Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Shighrabodh Bhasha Tika Samet
Front matter
MARA
॥ श्रीः॥
शीघ्रबोधः ।
भापाटीकासमेतः
ज्योतिर्विकाशीनाथेन विरचितः
भगीरथात्मजहरिप्रसादानां
पुस्तकालयस्याधिपविना भगीरथजनुपा
वजवल्लभशर्मणा
12113
मुंबय्यां "मुंबईचेभर" मुद्रणालय करित्या
प्रकाशितः।
-~-
सन१९००
सरत् १९७६.
YA अथ शीघ्रबोधचिपयानुक्रमणिका । ७ .... ..." ... .... .... १ ... .... विषयाः प्रकरणम् १ मंगलाचरणम् विवाहाहनक्षत्राणि विवाहमासाः विवाहकाले वर्जित तिपिनामानि यामार्घयोगः पारवेरा तथा चक्रम् विवाहे वर्मितयोगाः भदाज्ञान तथा चक्र भदानिशसः भद्रामुग्वशुभाशुमफल मनाशुभाशुमज्ञान दम्मातिथि. पासांतादिपज्य .... पृष्ठं. विपया. मासांतादिफलं १ कुलिकयोगस्तथाचक १ वर्गप्रीतिः ২ ৰহমাহুলন্ত { সসনাল ३ | गणप्रीतिविचारः ३ / राशिमेलन वर्णराशिः वर्णावर्णविचारः नक्षत्रभागतयविचारः सशिवश्यप्रीतिः नक्षनयोनिश्चक्रच ६) योनिवर ६ राशिमेलन ७. त्रिबलविचारः ७. रविनलविचारः .." .... .... ... १ .... .... .... .... - .. .... .... .... ....
अनुक्रमणिका प्रकरणम् १. .... , J... .. .... ३ . ... २० विंशोपकाफलम् .... ४ .... -विपयाः पृष्ठ. विषयाः गुरुपलविचारः १७ विद्युदादियोगवि. कन्यायाविवाहेवर्षसंख्या १८ विद्युदादियोगफलं कन्यायाखिवलविनारः १८ एकार्गलाविचारः पद्रवलीपचार: ...... १८ कांतिसाम्यदोपविचा० चन्द्रबलचक्रम '१९ मर्मवेधादिदोषवि. त्रिवलशुभाशुभ १९ जन्ममासे तथाज्ये. रजस्वलादोषः रजस्वलाकन्यायालग्नम् फलदा ग्रहाः कन्यारजोदर्शने महादोषः नाडीविचारस्तथाचक्र २२ शुभाशुभमहाः पंचशलाकाविचारः शुभमध्यमलग्नानि पंचशलाकाचक्र २४ लत्तादिदोपापवादः दशदोषनामानि २५ उक्तनवमांशलग्नचकम् लत्तादोपविचार: पात्तदोपविचारः २७ अंधवाधिरकुन्नलग्नानि युतिदेोपविचारः - २८ गोधूलिकलग्नविचारः घेदिचारः २९ गोधूलिकदूषित जामित्रदोषविचारस ३१ गोधूलिकप्रमाणे मुत्युपत्रकविचार .... ३२ गोधूलिनाशकदो. ४३ २६ होलाएक ..... .... ....
अनुक्रमणिकापकरणम् २. पृष्ट. .... .... .... विषयाः पृष्ठं. विषयाः अन्नपुष्टेिकरमहाः ४९ नवान्नप्राशनयंत्र देनमानज्ञान ४९ चूडाकर्ममुहूर्तय रात्रिमानज्ञान ५० प्रतबंधमुहूर्तः केंद्रस्थगुरोर्माहात्म्यम् ५१ व्रतबंधमुहूर्तयंत्रं उन्मस्थबुधगुरुशुक्राणफिलम् ११ विद्यारंमः स्वीकारचक्रम् ५२ यज्ञोपवीतमुहर्तः अनेनवदोपावयाः कर्णवेधयुहूर्तः पडाकारचक्र कर्णवेधमुहूर्तयचं द्वितीयप्रकरणम् २. द्वरागमन तथाच..... वास्तुकर्ममुहूर्तयंत्र वापी सवनादि शर्माधान देवालययंत्र ५७ नामकरणं सूतिस्नान ... लनिष्कासनं ५९ / दिक्शलः श्रीनवनरधारणयंत्रं योगिनी निर्णयः योगिनीचक्र.... रुपनांबरधारणयंत्रम् यातातिययः.... नादियन च. ६१। राहुन .... पतदागमुहूर्तः .... .... .... .... ५८ गृहप्रवेशयन १९ हल .... ... ... ... (नः प्रसूतिस्नानं जलवाप्पन .... ....
६ अनुक्रमणिकाप्रकरणम् .. .... .... ८७ ... ... विषयाः पृष्ठ. विषयाः ऐठं. चंद्रमावासचक्क ७३ नक्षत्रपचारः चद्रविचारः ७१ नक्षत्रप्रचारयंत्रम् रविविचारः -७६ / वत्सयंत्र कुलिकयोगविचारः ७७ नक्षत्रतारासंख्यायंत्रं कालहोराप्रकारः ७७ रोगिणःदोषज्ञानम् साक्मुहूर्तचक्र ७८! लग्नाद्दोपज्ञानम् शुक्रविचारः ... ७९ नक्षत्रतिथिवारयोगशुभाशु- भयविक्रयविचारमुहूर्तः मयंत्र.... धनिष्ठापंचक,... ८० नक्षत्राणांचरादिसंज्ञा तैलाभ्यंगः ८० नराकारशनिचक्र वधूप्रवेशः ८० शनिराशिफलम १०२ रोगिस्नानं ८०मातपंचरविवारफलं १०२ आनंदादियोगचक्र ८२ पंचचंद्रवारफलं अमृतसिद्धियोगचक्रम् ८४ पंचभौमवार फलं यमघंटयोगयंत्र ८४ पंचबुधवारफलं १०३ मृत्युयोगः चक्र च .... ८५. पंचगुरुवारफलं क्रकचयोगच ८५ पंचभृगुवारफलम् अंधदिनक्षत्राणां चकम् ८६ पंचशनिवारफलम् . .... .... .... .... .... ....
अनुकमाणकाप्रकरणम् ३. .... .... ... १२६ ... .... ... 4... ort १२६ .... विषयाः पृष्ट विषयाः पृष्ठं. अमिानिन्मुहूर्तयत्र १०४ तिर्यमुखादिनक्षत्रंयंत्रंच १२२ शुक्रोदयफलम १०४ मैपज्यमुहूर्नयत्रं १२३ होलिकाधूमफलम् १०५ पशनिर्गमयत्र १२४ वर्षाशकुन १०६ पशुक्रयानक्रयः आपादपूर्णिमाफलम् .... १०७ तिथिगडातयंत्रम् ज्येष्ठशलप्रतिपत्फलं १०८ नक्षत्रगडांतयंत्र पोपसक्रांतिकलं १०९ लमगंडांतयंत्रम मानसंक्रांतिफलम् १०९ संवर्ताख्ययोगः संक्रातिफलचक्रम् ११० सिद्धियोगयंत्रं १२७ रोहिणीपतननिर्णयः १११ सप्तविंशतियोगाः रोहिणीम ११२ कृष्णपक्षशुक्लपक्षकरणानि १३. नराकारचक्र ११४ नक्षत्रदेवतास्तद्ययंच ग्रामवासफलंचक्रंच .... ११५ अथ तृतीयाकरणम् । मूलवृक्षफलंचक्र ११७ अंगस्पर्शनादिप्रश्नः ताराबलयनंच १२०/लमप्रमाणं १३५ पूर्णक्षीणनंद्रमानित १२० ग्रहाणां दानं सौरफर्ममुहूर्तःनच ,... १२१ द्वादशराशिगतगुरुकलं राज्याभिषेक १२१ संक्रांतिवृष्टिपरी .... .... .... ... ....
- अनुक्रमणिकाप्रकरणम् ४ पृष्ठ. .... .... ... .... ... .... .... .... .... .... .... . १७१ विषयाः विपयाः नक्षन्नवृष्टिफलम् .... १४० राशिस्वामिनः वायुफलं १४१ शुक्रोदयविचारः शुक्लपंचमीवृष्टिफलम १४२ स्त्रीपुनपुंसकनक्षत्राणि- गहाणांपरस्परक्षेत्राणि १४५ तत्फलं च ग्रहणामुदयफलं १४८ ग्रहविचारः मूलादिनक्षत्रगतगुरुनि० १४९ द्वारमुहूर्त: अथ चतुर्थप्रकरणम्. ४ ग्रहणफलं होडाचक्र .... १५५ देवोल्पातफरम् लवकराशयः २५६ केतूदयफलं.... द्वादशमाचार १५६ / दीपोत्सवफलं मपादनक्षत्रराशिकमः.... १५७ राशीनां संज्ञा: ग्रहाणांदृष्टिः १५८ बलिष्ठा राशयः दिनप्रमाणरात्रिप्र० १५८ वक्रातिचारफलं ग्रहमुखे आहुतिफ. १६. मंत्रस्वीकारः भगिनिवासज्ञानं १६० ग्रहाणाराशिमोग्यकाल: सवत्सरनामानि १६१ 1 चहीचक्रम् KU इति अनुक्रमणिका समाता ॥ a.. १७५ ... .... ... १७८ ... ... .ALLI TIDD ॥ श्रीः॥ अथ शीघ्रबोधप्रारम्भः । मकरणम् ? भासयंतंजगदासानत्वाभास्वंतमव्ययम् ।। क्रियतेकाशिनाथेनशीघ्रवोधायसंग्रहः ॥ १॥ टीका-मुझ काशिनाथ नामक आचार्य करके जिनकी आभासे यह जगवरूप संसार प्रकाशित है व जो अविनाशी है ऐसे सूर्यको प्रणाम करके जल्ली बोध होनेके लिये शीघ- बोध ग्रंथको संग्रह किया जाता है ॥ १ ॥ रोहिण्युत्तररेक्त्योर्मूलंस्वातिमृगोमघा ॥ अनुराधाचहस्तश्चविवाहेमंगलप्रदाः ॥२॥ टीका-रोहिणी, तीनों उत्तरा, रेवती, मूल, स्वाती, मृगशिर, मघा, अनुराधा और हस्त ये ग्यारह नक्षत्र विवाहमें मंगलके दाता हैं ॥२॥ इति विवाहनक्षत्राणि।
शीयो. माघेधनवतीकन्याफाल्गुनेसुभगाभवेत् ॥ वैशाखेचतथाज्येष्ठेपत्युरत्यंतवल्लभा ॥३॥ टीका-~माघमासमें विवाह करै तौ कन्या धनवती हो, फाल्गुनमें सौभाग्यवती हो, वैशाखमें तथा ज्येष्ठ विवाह हो तो अपने पतिको अत्यंत प्यारी हो ॥३॥ आषाढेकुलवृदिस्यादन्येमासाश्ववर्जिताः ॥ मार्गशर्षिमपीच्छंतिविवाहेकेपिकोविदाः॥४॥ टीका~जो आपादमासमें विवाह करे तो कुलकी वृद्धि हो और महीने विवाहमें वर्जित हैं; परंतु मार्गशीर्षकोभी कोई आचार्य विवाहमें शुभ कहते हैं ॥ ४ ॥ इति विवाहमासाः। अमावास्याचरिक्ताचवारवेलाचजन्मभम् ।। गंडातंरवाराश्ववर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥५॥ टीका-अमावास्या, रिक्तातिथि अर्थात् ४।९।१४, वार-
शीघ्रोध
बेला जन्म नक्षत्र, क्रूरचार ( रवि, मंगल, शनि ) और
गडांत
ये विवाहमें यत्नपूर्वक वर्ने ह ५ ॥
नेदाभद्राजयारिक्तापूर्णाश्चतिथयःक्रमात् ।।
वारत्रयंसमावर्त्यतिथयः प्रतिपन्मुखाः ॥६॥
टीका-नंदा, भद्रा, जया, रिक्ता ध पूर्णा ये पांच नाम
तिथिनके कहे हैं. तिनमें नदा श६।११, भद्रा रा७।१२,
जया ३।८४१३, रिक्तर ४।९।१४, पूर्णा ५.१०।१५।। पनि
पदासे गनिये ॥ ६॥ इति तिथिनामानि ॥
तुर्योसप्तमश्चंद्रेद्वितीयोभूमिनंदने ।
चंद्रपुत्रेपंचमश्चदेवाचार्यतथाऽष्टमः ॥७॥
टीका-~~अब वारवेला कहते है रविवारको चार ४ याममें
अर्पयाम, चदको ७, भौमको २, बुधको ५, गुरुवारको ८,
यामार्ध दोप है ॥ ७ ॥
दैत्यपूज्येतृतीयश्चशनौपष्ठश्चनिंदितः ॥
पहरार्धेशुभेकार्यवारवेलाचकथ्यते ॥८॥
शीघ्रबोध 1 ८ याम घटी पार टीका-और शुक्रवारको ३, शनिवारको ६, इसप्रका- रसे इन यामोंके अर्धयामों में वारवेलाचकम् चारवेला जानिये; ये शुभका- यमें निंदित हैं इक्कीस कोठेके : gumaga ain/a111/aliy चक्रमे समझ लेना ।।८।। (चं म बु गुशुश इति वारवेला ॥ भद्राकर्कटयोगंचतिथ्यंतंयमघंटकम् ॥ दग्धातिथिंचभांतंचकुलिकंचविवर्जयेत् ॥ ९॥ टीका-भद्रा, कर्कटयोग, तिथिक अंतकी घडी २, यम- घंटयोग, दग्धातिथि, नक्षत्र के अंतकी घडी ३ ॥ व कुलिक- मोग इतने दोष विवाहमें वर्जित है।॥ ९॥ दशम्यांचतृतीयायांकृष्णपक्षपरे दले ॥ -सप्तम्यांचचतुर्दश्यांविष्टिःपूर्वदलेस्मृता ॥१०॥ एकादश्यांचतुर्थ्यांचशुक्लपक्षेपरेदले ॥ अष्टम्यांपूर्णिमायांचविष्टिःपूर्वदलेस्मृता ।।११।। ,
शीघ्रबोध.
शुकाक्ष.
पक्ष,
टीका-अत्र
हष्णपक्षा
अथपूर्वदलभद्रातिथिपक्ष.
शुक्लपक्षकी कौनसी तिथियों में
कृष्णपक्ष, ३९. पराधे.
पूर्वदल अथवा परदनविषे कृष्णपक्ष, 1ोध
भद्रा होती है सो चविष
१५/पूर्वार्ध,
समझ लेना ॥ १०॥ ११ ॥
मेपमकरवृपकर्कटस्वर्गे,
कन्यामिथुनतुलाधनुनागे।
कुंभमीनअलिकेसरिमृत्यौ,
विचरतिभद्रात्रिभुवनमध्ये ॥ १२ ॥
टीका-पह भद्रा स्वर्गलोक, मृत्युलोक व पाताललोक इन
तीनों लोकोंविपे वास करती है. मेष, मकर, पव कर्क
इनके चंद्रमामें भद्रा स्वर्गलोकमें जानिये कन्या, मिथुन,
तुला व धनुके चंद्रमा पाताललोकमें और कुंभ, मान,
वृश्चिक तथा सिंहके चंद्रमा भद्राका बास मृत्युलोकमें
जानिये ॥ १२ ॥
स्वर्गभद्राशुभकार्यपाताले च धनागमम् ।।
मृत्युलोकेयदाविष्टिःसर्वकार्यविनाशिनी ॥१३॥
६ शीघ्रबोध. . टीका-जो स्वर्गलोकमें भद्रा हो तो शुभकार्यको कर. पातालमें हो तो द्रव्यलाभ हो और जो मृत्युलोकमें हो तो सर्वकाय विनाश करै ॥ १३ ॥ संमुखेमृत्युलोकस्थापातालेचह्यधोमुखी ।। उस्थास्वर्गगाभद्रासंमुखेमरणप्रदा ॥ १४ ॥ टीका-जो मृत्युलोको भद्रा हो तो सन्मुख कहिये. पाता. लमें अधोमुख और स्वर्गमें अर्ध्वमुख. इनमें जो सन्मुख भद्रा हो तो मृत्युकी दाता है ।। १४ दिवाभद्रायदारात्रौरात्रिभद्रायदादिने । तदाविष्टिकृतोदोपोनभवेत्सर्वसौख्यदा ११५।। टीका-जो कृष्णपक्षमें सप्तमी चौदशीकी और शुक्लपक्षमें अपृमी पौर्णिमाफी पूर्वदल भद्रा दिनसंज्ञा है सो रात्रिमें पर और शुरूपक्षमे ४११ कृष्णपक्षय ३३१० की परदल भद्रा रात्रिसंशक है सो दिनमें पर तो भद्रामा दोष नहीं है यह भद्रा मुखकी दाता है ॥ १५॥ इतिभद्रानिर्णयः ॥
शीघवोध.
मीनचापेद्वितीयाचचतुर्थीवृपकुंभयोः ।
मेषकर्कटयोः षष्ठीकन्यायुग्मेपुचाष्टमी ॥ १६ ॥
दशमीवृश्चिकैसिंहेद्वादशीमकरेतुले ।
एतास्तुतिथयोदग्धाः शुभेकर्मणिवर्जिताः १७
टीका--पीन व धनके मूर्यमें द्वितीया २ नृपभ व कुंभके
सूर्यमें चौथ ४, मेप व कर्क सूर्य, ६, काया व मिथुन के
सूर्यमे ८, वृश्चिक व सिंहके मूमें १०, और मकर व तुलाके
रविम १२, इन संक्रांतियों में इतनी तिथियां दग्धा जानिये...
ये शुभकार्य विपे वर्जित करी है।॥ १६ ॥ १७॥ इति
दुग्धास्तिथयः॥
मासांतदिनमेकंतुतिथ्यते घटिकादयम् ॥
घटिकानांत्रयंभांतेविवाहेपरिवर्जयेत् ॥ १८॥
टीका-मासांत यानी संक्राति के अंतका एक दिन, तिथिके
अंतकी दो घड़ी, नक्षत्रके अंतकी तीन पडी ये विवाहमें
वर्जित है ॥ १८॥
मासांतम्रियतेकन्यातिथ्यतेस्यादपुत्रिणी ।।
नक्षत्रांतेचवैधव्यविष्टौमृत्युयोर्भवेत् ॥ १९ ॥
शीघ्रबोध. टीका--मासके अंतमें भामरी परै तौ कन्याकी मृत्यु हो. तिथ्यंतमें अपुत्रिणी हो. नक्षत्रके अंतमें विधवा हो. भद्रामें कन्या पर दोनोंकी मृत्यु हो ॥ १९ ॥ सूर्ये च सप्तमीसोमेषष्ठीभौमेचपंचमी ।। बुधे चतुर्थीदेवेज्येतृतीयाभृगुनंदने ॥ २०॥ द्वितीयावर्जनीयाचप्रतिपञ्चशनैश्चरे ।। कुलिकाख्योहियोगोयंविवाहादौनशस्यते २१ टीका-अब कुलिक योग कहते हैं सो चक्रमें समझ लीजिये. चक्रमें लिखे हुए इन वारोंका इन तिथियोंमें कुलिकयोग अथ कुलिकयोगतिथिचक्र. होता है ॥२०॥२१॥ र.म.बु गु शु श बार. ४६५४३ तिथि, ॥ इति कुलिकयोगः।। अवर्गोगरुडोज्ञेयोविडाल स्यात्कवर्गकः ।। चवर्गःसिंहनामास्याट्टवर्गः कुक्कर स्मृतः॥२२॥ १ भामरी फेरोको कहते हैं..
शीवोध.
,
सर्याख्यास्यात्तवर्गोपिपवर्गोमूपकास्मृतः ।।
यवोंमृगनामास्यात्तथामेपाशवर्गकः ॥ २३ ॥
टीका-भवर्गादि अष्टोव्यापार जो विवाहादि विचारनेको
कहते हैं. जिसके नामका जो अक्षर पहिला हो वही वर्ग
कहिये. तिनमें अ, आ, ई, ए, आदि अवर्ग हैं, सो गरुडवर्ग:
क, ख, ग, घ, ङ, ये विलावर्ग, च, छ, ज, झ, भ, ये सिंह-
वर्ग. द, ठ, ड, द, ण, ये वानवर्ग. त, थ, द, ध, न, थे
सर्पवर्ग, प, फ, ब, भ, म, ये भूपकवर्ग, य, र, ल, य, ये
मृगवर्ग. श, प, स, इ, ये मेंढावर्ग कहते हैं ॥ २२ ॥ २३ ॥
स्ववर्गात्पंचमेशत्रुश्चतुर्थमित्रसंज्ञकः ।
उदासीनस्तृतीयेचवर्गभेदनिधोच्यते ॥ २४ ॥
टीका-अपने वर्गरो पाँचौ वर्ग री जानिये. चौथेमें
मित्र जानना और तीन वर्गमें उदासीनता ॥२१॥
इति अहमवर्गः ।।
अश्विनीमृगरेवत्योहस्तःपुप्यःपुनर्वसुः ॥
अनुराधाश्रुतिःस्वातीकथ्यतेदेवतागणाः ॥२५॥
..
A
शोधबाघ
टीका-अश्विनी, भंग, रेवती, हस्त, पुष्य, पुनर्वसु, अनु-
राया, श्रवण, स्वाती, ये देवत्तागण कहलाते हैं ॥२५॥
तिस्रःपूर्वाश्चोत्तराश्च तिखोऽप्याः च रोहिणी
भरणी च मनुष्याख्यो गणश्च कथितो बुधैः ॥२६॥
टीका-पूर्वा ३, उत्तरा ३, आर्द्रा, रोहिणी, भरणी, इनमें
जन्म हो तो मनुष्यगण जानिये ॥ २६ ॥
कृत्तिकाचमघाश्लेपाविशाखाशततारका ॥
चित्राज्येष्ठाधनिष्ठाचमूलंरक्षोगणःस्मृतः ॥२७॥
टीका-कृत्तिका, मघा, आश्लेपा, विशाखा, शतभिषा,
चित्रा, ज्येष्ठा, धनिष्ठा, और मूल, ये नक्षत्र राक्षसगण
कहलाते हैं ॥ २७ ॥
स्वगणेपरमानीतिमध्यमादेवमर्त्ययोः।
मर्यराक्षसयोर्मृत्युःकलहोदेवरक्षसोः ॥ २८ ॥
टीका--जो स्त्रीपुरुष एकही गण हो तो अधिक प्रीति
हो. देव मनुष्य हो तो मध्यम प्रीति हो. मनुष्य व राक्षस-
गण हॉ तो मृत्यु हो, और देव तया राक्षसगण हो तो
कलह हो ॥२८॥
शीयबोध. षष्ठेवीपुंसयोवेर मृत्युःस्यादष्टमेध्रुवम् ॥ द्विादशेचदारिद्रयनवमपंचमेकलिः ॥ २९ ॥ टीका-स्त्रीकी राशिसे पुरुपरी राशि ६ हो तो बैर जानिये और पुरुपसे स्त्रीकी आठवीं राशि आवै तौ मृत्यु हो. स्त्रीसे आठवें पुरुप हो तौ शुभ है और २।१२ हो तो दरिद्रता हो व ९५ हो तो कलह हो ॥ २९ ॥ इति । मीनालिकर्कटाविप्राःक्षत्रीमेपोहरिधनुः ॥ शुद्रायुग्मतुलाकुंभौवैश्याःकन्यावृपोमृगः ॥३०॥ टीका---पीन, वृश्चिक च फर्क ये राशि ब्राह्मणवर्ण है। मेष, सिंह व धन ये क्षत्रियवर्ण है, मिथुन, तुला व कुंभ ये पृट्वर्ण हैं और कन्या, पभ व मकर ये वैश्यवर्ण हैं ॥३०॥ नोत्तमामुदहेकन्यां बाह्मणी च विशेषतः ॥ नियते हीनवर्णश्च ब्रह्मणारक्षितोयदि ॥ ३१ ॥ विप्रवर्णेचयानारी शूद्रवर्णे च यः पतिः ॥ ध्रुवंभवतिधव्यं शक्रस्य दुहितायदि ॥ ३२ ॥ :
शीघ्रबोध. टीका-जो कन्या उत्तमवर्ण हो व पुरुष हीनपर्ण हो तो पुरुषकी निश्चय मृत्यु हो इससे उत्तमवर्णवाली कन्यासे विवाह वर्जित है. तिसमें ब्राह्मणी विशेष करके मना है. और जो ब्राह्मणवर्गवाली कन्यासे शूद्रवर्ण वरका विवाह हो तौ जो इन्द्रकी कन्या हो तौभी वह निश्चयकरके विधवा हो ॥३१॥ ३२॥ पोष्णादिकंषदकमुशंतिपूर्वमादिकंदादश- मध्यभागम् ॥ पौरंदराधनवकंभचक्रपरंचभा- गंगणकाविदग्धाः ॥ ३३ ॥ टीका-रेवती नक्षत्र आदि देके पर ६ नक्षत्रोंको पूर्व- भाग कहते हैं. आर्द्रा आदि देके द्वादश नक्षत्रोंको मध्यभाग कहते हैं और ज्येष्ठा आदि देके नव नक्षत्रोंको परभाग कहते हैं ।। ३३ ।। पूर्वभागेपतिःश्रेष्ठोमध्यभागेचकन्यका ।। परभागेचनक्षत्रेदयोःप्रीतिर्महीयसी ॥ ३४ ॥ टीका-पूर्वभागी पति हो और मध्यभागी स्त्री होती पति श्रेष्ठ कहिये. जो मन्यभागी स्त्री हो और परभागी पुरुष .
शीघ्रबोध. हो तो स्त्री श्रेष्ठ कहिये और स्त्री पुरुप दोनों परभागी हो तो आपसमें अधिक प्रीति हो ॥३४॥ सिंहं विना वशाः सर्वे द्विपदाना चतुष्पदाः ।। भक्ष्या जलचरास्तेषां भयस्थाने सरीसृपः॥३५॥ टीका-सिंहकै बिना दूसरे सब चतुप्पद (चौपाये) द्विपद ( मनुष्योंके ) के वशमें हैं और उन ( मनुष्यों ) के जलचर भक्ष्य हैं तया सर्प बिछुआदि भयदायक हैं ॥३५॥ मकरस्यपूर्वभागोमेपसिंहधनुर्वृपाः ॥ चतुष्पदाः कीटसंज्ञः कर्कः सर्पश्चवृश्चिकः ।। ३६ ।। तुलाचमिथुनंकन्यापूर्वाईधनुपश्चयत् ॥ द्विपदास्तुगाईतुकुंभमीनौजलाश्रितौ ॥ ३७ ।। टीका-मकरराशिका पहिला अर्धभाग यानी उत्तरापा- दाके तीन चरण व श्रवणके डेढ़ चरणपर्यंत और मेष, सिंह, आधि धन व वृषभ ये चतुप्पद ( चौपायों ) की संज्ञा जानिये और फर्फराशिकी फीट संज्ञा है, वृश्चिककी सर्प संज्ञा है और तुला, मिथुन, कन्या व धनका पहिला आधा १४ प्र शीप्रबोध भाग ये द्विपद जानिये तथा कुंभ व मीन जकचर ।। ३६ ॥ ३७॥ इति० + अथ नक्षत्रयोनिश्चक्रं च अश्विनीवारुणश्चाश्वो रेवतीभरणी गजः । पुष्यकृत्तिकयोश्छागो नागश्चरोहिणीमृगः ॥३०॥ आर्द्रामूलमपिश्वाचमूषकःफाल्गुनीमघा ॥ मार्जारोदितिराश्लेषागोजातिरुत्तरादयम् ॥ ३९॥ महिपःस्वातिहस्तौचमृगोज्येष्ठाऽनुराधिका । व्याघ्रश्चित्राविशाखाच श्रुत्यापाढीचमर्कटः॥४०॥ वसुभाद्रपदौसिंहोनकुलोऽभिजिद्विश्वयोः । योनयःकथिता भानावरमैत्रीविचार्यताम् ॥ ११ ॥ टीका-इन चारों श्लोकोंका अर्थ योनिचक्र में समझ लेना. चौदह योनिकोष्टकके सन्मुख सबके अपने योष्टक लिसे हैं ॥३८॥१९॥४०॥४१॥ इति योनिविचारनिर्णयः ॥
शीमबोध
अश्विारे
१
का भा
घोडाग [छा
रो मा फापु उफा वा ज्ये चिपा./घमि
मू मू म उल/उभानु विधिपू या
ना श्वा भूप वि मे हिव्या वंदर सिनकु
गा
-
.
अथ योनिवरम.
गोव्याघ्रं गजसिंहमश्वमहिपं श्वैणं चषभूरगं
वैरं वानरमेषके चसुमहत्तद्वादडालोदुरोः ॥
लोकानांव्यवहारतोनिगदितंज्ञात्वाप्रयत्नादि-
दं दंपत्योर्नृपभृत्ययोरपि सदा वज्यं शुभस्या-
र्थिभिः ॥ ४२ ॥
टीका-गाई व भेटियांका, हाधी व सिंदका, घोडा व
मैंसका, फुत्ता व हिरणका नकुळ च सर्पा, वानर व मेंद-
कका और विलाव व भूपकका वैर कहा है ऐसा वैरभाव
जानके यलपूर्वक स्त्रीपुरुष और स्वामीसेकस वैर शुभा-
र्थियों करके वर्नने योग्य हैं ॥ ४२ ॥ इति योनिरैरम् ।।
मरणंपितृमात्रोश्वसंग्राह्यंनवपंचकम् ॥
परस्थपंचमेकन्याकन्यायानवमेवरः ॥ ४३ ॥
शीप्रबोध, एतत्रिकोणकंग्राह्यपुत्रपौत्रसुखावहं ।। पडप्टकेभवेन्मृत्युर्यनंतस्यविचारयेत् ।। ४४ ॥ टीका--जो पुरुपकी राशिसे कन्याकी राशि ९ हो तो तिसकरके पिताकी मृत्यु हो और जो कन्याकी राशिसे पुरु- पकी राशि ५ हो तो तिनकी माताकी मृत्यु हो. वरकी राशिसे ५ पांचवीं राशि कन्याकी हो व कन्याकी राशिसे ९ नववीं वरकी राशि हो तो यह त्रिकोण शुभ है । यह पुत्र पौत्रके सुखका दाता है और जो ६ छठे, ८ आठवें होय तो मृत्यु होय. तिससे पडष्टकका यत्नसे विचार करना ॥४३॥ ४४ ॥ इति राशिमेलनम् ।। वरस्यभास्करवलंकन्यायाश्चगुरोर्बलम् ॥ दयोथंद्रवलंग्राह्यविवाहोनान्यथाभवेत् ॥ ४५ ॥ टीका-~-चरको सूर्यवल चाहिये, कन्याको बृहस्पतिका बल चाहिये और वरकन्याको चंद्रपल चाहिये ॥४५॥ अष्टमेवचतुर्थेचद्वादशेचदिवाकरे ॥ विवाहितोवरोमृत्युप्रामोत्यत्रनसंशयः ॥ ४६॥ A जीप्रबोध. टीका-जो वरको मूर्य ४१८१२ होनेपर विवाह करें तो मृत्यु होवे ॥४६॥ जन्मन्यथद्वितीयेवापंचमेसप्तमेऽपिवा ॥ नवमेवदिवानापूजयापाणिपीडनम् ॥४७॥ एकादशेतृतीयवाषष्ठेवादशमेऽपिवा ।। वरस्यशुभदोनित्यंविवाहेदिननायकः ॥४८॥ टीका-जो वरकी राशिसे सूर्य ११२१५७१९ हो तो इस परिहारचाक्यसे मूर्यकी पूजा दानजयादिक करके विवाह शुभ है और जो १०३शक्षा१० रवि होय तो विवाह शुभ कहिये ॥ ४७ ।। ४८ ।। इति रविवलम् ।। अष्टमेद्वादशेवापिचतुर्थेवावृहस्पतौ। पूजातत्रनकर्तव्याविवाहेप्राणनाशकः ॥४९॥ टीका-जो कन्याको वृहस्पति ४८१२ हो तो पूजा करने- परभी विवाह करनेसे प्राणका घात करै ।। ४९ ॥ पष्ठे जन्मनि देवेज्ये तृतीये दशमेपि वा ॥ भूरिपूजापूजितःस्यात्कन्यायाःशुभकारकः५०
शीघयोध.
