्य यज्ञोपवीतानि कुर्वते । अचान्याहार्यमा- सादा चत्वारिंशद्दा दक्षिणात्वेन ददाति शिशुहितां वडवां व चयनपने धेन्वृषभानडुहामन्यतमो वः । पकविंशतिशतसहसान्विष्ट- कानामन्यतमा दक्षिणा । एवं धेन्वादिवर एकविंशतिगवादीनां विकल्पः । पष्ठौंहीत्वन्तर्वी वाससा समुच्चीयते । तथा व विना अयं व आदनः इदं वश्चत्वारिंशद्गनिष्क्रयद्रव्यं सशिशु बडानिक्रय- द्रव्यं च यथाभागं प्रतिबड्डीध्वम् । अध्वविदन्ते एकविंशतिगोनिष्क ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । यद्रव्यं पठीहीहिरण्यनिष्क्रयद्रव्यं वासो निष्क्रयद्रव्यं । यथाभागं प्रतियहीष्व अथवा अध्वर्यदमानितएकविंशतिगेम्पष्ठीहीहिरण्यवा- मामि प्रतिरहीष्य । इति यनमानः प्रतियाहयति। ते पूतिप्रकारण प्रतियहोयुः । अयं कर्मसमूहः सुराग्रहप्रचार इत्युच्यते ॥ १९२ ततः अग्नीदुत्तरं बर्हिरुपसादय प्रतिप्रस्थमः पशुषु संघद- स्वति प्रेषादि । चिषु पारेषु पृथक यूपाणि निदधाति सन्त मनसा महाश्विभ्यां त्वा नुष्टंमभिधारयामीति मन्त्रेण पृषवाज्ये नाविनं हविरभिधान्येिन एषदाज्येन सरस्वत्यै स्वहितमन्त्रेण सादस्वतम- भिघार्य पृषदाज्यान्तरेण इन्द्राय स्वेत्य हितमन्त्रेण ऐन्द्र हविरभिधार यति । स्वाहापण दोत तन्त्रण करोति । यस्त आत्मेति त पर्यायेण । ततो इंह गा दूंह गोपतिमित्यादि पञ्चहोरोपमादनान्तं करोति । एकैकस्य स्वस्य स्वस्य शूलस्य पार्श्वभागे धारण करोति । क्रमेण सवाभिमर्शन करोति । चतसृषु जुहादिषपस्तृणीते । मनातायै हवि- घोषदीयमानस्येत्यादि । चयनपते ऐन्द्रः प्राण इत्यादान्ते उदुम्बरमये पाने मृत्युह पविपश्चिते । उत्तरवेमामासादति । श्रीरसोत्यादि तत: अश्विभ्यां छागस्य हविषानुबादह दति यथालिंगमहेन हविभिः प्रचरन्ति । सरस्वत्यै मेषस्य हविषानुबहि । इन्द्राय शुषभस्य हवि- घोनुबहि । सावायवाजमानस्थानमन्त्रणम् सूत्रे इडाभेदपक्षधोक्तः । स्विष्टकदादिभेदपते तु वनस्पतिना चरित्वा सुचावग्नीधे प्रदायये- याहधनीयमुत्तरतो गत्वा त्रयाणां शष्टिकभिश्चाष्टावष्टा- धुपहोमान जुहोति । ताथा । अष्टसु पात्रेषु एकैकशफाष्टिके निधाय प्रथमपशुयष्णा पूरयति । एवमष्टौ पाणिः। अष्टमे एङ्गे अप्यनुष- ति । उदगायता पांच कार्या। एवं द्वितीयस्याष्टौं। रति चतुर्विशति पात्राणि संस्थाप्य वक्ष्यमाणमन्त्रहुं त्वा मम्मतान् ग्रहेष्वध- नीय शफकुष्टिकमग्नी महरति । अष्टमषोडशचतुर्विंशतितमाहुती हूयमानायां शफकुष्ठिकशक्षाणामनुग्रहरणम् । प्रतियूषाहुती सम्पाता- नाश्विनयाने पानयति । उत्तराहुत्यष्टकसम्मातान् सारस्वतयहे। तृतीयाहुत्यष्टकसम्मातानन्द्रयहऽवनयतीभिषेचनार्थम् । तत्र होम- मन्त्राः । सीसेन तन्त्र मनपा मनीषिण जासूत्रेण कषयो बन्ति ।

·तपदार्थनिर्वचनम् । खना यचं कविता सरस्वतीन्द्रस्य रूपं वरुणो भिषण्यन स्वाहा ॥१॥ अश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुराम्ण रदं न ममेति यजमानस्य त्यागः । सम्पातमननीय कुष्टिकशफावनावनुपहति । एवं सर्वत्र । तवस्यरूपममृतं शचीभिस्तिस्रो वधुदैवताः संरराणाः । लोमानि शबहुधा नतोक्नभिस्त्वगस्य मांसमभवचल्लानाः स्वाहा ॥२॥ सर्वच यथालिहत्यागः । तत्तत्पशुदेवतानाति केचित । तदखिना भिषना स्ट्रसनी सरस्वती वति पेशी अन्तरः। अस्थिमज्मानं मा- सरः कारोतरण दधतो गवविः स्वाहा ॥ ३॥ सरस्वती मनसा पेशसं वसु नासत्याभ्यां धर्यात दर्शनं वयः । रसपारसुसा न रोहितं बग्नहु/रस्तरं नवेम स्वाहा ॥ ४ ॥ पयमा शुक्रममृतं जनित्रं सुरया मजाजानन्ति रेतः । अपामति दुर्मतिं बाधमाना अवध्यं वातं स . चन्न धाराः स्वाहा ॥ ५॥ इन्द्रः सुजामा हृदयेन सत्यः पुरोडाशेन सविता जनन । यल्लोमानं वरुणो भिषज्यमतवायव्यैमिनाति पित्तं स्वाहा ॥६॥ अन्वाणि स्थालीमधु पिन्यमाना गुदापात्राणि सुदुघानधेनुः । श्येनस्य पत्रं नष्णीहाशचीभिरासन्दीनाभिदरं नमाता स्वाहा ॥ ॥ कुम्भो वनिष्ठुनिता शचीभिर्यस्मिन्वये योन्यां गर्मी अन्तः । ष्णाशीर्व्यक्तः शतधार अत्सोवुहेन कुम्भी स्वधां पितृभ्यः स्वाहा ॥ ८॥ एने मन्त्रा अश्विनष्ठिकशफहोममन्वा इत्युच्यन्ते । १९३ अथ दुितीयस्य । मुखं सदस्यशिर रत्सदेन जिहापवित्रम- शिवनासंसरस्वती ॥ चप्पवपामुभिषगस्य बोलावस्मिनशेपो हरसा तप- स्वी स्वाहा ॥ १॥ अश्विभ्यां चतुरमृतं यहाभ्यां छागेन तेजाहविषा भतेन । पल्माणि गोधूमः कलैरुतानिपेशो न शुलसितं बसाले स्वाहा। ३॥ पवन भोमिनवीयर्याय प्राणस्य पन्या अमृतो यहाभ्याम् ॥ सरस्वत्युपधार्क, व्याननस्यानि ईबंदर्जनान स्वाहा ॥ ३॥ रन्द्रस्य रूपमृषभेः बसाय काभ्यां श्रोचममृतं यहाभ्याम् । यवान बर्दिर्भुवि केपणि फर्कन्छु जजे मधु सारघं मुखात स्वाहा ॥ ४ ॥ पात्मनुप- स्थेन एकस्य लाम मुखे श्मण न व्याघ्रलोमन् । केथान शीर्वन यशसे श्रियै शिखा सिंहस्य लार्माधिरिन्द्रियाणि स्वाहा ॥५॥ बहान्या- मभिषना सदशिवनात्मानमः समधात्सरस्वती। इन्द्रस्य रूपं शत- ·. औतपदा निर्वधनम् । १६५ मानमायुश्चन्द्रेण ज्योतिरमृतं दधाना स्वाहा सरस्वती योन्यां गर्भमन्तश्विभ्यां पनी मुरुतं बिभर्ति । अर्पा सेन वरुणो न साम्बेन्द्र थियै जनयवासु राजा स्वाहा ॥ ७ ॥ तेजः पशूनां हविरिन्द्रियावत्य. रिसुता पयसा सारघं मधु । अश्विभ्यां दुग्धं भिषजा सरस्वत्या सुता- सुताभ्याममृतः साम रन्तुःस्वाहा ॥८॥ एते सारस्वतष्ठिकशफहो- ममन्ना रत्युच्यन्ते । १४ अथ वृतीयस्य । तत्र सीसेन तन्वं मनसा मनीषिण इत्या. दीनां षोडशोनामृचों द्वाभ्यां द्वाभ्याम्भ्यां एकैकाहुतिर्भवति । तदा था। सीसेन तन्त्रं मनसा मनीषिण जासूत्रेण कषयो वन्ति । अश्विना यज सवितां सरस्वतीन्द्रस्य रूपं वरुणो भिषज्यन् ॥ तदस्य रूपममृतं शचीभिस्तिस्रो वधुदैवताः संराणा । लोमान शव्यैर्बहुधा न तोकाभिस्त्वगस्य मां समभवचल्लाजा: स्वाहा ॥१॥ अनया रीत्या पुष्टी होमान् करोति । एते कद्वयात्मका मन्त्रा: ऐन्द्रष्ठिक- शफहाममन्ता इत्युच्यन्ते । १९५ अथा उध्वर्युः। मित्रोसि धरुणासि । समहं शिवदेवः । रति द्वाभ्यां वाक्यमन्त्राभ्यां पूर्व संपादितामासन्नी यजमानायतने प्रतिष्ठापति एतत्कर्म आसन्दीप्रतिष्ठाप मत्युच्यते । १६ ततः तंत्रस्य नाभिरसि । तत्रस्य योनिमि । एवढाक्यदु- यात्मकमन्य तस्यामासन्दयां बीस प्रास्तृणाति । एवंदासन्यास्तरय- मित्युच्यते ॥ १६७ सत्यारोपि वाक्यमन्ता आसन्टोमोतष्ठापन बोनयुक्ता होत केषित । लन्मते वासनारसरणं न भवति । यजमानः स्योनामासीर । सुषदामासीद । मा त्वा हिंसीत् । मामा हिंसीत् । रति वाश्य- चतुष्टयात्मलेन मन्त्रेण उर्पावति । पतदासन्यु पवेशनमित्युध्यते । १९८.अध्वर्यु: निप्रसाद धृतवतो वरुणः पस्त्यास्वा । साम्राज्याय मुमतुः । इत्युचा पासन्दयामासीनं यजमानमभिमन्यते । एसदास- न्यासीनयजमानाभिमन्वमित्युध्यते ॥ १६पध्वर्युः प्रत्यङ्मुखयिष्ठन् पासयामासीनं या बा. खिनपात्रस्यसंखावेणाभिषिञ्चति । देवस्य त्वा सवितुः सखिनो.

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । बाहुभ्यां पष्णो हस्ताभ्यामश्विनाभैषज्येन तेजसे ब्रह्मवर्चमायाभिष- ज्वामीति मन्त्रेण । तंत: मारस्वतपात्रस्यसंसाधणाभिषिञ्चति । देवस्य त्वा 'सवितः प्रभवेखिनोबाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां सरस्वत्यै भैषज्येन वीर्यायात्रायायाभिषिञ्चामोति मन्त्रर्ण। ततः ऐन्द्रपात्रस्य- संसावेणाभिषिञ्चति । देवस्यत्वा० हस्ताभ्यां । इन्द्रस्येद्रियेण निये यशसे बलायाभिषिञ्चामीति मन्त्रण । तदनन्तरं कोसि कतमोसि । कस्मै त्वा तमाय त्या । इति वाज्यद्वयन एजमानस्य हस्तो सम्म. शति । एतनमानहस्तसम्मनिमित्युच्यते । २०० व्यस्ताभिव्याहृतिभिस्तिस्रः सुशहुनोर्जुहोति । तया । भः स्वाहा । भुवः स्वाहा ! सुत्रः स्वाहा यथालिङ्गत्यागो यजमानस्य । अयं व्यस्तव्याहूतिहोमइत्युच्यते । २०१ यजमानो राजसूयधन्मङ्गलनामा हति । पन्त स्माव. यन् । सुश्लोकाइदति सङ्ग्रहोतारम् । सुमंगला३ इति भागदुधम् । सत्यराजाति तत्तारं । एतत्कर्म मङ्गलनामाव्हानमित्युच्यते ॥ २०२ ततो यथालिङ्गमदनि सम्मति । शिरो मे श्रीः । रति शिरः । यशो मुखम् । मुखम् । विषः केयाश्च श्मणि । इति केशश्मणि । राजा मे प्राणो अमृतम् । इति नासिकाम । सम्राट चतुः । इति धदुषी। विराट् श्रोत्रमरिति श्रोत्रं । जिहा मे भद्रम् । इति जिताम् । वामहः इति वाचम् । मनो मन्युः इति मनः । खराड्भानः इति हृदयललाटे ।' मोदाः प्रमोदा पङ्गुलीरङ्गानि त्यङ्गुलीरङ्गानि च । चित्तं मे महः । इति चित्तम् । अभिसन्धाय हृदयम् । बाहू में बलमिन्द्रियम् । रति बाहू । हस्ती में कर्मवीर्यम् इति हस्ती। पात्मसचमुरो मम । ति मध्यशरीरमुरश्च । पृष्ठीम राष्ट्रमुदरमंसी रति पृष्ठमुदरमंसी च । ग्रीवाश्च श्रोण्यौ । रति योषा- श्रोण्यो । अरू परती जानुनी । रत्यरू परनी नानुनी विशामेङ्गानि सर्वतः । रति साङ्गानि । नाभिर्म चितं विज्ञानम् । इति नाभिम् । पायुमै पचितिर्भपत । दति पायुम् । पानन्दनन्दाबांडी मे। रति एषणा । भगः सौभाग्य पसः । रति प्रजननं । बसम्भवतामभिमन्याय ·। श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। अपेत । एवम् यथालिङ्गमङ्गानि संस्पृश्याप उपस्पृति । इदमङ्गसंस्थ- निमित्युच्यते ॥ २०३ प्रथामन्याः प्रत्यवरोहति । जाभ्यां पद्भ्यां धर्मासि । बिशि राजा प्रतिष्ठतीति वाक्यटुंयेन मन्त्रेण । अवमा जति । प्रतितो प्रतितिष्ठामि राष्ट्र । प्रत्यश्वेषु प्रतितिष्ठामि गोषु । प्रत्यङ्गेषु प्रतिष्ठामि पुष्टे । प्रतियावापृथिव्योः प्रतितिष्ठामि यजे । एतत्कर्म आसन्दीप्रत्यवरोहणमित्युच्यते । २०४ अथाध्वर्युराज्याहुतिं जुहोति । जया देवा एकादश । चस्त्रिंशाः सुराधसः । बृहस्पतिपुरोहिताः । देवस्य त्वा धितुः प्रसवे विनोबाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाहुतयो मे कामान् समर्धयन्तु स्वाहा ॥ देवेभ्य इदम् इति यजमानस्य त्यागः । अध्वर्यः पुनराज्या- हुतिं जुहोति । भः स्वाहा । यजमानः भय र न ममेति, यममा. नस्य त्यागः । अथ यजमानो यथालिङ्गमहानि सम्मृति । लोमानि प्रतिर्मम । इति लोमानि । त्वना ग्रानतिरागतिः । रति त्वचम् मांसं म उपनतिः । ति जिव्हाम । धस्वस्थि मज्जा म प्राति । रति मज्जानम् । लोमादीनि मज्जान्तान्यान सम्मश्याप उपस्पृति । इदं लोमादिसम्पर्शनमित्युच्यते ॥ २०५ ततः अयनपते स्विष्टकृतः पुरस्तान्मृत्युपहहोमो भवति । विद्युमि विन ष्टिास वृश्यमे । अग्नीधः सुचावादाय स्विष्ट- कृत्प्रभृति दडान्तः पशुभिः प्रचति । मृत्युयहभक्षुश्च । अथैनान्युरो- डाशान्याचति । ऐन्द्र मेकादशकपालम् । सावित्रं द्वादशकपालम् । धारुणं दशकपालं च । अग्नीत्युरोडाशानाहरति प्रेषित अमीधो दक्षि- नाज्यस्थालीमित्यादिरीत्या व्याहृतिमन्त्रण हधींष्यन्तर्वासादयति । यजमानः यन्मे अग्ने इत्यादिनाऽभिमन्वयते । अषः सप्रेषी वा प्रचारः । अप्रेष इति तु युक्तम् । अतएव होतुरादेशो ऽपि भति अश्विनोरहन्देवयज्यन्द्रियावी भूयासम् सरस्वत्या 'पहं देवयज्यया स्वस्तिमान् पशुमान्भूयासम् । इन्द्रस्य सुचाम्णोहन्देवयज्यया धर्मभा. भूयासम् । एतानि क्रमेण आश्विनसारस्वतेन्द्रयागानां यत्नमानस्यानु- मन्त्रणानि । सर्वेषां यागानामबावत्येव बानुमन्त्रणम् रहामाननान्ते ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । तन्वेण विष्टकाविहान्तम् रस्त्यापस्तम्बोक्तपते पत्र मृत्युग्रहमयः । गर्भिणी बडवामत्र वा ददाति । ततो हविच्छिष्टमुट्ठामयति । चयनपतं मैत्रावरुण्यामितया प्रचर्य वाजिनेनेष्वा अग्नीदीपथानहानि- त्यादि करोति । समुयितेस्त्रयाणां पशूनां गुदकाण्डकपयाजपधारो भर्वात । दिवं धूमो गच्छत्वन्तरिक्षमपृषध्वं स्वाहेत्यहः । यदो- कस्सदा प्रतिधत । सूक्तधाके यथालिङ्गमूहः । श्राज्यभागदेवतानन्तरं अश्विनारहमुतिमनज्जेषम् । सरस्वत्या अहमुन्जितिमनन्जेषम् । देवानामाज्यपानमित्यादि प्रतिषत । त्रीणि समिष्टयजूंषि भवन्ति । यजमानो विष्णुकसान क्रान्त्वा व्रतं विसृज्य यज्ञविमोकान्तं करोति । अथाध्वर्युः स्फयमुदपानं इदयं शूमित्यादि शूलोद्वासनान्तं कर्म करोति इदम् शूनकर्मत्युग्रते ॥ २०६ अथावभृथ्न वन्ति । सामचैव नाहदेवीराप एष वो गर्भ इति चेति बौधायनचरकसौत्रामणीसूत्रात सौमिको ऽवभृथ इति जेयम् । परिभोजनीयान्वेदं च कृत्वा पाणी सम्मश्याग्नीन परिस्तीर्य गार्हपत्यस्योत्तरतस्तृणेषु पानाण्यासायोत्तरर्वेदिसमीपे ब्रह्माणमुपवेश्य , पृष्ठयास्सरणादि करोति । उत्तरदिसमीपे प्रणीतासादनम् । प्रोक्षणी- भिवा संयवनम् । पुराणगार्हपत्ये निर्धापादि । वारुणमेककपालं पुरो- डाशं निर्बपति । मानिनयनान्ते। प्रोतणीरासादय सुवं च मुचं च संमृति पत्रों सवह्माज्येनोदेहि इत्यध्वर्युराग्नीधं मेष्यति । प्रत्युष्टं रतः प्रत्युष्टा भातकोऽग्नेतिनिष्ठेन तेजसा निष्ठपामीहितमन्त्रण सुधमुचोर्निष्टपनम् । पत्रों मनराज्यमवेतयित्वा यजमानं चान्यावे- यित्वा ऽज्यं प्रतिधदुत्युनाति । विष्णसि धेष्णवं धामासि प्रजा- पत्यम् । इत्यनेन मन्त्रेणान्यमभिमन्त्रयते । स्योन ते सदनमित्यादि. मन्त्रेण एककपालमाविः पृष्टं कृत्वा यन्मे पग्ने इत्यादिनानिमन्वयते। भाज्यस्थानी सुखं जुहूं स्फयं बहिर्मुष्टिमेककपातं पुरोडाशं प्रतिवसनीये वाससी सुरायहपात्राणि धालानि शतकृण्णां स्थाली हृदयशूलादी- न्यादाय अन्तरेण चात्वालोत्करावुद्धड्डुनिष्कान्ति । हे सुती अण्णवं पितृणामहं देवानामुत मानाम् । याभ्यामिदं विश्वमे- जसमेति यवन्तरा पितरं मातरज्वेति मन्वय । उहं हिराखा वर- ·९ भीतपदा निर्वचनम् । णश्चकार सूर्याय पन्यामन्तवार । अपदे पारातिपात सतापवता हवया विश्चित् । रत्यनेन वापसा यन्ति । . मामानि गायन्ति । शतन्ते राजन् भिषज: सासमु गम्भोगसु मतिष्टे वस्तु । बाधव दूरे मिति पराक दिनः प्रमुमुग्ध- स्मत् । रत्युवमपो दृष्ट्वा जपन्ति । अपामन्तधितिषन्ति । पर प्रसिद्ध दृश्य यूलेश्वरित्या स्क्येन्दुत्यावोत्य शुण्यस्य चास्य र पन्धा. वित्यादि० वरण को मुन्नेत्यन्तम् शूनानां कर्म करोति सबक समीपे दक्षिणापाणि वायव्यानि मादयति । बट् यहयावादी द्रोणकलशो । एकं शुम्भम् । बशापवित्रादि पतानि भावाणि वायव्या- नीत्युच्यन्ते । १०० यस्से देख वरुण गायत्री छन्दाः पाथः । बसन्मतिपितः। संत एतनाथयो । त्यनेन मन्त्रेण पर्णमयं सावति । यस्त देव वरुण त्रिष्टुप छन्दा: पाशः । तत्रे प्रतिष्ठितः । तं त एतेनावयले । एतावनमन्त्रणा नेययोधम् । यस्ते देख वरुण जगती धन्दा: पास:। वितु प्रतिष्ठितः । संत एतनावयजे रति मन्त्रोणाश्वत्यम् । यस्तै देव वरुणानुष्टुपछन्ताः पाशः ।। पशुषु प्रतिष्ठितः । तं त एतनावयते । रत्यनेन मन्त्रेण शतावृण्णां स्थानी यहाणां दक्षिणतः । तदक्षिणत- सूतष्यों सतन्द्रोणकलो बालानन्यच्च यासोमानिनं तत्सो निद- धाति । एतदवभृतीयवायव्यासारनमित्युध्यते । २०८ पण बर्हिः मासनादि करोति । अत: समृज्य बा. जो तुरः प्रयानानिष्टा पान्यभागाभ्यां प्रपर्य ,बारुणमेपास पूर्वा- धावपराधाचावाय उच्चेर्नुहोति । ते स्विष्ठाति सुवेश तीर्जुहोति । यदेवा देवहेडनं देवासश्चममा अयम् । पग्निमा समादेनसो विश्वान्मज्यत्वंहसः स्वाहा । दिविवाय कमेना ३० । वायुमा तस्मादेनमा विखान्मुश्यावंहसः स्वाहा । यदि मायादि स्वा वयम् । सूर्यों मातस्मादेनसो० मा स्वाहा में बग्नये बायवे सूर्यायेति यानिटं यजमानस्य त्यागाः । यत्यामे यदरखें यासमायोदिद्रिये । यते यदर्थ एनरवतमा 'अयम् । यदेवस्थापि भबिस्याऽवयनमसि स्वाहापनापसयरमममेति स्वागः । .

·. श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । यहापो. अधिया धणेति ‘शपामहे सतो पण नो मुञ्च स्वाहा। वक्षणायेदं न ममेति त्यागः सताः ५ज्याहुतया सौचामण्यवभृथाहुतय वृत्युधान्त । २०९ ततः स्विष्टवादि । अप: सशसंमृज्यापहिषी द्वावन- यानीयजति । समुद्र से मुखं प्रतिष्ठाप्य अधिपूर्व हुत्वा ऽसभ्यं या. मानो ऽनुमन्यते । अवभृानचुम्पुण निचेकसि निचुराण । अध देते. ईवशतमनापाट् । अव मत्यमंत्र्यातम् । उमरानोदेवरीरिणस्याहि । अयमबभृयानुमन्त्रणमन्त्र रत्युच्यते । २१० ततः सुमित्रा न पाप ओषधयः सन्तु । दुर्मिनासस्मै भूयामुः । योस्मान द्वेष्टि ! यं च व द्विष्मः । द्रुपदादिमुमुचानः । स्वितः सात्वी मनादिका पतं पवित्रेणेधाज्यम् । पापः शुन्धन्तु मैनमः । रति द्वाभ्यां :मन्वयामाष्णुत्य शालीनप्सु सम्प्रकीर्य समलिनोप- सिध्यमं विख्यामीति मन्तण यो विसृज्य अन्योन्यं धावन्ति । ततोऽभिषेकादि । सात्वा प्रतिवसनीये वाससी परिधाय उदयन्तम- सस्परि पश्यन्तोन्योतिरुत्तरम् । देवन्देश्नासूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम इत्यादित्यमुपतिष्ठते । प्रतियुतो वरुणस्य पाशः । प्रत्यासो वरुणस्य पाशः । इति मन्त्रेणादकान्तं प्रत्ययति । ततः प्रतिप्रस्थाहरुखो नय। सिसस्तिसः समिधः कुर्धत इत्यादि । अपो अन्वचारिषं रसेन समस. महि । पयस्वां अनिवागमन्तं मा. संसज वर्चसा । प्रजया च धनेन ध | समावर्ति थियो । समुषाः समु सूर्यः । समु विश्वमिदं जगत । वैश्वानरज्योतिर्भूयासम् । विभुं कामं व्यग्नये । एते काम- न्राहक्मीयमुपसिष्ठते । अध्वर्यु: सुवाति जुहोति । भूः स्वाहा । अग्नय इंदम् इति त्यागः । प्रतिसाद पुनरालम्भबाह्मणतर्पणान्तं छत्वा गोपनिले चौतरवेदिके वा उनी उत्तरदिदक्षिण बहिरूपो. वति । यत्कुसौमित्यादिहोम प्रोत्तरर्वेदिके वा । वाग्वादित्ययूपोप- स्थानसमारोपणाभ्यांधानपूर्णाहुस्विरदानञ्चेति । व्रतविमादि पुनरा- लम्भवन ब्राह्मणतर्पणान्ता मलिष्टते त्रिपशुसोनामणी । तदानीमेश असंभवे खो वा हित्य महापित्यजवदनुष्ठानं भवति । याः पुर- साहित्यादि । महापित्याधिभियंत्ये रति प्रल्पः । प्रजापते न - .

·श्रौतपदार्थनिर्षचनम्। स्वतानि यदन्तरिक प्रथिवीमत यामित्युपस्थानान्तं करोति । अयं सोचामणीसम्बन्धिमहापितृयज इत्युच्यते ॥ २११ पथ प्रेलियाद ऐन्द्रपशुवत्सङ्कल्पप्रभृतिः। इन्द्राण काधम पशुमालभते । नात्र समारोप: । सौत्रामाणीनिपशुदिमुद्रास्य यूपं चोद्वास्य वाहनीयस्था द्वादशपदांवदि विमायोतयदि शम्यामानी प्रादेशमानी योनि च करोति ।, नात्र सौमिकी बेदि ने चयनम् । कृषभो दक्षिणा । पूर्णाहुत्यन्तं पुनरालम्भवज ऐन्द्रं पशुं समापयति । अयं सोमामयुत्तराङ्गेन्द्रपधुरित्युच्यते ॥ २१२ तदनन्तरं पुनर्विहत्य पूर्वपदादित्येष्टिं करोति । समातरं गां दक्षिणां ददाति । पुनरालम्भवज ब्राह्मणतर्पणान्सं करोति । रयं सौत्रामण्युत्तरादित्येष्टिरिति गीयते । २१३ तदनन्सरं अग्नोन समारोप्य स्वान्यान्यायतनानि सम्प्राप्य मयित्वा पुग्नीन विहत्याग्निहोत्रं जुहोति । एतावता यन्येन कोकिल- सौचामणीसम्बन्धियजमानब्रह्माध्वनीप्रतिप्रस्थातृणां फाणि प्रतिपादितानि । अथ होत्रमैत्रावरुणायो: काश्वलायनसूत्रानुसारण प्रोच्यते ॥ ऐन्द्रस्य पशोः पश्खिष्ट्यादि सर्व निरूढवदति । आधाहनकाले होता भाज्यभागदेवतावाहनानन्तरं इन्द्रमाइवह । वनस्पतिमाह। देवां माज्यपां इत्यादि प्रहतियत । अधिगुप्रेषे मेधपतये मेमित्यू हः । अधिगुप्रैषात्यर्वमेव प्रयाजाः । पाश्वलायनानुक्तत्वात यजुर्वदोक्तप्रका- रेण । तयथा ये३ यजामहे भूर्भुवः स्वः समिधुरन्द्र उषसामनीले पुरोरुचा पूर्वाधानः । गोभिर्वपावान् मधुना ममज्जन विभिदेवे- स्त्रिंशता बजबाहुर्जघान वृत्रं विदुरो पधारा ३० ॥ १ ॥ वाचष- ट्कार नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः । इति षटकारानन्तरं जपति । ये३ यजमाहे माशंशः प्रतिशूरो मिमानस्तनुनपात्मसियजस्य धाम । गोभिर्वाधान्मधुना समंजन हिरण्येश्चन्द्री मति प्रचेता ३० ॥२॥ वाग्वष । ये३५०सुवरीडितो देवई रिवां अभिष्ठिरा- जुव्हानो हविषा शर्धमानः । पुरन्दरो मघवान्वनमाहुरापातु यज- མེ་ जुषाणा बो३०। । वाग्वष० ॥ ३ ॥ ये३ य० सुधर्जुषाणो बहि.

·१७२ श्रीतपदार्भनिर्वचनम् । रिवार न्द्रः 'प्राचीन सीदत्मविशा पृथिव्याः । उपव्ययाः प्रथमान स्पोनमादित्येर वसुभिः 'सतोषाः स्वाहा ॥४. वाग्वष । ये य० सुरिन्द्र दुसकावण्यो भाषमाना वषाणं यन्तु जनयः सुषवीः द्वारो देवी- रभितो विश्वयन्ती मुशीरापोरं प्रथमानामहाभी 70 वाग्वष । 20 य० सुवरुषासानका हती बृहन्तं पयस्वती सुदूधे शूरमिन्द्रम् । पेश- स्वती सनुना संशयन्तो देवानां देवी यजतः मुरुको arso ॥ . वाम्बपनचेतन्वत रति वचनात् । य० सुवर्दैव्यामिमाना प्रथमा · पुरुचा होताराविन्द्र प्रथमा सुधाचा० । मूर्धन्यजस्य मधुना प्राचीन ज्योतिई निषा वृधाता । वाम्ब० । पत्र याज्यान्त- विसर्गोपः । रतरश्च रेफोति वचनात् । ये पं० सुर्वस्तिमो.देखोई- विषा वर्धमाना रन्ध्र जुषाणा वृषणं न पड़ी। कितन्तुं पथमा परस्वतीडादेखी भारती विश्वतूः३० ३३० ॥८॥ वाग्वष । यो य. मुवस्त्वष्ठा दविन्द्राय शुष्पमपाकाविष्टुर्यणसे पुरुथि । वृषा यजन्त. वयं भूरिश्ता मूर्धन्यजस्य समन देवान्यो३० ॥ ॥ वा । ये। २० सुवर्षनस्पतिरवसृष्टो ने पाशस्त्मन्यासमञ्चन नमिता न देवः । इन्द्रस्य हव्यर्जठरं पणानः स्वाति हव्यं मधुना घृतेनाan० ॥१०॥ पाव । तत पाश्वलायनसूजठितमधिगुमहेन पठति । अधिनुश्चा- पापश्चाशी देवानां मितारी साविमं पशुं अपयंता विद्वांसो यथा হয় অব দ্য মমি সুৱনি বাঘসিনা- रावुते॥ २१४ दशमयानाः पूर्वमनुष्ठिताः। दानीमेकादशेन यति । से यथा ! यो यमुस्लोशानामिन् प्रतिशूर इन्द्रो वृषायमाणो पर- भस्तराधोट् । तमुषा.मधुना हव्यमन्तनमर्धन्यज्ञस्य 'जुबां स्वाहा ब३० वाग्वष । एसे एकादश बापस्तम्बसूत्रपठिता मन्ना: सोनामयोप्रयाखारति लीयन्ते । २१५ अर्थतेषां प्रेषा उच्यन्ते । च यथा । होतायतसमिधे. मिहस्पदेनामाथिव्या पधि । विवो धर्मन मियत आजिष्टरव- बंषीमहान्याज्यस्य होतयंन । ॥ होता यतत्तनूनपातर्माभिर्व- तारमजितमिन्द्रं देवं सुर्विद पर्थिभिर्मधुमत्तमेराशरसेन तेवमा ·तपदार्थनिर्वचनम्। १७३ वस्वाज्यस्य होतयंन ॥२॥ होता यदिडाभिरिन्द्रमिन्द्रिमीडितं मा- सुहानममर्त्यम् । देश देवः सधीयाँ वजहस्तः पुरन्दरो वेवाज्यस्य होमर्यज ॥ ३॥ होमा यतदुर्हिषेन्द्रं निषध्वरं वृषभ नयापमम् । वंमु. भीस्ट्रैगदित्येभिनियुविहिरासढत्याज्यस्य, होतर्यज ॥४॥ होता यमदोतीधीर्य सहो बार रन्द्रमवर्धयन् ॥ मुंप्रायणा विषयन्तामृता- वृधो द्वार रन्द्राय मीढुषे वियन्त्वान्यस्य होतयंज ॥ ५॥ होता यत- दुषे रन्द्रस्य धेन सुदुघे मातरी मही। सक्षातरी न सेजमां वत्समिन्द्र- मवर्धतां वीतामाज्यस्य होतयंज ॥ होता यतढव्याहोतारा भि. बजा सखाया हविषेन्द्रं भिषज्यतः । कवी देवों प्रचेतसाविन्द्राय धस रन्द्रियं बीतामाज्यस्य होतयंज ॥ ॥ होता यक्षतिम्रो देवीस्वाय- स्विधातबोपसम् । दडा सरस्वती भारती मही रन्द्रपबीई विष्मतीर्वि- यन्त्याज्यस्य होतयंज ॥ ८॥ होता पतवष्टारमिन्द्रं भिषनं सुयज्ञ घृश्रियम् । पुरुरूप सुरेतसं मघोनिमिन्द्राय त्वष्टा ददिन्द्रियाणि चत्वाज्यस्य होतयंज ॥ ६॥ होता यदुनस्पति मितार शतक्रतुं धिपानोप्टारमिन्द्रियम् । मध्या ममजन्यचिभिः सुगेभिः स्वाति सध्यं मधुना घृनेन घेवाज्यस्य होतयंन ॥ १० ॥ ततो ऽगिहाला नो अध्वर इत्यादि पर्यग्नये क्रियमाणान्वाह निरूढत् । तदनन्तरं होता যায় স্বাস্থ ও স্বা। মহুল বাশীল মাছ। स्वाहा कृतीनों स्वाहा हव्यसूक्लोना स्वाहा देवा भाज्यपान स्वा- हेन्द्र होगाउनुषाणा इन्द्र वाजस्य वियन्तु होतर्यन ॥१॥ एते' एकादश पापस्तम्बसूत्रहिताः प्रेणा: बोधमशीप्रयानप्रेषा रत्युच्यन्ते । २ ततो निवदाज्यभागधार। ततो पायागे। पावर्ष विमा वृष्भा जनाना मा अष्टोनां पुरुहूत पन्द्रः ।' स्तुतः प्रशस्य- मनसो पदिग्युत्का हरी वृषणायामाकम् । रत्यनुवाक्यामध्वर्युप्रे- पिता मेजावरुणः पठति। होता यक्षदिन्द्र वागस्य छापाया मेदसो पता हविहीतर्यन । अध्वर्युप्रेषिता मेजावरुणो 'ऽनेन प्रेषेण होसार बेति । ये यसुर्विवेषयनमाधिषशा. मानस्तक्षे पुरापार्यादिन्द्र. महः । बहसो पत्र पीपराथा नो नावषयान्समुभये हवार । । वाय ॥ इत्यनया भाज्यया होता यजति । होवमत्रावरुणयोनिः .

·१७४ श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । स्वच्चावाले धपामार्जनं भवति । पुरोडाशयागे । त सधीचीहत यो कृष्णीयानि पा स्यानि निपुंतः खश्चरिन्द्रम् । समुद्रं न सिन्धव उक्य- शुष्मा उसुव्यवहिर' प्राविशन्तो३म् । इत्यनुवाश्यां मैत्रावरुणस्य । होता यतदिन्द्रं पुरोडाशस्य जुषतां हविहांतर्यज । इत्यनेन प्रेषण होतारं प्रेश्यति । ये यजामहे भूर्भुवः सुधः सत्यमित्तववाओं अन्यो अस्तीन्द्रदेवो न मा ज्यायान् । अहहि परिशयानमर्या वासजो अपो अच्छा समुद्रां स्व३ । वाग्वष । होता ऽनया याज्यया यत. ति। अथ स्विष्टकृतः स्वामीडते अजिरं दूत्याय हविष्मन्तः सदाम- मानुषासः । यस्य देवैरासदो बर्हिराग्नेहान्यस्मै मुदिना भवन्तो३म् । इत्यनुवाया। होता यक्षदग्निं पुरोहाशस्य जुषतां हविहीतर्यज । अनेन प्रषेण होतारं प्रेति । ये३ य० सुधरग्नि" तुरीति सुदृशं रणन्तो नमस्यामस्त्वेड्यं जातवेदः । त्वां दूतमरति हव्यवाहं देश प्रणवचमृतस्य नाभाऊ३० । बाघ । अयागे । मनोसाय हविषो. पदीयमानस्यानुग्रहीत्यध्वर्युप्रेषिता मैचावरुणो ऽभिहिष्कृत्य त्वं हाग्ने प्रथमो मनोति सूक्तमन्याह । ततः प्रससाहिषे पुरुहूत शनन ज्येष्ट- स्ते शुष्म रह रातिरस्तु इन्द्राभरदक्षिणेनाप्रमूनि पतिः सिन्धूनामसि रेवतीनो३म् । इति पुरोनुवाक्या मैत्रावरुणो वदति। होता यदिन्द्र छागस्य हविष भादवा एभः। घस्तावन० करदेवन्देवो मुषतां हविहीतज । इत्यनेन होतारं प्रेणति। ये३ य० सुवः सशेषधमधि- धायुबमस्मै हित जननाषाडिन्द्रतव्यम् । पता च नो मघोनः पाहि सूरीनाये चनः स्वपत्या दुषे धा३ ३३० । वाग्वषा । होता ऽनया याज्यया यजति । ततो देवेभ्यो वनस्पने होंषीत्यादिषनस्प- तिया निरूवत् । देवं बर्हिरिन्द्र सुदेवं देवरिवस्तीण बहिर्व- यामवर्धयनुहोईतां प्राक्तो त रायाबहिष्मतोत्यगासुवने वसु- धेयस्य घेतु यज ॥ १॥ देवीदाररन्द्र संघाते दीडीयोमत्रवर्धयधावत्सेन तरुणेन कुंमारेण च मीविता पाओ रेणुकाट नुवन्तां धसुधने बसु- धने वसुधेयस्य वियन्तु यज ॥ २ ॥ देखी उपासा नक्जेन्द्रं यजे प्रयत्य. हुतान्देशर्विशः प्रायासिष्ठा सुप्रीते सुधीते अभूतां धसुधने व्वसु- धेस्य बीतां यन । ३॥ देणे नोष्टी वसुधिती देमिन्द्रमवर्धव - ·प्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १७५ सामयाव्यन्याधाषा स्यान्यावामीद्वसुधार्याणि यमानाय शि- जिते धसुचने वसुधेयस्य बीतां यज । । । देषी बाहुती दुधेसुदुधे पयसेन्द्रमबद्धतामिषमूर्जमन्यावाहोत्सरि सपीतिमन्यानवेन पूर्व दयमाने पुराणेन समधातामूर्जमोहुनीवसु धार्याणि यजमानाय शिविते धधने वसुधेयस्य बीतां यस ॥ ॥ देवा देव्या होतारा देवमिन्द्रमधर्धतार हताघशरसावाभाठी सुवार्याणि यजमानाय शिविता वसुः यस्य वीतां यन ॥ ६ ॥ देवी स्तिमिस्तितो देशः पििमन्द्रमबंधयवसबढारती दिवसर्यजसरस्वतीरावसुमति सहा. न्यसुधने वसुधेयस्य वियन्तु यन ॥ ॥ देव इन्द्रो नराशसस्त्रियरूश. स्विबन्धुरो देवमिन्द्रमवधयच्छतेन शिलिपृष्ठानामाहितः सहस्रेण प्रब.. ससे मित्रावरुणे दस्यु होचमहतो बृहस्पतिस्तोत्रश्विनाधर्यवं धसुखने धसुधेयस्य पीतां यजः ॥ ८॥ देवन्द्रो वनस्पतिहिरण्यपा-मधुशाख: सुपिप्पलो देमिन्द्रमार्धशिमयेणाप्रादान्तरितं पृथिवीप्रश्नीम- धमुधेयस्य वेतु यज ॥ ६ ॥ देवं बहिबारितीनां देवमिन्द्रमवर्धयत्स्वा- मस्थामन्त्रणासवमन्यावहाँध्यभ्यभमुखने वसुधेयस्य वेतु यज ॥ १० ॥ देवो अग्निः स्विष्टभटेवमिन्द्रमवर्धर्यात्स्वष्टं कुर्वनिस्वष्टस्विष्टमा करोतु नो वसुवने वसुधेयस्य वेतु यन ११ ॥ एते एकादशानुयाज- प्रेषाः । एषामेकैकेन मैत्रावरुणो होतारं प्रेति होता एतरेव पैर्य- नेत्यस्य स्थाने वषट्कारं कृत्वा यजति । एवं सति प्रैषाएव याल्या अनिमदोत्यादिप्रेषे यथादेवमूहो भवति । अन्यत्सवं निरूवात एतावत्कर्म मात्रामणीपूर्व केंन्द्रपशुरित्युच्यते ॥ २१ अधादित्येष्ठिः । तत्रादितिर्देवता । बरुद्रअम सामिधे. निप्रभृति सर्व प्रतियत् । पदितिर्न उहत्विति प्रधानस्यानुवाया। महीमषु मातरं सुव्रतानामिति याज्या । दति विषेषः । इतीयं सोचा- मणीपूर्वाङ्गादियोरिति गीयते ॥ २१८ अथ विपशोः । पश्विष्ठग्निप्रणयनमन्यनानि पूर्ववत । पावाहनकाले । पाज्यभागावाहनानन्तरम् । अविनावाश्वत । सर- स्वतीमावह । रन्द्रमारबह । धनस्यतिमात्यहत्यादि पूर्वतेत एतत्सौ.. जामणोदेवतावाहनमित्युच्यते ॥ D ·.. श्रोतपदार्थनिर्वचनम्। १ यशब्दान्तः प्रेत्रावरुणो होतारं यति । वषट्कारा- साभियोज्याभिहाता यति होता यसमिधाग्निमिडस्पदेऽखिनेन्द्र सरस्वतीमको पूछो नमो धूमेः कलर्भपनं मधु शनने तबन्द्रियं पयः सोमः परिभुता घृतं मधु वियवाज्यस्य होतयं ॥ १॥ यय० सुवः ममिदी मिश्विना तप्तोधी विराट् सुतः । दुहे धेनुः सरस्वती साम शुमिहेन्द्रियाश्व३० ॥१॥ वाष । होता यससननपात्स. रस्ववियो, न भेषवं पन्या मधुमता भापखिनेन्द्राक्ष वीर्यम् । बदररूपवासाभिष तोलभिः पयः सोमः परिसुप्ताक्षियनवाज्यस्य होतयं ॥२॥ येण्स्ववस्तननपाता भिषणा मुखिनोभासरस्वती मध्वारनाश्मीन्द्रियमिन्द्राय पथिभिवंहान्यो३० ॥२॥ एते प्रषावाज्ये वसिष्ठादिभिवानाम् । हाता यसवराशसंचनग्नहुं पति मुराये भेषवं मेषः सरस्वतीभिषयोन चन्द्रिमश्विनोपा रन्द्रस्य धीर्यम् । बदरक- पवियन्त्वाज्यस्य होतयंज ॥ २ ॥ ये0 सुरिन्द्रायेन्दुसरस्वती नरा. सश्सेन पानाहुः । अधातामश्विनामधु भेषजं भिषजासुता sain. ॥ २॥ भाग्वष । एते प्रेषयाज्ये वसिष्ठादीनाम् । होता याविहडित भाजुम्हाना सरस्वतीमिन्द्र बलेन वर्धयवृषभेणगन्द्रियश्विनेन्द्राय धीर्यम् । यः कर्कन्धुभिर्मधुलाजेनमासरं पयः सोमः वियन्त्वाव्यस्य हेरसर्यन ॥३॥ येण्तुवरामुव्हाना सरस्वतीन्द्रायेन्द्रियाणि वीर्यम् । रहाभिरश्विना विष समर्न में रयिं वधू । पाष । होता यहिः मुष्टरोमा पेमदाभिषामायाभिषजाविनाखामिशुमती भिषक धेनुः सरस्वती भिषक् । दुहरन्द्राय भेषनं पयसामः वेत्था- ज्यस्य होवयंज ॥४॥ ये सुवरश्विना नमुः सुन सोम शुक्र परि- सुता । सरस्वती तमाभादहिन्द्राय पातशाश्व३० - बा॥ ४ ॥ होतायतद्गुरोदिशः कवयो नव्यवस्वतीरश्विभ्यां न दुदिश न्द्रो न रोदसी दुघे दुहे कामान्सरस्वयश्विनेन्द्राय भेषजम् । शुक्रन न्योति- रिन्द्रियं पयः सोमः वियन्स्वास्यस्य होतयंज। 20 नव्यवस्वतीश्विभ्यां न दुरोदिशः । रन्द्रो न रोदसी दुधे दुहे कामा. नसरस्वतीवा॥ ॥ ५॥ वाग्वष । होता यत्सुपेशसोये न दिवा- विना सज्नजाने समनाते सरस्वत्या विषिमिन्द्र न भेषजम् । सुवः कापण्यो ·. श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । १७७ श्येनो न रनमा हुदा पयः सोमः०वीतामायज i६॥ येसुवरुषासा- नक्तमश्विना दिवेन्द्र सामिन्द्रियैः । संजाना सुपेशसा समजाते सरस्वत्यावी30 1.६ ॥ वाग्वष० ॥ होता यत्नवव्या. होतारा भिष- जाश्विनेन्द्र न नारशे विधानक्तं न भेषजैः । शूष सरस्वती भिषक मीसेन दुरु इन्द्रियं पयः सोमःवीतामार्ण्यन ॥ ॥ येसुवःपातं नो अविना विषा पाहि नक्तं सास्वति । दैव्या होतारा भिषमा पात. मिन्द्रश्सच्चसुताश्व३० ॥ ७ ॥ वाग्वष । होता यत्तिसोदेवीनभेषवं प्रर्यास्वधातवापसोरूपमिन्द्रे हिरण्ययमश्विनेहा न भारती वाचा भर- स्वती महान्द्रायदधुरिन्द्रियं पयः सोमः विवन्त्वार्यज ॥ ८ ॥ ये सुवस्तिमस्त्रंधा सरस्वत्यश्विना भारतीडा । तीन परिसता सोम- मिन्द्राय सुषधुर्मदां३ वैौ३० ॥८॥ होता. यतत्वष्टारमिन्द्रमश्विना भिषजं न सरस्वत्योजो न जूतिरिन्द्रियं वृको न रभसो भिषक् । यशः सुरया भेषज श्रियानमासरं पयः सोम वेत्वाज्य० र्यज ॥ ९ ॥ सुपर- विना भेषजं मधु भेषजं नः सरस्वती। इन्द्रे त्वष्टा यशः श्रियरूपररूप- मधुस्सुतार३ वा३० ॥ ९ ॥ वाग्वष० । होता यतद्वनति मितारण शतक्रतुं भीमं न मन्यु राजानं व्याघ्रं नमसाश्विनाभामम् । सरस्वती भिगिन्द्राय दुह दन्द्रियं पयः साम0 वेत्वाज्य० र्यन ॥ १० ॥ ये सुवर्यतुयेन्द्रो धनस्पतिः शशमानः परिक्षता कोलालमश्विनां मधुवुहे धेनुः सरस्वती ३३० ॥ १० ॥ वाग्वष । एते त्रिपशोरनुयाजानां प्रेषा याज्यासहिता उक्ताः एते मन्ता वयमाणावकादशी याज्यास्त्रि प्रयाजयाज्याप्रेषी च प्रैषारत्यच्यन्ते । २२० ततो मैत्रावरुणो ऽमिहासा 'नो अध्वर इत्यादिपर्यग्नये क्रियमाणाधान्याह । ततो होता देव्याः शमितार उत.मनुष्या इत्यादि वाक्यरूपमधिगुसंज्ञऊ यथार्थमाश्वलायनसूत्रोक्ताकारणाहेन पठति । होता अभ्रिगुं पठित्वा अधिगुश्चापापश्चोभी देखाना शमितारौ ताधिमं पशु पयतां प्रधिद्वारसा यथायथास्य अषणं तथा तथा । पति निर्जपति । ये सुवर्गाभिन सामश्विना मापरेण परिष्कमा । समधाता मरस्वन्या स्वारेन्द्र सुतं मध३ वौ३० ॥ ११ ॥ धाग्य । हाता वत्यमाणप्रेषेण प्रेषितो ऽनया याज्यया यति । म यो यथा ।

