·REMINISCENCES
We feel much pleasure in placing before
our Dharma Shastra reading public thiga
ery indispensable work named "Smerti
bandarbbe prepared with a view to buinging
all the available Smrities within the orbit
of one single collection for proper references
oncerning all the topics of human conduot
ad behaviour in day to day life of the
Yeople in the world
The Smrities form the guiding factor for
determining the path of duties and rights
to be performed and enjoyed by man
man practically follows the principles (frent)
mentioned therein he is sure to achieve the
highest goal of realizing the Almighty in
himself
If &
It 15
an admitted fact that Shabda
Brahman is the root cause of the creation
विवर्ततेऽर्थमावेन प्रक्रिया जगतो यत (भर्तृहरिकृतवाक्यपदीय

·(2) JET TUE ). And the Vedas aro Apaurusheya not human oration but of Divine revelation is they come direct from the breaths of Brahman "वस्य महतो निःश्वसितमेतत्". The same disine revelation--the knowledge was bestowed upon the Rishies who after deep meditation preached before the human beings for their welfare. They are, therefore, called the Rishies (spiritnal researchers or Sekeers after truth), who were the first receipients of the divine knowledge as revealed to them. "मृपिर्दर्शनात्". The word "Shruti" vorifies the above contention in the fullest sense of the word. Next to "Shrati" comes the "Smrities" whibh form tho interpretation of the sacred vedio laws as observed by the Rishies and as such they constituto the law of nature for governing the universe. In a word, "Shruti" means that knowledge which the sages obtained direct from Divine and "Smrities" are their interpretations composed mainly after deep meditation, 11 ·ľ Though men of authority assign the word Hindu law to the Smrities it is in itself a word carrying incomplete signifioance. This term is of recent origin res- 'trioted to denote the body of law which is administered by the law courts sinco the British period in India. Even this does not 'cover the whole field of human canduct and jurisprudence. The Smrities propound such codes of conduot in theory of Divine origin as are useful and serpiceablo at all times for all irrespective of caste, creed and colour. Hence the pripoiples laid down are unchangeable by human authority as they an are fundmontal truths of the universal law. If we ask an Indian where his law is to be found, he will reply that in the Shastras. So the Shastras, broadly speaking, are the books of super- Human knowledge divinely inspired and preached by the sages who could see the present, past and future' tbrough their ·spiritual eyes and thoy enable overy human boing to dorive as mach benifit from them ag he can by his constant practice. The whole body of ancred tradition or what is remembered by human teachers (in contra-distinction to Sbruties or what is revealed to the Risbies) is worthy of ndmiration and application. In its widest accepta- . tion, this uge of the term Smrities includes the six Vedangks, the Sutins both Słrout and Gribya, tho lay books of Manu Ynjonvalkya etc., the Itihasas, the Puranas nnd ulje Niti Shantras; Iti Smriteha; according to such and such traditional precept or legal text. Bat here we only limit the term to the works of the law-givers. Though we have moro than fifty and odd Surities, the main body of the codes of law as handed down by tradition consists of Eigbteen inspired Lav Givers. These are. मन्वनिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः । यमापस्तुभ्वसम्वतः कात्यायनवृहस्पती ।।

·पराशरव्यास राङ्खलिखिताः दक्षगौतमौ । शाततपो वशिष्टश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः ।। (याज्ञवल्क्य स्मृति आधाराध्याय ४ । ५) Manu, Atri, Vishnu, Harita, Yajnavalkya, Usbanas or Shukra, Angiras, Yama, Apastamba, Sam varta, Katyayana Brihaspati Parashar, Vysa, Shankba, Likbita, Daksha and Gautama, all these Law Givers are held to be inspired and to have based their precepts on the Vedas. Honce our attempt for the inclusion of these iraportant major and minor Smrities forming & manual or compendium of Good moral conduct for सृष्टि. The Smritis as they are, should be read with a view to getting the real significance underlying the words of the Risbies concerned in as much as they are the rules and regulations proscribed for moral conduot of bumanity and universe (te). In a word, they are the natural Laws of the universe. Therefore, the attempt of bringing out the origioal texts of the noble codes for placing before the ·public is made.. Smrities as enrisaged by the sages forming the unbiassed and unprejudiced principles have been guiding us since times immemorial. Those have been capably interpreted by the commentators. These great scholars contributed much towards guiding the human destiny and effecting smooth working of society but the inclusion of their commentaries side by the side with the texts, would hapo cost much labour and the work wonld have been voluminous out of our control. It is the aim of these law givers that tho greatest good to all the areation causing tho least harn to any must be realized thoroughly. It is for the betterment of the universa fakt Factors that these Smrities while forming the background for a smooth working of society sball erer remain the ligbt house for showing real path amidst great stress avd storm to the suffering humanity. The sages, law givers as they are, preached these sormong with a sole motive of making ·god formulating such & social order upon which deponds the smooth working of the corporato lifo of all and sundry. This way lies the ontirc solution of all tbo protty strifes and trifles which have been caused by different isms as theso (principles of Smrities ) aro in quito barmony with natural law and con- Bistent with the olanging natural environments for the good of all the orention. Inn nutshell, those aro the surest romedios for all the human maladios caused by constant clashes in human ideologies and by not giving offect to the observation of the Inws of naturo; tho peglectful attitudo of which has given riso to so many clasick, inadequacies nod incqulities among us. Wo shall humbly request the rendors to baro a matcliful eya tofards grasping the true menning of the words of all theso anger strictly in accordance with reference to the contoxt to condition, placo and time, as lor fixamplo; the anges have predicted to havo a ·(8) recourse to agriculture and resort to land work with all renewed energy for the welfare of the state. It is the first and foremost duty of every citizen to translate these preocpts in to action as sincerely as anything. It is necessary for ensuring the prosperity of the nation as it is the priority number one for the growth and well boing of the human beings. It is the principal item for maintaining tho three bare necessities of life e. g. food, oloth, od sholter. It is tho greatest of all tho Yojnas as a result of which "Anna" foodgrain is availablo which is life and light of all tho living creation. The all-round progross of a country dopends mainly upon the abundance of rioh harrost. This is nocessary pre-roquisito for maintaining tho vitality of a nation in peacc or in war. It is a great Purusbartha tho successful aobiorcment of which brings good and lasting fruits to bo enjoyed by all in tho lorm of genuine progre99 in Art, Science and Literature. Tlio Vedas ·enjoin 6 is बलमुपास्व ” develop strength which solely dependant upon the bountiful barvest. If a well-to-do young man sits idle and remains homesick all through his blooming age, he is the worst bane to the society. A young is the greatest asset to the nation and as such he must strive hard to grow more and become a productive citizen to his nation in the real sense of the word. But this praotice of doing land work and bringing the soil under the plough is not permissible in the old age. A grey-haired sanyasin is better fitted for leading a hermit's life rather than working strenously on land with no results of important yield. He is, moreover, expected to 'attain perfection and freedom from transmigration of soul in his last days for better after life. It is old age which is the worst hindrance to hard labour when physical vitality is no more and gives way to mental and spiritual development for obtaining higher planes e. g. devotion and ·nutritional diet and holp onsuro-sitality for proper development of physical, mental and (10) prayer. In our bumble opinion if this Yajna, as the Smrities dictate, is performed in all earnestness, the oattle protection and:“ grow more food" com paiga vill no more be slogans of the Government but the Nation as a whole will rise to the occasion to solse the loog-felt want of food, as a result abundant yield of food grains and proper protection to cattle will be targetted and achieved. A small child up to three entirely lives upon its mothor's milk, a wholesome, good and easily digestiblo diet with other eatable soreals fit for the digestive system of the same as and when necessary. It is also consistent with the nature of the child and plays an important role in forming its vitality, while for the rost of the life and specially in híg or her young age the food obtained from land work will constitute the wholesome spiritunl faculties of the individual concorved.

·11 ( 11 ) There is a reference in the Shastrio injunctions to tbe sight at the woman other than one's own wifo (tigat) which is solely responsiblo for tho entiro downfall and degonoration of the man, inorally and ethically ; whilo on othor occasions, roference to their Darshan onsures peace, progress and prosperity of tho poreon concernod. I o pondor oror tho iden underlying those words we como to know that it is as a result duo to two oxtromo vicos-points. On ono finnd, if one looks nt the woman other than ono's own riſe with a passion of Mirill it will cause the worst effect which will allow tho dismissal of inanly vitality "tlo virya" from its place cffecting all sorts of diponses thereby. Il a drop of "Virya" ir wasted it is just liko death. It is a coinmon experience that mau cntertaining sexual pleasuro at his best is the early traseller to the abodo of denth "affe". It is true userot forgeida Agra fanget!" In A word, a ·natare. On the other, the noble feelings of rosaronoe and best regards to-wards womafolk as the manifestation and embodiment of their blessings and seeking for their noble advice usare good life and total abolition of obedience. Still, we must be careful enough 80d the condition regarding the text as it occurs and then 836 accordingly. Indian tradition in moral, ethical and metaphysical sphores dels mainly with Self-restraint, ( 12 porson wasting bis vitality by excessive sonsual gratification is nearer to death than enjoying the pleasures and boons of life bostowed upon bim as the best inheritor of Durga, motherhood by asking and invoking all the ills due to the person concerned. So to say, all the teachings preached by the sages are worthy of our respect and to grasp the context as to the place, the time Troth, Love, Non-injury, Non-violence and sympathy. In order to aobieve the four Purusharthas and ultimate realization of ·( 13 ) God ono must perform all injunctions laid down in tho Smrities strictly which is the best and surest panacea for all tbe worldly maladies. This collection "Smriti Sandarbha" consists of all the main Smrities Availnblo to us at prosent and attempts are in progress to get moro to be included in future. This volumi. pous publication undertakon will be completod in more than a couple of volumes. This present ono inoludos ten Smrities in all. It is nineth publication in the "Gurumnndalseries". Wo ove a great debt of gratitude to Rajgura Dharmadhurin Pandit Pandit Haridotta Shastri Vidyalankar, Vidyabhushall, Vidyarnton of Tahri Garhwal whoso scholarly paternal gujdanco has always inspired us to bring this and other publications of the series in the bands of the honourable renders. For Shri Mansukhrai Jore te bare no words to express our gratitude. it is by

·( 18 )
inistakes and omissions ocourring in this
publication which is a natural outcome of
suob a task of great magaitude which we
hope, they will not lenve uncorrected as per
errata given in the end.
"आ परितोपाद्विदुपां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम्"
SHASTRI BRAHMA DATTA,
Calcutta,
Nirjaln Ekadasli,
Samyt 2009
3rd June, 1952.
LADURAN TRIVEDI,
M.

·14 )
sheer 'dipt of his noble aptitudes of head
And heart, experience, knowledge, strong will
and keen love for the Shastras that the
work Fas undertaken at his own instanca
and initiative and has been a success to
the last. Further more, it lias been the aim
pf bis life to present the noble principles
envisaged in the Vedrs which are acolaimed
as of lasting service and profit to all the
creatures. He has been, so to say, striping
hard to bring the treasure house of the noble
Leritage of humanity for the benefit of all.
+
Shri Moreji is ever as enthusiastic as he
has been philanthropio contributing muck
towards getting the publication financed apd
printed to be presented to the public for the
best use conceivable. It is also gratifying to
note that Seth Mansukhrai More has been
genuinely devotiog his precious life for tho
last decade or so substantially doing for the
"Betterment of the sufferiog bumapity all the

·( 15 ) world over by giving wide publicity to the selfaxiomed precepts envisaged in tho Shruties and Smrities through very comprehensible and indispensable interpretation well appropriate to the contexts. His book Grihastha Dharma has been a popular watob word to all the Hindi-speaking house holders. In a word, Shri Moreji has, to his credit, a life entirely devoted to selfless service to his fellow persons in particular and all the creatures of universe in general. Even as he acts and moves his thoughts are concentrated towards performing deeds of kindness never of indiscriminate charity, but of far reaching consequences; work of introducing measures to develop agriculture, horticulture and to protect our cattle wealth for national prosperity. He believes in the decentralization programme for the village uplift as propounded by the Father of the Indian Nation "Gandhiji änd is a true devotee of Ahimsa ás prekohed by the Shastras. His unperturbed zeal towara's ·(16) arefa e HH!" is matter for enrg to all. An institution Sattvio Jivan Shala at Nawalgarh (Jaipur-Rajasthan) is a saocessful experiment in giving suspe to his noble plans whcro students are imparted free instruction of all kind in the healthy natural enviroameat and atmosphere of the open. The boys lead u self restraint life, Brahmacharya Jiwan, "far from madding crowd's ignoble strife", where they do spade, work, manual labour and onjoy other extra-curricular activities which help in developing their physical, mental and spiritual progress in a balanced manner to become qapalle citizens of the country. All this is reminiscent of anoient Ashram life. His is a dream for carrying out this successful experiment on a grand scale on all world basis, We wish Shree Moreji all success and may God bless him ith more resources at his disposal for performing all the humanitarian tasks which he hopes to andertake in Dear

·( 17 )
future 60 that long cherished feclings of
compassion and mutual understanding may
prorail among all the nationals bringing in
their vako tho real progress and prosperity ol
the world.
अमतो मा मद् गमय
मममो मा ज्योतिर्गमय
मृत्योर्मा अमृतं गमय
Lucad us from Unreal to Real, from Dark.
11044 to Light and from Death to Immortality.
May God blesa 114 for performing deals an
directed by Shrutice Ani Smrities so that all
our concertel efforts may bring licaven on
this earth n Ot abode for pentle, bumble and
Inithful worlil cilizcos,
in the end, while thanking all of our
Kentle co-svorher anil binil ayinpathinern in
thix noble cattu, tro de Ait Apology of our
honoured readers for all the innearaci»,

·( 18 )
istakes and omissions occurring in this
publication which is a petund outcome of
such a task of grert magnitude which we
bope, they will not leave uncollected as pel
elrata given in the end
'आ परितोपाद्विदुपा न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम्'
SHASTRI BRAHMA DATTA
Chiautta,
Njala Lladasla,
Smrit 2009
3rd June, 1932
LADURAY TRI EDI,

·(ख) हुई उसी मन्त्रद्रष्टा की ऋषि संज्ञा हुई। ऋषियों द्वारा अनन्ताकाश में आवत्तं नरंग रूप से लहराते हुए परमेश्वर उद्गीथ रूप आदिनाद ऋषियों ने तपस्या करते-करते दिव्यश्रुति दिव्य दृष्टि पाकर विध में प्रसरण किया । मन्त्रों के आवर्त वीची तरज) के स्वरूप का देवताओं के यन्त्र द्वारा ज्ञान हो सकता है। त्रिकोण भादि जितने यन्त्र दीख पड़ते हैं वे उन उन मन्त्रों के आवर्तरूप के प्रतीक इन्ही भावों से ऋषियों ने मिन भिन्न मन्त्रों का अनुसन्धान प्राप्त किया है। विद्वन्मोदतरङ्गिणी में लिखा है-"मन्त्रात्मकाहि देवाः" अर्थात् ये मन्त्र ही देवताखरूप हैं। आदिवैदिकमन्त्रों को ध्रुति शन्द से निर्देश किया है। । इन्हीं मन्त्रों के संस्मरण से मनु याज्ञ पल्ल्यादि ऋषियों ने अपने संस्मरणों को प्रकट किया जिनको स्मृति नाम दिया .. गया । स्मृति शक्ति का विकास स्मृतिनिर्माता ऋषि मुनियों की जीवनी के अध्ययन से स्पष्ट हो जायगा। का सधार उस सदाचार पर निहित है जो याज्ञवल्क्यादि का था। वेदव्यासजी ने ध्रुतिस्मृति के सिद्धान्तों का विस्तार अष्टादश पुराणों में किया है। इनका अध्ययन धर्म की तात्विकता का पदोधक होने से भारतीय संस्कृति ने इनका अध्ययन मानव जाति को अपनी जाच परिस्थिति तथा ययार्थ क्रान्ति का साधन माना है। भगवद्गीता में "कर्मणो यपि योद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च योद्धव्यं गहना कर्मणोगतिः ॥" ... कर्मः की गहन गंति कहते हुए कर्म, अकर्म और विकर्म परि- .पाक पर विचार करने को लिखा है। यह विज्ञान स्मृति प्रयों से स्मृतिशक्ति ·ही प्राप्य है। स्मृति ग्रन्थ मनुष्य के कर्तव्यं और अकर्तव्य का निर्देशक होने से मनुष्यमात्र को स्मृति शास्रों में देश काल भेद से जो कर्तव्य सांस्कृतिक जीवन, व्यवहार, नीति और कर्म विपाक दिखाया है उसकी जानकारी होनी परमावश्यक है। बिना स्मृति प्रन्यों के जाने कर्तव्य कर्म, प्राह्य व्यवहार, और त्याज्यव्यवहार का ज्ञान नहीं हो सकता है। भारतवर्ष में प्रायः लोग अपने को स्मार्तधी कहते हैं भर्थात् स्मृति प्रतिपाद जीवन यात्रा बनाना है। श्रुति का विशदीकरण स्मृतियों में है। कविकुलचूड़ामणि कालिदास ने लिखा भी है- "श्रुतेरियार्थ स्मृतिरन्यगच्छत्" वेद मन्त्रों का ही विशदीकरण स्मृति शास्त्र है। श्रुनिस्टा ऋषि के अनन्नर स्मृतिकार ऋषि "मुनि" कहे जाते है। स्मृतियाँ ४.१५. के लगभग हैं। प्रत्येक स्मृति का भाधार वर्णधर्म भाश्रमधर्म, राजधर्म व व्यवहारफम हैं परन्तु किमी स्मृति में किमी पान को प्रधान मानकर विस्तार से वर्णन किया गया, दूरी स्मृति ने किमी दूसरे महत्वपूर्ण विषय को प्रधानः वर्णन स्थान दिया है। फर्म अकर्म का म्यवहार स्मति का ही सामरण है। याज्ञवल्क्य ने मानवता के पतन का कारण बताया है- विहितस्याननुष्ठानात् निन्दितस्य प सेवनान्। अनिप्रहार्थेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ।। r- जिन कर्मों के करने का विधान किया गया है अर्थात् मांकारिक नित्य, नैमित्तिक प्राम, प्यावहारिक, नैतिक माएकि जिन दिन को वर्गम्य बताया गया है मात् विधि नियम प में प्रतिदिन कर्मों का ·उक्त धर्म- (७) “मन्यनिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः। यमापस्तम्बसम्बर्ताः कात्यायनबृहस्पतिः।। पराशरव्यासशङ्खलिखिताः दक्षगौतमौ । शातातपो वशिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः ।।" स्मृतिग्रन्थ और भी हैं किन्तु धर्मशास्त्रीयव्यवस्था के प्रयोजक मनु से पशिष्ठ तक हैं जिनके नाम उक्त इलोकों में हैं शास्त्रीय स्मृतियों के अनुरूप परिषद् व्यवस्था देने की अधिकारिणी होती है। उक्त धर्मशालों में प्रायः धर्मनिर्णय की शैली एक ही है। कुछ गवेरकों का मत है कि स्मृतियां भिन्न-भिन्न काल में विभिन्न दृष्टिकोण से लिखी गई है। यह गवेषणा सर्वथा सत्य नहीं है। ऋषि मुनियों के अतिरिक्त कोई प्रगाढ़ पाण्डित्यवादी भी धर्मशास्त्रप्रयोजक (व्यवस्था- देनेवाला) नहीं हो सकता है। काव्य, दर्शन, इतिहास, विज्ञान, रसायन आदि भिन्न-भिन्न काल में भिन्न-भिन्न विद्वानों के उद्गार भिन्न-भिन्न दृष्टिकोण से हैं परन्तु धर्मशास्त्र की मर्यादा एक है। देशकालभेद से जो तारतम्य होता है उसका स्पष्टीकरण वही किया गया है। स्मृतिग्रन्थों में सत्य, प्रेता, द्वापर और कलियुग इन चार युगों में तपस्या, झान, यज्ञ और दान इनको युग के अनुरूप प्राथ- मिकता दी गई है। इससे यह अर्थ न समझना कि सत्ययुग में दान नहीं था और कलियुग में नप नहीं है। मब युगों में तप, यज्ञ ज्ञान और दान की महिमा है केवल किस युग में किम धर्म की प्रधानता है यह इसका तात्पर्य है। धर्मशानों में विधि वाक्य, नियम वाक्य, परिसंख्या और अर्थवाद ·(च) वाक्यों की परिभाषा की जानकारी कर नव ग्रीक ठीक तात्पर्य बुद्धि में मावेगा, अन्यथा । कहीं विरोधाभास प्रतीन होने से भ्रम हो जायगा। विधि वाक्य और नियम वाश्यों में जो बनाया गया है उसका पालन न करने से शास्त्रीय दण्ड या प्रायश्चित्त का भागी होता है। स्मृति प्रन्यों का मौलिक रचनामम और धर्मशास्त्रीय व्यवस्था संस्कार परिज्ञान धर्मपूर्वक व्यवहार शासक के गुण प्रायः सब स्मृतियों में समान ही हैं। परन्तु किसी रगृनिकार ने किसी बात को अधिक महत्व दिया है। । सुटिरचनासम वर्णन करके मनु ने आचार संस्कार का वर्णन किया है। उनने जिन माचार व्यवहारों का वर्णन अपनी स्मृति में बताया है उसके लिये कहा गया है 'यह सब वेद वाश्य है। यथा- 'यन्मनुरखदत्तभेपनं भेपजानाम्' मनुस्मृति के द्वितीय अध्याय में आया है- फश्चित्कस्यचिद्धर्मों मनुना सम्प्रकीर्तितः। स सर्वो विहितो दे सर्वज्ञानमयो हि सः॥ मनुस्मृति में धर्म बनाया गया है वह मब वेदों में हैं। यहां यह मान रखने की बात है कि महार मनु के ये विचार है जिन्हें महा भूपूजी ने निवन्धीत किया है। मनु को सम्पूर्ण शान- निका थी। मनु ने गांधान संस्कार से विवाह संस्कार न की धर्म बनाया है। तृतीय अन्याय में कहा गया है-

·है।
-
न हो तबतक हमसद समान हैं यह उपना .तो बन्ध्यापुत्रपत्
मनु ने स्मृति की समाप्ति में कहा भी है-
धर्मस्य परमं गुह्यं ममेदं सर्वमुक्तवान् ।
सर्वमात्मनि सम्मत्येत्सञ्चासम समाहितः ॥
धर्मशास्त्र का परम सिद्धान्न यही है कि सब प्राणिमान में अपने
को समझे याज्ञवल्क्य ने भी यही कहा है-
"तो यदात्मनोऽपश्यं परेषां न तदाचरेत् ।"
जो बात तुमको दुःखदायी हो वह वात कभी दूसरे जीच को
मत करो यही धर्म मनुष्य का है।
याज्ञवश्य ने संस्कार विधि दाय विभाग और पुत्रोत्पत्ति को भी
धर्मशास्त्रीय व्यवस्था से बांधा था-
भोऽयं रति संज्ञकः
आपद्यपद्यपुत्रापि दायधमानियोधत ।
पुरीपत्ति और दाय विभाग को भी धर्म बताया है और कहा
है कि इसमें किसी प्रकार इतक्षेप करना धर्ममयांदा पर हस्तक्षेप
माना जायगा। राजधर्मी में शासक की योग्यता के सम्बन्ध में-
महोत्साह. स्थूललक्ष्यः कृतज्ञो वृद्धसेवकः ।
विनीतः सत्त्वसम्पन्नः कुलीनः सत्यवाफ्शुचिः।।
अदीर्घसूत्रः स्मृतिमान् अनुभोऽपरुपस्तथा ॥
शाधक के स्मृनिमान् स्मृतिशास्त्रों का ज्ञाना, कुतज्ञ, कुलीन, सत्त्व
प्रधान आदि लक्षण अनाये है। व्यवहार में ऋणादान अर्थात् रुपया

·. की वृद्धि के दर से लेकर सब प्रकार के भूमि कर आदि की मुचारू व्यवस्था की है। मर्यादात्यागी (धर्मशास्त्र की विधि नियम का उहदान करनेवाले) को प्रायदिय ती बताया है। पाप पांच श्रेणियों में बताये है- महापाप, भतिचाप, व्यपानक, पानक, जानिश आदि । मथपान मदा- पाप बताया है, तम पुरुष प्रायश्चित करने पर भी शुद्ध नहीं होता है इत्यादि। अभिस्मृति में शुद्धता को विशेष स्थान दिया है। विष्णु- स्मृति में भगवदुपागना-मक्ति का सरत सर्व प्रकार की पापा निर्यात के लिये यताया है। इसके अतिरिक्त मानव संस्कृति को विष्णुरति ने एफ बहुत गुपाद और आकर्षक प्रमाली में पर्णन किया है। इस शिक्षापली के अध्ययन और विचार में मानवता की मरगति विकास हो जाता है। इन सूत्रों में धार्मिक आचरण और पारस्परिक सम्बन्ध नियम उपागना उसमादियों का सबिमार वर्णन है। सालाना ने प्रायश्चित करने का विशेष स्थान कहा है- प्रायभितविहीनानां महापातफिना नृणाम् । नरकान्ते भयेनग चिहानिशरीरिणाम् ॥ - - ·(अ). शातानप ने किस पास के करने से क्या रोग होता है उसका विशेष वर्णन किया है। रोगोसत्ति के विषय में यह बताया कि अलग अलग रोग अलग अलग पापों से होते हैं। साथ ही उन पापों से निवृत्ति होने का उपाय भी बताया हैं जिससे रोग शान्त हो जाय। शंस ने संस्कारों की आवश्यकता पम महायज्ञ आदि धार्मिक गृहरप-जीवन का विस्तार किया तथा वानप्रस्थ व सन्यास की विधि वनलाई । लिसिन ने इष्टापूर्त का माहात्म्य बताया है-- "इष्टेन लभते स्वर्ग पून मोक्षमाप्नुयात्" यज्ञ, धर्मशाला, वापी, कूप तड़ाग को धर्म की प्रधानता कही है। 'कलो पाराशरी स्मृता' इस युग में पराशर की स्मृति का स्थान बताया। पराशरजी ने बदिकाश्रम तपोभूमि में शौनकादि ऋषियों के साथ आये हुए व्यासजी को कलियुग के धर्म में अत्यन्त जागरूकता बताई। कलियुग में वर्णाधम धर्म की मर्यादा से भ्रष्ट होने पर तत्काल पतन होना बताया है और दान की प्रधानता कलियुग, की धर्मनिष्ठा बनाई है । कलि- युग में कृषि कर्म को प्रधान धर्म बनाया है। कृषि कर्म के साथ गौ का निखार्म पालन धर्म और भलिबर्द बछड़े का पालन-पोषण नया दान का बड़ा माहात्म्य बनाया है। द्विजमात्र को कृषिकर्म करने का आदेश दिया है- "कृपेरेन्यतमोधर्मो न लभेत्कृपितोन्यथा। न सुखं कृपितोऽन्यत्र यदि धर्मेण कति ॥"

·(3) खेती के समान और कोई धर्म नहीं है यदि स्मृतियों में बताये नियम धर्म से सेती चलावे तो कृषि महान् यज्ञ है जिसके द्वारा कीट पना पशु पक्षी सभी की परितृप्ति होती है। कृषि यज्ञ में यश- शिष्टाशीः यह ही पुष हॉग जो कीट पनादि से लेकर ऋषि मुनि सपस्वी सबके लिये अन्न का भाग निकाल कर फिर अवशिष्ट की भपने गृहस्प के काम में ले। धर्मपूर्वक खेती का यही रहस्य है। श्रीमद्भगवद्गीता में- 'यज्ञशिष्याशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्व किल्यिपः' कदर कितना पड़ा महत्व बताया गया है। इसीलिये मदारियों की उमाप्ति का विधान भी चरितार्थ होता है; महर्षि कणाद इसके ज्वलन्त प्रमाण हैं। इसीलिये मोहा है- "पट्कर्माणि फपि ये तु कुटुंशानविधि द्विजाः । ते सुरादियरप्राप्ताः म्वर्गलोकमवाप्नुयुः ।। दिन मात्र को मेती करने मशिन पशरजी बनाते हैं। -निपन में मो माया है "अक्षा दीव्य कृषिमित्तापरव" ( . ०१५) इन्द्रियों के भोगों ममतगो कृषिकर्म में मन लगाओ इस ना मनुष्यमात्र होती ना धर्म है। मन तो स्थानस्थान पर परेका पालन परने प्रपिान भौर उमेर नारा दान ने प्रविन एफोऽपि पभो देयो धुरः शुमलभपः । अरोगभापरिधियो यम्मात्म दरागोमनः ।।

·. (3) एकेन दत्तन वृपेण येन दत्तामवेयुर्दश सौरभेयाः। आहेम पीताद्धरणीसमाना त्तस्मापात्पूज्यतमोऽस्तिनान्यः ॥ . एक पुष्ट वृषभ का दान दस गोदान के तुल्य बनाया है। दान ब्रामण लेते हैं इसलिये पिकर्म द्विजानि मात्र को 'धर्म गहपिपराशर बतलाते है। इसी प्रकार अघि-संहिता में खेती का वर्णन आया हारीत ने भी कृषि कर्म को धर्म बनाया है। देवपितृपूजन को सविस्तर वर्णन मिलता है। स्मृनियों में वैदिक शब्दों के उद्धरण होने से इनका भभिप्राय निरुक्त और निघण्टु के अनुकूल प्रसमानुसार गावश्यक है यतः स्मृतियां वेदानुरूम ही है। कात्यायन ने राजधर्म, आश्रमधर्म दानधर्म और मर्यादा पालन पर विशेषतया कहा वृहस्पति ने सामप्रधान राजनीति और दान धर्म बनाया है। औशनस ने राजशासन में दण्डदापन को धर्म का नारद स्मृति में- "धर्मकतानाः पुरुषास्तदासन् सत्यवादिनः। नष्टे धर्मे मनु-येपु व्यवहारः प्रवर्तितः॥" जबतक मनुष्य जाति की स्वाभाविक गति धर्मानुकूल चलती जाती थी नबतक व्यवहार का अनुशासन नहीं था। धर्म गति से जब संसार विच- लित होने लगा तय व्यवहार के नियमों में उसे जकड़ना पड़ा। नारदीय

·।
एकेन दत्तेन वृपेण येन
दत्ताभवेयुर्दश सौरभेयाः।
आहेम पीताद्धरणीसमाना
तस्मादृपात्पूज्यतमोऽस्तिनान्यः ।।
एक पुट वृषम का दान दस गोदान के तुल्य बताया है। दान
ब्राह्मण देते है इसलिये कृषिकर्म द्विजाति मात्र कां धर्म महर्षिपराशर
बतलाते हैं। इसी प्रकार अत्रि-संहिता में खेती का वर्णन भाया
है
हारीत ने भी कृषि कर्म को धर्म बताया है। देवपितृपूजन को पवित
वर्णन मिलता है। स्मृतियों में धैदिक शब्दों के उद्धरण होने से इन
अभिप्राय निरुक्त और निघण्टु के अनुकूल प्रसझानुसार आवश्यक है
स्मृतियां वेदानुरूप ही हैं।
कात्यायन ने राजधर्म, आश्रमधर्म दानधर्म और मर्यादा पालन
विशेषतया कहा है
बृहस्पति ने सामप्रधान राजनीति और दान धर्म बताया है।
औशनस ने राजशासन में दण्डदापन को धर्म कहा है।
नारद स्मृति में-
"धर्मकतानाः पुरुषास्तदासन सत्यवादिनः ।
नष्टे धर्मे मनुव्येषु व्यवहारः प्रवर्तितः ॥".
जवतक मनुष्य जाति की स्वाभाविक गति धर्मानुकूल चलनी
नवतक व्यवहार का अनुशासन नहीं था। धर्म गति से जब मेर
लित होने लगा तव व्यवहार के नियमों में उसे जाना पड़ा।
.
।

·(1) पार्थ शाप नहीं। शक्ति न रहने पर गाय करने से उलटी हानि ही हानी है। पालक के लिये अपनी माता का दूध ही पथ्य, हितकर और प्रकृति के अनुकूल है जो उसकी शक्ति है और यड़े होने पर नो पृषी माता में उत्पन किया हुभा अन ही उसकी शक्ति है। शामों में बताया गया है कि पराई स्त्री को देखना अत्यन्न नाश. कारक है और कहीं उनके दर्शन से उमति मुख प्रालि होती है। इसमें पुरी भावना से स्त्री को देखना विनाशकारक है। दुर्भावना युरे भाव से श्री की देसने से मन की अस्वस्थता होकर मनुष्य का वीर्य पलाय- मान हो जाता है जिसमे भायु क्षीण होती है क्योंकि शरीर में बिन्दु (वीर्य) ही राजा है। कामी पुरुष की भायु का नाश होता है। परन्तु माताओं और बहनों के प्रति ऊंचे भाव मातृमार भावाद और शिक्षा के हेतु दर्शन करने से गुम प्राप्ति एव पापों का नाश होता है लिमा मी है- "मरणं विन्दुपातेन जीयनं विन्दुधारणात् ।" महतियों के समी र मान्य एवं शिरोधार्य है केवल देश, मन भोर भरया का पान मयों के दयनों में प्रविष्ट होना चाहिये। मानव जागृति में पतियों का परिशीनर शान परमावश्या दे। स्मृतियोशन के बिना व्यवहार, राम एवं मारहनिक जीनी में दोभा माना।

·यह गुरुतर कार्य कई राण्डों में सम्पादित होगा जिन्हें शीघ्र ही
प्रकाश में लाने के लिये श्रीमान् मोरजी सोसाइ उसुक है। रोजी
एसे अत्युत्तम अन्य के लोक हितकारी प्रकाशन के लिये भाशीर्वाद और
धन्यवाद के पान हैं जिनकी व्यावहारिक जीवनी भी शास्त्रों के विनोद
नया प्रमारणा से देश जानि की यथार्थ सेवा कर रही है। सेठजी
शास्त्रोक्त माग से उपासना और जनसेवा कृषि कर्म विकास गोधन की रक्षा
के निरन्तर प्रया में लगे रहते हैं। भगवान् उदारमनाः सेठजी के
सत्-सझल्प सफल कर जनता में धार्मिक भावना एवं परस्पर एकना प्रदान करें।
भ्रष्टाचारपरायणाः कति जनाः एके कुमार्गे रताः।
भक्ष्यामध्यविचारमूढमतयः सर्वत्र मोहान्धता ।।
व्यापारेऽपि च चोरभावविवतं विश्वासलेशो हतः।
अज्ञानं किल धर्मशास्त्रविपये एक महत्कारणम् ।।.
सत्यासत्यपथप्रदर्शनपरं मन्यादिभिर्यत्स्मृतम् ।-
अन्तेचेह च मुक्तिमुक्ति फलदं तच्छानबोधोदये ।
आचारे निपुणः क्रियासु कुशलो लोके महत्त्वं लभेत् ।
अज्ञानं च पलायते खलु यथा सूर्योदये तमिरम् ।।
राजगुरु पण्डित हरिदत्त शास्त्री
टिहरीगढवाल।

·-- श्रीगणेशाय नमः। किश्चित्प्रास्ताविकम् । 1 विदाकुर्वन्त्वत्रभवन्तो भवन्तः परोपर्यमृतिसमाचरन्तः सन्तो यद्विद्याप्रवर्तकानां व्यवहारनिष्णाताना तन्न भवता प्रभवतो मन्वादिस्मृत्याविष्कृतानां तद्गतधार्मिकजीवनोपयोगिव्यवहारा- पाथ अनवच्छिन्ननिरावरणक णकर्तणो धीराणा . विदुपाचाम्नाय मृतिचञ्चरितपदचरणाना स्वारपम स्मृतिसन्दर्भोऽयं विभ्राजते। इह खलु मानव संमृतौ प्रारब्ध फर्म भुज्यमानानां रजस्तमो- ऽभिभूताना फामवृत्तीना न विना संस्कृतिजीवनविकासेन भव्य- मर्यादाचरणा अनवस्थितिमाया दरीदृश्यन्ते। "अतोऽप्रकोऽप्युपायः शास्त्रीयो लोकिको व्यावहारिको यां येन मानवा मानव विकाशयेयुः, विचार्यते, फारणिकाना महषीणो तत्साधनं स्मृत्याचरण लोके प्रसारिखमासीत्, इदानीम्मोगलोलुपैः इतमानसः मानयतां मन्यमानः तस्मृविपन्था पिस्मारिवप्रायः । अतो मनुस्मृतौ राज्यानुशासनपद्धवारपि- "स्वधर्मचरितान्लोकान्विनीय स्थापयेत्पथि" इति स्मरणात स्ये स्व कमणि सर्वेपी पयघटाना पथप्रदर्शनं राजशासनमपि अनु- , मोदते।

·[ २ ] मृत्याचारव्यपेतेन मार्गणाधर्पितः पर। आवेदयति चेद्राशे व्यवहारपदं हि तत् ॥" इति गर्षि याज्ञवल्क्येन व्यवहारस्वरूप निर्णयेऽपि स्मृत्या- चारव्येपेत्तिा (भ्रता) प्रदर्शिता। अतो जगति सुखमयोभय- लोक संसिद्धः सत्याचारस्त हनुयूलव्यवहारश्च सर्वतो विभावनीयः एमृत्याचार संरक्षणे प्रचारणे च न केपामिवप्रतिपत्तिः, भारतीय जनानां गौरवास्पदं स्मृत्याचार एव। स्मृतावाचारसदाचार- लोकाचारदेशाधार शिष्टाचारादीनामाचरणं लोकहिताय प्रद- शिवम्-- तथापि, . "निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् । सोऽपि यलेन संरक्ष्योधमाराजकृतश्चयः ॥" इत्यनेन सामयिकाचारे राजधर्माचारस्याप्यवहेलना न कार्या पत्या. येन दोपापत्तिरनेन निर्धाषिता। आचारस्तु विधिनिषेधा- मक कति स्मृतिशास्त्रेणावयुध्यते ।.. स्थूल विचारणे यदि कुत्रचित्स्मृतीनां परस्पर विरोधाभास एकवाक्यता च न प्रतीयते तत्र देशकालावस्थामवेक्ष्य स्मृतिवच- नानि नियोजयितम्यानि इति ममन्ययाधिकारों विरोध निरसनाय पूर्वाचायरनुमोदित एव । नगवि स्मृत्याचार एव संस्कृति प्रसारणे निरुपद्रवो राजमार्गः। जनतन्त्र राजशासने यस्यचिदपि साम्प्रदायिकता पथप्रदर्शन ·तदाचरण विभिन्न सम्प्रदायिना तिरस्कारे कस्यचिदेक सम्प्रदाय- स्यानुशासनं प्रमाणीकृत्य सर्वे विभिन्न सम्प्रदायिनः कस्यचिदेकस्य सम्प्रदायस्यानुशासने महाननर्थोऽधर्मश्च नीतिमार्गाभिशापश्च (Blunder of the Politics ) भवति राजधर्मस्तु सर्वान् स्वे वे धर्म संरक्षणं देयमिति सेयं मर्यादा भारतीय धर्मशास्त्रे प्राचु- य्र्येण सङ्कलिताऽस्ति येन पारस्परिकसद्भावना समतकता दैनंदिनं सम्बर्धत। संस्कृतिमयं जीयनं पृथिव्यां धर्मशास्त्रैकनिधिः सवरनुभूता। न कोऽपि स्मृत्याचार सम्पन्नः पररभिभूयते न च परास्तिरस्करोति अपि तु सर्वदा सर्वेपु वन्धुत्व व्यवहारेण समादरं करोति । अतोऽस्माभिः स्मृतिशास्त्ररहस्यं प्राचीन शीर्णविशीर्ण पुस्तका न्येकीकृत्य स्मृतिसन्दर्भोऽयं पृथिव्यां सर्वदेशवासिना मनुष्याणा हिताय भारतीय प्राचीनसौहार्दपूर्ण सम्बन्ध दृढीकरणाय प्रकाश्य विदुपामविदुर्गा समेपामेव मानवजातीयानां पण्डिताना साधारण- पकानां श्रमजीविनाञ्च राजशासनकर्मकराणाञ्च फरकमलाञ्चितः समार्यते । आशास्महे परोवर्यविद्वांसः समादरेणेतद्भारतीय प्रणय पुरस्कारं स्मात्तापहारं समुररीकृत्य स्वस्व सम्मत्या भार- सीय प्राचीन बान्धवान्कृतार्थी कुर्वन्तु । शमिति। भवदीयस्य राजगुरुरित्युपाधि भाजः शास्त्रीणो हरिदत्तस्य टेहरी गढ़वाल वारतव्यस्य ·॥ ॐ तत्सत् ॥ साभ्यर्थनोधन्यवादः। सकलकल्याणगुणाकरकरुणामयदीनयत्सलश्रीनारायणचरणा- नुकम्पया प्राप्तधममतयो मरुदेशस्थवैश्यकुलावतंस नवलगढ़ निवासिनः लुमवैदिकधर्मप्वनवरतप्रवृत्तमानसाः परमैश्वर्यादि गुणकीर्तिसम्पन्ना मान्यवर श्रीमनसुसरायजी मोर अंष्ठिनः महता परिश्रमेण द्रव्यव्ययाधिक्येन चाप्राप्तस्मृतिग्रन्थान् प्रातस्मृति- अन्या च देशान्तरात्तथा विविधभारतीयपुस्तकालयेभ्यः समा. नीय सयलेन सुसंग्रह, कृतवन्तः धर्मार्थवितरणार्थ पृथक् पृथकू भाग चतुष्टयात्मकं (स्मृतिसंदर्भनामक पुस्तकं) प्रकाशीकृतवन्तध, स्मृतिसन्दर्भोऽयं मनुष्यमात्राणामभ्युदयार्थे येनासंस्कृतविचारिणामपि सांस्कृतिकविचारधाराप्रवाहेणाखिलमानयसंसारसुशान्तिसद्भावना- यामवतरेयुः। अथ च सनातनधर्मावलम्बिना जनसमुदायिनां थकल्याणेष्ट्या मारते बहुषु स्थानेषु ब्रह्मचर्याश्रमस्थापनार्थम् । लुमरमातवैदिकधर्माणां सयनपुरस्सरं प्ररुयापनार्थन्तद् पन्थानां विकाशनाय च स्वजीवन यापयन्तो राजन्ते । अतुलकीर्तिशालिभ्यः सपरिवारेभ्यस्तेभ्यो महोदयेभ्यः शप्तशो हार्दिकान् शुभाशीर्वादान् धन्यवादश्च वितरामः ।

·प्रार्थयामश्च सृष्टिस्थितिलयकर्तारं भगवन्तं जगदीश्वरमपौरुषेयं यद् भवन्तु तेषां पुत्रपौत्रादिसन्तानाः सदा सनातनधर्मोद्धरणे सयन- चित्ता: गङ्गानयनाय भगीरथ इवेति । अथ च धात्रा कृता या प्राक्प्राकृतिकी धर्मव्यवस्था सास्माभिः सर्वथा पालनीया, अतोऽन्यथा सर्व प्राणिनां फल्याणलाभे धर्मविरुद्धः दरीदृश्यते। धर्मविरुद्धम् - हिंसादिकरणं, शक्ति (सत्व) हरणच, तत्सर्वथा हेयम् । यतो धर्मस्य लक्षण- वेदयोधितेष्टसाधनताको धर्मः। सद्व्यतिरिक्तमधर्म इति । सैत्तरीयश्रुतिः-धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा, लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पन्ति, धर्मेण: पापमपनुदति , धर्मे सर्व प्रतिष्ठित तस्मादम परमं वदन्ति। तथैव "चोदनालक्ष णोऽर्थों धर्म:" चुद् प्रेरणे-चोदनेनैव लक्षणं प्रमाणं यस्य तादृशो योयः स धर्मः। चोदना- प्रवर्तकोवेदविधिरूपः "विहित क्रियया साध्यो धर्मः" धर्मः श्रेयः समुद्दिष्ट, श्रेयोऽभ्युदय (सद्गति) साधनम् । निरुक्तः प्रथमाध्याये-"अथातो घर्मजिज्ञासा"। धर्म:-क्षरणदीप्त्योः म-प्रत्ययान्तो निपातः धर्मः। जिपत्ति दीप्यते रश्मि सम्बन्धात् । निगमोऽन्वेषणीयः। ध्रियते लोकोऽनेन, या धरति (+मन्)-धर्मः । धर्मशब्देन भूतं भवन्तं भविष्यन्सं सूक्ष्मं व्यवहितं-उभयं इह स एव धर्म उच्यते। किं तस्य लक्षणं इत्युध्यते चेत् तदा-यागादिरेव धर्मः । तहक्षणस्तु-चेद प्रतिपाद्यप्रयोजनबदों धर्मः। यजेत-- किमयं स्वर्गकामः। "धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाण परमं श्रुतिः।"

·भनु:- वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च नियमात्मनः ।
एतच्चतुर्विध प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम् ।।
तथा च--"श्रुतिस्मृत्युदितं घम" तत्र व मनुः-
"निकादिः श्मशानान्तो मत्वर्यस्योदितोविधिः स एव धर्मः"
.
धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौच मिन्द्रिय निग्रहः।
धी विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ।।
श्रुतिस्तु वेदो विशेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः ।
ते सर्वार्येष्वमीमांस्ये वाभ्यो धर्मो हि निर्वभौ ॥
अतः, वेदप्रमाणःश्रेयः साधनं धर्मः ।
येनारय पितरो याता येन याताः पितामहाः ।
तेन यायात् सतो मागं तेन गच्छन्न रिप्यते ॥
घम शनैः संचिनुयाद् बल्मीफमिर पुत्तिकाः ।
परलोक सहायार्थ सवभूतान्यपीडयन् ।।
अत एव हिंसादिरहितमिन्द्रियनिग्रहश्च प्राधानिकम् ।
तथैवाभक्ष्य भक्षणेऽप्यायुनाशमेव । धर्मरय प्रथम आचार
एव मूलभूत कारणमस्ति । यथा, मनु ---
"आचारहीन न पुनन्ति वेदा."
घेदोऽसिलो धममूलमाचारस्तु प्रकीर्तितः ।

·अत्रि:- आचारेपु व्यवस्थानं शौचमित्यभिधीयते । प्रशस्ताचरणं नित्यमप्रशस्त विवर्जनम्॥ पराशर:- चतुर्णामपिवर्णानामाचारो धर्मपालनम् । प्रज्ञा तेजो बलं कान्तिः ब्रह्मचर्येण चईते ।। आचारवन्तो मनुजा लभन्ते- आयुश्च वित्तं च सुताश्च सौख्यम् ॥ धम तथा शाश्वतमीशलोक- मत्रापि विद्वजन पूज्यतां च॥ विष्णुःस्मृतिः- त्रिवि नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामक्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ।। सर्व धर्मापेक्षया ब्रह्मचर्यस्य पालनं सर्वश्रेयस्करं भवति यतो ते ब्रह्मचर्य न वीर्यलाभ। "मरणं विन्दुपातेन जीवनं विन्दुधारणात् ।" ग्रहाय प्रतिष्ठाया वीर्यलाभः । अवीर्यलाभे नेहाब्रेष्ट साधनसमर्थाः भवन्ति नराः। अथात्र- प्रमागतानां चतुर्णा ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्राणां पूर्णानां पृथक् पृत्तयो परयन्ते-

·यथा मनु:-
अध्यापनमध्ययनं यजयाजनं तथा।
दानं प्रतिमहं चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् ।।
प्रजाना रक्षर्ण दानमिज्याऽभ्ययनमेव च ।
विपयेप्यासक्तिय क्षत्रियस्य समादिशत् ।
पशूनां रक्षणं दानमिज्याऽव्ययनमेव च ।
वणिक पथं कुसौदञ्च वैश्यस्य फपिमेव च ।।
एकमेव तु शूद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशेत् ।
एतेषामेव वर्णानां शुमपामनसूयया 13
पराशरस्तु-
.
पाल्या वै यत्नतः सर्वे पालयन शुभमाप्नुयात् ।
अन्नार्थमेतानुक्षाणः ससर्ज परमेश्वरः।।
अन्नेनाप्यायते सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
उक्षा गौर्वघसा सृष्टा तस्य छुरपादनाय च ॥
यावद्गोपालने पुस्यमुक्तं पूर्वमनीषिभिः ।
उक्ष्णोऽपि पालने तेषां फलं दशगुणं भवेत् ।।
धर्मोऽयं भूतले साक्षात् ब्रह्मणा यतारितः ।
सप्तजन्मार्जितं पापं गोदानेन विशुष्यति ।।
एकेन दत्तेन पृषेण येन भवन्ति दत्ता दश सौरभेय्य)
माहेप्यपीयं धरणी समाना तस्माद् छुपात् पूज्यतमोऽस्तिनान्यः।

·y . [६] उत्पाद्यसश्यानि तृणं चरन्ति तदेव भूयः सततं वहन्ति ।। न भारखिन्नाः प्रवदन्ति किञ्चिदहो पूर्जीवति जीवलोकः ।। कृपेरन्यतमो धर्मो न लभेत्कृपितोऽन्यतः। न सुख कृपितोऽन्यत्र यदिधर्मेणकर्पति ।। पट् कर्म सहितो विप्रः कृषिवृत्ति समाश्रयेत् । पद् कर्माणि कपि ये तु कुर्युर्ज्ञानविधि द्विजाः । ते सुरादिवरमाता स्वर्गलोकमवाप्नुयुः । पद् कर्ममि. कृषिः प्रोक्ता द्विजानां गृहमेधिनाम् । तत्रैव हारीत:- "कृपिस्तु सर्पयर्णानां समान्यो धर्म उच्यते।" "पिति.प.पाल्यं सर्वेना न.सिषयते ।।" तत्र पट्कर्म लक्षणम्- संग्या स्नानं जपश्चैव देवतानां च पूजनम् । वैश्वदेवं तथाऽतिथ्यं पट्कर्माणि दिने दिने । अतः षट् कर्माणि कुर्वन्तो गृहस्थाश्रमं पालयेयुः गृहस्थाश्रमावल- म्बिनः प्राधान्येनावश्यक्तव्यान् पञ्चयज्ञान् न त्यजेयुः । यत:- द्विरागमनान्तरं यदा पतिगृहे (प्रथमारम्भं) आयाति वधूस्तदनन्तरं शुभमुहूर्ते पाकारम्भं करोति(व्यावहरिकः) । तदिना- साकयज्ञस्या नदेवादिकर्मण ) प्रारम्भो भवति। मनु- वैवाहिकेऽसौ कुर्वीत गृह्यं र्म यथाविधि । पश्च सूना गृहस्सस्य चुली पेषण्युपस्करः । - ·[ १० ] फण्डनी चोदयुम्भश्व बध्यते यास्तु वाहयन् । अध्यापन प्रमयता, पिश्यज्ञातु तर्पणम ।। होमो देवो, वलिभाँतो, नृयज्ञोऽतिथि पू(भो)जनम ।। एप्यपि सर्वपापयिमुत्तिपलात्वात गायत्रीमन्त्रजप, पितृणा- स्वर्गप्रामिफलरत्वात् नित्यनाद्धविधिश्चनित्यमनुष्याति। सेन फुवन् स्वयश्च स्वर्गप्राप्ति । तन गृहस्थाश्नमगहत्यवर्णनम् । पराशर--- - निसर्गसेया सतवान्नदानं सुराचनं प्राह्मणपूजनश्च । स्वाध्यायसेवा पितृतर्पणञ्च मृत्वा गृहीशक्रपदं प्रयाति ।। गृहस्प एप यजते गृहस्थत्तप्यते तप । दाता चैव गृहस्य स्यात्तरमा छटो गृहाश्नमी ।। अरा पूर्वोक्तापरणे दोपमाह- अनभ्यासेनोदानामाचारस्य च धर्जनान । आलस्यादन दोपाञ्च मृत्युर्विप्रान जिघांसति ।। यथामक्षणेन, मनु- लशुनं गृजन चेय पलाण्ड क्यकानि च । अभक्ष्याणि द्विजातीनाममेध्य प्रभानि च ॥ रोहितान् धृक्षनिर्यासान् बचन प्रभवास्तथा । गेलं गन्यं च पेयूपं प्रयत्लेन धिवर्जयेत् ।। पृथा कमर संयाचं पायमापूपमेव च । अनुपात्तमासानि देवान्नानि हबीपि च ।। अनिशाया गो भीरमौष्ट्रमेशर्फ तथा । आविक सन्धिनीक्षीरं विवत्सायाच गो. पय ॥

·+- [ ११ ] दधिभक्ष्यं च शुत्तषु सर्व च दधि सम्भवम् । यानि चैवानि पूयन्ते पुष्पमूलफलैः शुभः ।। ना कृत्वा प्राणिनां हिंसा मांसमुत्पद्यते कचित् । न च प्राणिवधः स्वग्यस्तस्मान्मांसं विवर्जयेत् ।। योऽहिंसकानि भूतानि हिनस्त्यारम सुखेच्छया। स जीवंश्च मृतधैव न किञ्चित् सुखमेधते ।। मांस भक्षयिताऽमुत्र यस्य मौसमिहाम्यहम् । एतामांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीपिणः॥ : . अथच- योऽत्ति यस्य यदा मांसमुभयोः पश्यतान्तरम् । एकस्य क्षणिका प्रतिरन्यः प्राणचिमुच्यते ॥ यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मासाद उच्यते । मत्स्यादः सर्वमांसादस्तस्मान्मत्स्यान्विवर्जयेत् ।। अन्ते च मांसत्याज्यव्रतं प्रतिवर्षमश्वमेधसमं फलं कथितम् । तथैव निवृत्तिस्तु महाफलेति । सुरी पीत्या द्विजोमोहादग्निवर्णा सुरा पिवेत् । त्या स फाये निर्दग्धे मुच्यते किल्विपात्ततः।। गोमूत्रममिवर्णा वा पियेदुदकमेव था। पयो घृतं वा मरण द्गोशद्रसमेय वा ॥ फणान्वा भक्षयेदब्द पिण्याकं वा सकृनिशी। सुरापानापनत्यर्थ बालवासा जटी बजी।