* टीका-जो कन्याका बृहस्पति ६११. होये चौ
पूजा दानादिक देके विवाह करे तो शुभ हो ॥ ५ ॥
एकादशेदितीयेवापंचमेसप्तमेपिवा ॥
नवमेचसुराचार्येकन्याया-शुभकारकः ॥ ५१
टीका-जो कन्याका बृहस्पति '१११२१५७१। होवे
विशेषकरके शुभ है ।। ५१ ॥ इति गुरोर्बलम् ॥
अष्टाब्दिका भवेगौरी नववर्षा च रोहिणी ॥
दशवर्षाभवेत्कन्याअतऊर्ध्वरजखला ॥ ५२ ।।
टीका-अष्टवर्ष में कन्पाको गौरी संझा जानिये; नववर्ष में
रोहिणी, दशवर्षमें कन्यासंज्ञा जानिये और इसके उपरान्त
रजस्वला कहते है ॥ ५२ ।।
गौरी गुरोर्वले देया रोहिणी भास्करस्य च ॥
कन्या चंद्रवले देया सर्वदोपविवर्जिता ॥ ५३ ।।
टीका-गौरीको बृहस्पतिके वलमें देवे, रोहिणीको गूर्यके
पलये देव और कन्याको चंद्रबलमें देने ॥ ५३॥
शनिबोध मनमताप धनसतोष ४ परदागम ५ छानवृद्धि ६ारापत्ति आद्येचंद्रश्रियं कुर्यात्मनस्तोपं दितीयके । तृतीयेधनसंतोषचतुर्थेकलहागमम् ॥ ५४॥ पंचमेज्ञानवृद्धिं च षष्ठेसंपत्तिमुत्तमाम् ॥ लक्ष्मीप्राप्ति सप्तमेराजसन्मानं मरणं चाष्टमेतथा ॥ ५५ ॥ नवमेधर्मलाभंचदशमे मानसेप्सितं ॥ एकादशेसर्वलाभ द्वादशहानिमेवच ।। ५६ ।। दीका-इधर कन्या और परफा चंद्रबल कहा है. सो इस चक्रपरसे समझ की- जिये ॥ ५४॥ ५५॥ ५६ ।। ॥ अथान्यमते विशेषः। गुर्विदिनवलागौरीगुर्विदुवलरोहिणी ॥ रवींदुवलजाकन्यानोढालमवलास्मृता ।। ५७॥ टीका-गौरीको वृहस्पति, चंद्रमा व सूर्य इन तीनोंका घळ विचारिये, तो शुभ है. रोहिणीके गुरु और चंद्रपाका पल ८ मृत्युभय धनलाभ १० इच्छितला ११ सवराम १२ हानि , २० शीघ्रबोध, विचारिये. कन्याको रवि और चंद्रमाका चल चाहिये व प्रौढाको लग्नबलही बहुत है ॥ ५७ ॥ जीवोजीवप्रदाताच द्रव्यदाताच चंद्रमाः ॥ तेजोदाताभवेत्सूर्यो भूमिदातामहीसुतः॥५०॥ जीवहीनामृताकन्या सूर्यहीनोमृतोवरः ।। चंद्रेहीनेगतालक्ष्मीस्थानहानिःकुंजविना ५२ टीका-बृहस्पति जीवनके दाता हैं, चंद्रमा धनके दाता हैं, सूर्य सेनके दाता है और मंगल भूमिदाता है. बृहस्पति हीन हो तो कन्याकी मृत्यु हो, जो सूर्य हीन हो तो वरकी मृत्यु हो, चंद्रमा हीन हो तो लक्ष्मी क्षीण हो व मंगल हीन हो तो स्थानहानि करें ॥ ५८ ।। ५९ ॥ गौरीददन्नागलोके वैकुंठे रोहिणींददत् ।। कन्यांददन्मृत्युलोकेरोरवंतुरजस्वलाम् ॥ ६० ॥ टीका-गौरीदान कर तो पाताललोक सुखकी प्राप्ति होय: रोहिणीदान कर तो वैटास पायें; जो कन्यादान कर तो मृत्युलोको सुयशी प्राप्ति होय और जो रजस्वला- दान करें तो रौरवमें पड़े ॥ ६० ॥ . - शीधवोध. संपातकादशे वर्षे कन्या या न विवाहिता । मासेमासेपिताम्रातातस्याः पिवतिशोणितम् ॥६१॥ सीका-जो ग्यारहवें वर्षमें कन्याका विवाह न करै ती महीना महीना प्रति जो रजस्वला होय उसका रुधिर पिता - और ज्येष्ठ भ्राता पानी पान करता है ॥ ६१ ॥ दादशैकादशेवतस्याः शुर्निजायते ॥ पूजाभि शकुनैापितस्यालग्नंप्रदापयेत् ॥ ६२ ॥ टीका-जो ग्यारह बारह वर्षकी कन्या होय तो वृहस्पति- का वल देखें और लग्न विचारके पूजा दान करके विवाह करे ॥६॥ माताचैव पितांचव ज्येष्ठभ्राता तथैवच ।। जयश्चनरकं यांति दृष्ट्वाकन्यां रजस्खलाम् ॥३३॥ टीका---जो माता, पिता, ज्येष्ठ भ्राता, ये तीनों रजस्वला कन्याको देखें तो नरकके अधिकारी होते हैं । ६३ ॥
२२ शीघयोध. आदि. मध्य. भ. अत्य. कृ. आ. आ. 4. अथ नाडीविचारः। आदिमध्यांतकवापिअंतमध्यादिमानिच । अश्विन्यादिक्रमेणैव रेवत्यंतं आदिमध्यांतनाची चक्र सुसंलिखेत् ॥ ६४ ॥ ऊर्ध्व- अ. गा वेदरेखाः स्युस्तिर्यग्रेखा दशस्मृताः॥ साकारं लि- खेदानांनाडीचक्रवदेवुधः।। ज्ये. ॥ ६५ ॥ नाडीदोषस्तुवि-पु. प्राणां वर्णदोषश्च क्षत्रिये ॥ गणदोपश्चवैश्येषु योनिदोपस्तु पादजान् ॥ ६६ ॥ टीका-~यादि, मध्य, अंत्य, अंत्य, मध्य, आदि इस प्रकार अश्विनीसे रेवतीपर्यंत गनिये, चार रेखा खडी और दश रेखा तिर्थी इसी प्रकार संताईस कोठोंको पंडितजन नाडीचक कहते है. नाडीका दोष ब्राह्मणको, वर्णका दोष क्षत्रियको, गणका दोष वैश्यको और योनिका दोष शुदको विशेषकरके नानिये ॥ ६४ ॥६५॥६६ ॥ म. स्वा. वि. उ. ५. घ. श. प. २. .
शीघ्रबोध एकनाडीस्थनक्षत्रे दंपत्योर्मरणं ध्रुवम् ।। सेवायांचभवेद्धानिर्विवाहेचाशुभं भवेत् ।। ६७॥ टीका--जो वर कन्या दोनों एक नाडीके नक्षत्रों विषे जन्मे हो तो दोनोंकी मृत्यु हो अर्थात् विवाहमें अशुभ होवे और मालिक नौकरमें एक नाडी हो तो हानि होवे ।। ६७ ॥ आद्यानाडीवरंहंतिमध्यनाडीचकन्यकां ॥ अंत्यनाडीदयोर्मृत्युर्नाडीदोपंत्यजेयुधः ॥६॥ टीका--जी आदि नाडीका दोष हो तो वरको अरिए करै मध्यका दोष हो तो कन्याको अनिष्ट है और अंत्य नाडीका वेध लगे तो दोनोंकी मृत्यु होय ॥ ६८॥ एकनक्षनजातानां नाडीदोपो न विद्यते । अन्यक्षपतिवेधेपु विवाहोवर्जितः सदा ।। ६९ ॥ टोका-जो वर कन्याका एकही नक्षत्रों जन्म होय तो एक नाडीका टोप न मानिये, और दूसरे नक्षत्रोंमें जन्म होय ती विवाह सर्वथा वर्जित है ।। ६९ ॥
शीघ्रबोध. पंचोर्ध्वाः स्थापयेद्रेखाः पंचतिर्यमुखास्तथा ॥ द्वयोश्चकोणयोर्दैढेचक्रपंचशलाककम् । ईशानेकृत्तिकादेयाक्रमादन्यानिभानिच ॥ ग्रहास्तेषुप्रदातव्यायेचयत्रप्रतिष्ठिताः ॥ ७१ ॥ लमस्यनिकटेयाचगताभवतिपूर्णिमा । तनक्षत्रस्थितश्चंद्रोदातव्योगणकोत्तमैः ॥७२ ॥ टीका-पंच रेखा रु रो. म आ. पु. भा. अर्ब पांच तिरछी और दो २ रेखा को- नोंमें करै, तिसको पंचशलाका चक्र क. हते हैं ॥७॥ईशान दिशाआदि केके - त्तिका आदि नक्षत्र क्रमसे धरिये ।। ७१॥ जो लग्न के निकट पूनी हो तो तिस नक्षत्रपर पंडितोको बद्रमा धरना योग्य है ।। ७२॥ ना. पू. उ. रे. अ. भ. firy म. पू. ३. वि स्वा, दि. in 'E * *2 RKESTORana शीघ्रबोध - लत्तापातोयुतिर्वेधोजामित्रंबुधपंचकम् ॥ एकार्गलोपग्रहोचक्रांतिसाम्यनिगद्यते ॥७३॥ दग्धातिथिश्वविज्ञेया दशदोपा महावलाः ।। एतान्दोपान्परित्यज्यलग्नंसंशोधयेदुधः ॥७॥ टीका-अब दोष कहते है. रत्ता १, पात २, युति ३, वेध ४, जापित्र ५, बुधपंचक ६, एकार्गल ७, उपग्रह ८, क्रांतिसाम्य ९, और दग्धा तिथि १०, ये दश दीप महा- बलवान् है इनसे पचायके लग्न साधिये ॥७३॥७४॥ नक्षत्रंदादशंभालुस्तृतीयलत्तयाकुजः॥ पर जीवोष्टममंदोहति दक्षिणतः सदा ॥७॥ चामेन सप्तमश्चांदिनवमंसिंहिकासुतः ।। हंति भपंचमंशुक्रो दाविशं पूर्णचंद्रमाः १७६।। रीफा-जिस नक्षत्रका लम है। तिसी नक्षत्रसे दाहिने इस प्रकार सूर्य, भीम, गुरु व शनि ये चार ग्रह लात मारते हैं शीघ्रबोध. १२ नक्षत्रमें रवि, ३ भौम, ६ गुरु ८ शनि लात मारते हैं और वामभाग होके सातवें नक्षत्रको बुध लात मारता है नवमें ९ राहु, पांचवेमें ५ शुक्र और वाईसमें २२ नक्षत्रको चंद्रमा लात मारते हैं ॥ ७५ ॥ ७६॥ खेलत्ताहरेबित्तंकुजस्यकुरुतेमृति ॥ बृहस्पतेबंधुनाशंशनेःकुर्यात्कुलक्षयम् ॥७७॥ बुधस्यकुरुतेत्रासलत्ताराहोर्विनाशयेत् ॥ शुक्रस्यदुःखदानित्यंत्रासदातुकलानिधेः ॥१८॥ टीका-सूर्यकी लात लगे तो संपत्ति हरे; भीमकी लात लगे तो मृत्यु काबृहस्पतिकी लगे तो बंधुका नाश कर सनिकी लात लगे तो कुलका क्षय कर; बुधको लात त्रास करे; राहुकी लातसे नाश हो; शुक्रकी लात लगे तो दुःख- दायक है, और पंद्रकी लात पास करे ।। ७७ ॥ ७८॥ सूर्ययुक्ताच नक्षत्रादेष पातो विधीयते ।। मघाश्लेषाचचित्राचसानुराधाचरेवती ।। ७९
शीप्रबोध
श्रवणोपिचषट्कोऽयं पातदोपो निगद्यते ।।
अश्विनीमवधिकृत्वागणयलमभावधि ।। ८० ।।
टीका-जिस नक्षत्र में सूर्य हो उसी नक्षत्रमें फिर आन
परै तो पातदोष कहिये. मघा, आश्लेषा, चित्रा, अनुराधा,
रेवती, श्रवण ये छह नक्षत्र पातके हैं इन नक्षत्रोंके सूर्यके
सयोगसे छह भौतिक पात कहते हैं प्रथम सूर्यके नक्षत्रसे
सताईस रेखा बँचिये. नक्षत्रपात कहते हैं पोडे करिये. फिर
अश्विनी आदि देके फेरेके नक्षत्रको गनिये. जो पोडे नक्षत्रमें
गिनती पूरी होय तो पातदोष लगे ॥ ७९ ॥ ८० ॥ इति
पावचक्रम्
पाचकापवमानश्च विकारःकलहोपरः॥
मृत्युःक्षयश्चविज्ञेयंपातपटकस्य लक्षणम् ॥८॥
टीका-~-अब छह भांतिके पातीके नाम व लक्षण कहते
है. पावक १, पवमान २, विकार ३, कलह, ४ मृत्यु ५, व
क्षय ६, ये छहौ पात नामानुसार फल करते हैं ॥८१॥
पातेन पतितो ब्रह्मा पातेन पतितो हरिः ॥
पातेनपतितःशंभुस्तस्मात्पातविवर्जयेत् ॥२॥
२८ शीघ्रबोध प्र टीका-पातसे ब्रह्मा पतित भये, विष्णु पतित भये शिव पतित भये, इससे विवाहमें पातदोष विशेषकरके चित्रांगतोपातविचित्रदेशेमैत्रोमघामालपके निषिद्धः ॥ पौष्ण श्रुतीचोत्तरदेशजातः त्रवर्ण्यश्च भुजंगपातः ॥ ८३ ॥ टीका-चित्रानक्षत्रका पात विचित्रदेशमें वर्जित है. अनु. राधाका व मघाका पात मालवदेशमें निषिद्ध है. रेवती श्रवण इनका पात उत्तरमें निषिद्ध है और आश्लेपामा पाव सर्वदेशमें वर्णित है ।। ८३ ॥ इतिपातः ।। यत्रक्षे तु भवेचंद्रो ग्रहस्तत्रयदा भवेत् ।। युतिदोपस्तदाज्ञेयोविनाशुक्रशुभाशुभम् ।। ८४ । टीका-जिम नक्षत्रमें चंद्रमा हो उसी नक्षत्रमें और प्रह होय तो युविदोष कहते; परंतु शुविना शुक्रसंयुक्त शुभ, अन्यतम अशुभ है ।। ८४ ॥
१ शीयवोध रविणासंयुतो हानि भौमेननिधनं शगी। करोतिमूलनाशंचराहुकेतुशनैश्चरैः ॥ ८५॥ टीका--जो चंद्रमा सूर्यके साथ हो तौ दान करै, भौमके साप हो तो मृत्यु करै, और राहु, केतु, शनैश्वरके साथ हो तो मूलनाश करै ।। ८५॥ वर्गोत्तमगतश्चंद्रः खोचं वा मित्रराशिगः ।। युतिदोपश्चनभवेदंपत्योःश्रेयसीसदा ॥ ८६ ॥ टीका-~-जो चंद्रमा पविपे श्रेष्ठवाँ हो अथवा उच्चका हो वा मित्रराशिका हो तो युतिदोपका नाश कर वधूवर दोनों सुखी रह ।। ८६ ।। इति युतिदोपः ।। एकरेखास्थितिर्वेधो दिननाथादिभिग्रहैः ।। विवाहेत्तत्रमासंतुनजीवतिकदाचन ॥ ८७ ॥ दोका~-जिस नक्षतका लग्न होय उसी नक्षतरेखापर सामने सूर्यआदि कोई ग्रह होय तो उसका वेध कहिये. उस पर विवाह होवे तो एक महीनाके अंतमें मृत्यु करे ॥ ८७।-
शीप्रबोध
अश्विनीपूर्वफाल्गुन्याभरणीचानुराधया।।
अभिजिचापिरोहिण्याकृत्तिकाचविशाखया
भृगुश्चोत्तरषाढेनपूर्वाषाढातथाऽऽया ॥
पुनर्वसुश्चमूलेनतथापुष्यश्चज्येष्ठया ।। ८९ ॥
धनिष्ठयातथाऽऽश्लेषामघापिश्रवणेनच॥
रेवत्युत्तरफाल्गुन्यायस्तेनोत्तरभाद्रपात् ।। ९०
स्वात्याशतभिषाविद्याचित्रयापूर्वभाद्रपात् ।।
विद्धान्येतानिवाणिविवाहेभानिकोविदः।।९१
टोका-अश्विनी और पूर्वाफाल्गुनीकी एक रेखा है.
भरणी व अनुराधाकी एक रेखा है ऐसे जो दोनों और एक
रेखा होय तो वेध कहिये ऐसे अठाईस नक्षत्रोंको जानिरी
ये वेध पंचशलाका चकमें देख लेना ८८-९१
रविवेधेचवैधव्यकुजवेधेकुलक्षयम् ।।
बुधवेधेभवेदध्याप्रवज्यागुरुवेषतः ॥ ९२ ।।
+
शीयो . अपुत्राशुक्रवेधेचसौरेचंद्रेचदुःखिता। परपूरुषरताराहो केतोःस्वच्छंदचारिणी ॥९३।। टीका--जो सूर्यका वेध लगे तो कन्या विधवा होती है। मंगलका वेध लगे तो कुलका क्षय होवेगा। बुधका वेध लगे तो वंध्यर देविगी गुरुका वेध लगे तो संन्यासी, शुक्रका वेध लगे तो पुत्रहीन, शनिचंद्रमाना वेध लगे तो दुःखी, रालुका वेध लगे तो परपुरुषगामिनी और केतुका वेध हो तो स्वछं. दचारिणी होती है ॥ ९२॥९३॥ शनिराहुकुजादित्यायदाजन्मर्शसंस्थिताः ।। विवाहिताचयाकन्यासाकन्याविधवाभवेत् ।। टीका-शनि, राहु, भौम व मूर्य इनमे से कोई ग्रह विवा इसमय जन्मनक्षत्रपर होय तो क्या विधवा हो जायगी ||९४ा चतुर्दशंचनक्षत्रं जामित्रं लग्नभात्स्मृतं ॥ शुभयुक्तंतदिच्छतिपापयुक्तंचवर्जयेत् ॥ ९५ ॥ टीमा--जो उसपे नसरपर चौदहवें नक्षत्रपर पापग्रह को , शीमबोध प. तो जामित्रदोष कहिये और जो सौम्यग्रह होय तौ युग है ॥ ९५॥ चंद्रश्चाद्रि गुर्जीवोजामित्रेशुभकारकाः॥ स्वर्भानुर्भानुमंदाराजामिनशुभप्रदाः ॥ ९६ ।। दीका-~जो चंद्रमा, बुध, वृहस्पति और शुक्र ये पर जन्मके नक्षत्रसे जामित्रप होय तो शुभ कहिये और जो राहु, शनि, सूर्य तथा भौम ये जामित्रप होय तो अनुभ चंद्राढालमतोवापिग्रहवाश्वसप्तमे ।। तत्रस्थिताग्रहानूनंव्याधिवैधव्यकारकाः ॥९७॥ टीका-~~वद्रमासे वा लमके राशिसे सातवें कोई ग्रह हो तो वे व्याधि और वैधव्य करें ।। ९७ ॥ इति जापित्रदोष ..॥ धातिथिर्मासदशाष्टचेदाः संक्रांतितोयातदि. नेश्रयोज्याः ॥ ग्रहर्विभक्तायदिपंचशेपोरो गस्तथाऽमिपचारमृत्युः ।। ९८ ॥
शीघ्रबोध. - टीका-अब पंचक कहते है. तिथि कहिये ११, मास कहिये १२, दश १०, अष्ट ८, वेद ४, संक्रांतिके जो दिन गये होय तिनको युक्त करके नव ९ का भाग दीजै जो पांच सेष बचें तो पंचक जानिये, ऐसेही पांचों अंक विचारिक रोग- पंचक १५ में, अमिपंचक बारह १२ में, राजपंचक दश १० में, चौर पंचक ८ में और मृत्युपंचक ४ में ।। ९८ ॥ यद्यर्कवारे किलरोगपंचकं सोमेचराज्यंक्षितिजे चवह्निः ॥ सौरौच मृत्युधिपणेच · चौरो विवाहकाले परिवर्जनीयाः ॥ ९९ ।। टीका-रविवारको जो रोगपंचक लगै, सोमको राजपंचक लंग, मंगलको अप्रिपंचक, शनैश्वरको मृत्युपंचक, और भृगु- वारको चौरपंचक ये विवाहमें वर्जित है ॥ ९९ ॥ - रोगचौरंत्यजेद्रानोदिवाराज्यामिपंचकम् । उभयोःसंध्ययोर्मृत्युरन्यकालेननिंदिताः ।।१०।।
२४ ... शीबवाध टीका-रोग और चोरपंचक रात्रिको अशुभ है. और राज्य व अग्निपंचक दिनमें 'वर्जित हैं. दोनोंके संधिन मृत्युपंचक निंदित है और समयमें वर्जित नहीं है ॥ १०॥ इति पंचकदोपः॥ सूर्यभात्पंचमे विद्यानक्षत्रे शूलमष्टमे ॥ चतुर्दशे शनैः पातःकेतुरष्टादशे तथा ॥१॥ ऊनविंशे भवेदुल्का निर्धातश्चदिविंशके ।। त्रयोविंशतिकेप:पंचविंशे तु वज्रकः ॥२॥ टीका-सूर्यके नक्षत्रसे पांचवें कोई ग्रह होय तो विद्यु- दोष लगे. ८ वें शूकदोष लगे, चौदह १४ पर शनिपात- दोष लगे; अठारह १८ पर केतुदोष लगै १९ पर उल्का २२ पर निर्धात, २३ पर कंप, और २५ पर बदोष लगे ॥ १०१ ॥ १०२ ।। इति विद्युदादियोगाः ।। पुत्रनाशकरीविद्युत् पत्युःशूलो विनाशकः ।। गने पातोवंशघातीकेतुर्देवरनाशकः ।। ३ ।।
प्र. शीघ्रशोध. “३५ , द्रव्यनाशकरीचोकनिर्धातोबंधुनाशकः ॥ कंपकंपयतेनित्यंवब्रेस्त्रीव्यभिचारिणी ॥४॥ टीका---विद्युद्दोप लगै तौ पुत्रका नाश करै, शूल दोप पतिका नाश करे, शनिका पात वंशयात करै, केतुदोष देवरका नाश करै, उल्कादोष द्रव्यका नाश कर, निर्यात भ्राताका नाश करै, कंप नित्यही कंपाचे, बज्रदोप लगे तो स्त्री व्यभिचारिणी होय ॥ ३॥४॥' इति विद्युदादिदो- पफलानि ।। योगांकेवियमेचैकोदेयोष्टाविंशतिःसमे ॥ अर्द्धकृत्याश्विनीपूर्वामभमूर्मिदीयते ॥५॥ टीका-जो योगके अंक विपम होय तो एक जोरिये और सम अंक होय ती अाईस जोरिये सो आधा करि अश्विनीसे पूर्व जो अंक होय सो, मायेपर लिखिये ॥५॥ विष्कमेवाश्विनीदेयापीतीस्वातिनिगद्यते ।। सौभाग्यचविशाखा स्यादायुष्मान् भरणी
शीघ्रबोध
-आ
अ
-म,
पू
भ
स्वा
वि
उनु
च
पू
युतः ॥ ६॥ शोभनेकृत्तिका
देयाअनुराधाचगंडके || रोहि
णीचसुकर्माख्यधृतौ ज्येष्ठा
प्रकीर्तिता ॥७॥ गैडेमूलं
गःशूलेवृद्धौचा निगद्यते ॥
पूर्वाषाढा ध्रुवे प्रोक्ताप्याचा
तेचपुनर्वसुः ॥८॥ हर्पणेचो
तराषाढा वज्रपुष्यः प्रकी
र्तितः ॥ अभिजिचतथासिद्धावाश्लेषाव्यति
पातके ॥ ९॥ वरीयसि श्रुतिदेयापरिधेचम
घातथा ॥ शिवेधनिष्ठादातव्यासिद्धीपूर्वाच
फाल्गुनी ॥ ११० ॥ साध्येशतभिपादेयाशुभे
चोत्तरफाल्गुनी ॥ पूर्वाभाद्रपदाशुक्लेहस्तेब्रह्मा
i. ॥ ११ ॥ उत्तराभाद्रपञ्चंद्रचित्रादे
त ॥ सूर्याचंद्रमसोोंगेभवेदेकार्गलं
..
शीप्रबोध
तदा ।। १२ ।। त्रयोदेशतिरोरेखाएकोर्धामुन्य
भिस्मृता ॥ योगांकेमाप्तनक्षत्रज्ञेयमेकागलं
बुधैः ॥ १३ ॥
टीका---एकालचक्रकी त्रयोदश रेखा तिरछी खेच
एकरेखा खडी खेच; योगके अंक और जो नक्षत्र कहे हैं वे
सूर्यचंद्रका योग एक रेखासे होवे एकागलदोष कहिये
विष्फभयोगको और अश्विनीको कहा है ऐसेही क्रमसे चक्रों
समझ लीजिये ॥ ११३ ॥ इत्येकार्गलनि० ॥
अर्वास्तिसस्तिरस्तिस्रोमध्येमीनं लिखदुधः॥
सूर्याचंद्रमसोदृष्टोक्रांतिसाम्यंनिगद्यते ।। १४ !!
मीनःकन्यकयायुक्तोमेपः सिंहेनसंगतः ॥
मकरणपेक्रांतिश्चापोपि मिथुनेनच ।।१५।।
कणवृश्चिकोविद्योवेधश्चतुलकुंभयोः ।
क्रांतिसाम्येकृतोदाहोनजीवतिकदाचन ॥१६॥
। शीघ्रबोध. टीका तीन रेखा अर्ध्व और तीन तिरछी बैंच कर ऊर्ध्व मध्यकी रेखापर मीन, कन्या और तीरछी मध्यमपर मिथुन, धन, लिखके क्रमसे सब लमको धरिक चक्र बनाइये उसमें एक रेखापर चंद्र सूर्य परै तौ क्रांतिसाम्य दोप कहिये. मीनसे कन्याको वेध जानिये. मेष सिंहको मकर वृषभको मिथुन धनको कर्क वृश्चिकको तुला कुंभको इन राशि- नको परस्पर विद्ध समझकर त्यागकर दीजिये. यह विवाहादिक अनेक कार्यको वये है ॥ १४ ॥ १५॥ १६ ॥ १११२१ OM AJ K क्रांतिसाम्येचकन्यायायदिपाणिग्रहोभवेत् ॥ कन्यांवैधव्यतांयातिईशस्यदुहितायदि ॥१७॥ टीका--जो क्रांतिसाम्य विवाह होने तो कन्या विधवा होय, ईश यानी महादेव तिनकी पुत्री होय नामी इस दोपपर विवाह होने से विधवा होजापगी.॥१७॥ इति क्रांनिशाम्यम् ।।
म.१ शीघ्रबोध. मर्मवेधः कंटकश्च शल्यं छिद्रं चतुर्थकम् ।। एतदेधचतुष्कं तु परित्याज्यं प्रयत्नतः ॥१८॥ टीका-अब चार दोप कहते है. मर्मवेध १, कंटफ २, शल्य ३, व छिद्र ४ इन दोपोंको यतन कर बचाइये, यह गणकजनोंकी आज्ञा है ॥ १८॥ लग्नपापे मर्मवेधः कंटको नवपंचके । चतुर्थे दशमे शल्यं छिद्रं भवति सप्तमे ॥१९॥ टीका-लग्नमें पापग्रह हो तो मर्मवेध, चौथे और दशम स्थानमें पापग्रह हो तो शल्यदोप, सप्तमस्थानमें पापग्रह हो तो छिद्रदोप, और नवम व पंचमस्थानमें पापग्रह हो तो फटकदोप होता है।॥१९॥ मरणं मर्मवेधे स्याकंटके च कुलक्षयः॥ शल्येचनृपतेभीतिःपुत्रनाशश्चछिद्रके ।। १२०॥ टीका--जो मर्मवेघमें विवाद होवे तो मृत्यु, फंटकम होने तो फुटुंबका क्षय, शल्पदोपमें होने ती राजाका भय और छिद्रमें हो तो पुत्रका नाश जानिये ॥ १२० ॥ इति वध. चतुष्टपदोपः॥
शीघ्रबोध. जन्ममासेजन्मभेच नचजन्मदिनेपिच । ज्येष्ठे नज्येष्ठगर्भस्य विवाहंकारयेत्वचित्॥२१॥ टीका-जन्मका मास, जन्मका नक्षत्र, जन्मका दिन और प्रथमगर्भको ज्येष्ठ मास ये विवाह विषे वर्जित करे हैं, परंतु जो गर्भकेविष कहे सोही ज्येष्ठत्व अनेक मतांतरसे प्राधान्य है॥ २१ ॥ नकन्यावरयोज्येष्ठे ज्येष्ठयोः पाणिपीडनम् । दयोरेकतरेज्येष्ठेनज्येष्ठो दोषमावहेत् ।। २२ ।। टीका-जो वर तथा कन्या दोनों मयमगर्भके हों तो ज्येष्ठ- मासमें विवाह नहीं करना और कन्या वा पर इन्होंमें एक स्पेष्ठ हो तो ज्येष्ठ विवाह कीजै. दोष नहीं है. कारण तीन ज्येष्ठ नहीं चाहिये ।। २३ ॥ सिंहेगुरौगतेकार्यो नविवाह कदाचन ॥ मेपस्थितेदिवानाथेसिंहेज्येचशुभप्रदः ॥ २३ ॥ टीका-बृहस्पति सिंहस्य होचे तब विवाह नहीं करना. फेवल मेपके सूर्यमें फरिये तो सिंहका गुरुभी शुभ फलदायक शीघ्रबोभ. ४१ रचौसात्रियोभागा-पंचचंद्रगुरौत्रयः॥ देदेशुक्रंदुपुत्रस्यादिश्वाभागप्रदायकाः ॥२४॥ प्रत्येकंसाधभागाश्चमंदमंगलराहुपु ॥ प्रहावलयुताविश्वात्प्रयच्छंतिनदुर्वलाः ॥२५॥ टीका-सूर्यके ३॥ भाग, चंद्रमा ५ भाग, गुरुके ३ भाग, और शुक्र व बुधके १२ भाग इन भागोंके विश्वा शुभ हैं ॥ २४ ॥ शनि, मंगल, राहु और केतु इन ग्रहोको डेढ डेढ भाग १॥ देव विश्वा भागपूर्वक जवलों पलिष्ठ ,सपलों ये शुभ हैं. जब वे क्षीण होयेंगे तय निर्वल हैं ॥ २५ ॥ इसिविंशोपफफलम् ।। केंद्रेसप्तमहीनेचदित्रिकोणेशुभाःशुभाः॥ धनेशुभप्रदश्चंद्रःपापा पष्ठेचशोभनाः ॥ २६ ॥ तृतीयेकादशेसर्वेसोम्या पापाःशुभप्रदाः ॥ तेसर्वेसप्तमस्थानेमृत्युदावरकन्ययोः ॥ २७ ॥ टीका--द्रस्थान पानी लग्न, चतुर्थ, साप, बदाम, जो इन स्थानविषे शुभ ग्रह हो तो श्रेष्ठ है. अफेले सातवें शीघ्रबोध. स्थानमें शुभग्रह अशुभ हैं. शुक्र, बुध, बृहस्पति और शुक्- दशमीसे कृष्णपक्षकी ५ पर्यंतका चंद्रमा श्रेष्ठ बली होता है. और सूर्य, राहु, शुक्ल २ से दशमी १० पर्यंतका चंद्रमा ये चार ग्रह जानिये. भौम, शनि, केतु कृष्णपंचमीसे ३० तक चंद्रमा ये पापग्रह हैं. लग्नसे २ स्थानको चंद्रमा शुभ है. पाय- ग्रह ६ स्थानमें शुभ हैं ॥ २६ ॥३।११ स्थानोंमें सर्व ग्रह शुभ हैं और वे सौम्य और क्रूर ( पापग्रह) ७ स्थानमें होय तो वर कन्याको मृत्यु देनेवाले हैं ।। २७॥इति फलदा ग्रहाः॥ शनिःसूर्यश्चलमेऽस्ते चंद्रोलमेऽष्टमेरिपौ।। कुजेलमेऽष्टमेचास्तेशुक्रोद्यूनेऽष्टमेरिपौ ॥२८॥ गुरुत्यौसैहिकेयो लमेतुर्येचसप्तमे ।। बुधेऽष्टमेचजामित्रेविवाहः प्राणनाशकः॥२९॥ क्रूरयोरंतरंलगचंद्रेचपरिवर्जयेत् ।। वरंहतिध्रुवलमंशीतरश्मिश्चकन्यकाम् ॥ ३०॥ शैका--शनि व सूर्य जो लममें " हों, चंद्रमा
म.१
शीघवोध.