·- १७८ मौतपदार्थनिर्वचनम् । होता यतग्नि५ स्वाहा Sऽज्यस्य सोकाना स्वाहा मेवसां पृथक स्वाहा छागमश्विभ्या. स्वाहा मेघश् सरस्वत्यै स्वाहमिन्द्राय सिर हाय सहन्द्रिय स्वाहा ऽग्नि न भेषनस्वाहा सोमिन्द्रियं स्वाहेन्द्र सुत्रामाण वितारं वरुणं भिषन पतिं प्रियम्यायो न भेषजम् । स्वाझ देवा भाज्यपान स्वाहा ग्नि होताज्जुषाण अग्निर्भषनं पयः सामाधयन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥ ११ ॥ पान्यभागा- नन्तरं पायागो भवति । अश्विना हविरिन्द्रिय.नमुचेधिया सरस्वती। पाशुक्रमासुरासुममिन्द्राय जधिरोम् । इति साबामण्याविनानु- वाति गीयते । २२१ होता यक्षश्विनौ लागस्य वपाया मंदसो जुषता हवि- हातति प्रेषेण होता मैत्रावरुणः प्रेष्यति येसुवर्यश्विना सर. स्वती हविषेन्द्रमवर्धयन् । स बिभेद बलं मघं नमुना वासुरे सचा वैौ३० ॥ वाष० । अयं पुरोनुवाक्याप्रभृतिः सौबामण्याश्विनयाग इत्युच्यते । २२२ यमश्विना सरस्वती विषेन्द्रमवर्धयन् । म बिभेद बलं h नमुवा वासुरेसचे।३ इति पुरोनुवाक्या। होता यतत्सरस्वती मेषस्य धपाया मेदसा जुषतां हविहांतर्यज । रति प्रेषः । येसुधर्य- मश्विनाए, यत । सं बिभेद बलं मघम्सचा३ ब१२० । वाम्ब० । अयं सोनामणीसारस्वतयाग ति गीयते । २२३ तमिन्द्रं पशवः सचाविनाभा सरस्वती। दधाना अभ्य- हविषा यर्जामांन्द्रयोमः । इत्यनुवाक्या। होता यतदिन्द्र वृष्णोर्म पम्य पाया मेदसो जुषताहविहीतर्यन । रति प्रेषः येसुव. रश्विना हविरिन्द्रियं नसुधिया सरस्वती। आशुक्रमासुराद्वसुममि- न्द्राय जधिरा स्वा३० । वाग्वष । ति याज्या। अयं सोनामणी- प्रधानन्द्रवपायाग इत्युच्यते । वपायागानन्तरं चात्वाले मार्जयित्वा यहः प्रचन्ति । युव” सुराममश्विना नमुचा वासुरे सचा । विपिपाना शुभस्मती रन्द्रं कर्म स्वावताम३ । उपमृक् प्राश्विनमहानुपाति गीयते । २२५ होता यक्षदखिना सरस्वतीमिन्द्र मुनामामिमे सीमा: नपत हधि ·- औतपदार्थनिर्वचनम् । मुरामाणश्छागर्न मेरभैः सुताः शष्यैर्न ताकामिलाजमहस्वनीम- बामासरेण परिष्कृताः । शुक्राः पर्यस्वन्तोमृताः प्रस्थिता वो मधुश्चुत. स्मानविना सरस्वतीन्द्रः सुचामा त्रता जुषन्ता सौम्यं मधुं पिबन्तु मवन्तु वियन्तु, सोमहोतर्यज । अयमाश्विमयहप्रैष रत्युच्यते । २२६ ये० सुधः यु मध पितरावश्विनोभेन्द्रवितं कर्मणावर सनाभिः । यत्सुरामं व्यपिबच्छचीभिः सरस्वती स्वामघवनभीष्णा द्वौ३० । पावसुरासुतस्थाय बीही३ चौ३० । इत्यनुवषट्कारः । एतया. ज्यान्तं कर्म पाखिनसोचामणीयहप्रचार रत्युच्यते । २२७ होता अग्निष्वासाः पितर एह गच्छनि तिमुधिभिः प्रत्यङ्मुखः संयन्ती स्थालीमुपतिष्ठते । एतत स्थाल्युपस्थानमित्यु- च्यते । २२८ अथाङ्गयागः । स त्वंहाग्ने प्रथमो मनोति मतं सामि- धेनीषन्मनावरुणान्याह । अश्विना गोभिरिन्द्रियमभिऊये बलम् । हविषेन्द्र सरस्वती यजमानमवर्धयोम३ । इत्यनुशाक्या । होता यश्विनी छागस्य हविष प्रात्ताम् एभः । घस्तानन करत एवा. श्विनी जुषेता हविहीतर्यज । दति प्रेषः । ये सुवस्ता नासत्या मुपेशमा हिरण्यवर्तनी नरा। मध्य वसाहोमार्थमवसायोत्तराधं पठति । सरस्वती हविष्मतीन्द्रकर्मसुनावताइ धो३० । धागा । अयमाश्विन- हविःप्रचार रत्यच्यते। २२९ ता भिषजासुकर्मणा सा सुदुघा सरस्वती। सत्रहीं शत- तुरिन्द्राय वधुरिन्द्रियोमा । इत्यनुवाक्या । होता यतन्मेषस्य हविष पादाभः । यस्ताचनम० करदेवेन्द्रःसरस्वती सरमती जुषनां हवि- हातर्यज । इति प्रेषः । ये०सुखस्ताभिषमा सुकर्मणामा सुदुधा सरस्व- ती । स एनहा शतक्रतुरिन्द्राय दधुरिन्द्रियां ३ वौइ०i वाग्वष । अयं सारस्वतहविःप्रचार इत्युच्यते ॥ २३० ता भिषज्ञा सुकर्मणा सा सुदुधा सरस्वती । मत्रहा शत- क्रतुरिन्द्राय दधुरिन्द्रियोम। होता यक्षविन्द्रं कृष्णेर्मेषस्य हविष प्राद०एमः । घस्साचन करदेवेन्द्रो जुषता विहीतर्यज रति प्रेषः । ये३० मुधरश्विना गोभिरिन्द्रियमभियि बसम् । हविषेन्द्र सर- ·-- श्रीसपदार्थनिर्वचनम्। स्वती यनमानसंवर्धया३ न्यौ । वाखष । रति याज्या । अयमेन्द्र हवि:प्रचार वत्यु ॥ २३१ धनस्पतिमागे स्विष्ठात्कार देवतानिगमे यथार्थमहः । पुरोडाशानां प्रैषाभाषात. अप्रेषित पव होता यति । य इन्द्र रन्द्रियं वधुः सविता वरुणो भगः । स सुजामा हावापतिर्यनमानाय सश्चता- म३ । हतिवमामनुवाक्यां पठति । येसुरिन्द्रं सविता वरुणो दध- दाजमानाय दाशुषे । पादत्त नमुचेर्वसु सुनामा.बििन्द्रयां amon चाय । ति याज्या। अयं सात्रामण्यनेन्द्र पुरोडाशयाग उच्यते ॥ २२२ सविता धरुणा दधत्सुनामा बलििन्द्रयोम३ । रस्यनु. वाक्या । ये सुवः सवितारं वरुणः चमिन्द्रियं दधुः १० ग्वधाना यज्ञमाशता३ वौ ३० । नाष । दति याज्या। अयं सोचामण्या- माविनपुरोडाशयाग उच्यते ॥ २३३ वरुणः समिन्द्रियं भगेन सविता श्रियम् । सुजामा यशसा बलं दधाना यजमाशतोमः । इत्यनुवाक्या येसुधर्वरुणं य रन्द्र रन्द्रियं दधु० यजमानायसश्चता वा ३० वाम्ब० । इति याज्या। अयं सौत्रामण्यङ्गवारणपुरोडाशयाग उच्यते । २३४ पशुभिः प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरन्तीति वचनाधिः प्रचारा. नन्तरं पुरोडाशप्रचारः । अथानुयाजाः । देवं बर्हिः सरस्वती सुदे. मिन्ने अश्विना तेनो न चारयोहिंषा दधुरिन्द्रियं वसुवने वसुधे. 'यस्य वियन्तु यज ॥ १॥ देवोारो अस्तिना भिषजेन्द्रसरस्वती प्राणं न वीर्य न सिद्धारो दधुरिन्द्रियं वसुविधन्तु यज ॥ २ ॥ देशी उषासा. वश्विना भिषजेन्द्र सरस्वती बलं. न वाचमास्य उपाभ्यां दधन्द्रियं वसुर्णवयन्तु गज ॥ ३०॥ देवी नोष्ट्री अखिना मुंजामन्द्रसरस्वती श्रोनं न कर्णयोर्यशी जोष्टीभ्यां दधन्द्रियं वसुवर्णवियन्तु एन ॥ ४ ॥ देधी ऊर्जाहुती दुघे सुदुघे पयसेन्द्रसरस्वत्यशिना भिषना शतशुक्र न ज्योतिः स्तनयेराहुती धत्त इन्द्रियं वसुधीतां यन ॥ ५॥ देवा देवानां भिषना होताराविन्द्रमश्विना पटुका सरस्वतीविधि न हृदयात होतृभ्यां वधुरिन्द्रियं अमुवीतां यन ॥६॥ देवीस्ति- सुस्तिक्षी देवी सरस्वविना भारतीहा शूषं न मध्ये नाभ्यामिन्द्रा.

·औतपदार्थनिर्वचनम्। १८१ यदधुरिन्द्रयं वसुश्नेवियन्तु शन ॥ ७॥ देव इन्द्रो नराशमस्विव- रूयः सरस्वत्याश्विभ्यामीयतेग्यो रेतो नरूपममृतं निमिन्द्राय त्वष्टा ददिन्द्रियाणि वसुवियन्तु यज ॥ ८॥ देष इन्द्रो वनस्पति- हिरण्यपर्णा अश्विभ्या५ सरस्वत्या: सुपिप्पल. न्द्राय पद्यते मध्योजो न तिमृषभो न भामं वनस्पतिनों दधदिन्द्रियण सुर्णवयन्तु यज ॥ ॥ देवं बहिबारितीनामध्वरे स्तीकश्विभ्यामर्णमदाः सर- स्वत्या स्योजमिन्द्र ते मंदईशायै मन्युशाजान बहिषा:' दधुरिन्द्रियं वसुवियन्तु यज १० ॥ देवो अग्नि: स्विष्टदेवान्यताथा यथ होताविन्तुश्विना वाचा वाच सरस्वतीमग्नि..सोम स्विष्टा- स्विष्ट, रन्द्रः सुत्रांमा सविता धरुणो भिगिष्टो देवो वनस्पतिः स्विष्टा देवा प्राज्यपा दृष्टो अग्निरग्निना होता होने स्विष्टायो न वर्धान्द्रिशमूर्जमचिति स्वधां वसुवियन्तु यज़ ॥ १९ ॥ एते एंका- दश विपश्खनुपानप्रेषा उच्यन्ते । २३५ पोषामकैकन क्रमेण मैत्रावरुणो होतारम्नति । होता एतैरेव यजेत्यस्य स्थाने वषटकारं कृत्वा क्रमेण यजति । अग्निमा होसारमवृणीताय सुता मुतो यजमानः पचन्यक्तीः पचन्युरोडाशाम् राहुन ग्रहान राहुबग्नयाज्यं राहुन्सोमायाज्यं बधचश्विभ्यां छागसर. त्याइन्द्राय बधनत्सरस्वत्यै मेमिन्द्रायश्विभ्या बनिन्द्रायर्षभमश्वि- भ्या सरस्वत्यै सूपस्या अदा देवो वनस्पतिरभवदान चान्येन सोमा. याज्ये नाश्विभ्यां लागेन सरस्वत्याइन्द्राय सरस्वत्यै मेघेणेन्द्रायाश्विभ्या.' मिन्द्रायर्षभश्विभ्याए सरस्वत्या अतस्तामेदस्तः प्रतिपचताग्रभीषुर- योवृधन्त हरपातामश्विना सरस्वतीन्द्रः सुत्रामा वृत्रहा सोमान्सुराम्बा उपोक्यामदानौद्वीमदा अदवीवृधन्ताम्त्वामा भर्षियर्षीणां म पावृणीताय मुतामुती यलमानो बहुभ्य आमनथेभ्यः । एषमे- देसूक्ता३ महि । अनेन मैत्रायणो होतारं प्रेष्यति अयं सोनामणी. सहवाकप्रैष उच्यते । श६ अनेन प्रेषेण प्रेषिता होता मुक्तधाकं पठात । तत्र विशेषः। भाज्यभागदेवतावाहनानन्तरम् । अश्विनाविदं हविरजुषेसामवीरता महो ज्यायोकाताम् । सरस्वती विनुषताधीवधतमहो ज्यायोमत। तु ·१८२ औतपदार्थनिर्वचनम् । इन्द्र रदं हविरजुषताकृत । वनस्पतिरिदमित्यादि निरूठवत । पण मात्रामण्यपितृयज्ञः । तलकार: सर्व पाश्वलायनोक्तः लुप्तनपेल्या- खलायनधचनार्माय रडामोत्यादिजपानां लोपः बेह प्रादेश इत्या- दिना प्रादेशकरणादिनिषेधश्च । दक्षिणामुस्तिष्ठन् अभिहित्य:- शन्तसत्वानिधीमहीत्यूचं 'जिरनवानमन्वाहताः मामिधेन्योभवन्ति । तृतीयप्रणवेन सह पा३वह देवान्यितॄन्यजमानायेत्यस्यानुषङ्गः । भान्य- भागदेवतावाहनानन्तरं सामं पितृमन्तमा३यह । पितृन्वहिवाश्यह। पितृनग्निध्वात्तानाइवह । देघा आज्यपा प्रा३वह । अग्नि कव्य- वाहनमावह । दयावाहने विशेषः । सीबहोतरित्यध्वर्युणोक्त तूष्णी निरसनोपवेशने करोति । मुगादापने विशेषः । ईळामहै देवान्पित. नोळेन्यानित्यादि । हिज चत्वारः प्रयाजा भवन्ति । उत्तमप्रयाजे विशेषः । येसुवः स्वाहाऽग्नि स्वाहा सोमं स्वाहा सोमं पितृमन्तं स्वाहा पितॄन्वर्हिषदः स्वाहा पितॄनग्निष्वात्तान् स्वाहाग्नि कव्यथा- हन स्वाहा देशन पितनाज्यपानित्यादि । प्रानो अग्ने सुकेतुनेत्याग्ने- याज्यभागस्यानुवाश्या। त्व५ सोममहेभगमिति सौम्यस्यानुशाक्या । जुषाण इत्यादिभयोः पूर्वधनान्ये । अनयोग्नुवाक्ययाविपदसत्वात रमावान्यभागी जीवधतावित्युच्यते । २३॥ त्व' सोम प्रचिकितो मनीति त्वया हि नः पितर: सौम्पूर्व इति च द्वे ची एकानुवाक्या भवति ध्यधामनबानम् । '० सुकः सामं पितृमन्तं स्व सोमपिभिः संघिद्वानो० रयीणा स्वधानमः । इति सोमस्य पितृमतो याज्यानुवाक्ये । बर्हिषदः पितर अत्यागिनि पाहं पितनत्मविया अधिसीति च पूर्वपदनुवाश्या । उपहूताः पितर। सोम्यारा इति यान्या। इति पितृणां बर्हिषदाम् । अग्निष्वाता पितर एह गच्छतेति ये अग्निवात्ता येऽग्निवाता दर्शत च मिलित्वा ऽनुशक्या। वन्याय दुग्ध इत्यानियाज्या । इति पितृणा- मग्निष्वात्तानाम् । 'याज्याचा दी ये स्वधामह रति ये यजामह दत्यस्य स्थाने प्रयुज्यते । अवघ्राणभक्षणम् । सुमन्दशं त्वा समित्या- दिनोपस्यानादि सर्व चातुर्मास्यान्तर्गतपितृमेधण्द्वति । इन्द्राय वयो- धमे पविषष्टादि सर्व निरूठवत् । भाज्यभागावाहनानन्तरं इन्द्र ·. श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । अयोधसमावह । वनातमित्यादि निरूढवत । प्रयाजेषु विशेषः । होतायविडस्पदे समिधान महाशः सुषमिटुं वरेण्यमग्निमिन्द्र धयोधसम् । गायत्रों छन्द इन्द्रियं यावं गां पयोदधद्वेवाज्यस्य होत. यज ॥ १॥ ये सुवः समिद्वो अग्निः समिधा सुमिद्धो वरेण्यः । गायत्री छन्द रन्द्रियं अधिर्वियोदधा३० । are होतायतच्छु- चित्रतं तनूनपासमुदिदं यं गर्भतिर्दधे शुर्चािमन्द्रं अयोधसम् । सब्णि छन्द्र दन्द्रियं दित्यवाहं गां वयोवद्वेयंज ॥ २॥ येसुधस्त- नूनपाच्छुचिततस्तनपाच्च सरस्वती । उष्णिहं छन्द इन्द्रियं दित्यक्षा. हौवयोवधू३ । वाम्ब० । द्वितीयप्रयाजप्रेषयाज्ययासिष्ठादिषु तदि- सरेषु च प्रवृत्तिः । अन्यस्यानुक्तत्वात् । होतायतदीडेऽन्यमीडितं वह तमिहाभिरीडा सहः सोमिन्द्रं क्योधमम् । अनुष्टुभं छन्द इन्द्रियं निवासी गौर्वयो दधद्वेयज ॥ ३ ॥ येण्मुरिताभिरग्तिरीयः सोमो देशोषमयः । अनुष्टुप्छन्द इन्द्रियं त्रिवत्सो गौर्वयोदधा३० । धाग्य० ॥ ३ ॥ होतायतत्सुर्हिषदं पूषण्वन्तममर्त्य सीवन्तं बर्हिषि प्रियेऽमृतेन्द्रं क्योधसम् । बृहतीछन्द इन्द्रियं पञ्चाविं गां क्योदधद्वे यस ॥४॥ ये सुधः सुबहिरग्निः पूषण्वाश स्तीण बहिरमर्त्यः । बृह- तीछन्द इन्द्रियं पञ्चाधिवियोदधौ३० । वाम्ब० ॥ 8 ॥ होताय- चढावस्वती: सुप्रायणा सतावृधो द्वारा देवीहिरण्ययोब्रह्माण इन्द्र बयोधसम् । पंक्तिश्छन्द रहेन्द्रियं तुर्यवाहं गां क्योदधद्वेण्यम ५ ॥ ये मुर्दुरी देवीर्दिशी मही ब्रह्मा, देवो वृहस्पतिः । पंक्तिश्छन्द दहे- न्द्रियं तुर्यधाइौर्वयादवा३० । वाख० ॥ ५॥ वायत्तत वाहं गां बदधयंज ॥ ६ ॥ ये०सुवरूषेयहा सुषेशसी विश्वे देवा अमयाः त्रिष्टुप छन्द 'एन्द्रियं पष्ठवाडगौर्वयोधा३० • arrao • ६ ॥ होता. यक्षत्मचेतसा, देवानामुत्तमं यश होतारा दैव्या की सयुजेन्द्रं धयोध- सम् । विगनं छन्द रहेन्द्रियमनवाहं गां वोदधद्वेष्यंन ॥ ७॥ ये.. दैव्या होतारा भिषजेन्द्रेण सयुनायुजा। जगतीचन्द दहेन्द्रियमनड्वान् । गौर्वयाधः३० ॥ ७ ॥ वाम्ब० ॥ होतायतत्पशस्वतीस्तिस्रो देवीहि. रण्ययीभारतीयहतीमहीः पतिमिन्द्रं वयोधसम् । विराजं छन्द इन्द्रियं धेनुं गां वयो ददेवाज्यस्य होतयंज ॥ ८ ॥ ये३०सुस्तिम रडा पर- ।

·१८४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । स्वती भारती मरुतो विशः । विराट् छन्द इन्द्रियं धेनुगा योध- |३० ॥ ६ ॥ वाव होतायतत्सुरेतसं त्वष्टारं पुष्टिवर्धन कपाणि बिभ्रतं पृथक् धुष्टिमिन्द्रं क्योधमम् । दिपदं छन्दन्द्रियमुक्षाणं गां यो दधद्वे ॥ ९ ॥ ये३०सुधरस्वष्टा तुरीयो अद्भुत इन्द्राग्नी पुष्टिव- धमा । विषाच्छन्द इन्द्रियमुना गी ने अयोधू|३० ॥en arra- ब० ॥ होतायततातुं हिरण्यपर्णमुक्यिन रशनां विधतं शिं भगमिन्द्रं वरोधसम् । ककुभं छन्द इन्द्रियं वशां सेहतं. गां न धयो- बढे० ॥ १० ॥ येसुधः शमिता नो वनस्पतिः सवितः प्रमुवन भगम् । ककुपछन्द रहेन्द्रियमुक्षागार्नवयोदधा३० ॥ १० ॥ वाष ॥ ततो मैत्रावरुणस्यानिहीता नो अवर इत्यादि पर्यग्निकरणानुवचनं निरू- কম্ব। নই: রাসিনা আমমিন্যাবি যুষ। ননা मैत्रावरुण एकादशं प्रयाजप्रैषं पठति । स यथा। होतायत्तत्स्वाहा. कृतीरग्नि रहतिं पृथग्यरुणं भेषजं कविं तमिन्द्रं बयोधसम् । अतिच्छन्दसं छन्द इन्द्रियं वृहदृषभं गां वयो दधद्वे ॥ ११ ॥ येश्य०सुवः स्वाहा यज्ञं वरुणः सुतत्रो भेषजं करत । अतिच्छन्दा- श्छन्द इन्द्रियं वृहदृषभो गो यादध:३० ॥ ११ ॥ वाम्ब० ॥ भाज्यभागप्रचारो निरूढवत् । अथ वपायागः । वसन्तेनतुना देवा वसस्टिक्तास्तुतम् । रयन्तरेण तेजसा हविरिन्द्रे क्योदधाम् । एयमनुवाक्या । होतायतदिन्द्र क्योधसं छागस्य धपाया मेदसो जुषता हविहीतर्यज ॥ अयं प्रेषः । त्ये३य सुवस्प्रेिण देश अतुना स्तुतम् । बृहता यशसा बल हविरिन्द्रे धयोदधू३. ३० ॥धाग्वष० ॥ इयं याज्या । अपामार्जनं पूर्ववत् । अथ पुरोडा- शयायः । वर्षभितुनादित्यास्तोमे सप्तदशे स्तुतम् । वैरूपेण विशा- जसा हविरिन्द्र बयोदधोम्३ । इयमनुवाक्या । होतायत्रविन्द्रं धयो- धसं पुरोडाशस्य जुषता हविहीत र्यज ॥ व्यं प्रेषः । शारदेनतुना देवा एकवि शम्भवस्तुतम् । वैरराजेन श्रियाश्रिय हविरिन्द्रे यो- वधूवा३० । ये३ मुग्नि मुदीति सुदृशं एणन्तो नमस्यामवेडा जातवेदः । त्वां दूतमातिए हव्यवाहं देवा अण्वनमृतस्य नाभीर ३ । इयं पुरोहास्विष्टकतो याज्या । वाग्वष ॥ अथाहयागः. रुद्राः पञ्चदशे .

·श्रौतपदार्य निर्वचनम् । १८५ हेमन्ननारेशा प्रगतस्विविस्तुनम् । बलेन शरी: सहो हविरिन्द्र वयोवधामः । इयमनुवाश्या। होतायतविन्द्रं षोधयं छागस्य हविष पावदामध्यतो मेदउभृतम् घस्ताम्० करदेन्द्रो अयोधा जुषतां या। अयं प्रेषः ।. येसुबाशशिरेण नादेवास्वस्तिश्शनभवस्तु- सम् । चर्च बसाहामार्थमारभेत रेवतेन • श्रिया ,श्रिय हविरिन्द्र वयोवध ३० ॥ बांग्वष । वनस्पतियागादि पूर्ववत । पथानु- याजाः। देवं बहिरिन्द्र याधंसं देवमिन्द्रमवर्धयनाजिया अन्नसेन्द्रिय तेज इन्द्र वियोधनु बेतु . १॥ देवीरो देवमिन्द्रं. अयोधस देवीदेवमवर्धयष्णिहा छन्दसेन्द्रियं पामिन्द्रे वयोदधoव्यन्तु० ॥२॥ देवीदेवं अयोधसमुपे रन्द्रमक्षतामनुष्टुभा छन्दसेन्द्रियं वाचमिन्द्रे वयो. बध बीताम् ॥ ३॥ देवी नोष्टी देवमिन्द्रं अयोधसं देवो देवम- वर्धतां वृहत्याछन्दसेन्द्रिय प्रोमिन्द्रे वयोवधनु० बीताम् ॥ ४ ॥ देश उर्जाहुनीदेवमिन्द्रं वयोधसं देवी देवमवर्धतां पड़तया छन्दसे- न्द्रि०५ शुक्रमिन्द्रे वयोवध योताम् ॥ ५ ॥ देवा देवा होतारा देवमिन्द्रं अयोधसमवर्धत्यं त्रिष्टुभा छन्दसेन्द्रियं बलमिन्द्र याद- घटु० बीताम् ॥ देवीस्विस्तिस्रो देशीधर्वयोधसंपतिमिन्द्रम- वर्धयन जगत्या छन्दन्द्रियं बलमिन्द्रे धयोदधदुध्यन्तु० ॥ ७॥ देवो मरारामा देविन्द्रं अयोधमन्देवो देववर्यादुराना छन्टसेन्द्रिय रेत इन्द्रवयोवध घेतु० ॥८॥ देवा बनस्पतिमिन्द्रं वयोध देवो देवमाद्विराजा छन्दसेन्द्रियं भगमन्द्रेश्यो बधट्ठ वेतु ॥९॥ देवं वािरितीनां देवमिन्द्र अयोधसं देवं देवमवर्धत्वाकुभा छन्दसे- न्द्रियं यश इन्द्रे वयोवध० वेतु० ॥ १०॥ देश अग्निः स्विष्टादेव- -मिन्द्रं प्रयोधर्म, देशोदेवमवर्धयतिच्छन्दसा छन्वन्द्रिग तमिन्द्रे धयोदधद्ववेतु० ॥ ११ ॥ एते एकादशानुयानप्रैषा:' पथमिकेशन मेजावणों होतारं प्रेष्यति । होता च एतः प्रै यनशब्दस्याने वषट्का- रयुताज्याभूतैः क्रमेण यजति । सूतवाके बाज्यभागानन्तरं . रन्द्रो बयोधा रवर विरजुषतावीवृधतमहो ज्यायोहत । इति विशेषः अन्यत्स निकटवत । अथाहियेष्टिः । तत्रदितिर्देवता । चमध्यम् । पदितिन उरुष्यतीत्यनुवाण्या । महीमधुमातरं सुनतानामिति याख्या।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । उपदेशावितराणीति वचनात्सर्वे यानुषवत् । शेष प्रातियत् ॥ र बोशिसमाचामणोहातमत्रावणकमत्युच्यते । ॥ शुभं भूयात.॥ ॥श्रीः ।। श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । भयाग्निष्टोमसम्बन्धिपदार्थनामान्युच्यन्ते । १ तस्य धसन्मी देवनक्षत्रेषु पार्णमास्याममावास्यायां तय प्रतिपति वा यथा सुत्या दौता वा भवेत्तथारम्भः क्रियते ॥ इत्ययम. ग्निष्टोमारम्भकाल रत्युध्यते ॥ २ एका तिलो वा दीता । अमावास्यायां सुत्यायां तत्मनिपटापि हादश । बहुदीतासु वन्तिदिने प्रवर्गासम्भरणम् । एकादीक्षायां तद्विने धरणात्पुरो वा । अयमग्निष्टोमीयदीक्षानिर्णय इत्युच्यते ॥ ३ यस्य पित्रादिभिः सोमयागो नकृतस्तस्य प्रायश्चित्सत्वेन है. द्रानः पशुः श्रुति:दितः । तस्य पूर्व पृथगनुष्ठानम् । अथवाऽग्नि- ष्ठोमाङ्गनीषोमीयपशुना समानतन्यता। एवं यस्यत्रिपुरुषपर्यन्तं घेदा- ध्ययनं न जात, मन्याधानं प न जातं स दुब्राह्मण रत्युद्यते । तस्य मार्याश्चत्तत्वेनाश्विनः पर्विहितः संस्थानुष्ठानपि पूर्वपशुविकल्पेन बोध्यम् ॥ अग्निष्टोमारम्भस्य पूर्वदिने नान्दीश्राद्ध' भवति । रामावुवक- शान्ति प्रतिसरबन्धश्च । पारम्भदिने प्रातः स्नानाविषयकंयसामान- पन्योः घडविनाञ्च । पुण्याहवाचने रन्द्रादयः प्रीयतामिति विशेषः । यजमानो गार्हपत्यस्य पश्चादुपविश्य पन्या सह प्राणाना- यम्य पुरुष एवेदप्रित्यूवा विष्णु स्मृत्वा याः पुरस्तादित्यादि हृदये निविष्टमित्यन्तं अति । ततो देशकानी सड्डीय बिचिसोमपीथ- पन्धानार्थमेन्द्राानेन पशुना बालपपरिसरामाखिनेन पसुना । 8 ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । अग्नीधामायण पशुना समानत यत्यमाणा द्वादशस्तोत्रेय शस्त्र प्यन्तरसामा सपनायबशतगवतिणेन ज्योतिष्टोमेनाग्निष्टी. मसंस्थेन चतुष्टोमन सामेन स्वर्गकामो यो । एवं विषपांशु विरुष्यः महत्पति । अयमग्निष्टोमपुल्प रत्युच्यते । ५ मल्यानन्तरं । तन्म इत्यादि ओं तयेत्यन्तं प्रकृतिवन । सोमाति द्रव्यं इन्द्रात्यो देवताः अस्मिन् ज्योतिष्टोमेग्निष्टोमे सामे सोमवाक स्वामहं वृणे । रति सोमप्रवाकं वृणीते । भविष्यामीति पति पदं सोमप्रवाकवरणमुच्यते । ६ सामाख्ये यजे यो यजमानेन तः सन बल्लादीनामाहामं करोसिस सोमप्रवाक इत्युच्यते । • सतो यजमानः सोमप्रशा सेमं में मस्तिभ्यः । इति सोमप्रवाकं प्रत्याह। ततः स भ्य रति पति सता यजमान: देवदत्तादिभ्यति ब्रह्मादीनां नामान्याह । ततः सामयाको बला- दीनां गृहेषु क्रमेण गत्वा तानाहूयति । तया । पनवतशर्मणः सोमो भविष्यति तत्र भवता ब्रह्मत्वं पर्तव्यम् । ततो ब्रह्मा को यतः कत्विन का दक्षिणेति सोमप्रवाकं पृच्छति । ततः स ज्योतिष्टोमा. ऽग्निष्टोमः सोमो यजः । रङ्गनाथशमादय विजः। शतं गावो ढति- णेति प्रत्याह । एवं सर्वेषाम्रलिजां सोमवाकेन 'माकं प्रश्नोत्तराणि भवन्ति। सन ब्रह्ममित्यस्य स्थाने हो बाध्वर्यवं बागानं प्राशास्त्र, ब्राह्मणाच्छसित्वं प्रतिप्रस्थातृत्वं प्रस्तोतृत्वं बच्छावाकीयं नेष्टुत्वं प्रति- इतृत्वं प्राग्नीधं उपत्वं सुब्रह्मण्यत्वं पावत्वं यावस्तुत्वं एते शब्दा बोध्याः । दृढमूविगाहानमित्युच्यते ॥ यनमान: सोमप्रसायनातान् यज्ञशालायां प्राप्तानृस्विनः मेणाधामवृस्थाई यति द्वितीयिनस्तृनीयिनः पादिरश्च । होता बमाध्वर्युनाता च प्रेक्षमा इत्युच्यन्ते । मेवावरुणो वासवासी प्रतिस्थाता प्रस्तोता च वित्ती- यिन रत्युच्यन्ते । १० पछामका पानीधीनेष्टा प्रतिसाच वृतीयिन इत्युच्यते । - ·१८८ श्रोतपदार्थनिर्वचनम्। ११ पास्तुत्योमावता सुब्रमण्यत्व दिन रत्युच्यन्ते । १२ मतो व चर्ममाafन परिकर्मिणश्च सोमप्रक्षाकतृत्वाई यति । र समिर्खिधरणमित्युच्यते । १३ पध्वर्युम्तीर्थन पविश्येडादिशान्ति जपित्वा पशुबन्यवा- मानेन सहायन्तेयोनिवियरत्यूचाऽग्निं समारोपयति । उदकुम्भं पास्वन्य पश्यन्वारब्धः सोमारणीमाहितः सः सम्भाश्व सहितः सकि पानामा रत्यादिशान्तिसूतानि पटन यज्ञशाला स्वस्य दक्षिणतः पश्चाद्वाचेदुत्तरेण शाला परीत्य पूाह पूर्वद्वारेण पविशति । साव भृत्यः कुशलः पूर्वमेव कारिता पति । प्राणेनवंशा चतुर्दिस्वतीकाशा दतियतो वर्षीयमी चतुर्दित्वाविमानमध्यद्वारसली बोडशकमव्यासा द्वादशाविस्तीणी दीर्घचतुरमा । तस्याः शालाया दक्षिणतो अयणागारं भवति । पश्चात्यमोशाला। रदं का शास: मावेश रत्युच्यते । १४ इयं शाला पावंश रत्युच्यते । १५ प्रावंशस्य पश्चिमा डोरनुस्यन्द मापदयं मार्धति. सहयाधिकाङ्गुलनुयं च मुक्का शकुनिहन्ति । म. गार्हपत्यम गहुँ । सार्धतिलाधिकसप्तदशाङ्गुलया रज्या शड्डी पाशं प्रति मुच्य मण्डलं परिलिखति । तद्बाईपत्यस्यायसनं भवति । एवं सति पश्चागाह पत्यम्य मापदद्यमशिष्टं भवति । पञ्चतिलाधिकचतुस्विं शदङ्गुलं च गार्हपत्यस्यायतने सम्पयते । प्राविंशपूर्वशङ्कोः प्रत्यञ्चम- नुस्यन्दा मापदाये शङ्कनिन्ति । म पाहवनोयमध्यः । द्विपद- माहवनीयायतनं सम्पन्नत । आरधनीयस्याये सार्धपदमशिष्टं भव- ति। गाईपत्याहवनीयधारन्तारालं पञ्चधा पाढा वेत्यादिप्रकारण दक्षिणाग्नेमधदेश शल्ययित्वा गहू निहत्य पादोनतिमाधिवि. शत्यङ्गुलया रज्ज्वा मण्डलं परिलिख्य मधोरखासा उखगति- सनुयाधिकद्वादशाङ्गुने पडङ्गुले या शर निहत्य ता पाणं प्रतिमुव्य तयेव रज्ज्वा मण्डलं परिनिय तयोः संसर्ग नियम्योतरं धनुरुत्सृजेत, बक्षिणं दवियाग्नेरायतनं भवति । पाहवनीयस्य पश्वात्माततिः ।

·A श्रोतपदा निर्वचमम् । १८९ तत्पश्चादशिष्टो विशयः । इत्यनादन्तपोगदावधिको विहारः । थे प्रतिवत् । अयं वाशिको बिहार रत्युच्यते । .१६ विजमीन प्रविश्यशाविधान्तिं नपनि अध्ययुः पशुध.. समषिessयतनान्यदत्यवोत्याग्नीन विडत्य परिस्तीर्य परिषिय गाईपत्ये स्मात्तेवदाज्यं संस्कृत्य सुचि चतुर्रा होतं रीत्वा मनस्वस्था पवनीये नुहोति । पुनहित्याध्वर्युजलाम्नीयजमाना थायतनं पूर्वी शान्तिं पठन्ति । नमो बाचे नमो वाचे या चौविता मा चानुदिता सस्यै घाचे नमो नमी वाचस्पतये नमषिभ्यो मन्त्रमण्यो मतपति- भ्यो मा मामृषयो मन्त्रपतयः परादुमहिमृधीमता मन्नपसीन परावा, वेखों वाचमुशासशिवामवस्तां जुष्टां देवेभ्यः शर्म मे गो. धर्म पशिशधर्म विश्वमिदं जगत् । शम चन्द्रश्च सूर्यश्च शर्म बल मजापती ॥ भूतं चविष्य भुवनं पदिष्ये रोजी वरिष्ये यशोविणे तो সি এবি বল অলি না অমিমকে पतरण मे प्रजायै पशूनां भूया प्राणापानी प्रयोमा पातं प्राणापानी मा मा शासिष्टं मधु मनिष्ये मधु जनिष्ये मधु यस्यामि मधु लि. ज्यामि मधुगी देवेभ्यो वाचमुशासशुषेण्यां मनुष्येभ्यस्सं मा देवा भवन्तु शोभायै पितरोनुपरन्तु ॥ ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ नमो बाचे इत्यत भारतानमन्त्र: पूर्षशान्तिरित्युध्यते । १० अथावर्यः प्राग्वंगशालाया अयभागे धनुमाने गतं छात्वा चोधितया देशाभिपूर्य तदुत्तरतस्तृगोषकसंस्थं बगहविसं वल्मीक. बपां शुमकां दूर्वी कसे वागापय इत्यामादा तेषामुकरतः प्रागयेषु वर्भेषु प्राचीनीयमुत्त लोमरुष्णाजिनमास्लीय उमरस्य शालाबण्डस्याये. स्कायमेडन्याय से मतं परिमानं खाया त कुरीभिः प्रवास परिचयोत्तरतो द्वार हत्या घरसमीपे गर्मपालपिष्टानि शर्कराविधानि अजाणाजिनामानि फलक घेणुस नाशा न मावति । गर्म की अविधाय गार्हपत्ये प्रवर्यमवन्तीरधिचित्य बेनामभयत सामाणि माची वैष्णवीमभिं प्राचों निधाय द्वाराणि परिश्चित्य पोशालायां पानीमुपवेश्यानीन्परिस्तीर्य दक्षिणेनाहधनीयं ब्रह्मायामानाथुपवेश्य यसमानेऽन्मारब्ध युञ्जते मन उत युनते धियो विमा विप्रस वृहता ॥

·श्रीतपदासंनिर्वचनम् । विश्वतः । बिहाचा व धयुनाविरेश रमती देवस्य सवितुः परि- टुतिः स्वाहा । ति मन्त्रणाहीये जुहोति । यसमानः देवाय सविन एवं न.मति.त्यागं पठति । दीक्षित पनामाने स्वाहाकार. रहितं पूर्वक मन्वं अपत्यध्वर्युः । बाराशावाता मृतिका बराव- इसमुच्यते ॥ १८ वल्मीकमृत्तिका बल्मीकवर्षत्युच्यते । साध्वर्युः देवस्य स्वा सवितुः प्रसविनोबाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामादे । इति पूर्व धेयां स्थापितां वेणधीमधिमादत्ते । अधि. रसि नारिरस्यध्यादेवेभ्यः । रति अधि सव्येन धुवा दतिण हस्तेना. भिमन्वयते । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवयन्तस्त्वमहे । उपप्रयन्तु ममतः सुधानस पन्द्रपार्भवासमा । रत्तिष्ठते । प्रेतु ब्रह्मणस्पतिः प्रवेव्योत मनृता। अच्छा बोरं नये पहिराधसं देवा यज्ञ नयन्सु नः । रति मोर्थन निष्कामति । तूष्णों दक्षिणतो मलयजमानावु वेषति । देवी यायाधिवी अनु मे मसाथमाइति मृवमुपतिष्यते। अयासमदा मखस्य शिः। रति मृतमभ्या पहरति । अप उपस्पश्य मखाय त्वा । रति मृदं हरति । मखख स्वाशीण । मृवमुत्तरतः ष्णाजिने नियति । एष- मभियहरणादि निवपनान्तं समन्वकं त्रिः शत्वा तूष्ण चतुर्थ करोति । स्वल्पां मृदं परिशेषयति । ततः रयत्यय पासी: । वराहविहतमुपति. ठसे । अभिपहरयादि समन्वनि कृत्वा चतुर्थ तूष्णों हत्वा वाह- विहतमपि परिशेषति । देशोदेचीरस्य भूतस्य प्रथमखा शतावरी । इति वल्मीकवपामुपतिष्ठते । अभिप्रहरणादि वराहविहतवत् । इन्द्र स्यौजासि रतिवामुपसिष्ठते । अभियहरणादि पूर्वत - अग्निमा बसि प्रजापतेरेसः । रति जागापय उपतिष्ठते । अभिप्राणादि पूर्ववत् छागापयो ध परिशेष्यति। मुखर्जशेषान कृष्णालिने प्रवितिः । अध्वर्युबलवनमाना अन्यतोमुखा अभिवसन्तः ऐतु ब्रह्मणस्पतिक- देशे तु सूनमा । पञ्चा बोरं नय्यं पहिराधसं देवा यजमानयन्तु नः। रति तत्कष्णाजिनमानन्ति । यायुधाह प्राणं धेापानं धेहि व्यानं हिरो धेहि मनो हि याचं धेशात्मानं घरि प्रतियां ।

·१६१ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । धरि मां हि मयि हिं। दति तकृष्णाजिनं खरे सावन्ति । अध्वर्युः धर्मकपालशर्कगपिष्ठेरजासष्णाजिनलामभित्रच ष्णाजिनस्थां मृदं संसज्य । मधु वा मधुना करोतु । रति मदन्तीभिरविः सम्मिा अति मत्स्य शिरोसि । ति मृदः पिण्डं. करोति । स्वल्पां मृदं परिशेषयति । पसस्य पदेस्थः रति अङ्गुष्ठाभ्यां घिस बेधा विभज्य श्रीन पिण्डान हत्केकम्य त्रीस्त्रीन पिण्डानं करोति । गायोसि । रति तेषां .एफ पिण्डं मात्र प्रयच्छति । ती गायत्रेण वा छन्दसा करोमि। रति सेन पिण्डेन महावीरस्य ममं करोति। अध्वर्युः। श्रेष्ठु- भौमि । इति द्वितीयं पिण्डं प्रयच्छति । कता । न त्वा छन्दसा करोमि । इति तेन मंध्यं करोति । अध्वर्युः जांगतोमि । रति तृतीयं प्रथमति कती मागतेन स्या छन्दमा करोमि । रति लेन बिलं करो. ति। प्रादेशाच्छायं पृथुबुध पृथुग्रीवं मध्ये सवतं.महावीरं कृत्वा वेणु- शलाकयोवर , कृत्वा बिलस्याधस्त्यङ्गुले राखां परिमण्डलं पर्यस्यति मखस्य राखानीति मन्त्रेण । अदितिस्से बिलं राहातु पाऊन छन्दसा। दति बिल प्रकाशति । सूर्यस्य हरसानाय । इति महावीरमादित्येना. भितपति । तूष्णी खरे निदधाति । युनिहितमनुमन्वयते मखा- मीति मन्त्रेण । एवमेकस्य प्रथमस्य पिण्डस्य त्रिभिः पिण्डः तो भविशेषी महावीर रत्युते ॥ २० एवं पिण्डदुयस्य नौस्त्रीपिण्डान् कृत्वा महावीरवयं समन्ताक कति । अतिशिष्टया मृदा मशेषया बूणी पिन्वये रोहि- पकपाले भाज्यस्थाली च करोति अवशेषितया मृदापि सशेषया प्रवाते प्रतिलिप्योपातयति। रोहिणमुरोडाशभन्नार्थ कपाले रोहि- बापाले रत्युच्यते ॥ २१ महावीराविषपातेषु शुष्केषु सत्सु अध्वर्युगाहपत्यादग्निमा- हत्य पुंसाश्त्रस्यैकविंशतिशत्पिण्डान प्रादीपति कृष्णो 'पश्वस्य निष्यसि धरुणस्त्वा धृतवत पाधूपयतु मित्रावरुणयो वेण 'धर्मति मन्त्रेण । अस्य मन्त्रास्थावत्या जीनपि महावीरान मेणासहित धूपति । तूष्णी पिन्वनादीनि धूपति शालाया उत्तरतो ग बावा पक्षनेनावलीयोषितामहावीरानाथातयति । तेषां पुरस्तात पिन्वने ·औतपदार्थ निर्वचनम् । पश्चाट्रीहिणकपाले चाव्यस्थालों च। बनेपष्टिात् प्रच्छाय भृवालियति । अहिले त्वा । ति पुरस्मादग्निनापोषति । चाहिये वा । रति हसिण । ज्योतिषे त्वा । रति पश्चात् । तपसे त्वा । प्रत्युत्तरत: । महावीरादिषु पक्का गोपपरवागापयो धृष्टिमश्मपन्ना मतं मन्दंशंखारी शिक्पं कृष्णाजिनं चावाय । अभीमं महिना विवं मित्रो बभूव मप्रथाः । उत अवसा धिम् । मित्रस्य वर्षसीत: वो देवस्य मानमिम् । युवं चित्रवस्तमम् । इत्वाभ्यामृण्यामपा- जामति । मिहोत्वा । इति धूष्ठिमावते । देवस्त्वा सवितोपतु सुपाणिः स्वहि मुबारात शन्या । ति तथा पृष्ठा प्रथमानमहावी- राबडारानुवति । उत्तिष्ठ परन् भवोर्जस्तिष्ठ धुमस्त्वम् । ति सन्दंशेन महाबीरमुच्र्यात । अपढामाना एपिथामाशादिश प्राण । रति स्वस्थाने मावति । सूर्यस्त्वा चतुषान्वीत सजवे त्या पुचित्य स्वा भूत्यै स्वा । रति महावीरमीतते । इदमहममुमामुष्यायणं ब्रह्म वर्चसन पहामि । रति यजमानस्य नामगाचे उच्चार्य प्रदक्षिणं पुरी- घेख पर्वहति । सन्दंशेन महावीर मते निधाय । गायत्रण त्वा सन्दसा वृद्रि श्रेष्टुभेन त्वा छन्दमा कृष्ण द्वि जागतेन त्वा छन्दमा वृद्धि कृण त्या पाक कृणतु त्यो कृष्णतु त्वा हविश्वृन्धि बाचं ऊन्धन कृन्धि हविर्देवपुरश्चरसध्यासं त्या । रति महावीरमसहिरवागाए. बसर कृति । गोपयमातूष्णीमभिषिञ्चति । एवं.द्वितीयतृतीययो. महावीरयोः समन्तकं गङ्गारोपनादि भवति । तूष्णों पिन्वनादीनाम् पखायों निधाय कृष्णानिनेन प्रच्छायोत्तरे शालाखण्डे शिक्ये स्थापति । यथा पानीदर्शनविषयो न भवेत्तथा । पूर्ववदुतरा शान्ति जन्ति । शवो वातः पवतां मातरिश्वा शवस्तपतु सूर्यः । अहानि थं भवन्तु नः गणात्रिः प्रतिधीयताम् । शमुषा नो युवत शमादित्य देतु नः । शिधा नः शन्तमा भव सुमृडीका मरात । मा ते गोम मन्वृशि । रहाये वास्त्वसि वास्तुमदास्तुमन्तो भूयास्म मा बास्तों- शिवस्मयबास्तुः स भूयायोस्मान द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्णः । प्रतिष्ठासि प्रतिष्ठाधन्तो भगास्म मा प्रतिष्ठायश्चित्स्मासिष्ठः स भूयायोस्मान दुष्टि यञ्च वयं द्विष्मः । पावाल वारि भेषवं विधातवाहियद्रयः। -- ·१९३ सगुः साश्वः । वधातु श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । स्वहि विवभेषनो देवानां दूत ईयसे । द्वाविमा वाता बात पासि- न्योरापरावतः । वत्तं मे अन्य प्राधातु परान्यो कातु गद्रयः । यददो वात से रहे ऽमृतस्य निधिहितः । तता नो हि जीवसे ततो नो धेहि भेषजम् । ततो ना • मह न्याय यात धातु भेषजय शंभूर्मयो. भो हदे । प्रण प्रायूषि तारिषत् । रन्द्रस्य रहाईस तन्त्वा प्रपो मह यन्मे अस्ति तेन । भूः प्रपो भुवः प्रपो सुषः प्रपो भूर्भुवः सुधः प्रपो वायुं प्रपदो नाती देवतां प्रपदोस्मानमाखणं प्रपदो प्रजापतेर्बल काशं ब्रह्म प्रपा प्रपदो। पन्तरितं अन्तरं बृहदानयः पर्वताश्च पयोशतः स्वस्त्या स्वस्तिमान तथा स्वस्त्या स्वस्तिमानमानि । 'प्राणापानी मृयोमा पातं प्राणापानी मा मा हासिष्टं मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजें। मयि मंधां मयि प्रजा मयोन्द्र इन्द्रियं दधातु मयि मेधां मयि प्रजां मयि सूर्यो भ्राजो दधातु । युभिक्तुभिः परिपातमस्मानरिष्टेभिरविना साभगेभिः । तत्रो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत योः । कया नश्चित्र प्राभु प्रदूती सदावः सखा । कथा चिष्ठया वृत्ता। कस्त्वा मत्यो मदानां महिष्ठो मत्सदत्यपः । दृढाचिदाहजे घसु । अभीषु णः मखीनाविता जरितणाम् । शतं भशास्यतिभिः । वयः सुपर्ण उपसे दुरिन्द्र प्रियमेधा चयो नाधमानाः । अपध्यान्समूषुडि पूधि चतुर्ममुग्ध्यस्मानिधयेवनान् । शं नो देशीरभिष्टय आयो भवन्तु पीतये । शं योरभिस धन्तु नः । ईशानां पायाणां जयन्तीश्चर्षणीनाम् । अपो याधामि भेषजम् । सुमित्रा' न पाप ओषधयः सन्तु । दुर्मिना. स्तस्मै भूयासुर्यास्मान् द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः १ आपोहिष्ठामयोभुवः स्तान ऊर्जे दधातन । महे रणाय वर्षसे । यो वः शिवतमा रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः । तस्माअङ्गमामा यस्य क्षयाय निन्वय । पापा ननयथावनः । पृथिवी शान्ता सान्तिना शान्ता सा मे शान्ता शुंच शमयतु । परितश्शान्तं तवायुना शान्तं तन्मे शान्त शुख शमयतु । यौः शान्ता सादित्येन शान्ता सा शुच शमयतु । पृथिवी शान्तिरन्तरिक्ष शान्तियोः शान्तिर्विशः আনিষাৰথি: যদি নিবিং নিয়তি ar शान्ता ·अस्तु घ उदगान्म. १६४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । शान्तिश्चन्द्रमाः शान्तिनतत्राणि शान्तिरापः शान्तिरोषधः शान्ति वनस्पतयः शान्तिः शान्तिरजा शान्तिाश्यः शान्तिः पुरुषः शान्ति চায় আমি খানি; য়ানি আবি: খানম शान्तिः । तया शान्त्या सर्वथान्त्या मा द्विपदे चतुष्पदे च शान्ति करोमि शान्तिम पस्तु शान्तिः । एह श्रीश्च द्रोश्च धृतिश्च सपो मेधा प्रतिष्ठा श्रद्धा सत्यं धर्मश्चैतानि मोतिष्ठन्तम नतिष्ठन्तु मा मा श्रीश्च ह्रीश्या तिश्च तपो मेधा प्रतिष्ठा श्रद्धा सत्यं धर्मश्चतानि मा मा हासिषुः । उहायुषा स्वायुषोदोषधीना रसेनोत्पर्जन्यस्य शुष्म - वस्थाममृतार धनु । तच्चदहितं पुरस्ताच्छुकमुच्चरत् । पश्यम शादः शतं मीम शरदः शतं नन्दाम शरदः शतं मादाम शरदः शतं भवान शरदः शतंर णाम शरदः शतं प्रधाम शरदः शतमजोताः स्याम शरदः शतं ज्योक व सूर्य दृशे । हताधाद्विधानमानः । सरिरस्य मध्यात्स मा वृषभो लोहितात: सूर्यो विपश्चिन्मनसा पुनातु । ब्रह्मणश्चोतन्यमि ब्रह्मा पाणी स्थो ब्रह्मा पावपनमसि धारितयं पृथिवी ब्रह्म या मही धारितमनेन महन्तरित दिवं दाधार योसदेवां यदहं धेन तदहं धारयाणि भामट्ठो धिविसमत । मेधामनीषे मा विशता समीची भूतस्य भज्यस्यानरुध्यै सर्वमापुरपाण सर्वमायुरपाणि । आभिर्गाभियंदतो न जननाप्यायय हरियो वर्धमानः । यदी स्तोतृभ्यो महिगोत्रारजामि भूयिष्ठ भाजो अयिते स्याम । बल्ल , प्राधादिष्म तो माहासीत् । यो शान्तिः शान्तिः शान्तिः । शवो वात इत्यादय एतावन्तो मन्त्राः पत्सापासरित्युच्यते ॥ २२ र महामीदिसम्पादनं प्रवासभरणमित्युर्च्यते ॥. २३ यजमानो गाई पत्यस्य पश्चादुपविश्य भाज्यं पशक्षः पुरो. वाशीया एते मे यज्ञाः याबदाजे उपयोत्यन्ते तापमे यज्ञार्थ शेषाद ब्राह्मणा भुनोरन रह यत्य इति सङ्कल्प्य एवमगन्म देवयजनं पृथिव्या यदजुबन्त पूर्वसामाभ्यां यजुषा सन्तान्तो रायस्पोषण समिक्षा मदेम इति मन्मेण । रतः पश्चादित उत्तात इसः पुरस्तात् । इतो ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । १६५ दक्षिणतः इति देवयजनमध्ये स्थित्वा प्रागादिदेवयानभूमि निश्चि- नोति । अयं यज्ञभूमिनिश्चयो देवयजनाध्यमाय उच्यते ॥ २४ अध्ययुः वेयुत्करयोर्मध्येन राजानं प्रपा मध्यमे वंशे राजानं' बध्या पुनरमोन बिहाय परिम्तीर्य दक्षिणा ब्रह्मयजमान त्रुपवेश्य मुचि चतु होतं राहीत्या मनमा हुत्वा। महाहबिहाता । मत्यह विरध्वर्युः । अव्युतपाजा अमीत् । अच्युतमना उपवक्ता अनाधृष्यश्चा- प्रतिष्यश्च, यजस्यागिरी। अयास्य उदाता । वाचस्पते हृद्विधेना- मन । विधेम ते नाम । विधेस्त्वमस्माकं नाम । वानस्पतिः मामम- पात् । मादेव्यस्तंतुश्छेदिमामनुष्यः । नमो दिने । नमः पृथिव्यै स्वाहा । इति मन्त्री यजमाने ऽन्वारब्धे सत्याहनीये जुहोति । यजमानो वानस्पाये ब्रह्मण इदं न मम इति त्यागं पठति । पुनर्षि- हत्य कूष्माण्डेर्तुत्वोपस्यानं वरदानं च कृत्वा पुहित्य चतुहीत रहीत्वापशुपन्धवयूपाहुति जुहोति । अपरं चतुर्रहीतं गृहीत्याज्य. स्थाली मझुवां बहिहिरगय मुदपाचमादायेत्यादिप्रकारेण समन्त्रण पशुबन्धवदवतातणनिधानान्तं यूपाहरणं करोति । ततः पत्रीयजमानो प्रतश्रयणागारे पर्युषितत्वादिदोषरहितं सर्पिर्मिनं पयामिश्र वा भत- यतः । इदं भतणीयद्रव्यं प्रतमित्युच्यते । २५ अध्वर्यु वाससी तुरं द्वाविंशतिदर्भपिलानि नवनीतम. जनद्रव्यं मतलां शरेषीकाञ्चादाय एहि यजमानत यजमानमाह. यति । तीर्थदेशं गच्छति । एवं प्रतिपस्याता ऽपरिमितानि वर्भपि-. जूलान्यादाय पंच्या सह तीर्थ गच्छति । अध्ययुः आप उन्दन्तु जीवसे दीर्घायुत्वाय वर्चसे । ति प्रामुखस्यासीनस्य यजमानस्य दक्षिणं गोदानमदिः केर्यात । ओषधे त्रायस्वैनम् । रति एकदर्भपिज्जालस्यै भागं दक्षिणगोदाने जाग्रमनच्छति । स्वधिते मैंने हिश्मीः । दति पिज़लस्योपरि तिर्यञ्च५ स्वधिति निदधाति । देवरेतानि प्रश्पे । इति वर्भपिजल मध्ये धपति । यजमानः स्वस्त्युत्तराण्यशीय । दति उत्पान्तं प्रत्यभिमृति । एवं वामगोदाने .वर्भपितलस्यार्धस्य अपनं कृत्वा ! अध्वर्युनौपिताय तुरं प्रयच्छन् नापितं प्रेष्यति । नापि- तोप्तकेशश्म मे निकत्तनखं प्रबृतात् । अयं नापितष इत्युच्यते ।

·। श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । २६ प्रतिप्रस्थाता पन्या दक्षिणमध्योपपतयोरपरिमितपित लवपनं करोति । सतो नापितोप्तोपपतां मे निकृत्तनखां प्रवतात । अनेन प्रेषेण नापिताय रं प्रयच्छन् प्रेष्यति । इयं प्रतिप्रस्थानापित- मेष इत्युच्यते ॥ २७ ततो नापितो यजमानस्य केशश्मश्रुवपनं ननिहन्तनं व शत्वा पाव्या उपपक्षवपनं नखनिन्सनं न करोति । दक्षिणगवानोद- नादि एतदन्त, कर्म दीक्षाप मत्युच्यते ॥ अध्वर्युः गापो अस्मान्मातरः शुन्धन्तु घृतेन नो पुत्रः पुनन्तु । इति यजयानं स्वपति । विश्वमस्मत्तवहन्तु रिप्रम् । दति बालि सम्यक् प्रधाव्य प्रमावति । यजमान: उदाभ्यः शुधिरापूत पमि । इति तीरं प्रत्येति । अस्वस्य प्रान्तमागेन प्रात्मानं प्रतिच्छादन सिरः पवित्रं परस्वत्या पय प्राधामति ऐष्टिकषत् । सोमस्य तनरप्ति सनुवं मे पाहि । इति प्रदक्षिणमहतं यासः परिधत्ते। प्रतिप्रस्थाता तूष्णीं पनी स्वयित्वा अहतं वासः परिधापति । रमे दीवाहनान- परिधाने उच्यते ॥ २६ यजमानः पाणिभ्यां नवनीतं पम्प्रमाव्य । महीनां पयोसि बचाधा असि धची मयि धेहि । ति तेन मुखमभ्यहो । तूष्णीमनु नाममङ्गाति । एष्ठं गजमानस्याध्वर्युरभ्यते । पनी तूष्णी स्वयमेवा: भ्यते । एवं दीवानाभ्यऽजनमुच्यते ॥ १० अध्वर्युः प्रत्यङ्मुख उपविश्य । चस्य पानीनिकासि चतुष्या असि चतुर्मे पाहि । ति मध्येन पाणिना शरेषीजया पनमानस्य दक्षिणमत्याक्ति । द्विस्तष्णीम् । एवं मध्यमत्यनक्ति । पनी स्वयमेव सूष्णीमाक्षणी उक्तक्रमण हो । इदं दीवाङ्गाजनमुच्यते ॥ ३१ , चित्पतिस्त्वा पुनावच्हिद्रण पवित्रण बमोः सूर्यस्य रश्मिभिः । रति सप्तभिर्वपिउनालेयजमानस्य मुखं पावति । पाप- सिस्वा पुनाश्मिभिः । इति सप्तभिः पिजलैनीभिम् । देव त्या सविता पुनाश्मिभिः रति सप्तभिर्गुल्फो । पिज्जूलानि प्रायोखिशि निरस्यति । तस्य ते पवित्रपते पवित्रण यस्मै कम्मुनेताछ केयम् । रति .