·[ १२ ] पराशरस्तुतथैय- गोरवसा न दोग्धव्या न चैवं गर्भसन्धिनी। प्रसूता च दशाहार्वाग्दोग्धि चेन्नरकं घनेत्।। अनन्तरं तु- विप्रादि वर्णत्रयाणां चतुर्यु आश्नमेष्वधिकार:- तद्यथा- जन्माब्दात् पञ्चविंशतिवर्षपर्यन्तं ब्रह्मचर्याश्रमं पालयेत् । सयज्ञवेदस्मृत्याचाराध्ययनम् । तदनन्तरं पश्चाशन वर्षपर्यन्तं गृहस्थाश्रमं पालयेत् । परिश्रमेण धनोपार्जनं पुत्रायनेकधर्मसाधनं च । तदनन्तरं पञ्चसप्ततिवर्षपर्यन्तं वानप्रस्थाश्रमं पालयेत् । वने चेष्टसाधनम् कार्यम्। तदनन्तरं शताब्दं संन्यासाश्रमं पालयेत् । यथा यजुर्वेदे अ०४० "कुर्वन्नेवेहकर्माणि जीजीविच्छत १ समाः एवं त्वयिनान्यथेतोस्ति न कर्म लिप्यते नरे" इत्यादि श्रुत्युक्तेः। नरा: पूर्वोक्तविधिना यथाविधिह्याश्रमा दाश्रमं गच्छन्त ऐहिकामुष्मिकानि सर्वाणि कल्याणानि लभन्ते। अथ तेषा सहृदयानां श्रेष्ठिमहानुमावानामज्ञिया-एषु स्मृति ·[ १३ ] सन्दभ संकलितेषु प्रन्थेषु संशोधनविषयादिकार्येषु भ्रमवशाद्यत् किमपिस्खलनं जातं तरक्षन्तव्यं गुणैक पक्षपातिभिर्विद्वद्भिभवद्भिर्यतः- द्विसहस्रनवाधिक्ये शुभे विक्रम वत्सरे। मेपे सूर्यगते बाणे कालिक्षेत्रागतेन वै।। मयैव दर्शितं मागं चतुर्थात्मकसंग्रहम् । स्मृतिसन्दर्भनामाख्यं विपयेन युतं कृतम् ।। गच्छतः स्खलनं कापि भवत्येव प्रमादतः। हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सजनाः ॥ मुद्राकरकराघातकातरा कापि भारती। करुणाकरस्पर्शः सुधियः सान्त्वयन्तु ताम् ।। कर्वशब्दे वलोपश्च मात्रामङ्गश्च पुत्रचित् । ब-वयोश्चविपर्यासं शोधयन्तु कृपालवः॥ नमस्करोमि वियुधान प्रार्थयेऽहं महेश्वरः । .. शोधने या त्रुटिर्जाता क्षन्तव्या विबुधैः सदा ।। इति विदुपामनुचरस्य- मिथिलादेशीय दरभङ्गामण्डलान्वर्गताकोरप्रामवारतव्यस्य- शब्द-स्मृतिविवेकश ज्योतिपतीर्थरन कम्नष्ठिकादि- विविध वियुधोपाधि भूपितस्य- श्रीमहेश्वरमियशर्मणः [मैथिलस्य ] ·. ॥ श्री.॥ अथ स्मृतिसन्दर्भस्यप्रथमभागस्य- मुद्रित स्मृतीनां नामनिर्देशः।- स्मृति नामानि पृष्टाका. १ मनुस्मृतिः २ नारदीय मनुस्मृतिः २५० ३ अविस्मृतिः ३६६ ४ अनि संहिता ... ५ प्रथम विष्णुस्मृतिः ( माहात्म्य) ... ३८६ ६ विष्णुस्मृतिः ४०१ ७ सन्वतस्मृतिः ५४७ ८ दक्षस्मृतिः ६ अगिरः स्मृतिः ५६१ १० शातातपस्मृतिः ५६८ श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां नयने द्वे प्रकीर्तिते । काम: स्य देकहीनोऽपि द्वाभ्यामन्यः प्रकीर्तितः ॥ न श्रुति ने स्मृति पत्य न शोलं न कुलं यतः । तस्य जन्म वृधाज्ञेय सन्धास्यात्रिरमोत् ।। । शुभम् ।।

·॥ श्रीगणेशाय नम. ॥
स्मृतिसन्दर्भ प्रथम भाग की विषय-सूची
मनुस्मृति के प्रधान विषय
प्रधान विषय
-
अन्याय
पृष्ठा
१ सप्ट्य त्पत्तिपर्णनम्-
११
सृष्टि की रचना का वर्णन, जल से सृष्टि की रचना हुई
(शोक १-८)। इसी प्रकार पहले-पहले मरीचि, अत्रि,
अङ्गिरा आदि सप्त ऋपि, देवता, यक्ष, , राक्षस, गन्धर्व,
पिशाचादि की उत्पत्ति (३५-४१)। फिर जरायुज, अण्डज,
उद्भिज, स्वेदज, वनस्पति आदि की उत्पत्ति (४२-१७)।
समय का वर्णन (६४-७४)। चार वर्ण और उनके कर्म
(८७-६१ )। आचार का वर्णन (१०८-१११)।
२ धर्मतच विचार वर्णम्-
१४
धम का वर्णन और धर्म का स्वरूप (शोक १-१२)। अर्थ
मे और काम मे जिसकी आसक्ति न हो वही धर्म को
समझ सकते है और धर्म के जिज्ञासुओं को वेद से प्रमाण
लेना चाहिये(३-१७)।

·अध्याय
३
-
[ १६ ]
प्रधान विषय
पृवाङ्क
२ नानय वर्णनम्-
१५
देश और परम्परा के अनुरूप आधार (१८)। द्विजातियों
के संस्कार के समय का वर्णन, गर्भाधान से उपनयन तक
दस संस्कार (२६-७७)।
२ कर्तव्याकर्तव्य वर्णनम्-
२१
सन्ध्या और गायत्री का महत्व वर्णन (शोक १०१-१०४)।
स्वाध्याय की विधि (२०७-११५) । विद्या का फल किस
अधिकारी को होता है ( १५-१६२) । विद्यार्थी और
ब्रह्मचारी केनियम (१७३-२२१)।
३ स्नातक विवाहफर्म वर्णनम्-
३५
विद्याभ्यास का काल (१-२)। विवाह का प्रकरण और
कन्या के लक्षण (४-१६) । विवाह के भेद, राक्षस, आसुर,
पैशाच और गान्धर्व चार असत् विवाह तथा बाधा,
देव,
आप, प्राजापत्य इन चार सद्विवाहों का वर्णन (२१:३६ ।।
इनका विस्तार (४० तक)। पाणिग्रहण संस्कार सबणों के
ही साथ होसक्ता है असवर्ष के साथ नहीं (४३)।
अमृतुकाल मे सहवास करने से गृहस होने पर भी ब्रह्मचारी
संज्ञा (४५५०)। स्त्री का सम्मान करने के लिये आर्य
संस्कृति का विकास (५६-६२)।

·[ १७ ] अध्याय प्रधानविपय पृष्ठीक ३ गृहस्थस्य पञ्चमहायज्ञाः- ४१ गृहस्थ के पञ्चयज्ञ का विधान (६८)। गृहस्थाश्रम की मान्यता (७८-८५)1 ३ बलिवैश्वदेवः- बलिवैश्वदेव करनेकी विधि- ३ अतिथि वर्णनम्-- अतिथि सत्कार की विधि (१०१-१०८)। गृहस्थ के लिये अतिथि को खिलाकर भोजन करने का वर्णन (११५ ११८)। ३ श्राद्धवर्णनम्- ४६ गोलक और पुण्डकादि निन्दित सन्तान (१७३-१७४ ) । भोजन करने का नियम (२३८-२३६)। ४ गृहस्थाश्रम वर्णनम्- गृहस्थाश्रम का वर्णन (१)। श्राद्ध में और यज्ञ में कैसे ब्राह्मण को भोजन कराना चाहिये (३०-३१)। उपनयन- संस्कार के अनन्तर स्नातक के रहन-सहन और व्ययहार के नियम( ३५-११०)। विशेष नियम तथा गृहस्थ की शिक्षा (१११-१३५) धर्म का आचरण और नियम (१७७)। दान, धर्म और श्राद्ध (२६०)। [२]

·-
[ १८ ]
अध्याय
प्रधानविषय
५ अभक्ष्य वर्णनम्-
अकाल मृत्यु कैसे होती है (१-४)। अभक्ष्य ( जिन चीजों
का भोजन नहीं करना चाहिये उनका वर्णन (५-२०)।
आमिप खाने का दोष (३४)।
५ भक्ष्याभक्ष्य वर्णनम्-
८६
योऽत्ति यस्य यदा मांसमुभयोः पश्यतान्तरम् ।
एकस्य क्षणिका प्रीतिरन्यः प्राणेविमुच्यते ।।
हिंसा का निषेध और आमिष खाने का पाप (४८-५०)।
जो मांस नहीं खाता है उसको अश्वमेध का फल (५३-५४) ।
५ प्रेत शुद्धि वर्णनम्-
१०
अशोच ( सूतक) (५८-७८)। सूतक में कोई काम न करने
का वर्णन (८४)। जिन पर अशौच नहीं लगता है उनका
वर्णन (६३-६५)।
५ द्रम्प शुद्धि वर्णनम्-
६५
परम शुद्धि (१००-१११)।
५ शरीर शुद्धि वर्णनम्-
अशुद्धि ( १३३)। मार्जन से शुद्धि करने की विधि (३५)।
जूठन से शुद्धि (१४०-१४१)।
५ स्त्रीधर्म वर्णनम्-
६६
सदा प्रष्ट्या भाव्यं गृहकार्येषु दक्षया।
सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ।
पतिपदा त्रियों का माहात्म्य (१५४-१६६)।

·अध्याय . - [ १६ ] प्रधानविषय पृष्ठाङ्क ; आयु के द्वितीय भाग यौवनावस्था ५० वर्ष की उम्र तक गृहस्थ में रहे (१६९)। ६ वानप्रस्थाश्रम वर्णनम्- १०१ वानप्रस्थाश्रम जव पुत्र का पुत्र अर्थात् पौत्र हो जाय तब वन में नियास करे गृहस्थ में न रहे (१)। वानप्रस्थाश्रमी के नियम (२)। मुन्यन्न शाक-पात से हवन करने का निर्देश (५)। वानप्रस्थ रहन-सहन के नियम (६-३२)। आयु के तृतीय भाग समाप्त कर सन्यासाश्रम की ओर लगने का निर्देश (३३)। ६ सन्यासाश्रम वर्णनम्- सन्यास का विधान (४०)। गृहस्थाश्रम में न्याय धर्म से जीवन यापन की श्रेष्ठता (८६) ब्राह्मण को सन्यास का धर्म (६६)। ७ राज्यशासन धर्म वर्णनम्- राज्यसत्ता, शासन सत्ता का वर्णन, राजा अर्थात् शासक के आचरण का निर्देश (१८)। राजदण्ड की आवश्यकता (१६-२०)। शासक का विनयाधिकार (६५-४४) । शासक के दस कामज दोप और आठ क्रोध से उत्पन्न होनेवाले दोपों से वचने का निर्देश (४५-४७)। सचिवों की योग्यता और उनके साथ राज्यकार्य के परामर्श की विधि (५४) । राज दूत (६६) दुर्ग निर्माण (७०)। शत्रु से युद्ध का वर्णन (६०)। राष्ट्र-

·अध्याय
[ २० ]
प्रधानविषय
पृष्ठा
राष्ट्र संग्रह और राष्ट्र निर्माण (११३-११७) । राज्य कार्य में लगे
हुए मनुष्यों की चि का माप (१२४-२२६) । वाणिज्य कर,
राज्यशासन
नीति (१२७-२२६)।
८ राज्यधर्म दण्डविधानवर्णनम्-
१३१
राजा को अपने सचिव वर्ग और मंत्री के साथ राजकाज
देखने की विधि (२-३)। अठारह व्यवहार का वर्णन 'ऋणा-
दानादि (४-८) । व्यवहार में धर्म की रक्षा का ध्यान (१५)।
मन की भावना के चिह्न (२६)। व्यवहार की जानकारी
और साक्षी के चरित्र का वर्णन (४८-७५)।
८ राजधर्म दण्डविधाने साक्षिवर्णनम् १३८
साधी के विशेष निर्देश (७५-६६)। असत्य साक्षिवाद
का पाप पृथक् पृथक स्थानों पर (E७-१०१)। वृथा शपथ
करने से पाप (१०१-२१८)। असत्य साक्षी के दण्ड का
विधान ( १२१-१२४)। राजा अपराधी को गिना दण्ड दिये
छोड़ देने से राजा को नरक गमन ।
८ द्रव्यपरिमाणनिरूपण वर्णनम्---
१४३
तौल (माप) बनाने की विधि (१३२)। मृण लेने पर
व्याज की दर ( १३६)। किसी वस्तु के रखने पर चक्रवृद्धि
में वृद्धि का सन्तुलन (१५०)।
-

·.
[ २१ ]
अभ्याय
प्रधानविषय
पृष्ठाडू
८:राजधर्मदण्ड विधान वर्णनम्-
१५५
जो कन्या नहीं है उसे कन्या कहकर विवाह करनेवाले को
दण्ड (२२५-२२६)। पाणिग्रहण संस्कार कन्या का ही होता
है स्त्री का नहीं (२२७-२२८)।
८ वेतन दण्ड वर्णनम्-
१५२
सीमादण्डवर्णनम्-
ग्राम सीमा का निर्णय (२६५)। वाक्पारुप्य (अपशब्द
गाली देने) का व्यवहार (२६६)। दण्डपारुष्य (मार-पीट)
के अपराध (२७८-३००)।
८ चौरदण्ड वर्णनम्-
१५६
स्तेन चोरी (३०१-३४४)।
८ राजधर्मदण्डविधान वर्णनम्-
१६२
परस्त्री गमन की परिभाषा (संग्रहण) (३५६ ) ।
परस्त्री गमन का दण्ड (३८६)। कर लगाना और तुला,
तराजू , गज, बांटों का निरीक्षण ( ३६८ से समाप्ति तक)।
६ शक्तिस्वरूपा स्त्रीरक्षाधर्म वर्णनम्-
१६६
मातृ जाति शक्ति रूपा है इसे दृष्टिगत रखना पुरुष का प्रधान
धर्म और कर्तव्य है । किसी भी रूप में शक्ति का ह्रास अवा-

·।
-
[ २२ ] .
अध्याय
प्रधानविपय
पृष्ठाई
न्छनीय है। खो को रक्षा से धर्म और सन्तान की रक्षा'
होती है (१-३५ ।।
पुत्रं प्रत्युदितं सद्धिः पूर्वजैश्च महर्षिभिः ।
विश्वजन्यमिमं पुण्यमुपन्यासं निबोधत ।।
भर्तुः पुत्रं विजानन्ति श्रुति दे॒घं तु भर्तरि ।
आहुरुत्पादकं केचिदपरे क्षेत्रिणं पिदुः॥
क्षेत्रभूता स्मृता नारी वीजभूतः स्मृतः पुमान् ।'
क्षेत्रबोजसमायोगात्संभवः सर्वदेहिनाम् ।।
६ स्त्रीधर्मपालन वर्णनम्--
१७३
नियोग का निर्णय ( १८-६३)1 नियोग उसका ही होगा
जिसका वाक्य दान करने पर भावी पति स्वर्गत (मरंजाय)
हो जाय । विवाह में कन्या की अवस्था और यर की अवस्था
का वर्णन और विवाह काल (६४-६६) । स्री-पुरुष धर्म का
वर्णन ( १०२-१०३) मियाह रति का धर्म बताया है।
६ दायभाग वर्णनम्--
१७६
दाय विभाग की सूची और दाय विभाजन का काल (१०४) ।
६ सम्पत्तिश्राद्धयोरधिकारित्व वर्णनम्-
अपुत्रक का धन दौहित्र को (१३१ )। कन्या को पुत्र
समगकर धन देने का निश्चय होने के अनन्तर यदि औरस
पुत्र हो जाय तो धन विभाग का निर्णय ( १३४ )।
१८१

·पृष्ठा १८६ । २३ ] अध्याय प्रधान विषय ६. पुत्रार्य सम्पत्ति विभाग वर्णनम् - १८३ पारद प्रकार के पुत्रों के लक्षण। उनमें ६ दायाद और ६ अदायाद पवाये हैं। (१५८-१८१)। ६ ऐश्वर्याधिकारिपुत्र वर्णनम्---- दायधन के विमाजन के अवान्तर प्रकार संमृष्टि के धन का पंदपारा (१८२-२१५)। ६ अनेक दण्ड वर्णनम्- .१६० राजा को धूत कर्म फरनेवाले को राष्ट्र से हटाने फा वर्णन (२२०) । मन्त्री लोग जो भ्रष्टाचार करे शासक उनको निकाल फर दण्ड देव (२३४)। महापाप चार है-प्रा हत्या, गुरुतल्प- गमन, मुरापान और स्वर्ण म्तेयी ( २३५) । पापों का वर्णन और प्रायश्चित्त (२३६)। ६ राजधर्म दण्ड वर्णनम्- १६३ प्रजा पालन से राजा को स्वर्ग प्राति (२२६) । साहसिक (मारपीट करनेवाले ) को दण्ड (२६७ ) । राज्ञः धर्मपालन वर्णनम्- १६७ कर लेने का समय (३०२)। -

·1
[ २४ ]
अध्याय
प्रधानविपय
पृष्ठाई
६-वर्णानां कर्मविधि वर्णनम्-
माह्मण क्षत्रिय दोनों की मिली जुली शक्ति राष्ट्र निर्माण कर
सकती है (३२२) । शूद्र को अपने कार्य से ही मोक्ष (३३४)।
१० वर्णाना मेदान्तर विवेक वर्णनम् - २००
वर्ण भेदान्तरेण त्वनेकवर्ण वर्णनम्- २०१-
स्त्री पुरुष के वर्ण भेद से सन्तान की भिन्न भिन्न जातियों का
वर्णन अर्थात् अनुलोम सन्तान और प्रतिलोम सन्तान का
वर्णन । अनुलोम और प्रविलोम की वृत्ति का भी पृथप
वर्णन ( १-६२)।
१० चतुर्वर्णानां वृत्ति वर्णनम्-
२०६
चातुर्वर्ण्य के लिये अहिंसा, सत्य, अस्तेय, शौच, इन्द्रिय
निग्रह मनु ने धर्म बताया है (६३)।
१० वृत्ति जीविक वर्णनम्-
वर्णधर्म,-यथा; माह्मण का पढ़ना, पढ़ाना दान लेनावदेना,
यज्ञ करना कराना इत्यादि (७५)। इनके कार्य जाति
विभागानुसार (७६ से समाप्ति पर्यन्त ) ।
११ धर्मप्रतिरूपक वर्णनम्-
२१३
यज्ञ होम सोम यज्ञ के सम्बन्ध में स्नातकों का सम्मान !

·.
[ २५ ]
अध्याय
प्रधानविषय
पृष्ठांक
प्रायश्चित्तों का यज्ञ के लिये धन एकत्र कर यज्ञ में न लगाने
वाले की काक योनि इत्यादि में गति (१-२४)।
११ देवादि धनं हरतीति फलम् ।
२१५
यज्ञ का वर्णन, यज्ञ की दक्षिणा (३०)। जानकर पाप
करनेवाले को प्रायश्चित्त अवश्य करना (४६)।
११ स्तेयफल वर्णनम्--
२१७
चरी करनेवाले को पृथक् पृथक् पदार्थ के चोरी करने से शरीर
में चिह्न होते हैं जैसे सुवर्ण चोर का दूसरे जन्म में कुनखी
होना इत्यादि (४८)।
११ प्रायश्चिच वर्णनम्-अगम्यागमन वर्णनश्च--२१८
महापाप आदि का प्रायश्चित्त (५५-१६०)।
बालघाती, कृतन शुद्ध नहीं होता (१६१)।
११ प्रायश्चित्त वर्णनम्
२३१
सान्तपन व्रत, कृच्छ्र प्रत, चान्द्रायण आदि का वर्णन
(२२३-२३१)।
११ तपमहत्त्वफल वर्णनम्
२३४
तपस्या से पाप नाश (२४२)। अक्षर प्रणव को जप करने
से सर्वपाप क्षय (२६६)।

·अध्याय
प्रधानविपय
पृष्ठाङ्क
१२ कर्मणो शुभाशुभफल वर्णनम्-
२३७
याचिक, शारीरिक और मानसिक कर्म का वर्णन (४-६).
वाणी के पाप से पक्षियों का जन्म, शरीर के पाप से स्थावर
योनि और मन के पाप से शारीरिक दुःख होते हैं।
सत्त्व रजसू और तमस् तीन गुणों से नाना प्रकार के पाप
(२६) । इन तीनों गुणों का सामान्य जीवों में लक्षण (३४)।
जिन कर्मों के करने से मनुष्य को सङ्कोच और सजा होती है
यह समोगुण (३५)। जिस फर्म को करने से संसार में
ख्याति होती है, उसे राजसू कहते हैं (३६) ।
तामसी कर्म को गति (४२-४४)। राजसी कमें की गति
(४७)। सात्त्विक कर्म की गति (४८-४६)।
१२ कतकर्मफल वर्णनम्
२४२
प्रामणत्व धरने से प्राराक्षस की गति (६०)। पृथक पृथक
यस्तुओं की चोरी करने से भिन्न भिन्न गति (६१)। पोरों को
असि पत्र आदि नरफ के दुः (१) प्रवृधि और निपुत्ति
फमों का यर्णन (८८)।
१२ धर्मनिर्णय फलक पुरुर वर्णनम
२४६
स्वराज्य की यथार्थ परिभाषा (३१)। राज्य शासन, राष्ट्र
और सेना के शासन के लिये येदपर्म की आवश्यकता

·[ २७ ]
(६७-२००) ब्राह्मण को तपस्या और ब्रह्मविद्या से मोक्ष
(१०४), धर्म की व्यवस्था कौन दे सकता है :(१०८)।
दस हजार पुरुषों की तुलना में एक आत्मज्ञानी का अधिक
मान्य है (११३ )।
आत्म ज्ञान अध्यात्म जीवन का निरूपण (११६-१२६)।
नारदीय मनुस्मृति के प्रधान विषय
" पूधानविषय
पृष्टाक
: व्यवहार दर्शन विधिः
२५०
मनु प्रजापति आदि जिस समय राज्य कर रहे थे उस समय
संब सत्यवादी थे और जब धर्म का ह्रास हुआ तो नियन्त्रण के
लिये व्यवहार की प्रतिष्ठा की गई। इसी के लिये राजा दण्ड
नीति का धारण करनेवाला बनाया गया (१-२)। व्यवहार
के निर्णय में साक्षी और लेख दो बातें रक्खी गई। जब दो
पक्षों में विवाद हो तो साक्षी और लेख का विधान हुआ (३-६)
जितने प्रकार के व्यवहार और वाद-विवाद होते हैं उनका वर्णन
(१-२०)। विवाद का मौलिक कारण काम क्रोध को बतलाया
है (२१)। विवाद के निर्णय की विधि ( २५-३२ )। अर्थ
शास्त्र और धर्मशास्त्र के बीच मतभेद होने में धर्मशास्त्र की
मान्यता (३३-३४)। कोई भी सन्देह हो तो राजा द्वारा निर्णय
कराये जाने का विधान (४०)। विनयन का प्रकार (४४-५०)
लेख और गवाही (साक्षी) की सत्यता की जांच (५१-६४)।

·[ २८ ]
पूधानविपय
पृष्ठाक
राजा को व्यवहार के निर्णय में सहायता के लिये संसद् (जूरी)
का विधान (६८-७२)। सभासद् (निर्णय सभा के) का
नियम ! ठीक बात को लिपाकर या बढ़ाकर बोलने का पाप
(७३)। सभासद को बात बढ़ाने और छिपाने में पाप का
संस्पर्श (७४)। सभा का वर्णन (८०)।
ऋणादानं प्रथम विवादपदम्
२५८
ऋण के सम्बन्ध में (१)। समय चले जाने पर भी पुत्र को
चाप का ऋण चुका देना चाहिये (८-६)। स्त्री पति का ऋण
नहीं देवे (१३) । जो जिसका धन लेनेवाला होता है उसे देना
चाहिये (१४)। निर्धन, अपुत्री स्त्री को ले जानेवाले को उसके
ममृण देना चाहिये (१६) । पुत्र पति के अभाव में राजा का
अधिकार (२३)। पति के प्रेम से दी हुई वस्तु को कोई नहीं
ले सकता है (२४)। कौन
कुटुम्ब
में
और कौन
परतन्त्र है इसका वर्णन (२६-३२)। छल से कमाये धन को
काला धन कहते हैं (४३), न्याय का धनागम (५०-५१)।
प्रत्येक जाति की अपनी अपनी वृत्ति (५६-६४ ) । चीन प्रकारक
लिखित, साक्षी, भोग का प्रमाण (६५-७७)। परोहर का
प्रमाण (७३)। खीधन के रक्षा का विवरण (७५)। मृत
पुरुप का प्रमाण ( ८०-८६)। रुपये का वृद्धि (भ्याज का प्रकार)
पवृद्धि का (Compound interest) यर्णन (40-६४)।
घनी को ऋणी का लेख यतलाना चाहिये (६८-१००)। प्रतिभू
स्वतन्त्र

·.
[६]
पूधानविषय
पृष्ठा
(जामिन ) का वर्णन (१०३)। लेख, लेखक के पूकार, कितने
प्रकार के होते हैं ( ११२-१२२) जो साक्षी के योग्य नहीं है--
अशुद्ध साक्षी (१३४)! शुद्ध साक्षी। साक्षी विषय (१३५
१५२)। असाक्षी (१६३-१६७)। उभय पक्ष (जिसकी
स्वीकृति को मान लेने पर) एक भी साक्षी हो सकता है (१७१)
मूठे साक्षी के मुख के चिह्न, ( आकार आदि चेष्टा से) (१७२-
१७७)। मूठ साक्षी का पाप ( १८६-१८८)। सत्य साक्षी
का माहात्म्य ( १६०-२००)। सत्य साक्षी की महिमा (२०३) ।
तम साक्षी के सम्बन्ध में (२१५)। शाप ऋपि और देवतों पर
भी लगता है ( २१८)।
उपनिधिकं द्वितीयं विवाद पदम्
२७८
औपनिधि निक्षेप का वर्णन (धरोहर ) ।
सम्भूय समुत्थानं तृतीयं विवाद पदम् .२७६
सम्भूय समुत्थान (Partnership)
वाणिज्य व्यवसायी साझेदार होकर व्यापारादि करते हैं-
उसे सम्भूय समुत्थान कहते हैं।
दत्तापदानिकं चतुर्थ विवाद पदम् २८१
दत्ता प्रदानिक-जो नियम के विरुद्ध दिया है वह वापिस
करने का निदान क्या अदेय क्या वापिस लेना। आपत्ति पर
भी जो किसी को समर्पण कर दिया वह फिर नहीं दिया
जाता (५)

·[ ३० ]
पूधानविषय
पृष्ठा
अभ्युपेत्याशश्रुपा पञ्चमं विवाद पदम्
२८२
शुश्रूपक ५ प्रकार, काम करनेवाले ४ प्रकार (२)। कर्म के
भेद-शुद्ध कर्म करनेवाला (१)। आचार्य की शुश्रूषा
आदि (१३-२३ । दास के प्रकार (२४-२६)। स्वामी के
साथ उपकार करनेवाला दासत्व से छुटकारा पाता है (२८)।
सन्यास से वापिस आने पर गृहस्थ में आने पर राजा का दास
होकर छुटकारा नहीं है (३३)। बलात् दास बनाये हुए के
छुटकारे का उपाय (३६)।
वेतनस्यानपाकर्म पठं विवाद पदम्
.२८६
चकरी भेड़ पालनेवाले अनुपरों पर विवाद (१४-१८)।
अनुचित सहयास का दण्ड (१६-२३) ।
अस्यामि चिक्रपः सप्तमं विवादपदम् २८८
जिस धन पर अधिकार नही है उसफे पेचने के विषय में,
पृथ्यो में जो धन गड़ा है उसपर अधिकार (१)। आस्वामि
विक्रय धन पोरी फे. धन ये. तुल्य है (२)। चोरी का धन
ने पाला पद का भागी (१) पृथ्वी पर पड़ा या गड़ा धन
राजा फा होता है(६)।

·[ ३१ ]
पूधानविषय
पृष्ठाक
विक्रीयासम्प्रदान मष्टमं विवादपदम् २८६
बेचकर न देने का विवाद (१) सौदा करके नेता को न
देने से स्थायी सम्पत्ति में हानि देनी पड़ती है। जङ्गमं वस्तु न
देने से उसका जो लाभ हो सो क्रेता को देना पड़ता है (४)।
सौदा करने के बाद मूल्य देने पर उपरोक्त नियम लागू होता है
अन्यथा नहीं (१०)।
क्रीत्वानुशयो नवमं विवादपदम
२६१
केता खरीदने के पीछे ठीक न समझे तो उसी दिन वापिस
देवे (१)। यदि दो दिन बाद वापिस दे तो ३० वा हिस्सा देवे
अधिक दिन होने से उसका दूना देवे। चार दिन बादं वह
सौदा खरीददार का होता है (३)। खरीददार गुण दोष भली
प्रकार देखकर सौदा लेवे यह सौदा वापिस नहीं हो सकता (४)
गाय को तीन दिन परीक्षा कर देखे, मोती हीरा इत्यादि ७ दिन,
द्विपद १५ दिन, स्त्री १ माह और वीजों की १० दिन तक परीक्षा
का नियम है। पहने हुए कपड़े वापिस नहीं हो सकते (५-८)।
धातु लोहा सोना इत्यादि की अग्नि में परीक्षा सोना घटता नहीं,
रजत दो पल घटता है, कासा शीशा आठ प्रतिशत, ताम्बा पांच
प्रतिशत घटता है (१०)। जितना काटकर बेचा जाता है
(१२-१३) कापाय वस्त्र खरीदने का विषय (१५)।
समयस्यानपाकर्म दशमं विवादपदम् २६२
समय का अनपाकरण (पाखण्डी से राजा वच कर रहे) [१]

·[ ३२ . प्रधानविपय पृष्ठाक. प्रवृत्ति भी हो तो भी बचना चाहिये (७)। क्षेत्र विवाद एकादश विवादपदम् २६३ माम्य सीमा का निर्णय तथा ग्राम के गोपालों तथा वृद्ध लोगों से सीमा का निर्णय (१-४)। सीमा के विपय में झूठ कहनेवाले को साहस का दण्ड (७-८)। पुल बनाने पर विचार (१४-१७)। कोई यदि किसी के बाहर जाने पर उसके खेत पर अधिकार करले तो लौटने पर उसे वापिस दे देवे (२०-२१)। खेत तीन पुस्त होने पर छूट नहीं सकता (२४)। किसी के खेत में गाय सो जाय उसका निर्णय (२७-२८)। हाथी घोड़े किसी के खेत में चले जायें तो अपराध नहीं (२८-३०)। किसी के खेत में गाय पर जाय तो उसकी क्षतिपूर्ति निर्णय ( ३३-३४)। स्त्रीपुंसयोगो द्वादशं विवादपदम् २६७ पाणिग्रहण होने पर स्त्री मानी जाती है (२-३)। एक गोत्र की कन्या और वर का विवाह नहीं हो सकता है [७]। गुण- दोष न देखकर विवाह होने पर त्याग [६-१५]। दूसरा पति करने का नियम [१६]। कन्यादान करनेवाले अधिकारियों का वर्णन [२०-२२]। स्त्री संग्रहण के दण्ड [६२-६८]। व्यभि- घार दण्ड [७०-७५]। पशुयोनि गमन दण्ड [७६]। स्त्री गमन निषेध का वर्णन [८३-८८]। स्त्री की निर्वासन फी दशा फा वर्णन [६१-६५] निदोप स्त्री त्याग का दण्ड [१७] |

·अध्याय
[ ३३ ]
प्रधानविषय
पृष्ठा
अन्य पति का विधान (१६-१००)। वर्णसंकर का वर्णन
(१०५)। वर्णसंकरों की पृथक पृथक् जाति (१०६-११८)।
दायविभागस्त्रयोदशं विवादपदम् ३०८
दाय विभाजन का समय (१.१)। जिस धन का विभा-
जन नहीं हो सकता है (६.७)। नी धन का विवरण
(४-६)। सम विभाग अविवाहिता पदिन फा (१३) ।
पिता द्वारा दिमाग की मान्यता (१५-१६)। जो लोग
पर धंन फे अनधिकारी हैं (२०-२१)। सम्मिलित
फे भाइयों का विभाग (२३-२५)। रियों की
रक्षा का विधान (३१-३२)। असंम्मत कन्या का पितृ-
• धन से सत्कार (३३ )। एक माय रहनेवाले भाई एक दूमरे
फे साक्षी नही होते हैं (३६)। यारह प्रकार के पुत्रों का
पर्णन (४२-४५) । पुपामाव में कन्या का अधिकार (१७)।
साहमं पतुर्दशं वियादपदम्
३१३
गोन प्रकार फे साहम (२)। उत्तम मादम (१)। राम
माहस या पध, मयस्य दरण (७)। माहा माहमी का दण्ड
(६)। पोरी (११) । गुराई यम्नु फा यर्णन (१२-२०)।
: पादण्टपारध्यं पादशं पादराय विरादपदम् ३१५
पापा पागन्य { मदी गाली और पानील) सीन

·[ ३४ ] अध्याय प्रधानविषय पृष्ठाङ्क प्रकार का दण्ड (१-३)। दूसरे पर पत्थर फेंकना दण्ड पारुप्य (४) दण्ड पारुष्य का दण्ड (५-१३)। जाति परत्व दण्ड का तारतम्य (१४-१७) । जिस अङ्ग द्वारा पाप हुआ उसका छेदन (२३-२४)। दण्ड पारुष्य में अपराधी को दण्ड (२५-२७)। घु तसमाव्हयं सप्तदशं विवादपदम् ३१८, जूआ की परिभाषा (१)। जुआ खेलने के अभियोग में साक्षियों का वर्णन (४)। मिथ्या साक्षिकों को दण्ड . प्रकीर्णकमष्टादशं विवादपदम् ३१६ प्रकीर्ण विवाद की परिभाषा (१-४)। शास्त्र शान निषिद्ध मार्गगामी को दण्ड (७)। अन्याय से व्यवस्था की हुई का राजा द्वारा भंग (८-६)। राजा द्वारा सर्वस्वहरण पर. आजीविका त्याग (१२)। राजा के दण्ड न देने पर क्षति (१६-१७) । दण्ड देने से राजा निदोष (१८)। राजा की महिमा और आशा पालन (२०-३०)। राजा का धर्म (४७.४८)। माङ्गलिक आंठ चीजों का वर्णन (५१)। उनकी प्रदक्षिणा का वर्णन (२२)। 'प्रगट 'अ- प्रगट चोरों का वर्णन ( ५३-५८)। पारों घोरों को दण्ड

·अध्याय
• पृष्टाक्ष
[ ३५ ]
प्रधानविपय
(६०-६४)। चोरों के सहवासियों को दण्ड (७०-७५)।
भिन्न-भिन्न प्रकार की चोरी का दण्ड (७६,६०)। जिस
जिस अन द्वारा चोरी उसका छेदन (१२)1 आघात
फरने को शरीर के स्थान (६४-६५)1 प्राह्मण को फांसी
नहीं लगाना और देश से यहिष्कृत करना (ER)। दुष्टों
को दण्ड और अगों पर निशान (१०२-१०६)। गुन
पापों का यमराज द्वारा दण्ड (१०८)1 दण्डों का प्रकार
(१११)। अर्थदण्ड के मान की व्यवस्था ( १९८)।
दिव्य प्रकरणम्
पाच प्रकार के दिव्यों का वर्णन (२)। सत्य असत्य (३)।
तुला वर्णन (४)। तुला निर्णय (१-८)। सुला फा
विषय (६,२१)" उल परीक्षा (२१, ३१)। विप
परीक्षा (३२,३८)। विप पान का वर्णन (३६,४५)।
विशेष नारदी-स्मृति में अध्यायमम नहीं रहने से प्रकरण हो
लिया गया।
अविस्मृति के प्रधान विपर
१ आत्मशुद्धिवर्णनम्
३३६
अत्रि के प्रति पाप मुल्य पियों का प्रश्न (१-३)।
प्राणायाम विधि उससे साभ (४.१०)।. गायत्री मन्त्र
प्रणय-विधान (१५)।

·अध्याय [ ३६ ] प्रधानविषय पृष्ठाङ्क २ सर्वपाप विमुक्तिः, गायत्रीमन्त्रवर्णनञ्च ३३८ मन, वाणी और कर्म से किये हुए पापों की मुक्ति (१-३)। कुष्माण्डसूक्त आदि से पापों का शोधन (४-६)। अघ- मर्पण सूक्त से स्नान (८)। उपांशु जप माहात्म्य (१०-११)। गायत्री जप माहात्य (१२-१६)। ३ पूर्वाध्यायरूपं, सर्वपाप प्रायथित्तम् ३३६ वेदाभ्यास का माहात्म्य (१-६) । पुराण, इतिहास का माहात्म्य (७-८)। शतरुद्री आदि सूक्तों का माहात्म्य (६-१५)। दान माहात्म्य (१६-१७)। सुयणं; तिलादि दान माहाल्य (१८-२३)। ४ रहस्यपाप प्रायश्चित्तमगम्यागमन प्रायश्चित्तञ्च ३४२ पापों का प्रक्षालन ( १-१०)। - ५ विविध प्रकरण वर्णनम् ३४४ भोजन के समय मण्डल का विधान (१-३)। अन्न देने के अधिकारियों का वर्णन (४)। भोज्यान के भिन्न- मिन्न अधिकारियों का वर्णन (५.१७)। भोजन और जलपान फा नियम (२०२३)। भोजन के समय पाद-

·[ ३७ ]
अध्याय
प्रधानविषय
पृष्ठाङ्क
प्रक्षालन (२५)। भोजन के नियम (२६-२८)। सूतक
स्नान विधि (३२-३३)। शुद्धि विधान (३८)। सूतक
दिन निर्णय (४२-४२)। सूतक के विषय में वर्णन. (४३-
४६)। कन्या ऋतुमती होने पर शुद्धि विधान (४५-७०)।
जन्म के दिन ग्रहण होने पर पूजा विधि (७१-५५)।
स्वर्गसुख प्राप्ति फलवर्णनम्
३५१
दान से स्वर्ग गति की प्राप्ति (१-५)।
अनिसंहिता के प्रधान विषय
धर्मशास्त्रोपदेश वर्णनम्
३५२
संहिता श्रवण माहात्म्य (१-७)। गुरु के सत्कार न करने
से कुक्कुरयोनि प्राप्ति (१०)। शास्त्र अपमान से पशुयोनि
(११)। स्वकर्तव्यनिष्ठ की प्रशंसा (१२)। प्रत्येक वर्ण
के कर्म (१३-२०)। विद्वानों के कार्य में मूखों की नियुक्ति
करने पर क्षति (२३)। विद्वत्पूजा वर्णन (२७) ।
राजा के पञ्च यज्ञ-दुष्ट को दण्ड, सजन पूजा, न्याय से
कोप पृद्धि, निष्पक्ष न्याय, राष्ट्र पृद्धि (२८)। शौच
लक्षण (३१-३५)। ब्राह्मण कदव्य (३६-३६)। दान
माहात्म्य (४०-४१)। इष्टापूर्ति के रक्षण (४३-४४) ।

·,
[ ३८ ]
अध्याय
प्रधानविपय
पृष्ठा
नियम की अपेक्षा यम का सेवन (४७)। नियम (४६)।
जिनको उद्देश्यकर स्नान किया जाता है उसका फल (५०-५१) ।।
को पिता का गया श्राद्ध करना चाहिये, गया श्राद्ध का
माहात्म्य (५२-५८)। आहार शुद्धि, स्थान शुद्धि, वक्ष
शुद्धि आदि का निर्देश (५६-८३)। सूतक आशौच आदि का
प्रायश्चित्त ( ८३-१११)। कृच्छू, सान्तपन, चान्द्रायण व्रत
का विधान (१११-१३५)। स्त्री को जप प्रत का निषेध
केवल पति परायणता (१३५-१३८)। लोह पात्र में भोजन
करने से पतित। (१५२) ।
भिक्षुक को परिभाषा (१६५)। महापातकियों की गणना
शुहिमकरणम्
३६७
विभिन्न पापों का प्रायश्चित्त और शुद्धि का पृथक् वर्णन
(१६७-२०८)।
शुद्धिस्पर्शादि प्रायश्चित्तम्
३७१
फन्ट्र प्रत और शोच के विभिन्न प्रकार (२०६-२२६)।
प्रायश्चित्तम्
घाण्डाल का जल पीने से पञ्चगव्य से शुदि (२३२)। जल
मुद्धि का वर्णन (२३७)।
.

·अध्याय
[ ३६ ]
प्रधानविपय
पृष्ठाक
प्रायश्चित्तवर्णनम्
३७४
रजस्वला स्पर्श, भिन्न-भिन्न पापों का प्रायश्चित्त एवं अशीच
वर्णन (२३८-२८०)। स्पशांस्पर्श एवं उच्छिष्ट भोजन का
वर्णन (२८२-२६०)। पतित अन्न भक्षण, पाण्डाल अन्न,
कन्या अन्न, राजान्न भक्षण का दोष वर्णन [२६१-
३०५] । श्राद्ध में भोजन शुद्धि वर्णन [३०६-३१०] ।
अली से तीन का निषेध [३१४] । शौच, मैथुन,
स्नान, भोजन में मौन रखना [३२१] ।
दान फल वर्णनम्
३८२
उर्ध्वमुखी गोदान का माहात्म्य (३३१) विद्यादान का माहात्म्य
[३३७-३३८}। दानपात्र का वर्णन [ ३३६-३४१] ।
श्राद्धफलवर्णनम्
३८४
श्राद्ध में भोजन कराने योग्य प्राह्मणों का वर्णन [३४२-३५४]
पुत्र द्वारा पिता का श्राद्ध करने का माहात्म्य, न करने से पाप
[३५५-३६० ]। श्राद्ध माहात्म्य एवं श्राद्ध का समय
[३६१-३६८ ],
निन्द्यतामण वर्जनवर्णनम्
३८६
ग्राक्षण की संज्ञा देव प्राह्मण, विम प्राह्मण, शूद्र प्राह्मण आदि

·अध्याय
[ ४० ]
प्रधानविपय
पृष्ठक
म्लेच्छ ब्राह्मण, विन चाण्डाल [३७२-३८० ] । श्राद्ध में
वयं ब्राह्मण [.३८४ ] | विद्वान होने पर भी पतित ब्राह्मण
की पूजा नहीं की जाती है [ ३८५-३८६]। खरीदी हुई
स्त्री के पुत्र श्राद्ध करने योग्य नहीं होते है [३८७ ] ।
धर्मफलवर्णनम् ।
३८८
दीपक की छाया, वफरी की धूलि की शुद्धि [३६० ] 1 स्नान
के स्थानों का वर्णन [३६१] । पिण्डदान के स्थान एवं
समय का वर्णन [ ३६४ ] | अत्रि संहिता का महास्य [३६] ।
विशेष—इस संहिता मे भी नारदी-स्मृति की तरह छोटे छोटे
प्रकरण हैं।
प्रथम विष्णुस्मृति के प्रधान विषय
१ शौनकम्प्रति राज्ञः प्रश्नोक्तिः, शौनकस्योत्तरम् ३८६
शौनक के प्रति ऋपियों का प्रश्न कि अन्तकाल मे ध्यान
फरने से मोक्ष होता है [१-३]।
युधिष्ठिरस्य पितामहं प्रति प्रश्नः, भीमस्य
पुरातन वार्ताकथनमोकारवर्णनं, विष्णोः प्रसादन
विधि वर्णनम्, ईश्वरवर्णनम्, परप्राप्तियर्गनम्,
नारायणवर्णनञ्च
३६१
भीम ये प्रश्न पर विष्णु भगवान का उत्तर, नारायण नाम

·अध्याय [ ४१ ] प्रधानविपय पृष्ठाङ्क का माहात्म्य [४-६८]। द्वादशाक्षर मन्त्र का माहास्य [ १००-१११]। विष्णुस्मृति के प्रधान विषय- १ सृथ्य त्यत्तिवर्णनम् .४०१ ब्रह्मा की उत्पत्ति से सृष्टि रचना, वराह द्वारा पृथिवी. का 'उद्धार, देव आदि का सृजन, जब विष्णु अन्तर्धान हो गये तय कश्यप से पृथिवी ने पूछा मेरी गति क्या होगी ? पृथिवी द्वारा विष्णुस्तुति। २ सवर्णाश्रम वृत्तिधर्म वर्णनम् ४०७ वर्णाश्रम की रचना उनके मन्त्रों द्वारा श्मशान तक की क्रिया, धृत्ति, जाति पर विचार । ३ राजधर्म वर्णनम् राजधर्म, ब्राह्मणों से कर नहीं लेने का वर्णन । ४ राजधर्म वर्मनम् ४१२ प्रजा सुख से सुखी और दुःख से दुखी रहने से राजा को स्वर्ग प्राप्ति । ४०८

·वर्णन।
[ ४२ ]
अध्याय
प्रधानविपय
पृष्ठाङ्क
५ राजधर्म विधाने दण्डवर्णनम्
४१३
महापातक और उनके दण्ड का वर्णन, पापियों दप्ट का वर्णन
और दूसरी योनि का वर्णन, विवाद का वर्णन और फूट
साक्षियों का वर्णन, तीन पुल तक भोगने पर जगह का
वर्णन, चोर, परस्त्रीगामी, लम्पट जिसके राज्य में न हों उस
राजा का इन्द्रत्व
६ मणदान वर्णनम्
४२१
ऋणी धनी का व्यवहार और उसकी व्यवस्था का वर्णन,
स्वर्ण की द्विगुण की पृद्धि, अन्न की त्रिगुण की वृद्धि इनके
निर्णय शास्त्र साक्षी। सम्पत्ति लेनेवाले को मृणदान
आवश्यक।
७ सलेससाक्षिपर्णनम्
४२३
लिसित का वर्णन, राज साशी, गवाही, असाक्षिक वर्णन,
संदेहास्पद लेप का निर्णय ।
८ पर्जितसाक्षिरक्षणवर्णनम्
४२४
जो साक्षी मे निषेध है उनका वर्णन, फूट सानियों का
वर्णन, शुद्ध साक्षियों के कहने पर निर्णय करना। जिस
विवाद में फूट सामी होना निश्चित हो जाय घर निनाद
समात फर देना।

·[ ४३ ]
अध्याय
प्रधानविषय
पृष्ठाक
६ समयक्रियावर्णनम्
४२६
समय क्रिया राजद्रोहादि में शपथ कराने का विवरण,
अभियुक्त को दिश्य कराने की प्रक्रिया, सचल सान
कराकर तब देवता और ब्राह्मण के आगे शपथ करावे
.
१० घट ( तुला ) धर्म वर्णनम्
४२७
घट या तुला-इसमें पुरुष को बिठावे और उससे यह कह.
लावे कि ब्रह्म हत्यारे को भूठी गवाही देने में जो नरक होते
हैं वह इस तुला में रखें इस तरह नीचे के श्लोकों में उसके
प्रार्थना के मन्त्र बोले । यदि तुला में तौल बढ़ जावे तो
उसको सथा समझे, यदि घट जाये तो उसे मला समझे।
११ अमिपरीक्षा वर्णनम्
४२८
अग्नि परीक्षा--सोलह अङ्गुल के सात मंहल पनावे और
उन मंडलों को दो हाथ के सूत्रों से वेष्टित कर देखें । पचास
पल के लोहे को आग करके उसे
दाथ
मंडलों पर चले फिर लोहे को नीचे रस देये। जिसका हाय
न जले यह अनपराधी यदि जल जाये तो अपराधी-इमो.
नीचे अनि फेमन्द्र लिमेहैं।
में गरम
में लेकर सात

·अध्याय प्रधानविषय २० दिनरात्रिकालवपादीनां वर्णनम् ४३६ देवताओं का उच्चरायण दिन दक्षिणायन रात्रि है। सम्व- त्सर अहोरात्रि है इस प्रकार काल का विभाग यताकर, कर्म विपाक बताया गया है और पितृ क्रिया यताई गई है। २१ अशीचानन्तरं श्राद्दादि यणनम् ४४३ अशीच पूरा होने पर पितृ और अमिहोत्र वार्षिक श्राद्ध पुम्भदान आदि का विवरण है। २२ अर्याच निर्णय वर्णनम्--- ४४४ अशौच किस जाति का फितने दिन का होता है। किसी का दस दिन का किसी का बारह दिन फा। २३ अन्नद्रव्यादि शुद्धिवर्णनम् - ४४६ परीन और अनादि यो शुद्धि के सम्पन्य तथा कूस आदि फे शुद्धि के विषय-इसमें गाय के सींग का जल और पभगव्य से मन में शुद्धि यताई है। २४ विगाह वर्णनम्- प्राण को पार जानि मे विवाद, भविष को सीन, गाय को दो, शूद्र को एक जाति में विपाद यनलाया। मगोच से

·[ ४७ ]
अध्याय,
प्रधानविपय
पृष्ठाङ्क
विवाह का निपेध। माता से पंचम और पिता से सप्तम
कुल में विवाहप्राह्य है। स्त्री के लक्षण और आठ प्रकार के
विवाह । अन्तिम में ब्राह्म विवाह का माहाल्य ।
२५ स्त्रीणां संक्षिप्तधर्म वर्णनम्-
इसमें संक्षिप्त से त्रियों के धर्म ववाये हैं।
२६ अनेक पत्नीत्वे सति स्वधर्माद्यस्त्री प्राधान्य
वर्णनम् -
४५६
जिसकी सवर्णा बहुभार्या हो तो वह धर्म काम ज्येष्ठ पत्नी से
करे। हीन जाति की स्त्री से विवाह करने पर उससे उत्पन्न
लड़के से देव कार्य और पितृकार्य नहीं हो सकता।
२७ निपेकादुपनयनपर्यन्तदशसंस्कारवर्णनम्- ४५७
गर्भाधान, पुंसवन संस्कार आदि का वर्णन-- उपनयन
प्रादाग को आठ, क्षत्रिय को ग्यारहवें और वैश्य को धारहवं
वर्ष में करना चाहिये।
२८ गुरुकुले वसन् ब्रह्मचारिणां सदाचार वर्णनम्- ४५८
इसमें ब्रह्मचारी के नियम, गुरुकुल में रहना, गुरु की भाशा
पर चलना, वेदों को पढ़ना इत्यादि वर्णन किया गया है।

·अध्याय
[ ४४ ]
प्रधानविषय
१२ उदकपरीक्षावर्णनम्
उदक [ जल में परीक्षा]-वहां पर एक आदमी धनुष
एक तीर पानी में डाले। वह आदमी कूदकर उस तीर
लावे। जो पानी के नीचे न दिखलाई देवे वह शुद्ध
दिखाई दे यह अशुद्ध और मन्त्र वहीं लिखे हैं।
१३ विषपरीक्षा वर्णनम्
४३१
विप की परीक्षा-हिमालय के विप को सात जौ के बराबर
घो में भिगो कर उसे दिखलावे। जिस पर जहर न चढ़े
उसे शुद्ध। इसके प्रकरण में प्रार्थना के मन्त्र लिखें हैं।
१४ कोपप्रकरण वर्णनम्
कोपमान-किसी उप देवता के सान का उदक बीन अन्जुली
वह पीये। दो तीन सप्ताह तक उसके घर में कोई रोग,
मरण हो जाय तो उसे अशुद्ध समझे। इसके प्रकरण में
प्रार्थना के मन्त्र लिखे हैं।
१५ द्वादश पुत्र वणनम्
बारह प्रकार के पुत्र-सयसे पहिले औरस, क्षेत्रज, पुत्रिका पुत्र,
भाई और पिता के न होने पर लड़की, पुनर्भव, कानीन,

·अध्याय
[४]
प्रधानविषय
पृष्ठाङ्क
दोत्पन्न, सहोड़, दत्तक, क्रीत, स्वयं उपागत, अपविद्ध, परि-
व्यक्त ये बारह प्रकार के पुत्र यतलाए गये हैं। इस अध्याय
के अन्तिम श्लोकों में बतलाया है कि पुनाम नरक से जो
पिता को बचाता है उसे पुत्र कहते हैं।
१६ जातिपशात्पुरमेदवानम्
४३४
समान वर्णो से जो पुत्र होते हैं वही पुत्र कहे जाते हैं। अब
• अनुलोम जो माता के वर्ण से प्रतिलोम ये अनार्य लड़के कहे
जाते हैं। उनकी संज्ञा और संकर जाति का विवरण ।
- १७ पुत्राभावे सम्पत्ति विभाग ( ग्राम ) वर्णनम् ४३४
विभाग--अगर पिता विभाग करे तो अपनी इच्छा से कर
सकता है। सभी उपार्जित का विभाग करे और पति के
विभाग में स्त्री का पूर्ण अधिकार है।
धामणस्य चातुवर्णेषु जातपुत्राणां दायविभाग वर्णनम् ४३६
प्राह्मण का चारो वर्गों में विवाह होता है और जो वटवारे का
कहा गया है वह विभाग बसलाया गया है।
१६ शवस्पर्शी ( दाहसंस्कारार्थ ) पुत्र वर्णनम् ' ४३८
ब्राह्मण के अग्निदाह का निर्णय किया है।