४३
१।६१८, भीम ११८१७१ शुक ७१८१६, वृहस्पति
८ राहु ११७४, और बुध ८७ ये ग्रह इतने स्थानों में
विवाहविपे प्राणों के नाश करनेवाले हैं. और पापग्रहोंके मध्य
चंद्रमा अथवा लग्न होवे तो दोनों वर्जनीय है, क्योंकि पापग्र-
हयुक्त लग्न परको और चंद्रमा कन्याको शीघ्रही मारता है ।।
२८ ॥ २९ ॥ १३० ॥ इति शुभाशुभग्नहनिर्णयप्रकरणम् ।।
तुलाचमिथुनंकन्यापूर्वार्धोधनपोवृपः ॥
एतेलमाःशुभानित्यामध्यमाश्चापरेस्मृताः ।३१।
टीका-तुला, मिथुन, कन्या, प तथा धनुका पूर्वार्ध
इतने लम शुभ है. शेष लग्न मध्यम हैं ॥३१॥
लतामालवकेदेशेपातश्चकुरुजांगले ॥
एकार्गलंचकाश्मीरे वेधं सर्वत्रवर्जयेत् ।। ३२॥
टीकर-लचादोष मालवदेशमें वर्जनीय है। पातदोष
कुरुनांगल देशमें निपिद्ध है; एकार्गलदोष काश्मीर देशों
मना है और चैधदोष सर्व देशमें वर्जित है ॥ ३२ ॥
शीघ्रबोध. मेपेनवांशामेषाद्यावृषेचमकरादिकाः ॥ मिथुनेचतुलाद्याःस्युःकर्कटेकर्कटादिकाः॥३३॥ मेषाद्यौचधनुःसिंहौगोकन्यामकरादिको । तुलाद्यौयुग्मकुंभौचकर्कायोमीनवृश्चिकौ॥३४॥ गोतुलायुग्मकन्यानांनवांशा शुभदाःस्मृताः॥ धनुषःप्रथमोभागोविवाहेऽन्येचमध्यमाः॥३५॥ . टीका-मेष आदि बारह राशियोंके नवांशक कहते हैं. कनके नवम भागको नवशिक कहते हैं. लग्न १ नक्षत्र २ नाशक भोग्य करते हैं सो मेष, सिंह, धन इन तीनोंके पहिले नदाश मेषसे नवपर्यंत गनिये. वृष, कन्या, मकर, इन तीनके नवांश मकर आदि लेके कन्पापर्यंत मानिये. मिथुन, तुला, कुंभ इन तीनोंके नाश तुला आदि देके मिथुन पर्यंत और कर्क, रश्चिक, मीन इन तीनके नवांश कर्क आदि मीन पर्यत गनिये. सौ चक्रमें सपा लीज. वृष, तुला, मिथुन, पन्या इनके नवाश शुभ है. और धनका पहिला शुभ, शेप शीघ्रबोध. अशुभ मिश्रित है, और नवांश जो हैं सो विवाहमें मध्यम हैं ॥३३॥ ३४ ॥ ३५ ॥ , अथ मेपादिराशीनां नवांशचचकम् । HिEIGale alexaRTor Irfall किमी . मि.मी.ध.मि.मी., क.मि.मी.घ.क. क.मे.म.क मे म.तु क. मे म यू. सिं.. धृ.सि.. कु .. क. मि.मी.घ. क. मि.मी.ध. 61मि.मी.घ. तुक. मे. म.व.क.मे. का म म. .सि.यू.कु... सिंघ कु .. क. मि.मी.घ. क. मि.मी.ध.क. मि.मी ३ ८ १०११११२ ६ अंशस्यपतिरंशेचतन्मित्रवाशुभोपिवा ।। पश्यतेवाशुभोज्ञेयःसर्वेदीपाश्चनिष्फलाः ॥३६॥ टीका नवांश का स्वामी जो है सो अथवा स्वामीका मित्र और शुभग्रह नवांशमें होय अथवा इनकी दृष्टि लग्नपर हो तो सर्व दोपनको निष्फल करें ।। ३६ ॥
४६
शीघ्रबोध,
शुक्लाष्टमीसमारभ्यफाल्गुनस्यदिनाष्टकम् ॥
पूर्णिमामवधिकृत्वात्याज्यंहोलाष्टकंबुधैः॥३७॥
शुतुद्रयांचविपाशायामैरावत्यांत्रिपुष्करे ॥
होलाष्टकविवाहादौत्याज्यमन्यत्रं शोभनम् ३८
टीका-फाल्गुनके शुक्लपक्षकी अष्टमासे पूर्णिमा तक आठ
दिन होलाष्टक वर्जनीय कहते है ।। ३७ । सो शुतुद्री नदीका
तीर, विपाशानदीका तीर व इसवती नदीका तीर इन
देशोंमें और त्रिपुष्करक्षेत्रमें विवाहादिक उत्तम कार्यविप
वर्जित है. अन्यत्र शुभ है ॥ ३८॥ इतिहोलाष्टकम् ।
दिनेसदांधावृपमेपसिंहारात्रौचकन्यामिथुनं
कुलीरः ॥ मृगस्तुलालिर्वधिरोपरालेसंध्यासु
कुजाघटधन्विमीनाः ॥ ३९॥
टीका-तृप, मेप, सिंह ये दिनमें अंचलन है. कन्या, मिथुन,
कर्क ये रात्रिमें -अंध; मकर, तुला, वृश्चिक ये अपराहमें
वारे. धन, कुंभ, मीन ये संध्या में कुचरे ॥३९॥
शीयो दिवांधोवरहंताचरात्र्यंधोधननाशकः । दुःखदोवधिरोलम कुञ्जोवंशविनाशकः ॥१४॥ टीका--दिनके अंधे लममें पाणिग्रहण होचे तो वरकी हानि होती है. रात्रिो अंधे लपमें हो तो धननाश है. बहरे लपमें पाणिग्रहण होय तो दुःखदायक है और कुपरे लगमें विवाह होय तो वंशनाश होता है ॥ १४०।। यत्रकादशश्चंद्रोद्वितीयोवातृतीयकः ॥ गोधूलिकासविज्ञेयःशेपाधूलिमुखाःस्मृताः१४१ टीका-जो ग्यारहवें स्थानमें चंद्रमा हो अथवा दूसरे तिसरे स्थानाम हो सो उत्ता गोधूलिक है और दूसरे गोधू- लिक मुख कहते हैं ।। १४१ ।। कुलिका क्रांतिसाम्यं च लग्ने पष्ठाष्टमे शशी ।। तदागोधूलिकस्त्याज्य-पंचदोपैश्चदूपित्तः ॥
शीपोष टीका-~-कुलिकयोग, क्रांतिसाम्य और लममें छठे और आठवें चंद्रमा हो तो गोधूलिक लममें विवाह नहीं करना, क्योंकि लग्न इन पांच दोषोंसे दूषित होता है।॥ ४२ ॥ यदानास्तंगतोभानुर्गोधूल्यापूरितंनभः ।। सर्वमंगलकार्येषुगोधूलिश्चप्रशस्यते ॥ ४३ ॥ टीका--जबलग सूर्य अस्त न होय और गायनकी खुरनकी धूर आकाशमै पूरित होरही होय तौ यह गोधूलिक मुहूर्त सकल कार्यविषे उत्तम मंगलकी दाता है ॥ ४३ ॥ अष्टमेजीवभौमौचबुधोवाभार्गवोऽष्टमे ।। लगेषष्ठाष्टमेचंद्रस्तदागोधूलिनाशकः ॥ १४४॥ टीका-~-जो लग्नमें आठवें स्थानमें गुरु भीम, बुध, व शुक्र ये ग्रह हों अथवा लग्नमें १ वा छठवें आठवें ६८ चंद्रमा होय तो वह गोधूलिनाशक दोष है. उस मुहूर्तमें सर्व कार्य वर्जित है ॥ १४४ ॥ इति गोधूलिकः ॥
शीघयोध, लग्नादेकादशे सर्वे लग्नपुष्टिकरा ग्रहाः ॥ तृतीये चाष्टमे सूर्यः सूर्यपुत्रश्च शोभनः॥१५॥ चंद्रो धनेतृतीयेच कुजःपठे तृतीयके । बुधेज्यौ नवपदद्वित्रिचतुःपंचदशे स्थितो॥४६॥ शुक्रो दित्रिचतुःपंचधर्मकर्मतनुस्थितः ।। राहुर्दशाष्टपदपंचत्रिनवदादशे शुभः ॥ १७॥ टीका-लमसे ग्यारह स्थानमें सर्व ग्रह शुभ है, और सूर्य ३, शनि ८॥ ४५ ॥ चंद्रपा २३, भौम ३१६ बुध व वृहस्पति ९।६।२।३२४५१० इन स्थानों में, शुक्र २।३।४।५- १९।१०।१ इन स्थानों में शुभ है, और राहु व केतु १०८- १६३५।३।९।१२ इतने स्थानीय गुभ फलदायक हैं॥ ४६॥ ॥४७ ॥ इति रव्यादयः पुष्टिकरा ग्रहाः ।। छायापादैरसोपेतरेकविंशशतं भजेत् ।। लब्धांकेटिकाज्ञेयाःशेषांके च पलाःस्मृताः॥४८॥ टीमा -अब दिन नापको कहते हैं. अपनी छाया टीलकी अपने पावसे नापिये, जितने पांच छाया होवे उसीमें , --
-
५०
शीघ्रबोध.
।
.
और ६ मिलावै. फिर एकसौ एकईस १२१ को तिनसे भाग
दीजै. जो भाग पाइये सो घटी दिन जानना. चढता होय तो
चढता दिन जानना और उतरता होय तो बाकीदिन रहा
जानना. भाग हरे पीछे शेष रहेगा वह साठ गुने करके फिर
१२१ से भाग कर अंकॉपर फैलाकर पल कर लीजे. सो पल
जानिये ॥ ४८ ॥ इति घटिकापलानां ज्ञानम् ॥
पूर्वापाढानुराधाच ज्येष्ठा लेपाचरेवती ॥
विशाखाचयदामूभिंतदास्यादष्टमोदयः ॥४९॥
सूर्यभान्मौलिभं गण्यं सप्तहीनंच शेषकं ॥
दिगुणंचविहीनंच गतारानिःस्फुटाभवेत् १५०
मस्तकेमृगशीपंच मूलेचनवमोदयः ॥
अन्यदृशं यदा मूर्ध्नि तदास्यादष्टमोदयः॥५१॥
टीका~-अब गतिगत निर्णय कहते हैं-पूर्वाषाढा, अनु-
राधा, ज्येष्ठा, आश्लेषा, रेवती, विशाग्वा इन नक्षत्रॉमसे कोई
नक्षत्र माथेपर होय तो आठवें नक्षपर उदय जानिये ॥४९॥
शीघचोध
और जिस नक्षत्रका सूर्य होय तास जो नक्षत्र शिरपर होय
ताको गनि लीजै और सातका भाग दीजै. जो बचै सो
द्विगुण करके उनमें द्वय घटाइये. सो रात्रि गत वा भोग्य
जानिये ॥ १५० ॥ मृगशिर वा मूल मायेपर होय तो नवम
नक्षत्रको उदय जानिये और जो अन्य नक्षत्र माथेपर होय
तो आठवें नक्षत्रको उदय जानिये ॥ ५१॥ इति रात्रि-
किंकुबैतिग्रहाःसर्वे यस्य केंद्रे वृहस्पतिः ॥
मत्तमातंगयूथानां शतंहंतिचकेसरी ॥ ५२ ।।
टीका-जिसके ११४१७४१० इन केंद्रस्थानमें वृहस्पति
अफेले होय तो और सकल ग्रह क्या कर सकते हैं। जैसे
अबेला सिंह सकों हाथियोंका समूह नाश करता है ऐसे
सो और ग्रहननित सब अरिष्टनको नाश करे ॥ ५२ ।।
शुक्रोदशसहस्राणि वुधोदशशतानिच ॥
लक्षमेकंतुदोपाणां गुरुर्लमेव्यपोहति ॥ ५३॥.
वीका-जो लममें शुर हो तो दशहजार दोपोंको हने
युध हजार और गुरु लस दोपोंगे इन ॥ ५३॥
शीप्रदोष
प्र
।
सर्पाकारंलिखेचक्र विवाहेचत्रिनाडिकम् ॥
अश्विनीप्रमुखंभेचदत्त्वासाम्यविचारयेत्॥५४॥
एकनाडिस्थनक्षत्रेदपत्योमरणंध्रुवं ।।
सेवायांचभवेद्धानिर्विवाहेत्वशुभंभवेत् ॥५५॥
टीका-सर्पका आकार लिखकर त्रिनाडी करके अश्विनी
प्रमुख ३ नक्षत्र एक नाडिनमें राखिये. ऐसे ९ ठिकाने
मुखसों लेकर पूंछतक २७ सत्ताईस नक्षत्र राखिये ॥ ५४ ॥
एक नाडी विवाह लग्नको नक्षत्र आवै तो अशुभ है. सेवामें
हानि होय ॥ ५५ ॥
आमपूउहविखावित्रज्येपूटश्रघा
परिघार्धव्यतीपातंवैधृतिसकलंत्यजेत् ॥-
विष्कंभेघटिका-पंचशूले सप्तप्रकीर्तिताः॥५६||
षड्गंडेचातिगंडेचनवव्याघातवज्रयोः ।।
एतेतुनवयोगाश्चवालमेसदाबुधैः ॥ ५७ ॥
भीमबोध 7 टीका-जो नवयोग निषिद्ध तिनकी घडी पंडित जोंने वनित किया है सो ऐसी कि-परिय घटी ३० व्यतीपात और 'धृति ये संपूर्ण त्याग कर. विष्कमकी घटी ५, शूलकी ७ त्यागिये ।। ५६ ॥ गंड तया अतिगंडकी ६, व्यापातकी ९ और बाकी ९ घटी शुभकार्यमें वनित है. ॥ ५७ ।। व्यतीपाते भवन्मृत्युगंडांते मरणं ध्रुवं ॥ अमिदग्धो भवेढब्रे रुजश्चैवापिगंडके ॥५॥ वैधव्यवेधतोचवविष्कंभेकामचारिणी ॥ वीर्यहीनातिगंडेच व्याघातेमृतवत्सका ।। परिघेचभवेदासीमद्यमांसरतासदा ॥ ५९ ।। टीका-व्यतीपातमें और गंटातमे विवाह करै वो प हो जावे बज्रम आगसे जल जाय, गंडमें रोग क्षेत्र ॥५॥ वैधतिम वैधव्य, विकंभमें कामातुर, अतिगंट, धातु, व्यापातमें मृतवत्सा यानी पुत्र नहीं जीरे और पगिया कन्या पराई दास होकर मारामदिरादिक सेना पर 141 इति निषिद्धयोगा।
दशीघ्रबोध पट्टाकारंलिखेच्चक्रमष्टकोणसमन्वितं ॥ यस्मिन्नक्षेभवेत्सूर्यस्तदायमध्यगत्रयं ॥ ६॥ त्यस्त्रयश्वसर्वत्रततःपूर्वादितोलिखेत् ॥ नक्षत्रत्रितयेमध्ये पक्षदयविनाशनम् ॥ ६१॥ पूर्वस्थानेभवेलक्ष्मीर्धनधान्यसमागमः ॥ अमिकोणेभवेन्मृत्यु रीकुलविनाशिनी॥२॥ दक्षिणेदुर्भगानारीदारियंमृत्युमानुयात् ॥ नैर्ऋत्ये पुत्रलाभश्च सुखसौभाग्यमेवच ॥३॥ पश्चिमेविधवाकन्यावायव्येव्यभिचारिणी ।। उत्तरेधनधान्यानिऐशानेसुखसंपदौ ॥ ६४ ॥ मांगल्यंसर्वकार्येषुपट्टचक्रविचारयेत् ।। गर्गाचार्येणसंप्रोक्तंसर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥६५॥ टीका---सूर्यके नक्षत्रसे दिनके नक्षत्रली गनिये, पुनः पट्टाकारचक्र के मध्य कोठा ३ धरिये.. ऐसे प्रमसे
शीमचोघ.
my
३ वा ३
दिशाओमें ३ तीन नक्षत्र आठों
दिशानमें धरिये. जिसदिशामें
३
m दिनका नक्षत्र परे उसको फल
मध्यम.
कहिये. मध्यमें होय ती उभय-
कुलकर नाश होय. पूर्वमें होय.
तो लक्ष्मी धनधान्य होय. अनिमें
मृत्यु, वा कुलविनाशिनी स्त्री; दक्षिणमें दुभंगा स्त्री, दारिद्रय,
मृत्यु, नैऋत्यमें पुत्रलाभ, सौभाग्य, सुखः पश्चिममें वैधव्य
होयवायव्यमें व्यभिचारिणी; उत्तरमें धन धान्य सुख और
ईशान्यमें मुख संपदा ॥ १६५ ॥ इति श्रीकाशीनाथभट्टाचा-
यकृते शीघ्रबोधे विवाहप्रकरणं समाप्तम् ॥ १॥
शीघ्रबोधद्वितीयप्रकरणम्।
द्विरागमनमुहूर्तः
धातुयुग्मंहयोमैत्रं श्रुतियुग्मं करत्रयम् ।।
पुनर्वसुद्वयं पूषामूलं चाप्युत्तरात्रयं ॥ १ ॥
विषमेवत्सरेमासेमार्गेमेपेचफाल्गुने ।
मकरोमिथुनेमीनेलनेकन्यातुलाधनुः ॥ २॥
भौमार्किवर्जितावारा गृह्यतेचद्विरागमे ।
पष्ठीरिक्ता द्वादशीच अमावास्याचवर्जिताः।
टीका-रोहिणी, मृग, अधि. अनु. श्र. प. ६. चि.
पु.पु रे. मू. उत्तराज्य इतने नक्षत्र द्विरागमनको श्रेष्ठ
विवाहसे विषम वर्ष श्रेष्ठ है, अगहन, फाल्गुन वंशास ये
मास श्रेष्ठ हैं म मि. क तु. ध ये रम श्रेष्ठ हैं और मंगल
व शनिवार, षष्ठी, रित्ता, द्वादशी, अमावास्या य तिथि
वर्जित है।॥१२॥३॥
शीघबोध,
.
१
अथ द्विरागमनामुक्तनक्षत्रादिचक्रम,
मु
अवि ऽनु
स्वा.
नक्षत्र
उत्त उपा
उमा.
१३ १५
वप
मार्गशीर्ष
फालान
वैशाख मास
घ.
मी.
च पु. गु
मार
१ ३
८
१११ १३ तिथि
क
म
o
.
4
0
क
१
आत्रयंभाद्रयुग्मं मृगःयूपाश्रुतिःकरः॥
मूलत्रयंगुरौसूर्ये भौमेरिक्तांविनातिथिः ॥ १॥
आवेदयेत्रयेमासेलमेकन्याझपेस्थिरे ।।
चापे पुंसवनं कुर्यात्सीमंतं चाष्टमेतथा ॥५॥
शुभेत्रिकोणकेंद्रस्थेपापेपठेत्रिलाभके।
पुत्रकामा स्त्रियं गच्छेनरो युग्मासु रात्रिपु॥६॥
पुनर्वसुदयेहस्तत्रयेमैत्रदयेमृगे ।।
मूलोतरा धनिष्ठाःस्युर्दादशैकादशेदिने ॥ ७॥
अन्यत्रापिशुभेभोंगेवारेवुघशशांकयोः ।
भानोर्गुरोःस्थिरेलमे बालनामकृतंशुभं ॥ ८॥
शीघ्रबोध
,
मैत्रत्रयेहरिद्वंदेविधिद्धन्द्धे दितिद्धये ॥
स्वातीहस्तोत्तरापाढापूपार्यमहयेषुच ॥९॥
सिंहत्रयेघटेलमेमासयोस्त्रिचतुर्थयोः ॥
यात्रातिथौचनिष्कास्यःशिशु¥वार्किभौमयोः ॥
टीका-~-आ, पु. पु. पू. भा उ. मा. मृग. रे श्र.
इ. मू. पू. उ. पा. इन नक्षत्रों में सीमंत कीजिये, और
र. मं. गु. ये चार लीजिये. रिक्ता ४।९।१४ ये तिथि
वर्जित है॥४॥ और पुंसवनकर्मको १०९।३ मास और
६।१२।९।२।५।११।८ लम लीजै. मुख्य गर्भके मासमें पुंस-
वनकर्म, पूजा, दान, स्थिरता निमित्त कीजे. अरु सीमंत
अष्टम ८ मासमें कीजै इति सीमंतपुसवने ॥५॥ जो
त्रिकोण ५६९ केद्र ११४७११० इनमें सौम्य और ३६।११
इनमें पापग्रह हों तौ जो खी प्रसग करै तौ संतान होवे परंतु
रात्रिअध लग्न त्याज्य हैं इति गर्भाधानम् ॥ ६ ॥ पु पु.
इ. चि. स्वा अनु ज्ये मृ. मू. उ. घ. ये नक्षत्र और
१०१२ ये दिन, बु चं २, गु. वार और-२२५०११
लग्नमें बालकको नाम धारिये ॥ इति नाम करणं. ॥ ७ ॥८॥
शीप्रबोध. -- ज्ये. मू. श्र.ध. रो. मू. पु. पु. स्वा. ह. उपा, रे, म. ये नक्षत्र, सिंह कन्या, कुंभ ये लम, तीसरे चोथे में और यात्रा मुहूर्त में कहे हुए तिधिार पहिले कन्या पुत्रको बाहिर निकालना परंतु भौम शनिवारवर्जित है यह इत नक्षत्र दर्शकोभी लेना ॥ ९॥ १०॥ पुनर्वसुद्रयचित्राविशाखाभरणीदयम् ॥ मूलमा मघाहेयाश्रवणोदशमस्तथा ॥ ११ ॥ सोमशुक्रबुधानारीप्रसूतास्नानकर्मणि ॥ हेयाप्रतिपदापछीनवमीचतिथिक्षयम् ॥ १२ ॥ अयबालनिष्कासनयंत्र. टीका -- पुनर्वस्विति समानामा प.रा.पुनर्वगु, पुष्य, चित्रा, पि. क.मू. आ. म. प्र. ये नान प्रतिस्नानको पति. गोम, शुक्र पुध ये पार पनित भौर शा३३५ ये सिथि पर्मित उनमें ममूनि ग्नान न परिये ॥११॥१२॥ ..
शीघ्रबोध. हस्तादिपंचकेऽश्विन्यांधानष्ठायांचरेवती ॥ गुरौशुक्रेबुधवारेधार्यस्त्रीभिर्नवांवरम् ॥ १३ ॥ लग्नेमीने च कन्यायांमिथुनंचवृषःशुभः ।। पुष्पेपुनर्वसुद्धदेरोहिण्युत्तरभेषुच ॥ १४ ॥ १२ ६ ३ रे बु. २ १३ भ. बु.शु. घ. ट ६ २ टीका ह. चि. स्त्रीनववस्त्रधा. मुहू पुरुषनववस्त्रधा मुहूर्तः स्वा. वि. अनु. अ-ह. चि. स्वा. ह. चि.स्वा.वि.Jऽनु । पु.]पु. वि. रेध.पु. रो. वि. ऽनु | ज्ये. भरो |उ. ३ ध कृ. तीनों उत्तरा घ. |ऽश्वि| रे. ति.|थि. ३ गुरु, शुक्र, बुध पू. १२/ ३ (१५ये.ति. थि. शु ये वार, मीन, कन्या, मिथुन, वृष, ये कग्न स्त्रीको नवीन वस्त्र धारणके लिये शुभ जानिये ॥१३॥ १४ ॥ इति नववस्त्रधारणम् ॥ रोहिण्युत्तररेवत्योर्मूलस्वात्यनुराधयोः ।। धनिष्ठाचत्रयःपूर्वाज्येष्ठायांमृगशीर्षके ॥१५॥ - एतेयत्रागताभानिप्रसूतिस्थानकोविदेः ।। .
शीघ्रबोध.
वारेभौमार्कयो वेस्नानमुक्तंसदैवहि ॥ १६ ॥
मूलादितिद्धयंग्राह्यश्रवणश्चमृगःकरः ।।
जलवाप्यर्चनेहेयाःशुक्रमंदार्कभूमिजाः॥ १७॥
टीका-अथ प्रति विशेपसान और प्रसूतिकूपजलादि
पूजन मुहूर्त वर्णन करते हैं. रोहिणी, तीनों उत्तरा, रेवती,
मूल, स्वाती, अनुराधा, धनिष्टा, पूत्रिय, ज्येष्ठा, मृगशिर
ये चौदह नक्षत्र लीजिये. और भौम, रवि, गुरु, ये वार
ममृतिस्थानको लिग
५ शुभ है।॥ १॥
अशीगमनिम्नानयत्रम.
..
॥ १६ ॥ पुनः
तिस्तानमें भू. पु. पु.
श्र. मृ. ६. ये नक्षत्र | ११
३
141161
४
८
१४१५ ति.
6
थ
.
य
-प्राय है. शुक्र, शनि, रवि, भीम ये वार त्यागिक मरतिको
कृपजलाशयपूजन उत्तम है ॥ १७ ।।
नवानभोजनेग्राह्यं वस्त्रे प्रोक्तमशेपतः॥
वाराधिकौसूर्यसोमौनक्षत्रंश्रवणोमृगः ॥१८॥
६३ शीघ्रवीध आद्यान्नप्राशनेपूर्वा साविरुणो यमः ॥ नक्षत्राणिपरित्यज्यवारेभौमार्कनंदने ॥ १९ ॥ दादशीसप्तमीरिक्तापर्वनंदास्तुवर्जिताः ॥ लग्नेपुचझपोग्राह्योवृषकन्याचमन्मथः ॥ २० ॥ शुक्लपक्षेशुभेयोगेसंग्राह्यः शुभचंद्रमाः ॥ मासेपठाष्टमेपुंसां स्त्रियोमासिचपंचमे ॥२१॥ टीका-बालकके नये अन्नका भोजन और नयावस्त्र धारणविषे शनि, रवि, ये वार वर्जित हैं. और श्रवण, भृग- शिर, रवि, सोम, ये वस्त्र के मुहूर्तविपे नवान्न भोजनसे अ धिक है ॥ १८ ॥ बाल- अथ प्रथमानप्राशनमुहूर्तयत्रम् कके अन्नप्राशनके मुहूर्त विषे इतने नक्षत्र वर्जित नस. िच । है. तीनों पूर्वा, आश्लेषा, पार २३१५/१०१३] आर्दा, शतभिषा व भरणी ३१६/१२'ल शुम और भौम, शनि ये वार १२॥ या चद्र (पुर यस ६ स ७४।९।१४।३०११।६।११ये व्यतीपात योग ये सब वर्जित हैं और मीन, विकारो मृयुम ६ चिस्वा वितुज्येमू श घाउ उ शि।२ ८मा सा स्त्रियामा - शीघ्रबोध मिथुन, कन्या, ये लप शुभ हैं. यह शुक्लपक्षविपे उत्तम योग की और शुभ चंद्रमा होई. छठवा व आठवां त्रिक अन्नमाशनमें ग्राह्य है कन्या के पांचवें मासमें प्राशन कीजै ।। १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ इति नवान्न निमुहूर्तः ॥ पुनर्वसुद्रयंज्यछामृगश्चश्रवणदयं ।। हस्तत्रयंचरेवत्यांशुक्लपक्षोत्तरायणे ।। २२ ।। लमंगोत्रीधनुः कुंभौमकरोमन्मथस्तथा ॥ सौम्येवारेशुभयोगेचूडाकर्मस्मृतंबुधैः ॥२३॥ हस्तत्रयेहरिवंद्रे पूर्वाश्चमृगपंचके ।। मूलेपोष्णेचनक्षने बुधे गुरुशुक्रयोः ॥२४॥ टीका-पुनर्वस्विति । पु. पु. ज्ये. मृ श्र. घ. चि. २. ये नक्षत्र और शुक्लपक्ष उत्तरायण ॥ २२ ॥ और क. कुं. घ. म. मि. ये रम चंद्र, बुध, शुक्रवार ये सर्वोग जन्ममास और रिक्ता ये मुंडन और भूषण धारणमें
शीघ्रवोध.
o
चूडाकर्ममुईतयंत्र.
वर्जित हैं ॥ २३ ॥ इति चूडाकर्म ।।
पुपु. ज्ये म.प्र.ध.ह. हस्तेति । ६. चि. स्वा. श्र, ध.
चि. स्वारेन.शुक्लपक्ष
११/१२/१९२३ रा.शि.च पू. ३, मृ. आ. पु. पु. ले.