·सपदार्थ निर्वचनम् । १९७ मन्त्रां यजमान वाचति । एवं प्रतिप्रस्थाता पनी तूष्णीमपरिमितेर्भ. पिज्जलैः पाश्यति । इदं बीताईपवनमुध्यते । ३२ अधार्युर्यजमानेनात्मनः म पाणि ग्राहयित्वा । यहाँ देवा सागुरे यजियांना हवामहे । इति शालामानयति । इन्द्राग्नी बाधापूयित्री पाप ओषधीः । ति पूर्वया द्वारा शाला प्रवेशति । तीर्थन प्रवेश्यायेणाहनीयं नीत्वा यस्य दक्षिणतः कुशेषु शानिरसन. मुखङ्मुखमुमवेशयति । अयं दीक्षाङ्गशालाप्रवेश उच्यते । ३३ त्वं दीक्षाणामधिपतिरसि । एत्याहनीयमीतयति । अध्य. युयजमानो इमं मन्वं पठतः । वह मा सन्तं पाहि । इत्युभी स्वात्मा. नमोतते । प्रतिप्रस्थाता पनोमपरया द्वारा प्रवेशयत । प्रेनु ब्रह्मण- स्पत्री वेदिं वर्णन सीदतु । अथाहमनुकामिनी स्वे लोके विशाइट। गाईपत्यस्योत्तरमार्गेण प्राचीमुवानधिमं मन्त्र वाचति । सा तीर्थन प्रविश्यासने निरसनं कृत्वा। सुप्रजस्त्वावयसुपनीरुपसेदिम। अग्ने सपमदम्मानमदब्यासी अदाभ्यम् । इत्युपविति । अयं पनी शालाप्रवेश उच्यते॥ . ३४ अथ यजमानो गार्हपत्यस्य पश्चादुपविश्य दीक्षणोयेष्ट्या यो रति सङ्कलायति। दीक्षणीयष्टिसम्बन्धि हविः । ब्रीहिमयः । पुरोडाशो द्रव्यम् । पञ्च प्रयानाः । अमीषोमावाज्यभागी श्रमाविष्णा देवता । देवा प्राज्यपा रत्यादि प्रतिवत् । अध्वर्युरिहाशान्ति देवा गातुविद रत्यूचं च गाई पत्यस्योत्तरत उपविश्य 'नपति । ततो पुग्नीन विहत्यान्वाधानं कृत्वा भाज्येहान्तां दीनणीशामिष्टिं सूर्यास्तात्यागेव ममापति वीतयीयेष्ठिप्रभृतिविष्टिषु व्रतयहणं ब्रामवरणे पनीसन हमायूनेतिरिक्तं धीपातै इत्यस्य वाचनान्तं ब्रह्मयजमानभागी चतुधा करणं अन्वाहाय फलीकरणं समिष्टयजुः प्रणीतास्थापनं विष्णु कमश्व न भवन्ति । ततस्त्वां योधिपतिधेति रमसम्भरणमन्त्रे जहः । माक्षातदेवतास्थाने अग्नाविष्णुभ्यामित्यायूहो यथास्थानं 'कर्तव्यः । प्रधानयागानुमन्त्रणमग्नाविष्णवारहन्षयज्यया वृत्रहा भयासमिति । मावत्या वाचा कामयीत तावत्या दीक्षणीयायामन यान्मन्द्रं प्रायणी- ·१६८ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । थायां मन्द्रतरमातिथ्यायामुपांशूपमत्सु रति बोधायनसूत्रात यशस्वी दीतणीयायां भवति । आज्येडान्ते उनखले मुपले इत्यूचा दक्षिणाग्नी पाश्चि तहामं कृत्वा प्रात्याध्वर्युरेव धुवामाप्याति । एतावत्कर्म दीतणीर्योष्टरित्युच्यते ॥ ३५ ततोवर्युशध्यमाज्यस्थाल्यां प्रत्यधनीय तेनास्येन सुवेगा अन्वारब्धेयजमाने चतम पाहुतीर्नु होति माकूत्ये प्रयुजे ऽग्नये स्वाहा । मेधायै मनसे ऽग्नये स्वाहा । दीतायै तपसे ऽग्नये स्वाहा । सरस्वत्यै पूष्णे ऽग्नये स्वाहा । एता पाहुतयो दीक्षाहुतय इत्युच्यन्ते । ३६ स्वाहेत्यस्य स्थाने इदं न ममेति पाठेन यजमानस्य मयंत्र स्यागः । ततः आपो देवीहतीविश्वशम्भुघामावायवीउन्तरितं बृहस्पतिनी हविषा वृधातु स्वाहा । इति चतुर्थ होतेन खुचा जुहोति । अमो यावाधिषीभ्यामन्तरिक्षाय वृहस्पतयादं० मेति यजमानस्य त्यागः । पुनश्चतुर होतेन स्रुचं पूरयित्वा। विश्वेदेवस्य नेतुर्मी वृणीत सख्यम् । विश्वे राय इधुध्यसि युवं वृणीत पुष्यसे स्वाहा । रति जुहोति । यजमान: सवित्रा० । ततस्तूष्णीमन्तर्वेदि प्रणीतां निन. यति । ततः मात्रष्णाजिनं कृष्णविषाणां वासो मेखलामौदुम्बरदगड. मुष्णीषं च अयेणाहनीयं पाहत्य यजमानाय प्रयच्छति । प्रतिप्रस्था- ता तथैव कुम्बंकुरीरं धामो योकं च पक्ष्य प्रयच्छति । तदाया। अध्य- घुर्यजमानायतने माझं कृष्णाजिनं प्राचीनयीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति । यजमानः । सक्सामया: शिल्य स्थस्तै धौमारभेते मापांतमस्य यनस्यो दृचः । इति आस्तीर्णस्य कृष्णाजिनस्य पश्चात्याउमुख उपविश्य कृष्णा- जिनम्य तभागे दक्षिणायी भवेत् णभागे तस्यैवाङ्गमयो भवेयु- स्तथा सम्मति । इमां धिय शिक्षामाणस्य देवतुं दतं वरुण मशि- शाधि । ययातिविश्वा दुरिता तरंभ सुतमर्माणमधिनाव सहम । इति कृष्णाजिनत्योपरि दक्षिण जान्याच्याभिसर्पति । उपस्थं कृत्वोपविति। पदं दीक्षोपवेशनमुच्यते ॥ ३० अर्गस्याङ्गिरस्यजस्समदा जजे में यच्छ । रति कटिप्रदेशे मोजीमेखला प्रदक्षिणं पर्यस्यति । दति दीक्षाङ्गमेखलाबन्धनमुच्यते ॥

·- श्रीतपदा निर्वचनम् । ३८ वाहि मा मा माहितः । इति निष्टक्यं न्यि करोति । प्रतिप्रस्थाता । आशासाना सौ मनमित्यचा.सनमामि पयसा घृतन सन्त्वानह्माम्यप औषधोभिः । सन्त्वा नमामि नयाहमा मा दौति ता सनक वाजमस्में 'रत्यका च पत्रों योका सवति । दूत दीता- पनीसवहनमुन्यते । ३ अध्वर्युः । विष्णोः शमासि शर्म यजमानस्य शर्म में यच्छ । संत यजमानं वाससानागाति । नक्षत्राणामातीकाशात्पाहि । रति बसनस्यातीकाशेषु वावति । वस्त्र स्यान्तान् शिरस्यत्र महिपति प्रिया ते शिरा पेष्टयामि श्रिय यशसे ब्रह्मवर्चसाय, । इति प्रदक्षिण- मुष्णीप्रेण यजमानस्य शिरो घेष्टर्यात । इदमुष्णोषवेष्टमित्यच्यते ॥ ४७ प्रतिपस्याता तूप्यों पत्नीशिस कुम्बकुरीरमध्यहति । रदं कुम्बकुरीराध्यहनमुच्यते । ४१ अध्वर्युः । इन्द्रय योनिसि । इति यजमानांय त्रिनि पञ्चासिंघा कृपणविषाणां शाण्या रज्वा बढी प्रयति । यनमानः । मामा हिश्मीः । ति प्रतिगृह्म वसनमान्त बड़ा । कृष्य त्वा सुम- स्याय । इति तपान्तदि विदामान लोष्टमुन्ति । कृष्ण मृगराङ्गं कृष्णiवषाणत्युच्यते। ४२ सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्यः । इति तया दक्षिण गोहानं जगह- यते । प्रतिस्थाना पच्या धमनस्यान्त शङ्ख बङा । एतेन कण्ड यस्त्वति धति । सूपस्या देवो वनम्मतिः । इति यजमानपरिमितं जाय दण्डं यजमानाय ददाति । यजमानः । जहाँ मा पाझोदृचः । इति दण्ड प्रतिराहाति । इदं दोजाङ्ग दण्डग्रहणमुच्यते ॥ • ४३ अध्वर्युः । स्वाहा यज मनसा झावायाभ्याय स्वाहोरोर- न्तरिक्षात्स्थाहा य वातादारभे । ति मन्त्रं यजमानं वाचति । यज. मानो मुष्टिं कृत्वा वाचं नियमति नक्षत्रोदयपर्यन्तम् । अध्वर्युः पाह- बनीयतमीपे तिष्ठन् निरुपांशु बधीति दीविष्टायं ब्राह्मणो नीश- ण्ठशमा पाराशरगोत्रो ऽनन्सर्मणः पुत्री रामशर्मणः पात्रो नृसिंहश. मेयो नप्ता समिन्द्रायेन्द्राग्निभ्यां बमुभ्यो रुद्रेश्य प्रादित्येभ्यो विश्वेभ्यो . .

·। श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । देवेभ्यो ब्राह्मणोभ्यः पोमपेभ्यश्च नम: । रति । सतः शालाया बहि- मिष्क्रम्य विसत्वरेल्मेवीति । इदं दीक्षितत्वज्ञापनमुच्यते ॥ 88 दीलितामिटौतितवादं वद सत्यमेव पद मा ऽनृतं मा मयिष्ठा मा कागाथा मा ऽपावृथा यदि स्मयासै अपि एह्मस्मथासे यदि ययास कृष्णविषाणया कलासै यति पाचं विसर्वष्णधीमृच- अनुद्रयतामा त्वान्यन दीक्षितििमतात्सूर्याभ्युदियान्माभिनिर्मुक्ताया. नि देवतानामानि यथाख्यातं तान्याचवाथ यागदेवतानामानि यथा ख्यातं तान्यावताण उरिष्ठाद्विवक्षणं धेहि चमितवर्ती विचक्षणवती बाचं पद कृष्णाजिनामा व्यच्छेत्या दण्डाच्च । ति यजमान संशास्ति। बुद्ध यजमानशासनमुच्यते । .४५ यजमानः सर्व तयां करोति । विश्वे देवा अभिमामापत्र- न्यषा मन्यासमा राधमा वेवः विना धार्षदाधा । इत्यानाख्या- यिनं दातारं प्रतिनीहारान प्रहिणोति । सनिस्त्वध्यषणायाचनाभि- स्तियाचनार्थनेति कोशायाचनीयं द्रव्यं निरित्युच्यते । ४६ रास्वेयत्सोमाभूयोभरमाणान् पूा विराधिमाहमायुषा । पति धनमाहरन्तं सनीहारं दृष्ट्वा जपति । चन्द्रमसि मम भोगाय भव । प्ति पानीतं हिरण्यं रजतं वा प्रतिग्रहाति । वस्त्रमसि मम भोगाय भव । ति वस्त्रम् । उस्सासिम । र्यत गां हयासि मम । इत्य. श्वम् । छागामि मम छागम् । मेषो ऽसि मम । ति मेषम् । प्राना पत्यर्मास मम भोगाय भव । इत्यनादिष्टं सर्वमन्यत् । एतत्कर्म सनि- याचनमुच्यते । ४७ अध्वर्यु: आहवनीयस्योत्तरस्तिष्ठन् ।' अग्नीन ज्योतिष्मतः कुरुत दोतित वाचं यच्छे पनि बाचं यच्छेति प्रेष्यति । ततः पूर्वद्वारण निष्क्रम्य गोश्चतुर्थ्यः स्तनेभ्यः पयो दोहयित्वा गार्हपत्यस्य पश्चादुप- विश्य उदीचाङ्गाविरुह्य तेषु तत्ययोधिचित्य दोलमुकेनाभियोत्य तस्मिन् पसि सवेगापः प्रत्यानीय पुनरभिगोत्य निः पर्यग्नितत्वा मेक्षणेनालाय अपयित्वोदगुद्वास्याङ्गारान्प्रत्या उत्तरे शालाख शिक्ये स्थापयति । प्रतिप्रस्थाता दक्षिणद्वारेण निष्क्रम्य पन्यर्थ प्रतं ·श्रीतपदा निर्वचनम् । हयित्वा ध्वर्युषतिणाानों वयित्वा दक्षिणे थानास थिये. निदधाति । एतत्पीयजमानवतपयः साधनमुच्यते । ४८ यजमानः तत्रोदये जाते सति दण्डकष्णानिने . समाहराय पूर्वद्वारण पहिनिष्कम्य शालाया अयंतस्तिष्टन भूर्भुवः सुवरिति सह.. दुपांशूतवा व्रतं कृणुतेति निरुवेर्वदति । agणा. बाचं यच्छति प्रातस्य बाङ्गियमस्य इदानीमेव विसर्गः अबढे मनो दरिद्रं चतुः सूर्यो ज्योतिमा श्रेष्ठो दीमा मा हासीः । अमेध्यदर्शने सत्युक्तमन्त्रण यजमानः सूर्यमुपतिष्ठते । रात्री तु प्राहवनीयम् । उन्नतीवेलं यत्तीको धत्त बगं धत्त मा मे दीवां मा तपो निधिष्ट । म मन्तवं. पर्जन्येना- भिवष्टो ऽभिवष्यमाणों वा नति। अनृतभाषणे . ते सति रम में वरुण तत्त्वायामि त्वं नो अग्ने सत्वं नो अग्नइति चतसो वारणीचा अति । देवाजनमगन्यतस्ततो मास्य यज्ञस्याथीरनुवर्धताम् । भति- बंधा घृतेन मुञ्चतु यजो यजतिमहसः । दण्डस्य कृष्णाजिनस्य या विच्छे सति इमं मन्त्र जति । संस्शतपय: पाने याविहितम्सना लिमे जलेनाचमनं कृत्वा । शिवाः पीता भवथ यूयमापास्माकं योना धुदरे सुशेवाः । इरावतीरनमीश पनागमः स्वस्ति नो भवथ जीवसे । रति जति । बमनेष्ठीवने वा. जाते। यवनावि रसम्य में निरष्टविष. मस्पतः । ग्निष्टत्सोमः पृथिवी पुनरात्मन् दधातु में। रतिनपति। ति: स्वान्दने मति । यन्मेरीतः परितोषासर्पिण । पग्निहोत्रमिय मोमेन तदहं पुन्मावदे । रति तदेतोऽनुमंस्य । इमं मेवरुणतस्वाया. मीति तु सुधाहुती मुहोति । मूत्र करिष्यन पुरीषं या पृथिव्याः समा. शाह नाष्ठमादसे । ये यजियातनः । इति । ततोमचं पुरीषं वा तस्मिन् स्थले करोति। अपो मुञ्चामि न प्रमाहोमुचः स्वाहा कृता: पृथिवीमाविशति मन्त्रान्ते । तत आचम्य । पृथिव्या'सम्भव । रति मोडं पूर्वगृहीतं यथास्थानं निदधाति । कफेनिर्गते सति । कफस्या- नामाप: स्य स्वाहाNAT: पक्षिीमाविशत । ति सपति । 'प्रपाले वाले। बीभत्सानामापः स्थ स्वाहा० । रति अति । स्वेदेोनिर्गत मति । तपस्यानामापः स्य स्वाहा० दति नति । दुःस्वप्रदर्शने सत्यु. यायावनीयमपीपमेत्य । दुःस्वप्नपापस्वोपभुत्तीसारमन्तरं करो त .

·२०२ श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । नहि स्वप्रमुपयत । इति जपति । स्वप्रेऽन्तभोजने दृष्टे । यदत्रमा नलं न तत्प्रातः दुधोऽति । सर्व तदस्मान्माहिसीहि तददृशेदिया। इति जति । स्वदे हे रुधिरमुत्पतितं दृष्ट्वा फाडूयित्वा धा । नमो रूद्रियाभ्योऽभ्यः स्वाहा । रति मपति । पर्जन्ये वर्षात मति यदि धावेत्तदा। नमो. रुद्राय वास्तोष्पतय पायने विद्रषण उद्याने यत्परा- यणे । आवर्तने विवर्तने यो गापायति त हुवे । इति बति । अन्येन दीक्षितेन सह समागमे । कया नश्चित्र काभुवित्यूचं जपति । देव. यजनादन्यत्र स्थाने सूर्योदयास्तमयो यदि स्यातां तदा। सूर्यो मा देवो देवेभ्यः पातु वायुरन्तरिक्षाढयजमानो ऽग्निमां पातु चक्षुषः। मत- शुष मतिर्विश्वचर्षण एतेभिः सोमनामभिर्विधेम ते तेभिः सोम नाम- भिबिंधेम ते । इति जपति एतानि दीलावतभेषप्रायश्चित्तानीत्युच्यन्ते । ४९ शयनकाले स्वायतने प्राचीनग्रीवमुत्तरलोम कृष्णाजिनमा- स्तीर्य । अग्ने त्वमुजाहि वय सुन्दिधीमहि गोपाय न: स्वस्तये प्रबुधे नः पुनर्ददः । अनेन मन्त्रोणाग्न्यभिमुखः शेते । अयं दीक्षितस्य यजमानस्य शयनमन्ता दस्युच्यते ॥ ५० पानी गार्हपत्यस्य पश्चात्तष्णों शेते । अध्वर्यु: मध्यराजे यज- मानं प्रबोध्य । त्वमग्ने व्रतपा असि देव या मर्त्यव्वा । त्वं यजष्वोड्यः। इति यजमानः पयो व्रयिष्यचप आचार्मात । दैवी धियं मनामहे सुमृ- डोकामभिष्टये । वचाधां यजशाहस सुपारा नो असदुशे । दति सतो ऽध्वर्युणादतं व्रतं पयः स्वायतने उपविश्य कसेन परिश्रित्य व्रतयति । ये बेवा मनोनाता मनोयुनः सुदता पितारस्तेनःपान्तु ते नो यन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्यः स्वाहा । ति प्राश्याचम्य । शिवाः पीता भवथ यूपमापास्माकं यानावुतरे सुशेवाः । इरावतीरनमोवा मनागमः स्वस्ति नो भषथ जीवसे । इति जति । प्रतिप्रस्थावृवतं व्रतं पयः परिनित्य पत्री तूष्णों व्रतात । उमापि स्वं स्वं पाचं निर्णिज्य मण्च्छतः । एवं व्रतमजमपयोभक्षणमुख्यते । ५५ अध्वर्युः अपररात्रे प्रेष्यति । त्रिस्सनवतं दोहयता ग्नीन ज्योतिष्यल: क्रुस्त व्रत्य बाचं यच्छ पनि बावं यच्छ । इति अध्वर्युप्र- सिप्रस्याता पूर्ववदोहयित्वा अपयित्वा पूर्ववत्संस्कृत्य शिक्ये स्थाप- - ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । २०३ यतः । देशमेव चम्सनं तं पव्या भवति। यजमान: सूर्योदयानन्तरं अयण शालां तिष्ठन् । भर्भुवः सुरिति पित्वा व्रतं कृणुतेति निरुच्चे धवति । अध्वर्युः पहि यजमान इत्याहूय शालां प्रपादयति । यलमानो गार्हपत्यस्य पश्चादुविश्व प्रायणीयेष्टा यत्य इति प्रतिवमकुल्य- यति । प्रायणीर्योटसम्बन्धि हविः । व्रीहिमयश्चमः प्राज्यञ्च । पञ्च प्रयानाः ऋग्नीषोमाज्यभागी। पथ्या स्वस्ति। अग्निः । मामः । विता । अदितिश्च प्रधानदेवता: देवा पान्या इत्यादि प्रकृतिवत् । अस्यामिष्टौं अन्यांधानं नास्ति । अध्वर्युः अमिदादानादि कर्म प्रति- यत्करोति । चरीः पथमि जले वा अपणम् । पसि पणपते तु ब्रह्म- वपः प्रयश्च प्रणेण्यांमोति विशेषः । यजयोगमन्त्रजपान्त गाहपत्ये स्मार्तवदाज्यं संस्कृत्याहवनीये सुवेण जुहोति । कविर्यजस्य विनाति पन्यां नाकस्य पृष्ठ अधिरोचने दिवः । येन हव्यं धमि यानि दूत रतः प्रचेता अमुप्त: मनीयाम् स्वाहा । इति । कषयेऽग्नय इदम् । दति यजमानस्त्यति । अयमुपहोमः सोमशोधनादि प्रेषाङ्कहोम इत्युच्यते ॥ ५२ अध्वर्युः उनिक्रम्य प्रेष्यति । सोमवियिन सोमशोधयो. परवाणां कान्ने रोहेति सर्मण्यपामन्त ब्राह्मणो दतिशत ग्राम्तांता गावो दूरं मा गुासु मामक्रयणी च सोमवाहनांव हा हा मोमवाइन- मनः प्रक्षालयतोदृतफनान । इत्यनेन प्रषेण प्रेषितः सामविकशी सो- शोधनादि योक्तं करोति । ततोऽध्ययुः प्रतियत् सृष्ट्यादानादि को सातुर्मास्यवत् चर्स अपयित्वा । सूर्यन्त चतुः । वातं प्राणः । यो पृष्ठम् । आन्तरितमात्मा । अर्घजम् । पृयश्वोर शरैः । इति पल्लीनार धाक्यसमूहनान्तर्वदि वरुमामादयति । प्रश्न हो तु मानव्या सभा - विरामावनम् । प्रयाजशेषेणाभिधारणे विशेषः । प्रथा पञ्च लो. ऽभिवार्य ततश्चाभिघायं उपतनिधारयति । अन्धमिलो मान्य. भागप्रचारो वैकल्पिः । पृथक पृयक चतुर्ग होनेन धोखाध्यन प्राध्यां दक्षिणस्यां प्रतीच्या उदीच्यां च क्रमेण पथ्यां स्वस्तिं अग्निं सोमं मधि- सारं चोषांशु यति । सर्वत्र दधिरसीत्यनुमन्त्रणाम यजमानस्य । अदि तिम् वरुणा म पनति । अनाव इत्यनुमन्वणम् । अदितियागानन्त ·३०४ । श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । अध्वर्युः । मरुता यदुशे द्विधः सुम्बायसो हवामहे । पातून उपग- मान । रति मारुतोमृचमनुपठति । स्विफ्यागे विशेषः । नुहामुक. सौर्य धुवाज्याच्चतुवराय मच्चरोखतराधादवदाय विरभिधार्य चस. सम्बन्धिमेतणं जुहूपभृतारधोभागेन नीस्वा प्रश्नोधाय प्रयवाह । पतिधालयतादेव मा नुहा!ः । रति । ततोऽत्याकम्य स्विष्टलता प्रवति । पानीधी मेणामानेपरि प्राङ्नीत्वा ऽभ्युयोतरतः सावति । सतोऽध्वर्युहमहालनादि करोति । (हावदाने विशेषः । रहामुपस्तोर्य ध्रुषाच्यादष्टक्षस्वोऽशवाय द्विश्वरवदायाभिधारयति । होवशिष्टो. वासनानन्तरं परिकर्मिणः सम्प्रेति । पनुच्छिष्टीकुर्वन्त एतं वसं व्यदृत्य पाश्नीतायैतां चरस्थाली सहामझाषामेतन्मक्षणमैतं वेदमेतर्हिश्व. तुष्टयमुदयनीयामुपनियत्तात् । परिकर्मिणा यथाप्रेषं कुर्वन्ति । मुखिमो कानन्तरं तूष्णीमन्सति प्रतीता निनीय सूष्णो धुशामाप्याय्य सुवि चतुर्पहीत पहीत्वा सुगो भूत्रेण हिरण्यं निष्टक्य बद्धा दर्भमूले प्रया जुहुये लम्बमानमवदधाति । यं ने शुक्र तरिदं वर्चसया सम्भव धाजं गोत मन्त्रेण । जर्गम ता मनसा जुष्ठा विष्णवे तस्यास्त सत्यसव: प्रसवे वाचा यन्त्रमशीय स्वाहा। रत्यन्वारब्धे यजमाने जुहोति । वाथे सोमायापारवं० मेति यजमानोऽनुमन्यते । रये सोमायातिरित्युच्यते ॥ ५३ पुनश्वरहीतं राहीत्वा यमुदपा बहिहिरण्यं चादाय एहि समाति तमामव्य गदरणीहलमा पम्याऽनुगतेन मनमानेन मह पूर्वद्वारेण शालाया,हिनिष्काम्य शानाया अये तिष्ठन चतुर्रहीत सुक्षस्थमायं यजमानमवेतति । शुभमस्यमृतमसि वैश्वदेव अधिः । रति यजुर्मन्ोण । हिरण्यमन्सधायादित्यमुदीतपति । सूर्यस्य चतुराए- हमानराः पानीनिकां यदेतशेभिरीयोभानमाना विपश्चिता । रति मन्त्रण । सोमायणों गां शालाया अय पृष्ठा : सूत्रस्थाने 'उदमुखों स्थितामनुमन्त्रायते । चिसि मनामि धीरांस दक्षिणामि यजियासि जियास्यदितिरस्यु भयतः शीणी मा नः सुमाती सुप्रतीची सम्भव मित्राला पदि बधातु पृषाऽधान: पाविन्द्रायाध्यक्षायानु स्वा माता मन्यतामनु पिता नु भाता सगों मु सखा अध्यः सा देखि देवम ·तपदार्थनिर्वचनम् । २०५ छहीन्द्राय सोमशागत्वा वर्तयतु मिनस्य पथा स्वस्ति सोमसखा पुनहि सह रव्या ।' एवं सोमवण्यनुमन्तायां उच्यते । ४ दक्षिणस्यमस्यामप्तमं पदं नोपयध्य । अनि प्रेष्यति । उददिशे प्रतिनीयमानाया: सामायण्या दक्षिणस्य होण: बट पदा भ्यनुजार्मात । सम्पदा नुमणे षण्णां मन्त्राणां मध्ये एकैको मन्तः पठनीयः । वसति । सदाऽमि । अदितिरमि । पावित्याऽसि । शुक्राऽसि । चन्द्रामि, पतेः द्धि मन्तीः अध्वर्युः गोदोष्णः प्रक्षेपम्याने स्वदक्षिणं पावं प्रक्षिप्य क्रमेण गच्छति । र सोमक्रयाय नुगमनमुच्यते ॥ ५५ बृहस्पतिस्त्वा सुन्ने रण्वातु रुद्रो धसुभिरगचकेतु । इत्यनेन अन्वेष. सप्तमस्य दोष्णः प्रक्षेपस्य स्थानं बक्षिणहस्सेन यहाति स्पथ. सीति यावत । तस्मिन् स्थाने हिरण्यं निभाय परिस्तीर्य परिषिच्य पूर्वाहतेन चतुरहीतेन । पृथिव्यास्त्वा मर्धवानिर्मि देवान रहायाः पदे घृतति स्वाहा । रति मन्त्रण । सोमायण्या मिति यानमानम् । हिरण्यपनीय । परिलिखित रतः पर्शिलखिता बरालय दमह रमतो ग्रीवा अपि सामि यास्मान द्वेषि पञ्च अयं विस स्वमस्य योवा पिकृन्तामि । स्स्येन पदं परिलिखिता मान्मन्तोण विस्तूष्णीम् । थप उपस्पृश्य । स्फयेनोपसना पद्धरण्यां संवति । अस्मे रायः इति मन्दोण । मन्त्रकर्मणास्थितिः । रायः । इति पदरणी यजमानाय प्रयच्छति । यामानः । तोते राय: रति मन्त्रेण पाय प्रयच्छति । मन्त्रवि वयोवंशमा पश्यस्य । रिति धानों सोमायण्या ममीतर्यात । पो। त्वष्ट्रीमती ते सपेय सुरेता तो दधानी बोरं विदेय तब सन्वृशि । रति सामानं गमोतते । घामान: । माशायस्पोषेण वियोषम् । इति सामनयों मझोताते पध्वर्युः शिष्य प्रक्षाल्य मध्यमायामनुलो सध्या पवदेश पदमपनि- मीय पनी ममति । एतावत्कर्म पद्धरणोयहणमुच्यते । ५४. ततोऽध्वर्युस्सचेव चन्वं बागां मण्णशुले ठणास्तुके. उष्णीवे . वासी मानिने .सोमायनी चाहायोपरवदेशं गत्वा पति। मार्मालियन शुहस्से सामाः ।। रति मामधियी शुद्ध प्रतिप्रीति । असमाना। एक गायत्रो भाग इति मे सोमाय प्रताह । एप से ·। २०६ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । प्रेष्टुभी भाग इति मे सोमाय व्रताह । एष ते जागतो भाग इति में मोमाय बतात् । इन्दोमाना साम्राज्यं गच्छति म सोमाय बतात रति मन्त्रैः सुर्वािचल राजानमुपतिष्ठते । रखें कयासोमोपस्थान- मित्युच्यते ॥ ५० अध्वस्त्रं द्विगुणं कृत्वा धर्मण उत्तरार्धं प्राग्दशमास्त- णाति । पशुना से अशुः पृच्यतां परुषा परुर्गन्धस्ते काममातु मदाय रसो अच्युतो ऽमात्योसि शुजस्ते यहः । इसि, सहिरण्येन पाणिना राजानभिमात । इदं क्रयणाभिमनिमित्युच्यते । ५८ भित्र्यदेव सवितारमण्योः कवितुमर्चासि सत्यमवस रखधामभिप्रियं मतिमा यस्याऽतिभी अदितत्संबोनि हिरण्य- पाणिमिमीत सुक्रतुः क्रया सुमः रत्यस्य मन्त्रस्य पञ्च मृत्व पावत्या मामस्य पञ्चमुष्टीविति । तत्र प्रथमविमानं अङ्गुष्टमहितया प्रदे. शिन्या । द्वितीयं माङ्गुष्ठयोपनिष्टिकया । सृतीयं तथैव प्रशिन्या । चतुर्थ तथैव कनिष्ठिकया पञ्चमं तथैव मध्यमया । दति समन्त्रक विमानम् । ततस्तष्णों पञ्चमत्वो विधाति । तद कनिष्ठिकया मध्य- मया कनिष्ठि मया प्रदेशिन्या महानाम्न्येति क्रमेण । एवं दशकृत्यो मिमानः मन् क्रीयमाणस्य सोमस्याधे मुष्टिदशमरूपं द्विगुणिने वस्त्रे एहीत्वा मजाभ्यस्त्वा इति मन्याशाविशिष्टमधं राहाति सच्च विमिने सोमे प्रतिति । तत्सोविमानमित्युच्यते ॥ '५९ ततो धम्न्य प्रान्सान करोति । पाणाय त्वा । ति प्रदक्षिणमुष्णीषेश बेष्टपति । व्यानाय त्वा । हति । कन्या मध्ये वायुमंञ्चारार्थप्रकाशं करोति । एतत्सोमवेष्ट. ममित्राच्यत । ६० प्रजस्त्विमनुप्राणिहि प्रजासत्यामनुप्राणन्तु । पति यजमानं सोममवेतयति। ततस्तत्सोमवस्त्र चणि लिदधाति । एतत्सोमा. घेतमित्युच्यते । ६१ सामयिणा तस्मिन होते सति अर्जलेन सदस्य. सति । चर्म दूरे प्रतिप्योत्थाय प्रति । सोमविपिन ऋथ्य से सामाः है। सोनधित्रयी क्रय्य ति प्रत्याह । अध्वर्यपह। मनवताः । रति प्रान्तभागानुपगू " ·- श्रीतपदार्थनिबंधनम् । पति । मजवतो हि दति म प्रत्याह । अध्वर्युराह । गा से मीणानि । रति सामायण्या सोमं पणते । ततः प्रीतः सोमः पांसि व्यावस्व रति सोविक्रयो प्रत्याह । अध्वर्युः एषा से शामक्रयणी 'चन्द्रं ते छाग ते वस्त्र ते । तता हिरण्येन पणते । सोम ते क्रीणामस्वतं. पयस्वन्तं धोयावन्तमभिमातिषाह शुक्र से शुक्रिया कोमामि चन्द्र चन्द्र णामृतममृतेन सम्यक्त गाः । रति कौत्साय, हिरण्यं दर्शयति । पस्मे चन्द्राणि । इति यजमानाय प्रददाति । सपमस्सनराम प्रजापतेर्वर्ण- स्तस्यास्ते महसपार्ष पुष्यन्त्याश्चरमेण पशुना कोणामि । इति प्रतीची नयीधयाऽनया सामं राजानं पणते। अस्मे ते बन्धुः । रति यजमानं समीक्षः । तदनन्तरम् मयि ते रायः अयन्त अयन्ताम् । इति आत्मानं ममीतते । तदनन्तरमजा प्रदक्षिणमाषयं प्रयुत्योदङ्मुखीं तां को- साय ददाति । पला । मित्रो न हि सुमिधा: • दति सामं राजानमादत्त । इन्द्रस्योरुमाविश दक्षिणमुशनुशन्तश्प्योनः स्योनम् । इति यजनानस्य दक्षिणे जरी सादर्यात । अध्वर्युः धयः सुपर्णा उप- सेदुरिन्द्र प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः । अपध्वान्तमूहि पूर्धि चतुर्मु. मुग्ध्यस्माधि ध्ये. ऽवबद्वान् । रति कृष्णविषाणयायजमानस्योष्णीव- मपनर्यात । यजमानः। उष्णोषं जलेनाभ्युदय कौत्साय परिकर्मिणे, वा ददाति । दण्डं मैत्रावरुणाय प्रयच्छति । तदानीमध्वर्युयजमान वाच- यति । स्वां गाबो वृणत राज्यांय त्वा हयन्त मरुतः स्वकीः । वर्मन् तत्रस्य कभि शिनियांणस्ततो न उयो विभमा वमूनि । मित्रावरुण्योस्त्वा. बाहुभ्यां प्रशास्त्रोः प्रशिषीप्रयच्छामि । इति । अध्वर्युः ।. अस्मे ज्योतिः । इति शुक्लोणास्तुकयजमाने क्षिति । कृष्णोणास्तुकान्तु । बदमहर सपाणां दन्दशकानां ग्रीवा उपयशानि इत्युपयथ्य । सोमािर्याण तमः । इति सया सोमवियिणं भ्रुधार्वि- ति । सोमायहेतुन पदार्थानदिति । स्थानभाजांडारे बस्भारे हस्त सुहस्त कृशानवेते वः सोमक्रयणास्तानतध्वं मा वो दभन् । दति मन्त्रण । तता सस्मिवे स्थाने उदकुम्भस्यजलं सर्व प्रतिपति । मोम- विकनिन् अय्यस्त सोमा इत्यारभ्यतदन्तं फर्म सोमायणमित्युच्यते ॥ . - ·श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । ६२ यममानः । उढायुषा स्वायुषोदोषधीना रनोत्पर्जन्यस्य धाभिवतस्थाममृता अनु। रत्यमेन मन्त्रेण शमानमानायोपोति. ष्ठति । ततो राजानं स्वशिरमि निधाय । उर्वन्तरितमन्विहिं। दति प्राङ्मुखस्य शबटण दक्षिणतोर्योत । ततो र्युः । रित्याः महो ऽसि । इति शकठस्य नी. कृष्णाजिनमास्तृणाति । यजमानः अदित्याः सद प्रामीद दति ष्णाजिने सोमं रामानं स्थापयति । अध्वर्युय. मानी । वस्तधा यामृषभो अस्विमिमीतं. वरिमाणं पृथिव्याः । पासीविश्वा भुवनानि ममाद्विवेत्तानि वरुणस्य 'ब्रतानि । रत्यनेन राजानमुपतिष्ठते । ध्वर्युः । धनेषु यन्तरितं ततान बाजमवत्सु पयो पानियासु । हृत्सु क्रतुं वरुणो विग्निं दिवि सूर्यमबधात्सोममद्रो। राजानं प्राग्दिशं वयित्रा मासु दिसु उतमन्त्रोण वाससा बेष्टयति । उदुत्यं जातवम देवं वहन्ति केतधः । दृशे विश्वाय सूर्यम् । रति पूर्वदिशि अर्ध्वग्रीवमन्तलाम कृष्णाजिनं बधाति । साप्रयाणपूर्वको. स्थानमारभ्यैतदन्तं कर्म शकटे सोमस्थापनमित्युख्यते । ६३ उमावेश धूर्पाहावना प्रवीणो बलचोदनी । रति मन्त्रेणानीयमानी मोमवाहनावनड्डाही प्रतिमन्त्रायते। धरुणस्कम्भनमि एति । दक्षिणमनड्डाहं योजति । वरणस्य स्कम्भमनसि । रति । शम्यामागृहति । प्रत्यस्तो वरुणस्य पाशः । रति बोललामवगृहति । एवमेवोत्तरस्यां धुरि उत्सामनहाई पार्षति । ततो दक्षिणामोषाम म्वारभ्य होये प्रति । मामाय कोताय प्रमाणायानुबहि मुख लण्य सुब्रह्मण्यामाहय मा तु त्वमाहार्यत्रमान बाहास्यति । यजमानः पयोर्मध्ये तिष्ठन् पलाशशाखां धारयन् । मुबलण्यो३म् रति निरुपीशु सुखलएसा माहुयति । ततः मुघलण्यन सुब्रह्मण्या. यामाहूतायां वाच अनुवचनस्य प्रथमायाधि जिसकायां मायां शफ्टं प्रच्याव्य दक्षिणामुखं परिवयं वहन्ति । प्रच्यवस्व भुवस्पते विश्वान्यामधामानि •मा त्वा परिपरीविनमा त्वा परिपन्यनो विन्मा स्वा एका प्रघायो मा गन्धर्वा विश्वावसुरादघच्छयेनो भूत्वा परापत यणमानस्य नो रहे देवः महातम । रत्यनेन मन्त्रेण । अध्वर्युरेवेमं मन्त पर्वात । सतो ध्वर्युयलमानो । यसमानस्यस्वस्त्ययन्याप पन्या- .

·श्रौतपदार्थनिर्वचम् । २०६ नगस्मति स्वस्ति गामनेहसं येन विश्वाः परिद्विषो वृक्ति विन्दते वसु । इमं मम्वं पठन्तर अज्जमा प्रतीची दिशं प्रति शकटं मयतः । एतकर्म शकटपरिवहनमित्युपते । ६सताऽध्वर्पोहोनरंगी राणासन्दीप गृहीत्वा शालाया . अग्रभागे तिष्ठन् ओद्यमान राजानं प्रति मन्त्रयति । नमो मि- अस्सं वरुणस्य चक्षसे महा देवाय तद्वत सपर्यत दूरदृशे देव- जातायकेतवे दिवस्पुत्रीय सूर्याय शसत । इत्यनेन मन्त्रण । शकटवोढार शालाया अग्रमागे उदगीषं शकटमुपस्थापयन्ति । ततोध्वियुः वरुणस्य स्कम्भनमसि । इति उपस्तम्भने स्थाप- यति । शकटादेर्यथास्थितस्थित्यर्थं यदुवं काष्ठद्वयं रज्ज्वादिना परस्परबटु भवति तदुपस्तम्मनमित्युच्यते ॥ ६५ वरुणस्य स्कम्भसर्जनमसि । इति दक्षिणस्यानडुहः शम्यामुत्कर्षति । उन्मुक्तो वरुणस्य पाश: इति यात्क्त्रं मुञ्चति तत एहि यजमानेति यजमानमाहूय पूर्वया द्वारा शाला प्रवे शयति । यजमानः स्वस्थाने उपविश्य आतिथ्येष्टया यक्ष्ये इत्या तिथ्येष्टिं सङ्कल्पयति । अस्यामिष्टौ वैष्णवो नवकपालः पुरो- डाशः । अनुयाज्ञानामभावः । प्रधानमुपांशु । प्राश्ववालः प्रस्तरः । ऐक्षवी विधृती। पशुधिधं बहिः । कामयमया: परि- धयः । सप्तदश सामिधेन्यः । थोक्तभावश्चनान्याहार्यस्था लीवर्ज प्रकृतिवत्पात्राण्यासादयति । पूर्व यान् ब्रीहीन् गृही- त्वा शालाद्वारे प्राप्तस्य समस्य राज्ञ उपस्थानं कृतं तानेव ब्री. हीनिर्वपति । एते च ब्रीहय उपस्थानब्रीहिपदधापा । ६६ अत्र निर्वापमन्त्रे विशेषः । देवस्थ त्वा अपितुः प्रसवे शिवनोहुम्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नेरातिध्यमाम विष्णवे त्या जुष्टं निर्वपामि । देवस्य त्या सवितुः प्राभ्यांसोमस्यातिथ्य- मसि विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वामि । देवभ्यामतिरातिथ्य- ·। - २१० श्रौतपदार्थनिर्वचम् । मसि विष्णवे त्वा०मिन देवाभ्यामग्नये त्वा रायस्पोषदावने विष्णवे त्वा०सि । देवभ्यां ५ श्यनाय त्वी सामभृते विष्णवे त्वा०मि । एतैः पञ्चमिमीः पञ्च मुष्टी निर्वपति । तन्दु- लप्रक्षालमनिनयनानन्तरं दक्षिणवदुत्तरमनाए विमुञ्चति । चत्वारो ब्राह्मणा राजासन्दीं धृत्वा शाला प्रवेशयन्ति । यात धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिदूरस्तु पतम् । इत्यनेन मन्तर यजमानः सलमादते । गपस्मानः प्रतरतः सुवीरो वीरता प्रचरा सोमर्यान् । इति तं शालां प्रवेशयति । आसन्दीपरा ब्राह्मणा राजासनी वेद्युत्क- रथामध्येन नीत्वा प्रेणाहवनीयं पर्यानीयाहनीयस्य दक्षि. णतः सादयन्ति ।, चैव यजमान: सामं नीत्वा प्राम- न्दीसमीपे तिष्ठति । अध्वर्युः अदित्याः सदो ऽसि । इति आसन्या कृष्णाजिनमास्तृणाति । यजमान: अदित्याः सद आसीद । इति कृष्णाजिने राजानं स्थापयति । वरुणो मि धृतवतो वारुणमसि । इति राजानमुपतिष्ठते । अधवयुः । शंयोर्दवाना मस्यात् । कृष्णाजिनान्तानेकीकृत्य रज्जया बडा मध्यमे वंशे प्रग्रथाति । मा देवानामयसरिस्महि । इति प्रासन्धाः पश्चिमपादयोमध्ये राजपाद प्रक्षालया- मीति भावयनञ्जलिना जलं सिञ्चति । ततः कश्चित् शूद स्तूरणी प्रक्षालयति । तम्स्वा यामि ब्रह्मणा, वन्दमानस्तदा- शास्ते यजमानी हसिर्भिः। अहेडमानो वरुणेहबोध्युरुशस मा न आयुः प्रमोषोः । इति यजमानः पुनरूपतिष्ठते । एता- वत्कर्म मामासन्दीप्रतिष्ठापनमित्युच्यते । ६० ततो युः । मा राजानं चाहवनीयं चान्तरेण क. श्चन सञ्चारीन्मैन सायुधो मा सदण्डो मा सच्छत्री भा मो. ष्णीषा मा माघस्यायो ऽनुप्रपादीत् । अयमन्तरागमननियेष- मैप इत्युच्यते ॥ . 1.