·अध्याय [ ४६ ] प्रधानविषय पृष्ठाङ्क २० दिनरात्रिकालवपादीनां वर्णनम् ४३६ देवताओं का उचरायण दिन, दक्षिणायन रात्रि है। सम्य- न्सर अहोरात्रि है इस प्रकार काल का विभाग बताकर कर्म विपाक बताया गया है और पित क्रिया बताई गई है। २१ अशीचानन्तरं श्राद्धादि वणनम् अशीच पूरा होने पर पितृ और अग्निहोत्र वार्षिक श्राद्ध, . कुम्भदान आदि का विवरण है। २२ अशीच निर्णय वर्णनम्-- ४४४ अशौच किस जाति का कितने दिन का होता है। किसी का दस दिन का किसी का बारह दिन का। २३ अन्नद्रव्यादि शुद्धिवर्णनम्- ४४६ वर्तन और अनादि को शुद्धि के सम्बन्ध तथा कूप आदि के शुद्धि के विषय-इसमे गाय के सींग का जल और पञ्चगळ्य से अन्न में शुद्धि यत्ताई है। २४ विवाह वर्णनम्-~- ४५३ प्राह्मण को धार जाति से विवाह, क्षत्रिय को तीन, वैश्य को दो, शूद्र को एक जाति से विवाह यतलाया है। सगोत्र से

·अध्याय,
.
.
[ ४७ ]
प्रधानविषय
पृष्ठाङ्कः
'विवाह का निध। माता से पंचम और पिता से सप्तम
कुल में विवाहगाह है। स्त्री के लक्षण और आठ प्रकार के
विवाह । अन्तिम में ब्राह्म विवाह का माहात्म्य ।
२५ स्त्रीणां संक्षिप्तधर्म वर्णनम्-
४५५
इसमें संक्षिप्त से नियों के धर्म बताये हैं।
२६ अनेक पत्नीत्वे सति स्वधर्माद्यस्त्री प्राधान्य
वर्णनम्--
४५६
जिसकी सवर्णा बहुभार्या हो तो वह धर्म काम ज्येष्ठ पत्नी से
करे! हीन जाति की खी से विवाह करने पर उससे उत्पन्न
लड़के से दैव कार्य और पितृकार्य नहीं हो सकता।
२७ निपेकादुपनयनपर्यन्तदशसंस्कारवर्णनम्- ४५७
गांधान, पुंसवन संस्कार आदि का वर्णन- उपनयन
ब्राह्मण को आठवें, क्षत्रिय को ग्यारहवें और वैश्य को बारहवें
वर्ष में करना चाहिये।
२८ गुरुकुले वसन् ब्रह्मचारिणां सदाचार वर्णनम्-- ४५८
इसमें ब्रह्मनारी के नियम, गुरुकुल में रहना, गुरु की आज्ञा
पर चलना, वेदों को पढ़ना इत्यादि वर्णन किया गया है।
-

·[ ४८ ]
अध्याय
प्रधान विषय
पृष्ठाई
२६ आचार्य (गुरु) कर्तव्यता विधान वर्णनम्-- ४६०
इसमें आचार्य, ऋत्विक के कर्तव्यों का वर्णन है।
३० वेदाध्ययनेज्नध्यायादि वर्णनम्-
इसमें श्रावण महीने में उपाकर्म करने का विधान और
अन्त में उपाकर्म करने का और शिष्य को उत्पन्न
करनेवाले पिता से दीक्षा देनेवाले गुरु का विशेष महत्त्व '
और शिष्य के लिये आमरण गुरु सेवा का निर्देश है।
३१ मातापित गुरूणाम् शुश्रूपा विधान वर्णनम्-- ४६३
मनुष्य के तीन अति गुरु होते हैं। भाता, पिता, आचार्य
। इनकी नित्य सेवा और उनकी आज्ञापालन का वर्णन है।
३२ राजो-मत्विक्-अधर्मप्रतिपेधी-उपाध्याय-पितु-
ज्यादीनामाचार्यपद पवहारवर्णनम्, तेषां परम्पो-
: ऽपि मातृवत् माननोपास्तच्छु ति:-
४६४
राजा, ऋत्विक । उपाध्याय, चाचा, ताऊ, मामा, नाना
चार और ज्येष्ठ भ्राता इनका सम्मान करना चाहिये ।
अन्त में पतझाया है कि ये मम से विपा, फर्म, अवरया,
यन्धुत्व, धन इनके मान के स्थान है।

·अम्पाय [ ४६ ] प्रधानविपर ३३ पुंगा के वे शत्रय स्तदिनार वर्णनम्- काम, गोध, मोम ये वन मनुष्य फे रा है और नरफ के द्वार पसा गरे । ३४ मायादि गमन पानक परामर्श वर्णनम्- मार गमन, दुदिला गमन, ग्यसा गमन करनेवाले अति 'पानको दोस। उन्हें भाग में जलाना चाहिये। ३५ महापातक परामण वर्णनम्- ४६७ मंदापातर-अमात्या, मुरापान, मुयणं पोरी और गुरदार गमन और एफ. पप सफ इनमें गाय दताइनका यगनई ३६ फे ते यूद्धाहत्या समाः पातका:- इसमें भली गयादी देनेवाला, गर्भपाती आदि के पाप यत- लाये । जोमहापातफकेसमान पाप होते हैं ये यवलाये हैं। ३७ उपपातक वर्णनम्- ४६८ उपपातक-महा फदना, घेदों को और गुरु की निन्दा मुनना इत्यादि उपपात पतलाये हैं। ३८ सकतम्यता जातिनं शकरण प्रायश्चित्त वर्णनम् ४६६ जातिघ्राकरण-से पशु में मैथुन फरना इत्यादि। ४६७

·--
[१०]
आध्याय
प्रधान विषय
पृष्ठाक
३६ जीवहिंसाकरणे ( संकरीकरणे) दोपस्तव
प्रायचित्त वर्णनम्-
:४७०
संकरी करण--गांव के पशु आदि की हिंसा ।
४० अपात्रीकरण (आदानपात्रं) नवर्णनम् । ४७०,
अपात्रीकरण नीच आदमियों से धन, दान लेना और
चक्रवृद्धि आदि से रुपया लेना ।
४१ मलिनीकरणं तत्प्रशमनवर्णनम्-
मलिनीकरण के पाप-पक्षी आदियों को मारना ।
४२ अकर्तन्या पिपये (प्रकीर्ण) प्रायश्चित्त वर्णनम् ४७१
माहाण ( अझ नैष्ठिक) के आधा से प्रकीर्ण पातक बड़ा या
छोटा जो हो सो प्रायश्चित्त करे।
४३ नरकाणां संज्ञा तेषां वर्णनम्-
४७१
नरक, तामिस्र, अन्धतामिम्रादि-जो पाप करके प्रायश्चित्त
नहीं करते उन्हें मरने के बाद इस नरक में जाना पड़ता है।
४४ नरकस्थानां यमयातना निर्णय:-
છ૭૨
पापी आदमियों को नरक जाने के अनन्तर तिर्यम्
४७०,

·४७५ प्रधानविपप प्रसार मोनि, अति पागको गोम्पायर, और महापाराषीको कमि, उपपावकी को जज योनि और जातिश को जलपर मोनियादि। जो इमर के द्रव्य फोहरण फरवा है उसे अपार मपं की योनि पान दोगी है। ४५ नरकोतीग नियंग्पोन्योर्मनुप्पपोनि वर्णनम्-१७४ पापकर्मणां समविपकिन मनुप्पाणा तवणानि (चिन्ह ) वर्णनम्- नरक मागने के बाद और विक योनि भोगने फे पार जप मनुष्य योनि में आसाद वो उसके पया निशान है। यथा- अतिराव मुनी, ममहत्यारा यक्ष्मारोगी, गुरुरली गामी दुप्पर रोग में प्रसित रहते हैं। ४६ च्यादि यूरिधान वर्णनम्- करमत-गीन दिन तक भोजन नही करना । सिरसे सान घरना इसी सरह पर प्राजापत्य-सप्तकन्डू, शीतकर, कातिष्ट्र, उदकहरडू, मूल, श्रीफलकर, पराफ, सान्तपन, महामान्तपन, अति सान्तपन, पर्णहष्ट- इनका विधान आपाई। ४७६

·अध्याय
प्रधानविपय
पृष्ठा
४७ चान्द्रायण व्रतवर्णनम् ग्रासान्नि निर्णय वर्णनञ्च ४७७
चान्द्रायणके विधान-इसमें यति चान्द्रायण और. सामान्य
चान्द्रायणादि का वर्णन आया है।
४८ अन्नदोपार्थ यवेनं प्रायश्चित्तम्-
૪૭૮
अपने लिये यव भिंगो कर उसकी तीन अंजुली पीचे उससे
वेश्या का अन्न, शूद्र के अन्न का दोप हट जाता है।
४६ मार्गशीर्ष शुक्लैकादश्युपाख्यान वर्णनं, सर्वपाप
निवृत्पर्य वासुदेवार्चन वर्णनञ्च---
৪ss
ये पाप के दूर करने के सम्बन्ध में कहा गया है। मार्गशीर्ष
शुक्ला ११ में उपवास कर १२ में भगवान वासुदेव का पूजन
पुष्प, धूप आदि से करे। तथा प्रामण भोजन, एक साल
तक व्रत करने से पाप नष्ट हो जाते हैं । एकादशी
घ्रत करने से बहुत पाप नष्ट हो जाते हैं। श्रवण नक्षत्र युक्त
एकादशी वा पूर्णिमा को एक वर्ष तक व्रत करने से पाप नष्ट
हो जाते हैं।
५० ब्रह्म, गोवधादि प्रायश्चित्वार्थ-वने पर्णकुटी
विधान वर्णनम्-
प्रत का वर्णन–चन में झोपड़ी बनावे और तीन वार स्नान

·· [ ५३ पूधानविषय पृष्ठाङ्क करे और ग्राम-ग्राम में भीख मांगे और घास पर सोवे तथा अपने पाप को कहता जाये। रजस्वला आदि गमनं स्त्री पाप आदि नष्ट हो जाते हैं। फल के वृक्षादि, गुल्मादि काटने के पाप भी इस व्रत से नष्ट हो जाते हैं। ५१ सुरापः सर्वकर्मस्वनहः मद्यमांसादि निपेधं तच- सर्व प्रायश्चित्तवर्णनम्- ४८२ सुरापान करनेवाला किसी कार्य को या मातृ-पितृ श्राद्ध कर वह एक वर्ष तक कणों को खावे एवं चान्द्रायण प्रत करे। प्याज लहसुन, वानर, खर उष्ट्र, गोमांस के भक्षण करने पर भी वही व्रत है। द्विजातियों को इस व्रत के पश्चात् फिर संस्कार करें। शुष्क मांस के खाने पर भी उपरोक्त व्रत करे। अभक्ष्य भक्षण करने से जो पाप होते हैं वे सभी इसी व्रत से नष्ट हो जाते हैं। ५२ स्वर्णस्तैयिनां तथान्यान्य द्रव्य हणां प्रायश्चित्त वर्णनम्- ४८७ सुवर्ण चोरी तथा अन्यान्य द्रव्य चोरी के प्रायश्चित्त का वर्णन है। ५३ अगम्यागमने दोपनिरूपणं प्रायश्चित्त वर्णनम्--४८८ अगम्यागम्य के विषय में प्रायश्चित्त बतलाया है।

·अध्याय
८.
[ ५४ ] .
प्रधानविषय
पृष्ठाव
५४ यः पापात्मा येन सह युज्यते तत्प्रायश्चित्त
वर्णनम्-
जो जिस पापी के साथ रहता है उसे भी वही प्रायश्चित्त
बतलाया है।
५५ रहस्य प्रायश्चित्त विधान वर्णनम् ४६२
रहस्य पापों का प्रायश्चित्त, प्रणव का जप, हविष्यांग और
प्राणायामादि यतलाया है।
५६ चेदोघृतपवित्र मन्त्र वर्णनम्-
४६४
इसमें जप, होम, अधमर्पण, नारायणी सूक्त और पुरुषसूक्त
इत्यादि का महात्म्य यतलाया गया है।
५७ अभोज्याप्रतिग्राह्ययोस्त्याज्य वर्णनम् ४६४
इस में त्याज्य मनुष्यों का निर्देश, त्याज्य पुरुषों से दान लेने
से ब्राह्मणों का तेज नष्ट हो जाता है।
५८ गृहस्थाश्रमिणस्त्रिविधोऽर्थोपार्जन वर्णनम्- ४६५
इसमें गृहस्थी के तीन प्रकार के अर्थ बतलाये हैं। शुल्क
सयल और असित, जो अपनी वृत्ति से धनोपार्जन करते है
उन्हें शुल्क, दूसरों को ठगकर अपना व्यापार करते हैं उन्हें

·अध्याय
:पृधाडू
पूधानविषय
सबल, तीसरे रिश्वत और सट्टा आदि से रोजगार करनेवाले
और व्याज खानेवाले को असिव कहते हैं। जिस तरह जो
रुपया आता है उसकी गति वैसी ही होती है।
५६ गृहस्थाश्रमिणां कर्तव्यमग्निहोत्रञ्च वर्णनम्- ४६६
गृहस्थाश्रमी नित्य हवन करे इस तरह लिखे हुए आचार
के अनुसार हवन करनेवाले की प्रशंसा की गई है।
६० सर्वेषां नित्यशौच ब्राह्ममुहूर्तादि कृत्यवर्णनम्-४६८
६१ दन्तधावन प्रकरण वर्णनम्---
४६६
६२ द्विजातीनां प्राजापत्यादि तीर्थ वर्णनम्-
६३ योगकर्म विधानम्-ईश्वरप्राप्तिः, यात्रा प्रकरणे-
दृष्टादृष्ट वर्णनम्---
५००
६४ स्नानाद्याचार कृत्य वर्णनम्---
५०२
६५ स्नानान्तर कर्तव्यता-देवप्जावर्णनम्---
६६ देवपित्कर्म विधानं, तत्कर्मणि त्याज्य वर्णनश्च ५०५
६७ अग्निस्थापनमविध्याधनेक विचार वर्णनम्
६८ चन्द्रश्योंपरागकर्तव्यवा-त्वनेक प्रकरणे त्याज्य.
वर्णनम्
५०६

·-- লজ্জায় प्रधानविपय पृशाः ६६ स्वस्त्रियामपि गमने निपेष तिथिः-शयन विचार वर्णनञ्च-- ७० शयनागनेक विवेक वर्णनम्---- ५११ ७१ केन सह निवासो न कर्तव्यः, आचार विषयश्च वर्णनम् -- ५११ अध्याय ६० से ७१ ना गृहस्थाश्रमी के प्रत्येक दैनिक और पर्व के घर के उत्सय के जीवन यात्रा के आचार, सदाचार, व्यवहार की शिक्षा दी गई है ये सब पढ़ने योग्य हैं। ७२ दमः ( इन्द्रिय निग्रहः ) वर्णनम्--- ५१४ ७३ भादवर्णमम्--- ७४ अष्टका श्राद्ध विधि वर्णनम्- ५१७ ७५ श्राद्धाधिकारी कस्तन्निर्णयश्च, पितरिजीवति ५१८ ७६ अमायां तथान्यदिवसेट काश्राद्धविमर्शः श्राद्ध- काल वर्णन ७७ काम्यश्राद्ध विपर वर्णनम्-- श्राद्ध वर्णनम्--- ·अध्याय [ ५७ ] पूधानविषय पृष्ठाक ७८ नक्षत्र विशेषेण श्राद्ध वर्णनम्, सदा रविवारे : '. ।', श्राद्ध निषिद्ध वर्णनञ्च- ५१६ ७६ जन्मकुशादि नियमः, श्राद्धे प्रशस्त वस्तूनि च ५२१ ८० श्राद्धे पितॄणां प्रधान वस्तूनि, पितृगीता वर्णनञ्च--- ५२२ ८१ श्राद्घान्नं पादाभ्यां न स्पृशेत् । ५२३ ८२ श्राद्धे बामण परीक्षा वर्णनम्, त्याज्य प्रामण वर्णनम्, हीनाधिकाङ्गान् पर्जयेत् । ५२३ ८३ श्राद्धे ( पङ्क्तिपावन ) प्रशस्त ब्राह्मण वर्ण. ५२४ ८४ केषां सन्निधौ श्राद्धं न कर्तव्यम् तद्ववर्णनम् ५२५ ८५ पुफरादि तीर्थेषु श्राद्धमहत्त्व वर्णनम् । ५२५ ८६ श्राद्धे वृपोत्सर्ग वर्णनम् । ५२६ अध्याय ७२ से ८६ तक श्राद्ध का वर्णन आया है। ८७ दान फलवर्णने-वैशासेकृष्णमृगाजिनदान वर्ण०, कृष्णाजिनाद्यासन विधान विधि वर्णनञ्च । ८८ गोदान महत्व वर्णनं तल्लक्षणञ्च । ५२६ अध्याय ८५, ८८ में दान वर्णन-उर्वमुग्गी गाय का दान । ५२८ ·अध्याय पूधानविपय . पृष्ठा ६७ संन्यासीनां नियमः, उचानां विमर्शः, विष्णु- घ्यान वर्णनम् । संन्यास के नियम-उसके शब्द रूप रस के विपयों से हटने का नियम, इस शरीर को पृथिवी समझो, चेतना को आत्मा समझे, किस संन्यासी को फिस विचार से भ्यान करने का प्रकार, पुरुष शब्द का विषय, ज्ञान, ज्ञेय, गम्य ज्ञान का विचार। - १८ जगत्परायण नारायण वर्णनम्, अष्टाङ्ग नम- स्कारादि विधानविधिः, वसुमती नारायणं प्रति प्रार्थयति । ५४२ भगवान वासुदेव का पृथिवी में चिन्तन फरना । ६६ लक्ष्मी वसुधा सम्बाद वर्णनम्, लक्ष्मी निवा- स स्थान वर्णनञ्च । पृथिवी का प्रार्थना और पूजन, लक्ष्मी का निवास-आंवला के वृक्ष, शंख, पद्म में, पतिव्रता, प्रियवादिनी त्रियों में लक्षणी ५४४ का निवास है।

·[ ६२ ]
प्रधानविषय
पृष्ठाङ्क
१०० वसुधां प्रति नारायणस्योक्तिः, एतद्धर्मशास्त्रस्य
अध्याय
माहात्म्य वर्णनञ्च
५४६
इस धर्मशास्त्र का महात्म्य ।
सम्वतस्मृति के प्रधान विषय
अध्याय
प्रधान विपय
पृष्ठा
ब्रह्मचयवर्णनमाचारश्च, संक्षेपेण धर्म वर्णनम् ५४७
वामदेवादि ऋषियों का सम्पत से विनम्र प्रश्न (१-३)।
धम्य देश जहाँ कम संस्कार करने का विधान है (४)।
प्रह्मचर्य का विधान, सन्ध्योपासना वर्णन आया है (५-३४)।
कन्याविवाहवर्णनमाशीचवर्णनश्च, गोदानमाहात्म्यं ५५०
विवाह प्रकरण (३५-३६ ) । अशीच शुद्धि (३७-३८ ) प्रेत.
फर्म (३)। दसवें दिन शुद्धिः, एकादश दिन श्राद्ध कर्म,
द्वादश दिन शय्या दान (४५-४६)। विविध दान महात्म्य
(५०-६५)। कन्या का विवाह काल (६६)। दान का
विधान और प्रत्येक दान का महालय (६७-६१)। गृहत्यी
की दिनचर्या (६७)।

·अध्याय
प्रधानविषय
पृष्ठ
८६ सर्वदेवानामध्येऽग्नः प्राधान्यत्वं कार्तिके सर्व
पाप विमुक्ति वर्णनाच।
इसमें कार्तिक मास में जितेन्द्रिय प्रत करता हुधा ही
करता है वह मनुष्य सब पापों से छूट जाता है।
६. मार्गशीर्यादि द्वादशमासान्निर्देशदान महत्व १० ५२
मागशीप के चन्द्रमा के उदय में सुवर्ण दान करे उसे शमा
और सौभाग्य का लाभ होता है। पोप की पूर्णिमा,
खान और दान कर कपड़े देवे तो पुष्ट होता है।
भाष इत्यादि मासों के पूर्णमासी का व्रत, दान करने से ही
पाप नष्ट हो जाते हैं।
११ कूप तड़ाग खनन वदुत्सर्ग विधानं, तलक्षणञ्च,
गृहस
तन्निर्देश वस्तु दान महत्त्व वर्णनम् । ५३. या
दणा
वानर
कूवा और तालाब के दान करनेवाले सब योनियों में स:
रहता है। ब्रामण के घर या रास्ते में वृक्ष लगाने से वह
फल उसके घर में पुन्न रूप से उत्पन्न होते हैं। जो उनकी
छाया
तहाग और मन्दिर का जीणोंद्वार करनेवाले को नये बनाने
का फल होता है।
माया में बैठते हैं ये उनके मित्र और सहायक होते है। फूपा सर

·'अध्याय
[ 8 ]
प्रधानविषय
६२ सदानेवभय दान महत्व वर्णनम् ।
सब दान से बड़ा अभय दान है। इसके साथ गोदान,
सुवर्ण, लवण,धान्य, आदि दान का महत्व वर्णन आया है।
दान के पात्र-गुरु, माह्मण, दुहिता और जमाइ है।
६४ गृही कदा वनाश्रमी भवेत्तन्निणयः,-आचारोपदेश
गृहमा बाल सफेद हो जाय तो वानप्रस को चले जाय
या पात्र होजाय सोवानप्रस्थ को पल देवे।
वानप्रस्थ में तपस्या से शरीर को मुम्बा देवे।
६६ सकर्तवया संन्यासाश्रम वर्णनम् ।
तीनों आश्रमों में या करने का विधान और संन्यासाश्रमका
पृष्ठांक
५३६
५३७
६३ दानाधिकारी ब्राह्मण लक्षण वर्णनम् ।
दान के अधिकारी प्राणों के लक्षण है।
वर्णनश्च ।
१५ स कर्तव्यता-वानप्रस्थाश्रम वर्णनम्
वर्णन है।

·अध्याय माहात्म्य वर्णनच अध्याय । ६९ ] प्रधानविपय पृष्ठाक १०० वसुधां प्रति नारायणस्योक्तिः, एतद्धर्मशास्त्रस्प ५४६ इस धर्मशास्त्र का महात्म्य । सम्बतस्मृति के प्रधान विषय प्रधान विषय पृष्ठा ब्रह्मचयवर्णनमाचारश्च, संक्षेपेण धर्म वर्णनम् ५४७ वामदेवादि ऋषियों का सम्बर्त से विनम्र प्रश्न (१-३)। धम्य देश जहां कम संस्कार करने का विधान है (४)। ब्रह्मचर्य का विधान, सन्ध्योपासना वर्णन आया है (५-३४)। कन्याविवाहवर्णनमाशीचवर्णनञ्च, गोदानमाहात्म्यं ५५० विवाह प्रकरण (३५-३६) । अशौच शुद्धि (३७-३८) प्रेत- कर्म (३६)। दसवें दिन शुद्धिः, एकादश दिन श्राद्ध कर्म, द्वादश दिन शय्या दान (४५-४६)। विविध दान महात्म्य (५०-६५)। कन्या का विवाह काल (६६)। दान का विधान और प्रत्येक दान का महात्म्य (६७-६१), गृहस्यी की दिनचर्या (६५) ·[ ६२ ] आचारव्यवहारयोथ ( दिनचर्या ) वर्णनम्, वान- प्रस्य धर्म, यतिधर्म, पापानां प्रायश्चित्तं, सुरा- पान प्रायश्चित्तं, गोवध प्रायश्चित्तं, जीवहत्या प्रयश्चित्तं, अगम्यागमन, दुष्टानां-निष्कृति क०, अस्पृश्य-स्पर्श वर्णनम्, अभक्ष्य-भक्ष्ये प्रायश्चित्त वर्णनम् । वानप्रस्थ धर्म (६८-१०१) यति के धर्म ( १०२-१०७ ) महा- पापों की गणना और पापों का प्रायश्चित्त, उपपाप, संकीर्ण आदि सब पापों का प्रायश्चित्त (१०८-२००)। दान माहात्म्यमुपासबूतं ब्राह्मणभोजनमहत्त्वं, पापविमुक्त्यर्थ ( सर्वप्रायश्चित्त) गायत्री मन्त्र जप प्राणायामस्य च वर्णनम् । उपवासप्रत प्राह्मण भोजन कराने की तिथियां (२०३) गायत्री 1. जप, प्राणायामादि से पापमुक्ति बतलाई गई है (२०४-२२७) । दक्षस्मृति के प्रधान विषय प्रधान विषय १ आश्रमवर्णनम् । ५६६ पाल्यकाल में मध्यामक्ष्य का दोष नहीं होता है (१-५)। उपनयन संस्कार नियमापरण (६-१४)। अध्याय पृष्ठा ·अध्याय [:६४ ] प्रधान विपय पृष्ठा (१-३)। हाथ पैर पर कितने वार मृत्तिका जल देवें, आगे जल से किस अंग को कितनी बार प्रक्षालन करना (४-१३) { . ६ जन्ममरणाशौचं समाधियोग वर्णनश्च ५८७ जन्म मरण का अशौच काल, किस दशा में अशौच कम ज्यादा होता है। ७. इन्द्रियनिग्रहमध्यात्मयोगसाधनं तथा तानुभवा- .. घोगयिका स्मृति महत्व वर्णनम् । ५८६ इन्द्रियों पर विजय (१) अध्यात्म योग साधन और अद्वैत अनुभव से ही योग का विकाश (२-५४) और दक्षस्मृति पढ़ने का महान्य है। अङ्गिरसस्मृति के प्रधान विषय प्रधान विपय. पृष्ठाव सवग्रापश्चित्तविधानं, अन्त्यजानां दून्यमाण्डेषु जलपानं, अनानवशाज्जलपानं, उच्छिष्ट भोजन नौलवस्त्रधारणं कृत्वा दानादिकरणे प्रत्ययायः, भूमौ नीलवपनाद् द्वादशवर्ष पर्यन्त भृमेर- शुद्धिः, गोवघप्रायश्चित्तस्पनेकप्रकारेण वर्णनम्, अध्याय ·. । M अध्याय प्रधान विपय ମୁଁ स्त्रीशुद्धिवर्णनं, अन्नभक्षणेन भेदान्तर पापवर्णनम्, द्विविवाहितायाः कन्यायाअन्न- भक्षणेन प्रायश्चित्तम्, दोपयुक्त मनुष्यान्न वर्णनम् राजान्नं शूद्रान्नं च तेज वीर्यहासकत्व, सतकान्न मलतुल्पं, वर्णन मिति। ५६१ प्रायशित्त का विधान, अन्त्यज फे. परतन में पानी पीने से सान्तपन प्रत यताया है (१-६)। अज्ञान से पानी पीने पर फेवल एक दिन का उपवास यताया (७)। उन्टिष्ट भोजन करने का प्रायश्रित यताया ६१८-२४)। नीला यन्त्र पहनकर भोजन दान करने से घान्द्रायणप्रत (१५-२२)। जिस भूमि पर नील की ती एक यार भी की जाय यह भूमि पारह वर्ष तक मुद नही होती (२४)। गाय के मरने पर प्रायश्चित पसाया औषधि या भोजन देने से गाय गरे सो पौधाई प्रायश्चित्त बताया है (२१.८)। गोपाल या स्वामी की असायधानी से गणादिस्टने से गाय के मरने पर भिम भिन्न प्रकार का प्रायजित पताया (१-३४)। रतस्यलानी फी नुद्धि ३१-४२)। अन्न पं. दीप और जी जिसका अस मलामको उसरा पाप भी सगता है .१४३.५८)। उन स्थानों की गणना हो पादुका पहनार ·[.६६ ] नहीं जाना चाहिये (५६-६३)। जिसका अन्न नहीं खाना चाहिये उसका खा लेने पर चान्द्रायण (६४-६५) । जो कन्या दुवारा व्याही जाय उसका अन्न खाने से दोप (६६)। जिन- जिन का अन्न आने में दोप हो उसका वर्णन (६७-७२)। राजा के अन्न से तेज का हास, शूद्र के अन्न सेवन से ब्रह्मचर्य का हास और सूतक का अन्न विलफुल दूषित (५३) । शावातपस्मृति के प्रधान विपय अध्याय प्रधान विषय पृष्ठाक १ अकृत प्रायश्चित्त वर्णनम् ५६८ पाप करने पर जो प्रायश्चित्त नहीं करते हैं उनके नरक भोगने के बाद आगामी जन्म में पाप सूचक कुछ चिह होते है (१-२)। महापातक के चिह्न सात जन्म तक रहते हैं. (३)। १ जन्माकृत प्रापश्चित्त चिन्हम् ५६६ उपपातक के चिह पांच जन्म तक, सामान्य पापों का तीन जन्म तक। दुष्ट कमों से जोरोग होते हैं उनकी अप, देवा- चन, इयन आदि से शान्ति की जाती है (४)। पदले जन्म के लिये पाप नरकमोगगति के अनन्तर बीमारी के रूप में आते हैं. उनका शमन अप दानादि से होता है (२)। महापातकादि से होनेवाले रोग पुष्ट, यक्ष्मा, महणी, अतिसार यादि होते हैं (६.७)। उपपातक से बास, अजीर्ण धादि

·अध्याय
प्रधान विषय
पृष्ठाङ्क
H
रोग यताये हैं (८)। पापों से होनेवाले कम्प, चित्रकुष्ठ,
पुण्डरीकादि रोग (E)। अति पाप से उत्पन्न होनेवाले
रोग अर्श आदि (१०)। इन पाप जन्य रोगों का शमन
करने का उपाय दान जप आदि यताये गये हैं (११-३२ )।
१ ब्राह्मणमहत्त्व वर्णनम् ।
६.१.
इन पापजन्य बुराइयों के शमन करने को ब्राह्मण द्वारा जप
दान आदि बताये हैं।
२ कुष्ठनिवारण प्रयोग वर्णनम् ।
६०१
ब्रह्म हत्या से पाण्डु कुष्ठ आदि होते हैं उनका प्रायश्चित्त का
विवरण है (१-१२)।
२. सामवेदेन सर्वपाप प्रायश्चित्तम् । ६०३
गोवध प्रायश्चित्त का विधान, सामवेद पारायण, (१३-१६)।
२ : हन्तक-फलानाशायोपाय वर्णनम् ।
पितृ हत्या से जो अचैतन्य रोग होता है। सका विधान ।
मातृ हत्या से जो अचैतन्य रोग होता है नमका विधान
(२०-२५) । बहिन हत्या के पाप का प्रायश्चित्त (२६-३५) ।
स्लीपाती एवं राज घाती के प्रायश्चित्त (३६-४२) । भिन्न भिन्न
पशुओं के वध का भिन्न भिन्न प्रायश्चित्त (४३-५७)।
-

·[ ६८. ],
अध्याय.
प्रधान विषय
पृष्ठाङ्क
-
.
३ प्रकीर्णरोगाणां प्रायश्चित्तम्
६०७
प्रकीर्ण रोगों का प्रायश्चित (१-६)। सुरापान आदि
अभक्ष्यभक्षण का प्रायश्चित्त (७-१५)। विष दाता,
सड़क तोड़नेवाले को रोग और प्रायश्चित्त। गर्भपात करने
से यकृत प्लीहा आदि रोग होते हैं उनके प्रायश्चित्त, जल
घेनु और अश्वत्थ का पूजन और दान करना ( १६-१६) ।
दुष्टवादी का अंग खण्डित हो जाता है (२०-२१)। सभा
में पक्षपात करनेवाले को पक्षाघात रोग, उसका प्रायश्चित्त
(२२)।
४. कुलधंसफस्य, स्तेयस्य च प्रायश्चित्तम् ।
फुल को नाश करनेवाले को प्रमेह की बीमारी और उसका
- निदान (१)! . ताम्बा, कांसा, मोती आदि चोरी करने से
जो रोग होते हैं उसका वर्णन और प्रायश्चित्त (२-७)।
दूध दही आदि चोरनेवाले को रोग उसका निदान (८-१०।।
मधु चोरी करनेवाले को धीमारी और उसका प्रायश्चित्त
(१२-१२)। लोहा की चोरी से रोग की उत्पत्ति और
. उसका प्रायश्चित्त (१४)। वेल की चोरी से रोग और
प्रायश्चित्त (१५)। धातुओं के चोरने से रोग और उसफा
प्रायश्चित्त तथा वन, फल, पुस्तक, शाक; शय्या छोटी वस्तु
1

·--
अध्याय
"प्रधान विपय
प्पाक
चोरने से जो जो चीमारी होती है उनका विस्तार, उनके
शमनार्थ प्रायश्चित्त, प्रत, दान ( १६-१६)।
अगम्यागमन प्रायश्चित्तम् ।
मातृ गमन से मूत्रकुष्ठ ( लिंग नाश ) रोग उनके शमन का
प्रायश्चित्त और दान का विधान (२६.)। लड़की के. .
साथ व्यभिचार करने से रत्तकुष्ठ उसकी शान्ति (२७)i.
भगिनी के साथ व्यभिचार करने से पीतयुष्ठ (२८) । उपर
के पापो का प्रायश्चित्त विधान और दान (२६-३५)भ्रात
भार्या गमन करने से गलित कुष्ठ होता है (३६) और वधू
के पास गमन करने से कृष्ण कुष्ठ होता है (३७) (तया चतुर्थ
अध्याय में भी
'मातृगमन भगिनी गमन के रोग और
है ) उक्त रोगों का प्रायश्चित्त और दान वर्णन है। तपस्विनी
के साथ गमन करने से अश्मरी रोग, (पथरी रोग)। राज
और राजपुत्र को चोरी से मारना, मित्र में भेद करानेवाले
'का वर्णन, गुरु को मारने से रोग और प्रायश्चित्त। छोटे-
छोटे पापों का वर्णन और प्रायश्चित्त तथा व्रत शान्ति का
वर्णन | पांचवें अध्याय में मातृगमन से लेकर भगिनी
आदि अगम्या गमन से नो कुष्ठ रोग असाध्य रोग होते है
उनको शान्ति का विस्तार, देव प्रतिमा, पूजन, दान, हवन
आदि प्रायश्चित्त बताया है।
शांति

·-
[ ७० ]
.
अध्याय
प्रधान विषय
पृष्ठाक
६ अनुचित व्याहारफलम् ।
६१६.
पञ्चविंशत् (पैंतीस प्रकार से मरा हुआ पितृगति क्रिया को
नहीं पाता है। आकस्मिक मृत्यु विजरीपात इनको श्राद्ध में
ऐपभुज कहा है (१४)। अनायास मृतक की गति न
होने से ये प्रेतादि योनियो में जाते है और बालको का हरण
होता है (४६)। अपमृत्यु से जो मरते है उनके कारण
कौन पाप है, जैसे जो कुमारी गमन करे उसे व्यान मारता
है, जो किसी को विप देता है उसे सर्प काटता है, राजा को
मारनेवाले को हाथी से मृत्यु होती है, मिन द्रोही, वफ वृत्ति
वाले की मृत्यु भेडिया से होती है (६ १६ ) ।
अगति प्रायश्चित्त वर्णनम् ।
६१८
उन उन पापी का प्रायश्चित्त दिसाया है (१७)। अपघात
करनेवाला की नारायणरली का विधान किया है (६)।
इन पापो की मुद्धि पे भिन्न भिन्न प्रकार के दान बताये है
(३०१)।
।। स्मृतिसन्र्भ प्रथम भाग की विपय सूची समाप्त ।।
॥ शुभम् ॥
*

·.
॥ श्रीगणेशाय नमः।
मनुस्मृतिः।
.
प्रथमोऽध्यायः ।
मनुमेकाप्रमासीनमभिगम्य महर्षयः ।
प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं वचनमत्र वन् ।। १
भगवन् सर्ववर्णाना यथावदनुपूर्वशः ।
अन्तरप्रमवाना च धर्मान्नो वक्तुमर्हसि ॥२
त्वमेको ह्यस्य सर्वस्य विधानस्य
स्वयम्भुवः।
अचिन्त्यस्याप्रमेयस्य कार्यतत्त्वार्थवित्तभो ॥३
है. पृष्टस्तथा सम्यगमितौजा महात्मभिः ।
प्रत्युपाचागे तान् सर्वान् महपीन श्रूयतामिति ॥४
आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् ।
अप्रतय॑मविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥५
तत स्वयम्भूभगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् ।
महाभूतादिवृत्तीजाः प्रादुरासोत्तमोनुदः ।। ६
योऽसावतीन्द्रियग्राह्य सूक्ष्मोऽव्यक्त सनातनः ।
सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्रभो ॥७
सोऽभिध्याय शरीरात् स्वान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः।
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यममामृजत् ।। ८

·[प्रथमो
मनुस्मृतिः।
तदण्डमभवद्ध में सहस्रांशुसमप्रभम् ।
तस्मिन् जो स्वयं ब्रह्मा मलेपितामहः ।।
आपो नरा इति प्रो का आपो वे नरसूनवः ।
ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतःः ।। १०
यत्तत्कारणमध्यक्त नित्यं सदसदात्मकम् ।
तद्विसः स पुरुषो लोके ब्रह्मति कोयते ॥ ११
तस्मिन्नरहे स भगवानुपित्या परिवत्प्तरम् ।
स्वयमेवात्मनो ध्यानात्त दण्डमफरोद्विधा ।। १२
ताभ्यां स शकलाभ्यां च दिवं भूमि च निर्ममे ।
मध्ये व्योम दिशश्चाष्टायपां स्थानं च शाश्वतम् ।। १३
उद्घबर्हात्मनस्य मनः सदसदात्मकम् ।
मनसश्चाप्यहङ्कारममिमन्तारमीश्वरम् ।। १४
महान्तमेव चात्मानं सर्वाणि त्रिगुणानि च ।
विषयाणां ग्रहोत्रीणि शनैः पञ्चेन्द्रियाणि च ॥१५
वेपो त्ववयवानसूक्ष्मान् पण्णामप्यमितौजसाम् ।
सनिवेश्यात्ममात्रासु सर्वभूतानि निर्ममे ॥ १६
यनमूर्त्यवयवाः सूक्ष्मास्तानोमान्याश्रयन्ति पट् ।
तरमाच्छरीरमियाहुस्तस्य मूर्ति मनीषिणः ।। १७
तदाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मभिः ।
मनश्चावयवैः सूक्ष्मः सर्वभूतकृदन्ययम् ।। १८
तेपामिदं तु सप्तानां पुरुपाणां महौजसाम् ।
सूत्माभ्यो मूर्तिमात्राभ्यः संभवत्यव्ययाद्व्ययम् ।। १६

·[प्रथमो
मनुस्मृतिः
लोकानां तु विवृद्ध गथं मुखवाहरुपादतः ।
ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत् ।। ३१ .
द्विधा कृत्वाऽऽत्मनो देहमर्धन पुरुषोऽभवत् ।
अर्धन नारी तस्या म विराजमसृजत् प्रभुः।। ३२
तपस्तप्त्वाऽमृजहां तु स स्वयं पुरुपो विराट् ।
तं मां वित्तास्य सर्वस्य धारं द्विजमत्तमाः ३३
अहं प्रजाः सिसूचस्तु तपरंतप्त्या मुदुरम् ।
पतीनमजानामसृजं महीनादितो दश ।। ३४
मरीचिमन्यङ्गिरसो पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
प्रचेतसं वशिष्ठं च भृगु नारदमेव च ।। ३५
एते मनूंस्तु सप्लान्यानसूजन भूरितेजसः ।,
देवान् देवनिकायांश्च महपाश्चामितौजसः ।। ३६
यक्षरक्षःपिशाचांश्व गन्धर्वाप्सरसोऽसुरान् ।
नागान् सर्पान् सुपर्णाश्च पितृणां च पृथगगणान् ।। ३७
विद्य तोनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंपि च ।
उल्कानिर्घातकेतूंश्च ज्योतीप्युझावचानि च ।। ३८
किन्नरान्वानरान्मत्स्यान् विविधांश्च विदङ्गमान् ।
पशून मुगान्मनुष्यांश्च व्यालांनोभयतोदतः ।। ३६.
कृमिझीटपतङ्गांश्च यूकामक्षिकमत्कुणम् ।
सर्व च दशमशकं स्थावरं च पृथग्विधम् ॥४.
एवमेतैरिद सर्व मनियोगान्महात्मभिः ।
यथाकर्म तपोयोगात् सूर्य स्थावरजङ्गमम् ॥ ४१..

·मनुस्मृतिः।
[प्रथमो
तस्मिन् स्वपति सुस्थं तु कर्मात्मानः शरीरिणः ।
स्वकर्मभ्यो निवर्तन्ते मनश्च ग्लानिमृच्छति ।। ५३
युगपत्तु प्रलीयन्ते यदा तस्मिन्महात्मनि ।
सदाऽयं सर्वभूतात्मा सुखं स्वपिति निर्वृतः॥५४
तमोऽयं तु समाश्नित्य चिरं तिष्ठति सेन्द्रियः ।
न च स्वं कुरुते कर्म तदोलकामति मूर्तितः ।। ५५
यदाणुमात्रिको भूत्या चीजं स्थास्तु चरिष्णु च ।
समाविशति संसृष्टस्तदा मूर्ति विमुञ्चति ।। ५६
एवं स जाग्रत्स्वप्नाभ्यामिदं सर्व चराचरम् ।
संजीवयति चाजयंप्रमापयति चाव्ययः।। ५७
इदं शाखंतु कृत्वाऽसौ मामेव स्वयमादितः।
विधिपग्राहयामास मरीच्यादींस्त्वहं मुनीन् ॥ ५८
एतद्वोऽयं भृगुः शास्त्र श्रावयिष्यत्यशेपतः ।
एतद्धि मत्तोऽधिजगे सर्वमेपोऽखिलं मुनिः ।। ५६
ततस्तथा स तेनोक्तो महर्षिर्मनुना भृगुः ।
ताननबीहपीन्सर्वान् प्रीतात्मा श्रूयतामिति ।। ६०
स्वायम्भुवस्यास्य मनोः पड्वंश्या मनयोऽपरे ।
सृष्टवन्तः प्रजाः स्वा स्वा महात्मानो महोजसः॥६१
स्वारोचिपश्चोत्तमश्च तागसो रैवतस्तथा ।
चाक्षुपश्च महातेजा विवस्वत्त एव च ॥६२
स्वायम्भुवाद्याः सप्तैते मनयो भूरितेजसः ।
स्व स्वेऽन्तर सर्वमिदमुतपाद्यापुश्वराचरम् ।। ६३

·मनुस्मृतिः।
[प्रथमो
मनः सृष्टि विकुरुते चोद्यमानं सिसूक्षया ।
आकाश जायते तस्मात् तस्य शब्दं गुणं स्मृतम ७५
आकाशात्त विकुर्वाणात् सर्वगन्धवहः शुचिः।
यलवान् जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ।।७६
वायोरपि विकुर्वाणाद्विरोचिष्णु तमोनुदम् ।
ज्योतिरुत्पद्यते भास्वत्तद्र पगुणमुच्यते ।।७७ .
ज्योतिषश्च विकुर्वाणादापो रसगुणाः स्मृताः ।
अद्भयो गन्धगुणा भूमिरित्येपा सृष्टिरादितः ।।७४
यन् प्रागद्वादशसाहस्रमुदितं देविकं युगम् ।
तदेकसप्ततिगुणं मन्यन्तरमिहोच्यते ॥७६
मन्वन्तराण्यसंख्यानि सर्गः संहार.एव च।
कीडन्निवैतत् कुरुते परमेष्ठी पुनः पुनः।।८०
चतुष्पात् सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे ।
नाधर्मणागमः कश्चिन्मनुप्यान् प्रति वर्तते ।।८१
इतरेप्यागमाद्धर्मः पादशस्त्वयरोपितः.।
चौरिकानृतमायाभिर्धर्मश्चापति पादृशः ।।८२
अरोगा: सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुपः।
कृते तादिपु होपां क्योहसति पादशः ।।८३ .. ..
वेदोरामायुर्मत्यांनामाशिपश्चैव कर्मणाम्।
फलन्सनुयुगं लोके प्रभावाश्च शरीरिणाम् ।।८४
अन्ये कृतयुगे धस्त्रेितायां द्वापरे परे। ..
अन्ये कलियुगे नृणां युगहासानुरूपतः ।।८५.: . .

·मनुस्मृतिः।
[प्रथमरे
ब्राह्मणेषु तु विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः।
फुतबुद्धिषु फर्तारः फत्त पु ब्रह्मवेदिनः॥६७
उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्विधर्मस्य शाश्वती ।
स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। ६८
ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते ।
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुपये ।। ६६
सर्व स्वं ब्राह्म गस्येदं यत्किचित्रगतीगतम।
श्रेष्ठय नाभिजनेनेदं सर्व वै ब्राह्मणोऽईति ।। १००
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्त स्वं यस्ते स्वं ददाति च ।
आनृशंस्याद्ब्राह्मणस्य भुञ्जते हीतरे जनाः ॥१०१
तस्य कर्मविवेकार्थं शेपाणामनुपूर्वशः।
स्वायम्भूयो गनुधीमानिदं शास्लमकल्पयत् ॥ १०२
विदुपा ब्राह्मणेनेदमध्येतव्यं प्रयत्नतः ।
शिष्येभ्यश्च प्रवक्तव्यं सम्यक् नान्येन केनचित् ।।१०३
इदं शाखमधीयानो ब्राह्मणः शंसितनतः।
मनोवाग्देहजैनित्यं कर्मयोपैन लिप्यते ।। १०४
पुनाति पङ्क्ति वंश्यांश्च सप्त सप्त परावरान् ।
पृथिवीमपि चैमां कृत्स्नामेकोऽपि सोई तिः॥१०५
इदं स्वस्ययनं श्रेष्ठमिदं बुद्धिविवर्द्धनम् ।
इदं यशस्यमायुष्यमिदं निःश्रेयसं परम् ।।१०६
अस्मिन् धर्मोऽखिरेनोक्तो गुणदोपौ च कर्मणाम् ।
चतुर्णामपि वर्णानामाचाररपंच शाश्वतः ॥१०७

·[द्वितीयो
मनुस्मृतिः।
यदमुक्तवाञ्चास्त्र पुरा पृष्ठो मनुर्मया ।
तथैदं यूयमप्या मन्तकाशानियोधत ॥११६
इति मानव धर्मशास्त्र भूगुप्रोक्तायां मनुस्मृत्या प्रथमोऽध्यायः ।
.
द्वितीयाऽध्यायः ।
विद्वद्भिः सेवितः सद्भिनियम परागिमिः।
हृदयेनाभ्यनुनातो यो धर्मस्तभियोधत ॥ ५
कामात्मता न प्रशस्ता न येहास्त्यकामता ।
काभ्यो हि यदाधिगमः फर्मयोगश्च वैदिकः ।।२
सङ्कल्पमूल: कामो – यज्ञाः सङ्कल्पसम्भवाः।
प्रतानि यमधर्माश्च सर्व सङ्कल्पनाः स्मृताः ।। ३
अकामस्य क्रिया काचित् दृश्यते नेह फहिचित् ।
यद् यद्धि कुरुते किंचित् तत्तत् कामस्य चेष्टितम् ॥४
तेपु सम्यग्वर्तमानो गच्छत्यमरलोकताम् ।
यथा सङ्कल्पिताश्च सर्वान् कामान् समरनुते॥५
वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
आचाररचय साधूनामात्मनस्तुष्टिरेय च ।। ६
यः कश्चित् कस्यचिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः।
स सर्योऽभिहितो देदे सर्वज्ञानमयो हिसः॥
~

·[द्वितीयो
मनुस्मृत्तिः।
यथेदमुक्तवाञ्छा पुरा पृष्टो मनुर्मया ।
तथेदं यूयमप्या मन्सकाशान्निवोधत ॥११६
इति मानवे धर्मशास्त्र भृगुप्रोक्तायां मनुस्मृत्यां प्रथमोऽध्यायः ।
.
द्वितीयाsध्याय:।
विद्वद्भिः सेवितः सद्भिनित्यमद्व परागिमिः।। .
हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तन्निवोधत ॥१
कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्यकामता।
काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च चैदिकः ।।२
सङ्कल्पमूलः कामो वै यज्ञाः सङ्कल्पसम्भवाः ।
प्रतानि यमधर्माश्च सर्व सङ्कल्पजाः स्मृताः ॥३
अकामस्य क्रिया काचित् दृश्यते नेह कहिचित् ।
यद् यद्धि कुरुते किंचित् तत्तत् कामस्य चेष्टितम् ।।४
तेषु सम्यग्वर्तमानो गच्छत्यमरलोकताम् ।
यथा सङ्कल्पिताश्चेत् सर्वान् कामान समश्नुते ।। ५
वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ।। ६
यः कश्चित् कस्यचिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः।
स सर्वोऽमिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः॥७

·मनुस्मृतिः।
[द्वित्तीयो
.
कुरुक्षेत्रं च ननस्याश्च पंचालाः शूरसेनकाः ।
एप ब्रह्मपिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः ॥१६
एतद्दे शप्रसूतस्य सकाशादप्रजन्मनः ।
स्वं स्वं चरित्र शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः ।।२० .
हिमवद्विव्ययोमध्यं यत् प्राग्विनशनादपि।
प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः ।। २२
आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्रात्तु पश्चिमात् ।
तयोरेवान्तरं गिर्योरायवितं विदुर्बुधाः ।। २२
कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः।
स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेंच्छदेशस्त्वतः परः ।। २३
एतान् द्विजातयो देशान् संश्रयेरन् प्रयत्नतः ।
शूद्रस्तु यस्मिन् कस्मिन् वा नियसेवृत्तिकर्पितः ।। २४
एपा धर्मय वो योनिः समासेन प्रकोर्तिता ।
सम्भवश्चास्य सर्वस्य वर्णधर्मान् नियोधत ।। २५
वैदिकः कर्मभिः पुण्यै नकादिजिन्मनाम् ।
कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ।।२६
गाोमैतिकर्मचौड़मौझोनिबन्धनैः।
वैजिकं गाभिक चनो द्विजानामपमृज्यते ।। २७
स्वाध्यायेन व्रतेोमश्वविद्य नेज्यया सुतैः ।
महायज्ञश्च यज्ञैध ब्राह्मोयं क्रियते तनुः ।। २८
प्राइनाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते ।
मन्त्रचत प्राशनं चास्य हिरण्यमधूसर्पिपाम् ।। २६

·१६
[द्विसीयो
मनुस्मृतिः।
कार्णरोग्ययास्तानि चर्माणि प्रहाचारिणः ।
वसीरनानुपूण शाणीमाथिकानि च ॥ ४१
मोजी निवृत् समा शश्या कार्या विमस्य मेखला।
क्षत्रियस्य तु मौर्या ज्या वेश्यस्य राणतान्तवी ॥४२
मुआलाभे तु कर्तव्याः पुशाश्मन्तकयल्वजः ।
निवृता प्रन्थिनकेन विभिः पंपभिरेव या।। ४३
कापसगुपवीतं स्याद्विप्रायोप्रवृतं नियत ।
शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकांत्रिकम् ॥ ४४
ब्राह्मणो येल्लपालाशी क्षत्रियो बाटखादिरी ।
पैलवादुम्बरी वैश्यो दण्डानहन्ति धर्मतः ॥ ४५
केशान्तिको ब्राझणस्य दण्डः काय: प्रमाणतः।
ललाटसम्मितो रातः स्यात्तु नासान्तिको विराः।। ४६
जयस्ते तु सर्व स्युरप्रणाः सौम्यदर्शनाः ।
अनुद्गकरा नृणां सत्त्वचोऽनानिदूपित्ता: ।। ४७
प्रतिगृह्य प्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् ।
प्रदक्षिणं परीत्याग्निचरेद्भक्ष यथाविधि ।। ४८
भवत्पूर्व चरे क्षमुपनीतो द्विजोत्तमः ।
भवन्मध्यां तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् ॥ ४६
मातरं या स्वसारं या मातुर्वा भगिनी निजाम् ।
भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं नावमानयेत् ॥ ५०
समाहृत्य तु नद्यावदन्नममायया ।
निवेद्य गुरवेनीयादाचम्य प्राङ्मुखः शुचिः ।। ५१. .