व यू. या २६२१० मू. रे. ये नक्षत्र और रवि,
3111 तिमि बुध, गुरु, शुक्र, ये वार शुभ
व्यतीपात,वि.ज्ये है हैं ।। २४ ॥
देवोत्थानेमीनचापेलग्नेवचपंचमे ।।
विद्यारंभोऽत्रवय॑श्चपठनाध्यायरिक्तकाः॥२५॥
रिक्तायांचअमावस्यां प्रतिपञ्चविवर्जयेत् ॥
बुधेदुवासरेमूर्खशनोभौमेमृतिप्रदः ॥ २६ ॥
विद्यारंभे गुरुः श्रेष्ठो मध्यमौ भृगुभास्करौ ।
बुधंदुचोपविद्यायां शनिभौमौपरित्यजेत्॥२७॥
पूर्वापाढाश्विनीहस्तत्रये च श्रवणत्रये ।।
ज्येष्ठाभगे मृगेपुष्यरेवत्यां चोत्तरायणे ॥२८॥
प्र शीघ्रबोध द्वितीयायांतृतीयायांपंचम्यां दशमीत्रयम् ॥ सूर्यशुक्रसुराचार्यवारेपक्षेतथासिते ॥ २९ ॥ लमेवृषेधनुःसिंहेकन्यामिथुनयोरपि ॥ व्रतबंधःशुभयोगेब्रह्मक्षत्रविशांपतेः ॥ ३० ॥ पापोभौम शनि केतुःकूरोराह रविस्तथा । सौम्यःसोमोबुधश्चैवगुरु शुक्रस्तथैवच ॥ ३१ ॥ टीका-देवेति. देवोत्थान कहिये कार्तिक शुक्ल ११ से आपाद शुक्ल ११ तक और मीन, धनु, लग्न पाँचमे अथ व्रतबंध मुहर्त यत्र वर्ष तक षष्ठी, अमावास्या, वि द चिस्वाथ परिवा, चतुर्थी, नौमी म चौदशी, ये तिथि वर्जित हैं और चंद्रवारमें विद्या- रंभ करें तो मूर्ख होय ण क्षत्री व यश. शनि, भौममें मृत्यु होय ॥ २५ ॥ २६ विधेति. विद्यारंभको गुरुवार श्रेष्ठ है. शुक्र, रवि मध्यम है चुध सोम, उपविद्याको कहे है शनि, मंगल सर्वथा त्याज्य हैं. ॥ २७॥ इति विद्यारंभः ।। यज्ञोपवीतमुहूर्त ॥॥ पू पा अश्विनी, हस्त, चित्रा, a धीशज्ये भगमपुरे उ उ मे कमी मिउ त्तराये २३५१.११.१२]ति शुक्ल प क्ष।२॥२॥५ ६लम माहा शीवदोष. - - स्वा. श्र.प. शतभि. ज्येष्ठा, पूर्वाफा. पूष्य मृ. रे. उप- रायण सूर्य, २॥३॥५॥१०११११२, तिथि, रवि, शुक्र, गुरुवार, शुक्लपक्ष और दृष, धनु, सिंह, कन्या, मिथुन का शुभयोग ये व्रतबंधको शुभ है. इनमें ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तीनोंको कहा है. बडे ग्रंथमें चारों वेदके ब्रामणके मुहूर्त जुदे जुदे भेद है ॥२८॥२९॥३०॥३१॥. इतिय० मुहूर्त ।। श्रुतित्रये दितिदंछ मैत्रे हस्तत्रयोत्तरे ॥ भगे विधियुगे मूलें पूषाश्वे सौम्यवासरे ॥३२॥ द्विस्वभावेघटेलग्नेकर्णवेधःप्रशस्यते ॥ चैत्रपौषौ हरिस्वापंवर्षचयुगलंत्यजेत् ॥ ३३ ॥ टीका-श्रुति. श्र. घ. श.पु. पु. अ. ह. उ. ३, पू. रो. म. रे. अ. ये नक्षत्र अथ कर्णवेधमुहूर्त यत्र और सौम्यवार शुभ हैं स्वा उ ३/फारो ॥ ३२॥ और मि. क. ध. मा. कुं. शुभ हैं. चैत्र, पौष, ज्ये आ भा. आपाढ शुक्ल ११ से कार्तिक शुक्ल ११ ली और सम वर्ष त्याज्य है. ॥ ३३ ॥ इतिक० श्रध चि १२/१५ ना फा ३ मृ पूरे ऽश्वि श पुपु अहचि. वा. ६ ९ वै शा फा १ ३ ५ घ ७ प्र. शीयदोघ. पूर्वापाढादिति, विधियुग्मं हरित्रयं ।। उत्तराफाल्गुनीहस्तत्रयं मूलंचरेवती ॥ ३४ ॥ मैत्राश्विनीचलमानिसिंहः कन्या घटो वृपः । मिथुनंमकरोग्राांचास्तुकर्मणिकोविदः ॥ ३५ ॥ श्रावणश्चायवैशाख कार्तिकःफाल्गुनस्तथा । मासेषु मार्गशीर्पश्च वास्तुकर्मणि शस्यते ॥३६॥ वनव्याघातगूलानि व्यतीपातश्च गंडकः । विष्कभापरिघोपज्योंकारोभौमश्वभास्करः।।३७|| टीका-पूर्वाइति. पूर्वापाडा, पु. पु. रो. पृ.अ. प. प.च. अथवास्तुकर्ममुहर्त यंत्रम. फा. ह. चि. स्वा. मूल, प...७.३. अनुराधा, अ, ये नक्षत्र, फन्या, कुं. ए. मि. ये लम, आरण, . in. फा. मार्गशीर्ष ये मास, सर वास्तुकर्म शुभ १. पन. पा. ग. व्य. ग. . म भ शीघ्रबोध, A वि. प. ये योग अरु मंगल, रविचार त्यागिके नेई दाजै ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ १६ ॥ ३७ ॥ ३ आर्द्राशतभिषाऽश्लेषाविशाखाभरणीदयम् । त्याज्याचदादशीरिक्ताषष्ठी चंद्रक्षयोऽष्टमी ।।३. प्रतिपचतिथिर्वारीत्याज्यौशनिकुजौतथा ॥ देवमूर्तिप्रतिष्ठायांस्थिरेलमोत्तरायणे ॥ ३९ ॥ विशाखाभरणीहेयाश्लेषाख्याचमघातथा ॥ अमावस्याचरिक्ताचवारेभौमेरवौतथा ॥४०॥ गृहप्रवेशोवैशाखेश्रावणेफाल्गुनेतथा ॥ आश्विनेचस्थिरेलमेग्राह्य पक्षोबुधैःसितः॥४१॥ टीका-आति. अथवापीकूपतडागवागमुहूर्त. की प्रतिष्ठाभी ऐसेही जानिये. आ. श आश्लेषा. वि. भ कृ. ये नक्षत्र १२।४।९।१४४६।३०८११ ये तिथि, शनि भौम वार ये सब त्याज्य हैं. अरु वृष, सिंह, वृश्चिक, उत्तरायणका सूर्य इनमें वाघ्यादिनिर्मितप्रतिष्ठा कीजै ३९॥ इतिवापी देवालयादिम० अब गृहप्रवेश कहते हैं विशाखेति, वि. भ ऽश्ले. म. नक्षत्र ३०१४।९।१४ ये , . 4 शीघ्रबोध A . . ४ D स्वाध रोमउरे न ६ १२ल ₹ व बु [ब ५ ३ ३ ३ हा ३ ७ टीका--अनुराधेति. अनुरा ज्ये. मू. पूषा. म पु.ह. स्वा. श्र. रो. रे. उत्तरात्रय ये नक्षत्र शुभ हैं, वृष. मी .क, ये लग्न लीजै, अरु रवि, मंगलवार ६,४,१४,९,१२,२,३० तिथि, योग ये त्याज्य है. अरु हलचक्रम् शाज्ये म.पूमि पुपुह नक्षत्रसे दिनके नक्षत्र गनिये, सो क्रमसे हल समझ लीजै, प्रथमहानि, 10/1१ति २ फिर हद्धि, फिर हानि, हा। फिर वृद्धि इस प्रकार ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ इति हलचक्रमुहूर्तः ॥ अनुराधात्रयंहस्तमृगाचौ चादितिद्रयं ।। यात्रायांरेवतीशस्तानिंद्यार्द्राभरणीदयम् ॥१५ मघोत्तराविशाखाचसर्पश्चान्येचमध्यमाः ॥ षष्ठीरिक्तादादशीचपर्वाणिचविवर्जयेत् ॥ ४६ ॥ लग्नेकन्यामन्मथश्चमकरश्वतुलाधरः ॥ यात्राचंद्रबलेकार्याशकुनंचविचारयेत् ॥ ४७ शीघ्रबोध. शनौचंद्रेत्यजेत्पूर्वादक्षिणांचदिशंगुरौ ॥ सूर्येशुक्रेपश्चिमांचबुधेभौमेतथोत्तराम् ॥ ४८ ॥ टीका-अनुराधाइति. अनु. ज्ये मू. ६. म. : पुरे. ये. नक्षत्र. शुभ है, आ, भ. क. ये पर्य और मघादि मध्यम है. ४।६।९।१२।१४।३०।१५ तिथि और व्यतीपात वर्जित हैं. कन्या, मि. तु. मकर से लम शुभ हैं. अरु चंद्रवल, शकुन विचार यात्रा कौन ॥४५॥४६॥४७॥ इति यात्रा ॥ अदिवशलम्. शनि, सोम पूर्वको त्यागिये. गुरु दक्षिणा रवि, शुक पश्चिमा मंगल, बुध उत्तरको त्यागिये ॥४८॥ गर्वदिग्गमने हस्तः पूपाचौ श्रवणो मृगः ॥ सर्वसिद्धिकरःपुण्यो विद्यायां च गुरुर्यथा ॥४९॥ प्रतिपत्सु नवम्यां च पूर्वस्यां दिशि यो गिनी ॥ अमिकोणे तृतीयायामेकादश्यांतु सा स्मृता ।। ५० ॥ त्रयोदश्यां च पंचम्पांदक्षिण- स्यां शिवप्रिया ॥ दादश्यांचचतुर्थ्यांच नये ७२ शीघ्रबोध. १६३ कोणगामिनी ॥ ॥ पाश्चिमायांचयोगिनी ॥ पूर्णिमायांच वायुकोणेतुपार्वती ।। ५२॥ दशम्यांच यामुत्तरस्यां शिवा वसेत् ॥ ईशान्यां म्यांयोगिनीसमुदाहृता ॥ ५३ ॥ ये दावामेपृष्ठेवांछितदायि पूर्व नी ॥ दक्षिणेधनहंत्रीच उयोगिनी द संमुखेमरणपदा॥ ५४॥ मासस्यप्रतिपच्छेष्ठादि- दादा४ापरा धा. पश्चिम ने तीयाकामकारिणी ॥ आरोग्यदातृतीयाचचतुर्थीकलहप्रदा ॥ ५५ पंचमी च श्रियायुक्ता षष्ठी कलहकारिणी भक्षपानसमायुक्ता सप्तमी सुखदासदा ॥ ५६ अष्टमीव्याधिदा नित्यं नवमीमृत्युदास्मृता दशमीभूरिलाभा स्याद्वैमदैकादशतिथा ।।। 2190
शीमधीध.
दादशी प्राणसंदेहा सर्वसिद्धा त्रयोदशी ।।
शुक्लावायदिवा कृष्णा वर्जनीया चतुर्दशी॥५८||
पौर्णिमायाममायां च प्रस्थाननैवकारयेत् ।।
तिथिक्षयेचमासांतेग्रहणांतेदिनत्रयम् ॥ ५९ ।।
टीका-सर्वेति. अब सर्व दिशनकी यात्राके नक्षत्र
सर्व दिग्द्वारा वर्णित हैं. ह. रे. अ. अ. पू. ये नक्ष-
असर शुभ हैं. और पुष्य अधिक सिद्धिप्रद है. जैसे
विधाविषे बृहस्पति ॥ ४९ ॥ सर्वदिग्गमने नक्ष-
प्राणि ॥ मतिपदिति. परवा ननमीको योगिनी पूर्वमें
बसती है. अग्ने ३९१ दक्षिणे ५।१३ नैने १२४
पश्चिम ११६ वायव्ये १५/७ उत्तरे १०२ ईशाने ३०८
ऐसे योगिनीवास कहिये ॥५०------५३॥ यात्राइति ।
यात्राको वामें योगिनी सुखमद है. पीछे बाछामद है,
दाहिने हानिप्रद है. सन्मुख मृत्युप्रद है ॥ ५४ ॥
इति यात्रायां योगिनीफलम् ॥ मासस्येति ।। मासारंभमें
१ श्रेष्ठ है. २ कामकारिणी. ३ आरोग्यमद, ४ करह-
भद. ५ श्रीपद, ६ कलहमिय ७ भोजनपद. ८ व्याधि-
भद. ९ मृत्युपद. १० लाभपद. ११ स्वर्गमद ।। ५५॥५६॥
शीप्रबोध ॥५७॥ द्वादशीइति. १२ द्वादशी माणसंदेही. १३ सिद्धिप्रद, १४ दोनों अवश्य त्याज्य हैं, १५१३० प्रस्थान न करें. तिथिहानि मासांतके ग्रहणांतके दिन त्याग करै ।। ५८ ।। ५९ ॥॥ इतियात्रातिथयः अष्टसुप्रहरार्धेषु प्रथमायेष्वहर्निशम् ॥ पूर्वस्यांचामतोराहुस्तुर्याचुर्यदिशंब्रजेत् ॥ ६० राहुःप्राच्यांततोवायुदक्षिणेशानपश्चिमे ॥ अमावुत्तरनैर्ऋत्येमहराईचतिष्ठति ॥ ११ ॥ जयश्चदक्षिणेराहुर्योगिनीवामतःशुभा ॥ पृष्ठतोदयमाख्यातंचंद्रमाःसंमुखःशुभः ॥ ६२ ॥ अथ दिवसे पूर्वादिवासचतुर्थघटिकाराहुचम्म द ११ १५/ १८॥ २२॥ २६ यावन | या | या } या. | या । या | या अथ रात्रीचवर्थघटिकारानुविभागचक्रम ५ Bir a न ३० . घटी मा द ३२॥३७॥४१) यावत या, ४५ आ उ ४८1५२५५। या या या या 1॥
शीघ्रबोध. ७५ चंद्रश्चरतिपूर्वादिक्रमेणदिक्चतुष्टयं ।। मेषादिकेषुयात्रायांसंमुखेदक्षिणेशुभः ॥ ६३ ॥ मेपेचसिंहेधनपूर्वभागे वृषेचकन्यामकरेचयाम्ये युग्मतुलाकुंभसुपश्चिमायां कर्कालिमीनेदिशि चोत्तरायाम् ॥ ६४ ॥ टीका-अपराहुचौघटिका. अष्टास्विति आठों दिशामें राहु जिसमकार दिनरात्रि विषे चकताहै सी चक्रनमें विचारि लीजै ॥६०॥ यात्राविषे राहु दक्षिणशुभ है; यो- गिनी वाम शुभ है. अरु पीछे दोनों शुभ हैं. चंद्रमा सन्मुख वा दक्षिण शुभहै. ॥ ६१॥६२॥ अब चंद्रमा जिस- प्रकार चारों दिशनमें चले सो कहिये, चंद्रइति. में पादि सर्व राशिनको यात्रा समय सन्मुख अरु दहिना)... मी चंद्रमा निरतर शुभ है. ॥६३॥ मेपइति, मेष, सिंह, धनको चंद्रमा पूर्व में रहता है. सूप फन्या मकरको में ध. चामा.मम मि. . .
शीघ्रबोध.
दक्षिणमे मिथुन और तुला, कुंभको पश्चिम, कर्क
मीनको उत्तर ऐसे चारों दिशाको आवत
॥६४ ॥ इति चंद्रयावासचक्रम् ।
संमुखे अर्थलाभाय पृष्ठेचंद्रेधनक्षयः॥
दक्षिणे सुखसंपत्तिा मे तु मरणंभवेत् ॥ ६५ ॥
टीका~संमुखेइति सन्मुख चंद्रमासे अर्थलाभ होय.
पीछे धनहानि दहिने संपत्ति करे, वामे मृत्यु करै॥६५॥
यामयुग्मेचरात्रौच वामेपूर्वादिगोरविः ॥
यात्राऽस्मिन्दक्षिणेवामेप्रवेशेपृष्ठकेद्रयम् ॥६६॥
का~यामेति. महर रात्री रहे तवसे प्रहर दिन चढे-
तक सूर्य पूर्व में बसते हैं फिर२प्रहर दिन दक्षिणमें फिर
प्रहर दिन रहे तबसे प्रहर रात्रीतक पश्चिममें फिरिर
प्रहर उत्तरमें सो यात्रा विषे दहिने बांये शुभ है प्रवे-
में संमुख पीछे शुभ है ॥६६॥ इति रविविचारः॥
मनुभानुदिशासर्परसवेदाश्विनः क्रमात् ॥
रविवारान्मुहर्तोयंकुलिकोनिदितः शुभे ॥६॥
शीप्रबोध. गतानाड्योदिगुणिता-पंचभिश्वविभाजिताः॥ शेषत्याज्यंयुतश्चैकःसप्तशेषेप्रशंसितं ॥ ६८॥ कालहोरेति विख्यातं सौम्ये सौम्यफलप्रदा ॥ सूर्यशुक्रबुधश्चंद्रोमंदजीवकुजाःक्रमात् ॥ ६९ ॥ योवारोयत्रदिवसेतदादिगणयेत्क्रमात् ।। शुभग्रहस्यसुखदोमुहतोऽनिष्टदुःखदः ॥ ७० ॥ टीका--अव कुलिक योग कहते है. रविचारको १४ हो मुहूर्त कुलिक है. सोमको १२,मौमको १०, युधको , गुरुको ६, शुक्रको ४, शनिको २, कहिये सौ शुभकार्यमें कुलिफयोगवर्जित है. मुहूर्त दो घटिका प्रमाण है ॥ ६७ ॥ गताइति. अब एक वारमें सातो चार भोग करे सो काल होरा कहिये. यथा उदाहरण-सूर्योदयसे गतघटि द्वि- गुणित करि पाँचको भाग दीजै. तिसमें बचे शेपको घटाइके एक बाई दीजे. फेर सातको भाग दीजै, शेष वचे सो होरा दिवस कहिये. १ वचै तो रवि, २ चंद्र, ३ मंगक, ४ बुध, ५ गुरु, ६ शुक्र, ७ शनि, सो कासे शुक्र, बुध, चंद्र, शनि, गुरु, मंगल, या प्रकार होग
शीप्रदोष
दिवस मथम लिजै. सूर्यसे गनिये २ घटि २९ पल प्रथा
दिनको ४।५८ दूसरे ७।२७ तीसरे ९५६ चौथे १२२२५
पंचम १४।५४ छ १७२४ सातवां ॥ ६८॥६९ ॥७or
इति मुहूर्त देवताकालहोरामकारः ।।
तिथिवारंचनक्षत्रं नामाक्षरसमन्वितम् ।।
द्वित्रिचतुर्भिर्गुणितं रससप्ताष्टभाजितम् ॥७१ ॥
आदिशून्ये भवेद्धानिर्मध्यशून्ये रिपोर्भयम् ॥
अंत्यशून्येभवेन्मृत्युःसर्वांकेविजयीभवेत् ॥७२॥
शशिप्रवाहेगमनादिशस्तंसूर्यप्रवाहेन
हिकिंचनापि ।। प्रष्टुर्जयःस्याबहुमान
भागरिक्तेचभागेविफलंसमस्तम् ॥ ७३ ॥
दक्षिणेदुःखदःशुक्रःसंमुखेहंतिलोचनम् ।।
वामेपृष्ठेशुमोनित्यंरोधयेचास्तगःशुभम् ॥७४ ॥
पुष्यंभाद्रपदायुग्ममत्रश्रवणमाश्विनी ॥
हस्तोत्तरामृगस्वातीतथाश्लेपाचरेवती ॥७५॥
प्राह्माणि भानि चैतानि क्रयविक्रयणे बुधैः।। चंद्रभार्गवजीवाश्च वाराः शकुनमुत्तमम् ।।७६ ।। टीका-अध युद्धे वादे सर्वोकचक्रम् ॥ तिथि, वार, नक्षत्र और नामके असर सब जोरिक पिंड की ताको दुनो करि ६ को माग दी. फिरि वा पिंडोंको चौगुनो करके आठको भाग दीजै जो प्रथम आवे तो हानि होवे. मध्यम शून्य त्रुमय. अंतशून्यमें मृत्यु हो और जो तीनोंमें शेष अंक व तो विजय होय ॥ इति सर्वाकमुहूर्त चक्रम् ॥७९॥७२॥ जो चंद्र- स्वर चायाँ चळे तो यात्रा कीजे. सूर्यस्वर दाहिनेमें ,बशुभ होनेसे न कीजै और गणिकपटको एक स्वर दशेने ती सर्वकार्य सिदि है. जो सुपुष्णा चले ती सर्वकार्य निष्फल हो । ७३ ॥ जो यात्रा शुनः ददिने हो नी दुःख देता है. सन्मुख प्रपीटा कर और बाये पछि परे तो तुम है ॥ इतिशुप्राविचार: ॥ ४ ॥ पुष्प, पूर्वाभा, उरामा. अनु. अ. अधि, हस्त, उत्तरामय, म. सा. उरले. रे. ये नक्षत्र प विक्रय- कार्यको शुभ है. यह पंरित बहते हैं. अरु पंद्र, शुत्र, शीघ्रबोध. । बृहस्पति ये वार अरु, शुभ शकुन देखिके गाई, अश्वादि कीजै अरु बेचिये ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ क्रयविक्रयचक्रम् ॥ धनिष्ठापंचके त्याज्यस्तृणकाष्ठादिसंग्रहः ।। त्याज्या दक्षिणदिग्यात्रा गृहाणां छादनं ॥७७॥तैलाभ्यंगेरचौतापःसोमेशोभाकुजेमृति बुधेधनंगुरौहानिः शुक्रेदुःखंशनौसुखम् ॥७८ रवौपुष्पंशनौदूर्वाभीमवारचमृत्तिका ॥ गोमय शुक्रवारे चतैलाभ्यंगेनदोषभाक् ॥७९॥ हस्तत्र येब्रह्मयुगेमघायांपुष्येधनिष्ठाश्रवणोत्तरासु मूलानुराधाहयरेवतीच स्थिरेपुलमेषु वधूप्रवेशः ॥८० ॥ आश्लेपाद्वितयंस्थातीरोहिणीच पुन सु॥रोगीस्नानेरेवतीचवर्जयेदुत्तरात्रयम्॥८॥ रिक्तातिथौ चरे लमे वारे च रविभोमयोः॥ स्नानंचरोगिणांप्रोक्तंदिजभोजनसंयुतम् ॥२॥ टीका- धनिष्ठादि रेववीवक ये कार्य ना.
शीघ्रपोष. , साष्टादिसंचय, दक्षिणदिशाकी यात्रा, गृहछावनी दाद, शय्याका वितरण, इनिघनिष्ठापंचकम् ॥ ७७ ॥ अरिवारका तेल लगावे तो ताप होय; चंद्रको शोभा, गलको मृत्यु, बुधको धन, गुरुको हानि, शुक्रको एव, शनिको सुख होय ।। ७८ ॥ और जो अवश्य लगाना होय तो रविको पुष्प, शनिको दूर्वा, मंगलको मृतिका, शुक्रको गोवरसंयुक्त लगाव तो दोप न होय ।। इतितकाभ्यंगः ॥ ७९ ॥ इ. चि. स्वा. रो. म. म. पुष्य, घ. श्र. उ, मू. अनु. अ. दे. इन नक्षत्रों में और गृ. सिं. कुं. इन खननमें वधूमवेश फीने ॥ ८॥ इतिवधूमवेश । अत्र रोगीस्नानमें वर्जित ग्राह्य कहते हैं. आश्लेपा, म. स्वा. रो. शुन. रे. तीनों उत्तरा रोगी स्नान न कीज और ४९१४ ये लिपि मेष, क. तु. मफर, ऐ जान रवि मंगल ये चार ६८१२ ये चंद्र- मामें रोगी ग्नान करें और ग्राह्मणभोजन इत्यादि को १८१ ॥ ८२॥ इतिरंगीस्नानविचार ॥ इन नक्षत्रों में ८५ शोधबोध आनंदः कालदंडश्च धूम्राक्षश्च प्रजापतिः ॥ सौम्यो ध्वांसोध्वजश्चापि श्रीवत्सोवज्रमुद्गरौ छत्रमित्रं मानसाख्यं पद्माख्यं लुंबकस्तथा ॥ उत्पातमृत्युकाणाश्चसिद्धिश्चाथशुभोऽमृतः ८४ मुशलंगदमातंगराक्षसाश्च चरः स्थिरः ।। वईमानश्चविज्ञेयाअष्टाविंशतिरित्यपि ।। ८५ ।। फलंतुनामसदृशं योगा दैवज्ञभापिताः ।। अश्विनीरविवारेच योगोद्यानंदसंज्ञकः ।। ८६ ॥ मृगशीर्षेशीतरश्मिः श्लेपायां क्षितिनंदनः ॥ बुधे हस्तोऽनुराधाच देवराजपुरोहिते ॥८॥ भार्गवेचोत्तराषाढा शनौ शतभिपा यदा ।। तदानंदास्ययोगःस्याकालदंडादयःक्रमात् ८८ श्रीका-देवन्न (ज्योतिषी ) जो है सो इन योगनके फद नामानुसार कहते हैं, अधिनी रविको आनंद योग
शीमबोध.
कहिये, इसीभांति । कालदंदादि जानिये ।। ८३-८८॥
इतिआनंदादियोगा।
स.अम.क.शे.म.आ..पु.उ.म.प.उ.हाच.
का म..
.
2
.
.
पु.
-
योग
म्य. विसनस
म. artaस्न
또
प
IP
T
प
19
हस्तः सूर्यमृगः सोमवारेभौमेतथाजश्विनी ॥
बुधे मैत्रं गुरौ पुष्यं रेवती भृगुनंदने ।। ८९ ॥
शीघ्रवोध. रोहिणीरविपुत्रे च सर्वसिद्धिप्रदायकः॥ अयंचामृतसिद्धिः स्याद्योगःप्रोक्तःपुरातनैः॥९ टीका- अब अमृतसिद्धियोग कहते हैं. हस्त रवि- वार परै तौ अमृतसिद्धि- योग कहिये, मृ. सो, अ. अथ अमृतसिद्धियोगयंत्रम् म., अनु. कु., पुष्य गु., रे. शु. स.च.म री श. ॥८९ ॥ ९० ॥ इत्यहम् नि पुष्य रे से नक्ष मृतसिद्धियोगाः॥ मघादित्ये विशाखेंदौ भौमेचा उनले गुरौ ॥ बुधेमूलं विधिःशुक्रेयमघंट-शनौकरः ॥ ९१ ॥ बुगु शु चार ऽमृऽऽमृऽमृ.|ऽमृऽमृ मृ योग टीका-मधारविको यमघंट योग कहिये. वि.सोम; आ. अथ यमघंटयोगयंत्रम् मंगल; मू. बुध; क. शुक्र. और मदिमा.. नक्ष] शनिरी हस्त होय यमघंट योग कहिये, सो शुभकार्यमें चर्जित है ॥११॥ धु | वार गुरु, रो. ६ शीमबोध. नंदासूर्येच भौमेच भद्राभार्गवचंद्रयोः॥ बुषेजयागुरौरिक्ता शनीपूर्णाचमृत्युदा ।। ९२॥ टीका--रवि भीममें नंदा, शुक्रसोममें भद्रा, बुध जया, मृत्युयोगचक्रम्. गुरुमें रिक्ता और शनिमें पूर्णा ये मृत्युयोग शुभकार्यको वर्जित है।॥ ९२ ॥ भीम. चर. धार. १ २ ३ ८ १० तिथि १५॥३०॥ १३ तिथ्यकेनसमायुक्तोवारांकोयदिजायते ॥ त्रयोदशांकाक्रकचोयोग प्रोक्तःपुरातनैः॥९३॥ अथ क्रकचयोगयंत्रम. टीका- ऋकच योग जो सच. में. ७ [.. श. वार है सो तिथेि और वार 11211108 तिथि की संख्या १३ होनेसे होताह जैसा कि सूर्य और द्वादशी १२ गिनकर तेरह होते हैं सो यंत्रमें है समझलेना ॥ ९३ ॥ इति ऋकच योग ।। अंधाक्षश्चिपिटाक्षश्चकाणाक्षो दिव्यलोचनः ॥ गणयेद्रोहिणीपूर्वसप्तवारमनुक्रमात् ॥१४॥ ८ शीमबोष. म.ह.|ऽनु| उ.शि.भिमद. पुस्वामू घाउ.कृ.मुलो. अंधेचलभतेशीघ्रंमंदेचैवदिनत्रयम् ॥ काणधैमासमेकंतु सुनेनैवलभ्यते ॥१५॥ टीका-अब अंधाक्ष, चिपिटाक्ष, काणास और सु. लोचन ये चारि भातिनक्षत्र अथ अंधादिनक्षत्रायंत्रम्. नष्टवस्तु में विचारिये सो रो. उ.वि..घ.रा. रोहिणी आदि सात वार आ. म चि.ज्ये अ.भकाण, गनिये. रो. अंध, मृ: मंद, आ. काण; पु. सुलोचन. फिरि या रीतिसें समझ कीजै ॥ ९४ ॥ अंघ नक्षत्र में वस्तु नष्ट हो तो शीघ्र मिले. और जो चिपिटाक्ष (मंददृष्टिवाले) में जाइ तो तीनदिनमें मिले. जो काणन- क्षत्रमें जाइ तौ महिने भरमें मिले और जो सुलोचनमें जाह तो फिर न आवे ॥ ९५॥ पुनर्वसुमृगश्चार्टा ज्येष्ठामैत्रंकरस्तथा ॥ पूर्वाषाढोत्तरापाढेमूलंदक्षिणचारिणः ।। ९६ ॥ कृत्तिकारोहिणीपुष्यश्चित्राश्लेषाचरेवती ॥
शीघ्रबोध. शतंधनिष्ठाश्रवणोनवमध्यमचारिणः ॥१७॥ अश्विनीभरणीस्वातीविशाखाफाल्गुनीदयम् । मघा भाद्रपदायुग्मनववोत्तरचारिणः॥ ९८ ।। टीका-पुन. मृ. आ. ज्ये. अनु. ह. पू-पा. उ-पा. मू. ये नक्षत्र पूर्वसे दक्षिणचारी है; क. रो. पु. चि. ऽश्ले. रे. श. ध.. ये पूर्वसे मध्यको अर्थात् आकाशको चले हैं. और अधि, भ. स्वा. वि. पू. फा. उ-फा. म. पु-भा. उ. भा. ये पूर्व से उत्तरचारी हैं ॥ ९६ ॥ ९७ ॥ ९८ ॥ मू 9. कृ वि. आ. पु. स्वा. अथ नक्षत्रप्रचारयंत्रम् । ज्ये ज. दक्षिण घ. मध्यम. पू म पू. उभा उत्तर. भ्रमतीद्रदिशोवत्सोमासानांचत्रिकत्रिकं ॥ आदीभाद्रपदकृत्वासव्यतोदिक्चतुष्टयम् ॥१९॥ यात्राविवादसंबंधेदारेचगृहहर्म्ययोः॥ भूपतेर्मिलने युद्धे वत्सस्याभिमुखं त्यजेत् ।। ।
शीघ्रबोध
पू.
मा
आ.
मा.
मा
टीका-पूर्वआदि चारों दिशाविषे वत्सरूप तीन
तीन मास चौथी चौथी
दिशामें सव्यमार्गसे
चळके भ्रमते हैं. भा. पा.
वत्सयंत्र
का. पूर्व में, मा पौ.
माघ दक्षिणमें, फा. चै.
पश्चिममें, और ज्ये.