·उच्यते॥ -- . . श्रीतपदार्धनिर्वचम् । २११ ६८ यजमाना राजांनं सोमं मधुरण पूंजयति । तत्र निवेदितां गामध्वर्युमत्सजतेति वदति। .अयं सोममधपर्क ६८ अध्वर्यु: । कृष्णाजिनावाननादि प्रतिवत्करोति। उत्तरेषु अधिवपनादिषु विष्णुमेव निगमयति. पुरोडाशमधि. श्रित्य गार्हपत्ये मदन्तीरधिश्रित्याज्यनिर्वापादि प्रकृतिवत् । सर्वा- ण्याज्यानि अतुर्ग्रहीतानि भवन्ति । पृथिवी होता। चोरध्वर्युः रुद्रोऽग्नीत् । तिरुपवक्ता । इति चतुर्होत्रातिथ्यमासाद. यति । प्रामवाभिमन्त्रणानन्तरं मम्मारान् याचष्टे । अनिर्य- जुर्मः । सविना स्तोमैः । इन्द्र उक्थामदैः । मित्रावरुणावा- शिषा । अगिरमा धिष्णियैरग्निभिः । मरुतः सदाहविर्धाना- भ्याम् । आपः प्रोक्षणीभिः । ओषधयो धर्हिषा । अदितिवैद्या। मोमो दीक्षाया । त्वष्टेष्मेन । विष्णुर्यजेन । वसव प्राज्येन । आदित्या दक्षिणाभिः । विश्वेदेवा ऊर्जा । पूण स्वगाकारेण । सहस्पतिः पुरोधया। प्रजापतिरुद्गीथेन । अन्तरिक्ष पवित्रेण । वायुः पात्रैः । अह अद्धया । एते मन्त्राः सम्भारपदवाच्याः ॥ 90 तत उत्करे कृष्णाजिनमास्तीर्य अगोर्जनित्रमसीत्यादि- मन्तः पशुवन्मन्यनं कृत्वा निर्मन्थ्येन प्रर्याभिहुत्य अग्नये समिध्यमानायानुबनीत्यादि प्रकृतिवत् करोति । न समिधं प- रिशिनष्टि । अनुयाजाभावात, । चतुर्थे प्रयाजे सर्वमैपिभृतमा ज्यं जुहामानीय प्रयाजशेषेण भुगमभिधारयति । उपभृतं नाभि धारयति । प्राज्य मागानन्तरमुप्रांशु प्रधानेन प्रचरनि । विष्णो रहं देवयज्यवान्नादो भूयासम् । अन्नाद इत्यस्य म्याने शिपि- विष्टपदं वा । इति यजमानस्य प्रधानयागानुमन्त्रणम् । ततः स्थिष्टकृदिडे प्रचर्य प्राशि परिहत्य प्रणीता मिनीय तूष्णीं ध्रुवा- माप्याययति । मन्तिष्ठते आतिथ्येष्टिः । प्रातिथ्येष्टि सङ्कल्पप्रभ-. त्येतावदन्तं कर्म आतिथ्येष्टिरिति गीयते ॥ .. .

·श्रीतपदार्थनिर्वचम् । ११ तता वेद्यां कंमं चमसं वा ঘিায় धाय ध्रुवाज्यात्पञ्चतत्वो वक्ष्यमाणमन्त्रर्गाति । ते च मन्त्राः । आपतये त्वा गृह्णामि परिपतवे वा गृहालि । तनूनपत्रे त्वा गृहणामि । शाकराय त्वा गृहणामि ! शक्मनोजिष्ठाय त्वा गृणामिति । इदं तानून. पत्राज्यग्रहणमित्युच्यते ॥ ७२ मुख्यक्रमेण यजमानान्ता ऋत्विजस्तमवमृशन्ति । अना. धृष्टमस्यनाथष्यं देवानामोजाभिशस्तिया अनभिशस्तेन्यम् । इति मन्त्रेण । इटं ताननन्नावमर्शनमित्युच्यते ॥ ७३ अध्यु यजमान वापयति । अनु. मे दीक्षा दीक्षा. पतिर्मन्यतामनु तपस्तपस्थतिरञ्जला सत्यमुपगेप सुवितेमांधाः । यजमानः अध्वर्वादोन सात्विजः क्रमेणाप हूथ तानूनपत्रम. बजिघ्रति । प्रजापती त्वा मनसि जुहे।भि । इति मन्नेस सकृ. तस्तिष्णीम् । एतत्ताननपवाघ्राणमित्युच्यते ॥ S४ अथै जल्पात्रदिः संस्पृश्य झालाया उत्तरभागे निन- यति । अत्र कंने होलमा लान नपला मित्युच्यते ।। ७५ साउअर्यु राशी पञ्चति । अनोपदन्त्यापा३ः । इति । आग्नीजस्ताह । अन्तिदेवीरमृता तावृधः । इति । ततो युः । तांभिराद्रव । इत्याह । इदं भदन्तीपाचनमि. त्युच्यते ॥ १६ तता यजमानान्ताः मय मुख्यादिकमेण मदन्तीरूपस्पृ. श्योपोत्याय सामसमीपं गत्वा तं शिस्त्रस्य हिरण्य मवधाय साम राजानं मैदन्तीलेनाप्याययन्ति । अशुशुस्ते देवसामाप्या- यतामिन्द्रायै धनविद प्रातुभ्यमिन्द्रः प्यायतामात्वमिन्द्राय प्यायस्व । इति मन्त्रेण । अध्वर्युर्यजमानं वाचयति । आप्या- यय सखीन् सन्या मेधया स्वस्ति ते देव सोम मुत्यामशीय । इति । इदं सामाप्यायनमित्युच्यते ॥ . . - ·श्रीतपदार्थनिर्वचम् । २१३ ० तता मदन्तीजलं स्पृष्टा यथास्थानमुपविशन्ति । अध्व- . युः वाजवतीभ्यां नुचौ व्यय परियोन सम्मज्य यथायतन स्त्र ची सादयित्वा विधुवीभ्यां सह प्रस्तरंगहीत्वा प्रतिभणं- स्त्रेधा नक्ति । अक्त रिहाणा इत्यादिमन्त्रैः । अन्न प्रस्तरां- नुग्रहरणं नास्ति । अतस्तदर्थमाश्रावणमपि न न बहिरनुपह- रति प्रस्तरं वेद्या दक्षिणार्धे निधाय तस्मिन् यजमानान्ताः सर्वे मुख्यादिक्रमेण मिहवन्ते । एष्टा रायः। प्रघे भगायर्तमृतवादिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्यै । इति सव्यं पाणिं प्रस्तरस्योपरि उ. त्तानं निधाय तदुपरि दक्षिणं पाणिं न्यञ्चं निधाय द्यावापृथि- व्योमस्काररूपो निहूव उच्यते । 9- आतिथ्याबर्हिप एकदेशन दिधृतिभ्यां च सह तमेव प्रस्तरं अध्वा तेष्वेव परिधिषु एकादश समिच्छफलानुपमा तदुभयमाहवनीये ऽतिवाल्याद्भिरभ्युक्ष्योत्तरतः सादयित्वा यज मानमाह । अवान्तरदीक्षां गृहाण इति । अयमवान्तरदीक्षाप्रेष इत्युच्यते ॥ 9 ततेो यजमान आहवनी यमुपतिष्ठते । अग्ने व्रतपते त्वं व्रतानां व्रतपतिरसि या मम तनूरेषा सा त्वयि या तव तनू- नो व्रतपते तिनाव्रतानि । इति । ध्वर्युः यजमाने संशास्ति । सन्तरां मेखला समायच्हस्व सन्तरां मुष्टोकुरुष्व तमव्रत एघि मदन्तीभिर्जियस्वात्पुर्वब्रतन५ सग. या ते अग्ने रुन्द्रिया तनूस्तया नः पाहि तस्यास्त स्वाहेत्तेना- तो धिवतय । इति यजमानो यथाप्रेष करोति । इदं यजमान शासनमित्युच्यते ॥: ८० सतो seaयुब्रह्मप्रतिस्थात्रयीत्प्रस्तोतृहोत्यजमाना मदन्तीजलं स्पृष्टा नमो वाचस्पादि पूर्वोक्तां'शान्तिं जपन्ति । रिय५ सा .मयि ..

·श्रौतपदार्थनिर्वयम् । अध्वर्यु हफ्त्यस्य पुरस्तादास्तीसेषु दर्मषु नम्राडासन्दी स्थ भाप गोदेोहनी लागाये. शननं नवगहिण वन्यौ द्वे धृष्टी त्रीणि पवित्राणि षट् शालान्येताम्वादुम्बराणि वैककृती मिधं त्रयोदश वैकान् परिधान का प्रचारी काम यमयान्परिधीन् सवर्णरावती रुम्मा द्वे धर्मदुघे धेनुं च वागां घ बहिः स्थापयित्वा द्वौ कुगमयो वेदी एक मोखमपरिवासितं मौजरज्जुदाम मुखमलवान् रोहिणािति सिकारचासाद्य गार्हपत्यायवनीय योस्त्तरतः स्फ्यनाढल्यावाच्य सिकताभिः प्रा देशपरिमिती परिमण्डको खरी कृत्वा शालाया 'उत्तरे खण्डे तथैव चतुरस्नमुदडियननवन्तमुच्छिष्टखरं कृत्वा प्रचरणीयं महा. वीर शमाभ्यां परिगह्य प्रवृञ्जनीये खरे सादयित्वा मौजेन वैदेनापिघाय आहवनीयस्य दक्षिणततः सखाडासम्द्यां कृष्णा- जिने प्राग्विली उपशयो महावीरी वेदाभ्यां परिगृह्यासाद्य अति. शिष्टां मुदं चासाद्य स्थूणां शङ्ख चादाय जघनेन गार्हपत्यं परी. त्य दक्षिणया द्वारोपनिष्क्रम्य होटद्वांटगोमादेशे गायत्मवन्ध नार्थे ' स्थणं निहत्य मै.ब्जेन दाना धर्मदुबाया गोवत्सं स्त्र बद्धका तदुत्तरतः शकुं निहत्य तत्र छागां बद्ध्या छागाया शिशु कटादिनाच्या प्रवर्गाकन सम्बुद्धयन्तेन एहि पदो- त्तरेण यजियेन नाना पाहूय शालायाश्चत्कायपि द्वाराणि वस्त्रा दिना परिमित्य पनीशाले पत्नीमुपवैश्य तस्यापि द्वार परि श्रित्याग्नीन् दर्भः परिस्तीर्य गाईपत्यस्य दक्षिणता ब्रह्मयज मानावु वन्य मपवित्रायां प्रचरण्यां मदन्तीरप आनीयोत्पूया- ददान, आइ । ममाहासन्धाद्यासादनप्रभृति प्रचरणीग्रहणान्तं कर्म प्रवर्गासामग्रीसम्पादनमित्युच्यते ।

·: श्रीतपदार्थनिर्वचम् २१५ ८१ ब्रह्मन् प्रवग्येण प्रचरिष्यामी होतर्घममभिष्टुयग्नीद्रो. हिणी पुरोहाशाधिनय प्रतिप्रातः प्रेव विहर प्रस्तोतः सामानि गाय । अयं प्रवग्योरमष वत्सुंध्यते ॥ ८२ ब्रह्मणा भूर्भुवः स्वहस्पतिप्रसून इति जपित्वा ॐ प्रचरतेत्याचप्लो प्रचरणीयं महावीरं वेदमपास्य प्रोक्ष- ति । यमाय त्वा सूर्यस्यार। इति । अभिप्रायमुवन परान् सम्भारान् प्रोक्षति । अध्ययुः प्रोक्षितपात्रं स्थानान्तरे साद- यति । इदं प्रवर्यपात्रसम्सारपोषणमुच्यते ॥ .३ अध्ययुगहवनीये कार्मर्यमयान् परिधीन परिचाय तस्य समीपे दुम्बरान् शकलान् वैककृती समिधं च साद- यित्वा गाईपत्यसमीपे त्रयोदश वैज्ञान परिधीन सौवर्ण- राजतौ रुकमी मझुप्रलवान् रौणिपिष्टानि सादयति । आग्नीघ्रः गार्हपत्यस्य पश्चादागे धृष्टिम्यां प्रती बोङ्गारालि. रूड्य रोहिणकपाले उदकमंत्थे तदुपर्युपघाय मदन्तीभिः रौहिणविष्टानि संयत्य पिण्डी कृत्वा कपालयोरधिभित्य स्थाल्यां तिरः पवित्रमाज्यमनीयाधिनित्योभयं पर्यनिकृत्वा रौहिणी पुरोडाशौ अपयति । इदं रौहिन्णपुरोडाशपण. मित्युच्यते। ८४ प्रतिस्थाता मौजवेदाग्रेण महावीरं नुवं पिन्वने रौहिणहवन्यौ उपयमनं च सम्मृज्याज्यमुत्पूय रौहिणहवन्यो- रूपस्तीर्य रोहिणपुराहाशावभिघार्योदास्य 'रोहिणहवनी- भ्यां परिगृहय वेद्यां दक्षिणं पुरोडाशं दक्षिणारिधिन्धि. समीपे पूर्वाहणिक प्रवन्य प्राञ्ची भापराणिके तु प्रत्थङ्मुखौ यथाभवतस्तथा सादयति । इदं रौहिण पुरोहाशाखादनमि- त्युच्यते ·.. श्रौतपदार्थनिर्वचम् । ८५ अध्वर्यु: प्रचरणीयं महावीर शफाभ्यां सव्यहस्ते गृहीत्वा आज्यस्पाल्या. सकाशात्सकदाज्य सुवेण गृहीत्वा उनवानं सन्तता: समाहुतीर्गार्हपत्ये जुहोति । प्राणाय स्वाहा ध्यानाय स्वाहा । ऽपानाय स्वाहा चक्षुषे स्वाहा। श्रोत्राय स्वाहा । मनसे स्वाहा । वाचे.सरस्वत्यै स्वाहा । इति मन्त्रैः ततश्चतस्त्र आहुतीः पुनः पुनराज्यमादाय जुहोति । दक्षाय स्वाहा । क्रनवे स्वाहा । श्रोजसे स्वाहा । बलाय स्वाहा । अति मन्त्रैः । सर्वत्र यथालिङ्गं प्राणायेदं न ममेत्यादिरूपो यजमानस्य त्यागः । अयं प्रवर्यारम्मलोम इत्युच्यते । ८६.महावीरमाज्येशनक्ति देवस्त्वासविता मध्वान इति मन्त्रेण । इदं महावीराज्जनमुच्यते ॥ ८७ प्रतिप्रस्थाता राजतं रुक्म प्रवृज्जनीये खरे उपगूह- ति । पृथवीं तपसस्त्रायस्व । इति । इदं रुक्मोपगूदनमुच्यते । अध्वर्युः व्यतिषक्तान् प्रागुदगग्रान् कृत्वा सक्मोपरि- मञ्जुप्रलवान् कृत्वा प्रदक्षिणमादीपयति । तद्यथा। अर्चिरसि इति पुरतः । शोचिरसि । इति दक्षिणतः । ज्योतिरमि। इति पश्विपतः । सपोसि । इत्युत्तरतः। तान् प्रबजलीये खरे सम्प्र- कीर्य, समीदव महाँ असि शोधस्व देववीतमः । विधूममग्रे • अरूषं मियेध्यसन प्रशस्तदर्शतम् । इति तेषु महापोरं साद- यति । इदं खरे महावीरसादनमुच्यते ॥ ९, अन्तियं प्रशयन्ता न विप्रा चपावन्तं नामिना तपन्तः । पितुन पुत्र उपसिप्रेष्ठ आधर्मो अग्निमृरायन सादीत। इति महावीमाज्येन पूरयति। इदं महावीराज्यपूरणमुच्यते ॥ ९० अमापृष्या पुरस्तादग्नेराधिपत्य प्रायुमैदाः । पुत्रवती दक्षिणत पन्द्रस्याधिपत्ये प्रजा मेदाः । सुषदा पश्चाद्देवस्य म- विनोत्रं मेदाः । विधुतिरूपरिष्टाहस्पतेराधिपत्ये ब्रह्म :

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २१७ मेदाः । क्षत्रं मेदामतेजो मेधां यशो मेधास्तपो मेघा मने मेधाः । एतैः पञ्चिभिमन्त्र क्रमेण यजमाना महावीरस्य पादक्षिणतः पश्चिमत उत्तरतं उपरिच प्रादेशान् करोति। मन्त्रमनध्वर्युरपि पठति । इदं महावीरप्रादेशकरणमुच्यते.॥ ६१ यजमानो भूमिमभिमुशति। मनोरश्वा ऽसि भरिपुत्रा विश्वाभ्यो मानाष्ट्राभ्यः पाहि सूपसका मे भूया मा मा हि सो ।। इति ! अध्वर्युः। तपोष्वग्ने अन्तरा अमित्रान्तपाश समररुषः परस्य । तपा वसा चिकितानो मचित्तान्वितेतिष्ठन्त. मजरा यासः । इति गार्हपत्यात धृष्टीभ्यामुंदीचाङ्गाराग्निरू- हति । तैरेनं महावीरं प्रदक्षिणं परिचिनाति । चितः स्य परि- चितः स्वाहा मरुद्भिः परिश्रयस्व । इदं महावीराङ्गारपरिश्रय. णमुच्यते ॥ ९२ महावीरस्य दक्षिणतः प्रागग्रमेकंवैकङ्कतंप रिधि परि. दधानि । मा प्रसि । इति मन्त्रण । तथैव मन्त्रणोत्तरता द्वितीयम् । प्रतिप्रस्थाता पश्चादुदगग्रं तृतीयम् । प्रमा असि । इति मत्रेण । अनेनैव मन्त्रेण पुरस्ताच्चतुर्थम् । प्रतिमा असि ! एतस्य मन्त्रस्यावत्या उध्वयुद्वौं परिधी प्रथम द्वितीयवत् क्रमेण परिदधाति । संमा असि । एतन्मन्त्रावश्या प्रतिप्रस्थाता तृती यचतुर्थवत्परिदधाति । विमा अंसि । इत्यस्यावृत्त्या द्वौ पूर्वव , दध्वर्युः । उन्मा असि । एतदांवृत्त्या द्वौ पूर्ववत्प्रतिस्थाता। अ. ध्वयु स्त्रयोदशं परिधि महावीरस्य दक्षिणतं जायमुच्छ्यति । . अन्तरिक्षस्पान्तर्धिरसि । इति । वैकङ्कतपरिधान मिदमुच्यते ।। ९३ ततः दिवं तपसस्त्रायस्व । इति सौवर्णरुक्मेणापि- दधाति । ततः श्राभिर्गीर्भिर्यदतो न ऊनमाप्यायय हरिवो धर्ध- मानः । मदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रारुजा सि भूमिष्ठभाजो. अधते स्थान । शुक्र ते अन्य धजतं ते अन्यद्विपुरूपे अहनी धी- २८ ·। २१८ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । रिया सि। विश्वा हि माया अवसि स्वधा वो भद्रा ते पूषवि. हरातिरन्तु । प्रहन्धिमर्षि भयकानि धन्वाईविष्कं यजतं विश्वरूपम् । महबिदं दयसै विश्वमभ्वं न वा श्रीजीयो रुद्र. त्वदस्ति। एताभिस्तिभिर्मभिर्धर्ममुपतिष्ठते। इदं धर्मोपस्था- नमित्युध्यते ।। ९४ प्रज्वलिते ऽग्नौ सौवर्णकममपरुष्य पवित्राण्यादत्ते- गायत्रमसि । इत्येकम् । त्रैष्ट सममि । इति द्वितीयम् । जागत मसि । इति तृतीयम् । गृहीतैर्धवित्रै महावीरस्य पश्चात् प्राङ्- मुखो जाम्बाच्य युगपत्ति सर्व धुनोति । मधु मधु मधु । इति मन्त्रेण । स्वोत्तरतस्तिष्ठते प्रतिप्रस्थात्रे द्वे पवित्र प्रयच्छति सयारेकमग्नीधे प्रतिप्रस्थाता प्रयच्छति । हेतुरमिष्टवनस्य प्रणवे प्रणवे महावीरस्योपरिधन्वन्तो अध्वर्युप्रतिप्रस्थात्राग्नीध्रा महा- बोर त्रिः प्रदक्षिणीकृत्योत्तरतस्तिष्ठन्ति । इदं महावीरप्रदक्षिण- गमनमुते ॥ ९५ ततो अध्ययुः सर्वाणि पवित्राण्यादायात्मनः पश्चि- ममार्गण परिक्रान्तायोत्तरतस्तिष्ठते प्रतिप्रस्थात्रे द्वे प्रयच्छति । तरिक प्रतिप्रस्थाताग्नीधे प्रयच्छति। महावीरस्य पश्चात्मा- मुखो उध्धयुरूपविशति। पुरस्तात्प्रतिप्रस्थाता। उत्तरत मा- ग्नीघ्रः । एवमुपविश्य प्रणवे प्रणव धन्वन्तः स्नु वेण महावीरमा- प्याययन्ति । पदं महावीराप्यायनमुच्यते ॥ ६ हातुः सकाशाद्याभिर्वर्तिकामित्युपश्रुत्याध्वर्यु यज- मानौ महावीरमुपोदयाय प्रेक्षतः । दश प्राचीदंश भासि दक्षि- सा दश प्रतीचीर्दश भास्युदीचीः । दशोर्वाभासि सुमनस्य मानः । स नो रुचंधेह्यणीयमाणः । समिष्टा वसुभिः पुर द्रोचंयतु 'गायत्रेण छन्दसा समारूचितो रोचय । इन्द्रस्त्वा रुद्रैक्षिणतो रोचयतुत्रै ष्टुभेन छन्दमा। समारुधितो रोचय ।

·। श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २९६ वस्त्या अदित्यैः पश्चाद्रोचयतु जागतेन छन्दसी । समा०य । द्युतानस्त्वा मारुती मरुद्धिरुत्तरतो रोचयत्वानुष्टुन छन्दसा। समा०य । वृहस्पतिस्त्वा विश्वैर्देवैरूपरिष्टाद्रोचयतु पाङतेन छन्दसा समा०य । रोचितस्त्वं देव धर्म. देवेष्वसि रोषिषी. याई मनुष्येषु । सवाह, धर्म रूचितस्त्वन्देवेष्वायुष्मा५ सेजस्वी- ब्रह्मवर्चस्यसि । रुचिता ऽहं मनुष्येष्वायुष्मा स्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भूयासम् । रूगसि । रुचं मयि धेहि। मंयि रुक् । दश पुरस्तादोबसे । दश दक्षिणा । दश प्रत्यङ् । दीदङ् । दशोवाभासि सुमनस्यमानः । सनः समाडिर्षमूर्जन्धेहि । वा- जीवाजिने पवस्व । धितो घी रुचीय। अयं मन्चसमूहे. महावीरप्रेक्षणमन्त्रइत्युच्यते ॥ ७ होत्रा श्रमस्वतीमश्विनेत्यच्युतायां सर्व पवित्रा. गयूटुं धारयन्ति । हेोत्रा करुदुषषसः पृश्मिरनिय इत्युच्यु- कायां रुचिता धर्म इत्युक्त्वा यथेतन्निरपसव्यं परीत्य वि त्राणि निधाय सर्व धर्ममुपतिष्ठन्ते। अपश्यं गोपानिपद्यमा नम् । आ च परा च पििभश्चरन्तम् । ससधीचीः सविधूची सानः । भावरीवर्ति भुवनेष्वन्तः । अत्र प्राबीः । मधुमा ध्वीभ्यां मधुमाधूचीभ्याम् । अनु वां देववीतये । संमग्निनागत। सन्देवेन सवित्रा । ससूर्यण रोचते । स्वाहा समग्निस्तपसा गत ! सन्देवेन सवित्रा ससूर्येणारे।चिष्ट । धर्ता दिवो वि- भासि रजसः । पृथिव्या धर्ता । अन्तरिक्षस्य धर्ता । तो देवो देवानाम् । अमस्तपोजाः । हृदे त्वा मनसे त्या सूर्याय स्वा। उर्दुमिममध्वरं कृधि । दिवि देवेषु होत्रा यच्छ । विश्वास भुवां पते । विश्वस्य भुवस्यनस्पते। विश्वस्य मनसंस्पते । वि- श्वस्य वधसस्पते ।विश्वस्य तपसस्पते । विश्वस्य ब्रह्मस्पते। देवास्त्वं देवधर्म देवान् पाहि । तपाणां वाचमस्मे नियन । - ·. २२० श्रौतपदार्थानर्वचनम्। देवा युधम् । गर्भो देवानाम् । पिता मतीनाम् । पतिः प्रजाः नाम् मतिः कविताम् । सन्देवा देवेन सवित्रा यतिष्ट । स. सूर्यणा सक्त। प्रायुस्त्वमस्मभ्यं धर्म वक़दा असि। पिताना- सि पिता नो बोध । आयुर्धास्तनूधाः पयोधाः । पर्चादा परिवादा द्रविणेदाः। अन्तरिक्षम उरीवरीयान् । अशीमाह त्वा मा मा हिसीः । एतत्सर्वकर्तृशकर्मोपस्थानमुच्यते ॥ ए यजमानो गार्हत्यपमुपतिष्ठते । लमग्ने, गृहपतिर्वि शामसि । विश्वासरं मानुषाणाम् । शतं पूर्भिर्य विष्ठपायहसः समेद्वार शत हिमाः । तं द्राविण हार्दिवानम् । इहैव रातयः सन्तु । इति इदं प्रवग्र्याङ्गगार्हपत्योपस्थानमुच्यते ॥ प्रतिप्रस्थाता पत्न्यै वेदं प्रदर्श्य । त्वष्टीमतीते सपेय। मुरेता रेता दधाना वोर विदेय तव सन्दुशि । मा ऽह राय- स्पोषेण वियोषम् । इतीमं मन्त्रं वाचयति । अहयोतिः के- तुना जुषता सुज्योतिषाः स्वाहा । इत्याहवनीये दक्षिणं रोहिणपुरोटाशं जुहोति । ज्योतिष इदं०म । इति त्यागो यज- मानस्य । अयं दक्षिणरौहिणहोम इत्युच्यते ॥ २०० आपराह्निके प्रवयं तु होममन्त्रे अहःपदस्थाने रात्रि पर्द बोध्यम् । ततो ध्वर्यु: देवस्य त्वा म० भाददे । इति म- न्त्रेण रशनामादसे । अदित्यै सस्तासि । इति ताममिमन्त्र यते । प्रतिप्रस्थाता कंसं पिन्धने चापदाय होतुः पश्चिममा. गैण गवति । अध्वर्यु: शालाया अन्तस्तिष्ठन् धर्मदुघां गामु- पांशु त्रिराष्ट्रयति । इड एहि । अदितएहि । सरखत्येहि । इति त्रिभिमन्ः दक्षिणद्वारेण शालातो बहिनिष्क्रम्यः। गङ्गएहि। इति चिरुच्चैराह यति। तां गां तया रशम या वध्नाति । अदि. त्या उष्णीषम सिं। इति । वायुरस्यैडः। इति वत्समझिमृशति । पूषा त्वोपावस जत्वश्विभ्यां प्रदापय। इति पूर्व स्थूणायां बद्ध A ·श्रोतपदार्थनिर्वचनम् । २२१ वत्सं मुञ्चति । यस्ते स्तनः शशयो यो.मयाभूयन विश्वा पुष्य- सि वार्याणि । यो रत्न धा वसुविद्यः सुदत्र: सरस्वति तमिह था- तवे कः । इति गोस्तनमभिमन्त्रयते । प्रस्तु तायां गवि उस्त्र- धर्म शि मानधर्म पाहिधर्माय शिष तिवत्समपनयति। वृहस्पतिस्त्वोपमी दत्तु । इति गां नियुज्य तत्समीपे दोहनार्थ- मुपविशति । दानवः स्थ पेरवो विष्वग्यतो लोहितेन । इति गोस्तनान् स्वकरण सम्मृशति । हेोत्रा श्रादशभिपिवस्वत इ. त्युच्युक्तायाम् । अश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे पिन्वस्व वृहस्पतये पिन्वस्वेन्द्राय पिन्वश्वेन्द्राय पिन्वस्व पिन्बने गां दोहयते । अतिशिष्टं कमे । प्रतिप्रस्थाता तूगों स्वपिन्वने छागां दोहयते । रशनादानप्रतिरेतदन्तो विधि- मदुधादोहनप्रकार उच्यते ॥ ९०१ हेोत्रा नतिष्ठ ब्रह्मणस्पतइत्युक्त अध्वर्युः प्रतिप्रस्था- त्रे गोपय: प्रदाय यथागनतमागत्य शोपयमनान्यादत्ते । तद्य- था । गायत्रो ऽसि । इति प्रथम शफम् । त्रैष्टुभो ऽसि । इति द्वितीयम् । जागतमसि । इत्युपयमनम् । होत्रा उपद्रव पयसे- त्युक्त प्रतिप्रस्यात्रा आह्रियमाणे पयमी अभिमन्त्रयते । स- हो| भागेनोपमेहीन्द्राश्विना मधुनः सारचस्य धर्म पात वसवो यजतावट् । इतिमन्त्रेण | महावीरस्य पुरस्तात्प्रत्यङ- मुख उपविश्य । स्वाहा । इति स्वपिन्धनेन गोपयो महा- वीरे गेपियः- प्रक्षेप उच्यते ॥ १०२ मधु हविरसि सूर्यस्थत पस्तप । इति पयः प्रोपानि- गंतमध्माणमन्वीक्षते । पद धर्माध्मान्वीक्षणामुच्यते ॥ २०३ प्रतिप्रस्थाता थपिन्वनस्थं 'छागापयस्तूष्णीं महा- वीर बनयति । उप्रयाः पयसाः शेषमेकीकृत्याध्वर्युस्तृिती. यमवनयति । केसस्थं गोपय उपयमने प्रत्यवनीयाङ्गारान ·२२२ श्रौतपदार्थनिवचनम् । प्रत्यूह्य द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामि । इति महावीर शफाभ्यां परियति । इदं सिद्धधर्ममहावीरग्रहण मुच्यते ॥ १०४ सव्ये हस्ते शफाभ्यां महावीरं कृत्वा मोजेन वेदेन दक्षिणहस्तेनाधस्तानाजयित्वा। अन्तरिक्षणत्वोपयच्छामि। इति उपयमनेनोपयच्छति । देवानां पितृणामर्नुमतो भतुं शकेयम् । इत्यनेन महावीरमादायात्तिष्ठति । इदं महाधी- स्थापनमुच्यते ॥ १०५ तेजोऽसि तेजेो ऽनुप्रेह्यग्निर्मा पृथिव्याः पातु वायुर- न्तरिक्षात्मयों दिवे दिविस्पृङ् मा मा 6ि सीरन्तरिक्षस्पृड मा मा हिमीः पृथिविस्पृङ् मा मा हिसोः सुवरसि मुश्म यच्छ दिवं यच्छ दिवो.मा पाहि । इत्यनेन मन्त्रेण महावीर प्राहरति । समुद्राध्य त्वा वाताय स्वाहा सलिलाय त्वा वा- ताय स्वाहा ऽनाधृष्याय त्वा वाताय स्वाहा प्रतिधृष्याय त्वा वाताय स्वाहा वस्यवे त्वा वाताय स्वाहा । यथोपपादं षट् मन्त्रानाह ! अमये त्वा वसुमते स्वाहा । सोमाय स्वा रुद्रवते स्वाहा । वरुणाय त्वा दित्यवते स्वाहा । बहस्पत. ये स्वा विश्वदेव्यावते स्वाहा । मवित्रे स्वj मते विभुमते प्रभुमते वाजवले स्वाहा । यमाय. त्या ङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा । प्रतिमन्त्रमवमानं यापपादमित्युच्यते ॥ १०६ एते षट् पूर्वोक्ताश्च सप्त मन्त्रा महाबोरपाड्नयन- मन्त्रा उच्यन्ते ॥ १०७ *विश्वा आशा दक्षिणम । इति दक्षिणत आसीनं ब्रह्माणमीक्षते । विश्वान् देवानयाहि । इति पश्चादामीनं होतारम् । स्वाहा कृतस्य धर्मस्य मधेोः विनतमश्विना स्वाहा नये यज्ञियाय शय जुर्भिः । इति सव्येन पदा वेद्या दक्षिणतो त्याकामति । इदं धर्महामार्थदक्षिणात्याकमणमित्युध्यते ॥

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २२३ १०८ अश्विना धर्म पात५हार्दिवानमहर्दिवाभिरूतिभि- रमुवां द्यावापृथिवीमसातीम् । इति यजमानं वाचयति । उच्चैराश्राव्य पानीघ्रण प्रत्याश्राविते । धर्मस्य यज । इति होतारं प्रेष्यति । होत्रा वषट्कृते स्वाहेन्द्रावट । इति पुन जुहोति । इन्द्रायेदं० मेति त्यागी यजमानस्य । धर्ममपात- मश्विना हर्दिगनमहर्दिवाभिरूतिभिरनुवां द्यावापृथिवी अम साता तं प्राव्यं यथावणनमे दिवे नमः पूठियै दिवि. था इमं यज्ञं यज्ञमिमं दिविधा दिवं गच्छाऽन्तरिक्षं गच्छ पृथिवीं गच्छ पञ्च प्रदिशो गच्छ देवान् धर्मपान् गच्छ पितृन् धर्मशन् गच्छ । इत्यध्वर्युर्यजर जमानं वाचयति । अयं धर्मयाग उच्यते ॥ । १०९ प्रतिप्रस्थाता पिन्वने नोपयमनादुपहस्य महावीर पूरयित्वा शफाभ्यां परिगृह्याध्वर्यु प्रतिप्रस्थाता सहाहब. नीये प्रतिमन्त्रं स्त्रावयतः । इषे पोपिहि । ब्रह्मणे पोपिहि । क्षत्राय पीपिहि । अद्भ्यः पीपिह । ओषधीभ्यः पीपिहि। बनस्पतिभ्यः पीविहि। द्यावापृथिवीभ्यां पीपिहि । सुभूताय पीपिहि। ब्रह्मवर्चसाय पीपिहि । यजमानाय पीपिहि । उपांशु मह्यं उच्चैः । ज्यैष्ठयाय पिपीहि । इदं उभयककघ- मेस्रावणमुच्यते ॥ १९० अध्वर्युरेवाभिमुखं प्रदक्षिणं प्रागादिषु सावयति । स्विष्य त्वा । द्युम्नाय त्वा । इन्द्रियाय त्या! भूत्यै स्वा । इति क्रमेण चतुर्भिमन्त्रैः । इदमध्वर्युकत कधर्मसावर्णमुच्यते ॥ १९९ उपयमने महावीरस्थं पयो ऽवनीयोदड्डत्याक्रम्या- नतर्वेदि प्राग्विलं महावीरं सादयति । प्रतिस्थाता राजतं रुक्ममुद्वासनीये खरे उपगृहति । अध्धयुस्तस्मिन्महावीर सादयति । धमार्सि सुधर्मा में न्यस्मे ब्रह्माणि धारय नेत्या- ·२२४ श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। धातः स्कन्दयति । इति मन्त्रेण । इदमुद्वासनीये महावीर- सादनमुच्यते ॥ ११२ तसः औदुम्बरशकलेनोपयमनादुपहत्या हवनीयस्थ पूर्वार्धे क्षारयति । पूष्णे शरसे स्वाहा । पूष्णेशग्स इ०मेति यजमानः । तच्छकलं घर्मसित्तागो यथान्तः स्थासथा मध्य मे परिधौ सादायित्वा द्वितोयेन शकलेनोपयमनादुपहत्य पू- धैिं क्षारयति । ग्रावयः स्वाहा । ग्रावभ्य इदं० भेति यज. मानः । अध्वर्युदितीयमपि शकलं प्रथमवत्सादयित्वा तृती. येनोपहत्य मध्ये प्रश्च्योतयति । प्रतिरेभ्य इदं०मेति याज- मानम् । तथैव सादयित्वा चतुर्थेनेापहत्याऽपरार्धे द्यावापृथि- थिषीभ्या स्वाहा । द्यावापृथिवीभ्यामिद०ममेति यजमानः। सच्चतुर्थ शकलं उपरि सिक्देशं सस्मान्ते उपगूह्य पञ्चमेना- पहत्य प्राचीनाबीती भूत्वा आहवनीयस्य दक्षिणार्धे क्षार- यति । पितृभ्यो धर्मपेभ्य इदम् मेति याजमानम् । अध्व- युयजमानावप उपस्पृशतः । इदं पञ्चमं शकलं बहिः सिक्त. देशं दक्षिणपरिधौ सादयित्वा षष्ठेन शकलेन महावीरपिन्व- नक सोपयमनलेधेपु सम्मृज्योत्तरार्धे क्षारयति । रुद्राय रुद्र- होने स्वाहा | रुद्राय रुद्रहोत्रहद० मेति यजमानम् । इदं शकक्षारणमुच्यते ॥ १९३ अध्वर्युयजमानावप उपस्पृशतः । तत्पष्ट शकलमु. त्तरेणातीकाशान् अनन्धीक्षमाणो निरस्यति । पाप्मना सह निरनं गच्छ यास्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । इति मन्त्र- ग। अप उपस्पृश्य । ततः पञ्चशकलान् 'सिक्तदेशान् अद्धिः संस्पृश्याहवनीये ऽनुप्रहरति । इदं शकलानुप्रहरणमुच्यते । १९४ प्रतिप्रस्थातोत्तररौहिणं जुहोति । अहज्योतिः के- तुना जुएता सुज्योतिज्योतिषा५ स्वाझ । इति मन्त्रेण । .

·। तु श्रीतपदार्थनिर्वचम् । २२५ पूर्ववद्याजमानम् । आपरालिके तु प्रवर्य रात्रिज्योतिः केतु. मा जुषता सुज्योतिज्योतिषा" स्वाहाः। इति विशेष: आय- मुत्तररौहिंगहोम, उच्यते ॥ १९५ ध्वयु उत्पत्तिक्रमेणानीन् परिपिचति । सत्या स्वतन परिषिञ्चामि । आपरालि के तु ऋतम्त्वा सत्येन परिषिञ्चामि । इति मन्ने विशेषः इदं गार्हपत्यादि परिषे. चनमुच्यने ॥ ११६ उपयमनं गार्हपत्ये नीत्वा ऽन्तरितमिति प्राकृतेन मन्त्रेण पर्यग्निं करोति । इदमुपयमन पर्यग्निकरण मुध्यते । •११७ सजूदेवैः प्रातर्यावलिः प्रातर्गवाणो मा देवाः स्व. स्ति सम्पारयन्तु पशुभिः । इत्युपयमनं सम्मृगति । आपरा- अस्मिन्मन्त्रे प्रातर्यावपदस्याने सायंयाचपदस्योहः । नम ईशानाय प्रमाः पशवो मे वर्धन्तामहं यजमानो मारि- पम् । गार्हपत्यस्य पश्चादुपसादनीयकूर्च उक्त मन्त्रे या साद- यति । दशहातारं व्यावष्ट । भूर्भुवः सुवरुर्वन्तरिक्षमन्विद्ययं पन्था वितता देवयानो येनायबृषयः स्वर्गकामास्तेन गच्छा. मि परमे व्योमन् यथा न हीयेय सुकृता सकाशात् । अप- मुपसादनाङ्गजप प उच्यते ॥ ११८ पुन: प्राङद्रुत्य नम ईशानायेत्यादिमन्त्रेणाहवनी- यस्य पश्चादुपसादनीयकूर्चे सादयति । वैकङ्कतों समिधं तू- ष्णीमाहवनीये आदधाति । तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवासीद । इत्येतेन यजुपा तास्य मूददाहस इत्यूचा च सा भमिधम- मिमंशति । इदं प्रवग्र्योत्तरसमिदाधानमुच्यते ॥. ११९ विद्युदति विद्य मे पाप्मानमः । इत्यप उपस्पृशति। ततः प्रथमामाहुतिं जुहोति । भूः स्वाहा । इति । अग्नयह- दं० मेति याजमानम् । भापराशि के तु प्रयय । भपीपरो- २८ ·। २२६ श्रौतपदार्थानवचम् । माहोरात्रिय मापाषा ते अग्ने ममितया समिध्यस्वायुमै उदा वर्धमा मालीः । इसिमान्त्रेण समिदाधानम् । समिदभिमर्शन पूर्ववत् । अग्जिच्या तिज्योतिरग्निः स्वाहा । एप्ति प्रयमाहुतिः। त्यागः पूर्वदिति 'विशेषः । 'द्वितीमादिदिनेषु पार्वाहणिके प्रयाये तु । अपीपमाश्रिा होगा०मालीः । इति ममि. दाधानम् । असिमर्शममन्त्री पूर्वोक्तौ । सर्यो ज्योतिज्योति: गया ज्या लिज्योतिः मर्थः स्वाहा । इति होममन्त्रः । सूर्या- ये मेति याजमानम् । इति विशेषः प्रायं प्रबर्योत्तरप्रथमा. हुति हम उच्यते॥ १२० उपयमनं सकृदतिबाल्यकूचे निधाय दक्षिणायदा. वर्त्य । उपप्रेत सङ्गच्छध्वं मा भागिनां भागधेयं प्रमायि । सप्तर्षीणा५ सुकृता पन लोकस्तत्रेमं यज्ञ यजमान ध धत्त । इति गाई पत्यमोक्षते । पदं पूर्वाहुत्यङ्गगार्हपत्यावेक्षणमुध्यते । १२९ एवं समिधि पूर्वाहुति हुत्वा तस्या माहुतेः पूर्वस्यों ममिध्येत्र पूर्वाहुत्यपेक्षया अधिकद्रव्यां प्रत्यग्विलया सुना द्विनीयां जुहोति । प्रजापतये स्वाहा । इति । प्रजापतया- दंश्मेति यजमानः । अयं द्वितीयाहुतिहाम Bध्यते । १२२ महायुः उपयमनं त्रिरसिवाल्यकूचं निधाय । वृष्टि- रमि पश्च मे पाप्मानम् । इत्पपःस्पृशति । श्रोषधीभ्यस्त्वी. पधी जिन्य । इत्युपंयमनलेप कूचे उत्तरता निमार्टि । ओषधी. भ्य हुदामिति याजमानम् । प्राचीनादीसी स्नु पो दक्षिणतः कूर्च लेपभवमाप्टिं । पितृभ्यस्त्वा पितॄन जिन्त । इति । य. जमान: प्राचीमावीती पितभपाइदं० मेत्याह । यज्ञोपवीत्यप उपस्पृति । इद कूचे लेपमार्जनमुध्यते ।। १२६ उपयमन हे प्रदाय होत्रध्वर्युब्रह्मप्रतिमस्थातृप्र. स्तोत्रामोद्यजमानाः कमेण परस्परमु रहयाग सन्ति । . ।

·.. . । सात- श्रीतपदार्थनिर्वयम्। २२७ यजमानो होनादीनुपहूयं प्रत्यक्ष भक्षयति । हूल हसिधु- हविरिन्द्रतमे नौ पिता नो ऽसि मा मा.हिपीरश्यामः ते देवधर्म मधुमतो माजवतः पितु पत्ता गिरस्वतः स्वधाविनोशी... महि त्वा मा मा हिमीः । इति । इन धर्मभक्षणमुच्यते ॥ १२४ तात वच्छिष्टखरे प्राधामति ! आनीघ्र लच्छिष्टखरे सपय ममं प्रक्षाल्या हरति । अध्यायुस्स दादाया वनीये निष्टप्यादिः पूरयित्वादग्दिधिः किञ्चिज्जलं प्रा प्रधिपति द् श्रीणीहि सप्तर्षीन् जिन्व सप्तर्षिभ्यः स्वाहा । इति । सप्तर्षिभ्य इदं मेति याजमानम् । जघनेन गार्हपत्य प्रक्षिा. तिदमहमनी वैश्वानरे मृतं हामि साहा.। इति । अग्नये वैश्वानरायेदं मेति याजमानम् । अलबेदि प्रक्षिप. ति । अक्षित्यामक्षिताहुतिं जहे। मि स्वाहा । पति । अक्षि- स्याइदं० मेति यजमानः । पूर्ववदग्नीन् परिषिञ्चति । वेदि- मध्ये प्राबलमुपयमन निधाय तस्मिन्मौवर्गातौ रुकमा मदन्तीश्चानीय हिरण्यवर्णाः शुचयः पायका इति चलसुभि. ऋगन्ते माजयित्वा उपस्तव निनीयज्यस्थाल्याः स धे- णोपहत्य प्रतिमन्त्र प्रायश्चित्ताहुतीर्जुहोति । प्राणाय स्वा- हा । ध्यानाय स्वाहा । अपानाय स्वाहा । शुषे स्वाहा ! श्रोत्राय स्वाहा । मनसे स्वाहा । पावे, सरस्वत्यै स्वाहा . पूष्णे स्वाहा । पूष्णे शरसे स्वाहा । पूष्णे प्रपथ्याय स्वाहा पूष्णे नरन्धिषाय स्वाहा । पूष्णे पृणयै स्वाहा । पूष्णे नरू-. णाय स्वाहा'| पूष्णे साकेताय स्वाहा । नमस्ते धर्मभूपतये स्थाहा । नमस्ते धर्मभुवनपतये स्वाहा । नमस्ते धर्मभूनाना यस ये स्वाहा । घर्भाय स्वाहा । अश्विभ्यार स्वाहा । इन्ट्रा- य स्वाहा । सहस्पतये स्वाहा । प्रजापतने स्वाहर । ब्रह्मणे स्वाहा । यथालिङ्गत्यागी यजमानस । इति एते प्रया- ·. २२८ श्रीसपदार्थनिर्वचम् । यश्चित्ताहुतिमन्त्रा उच्यन्ते ॥ १२५ ऋक्ता यजुष्टश्च भ्रषप्रायश्चित्तद्वय दशंपार्णमास- भवदु त्वा सामते यज्ञवेशप्रायश्चित्तं करिष्ये । इति यज- गानेन सङ्कल्पे कृते ब्रह्मणा स्वः स्वाहेत्याहनीये होमे कृते अपयमन गन्तवैदि प्राप्रिलं मादयित्वा परिधर्नामासन्धां निदधदाह । धर्मायोत्साद्यमानायानुब्रूहि । अयं धर्मात्मा. दनप्रेष तर्यते ॥ १२६ तत उपयमनं सम्राहासम्द्यां प्राणिलं सादयति । स्थाहा त्या मूर्यस्य रश्मिभ्यः । इति । आपराणिके तु प्र. त्य ग्रिलं सादयति । स्थाहा त्या नक्षत्रेभ्यः । इति । सर्वाणि धर्मपात्राणि संसाद्य । सन्नो वात इति शान्तिं जपन्ति । उप. मनादीनि पर्भपात्राणि परिधर्म्य पदयाच्यानि ॥ १२७ महायुपकर जुहूसदृशं महादगई पानमुपयमन मित्यु- यते॥ १२८ यज्ञियकाष्टनिर्मिते महावीरधारणार्थ मध्यभागे घ. झुले द्वे शफपदवाध्ये ॥ १२० विङ्कतकाष्ठनिर्मितं जुहूसदृशं पात्रं प्रधरणीपदे- नोच्यते ॥ १३० गार्हपत्यस्योत्तरतः प्रादेशपरिमाणं सिकसानिर्मित मण्डलं प्रवृञ्जनीयखर इत्युच्यते ॥ १३१ तथैवाहवनीयस्योत्तरतः कृतं मरहल मुद्वासनीयखर इत्यच्यते । र यस्मिन्महावीरे धर्मः पश्यते स प्रचरणीयमहायी. रपदवाच्यः ॥ १३३ रूप समीपे शपाते इति व्युत्पल्या वी महावीरा. युपशयपदार्थों ॥ . " .