·'
[वितीयो
मनुस्मृतिः।
उद्ध,ते दक्षिणे पाणावुपचित्युच्यते द्विजः।
सव्ये प्राचीन आवीती निवीती फण्ठसज्जने ॥ ३३
मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् ।
अप्सु प्रास्य विनयानि गृहीतान्यानि मन्त्रवत् ।।६४
केशान्तः पोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते ।
राजन्यबन्धोद्वाविंशे वैश्यस्य द्वयधिके ततः ।।६ .
अमन्त्रिका तु कार्येयं स्त्रीणामावृदशेपतः ।
संस्कारार्थ शरीरस्य यथाफालं यथाक्रमम् ।।६६
वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः ।
पतिसेवा गुरो वासो गृहार्थोऽमिपरिक्रिया ॥६७
एप प्रोक्तो द्विजातीनागौपनायनिको विधिः।
उत्पत्तिव्यञ्जकः पुण्यः कर्मयोग निबोधत ॥६८
( उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेच्छौचमादितः।
आचारमग्निकार्य च सन्थ्योपासनमेव च ॥६६)
अध्येष्यमाणत्त्वाचान्तो यथाशास्त्रमुदङ्मुखः ।
ब्रह्माजंलिकृतोऽध्याप्यो लघुवासा जितेन्द्रियः ।।७०
ब्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ ग्राही गुरोः सदा।
संहत्य हस्तायध्येयं स हि ब्रझाञ्जलिः स्मृतः ।।७१
न्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः ।
सत्येन सत्यः स्पष्टश्यो दक्षिणेन च दक्षिणः ॥७२
अध्येप्यमाणं तु गुगनियकालमवन्दितः।
अधीन भो इति व याद्विरामोऽस्त्यिति घारमेन ।।७३)
.

·२०
[द्वितीयों
मनुस्मृतिः।
विधियज्ञाजपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः ।
उपांशुः स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः 11८५
ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियजसमन्यिताः।
सर्व ते जपयज्ञस्य कलां नाईन्ति पोडशीम् ॥४६
जप्येनैव तु संसिद्ध्येब्राह्मणो नात्र संशयः।
कुर्यादन्यन्न वा कुयोन्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।।८७
इन्द्रियाणां विचरतां विपयेप्यपहारिपु ।
संयमे यनमातिष्ठेद्विद्वान यन्तेव याजिनाम् ।।८८
एकादशेन्द्रियाण्याहुर्यानि पूर्व मनीपिणः।।
सानि सम्यक् प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ।।८६
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिहा नासिका चैव पंचमी ।
पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चैव दशमी स्मृता ।।६०
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चषां श्रोत्रादीन्यनुपूर्वशः।
कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैयां पाय्यादीनि प्रचक्षते ॥६५
एकादशं मनो शेयं स्वगुणेनोभयात्मकम् ।
यस्मिञ्जिते जितायैतौ भवतः पंचको गणौ ॥६२
इन्द्रियाणां प्रसङ्गन दोपमृच्छत्यसंशयं ।
संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धि नियच्छति ॥६३
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविपा कृष्णवत्मेच भूय एवाभिवर्द्धते ।।६४
यश्चतानप्राप्नुयात्सर्यान्या तान्केवलांस्त्यजेत् ।
प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ६५

·[द्वितीयो,
मनुस्मृतिः।
यःस्वाध्यायमधीतेऽन्दं विधिना नियनः शुचिः ।
तस्य नित्यं भरण्येप पयो दधि घृतं मधु ।।१०७
(अग्नीन्धनं भैनचर्यामध-शयां गुरोहितम् ।
आ समावर्तनात्पुर्यात् कृतोपनयनो द्विजः।।१०८ :
आचार्यपुत्रः शुश्रूपुानदो धार्मिकः शुचिः।
आप्तः शक्तोऽर्यदः साधुः स्योऽध्याप्या दश धर्मतः ॥१०६.
नापृष्टः कस्यचिन यात् न यात्यायेन पृच्छतः ।
जानन्नपि हि मेधायी जडबल्लोक आचरेत् ॥११०)
अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति ।
तयोरन्यतरः प्रति विद्वपं याधिगच्छति ॥१११
धर्मार्थों यत्र न स्यातां शुभूपा चापि तद्विधा ।
तत्र विद्या न वक्तव्या शुभं वीजमिवोपरे ॥११२
विद्ययैव समं काम मतव्यं ब्रह्मवादिना
आपद्यपि हि घोरायां न त्वेनामिरिणे वपेत् ॥११३
विद्या ब्राह्मणत्याह सेवधिस्तेऽस्मि रक्ष माम् ।
असूयकाय मां मादास्तथा स्यां वीर्यवत्तमा ॥११४
यमेव तु शुचि विद्यानियतं ब्रह्मचारिणम् ।
तस्मै मां न हि विप्राय निधिपायाप्रमादिने ॥११५
ब्रह्म यस्त्यननुज्ञातमधीयानादवाप्नुयात् ।
स ब्रह्मस्तेयमयुक्तो नरकं प्रतिपद्यते ॥११६
लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च ।
आददीत यतो ज्ञान.तं.पूर्वमभिवादयेत् ॥१२७

·[द्वितीयो.
मनुस्मृतिः।
परपन्नी तु या नो स्यादसम्बन्या च योनितः ।
वाबगावचीत्येवं मुभगे भगिनोति च ॥१२६
मातुलांश्च पितृभ्यांश्च श्वशुरात्विजो गुरुत् ।
असावहमिति वयात् प्रत्युत्याय ययीयसः ॥१३०
मातृष्यसा मातुलानी श्वभूय पितृप्यसा ।
संपूज्या गुरुपनीयत समान्ता गुरुभार्यया ॥१३१.
धातुर्योपसंमाया सवर्णाहन्यन्यपि ।
विभोप्य तूपातप्राया ज्ञातिसम्बन्धियोपित्तः ॥१३२
पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्याच स्वसर्यपि ।
मात्ववृत्तिमातिष्ठेम्माता वाभ्यो गरीयसी ॥१३३
दशादाय पोरसख्यं पञ्चाव्दारुयं कलाभृताम् ।
श्यन्दपूर्व श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्मयोनिपु ।।१३४
माझग दशवपं तु शाप.तु भूमिपम् ।
पितापुत्री विजानीयाबामगस्तु तयोः पिता ॥१३५
वित्त' बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी । ..
एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद् यदुत्तरम् ॥१३६
पश्चानां त्रिषु वर्णेप भूयासि गुणवन्ति च ।
यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमी गतः।१३७
चरिणो दशमीस्थस्य रोगिणो मारिणः लियाः।
स्नातकस्य च राजश्च पन्था देयो परस्य च ॥१३८
तेषान्तु समदेताना मान्यो स्नातकपार्थियो।
राजमातकयोश्व स्नातको नृपमानमा ॥१३६

·[द्वित्तीयो.
.
मनुस्मृतिः।
अध्यापयामास पितृन्छिशुराद्गिरसः कविः ।
पुत्रका इति होवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान् ॥१५१
ते तमर्यमपृच्छंत देवानागतमन्यवः ।
देवाश्चैतान् समेत्योचुन्याप्यं पः शिशुभातवान् ॥१४२
अज्ञो भवति याल: पित्ता भयति मन्त्रदः।
अझं हि पालमित्याहुः पितेत्येय तु मन्यदम ॥१५३
न हायनैर्न पटितन वित्तेन न यन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्म योऽनूचानः स नो महान् ॥१५४
विप्राणां ज्ञानतो ज्यष्ट्य क्षत्रियाणां तु पीर्यतः ।
वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेय जन्मतः ॥१५५. .
न तेन वृद्धो भवति येतास्य पलितं शिरः ।
यो वै युपाप्यधीयानम्तं देवाः स्थविरं विदुः ॥१५६
यथा काष्ठमयो हस्ती ग्रथा चर्ममयो मृगः।
यश्च विप्रोऽनधीयानवयस्ते नाम विभ्रति ॥१५७
यथा पण्डोऽफलः स्रोपु यथा गोर्गवि चाफला ।
यथा चाऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः ॥१५८
अहिंसयैव भूतानां कार्य श्रेयोऽनुशासनम् ।
वाक्वैव गधुरा शश्णा प्रयोज्या धर्ममिच्छता ॥१६६
यस्य वाङ्मनसी शुद्ध सम्यगुम ध सर्वदा।
सवै सर्वमवाप्नोति वेदान्तोपगतं फलम् ॥१६०
नारुन्तुदः स्यादातॊऽपि न परद्रोहकर्मधीः ।
ययास्योद्विजते बाजा नालोक्यां तामुदीरयेत् ॥१६॥

·२७
ऽध्यायः]: कर्तव्याकर्त्तव्यवर्णनम् ।
सम्मानाबाहागो नित्यमुद्विजेत विपादिव ।
अमृतस्येच चाकाझेदवमानस्य सर्वदा ॥१६२
सुखं हवमतः शेते सुखञ्च प्रतिबुद्धयते।
सुखं चरति लोकेऽस्मिन्नवमन्ता विनश्यति ॥१६३
अनेन क्रमयोगेन संस्कृतात्मा द्विजः शनैः ।
गुरो वसन् सच्चिनुयाद्ब्रह्माधिगमिकं तपः ॥१६४
तपोविशेपैविविध तैश्च विधिचोदितैः ।
वेदः कृत्स्रोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना ॥१६५
वेदमेव सदाभ्यस्येत्तपत्तप्स्यन् द्विजोत्तमः ।
वेदाभ्यास्यो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते ॥१६६
आ हैव स नखामेभ्यः परमं तप्यते तपः।
यः स्रग्न्यपि द्विजोऽधोते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम् ॥१६७
योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रममू।
स जीवत्नेय शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥१६८
मातुरमऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिवन्धने ।
तृतीयं यज्ञडोक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात् ॥१६६
तत्र यद्ब्रह्मजन्मास्य मौञ्जीवन्धनचिहितम् ।
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥१७०
वेदप्रदानादाचार्य पितरं परिचक्षते।
न हस्मिन् युज्यते कर्म किञ्चिदामौञ्जिवन्धनात् ।।१४१
नाभिव्याहारयेद्वार स्वधा निनयनाहते।
शूद्रण हि समस्वावद्यावद्वे दे न जायते ॥१७२

·[द्वितीयो
मनुस्मृति.।
कृतोपनयनस्यास्य व्रतादेशनमिष्यते ।
ब्राहगो प्रहणञ्चैव क्रमेण विधिपूर्वकम् ॥१७३
यद्यस्य विहितं चर्म यत् सूत्र या च मेखला ।
यो दण्डो यच वसनं तत्तदस्य व्रतेप्यपि ॥१७४
सेवेतेमांस्तु नियमान् ब्रह्मचारी गुरौ धसन् ।
संनियम्येन्द्रियप्रामं तपोवृद्धयर्थमात्मनः ॥१७५
नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्यादेवपिपितृतर्पणम् ।
देवताभ्यर्चनञ्चच समिदाधानमेव च ॥१७६
वर्जयेन्मधु मासश्च गन्धं माल्यं रसान् स्त्रियः।
शुक्तानि यानि सांणि प्राणिना चैव हिंसनम् ॥१७७
अभ्यङ्गमञ्जनाञ्चक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् ।'
काम क्रोधश्च लोभश्च नर्तन गीतवादनम् ।।१७८
द्युतं च जनवादं च परिवादं तथानृतम् ।
स्त्रीणा च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च ॥१७६
एकः शयीत सर्वन न रेत स्कन्दयेत् क्यनित् ।
कामाद्धि स्कन्दयन् रेतो हिनस्ति व्रतमात्मनः ॥१८०'
स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः ।
स्नात्वामर्चयित्वा त्रि पुनर्मामित्यूचं जपेत् ॥१८१
उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकाकुशान् ।
आहरेद्यायदर्थानि मैलं चाहरहश्चरेत् ॥१८२
वेदयज्ञरहोनाना प्रशस्तानां स्वकर्मसु ।
ब्रह्मचार्याहरेझै गृहेभ्यः प्रयतोऽन्यहम् ।।१८३ .
1
1

·३
१
ध्यायः] कर्तव्याकर्त्तव्यवर्णनम् ।
गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु
अलाभे त्वन्यगेहाना पूर्व पूर्व विवर्जयेत
सर्व वापि चरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानामसम्भव ।
नियम्य प्रयतो वाचमभिशस्तांस्तु वर्जयेत् ॥१८५
दूरादाहृत्य समिधः संनिध्याद्विहायसि ।
सायम्प्रातश्च जुहुयात् ताभिरग्निमतन्द्रितः ।।१८६
अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकम् ।
अनातुरः सप्तरात्रमवकीणिवतं चरेत् ।।१८७
भेक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकानादी भवेद्बती।
मैक्षेण प्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ॥१८८
व्रतवद्दयदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्यथयित् ।
काममभ्यर्थितोनीयात् व्रतमस्य न लुप्यते ।।१८६
माझणस्यैव कमैतदुपदिष्ट मनीपिभिः ।
राजन्यवैश्ययोस्त्वैवं नैतत् कर्म विधीयते ॥१६०
(चोदितो गुरुणा नित्यमप्रचोदित एव था।
कुर्यादध्ययने यत्नमाचार्यस्य हितेषु च ।।१६१
शरीरं चैव वायञ्च बुद्धीन्द्रियमनांसि च ।
नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठ द्वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् ।।१६२
नित्यमुद्धृतपाणिः स्यात् साध्याचारः सुसंयतः ।
आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः ।।१६३
हीनान्नवस्त्रयेपः स्यात् सर्वदा गुरुसन्निधौ।
उत्तिष्ठेत् प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् ॥१६४

·[द्वितीयो
मनुस्मृतिः।
प्रतिश्रवणसम्भापे शयानो न समाचरेत् ।
नासीनो न च भुक्षानो न तिष्ठन् न पराङ्मुखः ॥१६५
आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छस्तु तिष्ठतः ।
प्रत्युद्गभ्य त्वात्रजतः पश्चाद्धावस्तु धावतः ॥१६६
पराङ्मुखस्या भिमुखो दूरस्थस्यैत्य चान्तिकम् ।
प्रणम्य तु शयानस्य निदेशे चैव तिष्ठतः ॥१६७
नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ।
गुरोस्तु चक्षुर्विपये न यथेष्टासनो भवेत् ॥१६८
नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् ।
न चैवास्यानुकुवात गतिभापितचेष्टितम् ॥१६६
गुरोर्यत्र परीवादो निन्दावापि प्रवर्तते ।
कौँ तन्त्र पिधातभ्यो गन्तव्य वा ततोज्यतः ॥२००
परीवादान् खरो भवति श्वा वै भवति निन्दक।
परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी ॥२०१
दूरस्यो नार्चयेदेनं न मद्धो नान्तिके स्त्रियाः ।
यानासनस्पश्चैवैनमयरल्याभिवादयेत् ॥२०२
प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सह ।
असंश्रये पेय गुरोन किञ्चिदपि कीर्तयेत् ।।२०३
गोरवौष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेपु च ।
आसीत गुरुणा साई शिलाफलकनीषु च ॥२०४
गुरोरी मन्निहिते गुरुववृत्तिमाचरेत् ।
न चानिमृष्टो गुरुणा स्वान्गुरुनमियांदयेत् ।।२०२

·ऽध्यायः] कर्तव्याकर्त्तव्यपर्णनम् ।
विद्यागुरुष्वेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिपु ।
प्रतिषेधत्सु चाधर्मान्हितं चोपदिशस्वपि ॥२०६
श्रेयःसु गुरुववृत्तिं नित्यमेव समाचरेत्।
गुरुपुत्रेषु चायेंषु गुरोश्चैव स्ववन्धुषु ।।२०७
वालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि ।
अध्यापयन्गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति ।।२०८
उत्सादनं च गात्राणां नापनोच्छिष्टभोजने। :
न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम् ॥२०६
गुरुवत्प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोपितः ।
असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनः ।।२१०
अभ्यंजनं नापनं च गात्रोत्सादनमेव च ।
गुरुपल्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ।।२११
गुरुपत्नी तु युवति भिवाद्य ह पादयोः।
पूर्णविंशतिवर्पण गुणदोपौ विज्ञानता ||२१२
स्वभाव एप नारीणां नराणामिह दूपणम् ।
अतोऽन्न प्रमाधन्ति प्रमदासु विपश्चितः ॥२१३
अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः ।
प्रमदा ा त्पथं नेतु कामक्रोधवशानुगम् ।।२१४
माना स्वस्त्रा दुहिता वा न विविक्तासनो भवेत् ।
चलवानिन्द्रियप्रामो विद्वांसमपि कर्पति ॥२१५
कामं तु गुरुपतीनां युवतीनां युवा भुवि ।
विधियद्वन्दनं कुर्यादमावमिति त्रुवन् ।।२१६

·[ द्वितीयो
.
मनुस्मृतिः।
विप्रोप्य पादप्रणमन्वहं चाभिवादनम् ।
गुरुदारेप कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ।।२१७
यथा खनन खनित्रेण नरो वार्याधिगच्छति ।
तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूपुरधिगच्छति ।।२१८
मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथवा स्याच्छिखाजटः ।
नैनं मामेऽभिनिम्लोवेत् सूर्यो नाभ्युदियात् क्यचित् ॥२१६
तं चेदभ्युदियात् सूर्मः शयानं कामचारतः ।
निम्लोचेद्वाप्यविज्ञानाजपत्नुपवसेद्दिनम् ।।२२०
सूर्येण हाभिनिर्मुक्तःशयानोऽभ्युदितश्च यः।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणो युक्तः स्यान्महतैनसा ॥२२१
आचम्य प्रयतो नित्यमुभे सन्ध्ये समाहितः।
शुचौ देशे जपं जप्यमुपासीत यथाविधि ।।२२२
यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः किंचित् समाचरेत् ।
तत् सर्वमाचरेद्युक्तो यत्र चास्य रमेन्मनः ॥२२३
धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थों धर्म एव च ।
अर्थ एवेह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥२२४
आचार्गश्च पिता चैव माता भ्राता च पूर्वजः ।
नातनाप्यवमन्तव्या ब्राह्मणेन विशेषतः ।।२२५
आचार्यो मझगो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः ।
माता पृथिव्या मूर्तिस्तु भ्राता स्यो मूर्तिरात्मनः ।।२२६
यं मातापितरौ फ्लेशं महेते सम्भव नृणाम् ।
न तस्य निष्कृतिः शश्या कर्नु पर्पशनैरपि ।।२२७

·my
ध्यायः]] कर्तव्याकर्त्तव्यवर्णनम् ।
तयोनित्य प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा ।
तेष्येव त्रिपु तुष्टेषु तपः सर्व समाप्यते ॥२२८
तेपां त्रयाणां शुश्रूषा परमंतप उच्यते ।
न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ।।२२६
त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः।
त एव हि त्रयो वेदास्त एवोक्तास्त्रयोऽग्नयः ॥२३०
पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः ।
गुरुराहवनीयस्तु सामित्रता गरीयसी ॥२३१
विष्वप्रमाद्यन्नतेपु त्रीन् लोकान विजयेद्गृही ।
दीप्यमानः स्ववपुपा देवयदिवि मोदते ॥२३२
इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् ।
गुरुशुश्रूपया त्वेवं ब्रह्मलोकं समश्नुते ॥२३३
सर्वतस्याहता धर्मा यस्योते त्रय आदृताः।
अनादृतास्तु यस्गते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः॥२३४
यावत्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यां समाचरेत् ।
तेष्वेव नित्यशुश्रूपां कुर्यात् प्रियहिते रतः ।।२३५
तेपामनुपरोधेन पारव्य यद्यदाचरेत् ।
तत्तनिवेदयेत्तेभ्यो मनोवचन कर्मभिः ॥२३६
त्रिवेतेष्वितिकृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते ।
एप धर्मः परः साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते ।।२३७
श्रद्दधानः शुभां विद्यामाददीतावरादपि ।
अन्त्यादपि परं धर्म स्त्रीरत्न दुप्कुलादपि ।।२३८
३
३

·मनुस्मृतिः।
[द्वितीयो:
विपादप्यमृतं ग्रां वालादपि सुभाषितम् ।
अमित्रादपि सवृत्तममेध्यादपि काञ्चनम् ॥२६६
स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या, धर्मः शोपं सुभाषितम् ।
विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वतः ।।
अवाक्षणादध्ययनमापत्काले विधीयते ।
अनुयज्या घ शुश्रुपा यावदध्ययनं गुरोः ॥२४१
नाबाझगे गुरौ शिष्यो यासमात्यस्तिकं वसेत् ।
ब्राहगे चाननूचाने काहुन् गतिमनुत्तमाम् ॥२४२
यदि त्वात्यन्तिकं यासं रोचयेत गुरोः फुले ।
युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात् ॥२४३
आ समाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूपते गुरुम् ।
स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सभ शाश्वतम् ॥२४४
न पूर्व गुरवे किश्चिदुपकुर्वीत धर्मवित् ।
स्नायंस्तु गुरुणाऽऽज्ञमः शक्तया गुर्वर्थमाहरेत् ।।२४५ .
क्षेत्रं हिरो गामस्वं छुनोपानदमासनम् ।
धान्य शाकञ्च यासांसि गुरुवे प्रीतिमावहेत् ॥२४६
आचार्य तु खलु प्रेते गुरुपुत्रगुणान्विते ।
गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुववृत्तिमाचरेत् ।।२४७..
एतेष्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् ।
प्रयुञ्जानोऽनिशुश्रूषां साधयेद्द हमात्मनः ॥२४८
एवञ्चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमविप्लुतः।
सगच्छत्युत्तमस्थानं न चेहा जायते पुनः ॥२४६
इति मानवे धर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां मनुस्मृत्यां द्वितीयोऽध्यायः॥

·ऽध्यायः]
तृतीयोऽध्यायः।
पनिशदाब्दिकं चयं गुरो यदि प्रनम ।
सदधिकं पादिकं या प्रणान्तिकमेव या ॥१
घेदानधीत्य वेदी या यंदं याऽपि यथाक्रमम् ।
अविष्टनारयों गृहस्थाश्रममावसेन् ।।२.
तं प्रतीत स्वधर्मण प्रशदायहरं पितुः ।
मग्विणं तल्प असीनमध्ये प्रथम गया ।।३
गुरुणामुमतः नात्या समावृत्ती यथाविधि ।
उद्वहेत द्विजो मायर्या सवर्णा लक्षणान्यिताम् ।।४
असपिण्डा च या मातुरसगोवा च या पितुः ।
द्विजातीना मा प्रशस्ता दारकर्मणि मधुनी ॥५
महान्त्यपि समृद्धानि गोऽजाविधनधान्यतः।
ग्रीसम्यन्ये दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् ॥
हीनक्रिय निप्पुम्पं निश्छन्दो रोमशार्शसम् ।
भय्यामयाव्यपस्मारिश्चित्रिकुष्टिकुलानि च ॥७
नोहहेत कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गी न रोगिणीम् ।
नालोमिका नातिलोमा न वाचाला न पिङ्गलाम् ॥८
नवृक्षनदीननी नांत्यपर्वतनामिकाम् ।
न पश्यहिप्रेप्यनाम्नी न घ भीपणनामिकाम् 18
अव्यङ्गाङ्गी सौम्यनाम्नी हंसवारणगामिनीम् ।
तनुलोमकेशदशनां मृहणीमुद्रहेन स्त्रियम ।।१०

·[तृतीयो
मनुस्मृतिः।
यस्यास्तु न भवेद्भाता न विज्ञायेत या पिता।
नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशकया ॥११
सवर्णा द्विजातीनां प्रशस्ता दारफर्मणि ।
कामतस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशोऽवराः ॥१२
शूद्रय भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते । .
ते च स्वा चैव राज्ञश्च ताश्च स्या चाप्रजन्मनः ॥१३
न धामणक्षत्रिययोरापद्यपि हि तिष्ठतोः ।
कस्मिंश्चिदपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते ॥१४
हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः ।
कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम् ।।१५
शूदावेदी पतत्यतथ्यतनयस्य च ।
शौनकस्य सुतोत्पत्त्या तदपत्यतया:भृगोः ।।१६
शूद्रां शयनमारोप्य बामणो यात्यधोगतिम् ।
जनयित्या मुतं तस्यां पाहाण्यादेव हीयते ।।१७
देवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु ।
नाश्नन्ति पितृदेवास्तन्न च स्वर्ग स गच्छति ।।१८
वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च ।
तस्यां चैव प्रसूतस्य निप्कृतिन विधीयते ॥१६
चतुर्णामपि वर्णानां प्रेत्य चेह हिताहितान् ।
अष्टाविमान् समासेन स्त्रीविवाहान्निबोधत ।।
याहायो देवस्तथैवार्पः प्राजापत्यस्तथाऽऽसुरः ।
गान्धों राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽयमः ॥२१
.
...

·ऽध्यायः] विवाहकर्मयर्णनम् ।
यो यम्य धम्यों वर्णस्य गुणदोषी च यस्य यो।
तद्वः म प्रपक्ष्यामि प्रसवे च गुणागुणान् ।।२२
पहानुपून्यां विप्रस्य क्षत्वस्य चतुरोऽपरान् ।
विद्शूद्रयोस्तु तानेव विद्याद्धम्यान राक्षसान् ॥२३
चतुरो याझगस्याधान्प्रशम्तान्कययो विदुः ।
राक्षसं क्षत्रियम्यकमामुरं वैश्यशूद्रयोः ॥२४
पंचानांतु प्रयो धम्या द्वावधम्यों स्मृताविह ।
पैशाचश्चामुरश्चैव न कर्तव्यो कदाचन ।।२५
पृथक् पृथग्या मित्रो या विवाहों पूर्वचोदिती।
गान्धयों राक्षसश्चय धम्यौं क्षत्रस्य तो म्मृतौ ॥२६
आन्छाध चार्चयित्वा च श्रुतशीलयते स्वयं ।
आहूय दानं कन्याया बाझो धर्मः प्रकीर्तितः ।।२७
यक्षेतु वितते सम्यगृत्विजे फर्म कुर्वते ।
अलङ्कृत्य सुतादानं देवं धर्म प्रचक्षते ॥२८
एकं गोमिथुनं द्वे या वरादादाय धर्मतः ।
कन्याप्रदानं विधिवदार्पो धर्मः स उच्यते ।
सहोभी चरता धर्ममिति वाचानुभाष्य च ।
कन्याप्रदानमभ्यर्च्य प्राजापत्यो विधिः स्मृतः ।।३०
झातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्याय चैव शक्तितः!
कन्याऽऽअदानं स्वान्छन्यादामुरो धर्म उच्यते ॥३१
इन्छयाऽन्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च ।
गान्धर्वः स तु विझयो मैथुन्यः कामसम्भवः ॥३२

·[तृतीयों
-
१
मनुस्मृतिः।
हत्या छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्ती रुदतों गृहात् ।
प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते ॥३३
सुप्ता मत्ता प्रमत्तां पा रहो यत्रोपगच्छति ।
स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचश्चाष्टमोऽधमः ॥३४
अद्भिरेय द्विजाप्रयाणां कन्यादानं विशिष्यते ।।
इतरपां तु वर्णानामितरतरकाम्यया ॥३५
यो यस्यैषां विवाहानां मनुना कीर्तितो गुणः । ।
सर्व शृणुत तं विप्राः सम्यक् कीर्तयतो मम १३६
दश पूर्वान् परान् वंश्यानात्मानं चैकविंशकम् ।
वाह्मीपुत्रः सुकृतकृन्मोचयत्येनसः पितॄन् ॥३७
देवोढाजः सुतश्चैव सप्त सप्त परावरान् ।
आपोंढाजः सुतस्त्री स्त्रीन् पट पट कायोढजः सुतः ॥३७
झादिपु विवाहेप चतुर्वेवानुपूर्वशः।
वह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्यसम्मताः ॥३६
रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः ।
पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः ॥४०
इतरेषु तु शिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः ।
जायन्ते दुविवाहेषु बुझधर्मद्विपः सुताः ।।४१
अनिन्दितः स्त्रीवियाहैरनिन्द्या भवति प्रजा ।
निन्दितनिन्दिता नृणां तस्मान्निन्द्यान् विवर्जयेत् ।।४२
पाणिग्रहणसंस्कारः सवर्णासूपदिश्यते ।
असवर्णास्वयं ज्ञेयो विधिरद्वादकर्मणि ॥४३
।

·ध्यायः]
विवाहकर्मवर्णनम् ।
शरः भत्रियया प्रायः प्रतोदा धेश्यकन्यया।
यसनस्य दशा मासा शूद्रयारपवेदने र
ऋतुकालाभिगामी स्थात् स्वदारनिरतः सदा ।
पर्वग्रने नो व तो रविकाम्यया ४५
ऋतुः स्यामाविका मीणा रात्रयः पोड़श स्मृवाः।
चतुर्मिरितरः सार्द्ध महाभिः सद्विहितः ॥४६
तासामाधाश्चतसम्नु निन्दितगादशी च या।
प्रयोदशी प रोपास्तु प्ररास्ता दश रात्रयः 11४७
युम्मामु पुद्रा सायन्ते षियोऽयुग्मामु रात्रियु।
तस्माद्युग्मासु पुत्रार्थी संविशदातये स्त्रियम् ॥४८
पुमान् मोऽधिके शुक्र सो भयत्यधिके स्त्रियाः।
समेऽपुमान् पुत्रियो पा क्षीणेऽल्पे घ विपर्ययः ME
निन्द्यास्वष्टासु चान्यासु स्त्रियो रात्रिषु वर्जयन् ।
प्रक्षाचाय भवति यत्र तवाश्रमे घसनु ।।५०
न फन्यायाः पिता विद्वान् गृहीयाछुल्कमण्यपि ।
गृहछुल्लं हि लोमेन स्यानरोऽपत्यविक्रयो ११
स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति पान्धवाः ।
नारीयानानि यत्रं वा पापा यान्त्यधोगतिम् ॥५२
आर्षे गोमिथुन शुल्क केपिदाहुपैव तत् ।
अल्पोऽप्येवं महान् वाऽपि विक्रयस्तावदेव सः॥५३
यासां माददते शुल्कं ज्ञातयो नस विक्रयः
अर्हण सत् कुमारीणामानृशंस्यश्च केवलम् ।।३४
.

·[रतीयो
मनुस्मृतिः।
पितृभिन्नाभिश्चैताः पतिभिर्देवरस्तथा।
पूज्या भूपयितव्याश्च बहुकल्याणमीप्सुभिः ।।५५
यत्र नार्यास्तु पूज्यन्ते रगन्ते तत्र देवताः ।
यौतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ॥५६
शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्याशु तत् पुलम् ।
न शोचन्ति तु यता यर्द्धते तद्धि सर्वदा ।।५७
जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रति पूजिताः
तानि कृत्याङ्तानीव विनश्यति समन्ततः ।।५८
तस्मादेताः सदा पूज्या भूपणाच्छादनाशनैः ।
भूतिकामैनरनित्यं सत्कारेषत्सवेषु च ।।५६
सन्तुष्टो भाया भर्ता भर्ना भार्या तथैव च ।
यस्मिन्नेव कुळे नित्यं कल्याणं तत्र वैध्रुवम् ॥६०
यदि हि स्त्री न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् ।
अप्रमोदात् पुनः पुंसः प्रजनं न प्रवर्तते ॥६१ ...
स्त्रियां तु रोचमानायां सर्व तद्रोचते कुलम् ।
तस्यां त्वरोचमानायां सर्वमेव न रोचते ॥६२
कुविवाद: क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति माझ मात्तिक्रमेण च ॥६३
शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यश्च केवलैः ।
गोभिरस्वैश्च यानश्च कृष्या राजोपसेवया ॥६४
अयाश्ययाजनैश्चैव नास्तिस्येन च कर्मणाम् ।
कुलान्याशु विनश्यन्ति यानि हीनानि मन्त्रतः॥६५

·.ऽध्यायः] गृहम्यस्य पञ्चमहायज्ञाः।
मन्वतम्नु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।
कुलसंध्याय गच्छन्ति फर्पन्ति च मददशः ॥६६
यादिको फुति गृह्य कम ययाविधिः ।
पश्चयाविधानं च पक्ति चान्याहिकी गृही ।।६७
पंच सूना गृहस्थस्य चुटी पेपण्युपस्करः ।
कण्वनी बोदकुम्भरर पध्यते याम्नु याहयन् ॥६८
सामा प्रमेण मर्यासा निष्कृत्ययं महर्षिभिः ।
पंचपलमा महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥६६
अध्यापनं यूह्मयज्ञ पितृयजन्तु तर्पणम् ।
होमो देवो यलिभाँतो नृयज्ञोऽतिधिपूजनम् ।।७०
पंचतान् यो महायज्ञान हापयति शत्तितः।
स गृहेऽपि यसग्नित्यं सूनादोपैन लिप्यते ।।७१
देयतातिधिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
न निर्वपति पंचानामुच्छ्यसन स जीवति ।।७२
अद्भुतं च हुनं चव तथा प्रहुतमेव च ।
घाझा हुतं प्राशितं च पञ्चयज्ञान् प्रचक्षते ||७३
जपोछुतो हुतो होमः प्रहुतो भौतिको यलिः ।
बाझ हुतं द्विजामधारी प्राशितं पितृतर्पणम् ।।७४
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद वे चैयेह कर्मणि ।
देवकर्मणि युक्तो हि विभतीदं चराचरम् ।।७५
अमौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।
आदित्याजायते घृष्टिकृष्ट रेनं ततः प्रजाः ७६

·तृतीयो
मनुस्मृतिः।
यथा वायु समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः ।
तथा गृहस्थमाश्रित्य धर्तन्ते सर्व आश्रमाः ॥
यस्मात्त्रयोऽप्याश्रमिणरे ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् ।
गृहस्थेनेय धार्यन्ते तम्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृहीम् ।।७८
स सन्धार्यः प्रयत्लेन स्वर्गमक्षयमिच्छता ।
सुखं चेहेच्छवा नित्यं योऽधार्यो दुर्वलेन्द्रियः ।।७४
ऋपयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा।
आशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्य विजानता ।1८०
स्वाध्यायेनार्च येतपीनहोमैर्देवान्यथाविधि ।
पितृछादश्च नृनन्न भूतानि वलिकर्मणा ।१८१
कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्य नोदकेन वा ।
पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन् ।।८२
एकमप्याशयेद्विनं पित्रर्थे पांचयज़िके ।
न चैवात्राशयेत् कंचिद्वश्वद्देवं प्रति द्विजम् ।।८३,
वैश्यदेवस्य सिद्धस्य गृह्य ऽनो विधिपूर्वकम् ।
आभ्यः कुर्याद वताभ्यो ब्राह्मणो होममन्वहम् ॥८४
अग्नेः सोमस्य चैवादी ठयोश्चेव समस्तयोः ।
विश्वेभ्यश्च देवेभ्यो धन्वन्तरय एव च 11247
बुद्ध चैवानुमत्यै च प्रजापतय एव च ।
महद्यावापृथियोश्च तथा स्विष्टकृतेऽन्ततः ॥८६ .
एवं सम्यगधविर्तुत्वा सर्वदिक्षु प्रदक्षिणम् 1. :'.
इन्द्रान्तकाप्पतीन्दुभ्यः सानुगेभ्यो धलि हरेत् ॥८७

·.
भ्यायः]
वैश्वदेववलिः ।
मग्भ्य इति तु द्वारि क्षिपदम्यगात्यपि ।
यनरपतिभ्य इत्येवं मुसलोपले हत् ।।
उन्छीपक श्रिय कुर्याद्रकाल्यै च पाहतः ।
यूपयाम्नोस्यपतिभ्यां नु वास्तुमध्ये बलि हल ८६
विश्वभ्यश्चय देवभ्यो यलिमाकाश उभिपत।
दिवाचरेभ्यो भृतेभ्यो नक्तं पारिभ्य एव च ॥६०
पृष्ठवास्तुनि कुर्वान यलि मर्यानभूतये ।
पितृभ्यो पलिशेवं तु मव दक्षिणतो हरन् ।।६१
मुनो च पतितानां च श्यपर्चा पापरोगिणाम् ।
पायमानो कमोगा च शननिर्वपद्धपि ॥२
गयौं यः मर्वभूतानि याह्मणो नित्यमर्षति ।
मगच्छनि परं स्थानं तेजोमूर्तिः पथर्जुना ॥६३
कृत्यैतद्वलिकर्मवमतिथि पूर्वमाशयेन् ।
मिक्षा च भिभव दद्याद्विधियग्रह्मचारिणे ।।१४
यन् पुण्यफलमानोति गां दत्वा विधिवद्गुरोः ।
तन् पुण्यफलमाप्नोति मिश्रा दत्या द्विजो गृही
मिश्रामप्युदपार्म वा सत्कृत्य विधिपूर्वकम ।
चंदतत्त्वार्थविदुपे माह्मणायोपपादयेत् ॥९६
नश्यन्ति हट्यफल्यानि नरामामयिजानताम् ।
भस्माभूतेषु विप्रेषु मोहादत्तानि दातृभिः ॥६७
विद्यातपःसमृद्ध हुतं विप्रमुखामिपु।
तितारयति दुर्गाश महतश्चय किल्विपाते ।
..
.

·[हतीयो
मनुस्मृतिः।
संप्राप्ताय त्वतिथये प्रदद्यादासनोदके।
अन्नं चैव यथाशक्ति संस्कृत्य विधिपूर्वकम् ||६E
शिलानप्युञ्छतो नित्यं पंचासीनपि जुलतः ।
सर्व सुकृतमादत्त बाह्मणोऽनचितो बसन् ॥१००
राणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता ।
एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ।।१०१
एकरात्रं तु निवसन्नतिथिहाणः स्मृतः।
अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ।।१०२
नेत्रप्रामीणमतिथि विप्रं साङ्गतिकं तथा ।
उपस्थितं गृहे विद्याद्भार्या यत्राऽनयोऽपि वा ॥१०३
उपासते ये गृहस्पाः परपाकमबुद्धयः ।
तेन ते प्रेत्य पशुतां व्रजन्त्यन्नादिदायिनाम् ।।१०४
अप्रणोद्योऽतिथिः सायं सूर्योढो गृहमेधिना ।
काले प्राप्तास्त्वकाले वा नास्यानश्नन् गृहे वसेत् ।।१०५
न चै स्वयं तदश्नीयादतिथि यन्न भोजयेत् ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वयं वाऽतिथिपूजनम् ।।१०६
आसनावसथौ शय्यामनुव्रज्यांमुपासनम् ।
उत्तमेयूत्तमं कुर्याद्धीने हीनं समे समम् ।।१०७
वश्विदेवे तु निर्वृत्ते यद्यन्योऽतिथिरावजेत् ।
तस्यापन्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न वलि हरेत् ॥९०८
न भोजनार्थ स्वं विप्रः कुलगोंने निवेदयेत्।
मोजनायं हि ते शंसन्यान्ताशीत्युच्यते बुधैः ।।१०६

·ऽध्यायः
अतिथिवर्णनम् ।
न पाह्मणस्य त्यतिथि राजन्य उच्यते ।
पैश्यशूद्री सपा पय ज्ञातयो गुमरेय च ॥११०
यदि त्वतिधिधर्मेण क्षत्रियो गृहमानजेन ।
मुफ्यत्सु प चिमेषु काम तमपि भोजयेन् ।।१११
वश्यशूद्रायपि मानो युटुम्ब तिथिधर्मिणी ।
भोजयेत् सह भृत्यस्तावानृशंस्य प्रयोजयन् ।।११२
इतरानपि मल्यादीन् संप्रीत्या गृहमागतान् ।
मन्यान यथाशक्ति भोजयेत् सह भार्यया ॥११३
सुवामिनीः पुमारीश्च रोगिणो गर्भिणी:ग्नियः ।
अतिथिभ्योऽन गवंतान् भोजयेदविचारयन् ११४
अदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्व भुक्तऽविचक्षणः ।
स भुञ्जानो न जानाति श्य, ग्धिमात्मनः ।।११५
भुक्तवस्वथ विप्रेषु स्पु भृत्येषु चयहि ।
भुञ्जीयातो ततः पश्चादवशिष्टंतु दम्पति ।।११६
देवानृपीन्मनुप्याश्च पितॄन गृह्याश्च देवताः ।
पूजयित्या ततः पश्चाद्गृहस्थः शेपमुग्भवेत् ।।११७
अर्घ स केवलं भुइक्त यः पचत्यात्मकारणात् ।
यज्ञशिष्टाशनं हतन् सतामन्न विधीयते ॥११८
राजविपस्नातकगुरुन् प्रियश्वगुरमातुलान् ।
अर्हयेन्मधुपर्कण परिसंवत्सरात् पुनः ॥११६
राजा च श्रोत्रियश्चैव यज्ञकर्मण्युपस्थिते।
मधुपर्केण संपूज्यो न त्वयज्ञ इति स्थितिः ।।१२०

·54
[तीयो
मनुस्मृतिः।
सायंत्वन्नस्य सिद्धस्य पल्यमन्त्रं वलि हरेत् ।
वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातर्विधीयते ।।१२१
पितृयनं तु निवर्त्य विप्रश्चन्द्रश्रयेऽमिमान ।
पिण्डान्याहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम् ॥१२२
पितॄणा मासिकं श्राद्धमन्याहार्य यिदुव॒धाः ।
तथामिण कर्तव्यं प्रशस्तेन प्रयत्ननः ।।१२३
तन ये भोजनीयाः स्युर्य च या द्विजोत्तमाः।
यावन्तश्चैव यैश्चान्नस्तान्प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥१२४
हो देवे पिटकायें बिनेकैकमुभयत्र था ।
भोजयेत्तसुसमृद्धोऽपि न प्रसन्नत विस्तरे ९ि५
सलियां देशकालो च शोचं ब्राह्मण सम्पदा
पञ्चताविस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम् ॥१२६
प्रथित्ता प्रेतकृत्यैपा पित्र्यं नाम विधुक्षये।।
तस्मिन युक्तस्यैनि नित्यं प्रेतमृत्यैव लौकिकी ||१२७,
श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दाभिः ।
अहत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम् ॥
एकैकमपि विद्वांस देवे पित्र्ये च भोजयेत् ।
पुष्कलं फलमानोति नामन्त्रज्ञान्वहूनपि ।।१२६
दूरादेव परीक्षेत यालगं पैदपारगम् ।
तीर्थ तद्धन्यकव्यानो प्रदाने सोऽतिथिः स्मृतः ॥१३०
सह्महि सहस्राणामन्यां यत्र भुञ्जते।
एकस्तान मन्त्रवित् प्रीतः सर्वानहति धर्मतः ॥१३१

·.
अभ्यायः]
प्रादवर्णनम् ।
नानोकृयाय देयानि फल्यानि च हवोपि च ।
न दिहम्नावस्मृदिग्यो मधिरेगेव गुदगतः ।।१३२
यायनो प्रसते प्रासाम् इत्यकन्येवमन्त्रविन् ।
सावतो प्रसते प्रेत्य दौतसूलाट योगुद्वान् ।।१३३
ज्ञाननिष्ठा द्विजाः केचित् तपोनिष्ठास्तथापरे।
तपस्वाध्यायनिष्ठाच कर्मनिष्ठस्तियापरे ।।१३४
ज्ञाननिय कन्यानि प्रतिष्ठान्यानि यत्रतः ।
हळ्यानि तु यधान्यायं सर्वेष्वेव चतुर्वपि ॥१३५
अश्रोत्रियः पिता यस्य पुत्रः स्वादपारगः।
अश्रोत्रियो या पुत्रः स्यान् पिता स्यादपारगः ॥१३६
ज्यायांसमनयोविद्यान् यस्य स्याच्छोत्रियः पिता।
मन्त्रसंजनाय तु सत्कारमितरोऽईति ।।१३७
न श्राद्ध भोजयेन्मित्रं धनैः कार्योंजय संग्रहः ।
नारिन मित्रं यं विद्यात्तं श्राद्ध भोजयेद्विजम् ।।१३८
यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींपि च ।
तस्थ प्रेत्य फलं नास्ति श्राद्ध पुच हविःपु च ।।१३६
यः सङ्गतानि कुरते मोहाच्याद्धन मानवः ।
स वाच्च्यवते लोकाच्छाद्धमित्रो द्विजाधमः ॥१४.
सम्भोजनी साभिहिता पैशाची दक्षिणा द्विजैः ।
इहैवास्ते तु सा लोके गोरन्धेशवेश्मनि ॥१४१
यथेरिणे बीजमुरा न वप्ता लभते फलम् ।
तथाऽनृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम ॥१४२

·[तृतीयो
मनुस्मृतिः।
दातॄन् प्रतिग्रहीतश्च कुरुते फलभागिनः ।
विदुपे दक्षिणा दत्ता विधिवत् प्रेत्य चेह च ॥१४३
कामं श्राद्धोऽर्चयेन्मिनं नाभिरूपमपि त्वरिम ।
द्विपिता हि हवि श्तं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥१४४
यत्नेन भोजयेच्छ्राद्ध यह,चं वेद पारगम् ।
शाखान्तगमथाध्वर्यु छन्दोगन्तु समाप्तिकम् ॥१४५
एषामन्यतमो यस्य भुञ्जीत श्राद्धमर्थितः।
पितॄणां तस्य तृमिः स्याच्छाश्यती सातपौरुषी ।।१४६
'एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने व्यकत्र्ययोः ।
अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः ॥१४७
मातामहं मातुलश्च स्वास्त्रीयं श्वशुरं गुरुम् ।
दौहित्रं विट्पति बन्धुभूत्विग्याज्यो च भोजयेत् ।।१४८
न ब्राह्मणं परीक्षेत व कर्मणि धर्मवित् ।
पित्र्ये कर्मणि.तु प्राप्त परीक्षेत प्रयत्नतः॥१४६
ये स्तेनपतितलीया ये च नास्तिकवृत्तयः ।
तान् हव्यकव्ययोर्विप्राननन्मिनुरखूचीत् ।।१५०
जटिलं चानधीयानं दुर्यलं कितयं तथा।
याजयन्ति च ये पूर्णा स्तांश्च श्राद्ध न भोजयेत् ।।१५१
चिकित्सकान् देवलकान मांसविक्रयिणस्तथा ।
विपणेन च जीवन्तो वाः स्युहव्यकव्ययोः १५२
प्रेप्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी श्यायदन्तकः ।
प्रतिरोद्धा गुरोश्चैच सतामिर्याधुपिस्तथा ॥१५३

·ध्यायः]
प्राद्धयर्णनम्
यामी च पशुपालश्य परिर्वता निराकृतिः ।
प्रसद्विद् परिवित्तिश्च गगाभ्यन्तर एव च ॥१५४
युशीलयोचकोगों च पल्लीपतिरेव च ।
पोनर्माश्य फागरच यस्य चोपपति॥१५५
भृतमाभ्यापको यश्च भूतकाभ्यापितस्तथा।
शूदशिप्यो गुरुश्चय याम्दुष्टः कुण्डगोलको ।।१५६
अकारण परित्यक्ता मातापित्रोर्गरोस्तथा ।
पाय यांनश्च सम्पन्धः संयोग पनितंर्गतः ॥१५७
अगारदाही गरदः कुण्डाशी मोमयिमयी।
ममुद्रयायो यन्दी च तैलिकः पुटकारकः ।।१५८
पित्रा विवदमानश्च फितवो मद्यपस्तथा ।
पापरोग्यभिशस्तश्च दाम्भिको रसविक्रयी ॥१५६
धनुःशराणा कर्ता च यश्चाप्रविधिपूपतिः ।
मित्र ग्य तत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च ॥१६०
भ्रामरी गण्डमाली च श्वित्र्यथो पिशुनस्तथा ।
उन्मतोन्यश्च ययाः सुदनिन्दा एव च ॥१६१
हरितगोश्योट्रहमको नभर्यश्च जीवति ।
पक्षिणा पोपको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च ।।१६२
स्रोतसा भेदको यश्च तेषां चावरणे रतः।
गृहसम्वेशको दूतो वृक्षारोपक एव च ।।१६३
श्वकोडो श्येनजीवो च कन्यापक एव च ।
हिम्रो वृपलवृत्तिश्च गणानां चैव याजकः ।।१६४

·[तृतीयो
मनुस्मृतिः।
आचारहीनः छोवश्च नित्यं याचनकस्तथा ।
कृपिजीवी श्लीपदी च सद्भिनिन्दित एव च ।।१६५
औरनिको माहिपिकः परपूर्यापतिस्तथा ।
प्रेतनिर्या (प) तकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ।।१६६
एतान् विगर्हिताचारानपाङ्क्त यान् द्विजाधमान् ।
द्विजातिप्रयरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत् ।।१६७
बाहामस्त्वनधीयानस्तृणामिरिच शाम्यति ।
तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते ॥१६८
अपत्यदाने यो दातुर्भवत्यू, फलोदयः ।
देवे हविपि पित्र्ये वा तं प्रवश्याम्यशेपतः ॥१६६
अप्रतैर्यद्विजैर्मुक्त परिवेत्रादिभिस्तथा।
अपायर्यदन्यैश्च त रक्षांसि भुजते ।।१७०
दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योजे स्थिते ।
परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ।।१७१
परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते ।
सर्व ते नरकं यान्ति दात्यासफपंचमाः ॥१७२
भ्रातुई तस्य भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः ।
धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिपतिः ।।१७३
परदारेषु जायेते द्वो मुतो कुण्डगोलको।
पत्यो जीवति कुण्डः स्यान्मृते भर्तरि गोलकः ।।१७४
तो नु जातो परक्षेत्र प्राणिनी प्रेत्य चेह च ।
दत्तानि हव्यकव्यानि नाशयेते प्रदायिनाम् ।।१७५
--

·अयायः]
8
प्राद्धयर्णनम्
अपाइयो यायत: पत्तियान् मुशानाननुपश्यति ।
तावता न फलं सत्र दाता प्रामोति यालिशः ॥१७६
धीश्यान्धो नयतेः काणः पष्टे: श्यित्री शतस्य तु ।
पापरोगी सहयस्य दानुनाशयते पलम् ।।१४
यावतः संरटरोद्योधणाञ्छूटयाजकः ।
नायना न भवेहातः फलं दानस्य पौर्तिकम् ॥१७८
वेदविगापि विप्रोस्य लोभान् कृत्या प्रतिप्रहम् ।
विनाशं प्रजति भिप्रमामपात्रमियाम्भमि ॥१७६
मोमविक्रयिगं विष्ठा भिपजे पूयशोणितम् ।
नष्ट देवलके दत्तमुप्रतिष्ठं तु याधुपी १८०
यत्तु वाणिजक दत्तं नेह नामुत्र तद्भचन् ।
भरमनीय हुनं हत्यं तथा पौनर्भय द्विजे ॥१८१
इतरेषु वपत्तियेषु यथोद्दिप्टेप्यसाधुषु ।
मेदोऽमृड्यांसमन्नास्थि बदन्त्यन्न मनीषिणः ।।१८२
अपाइत्योपड़ता पतितः पात्र्यते यद्विजोत्तमः ।
सान्निवोधत कास्न्येन द्विजाग्यान पतितपावनान् ॥१८३
अग्रयाः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ।
श्रोत्रियान्ययजाश्चय विज्ञेयाः पक्तिपावनाः ।।१८४
विणाचिकेतः पंचाग्निस्त्रिसुपर्णः पडङ्गवित् ।
बूह्मदेयात्मसन्तानो ज्येष्ठसामग एव च ॥१८५
वेदार्थवित् प्रवक्ता च युझचारी सहरदः।
शतायुश्चैव विझेया वाह्मणाः पंक्तिपावनाः ।।१८६

·२
[तीयो
मनुस्मृतिः।
पूर्वेध रपरा र्या श्राद्धकर्मण्युपस्थिते।
निमन्त्रयीत त्र्यवरान्सम्यग्विमान्यथोदितान् ।।१८७
निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत् सदा!
न च छन्दांस्यधीयोत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत् ॥१८८
निमन्त्रितान्हि पितर उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् ।
वायुमचानुगच्छन्ति तथासीनानुपासते ॥१८६
केतितस्तु यथान्यायं हत्यकाये द्विजोत्तमः ।
कथञ्चिदप्यत्तिकामन्यापः सूकरतां ब्रजेत् ।।१६०
आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे यूपल्या सह मोदते ।
दातुर्य दुष्कृतं किंचित्तत् सर्व प्रतिपद्यते ॥१६१
अकोधनाः शोचपराः सततं ब्रह्मचारिणः ।
न्यस्नशस्त्रा महाभागाः पितरः पूर्वदेवताः ।।१६२
यस्मादुत्पत्तिरेतेषां सर्वेपामप्यशेषतः ।
ये च यरुपचर्याः स्युनियमस्तान्निवोधत ।।१६३
मनोहिरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः सुताः।
तेपायपीणा मी
पुत्राः
पितृगणाः स्मृताः ॥१६४
विराट् मुताः मोमसः साव्यानो पितरः स्मृताः ।
अनिन्यानाच देयानो मारीचा लोकविश्रुताः ।।१६५
दयानययाणा गन्धोरगरक्षसाम।
मुरकिन्नराणां च स्मृता यदिपदोऽत्रिना: Ek
मामपा नाम यिप्राणो क्षत्रियाणां विभुः।
वैश्यानामाग्यपा नाम गृहाणां तु मुकालिनः ॥१६५