आ. श्रा. उत्सरमें, सो
यात्रा विवादमबंध,
गृहद्वार, रामासे मिलना और युद्ध ये कार्य गएपीछे
वत्सयोग देखकर कीजै ॥ ९९ ॥॥ १०० ॥ इति
वत्सयोगयंप्रम् ॥
आ
वा
दे
प
त्रयंयमेश्वेचानौपइविधीपंचमृगेत्रयम् ॥
एकमाद्रीचनक्षत्रे चत्वारि च पुनर्वसौ ॥ १॥
पुष्येत्रर्यरसाः सर्पमघायर्याचैवपंचकम् ॥ दयं
दयंफाल्गुनयोयिं हस्ते तु पंचकम् ॥ २॥
शीप्रबोध. ८९ चित्रास्वात्यारेकमेकंचतुष्कंचदिदैवते ॥ त्रयस्यादनुराधायांज्येष्ठायांचवयंस्मृतं ॥३॥ मूलेरुद्राश्चतुष्कंचपूर्वापाढतथोत्तरे ॥ त्रयंचाभिजितः प्रोक्तं श्रवणे च त्रयं तथा ॥४॥ धनिष्ठायांचचत्वार शतंशतभिपासुच॥ दयंदयंभागयोश्वदाविशदपि चांत्यके ॥ ५॥ टीका-अ.भ.३.६रो.५.३ आ. १ पु.३ पु. ४ आले. ६ म.५पू.फा २ उ.फा २ ह.५चि.१ स्वा.१ दि. ४ अनु. ३ ज्ये, ३मू. ११ पू. पा. ४ उ-पा-४ ऽभि, ३ अ-३ ध. ४ श, १०० पू-भा. २ उ-भा. २ रे २५ या प्रकार तारका संयुक्त नक्षत्र उदय होते हैं ।।१०१-१०५ ।। अथ अठाईस २८ नक्षत्रतारासंख्यायंत्रम. म. म. रा.म.आ.पु.म. प.स.हचि. १ स्वाविनुज्ये म.पू.च.म.घ. १/४२१३/११/४/४/३/३/४/१०/२५ शीवोप लग्नेष्टभेव्ययेसूर्येक्षेत्रपालस्यदृषणम् ॥ आकाशदेव्याश्चंद्रेतुलनेषष्ठेऽष्टमेव्यये ॥ ६ ॥ द्वादशेदशमभौमेडाकिनीदूषणस्मृतम् ॥ वनदेव्युद्भवोदोषः सप्तमेद्वादशेबुधे ॥ ७॥ जामित्रेद्वादशेजावदेवदोषोनिगद्यते ॥ अस्तव्ययेदैत्यपूज्येजलदेव्याश्चदूषणम् ॥८॥ शनैश्चरेव्ययेचास्तेदोषः स्यादामवातजः ॥ यामित्रेद्वादशेराहुःकुगतिज्ञातिदूषणम् ॥ ९ ॥ का-जो सूर्य ८१२ अथवा १ लपमें हो तो क्षेत्रपालको दोष जानिये. जब शरीरमें कुछ व्यया हो वो क्षेत्रपालकी पूजा कीजै. जो चंद्रमा १।६।८।१२। हो तो आकाशदेवीको दोप जानिये. उसकी पूना माता करे तो कष्ट दूर हो ॥ ६ ॥ और जो जन्मकालविषे मंगरु १०।१२ होइ तो डाकिनी दोष कहिये, और जो पुष ७१२ हो तो वनदेवीदोष कहिये ॥७॥ जो हस्पति १३ । ७ हो तो देवदोष जानिये, जो शुक्र ७।१२ होइ तो जमस्यदेवी दोर मानिये. ॥ ८ ॥ जो नेवर शीमबोध १९१७ हो तो आमवात दोष करें और जो राहू ७१२ हो तो कुमतिजन्य स्वजातीसे दोप उत्पत्ति होजाय ॥९॥ पितृदोषोभवेन्मेपेक्षुधाहानिर्विवर्णता ॥ पेगगनदेव्यास्तुज्वरोदुःस्वममक्षिरुक् ॥ १० ॥ मिथुनेचमहामायादोपोवेलावरोनिलः ॥ कर्कचशाकिनीदोपोहास्यरोदनमौनतः ॥ ११ ॥ सिंहेजलेमेतदोपोदिवाशीतज्वरोऽरुचिः ।। प्रहदोपश्चकन्यायांगोपालस्योतथारुचिः।।१२।। क्षेत्रपालभवोदोपस्तुलेसंतानपीडनं ॥ वृश्चिकेनागदोपश्चज्वालादेहेकुबुड़िता ॥१३॥ चापेदेहेभवेद्योपोज्वर गोकोदव्यथा ।। मकरेचंडिकादापोदेहभंगोधराऽनिलः ॥१४॥ मलिनप्रेतदोपचकुंभेदेहस्यपीडनं ।। मीनेवागनादोपोज्वरोजंजालदर्शनम् ।। १५ ।।
शीघ्रबोध , व्ययेधर्मेतृतीयेचषष्ठे पापग्रहोयदा ॥ हतोगरेजलेशस्नेतस्यदोषःकुलोद्भवः ॥ १६ ॥ टीका-जो मेष लग्नमें जन्म हो ऐसे ग्रह पर तो पितृदोष होचे, भ्रूख न लगे और कुरूप हॉवे. जो वपमें जन्म हो तो आकाशदेवीका दोष करै. स्वर हो, भया- नक स्वम देखै, नेत्र पीडा पावै ॥ १० ॥ मिथुनमे हो तो महामाया दोष करै. सामयिक ज्वर आवै. अनिल भय होई. जो कर्कमें हो तो शाकिनी दोषसे रोवे, इस, कबहुं मूक हो रहै ॥ ११ ॥ जो सिंहमें हो तो प्रेत बाधा करे, दिनमें ज्वर आवै, जो कन्यामें हो तो दुष्ट ग्रहदोषसे शारीरिक बाधा, क्रोध, आलस्य, अरुचि हो ॥ १२॥ जो तुला जन्म हो तो क्षेत्रपाल दोष करे. संतानकी पीडा करै. जो वृश्चिकौ हो तो सर्पसे भय, देहपीडा, ज्वरको उपजावै कुदि होवे ॥ १३ ॥ धनमें होइ तो देवदोपज्वर, शोक, पेटपाडा पाल होने, और जो मकर लपमें जन्म हो तो चढिकाको दोष होये, अंगभग हो और स्वर हो ॥ १४ ॥ कुंभमें शीघबोध. तो प्रेत दोष करे, मलीन रहै, देहपीडा हो तो योगिनी दोष महा ज्वर करें ॥ १५ ॥ जो १२२९॥३६॥ इनमें पापग्रह होय तो विप-जक शंखसे मृत्यु पाएँ वा सगोत्री धात कर ॥ १६॥ शनी जले कुजे शस्त्रे युते सूर्यः स्वबंधुजः।। राहौविक्रमतो नष्टः शांतिपूजादिजार्चनैः॥१७॥ स्वक्षेत्रे गोत्रदोषोपि परक्षेत्रे परोद्भवः ।। शत्रुक्षेत्रेशत्रुदोपो मिने स्वजनसंभवः ॥ १८ ॥ टीका--जो इन स्थानविप पानि होती जलमें इवनाचे मंगल हो तो हथियारसे मर, सूर्य हो तो निजवंशवाले के हायसे या विषसे मरे; और राष्ट्र हो तो रिसत प्रकृति उपने, चोरी और कुमार्गमामी होक, जो ऐसे ग्रह हो तो ग्रामणरी पूमा करनेगे शांति होनाप. जो क्षेत्री ग्रह पर तो गोप्रसे दोष हो और जो परक्षेत्री दूषित पद पर ती परमनुप्पजनित पीजो क्षेत्री हो तो गम देश पाई और पिय. संत्रीरो तो मित्रन से हंश पारें ।।१७॥ १८साइनिसेत्रप्रदीपः ।।
४
शीवधि.
.
शुमे
.
0
0
७
८
अथ नक्षत्रतिथिवारशुभाशुभयोगर्यत्रम्.
र.. | ह..पु उ. ३/ध. नक्षत्र ८ तिथि.
वि.म. ज्ये अनु म. नक्षत्र १४ १२
तिथि.
चे.पु.भ.श्र रो, मृ. नक्षत्र ९ १० तिथि.
च.चि. वि.पू.उ.नक्षत्र ११ १२/१३ तिथि.
म.मू. ले.अ.म.उ. नक्षत्र ३
१३ तिथि. शुभ
म.रा. आ.भ.पू. म.
उ. नक्षत्र २
तिथि अशुभ
धु.अ. कृ.रो.भू. नक्षत्र २
१२ तिथि
रे,अ.भ.
१
नक्षत्र
बु.मू.घ.
३ ९ तिथि. अशुभ
गु.पु.अ.रे.पु. नक्षत्र ५
तिथि.
शुभ.
ग./श आर्दा उ.रो.
मृ. नक्षत्र ४ ६
उ. रे.न.पू. नक्षम ११
१ १३ तिथि. शुभ.
शु. रो.पु. ज्येइले म. नक्षत्र २
तिथि,
श./रो./स्वाधिपू.म.नक्षन
१३ तिथि. शुम.
श.ह. उ.चि./उ.रे.नक्षन
६
तिथि.
अशुभ
.
.
तिथि.भिशुभ
४
०
७
.
आदित्यंचाश्विनीहस्तं मूलंपुष्योत्तरात्रयम् ।।
सिद्धियोगोधनिष्ठाचतिथिरप्यष्टमीतथा ॥१९॥
सूर्यविशाखाभरणीज्येष्ठामैत्रंमघातथा॥
चतुर्दशीदादशीचविरुद्धाःसप्तमीतिथिः ॥२०॥
शीमबोष. सोमेपुष्यानुराधाच श्रवणोरोहिणीमृगः ।। नवमीदशमीचापिसिद्धियोगा:प्रकीर्तिताः॥२१॥ चंद्रे चित्रा विशाखा चतथाषाढादयंबुधैः ।। एकादशीतथापष्ठीवर्जनीयात्रयोदशी ॥ २२ ॥ भौमेमूलाश्विनीसमृगश्चोत्तरभाद्रपात् ॥ सिद्धाऽष्टमीतृतीयाचसप्तमीचत्रयोदशी ॥ २३ ॥ निंद्याशतभिपाीचधनिष्ठापूर्वभाद्रपात् ।। मघा चोत्तरपाढेचद्वितीयादशमीकुजे ॥ २४ ॥ बुधानुराधापुष्ये च कृत्तिका रोहिणीमृगः॥ द्वादशीसिद्धियोगाश्च दितीयासप्तमीतिथिः॥२५ बुधेमूलंघनिष्ठाचरेवतीचाश्विनी यमः ॥ तृतीयानवमीचापिवर्जयेत्प्रतिपत्तिथिः ॥ २६ ॥ गुरोचदशमीपंचपौर्णमासीविशेषतः॥ पोष्णाश्विन्यनुराधाच सिद्धिः पुष्यः पुनर्वसुः२७ शीवोष. जीवेशतभिषााच कृत्तिकोत्तरफाल्गुनी ॥ विधिर्मगोऽष्टमीषष्ठीचतुर्थीचविवर्जिताः।। २८ शुक्रेचित्रार्यमापूपाश्रवणश्चपुनर्वसुः ॥ सिद्धाचैकादशीषष्ठीप्रतिपञ्चत्रयोदशी ॥ २९ ॥ भार्गवे रोहिणीपुष्योज्येष्ठाऽश्लेषामघातथा ॥ द्वितीयासप्तमीचापिवर्जनीयासदाबुधैः ॥ ३० ॥ शनौचरोहिणीस्वातीश्रवण पूर्व फाल्गुनी ॥ मघाचनवमीसिद्धाचतुर्थीचत्रयोदशी ॥ ३१ ॥ शनौहस्तोत्तरापाढाचित्राचोत्तरफाल्गुनी ॥ रेवतीचसदावर्ष्यातिथिः षष्ठीचसप्तमी ३२ ॥ टीका-अष्टमी रविको अ. ह मू. पुष्य, उ. ३ ध- को वि. भ ज्ये अनु मघा हो तो कुयोग है ॥ २० ॥ जो सोम ९।१० को पुष्य, अनु श्रव. रोहि पृ. हो तो सिद्धियोग कहिये. जो सोम ११२६१३३ को चि. वि. .
शीनदोष.
--
पूर्वाषाढा उत्तराषाढा हो तो कुयोग है ॥२१ ॥ २२ ॥
जो भाग ८॥३॥०१३ को मू. अ, आश्ले. भू. मा.
हो. ती सिद्धियोग है ॥ २३ ॥ जो भौम २०१० को
श. आ. प. पू. भा. मघा उ. पा. हो तो कुयोग है।
॥ २४ ॥ जो बुध १।२७ को अनु पुष्य, कृ. रो. मृ.
हो तो सिद्धियोग कहिये ॥ २५ ॥ जो बुध ३९१
को मू. घ. रे. अ. भ. हो तो कुयोग है ॥ २६ ॥ जो
गुरु ५।१०।१५ चा. रे. अ. अनु. पु. पुष्प, हो तो सिद्धि-
योग है ॥ २७ ॥ जो गुरु ८४६ को श. आ क. उ-भा
रो.
मृग.
हो तो कुयोग है।॥ २८ ॥ जो शुक्र १०६१।१३
को चि. उ-फा. ३. श्र. पुनर्वसु ये दो ती सिदियोग है
॥ २९ ॥ जो शुरु १७ को रो. पु. आश्री. म. ज्येष्ठा होय
सो फुयोग है ॥ ३० ॥ जो शनि ९४.१३ को रो. स्वा
श्र.पू-फा. म. हो तो सिद्धियोग है. जो शान ६७ है.
उ-पा. विना. उचरा रे. होय तो कुयोग है ।। ३१ ।। ३२ ।।
इति वारनक्षनशुभाशुभयोगाः ॥
चरंचलंस्मृतस्वातीपुनर्वसुश्रुतित्रयम् ॥
क्रूरमुग्रंमघापूर्वत्रितयंभरणीतथा ॥ ३३ ॥
ध्रुवं स्थिरंविनिर्दिष्टंरोहिणीचोत्तरात्रयम् ॥ तीक्ष्णं दारुणमाश्लेषाज्येष्ठा मूलमेवच ।। ३४ लघुक्षिप्रस्मृतंपुष्योहस्तोऽश्विन्यभिजिस्मृतम्।। मृदुमैत्रंस्मृतं चित्राऽनुराधारेवतीमृगः ॥३५॥ मिभंसाधारणंप्रोक्तविशाखाकृत्तिकातथा ।। नक्षत्रेष्वेषुकर्माणिनामतुल्यानिकारयेत् ॥३६॥ टीका -अब अगइस नक्षत्रकी सात संशा कहिये. सो भिन्न भिन्न कहते हैं. सो प्रथम स्वाती, पु. श्र. घ. श. ये नक्षत्र चर-चळसंज्ञक हैं. ये चरकार्यको शुभ हैं. पूर्वा- त्रयं म. भ. ये उग्र क्रूर सं. ज्ञक नक्षत्र क्रूरकार्यमें ली- हेणी उत्तरात्रय दुवसंज्ञक नक्षत्र लीजिये. आ. आ. संज्ञकनक्षत्र ये लघुक्षिण- नक्षन्ना सप्तधा संज्ञाचक्रम् IP for IAS larबल. मूल. ये
शीनचौप.
संज्ञक नक्ष शीघ्र स्वल्पकार्यमें ग्राम हैं. चित्रा. अनु.
ग. रेक्ती यै मृदु-मैत्र संज्ञक नक्षत्र कोमक मैत्री कार्यको
शुभ हैं. और वि.क. ये मिश्र साधारण नक्षत्र सामान्यका-
यको शुभ हैं. इन सवोंका कार्य संज्ञानुसार जानिये ।। ३३ ।।
॥३४ ।। ३५॥ ३६ ॥ इति नक्षत्रसंज्ञा ।।
शनिचक्रं नराकारं लिखेद्यत्र शनिर्भवेत् ॥
तन्नक्षत्रं मुखे दत्त्वा यावन्नाम नरस्यच ॥३७॥
तावदिचारयेत्तत्र ज्ञेयं तत्र शुभाशुभम् ।।
एकमुखेत्रनक्षत्रं चत्वारि दक्षिणेकरे ॥ ३८ ॥
त्रयंत्रयंपादयोश्च वामहस्तेचतुष्टयम्
ललाटेविनयनेने हदिपंचगुदेवयम् ॥ ३९ ॥
एकेवदक्षिणेकुक्षीनक्षत्राणिकमेणव ।
हानिमुखेदक्षहस्ते लाभोवामेत्ररोगता ॥१०॥
हादिश्रीमस्तकेराज्यं पादेपर्यटनंफलम् ।।
नेत्रसुखंगुदेमृत्युः कुक्षोशोकविचिंतयेत् ॥४१॥
शोधयोष जपादिपूजनार्चाभिः कल्याणंजायतेसदा ।। अन्यान्येवाविचाणिवाहनादिबहूनिच दीका-अवशनिचक्रका विचार कहते हैं, अध नराकार शनि नराकार लिखै, जिस शनि होय वह मुखपर देकर उससे जन्मनक्षत्रलौ गनिये. फिर अनिन- क्षत्रादि देकर अंगपति सब नक्षत्र स्थापित काज जिस अंगमें जन्म- नक्षत्र पर वहाँका फल जानिये. एक नक्षत्र मुखमें धरिये. ४ दहिने हाथमें, ३ दक्षिण पाय, ३ वामपाय, ४ वामहाथ, २ ललाट ३ नेत्र, ५ हृदय, २ गुदा और १ दक्षिणकाखमें ये क्रम पूर्वक राखिये. जो मुखमें जन्म नक्षत्र परे तो हानि करे, वामहस्तपर रोग, हृदयपर लक्ष्मी, ललाटमें राज्यपद, दक्षि- हस्तमें लाभ, चरणनमें भ्रमावै, नेत्रमें सुख, गुदामें मृत्यु और कोखमें परै तो शोक करे उस निमित्त जप, दान, पूजा ब्राह्मणमो शीघ्रबोध. अनादिसे कल्याण होवे और अनेक वाहनादिविचार सो अन्य अंथनविपे फहैं ॥३७॥३८॥३९॥४०॥४१॥४२ मेषेशनोगुर्जरेयुप्रभासेचादेपे । मिथुने जायतेपीडा स्थलमूलस्थलेपुचे ॥४३॥ कर्केकाश्मीरकेवाधा शक्रमस्थमृगाधिषे ।। शनैश्चरेचकन्यायां मालवाख्ये च संशयम् ४४ तुलावृश्चिकचापेपुयदियातिशनैश्चरः ।। न पतितदामेयाः पृथ्वीभिक्षपीडिता ॥४॥ सुभिक्षमकरकुंभेजायतेवहुधाशनी ।। मीनेचसर्वलोकानांदुर्भिक्षतुक्षयोभवेत् ॥ १६ ॥ का-पेपफा शनि हो तो गुर्मर देशमें पीहर करे. उपफी प्रभासक्षेत्र और अर्बुद देशम, पियुनको मूल- स्थली देश, फकको काम्मीर देश, सिंहको इंद्रप्रस्य- देनमें, कन्याको माउवा पीटा फर. ला, धिक ६धनको होती मेध न . पृथ्वी दुभिससे दाखित रोये. भ मकरको हो की अममा गुफाल फरे, मोनको रो शीघ्रबोध तो सर्वत्र काल पर और दुर्भिक्षसे पीग होने ॥४४॥४५॥४६॥ इति शनिराशिफलम् ॥ यत्रमासेरवेरा जायते पंचसंततम् ॥ दुर्भिक्षंछत्रभंगंचतदास्तचमहद्भयम् ॥ ४७ ॥ सोमस्यपंचवाराश्च यत्रमासेभवंति हि ॥ धनधान्यसमृद्धिश्च सुखाभवतिमेदिनी ॥४८॥ यत्रमासेमहीसूनोर्जायतेपंचवासराः॥ रक्तेनपूरितापृथ्वीछत्रभंगस्तदाभवेत् ॥ ४९ ॥ बुधस्यपंचवाराश्चजायतेच निरंतरम् ।। प्रजाश्वसुखसंपन्नासुभिक्षंचप्रजायते ॥ ५० ॥ यत्रमासेपंचवाराजायतेचवृहस्पतेः॥ विग्रहः पश्चिमेदेशेपीडायुद्धंचजायते ॥ ५१ ॥ शुक्रस्यपंचवाराश्चयत्रमासेनिरंतरम् ।। प्रजावृद्धिः सुभिक्षंचसुखंतत्रप्रवर्तते ॥५२॥ शनिवारा यदापंच पाताले कंपतेफणी।। ईशानदेशभंगंचवह्निदाहोमहर्षता ।। ५३ ।।
१.२
शीघ्रबोध.
टीका जो एक महीने में पांच रविवार पर तो अन्न
महंगा. छत्रमंग तथा महापय होवे ॥ ४७ । जो मही-
नेमें पांच सोमबार परें तो धनधान्यकी वृद्धि और
सर्वत्र
मुख करें॥ ४८॥ एक मासमें पांच मंगलवार
परै तौ पृथ्वी रुधिरसे पूरित तथा छत्रभंग हो जाये
॥४९॥जो पासमें पांच बुधवार पर सो प्रजा सुखी
होकर मुभित रहे ॥ ५० ॥ जो मासमें पांच गुरुवार
पर तो पश्चिममें विग्रह, पीडा, युद्ध होनेका संभव
६।। ५१ ॥ जो महीने में पांच शुक्रवार पर तो प्रजा
कढ़कर सुभिक्ष और सुख होजाय ।। ५२ ॥ जो मासमें
पांच शनैश्वर परें तो पातालमें शेष कार्य ईशानदेश
भग होवे, अनिका भय और अन्न महँगा हो ॥ ५३॥
इति मासे पंचवारफलम् ॥
अंगुल्योविंशतिः सूर्यशंकुःसोमेचपोडश ||
कुजेपंचदशांगुल्यो बुधवारेचतुर्दश ॥ ५ ॥
त्रयोदशगुरोवीरेदादशार्कजशुक्रयोः ।।
शंकुमूलेयदाछायामध्याचप्रजायते ॥ ५५ ॥
शीप्रबोध. भ तदाचाभिजिदाख्याता घटिकैका स्मृताबुधैः अत्रकार्याणिसर्वाणिसिद्धियांतिकृतानिच जातोभिजितिराजास्यादयापारेसिद्धिरुत्तमा महाक्रूरवियोगेनसर्वमंगलदायकः ॥ ५७ ॥ टीका-रविवारको बीस अंगुल सीक ठाढी सोमको १६,म.१५,बु. १४, बृ. १३, शु १२, शनि १२, दो महरके अंतमें सीककी छाया सीकके मूलमें आये तब अभिजित मुहूर्त एक घटिका होता है. सो सर्व अथाभिजितमुहूर्तयत्रम् कार्य व्यापारमें सिद्धि- प्रद होता है अरु इस मुहूर्तपर जन्म होय तो राजा होवे ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ।। ५७ ॥ इत्यभिजिन्मुहूर्तक्रियाफलम् ।। अर्थवृद्धिःफाल्गुनेस्याचैत्रेचधनसंपदः॥ वैशाखेविग्रहोराज्ञांज्येष्ठेवृष्टिश्चभूयसी ॥ ५८ ॥ आषाढेचोदितेशुक्रेजलंभवतिदुर्लभम् ।। श्रावणेचपशोः पीडा भाद्रेधान्यसमृद्धये ॥५९॥ वार में बु गु शुश भगु01961५/१४/१३/१२/१२.
शीघ्रबोध. आश्विनेसर्वसंपत्तिः शुभंकार्तिकमार्गयोः॥ पोषमाछत्रभंगोयादतिभृगोःसुतः ॥ ६० ॥ टीका-जो शुक्रका उदय फाल्गुनमें होजाय तो अन्न सस्ता होने.चत्रमें धन संपत्ति करे. वैशाख, उदय हो तो राजनमें विग्रह करे. ज्येष्ठमें उदय हो तो वर्पा विशेष करे ॥५८ ॥ आषाढमें हो तो जल न होवे. श्रावणमें हो तो पशुनको पीटा करे. भादोंमें हो तो अन्न बहुत उपनावे ॥५९॥ भो आधिनमें हो तो सर्व संपत्ति करे. जो कानिंक तयाअगह- नमें हो तो शुभ है. जो पाप माघमें उदय हो तो छत्रमंग करे ॥६० ॥ इति शुक्रोदयफलम् ॥ पूर्वेवायुहॉलिकायाः प्रजाभूपालयोः सुखम् ।। पलायनंचदुर्भिक्षं दक्षिणेजायतेध्रुवम् ॥ ११ ॥ पश्चिमे तृणसंपत्तिरुत्तरे धान्यसंभवः॥ यदिखेचगिखावृद्धिर्दुगराज्ञोपिसंक्षयेत् ।। ६२ ।। का-नो होलीको पूर्व पीन पल तो राना मनाको १०६ सुख करे. दक्षिण पौन चकै तो देश भागे, दुर्भिस पछाइ पौन चले तो तृणसंपत्ति बढे. उत्तर पौन च धान्यवृद्धि होय और जो होलीकी धुर्वा आकाशको चढे तो राजगढ टूट जाय ॥ ६१॥ ६२॥ इति धूमफलम् ॥ एकादश्यांकार्तिकस्ययदिमेघःसमीक्ष्यते ।। आषाढेचतथावृष्टिर्जायतेनात्रसंशयः॥ ६३ ॥ मार्गशीर्षस्यचाष्टम्यां दृश्यते विद्युतो यदा ॥ तदा वृष्टिः श्रावणेच मासिसंजायतेध्रुवं ॥४॥ कृष्णपक्षेदशम्यांचवृष्टिः पौषेचजायते ॥ तदाभाद्रपदेमासेवृष्टिर्भवतिभूयसी ॥६५॥ वृष्टिश्चेन्माघसप्तम्यां ज्येष्ठे मूले च वर्पते ॥ नक्षत्रेवारिवाहश्च तदानः पूर्यते मही ॥ ६६ ॥ पञ्चम्यांप्रथमेपक्षेश्रावणेचप्रवर्पते ॥ पयोवाहस्तदाधान्यैर्घराव्यासाचलैरपि ॥ ६७ ॥ दीका--जो कार्तिक एकादशीको मेघ छाया करें तो
शीघ्रबोध.
१०७
मापार महीने में वर्षा होजाय ॥६॥ मार्गशीर्षकी अहपाकी
विश्व देखे तो श्रावणमें दृष्टि शेजावे ।। ६४ ।। जो पौषक-
गदमीको पेघ वर्षे तो भादोंमें अधिक वर्षे ॥ ६५ ॥ जो
पायमें सप्तमीको वर्ष और ज्येष्ठमें मूल नक्षत्रपर वर्षे तो
एषां सब नक्षत्र उत्तम वर्ष और अन उप* ॥६६॥
भाषण कृष्णपक्ष पंचमीमें वर्षा वर्षे ती अन्न जक बहुत
वे ॥ ६७॥
आषाढे पूर्णिमायां तु यन्नक्षत्रं विचारयेत् ।।
पूर्वापाढे सुभिक्षंच मूलेदुर्भिक्षमुच्यते ॥
उत्तराषाढकेऽश्वानांपीडाकटकसंगतिं ॥१८॥
टीका~जो आपाट पोर्णिमाको नक्षत्र होइ तोको विचा-
रिये जो पूर्वापाढा रोती गुभित हो जायगा. पूल होतो
दर्भिस पर. स्तरापाटा दो तो पोदोको पास होनाय ॥६८॥
इत्यापाठपूर्णिमाफलम् ॥
ज्येष्ठस्यप्रथमेपक्षेप्रतिपच्चयदाभवेत्
रवारस्तदावायुवातिवृक्षांतकारकः ॥ ६९ ॥
सुख करे. दक्षिण पौन चले तो देश भाग, दुर्भिक्ष पछाइ पौन चलै तो तृणसंपत्ति बढे, उत्तर पौन धान्यवृद्धि होय और जो होळीकी धुर्वा आकाशको चढे तो राजगढ टूट जाय ॥६१॥ ६२॥ इति धूमफलम् ॥ एकादश्यांकार्तिकस्ययदिमेघःसमीक्ष्यते ॥ आषाढेचतथावृष्टिर्जायतेनात्रसंशयः ॥ ६३ ॥ मार्गशीर्षस्यचाष्टम्यां दृश्यते विद्युतो यदा ॥ तदा वृष्टिः श्रावणेच मासिसंजायतेध्रुवं ।।६४॥ कृष्णपक्षेदशम्यांचवृष्टिः पौषेचजायते ॥ तदाभाद्रपदेमासेवृष्टिर्भवतिभूयसी ॥६५॥ वृष्टिश्चेन्माघसप्तम्यां ज्येष्ठे मूले च वर्षते ॥ नक्षत्रेवारिवाहश्च तदानः पूर्यते मही ॥ ६६ ॥ पञ्चम्यांप्रथमेपक्षेश्रावणेचप्रवर्षते ।। पयोवाहस्तदाधान्यैर्धराव्याप्ताचलैरपि ॥ ६७ ॥ श्रीका-जो कार्तिक एकादशीको मेघ छाया करें शीमबोध. १०७ महीने पो होजाय ॥१३॥ मार्गशीर्षकी अपीको देखे तो श्रावणमें वृष्टि होजावे ॥ ६४ ॥ जो पोषक- मेघ वर्षे तो भादोंघे अधिक वर्षे ।। ६५ ॥ जो सप्तमीको वर्षे और ज्येष्ठमें मूल नक्षत्रपर वर्षे तो पके सर नक्षत्र उत्तम वर्ष और अब एपमै ॥६६ ।। भाषण कृष्णपक्ष पंचमीमें वर्षा वर्षे तो अननक बहुत + . ॥६७ ॥ आषाढे पूर्णिमायां तु यन्नक्षत्रं विचारयेत् ॥ पूर्वापाढे सुभिक्षच मूलदुर्भिक्षमुच्यते ॥ उत्तरापाढकेऽश्वानांपीडाकटकसंगतिं ॥१०॥ टीकानो आपाट पौर्णिमाको नात्र होइतको विचा- रिये जो पूर्वापादारो सौ गुभित हो जाएगा. मन्द हो दी दामा पर. उत्तरापाटा दो तो पोटोंगा पीरा होनाय ॥६॥ इल्यापादपूर्णिमाफलम् ।। ज्येष्टस्यप्रथमेपक्षेमतिपञ्चयदाभवेत रवेर्यारम्तदापायुचीतिवृक्षांतकारक ४॥
शीघ्रबोध.
प्र
।
अत्यंतविग्रहोभौमेबुधेदुर्भिक्षमुच्यते ॥
अनावृष्टिः शनेर्वारेजलंकाफ्निलभ्यते ॥७०
सोमशुक्रसुरेज्यानांयदिवार प्रजायते ॥
धनधान्यसुतोत्पत्तिर्गेहेगेहेमहोत्सवः ॥ ७१ ॥
पौषमासस्यसंक्रांती रविवारोयदाभवेत् ॥
धान्यानांत्रिगुणमौल्यं भौमवारेचतुर्गुणम् ॥
त्रिगुणशनिवारेचबुधेशुक्रेसमंभवेत् ॥७२॥
सुराचार्यप्रसोमेचमौल्यमधंसुनिश्चितम् ।।
रोहिलाभकृद्धान्येसौम्योहानिप्रदोभवेत् ॥७३॥
मीनसंक्रमणेसूर्येवारेवातिसमीरणः॥
भौमेपीडापशूनांचदुर्भिक्षंचशनैश्चरे ॥ ७४ ॥
वृक्षपातःप्रजापीडामिथ्यासंचरते महीम् ॥
हिंसाकामातुरालोकायदिवृष्टिश्च तद्दिने॥७५॥
संक्रांतीयदिमीनस्यबुधवारः प्रजायते ॥
अभंगोमहामारीरोदनं भयचिंतया ॥ ७६ ॥
शीमबोध. संक्रांतो सोमवारश्चत्मजानां परमसुखम् ॥ भानुभौमार्किवारेषु पापयुद्ध महर्घता ॥७७॥ का-ज्येष्ठप्रतिपत्फलम्-जो ज्येष्ठकृष्ण १ तिथीमें रविवार पर तो पौन आविवेग चकै और यक्ष हूँ. भीम पर तो विग्रह बढे. बुध पर ती दुर्भिक्ष होय. शनि पर ती जल कहीं न हो. सोम, शुक्र, गुरु, परं तो धनधान्य संतानसे सुस हो जाय ।। ६९ ।। ७० ॥ ७१ ।। पोपसंकातिफळम-पापसंक्रांति रविवारके दिन पर ती अन्न त्रिगुण मोळसे विक. भीमको चौगुने शनिको त्रिगुने, बुध शुक्रको सपान और गुरु सोमको आधे. संक्रांतिके दिन शुमधार पर तो घटा और झून पार परै तौ नफा हो । ॥ ७२ ॥ ७३ ।। मीनसंक्रांतिफलम्-जो पीन संगति रविवारको हो ती वर्षभर पान चळ. मंगल हो तो पशुओंको पीरा, शनि पर ती दुर्षित और ५ दिन भद्रा होने ती प्रचीपर घर गिर. मना दुःखी, मिथ्याचादी, हिंसक और पामातुर रोय. युधों पर सौ उपमंग, महामारी, चित्तनिता और भप अपनावे. सोममें पर सो मुम्ब, रवि भीम भार .