·- .. मतुः औतपदाथनिवचम् । १३४ तत मपसदिष्टिः । सपदिष्ट्या यक्ष्ये । इति क. स्पयति । अयमुरमंदिष्टि सङ्कल्प उच्यते ॥ १३५ अनि मा विष्णु रिति प्रधान देवनाः । माज्य द्रव्यम् । अध्वर्यु: स्फ्यमाददान आह अमोन्मदनारधि. श्रम हविरधिप्रया पसीद । अयं हविरधिप्रयणवेष उच्यते ॥ १३६ अत्रेमाहिघोराहरणं नास्ति । शुल्बप्रति कर्म भमन्त्रक प्रतिवत्करोति । इमसम्भरणमन्त्रे लतावा दंशधेत्यूहः । वेदं परिभाजनीयांश्च कृत्वा कर्मणे वामित्यादि करोति । भातिथ्येष्ट्यन्त एव प्रस्तरे बहिः परिधिषु शक- लानीत्यादिमन्त्रवत्कृतं चेत्तदेदानी पूक्तिप्रेषमुला कर्मणे धामित्यादि करोति । अग्निपरिस्तरणानन्तरं यमग्निहो. श्रवणों जुहूमुपभृतं सुबमाज्य स्थाली वसंमादनार्थं पात्रा. स्तरं वेदं वेदाग्राणोति पात्राण्यामादयति । ब्रह्मोपवेशनम् । पृष्ट्यास्तरणम् । पवित्रकरणम् । यजमान वाचं यच्छेति श्रेषः । वेषाय स्वेग्निहोत्रयणीमादाय । प्रत्युष्ट रक्ष: प्रत्युष्टा भरातय इति प्रतितपति । अग्निहोत्रहवण्यां मदन्तीरानीय मोक्षणीवत्संस्कृत्यं शुन्यध्यमित्यादिनाकन मन्त्रणोत्तानानि पात्राणि प्रोक्ष्य आज्यस्याल्यां प्राकृतमन्त्रेणाज्यमानीय तथै. व पर्यग्नि कृत्वा प्रयं वेद इत्यादिना मन्त्रेण वेदमादाय प्रक- तिवद्वेदिं सम्माष्टिं । देवस्य त्वेत्यादिना फ्यमादाय इन्द्र. स्य बाहुरसीत्यादिना सम्मृश्य पृथिव्यै वर्मामत्यादिनास्ती- बहिष परि दर्भ निधाय स्तम्बय जहरति । नामनेण वेदिखननम् । अतएव तन्मन्त्रोपि न । स्फ्यं प्रकृतिवत् स्त. ध्वा । मदन्तीरामादयेमाबहिरुपसादच स्त्र वं च सम्मृति हविषो देहि । इति पम्प्रेष्यति । भाग्नीध्रः स्त्र व स्नु वमन्त्रण सम्मज्य स चौ धौवमन्त्रेण सम्माष्टिं । अध्वयुः धौवमन्त्र- - ·1. औतपदार्थनिर्वचम णाष्टकृत्यो जहां गृहानि । उपभृति चतुरिम् । भाउपस्था. ल्याज्यं पात्रान्तरे ानीय तस्यामाज्यस्थास्यां सकृत् ध्रौव- मन्त्रेण गृहीत्वा पात्रान्तरं स्तुब च. वेद्याः पश्चानिदधाति । ततो वेद्यां सुचौ खम्बमन्त्रणासाद्य ध्रौवमन्कोवा तूणी वा भाज्यस्थालीसादाति । एता असदनिति मासे एते अस- दतमिति ता विष्णे इत्यत्र ते विष्पा इति चोहः । पात्रा- न्तरस्थाज्येन सुवमभिपूर्व स्थानो मे सीदेत्यादिना सुचां दक्षिणतः स्थापनादि करोति । ऋषभो मीत्यादिना आ- ज्यस्थाल्यामाध्यमबनयति । यजमाना यामे अग्न इत्यादि मन्त्र जपति । मध्य प्रदक्षिणमावृत्य जघनेन गार्हपत्य. नुपबिश देवपत्नी- चष्टे । सेनेन्द्रस्य । धेना सहस्पतेः । य- ध्या पूष्णः । वांग्यायोः । दीक्षा सोमस्य | पृथिव्यग्नेः । वसूनां गायत्री । रुद्राणां त्रिष्टुप् । प्रादित्यानां जगती । विष्णोरनुष्टुप् । वरुणस्य विराट् । यज्ञस्य पङ्क्तिः । प्रजापते. रनुमतिः । मित्रस्य श्रद्धा । सवितुः प्रसूतिः । सर्यस्य मरीधिः । चन्द्रमसे रोहिणी | ऋषीणामरुन्धती । पर्जन्यस्य विद्युत् । चतस्रो दिशः । चतस्रो बान्तरदिशाः । अहश्च रात्रिश्च । कृषिश्च वृष्टिश्च । विपिश्चापचितिश्च । आपश्चौषधयश्च । कई च सन्ता: च देवानां पत्नयः । एते सन्त्री देवपली सं- . जकाः॥ o ६३१ ततः. अग्नये समिध्यमानायानुब्रहि । इत्यादि। धर्म सकृदा त्रिवर्ष म्यादधाति ॥ समिध में परिशिष्टि । अनुयाजानांमभावात् । वेदेनोपवाजपति । आज्यस्थाल्याः न वेणास्यमादायनौवाधारेण प्रचर्य भाग्नीघ्रं प्रेष्यति । भ. नीदनी स्त्रिस्त्रिः सम्मृति । इति । नाऽ जोहव आघा. रः । अग्निदेवो होता देवान्यात्मीद हातः । इत्ययमत्र ·.. . श्रीतपदार्थनिर्वचम् प्रवरः । हेतु तबतीशब्दंश्रुत्वा जुहूपमृतावाददान शाह । अग्नये इत्युपांशु । अनुबहि.इत्युच्चैः । प्रत्याक्रम्पाऽमाध्य प्रत्याश्राविते अग्नि इत्युपांशु यज इत्युधेराह । हेातुर्वषट्- कारे आहवनीयस्य पूर्वार्धमाज्यं जुड़ेति । तत्रैव स्थितः सनधनाज्येन मध्ये सामं यजति । उपभृत्स्थ माज्यं जुहां समावपमान श्राह । विशवे ऽनुहि । इति वषटकते प. श्चात्सर्व जुहोति । सर्वत्र दधिरसीत्यादिना यामानानु- मात्रयते । यथालिङ्ग त्यागं च पठति । उदङत्याकम्प यथा ज्यतन नु चौ सादयति । इयमुपसदिष्टिरिति कोयते ॥ १०८ ततोऽग्नीम्मदन्त्यापा३: इत्यादि निहवान्तं पूर्व- वत् । ततः सव्यहस्ते प्रस्तरं धृत्वा भाज्यस्थाल्याज्येन पूर्ण स्व वं प्रस्तरापर्यग्रभागे इषुवत् धृत्वा प्रपमामुपसदं जुहेाति । या ते अग्ने याशया तनूषिष्ठा गहरेष्ठोग्रं वचो अपावधी- मत्वेषं बचो अपावधी स्वाहा । इति । भग्नय इदं० मेति यजमानः । परिधिषु शकलानु पसङ्गपाति। प्रस्तरे बहियाँ- वन्मा सङ्गणाति । तदुभयं सन्धमा विग्रण्या हवनीये तिवाल्याद्धिरभ्युक्ष्योत्तरतः सादपति । अयनुपसहोम ?. जयते॥ १३९ प्रथमायामुपसदि यत्र सुचः सादितास्ततः प्राक द्वितीयायामुपसंदि सादनीयाः । ततापि प्राक् तृतीयायां बरमाणा इव ऋत्विज'उपसद्धिः प्रचरेयुः । न कृतारुतमाद्रि- थेरन् । अग्रेण गाला तिष्ठन् सम्प्रेष्यति । मुंब्रह्मण्य सुब्रह्म गयामालय त्रिस्त नव्रतं प्रयच्छत । इति । अयं त्रिस्त नव्रत- प्रेषः सध्यते ॥ १४२. प्रतिप्रस्पाता ध्वर्युरन्यो वा कश्चिद्यजमानाय व्रतं प्रयच्छति । यजमानो मध्यन्दिने परिश्रित्य व्रतयति।

·२३२ श्रौनपदार्थनिर्वचम् । या ते अग्ने रुद्रिया तनूस्तया न. पाहि तपस्यास्ते स्वाहा इति । समानमन्यत् । स्थणाङ्कनिखननदासन्धनिखरक- रणानि वर्जयित्वा । एवमाणिकीभ्यां प्रबर्योपसयां .पर्योपनिनस्य सम्प्रेष्यति सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाय त्रि- स्तन व्रतं दाहयत । इति श्रय त्रिस्तन वृतदोहनप्रैष उच्यते ।। १४१ उपसमिन्धनवेलायामग्नीन् ज्योतिष्मत इत्यादि करोति । त्रिस्तन व्रतमधरात्रे प्रयति । अपररात्र सम्प्रे. व्यतिः। द्विस्तन व्रतमर्धरात्रे प्रयच्छति । अपररात्र सम्प्रेष्य. नि । द्विस्त नवतं "दोहयत । इति । अयं द्विस्तन व्रतदीहन. प्रेष उच्यते ॥ १४२ पुनरग्नी ज्योतिष्मतइत्यादि। उदितआदित्ये विसृष्टायां वाघि मध्यमाभ्यां प्रवग्योपसद्भ्यां प्रधरति । या ते भग्ने रजाशया तन०वधी स्वाहा । इति मध्यमामुपसदं जुहोति । अय मध्यमोपमहोम उच्यते ॥ १४३ उपनिष्क्रम्य सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाहय द्विस्तन- व्रतं प्रयच्यत । इति । कश्चिदतं प्रददाति । अथ महावेदि. प्रकारः । आहवनीयपूर्वशङ्कोः सकाशात् षट् प्राश्चि पदानि. प्रक्रम्य शालामुखीयशकुं निहन्ति । तस्माच्छङ्कोः सकाशात षत्रिंशत्पदेषु यूगावटीय शकुं निहन्ति । शालामुखीयःद्द- क्षिणोत्तरयः पञ्चदशपदे क्रमेण शकुं निहन्ति । तौ महा- वेद्याः श्रोणिस्थानम् । यूपावटीयात् द्वादशपदे दक्षिणोत्तरये क्रमेण को शकू निहन्ति । तौ महावेद्या प्रसस्थानम् । अ. घणयामानेन प्रमाय समन्तं स्पन्द्ययारजजवा महावेदि परि- स्तनाति । प्राकृतवेदिवन्मध्यसूत्न पृष्ठ्यासंज्ञकम् । इयम. हावेदिरित्युच्यते ॥ १४४ यूपावटीयाच्छङ्कोरनुस्पन्द्यं द्वादश प्रत्यञ्चि क्षुद- ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । २३३ पदानि प्रक्रम्य मध्यम आत्तरवेदिकः शकुः । तस्मात्पञ्च दक्षिणा पचोदधि क्षुद्रपदानि प्रक्रम्प शकूनिहन्ति । तो उत्तरवेद्याः श्रोणिस्थानम् । यूपावटीयात्ममगध प्रमभ्य घ- त्वायुदजिच प्रक्रम्य' तासी । अरुणया, प्रमायस्पन्धया प. रितनाति । इयं वौमिक्युत्तरवेशिरूच्यते । १४५ मध्यमादौत्तरवेदिकात् षट् प्रत्यभिध पदानि प्रक्र. म्य दक्षिणासम्म कम्य तत्र स्यं निदधाति । सुदेश उप. रवाणां कालं यते १४६ महावेद्या नत्तरांसीयाच्छङ्कोरनुस्पन्ध द्वादश प्रत्य- निध पदानि प्रक्रम्य उदक प्रयोदशं प्रकामति । स मौमिक उत्कर उच्यते॥ १५७ एवं मोत्या वेदादानवेदिसम्माजने केपिदिच्छन्ति । महावेदि परिसीर्य उपरमाणां काले स्तम्बयजुर्हरति । पा- णी संमृश्य स्फ्यादानादि पशुबम्वत्करोति। महावेद्याः पूर्वं परिग्राहं परिगृह्णाति । इमां नराः कबुन० मादित्यवती विश्वदेव्यावती बर्मन्प्येत् । महावेधाः सकाशात् प्राग्नी- ध्रस्त्रिर्म हरति । अथाग्रेण शालां तिष्ठन् सौषमाह । वेदि- कारा वेदि कल्पयत प्रस्थला नि भिन्दत प्रतिनिम्नान पूरपत किशाहणि निरस्त प्राधीमुदीची प्रवणां निस्तिष्ठत ।.इ. त्यय वेदिकारप्रेष रूप १४८ अायुपुरुषाः स्वपररावभ्वादिभिस्तथा कुर्वन्ति । अध्वर्युमहावेधा उत्तरांसीवाच्छङ्गोः सकाशाद्यन्तेने त्रीणि प्रत्यच्चि पदानि प्रक्रम्योदगद्वे पदे प्रकामति । स देवश्चात्वाल- मध्य उध्यते। उदगेकमेव सचात्वाल दक्षिणान्तो धामपति । तात्का- नं परिलिलति । पनुमदुतरनामिच्छादनाम करोति । - ·२३४ औषपदार्थनिर्वचनम् । आपरालिकोभ्यां प्रबर्योपसयां प्रचर्य उपनिष्क्रम्प सम्में- पति । सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाय द्विस्तनवतं दोहयत । इति । तदर्धरात्रे प्रयच्छति । समानमन्यत् भग्नीन् ज्यो. तिष्मत स्यादि। अपरराने संशोस्ति । एकस्तमव्रतं दाह- यताग्नीन् ज्योतिषमत इत्यादि । उदितमादित्ये उक्त प्रका- रेण वाग्विसर्गानन्तरं उत्तमाभ्यां प्रवर्योपसयां प्रचर- ति । या भग्ने हराशय तनूःवधी स्वाहा । इत्युपसतो. ममन्त्र विशेषः । शालाया अग्रे तिष्ठन् सुब्रह्मण्यामाइया स्तमव्रतं प्रयच्छत इत्याह । कश्चिद्यजमानाय व्रतं प्रयच्छ- ति । तदानीमेवापरणिके प्रवर्योपसदी समस्योपनिष्क- म्य । सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाहृय प्रतिप्रस्थातः प्रवर्यस्याव- ताप्रवग्य५ समादयोद्वासनाय । इति । अयं प्रवर्योद्वास- नष सच्यते ॥ १५० पदं त्रेधा विज्य नमो वाचति शान्तिं पठन्ति । अयं प्रवर्योत्तरशान्तिपाठ उच्यते ॥ १५१ ततः प्रतिप्रस्थाता मेणाहवनीयं तृणानि संस्ती. ई तदुपरि परिघम्य सादपति । तथाहि। प्रवृञ्जनीयोगा- सनीयौ खरी पृथक् सतयाः स्थापनीयौ। भाग्नीघ्र स्तत्रैवो- चिबष्टखरं सतेस्थापयति । दक्षिणद्वारेण शालाया बहिर्गत्वा तं खरं मागोडीयदेशे न्युप्य योगतमेति । अध्वर्युः शा- लाया हाराणि परिमित्य प्राग्वंशएंव पत्नीमुदग्दशेन पले. णाच्छाद्य अग्नीन्, परिस्तीर्य दक्षिणतो ब्रह्मयजमानायुपधे. श्य गार्हपत्ये आज्यं संस्करोति । प्रतिमस्थाता आहवनीये शालाकमिध्ममादीप्य मुखदघ्न धारयन् पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख- स्तिष्ठति । नवयुः पश्चात् प्राङ्मुखस्तिष्ठन् नु वाहुन्या भिजुहोति । धर्म या ते दिवि झुग्या गापत्रे उन्दमि या ब्रा- ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २३५ लणे या हविर्धाने तां एतेनावयजे स्वाहा । इति । घा. येदम् मेति यजमानः । तिप्रस्थाता तमिमममौ प्रक्षिप्या- न्यमिध्ममादीप्य नाभिदन्ने धारयति । अध्वर्युः द्वितीया माहुतिं जुहेाति । धर्म या ते अन्तरिक्ष प्रग्या त्रैष्टुभे छन्दसि' या राजन्येया मी सां तएतेगावजे स्वाहा । इति। प्र- तिप्रस्थाता तमिध्मं, प्रतिप्यापरमादीप्य जानुग्ने धार- यति । नवयु:.तृतीयामाहुतिं जुहोति । धर्म मा ते पृथि- व्या५ शुग्या जागते छन्दसि या वैश्ये या सदसि तां तएते. मावयजे स्वहा । इति । उभयत्र त्यागः प्रथमवत् । प्रति. प्रस्थाता तमनौ प्रास्यति । अयं इधमादीपनाम उच्यते ॥ १५२ ततो वाराणि विवत्व प्रावर्गिकं सर्व सम्मा- रमादाय सवैः : सह पूर्वया द्वारोपनिष्कामति । अनु नो ऽद्या- नुमतियदा शुषे मयः । मन्विदनुमते त्वंतारिषः । इति मन्त्रद्वयमध्वरेव पठति । मध्ययुः महावेदिं पद्भ्यामवक- म्य । प्रस्तोतः साम गाय । इति प्रेष्यति। प्रस्तोता साम गायति। निधनं सर्व पठन्ति । दिवस्त्वा परस्पापा अन्त- रिक्षय तनुवः पाहि पृथिव्यास्त्वा धर्मणा वयमनकामाम इविताय नव्यसे । इति महावेदिममिक्रम्य मध्यभागे द्विती- यं निधनं पदन्ति । ब्रह्मणस्त्वा परस्पायाः क्षत्रस्य तनुवः . पाहि विशस्त्वाधर्मणा वयमनुकामामविताय नव्यसे इ- त्युपरवदेशं गत्वा तत्र वृत्तीयं निधनं पठन्ति । प्राणस्य त्वा : परस्पायै चक्षुषस्तनुषः पाहि प्रोत्रस्य त्वां धर्मणों षयमनु- क्रमाम सुविताय नठपसे । त्यभिक्रम्योत्तरवेदिसमीपे तिष्ठ- न्ति | महावेदिगमनमुच्यते ॥ १५३ ततः प्रेष्यत्याग्नीघ्रम् । अनेनोदम्भेन,सन्ततया धारया त्रिःप्रदक्षिणं परिषिञ्चन् परीहि । ति । आगीघ्रः .. .

·श्रौतेपदार्थनिर्वचनम् । मप्रधांमुतरवेति परिषिञ्चदिनः प्रदक्षि पयति । अध्वर्य : परिषेककाले यजमान वाचति । बल्गुरसिं शंयुधाया शिशु- जनधायाः 'शव पति परिप बक्षि । इति । आग्नीघ्रः । कुम्भं निधाय यथेतस्त्रिः पर्येति । मध्वर्युः । चतुस्रक्तिर्मा- भियं तस्य सदी विशा: शर्मसमथाः । अपांषो अपहरो. यद्भातस्य सश्चिम । 'इत्युत्तरनानिमभिमुशति । प्रवचनी- पोद्वासनीयो सरावुत्तरनाभेरुत्तरतो वकीर्य पृष्टीभ्यां प्रागावतं तयोः खरं कृत्वा तत्र सुवर्णशकलं निथाय माग्गीवमुत्तरलोम कृष्णाजिनं तवस्तीर्य सैहि गपिष्टै मुंजाल वैः सिकताभि- श्वानुनकीर्य प्रचरणीयं महावीर शफास्यां परिगृह्य । घमै. तते उनमे सत्पुरीषं तेन वर्धस्व चाचचाप्यायस्व । वर्धिषीमहि स्वा षयमाधप्यासिषीमहि । इति मन्त्रेण मधुमिश्रेण दमा पूरयति । महीनां पयोऽसि विहितं देवाज्योतिर्मा असि धनस्पतीनामोषधीनारसोवाजिनं त्वा वाजिनीवनयामः । कति पुनस्तेनैवाऽभिपूरयति । इदं प्रचरणीयमहावीरपरि- परणमुच्यते। १५४ ततः ऊर्ध्वं मनः सुवर्गम् । रति प्रचरणीयं महा- वीरं खरस्य पूर्वार्ध सादयति । तं परितो धर्मपात्रः परिचि- • नोति। तद्यथा । विलयन्ति पात्राणि मधुमित्रेण दधा पूर- पित्वा । बिलरहितानि तु तेम द्रव्येण सम्मृज्य । वेदरज्जु- दामासब्दीपवित्रादीनि विवस्प। श्राजस्थाल्या उपरि धिम् । समिधो' दश दश द्विवारं उपशयो महावीरी शफाभ्यां परिगृह्य सादयति एतत् धर्मपाचोत्मादनार्थसा- . दनमुध्यते । १५५ उपप्रचरणीं रुक्मो पिन्वने मौञ्जमेव च । शफौ. रोहिण हवनी समिधः कुशवेदकम् । स्थणोपयमराज च ·। श्रौतपदार्थनिर्वाचनम् परिध्यमी च धृष्टिके। पवित्रे समिधः, स्थाली धविन च कपालके । नुवं कुशमयं वेदमासन्दी मुदमेव च । इदं सार्ध- कारिकाद्वयं उत्सादनार्थ धर्मपात्राणामामादने क्रमप्रतिपाद-. कम् । घमैतन्ते ऽन्नमेतत्पुरोषं तेन वर्धस्व चाचचाप्यासिषी- महि । इति मन्त्रेण 'मदं सिकतामुहिरनुप्रकिरति । ततः माणि धर्मोपकरणानि प्राचीन ग्रीवेणोत्तरलोम्ना क- ष्णाजिनेनच्छादयति इदं धर्मपात्राच्छादनमुच्यते । -०९५६ तदन्तरम् । अयं यः पुरुषरूपो ऽसि स न मास्येन तिष्ठमि नोर्थो न तिर्यविधा ते ऽनुविहितोस्मि विधां मे अनुविहितो ऽस्मि स त्वं नाकमारोह सह यजमानेन साक- म् । इत्यनेन मन्त्रेश आमादितघमों पकरणान्युपतिष्ठते । एनदामादितघोपकरणोपस्थानमित्युच्यते । १५७ आस्कान्द्यौः पृथिवीमस्कानृपभोयुवागाः । स्कन्ने - माविश्वा भुवनास्कन्नो यजः प्रजनयतु । अस्फानजनि प्राजन्यास्कनाजायते मृषात्कन्नात्वनिषीमहि । मधुमिश्रेण मुष्टिना वोदय । प्रस्तोतर्वार्षाहर पाम गायेष्टा- होत्रीयञ्च । इति प्रस्तोतारं प्रेष्यति । अयं धौदामासाम- प्रेष इस्युच्यते। १५८ अनेमोदकुम्भेनसन्ततया धारया लिः प्रदक्षिण परि- षिञ्चन् परीहि इत्यानीघ्रं प्रेष्यति । अग्नीघ्रः पूर्ववत्प्रद. क्षिण परिषिध्य कुम्भ निधाय त्रिरपंसलैः पर्यति । दानी- मध्वर्युर्यजमानं वाचयति । रन्ति मासि' दिव्यो गम्भः । तस्य ते पद्धविर्धानम् । अग्निरध्यक्षाः । रुद्रोऽपिपतिः । समहमायुषी । सं प्राणेन । संवर्चसा । पयमा। सं गौप. त्येन । सरायस्पोषेण । व्यसौ । यो स्माद्विष्मः । अचि- कक्षा हरिः । महान्मित्रो न दर्शतः । १५ मर्यण रोचते । .

·२३८ श्रौतपदार्थनिवचनम् । चिदसि समुद्रयोनिः । इन्दुर्दशः श्येन ऋताया। हिरण्य- पक्षः शकुनो भुरगयुः । महान्त्संधस्थे ध्रुव श्रानिषत्तः । नम- अस्तु मी मा हिसीः । विश्वातसुं सोभगन्धर्वम् । आ. पो ददृशुषीः । तदृतेनाव्यायन् । तदन्ववैत । इन्द्रो रारहा- प प्रासाम् । परिसूर्यस्य पस्थिी रपश्यत् । विश्वावसुर- मितन्नो गृणातु । दिव्यो गन्धर्वो रजसो विमानः। यदा- घासत्यमुतव्यका विद्म । धियो हिन्वानो मिय इन्नो अव्यात् । सस्निमविन्दचरणे, नदीनाम् । अपावृणोद्दुरोअश्वमब्रज़ा- नाम् । प्रासाङ्गन्धर्वो अमृतानि वोचत् । . इन्द्रो दक्षं परि- जानादहीनाम् । यजमानो गार्हपत्यमुपतिष्ठते । एतत्वं देव धर्म देवो देवानुपागा। इदमहं मनुष्यो मनुष्यान् । सोमपी. थानुमेहि । सह प्रजया सह रायस्पोषेण । इति यजमानघ मौवस्थानमित्युच्यते। १५८ ततो जलिना पो गृह्णाति । सुमित्रा न माप प्रोषधयः सन्तु । इति । दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्यास्मान् द्वेष्टि यच्च वयं द्विष्मः । इति ता अपो नैर्ऋत्यां दिशि प्रक्षि- पति । अप.उपस्पृश्यादित्यमुपतिष्ठते । ठद्वयं तमसस्परि ज्योतिष्पश्यन्त उत्तरम् । देवन्देवत्रा सूर्यमगन्मज्योतिरुत्त. मम् । इति । अध्वर्युः प्रवर्गामबकाभारेण प्रछाद्य गोप्तार- मादिशति । वयोम्यो महावीरं गोपाय प्रस्तोतः श्यैतेनोन्वे. हि । क्यं प्रेषो गोप्सादेश इत्युच्यते । १६० ततो यथेतमेत्य गार्हपत्ये उदुत्यमिति चित्रमिति च द्वाभ्यामुग्भ्यां त्रुवाहतीत्वा । सर्वे शालामुखीसमुपतिष्ठ- न्ते । इम मषुत्यमस्माभ्यसम् । भग्ने देवेषु प्रवोधः। इति माग्नीध्रीयदेशे उत्तरां शान्तिं पठति। बदमन्तिमप्रवर्यस- म्बन्धि शालामुखीयोपस्थानमुच्यते । .

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम्। २३६ १६१ इदं प्रव>मित्युच्यते । १६२.प्रथा षोमीयः पशुः । तस्यं निखडपशुवधतास- इल्पः । आतिथ्यावीिव पञ्चविधम् । तेनैव प्रस्तरेण सह- शुल्वादि सम्भरति। ते एव विघृती :प्रज्ञात निधाय तैरेव परिधिमिरिमं मम्मरति । ततस्त्वां त्रयोविंशतिधेत्यूहः परिभोजनीयान् वेदं च कृत्वा महाबहिः सम्भृत्य मान्यानपि तत्तदर्थमुष्टीन् सम्भृत्य । निरूढ पशुवदग्नीषोमीयस्प पशोः शारं समन्त्रां तूष्णीं सक्षशाखाम् । .एवं समनीयस्य द्वे शाखे । दधिग्रहाय तष्णीमेकां शाखां मैत्रावरुण्यर्थं समन्त्रा- मेका शाखाम् । सबनीयामिक्षार्थः समन्त्रां दधिधर्मार्थ शतातङ्कयार्थमाशिरार्थं च तूष्णीम् ।' इत्यष्टौ शाखाः क्रमेण युगपद्वारहत्य इषे त्वेत्यादि यजमानस्य पशू पाहित्य- 'न्तम् । ततः अभ्यादधाता मित्यादि अग्निप्रणयनम् । पदतृतीयं शालामुखीयनिकटे तृतीयमुण्यमनीषु। तृती. यमज्जनार्थ निदधाति । अग्निप्रणयनकाले कश्चिद्राना. नमादायोत्तरतस्तिष्ठति । अग्नौ प्रणीते सति तेनैवागत्यास- न्यां स्थापयति । ततः स्वयं होमान्तं करोति । ततो 'ब्र- माणं दक्षिणत उत्तरवेदेमन्त्रेणापवेश्य । अध्वर्युः पाणी सम्भृश्य उत्तर,परिग्रहादि करोति । उपरवदेशे स्फ्यं स्तम्ध्या सम्षमाह । मोक्षणीरासादयेमावहिरुपमादय । इति । तते उपरवदेशे प्रारुतमन्त्रेण स्फ्यमुदस्यति । इदं महावेदि- करण मित्युच्यते ॥ १६३ भाग्नीधः प्रोक्षणीरासाद्य महावहिरुत्तरवेदिसमि धनार्थ लौकिकमिममासादयति । अध्वर्युः' आहताभिः प्रोक्षणी भिर्महावेदि बहिरिमञ्च तूष्णीं प्रोति । पूर्वबहि: मुष्टिं प्रोक्ष्य तेन पृष्ठयां छाद्य अनसी प्रक्षास्य अन्तरेय ·श्रीतादानिर्वचनम् चावालात्करी प्रपाद्य महावेद्यां पृष्ठयाया दक्षिणत उत्तरत- शक अरनिमात्रं विहाय प्राचीस्थापयित्वा । उद्भुतफलकं द- तिणम् । अनुद्वतफलकं उत्तरं च शकटं मोक्षति । वैष्णवी- विष्णवे शुन्धेथाम् । इति । एहि यनमान इति यजमानमा- मामय पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य शालामुखीयाज्यं विला. प्य उत्पूय युजते मम इत्यूचा अन्वारब्धे यजमाने चतुर्ग- होतेनाहवतीये जुहोति । सवित्र इदं० अपरं चतुहीतं गृ. हीत्वा सस्नु वामाज्यस्याली स्क्यमुदपात्रं वहिहिरण्यमाद्राय । एहि यजमानेति यजमानमामन्य अश्वग्यजमानो ऽनूची पत्नी पदतृतीयमादाय सूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्य दक्षिणस्य हवि- निस्य दक्षिणस्यां वर्तन्यां स्क्येनोद्धत्यावोक्ष्य हिरण्यन्तत्र निधाय परिस्तीय परिषिच्य चतुर्ग्रहीतमाज्यं इदं विष्णुरि- त्याचा जुहोति । अयं होमो दक्षिणहविर्धानवर्तनीहोम इत्यु- ध्यते ॥ १६४ पदपांमूनामर्धान् पत्न्यजलायोप्य संसावेणा भिघा. रयति । पतो प्रायोत्तानेन पाणिना दक्षिणमक्षधुर मनक्ति । आनो जीरो जायतां कर्मण्यो य सर्वे ऽनुजीवाम यो बहूना- मसैदशी । इदं दक्षिणधूरज्जनमित्युच्यते ॥ १६५ अध्पर्युः प्रवरं चतुर्पहीतं गृहीत्वा उत्तरस्य हवि. निस्योत्तरस्यां वर्तन्यां स्फ्येनोद्धुत्वाऽवोदय हिरण्यं निधाय परिस्ती परिषिच्याऽभिजुहोति । इरावती धेनुमती हि भू. त सूयवसिनीमनवे यशस्य । व्यस्कभ्नाद्रोदसी विष्णुरेते दाधार पृथिवीमभितो मयूखैः स्वाहा । इति विष्णव इद- मिति यजमानस्य त्यागः । अयमुसरह विर्धानात्तरवर्तनीहोम अन्याय ·श्रौतपदार्थनिर्वतम्। २४१ १६६ ततः सर्वान् पदंपासूनध्वर्यः. पत्न्यजलायोप्यानि- धारयति । पनी पूर्ववद्दशिणमक्षधुरमनक्ति। मानो वीरो जायतां कर्मण्यो य सर्वे ऽनुजीवाम यो बहनामदशी। इ- ति । इदमुत्तराक्षधूप जनमियुध्यते ॥ १६७ ततेो ऽध्वर्युराज्यस्याल्यादीनि प्रतिस्थात्रे प्रदाय पंत्री नयति । होतारं हन्ति । अब हविर्धाने हस्ताभ्यां परिगृह्य सम्षमाई । हविर्धानाभ्यां प्रवत्य॑मानाभ्यामनुब्रः हि । इति । अयं हविर्धानप्रवर्तनप्रेष इत्युच्यते । १६८होता प्रेषितः सन्ननुवचनं पठति । तस्य प्रथमायामूधि त्रिरुकायां प्रवर्तयति । प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयन्ती अर्व या नयतं मा जिहरतम् । इति मन्त्रेण । हविर्धामयोः प्रवर्तनकाले अक्षशब्दे जाते सति जपति । सुवाग्देवदुर्या भावद देवश्रुतौ देवेवाघोषेथाम् । इति। अध्वर्यः प्रतिप्र- स्थाता चोत्तरेण हविर्धाने परीत्य मध्यमादौत्तरवेदिकाच्छ. कोस्त्रीन् प्रतीचः प्रक्रमान् प्रकम्योपस्तम्भनयोरुपरि अनसो- र स्थापयतः । तत्र दक्षिणस्य हविर्धानस्याध्वर्युक्त्तरस्य प्रतिप्रस्थाता । अत्र रमेथां वर्मन् पृथिव्याः। इति मन्त्रण। इदमनसोरुपस्तम्मने स्थापनमुच्यते । १६ अध्वर्यु: । दिवो बा'विष्णवुत वा पृथिव्यामहा वा विष्णवुतवाऽन्तरितादुस्ती पणस्व बहुभिर्वसंध्यराप्रयच्छ दक्षि- शादीत सध्यात् । इति दक्षिणतो मेयों निहन्ति । विष्णो. र्नुकं वीर्याणि प्रवाधं यः पार्थिवानि विममे रजानां । यो मसभाषदुत्तर मधस्यं विचक्रमाण स्त्रेधारुगाय । इतिमे- थीमनसा मह बन्धाति । एवमेव प्रतिस्थातोतरहविर्धान- स्योत्तरता मेधी निहत्य एव मेव बमाति ॥ इदं मण्यां हविर्धानबन्धनमित्युध्यते । .

·.. - २४२ श्रौतपदार्थनिर्वचम् । १७० अध्वर्यः दक्षिण हविर्धानस्याग्रमागादरनिमात्रे गत खात्या तस्य दक्षिणोत्तरयोयुगतार्जवेन गर्तद्वयं समति । एवं प्रतिप्रसपाता उत्तरहविर्धामस्योतरतो , गर्तत्रयं खमति । एवं सति षट् गर्ता सम्पद्यन्ते । एवमेव षट् पश्चात हवि. नियोः ततो द्वादशगंर्ता भवन्ति । तेषु गतेषु प्राचीनकर्णाः स्थूणा सच्छृित्य तास उदञ्चौ वंशो प्रोछ । विष्णो ररा- टमसि । इति पुरस्तादराटी बनानि । रजजुविशेषो रराटीत्युध्यते । १११ विष्णोः पृष्ठमसि । इति मध्यमं छदिरधिनिघा- ति। विष्णो शन्यपत्रे स्थः । इति दक्षिणोत्तरयो? छदिषी युगपत्रिदधाति । ततश्चतुर्दिक्षु परिनित्य प्राची प्रतीची च द्वारी कृत्वा दक्षिणे द्धार्बाही कुशमुष्टिमुपनिगृह्य । विष्णोः स्यूरसि । इति दर्भण पन्द्यां निक्षिपति । विष्णोध्रुवमसि इति अन्धिं करोति। तं विस्त्रस्य सम्प्रेष्यति । अकुर्वन्तो ग्रन्थीम् हस्तकौशलैमिस्तिष्टत । इति । प्रतिप्रस्थाता एवमु- त्तरे द्वाही करोति एवमपरद्वा होः अध्वयुप्रतिप्रस्थातारी कुरुतः । अयं हविर्धानगृहनिर्मितिप्रकार उच्यते । ९५२ अध्वर्यः । वैष्णवे त्वा । इति हविर्धानमभिमृश- ति। इदं निर्मितं हविर्धानयोः स्थापनार्थगृहं प्राक् प्रत्य- गद्वारं यत्तदपि हविर्धानमित्युध्यते । १७३ ततः शालामुखीयाच्छङ्कोरंनुस्पन्द्यं षट् प्राय: प्रक्राम्य दक्षिणतः सप्तमं प्रक्रम प्रक्रय अधिमादत्ते देवल त्वेत्यादिमन्त्रेण अभिरसि नारिरसीति मन्त्रेण तामसिम- न्यते । परिलिखितमित्यादिमन्त्रेण तया. ऽभ्या औदुम्ब- यवर्ट त्रिपरिलिसति । अप उपस्पृश्य सम्प्रेष्यति । उद्गात- रेहीममौदुम्बयंवदं खन प्राक् पुरीषमुदपतात् । इति अपनी- दुम्बर्यवटखननमेष उच्यते ।

·श्रौतपदार्थनिर्वचम् । १७४ उद्गाता तां करोति । .शालामुखीयाच्छटोरेक प्रक्रम त्यत्वा तत प्रारभ्य देशपदं पूर्वापरं अष्टादशामिद- क्षिणोत्तरं दीधं चतुरस्त्रं सदो विमाय त्रिोणिगान् खात्वा दक्षिणस्य हविर्धानस्य सुरोक्ष परवान् विमाय सम्प्रेष्यति । उन्नेतरेहीमान् परवान खनप्रादेशान्तपादान बाहुमात्रान. वाचो ऽसम्भिन्दअपरिष्टादयस्तात्संधण्णान् । इत्ययमुपरव- खननप्रेष, उच्यते। १७५ उन्नेता यथोक्त करोति। सुपरवपुरीषं दक्षिणस्य हविर्धानस्य पुरस्तान्युष्य चतुरस्र खरं लिकताभिरामाशिनं कृत्वा देवस्य स्वेत्यभिमादाय अभिरसीत्पादिना यपाधटं परिलिखितमित्यादिना पारलिजय समोष्यति । अग्नीदेहीम यूपावट सनापरवसमिमतं प्राक् पुरीषमुमताचतुरङ्गनेनोपर- मति खनतात् । इति । ततः प्रतिप्रस्णाता प्रौदुम्बरो स्थणां निखातादूवं यजमानेन समं विझायाधस्तात्परिवामयति । मच्छिन्नो रायः सुवीरः । इति । लो प्रक्षाल्य धात्वालो- करयोर्मध्यमार्गण. गण. प्रवाशावटात्पुरतः प्रागग्रां स्थापयति । अध्वर्य : । एहि यजमानेति यजमानमामन्त्र्य यवमतीः प्रोक्षणीहि मुष्टिमाग्यस्वाली सस्नु बेत्रावरुणदण्डमुद- पात्रं चादाय औदुम्बरी स्थूणां. पुरस्तादों प्रोक्षति । दिवे त्वा ऽन्तरिक्षाय स्था'प्रायव्ये त्वा । इति । शुन्धत •ौका मिवृषदनः । इल्यवटे ऽपो वनवति । योसि यवया- स्मद्वेषो यन्यारातीः । प्राचीनाबीती पहिस्तं प्रतिषश्या- वस्तृणाति । पितृणा सदनमसि । हिरण्यमन्त र्धाय नुवा- हुत्या भिजुहोति । पितृभ्यः स्वाहा । इति । पितृभ्य इद. मिति यजमानस्य । अध्वर्यु: उद्गात्रा औदुम्बरीमुच्छ्य ति । सद्दिवः स्तभानान्तरिक्षं पूण पृथियों दूइ । इति ·- । २४४ श्रौतपदार्थनिर्वचम् । प्राचीनकामिनोति । द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोतु मित्राव- रुपयो(वेण धर्मणा । इति। प्रदक्षिणं पुरीण पति ब्रह्म- बनि पर्व हामि । इति । मैत्रावरुणदण्डेन सहन्ति । ब्रह्म- दूह क्षत्रं दृह प्रजां दूह रायस्पोष दूह । इति । अन्य. नमनतिरिक्त परिन्यस्योदपात्रमुपनिनीय विशाखे हिरणसं निधाय स्वाहुत्या जुहोति । पृतेन द्यावापृथियो आपूणे था स्वाहा । इति द्यावापृथिवीभ्यामिति यजमान- स्प त्यागः । आन्तमन्धवस्त्रावति । भूमिगते स्वाहाकार । प्राचीनकर्णाः म्थंगा वच्छित्य तासूदच्चो वंशो प्रोव इन्द्रस्य सदोऽसि । मध्यम छदिरधिनिधाय अभितो वे हे निदधाति। विश्वजनस्य वाया। द्विमन्त्रः । दक्षिणोत्तरान् नबसन्धिषु तृणावर्तान् करोति । परित्या गिर इमा भवन्तु विश्वतो वृद्घायुमनुरडयो जुष्टा भवन्तु जुष्टयः । परिश्रित्व प्रात्ती प्रतीचौं च द्वारं कृत्वा दक्षिणे द्वाहिौ कुशमुपनिगृह्य दर्भण स्पन्द्यामवनपति । इन्द्रस्य स्यरसि इति । इन्द्रस्य ध्रुवमसि। इति ग्रन्थिं करोति । विस्रस्प अकुर्वन्तो ग्रन्थीन् हस्तकौ. शनि स्तिष्ठत । इति । एवमुत्तरे प्रतिप्रस्थाता । एवमपरद्वा. रवाष्टोः । इदं निनितं गृहं सदः पदवाच्यम् । २७४ अश्वयु: ऐन्दमसीन्द्राय स्वा। इति मन्त्रेण सिद्ध मदो भिमृशति । इदं सदो सिमर्शन मित्युध्यते । १७७ सहावेशा चत्तरांसीयाच्छङ्कोवद्यन्तन दश, प्रतीच: प्रक्रमान् प्रक्रम्य पञ्चारनि अन्तवैद्यर्धमधंबहिदि भामप्रिा- गारं करवा परिमित्य दक्षिणतो द्वारं करोति । एतेत दक्षिणो मार्गलीको व्याख्यातः तस्योदीचों द्वारं कुर्वन्तीति विशेषः । पदं यह महावेद्या दक्षिणता निर्मितं मार्जालीयपदेनाध्यते॥

·श्रोतपदार्थनिर्वचगे। २४५ १७८ ततः अभिं यवमतीः प्रोक्षणीबहिहंस्तमाज्य स्थान नुवं धर्मफलके षट्शकून ग्रावाणं हिरण्यमुदपात्रमादाय एडि यजमानेति यजमानमामन्य पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रवेश्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य नोहे चर्म इतराणि अक्षात्पुरतः सा- दयित्वा । देवस्य त्वेत्यधिमादाय अधिरसीत्यादिना ऽभि- मन्य दक्षिणपूर्वादीनुपरवान् परिलिखतमित्यादिना त्रि: परिलिख्य क्रमेण खनति । रक्षोहणो बलगहना वैष्णवान् खनामि । दक्षिणपर्वस्मात्पांस नादत्तते । इदमहं तं बलगमुद्ध- पामि यं नः समाना यमससानो निचखानेदमेनमधरं करोमि यो नः समाना यो समानो ऽरातीर्यात गायत्रेण छन्दसा । यजमानस्यास्पादं पात्रान्तरे पासूनुद्वपति.. मवबाढो वल- गः । इति । पुनस्तथैवं पांभूनादत्ते । तम्मन्ने गायत्रेणेत्यस्य स्थाने त्रैष्टुभेनेति विशेषः । ततस्तृतीयादादत्ते । तन्मन्त्रे त. स्याने जागतेनेत्यस्योहः । ततश्चतुर्यादादत्त । तन्मन्त्र भानुष्टुभेनेत्यूहः । पांसूनसञ्चरे परावपति । इदानीमत्र यज- मानः पाप्मानं ध्यायति । उभावप उपस्पृशतः । अध्ययु: पूर्वयोर्दक्षिणमभिमशति । यजमान उत्तरमभिमृश्य पृच्छति । मध्वयों किमत्र । इति । मध्वर्युः भद्रमित्याह । यजमानः । सनी सह । इत्याह । ततेो ऽध्वयुः यजमान किमत्र ।'इ स्याह ! यजमानः । भद्रुम् । त्याह । अध्ययुः । तन्नो सह इत्याह । तता ध्वयु दक्षिणधार परममिमृशति । अध्ययुः प्रथमं पृच्छति । ततेा यजमानः । ततोध्धयुरपरयोत्तरम- भिमृशति । दक्षिणं गजमानः । यजमानः प्रथम पच्छति ततो उध्वयुः । तत उत्तरये: पूर्व मध्वर्युरभिमृशति । अपरं यज. मानः । अश्वयु: प्रथमं पृच्छत्यथ यजमानः यजमानः प्र. थमा यजमान उत्तमः । ततेो ऽर्यु: क्रमेणे परवानमिमृ- ।

·R २४६ श्रीतपदार्थनिर्वचम शति । विराति सथनहा सम्र इंमि धातव्यहा स्वराड- सिमातिहा विश्वाराहमि विश्वामानाष्ट्राणार हन्ता । इति । सर्वत्रमन्त्रावृत्तिः क्रमेणापरवान् प्रोक्षति रोहण बलग- हनः प्रोक्षामि बैठावान् । इति । मन्त्रांवृत्त्या सर्वान् प्रोक्ष- ति । रक्षोहणो बलाहना. ऽजन याति वैष्णवान् । इति । तथैव सर्वेष्वपो ऽवनिनयति योसि यवयास्मद्वेषो यस्या- रातीः । इति क्रमेण सर्वेषु यवान् प्रस्कन्दयति । रक्षोहो बलगईनो ऽवस्तृणामि वैष्णवान् । इति मर्वेष परवेषु बहि- षा विस्तृणालि । रक्षोको बलगहना भिजुहोमि वैष्णवा- न् स्वाहा । इति सर्वेष परदेषु हिरण्यं निधाय तदुपरि क्रमे- ण सु वाहुत्या ऽभिजुलाति । वैष्णवेभ्य उपरवेम्य इदमिति यजमानः । अयमुपरवमस्कार इत्युच्यते ॥ १७० प्रत्येक सार्धनादेशसितारे प्रादेशत्रयदीधै 'मिलिते समचतुरस्र अधिषवण फल के मादाय । रक्षोहणौ वलगहना- बुदधामि वैष्णवी इति संसृष्टे फल के तेषामुपरवाशामुपरि दधाति । तयोरनवसर्पणाय द्वाभ्यां शङ्कभ्यां पुरस्तात्परिसि- हन्ति । द्वाभ्यां पश्चात । द्वाभ्यामभितः। एवं षड्भिः शङ्कभिः परिणिहत्य । रक्षोहणी वलगहगो पर्य हामि वैष्णवी । प्रद. क्षिणं पुरीपेण पहति रक्षोहणी वगहनौ परिस्तृणामि वैष्णवी । इति तयोरुपरि बहि पा सणाति । रनोहणी चलगहनौ वैष्णवी । इत्यभिम गति । एतावत्कर्म उपस्वेषु फल कप्रतिष्ठापनमुच्यते ॥ १८० ततो यज्ञपतिष्ठेति मन्त्रेण तूष्णों वा फलकयोरा- नडुहं चर्मास्तीर्य तिरश्चर्मन् फलके प्रावणोद्वादति । वा- नंसि बहद्यावा बहतीमिन्द्राय वाचं बद । इति । नोडे चर्मोत्सादयति । ग्रावसुग्रावाणम् । दक्षिणस्य अविर्धानस्याग्न ·धौतपदार्थनिर्वच २४७ स्तोत्रोपाकरणाय बहिर्मुष्टोन बनाति । ततः एहिं यजमानेति यजमानमासन्न्य प्राग्नीध्रोयमध्ये स्फ्ये मोठ्त्यावोक्ष्य तत्र चारवालपुरीषसिकता न्युप्य भरहिनमात्र परिमण्डले खरं करोति । विगसि प्रवाहणी रौद्रेशानी न पाहि माग्ने पि- पृहि मामाहिमीः । एनन्मन्त्रपाठस्तूभयोरध्वर्य यजमान- योः । एतदाग्नीध्रीयसरकरणंमुच्यते ॥ १८१ अन्तः सदसं प्राक् पदद्वयमवशेष्य पृष्ठ्यायान्तथैव होतु. खरं करोति । पहिरसि हयवाहना, रौद्रेणाहिमीः इति । अयं होख होधिष्णयमित्युच्यते ॥ १८२ अग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य हाधिष्णयाइक्षित र- निमात्र मैत्रावरुणस्य खरं करोति । श्वात्रोसि प्रचेता रो- ट्रेणासोः । इति अयं खरी मैत्रावरुणधिष्णयमित्युच्यते ॥ १८३ तस्य विष्णयस्योत्तरता रत्निमात्रे ब्राह्य गाच्छं सिनः । तुथोऽसि विश्वावेदा रौद्रे गा०मीः । अयं खरो ब्रा- मणा हंसिधिष्ण्यमित्युच्यते ।। १८॥ तस्योत्तरतो रत्निमात्रे पातुः खरं करोति । उशिगास कबीरौद्रेणा०सीः । इति । अयं खरः पोखर इ- त्युच्यते ॥ १८५ तदुत्तरंतो रत्निमात्र नेष्टु : खरं करोति । श्रद्धा रिपनि बम्भारी रौद्रेणसीः । इति । अयं खरो नेष्टधि- व्यमित्युध्यते । ६ तदुत्तरता ऽरत्निमात्रे अच्छावाकस्य अवस्यू. रसि दुवखानू रौद्रेणा०तीः । इति अयं खरो उठावाकधि- व्णयमित्युच्यते । १८७ भाग्नीध्रीयवन्मालीये खरं करोति । शुन्ध्यरसि ..

·. . । २४८ श्रौतपदार्थनिर्वचम् । मार्जालीयो रौद्रेणा०सीः । इति अर्थ खरो मार्जालीयधिष्णा- यमित्युच्यते ॥ १८८ अवशिष्टचात्वालपुरीषसिकला ला आग्नीध्रोये तूष्णी निवपनि । ततो रौत्तरवेदिक मग्निमुपतिष्ठते । सम्रा- डसि कृशान. रौद्रणालीः । इति । तत आस्तावमुपतिष्ठते । परिषद्यो ऽसि पवमानो रौद्रणा०सीः । इति । ततश्चा- त्वालम् प्रतक्षा ऽसि नवान् रौद्रणा०सोः। इति । पशुअर्पणामग्निं तत उपतिष्ठते। असम्मृष्टो ऽसि हव्यसूदो रौद्रेणासीः । इति । सदसः पश्चिमद्वारे तिष्ठन् औदुम्बरी. मुपतिष्ठते । ऋतधामा सि सुबज्योती रौद्रेणासी: इति । ततो ब्रह्ममदनमुपतिष्टते । ब्रह्मज्योतिरसि तुबमा रौद्रे- गा०सीः । इति । तत्रस्थ एव शालामुखीयम् । 'अगोस्येकपा. द्रौद्रेणा०मीः । इति । ततो गार्हपत्यम् । अहिरसि बुन्धियो गैदेणा०मी: । इति। इदं आत्तरवेदिकाद्यपस्थानमित्युच्यते ॥ १८८ इतः प्रभृत्यध्वर्यः प्रत्यक् सदा नातीयात् । तत्रस्थ एव सम्प्रेष्यति । स्तृणत बर्हिः प्रब्रतं यच्छ्रत समपिव्रताहय- ध्वमास्तावं बहुलं स्तृणोतात ठसा वायव्यानि होणकल- शे दशापवित्रे समवधाय पत्नीशाले पत्रोम साइयाग्नीदाज्य- मधिश्रय प्रतिप्रस्थातः स्युचः मम्मृदयाज्ये नादेहि पृषदा- ज्याय दध्याऽऽहर । इति । अयं षो महावेधां बहिरासा- दनादिप्रैय इत्युच्यते ॥ Ro दक्षिरो वेद्यन्ते महाबहिषो मुष्टिं स्तृणाति देव. बहि कर्णानंदृसन्त्वेति प्राकृतमन्त्रेण । महावेदि बहुल पुर- स्तास्तीची स्तृणाति । तूष्णीमधस्तनव्रतं प्रददाति । उन्नेता. पञ्च प्राणः सप्तदश वायव्यानि प्रादेश मात्राणि उलू- खलाकाराणि एकतोमुखानि दश चमसान् परिप्लुपात्रं श्रद- ..