·अपाय:]
पाइयणनम्
मोमपास्तु कवेः पुत्रा इविप्मत्तोऽद्विरः मुताः ।
पुलस्त्यस्यास्यपा. पुत्रा यसिहरय मुकालिनः ॥१६८
अनिदग्धानमिदग्धान्कान्यान्यर्हिपदलथा।
अमिनाताश्च मौम्याश्च विप्राणामेय निर्दिशन ||५६६
य एते तु गणा मुख्याः पितृणां परिकीर्तिताः ।
वेगमह विशेयं पुत्रपौत्रमनन्तकम 100
पिथ्यः पितरो जाताः पितृभ्यो देवदानवाः ।
देवभ्यम्न जगत्मयं चरं स्थाण्यनुपूर्वशः ॥२०१
गजन जनरेगामथो या राजतान्यितः ।
वार्यपि भ्रद्धया दत्तमभयायोपकल्पते ॥२०२
देवकायां द्विजातीनां पितृकार्य विशिष्यते ।
देवं हि पितृकार्यस्य पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् ।।२०३
तेपामारक्षभूनं न पूर्व देव नियोजयेत् ।
रमांसि हि विलुपन्ति श्राद्धमारनयर्जितम २०४
देवायन्तं तदीत पित्राद्यन्नं न तद्भयेन् ।
पित्राद्यन्तं खीहमानः भिग्रं नश्यति सान्वयः ॥२०५
शुचि देशं विविक्त च गोमयेनोपलेपयेत् ।
दक्षिणायण व प्रयत्नेनोपपाटयेन ।।०६
अवकाशेषु चोक्षेप नदीतीरेप चव हि ।
विविक्तपु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा ।।२०७
आसनेपूपालप्तेषु पहिप्मत्सु पृथक् पृथक्छ ।
उपपृष्ठोदकाम्मम्यग्विप्रास्तानुपयेशयेत् ।।२०८

·[ तृतीयो
30
मनुस्मृतिः।
उपपेश्य तु तात्यिपानासनेप्यजुगुप्सितान् ।
गन्धमाल्यैः मुरभिभिरर्चयेदे वपूर्वकम् ।।२०६
तेपामुदकमानीय सपवित्रातिलानपि ।
अनौकुर्यादनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्राह्मणः सह ॥२१०
अग्नेः सोमयमाभ्यां च कृत्वाप्यायनमादितः ।
हविर्दानेन विधिवत्पश्चात्सन्तर्पयेत् पितॄन ||२११
अग्न्यभाव तु विमरय पाणावेयोपपादयेत् ।
यो हग्निः स द्विजोविर्मनदशिभिमच्यते ॥२१२
अमोधनान्सुप्रसादान्बदन्त्येतान्पुरातनाः ।
लोकस्याप्यायने युक्ताञ्छ्राद्धदेवान्द्विोत्तमान् ॥२१३
अपसव्यमग्नौ कृत्वा सर्वमात्परिक्रमम् ।
अपसव्येन हस्तेन निवेपेदुदकं भुवि ॥२१४
त्रीस्तु तस्माद्धविःशेषान् पिण्डान्दूत्वा समाहितः ।
औदवेनैव विधिना निर्वदक्षिणामुखः ॥२१५
न्युप्य पिण्डांस्ततस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वक्रम् ।
तेपु दर्भपु तं हस्तं निमज्याल्ले पभागिनाम् ॥२१६
आचम्योदक्परावृत्य त्रिरायम्य शनैरसून ।
पड्मृतश्च नमकुर्यापितृनेच च मन्त्रवित् ॥२१७
उदकं निनयेच्छेपं शनै पिण्डान्तिकेपुनः ।
अवजिलेच तापिण्डान्यथान्युतान्समाहितः ।।२१८
पिण्डेभ्यस्त्वल्पिको मात्रा समादायानुपूर्वशः।
नानव विपानासीनाविधिवं पूर्वमाशयेत् ॥२.१६

·ऽध्यायः]
श्राद्धयर्णनम्
प्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषामेव निर्वपेत् ।
विप्रवद्वापि श्राद्धं व पित्तरमारायन् ।।२२०
पिता यस्य निवृत्तः स्यान्नोवेगापि पितामहः ।
पितुः म नाम मधीय॑ फीनयलपितामहम् ।।२२१
पितामही वा तच्छाद्धं भुशीतेत्यप्रधान्मनुः ।
कामं या ममनुमातः स्वयमेष समाचरेत् ।।२२२
तेषां दत्वा न हालेप सपवित्रं तिलोदकम् ।
नपिण्डामं प्रयच्छंत स्यपामस्थिति अपन ॥२२३
पाणिभ्या तूपसंगृहा सयमन्नस्य यर्षितम् ।
विप्रातिके पितृभ्यायञ्छनपनिक्षिपेत् ।।२२५
उभयोहम्नयोर्मुक्त यदनमुपनीयते ।
तद्विपम्पन्यसुग: सहमा दुश्चेतसः ।।२२५
गुणाश्च सूपशाकाधान् पयो दधि घृतं मधु ।
विन्यसेत्प्रयतः पूर्व भूमात्र समाहितः ॥२२६
भश्यं भोज्यं च विविध मूलानि च फलानि च ।
हयानि चंय मामानि पानानि सुरभीणि च ।।२२७
उपनीय नु तत्मवं शनकै सुसमाहितः।
परिवषयेत प्रयतो गुणान्सन्प्रिचोदयन (२२८
नाममापातयेज्ञातु न कुष्येन्नानृतं वदेत ।
न पादेन घरोदन न चैतदयधूनयेत् ।।२२६
अयं गमयति प्रेतान् कोपोरोननृतं गुनः।
पादस्पर्शस्त रक्षांसि दुष्कृतीनवथूननम् ॥२३०

·[ नृतीयो
मनुस्मृतिः।
यद्यद्रोचेत विग्नेभ्यस्तत्तद्दद्यादमत्सरः।
ब्रह्मोद्याश्च कथा: कुर्यापितृणामेतदीप्सितम् ।।२३१
साध्यायं श्रावयेपिव्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि ।
आख्यानानीतिहासांत्व पुराणानि खिलानि च ॥२३२
हर्षयेद्ब्राह्मणांस्तुष्टो भोजयेच्च शनैः शनैः ।
अन्नाद्यनासकृतान्गुणैश्च परिचोइयेत ॥२३३
व्रतस्पमपि दोहिनं शादयत्नेन भोजयेत् ।
कुतपं चासनं दद्यातिलैश्च विकिरेन्महीम् ॥२३४
त्रीणि भाटे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ।
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमनोधमत्वराम् ।।२३५
अत्युष्णं सर्वमन्नं स्याद्गुञ्जोरस्ते च वाग्यताः ।
न च द्विजातयो व युत्रिा पृशहविर्गुणान् ॥२३६
याबदुष्णं भय यन्नं यावदश्नन्ति वाम्यताः।
पितरस्तावदश्नन्ति यावनोका हविर्गुणः ॥२३७
यह हितशिरा भुक्तं यदुङ्क्त दक्षिणामुखः ।
सोपानकश्च यदुक्त तद्व रक्षाति भुञ्जते ।।२३८
चाण्डालश्च यराहश्च कुाकुट: श्वा तत्रैव च ।
रजस्वला च पण्डश्च नेक्षेरन्नम्नतो द्विजान ॥२.३६
होमे प्रदाने भोज्ये च यदेभिरभिवीक्ष्यते ।
देवे हविपि पिध्ये वा तद्गगळ्ययथातयम् २४०
घ्राणेन शूफरो हन्ति पक्षपातेन कुरकुटः।
स्वा तु दृष्टिनिपान पर्शनावरवर्णतः ॥२४१

·ऽभ्यापा
प्राद्रवर्णनम्
स्पो या यदि या काणों दातुःप्रंध्योऽपि या भवेत् ।
दिनानिरिक्तगानो या तमप्यपनयेशुनः ॥२४२
ग्राह्मणं भिक्षुकंपाऽपि भोजनार्थगुपचितम् ।
मामगरभ्यनुज्ञातः शत्तितः प्रतिपूजयेत् ॥२४३
माणिकमन्नादां मन्नीयाप्टान्य वारिणा ।
ममुरमृजेगुम्नवतामप्रती विफिरन् भुवि ॥२४४
असंस्कृतप्रमीताना त्यागिनो पुलयोपिताम् ।
उछि भागधेयं स्यादपु विकिररच यः ।।२४५
उद्रेपणं भूमिगतमजिमस्याशटस्य ।
दासवर्गस्य तलिये भागधेयं प्रचक्षते ।।२४६
आसपिण्डक्रियाकर्म द्विजातेः मंस्थितस्य तु ।
अदेवं भोजयेच्याद्धं पिण्डमेकं तु निपेत् ॥२४७
सहपिण्डक्रियायां
तु कृतायामस्य धर्मतः।
अनयेयावृता कार्य पिण्डनिर्वपणं सुनैः ॥२४८
श्राद्धं भुक्त्या य उच्छिष्ट वृपलाय प्रयच्छति ।
स मूहो नरकं याति फालमूत्रमवारिशराः ॥२४६
श्राद्धभुग वृपलीतलं तदहयोऽधिगच्छति ।
तस्या पुरीपेतं मासं पितरम्तस्य शेरते ॥२५०
पृष्ट्या सदितमित्येवं तृमानाचामयेत्ततः ।
आचान्तांश्चानुजानीयादभितो रम्यतामिति ॥२५१
स्वधाऽस्त्यिस्येव तंब युना॑ह्मगास्तदनन्तरम् ।
स्वधाकारः परा ह्याशीः सर्वेपु पितृकर्मसु ।।२५२

·[तृतीयो मनुग्मृतिः । ततो भुक्तपता तेषामनशे निवेदयेत् । यथा व युम्तथा कुर्याउनुज्ञातस्ततो द्विजैः ॥२५३ पित्ये सटितमित्येवं वाच्यं गोप्ठे तु सुशृतम् । मम्पन्नमित्य युदये दवे रुचितमित्यपि ।।२५४ अपराहस्तथा दर्भा वास्तुसम्पादनं तिलाः! सृष्टि प्रिद्विजाश्चाग्या, श्राद्धकर्मसु सम्पद. २५५ दर्भा. पवित्र पूर्वाहो हविष्याणि च सर्वशः। पनि यम पूर्वोक्तं विनया हव्यमम्पदः ॥२५६ मुन्यन्नानि पय मोमो मास यचानुपस्कृतम् । अनारलणं चर प्रन्या हविम्च्यते॥०५७ विमज्य ग्रााग सास्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् । दक्षिणां दिशमामाभन्याचेतेमान्यरापितॄन् ॥२५८ दातारी नोऽभियर्द्धन्ता वेता सन्ततिरेव च। श्रद्धा च नो माध्यगम देय च नोऽस्विति ॥२५६ पय निर्वपण कृत्या पिण्टास्तांस्तानन्तरम । गायिप्रमजनग्नि या प्राशयेदप्मु वा क्षिपेन । ६० पिण्डनिवपणं पेचित्तुरस्तादेव पुर्वते । ययोमि म्यादयन्त्य ये प्रत्रिपन्यनलेऽमु वा ॥२६॥ पतिनता घमंपनी पिनृपूजनतत्परा। मध्यमं तु मन पिण्डमयात्मम्यक सुताथिनी २६ आयुग्मन्नं मुलं मूने यशोमेधाममन्वितम् । गनयन्तं प्रायन्नं मास्थि धार्मिषं तथा ॥६३

·ध्यापः]
যায়ন
प्रश्नाल्य दस्तावाचम्य सातिप्राय प्रकल्पयेत् ।
शातिभ्यः मरतं दया यान्धवानपि भोजयेत् ॥६४
उपगंतु सलिडेगावहिमा विमर्मिताः ।
ननो गृहयलिं कुर्यादिनि धनी व्ययभितः ॥२६
हविर्गशिररावाय यशानन्याय फल्पते ।
पितृभ्यो विधियद तन प्रयस्याम्यशेपनः ॥२६६
निलंगीहियर्यमापहिर्मूलपलेन या।
दत्तन मासं न्यन्ति विधियत्सितगे नृणाम् ।।२६५
द्वीमामो मत्यमासेन ग्रीन् मासान् दारिणेन तु ।
औरणाय पतुरः शाकुनेनाय पंच थे ।।२.६८
पग्मामांगमांसेन पार्वतेन च मम ।
अप्रावगेय मासेन रौरवंग नवैव तु ARE
दशमामांस्तु तृप्यन्नि पराइमहिषामिपः ।
शशकूर्मयोतु मासेन मामानेकादशंष तु ॥२७०
संवत्मर तु गव्येन पयसा पायसेन च ।
याधीगसस्य मासेन तृप्तिद्वादशवार्षिकी ॥२७१
कालशा महाशकाः पगलोहामिपं मधु ।
आनन्यायय कल्ल्यन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः ॥२७२
यत्किचिन्मधुना मिश्र प्रदद्यात्त त्रयोदशीम ।
तदप्यायमेव स्याद्वर्षासु च मघामु च ॥२७३
अपि नः स फुले भूयाद्यो नो दद्यात्त्रयोदशीम् ।
पायसं मधुसर्पिा प्राश्छाये कुञ्जरस्य च ॥२७४

·हएतीयो
मनुस्मृतिः।
यद्यद्ददाति यिधिवत सम्यक श्रद्धासमन्वितः।
तत्तत् पितृणां भपत्ति परवानन्तमभयम् ।।२५५
कृष्णपक्षे दशम्याड़ी वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।
श्राद्धं प्रशस्त स्तिययो यता न तयेतरा ॥२७६
युक्षु कुर्वन दिनः पु साकामासमशुते ।
अयुक्षु तु पितृन सर्वान्प्रजां प्राप्नोति पुष्कलाम ॥२७७
यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षामिशिष्यते ।
तथा श्राद्धस्य पूर्वाहादपराही विशिष्यते ॥२७८ ।
प्राचीनायोतिना सम्यगपसव्यमन्द्रिणा ।
पिठ्यमा निधनारकाय विधिवदर्भाणिना ॥२७६
रात्रौ श्राद्धंन कुपीत राक्षसी कीनिता हिसा।
सन्ध्ययोरुभयोश्चव सूर्य चैयाचिोदिते ॥२८०
अनेन विधिना श्राद्धं त्रिन्दस्पेह निर्वपेत् ।
हेमन्तप्रीमयां पाश्चर्याकमायहम् ।।२८१
न पैतृयशियो होमो लौकिफेमी विधीयते ।
न दर्शन विना श्राद्धमाहिताग्नेद्विजन्मनः ॥२८२
यदेव तर्पयत्यद्भिः पितृननात्वा हिजोचमः ।
तेनैव रस्लमाप्नोति पितृयझक्रियाफलम् ॥२८३
वसून्यदन्ति पै पितृन रुद्रांश्चैव पितामहान् ।
प्रपितामहांस्तथादित्यान् श्रुतिरेषा सनातनी ।।२८४
विधसाशी भवन्नित्यं नित्यं वामृतभोजनः ।
वियसो भुत्तशेष तु अवशेष तथामृतम् ॥२८५

·अध्यायः गृह ग्यासमवर्गनम् पता:भिहिनं मयं विधान पाययविक्रम । दिनानिपुग्न्यवृत्तीना विधान पनामिनि ॥२८॥ पनि मानव धर्मशानं भृगुहायो मनुस्मृत्यो गनीयोऽध्यायः । मताऽध्यायः। अथ शास्थाश्रम वर्णनम्। चतुर्धमायुपो भागमपित्याउन गुरी द्विजः । द्वितीयमायुगो भाग फनदारो गृह पसेन ॥५ अद्रोहणय भूतनामल्पद्रोहण पा पुनः । या पृत्तिता ममास्साय यिनो जीवेदनापदि ॥२ यात्रामात्रप्रसिद्धपधं वः कर्मभिग्गदितः अशेन शरीरस्य पुर्यात धनमंचयम् ॥३ तामृताभ्यो जीवत्तु मृतेन प्रमतेन या। सत्यानृताभ्यामपिया न श्वमृत्त्या कदाचन ॥४ भूतमुधशिलं शेयममृतं स्यादयाचितम् । मृiतु याचितं मैक्षप्रम कर्षणं स्मृतम् ॥५ सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन वैवापि जीव्यते । सेया स्मृतिराख्याता तस्मान ता परिवर्जयेत् ।।६ युसूरधान्यको वा स्यात् कुम्भीघान्यक एय का। त्र्यदे किको वाऽपि भवेदश्वस्तनिक एव वा

·[तुयों
मनुस्मृतिः।
चतुर्गामपि चतेषां द्विजानो गृहमेधिनाम ।
ज्यायान परःपरी यो धर्मतो लोगजित्तमः ।।८
पट् फर्म को भवत्यपां विभिन्यः प्रयन्ते ।
द्वाध्यामातुम्नु प्रशसत्रेण जीयति ॥E
वयंश्च शिलान्याभ्यामग्निहोत्रपरायणः ।
स्ट्रीः पायर्यायणान्तीयाः कवला निपेत् सदा ॥१०
न लोकवृत्तंवत पृत्तिहेतोः कवचन ।
अजिमामराठा शुद्धो जीवंझारगतीविकाए ॥११
सन्तोपं परमास्साय मुखाधी संयनो भवेत् ।
सन्तोपमूलं हि सुम्सं दुःखगृलं विपर्ययः ॥१२
अतोन्यतमया वृत्त्या जीवस्तु सातको द्विजः ।
स्वग्यायुध्ययशस्यानि प्रतानीमानि धारयेत् ॥१३
चंदोदितं स्यक कर्म नित्यं कुर्यातन्द्रितः ।
नदि कुर्वन् यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम् ॥१४
नेहेतार्थान् प्रसङ्गेन न विरुद्ध न कर्मणा ।
न यिद्य (कल्प ) मानेष्वर्थेषु नात्यांमपि यतस्ततः ॥१५
इन्द्रियार्येषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः ।
अतिप्रसक्तिचतेषां मनसा सन्निवर्तयेत् ॥१६
सर्वान्परित्यजेदर्थात् स्वाध्यायस्य विरोधिनः । ।
यथा तथाध्यापयंस्तु सा ह्यस्य कृतकृत्यता ॥१७
वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च ।
वेपयाग बुद्धिसारूप्यमाचरन्विरेदिह ।।१८

·पाय ] गृहन्याश्रमवर्णनम्
बुदिदिकराण्याशु धन्यानि च हितानि ।
नित्यं शास्त्राण्ययेक्षेन निगश्चिय वैदिकान् ॥१६
यथा यथा दि पुरुपः शास्त्रं समधिगन्छति ।
तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते २०
भूषियज्ञ देवयज्ञ भूनयां च सर्वदा।
नृयज्ञ पितृयज्ञ च यथाशक्तिमहापयेत् ॥२१
मताने महायज्ञायनशास्त्रविदो जनाः।
अनोहमानाः सततमिन्द्रियेध्य जुदति ।।२२
या शुद्धति प्राणं प्राणे याचं च सर्वदा।
याचि प्राणे च पश्यन्तो यज्ञनित्तिमक्षयाम ॥२३
ज्ञानेनवापरे विप्रा यजन्ते तैमग्यः सदा ।
ज्ञानमूलां क्रियामेरा पश्यन्नो शानचक्षुपा ॥२४
अग्निहोत्रं च जुयादायन्ते | निशोः सदा ।
दर्शन चाधमामान्ते पोर्गमासेन चंय हि ॥२.५
सस्यान्ते नवसस्येच्या तथर्वन्ते द्विजोऽध्यरः ।
पगुना त्ययनान्ते तु समान्ले सौमिमखः ॥२६
नरनिष्ट्वा नरशस्यष्ट्या पाना चानिमान द्विजः ।
नवान्नमयान्मांसं या दीर्घमायुजिजीविपुः ।।२७
नवेनानचिंता ह्यस्य पशुहव्येन चाग्नयः ।
प्राण नेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिपगधिनः ॥२८
आसनाशनशय्यामिरद्भिर्मूलफलेन वा।
नास्य कश्चिद्धसेनगेहे शक्तितोऽनर्चितोऽतिथिः ॥२६

·[ चतुर्यो
मनुम्मृतिः।
पापण्डिनो विकर्मस्थानडालनतिकादशठान ।
हैतुकान्य महत्तोच याप्रेणापि नार्ययत १३.
वेदविद्यावतस्तानाञ्छोवियान गृहमेधिनः ।
पूजयेद्धव्यकत्र्येन विपरीतांन वर्जयेन ॥३१
शक्तितोऽपचमानेभ्यो दातव्यं गृहमेधिना।
संविभागश्च भूतेभ्यः कन्योऽनुपरोधतः ॥३२
राजातो धनमन्विच्छेत्संसीदन्योतकः क्षुधा।
याज्यान्तेवासिनोर्वाऽपि न वन्यत इति स्थितिः ॥३३
न सीदरलातको विप्रः क्षुधा शक्तः कथंचन ।
न जीर्णमलयद्वासा भवेच विभवे सति ॥३४
क्लपके रानसमदान्तः गुलाम्बरः शुचिः ।
स्वाध्याये चैत्र युक्तः स्यान्नित्यमात्महितेषु च ॥३५
बैंणवी धारयेष्टि सोदकं च कमण्डलुम ।
यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रोम्मे च कुण्डले ॥३६
नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदाचन ।
नोपहन पारिस्थं न मध्यं नमसोगतम् ॥३७
न लक्ष्यदरसतन्त्री न प्रधावेच वर्पति ।
न गोदके निरीक्षेत स्वरूपमिति धारणा ॥३८
मृदंगां दैवतं विप्रं घृतं मनु चतुप्पथम् ।
प्रदक्षिणानि कुर्यात प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन् ||३६
नोपगलमतोऽपि स्त्रियमार्तवदर्शने ।
समान शयने चैव न शयीत तया सह ॥४.

·ऽध्यायः] गृहस्थाश्रमयर्णनम।
रजसाऽमिलुना नारी नरम्य एपगम्यतः।
प्रज्ञा तेजो यलं चरायुश्चय प्रहीयते ॥४५
तां विवयतन्तय रजमा समभिष्टुनाम् ।
प्रज्ञा तेजो यलं चरायुस्चय प्रययते ॥४२.
नाश्नीयालायया सा ननामोशेत चारनतोम् ।
भुरत्तो जुम्भमागां या न चासीनां यधामुखम् ॥४३
नाअयन्ती म्यक नेत्रन चाभ्यकामनायताम् ।
न पश्यामवन्तौ च तेजस्कामो द्विजोत्तमः ।।५४
नानमगादेकवामा न नमः मानमाचरन् ।
म मूत्रं पथि युधात न भस्मनि न गोमने ४५
न फालस्यं न जलेन चित्यो न च पर्वते ।
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन ॥४६
न ससत्वेषु गतेषु न गच्छन्नापि च स्थितः ।
न नदीतीरमासाध न च पर्वतमस्तके ॥४७
पायमिविप्रमादित्यमपः पश्यंस्तव गाः ।
न कदाचन कुर्वात विण्मूत्रम्य विसर्जनम् ।।४८
तिरस्कृत्योगरत्काटलोष्ठपत्रतृणादि च ।
नियम्य प्रयतो घाचं संयोताङ्गोऽवगुण्ठितः ॥४६
मूत्रोचारसमुत्ता दिवा कुर्यादुदङ्मुख. ।
दक्षिणाभिमुखो रात्री सन्ध्ययोश्च यथा दिवा ॥५०
छायायामन्यकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः ।
यथासुखमुखः कुर्यास्त्राणवाधभयेषु च ॥६१

·मनुस्मृतिः।
[चतुर्थों
प्रत्यग्नि प्रतिसूयं च प्रतिसोमोदकद्विजम् ।
प्रतिगां प्रतिवातं च प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥५२
नाग्नि मुखेनोपधमेन्नम्नां नेक्षेत च स्त्रियम् ।
नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नी न च पादौ प्रतापयेत् ॥५३
अधस्त.नोपदच्याच न चैनममिलायेत् ।
न चैनं पादतः कुर्याग्न प्राणायाधमाचरेत् ॥५४
नाश्नीयात् सन्धिवेलायां न गच्छेन्नापि संविशेत् ।
न व प्रलिखे मि नात्मनोपहरेत्वजम् ॥५५
नाप्मु मूत्रं पुरीपं वा ठीवनं वा समुत्सृजेत् ।।
अमेध्यलितमन्यद्वा लोहितं वा विपाणि या ॥५६
नकः स्व याच्छ्न्यगेहे. श्रेयांस न प्रबोधयेत् ।
नोदश्ययाऽभिमापेत यज्ञं गच्छन्न चावृतः॥५७
अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च सन्नियो।
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥५८
न वारयेद्गां धयन्ती न चाचक्षीत कस्यचित् ।
न दिवोन्द्रायुधं दृष्ट्वा कस्यचिदर्शयेद्बुधः ॥५६
नाधार्मिके वसेग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् ।
नैकः प्रपद्यताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥६०
न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृते ।
न पापण्डिगगाक्रान्ते नोपसृष्टेऽन्त्यजेभिः ॥६१
न भुञ्जीतोद्ध तस्नेहं नातिसौहित्यमाचरेत् ।
नातिप्रगे नातिसायं न सायं प्रातराशितः ॥६२

·ध्यायः] गृहाधानमयर्णनम् ।
न कुवात वृथान वायलिना पियत् ।
नोत्सर भक्षयनश्यान जानु स्यान् कुतूहन्दी ॥६३
न नृत्येन्नय गायेमन यादिवाणि पादयेत् ।
नारफोदयेश चश्वेहन च रनो चिरावयेत ६४
न पाद धावत्कास्य कदाचिदपि भाजने।
न भिन्नमाण्डं भुशीत न भायप्रतिदूपते ॥६५
आनही च यामाच धृतमन्यन धारयेत् ।
उपबीतमलाद्वारं सज करकमेय च ॥६६
नाविनीतम्रजेद यन च क्षुद्रपाधिपीडितः ।
न भिन्नगासिबुरेन यालधिविरूपितः ॥६७
विनीतम्नु प्रजेन्नित्यमागुगर्लभणान्यितः ।
पर्गरूपोपसंपन: प्रतोदेनाक्षिपन्भृशम् ॥६८
यालातपः प्रेतधूमी यज्यं भिन्नं नधाऽऽसनम् ।
न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि दर्नोत्पाटयेन्नवान् ।। ६६
न मृलोष्ठं च मृदूनीयान्न दिन्याकरजस्तृणमू ।
न कर्म निप्फलं कुर्यान्नायत्याममुग्योदयम ॥७०
लोष्टमी तृगच्छेदी नखखादी च यो नरः ।
स विनाशं प्रजत्याशु सूचकोशुचिरेव च ॥ ७१
न विगृह्य कथा कुर्याद्वहिमाल्यं न धारयेत् ।
गवां च यानं पृठेन सर्वथैव विहितम ।। ७२
अद्वारेण च नातीयाग्रामं वा वेश्म या वृतम ।
रात्री च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ।। ७३

·मनुस्मृतिः।
[चतुर्थी
नाक्षीव्यत्कदाचित्तु स्वयं नोपानही हरेत् ।
शयनस्थो न भुञ्जीत न पाणिस्थं न चासने ।। ७४
सर्व च तिलसम्बद्ध नाद्यादस्तमितेरयोग
न च नमः शयीतेह न चोच्छिष्टः कचिद्रजेत् ।। ७५
आर्द्रपाद्रस्तु भुञ्जोत नापादस्तु संविशेत् ।
आईपादस्तु भुञ्जानो. दीर्घमायुरवाप्नुयात् ।। ७६ .
अचक्षुर्विपयं दुगं न प्रपद्य त कहिंचित् ।
न विणमूत्रमुदीक्षेत न वाहुभ्यां नदी तरेत् ।। ७७
अधितिष्ठेन केशांस्तु न भस्मास्तिकपालिकाः।
न कार्पासास्थि न तुपान्दीर्घमायुजिजीविपुः ॥७८
न संघसेश पतितर्न चाण्डालन पुल्कसैः ।
न मूर्ख वलिप्तश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः ।। ७६
न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्ट न हविष्कृतम् ।
न चास्योपदिशेद्धम न चास्य व्रतमादिशेत् ।। ८०
यो सस्य धर्ममाचष्टे यश्चैवादिशति व्रतम् ।
सोसंऽवृतं नाम तमः सह तेनैव मनति ।। ८१
न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मतः शिरः ।
न स्पृशेमे तदुच्छिष्टो न च स्नायाद्विना ततः ।।८२
केशप्रहान् प्रहारांश्च शिरस्येतान् विवर्जयेत् ।
शिरः स्नातश्च नेलेन नाङ्गं किञ्चिदपि स्पृशेत् ।। ८३
न राज्ञः प्रतिगृहीयादराजन्यप्रसूतितः ।
सूनाचक्रयजयतां वैशेनैव च जीवताम ।। ८४

·18
ऽध्यायः]
गृहण्याश्रमयर्णनम् ।
दशमूनाममं च पराक्रसमो ध्यजः।
दशध्यजममी वंशो दशशममो नृपः॥ ५
दशमूनामहस्राणि यो याहयति मोनिकः ।
तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरन्नस्य प्रतिमहः ॥ ४६
यो रामः प्रतिगृहाति लुपस्योच्यापवर्तिनः ।
म पयांवेग यातीमान्नरकानेकविशतिम ।। ८७
तामियमयतामियं महारोरवरीरयो।
नरकं कालमूर्य पमहानरकमेय घ॥८८
मंजीयनं महावीपि तपनं मम्प्रतापनम् ।
संहातं च सकाकोलं कुमले पूतिमृत्तिकम ।। ८६
लोहरामजीपं च पत्यानं शाल्मली नदीम ।
असिपनयनं चैव लोहदारकमेव च ॥१.
एतद्विदन्तो विद्वांसो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ।
न रातः प्रतिगृहन्ति प्रेत्य श्रेयोऽभिकाक्षिणः॥६१
ब्राह्म मुहूर्ते युद्धयत धर्मार्थों चानुचिन्तयेन् ।
कायम्लेशांश्च सन्मूलान् वेदतत्त्वार्थमेव च ॥६२
उत्यायावश्यकं कृत्या कृतशीचः ममाहितः।
पूर्वी सन्ध्या उपस्तिप्ठेत् स्वकाले चापगं चिरं॥ ६३
ऋषयो दीर्घसन्ध्यत्यादीर्घमायुरवाप्नुयुः ।
प्रना यशश्च किति च ब्रह्मवर्चसमेव च ॥१४
श्रावण्यो प्रोष्ठपद्यां वाऽप्युपाकृत्य यथाविधि ।
युत्तरहदस्यधीयीत गामान्विनोपंचमान | Ek

·[चतुर्थी
मनुस्मृतिः।
पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद्वहिरूत्सर्जन द्विजः ।
माघशुक्लत्य या प्राप्ते पूर्वाह प्रथमेऽहनि ॥६६
यधाशास्त्रं तु कृत्वमुत्सर्ग छंदसो यहिः ।
विरमेत् पक्षिणी रात्रिं तदेवैकमहर्निशं ॥६७
अत उध्वं तु छन्दांसि शुम्लेषु नियतः पठेत् ।
वेदाङ्गानि च सर्वाणि कृल्पोप सम्पठेत् ।। ६८
नाविस्पटमधीयीत न शूद्रजनसन्निधौ ।
न निशान्ते परिधान्तो ब्राह्माधीत्य पुनः स्वपेत् ॥ ६६
यथोदितेन विधिना नित्यं छन्दस्कृतं पठेत ।
ग्राछन्दस्कृतं चैव द्विजा युक्तो हनापदि ॥ १००
इमान्नित्यमनध्यायानधीयानो विवर्जयेत् ।
अध्यापनं च कुर्यागः शिष्याणां विधिपूर्वकं ।। १०१
फगश्रय निले. रात्री दिया पांगुसमृहने ।
एलो वर्षाम्यनन्यायायध्यायज्ञाः प्रचक्षते ॥१०२
विद्युम्तनिनवर्षषु महोल्कानां च माये।
आफालिकमनध्यायमेतेषु मनुरप्रवीत् ।।१०३
एतांस्त्यभ्युदिनान् विद्यान यदा प्रादुष्कृतानिषु ।
सदा विवादनध्यायमनृतो चाघ्रदर्शने ॥१०४
नियति भृमिचलने ज्योतिषां घोपसर्जने ।
एतानाकालिकान्यिवादनध्यायानृतावपि ।।१०५
प्रादुप्तेष्यमित तु विना ननितनि.स्वने।
सज्योतिः म्याइनभ्यायः पे गो यथा दिया ॥१८६

·ऽधायः] गृहस्थानमयर्णनम् ।
नित्यानध्याय एवं स्थायामेषु नगरेषु च।
धर्मनैपुण्यकामाना पूतगन्ये च सर्वशः ।।१०७
अन्तर्गत प्रामे पलस्य च सन्निधौ ।
अनभ्यायो रामाने समयाय जनम्य च ॥१०८
उदक मध्यरात्रे च विण्मूत्रस्य विसर्जन ।
उन्टिष्टः श्राद्धभुम्चच मनसाऽपि न चिन्तयेत् ।।१०६
प्रतियस द्विजो विद्वानेकोदिनिकेतनं ।
ध्यहं न फोनयेग्राम राजो राहोश्च सूतके ॥११०
यावदेकानुदिम्य गन्धी लेपश्च तिष्ठति ।
विग्रस्य विदुपो देहे तापद्मम न कीर्तयेत् ॥१११
शयानः प्रौढपादश्च कृत्या चैयारसधिकाम् ।।
नाधीयीतामिपं जात्रा सूतकामायमेव च ॥११२
नौहार पाणशब्द च सध्ययोग्य चोभयोः ।
अमावास्याचतुर्दश्योः पोर्णमास्यकामु च ॥११३
अमायाम्या गुरु हन्ति शिप्यं हन्ति चतुर्दशी।
ब्रह्माएकापौर्णमास्यो तस्मात्ताः परिवर्जयेत् ।।११४
पाशवर्षे दिशा दाई गोमायुविन्ते तथा ।
श्वबरोष्ट्रेच म्यति पती च न पठेद्विजः ॥११५
नाधीयीत श्मशानान्ते प्रामान्ते गोत्रजेऽपि वा।
वसित्या मैथुनं यामः धाद्धिक प्रतिगृह्य च ॥११६
प्राणि या यदि वाप्राणि यत्किश्चिच्छाद्धिकं भवेत् ।
तदालभ्यायनध्यायः पाण्यास्यो हि द्विजः स्मृतः ।।११७

·मनुस्मृतिः।
[चतुर्थो
चौररुपप्लुते गामे संभ्रमे चाग्निकारिते।
आकालिकमनध्यायं विद्यात् सद्भुतेषु च ।।११८
उपाकर्मणि चोत्सर्ग त्रिरात्रं क्षेपणं स्मृतं ।
अपकासु वहोरात्रमृत्वन्तासु च रात्रिपु ॥११६
नाधीयीताश्वमारूढो न वृक्ष न च हस्तिनम् ।
न नावं न खरं नो, नेरिणस्थो न यानगः॥१२०
न विवादे न कलहे न सेनायां न सङ्गरे ।
न भुक्तमात्रे नाजीर्णे न यमित्या न शुक्तके ।।१२१
अतिथि
चाननुज्ञाप्य
मारुते याति या भृशम् ।
मधिरे च स ते गात्रास्त्रेण च परिक्षते ॥१२२
सामध्धनावृग्यजुपरी नाधीयोत कदाचन ।
वेदस्याधीत्य चाऽप्यन्तमारण्यकमधीय च ।।१२३
पदो देवदेवयो यजुर्वेदस्तु मानुपः ।
सामयदः स्मृतः पित्र्यस्तस्मात्तस्याशुचिर्धनिः॥१२४
एनद्विदन्तो विद्वांसस्त्रयो निष्कर्षमन्यहम् ।
क्रमशः पूर्वमभ्यस्य पश्चादमधीयते ।।१२५
पशुपादुकामारिवर्तनकुलाखुभिः ।
अन्तरागमने विद्यादनध्यायमनिशम् ।।१२३
द्वाय वर्जयेनियमनष्यायो प्रयत्नतः ।
स्वाध्यायभूमि चाशुदामात्मानं चाशुचि द्विजः ।।१२७
। अमावास्यामष्टमों च पौर्णमासी चतुर्दशीम।
प्रमापारी भवेनित्यमगृती सातको द्विषः ॥१२८

·ज्यायः] गृहत्यामवर्णनम् ।
न स्नानमारगुपया नानुरो न महानिशि। ;
नयामोभिः महाजनाधिताते जलाशये ॥१२६
देवतानो गुगे राज्ञः सातकाचार्ययोस्तथा।
नाकामेन कामतरछायां यणी दीक्षितस्य च ॥१३०
मध्यंदिनयरात्रं च श्राद्धं भुक्त्वा च सामिषम् ।
सध्ययोगमयोर न सेवेत चतुष्पथम ।।१३१
उद्वर्तनमपरमानं विमूत्र रममेव च ।
नेप्मनिस्य तवान्तानि नाधिनिष्ठेतु फामतः ।।१३२
वैरिणं नोपसेवेत महायं चैव वैरिणः ।
अधार्मिक नतरं च परस्यैव च योपितम् ॥१३३
न होशमनायुष्यं लोके किचन विद्यते ।
काट मारोह परहोस्टेवलम् ॥१३४
क्षत्रिय व सपं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।
नावमन्येत 4 भूषणुः कृशानपि कदाचन ।।१३५
एतत्रयं हि पुग्यं निद हेदवमानितम ।
तस्मादेतत्त्रयं नित्यं नावमत्येत बुद्धिमान् ॥१३६
नात्मानमयमन्येत पूर्वाभिरसमृद्धिभिः ।
आमृत्योः श्रियमन्यिच्छन्नना मन्येत दुर्लभाम् ।।१३७
मत्यं ब्रूयाप्रियं घूयान्नयूयारमत्यमप्रियम् ।
प्रियं च नानृतं ब्रूयादेप धर्मः सनातनः ॥१३८
भद्रंभद्रमिति यादमित्येव या वदेत् ।
शुएकवरं विवादं च न फुत्केनचित् सह ॥१३६

·[चतुर्यो
मनुस्मृत्तिः।
नातिकल्यं नातिमायं नातिमध्य दिने स्थिते ।
नाततेन ममं गच्छन्तको न वृपलैः सहः ॥१४०
होनाहानतिरिकाङ्गान् विद्याहीनान् वयोऽधिकान् ।
रूपद्रविणहीनांच जातिहीनांश्च नाक्षिपेत् ।।१४१
न स्पृशेत्याणिनोन्द्रिो विप्रो गोत्राह्मणानलान् ।
न चापि पश्येदशुचिः स्वस्यो ज्योतिर्गणान्दिवि ॥१४२
स्पृष्ट्वंतानशुचिनित्यमभिः प्राणानुपस्पृशेत ।
गात्राणि चैव सर्वाणि नाभि पाणितलेन तु ॥१४३
अनातुरः स्यानि खानि न स्रोदनिमित्ततः।
रोमाणि च रहम्यानि सर्वाण्येवं विवर्जयेत् ||१४४
मङ्गलाचारयुक्तः स्यात्प्रयतात्मा जितेन्द्रियः।
जपेच जुयाच्चैव नित्यमग्निमतन्द्रितः ॥१४५
मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयत्तात्मनाम् ।
जपता जुद्धता चैव विनिपातो न विद्यते ।।१४६
वेदमेयाथ्यसे (जपे) न्नित्यं यथाकालमतन्द्रितः ।
सं हास्याहुः परं धर्ममुपधर्मोज्य उच्यते ॥१४७
वेदाभ्यासेन सततं शोचेन तपसैव च।
अद्रोहेण च भूतानां जाति स्मरति पौरिकीम ॥१४८
पोविकी संहारम् जाति ब्रह्मवाभ्यस्यते द्विजः ।
ब्रह्माभ्यासेन चाजममनन्तं सुखमनुते ॥१४६
सावित्रान् शान्तिहोमांध फुर्यात् पर्वसु नित्यशः ।
पितृश्याएकास्वर्चेन्नित्यमन्वष्टकासु च ॥१५०.

·ध्यायः] गृहस्थाश्रमवर्णनम् ।
दूरादायसथान्मूत्रं दूरात् पादायसेचनम् ।
उच्छिमान्ननिपेकं च दूरादेव समाचरेत् ॥१५१
मैनं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम् ।
पूर्वाह एक कुति देवतानां च पूजनम् ॥१५२
दैवतान्यभिगच्छेतु धार्मिकांश्च द्विजोत्तमान् ।
ईश्वरं चैव रक्षार्थ गुरूनेव च पर्वसु ॥१५३
अभिवादयेबृद्धांश्च दद्यावासनं स्वकम् ।
कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात् ॥१५४
श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यनिवद्ध स्वेषु कर्मसु ।
धर्ममूलं निपेवेत सदाचारमतन्द्रितः ।।१५५
आचारालभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः ।
आचारद्धिनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥१५६
दुराचारो हि पुरुपो लोके भवत्ति निन्दितः ।
दुःखभागी च सतत व्याधितोऽल्पायुरेव च ।।१५७
सर्वलभंगहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः ।
श्रयानोऽनमूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ।।१४८
ययन परवशं कर्म ततद्यनेन वर्जयेन् ।
यद्यदात्मवसं तु स्यात्तत्तनसेवेत यन्नतः ॥ १५६
स परवशं दुखं सर्वमात्मवशं मुम्बम् ।
एतद्विधात् समासेन लक्षणे मुम्बदु खयोः ॥१६०
यन्
कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात्
परितोयोन्तरात्मनः।
तद् प्रयन फुर्वांत विपरीनं तु यर्मयन् ॥१६१

·[चतुर्थो
.
मनुस्मृतिः।
आचार्य च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम् ।
न हिंस्याद् ब्राह्मणान् गांच साश्चैव तपस्विनः ।।१६२
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् ।
द्वेपं दम्भ (स्तम्भ) च मानं च क्रोधं तैश्ण्यं च वर्जयेत् ॥१६३
परस्य दण्डं नोद्यच्छेक द्धो नैनं (नैव ) निपातयेत् ।
अन्यत्र पुत्राच्छिप्याद्वा शिष्ट्यधं ताडयेत्तु तो ॥१६४
ब्राह्मणायावगुव द्विजातिबंधकाम्यया ।
शतं वर्षाणि तामिस्र नरके परिवर्तते ॥१६५
ताडयित्या तृणेनापि संरम्भान्मतिपूर्वकम् ।
एकविंशतिमाजातीः पापयोनिपु जायते ।।१६६
अयुध्यमानस्योत्पाद्य ब्राह्मणस्यासगङ्गतः ।
दुःखं सुमहदाप्नोति प्रेत्याप्राज्ञतया नरः।।१६७
शोणितं यावतः पासून्संगृह्णाति महीतलात ।:
तावतोऽन्दानमुत्रान्यैः शोणितोत्पादकोऽद्यते ॥१६८
न कदाचिद्विजे तस्माद्विद्वानयगुरेदपि ।
न ताडयेत्तणेनापि न गात्रात्याययेदसूक् ॥१६६:
अधार्मिको नरो यो हि यस्य चाप्यनृतं धनम् ।
हिंसारतिश्च यो निन्य' नेहासो सुखमेधते ॥१७१
न सीदन्नपि धर्मण मनोऽधर्म निवेशयेन् ।
अधार्मिकाणां पापानामाशु पश्यन् विपर्ययम् ।।१७१
नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव ।
शनैरावरीमानस्तु कर्तुर्मूलानि फुन्तति ।।१७२
"

·ऽध्यायः
गृहस्थाश्रमवर्णनम् ।
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्सुत्रेषु नप्तृपु ।
न त्येव तु कृतोऽधर्मः कर्तुर्भवति निष्फलः ॥१७३
अधर्मणेधते तावत्ततो भद्राणि पश्यति ।
ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति ॥१७४
सत्यधर्मार्यवृत्तेपु शोचे चवा रमेत् सदा ।
शिष्यांश्च शिष्याद्धर्मण वाग्वादरसंयतः ।।१७५
परित्यजदर्थकामी यो स्याता धर्मवजितौ ।
धर्म चाप्यसुखोदकं लोकवि (सं) क्रूटमेव च ।।१७६
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽजुः ।
न स्याद्वाकचपलश्चय न परद्रोहकर्मधीः ।।१७७
येनास्य पितरो याता येन याता: पितामहाः ।
तेन यायात् सतां मागं तेन गच्छन्नरिप्यते ॥१७८
ऋत्विपुरोहिताचार्यमातुलातिथिसंश्रितः ।
बालवृद्धातुरैवैधातिसम्बन्धिवान्धवैः ।।१७६
मातापितृभ्यां जामीभिर्धात्रा पुत्रेण भार्यया ।
दुहित्रा दासवर्गण विवादं न समाचरेत् ।।१८०
एतविवादान् संत्यज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
एभिजितश्च जयति सर्या लोकानिमान्गृही ॥१८१
आचार्यो प्रलोकेशः प्राजापत्यं पिता अनुः ।
अतिथिस्थिन्द्रलोयशो देवलोकाय चत्विजः।।१८२
जामयोऽमरसा लोके वैश्वदेवस्य वान्धवाः ।
सम्बन्धिनों सा लोके पुधियां मातृमातुलो ।।१८३

·[चतुर्थो
मनुस्मृतिः।
आकाशेशास्तु विज्ञया बालवृद्धकशातुराः ।
भ्राता ज्याटः समः पित्रा भार्या पुत्र स्वका तनुः॥१८४
छाया स्त्रो दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम् ।
तस्मादेतरधिक्षिप्तः सहतासंज्वरः सदा ॥१८५
प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्ग सत्र वर्जयेत् ।
प्रतिग्रहेण ह्यस्याशु ब्राह्म तेजः प्रशाम्यति ॥१८६
न द्रव्याणामविज्ञाय विधि धम्यं प्रतिग्रहे।
प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादयसीमन्नपि क्षुधा ।।१८७
हिरण्यं भूमिमावं गामन्नं वासस्तिलान् घृतम् ।
प्रतिगृह्णन्नविद्वांस्तु भस्मीभवति दाम्वत् ।।१८८
हिरण्यमायुरन्नं च भूर्गौश्वाप्योपतस्तनुम् ।
अश्वश्च स्वचं यासो धृतं तेजस्तिलाः प्रजाः ।।२८६
अरापास्त्वनधीयानः प्रतिप्रहरुचिद्विजः ।
अम्भस्यश्मप्लयेनेव सह तेनैव मजति ।।१६०
तस्मादविद्वान्विभियाद्यस्मात्तस्मायतिमहात् ।
स्वल्पकेनाप्यविद्वान् हि पङ्के गौरिख सीदति ।।१६१
न वार्यपि प्रयच्छेत्तु बैडालनतिके द्विजे ।
न वक व्रतिके विप्रे (पापे) नावेदविदि धर्मवित् ॥१६२.
विष्वप्येतेषु दत्तं हि विधिनाऽप्यर्जितं धनम् ।
दातुर्भवत्यनाय परनादातुरेव च ॥१६३
यथा सूवेनोपलेन निमन्जस्युदके तरन् ।
तथा निमजतोऽधस्तादज्ञो दातृप्रतीच्छको ॥१६४

·ध्यायः] गृहस्थाश्रमवर्णनम्। धर्मध्वनी सदालुब्धश्छाद्मिको लोकदम्भकः । वैडालप्रतिको शेयो हिंस्रः सर्वाभिसन्धकः ११६५ अधोष्टिनस्कृतिकः स्वार्थसाधनतत्सरः। शठो मिथ्याविनीतश्च वकवतचरो द्विजः ॥१६६ ये वकवतिनो विप्रा ये च मारिलिङ्गिनः । ते पतन्त्यन्धत्तामियतेन पापेन कर्मणा ॥१६७ न धर्मस्यापदेशेन. पापं कृत्वा व्रतं चरेत् । प्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन् स्रोशूद्रदम्भनम् ।।१६८ प्रेत्येह चेदृशा विप्रा गर्यन्ते ब्रह्मवादिभिः । छमना चरितं यम प्रतं रक्षासि गच्छति ॥१६६ अलिङ्गी लिहियेपेण यो वृत्तिमुपजीवति । स लिङ्गिना हत्येनस्तिर्यग्योनी च जायते ॥२०॥ परकीयनिपानेपु न नायाद्धि कदाचन । मिपानकर्तुः सात्वा तु दुष्कृतांशन लिप्यते ।।२०१ यानशय्यासनान्यस्य कूसोद्यानगृहाणि च । अदत्तान्युपयुञ्जान एनसः स्यात्तुरीयभार ॥२०२ नदीपु देवखातेर तड़ागे सर:सु च । खान समाचरेन्नित्यं गर्त्तप्रम्रयगेषु च ॥२०३ यमान्सेवेत सतनं न नियं नियमायुधः । यमान्यतत्यर्वाणोनियमावलान् भजन ।।२०४ नाश्रोत्रियतते यी प्रामयाजिकृते तथा । मिया लोवेन च हुते भुशीत प्रामणः कचिन् ।२०५

·मनुस्मृतिः।
[चतुर्थों
अश्लीक (ल) मैतत्साधूनां यत्रजुदत्यगी हयिः ।
प्रतीपमेतद्देवानां तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ।।२०६
मत्ता धातुराणां च न भुञ्जीत कदाचन ।
केशकोटायपन्न च पदा स्यं च कामतः ॥२७ ,
भ्रूणनावेक्षितं चैव संस्पृष्टं चाप्युदक्यया ।
पतत्रिणाऽवलीढंच शुना संस्पृष्टमेव च ॥२०८
गवा चान्नमुपानात घुष्टान्नं च विशपतः।
गणान्नं गणिकानं च विदुपा च जुगुप्सितम् ।।२०६
स्तेनगायनयोश्चान्नं तक्ष्णोर्याधुपिकस्य च ।
दीक्षितस्य कदर्यस्य पद्धस्य निगडस्य च ॥२१०
अभिशस्तस्य पण्डस्य पुंश्चल्या दाम्भिकस्य च । '
शुक्तं पर्युपितं चैव शूद्रस्योच्छिष्टमेव च ॥२११ .
चिकित्सकस्य मृगयोः करस्योजिभोजिनः ।
उप्रान्तं सूतिकान्नं च पर्यायान्तमनिई शम् ।।२१२
अनर्चितं वृथामांसमवीरायाश्च योपितः।
द्विपदन्नं नगर्यन्नं पतितान्नमवक्षुतम् ।।२१३
पिशुनानृतिनोश्वान्नं तुविक्रयिणस्तथा।
शैलूपतुन्नवायानं कृतघ्नस्यान्नमेव च ||२१४
कारस्य निपादस्य रङ्गावतरकस्य च ।
सुवर्णकणस्य शस्त्रविक्रयिणस्तथा ।।२१५
श्ववतां शौण्डिकानां च चैलनिर्णजकरय घ।
रक्ष (रज ) कस्य नृशंसस्य यस्य चोपपति हे ॥२१६

·ऽध्यायः]
गृहस्थाश्नमवर्णनम् ।
मृप्यन्ति ये पोपपतिं स्त्रीजितानां च सर्वशः।
अनिर्दशं च प्रेतान्नमतुष्टिकरमेव च ॥२१७
राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्न ब्रह्मवर्चसम् ।
आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चावकर्तिनः ।।२१८.
कारुकान्नं प्रजा, हन्ति पलं निर्णेजकस्य च ।
गणान्नं गणिकान्नञ्च लोकेभ्यः परिकृन्वति ॥२१६
पूयं चिकित्सकस्यान्न- पुंश्चल्यास्त्यन्नमिन्द्रियम् ।
विष्टायाधुपिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम् ॥२२०
य एज्ये स्वभोज्यानाः क्रमशः परिकीर्तिताः।
तेषां त्वगस्थिरोमाणि वदन्त्यन्नं मनीषिणः ॥२२१
भुक्त्वाऽतोऽन्यतमस्यामममत्या क्षपणं त्र्यहम् ।
मत्या भुक्त्वाऽऽचरेहळू तोविणमूत्रमेव च ॥२२२
नाद्याच्द्रस्य- पकान्नं विद्वानश्राद्धिनो द्विजः ।
आददीताममेवास्मादवृत्तावकरानिकम् ।। २२३ .
श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वाणूंपेः।
मीमासित्वोभयं देवाः सममन्नमकल्पयन् ।।२२४
तान् प्रजापतिराईत्य मा फुट्वं विपमं समम ।
श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत् ।। २२५
श्रद्धया च पूतं च नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ।
श्रद्धाकृते हाक्षये ते भवतः स्वागद्ध नः ।। २२६
दानधर्म निवेत नित्समैतिकपातिकम् ।
परितुन भावन पात्रमासाच शक्तितः ।। २२७
N

·.
अध्यायः]
गृहस्थाश्रम (धर्म) वर्णनम्।
नामुत्र हि सहायार्थ पिता माता च तिष्ठतः।
न पुत्रदारा न ज्ञातिधर्मस्तिष्ठति केवलः ।। २३६
एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते ।
एकोऽनुभुङ्क्तं सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ।। २४०
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्ठं समं क्षिती ।
विमुखा वान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ।। २४१
तस्मादम सहायार्थ नित्यं संचिनुयाच्छनः ।
धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम् ॥ २४२
धर्मप्रदानं पुरुषं तपसा हतकिल्वपम् ।
परलोकं नयत्याशु भास्वन्तं स्वशरीरिणम् ।। २४३
उत्तमहत्तमर्नित्यं सम्बन्धानाचरेत्सह ।
निनीपुः पुलमुत्कर्षमभमानधमांस्त्यजेत् ॥ २४४
उत्तमानुत्तमानपच्छन्हीनान्दीनाचवर्जयन् ।
ग्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम् ॥ २४५
दृढकारी मृदुर्दान्तः कराचारैरसंवसन् ।
अहिंस्रो दमदानाभ्यां जयेत्स्वगं तथाग्रतः ।। २४६
पधोदकं मूलफलमन्नमभ्युद्यतं च यत् ।
मर्वतः प्रतिगृहीयान्मध्वथाभयदक्षिणाम् ॥ २४७
आइताभ्युशता भिक्षा पुरस्तादप्रचोदिताम् ।
मेने प्रजापतिप्रांतामपि दुष्कृतकर्मणः ।। २४८
नाश्नन्ति पितरस्तस्य दशयर्याणि पंच च ।
न च हन्यं यहत्यपियस्तामभ्ययमन्यते ।। ४६

·चों
..
मनुस्मृतिः।
शय्यां. गृहान्कुशान्गन्यानपः पुष्पं मणीन्दधि ! :
धाना मत्स्यान्पयो मांसं शाकं चय न निर्णदत् ।।२५०
गुरुन्भृत्यांश्चोजिहीर्पन्नचिष्यन्देवतातिथीन् ।
सर्वतः प्रतिगृहीयान्न तु तृप्यत्स्वयं ततः ।। २५२
गुरुपु त्यभ्यतीतेपु विना वा तैहे वसन् ।
आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन्- गृहीयात्साधुतः सदा ॥ २५२
आर्थिकः कुलमित्रं च गोपालो दासनापिती ।
एते शूद्रेप भोज्यान्ना .यश्वात्मानं निवेदयेत् ।। २५३
यादृशोऽस्य भवेदात्मा.यादशं च चिकीर्पितम् ।
यथा चोपचरेदेनं तथाऽऽमानं निवेदयेत् ।। २५४
योऽन्यथा संतमात्मानमन्यथा - सत्सु. भापते । . .:-
स पापकत्तमो लोके स्तेन आत्मापहारकः ॥ २५५
वाच्या नियताः सर्वे वाङ्मूला वाग्विनिःसृताः।
तां तु यः स्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः ।। २५६
महर्पिपितृदेवानां गत्याऽऽनुण्यं यथाविधि ।
पुत्रे सर्व समासज्य वेसेन्माध्यस्थ्यमास्थितः ।।२५७
एकाको चिन्तयेन्नित्यं विविक्त हितमात्मनि ।
एकाकी चिन्तयानो हि परें श्रेयोऽधिगच्छति ।।२५८
एपोदिता गृहस्थस्य वृत्तिविषस्य शाश्वती।
स्नातकमतकल्पश्च सत्यवृद्धिकरः शुभः॥ २५६
अनेन विप्रो वृत्तेन वर्तयन् चंदशास्त्रवित् ।
व्यपेतकल्मपो नियंः ब्रह्मलोके महीयते ।। २६०
इति मानवे धर्मशास्त्र भूगुप्रोक्तायां मनुस्मृत्यां चतुर्थोऽध्यायः॥
..