शीबवोध 5 ३ पथा. शनिवारमें परै तौ पापयुद्ध और अन्न महँगा करै ।।७४ ॥ ७५ ।। ७६ ॥ ७७॥ संक्रांत्याश्चारनक्षत्रादात्मभावोऽधिगण्यते ॥ त्रिकं षटुं त्रिकं षटं त्रिकं पदं पुनःपुनः॥७॥ पंथाभोगोव्यथावस्त्रं हानिश्चविपुलंधनम् ।। पनि गैःफलंपटं मासेमासेविचारयेत् ॥ ७९ ॥ टीका-संक्रान्ति समयके नक्षत्रसे २७ नाम नक्षत्र- तक गनिये. जो तीन- सक हो तो पंथ चलावे. संक्रांतिच नवतक सुखभोग, १२ लौ व्यथा, १८ लौं वस्त्रसुख हानि और २७ लौ विपुलधन तथा भोग मिले. इस प्रकार मासमास विचारिये ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ इति संक्रांतिदिन- राशिचक्रलिखित्वादौमेषसंक्रांतिभादिकम् ॥ अष्टाविंशतिकंतत्रालिखेन्नक्षत्रसंकुले ॥ ८ ॥ ६धना ६ भोग ३ हानि ३ व्यथा ३ वन्न नक्षत्रफलम् ।।
शीमो. संघोदयंदयंदद्यादन्यत्रैकैकमेवच ॥ चत्वार सागरास्तत्रसंधयश्चाष्टसंख्यया ॥१॥ शृंगाणितत्वचत्वारितटान्यष्टौस्मृतानिच ॥ रोहिणीपतितायत्रज्ञेयंतत्रशुभाशुभम् ॥ ८२ ॥ जाताजलपदस्यैपाचंद्रस्यपरमप्रिया । समुद्रेतिमहावृष्टिस्तटेवृष्टिश्चशोभना । पर्वते विंदुमात्राचखंडवृष्टिश्चसंधिषु ॥ ८३ ॥ टीका- अब वर्षानिर्णयविपे मुख्य विचार प्रथमरो- हिणीपतनको कहिये. पहिले द्वादशकोटावाला कुंटली- चक्र करके रोहिणीचक्रमे गमित कीजै और उस रो- हिणी चक्रमें २८ नक्षम राखिये. दो दो' २ समुद्र में- एकपफ १ शृंगनमें, एकएक नक्षत्र संधिनमें और एक एक नक्षत्र तटनमें धरिये, तहाँ मेपको संक्रांति जो नक्षत्र होइ उस नक्षत्रमें धरिये. जो रोहिणी समु. में परै तौ वर्षा अधिक होये. शृंगनमें परे तो वर्मा, थोरी होइ. संधिनमें पर तो कभी वर्ष, कभी न वर्षे भ शीघ्रयोग . तटमें रोहिणी परै तौ शोभनदृष्टि होजावे. स्थानमें संक्राति दिन नक्षत्र धरिये ॥८॥८॥८ इति रोहिणीनिर्णयः॥ अथ रोहिणीचक्रम् सधि सिंधु. उत्तराभाद्रपद. २ तब. तट. १ रोहिणी. १२ प.मृ. प.पू. भा. सचि अश्विनी. भरणी BTT संधि शतता ३ तट. धनिष्ठा. तट पुनर्वसु ग २ १२ १ सिंधु ४ ४ १० आभजित. श्रवण. पुष्य आश्लेषा. शंग तटमघा. तट, उत्त. सधि. पूर्वाषाढा. ५ सिंधु. तट. पट. स्वाती विशाखा. अनु. उ.फा.प. पूर्वा फा. सन्धि चि. प.मू. संधि.६ ८ सधि, U ज्ये.
११३ शोधनोध राकारं लिखेचक्रं सूया यत्र व्यवस्थितः ॥ नक्षत्रादिकं कृत्वा त्रयं दद्याच मस्तके ॥८॥ खे त्रयं स्कंधयोश्च दद्यादेकेकमेवच ॥ बाहुद्रये तयेक पाण्योरेकैकमेवच ॥ ८५ ॥ हृदि पंच गुदे चेकं नाभी चेकं प्रदापयेत् ॥ जंघयोरेकमेकं च पडंकाः पादयोर्दयोः॥ ८६॥ मस्तके पट्टबंधी स्यान्मुसे मिष्टान्नभोजनम् ।। कंधे गजेंद्रगामी म्याहाहस्थाने च्युतो भवेत्॥ ८७॥ पाणीवजायते चोरो हृदयेपीश्वरोनरः ॥ स्वल्पतोपीभनाभोप- रदाररतोगुदे ।। ८८ ॥ जंघयोः परदेशीस्याद ल्यायुश्रपददये नृचके सूर्यनक्षत्राज- न्मभावोऽधिगण्यते ।। ८२॥ ॥ टीका---पर नरम पाने है. नामो जितपय शानिगे. नागे जन्मनक्षमा गानये. जिस .
१९४
शीघ्रबोध
अथ नरकचक्र.
गमें जन्मनक्षत्र पर उसपरसे फल कहिये. जो
जन्मनक्षत्र परे तो कुटुंवनायक होवें, जो मुखमें परे
मीठा अन्न मिळे. कंधेपर पर तो गजपर चहै,
पर तो भूमि टि जाय.
नमें परै तो चोर होवे
परै तौ मालिक होवे.
परै तौ थोडे भोजनमें
रहे, और जो गुदामें
नक्षत्र परै तौ परस्त्रीगामी
जाय. जांघनमें परै तौ परदे.
शवास करै. और जो जन्मन-
३.
क्षत्र चरणमें आवै तो आयुष्य
थोरी पाकर थोरी अवस्थामें मृत्यु हो ॥ इति नराकार-
चक्रे नक्षत्रशुभाशुभफलम् ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ ८६ ।।
11८७ ॥ ८८॥८९ ॥
ग्रामनाना भवेदृक्षं तदाद्याः सप्तमस्तके ।
पृष्ठे सप्तहदेसप्त पादयोः सप्ततारकाः ॥ ९ ॥
शीप्रयोग
स्तकेचधनीमान्यः पृष्ठेहानिश्वनिर्धनः ।।
दयेसुखसंपत्तिः पादेपर्यटनंफलम् ॥ ११ ॥
टीका-जिसग्राममें वा नगरमें वसा चाहै उस ग्रामके
मसे नान कर लीजै. जो नक्षत्र ग्रामको पाइये ता-
हासे मभिनित नक्षत्र समेत अठाइसी गिनिये उसमें से
नामको आदि लेके सात
नक्षत्र ग्रामके माथे
पर दाजै. ७ पाठपर दीनं. ७
हृदयपर दाजै और ७: पाय.
नपर देके अपने नक्षत्र देखि
12 पद माथे पर तो धनी होके
मन्मान पावे पाउमें हानि और निर्धन. हदयम पर ती
मुखसंपत्ति पावै भार पापनमें पर नो परदेशमें पर्यटन
परां ॥१०॥ ९१ ॥ इति ग्रापपासफलम् ।।
मूलेऽष्टो मूलवृक्षस्य घटिकाः परिकीर्तिताः॥
म्तमेधुपष्टवीटकास्त्वरिकादास्मृताः ॥९॥
शीधयोध, शाखायां च नवप्रोक्ताः पत्रे प्रोक्ताश्चतुर्दश ।। पुष्पेपंचफले वेदाः शिखायांच त्रयंस्मृतम्॥९३॥ मूलेनाशोहिमूलस्य स्तंभे हानिधनक्षयः ॥ त्वचिभ्रातुर्विनाशश्वशाखायांमातृपीडनम्॥९॥ परिवारक्षयंपत्रेपुष्पमंत्रीचभूपतेः ॥ फलेराज्यशिखायांचेदल्पजीवीचबालकः ॥१५॥ टीका-अब मूळसंज्ञक जो नक्षत्र हैं उनके विचारकी रीति मृलक्षचक्रसे कहते है. मृक्ष बनाइके ८ घरी मूलमें धरिये. ६ स्तंभ, ११ त्वच, ९ भाखा, १४ पत्र, ५पुष्प, ४ फल और ३ शिखामें ऐसे ६० घटिका चामे धरिये. उसका फल-जो मूलकी ८ यरिनमें पाठकजन्म है। ती मूनाश होय; स्तंभशी ६ परिनमें हो तो पन- । शीघ्रबोध. मूलवृक्षफल. शिखा अस्पाय पाट राजगजी हानि होवे. त्वचाकी ११ घरी- नमें हो तो भ्राताका नाश होय. शाखाकी ९ घरिनमें हो तो पीडा करें. जो पत्रनकी १४ परिनमें हो ती परिवार- क्षय कर, फूलनकी पांच घरि- नमें हो तो राजमंत्री होय. फल- नकी ४ घरीनमें जन्मै तो राजा अथवा वंशमें वा देशमें श्रेष्ठ होजावे और शिखाकी ३ घरिनमें जन्मै तो आयु अल्प पावे ॥ १२॥ ९३ ।। ९४ ॥ ॥ ९५ ॥ इति मूलवृक्षफलम् ॥ रेवत्यादिमृगांतेचयाव त्तिष्ठतिचंद्रमाः॥ताव- पथ १४ापरिक्ष शाखा भाताना त्वचा ११नाताना ६धनहानि गूलनासा च्छुको भवेदंधः संमुखे दक्षिणे शुभः ।। ९६ । प्राक्पश्चादुदितः शुक्रः पंचसप्तदिनं शिशुः ॥
शाधबोध. विपरीतं तु वृद्धत्वं तददेव गुरोरपि ॥ ९७ ॥ तृतीयेदशमेषष्ठेप्रथमेसप्तमेशशी ॥ शुक्लपक्षे द्वितीयस्तुपंचमेनवमेशुभः ॥ ९८ ॥ तारा शुभप्रदाः सर्वास्त्रिपंचसप्तवर्जिताः ॥ प्रथमेदशमेषष्ठेतृतीयैकादशे तथा ।। ९९ ॥ यदिस्यात्सबलश्चंद्रस्तारापिक्लेशदायिनी॥ तृतीयेपंचमेतारासप्तमे चनृणां भवेत् ॥ १०० ॥ टीका-रेवतीसे मृगशिरतक शुक्र अंध रहता है सो अथ ताराबलयंत्रम् सन्मुख और दहिने शुभ है ॥ ९६ ॥ इति शुक्रनिर्दोपः॥ ४/१०/११ ज ७१भा जर पूर्व पश्चिममें ११ १२३ शुक्र उदय हो तो पांच सात दिन वाहक रहे. अस्तमें पांच सातदिन इद है. तसेही नास्पति जानि ३ युध ६ ८ २ १ . L-
शाधबोध.
ये ॥ ९७ ॥ शशी ११३१०६७ शुभ है और शुक्लपक्षमें
२२५१९ शुभ है ३५७ त्यागिके सब तारा शुभ है ।
१६३३११ जो चंद्रमा बली हो तो तारा क्लेशमद न होय
और जो तारा ३२५४७ मनुष्यको हो तो चंद्रतारा क्लेश-
दायी हो ॥९८॥९॥१००॥ इति चद्रताराबलफलम् ॥
जन्मभाद्रणयेद्धीमानक्रमाचदिनभावधि ।।
नवभिस्तुहरेद्धागशेपंताराविनिर्दिशेत् ॥ १॥
जन्म संपद्धिपत्क्षेम प्रत्यरिः साधको वधः ।।
मैत्रातिमैत्रं ताराः स्युस्त्रिरावृत्त्यानवैवहि ॥ २ ॥
त्रिपष्ठेदशमेभौमोराहुः केतुः शनिः शुभः ॥.
पष्ठेऽष्टमेदितीयेवाचतुर्थेदशमबुधः ॥ ३॥
द्वितीयेपंचमेजीवः सप्तमेनवमेशुभः ।।
विवाहशुक्रोदशमेपठेस्यात्सप्तमेशुभः ॥ ५ ॥
एकादशेग्रहाः सर्वेसर्वकार्येषु शोभनाः॥
ग्रहाणां गोचरं ज्ञेयं फलं विज्ञःशुभाशुभम् ॥ ५॥
शीषयोध. - दशम्यवाधिकृष्णेतु पक्षेपूर्णोहिचंद्रमाः ॥ ततःपरंक्षीणचंद्राक्षीणकार्यविवर्जितः ॥ ६ ॥ टीका-जन्मनक्षत्रसे दिननक्षत्रतक गिनके नवका भाग हरिये. शेष बचे सो तारा कहिये. सो जन्म, संपत्ति विपत्ति, क्षेम, प्रत्यरि, साधक, वध, मैत्र, अतिमैत्र ये संज्ञा तीन आवृत्ति विचारिकै ॥ १॥ २ ॥ इति ताराविचारः ।। ३।६।१०। इन स्थानोंमें भौम, राहु, केतु और शनि ये शुभ हैं. ६ । ८।२।४ ११० । इनमें बुध शुभ है. ९।२।५।७। गुरु शुभ है. १०।६।७ इनमें शुक्र शुभ है. ११ में सर्व प्रह शुभ है ॥३॥४॥ ५ ॥ कृष्णपक्षकी दशमीतक चंद्रमा पूर्ण है सो शुभ है. फिर १० तिनताई क्षीण है सो शुभकार्यको वर्जित है॥६॥ इति पूर्णक्षीणचंद्रमानिर्णयः ।। पुनर्वसुद्धयक्षौरे श्रुतियुग्मं करत्रयम् ॥ रेवतीद्वितयं ज्येष्ठामृगशीर्षचगृह्यते ॥७॥ शौरे प्राणहरास्त्याज्या मघामेवंचरोहिणी ।।
पु भ घ हचिस्वा २वि ज्येम न क्ष 7 धु १ ३ १० १२/१३ तिथि ७ शीघ्रबोध रिक्ताषष्ठयष्टमज्ञिया क्षौरं चंद्रक्षयेनिशि ॥ संध्याविष्टिश्च गंडांते भोजनांते च गोगृहे ॥९॥ अय क्षौरकर्म मुहूर्त टीका-पु पु. श्र. ध है. चि. स्वा. रे अ ज्ये मृ ये नक्षत्र क्षौरके वास्ते ग्राह्य हैं. म. अनु री म उ. ३ कृ. और मौय, शनि, रवि, ये चार ४१६।८। ।९।१४। ये तिथि राति और संध्या ये समय और गंडांत, मूल, भाद, भोजन करिके गोशाला, ये सब माणहर्ता होनेसे क्षौरमें वर्ज हैं ॥ ७ ॥ ८ ॥ ९ ॥ इति नित्यतारनिर्णयः॥ रेवतीयुगलेपुष्येरोहिण्यांमगमैत्रयोः॥ श्रवणोत्तरशुक्रेपु राज्ञां स्यादभिपेचनम्॥११०॥ रीका-रे अ. पु. से मृग. अनु श्र उ. ज्येष्ठा इन नक्ष नमें राज्याभिषेक कीजै ॥११०॥ इति राज्याभिषेक: ।। रेवतीयुगलंज्येष्ठामैत्रं हस्तत्रयं मृगः॥
शीमबोध पुनर्वसुश्चविज्ञेयो गणस्तिर्यमुखो बुधैः ॥११॥ वृक्षारोपणवाणिज्यं सर्वसिद्धिं च कारयेत् ॥ वाहनानिचयंत्राणिगमनंचविधीयते ॥ १२ ॥ पूर्वात्रयं मघाश्लेषाविशाखाकृत्तिकायमः॥ मूलंचाधोमुखोज्ञेयोनवकोयंगुणोबुधैः ॥१३॥ भूकार्यमुग्रकार्य च खननं विवरस्य च ॥ युद्धंचाधोमुखंयच्चतत्कार्यकारयेद्बुधः॥ १४ ॥ उत्तरात्रितयंपुष्यो रोहिण्याः श्रुतित्रयम् ।। ऊर्चवक्त्रोगणोज्ञेयोनक्षत्राणांमनीपिभिः॥१५॥ प्रासादच्छत्रगेहानिप्रकारध्वजतोरणम् ॥ नानाभिपेकमवंचकर्यादूर्ध्वमुखेगणे ॥ १६ ॥ टीकारे. अ. ज्ये. अनु है. चि. स्वा. म. पु अथ तिर्य इमुखाघोमुखऊर्ध्वमुग्यत्रम् | इन तियमुख नक्ष- चनमें वृक्षारोपण, पाणिज्य, आदि - शीघ्रबोध. बाइन, यंत्र, रहाटादि और गमन ये कार्य कीज ॥ ११ ॥ १२॥ पूत्रिय, म. आश्ले. वि. कृ. भ. मृ. इन अधोमुख नक्षत्रनमें भूमिग्रामादि कार्य, उग्रसंघा- तादि खनन कूपादि ये इतने कार्य कीजै ॥ १३ ॥ १४ ॥ उत्तरात्रय, पुष्य, रो. आ. श्र घ. श. इन ऊर्ध्वमुख नक्षत्रमें ये काम कीजे. प्रासाद, छत्र, गृहादि, राजोप- करण, अपिपेक और अश्वाचारोहण येशुम हैं॥१५॥१६॥ पुनर्वसुद्धयं पौष्णं मृगाश्वौ च करत्रयम् ॥ मूलं श्रुतित्रयं मैत्रं भिपकमणि गृह्यते ॥१७॥ सोमशुक्रसुरेज्यानां वाराः शकुनमुत्तमम् ॥ लग्नेषुचापमीनेषुवृपो ग्राह्यस्तुलाधरः ॥ १८॥ टीका-पु. पु. रे. म अ. ह चि खा. मू.श्र ध. श अथ भैपज्यमुहर्तयत्रम् और अनु. सोम, शुक्र, गुर पुपुरम विहाचखा ये वार; धन, मीन, पभ, लग्न तुला, ये लग्न उत्तम है इन सरका विचार करके वैद्यसे औपध कराइये ॥ १७॥ ॥१८॥ इति भैषज्यकर्ममुहूर्ताः ॥ क्ष मूथि घाश अनुम ११/२ १२४ ये লগম शीपबोध अमावास्याऽष्टमी त्याच्या पूर्णिमावचतुर्दशी। रविवारेवर्जनीयोगोपशुनाचनिर्गमः ॥१९॥ चित्रोत्तरारोहिणीचश्रवणोपि विवर्जितः॥ एतेषुपशुजातीनामशुभो निर्गमो भवेत् ॥२०॥ टीका-३०८१५.१४ ये तिथि, रविवार और चि. अथ पशुनिष्कासनमुहर्तयंत्रम् तीनों उत्तरा . रो. पशुनके देनेमें वर्जित इनसे अन्यनक्षत्रोंमें निर्गमनिर्णयः॥ उत्तरायांविशाखायांरोहिण्यांचपुनर्वसौ । नवम्यां च चतुर्दश्यामष्टम्यांनानयेत्पशून् ॥२१॥ टीका--तीनों उत्तरा वि. रो. पुन. ये नक्षत्र और ९।१४८ ये तियि पशु लेने त्याज्य हैं ॥ २१ ॥ पूर्वामैत्रदयंमूलंबासवरेवतीकरः ॥ पुनर्वसु-द्रयंग्राह्यपशूनांक्रयविक्रये ॥ २२ ॥ . M मा शीघ्रबोध ये नक्षत्र पुष्योभाद्रपदायुग्मं स्वातीश्रुतिरथाश्विनी ॥ हस्तोत्तरामृगोमत्रंतथाश्लेपाचरेवती ॥२३॥ ग्राह्याणिभानिचैतानि क्रयविक्रययोर्बुधैः ॥ चंद्रभार्गवजीवानां वारा शकुनमुत्तमम् ॥२४॥ टीका--पूत्रिय, अनु. मू. ज्ये. घ. रे. इ. पु. पु. इन नक्षत्रनमें पशु लीजिये ॥ २२॥ पुष्य, पूर्वाभा. स्वा. श्र. अधि. . उत्तरात्रय, मृ. अनु. आश्ले. और चन्द्र, गुरु, शुक्र, ये पार उत्तम शकुन है ये सब अपविक्रय विपे शुभ हैं ।। २३ ॥ २४ ॥ इति ऋविक्रायः॥ नंदातिथेश्चनामादौपूर्णानांचतांतके ॥ घटिकैकाशुभेत्याज्यातिथिगंडे घटिदयम् ॥२५॥ अथ तिथिगंडांतयंत्रम्. टीका-नंदा तिथिनके ११ आ. प.2 आदि पूर्णाके अंत एक भ. प. भा. प. १. एक घटि अशुभ है ।। २५ ।। ज्येष्ठाश्लेपारेवतीचनामांतेघटिकादयम् ॥ आदौमूलमघाश्विन्याभगंडंघटिकादयम् ॥ भ.प. १. ६ आ.५,१.
शीघ्रबोध. घ.२ ऽश्ले.अं. घ.२ म. आ. घ.२ रे. अंध.२ऽश्वि. आ. घ[२ १२/भ, पल.३०/१मा. पल.J१. अथ नक्षत्रगडांतयत्रम्. टीका-ज्येष्ठा, आश्लेषा ज्ये अं. घ.२ मू. आ. प.२और रेवती इनके अंतकी २ घटि, मूल, मघा और अ श्विनीके आदिकी २ घटि शुभकार्यमें अशुभ हैं।॥ २६ ॥ मीनवृश्चिककाते घटिकाध परित्यजेत् ॥ आदौमेषस्यचापस्यसिंहस्यघटिकाईकम् ॥२७॥ अथ लग्नगंडातयंत्रम. टीका-मीन, वृश्चिक कर्कके अंत और धन, सिंहके आदिकी आधी- घटीमें शुभकार्य न कीजै ॥ २७ ॥ इति लमगंदातम् ॥ तिथिगंडे भगंडेच लग्नगंडे च जातकः ॥ नजीवतियदाजातोजीवितेचधनीभवेत् ॥२८॥ टीका--तिथि, नक्षत्र व लग्नके गंडांतमें जन्म तौन जीवे. यदि जीवे तो धनी होय ॥ २८ ॥ इतिगडातफळम् ।। सप्तम्यांचरववीरे बुधश्चप्रतिपदिनम् ॥ संव ख्यस्तदायोगोवर्जनीयःसदाबुधैः ॥२९॥ स. पल. २०१६ आ. पल १ ४.भ.पल. ३०/११'आ. पल..१.
शीनदोष टीका-सात रविको परै वा बुधको प्रतिपत्तिथि आई तो सवास्प योग फहिये, सो शुभ कार्यको वर्जित है।॥ २९ ॥ इति संवर्ताख्ययोगः ।। शुक्रेनंदावुधेभद्राशनौ रिक्ताकुजेजया ।। गुरौपूर्णातिथिज्ञेयासिद्धियोगउदाहतः ॥१३०॥ टीका-शुनंदा, बुधे भद्रा, अथ सिद्धियोगयत्रम् शनी रिक्ता, भौमे जया और गुरी पूर्णा तिधि होइ तिथि ती सिद्धियोग कहिये. यह शुभकार्यको सिद्धिपद है ।। १३० ॥ इति सिद्धियोगः ॥ विष्कंभाप्रीतिरायुष्मान्सौभाग्यःशोभनस्तथा ।। अतिगंडासुकर्माचधृतिः शूलस्तथैवच ।। ३ ।। गंडोवृ िवश्चैवव्याघातोहर्पणस्तथा ॥ वनसिद्धिय॑तीपातो वरीयान्परिघशिवः ३२ सिद्धःसाध्यःशुभाशुक्लो ब्रह्मा ऐंद्रोथवैतिः ॥ सप्तविंशतिरास्यातानामतुल्यफलप्रदाः ॥३३॥ शबुशमन धार. १२.४५ तिथि ११/१२९४११३/१५ तिथि १२८ शीमबोध. - N टीका-विष्कंभ १, प्रीति २, आयुष्मान् ३, सौभाग्य ४, शोभन ५, अतिगंड ६, सुकर्मा ७, धृति ८, शूल ९.. गंड १०, वृद्धि ११, ध्रुव १२, व्याघात १३; हर्षण १४, वज्र १५, सिद्धि १६, व्यतीपात १७, वरीयान् १८, परिष १९, शिव २०, सिद्ध २१, साध्य २२, शुभं २३, शुक्ल२४, ब्रह्मा २५, ऐंद्र २६, वैधृति २७ ये योग अपने नामतुल्य फलप्रद हैं ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ इति योगफलम् ॥ तिथितुदिगुणीकृत्वाहीनमेकेनकारयेत् ॥ सप्तभिस्तुहरेद्भागशेषकरणमुच्यते ॥ ३४ ॥ ववश्चवालवश्चैवकौलवस्तैतिलस्तथा । गरश्ववणिजोविष्टिःसप्तैतेकरणानिच ॥ ३५ ॥ कृष्णपक्षेचतुर्दश्यांशकुनि पश्चिमेदले ॥. चतुष्पादश्चनागश्चअमावास्यादलदये ॥३६ ॥ शुक्लप्रतिपदायांचकिंस्तुनःप्रथमेदले ॥ स्थिराण्येतानिचत्वारिकरणानिजगुर्बुधाः॥ ३७॥ .
शीतोष शुक्लप्रतिपदातेच बवाख्यः करणोभवेत् ॥ एकादशश्चविज्ञेयावरस्थिरविभागतः ।। ३८ ॥ टीका-शुक्लमतिपदादिगतिथि वर्तमानतिथिसमेत दूनी करके एक घटाये सातको भाग दीजे जो अंक बचे सो करण जानिये ।। ३४ ॥ वर, वालव, कौरव, तैतिक, गर, वपिन, विष्टि, ये सात करण चरसंज्ञक कहिये ।। ३५ ॥ कृष्ण चौदशीको अंतदल शकुनीनाम करण कहिये और अमावास्याके पूर्वदलको चतुप्पदकरण तथा अंतदलको नाग नाम कहिये ॥ ३६॥ शुरुमतिपदाके पूर्वदलको किंस्तुभ नाप करण कहिये इन चारों को बुधजन स्थिर कहते हैं. १ के अंतदलको नव कहैं, ये ग्यारह करण चर स्थिर विभाग करि जानिये ( कृष्ण ? के पूर्वदलमे चालव धरये प्रमसे कृष्ण चतुर्दशीके पूर्वदलतक फिरि शुक्ल प्रतिपदाके अंतटलमें चव धरिये या प्रमसो सदा भोगते हैं)॥३७॥ ३८ ॥ . इति परणानि॥
कृष्णपक्षकरणानि. १ ८ ९१०११/१२/१३/१४३० ति. M. वणिज बालव. कौलव, शुक्लपक्षकरणानि. Tompan १ ८ २ ३/४५६ ८ ९ बालव. विस्तार. बन. पूर्वदल .. दल. बब दस्रोनलोयमोधाताचंद्रोरुद्रोदितिगुरुः ॥ भुजंगमश्चपितरोभगोऽर्यमदिवाकरौ ॥ ३९ ॥ त्वष्टावायुःशक्रवतीमित्रः शक्रश्चनितिः ॥ जलं विश्वे विधिर्विष्णुर्वासवो वरुणस्तथा १४० पीप्रपोष. अजैकपादहिव॒न्यःपूर्वेति कथिता बुधैः ।। अष्टाविंशतिसंख्यानानक्षत्राणामधीश्वराः॥४१॥ टीका-अश्विनी अश्विनीकुमार, भरणी यम, कृत्तिका अमि, रोहिणी बह्मा, मृग चंद्रमा, आ. रुद्र, पुन० अदिति, पुष्य गुरु, आश्ले. सर्प, म. पित्तर, पू. फा. भग, उ. फा. अर्यमा, १० सूर्य, चि० त्वष्टा, स्वा० वायु, वि० इंद्रामी, अनुराधा मित्र, ज्ये० इंद्र, मू० राक्षस, पृ० पा जल, ज० पा. चिम्चेदेव, अभि. विधि, श्र० विष्णु, घ. वासव, २० वरुण, पू. भा. अजैकपाद. उ. भा. अहिर्बुध्न्य और रे० पृषा ये नक्षत्रनके स्वामी कहिये. जिस देवताको प्रतिष्ठापूजाकरे ताकोवहनक्षत्रलीजे ॥ ३९॥४०॥४१॥ इतिनक्षत्रपतयः
शीनवोध.
अथ नक्षत्रदेवताकोष्टकम् ।
नक्षत्र.
अ. भ. क. रो.म. आ. प्र. पु. ssले. म.पू. उ. ४.वि.
-
संख्या.
.
८
१०/११/१२/१३/१४
.
देवता.
अधि.
यम,
भनि.
मझा.
चंद्रमा.
अदिति.
सर्प
'पितर.
मग.
अर्थ
नक्षत्र स्वावि.भ.जये. म.पू. उ 'ऽमि.प्र.प.श. पू. उ.
संख्या. १५/०६/१७१८१९२५
देवता. Tags
इति श्रीकाशीनाथभट्टाचार्यविरचिते शीघ्रबोषसंग्रह
अत्रकरणं नाम द्वितीयपकरणं संपूर्णम् ॥ २ ॥
शोधयोध, अथ तृतीयप्रकरणप्रारंभः। शिरोमुखंकर्णनेत्रंस्पृष्ट्वा पृच्छति यो नरः ।। सुवर्णधनधान्यानालाभस्तवनसंशयः ॥१॥ कंघग्रीवाकंठहस्तस्पर्शेलाभो हि दुःखतः ।। कुक्षिनाभिसमालंभे भक्ष्यपानादि सिझ्यति।।२।। जंघालिंगकटिस्पशेंकन्यालाभः सुतोद्भवः ।। जानुगुल्फपदस्पर्शमहाक्लेश प्रजायते ॥ ३ ॥ केशस्पर्शभवेन्मृत्युःफलस्पर्शशुभंभवेत् ॥ तृणांगारकसंस्पर्शे कायसिद्धिर्नजायते ॥ १ ॥ काष्ठपंकपटस्पर्शग्रहपीडाभयंभवेत् ।। सुगंधमद्यभांडादिस्पर्शसिद्धिः मजायते ॥ ५॥ शून्यालयेग्मगाने च शुष्ककाष्ठक्षतेतरी ।। गुलभस्माघमस्थाने प्रश्लश मजायते ॥ ६ ॥ ..
शीषयोष.
देवगृहेनदीतीरेदिव्यस्थानेशुभंभवेत् ॥
शुभंदिक्ष्वीरितं सिद्धिर्विदिक्षुचनजायते ॥७॥
टीका--जो प्रश्न पूछ तो माथे, मुख, कान, नेत्र, अपने
हाथ छुए होय तो नि संदेह धनधान्य पावे. कंध, ग्रीवा, कंठ,
हात हुए होय तो लाभ दुःखते होय. कोख, नाभी छुए तो
भोजनादिक पावै. जांघ, लिंग, पटि छुए तो कन्या व पुत्र
होय, जानु,गोटा, पांव छुए तो महालेश पावै. केश छुए तो
मृत्यु होय फल छुए शुभ हो. तृण अमिसे सिद्धि न हो. काष्ठ,
कीच, वस्त्र, छुए ग्रहभय होय. सुगंध वा मद्यपात्र छुए सिद्धि
होइ और शून्पग्रह, मसान, सूखे काष्ठपर, घायल तरुलताविषे,
भस्मपै बैठ पूछे तो केशपावै ॥१॥२॥३॥४॥५॥६॥देवस्थान,
नदीतीर, पवित्रठोरमें और शुद्ध दिशानके सन्मुख व्है पूरी
तो शुभकहै जो विदिशा हो पूछ ती अशुभ है ॥७॥
इत्यगस्पर्शनादिनः।
तिस्रोमीनेचमेपे च घटीपंच श्रुतिः फलम् ॥
चतस्रश्ववृपेकुंभेपलाः प्रोक्ताश्चपोडश ॥ ८॥
शीघ्रबोध. मिथुनेमकरेपंचघटिकाविशिखाः पलं ॥ पंचकचचापेचशशिवेदाः पलाःस्मृताः॥९॥ कन्यांपंचतुलेपंचपलाश्चंद्रस्तथामयः ॥ घटिकाः पंचसिंहेऽलौदयवेदाःपलाः स्मृताः॥ एवं लमप्रमाणं स्यात्कथितंपूर्वसूरिभिः॥१०॥ टीका-मीन मेप ३२४५ हपम कुंभ ४१६ मिथुन मकर ५१५ कर्क ५१४१ कन्या तुला ५.३१ और सिंह वृधिक ५४२ यह प्रकार लमममाण पंदित कहते है॥८॥९॥१०॥ सूर्योधेनुश्चतामंचगोधूमरक्तचंदनम् ॥ चंद्रशेखचंदनंचवस्त्रंचसिततंडुलाः ॥ ११ ॥ कुजेवृपःमदातव्योरक्तवरंगुडोदनम् ।। बुधेकर्पूरमुद्दाश्चहरिद्राथहरिन्मणिः ॥ १२ ॥ पीतवस्रदयंजीवहरिद्रावणकानिन । अश्वःशुक्रेसितोदेयःशुरुधान्यानि यानि च १३ शीपदोध. शनौतैलंतिलादेयाःकृष्णगोदानमुत्तमम् ॥ राहोश्चमहिषीछागौ माषाश्चतिलसर्षपाः ॥१४॥ अजमेपोचदातव्यौकेतोचान्यच्च मिश्रितम् ॥ स्वर्णगोविप्रपूजाभिःसर्वेषांशान्तिरुत्तमा ॥१५॥ टीका--सूर्यको लालगाई, तांबा, गेहूं और रक्त- चंदन. चद्रको शंख, चंदन, श्वेतवस्त्र, घेतचावल. भौमको वृषभ, रक्तवस्त्र, गुटौदन. बुधको कर्पू, मूंग, हरदी, हरित् मणि. बृहस्पतिको पीतवस्त्र दो, हरदी, चनाकी दाल, शुक्राको श्वेत घोडा, श्वेत धान्य, शनिको तैल, तिल, काली गाई. राहुको भैसी, बकरा, उडद, तिल सरसौं. केतुको चकरा, मैदा, सतनना और जौ, सोना, गेहूं, ब्राह्मणपूजा इत्यादिक सर्व प्रहनके दोष- की शाति करते हैं ॥ ११ ॥ १२॥ १३ ॥ १४ ॥ १५॥ इति ग्रहदानानि ॥ मेपेगुरोसुभिक्षंचसुवृष्टिश्चसुखीनरः ॥ १६ ॥ वृपेगुरोस्वल्पवृष्टिःप्रजापीडाचविग्रहः ॥ अनावृष्टिःप्रजानाथावरचमिथुनेगुरौ ॥ १७ ॥ .