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् २४६ रडं स्नु गाकारं द्रोणकलशं दशापवित्र चतस्रः स्थाली: उपग्रहादि यदन्यदुपयुक्त तत्पवं प्रक्षाल्य द्रोणकलशे दशाय- वित्र विन्यस्य एकत्सर्व प्राग्वंशे सादयति। वायक्यानां मध्ये श्रौदुम्बरं चतुःस्त्रकि यधिग्रहपात्रमुध्यते । १९९ रास्नाचिहितं पात्रभेन्द्रवामबंमित्युच्यते । १९२ पिलकाचिहितं मैत्रायणमित्युध्यते १३ द्विकोणं पात्रमाश्विनमित्युच्यते । १९४ बल्वं पात्रं शुक्रपात्रमित्युच्यते । २५ वैकडूतं श्लणं मन्थिपात्रमित्युध्यते । १९६ औंदुम्बरं श्लदणं प्रदाभ्यसंज्ञकम् । १८ न्यग्रोधकाष्ठनिर्मितानि प्रतिग्राह्याणीत्युच्यन्ते । १०८ उभयतोमुखे द्वे पात्रे ऋतुपात्रसके । २०० इतराणि पात्राणि नैथयधान्यौदुम्बराणि वा भवन्ति । चमसा नै यग्रोधाः। चतुरस्त्रो ग्ल्पदवण्डो ब्रह्मचमस- इत्युच्यते । २०१ मण्डलाकारः स दण्डो होतृचमस उध्यते । २०२ विस्तीर्णानः स दण्डो यजमानचमसो भवति ।। २०३ त्रिकोणः स दरछ उद्गातृचमसपदाध्यः । २०४ अधोभागे वकः स दण्डः प्रशास्तचमस उच्यते । २०५ उपरि वक्र: स दण्डो ब्राह्मणाच्छंसिचमसो भवति २०६ तथैव रास्नायुक्तः स, दण्डौ छावाकच मसो भवति। २०७. तीक्षणायः स दण्ड आग्नीघ्रचमसो भवति । २०८ अध्वर्युः अग्नीषोमीयपशुशाखायाः पशुवत्पवित्र करोति । ततः पशुकुम्भी शाखापवित्रं वपापपरयौ रशने शूलं मैत्रावरुणदण्इं शालामुखीयस्योत्तरतो दर्भेषु सादयति । ३२ ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । शुन्धध्वमिति प्राकृतमन्त्रेण प्रोक्षति । आग्नीध्रः पाणी सम्मृ. श्याग्नीन् प्रज्वाल्ग परिस्तीय शालामुखीयस्थाने दर्भान् संस्तीर्य तेषु स्पपग्निहोत्रहवीं जुहू मित्यादि पशुवत्पात्रा- ‘ण्यासाद्य गार्हपत्याज्यं विलापयति प्रतिप्रस्थाता पाणि. सम्मर्शनं कृत्वा ब्रह्माण दक्षिगत उपवेश्य शालामुखीयादा- रभ्योत्तरवेदिपर्यन्तं पृष्ठयों स्तीत्वा पवित्रे कृत्वा यजमान वाचं यच्छेहि यजमान सम्प्रेष्याग्निहोत्रहवणी प्राकृतमन्त्रणा दाय तथैव प्रतितप्य प्रोक्षणीसंस्कारं कृत्वा पात्राणि प्राक- तमन्त्रेण प्रोक्ष्य आज्यं दधि च तथैव निरुप्य अधिश्रित्यो- मयं पर्यग्नि करोति । ततो उध्वर्युः पाणी सम्मृश्य मन्त्रेण प्राकृतेन स्क्यादानादि कृत्वा खरदेशे स्फ्यंस्तब्ध्वा सम्प्रेष- माह । प्रोक्षणीरासादयेत्यादि पशवत् । आग्नीध्रः प्रोक्षणी: भादयति । अध्वर्युः स्फ्यं प्रकृतिवद्ददाति । प्रतिप्रस्थातो. तरवेदिसमीपे इध्माबहिषी उपसादयति । भाग्नीघ्रः दक्षि- णेन स्त्र वं रचाधिति सव्येन हस्तेन वेदाग्राण्यादाय शाला- मुखोये अग्नेर्वामिति मन्त्रेण प्रतितप्य त्रु वमन्त्रेणेवोभयं सम्मृज्य प्रतिप्रल्याचे प्रयच्छति। प्रतिप्रस्थाता जुहादीन् पशुवत्प्रतितप्य सम्मृज्य वेदाग्राणि शालामुखीये प्रक्षिप्य पात्राणि अग्रेणोत्करं तृणेषु सादयित्वा पुनरादाय शालामु- खोयसकाशे निदधाति । पत्नी शालामुखीयमाज्यं चावेक्ष- यित्वा यजमानमाज्यमवक्षपति । अध्वर्युः प्रोक्षणीनामुत्तरत आनीयाज्यं स्वयमवेत्योत्पूय प्रोक्षणीश्चोत्पूयाज्यं दधि चादाय ब्रह्मयजमानाभ्यां सह प्राग्वंशं गत्वा वेद्यां नुक्षु पशुवदाज्यानि गृहीत्वा परिकर्मिभ्यः प्रदायाऽप उपस्पृश्य ब्रह्मणे सोनं राजानं ददाति । ब्रह्मा राजानमादाय शाला मुखीयमग्रेण परिश्रित्योत्तरतो वस्थायान्वगम्मिं नयति । . .

·. श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २५१ अध्वर्युः शालामुखीये ग्रंणयनीयमिध्ममाधार्य चात्वाला- दुपयमनीः कल्पयित्वा पुराणमार्हपत्य श्राज्य, विलाप्योत्य अध्वर्यु यजमानस्तं पनी तां पुत्राः सन् •पौत्रास्तान ज्ञातयश्चेति ज्येष्ठानुक्र गेण समन्वारब्धेषु सत्सु प्रचरण्यां' चतुर्ग्रहीतं राहीत्वा थालामुखीये जुहानि। त्यः सोम तनूकूद भ्या पोभ्योन्यकृतेभ्य उसयासि वरूथ स्वाहा इति । स्मायेदमिति यजमानः । ततः स्यु वेण जुहोति । जुषाण प्रप्तुंराज्यस्था वेतु स्वाहा । इति । अग्नयमिति यजमानः । पुनश्चतुर्रहीतं गृहीत्वा सम्प्रे घमाह । अग्नीघा- माभ्यां प्रणीयमानाभ्यामनुब्रूहि । इति । अयमग्नीषोमप्र- णयनप्रेष उच्यते ॥ २०९ हेोत्रा प्रथमायामूचि निरुक्तायामिमं शालामुखी- यादुद्यम्य पूर्वमा द्वारोपनिष्फ्रामन्ति । अन्वग्राना चाज्यै. श्चान्वक ग्राठमो वायव्यानि । अयं नो अग्निर्वरिवः कृणो- त्वयं मृधः पुर एतु प्रभिन्दन् । अयशवन् जयतु जहषाणो ऽयं वाजं जयतु वाजसातौ । इतिमन्त्रेण । ततः उत्तरेण सदः परीत्यामोध्रागारे ऽग्निं निधाय परिस्तीय परिषिच्य चतु. होतेनाभिजुहोति । अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वनि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मञ्जुहुराणमेनो भूयिष्यन्ते नम उक्ति विधेम स्वाहा । इति । अग्नय इदमिनि यजमानः । अत्र वैतत् ग्राणो, वायव्यानि सादयित्वा उत्तरेणानीघ्रीय विषण्यं राजा' चान्यश्च गत्वा । आहवनीये स्नु वाहुति जु- होति । तुरुविष्णोविकारस्वाहा । इति विष्णप्रदमिति यज- मानः । ब्रह्मा राजानमन्यस्मै प्रदाय मन्त्रीपविशति । यजमानश्च स्वायतने। अध्वर्युः प्रीक्षणीरुन्मयनित्यादि यन्मे अमात्यन्तं पशुवत्करोति । खरे प्रोक्षणादीनि करोति ।

·. ६. २५२ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । महावेदिगोण्यां प्रोहणोनिनयति । ब्रह्मायणागतमागत्य राजानमुपादत्त । यजमान: प उपस्पश्ययथेतमेत्य ब्रह्मणः सकाशाद्राजानमादाय पूर्वया द्वारा हविर्शनं प्रपादयति । चामा जिगातु गातुतिदुदेवानामेति निष्कृतमृतस्य योनिमा- सदम् । इति । अध्वर्य। मप वपस्पृश्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य नीडे कृष्णाजिनमास्तृणोति । अदित्याः सदो ऽसि । इति । यजमानस्तस्मिन् कृष्णाजिने रामानं सादयति । अदित्याः सद पासीद । इति । एष वो देव सवितः सोमस्तरक्षा मा वो दसन् इति राजानं देवताभ्यः, प्रयालति । एत. रखं देव सोम देवो देवा नुपागा इदमहं मनुष्यो मनुष्यान् सह प्रजया सह रीयरपोषेण । इति तं सोममुपतिष्ठते । नमो देवभ्यः इति समस्योपरि प्राचमञ्जलिं करोति । खधा पितृभ्यः इति तस्य दक्षिणतो न्यञ्चमजलिम् । अप उपस्पृश्य । इदमहं निर्वरुणस्य पाशात् । इति ततो मि- क्रम्य । सुवरलिविख्येषं वैश्वानरं ज्योतिः । प्रत्याहवनी. यमुपतिष्ठते । अध्वर्यः । अवान्तरदीक्षां विसज । इतिप्रे- ध्यति । ततो यजमानः । अग्ने व्रतपते त्वं व्रतानां व्रत- पतिरसि या मम तनूस्त्वय्यभूदियः सा मयि या तव तनू. मययभूदेषा सा त्वयि यथायथं नौ व्रतफ्ते. तिनाता- नि । त्याहवनीयमुपतिष्ठते । अध्वर्यु: । स्रस्नीध्वमेखला प्रमुष्टीन् सारय यजमान इति त्वाचक्षतां नामग्राहं ते पि. तृभिः पितामहः पितामहैः पुत्रैः पौत्रः भुब्रह्मण्यः सुन- हण्यामाहयतु । इति सम्प्रेष्यति । वपायागान्ते सुब्रह्मण्यः पिता पुत्रीयाडानं करोति । यूपावटान्तमिदानीमेव वा करोति । ततो याचतियवमतीरित्यादि यूपमशालनादि अपामार्जनान्तं पशुवत् । प्रकृती निरूढपशी बोन्द्रामिपदं ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् २५३ तत्राग्नीषोमपदस्योहः कार्य इति विशेषः । महिनायां पि- तापुत्रीणयां दृढं कुम्भमादागान्तरेण भावालात्करावुदङ् उपनिष्क्रम्य स्रोताभिमुखं स्थित्वा छायातपुसः सन्धी वस- तीवरीसमा पो 'गृह्णाति । हविष्मतीरिमा श्रापो हधि- ष्मान् देवो अध्वरो हविष्मा प्रादियांसति विनाअ- स्तु सूर्यः । इति । सूर्य त्वस्तङ्गते हि एयमन्तर्धाय गृङ्गाति । प्रातपछायायां वंदेहछ यायां वृक्षच्छायायां वा गृह- पाति । इदं वसतीवरीग्रहणमित्युच्यते ॥ २९० ततः प्रदक्षिणमावृत्य वसतीवरीकुम्भ संध्ये निधा- यान्तरेण चात्वालोत्करावुत्तरेणाग्नीधीयं सदश्च । गत्वा पूर्वयाद्वारा शालां प्रपाद्य शालामुखीयस्य पश्चात्संसृष्टाः साद- यति । अग्नेोपनगृहस्य सदसि मादयामि सुम्नाय सुम्नि- नीः सुम्ने मा धत । इति एतद्वसतीवरीमादनमुध्यते । २११ ततो नीम्पुरोडाशमित्यादि स्वरूहोमवर्जमाज्ये. डान्तं पशुवत् । औपयाजाङ्गारहरण माग्नीध्रीयादिति वि. शेषः । वहाभूयासमिति पुरोडाशयागे यजमानस्यानुमन्त्र- खम् । इन्द्रियावी भूयासमित्यङ्गयागे। भाग्येडामाजनान्ते उलखले मुसल इत्येव हुत्वा ध्रुवामाप्याय्य प्रायश्चित्तानि जुहोति न वा। अचानीयोमीय इत्यत आरम्य एतदन्त कर्म अग्नीषोमीयपरिति गीयते । २१२ हृदयशूलं प्रक्षाल्य स्थापयित्वा सम्प्रेष्यति । व्यप- कामतं मा वोऽभिपरिषम । पति । अयं बहिर्वेदिसवनप्रेष उच्यते । २१३ ततः सबै बहिदि भवन्ति । वसतीवरीरादाय गाईपल्पस्य पश्चान्मार्गस नी वा दरिया द्वारोपनिष्का- ·२५४ । द श्रौतपदार्थनिवचनम् । म्य सध्यसे निधाय दक्षिणेन मार्जालीयं सदश्च पाहत्यो- दङ्मुखो दक्षिणतो पेन संस्था सादशति इन्द्राग्नियोर्भाग- धेयी स्थ । इति पुनरादायोदङावृत्य दक्षिणेसे 'निधाय यथेत- 'मेत्य शालामुखीयस्य.पश्चात्संसृष्टा सादयति मित्रावरुणयो- भागधेयो स्थ.। इति पुनरादाय दक्षिण से निधाय पूर्वया दर- रोपनिष्क्रम्य उत्तरेण सह आग्नीनं च परीत्योत्तरता यपेन संसृष्टाः सादयति । विश्वेषां देवानां भागधेयो स्थ। इति पुनरादाय प्रदक्षिणमावृत्यमध्ये से निधाय पुनस्तेनैव माम णागत्याग्नीप्रीयस्य निष्णयस्य पश्चात्संसृष्टाः सादयति । यो जागृत । इति । इदं वसतीवरीस्थापनमुच्यते । २१४ अथ सम्प्रेष्यति । या सम्राड् धक् तस्यै दधि धर्माय दधि कुरुत या यजमानस्य तस्या श्रामिक्षायै या पत्न्यै तस्या आशिरेपयश्च सक्त ५श्च कुरुत शृतातङ्कयमादित्यग्रहाय दधि कुरुत पुरोडाशीयानि पिष्टानि कुरुत धाना हारियोजनीः कुरुत धतुरोम्भ्रणास्त्रीनुदञ्चनानयुज एकघनास्त्यवमानेका. दश परमान् द्वे रशने द्वे वपाश्रपरयो एकतयमिध्मावहिरौ दुम्बरान्महापरिधीन् कुरुत सुब्रह्मण्यामाहूयतु । इति । अयं सुत्मासामग्रीसम्पादनप्रैष उच्यते। . २१५ अध्वर्य पुरुषेष्वन्यतमः सवनीयातिरिक्तानां शाखा- नां क्रमेण एर्णानि छित्त्वा ऽग्रेण शालामुखीयं निधाय मूलतः परिधास्योपवेषान् कृत्वा शालामुखीयस्य पश्चात् प्रज्ञाता- निधाय द्विवीयमन्त्नं च शाखापवित्रं मन्त्रेण प्राकृतेन कृत्वा- न्यानि षट् शाखापवित्राणि तष्णीं कृत्वा गाई पत्यादुरत्तरतः षट् दोहनानि षट शास्वापवित्रारयष्टौ स्थालीश्च सादयित्वा प्राकृतमन्त्रण प्रोत्य तत्तदुपवेषेणाङ्गारान्निरूह्य तत्पवित्र' निधाय तेन तेन दोहनेन दोहयित्वा तपत्वा उदगुदास्यात.

·- श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २५५ नक्ति । नाभ्यातनक्ति। अत्र द्वितीयादाह ऐन्द्रः । षष्ठो दोहो मैत्रावरुणः ' प्रतस्तत्र' विशेषा मन्त्रषु भवति । स यथा। मित्रावरुणौ रमयतां गावः । .मित्रावरुणाभ्या हविरिन्द्रियं इति । 'बहुदुभवमित्रावरुणाभ्यां देवेभ्यो हविः। रिन्द्रियम् । इति । दोहानन्तरं, तदुपवेषान् शाखापवि. त्राणि मेक्षणानि दोहाश्च प्रज्ञानाविधाय प्रातदोहस्थाल्यौ धान्यत्र स्थापयित्वा दभैः प्रातःहाय वत्मानुपांकरोति । एतत्सत्यसायन्दोरकरणमिन्युच्यते । २९६ एतदनन्तरं वा सबनीय पशुशालादपनाहरति । ततः प्रकृतिवदसिदादानादि कृत्वा एकविधं बर्हिराश्ववालं प्रस्तरं ऐक्षवीविकृती च सम्भृत्य औदुभ्यरैर्महापरिधिभिः सह विंशतिसमिधः ततस्त्वा त्रयोविंशनि मधेत्यहितमन्त्रण सम्भरति । परिभोजनीयान्वेदं च करोति । इदं सौत्ये- ध्मावर्हिः सम्भरण रणमित्युच्यते ॥ २१७ सुब्रह्मण्यायामाहूतायां यजमानः पशुदेवतामग्निं वनस्पत्यादि च सङ्कल्पयति । तद्यथा याः पुरस्तादिजपं प्रकृतिवत्कृत्वा सवनीयेन पशुना यक्ष्ये । पाशुक हविः । अ. निः प्रधानदेवता । वनस्पतिः पृषदाज्यस्येत्याधुक्का । इन्द्रो वसुमान् प्रात: सबनस्य देवता । इन्द्रो रुद्रवान्माध्यन्दिन- स्य सबनस्य देवता ।-इन्द्र अंदित्यवानृभुमान्याजवान बह- स्पतिवाविश्वदेव्योवोस्तृतीयसवनस्य देवता। इत्यादि । अयं सुत्यासङ्कल्प इत्युच्यते ॥ २९८ मध्वर्युः उत्तरस्य हविधानस्य नोड़े एकमम्भ्रणं स्थापयति । स आधवनीय इत्युच्यते ॥ २२६ तस्यैव प्रतगे द्वितीयमम्धणं स्थापयति । स पूत. मृत्पदवाच्यः॥ ।

·२५६ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । २२० अमयोराधवनीयपूलभृतारेकएवेदिचनो भवति । शकटे यदुपवेशनस्थान तनीहदवाध्यम् ।। २१ नोडस्य बहिर्भागः प्रउगपदवायः ॥ २२२ वहन्मुखा मार्तिक घटा अधणपदवाश्याः ॥ २२३ अधणेभ्यो जलादुरणार्ययमधु मार्तिकपात्र सदु- दञ्चनपदवाध्यम् ॥ . २२४.. तृतीयमम्भ्रणमामीघ्रीये सदश्चनं स्थापयति । मार्जालीये सेादश्चनं चतुर्थम् । एतद्रम्झणसादनमुच्यते ॥ २२५ यजमान एतां रात्रीमानीघ्रीये संविशति । रक्षिणा इविर्थाने राजानं गोपायन्ति ॥ २२६ सतस्तस्या राज्यास्तृतीयभागे ऽवशिष्ट सति यज- मानस्तत्पुरुषाश्च. प्रबुध्याध्वर्वादीन् सर्वान् ऋत्विजश्चम- साध्वयून पत्नी परिकर्मिणोपि बोधयन्ति । न महाराने सान्ति । एतत्सत्यार्थप्रबोधनमुच्यते ॥ २२७ यजमानो हस्तपादं प्रक्षाल्यान्तरेण चात्वालोकरी प्रविश्याग्नीघ्रीये उपविशति । ऋत्विजापि हस्तपादप्रक्षा- लनाचमनं कृत्वायजमानसमापे गच्छन्ति । अध्वर्युः अग्नी- पोमीयपशुबलावनीयपशुशाखाया पवित्रादिकुम्भ्यादि प्रोतः शान्तं कृत्वा प्राग्नीघ्रोयधिष्ण्यस्योत्तरतस्तिष्ठन् पाणिस- मर्शन कृत्वा तत्रीव व तिष्ठन् सम्प्रेषभाह । उताठणे वाय- व्यानि कलशे दशापवित्रे समवाय दक्षिणसय हविर्धा- नस्य पुरोक्षस पादयोग्नीदाज्यमधिश्रय प्रतिप्रस्थातः स्व. धः सम्मृत्याज्ये नादेहि पृषदाज्याय दध्याहर । इति श्रय सत्याग्भव उच्यते ॥ २२. उन्नेता ग्राठणो वायव्यानि घमसान् परिनु पात्र प्रक्षालितापरिस्थदशापवित्रं द्रोणकलशं च दक्षिणस्य हवि. . .

·। .. श्रौनपदार्थनिर्वचनम् । २५७ निस्य पुरोक्षं सह संसादयति । एतदविर्धाने वायव्यादि. सादनमुच्यते ॥ . २२९ आग्नीधः पूर्वया द्वारा शालां प्रविश्य पाणी स. म्मृश्य चतुोग्नीन् प्रज्वाल्य परिस्ती अमीषोमीयवदनख शालामुखीयं पाशुकपात्राण्यासाद्य शालामुखीयआज्यमधिन- यति । प्रतिप्रस्थाता. तथैव प्रविश्य पाणी सम्मृश्य ब्रह्मा. णमुत्तरवेदेर्दक्षिण मन्त्रेणोपवेश्य शालामुखीयांदुत्तरवेदि- पान्तं पृष्ठयाँ स्तोत्वा पवित्र कृत्वा यजमान वाचं यच्छे. त्युक्ता प्राकन मन्त्रेगा अग्निहोत्रहवणीमादाय निष्टध्य प्रोक्षणी: संस्कृत्य पात्राणि प्रेक्ष्याज्य दधि , निरूप्याज्यमधिधि- त्योभय पनि करोति । अध्वर्यु: मन्त्रेण प्रकृतिवत् सा- यादानादि कृत्वोपरवदेशे स्फयं तिर्यञ्च स्तब्ध्या ऽमीषा- भीयवत् प्रोक्षणीरामादयेत्यादिना सम्प्रेष्यति । तत भानी. घेणाहृनासु प्रेक्षणीषु स्क्यमुदस्य प्रकृतिवत्यक्षालयति । मानीघ्र उत्तरवेदिसमीपे इध्माबर्हिरासाद्य पशुवत्नुवस्व. धितिमामानं प्रतिप्रम्याने प्रयच्छति । प्रतिप्रस्थाता पशु- वत् जुहादि मम्मृज्य सत्करस्याने सर्वाणि संसाद्य पदों गह- पत्यमाज्यच्चावेक्षयित्वा सगिधमुपहत्य दमा संहाज्यमाहत्या- हवनीये शालामुखीये वा ऽधिश्रित्य समिधमाधाय यक्षमा- ममवेक्षयित्वा वयं वे प्रयच्छति । प्रध्वर्य : उत्तरेण प्रेक्ष. णीरासाद्य स्वयमवेक्ष्योत्पूय प्रोक्षणीश्चोत्पूयाज्यग्रहणात्प्राक् पञ्च सन्मृगति। अनि र्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्यां अयम् । अपी रेतासि जियति । इत्यामोध्रीयम् । विष्णो त्वं मो अन्तमः शर्म यच्छ सहन्त्य । प्रते धारा-मधुश्चुत उत्सं दुहृते अक्षितम् । इति हविर्धातम् । अयमग्निः सहस्रिण इत्यथा सर्वाः स्वचः सम्मृशति । वायो शत हरीणां युत्रस्य मोहया. - .. . - ३३ ३ ·। इत्युत्त- २५८ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । शाम । उत वा ते सहस्निगो रथेन पृथुपाजसा । इति वाय- व्यानि चममांश्च सम्मृणति । इन्ट्र विश्वा अत्रीवृधन्त्समुद्रव्य- चसङ्गिः । रथोतम रथीनां वा जनां सत्पति पतिम् । इति सदोभिमृशति । इदमाग्नीध्रीयादिपकमम्मर्श नमुच्यते । २३० ततो, ब्रह्मयजमानाभ्यामाज्यधिभ्यों च सहानी. ध्रीयदेश गावाग्नीषोमी ग्वत्पषदाज्यसहितान्याज्यानि गही. त्वा परिकर्निभ्यः प्रदाय प्रोक्षणयुन्महनादि कत्वा वेदिप्रोक्ष- णस्थाने' खरस्योत्तरार्धं प्रोक्ष्य तत्रैवैकविधं बर्हिः स्तोतो प्रस्तरपाणि: प्राङमिसुप्यौंदुम्बरान्महापरिधीन परिचाय एता असदन्नत्यादिमन्त्रेण स्त्र गभिमर्शनान्तं कृत्वा परिधीन् योगेन युनक्ति । युजिम ते पृथिवीं ज्योतिषा सह । इति मध्यमं परिधिम् । युनज्मि वाचः सह सूर्यण ते रम् । सन्नाः स्युचोऽभिमृशति । युनज्मि तिस्रो विचः सूर्य ते इति । इदं सौमिकपरिधि गमिमर्शन मित्युच्यते ॥ २३१ विष्णूनिस्थेत्यादिप्राकृतमन्त्रेण सर्वाग्याज्यान्य. भिमन्य अपामीयवत् नु वं ध्रुयामवदधाति । यज. मानः यन्मे अग्न इत्यादि पठति । अध्वर्यु: अप उपस्पृश्य एहि यजजानेति यजमानमामा पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य नीडे निहितं यच्चर्म तत्फल कयाः प्राचीनग्रोवमुत्तर- लोम यज्ञ प्रतितिष्ठेति मन्त्रण तूष्णों वापस्तृणाति । तस्मि- नुपांशु सवनातिरिक्तांतचतुरो ग्रावणश्चतुर्दिा परस्परामि मुखाभिषयप्रदेशान् स्थापयित्वा ईषयॉर्म धामार्गेण राजा- नमुपादारन्ति । हृदे त्या मनसे त्वा दिवे त्वा सूर्याय स्वामिभामध्वरं कृधि दिवि देवेषु होत्रा यच्छ । इति । सेमरा गन्नारोह माभेर्मासं विक्था मा त्वा हि सिष प्रजासत्वमुपावराह पाजामत्वामुपावरोहन्तु । इति इदं मा- ।

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् २५६ मराजोपावरोहणमुच्यते २३२. राजानं ग्रावणामुपरि निधायं उद्गातृभ्यः प्राह । उपायहृतः सेमिः इति । इदमुद्गातृनिवेदन मुच्यते ॥ २३३ तुता प उपस्पृश्य एहि यजमानेति यजमानमा- मुन्द्रय आन्नीध्रीय, गत्वा प्रकरणां चतुर्ग होतं गृहीत्वा पञ्चहोतारं मनसा द्रुत्य यजमाने स्वारब्धे जुहोति वाच- स्पतये ब्रमण इदनिति यजमानः । अय सबनीयंपञ्चहोत. हेम उच्यते ॥ २३४ ततेो ऽन्येन चतुर्गृहीतेन जुहोति । प्रासन्यान्मा- मन्त्रात्पाहि कस्याश्चिदभिशस्त्याः स्वाहा । इत्ययमासन्य- होम उच्यते ॥ २३५ अग्नय इ दमिति यजमानः । तूणां नानुषिक्त शकल माहवनीपे उभ्याधाय तत्रैव तिष्ठन् सम्प्रेष्यति । प्रात- विभ्यो देवेभ्यो हेतिरनुब्रूहि ब्रह्मन्धाच यच्छ सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाहवाग्नोत्सवनीयानिर्वप प्रतिप्रस्थातः पात्राणि युधि । इति । अयं प्रातरनुवाकादिनप उ- खरे ध्यते ॥ २३६ प्रेषिता ऋत्विा यथासम्प्रेषं कुर्वन्ति । पितापु- श्रीगायां सुब्रह्मण्यायामाहूतायीं आग्नीध्रः ऐन्द्रान् पुरेडा- शान् शालामुखाये निर्वपति। तद्यथा । पाणी मम्मृश्या- ग्रेण शालामुखीय तृणानि संस्तीय सेष्वकादश पुरोडाशक- पालानि द्धे मर्जनकपाले त्रीणि पात्राणि आमिक्षाकुम्भ द्वे मेक्षणे आमिक्षामेक्षणं मन्थनशलाका, शूर्प कृष्णाजिनं शम्या- मुलूखलं मुसलं दृषदमुपला पिष्टोद्वपनी, मेक्षणं प्रणीताप्रण- यनं पञ्चायतनां दारुपात्री प्राकृतया दारुपाच्या सहान्यानि चत्वारि पात्राणि वा जिनपात्रमुपवेषं मदन्ती यानिधान्या- ·। . - - २६० श्रीसपदार्थनिर्वचनम् । न्युपथ तानि तानि सर्वाणि द्वन्द्वं सादयति । इदं सौत्यपु- डागीय पात्रासादनमुच्यते ॥ २३७ ततः पवित्रकरणादि । उत्तरवैदिसमोपे प्रणीतामा. दनम् । ततो ऽग्निहोत्रहवण्यादानादि । निर्मापे विशेष उध्यते । पायां ब्रीहीन यवांश्च भेदेन प्रक्षिप्य पूर्वार्धम- सिमृशति । द्वयोध्ययोजे क्षणकिंशानिरसन योरावृत्तिः। देवस्य स्वा. स०भ्यामिन्द्राय जुष्टं निर्वामि । इति मन्त्र विशेष: । पुडाशार्थं चतुराव्रीहिमुष्टोन्निरूप्य धानार्थ कर- म्भाधं च यवमुष्टीन् परिवापार्थं ब्रीहिमुष्टी निर्वपति । ऐन्द्रा- गयेव सर्वाणि द्रव्याशि। निरुताभिमर्शनातिशिष्टाभिमशन- कीकरणानामावृत्तिः । धान्यदित्वात् उर्वन्तरिक्षमन्वितम् । प्रदित्या का मुपस्थे सादयामि । इत्यूः । अय सबनीय- पहाशनिर्याप उच्यते ॥ २३८ देवस्य त्वा मभ्यामिन्द्राय यो जुष्टं प्रोक्षामि । इति भेदेनोभोद्व्ययो:प्रोक्षणम् । ततः कृष्णाजिनादानादि व्रीहीन् द्वेधा कृत्वैकं भागमबहन्ति । इदानी मेव हविष्कदाहानम् । प्रोद्यवघातकाले पृथक कृतान् ब्रीहीन् यवांश्चोपोद्यच्छन्ते । तन्तुलप्रक्षालभनिनयनान्ते पुन नेस्तनरसीत्यादिना यवा- नाम् । नात्र हविकृतमा यति । परिवापब्रोहीनु पोद्यच्छन्ते। प्रक्षालननिनयनान्ते सायन्दोहवत्प्रातोहः । उद्गग्रेण शाखापवित्रेण । मात्रातञ्चनादि । अयं सवनीयप्रातःह उच्यते। २३९ पुरोडाशीयाधिवपने इन्द्राय जुष्टमधिषपामीति विशेषः । पुरोहाशार्थमेकादशकपालान्युपधाय तदुत्तरत मा- देवयजं वहेय॑ङ्गारमानीय तदुरि ध्रुवममीत्यादिमन्त्रेण - जनकपालमुपदधाति । निर्दग्धमित्यादिमन्त्रेण प्रदक्षिणम- कारैः परिचिनाति । कपालस्यै कतवाद्यधर्म इत्यादि मन्त्रे ।

·- श्रौतपदार्थनिर्वचनम् २६१ एकवचनान्लत्वम् । पदं धानाकपालो पधानमुच्यते । २४ तदुत्तरतस्तथैव द्वितीयं भर्जनकपालमुपदधाति । इदं परिवापकपालोपधानमुच्यते । २४१ तदुत्तरतस्तूष्णी मङ्गारमात्रय तिर: पवित्र मातो. हमामिक्षाकुम्भ्यानानीय तां तष्णो तस्मिन्नगारे अधिनित्य प्रातदोहं मेक्षणेनालेण्ड्य अपयति । इदमाभिक्षाकुम्भ्यु धान- मुच्यते । २४२ ततः संवपनादि । इन्द्राय जुा संवपामीति अहः । पिण्डासिमर्शने मन्त्रः इन्द्राय त्वेनि । पुरोहाशं प्रथायित्वा यवान् परिक्षुध भर्जनकपाले निवपति । धर्माः स्थ विश्वायुषः इति मन्त्रेण । एवमेव परिवार नोटीन् द्वि- तीये निवपति । अयं सौत्यपुरोडाशीय संवाप उच्यते । २४३ तप्ते प्रातःहे सायंदोहं दध्यानी यामिक्षावाजिने शीतले कृत्वा निदधाति । इदं सपनीयामिक्षावाजिनकर- यामुच्यते । २४४ ततस्त्वचं गृह्णीष्वेत्यादि। शाजा मुखीयस्य पश्चा. स्पुरोवान्येभ्योनिन यति ततो भ्रष्टान्यधानवतायें द्विधा कृत्या एक भागमिन्द्राय व इति मन्त्रणाभिमृश्य नवे पात्र तिरः पवित्रं लौकिकमाग्यमानीय तस्मिन् तं भागमोप्य पुरो. हाशादुत्तरतो भस्ममिश्रेष्वङ्गारेऽवधिप्रति । इदं मखनीय. धानापणमुच्यते । २४५ ततः कृष्णाजिनामधननादि कृत्वा दिनीयं भार्ग पेषयित्वा' नवे पात्र तथैवाज्यमानीय जातान् सक्त नोप्य मन्थनशलाकया रज्यादिना मथित्वा स्थाल्योष्ठ लग्ना वि. पोन्तः क्षिप्त्वा इन्द्राय स्वेति मन्त्र गाभिमृश्य धानानामु ·औतपदार्थनिर्वचनम् । तरतो अहममिश्रेष्वद्वारेष्वधियति । अयं पदार्थः करमा इत्युच्यते। १४६ भृष्टान् ब्रोहीनवतार्य वितुषोकृत्य नवे पात्र पूर्ववदा- ज्यमानीयोप्य इन्द्राय त्वेति मन्त्रणाभिमुश्य करम्भादुत्त- रतो भस्म मिश्रेष्वङ्गारवा वधियति। । इदं परिवापभ्रंप पणमुच्यते। २४७ तदुत्तरता अस्मानिश्चेष्वङ्गारवांभिक्षावाजिने अधि- श्रयति । ततः पवित्रे प्रस्तरे विसृज्य शाखापवित्र प्रस्तरे प्रजातं निर्धाय उपवेषं चान्यत्र निदधाति । प्रतिप्रस्थाता त्रु चा दक्षिणतः 'पूर्वार्धे खरस्य मध्ये दक्षिणाशिरसमुपांशु सवनं ग्रावाणं निदधाति । तस्य दक्षिणतः संलग्न मुपांशु पात्रम् । तस्य उत्तरतोन्तर्यामपात्रम् । तस्य पश्चा दाश्वि. नपात्रम् । तस्य पश्चात्प्रबाहुक्दक्षिणं शुक्रपात्रम् । उत्तर मन्थिपात्रमं । मन्थिपात्रस्याने दक्षिणोत्तरे ऋतु पात्र खरस्य पश्चार्धे मध्ये प्राग्रयणस्थालीम् । तदुपशयपात्रं च उत्तरस्या खरगोण्यां उक्थ्यस्थालीं तदुपशयपात्रं च । उत्तरस्य हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनं भूम्या ध्रुवस्थालोम् । पूतभृदाधवनीययोमध्ये चमसान् परिप्लुपात्रं च दक्षिणस्य हविर्धानस्य पश्चादक्षं द्रोणकलशम् । तस्मिन् दशापवित्रे । ऐन्द्रवायवस्य दक्षिणत माग्नेयम् । तस्य पश्चादैन्दम् । तस्य पश्चात सौर्यम् । एतानि त्रीणि पात्रा यांतिग्राह्या- णीत्युच्यन्ते । २४. ऐन्द्रवायवस्योत्तरतो उदाभ्य पात्रम् । तस्य पश्चा. दंशुपात्रम् । 'अधस्तादुपरिष्टाद्र जतसुवर्णरुक्मवेष्टितं कधि- दधिग्रहपात्रम् । एवं पात्राणिसादयति । एतत् खरे ग्रहादि- सादनमुच्यते । २४९ अध्धयः । अग्निदेव तागायत्री छन्द उपांशः पात्र- मसि । इत्युपांशु पात्रमभिमृशति । सेामो देवता निष्टा ।

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २६३ छन्दोन्तर्यामस्य पात्रमसि । इत्यन्तमम् । इन्द्रो देवता । जगती छन्द इन्द्रश्वायुवा: पात्रमसि ।। इत्येन्द्रवायवपात्रम् । सहस्पतिदेवता ऽनुष्टुप् छन्दो मित्रावरुणयोः मात्रमसि । २४९॥ इति मैत्रावरुणम् । अश्विनौ देवता पङ्क्तिश्छन्दो.. शिवनो: पात्रमसि । इत्याश्विनम् ॥ सूर्या बृहती छन्दः शुक्रस्य पात्रमसि । इति शुक्रम् । चंद्धमा देवता सताबृहती छन्दो मन्धिनः पात्रमसि । इति मनिधनम् । विश्वे देवा देवतोष्णिहा छन्द श्राग्रयणस्य पात्रममि इत्याग्रयणम् । इन्द्रो देवता, ककुत छन्द उक्थानां पात्रमसि । इत्युक्ष्टयम् । पृथिवी देवता विराट् छन्दोघ्र वस्य पात्रमसि । इति ध्र- स्थालीम् । एतद्ग्रहाभिमनिमित्युच्यते । २५० ततो यत्कर्तव्यं तच्चिन्त यन्नास्ते। होतुः सकाशाद- भूदुषेति श्रुत्वा प्रघरण्यां चतुर्रहीतं गृहीत्वा आहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने । शृणोत्वग्निः समिधा धियं मे शुगवन्त्वापो धिषणाश्च देवीः । शृणोत ग्रावाणो विदुषो नुयज्ञ शुणोतु देवः सविता हवं मे स्वाहा । इति । मपोनपत्रीयारम्सकहोम उच्यते । २५१ अग्न्यग्रावदेवमावितृभ्य इदमिति यजमानः । अपरं चतुर्ग होतं गृहीत्वा बर्हिरादाय सम्प्रेषमाह । व्यहोतमत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यबाद्वैक धनिन एतनेष्टः प- त्लीमुदानयाग्नीरोतृचमसेन च मावसतीवरी भिश्च चात्माले प्रत्युपलम्बस्थ'। इति । अयमपोनप्त्रीशनवधनप्रैष इत्युः ज्यते । २५२ यथासम्प्रेषं ते कुर्वन्ति । नेटा पन्ने जनीकलशह- स्तां पनीमानयति । प्रादेह्य नस्य वामोरन्वग्नि स्तेनं नयत्वदितिमध्य इदता रुद्रावसृष्टासि युवानाममामाहिसीः । अय- ·४ २६४ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । इति । इदं फनेशनीग्रहणार्थ परम्यानयनमित्युच्यते। २५३ प्राग्वंशस्य पूर्वया द्वारोपनिकम्योत्तरेण सद प्राग्नीधीयं धिष्ण्यं अन्तरेण धात्वालोत्करावुदंडुपनि- . क्रम्य यत्रापस्तत्र गच्छन्ति । अधर्षः । अप्सु बर्हिष एक- देशं प्रास्य तस्योपरि सशेषं जुहोति । देखोरापो अपां नपाद्य अनि हविष्य नियावान्मादिन्तमस्तं देवेभ्यो देवत्रा- धत्तशुक शुक्रपेभ्यो येषां भागस्थ स्वाहा । इति । अयपद- निति यजमानः । अयं एकधनाग्राणार्थ होम ध्यते । २५४ यु: अप्सु हुतमाज्यं मैत्रावरुणाममेनोपप्ला. वयति,। कार्षिरस्यपापां मृध्रम् । इति । बहिषो प्रस्तर्धाय त्रावरुण बमसं पूरपति । समुद्र य वाक्षित्याउन्नये । इति । दं मैत्रावरुणचनसपूरणमुच्यते ॥ २५५ त्रिषु कलशेषु बर्हिषी अन्तर्धाय एकधनान् गृह- गाति । इन्द्राय वो जुष्टान् गृह्णामि । इति । इदमेकधन. ग्रहणमुच्यते ॥ २५६ जुमा गृहीता आप एकधनपदवाच्याः॥ २५७ प्रतिमालशं प्रणमन्त्रस्यावृत्तिः । एकधनान् परि- कर्मिभ्य एकनिभ्यो दत्वा पत्नी कलशं गृहीत्वा बहिषी अ. न्तर्धाय पन्नजानीणाति । वसुम्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः पन्ने जनीगृहणामि । इति । इदं पन्नेज- नीग्रहणमुच्यते ॥ २५८ अत्र गोता आप: पादप्रक्षालनार्थत्वाल्पादयोने- जन्य इति समासे पन्नेजनी पदवाच्याः ॥. २५ ततः पन्ने नीकलशं पत्न्यै प्रदाय यथेत मङ्गल. वाधषियुक्ताश्चात्वालदेशं प्रतियन्ति । भाग्नीघ्रः धात्वा- लदेशे होतृवमसं वसतीवरीश्च सादयति । अध्वर्यः होतृवमस ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २६५ वमतीवरी मिः सम्मृश्य' पूरयति धन्वारब्धे यजमाने । होतृव मसात्तथैव 'मैत्रावरुणचपसे विन्दुमान्द यति । हेोत. चमसं वमोबावर गचमसमिति त्रयं, संमष्ट निधाय सकृदा प्रत्येक मत्र वक्ष्यमाण मुक्का कमेण होतृचममादिषु सशेषं प्रचरणीशेषमाऊपमान यति । ज्योतिषा ज्योतिरं- क्ता स५ शुक्रः: शुक्रेग मर हविषा हविः सं यज्ञपतिरा- शिषाः । इति । इदं हो चासादिषु प्रचरणी शेषानयनमु. यते ॥ २६० पत्नी यथेतमेत्य वेद्यां शालामुखीवस्य पश्चात्तेन संसलः पन्ने जनीः मादयति । एतयों पजनीवादन- मुच्यते ॥ २६१ अध्यर्थः हा चमसं घसतीबरी मैं प्रावरुणाधम एक- धनांश्च दाय है।तुः महाशमेति । अधेरपोऽध्वर्या३३ इति होत्रा पृष्टः मन् प्रत्याह । उलेमनमुरुतेमाः पश्य । इति । इदमबानयन निवेदनमुध्यते ॥ २६२ यमग्ने पुल्सु मर्य मावोवाजेषु यजुनाः । स यन्ता. शाश्वतोरिषः स्वाहा । इति प्रचरणीशेषेणाज्येनावनीये जु- होति । अयं क्रतुकरण हेाम सध्यते ॥ २६३ अनय इदमिति यजमानः । होतृथमसं बस्तीवरी- मैंत्रावरुणचमसं च दक्षिणेन होतारं पर्याहत्य पूर्वधा द्वारा हर्थािनं प्रपाद यति । तथैव दक्षिणेग होतारं पर्याहत्याऽप. रया द्वारा धामान् हविर्धानं म्पादयति । इदं वसतीधयादि. हधिर्धानप्रवेश नमुरुयते ॥ २६४ होमसोया दक्षिणस्य हविर्भानस्यान्तरणेथे मी. त्वा नीड़े मादपति । तत्रत्यगाधनीयमुत्तानं त्या मैत्रा- वरुणचमनीया अपः पर्यस्यति । बसतीवरी तृतीयं भाग- .

·२६६ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । मानयति । तथा तृतीयं भागमानयति । तथा तृतीयमेकना- नाम् । भवशिष्टा वसतीवरीरुत्तरस्य हविधीनस्प पुरोक्षं सादयति । शिष्टानेकधनान् पश्चादक्ष सादयति । इदं हधि- 'र्धाने वसतीवर्यादिसादनमुच्यते ।। २६५ ततो हविनियोर्मश उपविश्य दधिग्रहपाश्रमादाय तस्मिन् बहिषी अन्तर्धागोतदीयं दधि गृह्णाति । उपयामपृहोतो सि प्रजापतये त्वा ज्योतिष्मते ज्योतिषमन्तं गृहशानि दक्षाय दक्षवृधे रातं देवेभ्यो ऽग्निनिहेम्यस्त्वतायुभ्य इन्द्र- ज्येष्ठेभ्यो वरुणराजभ्यः । अपाधृत्य बहिषी. ग्रहमादायोति- ठति । दिवे त्वा ऽन्तरिक्षायत्वा पृथिव्यै त्वा इति । अपेन्द्र- द्विषतोमनापजिज्यासंताजयपयानोरातीयति तं जहि । इति पूर्वया द्वापत्तिष्क्रामति । पृष्ट्यायों दक्षियातः प्राङ्मुख उपविषयाहवनीये जुहोत्यन्धारब्धे यजमाने । प्राणाय त्या बाजायत्वा व्यानायत्वा सते त्वा मते त्वा ग्भ्यस्त्वौष. धीभ्यो विश्वेभ्यस्त्वाभूतेभ्यो यतः प्रा अविद्रा अजायन्त यस्भ त्या प्रजापतये विभूदाने ज्योतिष्मते ज्योतिधमन्तं जुहोलि स्वाहा । इति । प्रमापतयेहदमिलि यजमानः । अश्वः दधिहि पात्रसंक्षालम मालमन्तः परिधि निनीयपात्र- भग्नावनु प्रहरति अचं दधिग्रहंप्रचार इत्या ले। २६६ ततो यजमानः । वर्षा ऐन ते ददाभि । अध्व- युधेनुं पतिगृह्य दधिग्रहासां मेलच तूष्णीमनुप्रहरति । यजमानः प्रतिददुश्वेपसुदासयति । अध्वर्युः "होल्चममीया दक्षिणल्य हदिर्धानस्येपयाध्य नायतार्य. चर्मणि निधाय ता: प्रेतमाणं यजमानं वाचयति । निग्राभ्याः रुध देवश्रुत आयुमै तेर्पयत प्राणं ने सर्पयतापानं मे तर्पयत न्यानं मे तर्पयत पक्षमतपयत श्रोत्रं मे तर्पयत मनो मे सर्पयत वाचं ..

·, श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २२७ मे सर्पयताऽऽत्मानं मे तर्पयताङ्गानि ने तर्पयत प्रजा मे सर्प. यत पजामे तर्पयत गृहान्मे समयत गणान्ने तर्पयत मर्थपण भा तर्पयत तर्पयन मा गणाने मा वित्तीतपन् । इति । इदं होत यमसी पान क्षबाचा मुख्यते ॥ २६७ यमयस्त्वा प्रवन्तु गायण छन्दमा उग्नेः प्रियं पाथ उहि । इत्युपनप राजीनाकृष्य गृह काति । तत्रोत पण प्रथम । रुदारमा प्रवन्नु वेष्टुभेमं छन्दसे. स्य नियहि । इति द्वितीयमशन् ! धादित्यामरक्षा प्र. साहन्तुगतन छन्दसा विश्वेधा देनां प्रि.पाथ उपेक्षि इति. तुम। अराजगुरुयवकाशे कस्बा हेातृधमलीयाः तर यि होममें आधयनी या पाहणाति । ता अपदैर शिभिर्भाधू गोनि। मान्दासुते शुक्र क्र. भावगामि भन्दमासु ते शुक्रनि। कोतानासु से । नूतनामु ते ! रेशीषु ते। मेषीषु ते। वाशीषु ते । विश्वभृत्सु ते । मासु ते । ककुमासु ते । शक्कीषु ते । शुक्रासुते शुक्रशुक्रमाधूनानि । एते गन्त्रा द्वादश अधायसंशकाः ।। ३६६ ततः ,भदाभ्यपात्रमधस्तादुपरिष्टाद्र गतसुवर्णरुक्मा- भ्यां क्रमेणावेट्य तस्मिन्नं शूनिधाय हाथमसीया अपा गृह- णाति । भुक ते शुक्रण गृणाम्यहो रूपेण मूर्यस्य रश्मि. भि: । आस्मिन्नु ना अचुच्यबुर्दिवे। धारा असश्चन । इति । एतदान ,गामुच्यते ॥ २६९ ककुद्ध रूपं वषमस्य रोचते वृछत । एति' ग्रहमा- दापोतिति सामः सोमस्य पुरेगा: शुक्रः शुक्रस्य पु. रोगाः । इत्याहवनीयसकाशमेति । वषट्कारपर्थस्य दक्षि. णतः प्राङ्मुखस्तिष्टन् अन्वारब्धे यजमाने सर्व जुहे। ति । यत्ते सो मादाभ्यं नाम जागृवि तस्मै ते सौम समाय स्वाहा । .

·. प्रौनपदार्थ निर्वचनम् । इति । सामयिदमिति यजमानः । अधयुः प्रदक्षिणमा कृत्य राजन्यंशून् प्रक्षिपति । उशिम त्वं देव गान गायत्रण छ- दसा उसनेः प्रियं पाथे पीहि । इति प्रथममं शं प्रतिपति। वशी त्वं देव साम टुभेन छन्दमेन्द्रस्य प्रिय पाया अपीहि । इति द्वितीयम् । अस्मसखा. त्वं देव सेम जागतेन छन्दसा विश्वेणं देवानां प्रियं पायो अपोहि । इति तृतीयम् । श्र- यमदाभ्यग्रहहोम उच्यते ॥ २०० ततः पात्रान्तरे ऽवनीता होतचमसीयां होतुधमसे भानीय यजमानाय दत्वोपांशुमयनं ग्राधाणं देवस्य त्वेत्या. दिमन्त्रणाऽऽदत्त । ग्रावास्यध्वर वर कद्दे वेभ्यो गम्भीर मिमम. ध्वरं कध्युत्तमेन पविजेन्द्राय सेमिण स्तं मधुमन्तं पय. खन्तं बुष्ट्रिय निम् । इत्यभिमन्त्रयते । उपांशुमबम चर्मण: पूर्वार्धे प्रागायतं निधाय रामानं विस्त्रस्य उपांशु मवनस्यो- परि निमीते । इन्द्राय त्वा वृत्रघ्ने । इन्द्राय त्वा वृत्रतुरे । इन्द्राय स्वाभिमातिघ्ने । इन्द्राय त्वादित्यवते । इन्द्राय स्वा विश्वदेश्यावते । इत्येकैकेन मन्त्रण कमेशा । तत्र प्रथम- माष्ठ पुक्त या प्रदेशिन्या। द्वितीनगुष्ठ युक्तयोपकनिष्ठिकया। तृतीय तथैव प्रदेशिन्या । चतुर्थं तथैः कनिष्ठिकया । पचन तथैव मध्यमया । एवं विमाप पत्यस्तष्की मिमीते । अंगुष्ठयुक्तया कनिष्ठिकया प्रथमम् । तथैव कनिष्ठि या तृती. यम् । तथैव प्रदेशिन्या. चतुर्थम् । महानाम्न्या तथैव पञ्च-. भन्। । एवं दर्शकृत्वा मिमानो ध राजानं मिमांत । दं प्रातःसवनार्य सेाममामकरणमुच्यते ॥ २७१ अपशिष्टं राजानमुष्णीषेण बिनध्य ईषयोमध्येन नीत्वानीडे सादयति । मितं राजानं होतचममीयाभिः सिञ्चति । रवाशस्थ चतुरो राधो गूर्ता अमृतस्य पत्नी.

·. श्रीतपदार्थनिर्वचनम्। २६६ स्तादेवीदेवन्नेमं य पत्तोपहूताः समस्य 'पिचता पहूतो युष्माक सोमः विवतु । पति । इदमभितार्थ से च न मुच्यते । २७२ तत्ते सेम दिवि ज्योतिर्यत्पृथिव्यां • यदुरावन्त- रिक्षे तेनास्मै यजमानायोरुराय 'कृध्य यात्रोचः । इति. राजान मुदकन मिश्रयति । इदं होतृचमसोयामिश्रणमुध्यते। २३ धिषणे वाडूमतीबीड येथार्ज दधाथ मजर्ज धत्तं वालिसिष मा मा हि सिष्टम् । इतिचर्मान्तहिते कला- के अभिमृशति । इदमभिषया फलकाभिमशन मुचाते। २७४ ततो यजमानं वाचयति । अव कृधं बो मनसा सुजात्रा प्रज्ञा ता भगइद्वः स्याम् । इन्द्रण देवी मय संविदाना अनुमन्य ।। सवमा ५ सोमम् । इति । इदं वहु- वाचनामन्युच्यते। २७५ प्रा. प्रस्थाना राज्ञः षडशनादाय सत्यपारयन्त- रालेषु द्वौ द्वौ कृत्वा सध्यनैव पाणिनीपांशु पात्रमादत्त । युः प्रेष्यति । प्रतिप्रस्यालरुदक सेनवोदयमसेन था जघनं नाहगीयं प्रत्युपलम्बस्व । स तथा करोति । अध्वर्यु: हिरण्यमद्भिः प्रनाल्य मध्यमायाङ्गली कृत्वा, राजानं विस्त्र- स्योपांशु पवनेन समय, अंशुपात्रमादाय कया में इति वामदेव्यं साम अनवान गापन्यानि वा पठन्नं शुमात्रेण रसं गृह्णाति । उपयामगृहीतो' प्रजापतये त्या जुष्टं राहणामि तिष्ठन्नाहनीये जुहोति । प्रजापतये' स्वाहा । इति । यथालिङ्ग. त्यागो यजमानस्य । हिरण्ये पार पड्यानिति ! मान: प्राण एतु पावत आन्तरिक्षाद- वपरि। आयुः पुषिव्या अध्यमृतमभिप्राणायत्या । इति । इन्द्राग्नी मे वर्चः कृणुतां वर्चः सोमो वृहस्पतिः । बों मे', विश्वे देवा वर्चा मे धत्तमश्विना । दधन्वेवायदी मनु वोधन .. .