·र्यायः] पञ्चमोऽध्यायः तत्रादी - अभक्ष्यवर्णनमाह- श्रुत्वतानृपयो धर्मान् स्नातकस्य यथोदितान् । इदमूचुर्महात्मानमनलप्रभवं भृगुम् ।। १ एवं यथोक्तं विप्राणां स्वधर्ममनुतिष्ठताम् । कथं मृत्युः प्रमवति वेदशास्त्रविदां प्रभो॥२ स तानुवाच धर्मात्मा महीन्मानवो भृगुः । श्रूयतां येन दोषेण मृत्युर्विप्राञ्जिघांसति ।। ३ अनभ्यासेन वेदानामाचारस्य च धर्जनात् । आलस्यादन्नदोषाच 'मृत्युर्विप्राझिपासति । ४ लशुनं गृजनं चैव पलाण्टुं कयकानि च ।। 'अभक्ष्यागि द्विजातीनाममेध्यप्रभवानि च ।। ५ लोहितान् वृक्षनिर्यामान प्रश्चनप्रमस्तिथा। रोल गञ्यं च पेयूर्य प्रयनेन विवर्जयेत् ॥ ६ वृथासरसंयावं पायसापूपमेव च । अनुपालनमासानि देवान्नानि हवीपि च ।। ७ अनिर्दशाया गोः क्षीरमा मकरार्फ तथा । आविर्क मन्धिनोलोर विवरमायाश गो एयः ।।८ आरण्यानो च मपो मृगाणी माहिषं विना । प्रीमोरं चैव पायोनि सर्वगुतानि पेव हि ॥ दधि भी च भुकंधु म च दधिसम्भयम् । यानि वाभिपूयन्ते पुष्पमूलपले: गुमः ।। १०

·मनुस्मृतिः।
[पंचगो
क्रव्यादः शकुनीन् सर्वास्तथा ग्रामनिवासिनः।
अनिर्दिष्टांश्चैकशफांटिटिभं च विवर्जयेत् ॥ ११
कलवित एवं हंसं चक्राहं प्रामकुमकुन्दम् ।
सारसं रज्जुदालं च दान्यूह शुकसारिके ॥ १२
प्रतुदान् जालपादोश्च कोयष्टिनसविष्किरान् ।
निमञतश्च मत्स्यादान् सौनं वल्लूरमेव च ।। १३
बकं चैव बलाकां च काकोलं खंजरीटकम् ।
मत्स्यादान विड्यराहांश्च मत्स्यानेच च सर्वशः ।। १४
यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मासादउच्यते ।
गत्स्यादः सर्वमांसादस्तस्मान्गत्स्यान्विवर्जयेत् ।।१५
पाठीनरोहितावाद्यो नियुक्ती हव्यकव्ययोः ।
राजीयाः सिंहतुण्डाय सशल्काश्चैव सर्वशः॥ १६
न भक्षयेदेकचरानज्ञातांश्च मृगद्विजान् ।
भक्ष्येष्वपि समुद्दिष्टान् सर्वान् पंचनखांस्तथा ।। १७
श्याविधं शल्यकं गोधां खड्ग कूर्मशशांस्तथा ।
भक्ष्यान् पञ्चनखष्वाहुरनुष्ट्रांश्चैकतोदतः ॥ १८
छत्राकं विड्वराहं च लशुनं ग्रामकुम्कुटम् ।
पलाण्डं गृञ्जनं चैव मत्या जग्धा पतेद्विजः ॥ १६
अमत्यैतानि पड्जम्ध्या कृच्छ सान्तपनं चरेत् ।
यतिचान्द्रायणं वापि शेपेषूपवसेदहः ॥ २०
संवत्सरस्यैकमपि चरेत्कृच्छ्रे द्विजोत्तमः ।
अज्ञातभुक्तशुद्धयर्थ ज्ञातस्य तु विशेषतः ॥ २१

·ऽध्यायः] अमस्ययनम् । या माध्या: राम्ना मृगपरिणः । भन्याना र प्रत्यर्थमगात्यो हाचरत्पुरा।। २२ पभूपूर्ति पुरोटाशा भल्याणो मृगपशिणाम् । पुराणप्यपि यो मनभत्रम ॥२३ यरिइपिरस्नेहमयुक्त मश्यं मोम्यमगर्दिनम् । तापितमन्या इपिःशेपं प यद्भपेत् ।।४ गिरस्थितमपि त्यापमानेदाग द्विजातिभिः । यपगोधूमझ सर्व पयसश्य विमिया ॥ २५ मतदुर्ग विजातीना भश्यामश्यमशेषतः। मासस्स्यातः प्रवक्ष्यामि विधि भक्षणवर्मने ।। २६ प्रोभिन भक्षयन्माम प्र.पगानो च काम्यया । ययाविधि नियुसम्नु प्राणानामेव चात्यये ॥२॥ प्राणस्यान्नमिदं मयं प्रजापतिरकल्पयत् । म्भापरं जङ्गम व सर्वप्राणस्य भोजनम् ।। २८ चरणामन्नमरा दंष्ट्रिणामप्यदंष्ट्रियः । अहम्ता सहस्ताना शूराणा जैव भीरपः॥ २६ नाता दुप्यत्यदन्नाधान प्राणिनोऽहन्यहन्यपि । धात्रय स्मृशा हाधानप्राणिनोऽत्तार एव च ॥ ३० यज्ञाय जन्धिमांसस्येत्येप देवो विधिः स्मृतः । अतोऽन्यथाप्रवृत्तिस्तु राक्षसोविधिरच्यते ॥३१ फ्रीत्वा स्वयं याऽप्युत्पाद परोपकृतमेव था। देवान पितंश्चार्ययित्वा खादन्मसिं न दुप्यति ।।३२

·[पञ्चमो
.मनुस्मृतिः-1..
नाद्यादविधिना मांस विधिज्ञोनापदि द्विजः।
जाध्या हविधिना मांसं प्रेस (प्रेतः) सैरद्यतेऽवशः ॥३३
न तादृशं भवत्येनो मृगहन्तुर्थनार्थिनः।
यादशं भवति प्रेत्य वृधामांसानि खादतः ॥३४.
नियुक्तस्तु यथान्यायं यो मांस'नात्ति मानकः ।
स प्रेयं पशुतां याति सम्भवानेकविंशतिम् ।।३५
असंस्कृतान्पशून्मन्त्रै धाद्विप्रः कदाचन। "
मन्वैस्तु संस्कृतानद्याच्छाश्वत विधिमास्थितः ।।३६
कुर्यावृतपशु सङ्ग कुर्यारिपष्टपशु तथों ।
नत्येव तु वृथा हन्तुं पशुमिच्छेत्त् कदाचन ॥३७
यावन्ति पशुरोमाणि तावत् कृत्योह मारणम् ।
थापशुब्नः प्राप्नोति प्रेत्य' जन्मनि जन्मनि ॥३८
यज्ञार्थ पशवः सष्टाः स्वयमेव
सयम्भुवा
यज्ञस्य भूपे सर्वस्य तस्माद्यज्ञे बंधोऽवधः ॥३६
ओपध्यः पशवो वृक्षास्तियञ्च पक्षिणस्तथा ।
यज्ञार्थ निधन प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युचिकृतीः पुनः ॥४०
ग यज्ञ च पितृदेवतफर्मणि ।
अव पशयो हिस्या नान्यत्रेयनयोन्मनुः ॥४१
एण्यय॑षु पशून हिंसन् यदतत्त्यार्यविद्विजः।।
आत्मानं च पशुवधगमयत्युत्तमा गतिम् ।।४२
गृहे 'गुरापरण्ये या निवसंशात्मवादिनः .
भावेदपिहिता हिंसामापयपि संमाघन ॥४३ ;
गधुप
."

·ऽध्यायः
मश्यामस्ययनम्
या पदापिदिता हिमा नियताऽगिपरे।
अहिमामेय सा शिगावाटमों हि नियमी र
योऽदिमकानि गूनानि दिनस्यात्ममुग्मेन्ट्रया।
म श्रीवंत मनश्चय न फचिम मुग्गीयते ।।४५
यो पन्धनपारेशान् प्रागिनो न चिकीर्षति ।
म मर्दम्य हिनरेगुः मुखमयन्तमश्नुते ॥४६
यघ्यायनि यरकुश रति यानाति यत्र च ।
सदयाप्नोनयन यो हिनस्ति न किंचन ॥४७
नात्या प्राणिनो दिमा मामगुत्लाते कनिम्।
न प प्राणियधः म्यानम्मान्माम विययन
ममुत्पत्ति र गामम्य अधयन्यो ग देटिनाम् ।
प्रममीश्य नियत मर्वामस्य मनणात् ।।४६
न मशयनि यो मांसं विधि हित्वा पिशाचवा ।
म टोक प्रिया याति व्याधिभित्र न पीयते ॥१०
अनुमन्ता विशमिता निहन्ता प्रयविक्रयी।
संस्कता चोपता च ग्वादकश्चेति घातकाः ।।५१
स्वमांसं परमासेन यो वर्षयितुमिच्छति ।
अनम्यय पितृन्देवान्ततोऽन्यो नास्त्यपुण्यकृन ॥५२
वर्षे यऽअमेथेन यो यजेत शतं ममाः।
मांसानि च न यादेद्यस्तयोः पुण्यफलं समम् ।।५३
फलमूलाशनैर्मध्यर्मुन्यन्नानां च भोजनः ।
न नकलमयानोति यत्मांसपरिवर्जनान् ॥५४.''

·[पञ्चमो
.
मनुस्मृतिः।
मांस भक्षयिताऽमुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् ।
एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीपिणः ।।५५
न मसिभक्षणे दोषो न मद्य न च मैथुने ।
प्रवित्तिरेपा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ५६।।
प्रेतशुद्धि प्रवक्ष्यामि द्रव्यशुद्धि तथैव च ।
चतुर्णामपि वर्णानां यथायदनुपूर्वशः ।।५७
दन्तजातेऽनुजाते च कृतचूड़े च संस्थिते। .
अशुद्धा बान्धवाः सर्वे सूतके च तथोच्यते ॥५८
दशाहं शावमाशोचं सपिण्डेषु विधीयते ।
अर्याल संचयनादस्थ्नो व्यहमेकाहमेव च ॥५६
सपिण्डता तु पुरुपे सप्तमे विनिवर्तते ।
समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोवेदने ।।६०
यथेदं शावमाशोचं सपिण्डेपु विधीयते ।
जननेऽप्येवमेव स्यान्निपुणे शुदिमिच्छताम् ॥६१.
सर्वेपा शावमाशीचं मातापित्रीस्तु सूतकम्।
सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः॥६२.
निरस्य तु पुमाञ्छुक्रमुपस्पृश्यय शुध्यति ।
वैजिकादभिसम्बन्धादनुराध्यादघं व्यहम् ।।६३
अहा चकेन राज्या च त्रिरात्रैरेव च विभिः ।
शवस्पृशो विशुध्यन्ति त्र्यहादुदकदायिनः ।।६४
गुरोः प्रेतस्य शिव्यस्तु पितृमेधं समाचरन् । ..
प्रेताहारैः समं तत्र दशराण गुध्यति ॥६५

·यापः] प्रतटियर्णनम् ।
राशिमिमामतुल्यामिभियापे दिगभ्यति ।
रजम्युमरते मान्यी मानेन को रजस्वला ॥६६
गृणामहनपूटानी पिशुदिनशिको म्गना।
निशमुहमानोतु निरागाछुटिरिप्यते ॥
नदिपारिक प्रेनं निभ्युपन्धिया यहिः ।
अलमय गुचो भूमायस्सिसंचयनादते ॥६८
नास्य फायोऽनिमंकारी न प फार्योदयकिया।
अरण्ये फाप्ठयत्यया धपतम्यहमेव च ६६
नानियस्य फर्मव्या पान्धवरुदशक्रिया।
जातदन्नस्य या गुयुमाम्नि याऽपि ते मति ॥
मारिण्यकादमतीते अपणं स्मृतम् ।
जन्मन्येफोदकाना तु घिरायाभुतिरिष्यते ॥st
प्रीणामसंस्कृताना तु ज्यहाछुभ्यन्ति धान्धवाः ।
ययोगनय कल्पेन गुध्यन्ति तु सनाभयः ।।७२
अक्षारलपणानाः स्यु निमग्नेयुथ ते म्यहम् ।
मांसाशनं प नाश्नायुः शयोरंथ प्यफ भितौ ।।७३
सन्निधावर ये पल्पः शायाशौचस्य कीर्तितः।
असमिधावयं यो विधिः सम्यधियान्धयः ।।७४
विगतं तु विदेशस्य शृणुयाद्यो घनिर्दशम् ।
य दशरावस्य तायदेवानुचिर्मयन् ।।७५
अतिक्रान्ते दशाहे च निरायमाचिर्भवेत् ।
संवत्सरे व्यतीते तु पृष्ट्वयापो विशुध्यति ।।७६
.
.

·[प्रश्रमो
मनुस्मृतिः।
निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य. जन्म ,
सवासा जलमाप्नुत्य शुद्धो भवति मानमः ॥७७
बाले देशान्तरस्थे च पृथक् पिण्डे च संस्थिते ।
मवासा जलमाप्लुल्य सद्य एव विशुध्यति ॥७८,
अन्तईशाहे चेत्स्यातां पुनमरणजन्मनी):
तावस्यादशुचिवितो, यावत्तस्यादनिर्दशम् ||७६:::
त्रिरात्रमाहुराशीचमाचार्य संस्थिते सति । ।
तस्य पुत्रे च पल्यां च दियारात्रमिति मितिः ॥८०
श्रोत्रिये तूपसम्पन्ने निरानमशुचिर्भवेत्। ......
मातुले पक्षिणी राशि शिष्यत्यिग्यान्वयेषु च दर
प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद्विपये स्थितः। ..
अश्रोत्रिये त्वहः कृत्रतमनूचाने तथा. गुरौ ॥८२
शुद्ध्यहिनोदशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः।..:
वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेनं शुष्यति ।।८३
न पर्द्ध येदघाहानि प्रत्यूहेनाग्निपु . क्रियाः ।...
न च तत्कर्म कुर्वाणः सनाभ्योऽप्यशुचिर्मवत ॥८४
दिवाकीर्तिमुदश्यां च पतितं सूतिका तया........
शवं तत्सृष्टिनं पेय स्पृष्ट्वा सानेन शुध्यति ॥८५
आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदाचिदर्शने ।
सौरान्मन्त्रान्पयोत्साहं पायमानीश्च शतितः ।।८६
नारं मृदयाऽस्सि:सस्नई मात्या विनो यिशुन्यति ।
आचम्यष तु. निःस्नेहं गामालभ्याकमीक्ष्य प्राaies

·ऽधायः] अंतद्विवर्णनम्
आदिली नोदकं पुरांदानगम्य ममापनान।
• ममाप्त मूद गया विराणेय गुप्यति ॥५८
यामरमानानो प्रनायायु प निस्ताम् ।
आत्मनात्यागिना य नियततादफनिया ||ce
पापण्डमानितानां पघातीनां च फामनः ।
गर्मम हा गैप मुगीनां च योषिताम ॥६०
आपायं म्यमुपाभ्यायं पितरं मातरं गुग्म ।
नित्य तु प्रती प्रेताम मतेन वियुज्यते ।।११
दक्षिणेन एतं शूर पुरद्वारेण निहरेन ।
: पश्चिमोत्तापूर्पम्नु यथायोगं द्विजन्मनः ।।२
न रासामपदोषोऽन्ति प्रनिना न च सविणाम् ।
पन्द्र-स्मानमुपासीना प्रभूता हि ते मदा ६३
रामो माहात्मिक स्थाने साशाचं विधीयते ।
... प्रधानी परिरक्षार्धमामनं पात्र फारणEY
डिम्याबद्दनाना च विद्यु ता पार्थिवेन ।
गोमाक्षणम्य व्येयाय यस्य चेन्टति पाधिपः ।।६५
मोमाग्न्यानिलेन्द्राणां वित्ताप्पत्योर्यमस्य च ।
अष्टानां लोकपालानां यपुर्धारयते नृपः।
लोकशाधिष्ठितो राजा नाश्याशीचं विधीयये ।
: शोधासाचं हि मयांना लोकभ्यप्रभवाप्ययो ।।१७
उद्यनैराहा शस्त्र क्षत्रधर्महतस्य च।
मधः सन्तिष्ठते यशस्तथाऽऽशौचमिति स्थितिः ॥६८
.

·[पशमो
मनुस्मृतिः।
विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्रियो वाहनायुधम् ।
वैश्यः प्रतोदं रश्मीन्या यष्टिं शूद्रः कृतक्रियः ।।६६
एतद्वोऽभिहितं शौचं सपिण्डेपु द्विजोत्तमाः ।
असपिण्डेषु सर्वेषु प्रेतशुद्धिं निवोधत ॥१०० ..
असपिण्ड द्विजं प्रेतं विप्रो निहत्य वन्धुवत् ।।
विशुध्यति त्रिराण मातुराप्तांश्च बान्धवान् ॥१०१
यद्यन्नमत्ति तेषां तु दशाहेनैव शुष्यति ।
अनदन्नन्नमवैव न चेत्तस्मिन्गृहे वसेत् ॥१०२
अनुगम्येन्छया प्रेतं ज्ञातिमज्ञातिमेव च ।
स्नात्या सचैलं स्पृष्ट्याग्नि घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥१०३
न वित्रं घेषु तिरसु मृतं शूद्रेण नायसेत् ।
अस्वा ह्याहुतिः सा स्याच्छूद्रसंस्पर्शदूपिता ।।१०४
ज्ञानंतपोग्निराहारो मृन्मनो वायुपाञ्चनम् ।
यायुः कार्ककालौ च शुद्ध कर्तृणि देहिनाम् ।।१०५
सर्वेषामेव शौचानामर्यशौचं परं स्मृतम् ।
योऽर्थे शुचिहि स शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥१०६
क्ष्यान्त्या शुद्वयन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः ।
प्रन्यन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः ।।१०७
मृत्तोयः गुध्यते शोध्य नदी घेगेन शुद्धपति ।
रजसा श्री मनोदुष्पा गन्यारोन द्विजोत्तमः ॥१०८
अद्रियाणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति ।
विद्यातपोभ्या भूतात्मा बुदिशानन शुष्यति ।।१०६
.

·भ्यारः] द्रव्यादिपर्णनम्।
एष शौचस्य यः प्रोगः रागरस्य विनिर्णयः।
नानाविधाना द्रव्यागो शुद्ध गगत निर्णयम् ।।११०
जमाना मगीनां च मम्म्याश्ममयस्य ।।
मस्मनागिंदा पेय शुद्धिकरता मनीषिभिः ।।१११
निपं फापनं माण्डमद्भिरेय विराध्यति ।
अन्जमरममयं व राजतं पानुपरफनम् ॥११२.
अपामग्नेश्च संयोगाद रोज्यं च नियंभी।
तस्मातयोः स्ययोन्येय निर्गको गुणवत्तरः ।।११३
ताम्रायः कास्यरसाना अपुगः सीमकस्य प।
शौर्य ययाई फर्तत्र्यं भारालोदकयारिभिः॥११४
द्रयाणां चैव सर्वेपी शद्धिम्पयनं स्मृतम् ।
प्रोक्षणं संदतानां च धारयाणां च तक्षणम् ॥१२५
माजनं यक्षपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि।
यममानां प्रहाणां च शुद्धिः प्रक्षालनेन तु ।।११६
घरूणां स कप्त पाणां च शुद्धिगष्णेन पारिणा।
स्स्यशूर्पराकटानां च मुसलोलूपलस्य च ॥११७
अद्भिन्तु प्रोक्षणं शौचं यहूना धान्यवाससाम् ।
प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौचं विधीयते ॥११८
चलवचर्मणां शुद्धिर्यदलाना तथैव च।
शाकामूलफलानां च धान्यवच्छतिरिष्यते ॥११६
कोरीयाविकयोरूपैः कुतपानामरिएकः।
श्रीफलरंशुपट्टानां क्षीमाणां गौरसप्पैः॥१२०

·पञ्चमो
''
मनुस्मृतिः।
क्षोमवच्छसङ्गाणामस्थिदत्तमयस्य च ।'
शुद्धिर्विजानता कार्या गोमूनेणोदकेन या ॥१२१
प्रोक्षणात्तणकाष्ठं च पलाल चैव शुध्यति ।
मार्जनोपार्जनश्म पुनः पाकेन मृण्मयम् ।।१२२.
मद्य मूत्रैः पुरोपै ठीवनैः पूयशोणितः।
संस्पृहं नैव शुद्धत पुनः पाकेन मृण्मयम् ।।१२३
सम्मार्जनोपाञ्जनेन सेकेनोल्लेखनेन च ।
गवां च परिवासेन भूमिः शुद्धयति पंचभिः॥१२४
पक्षिजग्धं गवा ध्रातमवधूतमवक्षुतम् ।
दूषितं केशकोटेश्च मृत्प्रक्षेपेण शुद्धयति ॥१२५.
यावन्नापैत्यमेध्याक्ताद्गन्धोलेपश्च तत्कृतः ।
तावन्मृद्वारि चादेयं सर्वासु द्रव्यशुद्धिपु ।।१२६..
त्रीणि देयाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् ।
अधमद्भिनिणिक्तं यत्र वाचा इशस्यते ।।१२७
आपः शुदा भूमिगता चैतृष्ण्यं यासु गोर्भवेत् ।
अव्याप्ताश्चेदमेध्येन गन्धयणरसान्विाः॥१२८..
नित्यं शुद्धः कारहस्तः पश्ये या प्रसारितम्।
ब्रहाचारिगतं भक्ष्यं नित्यं मेध्यगिति स्थितिः ॥१२६
नित्यमास्यं शुचि त्रीणां शकुनिः फलपातने । -
प्रम्रवेध शुचिर्वत्सः श्वा मृगमहणे शुचिः ॥१३०
श्वमिहतस्य यन्मांसं शुचि तन्मनुरप्रयीत् ।
कल्यादिश्च हतस्यान्यैश्चण्डालाद्यश्च दम्युभिः ॥१३१
.

·- अध्यायः शरीरादिपर्णनम् । अद्ध्यं नाभयांनि गानि सानि मे यानि सर्वशः यान्यधनान्यमेन्यानि देहाय मलारयुताः॥१३२ मशिका विमुपरवाया गौरश्यः सूर्यरश्मयः। रजो भूर्यायुरनिश परों मंन्यानि निरिंगेत् ॥१३३ विष्मयोत्मर्गादा मृद्वादियमर्थयन् । दैदिकाना मलानां च गुदिप द्वादशस्यपि ।।१३४ पमा शुभमरचनाम्य विद्माणकर्णविद् । दप्मादपिकास्त्रदो द्वादशैते नृणा मलाः ॥१३५ एफा लिगुदे तियस्तफर फरे दरा। उभयोः मा दानव्या मृदः शुद्धिममीप्सता ।।१३६ एतन्छौचं गृहस्थाना निगुर्ण प्रचारिणाम् । त्रिगुणं स्याद्वनस्माना यतीना तु चतुर्गुणम् ॥१३॥ पृत्या मूर्त पुरीपं या सान्याचान्त उपस्टरोत् । धंदमधेप्यमाणश्च अनमग्नश्च सर्वदा ॥१३८ विराचामेदपः पूर्व द्विः प्रमृश्याततोमुराम । शारीरं शौचमिच्छन्हि स्त्री शूद्रस्तु सत्सात् ॥१३६ शूद्राणां मासिकं कार्य यपनं न्याययतिनाम् । येत्यवच्छौचकल्पश्च द्विजोन्टिष्ट प भोजनम् ।।१४० गोन्टिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषोऽझं पतन्ति याः । न श्मभूणि गतान्यास्यं न दन्तान्तरधिष्ठितम् ॥१४१ स्पृशन्ति विन्दवः पादौ य आचामयतः परान् । भौमिकस्ते ममा या न राप्रयतोभवेत् ॥१४२

·[पञ्चमो
मनुस्मृतिः
उन्छिन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथंचन ।
अनिधायैव तद्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥१४३
वान्तोविरिक्तः स्नात्वा तु घृतप्राशनमाचरेत् ।।
आपामेदेव भुक्त्वान्नं स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् ।।१४४
सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्या च निष्ठोव्योत्वाऽनृतानि च ।
पीत्यापोऽध्येप्यमाणश्च आचामेत्प्रयतोऽपि सन् ।।१४५
एप शोचविधिः कृत्स्तो द्रव्यशुद्धिस्तथैव च।
उत्तो यः सर्ववर्णानां स्त्रीणां धर्मानियोधत ॥१४६
वालया वा युवत्या वा वृद्धया वाऽपि योपिता ।
न स्वातन्त्र्येण कर्तव्य किंचित्कायं गृहेष्वपि ।।१४७
बाल्ये पितुर्वशे तिप्ठेत्साणिग्राहस्य यौवने ।
पुत्राणां भर्तरि प्रेते न भजेत्स्त्री स्वतन्त्रताम् ॥१४८
पित्रा भर्ना सुसाऽपि नेच्छेद्विरमात्मनः ।
एपां हि विरहेण स्त्री गर्यो फुया॑दुभे कुले ॥१४६
सदा प्रहृष्टया भान्यं गृहकार्येषु दक्षया।
सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥१५०
यस्मै दद्यात्पिता त्वेना भ्राता चानुमते पितुः।
तं शुश्रूपेत जीवन्तं संस्थितं च न लक्ष्यन् ॥१५?
मालाचं स्वस्ययनं यज्ञश्चासां प्रजापतेः ।
प्रयुज्यते विवाहे तु प्रदान स्वाम्यकारणम 11१५२
अनृतावृतुकाले च मन्त्रसंस्कारपतिः ।
मुम्बस्य
नित्यं दातेह परलोके च योगित: ।।१५३

·ऽध्यायः] ग्नीधर्मवर्णनम्। विशीलः कामहगों या गुगंयां परिरजिनः । समयः घिया माया मततं देयपतिः ।।१४ गान्ति स्त्रीगो पायकोन तं नायुरोपितम् । पनि राभूपसे येन तेन ग्वर्गे महीयते ॥१५५ पाणिमाय माषी स्त्री जीयता या मृतम्य था। पनिलोकमभीमन्ती नाचरेलिगिदमियम् ॥१५६ फार्म तु भूपयेदे पुष्पमूलफलः शुभैः । न तु नामापि गृहीयात्सत्यो प्रेते पाय तु ॥१५॥ आमीनामरणाक्षान्ता नियता महापारिणी। यो धर्म पत्नीनो फागुन्ती तमनुत्तमम् ॥१५८ अनेकानि सहलागि युमारमनवारिणाम् । दियं गतानि विभागामहत्या गुलसन्ननिम् ॥२५६ मृते भर्नरि साधी स्त्री प्रचर्य व्यय स्थिता । स्वर्ग गएरपुत्राऽपि यथा ते हमचारिणः ॥१६० अपत्यलोभाचा तु स्त्री भागमतियतते । सेद निन्दामयानोति परलोकाज हीयते ॥२६१ नान्योत्पन्ना प्रजाम्तीह न चान्यस्यपरिप्राई । न द्वितीयश्च माध्वीनां चिद्भापदिश्यते ॥१६२ पति हित्वापकर स्वमुन्कष्टं या नियते । निन्यव सा भयेल्लोके परपूर्वति चोच्यते ॥१६३ व्यभिचारात्तुभर्नुस्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् । शृगालयोनि प्राप्नोति पापरोगश्च पीड्यते ।।१६४

·[पष्ठो
८
मनुस्मृतिः।
पति या नाभिचरति मनोवाग्देहसंयता ।
सा भरी लोकमानोति सद्भिः साध्वीति चोच्यते ।।१६५
अनेन नारीवृत्तेन मनोवाग्देहसंयता ।
इहापयां कीर्तिमाप्नोति पतिलोकं परत्र च ।।१६६
एवं वृत्ता सवर्णा स्त्री द्विजातिः पूर्वमारिणीम् ।
दाहयेदग्निहोत्रण यज्ञपात्रश्च धर्मवित् ।।१६७
भार्यायै पूर्वमारिण्यै दत्त्याग्नीनन्त्यकर्मणि ।
पुनारमियां कुर्यात्पुनराधानमेव च ॥१६८
अनेन विधिना नित्यं पंच यज्ञान्न हापयेत् ।
द्वियीयमायुपो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ।।१६६
इति मानव धर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां मनुस्मृत्यो शौचविधिः
पञ्चमोऽध्यायः॥
पष्ठोऽध्यायः ।
अधादी- यानप्रस्थवर्णनम् ।
एवं गृहानमे स्थित्वा विधिवत्लातको द्वितः ।
यने यसेत्तु नियतो यधायद्विजितेन्द्रियः ।।
गृहस्थरतु यदा पश्यदलीपलितमात्मनः ।
अपत्यस्य चापत्यं नदारण्यं ममाश्रयेत ।।

·ऽध्यायः]
वानप्रस्थवर्णनम् ।
संत्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्व चैव परिच्छदम् ।
पुत्रेषु भार्या निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा ॥३
अग्निहोत्रं समादाय गृह्य चाग्निपरिच्छदम्।
प्रामादरण्यं नि.मृत्य निवसेन्नियतेन्द्रियः ।।४
मुन्यन्न विविधैर्मेध्यैः शाकमूलभलेन वा ।
एतानेय महायज्ञान्निपेद्विधिपूर्वकम् ।।५
यसीत चर्म चीरं वा सायं सायात्मगे तथा ।
जदाश्च विभृयानित्यं श्मभुलोमनखानि च ॥६
यद्भक्ष्यं स्यात्ततो दद्याद्वलि भिक्षा च शक्तितः ।
अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेदाश्रमागतान् ॥७
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दान्तोमैत्रः समाहितः,
दाता नित्यमनादाता सर्वभूतानुकम्पकः ||
वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्र यथाविधि
दर्शमस्कन्दयन्पर्व पौर्णमासं च योगतः ॥
ऋक्षेष्टयाग्रयणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत्।
तुरायणं च क्रमशो दाक्षस्यायनमेव च ॥१०
वासन्तशारदैर्मध्यैर्मुन्यन्नः स्वयमाहृतः ।
पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निपेत्वृथक् ॥११
देवताभ्यस्तु तद्धृत्वा वन्यं मेध्यतरं इयिः ।
शेषमात्मनि भुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम् ॥१२
स्थलजीदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च ।
मेध्यवृक्षोद्भवान्यद्यास्नेहांश्च फलसंभवान् ॥१३
BHARA

·[एको
मनुस्मृतिः।
वर्जयेन्मधु मांसं च भौमानि कर्वकानि च ।
भूस्तर्ण शिय के चैव श्लेष्मासकफलानि च ॥१४
त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्न पूर्वसंचितम् !
जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च ॥१५
न फालप्रमश्नीयादुल्सष्टमपि फैनथित् ।
नप्रामजातान्याताऽपिमूलानि(पुष्पाणि) च फलानि च ॥१६
अग्निपक्काशनो वा स्यात्कालपकभुगवे वा।
अश्मकुटो भवेद्वापि दन्तोलूखलिकोऽपि या ।।२७
सद्याप्रमालको वा स्यान्माससंचयिकोऽपि वा।
पण्मासनिचयो या स्यात्समानिचय एव या।।१८
नक्तं चान्न समश्नीयादिवा वाहत्य शक्तितः ।
चतुर्थकालिको वा स्यात्स्याद्वायएमकालिकः ॥१६
चान्द्रायणविधानवां शककरणे च वर्तयेत् ।
पक्षान्तयोऽप्यश्नीयाच्या कवितां सत् ॥२०
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वतयेत्सदा ।
"कालपः स्वयं शीर्वग्वानसमते स्थितः ।।२१
भूमौ विपरिवर्तत तिप्टेवा प्रपदैदिनम् ।
स्थानासनाभ्यां विहरेसवनेपूपयन्नपः १२२
प्रीप्मे पंचतपास्तु स्याद्वस्वभ्रावकाशिकः ।
आईयामास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः ।।२३
उपस्पृशं स्त्रिपवर्ण पितृन्देवांश्च तर्पयेत् ।
तपश्चरंचोप्रतरं शोषयेद्देहमात्मनः ॥२४
।

·श्यायः] वानप्रस्थवर्णनम् ।
अग्नीनात्मनि चैतानात्समारोप्य यथाविधि ।
अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मूलफलाशनः ॥२५
अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराशयः।
शरणेष्वममश्चेव वृक्षमूलनिकेतनः ॥२६
सापसेप्येव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ।
गृहमेधिषु चान्येप द्विजेषु वनवासिपु ।।२७
ग्रामादाहृत्य वानीयादौ ग्रासान्वने वसन् ।
प्रतिगृह्य पुटेनय पाणिना शकलेन वा ॥२८
एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन्।
विविधाश्चौपनिपदीरात्मसंसिद्धये श्रुतीः ॥२६
ऋपिभि सगैश्चैव गृहस्थैरेव सेविताः।
विद्यातपोविवृद्धयर्थं शरीरस्य च शुद्धये ॥३०
अपराजिता वाऽऽस्थाय प्रदिशमजिझगः ।
आ निपाताच्छरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनः ।।३१
आसां महर्पिचर्याणां त्यक्त्वाऽन्यतमया तनुम् ।
वीतशोकमयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते ॥३२
वनेषु तु विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुपः ।
चतुर्भमायुपो भागं त्यक्त्वा सङ्गात्परिव्रजेत् ॥३३
आश्रमादाश्रमं गत्या हुतहोमो जितेन्द्रियः ।
भिक्षारलिपरिश्रान्त प्रवजन् प्रेत्य वर्धते ।।३४
ऋणानि श्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।
अनपावृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः॥३५

·• पालो
मनुस्मृतिः।
अधीत्य विधिवद्वदन्पुत्रांश्चोत्याद्य धर्मतः ।
इप्ट्वा च शतितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ।।३६
अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् ।
अनिप्ट्या चैय यश्च मोक्षमिच्छन् बजत्यधः ॥३७
प्राजापत्या निरु येष्ठिं सर्ववेदसदक्षिणाम् ।
आत्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मणः प्रबजेद्गृहात् ।।३८
यो दया सर्वभूतेभ्यः प्रत्रजत्यभयं गृहात् । .
तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः ।।३६
यस्मादण्यपि भूतानां द्विजानोत्पनाते भयम् ।
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ।।४०
आगारादमिनियान्तः पवित्रो पचितो मुनिः ।
समुपोटेपु कामेपु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥४१
एक एव चरेनित्यं सिद्धयर्थमसहायवान् ।
सिद्धिमेकस्य संपश्यन्न जहाति न हीयते ।।४२
अनग्निरनिकेतः स्याग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ।
उपेक्षकोऽसङ्कपुको (सांचयिको) मुनिभावसमाहितः ।।४३
कपालं वृक्षमूलानि बुशैलमसहायता।
समता धैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य रक्षणम् ।।४४
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्।
कालमेय प्रतीक्षेत निशं भूतको यथा ।.४५
दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं परत्रभूतं जलं पिवेत् ।
सत्यपूढो यदेवाचे मनःपूतं ममाचरेन ॥४६

·ऽध्यायः]
संन्यामवर्णनम्।
अतिवादास्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन ।
न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ।।४७
क्रुध्यन्तं न प्रति ध्येदाः कुशलं वदेत् ।
सप्तद्वारावकीर्णा च न वाचमनृतां वदेत् ॥४८
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिपः ।
आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह ॥४६
न चोत्यातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।
नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कहिचित् ॥५०
न तापसाह्मगैर्वा वयोभिरपि या अभिः ।
आकीर्ण भिक्षुकैर्वाऽन्यैरागारमुपसंग्रजेत् ।।५१
फ्लप्लकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् ।
विचरेन्नियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन् ॥५२
अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युनिर्वणानि च ।
तेपामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे ॥५३
अलाबु दारुपानं च मृण्मयं चैदलं तथा ।
एतानि यतिपात्राणि मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥५४
एककालं चरेद्भक्ष न प्रसज्जत विस्तरे ।
भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विपयेष्वपि सन्जति ॥५५
विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवजने।
वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षा नित्यं यतिश्चरेत् ॥५६
अलाभे न विपादी स्याहाभे चैव न हर्पयेत् ।
प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः ॥५७

·[पालो
मनुस्मृतिः।
अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्वशः ।
अभिपूजितलाभश्च यतिर्मुक्तोऽपि वध्यते ॥५८ :
अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च ।
हियमाणानि विषयरिन्द्रियाणि निवर्तयेत् ।।५६
इन्द्रियाणां निरोचन रागद्वपक्षयेण च ।
अहिंसया च भूतानाममृतत्त्वाय कल्पते ॥६०
अवक्षेत गतीनृणां कर्भदोपसमुद्भवाः ।
निरये चंब पतन यातनाश्च यमक्ष्ये ॥६१
विप्रयोग प्रियश्चत्र संयोगं च तथाऽप्रियः।
जरया चाभिभवनं व्याधिभिश्चोपपीडनम् ॥६२
दहादुकमणं चास्मात्पुनर्गमे च सम्भवम् ।
योनिकोटिसहस्र पस्तीश्चास्यान्तरात्मनः ॥६३
अधर्मप्रभ चैय दु ग्वयोगं शरीरिणाम ।
धमाधप्रभवं चंय मुखसंयोगमक्षयम ॥६४
सूक्ष्मनां चान्याक्षेत योगेन परमात्मनः ।
देहपु च रामुम्पत्तिमुत्तमेश्वधमेप च ॥६५
भूपितोऽपि चरेद्धमं यत्र तत्राश्रम रतः ।
ममः मर्वेष भूतेषु न लिन धर्मकारणम ॥६६
फलं फलम्वृश्य यायधुप्रमादकम् ।
न नामप्रहणादेय मस्य वारि प्रमोदति ॥६७
मंरक्षणाय जन्तूना राबावह नि वा सदा।
शरीरस्वात्यये व समोश्य यामुर्धा चरन् ।।६८

·ध्यायः]
संन्यासवर्णनम् ।
१०७
अह्ना रात्र्या च याञ्जन्नून्हिनत्यज्ञानतो यतिः ।
तेषां स्नात्वा विशुद्धयर्थ प्राणायामान पडाचरेत् ॥६६
प्राणायामा ब्राह्मणस्य प्रयोऽपि विधिवत्रताः।
व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमंतपः १७०
दह्यन्ते ध्यायमानानां धातूनां हि यथा मलाः ।
तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोपाः प्राणस्य निग्रहात् ॥७१
प्राणायामैदेहेद्दोपान्धारणाभिश्च किल्विपम् ।
प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ||७२
उच्चावचे भूतेषु दुईयामकृतात्मभिः ।
ध्यानयोगेन संपश्येद्गतिमस्यान्तरात्मनः ॥७३
सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्मभिर्न निबध्यते ।
दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते ।।७४
अहिंसयेन्द्रियासङ्गवैदिकैश्चैव कर्मभिः ।
तपसंश्चरणैश्चोत साधयन्तीह तत्पदम् ।।७५
अस्थिस्भ्रूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम ।
चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्ण मूत्रपुरीपयोः ।।७६
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।
रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यजेत् १७७
नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्ष वा शकुनिर्यथा ।
तथा त्यजनिमं देहं कृच्छाग्रहाद्विमुच्यते ॥७८
प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेषु च दुप्कृतम् ।
विसस्य ध्यानयोगेन प्रदाभ्येति सनातनम् ।।७६

·[पष्ठो
मनुस्मृतिः।
यदा भावन भवति सर्वभावपु निप्पृहः ।
तदा मुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ।।८०
अनेन विधिना सर्वोत्यस्त्वा सङ्गाञ्छनःशनैः।
मर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्टते ॥८१
ध्यानिकं मर्वमेवैतदेतदभिशब्दितम् ।
न हनध्यात्मविस्फश्चिक्रियाफलमुपारनुते ।।८२
अधियज्ञ म जपेदाधिदैविकमेव च।
आध्यात्मिकं च सततं पैदान्ताभिहितं च यत् ॥८३
इदं शरणमज्ञानामिदमेव पिज्ञानताम् ।
इदमन्विच्छता म्बर्गमिदमानास्यमिन्ताम् ।।८४
अनेन क्रमयोगेन परिग्रजति यो द्विजः।
म वियूयेह पाप्मानं परं प्रक्षाधिगन्यति ॥८५
एप धर्मोनुशिष्टो यो यतीनां नियतात्मनाम् ।
वेदसंन्यामिकानां तु कर्मयोग नियोधत ॥८६
अझचारी गृहप पानप्रस्थो यतिस्तथा ।
एते गृहस्वाभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः 11८७
मय:पि प्रमरास्त्येते यथाशास्त्र निषेविताः ।
योतकारिण विमं नयन्नि परमां गतिम् ।।८८
मपामपि पती पदम्गनि (इति) विधानतः।
गृहस्थ उत्यते श्रेष्ठः म श्रीनसान्यिमनि दिce
गया नदीनदा म मागरे यानि मंम्पिनिम्।
स्वामिगः मयं गृहग्य यान्ति मंस्थिनिम १०

·।
ध्यायः] संन्यासधर्मवर्णनम्।
१०६
चतुभिरपि चैवैतैनित्यमाश्रमिभिर्द्विजः ।
दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः ।।६१
धृति.क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
धीविद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥६२
दश लक्षणानि धर्मस्य ये विप्राः समधीयते ।
अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम् ।।६३
दशलक्षणकं धर्ममनुतिष्ठन्समाहितः ।
वेदान्तं विधिवच्छ त्वा संन्यसेदनृणो द्विजः ।।६४
संन्यस्य सर्वकर्माणि कर्मदोषानपानुदन् ।
नियतो वेद्मभ्यस्य पुत्रैश्वर्ये सुखं वसेत् ॥६५
एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्यपरमोऽरपृहः ।
संन्यासेनापहत्यैनः प्राप्नोति परमां गतिम् ।।६६
एप योऽभिहितो धर्मो ब्राह्मणस्य चतुर्विधः ।
पुण्योऽक्षयफलः प्रेत्य राज्ञा धर्म नियोधतः ॥६७
इति मानवे धर्मशास्त्र भूगुप्रोक्तायां मनुस्मृत्यां पप्ठोऽध्यायः ।

·सितम्रो
मनुस्मृतिः।
सप्तमोऽध्यायः ।
अथादी-राज्यशासनधर्मवर्णनम् ।
राजधानप्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भवेन्नृपः।
सम्भवश्च यथा तस्य सिद्धिश्च परमा यथा ॥१
ब्राह्म प्राप्त न संस्कारं क्षत्विग्रेण यथाविधि ।'
मर्वस्यास्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणम् ।।२
अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतो पिद्रुते भयात.
रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजत्प्रभुः ।।३
इन्द्रानिलयमार्काणामग्नेश्च वरुणस्य च ।
चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निहत्य शाश्वतीः ।।४
यस्मादेषां सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मितो नृपः!
तस्मादभिमक्लप सर्वभूतानि तेजसा ।।५
सपल्यादित्यवचंप चपि च मनांसि च ।
न चैने भुपि शाति कश्चिदप्यभिपीक्षितुम् ॥६
मोऽमिभवति वायुश्च सोऽर्कः सोमः स धर्मराट् ।
स फुबरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रभावतः ७
वालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः।
महती देवता होपा नररूपेण तिष्ठति ॥८
एकमेव दहत्यपिनरं दुरूपसर्पिणम् ।
फुलं दहति राजाग्निः मपशुद्रव्यसंचयम् ।16
कार्य सोऽवेश्य शक्तिश्च देशकाली च तत्त्वतः ।
युरते धर्ममिद्वयर्थ विश्वरूपं पुनः पुनः ॥१०

·[सम्मो
मनुस्मृतिः।
सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः ।
दण्डस्य हि भयारसवं जगद्भोगाय कल्पते ॥२२
देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः।
तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः॥२३
दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्य रन्सर्वसेतवः ।
सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात् ॥२४
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्वरति पापहा ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ।।२५
तस्याहुः सम्प्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम् ।
समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविंदम् ।।२६ .
तं राजा प्रणयन्सम्यक् त्रिवर्गेणाभिवर्धते ।
कामात्मा (कामान्धो) विपमः क्षुद्रो दण्डेनैध निहन्यते ।।२७
दण्डो हि सुमहत्तेजो दुर्धरश्वाकृतात्मभिः ।
धर्माद्विचलितं हन्ति नृपमेव सवान्धपम् ।।२८
ततो दुर्ग च राष्ट्रं च लोकं च सचराचरम् ।
अन्तरिक्षगतांश्चैव मुनीन्देवांश्च पीडयेत् ॥२६
सोऽसहायेन मूढेन लुब्धेनाकृतबुद्धिना।
न शक्यो न्यायतो नेतुं सक्तेन विपयेषु च ॥३०
शुचिना सत्यसन्धेन यथाशास्त्रानुसारिणा ।
प्रणेतुं शक्यते दण्डः सुसहायेन धीमता ॥३१
स्वराष्ट्र न्यायवृत्तः स्याभृशदण्डव शश्नुपु ।
सुहृत्स्यजिहाः स्निग्धेषु प्राह्मणेषु क्षमान्चितः ॥३२

·[सप्तमो
मनुस्मृतिः।
इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेद्दिवानिशम् ।
जितेन्द्रियो हि शक्रोति वशे स्थापयितुं प्रजाः॥४४
दश कामसमुत्थानि तथापी क्रोधजानि च ।
व्यसनानि दुरन्तानि प्रयत्नेन विवर्जयेत् ।।४५
कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः ।
बियुज्यतेऽर्थधर्माभ्यां क्रोधजेप्यात्मनैय तु ।।४६
मृगयाऽक्षो दिवास्वप्नः परिवादः खियो मदः।
तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः ।।४७
पैशुन्यं साहसं द्रोह इर्ष्याऽसूयार्थ दूपणम् ।
वाग्दण्डजं च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽटकः ।।४८
द्वयोरप्येतयोर्मूलं यं सर्वे कवयों विदुः।
तं यत्नेन जयेल्लोभं तज्जावतावुभौ. गणो 1४६
पानगक्षाः स्त्रियश्चैव मृगया च यथाक्रमम् ।
एतत्कटतमं विद्याश्चतुष्कं कामजे गणे ।।५०
दण्डस्य पातनं चैव वास्पारुप्यार्थदूपणे ।
क्रोधजेऽपि गणे विद्यात्कष्टमेतत्रिकं सदा ।।११
ससकस्यास्य वर्गस्य सर्वत्रैवानुपङ्गिणः ।
पूर्व पूर्व गुरुतरं विद्याद्व्यसनमात्मवान् ।।५२
व्यसनस्य च मृत्योश्च व्यसनं करमुच्यते ।
व्यसन्यधोऽधो व्रजति स्वर्यात्यव्यसनी गृतः ।।५३.
मौलाञ्छानविदः शूरोडब्धलक्षान्कुलोद्गतान् ।
'सचिवान्सप्त चाष्टौ वा कुर्वीत सुपरीक्षितान् ।।५४
3

·मनुस्मृतिः।
[ ससमो
दूत एव हि सन्धत्ते भिनत्त्येय !च संहतीन ।
दूतस्तत्कुरुते कर्म मिद्यन्ते येन मानवाः ॥६६
स विद्यादश्य कृत्येपु निगृङ्गितचेष्टितैः।
आकारमिशितं चेनां भृत्येषु च चिकीर्पितम् ॥६७
बुध्वा च स तत्वेन परराजचिकीर्पितम् ।
तथा प्रयत्नमातिप्ठेद्यथाऽऽत्मानं न पीडयेत् ॥६८
जागलं सत्यसम्पन्नमार्यप्रायमनाविलम् ।
रम्यमानतसामन्तं स्वाजीव्यं देशमायसेत् ॥६६
धनुदुर्ग महीदुर्गमदुर्ग वार्शमेव था।
नूदुर्ग गिरिदुर्ग या समाश्रित्य बसेसुरम् ।।७०
सर्वेण तु प्रयत्नेन गिरिदुर्ग समाश्रयेत् ।
एषां हि बाहुगुण्येन गिरिदुर्ग विशिष्यते ।।७१
त्रीण्याद्यान्याश्रितास्तेषां मृगगश्रियाप्सराः ।
त्रीण्युत्तराणि क्रमशः पुषद्मनरामराः ११७२
यथा दुर्गाश्रितानेतान्नापहिसन्ति शत्रवः ।
तथाऽरयो न हिंसन्ति नृपं दुर्गसमानितम् ।।७३
एकः शतं योधयति प्रकारस्थो धनुर्धरः ।
शतं दशसहस्राणि तस्माद्दुर्ग विधीयते ।।७४.
तत्स्यादायुधसम्पन्न धनधान्येन याहनैः।
ब्राह्मगैः शिल्पिभिर्यन्त्रर्यवसेनोफेन च 11७५
तस्य मध्ये सुपर्याप्त कारयेद्गृहमात्मनः ।
गुनं मर्तुकं शुघ्नं जलवृक्ष समन्वितम् ।।७६

·[सममी
मनुस्मृतिः।
संप्रामप्यनियतित्वं प्रजानां चैव पालनम् ।।
शुश्रूपा ब्राह्मणानां च राज्ञां श्रेयस्करं परम् ।1८८
आहए मिथोऽन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः।
युध्यमानाः परं शक्त्या स्वगं यान्त्यपराङ्मुखाः 11८६
न टैरायुधैर्हन्याद्य ध्यमानो रणे रिपून ।
न कर्णिमिनापि दिग्याग्निचलिततेजनः 10
न च हन्यात्स्थलारूढं न कोई न कृताञ्जलिम् ।
न मुक्तकेशं नासीनं न तपास्मीति वादिनम् ।।११
न सुन न विसन्नाहं न न न निरायुधम् ।
नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ॥६२
नायुधव्यसनप्राप्त नातं नातिपरिक्षतम् ।
न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥६३
यस्तु भीतः परावृत्तः संग्रामे हन्यते परैः ।
भर्तुर्यदुष्कृतं किंचित्तत्सर्व प्रतिपद्यते ||६४
यचास्य सुकृतं किंचिदमुत्रार्थमुपार्जितम ।
भर्ता तत्सर्वमादत्ते परावृत्तहतस्य तु ॥६५
रथावं हस्तिनं छत्र धनं धान्यं पशूस्त्रियः ।
सर्वव्याणि कुयं च यो यजयति तस्य तत् ।।६६
राज्ञश्च दद्य द्धारमित्येपा वैदकी श्रुतिः ।
राज्ञा च सर्वयोघेभ्यो दातव्यमप्रथग्जितम् ॥१७
एपोऽनुपस्कृतः प्रोक्तो योधधर्मः सनातनः ।
अस्माधर्मान्न च्यवेत क्षत्रियो ननणे रिपून ॥६८