शीप्रबोध, .. कर्केगुरोमहावृष्टिर्देशभंगोमहर्षता ॥ सिंहे गुरौसुभिक्षंचसुवृष्टिश्चप्रजासुखम् ॥ १८ ॥ कन्यागुरौरोगपीडासुभिक्षंसस्यजन्मच ।। तुलेगुरोसस्यनाशोवहुक्षीरंप्रजायते ॥ १९ ॥ अलोजीवेचदुर्भिक्षराजचौरोरगाद्भयं ।। चापेगुरोशुभावृष्टिः शुभं सस्यमहर्घता ॥ २० ॥ दुर्भिक्षमकरेजीवेराजयुइंपशुक्षयः ।। कुंभेगुरोचदुर्भिक्षंघातुमूलमहर्षता ।। २१ ॥ दुर्भिक्षंदक्षिणेदेशेझपेजीवेनचान्यगे ॥ २२ ॥ टीका -जर मेपराशी युदरपति आवै तत्र गुभिक्ष होय, वर्षा अधिक होय, मनुष्य मुखी गई और पराशीम वृहस्पति आवै तौ वर्पा ओछी होइ, मजायो पीसा होइ, विग्रह फले, मिथुनको वृहस्पति आरे ताप अनि मोठी होई, वर बटे, प्रजाशे पीटा. वर्ष स स्थानमें महाति
शीघ्रबोध
आवै तौ वर्षा बहुत होइ, देशभंग होइ. अन्न महंगा होइ.
सिंहको वृहस्पति होइ तौ सुभिक्ष करे, वर्षा अधिक होइ, प्रजा
सुखी रहै कन्याके गुरु होई तौ रोगपीडा, धान्योत्पत्ति और
अन्न सस्ता होइ तुलाके गुरु खेतीनाश और दूध बहुत करै.
वृश्चिकके राजचोरभय. दुर्भिक्ष करै. धनके गुरु वर्षा खेती
बहुत करे और रस महँगो करै. मकरके महादुर्भिक्ष, राजनको
युद्ध और पशुनका नाश करै कुभके गुरु दुर्भिक्ष, धातु
महंगी करै तथा मीनके गुरु दक्षिण देशमे दुर्भिक्ष कर;
अन्यदेशमें नहीं ॥१६॥१७॥१८॥१९॥२०॥२१॥२२॥
इति द्वादशराशिगतगुरुफलम् ॥
मार्गकार्तिकसंक्रांतौ वृष्टिर्वपति मध्यमा ।।
पोपेमाघेनृणांसौख्यं सस्यपूर्णा वसुंधरा ॥२३॥
चैत्रफाल्गुनवैशासज्येष्ठानांसंक्रमेधनः ॥
यदिवर्षतिसर्वत्रसुभिक्षंचप्रजासुखं ॥ २४ ॥
आपाढेसंक्रमेवृष्टोव्याधिश्वश्रावणेसुखम् ॥
भाद्रेचवहवोरोगाः सुखंसर्वत्रचाश्विने ॥ २५ ॥
शीघ्रबोध
इत्येषावपिसंक्रांतीवृष्टिश्चापिशुभाशुभम् ॥ २६ ॥
टीका-जो मार्गशीर्षकार्तिककी संक्रांति दृष्टिपर तो
वर्षाऋतुमें मध्यम वर्षा होइ. पाप माघमें संक्रांतिदिन
मेघ वर्षे तो पृथ्वी ( मना) सुखी रहै और सब अन्नकी
आधिक उत्पत्ति होई. चैत्र, फाल्गुन, वैशाख और ज्येष्ठ
संक्रांतिदिन पेय व तो सर्वत्र सुभिक्ष है और मजा सुखी
रहै, आषाढमें संक्रांतिके दिन जल वर्षे तो मजाको रोग
अधिक होय. श्रावणमें संक्रांति के दिन जल वर्षे तो प्रजाको
अधिक सुख होय. जो भादोंमें संक्रांति दिन मेघ व ती
अनेक रोग होजॉय और जो कारमें सक्रांतिको जक वर्षे तो
आनंद हो. इन द्वादश संक्रांति राशिमासको संवैध नहीं
इनहीको फल कहिये ॥ २३ ॥ २४ ॥२५ ॥ २६ ॥
इति मासे संक्रांतिष्टिफलम् ॥
चैत्रस्यशुक्लपंचम्यांपूर्वेवायुर्धनागमः ॥
भाद्रगुणत्रयेमौल्यं रसानांजायतेतदा ॥ २७ ॥
१४०
शीमबोध.
ज्येष्ठस्यशुक्लपंचम्यांवृष्टौपश्चिममारुतः॥
तदाचतुर्गुणमौल्यंधान्यानांकार्तिकेभवेत्॥२८॥
श्रावणेशुक्लपंचम्यांवृष्टिर्वातोदिनदयम् ।।
दक्षिणेपश्चिमेज्ञेयंदुर्भिक्षंधान्यसंक्षयः ॥ २९ ॥
चित्रास्वातीविशाखायांश्रावणेचैववर्षति ।
सर्वरत्नंपरित्यक्त्वाकर्तव्यश्चान्नसंचयः॥३०॥
टीका--अब शुक्लपंचमीका फल कहते हैं. जो चैत्र शुक्त-
पंचमीको वायु पूर्व चकै और मेघ वर्षे तो भादोंमें रस,
गोरस, घृत, तिगुने मोल विक. जो ज्येष्ठशुक्ल पंचमीको
पश्रिमपौन चले मेघ वर्षे ती कार्तिकमें अभ चौगुने मोल विकै.
जो थावणशुलपंचमीको दो दिन पौन चल मेघ वर्षे तो
दक्षिण पश्चिममें काळ धान्यक्षय होये ॥ २७ ॥ २८ ॥
२९ ॥ जो चत्र श्रावणमें चित्रा, स्वाती, विशाखा नक्षत्र
पर वर्षे तो सर्व रत्न बेचकै अन संचय कीजे ॥३०॥
इति नक्षत्राष्टि।
आषाढपूर्णिमायांचेदनिलोवातिनिर्कतो।।
अनावृष्टिर्घान्यनाशोजलंक्पे न दृश्यते ॥३१॥
शीषयोध, f .. आषाढपूर्णिमायां तु वायव्योयदिमारुतः ।। धर्मसिद्धिस्तदालोकेधनधान्यंगृहेगहे ।। ३२ ॥ आषाढपूर्णिमायां तु ईशाने वाति मारुतः॥ सुखिनोहितदालोका गीतवाद्यपरायणाः॥३३॥ वह्निकोणे वह्निभीतिः पश्चिमेच जलाद्भयम् ॥ अन्यत्र यदिवायुःस्यात्सुभिक्षं जायतेतदा ॥३४ सर्वमासेपूर्णिमायांभूमिकंपोयदाभवेत् ॥ उल्कातारावज्रपातैग्रसितौशशिसूर्यको ॥३५॥ धूम्रकेतुःशुक्रवापग्रहणे बहुधा तथा ।। तदाउसो सर्ववस्तूनां जायतेच महर्घता॥३६॥ टीका--आपाढके पूर्णिमाको नैर्गत पौन बह नौ वर्षा थोरी होय और चान्य थोरे उपज, कृप मुख जाई. आपाढ पौर्णिमाको वायव्य पान चल तो लोक धर्मशील रहें और धनधान्य होइ. ईशान मारुत बह तो लोक सुख आनंदसों हैं और जो भामेय पान चले तो अग्निभय होई. पश्चिम पान .रले ती जलमय होइ. जो और दिशनकी पान चले तो
शीमबोध.
सुभित होइ. पौर्णिमाको भूमि कप, दिनमें तारा टूटै, उल्कापात,
बजयात और चंद्रसूर्य ग्रसै वा केतु उदै वा इंद्रधनुष उदै तो
सब वस्तु महंगी होजाय, ग्रहण, तो अवश्य होजाय ॥ ३१॥
३२॥३॥३४॥३५॥३६॥ इत्युत्पाताः ।।
आषाढे शुक्पंचम्यांद्वितीयायां च वर्षति ॥
यदिमेघस्तदावृष्टिःश्रावणेजायते ध्रुवम् ॥३०॥
तृतीयायांपूर्ववायुःपूर्वेयातिचवारिदः ॥
यदिव्योग्नितदाभाद्रेवपतिविपुलंजलम् ॥ ३८ ॥
चतुर्थ्यांदक्षिणेवायुर्मेधःपूर्वे च गच्छति ॥
आश्विनेचयदामासेवृष्टिर्भवतिनिश्चितम् ॥ ३९॥
टीका-आपाढशुक्लपंचमी वा द्वितीयाको मेघ वर्षे तो
श्रावणमें विशेष वर्षे और ज्येष्ठ ३ को पूर्वको पवन पूरव
वहार मेध पूर्व आकाशमें जाइ तो भादोंमें जल ज्यादा वर्षे.
ना ४ को पौन दक्षिणदिशा चले और पूर्वको मेघ जाय तो
कारमें विशेष वर्षे ।। ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥
शीधचोच. २५ पंचम्यामुत्तरे वायुदृश्यते च यदा बुधैः ।। तदा च कार्तिकेमासेवृष्टिर्भवतिभूयसी ॥ ४० ॥ चतुष्टयेचदिवसेयदावर्पतिवारिदः ।। 'अतिवृष्टयाचदुर्भिक्षंजायतेनात्रसंशयः ॥ ४१ ।। दिनदयंयदावातावांतिदक्षिणपश्चिमे ।। तदानश्यंतिधान्यानिदुर्भिक्षंचप्रजायते ॥ ४२ ॥ तृतीयायांचपंचम्यांवायुःपूर्वोत्तरेयदि ॥ सदाधान्यानिजायतेसर्वकृतयुगोपमम् ।। १३ ।। टीका-नो आपाट शुगपंचमीको उत्तर पौन बहती कार्तिकम अधिक वर्षे, जो आपाहसी २।३।४।५ को वर्ष ती पृथ्वीपर अतिष्ठिम दुर्भिक्ष पर. जो आपाट मुदी १३ को पौन दक्षिणसे पश्चिमको जाये तो धान्यका नाश होड़ और दुर्भित पी. मो आपाट सुदि १५ को पूष का उत्तरकी पीन चल तो बहुत अन्नममृदि हो और सतयुगके समान मर्व होनाय ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ ४३ ।। इत्पापाहे दिनीयादिनचतुष्टयफळम् ४० शीत्रबोध पौषेमूलभरण्यंतंचंद्रचारेनगर्जति ।। आर्द्रादितोविशाखांतसूर्यऋक्षेनवर्षति ।। ४४ ॥ यदितिष्ठतिभौमस्यक्षेत्रकोपिग्रहस्तदा ॥ ऋतुमासास्तुधान्यानांजायतेचमहर्षता ॥ ४५ ॥ शुक्रक्षेत्रेकुजेमासदयंनून महर्घता ॥ चंद्रेचदिननाथेचसर्वरोगःशुभंतथा ॥ ४६ ।। शनौराहौसर्वधान्यसमधराजविग्रहः ।। बुधक्षेत्रेरवीचंद्रेविरोधःसर्वभूभुजाम् ॥ १७ ॥ उत्पत्तिस्तुसुधान्यानांपंचमासंप्रजायते ॥ सुभिक्षतुमहावृष्टिःपशूनांतृणसंकुलम् ॥४८॥ टीका-जो पोपमासचे मूल भरणीपर्यंत चद्रनक्षत्र नमें वादर न होय तो आसे विशाखालौं मूर्यनक्षत्र वर्षे जो भीमके क्षेत्रमें कोऊ ग्रह हो तो ६ मासतक चावल मगे हैं जो शुश्के क्षेत्रमे भीमका उदय हो ती २ मास महंगा रहै. जो चंद्रपा अथवा मूर्य उदय
म.३
शीमदोभा
कर तो रोग करें परंतु क्षेम रहै. शनि वा राह उदय
कर तो रोग फरे, परंतु क्षेम रहे. जो शनि का राहु
उदय करे तो सर्वान महंगो होय और राजविग्रह करें.
जो बुधके क्षेत्रमें चंद्र सूर्य उदय होय तो राजनमें वि-
रोष करें, पांच मासमें धान्य उपज, अतिवृष्टि करें
और पशुनको तृण बहुत होय ॥४४॥४५॥४६॥४७॥४८॥
शुक्रक्षेत्रेवुधश्चंद्रश्चंद्रक्षेत्रेभृगोःसुतः ॥
पापंडिनांभवेद्धृद्धिर्धान्यानांचमहर्षता ॥ ३९ ॥
वुधक्षेत्रेशनौचंद्रेसप्तधान्यमहर्यता ॥
शुक्रक्षेत्रेगुरोभोमेकासादिमहर्घता ॥ ५० ।।
भीमक्षेत्रेशनौराहुस्ताम्रादीनां महर्षता॥
शनिक्षेत्रेशनीराहुःसुभिक्षचंद्रभास्करे ॥ ५१ ॥
पशुनाशोधान्यवृद्धिडादीनांमहर्घता ॥
गुरुक्षेत्रेशनोराहोस्वल्पवृष्टिस्तृणक्षयः ॥ ५२ ॥
भोमेराज्ञांविरोधःस्याहुघे वृष्टिश्र भूयसी ।।
तृणवृद्धिःपशूनांचसोख्यं धान्यं वहनित्र ॥५३॥
शीवोध भौमक्षेत्रेयदासंतिराहुभौमार्कभार्गवाः ॥ षण्मासंगुडकासघृतक्षीरमहर्घता ॥ ५४॥ मंदक्षेत्रेयदासंतिमंदराहुवुधास्तथा ॥ चतुष्पदानांनाशश्चद्धिपदानांचजायते ॥ ५५ ॥ टीका-जो शुक्रकी राशिम बुध व चंद्रमा हो और चंद्रमाकी राशिनमै शुक्र हो तो पापंड बहै और अब महंगा होइ. बुधके ग्रहमें शनि या चंद्रमा हो तो सातौ अम महंगे विक. शुक्रके घरमें गुरु वा भौम हो तो क्पासादि नीरस महँगे वि* जो भौमके घर शनि चा राहु हो तो ताम्रादिधातु महँगी पिके. जो शनिके घरमें शनि, राहु हो तो मुभिक्ष होइ. जो मूर्यचंद्रके घर शनि, राहु हो तो पशु मर. गुगादिक होइ और धान्य अधिक हो.. जो गुरु घर शनि, राहु तो स्वल्पदृष्टि और तृणादिक क्षय होइ. जो गुरु क्षेत्रों मंगल हो तो राजनमें विरोध होइ. जो गुमर घरमें पुष हो तो वर्षा अधिक, तृण बहुत और पानको मुम्ब होह और पाय विशेष होइ. भीमरे परमें राह, भाप, सर्प
शीघयोध.
२४७
वा शुक्र होय तौ ६ मासतक गुड, कपास घृत और
दुग्य महंगे हैं और जो शनिक्षेत्रविष राहु, शनैश्चर
और बुध ये ग्रह स्थित हो नौ चोपायनका और द्विपद
नो पक्षी व मनुष्य उनका नाश होइ ॥४९ ॥ ५० ॥
॥५१॥ ५२ ।। ५३॥ ५४ ॥ ५५॥
भोमक्षेत्रेयदासंतिशुक्रमंदनिशाकराः ॥
तदामुक्तापशुनांचशंखस्यचमहर्षता ॥ ५६ ॥
भौमक्षेत्रेभार्गवश्वधान्यानांचमहर्पता ॥
शनिक्षेत्रेरवीचंद्रेवस्त्राणांचमहर्घता ॥ ५७ ॥
शुक्रक्षेत्रगुरुभौम प्रजापीडापजायते ॥
ग्रहराशिसमायोगेफलमेतत्प्रकीर्तितम् ॥५८॥
चंद्रोदयेकुजक्षेत्रेतुपधान्यस्यवृद्धये ।।
चंद्रोदयेभृगुक्षेत्रेस्वल्पादिः ऋयाणके ॥ ५९॥
प्रजापीडावुधक्षेत्रेसोमशुक्रोदयोभवेत् ।।
रविक्षेत्रेतुलापादिःशानिसोमभृगूदये ॥६॥
शीघ्रयोध चंद्रक्षेत्रेशुक्रचंद्रवुधानामुदयोभवेत् ।। पण्मासंस्थाचतुर्भिक्षमतिवृष्टिश्चजायते ॥६१ ॥ उदितौचबुधक्षेत्रेय दिराहुशनैश्चरौ ॥ पशुक्षयःप्रजापीडाधान्यानांचमहर्घता ॥२॥ शुक्रक्षेत्रेसोमसूर्यसूर्यपुत्रादयोयदा ॥ उदयास्तमहापीडाजायतेचमहर्षता ॥६३ ॥ टीका-जी भौमक्षेत्रमें शुक्र, शनि और चंद्रमा उदय करें तो क्रमसे मोती, शंख और पशु महंगा हो जाय जो भौमक्षेत्रमें शुक्र उदय कर तो अन्न महंगा होइ. शनि क्षेत्रमें रवि, चंद्रके उदयसे वस्त्र महंगे होय उसमेंमी अरुण पीत अवश्य, जो शुक्रक्षेत्रमें गुरु चा भौम उदय करे तो प्रजाको पीदा होइ और ग्रहराशिको योग पर तो ऐसे फल रै. जो भामक्षेत्रमें चंद्रोदय हो तो धान्यदि परै, शुक्रके क्षेत्रमें चंद्रोदय हो तो खरीद करनेवालेको स्वल्प वृद्धि करे. जो बुधके क्षेत्रमें चंद्र च शुक्र उदय करें तो प्रजाको पीडा करें, जो रविक्षेत्रमें शनि व चद्र उदय पर तो तोळ को. जो चंद्रक्षेत्रमें शुक्र, चंद्र, पुष उदय करें तो छमाम दर्भिस शीघ्रबोध. रहे और वर्षा अधिक होइ. जो बुधके क्षेत्रविषे राहु और शनैयरको उदय हो तो पशुनकी क्षय होइ और प्रजाको पीना होइ और अन महंगा होइ और शुक्र क्षेत्रमें बुध, सूर्य और भनि उदय करें तो उदयसे अस्तपर्यंत संसारपीटा होइ और अन महंगा होइ ॥५६॥ ५७ ।। ५८॥ ५९ ।। ॥६०॥६१॥६२।६३॥ यदोदय शनिक्षेत्रेभौमभास्करयोर्भवेत् ॥ घृतानांचतदावृधिडानाचमहर्षता ॥ ६४ ॥ यदासावुदितश्चैवशनिक्षेत्रेशनेश्वरः ।। तदाऽसोतृणकाष्टानांलोहानांचमहर्षता ॥६५॥ रीका-नो शनिके क्षेत्रमें सूर्य मामको उदय हो वो घृतकी दिदा रक्त वन तथा मांगलीकवस्तु सर सस्ती हो जाये तथा गुदादि महंगे दोप, जो शनिक्षेत्रमें शनिवदप होइनी हण, पाठ, लोई महंगे हो ॥६५॥६५॥ ॥तिप्रद०॥ आज्यांतुयदाभीमः शानिरस्तथा भवेत् ।। बुधोभाद्रेच दुर्भिक्षं सुभिक्षं भृगुनंदने ।। ६६ ।।
शीघ्रबोध. गुरुर्यदाविशाखायांतदाधान्यमहर्घता ॥ मंगलेवर्षकारश्वशनोसर्वत्रमंगलम् ॥ ६७ ॥ सुभिक्षंचानुराधायांयदिकोपिग्रहोभवेत् ॥ कल्याणंचसुभिक्षचाऽश्लेषायांचस्थितेगुरौ ६८ कार्पासाबहवोमंदेभौमेकटकपीडनम् ॥ बुधे तिलाश्चमाषाश्चमहर्षवर्षकालतः ।। ६९ ॥ सूर्ये सर्वाणिधान्यानिमहार्घाणिभवांतच ॥ शुक्रेच महती वर्षासस्यानि सकलानिच॥७०॥ टीका-जो आको भौम वा कृत्तिकाको शनि और भाद्रपदाको चुध होइ तौ दुर्भिक्ष करे और जो शुक्र हो तो सस्ता होइ ॥ ६६ ॥ जो विशाखाके गुरु हो तो अन्न महंगा होइ; परंतु वर्पपर्यत मंगल रहै. जो शनि हो तो सर्वमंगल विनोद होइ और मंगल कार्य होइ ॥६७॥जो अनुराधाको कोऊ ग्रह होइ ती सुभिक्ष हो और जो श्लेषाको गुरु हो तो मनाको कल्याण होइ और अन्नका मुभिक्ष होई ॥ ६८॥जो शीधयोध. आश्लेषाके शनि हो तो कपास बहुत होई, जो भौम हो तो फौजको पीडा करै. आश्लेपाक बुध हो तो वर्पतक तिल और उहद महंगे हो जायें, जो आश्लपाक सूर्य हो तो अन्न महंगे हो और जो आलेपाके शुक्र हो तो वर्षा बहुत होइ और सफल अन्न बहुत उत्पन्न होइ ।। ६९ ।। ७० ।। मूले कुलित्यमुद्गानांगुरोवृद्धिःप्रजायते ॥ भोममुद्गस्यनाशःस्याटुधेचसर्वसंपदः ॥ ७१ ।। पूर्वापाढागतभौमपीडाचपशुपक्षिणाम् ।। केतोमहर्षतामदेजायतेचमहर्षता ।। ७२ ॥ उत्तरापाढकेजीवेगुडानांचमहर्घता ।। भोमे च पशुजातीनांजायतेचमहर्घता ॥ ७३ ॥ अभिजिन्नामनक्षत्रेयदाछायासुतोभवेत् ।। सर्वसस्यानिजायंतेसुभिक्षंचकुजेतया ॥ ७ ॥ श्रवणेच यदा जीवस्तदास्युः सर्वसंपदः ।। युधेराजमुतवासःशनोभूरिनुवारकः ।।७५ ।।
शीप्रबोध कृत्तिकायांचरोहिण्यांयदाजीवो हि तिष्ठति ॥ मध्यमानिसस्यानितदावृष्टिश्चमध्यमा ।। ७६ ॥ आर्द्रायांमृगशीचयदावाचस्पतिस्थितिः ॥ दुर्भिक्षस्यादनावृष्टिःप्रजानांच सदाशिवम् ॥७७ फाल्गुनीद्वयहस्तेषु मधायांच यदा गुरुः ॥ सुभिक्षंचसुवृष्टिश्चप्रजानां स्यादरोगता॥७८॥ टीका-जो मूलको गुरु हो तो कुलित्थ और मूंग बहुत होइ, जो भौम हो तो मूगनाश होइ. बुध हो तो सर्व संपदा होइ ॥७१ ॥ जो पूर्वाषाढाको भौम हो तो पशुपतिनको अति पीडा होई, केतु हो तो सब वस्तु महंगी करें और तैसेही शनेश्वर करें ॥७२॥ जो उत्तराषा- ढको गुरु हो तो गुड महंगा होइ भौम हो तो चौपायन पशु महंगे हो और जो अभिजितको शनि वा भौम हो तौ सर्वान्न उपजै और सुभिक्ष होइ ॥ ७३ ॥ ७४ ॥ श्रवणको गुरु होइ तौ सर्वसंपदा करें. बुध हो तो राजपुत्रनको पाडा कर शनि हो तो ऊख छवारे अधिक होइ ।। ७५ ॥ जो कृत्तिका वा रोहिणीको गुरु होई तो अन म पम शीघ्रबोध. उपजै और वर्षा मध्यम होइ ॥७६ ॥ जो आगे तथा संगभिरके गुरु हो तो दुर्भिक्ष होइ, थोरी वर्षा और प्रजाको सदा अकल्याण होइ ॥ ७७ ॥ मघा, पूर्वा, उत्तराफाल्गुनी और दस्त इन नक्षत्र पर गुरु हो तो सुभिक्ष और आरोग्यता होई ॥ ७८॥ चित्रास्वात्योर्यदाजीवस्तदाचित्रपयोधराः ॥ विचित्राणिभवत्येवसस्यानिचकचित्कचित्७९ विशाखामेत्रयो वेधान्यंवचमध्यमम् ॥ ज्येष्ठामूलेमासयुग्मंवृष्टिर्मासदयेन च ।। ८० ।। पूर्वापाढोत्तरापाढेस्थितोयदिवृहस्पतिः ॥ तदारोग्यंसुभिक्षेचसुदृष्टिश्च प्रजायते ॥ ८१ ॥ अनावृष्टिश्च दुर्भिक्षरेवत्यां संस्थिते गुरौ ।। धनिष्ठायांचशुक्रेपि पीडा भवतिहस्तिनाम् ।।२।। इति श्रीकाशीनायभट्टाचार्यकृतो शीघ्रबोध. संग्रहे तृतीयं प्रकरणं समाप्तम् ।। ३ ॥
8
शीघ्रबोध.
टी-चित्रा तथा स्वातीका गुरु हो तो विचित्र वर्षा
कहाँ २ विचित्र पृथ्वी फूलै फलै और धान्य कचित होइ॥७९॥
विशाखा और अनुराधाको गुरु हो तौ वर्षा और अन्न मध्यम
रहै. ज्येष्ठा और मूलक गुरुमें दो माससे वर्षा होइ ।। ८०॥
पूर्वाषाढा तथा उत्तरापाढाके गुरुमें प्रजा आरोग्य रहै वर्षा
अच्छा होइ और सुभिक्ष हो रहै ॥ ८१॥ जो रेवतीको गुरु
हो तो वर्षा न गिरै तथा अन्न महंगे होय, धनिष्ठाके शुक्र हो
तौ हाथी को पीटा होइ ।। ८२ ॥ इति नक्षत्रे गुरुविचारः ॥ इति
श्रीकाशीनाथमट्टाचार्यविरचितं सतिलकवार्तिकलोकोपकारक
तृतीयं प्रकरणं समाप्तम् ॥३॥
अथ चतुर्थप्रकरणप्रारंभः।
-
अथ होडाचक्रम् ।
अब नक्षत्रोंका विचार कहते हैं एक नक्षत्रके चार चरण
होते हैं, जिस चरणमें जन्म हो जाय उस चरणके अक्षरको
आदि देके बालक पन्याको नाम राखिये; सो कईहै.
चू, चे, चो, ला, अश्विनी १. ली, लू, ले, लो, भरणी २.
आ, ई. ऊ, ए, कृत्तिका ३ ओ, वा, वी, वृ, रोहिणी ४.
वे, वो, का, की, मृग ५ कू, घ, ड, छ, आ. ६. के,
को, हा, दी, पुनर्वसु ७, हु, हे, हो, डा, पुष्य ८. डी,
इ,
डे, डो, आश्लेपा ९. मा, मी, मू, मे, मघा १०. मो, टा, टी,
ह, पूर्वा ११. टे, टो, पा, पी, उत्तरा १२. पू, ष, ण, ठ,
दस्त १३. पे, पो, रा, री, चित्रा १४ रु, रे, रो, ता, स्वाती
१५. ती, तु, ते, तो, विशाखा १६. ना, नी, नू, ने,
अनुराधा १७. नो, या, यी, यू, ज्येष्ठा १८. ये, यो, भा,
भी, मूल १९. भू, धा, फ, ढा, पूर्वापाढा २० मे, मो, जा,
,
शीघबोध , जी, उत्तराषाढा २१. जू, जे जो, खा, अभिजित् २२. खी, खू, खे, खो, श्रवण २३. गा, गी, गू, गे, धनिष्ठा २४ गो, सा, सी, सू, शततारका २५. से, सो, दा, दी, पूर्वाभाद्र- पदा २६. दू, थ, झ, ञ, उत्तराभाद्रपदा २७, दे, दो, चा, ची, रेवती २८, इति होडाचक्रम् ॥ अथ लघ्वंकराशयः। आला मेष. १, उवा सृषभ. २, काच्छा मिथुन. ३, डाहा कर्क. ४, माठा सिं० ५, पाठा क० ६, राता तू० ७, नोया १० ८ भाधा धन. ९, खागा मकर. १०, गोसा कुंभ ११, दाचा मीन, १२ ॥ इति लघुराशयः॥ 'तनुर्धनंसहजसुहृत्पुत्रशत्रुकलत्रकाः ॥ मरणधर्मकर्मायव्ययोडादशराशयः ॥ १॥ द्वादशभावाना कोष्टकम् ४ १० १२ धन सहन | सुह पुत्र शकलन मृत्यु धर्म कर्म आय व्यय
माघोष
अथ सपादनक्षत्रदयतोराशिकमः ।
सप्तविंशतिभानांचनवभिनवभिः पदेः ॥
अश्विनीप्रमुखानांचमेपाचाराशयास्मृताः ॥२॥
टीका-अश्विनी, भरणी, कृत्तिकायाः पादं मेपः १.
कनिकायास्त्रयः पादाः, रोहिणी, मृगशिरोद्ध वृषभः २.
मृगशिरोर्ट, आर्य, पुनर्वमुपादत्रयं मिथुमः ३. पुनर्व-
सोः पादपक, पुप्प, आशेषनि कर्कः १. मया, पूर्वा,
उत्तराफाल्गुनीपादमेकं सिंहः ५. उत्तराफाल्गुनीश्रयः
पादाः दम्न, चिप्राद. कन्या ६. चित्रार्य, वाली,
विशाखापादत्रयं तूमा ७. विशाग्वापादयक, अनुराधा
ज्येष्टांनं कृषिकः ८. मूल, पूर्णपाठा, उनरापाटापाद.
मेकं पनुः १. उत्तरापाढात्रयः पादा, अभिनिहाण,
धनिष्ठा मारः १०. धनिष्ठाप, शतभिषा, पूर्वाभाद्रप-
दात्रयं नमः ११. पूर्वाभाद्रपाराम, ननगमादपदा,
रेवन्पनं मीनः १२ ॥ २॥ इति सपादनाप्रराशिकमः॥
तृतीयेदशमपंचनवपंचमयोदश ।।
दापंचाष्टमेतुर्यमसमेविंशतिस्तथा ॥३॥
म
1
1
१५८
शीघ्रबोध
विश्वास्तुग्रहदृष्टीनामेपुस्थानेषु उच्यते ॥
पंचविंशोपकंप्रोक्तंपादमेकंक्रमोच्यते ॥
आयव्ययधनेषष्ठेलमेखेटो न दृश्यते ॥ ४ ॥
टीका-अब ग्रहोंकी दृष्टि कहते है. पांच विश्थे ह.
ष्टिको १ चरण कहिये. ऐसेही २० विश्वलों चरण जा.