·•.
२७० श्रौत पदार्थनिर्वचनम् ।
माणि रुतत् । परिविश्वानि काव्या नेयिशचक्रमिवा.
भनत् । इति द्वाभ्यां यजमानः पूर्वाहनाभिरद्धिमार्जयते ।
तच्छतमानं हिरण्य मध्वर्यवे ददाति । शतमान रजतं ब्रह्मा-
•णे । अयमंशुपाश्रमीम इच्यते ।
२७६ अपवर्य रूपांशुलयताकि गोति । एकं द्वे त्रीणि
चत्वारि पञ्च षट् मम भटो पत्यकृत्वा मङ्काय अभिषु गोति।
सोमबल्याः जलेन छुट्टन अभिषक्षणामुच्यते
199 अंशी स्कने सति यजमान वापयति । आमाल्का
मह प्रजयासह राय रोवेन्द्रियं मे वीर्य गा निवधीः ।
अभियुर भोप नलिन की लय गृहति । प्रतिपस्याता
जल्यान्तरालमृत. यमाभ्यासशुभाशु पात्र मन्तर्दधाति
अध्ययुः पाचस्पतये पवस्व या अन् । एति पात्रे रसमान.
यति । प्रतिप्रस्थान अंश यथास्थानं लायति । इमुपा-
शुपाने प्रथमरसग्रहणमुते ।
२७८ अध्वर्यः पुन होतृवमसीयाsमिञ्चनादि वृद्धियाचनान्त
कृत्योपांशुसपनेन एकमित्यादि एकादशेत्यन्तं मख्यायाभिषु-
णोति । नाचांशी स्कन्ने वाचनम् । पूर्वज बञ्जलिनोपन्ति ।
प्रतिप्रस्थ.ता मध्यमाभ्यामंशुम्यां पात्र मन्तर्दधाति । अध्धयुः
पात्र मानयति । वृषा कृष्णो अशुभ्यां गभस्तिपून: । इति
प्रतिप्रस्था अंशू यथास्थानं लग्नयति । इदं द्वितीयररुग्रह.
णमुरुयते ॥
स दिनीयवतीयं द्वादशकृत्वः
संख्यावाशिषुणोति ।
नात्रांशी स्वान्ने वाचनम् । उत्तमाभ्याम शुभ्यामन्तर्धानम् ।
देवो देवानां पवित्रमसि येषां भागोऽसि तेभ्यस्त्वा । इति
पात्र रसांनयनम् । इदं ततीवरसग्रहणमुध्यते ।
२८३ अध्धय: टमांशमनं दशापवित्रए परिमज्य यथास्थान
.

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । २७१ निदधाति । उपांशुप्रभृतीनां सर्वेषां ग्रहाणां ग्रहणं पुरस्तादु- परिष्टाचोबुनता माविलात् १.यहाणामुपैयामेत्येतद्घटितेन मन्त्रेण ग्रहणम् ।, अनादिष्टपणानां हिरण्येन अषणम् । दधिग्रहभिनानां तिष्ठद्बोधः। अध्वर्यः स्वांकनोसि इति । मन्त्रणा प्रतिप्रस्थातुः सकाशात् उपांशु पात्रममादते । मधुमतीन इघस्कृघि । इत्येक्षते पात्रम् । इदं ग्रहावेक्षण- मुच्यते।. २८१ संध्येन धृत्वा दक्षिणेनोर्ध्वमुन्माटिं। विश्वेभ्य- स्त्वेन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्यः । इति । इदं ग्रहोन्मा- जनमुच्यते । २८२ मनस्त्वशष्टु । इत्यु मोत्तिष्ठनि सन्तरिक्षमन्विति । इत्याहवनीयममीपं गच्छति । स्वाहा स्त्रा सुभवः मर्याय स्वाहा इत्यन्वारब्धे यजमाने आहवनीये जुहोति । सूर्याये- दमिति यजमानः । अयमुरगंशु पात्रहोम उच्यते । २८३ अनुप्राण्य यजमानं वारयति । भरमि श्रेष्ठो रश्मी- नां प्रागापा: प्राणं मे पाहि । इति । बिलादारभ्याधः प्रदेशा- दवाचीनं न स्य. वहिष्ठ रसनव सृज्य प्रत्यगनेणाधीमुखेन पाणिना मध्यमे परिौनिमाष्टिं । देवेभ्यस्त्वामरीचिपिभ्यः। हुति देवेभ्यो मरीकिपेभ्य इदमिति मजमानः । इदं ग्रहर- भावमार्ज नमुच्यते । "२८४ मध्यय: दक्षिणमावत्याध्यणस्थाल्यां ग्रहस्य संस्त्रावमधातयति । एष ते योनिः । इति उपाशुपने राजीशं प्रास्य यथास्थान निदधाति । प्राणाय त्वा । इति । इदमुांशु भवनं प्रत्यभिगर्शनमुध्यते । २-५, प्रतिस्थाता ग्रहग क्रमेणाभिषुते राशि द्वौ. द्वायंश प्रक्षिपति। यत्ते सोमादाभ्यं नाम जारविलस्मते मोम ।

·२७२ श्रीतपदार्थानवचनम् । सोमाय । इतिमन्त्रस्य त्रिरावृत्तिः। अध्ययुः राज्ञः पश्चात्मा- मुख उपविशति । तस्य दक्षिणान उदहमुखो यजमानः । प्रतिप्रस्धाता च उत्तरतो दक्षिणामुखः । प्राग्नीनः पुरस्ता- 'त्यप्रङ्मुखः। नेष्टा इक्षिमा त दङगु खः । ब्रह्मा भिभिषोतन् परीत्य दक्षिसत उदई मुख • आस्ते ।। इदमनिषार्थो वे शन मुच्यते । २८६तको अध्वर्युरून्ने नारमाइ । प्राहरोस । इति । उन्नेता आधनी यादु चनेन तृचम समुपर्यधैं करोति । स- यु मनिमायावती का टारो होत चमसे , राज्ञों शन् परि- प्लावन्ति। प्रागागुदगधराक्तास्यादिश प्राधान्त्व- म्ब निव्वर । इति । इदमंशु गरिप्लाय नमुच्यते । २८७ होतृघ मसा दंशू नादाय चर्मणि निधाय रानानं हो- तृवमसोदकेोपमिप प्रत्यात्मानं मवै विभज्य - शूना यान्द्रसनिस्रवभिगमभि । आरो' सजेस्याये तदन्तं त्रिवार ममात्रकं कृत्वा चतुर्थे भारोपसजेनि पमानं मान्य- तरुणीम् । ततो गानं हस्तेन नि ड्य सम्भ'सीय कलशे रसंधीत्वा युतरेणेषे उनमें प्रयच्छति । नेता आघवनीयस्था अपो ऽन्य मतम्भ्रणे ऽवी पाधवनी ये पवित्र वितत्य सारणी वन। ३ का पर्याय: । अयं सोमा, भिवप्रथम पर्याय श्यते ॥ २८८ तत' आहो। सुजेत्यादि निरं ममन्त्रकं सकतू. डणी च कृत्वा अम्भ्रणातरस्था आधवनीया अप उपसति सम्भरणीमधनपती त्यात कति । एष सामाभिषवदितीय- पर्याय उच्यते॥ २८९ एवमेव तृतीयः पर्यायः । तृतीये अम्धणे माधव लाष्य -- ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम्। २७३ नीयापोवनयतीति विशेषः । एष सामाभिषयतृतीयपर्याय उच्यते ॥. २९० ततः ऋजीपं दशापवित्रण परिवेष्ट्य अन्तरेणेषे सो प्रयच्छति ।' उन्न ला मर्दयित्वा आंधवनीये निष्पीड्य' तेनैव मार्गणाध्वर्युः माजीपं चर्मणि निधाय पूर्ववत्सम्मुखान् ग्रावतः त्या ग्रावमुखेषु ऋजोषं चतुर्धा कृत्वा व्यपाहति । उद्गातृभ्यः माह । आमा भिषुतः । इति । इदमभिषुतसाम- निवेदनमुच्यते ॥ २९९ उदातन्द्रिोणकलशे ऋशीघस्योपरि निहिते दशा. पवित्र वितते उदिते आदित्ये ऽनुदिले वा उन्न त्रा' माध वनीयादुदचनेन दशापवित्रे ऽवनीयमानं मोममन्तर्यामपाले- गाधोधारायां गृह्णाति । उपयामगृहीतोस्यंन्तर्यण्ठ मधव. म्याहि सोममुरुष्य रायः समिषो यजस्वान्तस्तै दधामि द्यावापृथिवी भन्तर्वन्तरिक्ष सजोषा देवरवरीः पश्चा न्तर्यामे मघवन्मादयस्व । इति । इदमन्तर्यामरसग्रहण मुच्यते । २९२ स्वां कृतोसि । इति धारातो ग्रहमपयच्छति । मधुमतीरित्यादिमन्त्रेणेक्षते । उपांशु पात्रवनमन्त्रेणोन्मार्टि। तथैवादायोपोत्थायाऽऽहवनीयसमीपमेत्योपांशुपात्रहोमम- त्रेण जुहोति । अपान्य यजमानं वाचयति । धरसि श्रेष्ठो रश्मीनामपानपा अपान मे पाहि। पति । प्रयमनतर्यामपात्र. होम उच्यते ।। २९३ ग्रहस्य बहिष्टं रसं मूलादालभ्य बिलपर्यन्तं दलि. णेन पाणिनोर्ध्वमुन्मुख्य प्रायोत्तानेन पाणिना मध्यमे परि- धौ उक्त मन्त्रेणोन्माटि । ग्रहस्य यथास्थानगादनान्त' प्रत्य- भिमानान्तं च समन्त्रकमुपांशुपात्रवत् । तत समोसारमाह।

·२७४ औतपदार्थनिर्वचनम् । अप्रमत्तः सन्ततमानयोपा शुग्रहान् ग्रहोज्यामि । इति अर्य ग्रहेषु रसानयनप्रेष उते। २६४ सग्ने ता. पूर्ववदाघवनी यादुदचनेन सन्ततः सोम- 'धारांदशापवित्रे ऽनाति । ध्रुवस्थास्यां ग्रहण पर्यन्तं अध्वर्युः ऐन्द्रवायवपात्रेण धारायां गृह्णाति । एलदादीनारयणान्तान् मन्द्रापेक्षया नीच स्वरेण गृह्णातिर आवायोभूषशाधिपाउपनः सालं ते नियुतो विश्ववार । उपोतेभधो पेयम'। उपया- मगृहीतो ऽसिवायवे त्वा जुष्टं गृहणामि । इति किञ्चित गृहीत्वा धारातो ब्रहमपनीय पुन,हणाति । इन्द्रवायू इमे सुताउपप्रयोनिरागतसिन्दवो वामुशन्तिहि । उपयामगृहीतो सीन्द्रवायुम्यां त्वा 'जुठं गृह्णामि । दशापवित्रेण परिमृज्य मन्त्रेण यथा स्थान निदधाति । एष ते योनिः सजोषाम्या स्था । इत्येन्द्रवायवपात्रे रसग्रहणमुच्यते । २९५ मैत्रावरुणपात्रे गृह्णाति । अयं वां मित्रावरुणाव- तर हवम् । उपयामाहीतो ऽसि मित्रावरुणाभ्यां त्वा जुष्टं गृह्णामि । इति । बर्हिषी अन्तर्धाय पयसा श्रीत्वा अपोदत्य बहिषी दशापवित्रण परिसृज्य यथास्थानं सादयति । एष ने योनितायुभ्यां त्वा । ति । इदं मैत्रावरुणपात्रे रसग्रह- णमुध्यते ॥ २९६ शुक्रपात्र ण गृह्णाति । अयं वेनश्वोदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायूरजसो विमाने । इममपा सङ्गमे सूर्यस्थ शिशु न विप्रा सभी रिहन्ति । उपयानगहीतीसि । शबहाय स्वा जुष्टं गृह णाभि । परिमृज्य सादयति । एष ते योनिवार तां पाहि । इति । इदं भुपात्रे रसग्रहणमुध्यते । • २९७ मन्धिपाने ग्रह्णाति । तं प्रत्नपा पूर्वचा विश्वथे- भया ज्येष्ठताति बर्हिषद सुवर्विदम् । रोषनम् । उपयाम- .

·- श्रौतपदार्थनिवचनम्। २७ गृहीतो मि माय स्वस जुष्ट गृह शामि । इति । पहिषी अन्तर्धाय सक्तुभिः श्रीत्वा मोहत्य पहिलो परिमृज्य साद- यति । इंद मन्धिपात्रे मोम ग्रहणमुच्यने । २९८ आग्रयणस्थं सोमं तरे बनी यं तेनोदचनेन च द्वयोर्धास्योरधस्तादायणं गृछ माति। ये देवा सो०मजु. ध्वम् । उपयागगृहीतोऽसि विश्वेशमा देवेभ्यो जुष्ट गृह गामि । इति । ततो मन्द्रेश हं हिं हिं सोमः पवते सोमः पवते स्मे. ब्रह्मधे पते ऽस्नै क्षत्राप पो ऽस्यै विशे प्रवनइ पयतकर्ने पवते ऽभ्यः पवत ओषधोम्यः पवते वन- स्पतिभ्यः पन ते वापृथिवीम्यां पयते सुभगाय पवते ब्रह्म वचनीय पयते ऽमै सुन्वते यजमानाय पवते ज्यध्याय पवते । अविच्छियो परिमन्त्रं वदति । आययणो मि स्वा. ग्रयणो जिन्व यई जिन्य यज्ञपतिमभिमवनापोहि विष्णु सल्वां पातु विश्वं त्वं पाहीन्द्रियेण । परिमृज्य मादयति । एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः इति । इदमाग्रयणस्था- ल्यां मोमग्रहण मुच्यते । २८ एतदन्तान् उपांशु गृहीत्वा इन अर्व मवनस्स- रेण गृहणासि । माग्नेयपाने गण गृह गाति । अनाय भूषित दुच्छुन श ! उपयामगृहीतोस्थग्नये ज्योतिष्मते । जुष्ट गृहणा मि। परि०यति एष ते योनिरग्नये त्वा तेजस्यते । इति । इदमाग्नेयपात्र, सोमग्रहण णमुच्यन्ते । ३०० ऐन्दुपांत्रण रहणाति। उत्तिष्ठन्नीज चमतम् ! सपयाभय होतोसीन्दाय त्यौजस्यते जुष्टं गृह णामि । इति इदमैन्द्रपात्र मोमग्रहणमुच्यते । ३०१ मौर्यपात्रण गृह शाति । तगि विचनम् । उप- या ग्रह तोमि मू य र भाव जुष्ट गृहामि । परिक . त्वा ·। २७६ प्रीतपदार्थनिर्वचनम् । यति । एष ते योनिः. सूर्याय वा भ्राजस्यते । इति । दं परियति । एषते योनिरिन्द्रा यस्वौजस्वते इति । इदमैन्द्र- पात्रे सोमग्रहणमुच्यते । ३०२ तत उष्यस्थाल्याम् । उपयामगृहीतोसीन्द्राय स्वा सहदते वयस्वत उपाधुवेयत्तइन्द्र सहयस्तस्मै स्वा विष्ण- वे त्या जुष्ट गृहणामि । इति । परि०मति । एष ते योनिरि- न्द्राय स्योकथायुवे । इति । इति । इदमुश्यस्थालयां .सोम- ग्रहणमुच्यते। ३०३ ततो ध्रुवस्थाली गृहीत्वा ह। ये पूर्वया द्वारा प्रापत्स्यन्तः प्राञ्चस्ते निष्क्रामन्तु ये परया प्रत्यच्चस्ते मा को ऽभिपरिहाविषम् । अवस्थाली सोनेतृकानभिषोतश्च जघनेनामिपरिहत्योत्तरतो धारायां गृहणाति । मर्धानं दिवो यन्त देवाः । सपयामगृहीतोस्यग्नये त्वा वैश्वानराय जुष्टं गृहणामि । इति उपर्यविच्छिद्य मन्त्रं वदति । ध्रुषो इस अवशितिघ्रं वाणां ध्रुवतमोच्युतानामध्युतक्षित्तमः । इति । ततः परिमृज्य यथाहृतं परिहत्य यथास्थानं साद- यति । एष ते योनिरग्नये त्वा वैश्वनराय । इति । इदं ध्रुवस्थालीसोरग्रहणमुध्यते । ३०४ सात नेता माधवनीयादुदञ्च नेनोपर्यधं द्रोणकलशं पूरयंति अध्र्य स्तस्मिन् पय: सतन् ' हिरण्यं च प्रक्षिप्य मिश्रीकृत्य परिप्लुपात्रं च प्रास्य द्रप्सामनुमन्त्रयते । द्रप्स सिकन्द सप्तहोत्राः । यस्ते द्रप्सः स्कन्दतितं जुहो- मि। यो द्रो अंशुः तं जुहोमि। यस्ते द्रप्सो 'भ०.तं जुहोमि । इति चत्तमभिः । इदं सोमसिकन्न नानमन्त्र- संयुलयते। ३०५ उतारंमाह । भरिक्त पूतभृतं कुरु पर्वमानस्प ·। श्रौतपदार्थनिर्वचनम् ! २७७ ग्रहान् ग्रहोज्यामि । अयं पूलभृत्पूरणप्रेष उच्यते । ३०६ उन्नेता पूनभृतो बिले दशामधित्रं वितत्याधवनी- यात द्वौ श्री बा दञ्चनानयति । अध्वर्युः दोण कुलशमभिमू- शति । उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा । तत माधधनी. यम् । सपसीन्द्राय त्वा। पूतभृतं । तप०मिविश्वेभ्यमत्वा देवेभ्यः । उन्ने तार माह । उन्नतः प्रांच गजानं पूनमृतमभि- संपवयताहशामिरावनीयं मष्टा न्युजतात् । अयमाधवनी- यन्युजकरणप्रेषनच्यते ॥ ३०७ नेता अवकाशचरणानन्तरं तथा करोति । अध्य. य: अप उपस्पृश्योपस्तंभनबर्हिमुष्ट वहिर्दयमादायोपनिःस. पति । तं निःसन्तमन्धारभत उद्गाता । उद्गातारं प्रस्तोता । सं प्रतिहर्ता । तं यजमानः । तं ब्रह्मा । तं प्रतिप्रस्यांता मैत्रावरुणा वा । एवमन्धारब्धेषु अर्युराहवनीये नुवा- हुतिं जुहेाति । अग्निः प्रातः सबने पक्षाः स्याम स्वाहा । इति । एतयैवर्चा प्रतिप्रस्थाता। यथावेदनितरे । भाश्वला- यनयजमानस्य गुमश्च स्कन्द यस्ते इपम इति द्वाभ्यां हो- मः। सचान्वारम्भकमेण । अयं बहिष्पवमानारमकहोम. सध्यते ॥ ३०८ अध्वर्युबहिषी धून्धानो, बहिष्पवमानायोद्गा- स्तावं प्रतिसपैति । वागणेगाoयजमाने च। इति । आस्तावे यचायत नमुपविश्य प्रस्तोत्रे बहिषी प्रयच्छति । ऋक्मा. म०प्रजात्ये । इति । जपति । वायुहिङ्का० पहस्पतित्वों- स्तुध्वम् । इति । इदं बहिष्पवमानस्तोत्रोपाकरणमुध्यते । ३० बहिष्पर्वमानस्य पञ्चम्यामृषि प्रस्तुतायां यजमानं वाचति श्येनामिसंपारय । इति । इदं बहिष्पामशान रम्भाधावनम् ।

·. श्रौनपदानिर्वचनम् । ३१० दाहातारं व्याख्याय समाप्त साम्नि यजमान वापयति । स्तुतस्परयो णाम् । इति । एवं सर्वस्तोत्रेषु । इदं स्तोत्रानन्तरवाचनम् ३१९ अग्नीदग्नीन् विहर बहिः स्पाहि पुरोहाशा५ अलङ्क प्रतिग्रस्यात: पशुपन्तिकेऽस्तु । इति । भयमग्निवि- हरणादिप्रैषः॥ ३१२ अप उपस्पृश्य । एहि यज जमाअत्यामस्य । यज- मानेन सह पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रविश्य । विष्णो त्वं नाति । इतीदं सर्व पात्रस्य सामापस्थानम् ॥ ३५३ आश्विन पात्रमादाय द्रोणकलशात्परिप्लु गोश गृणाति । यावांकशासातम् । उपल्यश्विभ्यां त्वा०मि । परिमृ यति । एष ते योनिर्माध्वीभ्यां त्वा । इदमाश्विन पात्रे सामग्रहणम् ॥ ३१४ अपस्पृश्य । एहि तय । श्राहवनीयसमीपं ग. स्वा प्रधरण्यां चि चतुहीतं गृहीत्वा यजमाने ऽन्वार- इथे मातहातारं मनसा त्याहवनोये जुहेाति । यजमाना अवयु पूच सर्वपात्रस्थं सोममुपतिष्ठते । परिभूर ग्नि० मुन्मने । उपांशुपात्रम् । प्राणाय मे०यवस्वं । उपांशुनधनं । व्यान। व- स्व । ऐन्द्रवाययम् । वाचे मे०स्त । भै त्रावरुणं । दक्षतुभ्यां मे०स्व । आश्विनम् । श्रोत्राय मेस्व ! युगच्छुकामशिनौ । चक्षुभ्यां मेव । माग्रयंणम् । भात्मने मे०ख । प्रतिग्राद्यान् क्रमेश । वीर्णयमेस्त्र । मन्त्रावृत्तिः । उकथ्यम् । अङ्गेभ्यो मे०क्व । ध्रुवम् । प्रायुधै मेस्व । द्रोणकलशम । विष्णो:- कमसि वर्षा०स्व । आधवनीयम् । इन्द्रस्य जठरमसि वर्षों स्व । पूंनभूत्तमः । विश्वेषां देवानां जठर०स्व । सर्वे पात्र न्य. । ।

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम्। २७६ म । को ऽमि को नाममुन्मजे । सर्वपात्रस्यसामानां प्रत्येकमुपस्थानम् ॥ ३१५ नेता मूतभूति दशापवित्रं वितत्यायनीयस्थं सामं तस्मिन्नवनीय दशामवित्रेणा धमनीयं सृष्टोत्तरस्य इवि निस्य नोडे उधोबिलं. सादयति । इदमाधवनध्यस्य हविर्धा- ननीडे सादनम् ॥ ... ३१६ अध्वर्युः प्ररगयां नवकृत्य आज्यं गृहणाति । आग्नीघ्रः आग्नीप्रीवादनः रानादायाग्नीनीये हेोत्रीय कं विहृत्य । स्वयं बहिर्गच्छन् यूं गहनो ययामध्येन नीत्वा प्रशास्त्रीये विहत्य यथेतमेत्य ब्राह्मनाएछनीये येत्रीये, नेष्ट्री. ये उच्छावाकोये च विहृत्य पुनस्तथैव गत्या मार्जालीये वि- हृत्य यथेतमेत्याग्नीध्र ये ऽतिशिष्टान् विहरति । इदं विष्ण- येष्वङ्गारविहरणम् ॥ ३११ अध्वर्युः पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख उपविश्य बिहनान् विष्णमान् न्युप्तमिवाऽऽघारयति । विभरमिसीः स्वाहा । इत्याग्नीध्रीये । बहिरसिहा । प्रमशास्त्रीयम् । तुथे हा । इति ब्राह्मशाच्छंमी यन् । उशि स्वाहा। पत्रिीयम् । अङघा- हानेष्ट्रीयम् अवस्यु हा। अछा बाकीयम शुनस्याहा। मार्जा- लीयम् । सप्तत इत्याचा पुनरानी ध्रीय जुहोति । उत्तरस्य हविर्धानस्य चुबुके प्रचरणों सादयति । इदं घिष्ण- चाधारणम् ॥ ३१८ लागीः 'शालमुखीयादाहवनीयपर्यन्तं 'प्राकृत- मन्त्रेण पृष्ठ्याँस्तृणाति । इदं मखनी यपृठ्यास्तरणम् ॥ ३१९ अध्वर्यु: यपर शनामादाय यूपसमीप मागत्य रूप गृहीत्वा पूर्वा रशनामुदह्य परिव्ययणादि प्रवरान्तमानीका- मीयवत्करोति । तत्र विशेषः मन्त्रेषु देवतास्थाने अग्निश. .

·२८० श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । ब्द नद्यः । हातप्रवरान्तरम् । अश्विनाऽध्वर्य माध्वर्यवात् । अहं चामुकशर्मा मानुषौ इति प्रतिप्रस्थातुर्माम पाणाति । होत्रा ते सद्गृहीतेन प्रवृताहुतीजु हेति । जुष्टो वा. त्यै स्वाहा । ऋास्तो० नि स्वाहा । मूर्या मा०ते स्था. हा । एवं प्रतिप्रशाना । अयुः पुनरुतरं गत्या । मि- त्रावरुणो, प्रशास्तारी प्रशास्तात् । अमुकशर्मा मानुष पति मैत्रावरुणस्य नामति । इन्द्रो ब्रह्मा ब्राह्मणात् । पूर्ववबा. लगाउछमिनो ना०ति । मरुतः पात्रात् । पति पतुः ।. ग्रावो नेष्टात् । नेष्टुः । अग्नोमाग्नीध्रात् । इत्यग्नीधः । सर्वप्रधगत्पूर्व मानावा प्रत्याश्रावणे भवतः । तत आपाध्य प्रत्याश्राविते । अग्निह दैवीनां विशां पुरएतायां सुन्वन्यज- मानो मनुष्याणां नपारस्थ रिगाह पत्यं दीदगच्छनहिमाद्वा. यूगधा मीत्संपञ्चानावपञ्चानौ तन्वः पत्याइ । इदं सवनी- योङ्गमैत्रावरुणादिप्रकरणम् ॥ ३२० श्राश्वलायनो यजमानः स्त्र वेण प्रवृताहुतीर्जुहोति । अमीषोमीयवत्सवमीय पशुवपाप्रचार कहेन । अयं सवनीय. पशुवपाप्रचारः॥ ३२९ पशुपुरोहाशनिर्वावप्रेषानन्तरं आग्नीध्रो माध्यन्दि- नीयैः सवनीयैः सह निर्वपति । अयं सवनीयैः सह पशुपुरी- हाशनिर्वापः ॥ ३२२कुम्भ्यावदाननिक्षेपानन्तरं उत्करे स्फ्यादीन् विध- मानिधीपयजमानमुपस्थापयति । स्फयः स्वस्तियन्ताम् । इति यजमान पाहवनीयमपतिष्ठते । नमो नये मर्यात् । रूपाहि । (त्याग्नीप्रीयम् । सदमः पूर्वद्वारि प्रत्या: मस्तिष्ठन् होत्रीयम् । नम इन्द्रा०वधीः । इति सध्यमा. स्प प्राइमखो जपति । दूढे स्थःशिष्येभ्यः । इति । प्रद. - ·श्रौतपदार्थानिर्वचनम् । .२८१ लिणमात्य सदसः पूबै द्वार्वाहू युगपदभिमृशति । देवी०सम् । इति । सदः प्रविशति । नमः सद किंध्ये । इति । मैत्रांव- रूणाधिष्ण यस्य दक्षिणतः स्वायत्तनाद्वहिः सदसस्तृणं नैऋत्या. दिशि निरस्यति । अहे०तरः । इति अस्पृश्योदङ्मुख उप. विशति । उन्नी०गेषम् । इति । पृथिवीं दृष्टा द्यामीक्षते । पा. तहः । इति । प्राचीतवीती दक्षिणाघमीक्षते। श्रा०यास्त । इति । नप, उपस्पृश्य तूष्णीनुत्तरार्ध परेक्षते । इदं यजमा- नस्य सदस्युपवेशनम् ३२३ अध्वर्यु मतिप्रस्थातारी आहवनीयोपस्थानाद्ये. सदन्तं कुरुतः । अध्वर्यु दक्षिणकार्वाहुमले. प्रत्यङ्मुख उपवि शति । उत्तर प्रतिप्रस्थाता। इदं सदसि प्रसर्पणम् ॥ ३२४ एवं सम्प्रसृप्तेषु आग्नीघ्रः पञ्चायतनायां पायां मध्ये पुरोडाशं पूर्वस्यां धानादक्षिणतः करम्भं पश्चात्प- रिवापं उत्तरत आमिक्षा प्रकृतिषद्यथार्थोहसहितैर्मन्त्र- रुषस्तरणादि कृत्वाद्वास्य कपालाद्वासनान्तं कृत्वा हर्कषि परिरह्य पूर्वद्वारा निष्कम्योत्तरेण सद आग्नीधीयं विष्णय चाहत्य 'पूर्वद्वारा हविर्धान प्रपाद्यत्रुचां प्रश्चात खरे सादयति । उत्करे विशये वा वाजिनम् । इदं खरे सवनीया- सादनम् ॥ : २२५ ऐष्टिकपाशुकानुष्टानकाले ब्रह्मयजमानावाहवनी- यस्य दक्षिणत, उपधिशतः तथा द्विदैवत्यप्रचार । सीमिके तु सदसि पूर्वो यजमानो ऽपरो ब्रह्मा । आनी उत्करे । सौमिके स्वाग्नीघ्रोये । अध्वर्यु हपभृतारूपस्तृणाम आर. प्रातः मावस्येन्द्राय पुरोडाशानामवदीयमानानामनु । इति । अवदानादिप्रत्यञ्जनान्तं कृत्वा नहूपभृतावादाय - ·२८२ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । पृष्ठयाया दक्षिणतः प्राङ्मुखस्तिष्टमाह । प्रातःप्रातःसाव. स्येन्द्राय पुरोहाशान्प्रस्थितान्प्रेष्य । इति । प्रामिक्षाया. स्तूष्णीनिहायामवदानम् । अयं प्रातःसवनीयप्रचारः ॥ ३२६ होतसकाचे इडां स्थापयित्वा प्राडायन्नाह । वायव इन्द्रवायुभ्यामनुब्रूहि । इति प्रतिप्रस्थाता मादित्य- स्थाल्या, औपशयं पात्रमादाय तस्मिन् द्रोणकलशात्परि- प्लुपात्रण 'गृह्णाति । उप०क्षाभ्यां गृणामि । त्यैन्द्रवा- यवे सामग्रहम् ॥ . ३२७ सत्येन प्रतिनिर्याचं दक्षिणेनैन्द्रयायवमादाय निष्क्रमिति । अध्वर्युस्तथैव प्रतिप्रस्थातुर्ग्रहावादाया st- रेण परिक्रम्य पृष्ठ्यार्या उत्तरतः प्राङ्मुखाय तिष्ठते प्रति. प्रस्थान प्रतिनिर्याचं प्रयच्छति । सम्येन ग्रहं धृत्वा दक्षि- नाज्यस्थाल्याः स्त्र वेणोपहृत्य प्राजचंतिर्यजचं वा आधार- यति । अध्वरो यक्षोसाम स्वाहा । इति। प्रत्याक्रम्य । वायवइन्द्रवायुभ्यां प्रेष्य । वषट्कृते जुहोति । द्वितीयवषद: कारे ऽध्धयु प्रतिप्रस्थातारौ जुहुतः । अध्वर्यु यजमानं वाच- यति ! योनःश्चतयानि । इति । प्रतिप्रस्थाता प्रतिनिर्लाह संसावमध्ययुपात्र उपनयति ।" अध्वर्युः उभयार, प्रति- प्रस्थातुः पात्र । प्रतिस्थाता प्रत्यगावत्या ध्वर्योदक्षि. रोन पात्रमाहृत्य स्वयमुत्तरेण हविर्धानं प्रविश्य तदादित्य- स्थाल्यामवनयति । देवेभ्यस्त्वा । इति । अयमेन्द्रवायव- ग्रहमचारः॥ ३२८ - भाज्यपुडाशपश्वाऽमिक्षार्थमसाहुतया मध्ये । अभितो हातयो धारया पात्रमुखेन सर्वत्र । मध्ययुः प्रद- क्षिणमावत्य 'हविर्धानं प्रविश्य प्रतिस्थातुर्दक्षिणेन पात्र है O ·। । श्रौतपदार्थनिर्वचनम्। २८३ हृत्वा स्वयमतरता गत्वा हात्रे पात्र प्रदाय प्राङायकाह । भित्रा शुरुणाभ्यामनुब्रूहि । इति । प्रतिप्रस्थाता तथैव मैत्रावरुणस्य प्रतिनिर्लाह्यं गृहणाति । समयास्पतमि । ऐन्द्रवाययकदादाय निष्कामति । पूर्ववत्प्रतिनिािं प्रदा. यात्राब्याह । मित्रावरुणांभ्यां प्रेणा । इति । वषट्कते सहाभा जुहुतः । या वायति . नमी मित्राव्यानि इति । प्रतिप्रस्थाता संत्रांवं पूर्ववदवनयति । अध्वर्युः उपयोरई प्रतिप्रस्थातुः पात्रे । स तदादित्यस्थाल्यामवनयति । विश्व. देवेभ्यस्त्वा इति अब मैत्रावरुणप्रचारः ॥ ३२९ अध्वर्युः होने पात्र प्रदाय, प्राडायनाहं । अ- श्विभ्यामनुब्र इहि । इति । उभौ सह जुहूतः। यजव्यति योना श्विनाव्यानि । इति प्रतिप्रस्थातापूर्ववत्संस्रावमवनयति तस्य पात्रे ध्वयुस्तदर्धं पूर्ववत् । स तदादित्यस्थाल्याम् । विश्वेभ्यस्वादेवेभ्यः । इति प्रथमाश्विनप्रचारः ॥ ३३० द्रोणकलशादादित्यस्यालीमुपर्य धीं कृत्वापशय- पात्रेणाऽपिदधाति । विष्णुःख्यत् । इति दिदैवत्यप्रचारः ॥ ३३१ मध्वयुः पूर्ववद्धोत्रे पात्र प्रदाय -प्राडारबाह । उन्नीयमानेभ्यो ऽनुहि हातुश्चमसमनून्नयध्वमुभयतः शु- कान् कुरुध्वमच्छावाकस्य चमसाध्वयों मा तु स्वमुम्नेष्ठाः प्रतिमस्थालश्चतुर्भिर्मा शकलैः प्रोक्षिताऽप्रोक्षितैः प्रत्युपल- म्बस्व । इति । हातब्रह्मयजमानोद्गाहोत्रक चमसानच्छा- वाकचमसहितान् सुचां पश्चात्सादयित्वा सनी दोगड- शात पूतभूतो द्रोणकलशाच क्रमेणाहूतेन सोमेन मेण स्वं स्वं चमसननीयोत्तरवेद्यां मादयन्ति । इदं, चमसेयनामु. - . ज्यते ॥

·। । मौतपदार्थनिर्वचनम् । ३३२ प्रतिप्रस्थाता. द्वौ प्रौक्षिती द्वावप्रोक्षिता ममिच्छ. कलाबादाय प्रोक्षितामोक्षित व शकलायध्वर्यवे प्रयच्छ. ति । अध्वयुः शुक.गादत्ते । प्रतिप्रस्थाता मयिनम् । दक्षिा णेन प्रोक्षिताभ्यामपिधायाप्रीक्षिताभ्यामधस्तात्सव्येनोपय- सयतः । इदं शुकामस्थिग्रहणमः ॥ ३३३ अध्वर्युः दक्षिद्वा हुं निश्रयमाणा निष्कामति । प्रतिप्रस्यातोरन् । प्रायुःसं०सम् । प्राणन. सान संतम् । यातम् । चक्षुःरम् । श्रोताम् । एतैः पतिमन्नैः प्रतिमा बोत्तरवेद्याः पश्चाद्ग्रहै। सन्धत्तः। अध: दक्षिणेनोत्तरवेदि परिकामति । स्तुते०यिया । इति । उत्त रेण प्रतिप्रस्थाता । स्तुते॥० चिषा । इति । उभी पुरस्ता. हप्रत्यछमुखौ उत्तरवेदिमारोहतः। प्रति इदनुपरवेद्यासह णम् ॥ ३६४ इन्द्रेण सध्यामम् । इति साधुस्थायराम । एतैः पभिर्मन्त्रैः यूपाहवनीययोर्मध्ये ग्रहो रघत्तः । उत्तरवेद्या अधरोहतः । तौदेने च । इति इद मुत्तरवेद्यधरोहणम् । ३३५ अध्वयं जमानस्य पापमानं मनसा ध्यायन प्रो. हितं शकलं बहिदि निरस्वति । निर०श्मना । इति । एवं प्रतिप्रस्थाता | निता । इति नमोहिमशकलनिरसनम् । ३२६ अध्वर्यु : अप उपस्पृश्य प्रोक्षितशकलमभ्यादधाति । शुक्र०हा इति । एवं प्रतिप्रस्याता । मन्यिाहा । इति । इदं मोक्षितशकला पाथानम् । -३३३ चमक्षाध्वर्यबश्चमसानुपौद्यच्छन्ते । अध्वर्युः पुर- यमुरुस्तिष्ठलानाध्याह । प्रातः प्रातः सावस्य . स्तारप्रत्या ·104 - पौतपदार्थनिर्वचनंम् । २०५ शुक्रवतो मन्थिवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्य। इति । अयं घमसानपन में पः । ३३८ उभी अपकार जुहुन० मप्रानुभोमि स्वाहा। घमसाध्य वृश्चमान् नाक खुलि । पटकारे पुनरूभी। चमसाध्वर्यषश्च । अध्वर्यु राह तु हो तुश्चममः प्रब्रह्मणः । प्रोद्गातुः प्रयजमानस्य, होत्राणां साध्वर्यवः सकल्मकद् द्रो गाकलं शादभ्युन्नी घोपावर्तन कोतुश्मनमाध्चर्यचुपरमै हि प्रतिप्रस्थातरुत्तरार्धमानीया निधनामस्त्र वंजुहुधि । इति । प्रदक्षिणमाया होतुश्चम ग्रहश्य संस्त्राबमबनयति । हुत०मनुष्येभ्यः । इति । प्रतिस्पाता आहवनीयस्योत्तरार्ध उपविष्योत्तरार्ध मन्थिनः संस्त्रावं जुहोति । एष ते रु०हां । इति । यागानप्रतिप्रस्थातारौ नप अगस्पृशतः । प्रतिप्र. स्थाता उध्वयोः शुक्रपात्रमादाय स्वीयं मन्यि पात्रं च खरे सादयति । अयं शुक्रागन्धिप्रचारः । ३३९ होतब्रह्मोहालयजमानानां चमसान् चमसाध्वर्यवः सदसिनयन्ति । • प्रशास्त्रादीनां चमसाध्वर्यघः सशेषांश्च :- सान् द्रोणकलशादभ्युनीयोपावर्तन्ते । इदं सदसि ब्रह्मादि- चमसनयनम् । •.३४० अध्वर्यु: • मैत्रावरुणथमसमादायाश्राव्याह । प्रशास्तर्यज । इति । वषट्कारानुवषटकारों हीमो । 'ब्राह्म: शाकलंसीयच०ह । ब्रह्मन्य ज । इति । पोतृच० पोतर्यज इति । नेष्ट्रचाह । नेष्टयं । इति । भाग्नीप्रचाह । अ. ग्नीद्यज । इति । भये प्रस्थितयाज्याप्रचारः। ३४९ । ततो होतुरग्ने उपविशति । प्रशास्त्रादीनां चम- ·२८६ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । साध्वर्यवः संदसि चमसानयन्ति। इदं प्रशास्त्रादिषमस- नयनम् । ''३४२ होचा अयाहग्नोदिति पृष्ट. ऽध्वयुरयाडग्नी- 'दित्याह । होत्रा आत्तमैन्द्रवायपात्रमध्वर्युप्रतिप्रस्थाता- रान्धारभेते होता. शिते तस्मिन्नन्दारब्धे अध्वर्यः होत- रुपयस्व । प्रतिप्रस्थातक०स्व । इति ताऽपहूय नासिकयो- रूपरि निग्रा भक्षयति । मयि०पाहि । इति । प्रतिप्रस्थाता होतारमध्वर्युचोपहूयोक्तमन्त्रण भक्षयति । पुनहोत्रा भ- क्षिते तथैवाध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता च मन्त्रण ऐन्द्रवायवव- न्मैत्रातरूणपात्रस्य भतः । चक्षुषोपरि निग्राहं पक्षणम् । मयि०पाहि। इति विशेषः। होत्राश्विनपात्र हिते पि तथैव अक्ष: प्रोत्रयोरुपनिग्राहं सर्वतः परिहारं भक्षणम । मयित्रोत्र मे पाहि। इति । विशेषः । इदं द्विदेवत्य- ग्रहमक्षणम् । ३४३ अध्वर्युरप उपस्पृश्य हौत्रलिपर्वाजनादि करोति । इडोपडानकाले धमसिनश्चमसानुपगृह्णन्ति । उप. हूशायामिहायां पुरोडाशशकलमैन्द्रवायवपात्रे आमिक्षां मै- त्रावरुणपाने धाना आश्विनपात्र प्रास्यैतानि गृहीत्वा पूर्व- द्वारा निष्क्रम्याऽपरद्वाराहविर्धानं प्रपाद्य दक्षिणाहविर्धान- स्योत्तरचक्रमार्ग सादयत्यातृतीयसवनात् । यथेतमेत्यानीधे घडवत्तमादधाति । प्रशास्तुसहिताः घट्ट सशेषामिहां अक्ष- यित्वा मार्जयन्ते । इदं सवनीयेडाभक्षणम् ॥ ३१४ प्राशित्रपरिहरणम् । शाखापत्रिपहरणम् । वाणि- नप्रचारः । अयं सौशिकवाजिनप्रचारः॥ ३४५ तत्र सपनीयवद्वाजिनस्यासादनम् । सदसि डेप- हताश्चमसान् भक्षयन्ति । तदापा । होताat प्रतिप्रस्था.

·. - , मौतपदार्थनिर्वचनम् । तारं चोपहूय स्वचमसं भक्षयति । अध्वर्युक्तं प्रतिप्रस्थातारं चोपहूय सक्षयति'। भक्षेहि 'माध्यामि । इति । एवं प्रतिप्र- स्थाता तो उपहूए । होता ब्रह्माणमुपहूंय , सच्चनसम् । तथैव यजमानचमसम् । प्रशास्त्रादिचमसांस्तु चमेसिनमध्वर्यु प्रति- प्रस्थातारं चोपहूय क्रमेण । प्रशास्त्रा हानवयुप्रतिप्रस्थातनु- पहूय स्वचमसम् । अध्वर्यः प्रशास्तार होतारं प्रतिप्रस्थातारं चौपाहूय । प्रतिप्रस्थाता प्रशास्तहोत्रध्व'नुपड्य। एवम- न्येषां होत्रकाणां चमसान् भक्षयित्वा हातृचमसं पूर्ववद्धक्ष- यन्ति । ब्रह्मा होतारमुपहूय स्वचमसम् । यजमानो प्रक्षेहि अत्यादिमन्त्रेण तथैव स्वचमसम् । पूर्ववत् यो होत्रकचम- सान् । इदं चमसभक्षणम् ॥ ३४६ तत आत्मानमभिमृशन्ते। हिन्व०तिगाः । इति अपः स्पृष्ट्वा एकधनामिः स्वस्व च मसानाप्याययन्ति । आप्या० गथे। इति । इदं चममाप्यायनम् ॥ ३४७ चमसाध्वर्या होतृवमसादीन् दक्षिणहविर्धानस्य पश्चादक्षस्याप्यधः मादयन्ति । इदं नाराशंससादनम् ॥ ३४८ मध्वर्यः सदसः पुरस्तादासीनस्याऽच्छावाकस्य हस्ते सवनीयशेषान्महत्पुरोडाशंशकलमादधदाह । अच्छायांक बदस्व यत्त वाद्यम् । इति । अयमच्छावाकवादनप्रेषः ॥ ३४उपो अस्मानित्यच्छावाकस्य श्रुत्वा हेोतारमाह । होतंरच्छावाको वा, अयमुपहमिछते तमुपहयस्व, इति । प्राडायन्नाह ।' उन्नीयमानेभ्योग्नुबइह्यच्छावाकप्त्य घमसा- ध्वर्यबुनपस्वोभयतः शुक्र कुरुष्व । इति अयमझापाकचम- सोनयनपः॥ ३५० सनुप पश्चाच्चमसं निधाय । द्रोणकलशात्पूतमृती ।

·.. C यजमानः २८८ श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । द्रोण कलशादित्युन्नीयोत्तरवेद्यां सादयति । अध्वर्युः अच्छी धामचमममादासानाव्याह : 'अच्छावाक' यज । इति । व- षट्कृतानुवष्टकृतयोर्तुत्वा चमसं हत्वा मक्षणं न कुर्यात् । 'चमसमाप्याय्य पूर्ववत्सादयति । आह । 'अच्छावाकसीदनेष्टः पनो मुदानयानीदच्याकं मे सन्नं प्रवतात इति । नेष्टा पने- जमीहस्तां पत्नीमानयति । प्रेांसी । इति पन्नेजनीसहित. पत्न्यानयनम् । ३५१ पूर्वद्वारा निष्क्रम्याउपरया द्वारा संदः प्रपाद्य पन्ने- जनौरादाय स्वस्य विष्णयस्य पश्चादसञ्चरे उद्गाउदर्शनमार्ग सादयति । आरनीप्रः । सन्नो इच्छावाको इच्छाधाकसम्ममु- पपन्ने वानीरसीयदन् । आग्नीधे हविः शेषान् जयति । पत्नी स्वशालायां हविष्यम् । इदं हविःशेषादि- भोजनम् । ३५२ अध्वर्युदक्षिणमृतु पात्रमादत्ते । प्रतिप्रस्थातोत्तरम् । अध्ययुः परिप्लुपात्रेण द्रोणकलशात गृह्णाति। उपसिमधामि इति प्रतिप्रस्थाना। उप०मा०मि इति अध्वयु : दक्षिणं द्वा हुं संश्लिष्य निष्कामति । प्रतिप्रस्थातोत्तरंदाहुं संशिमध्य हविर्भाने तिष्ठति । लोनार्थं गच्छन्तमागच्छन्तं चावयं स्वपानेण परिग्रहाति। अध्वर्युः प्रतिप्रस्थातारं ऋतुना प्रेष्य । चषकले सशेषं जुहोति । होमाय निष्का- मति प्रतिप्रस्थाला। प्रविशत्यध्वर्यु: । स गृह्णाति । 'तृपः- शुक्राभि । प्रतिप्रस्थाता ध्वयुध्याति । निजामत्यध्वर्युः प्रविंशति प्रतिप्रस्याता स गह्नाति । उपशुचयेमि । अध्वयुः पूर्वप्रधति। निधाता प्रवि०श्वयुः। स० तिः । FOR HOमि प्रतिजति निष्काध्वर्यु। प्रशि०स्थाता सति उपानभस्यामि । अध्वर्युर्यजति । निष्कास्थाता। - - ·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । २८९ प्रविश्वयुः । स पात्रमुख विपर्यस्य ब्रह्माति। उप०सीषा. यमि। प्रतिप्रस्थाता पूर्वगाजति । निष्कामत्यध्वयुः। प्रवि०स्थाता । स.विपर्यस्य गृह्णाति उपास्युर्जामि । इति । अश्वयुः । ऋतुभिः प्रेष्येति यजति। निष्क्रामतिस्थाता । प्रवि०वयुः । सति उ०सहा०मि । इति । प्रतिताध्य०व- द्यजति । नियुः प्रता!' सति उभहस्यामि । इति । श्र० पूर्वति निता.प्रव्यु: । स विपर्यस्याति उकल्पाय०मि । इति । प्रति०पू०ति । नित्यध्वर्युः । मविता । अध्वर्यु- तिमाहं । प्रतिप्रस्थातरूपैतेन पात्रेण रमा ति । अयमृतु- याजविरामप्रेषः । ३५३ ऋतुना प्रेऽयेति यजति । प्रशास्त्रा ऽवयं यजत. मित्युक्ते आह । होतरेतद्यजेति । वषटकारे जुहोति । हवि. र्धान प्रविशति । प्र०ना विपर्यस्यति । उ०१५ सोमि । इति । ग्रहमादाय दक्षिणद्वा_हुं निश्रयमाणो निष्कामति । उत्तरं प्र० ता। ऋतुना प्रेष्य । गृहपते यजेति प्रशास्त्रोक्त यजमानः होत्तरेज । इत्याह । महोत्रो जुहुतः । ध्वर्युपात्रे संसावमवनयति । अयमृतुयाजप्रचारः । ३५४ अध्वर्युस्तमाह।,प्र०तरे तेन पावणेन्द्राग्ने ग्रह गृहाण इति । प्र०ता द्रोणकलशात्परिप्लुपात्रेणति । इन्द्रा० पिता । उप०सीन्द्रा०मि ।' इति इद मैन्द्राग्नग्रहणम् । ३३५ अध्वर्युः प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य होलपोतनेष्ट्रा- ग्मीघ्रब्राह्मणा;सिमत्रावरुणैः सह स्वपात्रं प्रथममुखेने मक्ष: यति । वसु०मि । इति । तथा प्र०ता । त्रयाणां परस्पर- मुपहवः । विपर्यस्य पात्रं होत्रा पोत्रा नेष्टा अच्छावाकेन सहोसौ !ऋतुभिः पीतस्येति विपर्यस्य द्विोत्रोमो । ऋतुना पीतस्येति । अथ वा होत्राध्वर्युः प्रोत्रा प्र०ता नेष्ट्रा ध्वयु:। प्रता:- ।

·मौतपदार्थनिर्वचनम् । अग्नीथा प्रता प्रासिमा युः। मैता । विपर्यस्थ ऋतुभिहोत्रा वर्भु: । पोत्रा प्र०ता । 'नेष्ट्रा ध्वयुः । अछावाकेन प्रतिता। विपर्यस्य ऋतुना होत्रा ध्वयुः । होत्रध्वर्युप्रतिप्रस्थांतारः परस्परमुरथ 'घ पतु पानभ- . क्षणम् । प्रः ३५६ मध्वर्यु होतारं पच्छति । प्रणवमुपाः शुश सश सिष्यसीवियाहा३म् इति । अयं शंसनार्थाध्वयंपएनः । ३५७ होता यथाशंसिष्यन् भवति तथा प्रत्याह । ध्वर्य : पात्रं मीरयष्टभ्य सध्यमावृत्य प्राङ्मुखनपविश्ये- डाजपं कृत्वा उपसव्यमावत्य होतुरने प्रत्यङ्मुखः प्रहस्ति- छन् प्रतिपाति । आहादेशों३सामो देव । तूष्णी शंखे प्रणवान्ते उपांशु ओयामो देवों३ प्रणवे प्रोस्थामो देव। अवसाने मोथागो देव । शस्त्रमध्याहावे । औ३ शों३ सामो देव । शस्त्रान्ते । ओं३ । पति प्रतिगीयं । अयं प्रसिगर इत्युष्यते। ३५८ प्रातः बसने शस्त्रान्ते । उधशाः प्रत्युक्का यज- मानं वाचति । शस्त्रस्थरयीणाम् इति । इदं . शस्त्रा- नवाचनम् । ३५९ सदसि पात्रं निधाय प्राडेत्यापूर्वाज्यात्सुवेण प्रचरगया वा यन्मात्मन इसिं ट्वाभ्यां व्याहृतिभिश्च जु- होति । इदं शस्त्रप्रायश्चित्तम् । ३६० ऐन्ट्राग्न. ग्रहमुपोद्यच्छते। चमसाध्वर्यको नारा. शंसान अध्वर्युर्योतारं मेष्यसि । उपशा यण सोमस्य इति । वर्षट्कारानुषट्कारयोर्जुहोति। चमसाध्वर्यवश्व- मसान् द्विरनुप्रकरम्पयन्ति न जुहति । ग्रहमादाया ध्वर्युः । सद आगच्छति । चम० स्वर्यवान् । होत्रा भशिते तमुप.