·[ सप्तमो
मनुस्मृतिः।
यथोद्धरति निर्दाता कक्ष धान्यं च रक्षति ।
तथा रक्षेन्नृपो राष्ट्र हन्याच परिपन्धिनः ॥११०
मोहाद्राजा स्वराष्ट्र यः कर्पयत्यनवेक्षया ।
सोऽचिराद्भश्यते राज्याजीविताच सवान्धवः ॥१११
शरीरकर्पणात्प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा ।
तथा राक्षामपि प्राणाः श्रीयन्ते राष्ट्रकर्पणात् ॥११२
राष्ट्रस्य संग्रहे नित्यं विधानमिदमाचरेत ।
मुसंगृहीतराष्ट्रो हि पार्थिवः सुखमेधते ।।११३
द्वयोग्त्रयाणां पञ्चानां मध्ये गुल्ममधिष्ठितम् ।
नथा मामशतानां च कुर्याद्राष्ट्रस्य संग्रहम् ।।११४
प्रामस्याधिपति कुर्यादशमामपति तथा ।
विशतीशं शतेशं च महम्रपतिमेव च ॥११५
प्रामदोपान्समुत्पन्नान्नामिकः शनकैः स्वयम् ।
शंसेनामदशेशाय दशेशो विंशतीशिने ॥११६
विशतीशस्तु नत्मवं शतेशाय निवेदयेत् ।
शंसेनामशतेशस्तु सहस्रपतये स्वयम् ॥११७
यानि राजप्रदेयानि प्रत्यहं प्रामवानिभिः ।
अन्नपानेन्धनादीनि प्रामिकतान्ययाप्नुयात् ॥११८
दशी मुलं तु मुशीत पिंशी पश्च मुलानि च ।
प्रार्म प्रामशनाध्यक्षः महनाधिपतिः पुग्म ॥१.१६
तेपो प्राम्याणि फार्याणि पृथवायांशि पंव हि।
राशाज्यः मचियः स्निग्धम्नानि पश्येदनन्द्रितः ॥१२०

·[सप्तमो
मनुस्मृतिः।
पत्रशाक्तृणानां च वैदलस्य च चमेणाम् ।
मृण्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्यं च ॥१३२
मियमाणोऽप्यादीत न राजा श्रोत्रियाकरम् ।
न च क्षुधाऽस्य संसीदेच्छ्रोत्रियो विषये वसन् ॥१३३
यस्य राज्ञस्तु विपये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा।
तस्यापि तत्क्षुधा राष्ट्रमचिरेणैव सीदति ॥१३४
श्रुतवृत्ते विदित्वास्य वृत्ति धा प्रकल्पयेत् ।
संरक्षेत्सर्वतश्चेनं पितापुत्रमिवीरसम् ।।१३५
संरक्ष्यमाणो राज्ञा यं कुरुते धर्ममन्यहम् ।
तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च ।।१३६
यत्किचिदपि वर्परय दापयेत्करसंक्षितम् ।
व्यवहारेण जीवन्तं राजा राष्ट्र पृथग्जनम् ॥१३७
कारुकान्छिल्पिनश्चैव शूद्रांश्चात्मोपजीविनः ।
एक कारयेत्कर्म मासि मासि गहीपतिः ।।१३८
नोच्चिन्यादात्मनो मृलं परेषां चातितृष्णया ।
उच्छिन्दह्यात्मनो मूलमात्मानं तश्व पीडयेत् ।।१३६
तीक्ष्णश्चय मृदुश्च स्यात्कार्य वीक्ष्य महीपतिः।
तीक्ष्णश्चय मृदुश्चय राजा भवति संमतः ॥१४०
अमात्यमुख्यं धर्मज्ञं माझं दान्तं कुलोद्गतम् ।
स्थापयेदामने तस्मिन्यिन्नः कार्येक्षणे नृणाम ।।१४१
एवं सर्व विधायेदमितिकर्तव्यमात्मनः ।
युनश्चयाप्रमत्तश्च परिरक्षेदिमाः प्रजाः ॥१४२

·ऽध्यायः]
२
.
राज्यशासनधर्मवर्णनम् ।
विक्रोशन्स्यो यस्य राष्ट्राद्धि यन्ते दस्युभिः प्रजाः ।
संपश्यतः समृत्यस्य मृतः स न तु जीवति ।।१४३
क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानामेय पालनम् ।
निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते ॥१४४
उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः।
हुतामिाह्मणांश्चार्य प्रविशेस शुभां सभाम् ॥१४५
तत्र स्थितः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्द्य विसर्जयेत् ।
विसृज्य च प्रजाः सर्वा मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ।।१४६
गिरिपृष्ठ समारुह्य प्रासाद वा रहोगतः ।
अरण्ये 'निःशलाके वा मन्त्रयेदविभावितः ।।१४७
यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागम्य पृथम्जनाः।
स करतां पृथिवी भुक्ते कोशहीनोऽपि पार्थिवः ॥१४८
जडमूकान्धयधिरांस्तैर्यग्योनान्वयोतिगान् ।
स्त्रीम्लेच्छव्याधितव्यङ्गान्मन्त्रकालेऽपसारयेत् ॥१४६
भिन्दन्त्यवमता मन्नं तैर्यग्योनास्तथैव च ।
स्त्रियश्चैव विशेपेण तस्मात्तत्राहतोभवेत् ॥१५०
मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे वा विश्रान्तो विगतक्लमः ।
चिन्तयेद्धर्मकामार्थान्साधं तेरेक एव या ॥१५१
परस्परविरुद्धानां तेषां च समुपार्जनम् ।
कन्यानां सम्प्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम् ॥१५२
दूतसम्प्रेषणं चैव कार्यशेपं तथैव च ।
अन्तःपुरप्रचारं च प्रणिधीनां च चेष्टितम ॥१५३

·[ सप्तमो
मनुस्मृतिः।
ऋतनं चापि कम पञ्चवर्ग च तत्त्वतः ।
अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च ॥१५४
मध्यमस्य प्रचारं च विजिगीपोश्च चेष्टितम् ।
उदासीनप्रचारं च शतोश्व प्रयत्नतः ।।१५५
एता: प्रकृतयो मूलं मण्डलस्य समासतः ।
अष्टौ चान्याः समाख्याता द्वादशैव तु ताः स्मृताः ॥१५६
अमात्यराष्ट्रदुर्गार्थदण्डाख्याः पञ्च चापराः ।
प्रत्येक कथिता ह्येताः संक्षेपेण द्विसप्ततिः ॥१५७
अनन्तरमरिं विद्यादरिसेविनमेव च ।
अरेरनन्तरं मित्रमुदासीनं तयोः परम् ।।१५८
तान्सर्यानभिसंदध्यात्सामादिभिरूपक्रमैः ।
व्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पौरुषेण नयेन च ॥१५६
संधि च विग्रहं चैव यानमासनमेव च।
द्वैधीभावं संनयं च पड्गुणांश्चिन्तयेत्सदा ॥१६०
आसनं चैव यानं च सन्धि विग्रहमेव च ।
कार्य वीक्ष्य प्रयुञ्जीत द्वैध संश्रयमेव च ॥१६१
संधि तु द्विविधं विद्याद्राजा वियहमेव च ।
उभे यानासने चैव द्विविधः संश्रयः स्मृतः ॥१६२
समानयानकर्मा च विपरीतस्तथैव च।
तदा वायतिसंयुक्तः सन्धिर्बयो द्विलक्षणः ॥१६३
स्वयंकृतश्च कार्यमकाले काल एव वा।
मित्रस्य चैवापकृते द्विविधो विग्रहः स्मृतः ॥१६४

·1
ऽध्यायः
राज्यशासनधर्मवर्णनम्।
एकाकिनश्चात्ययिके कार्य प्राप्त यदृच्छया ।
संहतस्य च मित्रेण द्विविधं यानमुच्यते ॥१६५
क्षीणस्य चैव क्रमशो देवात्पूर्वकृतेन वा ।
मित्रस्य चानुरोधेन द्विविधं स्मृतमासनम् ।।१६६
वलस्य स्वामिनश्चैव स्थितिः कार्यार्थसिद्धये ।
द्विविधं कीर्यते द्वेषं पाड्गुण्यगुणवेदिभिः ॥१६७
अर्थसम्पादनार्थं च पीड्यमानस्य शत्रुभिः ।
साधुपु व्यपदेशार्थ द्विमिधः संश्रयः स्मृतः ।।१६८
यदावगच्छेदायत्यामाधिक्य ध्रु अमात्मनः ।
तदावे चाल्पिको पीडां तदा सन्धि समाश्रयेत् ॥२६६
यदा प्रहृष्टा मन्येत सर्वास्तु प्रकृतीभृशम् ।
अत्युच्छ्रिनं तथाऽऽत्मानं तदा कुर्वीत विग्रहम् ।।१७०
यदा मन्येत भावेन हयं पुष्टुं बलं स्वकम् ।
परस्य विपरीतं च तदा यायाद्रिपु प्रति ।।१७१
यदा तु स्यात्परिक्षीणो वाहनेन वलेन च।
तदाऽऽसीत प्रयत्न न शनकः सान्त्वयमरीन् ॥१७२
मन्येतारिं यदा राजा सर्वथा वलवत्तरम् ।
कृत्या
साधयेत्कार्यमात्मनः ।।१७३
यदा परबलानां तु गमनीयतमो भवेत् ।
तदा तु संश्रयेक्षिप्रं धार्मिकं वलिनं नृपम् ।।१७४
निग्रहं प्रकृतीनां च कुर्याद्योऽरिवलस्य च।
उपसेवेत तं नित्यं सर्वयत्न गुरु यथा ॥१७५
तदा द्विधा वलं

·मनुस्मृतिः।
[सम्मो
यदि तत्रापि. मम्पश्येहोपं संश्रयकारितम् ।
मुयुद्धमेव तत्रापि निर्विशङ्कः समाचरेत् ।।१७६
सर्वोपायैस्तथा कुयांनीतिज्ञः पृथिवीपतिः ।
यथाऽस्याभ्यधिका न स्युमित्रोदासीनशत्रवः ॥१७७
आयति सर्वकार्याणां तदात्वं च विचारयेत् ।
अतीतानां च सर्वपा गुणदीपो च तत्वतः ।।१७८
आयत्यां गुणदोषज्ञस्तदात्वे क्षिनिश्चयः।
अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥१७६
यथैनं नाभिसन्ध्युमित्रोदासीनशत्रवः । .
तथा सवं संविदध्यादेप सामासिको नयः ॥१८०
यदा तु यानमातिष्ठदरिराष्ट्र प्रति प्रभुः ।
सदाऽनेन विधानेन यायादरिपुरं शनैः ।।१८२
मार्गशीर्ष शुभ मामि यायायात्रा महीपतिः ।
फाल्गुनं वाऽथ चैत्र वा मासौ प्रति यथावलम् ॥१८२
अन्येष्यपि तु कालेषु यदा पश्येद्धृवं जयम् ।
तदा थायाद्विगृहदैव व्यसने चोत्थिते रिपोः ॥१८३
कृत्या विधानं मूले तु यात्रिकं च यथाविधि ।
उपगृह्यास्पदं चैत्र चारान्सम्यग्विधाय च ॥१८४
संशोध्य त्रिविधं मागं पविधं च बलं स्वकम् ।
साम्परायिककल्पेन यायादरिपुरं शनैः ।।१८५
शत्रुसेविनि मित्रे च गृढ़े युक्ततरो भवेत् ।
गतप्रत्यागते चैव स हि कतरो रिपुः ॥१८६

·ऽध्यायः]
राज्यशासनधमवणनम्।
दण्डव्यूहेन तन्मार्ग यायात्तु शंकटेन था।
वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गरुडेन वा ।।२८७
यतश्च भयमाशङ्केत्ततो विस्तारयेद्वलम् ।
पद्मन चैव व्यूहेन निवेशेत सदा स्वयम् ।।१८८
सेनापतिबलाध्यक्षो सर्वदिक्षु निवेशयेत् ।
यतश्च भयमाशङ्काची तां कल्पयेद्दिशम् ॥१८६
गुल्मांश्च स्थापयेदाप्तान्कृतसंज्ञान्समन्ततः ।
स्थाने युद्धे च कुशलानभीरूनविकारिणः ॥१६०
संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्वहून् ।
सूच्या वण चैवतान्त्र्यूहेन न्यूह्य योधयेत् ॥१६१
स्यन्दनाश्वैः समे युद्धय दनूपे नौ द्विपैस्तथा ।
वृक्षगुल्मायते चापैरसिचर्मायुधैः स्थले ॥१६२
कौरक्षेत्रांश्च मत्स्यांश्च पञ्चालाञ्छूरसेनजान् ।
दीर्घाल्लघूश्चैव नरानपानीकेपु योजयेत् ।।१६३
प्रहर्पयेद्वलं व्यूह्य तश्चि सम्यक्परीक्षयेत् ।
चेयाश्चैव विजानीयादरीन्योधयतामपि ।
उपरुध्यारिमासीत राष्ट्र चास्योपपीडयेत् ।
दूपयेचास्य सततं यवसानोदकेन्धनम् ॥१६५
भिन्द्याव तडागानि प्राकारपरिखास्तथा ।
समवस्फन्दयेचैन रात्री वित्रासयेत्तथा ॥१६६
उपजप्यानुपजपेदुध्येतैव च तत्कृतम् ।
युक्ते च देवे युध्येत जयप्रेप्मुरपेतभीः ॥१६५

·[सप्तमो
मनुस्मृतिः।
माना दानेन भेदेन समस्तरथया पृथक् ।
विजेतुं प्रयतेतारिं न युद्ध न कदाचन ॥१६८ .
अनित्यो विजयो यस्माद्दश्यते युध्यमानयोः ।
पराजयश्च संप्रामे तस्माद्धं विपर्जयेत् ||१६६
त्रयाणामप्युपायानां पूर्वोक्तानामसम्भवै ।
तथा युध्येत्त संपन्नो विजयेत रिपून्यथा १२००
जिन्या सम्पूजद्द पान्द्राक्षणाश्चैय धार्मिकान् ।
प्रदद्यारपरिहारार्थ ख्यापयेदभयानि च ॥२०१
सर्वेषां तु विदित्वैपां समासेन चिकीर्पितम्।
स्थापयेत्तत्र तवंश्यं कुर्याच समयक्रियाम् ॥२०२
प्रमाणानि च कुर्वीत तेषां धान्यथोदितान् ।.
रनैश्च पूजयेदेनं प्रधानपुरुषः सह ॥२०३
आदानमप्रियकरं दानं च प्रियकारकम् ।
अभीप्सितानामर्थानी फालेयुक्तं प्रशस्यते ॥२०४
सर्व कर्मेदमायत्तं विधाने देवमानुपे ।
तयोर्दैवमचिन्त्यं तु भानुपे विद्यते क्रिया ॥२०५
सह वाऽपि व्रजेद्य क्तः सन्धि फवा प्रयत्नतः।
मित्रं हिरण्यं भूमि वा सम्पश्यंत्रिविधं फलम् ।।२०६
पाणिग्राहं च संप्रेक्ष्य तथाऽऽकन्दं च मण्डले।
मित्रादथाप्यमित्राद्वा यात्राफलमवाप्नुयात् ॥२०७
हिरण्यभूमिसंप्राप्त्या पार्थिवो न नयधते।
यथा मित्रं ध्रुवं लब्ध्या कृशमायायतिश्रमम् ।।२०८

·ऽध्यायः राज्यशासनधर्मवर्णनम् ।
१२६
धर्मशं च कृतज्ञं च तुष्टप्रकृतिमेव च।
अनुरक्तं स्थिरारम्भं लघुमित्रं प्रशस्यते ।। २०६
प्राज्ञ कुलीनं शूरं च दक्षं दातारमेय च।
कृतज्ञ धृतिमन्तं च कष्टमाहुररिं बुधाः ४२१०
आर्यता पुरुपज्ञानं शौयं करुणवेदिता ।
"स्थौललक्ष्यं च सततमुदासीनगुणोदयः ॥२११
क्षेन्या सत्यप्रदां नित्यं पशुद्धिकरीमपि ।
परित्यजेन्नृपो भूमिमात्मार्थमविचारयन् ॥२१२
आपदर्थं धनं रक्षेदारानक्षेद्धनैरपि ।
आत्मनं सततं रक्षेदारैरपि धनैरपि ॥२१३
सह सर्वाः समुत्पन्नाः प्रसमीक्ष्यापदो भृशम् ।
संयुक्तांश्च वियुक्तांश्च सर्वोपायान्सजेदुधः ॥२१४
उपेतारमुपेयं च सर्वोपायांश्च कृत्स्नशः ।
एतस्त्रयं समाश्रित्य प्रयतेतार्थसिद्धये ।२१५
एवं ,सर्वमिदं राजा सह संमन्य मन्त्रिभिः ।
व्यायम्याप्लुत्य मध्याह्न भोक्तुमन्तःपुरं विशेत् ॥२१६
तत्रात्मभूतः कालौरहार्यः परिचारकः ।
सुपरीक्षितमन्नाद्यमद्यान्मीबिपापहः ।।२१७
विपघ्न(रुदकोरगदैश्वास्य सर्वव्याणि (शोधयेत् योजयेन् ।
विषम्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत्सदा ॥२१८
परीक्षिताः स्त्रियश्चनं व्यजनोदकधूपनैः ।
वेषाभरणसंशुद्धाः स्पृशेयुः सुसमाहिताः ॥२१६

·[सप्तमो
मनुस्मृतिः।
एवं प्रयत्नं कुर्वीत यानशय्यासनाशने ।.
माने प्रसाधने चैव सर्वालङ्कारकेषु च ॥२२०
भुक्तवान्विहरेचैव स्वीभिरन्तःपुरे सह ।
विहत्य तु यथाकालं पुनः कार्याणि चिन्तयेत् ॥२२१
अलङ्क तश्च संपश्येदायुधीयं पुनर्जनम् ।
वाहनानि च सर्वाणि शस्त्राण्याभरणानि च ॥२२२
सन्ध्यां पोपास्य शृणुयादन्तर्वेश्मनि शस्त्रभृत् ।
रहस्याख्यायिनां चैव प्रणिधीनां च चेष्टितम् ।।२२३
गत्वा कक्षान्तरं त्वन्यत्समनुज्ञाप्य तं जनम् ।.
प्रविशेदोजनार्थ च स्त्रीवृतोऽन्तःपुरं पुनः ॥२२४.
तत्र भुक्त्या पुन: किंचित्तूर्यघोपैः प्रहर्पितः।
संविशेत्तु यथाकालमुत्तिप्ठेच गतहमः ॥२२५
एतद्विधानमातिप्ठेदरोगः पृथिवीपतिः ।
अस्वस्थः सर्वमेतत्तु भृत्येषु विनियोजयेत् ॥२२६
इति मानवे धर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां मनुस्मृत्यों-
राज्यशासनधर्मवर्णननाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७

·.
ध्यायः
राजधर्मदण्डविधानवर्णनम्।
१३१
अष्टनोऽध्यायः
राजधर्मदण्डविधानवर्णनम्।
-
व्यवहारान्दिदृक्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः ।
मन्त्रीमन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेसभाम् ॥ १
तत्रासीनः स्थितो वाऽपि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
विनीतयेषाभरणः पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम् ॥२
प्रत्यहं देशद्दश्च शानदष्टश्च हेतुभिः ।
अधादशम मार्गेषु निबद्धानि पृथक पृथक् ॥३
तेषामाद्यमृणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः।
सम्भूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च ॥४
वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रम ।
क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयो. १५
सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डयाचिके।
स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रह्णमेव च ॥६
स्त्रीपुधर्मो विभागश्च धूतमाह्वय एव च।
पदान्यष्टादशैतानि ब्यवहारस्थिताविह ॥७
एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवाद चरता नृणाम् ।
धर्म शाश्वतमाश्रित्य कुर्यात्कार्यविनिर्णयम् ॥८

·[अटमो
मगुम्मृतिः।
यदा म्यं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम् ।
नदा नियुज्याद्विद्वासं ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥
सोऽन्य कार्याणि संपश्येत्सभ्यरेव त्रिभिर्युतः ।
समामेव प्रविश्याप्रथामासीन. सित एव वा ।।१०
यस्मिन्देशे निपीदन्ति विप्रा बंदविदलय.।
राक्षश्चाधिस्तो विद्वान्त्रह्मणस्ता सभा विदुः ।।११
धर्मो विद्धस्त्वधर्मेण सभा यत्रोपतिष्ठते ।
शल्यं चास्य न कृन्नन्ति घिद्धातर सभासदः ॥१०
सभा वा न प्रवेष्टव्या यत्तव्यं या समञ्जसम।
अनुवन्विनुयन्वाऽपि नरो भवति किल्यिपी ॥१३
यत्र धो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च ।
हन्यते प्रेक्षमाणाना हतास्तर सभासदः ।।१४
धर्म एव हतो हन्ति धर्मोरक्षति रक्षितः।
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ।।१५
वृपो हि भगवान्धर्मस्तस्य यः कुरुते 'ह्यलंम् ।
वृपलं तं विदुईयास्तस्माद्धमान लोपयेत् ॥१६
एक एव सुहृद्धो निधनेऽप्यनुयाति य.।
शरीरेण समं नाशं सर्गमन्यद्धि गच्छति ॥१७
पादोवर्मस्य कर्तारं पाद, साक्षिणमृच्छति ।
पादः सभासदः सर्वान्पादो राजानमृच्छति ॥१८
राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः।
एनो गच्छति कर्तारं निन्दा) यत्र निन्द्यते ।।१४

·१३३
॥
4
।
ऽध्यायः]
राजधर्मदण्डविधानवर्णनम्।
जातिमात्रोपजीवी वी कामं स्यावाझणवः ।।
धर्मप्रवक्ता नृपतेन तु शूद्रः कथंचन २०
यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञों धर्मविवेचनम् ।
तस्य सीदति तद्राष्ट्र पङ्क गौरिव पश्यतः ।।२१
यद्राष्ट्र शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तमद्विजम् ।
विनश्यत्याशुः तत्कृत्स्न, दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ॥२२
धर्मासनमधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः।
प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत् ।।२३
अर्थानबुभी बुद्ध्वा धर्माधर्मी च केवलौ ।
वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम् ॥२४
याय विभावयेल्लिङ्गर्भायमन्तर्गतं नृणाम् ।
स्वरवर्णेङ्गिताकारैश्चक्षुपा चेप्रितेन च ॥२५
आकारिणितर्गत्या चेच्या भाषितेन च ।
नेत्रवक्त्रविकारश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥२६
बालदायादिकं रिक्यं तावद्राजानुपालयेत् ।
यावत्स स्यात्समावृत्तो याबद्वाऽतीतशैशवः १२७
यशाऽपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निप्युलासु च ।
पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च ॥२८
जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्ववान्धवाः ।
ताछिष्याचौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥२६
प्रपष्टस्वामिफं रिक्थं राजा त्र्यन्दं निधापयेत् ।
अर्याक्यब्दादरेत्स्वामी परेण नृपतिहरेत् ॥३०

·-
मनुग्मृतिः।
[अष्टमो.
ममेदमिति यो यात्सोऽनुयोज्यो यथाविधि ।
संबाध रूपसत्र्यादीन्यामी तद्व्यमहति ॥३१
अवेटयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ।
वर्ण रूपं प्रमाणं च तत्सम दण्डमहति ॥३२ .
आददीताथ पड्भागं प्रणष्टाधिगतान्नृपः।।
दशमं द्वादर्श वाऽपि सतां धर्ममनुस्मरन् ॥३३
प्रनप्ताधिगतं द्रव्यं तिष्ठेद्य तैरधिष्ठितम् ।।
थास्तर चौरान्गृहीयात्तानाजेभेन धातयेत् ॥३४
ममायमिति यो यानिधिं सत्येन मानय. ।
तस्याददीत पड्भागं राजा द्वादशमेव था ॥३५
अनृतंदु इदन्द्रय स्वविक्षस्यांशमधमार।
तस्यैव वा निधानस्य संख्यायाल्पीयसी कलाम ॥३६
विद्वास्तु ब्राह्मणो दृष्ट्वा पूर्वोपनिहितं निधिम् ।
अशेपतोऽप्याढढीत सर्वस्याधिपतिहि सः ॥३७
यं तु पश्येनिधि राजा पुराणं निहितं क्षिती।
तस्माद्धिजेभ्यो दत्त्वार्थमय कोशे प्रवेशयेत् ।।३८
निधीना तु पुराणाना धातूनामेव च क्षितौ ।
अर्धभापक्षणाद्राजा भूमेरधिपतिहि स ॥३६
दातन्यं सर्ववर्णभ्यो राज्ञा चौरहतं धनम।
राजा तदुपयुक्षानश्चौरस्याप्नोति किल्विपम् ।।१०
जातिजानप्रदान्धर्मान्छणीधर्माश्च धर्मवित् ।
" समीक्ष्य कुलपश्चि स्वधर्म प्रतिपादयेत् ।।४१

·ऽध्यायः]
राजधर्मदण्डविधानवर्णनम् ।
स्वानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तोऽपि मानवाः ।
प्रिया भवन्ति लोकस्य स्खे स्वे कर्मण्यवस्थिताः ४२
नोत्पादयेत्स्वयं कार्य राजा नाप्यस्य पुरुषः ।
न च प्रापितमन्येन असेतार्थ कथंचन ॥४३
यथा नयत्यसस्पात गस्य मृगयुः पदम् ।
नयेत्तथाऽनुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम् ॥४४
सत्यमयं च संपश्येदात्मानमथ साक्षिणम् ।
देशं रूपं च कालं च व्यवहारविधौ स्थितः ।।४५
सद्भिराचरितं यत्स्याद्धामिकश्च द्विजातिभिः ।
तद्देशकुलजातीनामविरुद्ध प्रकल्पयेत् ।।४६
अधमर्थसिभ्यर्थमुत्तमर्णेन चोदितः ।
दापयेद्धनिकस्याणमधमणाद्विभावितम् ।।४७
यैर्यरूपायरथं सं प्राप्नुयादुत्तमणिकः ।
नसरुपायैः संगृह्य दापयेदधमणिकम् ॥४८
धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च ।
प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन चलेन च ॥४६
यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमोऽधमर्णिकात् ।
न स राज्ञाऽभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन्धनम् ।।५०
अर्थेऽपव्ययमानं तु कारणेन विभाक्तिम् ।
दापयेद्धनिकस्याथं दण्डलेशं च शक्तितः ॥१
अपहवेऽधमर्णस्य देहीत्युक्तस्य संसदि ।
अभियोक्ता दिशेशं कारणं वाऽन्यदुदिशेत् ।।१२

·[अष्टमी
मनुस्मृतिः।
आदेशं यश्च दिशति निर्दिश्यापह्न ते च यः ।
यायाधरोत्तरानाधिगीतानावबुध्यते ॥५३
अपदिश्यापदेशं च पुनर्यस्त्वपधावति ।
सभ्यप्रणिहितं चाय ः सन्नाभिनन्दति ॥५४
असमाप्यं माक्षिभिश्च देशे संभापते मिथः।
निरुच्यमानं प्रश्नं च नेलेघश्चापि निप्पतेत् ।।५५
बृहीत्युक्तश्च न ब्रूयादुक्तं च न विभावयेत् ।
न च पूर्वापरं विद्यात्तस्मादत्सि हीयते ॥५६
साक्षिणः (ज्ञातार) सन्ति मेत्युक्त्या दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः।
धर्मस्य कारणरतहीनं तमिति निर्दिशेत् ।।५७
अभियोक्ता न चेद्व्याद्वन्ध्यो दण्ड्यश्च धर्मतः।
न चेत्रिपक्षात्प्रयाद्धमं प्रति पराजितः ॥५८
यो यावनिनुयीतार्थ मिय्या याचति वा वदेत् ।
तो नृपेण ह्यधर्मशी दाप्यो तद्विगुणं दमम् ॥५६
पृष्टोऽपव्ययमानस्तु कृतावस्थो धनपिणा।
त्र्यवरैः सातिभिर्माव्यो नृपमाहाणसनिधी ॥६०
यादृशा धनिमिः कार्या व्यवहारेपु साक्षिणः ।
तादृशान्सम्प्रयत्न्यामि यथा वाच्यमृतं च तैः॥६१
गृहिण: पुत्रिणो मौला: क्षतविटशूद्रयोनयः ।
अर्युक्ताः साक्ष्यमईन्ति न ये फेचिदनापदि ॥६२
आप्ताः सर्वेषु वर्णषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः ।
सर्वधर्मविदोऽलुब्या विपरीतांस्तु वर्जयेत् ॥६३

·ऽध्यायः
राजधर्मदग्दविधानवर्णनम् ।
नार्थसम्बन्धिनो नाता न सहाया न वैरिणः ।
न दोपाः कर्तव्या न व्याध्यार्ता न: दूषिताः ॥६४
न साक्षी नृपतिः कार्यों न कारुककुशीलयो।
न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्ग भ्यो विनिर्गतः ॥६५
नाध्ययीनो न वक्तव्यो न दस्युन विकर्मकृत् ।
न वृद्धो न शिशुनको नान्त्यो न विकलेन्द्रियः ।।६६
ना? न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः ।
न श्रमातों न कामार्तो न क्रुद्धो नापि तस्करः ।।६७
स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युविजानां सहशा द्विजाः ।
शूद्राश्च सन्तः शूद्राणामन्यानामन्त्ययोनयः ।।६८
अनुभावी तु यः कश्चित्कुर्यात्साक्ष्यं विवादिनाम् ।
अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि चात्यये ॥६६
स्त्रियाऽप्यसम्भये कार्य बालेन स्थविरेण वा।
शिष्येण वन्युना वाऽपि दासेन भृतकेन वा ७०
बालद्धातुराणां च साश्येषु वदतां मृपा ।
जानीयादस्थिरां वाचमुसिक्तमनसा तथा ||७१
साहसेपु च सर्येषु स्तेयसंग्रहणेषु च।
बाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः १७२
बहुत्वं परिगृह्णीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः ।
समेषु तु गुणोत्कृष्टान्गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ।।७३
समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाचैव सिध्यति ।
तत्र सत्यं ब्रुवन्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥७४

·[अष्टमी
..
मनुस्मृतिः।
साक्षी दृष्श्रुतादन्यद्विब्रुवन्नार्यसंसदि ।
अवाइ नरकमभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच हीयते ।।७५
यत्रानिबद्धोऽपीक्षेत शृणुयाद्वाऽपि किंचन ।
पृष्ठस्तत्रापि तद्ब्रूयाद्यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥७६
एको लुन्धरत्वसाक्षी स्याद्वयः शुच्योऽपि न स्त्रियः ।
स्त्रीयुद्धस्थिरत्यात्तु दोपैश्चान्येऽपि ये घृताः ।।७७
स्वभावेनैव यद्भूयुस्तप्राचं व्यावहारिकम् ।
अतो यदन्यछि युनाथ तदपार्थकम् ॥७८
समान्तः साक्षिग प्राप्तानथिप्रत्यर्थिसन्निनो।
प्राशिवाकोऽनुयुञ्जीत विधिनाऽनेन सान्यन् ।।७६
यद्वयोरनयोर्वत्थ कार्यऽस्मिञ्चेष्टितं मिथः ।
तद्भूत सर्व मत्सेन युष्माकं ह्या साक्षिता 11८०
सत्यं साक्ष्ये ग्रुवन्साक्षी लोकानाप्नोत्य(पुष्कलान् )निन्दितान् ।
इह धानुत्तमा की तिं वागेपा ब्रह्मपूजिता ॥८१
साक्ष्येऽनृतं बदमाशैर्यध्यते वारुणभृशम् ।
विवराः शतमाजातीस्तम्मा साक्ष्यं वदेटतम् ।।८२
सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन गते ।
तामात्सत्यं हि वक्तव्यं मर्ववर्णयु साक्षिभिः ॥८३
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षो गतिरात्मा तथाऽजमनः ।
माऽत्रमंस्थाः रनमात्मानं नृगा साक्षि गमुत्तमम् ।।८४
मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः।
तास्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूर्वपः॥८५
।

·→
ध्यायः]. राजधर्मदण्डविधाने-साक्षीवर्णनम् । १३६
पोभूमिरापो हृदयं चन्द्राकोनियमानिलाः ।
रात्रिः सन्ध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः. सर्वदेहिनाम् ।।८६
देवब्राह्मणसान्निध्ये साक्ष्यं पृच्छेदृतं द्विजान् ।
उदङ्मुखान्प्राङ्मुखान्या पूर्वाह वै शुचिः शुचीन ॥८७
हीति ब्राह्मणं पृच्छत्सत्यं मूहीति पार्थिवम् ।
गोवीजकांचनॆवश्यं शूद्र सर्वैस्तु पातकः ८८
ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः ।
मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युव॒वतो मृपा 8
जन्मप्रभृति यत्किचित्पुण्यं भद्र त्वया कृतम् ।
तत्ते सर्व शुनो गच्छेद्यदि ब्रूयास्त्वमन्यथा ॥६०
एकोऽहमस्मीत्यात्मानं यस्त्वं कल्याण मन्यसे ।
नित्यं स्थितस्ते हृद्यये पुण्यपापेक्षिता मुनिः ।।६१
यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैप हृदि स्थितः ।
तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गो मा कुरून् गमः ॥६२
नग्नो मुण्डः कपाली च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासिसः ।
अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद्यः साक्ष्यमनृतं यदेत ॥६३
अवाशिरास्तमस्यन्धे किल्बिपी नरकं व्रजेत् ।
यो प्रश्न वितथं ब्रूयात्पृष्टः सन्धर्मनिश्चये ॥६४
अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति स नरः कण्टकः सह ।
यो भापतेऽर्थवैकल्यमप्रत्यक्ष सभां गतः ॥६५
यस्य विद्वान्हि वदत्तः क्षेत्रज्ञो नातिशङ्कते।
तस्मिन्न देवाः श्रेयांस लोकेऽन्यं पुरुपं विदुः ।

·[अष्टमो
मनुस्मृतिः।
यावतो यान्धवान्यस्मिन्नन्ति साक्ष्येऽनृतं यदन् ।
तावतः सहधया तस्मिन् शृणु सौम्यानुपूर्वशः ।।६७
पंच पश्वनृते इन्ति दश हन्ति गयानृपे ।
शतमश्वानृते इन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥६८
हन्ति जातानजाताच हिरण्यार्थऋतं वदन् ।
सर्व भूम्यनृवे हन्ति मास्म भूम्यनूतं यदीः IEE
अप्सु भूमिवदित्याहुः स्त्रीणां मोगे घ मथुने ।
अन्जेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्वश्ममयेषु च ॥१००
एतान्दोपानचक्ष्य त्वं सर्वाननृतभापणे ।
यथाश्रुतं यथारष्टं सर्वमेवाअसा यद् ॥१०१
गोरक्षकान्याणिजिकांस्तथा कारक्शीलवान् ।
प्रेध्यान्वा पिकांश्चैव विप्रान् :शूद्रयदाचरेत् ॥१०२
तद्वदन्धमतोऽर्थपु जानन्नप्यन्यथा नरः।
न स्वर्गाच्च्यवते लोकाईवी वाचं वदन्ति ताम् ।।१०३
शूद्रविक्षत्रविप्राणां यत्रोक्तो भवेद्वधः । ।
तत्र घक्तव्यमनृतं तद्धि सत्याद्विशिष्यते ॥१०४
धाग्दैवत्यैश्च चरुभिर्यजेरंस्ते सरस्वतीम् ।
अनृतस्यैतसस्तस्य कुर्वाणा निष्कृति पराम् ॥१०५
कुष्माण्टैोऽपि जुहुयाद्धृतमग्नौ यथाविधि ।
उदित्यूचा था वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन वा ॥१०६
त्रिपक्षादब्रुवन्साक्ष्यमृणादिषु नरोज्गदः ।
तहणं प्राप्नुयात्सर्व दशबंधं च सर्वतः ।।१०७ .
.

·ऽध्यायः]
.
राजधर्मदण्डविधाने साक्षीवर्णनम् ।
१४१
यस्य दृश्येत सप्ताहादुक्तवाक्यस्य साक्षिणः ।
रोगोऽग्निज्ञातिमरणमृगं दाप्यो दमं च सः ।।१०८
असाक्षिकेषु त्यर्थेषु मिथो विवदमानयोः ।
न विन्दस्तत्त्वतः सत्यं शपथनापि लम्भयत् ।।१०६
महर्षिभिश्च देवश्च कार्यार्थ शपथाः कृताः ।
वशिष्ठश्चापि शपथं शेपे पैजवने नृपे ॥११०
न वृथा शपथं कुर्यात्स्वल्पेऽप्यर्थे नरो बुधः।
वृथा हि शपथं कुर्वन्प्रत्य चेह च नश्यति ॥१११
कामिनीए विवाहेपु गो भक्ष्ये सर्थन्धने ।
ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम् ॥११२
सत्येन शापयेद्वितं क्षत्रियं वाहनायुधैः।
गोबीजकांचनैर्वैश्य शूद्रं सर्वस्तु पातकः ॥११३
अग्नि पाऽहारयेदेनमप्सु चैनं निमजयेत् ।
पुत्रदारस्य वाऽप्येनं शिरांसि स्पर्शयत्पृथक् ॥११४
यमिद्धो न दहत्यमिरापो नोन्मजयन्ति च ।
न चातिमृच्छति क्षिप्रं स शेयः शपथे शुचिः ॥११५
वत्सस्य ह्यभिशस्तस्य पुरा भ्राता यवीयसा।
नामिदाह रोमापि सत्येन जगतः स्पृशः ।।११६
यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् ।
तत्तकार्य निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ।।११७
लोमान्मोहाद्यान्मत्राकामानोधात्तथैव च ।
अज्ञानाबालभावाच साक्ष्यं वितथमुच्यते ॥११८

·[अष्टमो
.
मनुस्मृतिः।
एपामन्यतमे ग्धाने यः साक्ष्यमनृतं यदेत् ।
तस्य दण्डविशेषांस्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः।।११६
लोभात्सहन दण्यत्तु मोहात्युवं तु साहसम् ।
भयावो म यमो दण्यो मैवात्पूर्व चतुर्गुणम् ॥१२०
कामादशगुणं पूर्व क्रोधात्तु त्रिगुणं परम् ।
अज्ञानावे शते पूणे यालिश्याच्छतमेव तु ॥१२१
एतानाहुः कोटसाक्ष्ये प्रोक्तान्दण्डान्मनीपिभिः। ।
धर्मस्याध्यभिचारार्थमधर्मनियमाय च ॥१२२
कोटसाश्यं तु कुर्वाास्त्रीन्वर्णान्धार्मिको नृपः।
प्रवासयेदण्डयित्वा ब्राह्मण तु विवासयेत् ॥१२३.
दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।
त्रिपु वर्गेपु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो प्रजेत् ।।१२४
उपस्थमुदरं जिरा हस्तौ पादौ च पंचमम् ।
चक्षुनासा च कौँ च धनं देहस्तव च ।।१२५
अनुयन्य परिज्ञाय देशकालो च तत्यतः।
सारापराधो चालोक्य दण्डं दण्ड्य पातयेत् ॥१२६ ।
अधर्मदण्डनं लोके यशोघ्नं कीर्तिनाशनम् ।
अस्वयं च परत्रापि तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥१२७
अदण्ड्यान्दण्डयनाजा दण्ड्याश्चवाप्यदण्डयन् ।
अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति ।।१२८
वाग्दण्डं प्रथमं कुर्यादिग्दण्डं तदनन्तरम् ।
तृतीयं धनदण्डं तु बंधदण्डमत.परम् ।।१२६

·१४३
ऽध्यायः] द्रव्यपरिमाणनिरूपणवर्णनम् ।
वधेनापि यदा वेतान्निग्रहीतुं न शक्नुयात् ।
सदैपु सर्वमप्येत प्रयुञ्जीत चतुष्टयम् ॥१३०
लोकसंव्यवहारार्थ याः संज्ञाः प्रथिता भुवि ।
ताम्ररूप्यसुवर्णानां ता: प्रवक्ष्यामशेपतः ।।१३१
जालान्तरगते भानो यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः।
प्रथमं तप्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ।।१३२
त्रसरेणयोऽसौ विज्ञेया लिक्षका परिमाणतः ।
ता राजमर्पपस्तितस्ते त्रयो गौरसर्पपः ॥१३३
सर्पपाः पट यवो मध्यस्त्रियवं स्वेककृष्णलम।
पञ्चकृष्णलिको मापस्ते सुवर्णस्तु पोडश ॥१३४
पलं सुवर्णाश्चत्वारः पलानि धरणं दश ।
द्वे कृष्णले समधुते विज्ञेयो रौप्यमापकः ।।१३५
ते पोडश स्यादरणं पुराणश्चैव राजतः।
कार्षापणस्तु विज्ञ यस्तानिकः कार्पिकः पणः ॥१३६
धरणानि. दश ज्ञयः शतमानस्तु राजतः ।
चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञ यस्तु प्रमाणतः ।।१३७
पणानां द्वे शते साधे प्रथमः साहसः स्मृतः ।
मध्यमः च विज्ञयः सहस्र वेव चोत्तमः १३८
ऋणे देये, प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतमर्हति ।
अपह्नवे तद्विगुणं तन्मनोरनुशासनम् ।।१३६
वसिष्ठविहितां वृद्धि सृजेद्वित्तविवर्धिनीम् ।
अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्वा(षिकः शते ॥१४०

·[अष्टमो.
मनुस्मृत्तिः।
द्विकं शतं वा गृहीयात्सतां धर्ममनुस्मरन् । र,
द्विकं शतं हि गृहानो न भवत्यर्धकिल्विषी ॥१४५
द्विक त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं समम् ।
मासस्य वृद्धि गृह्णीयाद्वर्णानामनुपूर्वशः ।।१४२
न स्वाधी सोपकारे कौसीदी वृद्धिमाप्नुयात् ।
न चायः कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः।१४३
न भोक्तव्यो बलादाधि आनो घृद्धिमुत्सृजेत् ।
मूल्येन तोषयेचैनमाधिस्तेनऽन्यथा भवेत् ॥१४४
आधिचोपनिधिश्वोभी न कालात्ययमर्हतः ।"
अवहार्यो भवेतां तो दीर्घकालमवस्थितौ ।।१४५.
संप्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदाचन।
धेनुरुष्ट्रो बहनश्वोयश्च दभ्यः प्रयुज्यते ॥१४६
यत्किचिद्दशवर्षाणि सन्निधौ प्रेक्षते धनी।
भुज्यमानं परस्तूंप्णी न स तलधुमर्हति ।।१४७
अजडश्चेदपोगण्डों विपये चास्य भुज्यते ।
भन्न तद्वयवहारेण भोक्ता तद्रव्यमहति ॥१४८
आधिः सीमा बालघन निक्षपोपनिधिः लिया।
राजखं श्रोत्रियस्वं च न भोगेन प्रणश्यति ।। २४६
यः स्वामिनाऽननुज्ञातमाधि भुक्तऽविचक्षणः।
तेतार्धवृद्धिर्मोत्तव्या तरय भोगस्य निष्कृतिः ॥१५०
मुसीदवृद्धिद्वैगुण्यं नात्येति सकृदाहृता ।
धान्ये सदे लघे बाह्ये नातिकामति पञ्चताम् ।।१५१
-

·ध्यायः] राजधर्मदण्डविधानवर्णनम्।
कृतानुसारादधिका व्यतिरिक्ता न. सिद्यति ।
कुसीइपथमाहुस्तं पञ्चकं शतमर्हति ॥१५२ ...:-
नातिसांवत्सरों वृद्धि न चादृष्टां विनिर्हरेत् ।
चक्रवृद्धिः कालवृद्धिः कारिता कायिका च..या ॥१५३
ऋणं दातुमशक्तो यः कर्तुमिच्छेत्पुनः क्रियाम् ।
स दत्त्वा निर्जितां वृद्धि करणं परिवर्तयेत् ॥१५४
अदर्शयित्वा तव हिरण्यं परिवर्तयेत् ।
यावतो सम्भवेद्वृद्रिस्तावती दातुमर्हति ॥१५५
चक्रपृद्धिं समारूढो. देशकालव्यवस्थितः ।
अतिकामन्देशकालो न सत्फलमवाप्नुयात् ॥१५६
समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः ।
स्थापयन्ति तु यां वृद्धि सा तत्राधिगर्म प्रति ॥१५७
यो यस्य प्रतिभूस्तिष्ठेदर्शनायेह मानवः ।
अदर्शयन्स तं तस्य प्रयच्छे (यतेन) स्वधनादृणम ॥१५८
प्रातिभान्यं वृथादानमाक्षिकं सौरिकं च यत् ।
दण्डशुल्कावशेषं च न पुत्रो दातुमर्हति ॥१५६
दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यातूचोदितः ।
दानप्रतिभुवि प्रेते दायादानपि दापये ॥१६०
अंदातरि पुनीता विज्ञातप्रकृतावृणम् ।
पश्चात्प्रतिभुधि प्रते परोप्सेकेन हेतुना ॥१६१
निरादिधनश्वेतु प्रतिभूः स्यादलंधनः ।
स्वधनादेव तदद्यनिरादिर इति स्थितिः ।।१६२

·[अष्टमो
मनुस्मृतिः।
मत्तोन्मत्तााध्यधीन लेन स्थविरेण वा ।
असंबद्रकृतश्चैव व्यवहारो न सिद्धयति ।।१६३
सत्या न भाषा भवति यद्यपि स्यात्प्रतिष्ठिता।
पहिश्चेदाष्यते धानियताद्वयावहारिकात् ॥१६४
योगाघमनविक्रोतं. 'योगदानप्रतिप्रहम् ।
यत्र वायुपधि पश्येत्तत्सवं विनिवर्तयेत् ॥१६५
प्रहीता यदि नमः स्यात्कुटुम्बार्थे कृतो व्ययः ।
दातव्यं वान्धवैत्तत्त्यात्मविभत्तरपि स्वतः ॥१६६
कुटुम्बार्थेऽध्यधीनोऽपि व्यहारं यमाचरेत् ।
स्वदेरो वा विदेरो वा तं ज्यायान्न विचालयेत् ॥१६७
बलादत्तं वलाद्भुक्तं बलाद्यचापि लेखितम ।
सर्वान्बलतानर्धानकृतात्मतुरनवोत् ।।१६८
त्रयः परार्थे क्लिश्यन्ति साक्षिगः प्रतिभूः कुलम् ।
चत्वारस्तूपंचीयन्ते विप्र आल्यो वणिक्नृपः ।।१६६
अनादेयं नावहीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः ।
न चादेयं समृद्रोऽपि सूक्ष्ममन्यर्यमुत्सृजेत् ॥१७०
अनादेयस्य चादानादादेयत्य च वर्जनात् ।'
दौर्बल्यं ख्याप्यते रातः स प्रेत्येह च नश्यति ॥१७१
स्वादानाद्वर्णसंप्सर्गाचत्रलानां च रक्षणात् ।
बलं सजायते राज्ञः स प्रत्येह च वर्धते ॥१७२
तस्माद्यम इव स्वामो स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये ।
वर्तत याम्यया वृत्या जितकोयो जितेन्द्रियः १७३

·ध्यायः]
प
राजधर्मदण्डविधानवर्णनम्।
१४७
यस्त्वधर्मण कार्याणि मोहाकुन्नराधिपः।।
अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रयः ॥१७४
कामक्रोवौ तु संयम्य योऽर्थान्धर्मेण पश्यति ।
प्रजास्तमनुवर्तन्ते समुद्रमिव सिन्धवः ।।१७५
यः साधयन्तं छन्देन वेदयेद्धनिकं नृपे।
स राज्ञा तचतुर्भागं दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ॥१७६
फर्मणापि समं कुर्याद्धनिकायाधमणिकः ।
समोऽयकृरजातिस्तु दद्याच्छेयांस्तु तच्छनः ।।१७७
अनेन विधिना राजा मिथोविवदतां नृणाम् ।
साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणि समतां नयेत् ।।१७८
कुलजे वृत्तसम्पन्ने धर्मजे सत्यवादिनि ।
महापक्षे धनिन्याउँ निक्षेपं निक्षिपेद्बुधः ॥१७६
यो यथा निक्षिपेद्धस्ते यमर्थं यस्य मानवः ।
स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥२८०
यो निक्षेपं याच्यमानो निक्षेप्तुर्न प्रयच्छति ।
स याच्यः प्राडूवियाकेन तन्निक्षेप्तुरसन्निधौ ।।१८१
साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर्वयोरूपसमन्वितः।
अपदेशश्च संन्यस्य हिरण्यं तस्य तत्त्वतः ।।१८२
स: यदि प्रतिपद्यत यथान्यस्त यथाकृतम् ।
न तत्र विद्यते किंचिद्यत्परैरभियुज्यते ॥१८३
तेपो न दद्याद्यदि तु तद्धिरण्यं यथाविधि ।
उभी निगृह्य दाप्यः स्यादिति धर्मस्य धारणा ॥१८४

·मनुस्मृतिः।। [अष्टमो
निक्षेपोपनिधी नियं न देयो प्रत्यनन्तरे ।
नश्यतो विनिपाते तावनिपाते त्वनाशिनी ॥१८५
स्वयमेव तु यो दद्यान्मृतस्य प्रसनन्तरे ।
न स राज्ञा नियोक्तव्यो न निक्षेप्तुश्च यन्धुभिः ॥१८६
अच्छलेनैव चान्विच्छेत्तमर्थ प्रीतिपूर्वकम् ।
विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्नैव परिसाधयेत् ॥१८४
निक्षेपेवेषु सर्वेषु विधिः स्यात्वरिसाधने । ..
समुद्रे नाप्नुयाकिचिद्यदि तस्मान्न संहरेत् ॥१८८
चौरहतं जलेनोडमग्निना दग्धमेव चा।
न दद्याद्यदि तस्मात्स न संहरति किंचन ॥१८६
निक्षेपस्यापहर्तारमनिक्षेपारमेव च।
सर्वरुपायैरपिच्छेच्छपयैश्चैव वैदिकः ॥११०
योनिक्षेपं नार्पयति ययानिक्षिप्य याचते ।
तावुभी चौखच्याप्यो दाप्यो या तत्सम दमम् ॥१६१
निक्षेपस्यापहर्तारं तत्सम दापयेद्दमम् । :...
तथोपनिधिहर्तारमविशेषेण पार्थिवः ।।१६२.
उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः।
ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैः ।।१६३
निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसन्निधौ।।
तावानेय स विज्ञेयो विब्रुवन्दण्डमईति ॥१६४
मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव. या
मिथ एवं प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥१६५

·न्यायः] राजधर्मदण्डविधाने साक्षीवर्णनम निक्षिप्तस्य धनस्येवं प्रीत्योपनिहितस्य । राजा विनिर्णयं कुर्यादाक्षिण्वन्न्यासधारिणम् ॥१६६ विक्रोणोते परस्य स्वं योऽस्वामी स्वाम्यसम्मतः । न नयेत सायं तु स्तेनमस्तेनमानिनम् ॥१६७ अवहार्यो भवे व सान्ययः पटूशनं दमम् । निरन्धयोऽनपसरः प्राप्तः स्यानोर किल्यिपम् ॥१६८ अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव या। अकृतः स तु वितेयो व्यवहारे यथा सितिः ॥१६॥ सम्भोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः कचित् । आगमः कारणं तत्र न सम्भोग इति स्पितिः२०० विक्रयाद्यो धनं किंचिद्गृहीयाकुलसन्निधौ । क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम् ॥२०१ अथ मूलमनाहायं प्रकाशक्रयशोधितः । अदण्ज्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम् ।।२०२ नान्यदन्येन संसृष्टरूपं विक्रयमर्हति । न चासारं न च न्यून न दूरेण तिरोहितम् ।।२०३ अन्यां चेहर्शयित्वान्या वोढुः कन्या प्रदीयते । उभे त एकशुल्केन वहेदित्यनवीन्मनुः ।।२०४ नोन्मत्ताया न कुष्ठिन्या न च या स्पष्टमैथुना । पूर्व दोपानभिख्याध्य प्रदाता दण्डमर्हति ।।२०५ ऋत्विग्यदि वृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् । तस्य कर्मानुरूपेण देयोऽशः सह कई मिः।२०६

·दक्षिगासु च दत्तासु स्वकर्म परिहापयन् ।
कृस्नमेष लभेतोशमन्यनैव च फारयत् २०७
यस्मिन्कर्मगि यास्तु स्युगकाः प्रत्यङ्गदक्षिणा!
होता पापि हरेदश्वमुद्गाता चाप्यनः कये २०६
सर्वपामद्धिनो मुख्यास्तदानाधिनोऽपरे।
इतोधिनातीयांशाश्चतुर्थीशाश्च पादिनः ।।२१०
संभूय स्वनि कर्माणि कुर्वनिरिह मानवैः।
अनेन विधियोगेन कर्तव्यांशप्रकल्पना ।।२११
धर्मा येन दत्तं स्याकस्मैचिद्याचते धनम्।
दत्तस्यपोदिता धा यथावदनपक्रिया! ;
अत ऊध्वं प्रवक्ष्यामि वेतनस्यानपक्रियाम् ॥२१४.
स दण्ड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं चास्य वेतनम् ।।२१५
न तस्य चेतनं देयमल्पोनस्यापि कर्मणः॥२१७:
मनुस्मृतिः।
स.एर ता आदीत भजेरसर्व एव या २०
रयं हरेत चायुंम्र प्राधाने च वाजिनम् ।
पश्चाच नं तथा तत्स्यान देयं तस्य तद्भवेत् ॥२१
यदि संसाधयेत्तत्तु दोल्लोभेन वा पुनः ।
राज्ञा दाप्यः सुवर्ण स्यालयस्य निष्कृतिः ॥२१२
भृतोऽनातो न कुर्याद्यो दकिम यथोदितम् ।
आर्तस्तु कुर्यास्वस्थः सन्यथाभापितमादितः ।
सदीर्घस्यापि कालस्य तल्लभेतव वेतनम, २१६
यथोकमातः मुस्यो वा यस्तत्कर्म न कारयेत् ।।
-.