निय. आय कहे ११ व्यय १२ धन २ लग्न १ षष्ठ ६ इन
स्थानमें कोई ग्रहकी दृष्टि नहीं होती है ।। ३ ॥४॥
सृतीयेदशमेमंदोनवमपंचमे गुरुः॥
विंशतेर्वीक्ष्यतेविश्वाश्चतुर्थेचाष्टमेकुजः ॥५॥
रविवारेंणसंयुक्तायदास्यान्मघज्येष्ठयोः ॥
अमावास्यातदापृथ्वीरुंडमुंडाचजायते ॥६॥
अयनास्त्रिगुणा मासा एकपंचशतायुताः ॥
दलिताघटिकाज्ञेया पलस्वैगुण्यवासराः ॥७॥
एकपक्षे यदायांति तिथयश्च त्रयोदश ॥
त्रयस्तत्रक्षयंयांतिवाजिनोमनुजागजाः ॥८॥
शीमबोध.
टीका--तीसरे ३ दश १० में शनि. नव ९ में पांच ५
में
और चौथे ४ आठ ८ में मंगल. या प्रकार तीनों
ग्रह वीसों विधा संपूर्णदृष्टि जहां पर तहाँ ते देखते हैं इति
प्रहाणां विंशोपका दृष्टिः॥ ५॥ माघ और ज्येष्ठकी अमावा-
स्याको जो रविवार पर तो रंड मुंड पृथ्वीमें परें ॥ ६ ॥
मकरको अयन लगै उस दिनसे वर्तमानदिनतक जो मास
पूरा बीता हो सो तिगुना कर तामें ५१ जोरिके आधे करे
जो बाकी रहै सो घडी जानिये. और महीनोंसे अधिक
जो दिन बढे सो तिगुने फरै. जो अंक हो उतने पल उनघ-
डीनमें जोरिक तेहि दिनको दिनममाण, शुद्ध, याप्रकार
जानिये, और कर्ककी अयनके दिनसे गिनके यामकार
गणितसे रात्रिप्रमाण जानिये; परंतु उत्तरायणके मूर्य विषे
दिन बढ़ता है तहाँ दिन प्रमाण और दक्षिणायनमें रात्रि
बढती है तहां रात्रिमाण बनाइये ॥ ७ ॥ जो एक पक्षमें
तेरह तिथि होइ तो मनुष्योंका नाश कर और घोटेका नाश
करे और हाथिनका क्षय होइ. यह त्रयोदश दिनका पक्ष
तीनों योनिको निपिद्ध है ॥८॥
शीघ्रबोध सूर्ययुक्ताच्चनक्षत्रादिनभचत्रयंत्रयम् ॥ आदित्यश्चवुधःशुक्र शनिश्चंद्राकुजस्तथा ॥९॥ जीवो राहुश्चकेतुश्चहोमेक्रूरा न शोभनाः ॥ आदित्येतुभवेच्छोको वुधेसंपत्तिरुत्तमा ॥ १० ॥ शुक्रेचैवधनप्राप्तिःशनौपीडाचजायते ॥ चंद्रेभवतिलाभश्वभौमेचवंधुवंधनम् ॥ ११ ॥ गुरौपरमकल्याणराहीहानिश्वसर्वदा ॥ केतोचप्राणसंदेहोवह्निचक्रमुदाहतम् ॥ १२ ॥ सैकातिथिर्वारयुताकृताप्ताशेपे गुणेभ्रे भुवि- वह्निवासः ॥ सौख्यायहोमेशगियुग्मशेषे- प्राणार्थनागो दिवि भूतलेच ॥ १३ ॥ टीका-जिस नक्षत्रका सूर्य हो वहाँसे तीनि तीनि नक्षत्र मर्यादि ग्रहोंको वाटि दीज, मूर्य, बुध, शुष, शनि, चद्र, मगल, गुरु, राहू, केतु. इस कममे दिन नक्षत्रको विचारिये जो करके भागमें पर तो नाममा
शीघयोध.
-
है. बुध उत्सम संपत्ति, शुक्र धर्मपद, शाने पीरा, चंद्र लाभ,
भौम बंधन करे, गुरु परम कल्याण राहु सदा हानि और
केतुके भागय प्राशसंदेह इस प्रकार पहिचक जानिये ।।९-१२॥
अव होम कर्ममें अमिचक्र कहते हैं तियिवार जोरिक एक और
मिकाय चारनका भाग दी, तीन शून्य होई वो अग्नि बीमें
जानिये, सुखमद है, और एक बचे ती स्वर्ग, जानिये
अर्थनाश करे. २ वचे तो पाताळमें जानिये, माणनाश
करे ॥ १३ ॥ इत्यमिचक्रम् ॥
अथ संवत्सरनामानि ।
प्रभवोविभवः शुक्लः प्रमोदोऽय प्रजापतिः ।।
अंगिरा श्रीमुखोभावोयुवाघातातथेश्वरः॥१४॥
बहुधान्य-प्रमाथीच विक्रमोवृपभस्तथा ।।
चित्रभानुःसुभानुश्चतारण पार्थियोव्ययः ।।१५।।
ब्रह्मविंशतिरित्येकासष्टिरत्रप्रजायते ॥
सर्वजित्सर्वधारीचविरोधीविकृतिस्तथा ॥ १६ ॥
१६६ शीघ्रबोध. प्र. खरोनंदननामाचविजयश्चजयोऽपरः ॥ मन्मथोदुर्मुखश्चैवहेमलंविविलंबकौ ॥ १७ ॥ विकारीशार्वरीचाथप्लवंगःशुभकृतथा ॥ शोभनश्चतथाकोधीविश्वावसुस्तथापरः ॥१८॥ पराभवाख्योह्यपरोविष्णोरित्येकविंशतिः॥ प्लवंग कीलक सौम्यस्तथासाधारणोपरः ॥१९॥ विरोधकृत्समाख्यातःपरिघावीप्रमाददः॥ आनंदोराक्षसश्चाथेनलश्चपिंगलस्तथा ॥ २० ॥ कालःसिद्धार्थरौद्रौचदुर्मतिदुंदुभिस्तथा ॥ अपरोरुधिरोद्गारीरक्ताक्षीक्रोधनस्तथा ॥ २१ ॥ क्षयकृत्परतश्चान्योरुद्रस्यापितुविंशतिः॥ वत्सरा पष्टिराख्यातानामतुल्यफलप्रदाः ॥ २२ ॥ डीका-प्रभव १ विभव २. शुक्ल ३ प्रमोद ४ प्रजा. पति ५ अंगिरा ६ श्रीमुख ७ भाव ८ युवा ९ धाता १. ईश्वर ११ बहुधान्य १२ प्रमाथी १३ विक्रम १४ .
शीप्रबोध.
वृष १५ चित्रभानु १६ सुभानु १७ तारण १८ पार्थिव
१९ और व्यय २० इति ब्रह्मविंशतिः ॥ सर्वजित् १ स-
वैधारी २ विरोधी ३ विकृति ४ खर ५ नंदन ६ विजय
७ जय ८ मन्मथ ९ दुर्मुस १० हेमलंबी ११ विलंबी
१२ विकारी १३ शार्वरी १४ पुष १५ शुभकृत् १६
शोभन १७ फ्रोधी १८ विश्वावसु १९ और पराभव २०
इति विष्णुविंशतिः। एवंग १ कीलक २ सौम्य ३ साधा-
रण ४ विरोधकत् ५ परिधावी ६ ममाथी ७ आनंद ८
राक्षस ९ नल १० पिंगल ११ काल १२ सिद्धार्थ १३
रोद १४ दुर्मति १५ दुंदुभी १६ रुधिरोद्गारी १७ रक्ताती
१८ क्रोधन १९ और क्षय २० इति रुद्रविंशतिः ॥ ये
६० संवत्सरे जैसे नाम वैसाही उनका फल है ॥ १४ ॥
१५॥१६॥ १७ ॥ १८॥ १९॥ २० ॥ २१॥ २२ ॥
इति परिसंवत्सरनामानि ॥
मेपवृश्चिकयो मः शुक्रो वृपतुलाधिपः ॥
बुध कन्यामिथुनयोः पतिःकर्कस्य चंद्रमाः।।२३।।
स्वामीज्योमीनधनुपोःशनिर्मकरकुंभयोः॥
सिंहस्याधिपतिःसूर्यथितोगणकोत्तमः ॥२४॥
शीघ्रबोध.
कन्याराहगृहपोक्तंकेतोश्चमिथुनंस्मृतं ॥
कार्तिकाद्विगुणामासागताभिस्तिथिभिर्युताः २५
सप्तविंशतिभिन्यूनादिनतारैकसंयुताः॥
राहोर्नीचं धनुश्चैवकेतोस्तस्माच सप्तमम् ॥२६॥
टीका-मेष, वृश्चिकके स्वागी मंगल.प,तुलाके शुक्र. कन्या,
मिथुनकै बुध. कर्कके चद्रमा. मीन, धनके गुरु. मकर, कुंभके
शनि. सिंहके सूर्य. जानिये और कन्याके पति राहु और
मिथुनके केतु ये राशीश हैं । कार्तिकसे गतमास दून करके
गततिधि जोरि २७ को भाग दीजै. शेष बचे सो नक्षत्र
जानिये सो अश्विनीसे गनिये धनुके राहु नीच, विससे
सातवें वेतु नीच जानिये ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥२६ ।।
वाररूपंतिथौरुद्राघट्यांपंचदशैवच ।।
एकत्रिंशत्पलेदद्यात्सूर्यसंक्रमणंभवेत् ॥ २७ ॥
साष्टिमासेपूर्वस्मिन्नुदितःपश्यतेभृगुः ।।
सार्धमासदयंसूर्यमंडलंचततोभवेत् ॥ २८ ॥
शनिवाध. उदितःपश्चिमेभागेनवमासंचवीक्ष्यते ॥ दशाहंसूर्यमध्येतुततश्चास्तमितोभवेत् ॥ २९ ॥ एकग्रामेपुरेवापिदुर्भिक्षराजविग्रहः ।। तीर्थयात्राविवाहेचशुक्रदोपोनविद्यते ॥ ३० ॥ दशादीद्याः स्त्रियस्ताराविशाखाद्यानपुंसकाः ।। 'तिस्रस्तिस्रश्चमूलाद्याःपुरुपाश्चचतुर्दश ॥ ३१ ॥ स्त्रीपुंसयोमहावृष्टिःस्त्रीनपुंसकयो कचित् ॥ स्त्रीस्त्रियोःशीतलच्छायायोगःपुरुपयोनच ॥३२॥ टीका-~-अप संक्रांतिक्रिया-मथम वर्षकी संक्रांति के पारमें एक जोरिये, तिथिनमें ११ जोरिये, घरिनमें १५ जौरिये और पलमें ३१ जोरिये. याभांति जो सं. क्रांति बनावनी होय तहकी संक्रांति जोरिक भाग दी तो शुद्ध संक्राति वन जाई. सार्थेति साडेआठमास शुक पूर्वम उदय रहे अरु अदाई मास सूर्यमंडलमें रहे उपरांत ९ मास पश्चिममें उदय होते हैं फिर दश दिन सूर्यगंडल में, फिरि पूर्वमें उदय होइ एक ग्राम बसे. शुक्र दोप न गनिये. दुर्भिक्ष १६ शीयोध. प्र.४ राजविग्रह परै. विवाह तीर्थयात्रामें दक्षिण सन्मुख शुक्रदोष न गनिये, इति शुक्रदोषनिर्णयः ॥२७॥ २८ ॥ २९ ॥ ॥ ३० ॥ आदि १० नक्षत्र स्त्री हैं, विशाखादि ३ नपुंसक हैं. मूलादि १४ पुरुषसंज्ञक हैं स्त्री पुरुष नक्षत्रमें सूर्य आवै तो महावृष्टि होइ. स्त्रीनपुंसकमें थोरो वर्षे स्त्रीस्त्रीमें मेघछाया रहे, पुरुषपुरुषमें न वर्षे ॥ ३१ ॥ ३२॥ उदयास्तंगतःशुक्रोबुधश्चावृष्टिकारकः ॥ जलराशिस्थितेचंद्रपक्षांतेसंक्रमेतथा ॥ ३३ ॥ बुधःशुक्रसमीपस्थःकरोत्येकार्णवांमहीम् ।। तयोरंतर्गतोभानुःसमुद्रमपिशोषयेत् ॥ ३४ ॥ चलत्यंगारकेवृष्टिस्त्रिधावृष्टिःशनैश्चरे ॥ वारिपूर्णामहींकृत्वापश्चात्संचरते गुरुः ॥ ३५ ॥ भानोरग्रमहीपुत्रोजलशोषः प्रजायते ॥ भानो पश्चादरासृनुवृष्टिभर्वति भूयसी ॥ ३६॥ टीका-शुक्रायुधके उदय अस्तमें वर्षा हो और जल शीघ्रबोध. १६७ राशी चंद्रमामें पक्षके अंत संक्रांति परे तो वर्षा होई ॥ ३३ ॥ जो बुधशुक्र समीप हों तो पृथ्वीभरमें जल वर्षे और जो तिनके वीचमें सूर्य आ पड़े तो समुद्र के जलकोभी शोप लेइ ॥३४॥ मंगल चले तो मेघ व. शनिके उदय अस्त तथा चलवेमें जहां जहां वर्षे और तिनके पीछे गुरु आवे तो पृथ्वीभरमें वर्षे ॥ ३५ ॥ सूर्य- के आगे भीम होय तो जलशोष हो जो पाछ हो तो श्रीन वर्षा कर ॥ ३६ ॥ इति नक्षत्रनवर्षा भेदाः ॥ कर्केकुंभेचसिंहेचमकरेचदिवाकरः॥ पूर्ववापश्चिमेवापिदारंकुर्याचवेश्मनः ।। ३७ ॥ मेषेवृपेवृश्चिकेचतुलेचापियदारविः ।। गृहदारंतदाकुर्यादुत्तरंवापिदक्षिणम् ॥ ३८ ॥ धनुर्मिथुनकन्यासुमीनेचयदिभानुमान ।। नकर्तव्यंतदागेहंकृतेदुःखमवाप्नुयात् ॥ ३९ ॥ - टीका-कन्या, गंभ, सिंह, और मकरके सूर्यमें गृह- बनाव तो घरका द्वार पूर्व पश्चिममें शुभ है।
1 शीघ्रबोध, प्र.४ ३७ ॥ मेप, वृषभ, वृश्चिक और तुलाके सूर्यमें उत्तर दक्षिणघरका द्वार शुभ है ॥ ३८ ॥ ध. मि. कन्धा और मीनके सूर्यमें गृह निर्माण करना अशुभ और दुःखमद है ॥ ३९ ॥ इति गृहद्वारमुहूर्तः ।। यदैकमासेग्रहणंजायतेशशिसूर्ययोः ।। शस्त्रकोपैःक्षयंयांतितदाभयपरस्परम् ॥ ४०॥. ग्रस्तोदितौचग्रस्तास्तौधान्यभूपालनाशको । सर्वग्रस्तौचंद्रसूर्योदुर्भिक्षमरणप्रदौ ॥ ४१ ॥ टीका--जो एक मासमें चंद्र सूर्य दोनों ग्रहण पर तो राजनमें क्रोधसे युद्ध होइ ॥४०॥ जो सूर्यचंद्रमा प्रसित उदय हो तो अन्नको नाश करै. और जो ग्रसित अस्त हो तौ राजाका नाश करें. सर्व ग्रस्त हों तो दुर्भिक्ष पर और मरण होइ ॥४१॥ उपरागोयदामपेपीड्यंतेचसदाजनाः ॥ कांबोजाश्चकिराताश्चपांवालाश्चकलिंगकाः ४२ वृपेचग्रहणेपीडापशव-पथिकाजनाः ॥ महांतोमनुजाश्चैवतेपीयंतेचसर्वदा ॥ ४३ ।।
शीघ्त्रोध.
रविचंद्रमसोग्रस्तौमिथुनेचवरांगनाः ।।
पीडवतेवाहिकामत्स्यायमुनातटवासिनः॥४॥
कर्कटेग्रहणेपीडामलादीनांच जायते ॥
अंतरंसराज्ञांचतदामत्स्यनिवासिनः ॥ ४५ ॥
सिंहेचग्रहणेपीडासर्चेपांवनयासिनाम् ॥
नृपाणांनृपतुल्यानांमनुजानांचजायते ॥ ४६ ॥
कन्यायांग्रहणेपीडात्रिपुराणांचशालिनाम् ।।
कवीनांलेखकानांचजायतेपीडनंतथा ॥४७॥.
तुलायामुपरागेचपीडनंवककाकयोः ॥
कोकणस्था पराश्चैवपीव्यतेसाधयश्चये ॥१८॥
वृश्चिकग्रहणेपीडासर्पजातेश्चजायते ॥
आवरस्यभद्रस्यचोलयोधेयकस्यच ।। १९ ॥
यदोपरागधापेचतदामत्स्याश्चवाजिनः॥
विदेहमत्स्यपांचालाःपीड्यंतेभिपकोविदः ॥५०॥
१७० इनिबोध मकरेग्रहणेपीडानीचानांमंत्रवादिनाम् ।। स्थावराणांजगमानांचित्रकूटस्थसंक्षयः ॥५१॥ कुंभेचैवोपरागेचपश्चिमस्थैस्तथाबुधैः ।। तस्करैरोंगिणांमृत्युः पीडयंतेबहुधा बुधाः॥५२॥ मीनोपरागेपीडयंतेजलद्रव्याणिसागराः ॥ जलोपजीविनोलोकायेचतवप्रतिष्ठिताः।। ५३ ॥ टीका-जो मेपराशिपर ग्रहण पर तो कांबोज, किरात, पांचाल, व कलिंगदेशको पीडा करै ॥४२॥ जो सुपपर परै तौ पशु, पथिक और बडे मनुप्पको पीटा करै ॥ ४३ ॥ जो मिथुनपर परै तौ सुंदर श्रेष्ठ स्त्री, वाल्हीकदेश, मत्स्यादि जीवजंतु व मत्स्पदेशको वा यमुनातरवासिनको पीडा करें ॥४४॥ जो फर्कपर पर ती मल्लाटिकोशे, अंतर्वेदि, राजा व मत्स्यदेशको पीडा करै ।। ४५॥ जो सिंह पर परै तो सर्वनवासी, राजा और राजनके सब मनुप्याँको पीटा करे ॥ ४६ ॥ जो पन्या राशिपर अहण पर तो त्रिपुष्कर देशवासिनको पीटा करके धनका नाश कर कवि चतुरेनको शीमबोध. , - पीडा करै और लेखक चित्रकारनको पीडा करै ॥ ४७ ।। जो तुला राशिपर परतो काकवकादिपक्षियोंको, कोकणस्थकायोंको और साधुनको पीडा करै ।। ४८ ॥ जो वृश्चिकपर पर तो सर्पनके जातिनको, औदुंवरको, चोलदेशवासिनको पीटा करै- ॥४९॥ धनराशिको ग्रहण हो तो मत्स्य, घोडा, तपस्वी, मल्ल, पांचालदेशवासी, मिथिलावासी, वैद्य और पंडितोंको पीटा होजाय ॥ ५० ॥ जो मकरराशिको ग्रहण हो तो नीच मंत्रवादिनको पीडा कर और स्थावर जंगम पशु. पीडा पावै. और चित्रकूटवासिनका क्षय हो ॥ ११ ॥ कुंभ. पर परै तौ अर्बुददेश और पश्चिमपर्वतवासी पीडा पाव और चोर पाढित होजॉय ॥ १२ ॥ और मीन- पर परै तौ जलजंतु जलजीची और जलद्रव्य नष्ट हो जावें ॥ ५३ ।। इति ग्रहणफलम् ॥ ग्रहकृत्पांसुवृष्टिश्चनीहारश्चभयंकरः ॥ विद्युत्पातोनिदाहोऽथ परिवैपश्चरोगकृत् ५४॥ दिग्दाहोमिभयंकर्यान्निर्घातोन्पभीतिदः ॥ झंझावायुश्चंडशब्दश्चौरभीतिप्रदायकौ ॥ ५५ ॥ + १७२ शीघ्रबोध ग्रहयुद्धेराजयुइंकेतुदृष्टेतथैवच ॥ ग्रहणांतेमहावृष्टिःसर्वदोपविनाशिनी ॥ ५६ ॥ टीका-~-अथ दैव्यापत्ती कहते हैं. जो बिना पौन आकाशसे भयंकर धूलि वर्षे. मनुष्य न सूझे, विनामेघ विजुरी चमकै, अग्निदाह और सूर्यके मंडळ परै तौ रोग होवे. जो सूर्यास्त भये पछि फेर दिशनमें अग्नि लगीसी वा पीतरग आकाश दीखे तो अमिभय होवे सूखे मेघ गर्जे तो राजाओंको भय, अति वेगसे प्रचंड शब्द वायु चले तो चोरभय होइ ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ ग्रह- नको युद्ध होइ वा केतु उदय होद तो राजाओंमें युद्ध हो और ग्रहण लगे. पीछे बहुत जल वर्षे तो सर्व दोष मिटै ।। ५६ ।। इति देवोत्पातफलम् ॥ अश्विन्यामुदितेकेताहन्यात्सलंकपालकम् ॥ भरण्यांचकिरातेशंकृत्तिकायांकलिंगकम् ५७ रोहिण्यांशूरसेनेशंमृगेकाशीनराधिपम् ।। आयांजलजाधीशभस्मकेगंपुनर्वसौ ॥ ५८ ॥ पुप्येवमगधाधीगंसार्पस्थःकाशिकाधिपम् ॥ मघायांवंगनाथंचपूर्वायांपांटुनायकं ॥ ५९ ।।
शीमध उज्जयिन्यानृपंहंतिउत्तराफाल्गुनीगतः ॥ गंडकाधिपतिहस्तेचित्रायांकुरुभूभुजां ॥ ६० ॥ स्वात्यांकाश्मीरकांवोजभूपतीनांविनाशकः॥ इक्ष्वाकु कुरुदेशानांविशाखायांविनाशकः॥१॥ मैत्रेयोग्रस्यनाथंचसार्वभौमंतथेंद्रकं ।। आंध्रमद्रकनाथंचमूलस्थाहतिनिश्चितम् ।। ६२ ।। पूर्वापाढेकाशिराजाउत्तरापाढकेतथा ॥ पौंड्रेयशैववैदेहाः श्रवणे केकयेश्वरः ॥६३ ।। सोपंचनदाधीशं वारुणेसिंहलेश्वरम् ॥ पूर्वाभाद्रपदेवंगनेमिपेशंतयोत्तरे ॥ ६ ॥ रेवत्यामुदितेकेतीकिराताधिपतेर्वधः॥ धूम्राकारःसुपुच्छश्चकेतुर्विन्धस्यपीडकः ॥६५॥ टीका--जो अभिनीम फेतुका उदय हो ती लंका देशक राजाको पीदा फरे, भरणाम हो नौ फिरातदे- श राजाको पीटा फरें. कनिसाम हो नी फलिंगदेशक ૨૭૪ शीघ्रबोध. राजाको पीडा करें ॥५७ ॥ रोहिणी में केतुका उदय हो शूरसेनदेशके राजाको, मृगशिरमें काशिराजाको आमें यानी पद्मफदेशकै राजाको, पुनर्वसुमें भस्मकदेशक रागा पीडा करै ।। ५८ ॥ पुष्यमें केतुका उदय हो तो भगवदेशाधि- पतिको, आश्लेपा काशीपतिको, मघामें वंगदेशपतिको,पूर्वाफा- ल्गुनीम पांडुदेशपतिको पीडा करै ।। ५९ ॥ उत्तराफाल्गुनीमें उज्जैननृपतिको, हस्तमें हो तो गंडकीनदीके राजाको पीडा कर. चित्रामें कुरुक्षेत्रके राजाओंका हनन करें ॥६० ॥ स्वातीमें हो तो काश्मीरके राजाको और कौवोजदेशके भूपतिको विनाश करे. विशाखामें हो तो इक्ष्वाकुदेशके राजा- को और कुरुदेशाधिपत्तिको विनाश करै ॥ ६१ ॥ जो अनुराधामें हो तो उग्रदेशके नाथको पीडा करै. ज्येष्ठामें हो तौ सर्व पृथ्वीपति चक्रवर्तिनको पीडै. मूलमें हो तो अंधकदेश और मद्रकदेशके राजाको पीडा करै ॥ ६२ ॥ पूर्वाषाढामें हो तो काशीके राजाको पीडा कर. उत्तरापाढामें हो तो पौड़- देश, शैव देश और मैथिल देशके राजाको पीडा कर ॥ ६३ ॥ धनिष्ठामें हो तो पंचनदीतटके राजाओंको पीडा कर. शतभिषामें हो तो सिंहलदेशके राजाको पीडा कर पूर्वाभाद्रपदामें हो तौ वंगालदेशके राजाको पीडा करै.
शीनशेध २७५ उत्तराभाद्रपदामें हो तो नैमिषारण्यवासिनको पीडा कर ॥ ६४ । और जो रेवतको बेतु उदय कर नौ किरातदेशके राजाको पीडा कर, जिस केतुका स्वरूप पूवाँके समान पुच्छसाहित होता है, सो सर्वविश्वको पीडापद होता है ॥६५॥ इति केतूदयफलम् ।। भानुभौमार्किवारेपुकार्तिकेंदुक्षयोभवेत् ।। आयुष्मान्स्वातिसंयुक्तो नृपनाशःपशुक्षयः।।६६॥ धनुर्नकंचमेपाद्याश्चत्वारस्तुनिशाचराः॥ तेविनामिथुनंपंचज्ञेयाः पृष्ठोदयावुधैः ॥ ६७ ॥ शीर्पोदयाश्चचत्वारःसिंहाद्याः कुंभएवच ॥ दिवावलस्तुमीनस्तुवलीरात्रौतथा दिने ॥६८ ।। टीका-जो कार्तिक अमावस दिवाळी, रवि, भीम, शनिवारको परे और स्वाती नक्षत्र आयुष्मान योग संयुक्त होती राजनको नाश कर. युद्धादिक अधिक हो और पशुनी क्षय होवे ॥ ६६ ॥ धनु, मकर, मेप, टप, कर्क और मिथुन इनकी निशाचर संज्ञा कहिये और मिथुन बिना इन पांचोंकी पृष्टोदय १७६ शनिबोध. संज्ञा कहते है ॥६७॥सिह, कन्या, तुला, वृश्चिक और कुंभ. राशिनकी शीर्पोदय संज्ञा कहिये. मीन लग्न दिवा वली और रात्रिविषेभी बलवान् है कि, जैसे दिन विषे ॥ ६८ ॥ तदृक्षदिगुणकृत्वासमैहीनंचकारयेत् । मुनिभिश्चहरेद्भागंशेषांकेलभतेफलम् ॥ ६९ ॥ चंद्रेदेवेचदुर्भिक्षसुभिक्षयुग्मबाणयोः ॥ रामेरसेचमध्यंचशून्येशून्यप्रकीर्तितम् ॥ ७० ॥ अतिचारेगते सौम्यक्रूरे चक्रत्वमागते ॥ हाहाभूतंजगत्सर्वंरुंडमुंडंचजायते ॥ ७१ ॥ टीका-जिस लग्नमें जो नक्षन लगै उसको द्विगुण करिके और उसी में तीन ३ घटाइ दीज. सातको भाग दाज जो शेष वचे सो फल जानिये ॥ ६९ ॥ जो १४ वचे तो दुर्भिक्ष कहिये. २५ वर्षे तो सुभिक्ष कहिये. ३२६ ब, तो भाव सम रहै. और शुन्य होइ ती शून्य कहा है ॥ ७० ॥जो सौम्यता आतिचार और पापग्रह वक्री हो तो जगतमें हाहाकार मचाते. युद्धसे ऊंट मुंट गिरें ।। ७१ ॥ इति वकातिचारफलम् ॥
शीघ्रवीध. मंत्रस्त्रीकरणंचैत्रेवहुदुःखफलमदम् ।। वेशाखेरत्नलाभश्चज्येष्ठेचमरणं ध्रुवम् ॥ ७२ ॥ आपाठेवंधुनाशःस्वाच्छ्रावणेतुशुभावहम् ॥ प्रजाहानिर्भाद्रपदेसर्वत्रसुखमाश्विने ॥ ७३ ॥ टीका-अब मंत्रदीक्षा लेनेको शुभाशुभ कहते हैं- जो, चैत्रमासमें मंत्रदीक्षा लेये तो बहुत दुःख पावे. वैशाख मासमें दीक्षा लेवे तो रत्नलाभ होवे. ज्येष्ठ. मासमें लेवे तो निश्श्य मृत्यु होवे ॥ ७२ ॥ जो आपाढमासमें मंत्रदीक्षा लेवे तो भाईका नाश होये, श्रावणमासमें मंत्रदीक्षा लेप तो गुभ हो. भाद्रपदमा- समें मंत्रदीक्षा लें तो प्रजानारा और आधिनमा- समें मंत्रदीक्षा लेंवे तो सब सुख पावे ।। ७३ ॥ कार्तिकेधनवृद्धिःस्यान्मार्गशीर्षशुभप्रदम् ॥ पोपेतज्ज्ञानहानिःस्यान्माघेमेधाविवर्धनं ॥ ७॥ फाल्गुनेमुखसौभाग्यंसर्वत्रपरिकीर्तितम् ।। दीक्षाकर्मफलंमासेष्यित्येवंचशुभाशुभम् ॥५॥ टीका-जो कानिकमासमें मंत्रदीक्षा लेने तो धनकी दि हो. अगहन मासमें मंत्र गुन ना शुभ १७८ शीघ्रबोध कहिये. पौषमासमे मत्र सुनै तो ज्ञानहानि हो माघमासमें मंत्र सुनै तौ ज्ञानकी वृद्धि हो जाने ॥७४ ॥ जो फाल्गुनमासमें मंत्रदीक्षा देवै तौ सुख सौभाग्य और यशस्वी होव ॥ ७५ ॥ इति मंत्र दीक्षानिर्णयः॥ मासंशुक्रबुधादिश्चंद्रःपाददित्यानद्वयं ॥ भौमत्रिपक्षंजीवोब्दसार्धवर्पदयंशनिः॥ राहुः केतुःसदाभुंक्तसार्धमेकंतु वत्सरं ॥ ७६ ॥ सूर्यांद्रसपृष्ठभैःसुखयुतंवेदैःशिरोमृत्युदं वाहौनागसुसौख्यभोगमतुलं गर्भेशरैर्नाशयेत् ॥ दो भुक्तिकरोकलत्रमरणमंध्योदयंचक्रमाचु- ल्लीचक्रविचारणं सुधिपणैः प्रोक्तहिगर्गादिभिः ॥ ७७ ॥ इति श्रीकाशीनाथभट्टाचार्यकृती शीघ्रवोधसंग्रहे चतुर्थ प्रकरणं समाप्तम् ॥ ४॥ टीफा-सूर्य, शुत्र, बुध, एक मासमे एकराशीपर रहते हैं. चंद्रमा २। सवादो दिन रहता है. मगल १॥ -- शीघ्रबोध -- हेढमास रहता है बृहस्पति एक १ वर्षपर्यत रहता है. शनि अढाई वर्षपर्यत रहता है और राहु व केतु एक राशीमें डेढडेढ वर्ष रहते हैं ॥ ७६ ॥ इति ग्रहमो- ग्यमासनिर्णयः ॥ सूर्यनक्षत्रसे ६ नक्षत्र पृष्ठके श्रीमद हैं. मायके ४ मृत्युमद हैं. वाहुके आठ ८ बहुत सुख- मद है. गर्भके पाच ५ नाशमद है. भुजके २ भोगमद और चरणफे २ नागपद नक्षत्र हैं. ऐसा यह चुल्ही- चक्रगर्गआदि सुज्ञ मपिळोगोंने कहा है ॥ इति श्रीकाशीनाथभट्टाचार्यकृतशीपबोधसंग्रहस्य भाषा टीकाया चतुर्थ प्रकरणं समाप्तम् ॥ ४ ॥ ७७ ॥ इति शीघ्रोध समाप्त । पुस्तक मिलनेका ठिकाना- हरिप्रसाद भगीरथजीका, पुस्तकालय कालकादेवीरोड, रामवाडी-मुंबई. 1 मुदक- चिंतामण ससाराम देवटे. मुपई वैभव पैरा, राट् पाप दरिया मोगायटीन् होम, सैंडर्ट रोड, गिरगोय, मुबई प्रया-श्री प्रजवलम हरिप्रसादजी, मानपुरनालय, वाभादेवी रोड, रामवाली-बम्बई Par-