·प्रतिपदार्थनिर्वाचनम हूय भक्षयति । वसु० इन्द्राग्निभ्याममि । अलि । होमोसा- बुपहूय भक्षिते तं प्रतारं चोपहति । नरा०मि । इति .प्र. ला तावुपंटूम । ब्रह्मादयो होतारमुपहूप स्वस्यन्जन साजराशं- सपीलेन । हिन्धमट्यात्मानं प्रत्यामिश्याप्यायस्वेति चममागाध्याय पूर्ववत्मादयन्ति अयमाज्यशास्त्रोत्तरमक्षः ३६१ तत्रैव पात्रं निधाय शकपात्रमाददान आह। मन्नेतर्यदेमं वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाम्ययोदञ्च राजानं पूनमतम- भिसम्पवयंतादृशाभिोणकलशं मृष्ट्वा न्युजतात् ' इति । द्रोणकलशात्परिप्लुपात्रेण वैश्वदेवं गृह्णाति उपविश्वेभिः इति परिमृज्य सादयति । एभ्यः । इति । इदं वैश्वदेवबहे सोम ग्रहणम् । ३६२ उन्नेता पूतमृति पवित्रं वितत्य द्रोणकलशस्त्र मोमपनीय दशापवित्रेण द्रोणकलशं मृष्ट्वा ग्रावसु न्युजति। अध्वर्युपउपस्पृश्य बहिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङा. द्रुत्य स्तोत्रमुपाकरोति । ऋत्ये इति । इदं. द्वितीयस्तोत्रो. पाकरणम्। १६३. पूर्वधान पति । स्तोत्रे प्रक्रान्ते । अग्नीसवनीमा.. निर्वप। इल्याह । आग्नीध्रः प्रथममाग्नेय भेकादर्शकपाल पुरोडाशं सवनीयांश्चाभिक्षावज लन्त्रेण मिपति। माध्यन्दिनसवनीपनिकोपः। ३६४ प्रस्तोत्रा एषोत्तमेत्युक्त आयुः प्राड्नुख : उत्रि- श्येडाजपं कृत्वा शस्त्रं प्रतिगीर्य प्रायश्चितं हुवा वैश्वदे- बमादायाउह उत्थस्य । इति । पूर्ववज्जुहोतिः। चरसाग- नुप्रकम्पयन्ति । अयं वैश्यदेग्रहनधारः। ३६५ होत्रा अक्षिते तमुपहूयाध्वर्युः । वसुविधाम इति । होचममं होत्रयुगतिास्थातारः पूर्ववत् । वन- प्रयं .

·-- । २६२ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । दयो होतारमुपहूय स्वस्व चमसान् । चमर्यवश्चम मान्मा- जालीये प्रक्षाल्य मैत्रावरुणचमसादीन् उदीयः स्नु चा पश्चा- स्सादयन्ति । अध्वर्युराह । प्रतिप्रस्थातरिमे चर्तुपात्रे एतच्च एकपात्रं मानोलीये मार्जयित्वा पात्रेष्वपि सुज। इति । अयमृतुपात्रादिप्रक्षालनप्रेषः । ३६६ प्र०ता तथा करोति '. अवयु : प्राडायन्नाह । मैत्रावरुणस्य चमसमनूनयध्वमुन्नेतः सोम प्रभावक । इति । चमर्यवः उनेत्रा हृतेन पूतभृत्सम तृतीयेन क्रमेण चमसानुन्नी: योत्तरवेद्यां सादयन्ति । अध्वर्युरुश्यस्याल्या भौपशये पात्रे उक्थ्य तृतीयं गृह्णाति । उपदेवेभ्यःमि । ति । स्थालीम- भिमृशति । पु०सि । इति । प०ति । एषत्वा । इति । इद- मुक्थ्यप्रथमांशग्रहणम् । ३६७ उपाकरणादिप्रायश्चित्तोमान्तम् । माह । उ०मा. मानाम् । इति । पूर्ववज्जुहोति । च०वश्चमसान् जुइति । पर्ववन्मत्रावरुणचमसे संत्रावम०ति । उत्तरखरत्रीण्यां पात्रं निधाय चमसं मैत्रावरुणाध्वर्युप्रतारोभाति । वसुमित्रा०मि। इति। मैणाब्रह्मादिचममास्तं चमसिनमुपहूय । तच्चमसं श्रयः पुनः पूर्ववत् । ब्रह्मादयो मै णमुपहूय । इदं मैत्रावरुण- चममादिभक्षणम् ॥ ३६८ प्रत्यभिमृश्य नाप्याययन्ति प्रक्षाल्य ब्राह्मणाच्छं- सिचममादोन्मादयति । अध्वर्युः । प्रतिस्थातग्रंही ते प्रबर। . इति । अयं ग्रहप्रचारार्थप्रतिप्रस्थातृप्रेषः । ३९ प्रता प्राडायना । ब्राह्मणाच्छं सिनश्चमस०य । इति । पूर्ववत्पूतमृतो. ऽर्धेन चमसानु०मा०ति । प्रलित उक्त ध्यस्थास्योपशयमाने उक्थ्यस्याधं गृह्णाति । उपन्द्रामि। इति । पूर्ववाभिमृश्य सादयति । इदं द्वितीयाध्यग्रहणम् ॥ । . .

·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । ३१० स्तोत्रोपाकरणादि । ब्राह्मणाच्छंसिशस्त्रं प्रति- गोर्य ग्रहमादायाह । उक्थशा या सामानाम् । इति पूर्व- वत छुत्वा हुतेषु चमसेषु संस्त्रावमवनर्यात . पूर्ववत् । पात्र निधाय ब्राह्मणाचमिचमस पूर्ववत् भक्षयन्ति । ब्राह्म-' शाच्छंसी ब्रह्मादीनु पूरय सञ्चसमान् । पुनस्त्रयः पूर्ववत् । ब्रह्मादयस्तमुबहूय स्वस्व वससान् । मन्त्रे इन्द्रण पीतस्यति विशेषः । अत्यभिमर्शनम् । नाप्यायनम् । इदं ब्राह्मणाच्छू- सिचमसमभृत्तिभक्षणम् ॥ ३७१ पूर्ववत्प्रक्षाल्याच्छावाकचमसादीन् सादयन्ति । प्र- तिना प्राहाह । अच्छावाकचमसमनूयध्वमुन्नेतः सवंश एव सोम राजानं प्रभावय मातिरीरिथः, इति । अध्वर्युः प्रति- प्रस्थातरूपैतेम पात्रेण रमैहि यजमान इति । यजमानेन सह हविर्धानं गत्वा होणफलशं दक्षिणहविर्धानस्य पश्चादक्षं निधाय ग्रावणः पृथक् कृत्वा नोडे कृष्णाजिने ऋजीपमन्त- रेणेथे निधाय । अधिषवधर्मफलकयोः प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमः या प्रतितिष्ठेति मन्त्रेणोपस्तृणाति । तस्मिन् पूर्ववत् ग्रावणः कृत्या पूर्ववम्मत्रेण राजानमुपावहरन्ति । ' पूर्ववदुद्गातन्त्र- त्युका आधवनीये वसतीवरीणामेकपनानां चार्धमानीय त एकघना वसतीवरीश्च यथास्थानं सादयन्ति । यंव सोना पहूतेन सर्वशः 'पूसभृत्सोमेनाच्छावाकचमसमु. खान उन्नीय सादयन्ति। प्रति प्रस्थाता पूर्ववदौपायपात्रे उक्थ्यस्यालीस्थं सर्व राजानं गृह्णाति । उपाइन्द्राग्निभ्यां स्वां जुष्टं, गवामिः इति । नोज्यस्थालीमभिमुशति । मृष्ट्वा न्युजति । ग्रहं परिमृज्य सादयति । एपं० निभपां. स्वा, इति । इदमुक्थ्यतृतीयग्रहणम् । ३७२ दशापवित्र द्रोणकलशे निधाय स्त्रोत्रोपाकर. चमसाध्व- .

·पौतपदार्थनिवचनम्। U . जादि । नच्छावाकशास्त्र प्रतिगोर्य पूर्ववत् जुहोति । चमसां. ५ । ब्राह्मणाच्छं मियभमदछ।बाकर बाकचममा क्षक्रमः । मन्त्र इन्द्राग्निभ्यां पीलस्येति विशेषः। इदश.अछावाकचमस- 'ममतिपक्षणम् । ३०३ चमस प्रक्षालनानन्तरं नान् पूनसुदापनीययोर्मध्ये परिप्लुना सह निदधाति । इदं परिप्लु रहितचममभिधानम् । ३१४ मध्ययुः अग्निादिय इल्पकरमाहुतिं भिन्दा हुनी व्याहतोश्च हुत्वा गई । प्रशास्तः प्रमुहि । तेन सर्प- तेत्युक्ते म यथाप्रसुप्नं नि:मपल्लि । मस्तिष्टले प्रातः भवनमः। अथ प्रातः ममन भिन्यः पदन्तं कर्म प्राप्तः मत्रनमित्युच्यते। ३७५ अथ माध्यन्दिनम् । उत्तरार्ध क्षणान्ते । Wat: प्रा. डायन्नाह । अभिषोतार एतदायत ग्रावस्तुतमेहि यजमान ! अयं ग्रावस्तु प्रैष उच्यते ॥ ३७६ यामामाभिषोतृभिश्च मह पूर्वया द्वारा हवि. र्धान प्रविश्य होतृवमसे आधधनीयापोवनीय धर्मणिनि- धाय ताः प्रेक्षमावं यजमानं वाचयति । विग्राम्यास्थेत्यादि पूर्ववत् । ता यजमानार प्रदाय चतुर्जामन्यनम पाणमा- दत्ते । देवस्य त्वेत्यादिमन्ने प्रावामीत्यादिमावेणालिग- न्यते । इदं माध्यन्दिनसवनीयप्रेक्षणवाचनादि । ३०० ग्रावाणं चर्मशि माशिसं निधाय ग्रावण उपरि । राजानं बिनस्य प्रातः सवनन्मिमीते । इन्द्रीय स्वेति पञ्च- भिः पञ्चतत्वस्तूसीन् । एक्यैश्योत्सर्ग 'दशकृत्वो मिमानो राजानं सर्व मिमीते। उन मशिष्टसोमार्ध मानम् ॥ ३७८ अद्भिरभ्युक्ष्य ग्रावस्तुते राज्ञ उष्णीषं ददाति । इदं ग्रावस्तुते उष्णोषदानम् ॥

·. 5. श्रौतपदाथेनिवेचनम् २६५ ३७९ यजमानः मदिरभ्युत्य रामवासो अध्वर्यवे प्रय- छति । अध्वर्यु: पूर्वधदुपसनति । सम्प्रयोति । सिरश्च- मफलके अभिमृशति । यजमान, वृद्धीर्वाचति । अभिषोतारः प्रातःमवमवत्पर्युपविशन्ति । अध्वर्युः माहरोपसुज, इत्याह।' स्पर्धे होतचम शून्, परिप्लावयन्ति । मागमागित्यादिम- न्त्रेण । अंशश्चणि निधाय होतचमसस्था अपो राशि प्रक्षिप्य राजानं विभज्याकृष्या । इहाइ इहा३ इत्युक्ता याव- दसनिनावमपरिमितभिघुरावन्ति । लाहोपसृजेत्यादि । सन्नेता माधवनोयादुदचनेन सम्मरणीये उपसृजति । प्रार्ग- पागित्यादिसम्भरणी येशून् परिप्लायन्ति । अंशूविधाय सम्मरणीयजलेन राजानमुपसिध्य, विनयाकृष्याह इहा३ इहा३ इहा३ इत्युक्ता ग्रावाणमूर्ध्वमुदिनप्य नीचेः पातयन्तीत्यादिक्रीडारूपेणाभिषुरवन्ति अपरिमितं यावद्र- सनिनावम् । पुनराहरोपसुजेत्यादि होतृवमसे तूष्णों अंशून् परिप्लावयन्ति । अभिषुत्य राजानं हस्तेन निष्पीड्य सम्म- रणीये राजानं सम्भृत्यान्तरेणेथे उत्रे प्रयच्छति । उन्नेता आधवनीयापोभणान्तरेऽवदीया ऽऽधवनोये पवित्र वित- त्य सम्भरणीमवनयति । एष एकः पर्यायः । अम्भ्रणान्तरस्था आधधनीयापो होतृवमसे, जानीय श्वानास्थेत्यादि । •एवं द्वितीयमेवं तृतीयम् । तृतीयपर्यायस्य तृत ये अभिपवे इदा३ इत्यस्य स्थाने बहत रहत बहत् ऋजीपं नर्मणि, निधाय सम्मुखान्यावणः कृत्वा ग्राव मुखे ऋजोषं चतुर्धा छत्वा ध्यपोहति । उद्गातृभ्यः प्राह । सोमोभिवतः इति । अयं माध्यन्दिनसवनीयाभिषवः ॥ ३० द्रोणकलशे निहित दशापवित्रे वित्तते । उन्नतार. , ·- २६६ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । माह । अप्रमतः सन्ततमानयोपा शुग्रहान् ग्रहीष्यामि इति । उक्थ्यग्रहण पर्यन्तं स तथा करोति । अध्वर्ड: शुक्रपात्रमादाय धारायां गृहाति । अयं वेनारिहन्ति । २०शुंडामि । इति । परिमृज्य सादयति । एष ते योनिर्वीरता पाहि। इति । तथा मन्यिपात्रे पूर्ववत् । बहिषी अन्तर्धाय सक्तुभिः श्रीत्वा पोद्धृत्य बर्हिषी परिमूज्य सादयति पूर्ववत् । दक्षिण पात्रे गृणाति'। मरुन्हुवेम । उप०मरुत्वते०मि, इति । सादयति । एष०निरिन्द्राय त्या महत्वते । उत्तरतु पात्रेति । इन्द्रमा मुपज्ञाः । उप०मि । इति । परिष्यति । एषास्यते । इति । प्राग्रयणस्थं सोमं पात्रान्तरे बनीय तेनोदचनेन चोपरिष्टा- दृशापवित्र ग्वनीय निसणां धाराणामधस्तादाग्रयणं गृह्णा- ति । पूर्ववत् सादयति । इदं ग्रहेषु माध्यनीयसीमग्रहणाम् ॥ ३८९ द्रोणकलशमुपर्यटुं कृत्वा पयसाहिरण्येन सक्तुभिः क्रमेण श्रीत्वा परिल पात्रं प्रास्य द्रप्मानुमन्त्रणम् । उनोतार- माह । भरिक्तं पूतभृतं कुरु पवमानस्य ग्रहान् गृहीष्यामि । इति । सन्नेता पूतभृति पवित्रं वितत्याउपवनीयाद् द्वौ.वा त्रीन्योदञ्चमानयति । अध्वर्यः । अरिक्तौ पूतभृदाधवनीयो पयसा सक्तुभिपतेन च श्रीत्वा दोणकलशमभिमशति । तप० सोन्द्राय त्वा, इति । अनेनैव मन्त्रणाधवनीयं पूतभृतं च । बनारमाह । उभेन्युजतात् । इति । उन्नता विकाशो- यस्थानान्ते तथा करोति । प्राध्वर्युः सप. उपस्पृश्य बहिषी भादा नि मर्पति । उद्गात्रादिषु प्रातःसबनवृत्समन्वारब्धेषु माहवनीये 'स्वाति जुहोति । विश्वे देवा मरुतस्याम स्वाहा । इति । यथावेदामतरे । द्रप्साती प्रातःभवनवद्य- जमानः । एतयैव प्रतिप्रस्थाता । अध्वर्युः पूर्ववत्पवमानार्थ मदः सति । पदें माध्यन्दिनपवमानार्थ सदःप्रमर्पणम् ॥

·२९७ श्रौतपदार्थनिर्वचनम् ३८२ पूर्ववत् बहिषी प्रयच्छति । पूर्ववदुपांकरणं जपति पवमानस्य पञ्चम्याचि प्रस्तुतीपां यजमानं वाचति । सुप- योऽसिरय, इति । चतुर्हातारं व्याख्याम. समाप्ते सान्नि सम्प्रेषमाह ! अनीदमीन्विहर पर्हिस्तृणाहिं पुरोहाशा अल- रु प्रति प्रस्थातर्दथिधर्माय दयाहर। इति । भयं दधिध- दिध्याहरणप्रेषः ॥ ३८३ अग समस्पृश्य । एहि यजमान । तेन सह पूर्वया द्वारा विर्धान प्रविश्य समस्तं राजानं प्रात: सधनोक्तमन्त्र पोपतिष्ठते । ततः प्रातःसवनवदधकाशैरुपति ते अाय- जमानी । सम्मेता प्रातःसवमवत्पूतभूति राजानमवनीयाध- पनीयं न्युगति। प्रात:सवनवत् विष्णयध्यापारणं पृष्ठपास्त- रणं च । भश्वर्युः दधिधर्मस्यादौ धर्मोको पूर्वी शान्ति पठति । ततो हविर्धानयोर्मध्ये उपविश्य प्रतिप्रस्थात्रा दधिधर्मार्थमा. हृतं दध्यवेक्षते । ज्योतिन्दुग्धम् । इति इदमाहतदध्यवेक्षणम् ।। ३८४ चमसे बहिषी अन्तर्धाय दधि गृणाति । याव- ती०म्यस्वृतम् । इति । अपोद्ध, त्य बहिषी दध्यवेक्षण मन्त्र पठति । धाक चत्वा०शतं कृणु । इति । होतीरमाह । होतं- वंदस्व यत्ते वाद्यम् । इति । 'भयं होतवाद्यप्रेषः । ३८५ चमसमादाय उपोतिष्ठनाई । प्रात" हविः । इति । प्रत्याक्रम्पानाव्याह । दधि धर्मस्य यज ! इति । वषट्कृते जुहोति । यमिन्द्रमा०तेभ्यःस्वाहा । इति । मयं दषिध मप्रचारः॥ ३८६ अनुवषटकारे हुत्या चमसं होने हरलि । गोत्र- र्युप्रतिप्रस्थानमीत्प्रस्तोतृयजमानाः क्रमेण, परस्परमुपहूय प्रा: नमसं भक्षयन्ति । मयित्ययानि । ति । यजमानः प्रत्य- जम । अयं दधिधर्मभक्षः ॥ .

·२६८ भौतपदार्थनिर्वचनम् । ३७ निर्णिज्य पात्रं प्रयच्छति । तूष्णीं शाखां मेतणं च महत्योपवेषं निरस्यति । मीनः शिवाच्यां पुरोटाशं पूर्वप्रतावनीयांश्योहास्य खरे सारयति । अध्यय: थअभा- नेन । भासमाप्तिमर्शने कृते भाले बम पशुयुरोडाशेन प्रयर्थ जाहूपभृतोरुपस्तृणालया। गाध्यन्दिनस्य बनस्येन्द्राय पुरोडाशानाभवदीयमानानामनुसूहि । इति सबनीयायां द्वि िरवति । अभिधारयति । प्रत्यनकि। उपभूति पुरो. काशस्थायदाप सानीयानामवति । दिभिधारयति । न प्रत्यनक्ति । प्रथनं जुटूपत्तीरूपस्तीर्थ पुरोडाशसोपभूत्याप्यु. पस्तीर्य नाभिधार्येष्टा तस्योपरि सवगीयानामयानं जहाभु. पस्तरमा वा । गाध्याशान्प्रस्थिताम् प्रेष्य इति यति । ततः स्विरुवं हुस्वा प्रातः सबनवलातुरग्रे इसापानं मिद- पाति । माध्यन्दिनसबनीवप्रचारः । सर्वेषां सबनीयानां प्रातःसुचनएच निर्वाप पशुपुरो- डाशेमप्राशिवारतेन चर्य माध्यन्दिनीयः प्रचर्य प्राहाय. Wাম। ভীতি কালানগুয: মুগ্ধা অদ- ভাষা প্ৰাযsধি - স্বাবলুম মসি प्रस्थातश्चतुर्भिर्मा शकलः प्रोशिताऽप्रोशितः प्रत्युालन- स्व। इति । अयं सानीय चर्ममोसमयः । ३८६ पूर्ववजुकामधिप्रचारः । रुवीभकामानुजयन्ति । आह । माध्यन्दिनस्य सबनस्थ निष्केबरवस्थ भागस्य शुक वसो प्रेथ । पनि । अर्थ मायनीयभुलामग्धिपः । • ३९० नेसृषभसंहोभानन्तरं अच्छावाक कासहोमः । भूध माध्यनीयप्रस्थितयाज्यांप्रचारः। ३१. षढ्वोत्राः संयाज्या न्यानेण होतारमुपविश्याऽयाउगी दित्यादि । यो हानानसरं माशिवरणं तस्योन्नति . . .

·। औतपदार्थनिर्वचनम् । २६९ प्रणीतानियनम् । डोपामांश्च मसान भक्ष शान्ति । नेष्ट्रन- न्सरमच्छवाः । प्रातः सवनवत् । मोहीति मन्ने सद्रा- इगत्येति माध्यन्दिनस्य सवनम त्रिष्टुप छंदास इति यशास्थानभूमः । प्रात: साराशंभमादनं यजमानस्य . हवि शेषप्राश पत्न्या हविस्य शोजनम् । अवार्यः मनुधा- मपूर्वाज्यल्पाली वचं पासोमान्तिमा दशायां प्रणितं हिरणबश दादा यजमरणगानन्य चारजालोकरयो- ध्येन प्रविश्य यजमानेन साडी होणाग्नीप्रीयं सदश्च परीस्थ दूर्घद्वारा शालां प्रविश्य शालामुखीयआउँध पिलाध्योत्पूर्य सावि. चतुलीतं गृहीत्या शाल अमन्यारब्धेषु पासमा सम्प्रच्छन्नेषु वैसळपासनल्यान्वं स्नु शाह उपसङ् गृह्य- छि रपयं रख दिले धारयन् शालामुखीचे सुशोति । अदुय- निस्पृधा । गुपहील्या चित्रमिया । पुनहोत्या ने मधेस्प या भाग्नीध्रोधे । स्तु ग्यि लादित्यय मुद्ग्रहाति । दिवं गजल सुन पस। इति । अयं दलिधारम्सफोम साते। ३९२ पीय वाल्मालोकरयोर्मध्ये प्रवेशय मदो दक्षिण. सागे दास्यापिता कावन्ति । मदः शालामुखीययाः आसी- श्रीषयोशयास्थालात्करयाई मध्येनोदीधी मीत्वा तत्रैका स्थापयति । एतद्दाक्षिणानयन युध्यले । ३९३ ततो यजमानस्तरः प्रदाधि परति । रुपायो • घन इति । स्थीयवसाभिन पुन दक्षिामा काम- शिक्षा मिति तुशाधो शधिमा । दल । तत्र वगप्रथ. मानामृत्विा वादशा द्वादछ । द्वितीयानां चाश्चतस्त्रः । सुरीयानाम । तिलिसाः । नियस्वधर्भ विभागः । इदं दक्षिuti वनम् । ३९४ ला साद रिमच्छति । एतत् अग्ने राधानयन्ती। - ·. श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । इति । सदसः पुरस्तादासीनमात्रेयं ब्राह्मणं प्रत्येति । ब्राह्मण- मद्य सुधातु दक्षिणम् । इति । किञ्चित् किञ्चिद्गृहीत्वा तं पृच्छति त्रिः । क मात्रेय इति । सद्विवारं अयमहमिति वदति । तृतीये स्वमित्येव । यजमारस्तं सस्पूज्य हस्ते तस्मै हिरण्यं ददाति चन्द्रमह । इति यथासम्भवं वस्त्रा- दि ध ददाति । माग्नीघ्रीयं गत्वा ऽग्नीधे हिरण्यं दक्षिणा- भागं ददाति । अनीद्यथा भागं दक्षिणां ते ददामि इति । एवं सदसि गत्वा ब्रह्मणे होत्र द्रा च हविर्णने यत्वा ऽध्वर्यदे प्रतिप्रस्थान च । च मसाध्वर्युभ्यस्तु क्रतु- दक्षिणाभिन्नां यथासम्भवं दक्षिणां ददाति । पुनः सदो 'गत्या प्रस्तोत्र मैत्रावरुणाय ब्राह्मणाध्छसिने ऽच्छाधाकायं नेष्ट्र उम्मेत्र सुब्रह्मण्याय च दत्वा प्रसर्प म्यो विद्याविशेषा नुरूपां क्रतुदक्षिणाभिन्नां दक्षिणांशं तदीयं ददाति। प्रकृ- तिवत्सर्व प्रतिगृह्णन्ति प्रतियहमन्त्र रुद्राय मा इत्यहो विशेषः । इदं सौमिकदक्षिणादानमित्युच्यते । ३८५ अध्वर्युः यजमानमामन्य तेन सहाग्नीघ्रोयं गत्वा चतुर्गहीतेन स्वचा प्राग्नीघ्रीये जुहोति । यज्ञपतिमृषयः सजतु विश्वकर्मा स्वाहा । इति । पुनस्तथैव जुहोति । घोरा ऋषयोपात्वस्मान त्स्वाहा । इति। पुनर्जुहोति । अन्यान् तमा०स्वस्तये स्वाहा । इति । ये भक्षयन्ता०विश्व- कर्मा स्वाहा । इति । नमः पितृभ्यो यिष्ट स्वाहा । .पति . अयं दक्षिणोत्तरवैश्वकर्मयहोम वध्यते । “ ३९६ शालामुखीयं गत्वा यजमाने ऽन्वारं तथैव जुहोति।. से देवा यज्ञहनों गच्छेम मुकतो व स्वाहा । इति। ये देवा यज्ञमुषों०वय स्वाहा । इति । तत आग्नी- प्रीयं गच्छति। मागंन्म मित्रावरुणारोधने दिवः। इति ·तरिक्षे इत्यहः । प्रहावादाय मौतपदार्थनिर्वचनम् । तत्र ये देवा इत्यादि होमदयं तत्र पृथिव्यामित्वस्य स्थाने. तत पाहवनीयसमीपं गच्छति । यास्ते रात्री: सरतारजा सि इति तत्रापि ये देवा इति . होमद्वयं अवति । मन्त्रे प्रथिव्यामित्यस्य स्थाने दिवीत्यूहः । तत भाहवनीयमुपतिष्ठते । येनेन्द्रायः प्राधेयनम् । इति । इदं दक्षिणोत्तराङ्गोमोपस्थानमित्युच्यते ।। ३९ अध्वर्युजमान प्राञ्चमीक्षयति । विश्वः पश्य व्यन्तरिक्षम् इति सदस्य पवेशयति । यतस्वदस्यैः । पति यजमानो दक्षिणाः समनुदिशति । अस्मद्रात्रा देवत्रा० ताम: सस्कृतम् । इति । अयं दक्षिणाममनुदेशः । ३९८ अर्युः प्राडायन्नाह । इन्द्राग महत्ते ऽनुबहि इति । प्रतिप्रस्थाता मरुत्वतीयौ निष्कामति । अध्वर्युदक्षिणेन प्रथमं सव्येन द्वितीयं ग्रहमादायोत्तरतस्ति- ष्ठते प्रति प्रस्थात्रे द्वितीयं प्रदायाऽऽप्राव्याऽऽह। इन्द्राय मरुत्वते प्रे३व्य इति । वषट्कारे ऽनुषटकारे घोलो जुहुतः । प्रतिप्रस्थाता ऽध्वर्युपात्र ग्रहस्य संत्रावमवनयति । अयं मरुत्वतीयग्रहदयप्रचारः ३अध्वर्युस्तमाह।, प्रतिप्रस्थातरतेन पात्रण' तृतीय मरुत्वतीयं, ग्रहं गृहाण इति । प्रतिस्थाता तस्मिन् द्रोण- कलशात्परिप्लुपात्रण गृह्णाति । भरुन्या५ इन्द्रवप्रदियः सुलागाम् । उपमहाबोमि । इति , पूर्ववत्सादयति । इदं वतीयमरुत्वतीयंपात्र सोमग्रहणम् । ४०० द्विदेवत्यवहोमगमने पात्रपरिहरणम् । अध्ययुहात्र पात्रं प्रदाय तेन मक्षिते तं प्रतिप्रस्थातारं चो.पाहूय भत यति । भक्षणमन्त्र रुद्रषद्गणस्येति वसुमद्गणस्येत्पत्य स्थाने एवं तापहुष प्रतिप्रस्थाता । अध्वर्युः पात्र निग्रवाद . 7 ·कस्वा शर प्रतिगाय शससमाप्ती नामन्दिन। सपने पर्वोषधं ति पातित पा लिग अस्समापरिषतानि दुव्या वतीयं नमस्वतीयमुपाय नगमावर्धवो नाराशंसान् । मायाह । उपमा बन लोगस्प । इति षटकारे नुवषट्कारे पुति । नया पर्यबरचमानुपाति भय महत्पतीयहर ५०२ अस्वयंः हात्र पात्रं प्रदाय तेस. मक्षिते सामा रोण भत्तयति । होवचमर्स होत्रमयतिप्रपातारा. नरा. शंसपीतेन भक्षयन्ति । ब्रह्मादयो हतारमुपया नराशंसपी- तेन स्वस्वचमसम् । 'प्रात्माममभिमुश्यामप्याय्य नारा हान् सादयन्ति पएं माध्यन्दिनसनीपनाराशंसमाद- ४०२ मत्युतीय पात्रं निधाय प्रात्य शुक्रवार नादान माह । उसोतर्यदेनं माहेन्द्र या ग्रहावादार राजानं पूलभूतमभिसंपवयतादृशाभिद्रोणकलशं दृष्ट्वा म्युम्ज- तात् । इति । द्रोणकलशात्परिप्लु पात्रण शुलपात्र माहेन्द्र रहाति । महान्द्रो० वावरे । सप०महेन्शयामि । इति । परिमज्य, सादयतित एर ते बोनिमहेन्द्राय स्वाति। माहेन्द्रयाग्रहणम् ॥ ४४३ उन्नता पूतभूति पवित्र वितत्य द्रोणकलशमव- नीच सृष्टा न्युजति । अतः अप उपस्पश्य बारिधी आ. दाय बायमः प्रत्पडाद्रुत्य स्तोत्रमुपार्कराखि। पई माध्य- दिनयवमानस्तोत्रोपाकाणम् ।। Yea समाप्ते साहिन सम्प्रेषमाह ममिवातारोंsfeg चुतमीदार विनयोलखालमुहास्य प्रतिस्थासबोडसाने कपालं निर्वध सोन्यस्य विद्धि भयमभिषय उच्यते ।

·मौतपदा नियन ३ प्रतिराष्ट्रदियो रमिता भिपर्वकुर्वन्ति स्तोत्रामिपर्यन्तम् । प्रा मानोत्री गोलममुरादयति । पाः। प्रगीतावनीया प। इत्याह । सोमपनन्तर मामीशः प्रातःमतनव- रामिण सबनीयाविपतिअध्ययुः जहाज करवा पत्र प्रतिगीय प्रात्य नाकेन्द्र महमुद्यच्छते । माय- या नामसान् । पर्ववदामावणाय वाटबाहामन्तिम् । प्राय माहेन्द्रग्रहप्रचार। ७६ प्रतिस्थाता माग्नेयमतिबाध पनवेक्षते । प्रजे: तेजस्मिन् तेजस्वी०मनुष्येषु कुरु इति । जुहाति। 'दीसाथै पत्या० ॥ तेजसे नुहामि स्था। पति । सामान बापयति । तेजाविदलितमाहागीत् । इति । अयमानेया- तिग्राह्यग्रहमचारः॥ ४०. नेहा ऐन्द्रमादायावेक्षते । इन्द्रोजस्वि०कुरु । इति । जुहोति ब्रह्मणव वास्वाति बापयति नोंदी विदम्मामो हासीत् । इति । अयमेन्द्रातियांपग्रह प्रचार: - u ४०८ उसेता सौर्यमादीयावेशते । सूर्यधाजस्थि०कुरु इति । जुहोति । वायोश्च त्वां स्वाहा । इति । बापयति । अदिलि. सुबासीत् । इति । अयं सीर्यातिनाथग्रह- प्रचार yee Ramः अनुवटपकते पुनर्माहेन्द्र नाति । अमः साध्वर्यवश्चममानप्रकम्पयन्ति । एतत्पात्र नाराशंग प्रतिपाद्यश्चान्यायन्ति । भध्वर्युः हो पा प्रदाय तेन भक्ति मन्त्रणा भक्षयति । हाधम नराशंपीतेन प्रयः । ब्रह्मादयों होतारमुपास नराचंसपीतेन स्वस्वचन- ·श्रौतपदार्थनिर्वचनम् । भान् । यजमाना आर्युमुपहूय माग्नेयं भक्षयति । मयि मे नयिक स्तेजो दातु। इति । तथैवेन्द्रम् । मयि० योन्द्र इन्द्रियतु । इति । तथा सौर्यम् । मयि सूर्यो भाजातु । पति । इदमतिमा भक्षणमुच्यते ॥. १९० भात्मातमभिमुशते । चमसाप्यायनं न भवति । तान् प्रक्षाल्य स्वचा पाश्चात् मैत्रावरुणचमसप्रमुखान् साद- यन्ति । अध्वर्युः । प्रतिप्रस्थातरिमे चर्तुध्यावधि सज । इति वदति । प्रतिप्रस्थाऋतुपात्र शुक्रपात्रमतिनाथांच मार्जालीये प्रास्य स्वस्थाने सादयति । मैत्रावरुणचमस- मित्यादित्रय उक्थ्य पर्यायाः प्रातः- सवनबत् । सर्वत्र ग्रहेषु सामग्रहणे. मन्नन्द्राग त्वा जुष्टं गृह्णामि । इति । सादन- मन्त्रः एष ते यानिरिन्द्राय स्वा । इति । भक्षणमन्त्र इन्द्रेण पीतस्येति । यजमानेन सह हविर्भानं गत्वा माधवनीयमु- तानं कृत्वा तस्मिन् सर्वा वसतीवरीरेकनाश्चावनीय सृष्टवा यथास्थानं न्युजति । सवनप्रायश्चित्ते मग्निर्धेत्यस्य स्थाने मुधो यस्य रजसश्च नेतेत्यथा होमः । प्रशास्त:प्र. मुहीत्युक्त यदुक्त तत् पूर्ववत् । अयं माध्यन्द्रिनं सवनमित्या- रंग्य एतदन्तं कर्म माध्यन्दिन सबमित्युच्यते ॥ ४१९ अथ तृतीयवानम् । देवीद्वारा वित्यागुत्तरार्धेत. णान्तं पूर्ववत । अध्वर्यु: प्रायसाह । अमोल्परित्रपणमा. पर प्रतिप्रस्थातराशिरमानय ऋतालमादित्यग्रहाय दक्षा- रहि जमान। इति । अयं तृतीयसवणार-मकप्रेषः ॥ ४१२ यथासम्भैष ते कुर्वन्ति । पनमानेन सह विर्धानं प्रविश्यापपात्रस्थमंशुं माध्यन्दिनीषऋजो प्रक्षिप्यं होत. चम.रे माधवनीयापों विनीय धर्मणि निधाय निग्राभ्यास्थे- स्पादिमन्त्रोण यजमानाय दया देवस्य स्वेत्यादिमन्त्रण ..

·मौसपदार्थनिर्वचनम् । कमपि ग्रावाशमादायारभिमन्य खाशास्वत्यादिनन् - जी होतचमसीमाभिरपसमय यत्ते सामेत्यादिमीण संप्र- युल्य, विषयेवोहत्यादिमन्त्रेण धर्मान्तहित फल प्रमि- मुश्य पद्वीचियित्वा हरीपसजेतादि । उपर्य) हाव- चमसे जीवं परिमावति । प्रागपागित्यादिमन्त्रेण । अशोष-णि निशयाध्ययुरेव याद्रसनिनावमभिषुणाति। माहरोपमजेत्यादि । एवं द्वितीयमेव वतीयम् । नियामवणे चतुर्थम् । राजानं , रस्तेन निपीड्य सम्भरतीये सम्मृत्य पूर्ववदुग्ने प्रयच्छति । उन्नेता पूर्ववपवनयति । एष. एक: पर्यायः । एवं द्वितीयमेवं वतीयन् । पूर्वबहोतचमसे बिनीय श्वाचा इत्यादि। ऋणीषं दशापवित्रेण परिवेष्ट्यान्तरेणेथे तुम्ने प्रयकृति उम्नेता तदाघवनीये विद्यालय प्रपीड्यान्त- रेगेष उपरि नीत्वा प्रातःसवनीयजीवे निक्षिपति । अयं तृतीयसवनसम्बन्ध्यमिषवः ॥ ५३ मध्वर्युः परिश्रयणीयवासाम्यां इविधानद्वारी परि- नित्यादित्यस्थाल्या औषशयपात्रे तस्याः सणशतलीयां ग्रहाति कहाचमस्त पृच्यते । उपस्यादित्येभ्यःमि । इति । बहिषी अन्तर्धाय प्रतातङ्कमायति । कदाचन तं दिपि। इयम । इति । अपात्य बहिषी आदित्यस्याल्या अर्थ शांति । Asो देवानारासत । उपालि । इति । दमा-- .दित्यग्रहे प्रतातहणम् ॥ ४१४ उपांशुवनस्य स्थूलप्रदेशेन ग्रहमालोहयति। वि बसमादित्यैः श्रीमामि । इति । पशुसंवयमुनहाति । . ३८ ·. श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । तस्य यदि शीघ्र सामबिन्दुः प्रस्कन्देद्वषुकः पर्जन्यः स्याद्यदि चिरं हर्षवर्धकः । हमनासादयन् उपांशुसवनं.दशापवित्रण परिवेष्टय यथा सोमस्योमिभवति तथा पात्रस्यापस्तात् द्विव- तुर्वा सोमं पातयन्ति । आसमुद्रादान्तरिमातिम् । इ- ति । अपांशुसवनं देशापवित्रेण परिमृज्य प्रतिप्य द्वारी दिए त्य बहिर्मुदिना ग्रहमपिधायोत्तिष्ठन्नाह । मादित्येभ्यः प्रि- येभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियव्रतेभ्योमास्वमरस्य पतिभ्य, उरोर तरिक्षस्याध्यम्योनुषि । ति । भगमादित्यपहनचा. रप्रेषः ॥ ४१५ अत्याक्रम्पानाठयाह । श्रादित्येभ्यः प्रष्य । इति । वषट्कते बहिर्मुष्टिमग्नी प्रक्षिप्यादित्यं जुहोति । नान्दोल- ते। पर्यावत्तस्य प्रतिप्रस्थाता पात्रमादत्ते । सपवेषनिरसना- न्ते प्रतिहा पूतभूति पवित्र वितते समता माधवनीयात् द्वी बोन्बोदञ्चनान् तस्मिन्नवनयति । मध्वर्युः भाग्रयणस्थं सोमं पात्रान्तरे ऽवनीय तदादत्ते । प्रतिप्रस्थाता सोसण्या- मादित्यस्यालीम् । तत्रा उदेश्चनादिचतुष्टयमुपर्यनीय चतरुणां धाराणामधस्तादायणं प्रातःसबनवद्गहीत्वा शि- हित्याधिवदनं कृत्वा पर्रिमज्य सादयति । पदमारयणे तृतीयपवनीयशोमग्रहणम् ॥ • ४१६ पतसत बिडादशापवित्रमपनीय रिले अन्तर्या- पानीम.विलाहितं सशेषमाशिरं पूत स्थवनयति । अन्या- रब्धायां पत्म्यां प्रत्यूचं सन्ति वा । साचर्चः अस्मे देवां- सो वये चिकित्सते त्वायरपतनः । ततो बहिषी अपी .

·मौतपदार्थनिर्वचनम् । ३०७ दत्य परिप्लुपात्र पूतमप्ति प्रास्य पूर्ववत् द्रप्सामनुमन्त्रयते । सत माधवनी याविमर्शनादि को तृप्रेधान्तम् । मध्ययुबर्षियी प्रादायोपनिःसंप्य, प्रात: मनवत्समन्वारम्वासनीये सुभाति जुहोति । इदं तृतीय समपन्तुं स्वाहा । इति। अयं तृतीयसवनीयहोमः ॥ ४१७ अध्वर्युमाश्यन्दिनसबमवत् स्तोत्रमुपाकस्य पवमा. नस्य नवम्प प्रस्तुतायां वाचयति । सघासिकपारप । ति। पंचहोतारं मास्याय समाप्त पानि सम्पमाह । अग्नी, झालाकान् विहर०पशी संबदस्ख । इति । पूर्ववद्धविर्धान प्रविश्य समस्त सोममुशतिष्ठते । विष्णो खा इत्यादिना । प्रातः सवनवच्छालाकान्बिहल्य धिष्ण्यव्याधारण, पष्ठया- स्तरणं च । अध्वर्युः अग्नीदुत्तर बर्हि रित्यादि भग्नीषोमी. यदक्षः परिहरणान्तम् । श्रागोत्रः प्रातःसवनवदामिधार- हितान् सवनीयान् सादयति। अध्र्युस्तैः प्रचरति । अयं तृतीयसवनीयप्रचारः। हडपात्रं निधाय प्राडामाह। । उनी मानेभ्योगध्वं तीझाँ प्राशीवतः कुरुध्वमुन्नेतः ०य । इति । चममावर्यवः पर्ववचमचानुषीय तेषु किंचिस्केिचिदाशिरम- बीपीत्तरवैद्यां सादात मश्वर्युहौतिचमसमादायाऽऽह । तृतीयस्य भवनस्य मतो बिभुवतः प्रभुमो वाजवतः सवित तवतो सस्पतिवतो विश्वदेव्यावतस्तोत्रा आशीर्वत इन्द्राय सीमामा इतिवादकते जुहोति। श्येवाय पत्वंने स्वाहा । इति । अनुवषट्कते होमः। तृष्पं स्वाहा 1 इति । द्विः ४१८ होतसकाशे ·. प्रतिपदार्थनिर्वचनम्। सारपसान शाति। अयं तृतीयसवनीयहोतचममप्रचारः । ४१८ अध्वर्युः सम्प्रेषमाई । प्रेतु हेरिसकदाशीर्वतो भ्युनीयोपावर्तकम् । पति । यन्तिहोत्रादिचममाः । पम- साध्वर्यबोहोत्रकामपान नशेषान्तभूतोम्युलीयोपावर्तन्ते अध्वर्युबेत्रावरुणाचनमादीन् कणादाय पूर्ववत्यस्थितयाँ ज्याभिर्यजति । प्रशास्त्र वषट्कृते । विष्ठहा। इसिगुरोति अनुवषट्कत तृप्यन्तामित्यादिमन्त्रेण परणामपि। बामणा; छसिचमसे। परिधयेकदा । इति। पोचमसे। जहा। इति । नेष्टुचमसे पपीहा । इति महावाकमसे। प्रमा०हा। इति । प्राग्नीघ्रचमसे । ऋतमहा । इति । अयं तृतीयसवनीयमस्थितयाज्याचारः। ४२० प्रदक्षिणमावृत्य होतुरये उपवेशनादि इहोपहूत- चमसभक्षान्तम् । भजमन्त्र मादित्यवद्गणस्पेति तृतीयस्य स्वमस्य जगतीछन्दसान्द्रपीतस्येत्यूहः । नाराशंससादना- तरं जल्लादयः सर्वे प्राचीनाहीतं कृत्वा स्वस्चमल- समीपे त्रीस्त्री-पुडाशिकलान्प्रतिपन्ति । अश्वर्युप्रतिप्र- स्यांतारोहोराचनससमीपे। स्पस्पाने उपविश्यानुमन्त्रयन्ते। नत्र पितरो यथामागं सन्दध्वम् । इति । अध्वर्युरप्रस्थ एव । पदं सौमिकपुरोहाशाकडदानम् । ४२१ यजमानों मिः शेषं पत्नी रविष्यं पारनाति । अमाई विनात्यांगायचाह। देवाव सवित्रे अनुबहि प्रतिस्पातरम्तामपाय सावित्रमाययाग्रई गहीवी

·श्रौतपदा निर्वचनम् ।
पास्य मासीषदः । इति । प्रतिप्रस्थाता तथा गाति
धाम स्याम । उपासि देवाय रखा समिरे । इति । हुस्था
सशेषे वैश्वदेवं पूतभूतः परिप्लुमा गृहाति। मुशमि इति ।
'पदो गत्या होत्रा समीत्य व प्रतिगुणातिाप्रतिप्रस्पाता।
होरेकया दभिश्चेति श्रुत्वा द्विदेवत्यपात्राणि मार्ग
लोये प्रक्षाल्य निदधाति । अध्वर्युः प्रयाता यरित्यादिया-
बदाहा अवसाने ओषामो देवेति प्रणवे च मदामी देवेति ।
तद्रायो, अद्येत्यादियाबदाहावं अवसाने प्रणवेच भदामी
देवेति । शस्त्रान्ते ततीयसपने तक्यं वाचोन्द्रा येत्याह ।
समायश्चित्तान्त वैश्वदेवभदायाह उपशायन सोमस्य
इति । वषट्कृते ऽनुवषकृते च जुहोति। अयं वैश्वदेव.
प्रहमचारः।
४२२ चमसाननुप्रकम्पयन्ति । एतत्पात्र नाराशमा अन्धा-
यन्ति । पूर्ववत् भक्षः । स्नुचां पश्चाश्चमसमानानन्तरं
प्रतिप्रस्थाता तरुणी समन्त्रकं वा शालामुखीये निरुप्य
सौम्यं चरु प्रतमिदानीमभिधार्योदास्य सादयति यम्मे
अग्नइत्यादिमन्त्रेण यमानेनाभिमन्त्रिते' वतार
पृच्छति । पर्यक्ष्यसि सोभ्याम्३ । न पर्ययसी३ । इति ।
सा सौम्यमागत्य भुवाज्याचपोत्या आल्याए । घृतस्य
पण । इति । वषट्कृते जुहोति । पुन रुपस्तीर्य द्विश्वरो-
रखदायाभिधार्य र प्रत्याक्ति । पूर्ववदानाव्य । होम्यस्य
यज । प्रति । वषट्कृते प्राचीनावोत्याग्नेम्णं जुहोति । अयं
तयास्यासम्पुटिससौम्यवरुयोगः ।।
४२३ मेक्षणानुबाहरणान्ते पुनश्चतुहीतं गहीत्या
पताजा ति । पूर्वषाणुहोति । अपांगतुंबा हुत्या मिणु.
।
।

·. बीतपथनिर्वचनम् । हेति विष्गो वंनत्पा। सतश्चमध्ये गतं हत्या प्रभूपमाज्यं लौशिकवानोयोग त व्यतिरिक्ताः स्वशरीर- छायां. सस्मिनवेक्षन्ते । यन्मे मनमामि । ति । 'रुमुद्दातभ्यो दत्वा मायबाह। प्रतिस्थातरुपांशुपाने पात्नीवतमाग्ररणाद्ग्रहं महीषदः। इति । प्रतिप्रस्यामा तथा गहनाति । उपनिस्पतिमुतस्पत इन्दोन्द्रियागतः पत्मीवन्तं प्रहं गृह्णाना३६ पत्नीवाः३। बहिषी मन्तीय 'घुतेन श्रीगाति । कई पुरसनाकाम । ति । पर्ट पानीपतग्रहणम् । ४२४ बहिषी अशेधृत्य परिमृज्यानासादितमेबादा- याह अमीनेष्टुरूपस्यमासीद नेष्टः पत्नीमुदामयोगात्रा 8- स्याप्याप उपप्रव०मान इति। पूर्वदाग हविर्धानं प्रगद्य यजमानं ध्रुवमुपस्थापयति । भूयासम् । इति । चमर्य: सौष गोमेम होतृवममादींश्चमसान् अभ्युम्नीय सादयन्ति। होतृवमसे ल्पमुन्वन्ति । अध्वर्युः स्तोत्रोपाकरणादि करवा सतहोतारं व्यापटे । नेष्टा पत्नीमुद्दात्रा लक्षमित्या वाश्यति । विवस्यते ईडिताः । इति । यदोद्गाता मंत्रों करोति तदा पानी पस्नमपसार्योरुमलात्पन्नेमनीः सावयति । पदं पन्ने जनी जलनावणम् । ॐ आपोहिष्ठीयशंसनान्तमास्ते । मध्वः स्वादुटिक- लायमिति चतस्त्र उभयतोनोदं प्रतिपूर्णाति। तदीयाहावे मोदानों देशों सानोदैवेति । प्रतिकता तन्तु तम्वनिति श्रुत्वा ध्रुवं हस्ताभ्यां सुष्टु ग्रहमाति । द्यावामिति ।

·श्रीतपदार्थनिर्वचनम् । स्थानाचालयति इति । विश्वे. यन्तु इति । नाहरति दि- वि०पार्थिवान् । इति । होचमसे विनय सि । ध्रुवरसन इति । भश्वर्यः 'पूर्वबहोत चमसमादाया । उसो. मानां पति- पूर्ववन्जुहोति । चमसालपि: पर्ववच्च मसभ- क्षणम् । मन्त्री अग्निना वैश्वानरीण नदिरित्यूरः । माह- वनीयस्योत्तरतः पूर्वश्चमससादनम् । भाशिरोपवेषनिरसना- न्ते अध्ययुः जुहोति । जनस्य गोपा०शुभिः स्वाहा । इति । यम्ममात्मन इत्यादि समानम्। सर्वेषु यमसेषु त्रीस्त्रीन दूर्वाग्रन्थोनेकै दर्भपिज्जलं च प्रशास्त: प्रमुहोति प्रेय सतयुक्के सर्वे यथाप्रसुप्त निःमर्पन्ति । अथ तृतीयं भवन मित्यारभ्यैतदन्तं कर्म तृतीयसयममुध्यते । ४६ सङ्कल्पप्रभृति सर्व कर्म भनिष्टोम इत्युच्यते समालोयत्ययः शुभम्भपात् ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.