·यापः] राजधर्मदण्डविधाने वेतनदण्डयर्णनम् ।
एप धोऽखिलेनोतो येतनादानकर्मणः ।
अत उध्वं प्रवक्ष्यामि धर्म समयभदिनाम् ।।२१८
यो प्रामद्देशसहाना फुत्वा सत्येन संविदम् ।
विसंवदेनरो लोमातं राष्ट्राद्विप्रवासयेत् ॥२१६
निगृप दापयेगैनं समयव्यभिचारिणम् ।
पतुःमुवर्णान् पग्गिाकार छतमानं च राजतम् ।।२२०
एतदण्डविधि कुर्याद्वार्मिकः पृथिवीपतिः।
प्रामजातिसमूह' समयभ्यभिचारिणाम् ।।२२१
क्रीत्वा भिक्षीय वा किंचिद्यस्येहानुशयो भवेत् ।
सोन्तर्दशाहात्तद्रव्यं दद्यावाददीत या ||२२२
परेण तु दशाहय न दद्यान.पि दापयेत् ।
आददानोदचव राक्षा दण्ड्यः शतानि पट् ॥२२३
यस्तु . दोपवती कन्यामनाख्याय प्रयच्छति ।
तस्य फुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवति पणान् ।।२२४
अकन्येति तु यः कन्यां घ्यावेषेण मानवः ।
स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषमदर्शयन् ।।२२५
पाणिमहणिका मन्त्राः कन्यारवेव प्रतिष्ठिताः ।
नाकन्यासु कचिन्नणो लुमधर्मक्रिया हि ताः ।।२२६
पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् ।
तेषां निष्ठा तु विज्ञया विद्वद्भिः सप्तमे पदे ।।२२७
यस्मिन्यस्मिन्कृते कार्ये यस्येहानुशयो भवेत् ।
तमनेन विधानेन धम्य पथि निवेशयेत् ॥२२८

·[:अप्रमो . मनुस्मृत्तिः। पशु स्वामिना स्य पालानां च व्यतिक्रमे। :. विवाद सम्प्रक्ष्यामि यथावद्धर्मतत्वतः ।।२२E दिवा वक्तव्यता पाले राम्रो स्वामिनि तद्गृहें । योगक्षेमेऽन्यथा चेत्तु पालो पक्तव्यतामियात् ॥२३० गोपः क्षीरभृतो यस्तु स दुह्याद्दशतो वरम् । गोस्वाम्यनुमते मृत्यः सा स्यात्पालेऽभृते भृतिः ॥२३१ नष्ट विनष्ट कृमिभिः श्वहतं विपमे मृतम् । हीनं पुरुषकारेण प्रदद्यात्साल एच तु ॥२३२ . विघुष्य तु हृतं चौरैर्न पालो दातुमर्हति। यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति ।।२३३ कों चर्म च वालांश्च वस्ति स्नायु च रोचनाम् । पशु स्वामिनां दद्यान्मृतेष्ववानि दर्शयेत् ।।३४ अजाषिके तु संरुद्ध वृकैः पाले त्वनायति । यो प्रसह्य वृको हन्यापाले तकिल्विपं भवेत् ।।२३५ तांसा चेदवरुद्धानां चरन्तीनां मिथो बने। यामुल्लुय को हन्यान्न पालातय किल्यिपी ॥२३॥ धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात्समन्ततः। . . शम्यापाताखयो वापि त्रिगुणो नगरस्य तुः।।२३७ तत्रापरिवृतं धान्यं विहिस्युः पृशयो यदि। न तत्र प्रणयेदंण्ड नृपतिः पशुपक्षिणाम् ।।२३८५ वृति तत्र प्रति यामुष्टो न विलोकयेत् । छिद्रं च वारयेत्सर्व असूकरमुखानुगम् २३६...

·ऽध्यायः] राजधर्मदण्डविधाने वेतनदग्डवर्णनम् ।
पथि क्षेत्रे परिवृते प्रामान्तोऽध वा पुनः ।
सपाल: शतदण्डाहों विपालान्वारयेत्पशून् ॥२४०
क्षेत्रेवन्योपु तु पशुः सपादं पणमर्हति।
सर्वत्र तु सदो देयः क्षेत्रिकस्टोति धारणा ।।२४१
अनिर्दशाहां गां सूतां यूपान्देवपशूस्तया.
सपालान्या विपालान्वा न दण्ड्यान्मनुरवीत् ।।२४२
क्षेत्रियस्यात्यो दण्डो भागादशगुणो भवेत् ।
ततोऽर्थदण्डो भृत्यानामज्ञानाक्षेत्रिकस्य तु ॥२४३
एतद्विधानमासिष्टेधार्मिकः पृथिवीपतिः ।
स्वामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिक्रमे ।।२४४
सीमा प्रति समुत्पन्न विवादे ग्रामयोद्धयोः।
ज्येष्ठे मासि नयेत्सीमां सुप्रकाशेपु सेतुपु ॥२४५
सीमावृक्षांश्च कुर्वीत न्यग्रोधाश्वथकिंशुमान् ।
शाल्मलोन्शालतालांश्च क्षीरिणश्चैव पादपान् ॥२४६
गुल्मान्वेणूंश्च विविधाञ्छमीवल्लीस्थलानि च ।
शरान्कुजकगुल्मांश्च तथा सीमा न नश्यनि ॥२४७
तडागान्युदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च ।
सीमासन्धिषु कार्याणि देवतायतनानि च ॥२४८
उपच्छन्नानि चान्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत् ।
सीमाज्ञाने नृणां वीक्ष्य नित्यं लोके विपर्ययम् ॥२४६
अश्मनोऽस्थी नि गोवालास्तुपान्भस्मकपालिकाः ।
करीपमिष्टकालारांश्छर्करा बालुकास्तया ॥२५०. ..

·[अष्टमो
ते
मनुस्मृतिः ।
यानि चैर्व प्रकाराणि कालाद्भूमिन भक्षणेत्।
तानि सन्धिषु मोगायामप्रकाशानि कारयेत् ।।२५१
एलियनयेत्सीमा राजा विवदमानयोः ।
पूर्वभुक्त्या च मततमुद्कस्यागमेन च ॥२५२
यदि संशय एव स्याल्लिङ्गानामपि दर्शने ।
साक्षिप्रया एत्र म्यात्सोमावादविनिर्णयः॥२५३
ग्रामेय कलानां च समझ सीनि साक्षिणः ।
प्रष्टव्याः सोमलिगानि तयोश्चैव विवादिनोः ॥२.५४
पृटास्तु यथा युः समता सीग्नि निश्चयम् ।।
निवप्नीयात्तथा सीमा सर्वास्तांश्चय नामतः ॥२५५
शिरोभिस्ते गृहीवो स्रग्विणो रक्तवाससः ।
सुतैः शापिताः स्वैः स्वैर्नयेयुस्ते समञ्जसम ||२५६
यथोनि नयन्तत्ते पूयन्ते सत्यसाक्षिणः।
विपरीतं नयन्तातु दाप्याः स्युर्दिशतं दमम् ।।२५७
साक्ष्यमात्र तु चत्वारो ग्रामसीमान्तवासिनः ।..:
सीमाविनिर्गयं कुर्यु: प्रयता राजसन्निधौ ॥२५८
सामन्तानामभाये तु मौलानां सोम्नि साक्षिणाम।
इमानप्यनुयुञ्जोत पुरुपान्यनगोचरान् ॥२५६
व्याधाञ्छाकुनिकानगोपान्कैवर्तान्मूलखानकान् ।।
व्यालमाहानुवृत्तीनन्याश्च वनचारिणः ॥२६०
पृष्टास्तु यथा पूयुः सीमासन्धिपू लक्षणम् ।
तसथा स्थापयेदाजा धर्मेण ग्रामयोर्द्वयोः २६१
१

·-
ऽध्यायः राजदण्डविधाने सीमादण्डवर्णनम् । १५५
क्षेत्रकूपतडागानामारामस्य गृहस्य च !
सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासेतुविनिर्णयः ॥२६२
सामन्ताश्चेन्मृपा युः सेतो विवदतां नृणाम् ।
सर्वे पृथस्थादण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ।।२६३
गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीपया हरन् ।
शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्विशतो दमः ॥२६४
सीमायामवियद्यायां स्वयं राजय धर्मवित् ।
..
प्रदिशेभूमिमेतेपामुपकारादिति स्थितिः ।।२६५
एपोऽखिलेनाभिहितो धर्मः सीमाविनिर्णये।
अत ऊध्य प्रवश्यामि वाक्पारुष्य विनिर्णयम् ।।२६६
शतं ब्राह्मणमाक्रश्य क्षत्रियो दण्डमईति ।
वैश्योऽयर्धशतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति ॥२६७
पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने ।
वैश्ये स्यादर्द्ध पञ्चाशच्छद्रे द्वादशको दमः ॥२६८
समरणे द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे ।
यादेष्ववचनोये तदेव द्विगुगं भवेत् ।।२६६
एकजातिर्द्विजातीस्तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।
जितायाः प्राप्नुयाच्छे जघन्यप्रभयो हि सः॥२७०
नामजातिमहं नेपामभिद्रोहेण फुर्वतः ।
निःक्षेप्योऽयोमयः शकुवलन्नास्ये दशाङ्गुलः ॥२७१
धमोपदेशं दर्पण विप्राणामस्य कुर्वतः ।
तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त श्रोत्रे च पार्थिवः ॥२७२

·मनुस्मृतिः।
[अष्टमों
युतं ( श्रुतं ) देशं च जाति य कर्म शारीरमेव च ।
वितर्थन ध्रुवन्ददाप्यः स्याहिशतं दमम् ॥२७३
काणं वाऽन्यथ वा खञ्जमन्यं वाऽपि तथाविधम् ।
तथ्येनापि वन्दाप्यो दण्डं कापणावरम् ।।२७४
मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम् ।
आक्षारयन्तं दाप्यः पन्थानं चाददद्गुरोः ।।२७५
माझगक्षत्नियाभ्यो तु दण्डः कार्यो विजानता।
ब्राहाणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये स्वेव मध्यमः ॥२७६'
विद्शूद्रयोरेवमेव स्वजाति प्रति तत्त्वतः ।
छेदवज प्रणयनं दण्डस्येति विनिश्चयः ॥२७७
एप दण्डविधिः प्रोक्तो याश्पारुष्यस्य तत्त्वतः।
अत ऊष्यं प्रवक्ष्यामि दण्डपारुप्यनिर्णयम ।।२७८
येन केनचिदङ्गन हिंस्याष्ठमन्त्यजः ।
छत्तव्यं तत्तदेवास्य तम्मनोरनुशासनम् ।।२७६
पाणिमुद्यम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनमहति ।
पादेन प्रहरकोपात्पादच्छेदनमहति ॥२८०
महासनमभिप्रेप्सुरुकृष्टस्यापकृजः ।
कट्या कृताको निर्वास्यः स्फिवं यास्यावकर्तयेत् ।।२८१
अवनिष्ठीवतो दवावोठी छेदयेन्नृपः ।
अवमूत्रयतो मेढ़मवशर्षयतो गुदम् ।।२८२
केशेषु गृहतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् ।
पादयोढिकायां च ग्रीवायां वृपणेषु च २८३ ,

·ऽध्यायः]
राजधर्मदण्डविधानवर्णनम्। १५५
त्वम्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्यं च दर्शकः।
मांसभेत्ता तु पण्णिकान्प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः २८४
वनस्पतीनां सर्वेषामुपभोगो यथा यथा ।
तथा तथा दमः कार्यों हिसायामिति धारणा ॥२८५
मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहृते सति ।
यथा यथा महह :खं दण्डं कुर्यात्तथा तथा ॥२८६
अङ्गावपीडनायां च प्राणशोणितयोस्तथा ।
समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डमथापि वा ॥२८७
'द्रव्याणि हिस्याद्यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा।
स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञ दद्याम तत्समम् ।।२८८
चर्मचार्मिकभाण्डेषु काप्टलोष्टमयेषु च ।
मूल्यापश्चनुपरे दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ४२८६
यातुश्च यानस्वामिन एव च ।
दशातियर्तनान्याहुः शेपे दण्डो विधीयते ।RE..
छिननास्ये भमयुगे तिर्यप्रतिमुखागते ।
अक्षभङ्ग च यानस्य चक्रम तथैव च IRE
छेदने चैव यन्त्राणां योक्तरसम्योस्तथैव च ।
आक्रन्दे चाप्यपैहीति न दण्डं मनुरब्रवीत् ।।२६२
यत्रापवर्तते युग्यं चैगुण्याप्राजकस्य तु ।
तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ।।२६३
प्राजकश्चद्भवेदाप्तः प्राजको दण्डमहति ।
युग्यस्थाः प्राजकेऽनाप्ते सर्वे दण्ड्याः शतं शतम् ॥ २६५
यानस्य

·गनुस्मृतिः।
[आटगो
स घेत्तु पचि संन्द्धः पाभियां रथेन था।
प्रमापयेलाणभृतस्तर दण्डोऽविचारितः।२६५
मनुष्यमारणे शिप्रं चौयत्किल्यिपं भवेत् ।
प्राणभृत्यु महत्स्वधं गोगजोट्रयादिषु ।।२९
क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिमायर्या द्विशतो यमः।
पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डः शुभेपु मृगपक्षिषु ।। २७
गर्दभाजाविज्ञानां तु दण्डः स्याराथमाषिकः।
मापिफस्नु भवेदण्डः श्वसूफरनिपातने २६८
भार्या पुत्रश्च दामश्च शिप्यो (प्रेप्यो) भ्राता च सोदरः।
प्राप्तापराधास्तायाः स्यू रज्ज्वा गुदलेन या IREE
पृष्तस्तु शरीरस्य नोत्तमात कधंचन ।
अतोऽन्यथा तु प्रहरप्राप्तः स्याफारकिल्विपम् ॥३००
एपोऽखिलेनाभिहितो दण्डपारुप्यनिर्णयः ।
स्तेनस्यातः प्रवक्ष्यामि विधि दण्डषिनिर्णये ॥३०१
परमं यन्त्रमातिप्ठेरतेनानां निग्रहे नृपः।
स्तेनानां निप्रहादस्य यशो राष्ट्रं च वर्धते ॥ ३०२
अभयस्य हि यो दाता स पूज्यः सवतं नृपः।
सत्रं हि वर्धते तस्य सदैवाभयदक्षिणम् ॥३०३
सर्वतो धर्मपड्भागो रामो भवति रक्षतः ।
अधर्मादपि पड्भागो भवत्यस्य हरक्षतः ।।३०४
यदधीते यधजते यद्ददाति यदर्चति ।
तस्य पहभागभाप्राजा सम्यग्भवति रक्षणात् ॥३०५

·।
..
.
.
ऽध्यायः]
राजधर्मविधाने चौरदण्डवर्णनम् १५६
रक्षन्धर्मेण भूतानि राजा यध्यांश्च घातयन् ।
यजतेऽइरहर्यज्ञः सहस्रशतदक्षिणः ॥३०६
योऽरक्षन्वलिमादत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः ।
प्रतिभागं च दण्ई च स सद्यो नरकं व्रजेत् ॥ ३०७
अरक्षितारमतारं चलिएड्भागहारिणम् ।
तमाहुः सर्वलोकस्य समप्रमलहारकम् ॥३०८
अनपेक्षितमर्याद नास्तिकं विप्रलुम्पकम् ।
अरक्षितारमत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम् ॥३०६
अधार्मिक विभिन्यायनिगृहीयात्प्रयत्नतः ।
निरोधनेन बन्धेन विविधन बघेन च ॥३१०
निमहेग हिं पापाना साधूनां संप्रहेण च ।
द्विजातय झेज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः ॥३११
क्षन्तव्यं प्रभुगा नित्यं क्षिपता कार्यिणां नृणाम् ।
बालवृद्धातुराणां च कुर्वता हितमात्मनः ॥३१२
यः क्षिनोमर्षय यततेन स्वर्गे महोयते ।
यस्त्वैश्वयन क्षमते नरकं तेन गच्छति ॥३१३
राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकैरोन (धीमता) धावत्ता ।
आचक्षागेन तरस्तेयमेवकर्मास्मि शाधि माम् ॥३१४
स्कन्भेनादाय मुशलं लगुडं वापि खादिरम्।
शक्ति चोभयतस्तीक्ष्मामायसं दण्डमेव वा ।।३१५
शासनाद्वा विमोक्षाद्वा स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते।
अशासित्वा तु हं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्विपम् ॥३१६

·अष्टमा
-
मनुस्मृतिः।
अनादे भूणहा मार्टि पत्यो भार्यापचारिणी ।
गुरो शिष्यश्च याज्यध स्तेनो राजगि फिल्विपम् ॥३१७
राजभिःकृत (धृत) दण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः।
निर्मला: स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥३१८
यस्तु रज्जु पटं फूपावरट्रियाच यः प्रपाम् ।
स दण्डं प्राप्नुयान्मापं तय तस्मिन्समाहरेत् ॥३१६
धान्य दराभ्यः कुम्भेभ्यो हरवोऽभ्यधिक बधः।
शेऽप्येकादशगुणं दास्यस्तस्य च तद्धनम् ॥३२०
तथा धरिममेयानां शतादभ्यधिक वधः ।
सुवर्णरजतादीनामुत्तमानां च वाससाम् ३२१
पञ्चाशतरत्वभ्यधिके इस्तच्छेदनमिप्यते ।
रोपे स्कादशगुणं मूल्यादण्ई प्रकल्पयेत् ।।३२२
पुरुषाणो मुलीनानां नारीणां च विशेपतः।
मुख्यानां चैव रमाना हरण वधमहति ॥३२३
महापशूना हरण शास्त्राणामौषधस्य च ।
कालमासाद्य कार्य च दण्डं राजा प्रकल्पयेत् ॥३२४
गोपु ब्राहाणसंस्थासु थरिका (खरिका) याश्च भेदने।
पशूना हरणे चैय सधः कार्योऽर्धपादिकः ॥३२५
सूत्रकासिकिण्वान गोमय ये गुडस्य च ।
दुध्नः क्षीरथ तक्राय पानीय य तृणस्य च ॥३२६
वेणुवेदलभाण्डाना लवणानां तथैव च।
मन्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च ॥३२७
.

·ऽध्यायः] राजधर्मदण्डविधानवर्णनम्।
मत्यानां पक्षिणां चैव तैलस्य च घृतस्य च ।
मांसस्य मधुमश्चैव यथान्यत्पशुसंभवम् ॥३२८
अन्येषां चैवमादीनामद्यानामोदनत्य च।
पकानानां च सर्वेषां तन्मूल्याद्विगुणो दमः ।।३२६
पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्ली नगेषु च ।
अन्येष्यपरिपूतेषु दण्डः स्यात्पञ्चकृष्णलः ॥३३०
परिपूतेगु धान्येषु शाकमूलफलेषु च ।
निरत्यये शतं दण्डः सान्ययेऽर्द्धशतं दमः ॥३३१
स्यात्साहसं त्वन्वयवत्प्रसभं कर्म यकृतम्।
निरन्वयं भवेत्स्तेयं हृत्त्वापव्ययवे च यत् ॥३३२
यस्त्वेतान्युपक्लप्तानि द्रव्याणि स्तेनयेन्नरः ।
तमाद्य (तं शत) दण्डयेद्राजा यश्चाग्निं चोरयेद्ग हात्॥३३३
येन येन यथाङ्गन स्तेनो नृपु विचेष्टते ।
तत्तदेव हरेत्तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः ॥३३४
पिताऽऽचार्यः
सुहन्माता
भार्या
पुत्रः पुरोहितः।
नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति यः स्वधर्म न तिष्ठति ॥३३५
कापिणं भवेद्दण्ड्यो यनान्यः प्राकृतो जनः ।
तत्र राजा भवेदण्ड्यः सहस्रमिति धारणा ॥३३६
अप्दापाद्यतु शूद्रस्य स्तेये भवाति किल्विपम्।
पोडशैव तु वैश्य य द्वात्रिराक्षस्त्रियाय च ॥३३७
ध्राह्मणस्य चतुःपष्टिः पूर्ण वाऽपि शतं भवेत् ।
द्विगुणा या चतुःपतिस्तद्दोपगुणविद्धि सः॥३३८

·[ अष्टमो
मनुस्मृतिः।
वानस्पत्य मूलफलं दावग्न्यथं तथैव च ।
तृणं च गोभ्यो ग्रासार्थमस्तेयं मनुब्रवीत् ॥३३६
योऽदत्तादायिनो हस्तालिप्सेत ब्राह्मणो धनम् ।
याजनाध्यापनेनापि यथा स्तेनस्तथैव सः॥३४०
द्विजोऽध्वगः क्षीणत्ति-विक्षु द्वे च मूलके ।
आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति ॥३४१
असंदितानां संदाता संदितानां च मोक्षकः।
दासाश्वरथहर्ता च प्राप्तः स्याचोरकिल्विपम् ॥३४२
अनेन विधिना राजा कुर्वाणः स्तेननिग्रहम् ।
यशोऽस्मिन्प्राप्नुयालोके प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ।।३४३
ऐन्द्र स्थानमभिप्रेप्सुर्यशश्चाक्षयमव्ययम् ।
नोपेक्षत क्षणमपि राजा साहसिकं मरम्॥३४४
वाग्दुष्ठात्तस्कराचैव दण्डेनैव च हिंसतः ।
साहसस्य नरः कर्ता विज्ञेयः पापकृत्तमः ॥३४५
साहसे वर्तमानं तु यो मर्पयति पार्थिवः ।
स विनाशं व्रजत्याशु विद्वेपंचाधिगच्छति ॥३४६
न मित्रकारणाद्राजा विपुलाद्वा धनागमात् ।
समुत्सृजेत्साहसिकान्सर्वभूतभयावहान् ॥३४७
शस्त्रं द्विजातिभिहां धर्मो यत्रोपरुष्यते ।
द्विजातीनां च वर्णानां विग्नवं कालकारिते ॥३४८
आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च सगरे ।
स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च धर्मेण नन्न दुप्यति ॥३४६

·Am
ध्यायः] राजधर्मदण्डविधानवर्णनम् ।
गुरु वा घालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।
आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥३५०
नाततायिवघे दोपो हन्तुर्भवति कश्चन ।
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥३५१
परदाराभिमशेषु प्रवृत्तान्नृन्महीपतिः ।
उद्वेजनकरैर्दण्डैश्विलयित्वा प्रवासयेत् ॥३५२
तत्समुत्थो हि लोकस्य जायते वर्णसङ्करः ।
येन मूलहरोऽधर्मः सर्वनाशाय कल्पते ।।३५३
परस्य पल्ल्या पुरुपः संभापा योजयन्रहः ।
पूर्वमाक्षारितो दोपैः प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ।।३५४
यस्त्वनाक्षारितः पूर्वमभिभापत कारणात् ।
न दोपं प्राप्नुयाकिञ्चिन्न हि तस्य व्यतिक्रमः ॥३५५
परस्त्रियं योऽभिवदेसीर्थेऽरण्ये यनेऽपि वा।
नदीनां वाऽपि संभेदे स संग्रहणमाप्नुयात् ।।३५६
उपकारक्रियाकेलि: स्पर्शी भूषणवाससाम् ।
सह खट्वासनं चैव सर्व संग्रहणं स्मृतम् ।।३५७
त्रियं स्पृरोददेशे यः स्पृष्टोवा मर्पयेत्तया।
परस्परस्यानुमते सर्व संग्रहणं स्मृतम ॥३५८
अब्राह्मणः संगृहणे प्राणान्तं दण्डमहति ।
चतुर्णामपि वर्णानां दारा रक्ष्यतमाः सदा ।।३५६
भिक्षुका चन्दिनश्चैव दीक्षिताः कारवस्तथा ।
संभापणे सह स्त्रीभिः कुर्युरप्रतिवारिताः ॥३६०

·[ अष्टमो
मनुस्मृतिः।
न संभापां परस्त्रीभिः प्रतिपिद्धः समाचरेत् ।
निपिद्धो भाषमाणस्तु सुवर्ण दण्डमर्हति ॥३६१
नैप चारणदारेपु विधि त्मोपजीविपु ।
सजयन्ति हि ते नारीनिगूढाश्चारयन्ति च ॥३६२
किचिदेव तु दाप्यः स्यात्संभापां ताभिराचरन् ।
प्रेप्यासु चैकभक्तासु रहः प्रबजितासु च ॥३६३
योऽकामां दूपयेत्कन्यां स सद्यो वधमर्हति ।
सकामां दूपयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नुयानरः ॥३६४
कन्यां भजन्तीमुझटं न किंचिदपि दापयेत् ।
जपन्यं सेवमानां तु संयतां वासयेद्गृहे ।।३६५
उत्तमा सेवमानस्तु जघन्यो ववमर्हति ।
शुल्कं दद्यात्सेवमानः समामिच्छत्पिता यदि ॥३६६
अभिपहा तु यः कन्यां कुर्यादर्पण मानवः ।
तस्याशु का अगुल्यो दण्डं चार्हति पटशतम् ||३t.
सकामा दूपयंस्तुल्यो नाङ्गुलिच्छेदमाप्नुयात् ।
द्विशतं तु दमं दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये ॥३६८
कन्यव कन्यां या कुर्यात्तस्याः स्थाद्विशतो दमः ।
शुल्कं च हिगुर्ग दद्याच्छिमाश्चैयाप्नुयाद्दश ॥३६६
या तु कन्यां प्रकुर्यास्त्री सा सगो मौण्डयमइति ।
अहल्योरेव या छदं ग्यरेणोद्वनंतथा ॥३७०
भतार लायेद्या तु स्त्री ज्ञातिगुणदर्पिता।
तां श्वभिः सादयद्राजा संस्थाने बहुसंस्सिते ॥३७१

·ऽध्यायः] राजधर्मदण्डविधानवर्णनम् ।
पुमांसं दाहयत्पापं शयने तप्त आयसे ।
अभ्यादध्युश्च काष्टानि तत्र दह्येत पापकृत् ।।३७२
संवत्सराभिशस्तस्य दुधस्य द्विगुणो दमः ।
ब्रायया सह संवासे चाण्डाल्या तावदेव तु ॥३७३
शूद्रो गुप्तमगुप्तं वा द्वैजातं वर्णमावसन् ।
अगुप्तमगसर्वस्वी गुलं सर्वेण हीयते ॥३७४
वैश्यः सर्वस्वदण्डः स्यात्संवत्सरनिरोधत्तः ।
सहस्र क्षत्रियोदण्ड्यो मोड्यौं मूत्रण चाहति ।। ३७५
ब्राह्मणी यद्यगुप्तां तु गच्छेतां वैश्यपार्थिवौ ।
वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात्क्षत्रियं तु सहस्रिणम् ॥३७६
उभावपि तु तावव ब्राह्मण्या गुप्तया सह ।
विप्लुतो टूद्रवदयौ दग्धव्यो वा कटामिनर ॥३७७
सहस्र प्रामगो दण्ड्यो गुप्तां विप्रा वलाद्वजन् ।
शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादिच्छन्त्या सह सङ्गतः ॥३७८
मौण्ड्य प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणात्य विधीयते ।
इतरेषां तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ।।३७६
न जातु ग्राहगं हन्यात्सर्वपापेप्यपि स्थितम् ।
राष्ट्रादेनं यहिःकुर्यात्समगूधनमक्षतम् ।।३८०
न ब्राह्मणवधाद्भूयानधर्मो विद्यते भुवि ।
तस्मादस्य वधं राजा मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥३८१
वैश्यश्चे क्षत्रियां गुणां वैश्यां वा क्षत्रियो व्रजेत् ।
यो प्रामण्यामगुमायां तावुभौ दण्डमहतः ।।३८२
।

·[ अष्ठमो
मनुस्मृतिः।
सहस्र' ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते प्रजन् ।
शूद्राया भत्रियविशोः साहम्रो वै भवेदमः ॥३८३
शलियायामगुप्तायां वैश्ये पञ्चशतं दमः।
भूत्रेण मोण्ड्यचेत्तु क्षत्रियो दण्डमेव था १३६४
अगुप्ते क्षत्वियावश्ये शूद्रां या ब्राह्मणो वजन् ।
शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यात्सहस्र त्वन्त्यजस्त्रियम् ॥३८५,
यस्य म्तेनः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् ।
न साहसिकदण्डनो स राजा शक्रलोकभाक् ।।३८६
एतेपां निप्रही राज्ञः पञ्चानां विपये स्वके ।
माम्राज्यकृत्सनात्येपु लोके चैव यशस्करः ।।३८७
ऋत्विज पत्यजेशाज्यो याज्यं चत्विक्त्यनेद्यदि।
शक्तं कर्मण्यदुष्टं च तयोर्दण्डः शतं शतम् ॥३८८
न माता न पिता न स्त्री न पुत्ररत्यागमहति ।
त्यजन्नपनित्तानेत्राता दण्ड्यः शतानि पट ।।३८६
आअमेषु द्विजातीना कार्य विवदतां मिथः ।
न विम्यान्नृपो धर्म विकीपन्दितमात्मनः ॥३६०
यथाहमतानभ्यच्यं माह्मणे: मह पाथियः ।
मान्त्वेन प्रशमग्यादी प्रथम प्रनिपाइयेत ॥३६१
प्रनिग्यानबस्यौ कल्याणे विंशतिद्विजे।
अहापमाजयन्यित्रो दण्दमहति मापकम ॥३६२
श्रोत्रियः प्रोत्रियं मायूं भूनिष्टत्येप्यभौनयन् ।
तदनं द्विगुणं दागी हिरण्यं पेय मापकम् ॥३८३

·ऽध्यायः] राजधमदण्डविधानवर्णनम् ।
अन्धो जडः पीठसपी सप्तत्या स्थविरश्च यः।
श्रोत्रियेपूपकुवंश्च न दाप्याः केनचित्करम् ॥३६४
श्रोत्रियं व्याधितात्तौ च वालवृद्धावकिंचनम् ।
महाकुलीनमायं च राजा सम्पूजयेत्सदा ।।३६५
शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे नेनिज्यान्नेजकः शनैः ।
न च वासांसि पासोभिनिहरेन च वासयेत् ॥३६६
तन्तुवायो दशपलं दद्यादेकपलाधिकम् ।
अतोन्यथा वर्तमानो दाप्यो द्वादशकं दमम् ।।३६७
शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः ।
कुर्युरघ यथापण्यं ततो विशं नृपो हरेत् ॥३६८
राज्ञः प्रख्यातभाण्डानि प्रतिपिद्धानि यानि च।
तानि निहरतो लोभात्सर्वहारं हरेन्नृपः ।।३६६
शुल्क स्थानं परिहरनकाले क्रयविक्रयी।
मिथ्यावादी च संख्याने दाप्योऽगुणमत्ययम् ।।४००
आगम निर्गमं स्थानं तथा वृद्धिक्षयात्रुभौ ।
विचार्य सर्वपण्यानां कारयेत्क्रयविक्रयो ॥४०१
पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्ष पक्षेऽथवा गते ।
कुर्वीत चैषां प्रत्यक्षमर्धसंस्थापनं नृपः ।।४०२
तुला मानं प्रतीमानं सवं च स्यात्सुलक्षितम् ।
पटसु पसु च मासेषु पुनरेव परीक्षयेत् ॥४०३
पणं यानं तरे दाप्यं पौरपोऽर्धपणं तरे।
पादे पशुश्च योपिञ्च पदापं रिक्तकः पुमान् ।।४०४

·[अष्टमो
मनुस्मृतिः।
भाण्डपूर्णानि यानानि ताय दाप्यानि सारतः।
रिक्तभाण्डानि यत्किचित्पुमांसश्चापरिच्छदाः॥४०५
दीर्धाध्यनि यथादेशं चथाकालं तरो भवेत् ।
नदीतीरेप तद्विद्यात्समुद्रे नास्ति लक्षणम् ॥४०६
गर्भिणी तु द्विमामादिस्तथा प्रवजितो मुनिः।
प्राह्मणा लिङ्गिनश्चय न दाप्यास्तारिफ तरे ॥४०७
यसावि किंचिद्दाशानां विशीर्यतापराधतः ।
महाशेरेव दातव्यं समागम्य स्वतोऽशतः ।।४०८
एप नौयायिनामुषो व्यवहारस्य निर्णयः ।
दाशापराधतस्तोये दैविके नास्ति निग्रहः ।।४०६
वाणिज्यंकारयेद्वेश्यं कुसीदं कृषिमेव च ।
‘पशूनां रक्षणं चैव दास्यं शूद्रं द्विजन्मनाम् ।।४१०
क्षत्रियं चैव वैश्यं च पाह्मणो गृत्तिकर्पितो।
विभृयादानृशंस्यन स्वानि कर्माणि कारयेत ॥४११
दारयं तु कारयल्लोभायााण: संस्कृतान्द्विजान् ।
अनिन्छतः ग्राभयत्याद्राशा दण्ड्यः शतानि पटू ।।४१२
शूद्र तु काग्यदास्यं क्रीनमक्रीतमेव था।
दास्यायध हि सृष्टोऽनो प्राणस्य म्वयम्भुवा ॥४१३
न स्यामिना निमृतोऽपि शुद्रो दास्याहिमुच्यते ।
निर्गज हि तत्तस्य फम्मामात्तदपोहति ।।४१४
ध्वात्तो भक्तामो गृहजः मौतदानिमी।
पंघिको दण्डदामश मजते दामयोनयः ।।४१५

·प
ऽध्यायः]
राजधर्मदण्डविधानयर्णनम् ।
१६६
भार्या पुत्रश्च दासश्च य एवाधना स्मृताः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्वनम् ।।४१६
विस्रव्यं ब्राह्मगः शूद्राद्द व्योपादानमाचरेत् ।
न हि तस्यास्ति किंचित्त्वं भर्तृहार्यधनो हि सः ॥४१७
वैश्यशूद्रो प्रयत्नेन स्वानि कर्माणि कारयेत् ।
तो हि व्युतो स्वकर्मभ्यः क्षोभयेतामिदं जगत् ॥४१८
अन्यहन्यवेक्षेत कमन्तिान्याहनानि च ।
आयव्ययौ च नियतावाकरान्कोशमेव च ॥४१६
एवं सर्वानिमात्राजा व्यवहरान्समापयन् ।
व्यपोह्य किल्विपं सर्व प्राप्नोति परमां गतिम् ।।४२०
इति मानवे धर्मशास्त्रे भृगुमोक्तायां मनुस्मृत्यां
अप्रमोऽध्यायः ।।८
नवमोऽध्यायः।
अत्रादौ-स्त्रीस्वातन्त्र्यमधर्मवर्णनम ।
पुरुषस्य खियाश्चैव धये वर्त्मनि तिष्ठतोः ।
संयोगे विप्रयोगे च धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥१
अस्थतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुपः स्वैदिवानिशम् ।
विषयेषु च सजन्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥२

·ऽध्यायः]
स्वीरक्षाधर्मवर्णनम् ।
नेता रूपं परीक्षन्ते नासां चयसि संस्थितिः ।
सुरूपं चा विरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥१४
पाश्चल्याञ्चलचित्ताच नैःस्नेह्याच स्वभावतः ।
रक्षिता यत्नतोऽपीह भर्तृप्येता विकुर्वते ।।१५
एवं स्वभावं ज्ञात्वाऽऽसां प्रजापतिनिसर्गजम् ।
परमं यत्नमातिष्ठेत्पुरुपो रक्षणं प्रति ॥१६
शय्यासनमलङ्कारं कामं क्रोधमनार्यताम् ।
द्रोग्भावं कुचर्या च स्त्रीभ्यो मनुरकल्पयत् ॥१७
नास्ति स्त्रीणां किया मन्नैरिति धर्म व्यवस्थितिः।
निरिन्द्रिया ह्यमन्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति स्थितिः ॥१८
तथा च श्रुतयो पत्यो निगीता निगमेष्वपि ।
स्वालाण्यपरीक्षार्थ तासां शृणुत निष्कृतोः ॥१६
यन्मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्यपतित्रता।
तन्मे रेत: पिता वृक्तामियोतन्निदर्शनम् ॥२०
ध्यायत्यनिएं यत्किञ्चित्पाणिगाहस्य चेतसा ।
तस्मैप व्यभिचारस्य निहयः सम्यगुच्यते ॥२१
यादृग्गुणेन भर्ना स्त्री संयुज्येत यथाविधि ।
तादृग्गुणा सा भवति समुद्रणेव निम्रगा ॥२२
अक्षमाला पशिष्ठेन संयुक्ताऽधमयोनिजा।
शारङ्गी मन्दपालेन जगामाभ्यहणीयताम् ।।२३
एताश्चान्याश्च लोकेऽस्मिन्नपकृष्टप्रसूतयः ।
उत्कर्ष योपितः प्राप्ताः स्वैः स्वैभर्तृ गुणैः शुभैः ॥२४

·[ नवमो.
मनुस्मृतिः।
एपोदिता लोकयात्रा नित्यं स्त्रीपुंसयोः शुभा।:-
प्रेत्योह च सुखोदकान्प्रजाधर्मान्निबोधत्त ।।२५
प्रजनाथं महाभागाः पूजाहाँ गृहदीप्तयः ।
स्त्रियः श्रियश्च गेहपु न विशेरोऽस्ति कश्चन ॥२६
उत्पादनमपत्यस्य जातस्य परिपालनम् ।
प्रसह लोकयात्रायाः प्रत्यक्षं स्त्रीनिवन्धनम् ।।२७
अपत्यं धर्मकार्याणि शुभूपरा रतिरुत्तमा ।
दाराधीनस्तथा स्वर्गः पितॄणामात्मनश्च ह ।।२८
पति या नाभिचरति मनोवाग्देहसंयता।
सा भरी लोकानामोति मद्भिः साधीति चोच्यते ॥२६
व्यभिचारात्तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्यताम् ।
शृगालयोनि थाप्नोति पापरोगैश्च पोच्यते ॥३०
पुन प्रत्युदितं सद्भिः पूर्वजश्व महर्षिभिः।
विश्वजन्यमिम पुण्यमुपन्यासं नियोधत ॥३१
भर्तुः पुत्र विजानन्ति श्रुतिद्वैध तु भरि ।
आहुरुत्पादक फेचिदपरे क्षेत्रिणं विदुः ।।३२
क्षेत्रभूता स्मृता नारी योजभूतः स्मृतः पुमान् ।
क्षेत्रीजसमायोगात्संभवः सर्वदेहिनाम् ॥३३
विशिष्टं फुत्रचिद्वीज म्बीयोनिरत्येव कुत्रचित।
उभमं तु समं यत्र सा प्रमूति: प्रशस्यते ॥३५
यीजस्य चैव योन्याश्च वीजगुत्कृष्टमुच्यते।
सर्वभूतप्रतिहिं बीजलक्षणलक्षिता ॥३५

·ऽध्यायः] स्त्रीधर्मपालनवर्णनम् ।
यादशं तूप्यते बीजं क्षेत्रे कालोपपादिते।
तामोहति तत्तस्मिन्बीजं स्वैर्व्यञ्जितं गुणैः ॥३६
इयं भूमिहि भूतानां शाश्वती योनिरुच्यते ।
न च योनिगुणान्कांश्चिद्वीजं पुष्यति पुटिपु ॥३७
भूमावप्येककेदारे कालोप्तानि कृषीवलैः ।
नानारूपाणि जायन्ते वीजानीह स्वभावतः ।।३८
ब्रीहयः शालयो मुद्गास्तिला मापास्तथा यवाः ।
यथाबीजं प्ररोहन्ति लशुनानीक्षवस्ताथ ॥३६
अन्यदुप्त' जातमन्यदित्येतन्नोपपद्यते ।
उप्यते यद्धि यद्बीजं तत्तदेव प्ररोहति ।।४०
तत्प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना ।
आयुष्कामेन वप्तव्यं न जातु परयोपिति ।।४१
अन गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
यथा वीजं न वप्तव्यं पुंसा परपरिग्रहे ॥४२
नश्यतीपुर्यथा विद्धः खे विद्धमनुविध्यतः ।
तथा नश्यति वै क्षिप्रं वीजं परपरिग्रहे ॥४३
पृथोरपीमा पृथिवी भार्या पूर्वविदो विदुः ।
स्थाणुच्छेदस्य केदारमाहुः शल्ययतो मृगम् ।।४४
एतावानेच पुरुषो यज्ञायात्मा प्रजेति ह ।
विप्राः प्राहुस्तथा चैतद्यो भर्ता सा स्मृतागना ||४५
न निष्कय विसर्गाभ्यां भत्तु भार्या विमुच्यते ।
एवं धर्म विजानीमः प्राथप्रजापतिनिर्मितम ॥४६

·[नवमो
मनुस्मृतिः।
सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते ।
समृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सकृत् ।।४७
यथा गोश्वोदासीपु महीप्यताविकामु च ।
नोत्पादकः प्रजामागी तथैवान्याङ्गनास्वपि ॥४८
येऽक्षेत्रिणो वीजयन्तः परक्षेत्रप्रवापिणः ।
ते वै सस्यस्य जातस्य न लभन्ते फलं कचित् ।।४
यदन्यगोपु वृपभो वत्सानां जनयेच्छतम् ।
गोमिनामेय ते चत्ता मोघं स्कन्दितमार्पभम् ।।५०
तथैवाक्षेत्रिणो बीजं परक्षेत्रप्रवापिणः ।
कुर्वन्ति क्षेत्रिगामथं न पीजी लभते फलम् ।।५१
फलं त्वनभिसन्धाय क्षेत्रिणां वोजिना तथा।
प्रत्यक्षं क्षेत्रिगामों वीजायोनिगरीयसी(वलीयसी) ॥५२
क्रियाभ्युपगमात्तबोजार्थ यत्प्रदीयते ।
तस्येह भागिनी यो बीजी क्षेत्रिक एव च ।।५३
ओघवाताहतं बीजं यस्य श्रेत्रे प्ररोहति ।
क्षेत्रिकस्यैव तवीनं न यमा लभते फलम् ॥५४
एप धर्मो गवाश्यस्य दास्युमाजाविकस्य च ।
विहङ्गमहिषीणां च यिनेयः प्रसवं प्रति ॥५५
एतद्वः मारपल्गुलं बीजयोन्योः प्रकीर्तितम् ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि योपिता धर्ममापदि ॥५६
भ्रातुयेष्टस्य भार्या या गुरुपल्यनुजस्य सा।
ययीयमानु या भायां शुषा ज्येष्ठस्य मा स्मृता ॥५७

·ऽध्यायः] स्त्रीधर्मपालनवर्णनम।
१७५
ज्येष्ठो यवीयसो भार्या यवीयान्वाऽग्रजस्त्रियम् ।
पतितो भवतो गत्या नियुक्तावप्यनापदि ॥५८
देवराद्वा सपिण्डाद्वा स्त्रिया सम्यनियुक्तया ।
प्रजेप्सिताधिगन्तव्या सन्तानस्य परिक्षये ॥५६
विधवायां नियुक्तस्तु घृताक्तो वाग्यतो निशि।
एकमुत्पादयेत्पुत्रं न द्वितीयं कथञ्चन ॥६०
द्वितीयमेके प्रजनं मन्यन्ते स्त्रीपु तद्विदः ।
अनिवृत्तं नियोगार्थ पश्यन्तो धर्मतस्तयोः ॥६१
विधवायां नियोगार्थे निवृत्ते तु यथाविधि ।
गुरुवच स्तुपावच वयाता परस्परम् ॥६२
नियुक्तौ यो विधिं हित्या वर्तेयाता तु कामतः।
तावुभौ पतितौ स्यातां स्तुपागगुरुतल्पगौ ॥६३
नान्यास्मिन्विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः।
अन्यस्मिन्हि नियुञ्जाना धर्म हन्युः सनातनम् ॥६४
नोद्वाहिकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते कचित् ।
न विवाहविधायुक्तं विधवावेदनं पुनः ॥६५
अयं द्विजैरविद्वद्भि. पशुधर्मो विगर्हितः ।
मनुष्याणामपि प्रोक्तो वेने राज्य प्रशासति ॥६६
स महोमखिलां भुश्चत्राजर्पिप्रवरः पुरा ।
वर्णानां सङ्करं चक्रे कामोपहतचेतनः ।।६७
ततः प्रभृति यो मोहात्प्रमीतपतिका स्त्रियम् ।
नियोजयत्यपत्यार्थ तं विगर्हन्ति साधवः ।।६८

·मनुस्मृतिः।
[नवमो
यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः ।
तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः ॥६६.
यथाविध्यधिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचित्रताम् ।
मिथो भजेताप्रसवात्सकृत्सकहतावृती ॥७०
न दत्वा कस्यचित्कन्यां पुनर्दद्याद्विचक्षणः ।
दत्वा पुनः प्रयच्छन्हि प्राप्नोति पुरुपानृतम् ॥७१
विधिवत्मतिगृह्यापि त्यजेत्कन्यां विगहिताम् ।
व्याधितां विप्रदुष्टां वा छद्मना चोपपादिताम् ।।७२
यस्तु दोपवती कन्यामनाख्यायोपपादयेत् ।
तस्य तद्वितथं फुर्यात्कन्यादातुर्दुरात्मनः ।।७३
विधाय वृत्ति भार्यायाः प्रवसेत्कार्यवान्नरः ।
अवृत्तिकर्शिता हि स्त्री प्रदुप्येथितिमत्यपि ||७४
विधाय प्रोपिते वृत्ति जीवेनियममास्थिता।
प्रोपिते सविधायैव जीयन्छिल्सैरगर्हितः ।।७५
प्रोपितो धर्मकार्यायं प्रतीक्ष्योऽश्री नरः समाः ।
विद्यार्थ पट्यशोऽयं या कामार्थ त्रीस्नु वत्सरान् ।।७६
संवत्सरं प्रतीक्षेत द्विपाणी योपित पतिः।
अचं संवत्सरावेनां दायं कृत्वा न संत्रसेत् ॥७७
अतिक्रामेन्द्रमनं या मत्तं रोगामेय वा।
सा त्रीन्गासान्परित्याज्या विभूषणपरिच्छदा ।।७८
उन्मतं पतितं क्लीवमग्रीजं पापरोगिणम् ।
न त्यागोऽग्नि द्विपन्त्याश्च न च दायापवर्तनम |

·ऽध्यायः] स्त्रीपुरुपयोधर्मवर्णनम्।
मद्यपाऽसत्य (असाधु) वृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत् ।
व्याधिता वाऽविवेत्तन्या हिंसाऽर्थनी च सर्वदा ॥८०
चन्ख्यामेऽधिवेद्याः दशमे तु मृतप्रजा।
एकादशे स्त्रीजननी सयात्वप्रियवादिनी ॥८१
या रोगिणी स्यात्तु हिता संपन्ना- चैव शीलतः।
साऽनुज्ञाप्याऽधिवेत्तव्या नावमान्या च कहिचित् ॥८२
अधिविना तु या नारी निर्गच्छद्रुपिता गृहात् ।
सा सद्यः सन्निरोद्धव्या त्याज्या या कुलसन्निधौ ॥८३
प्रतिपेघे पिवेद्या तु मद्यमभ्युदयेष्वपि ।
प्रेक्षासमाजं गच्छेद्वा सा दण्ड्या कृष्णलानि षट् ॥८४
यदि स्वाश्चापराश्चैव विन्देरन्योपितो द्विजाः ।।
तासां वर्णक्रमेण स्याज्यध्य पूजा च वेश्म च, १८५
भर्तुः शरीरशुश्रूषां धर्मकार्य च नैत्यकम् ।
स्वा स्वैव कुर्यात्सर्वेया नास्वजातिः कथंचन ॥८६
यस्तु तत्कारयेन्मोहात्सजात्या स्थितयाऽन्यया।
यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वप्रस्तथैव सः ॥८७
उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशाय च ।
अप्राप्तामपि ता तस्मै कन्यां दद्याद्यथाविधि ।।८८
काममा मरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्यतुमत्यपि ।
न चनां प्रयच्छत्तु गुणहीनाय कर्हिचिन IICE
त्रीणि वर्पाण्युदीक्षेत कुमार्य तुमती सती।
ऊ तु कालादेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम ॥६.
.

·[नवमो
.
मनुस्मृतिः।
अदीयमाना भर्तारमधिगच्छेद्यदि स्वयम्।।
नैनः किञ्चिदवाप्नोति न च यं साऽधिगच्छति ।।६१
अलङ्कारं नाददीत पित्र्यं कन्या स्वयंवरा ।
मातृक भ्राएदत्तं वा सोना स्यादि तं हरेत् ।।१२
पित्रे न दद्याच्छुल्क तु कन्यामृतुमती हरन् ।
स हि स्वाभ्यादतिकामेहतूनां प्रतिरोधनात् ।।१३
विशद्वों द्वहेकन्या हृयो द्वादशवापिकीम् ।
व्यष्टवर्पोचपी वा धर्म सीदति सत्वरः ।।६४
देवदत्ता पतिर्भार्या विन्दते नेच्छयात्मनः ।
तो साध्वी बिभृयान्नित्यं देवाना प्रियमाचरन् 184
प्रजनाथ स्त्रियः सृटाः सन्तानार्थं च मानवाः ।
तस्मात्साधारणो धर्मः श्रुतौ पल्या सहोदितः ।।६६
कन्यायां दत्तशुल्कायो म्रियेत यदि शुकदः ।
देवराय प्रदातव्या यदि कन्याऽनुमन्यते ॥६७
आददीत न शूद्रोऽपि शुल्कं दुहितरं ददन् ।
शुल्क हि गृहन्कुरुते छन्नं दुहितृविक्रयम् ॥१८
एतत्तु न परे च परे जातु साधवः।
• यदन्यस्य प्रतिज्ञाय पुनरन्यस्य दीयते 188
नानुशुश्रुम जात्वेतपूर्वेष्वपि हि जन्मम् ।
शु:संज्ञेन मूल्येन छन्नं दुहितृविक्रयम् ॥१००
अन्योन्यस्याव्यभीचारो मवेदामरणान्तिकः ।
एप धर्मः ममासेन नेयः स्त्रीपुंसयोः परः ।।१०१
.

·ऽध्यायः] ग्यौपुरुपयोधर्मवर्णनम् ।
१७६
तथा नित्यं यतेयातां स्त्रीपुंसौ तु कृतक्रियो।
यथा नातिचरतां तो वियुक्तावितरेतरम् ।।१०२
एष स्त्रीपुंसयोरुतो धर्मो वो रतिसंहितः ।
आपथपत्यप्राप्तिश्च दाय (धर्म) भागं निबोधत ॥१०३
उ पितुश्च मातुश्च समेत्य भ्रातरः समम् ।
भजेरपैतृकं रिक्थमनीशास्ते हि जीवतोः ॥१०४
ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात्पिव्यं धनमशेषतः ।
शेपास्तमुपजी ग्रुर्यथैव पितरं तथा ॥१०५
ज्येष्ठेन जातमात्रेश पुत्री भवति मानवः ।
पितृणामणश्चैव स तस्मात्सर्वमईति ॥१०६
यस्मिन्नृणं सन्तयति येन चानन्त्यमश्नुते ।
स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान्विदुः ॥१०७
पितेय पालयेत्पुत्रान् ज्येष्ठो भ्रातृन्यवीयसः ।
पुत्रवचापि वर्तेरन् ज्येष्ठे भ्रातरि धर्मतः ।।१०८
ज्येष्ठः पूज्य तमो लोके ज्येष्ठः सद्भिरगर्हितः ।
ज्येष्ठः फुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः ।।१०६
यो ज्येष्ठो ज्येष्ठत्तिः स्यान्मातेव स पितेव सः।
अज्येष्ठतिर्यस्तु स्यात्स संपूज्यस्तु बन्धुवत् ॥११०
एवं सह बसेयुर्वा पृथग्वा धर्मकाम्यया ।
पृथग्विवर्धते धर्मस्तस्मादा पृथश्क्रिया ॥१११
ज्येष्ठस्य विश उद्धारः सर्वव्याच यद्वरम् ।
ततोऽयं मध्यमस्य स्यात्तुरीयं तु यवीयसः ॥११२

·[ नवमो
मनुस्मृतिः।।
ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च संहरेता यथोदितम् ।
येऽन्ये ज्येष्ठकनिष्ठाभ्यां तेषां स्यान्मध्यम धनम् ।।११३
सर्वेषां धनजातानामाददीताग्रथमप्रजः ।
यञ्च सातिशयं किंचिदशतश्चाप्नुयाद्वरम् ।।११४.
उदारो न 'दशस्वस्ति संपन्नानां स्वकर्मसु ।
यत्किञ्चिदेव देयं तु ज्यायसे मानवर्धनम् ॥११५
एवं समुद्धतोद्धारे समानंशान्प्रकल्पयेत् ।
उद्धारेऽनुद्ध ते पामियं स्यादेशकल्पना ॥११६
एकाधिक हरेज्ज्येष्ठः पुत्रोऽध्य ततोऽनुजः ।
मंशमशं यवीयांस इति धर्मो व्यवस्थितः ॥११७
स्वाभ्यः स्वाभ्यस्तु कन्याभ्यः प्रार्धातरः पृथक् ।
स्वास्वादंशामतुर्भागं पतिताः स्युरदित्सवः ।।११८
अजाविक संकशर्फ न जातु विपमं भजेत् ।..
अजाधिकं तु विपर्म ज्येष्ठत्यैव विधीयते ।।११६
यवीयाज्येष्ठभायांयां पुत्रमुत्पादयेदि ।
समतत्र विभागः स्यादिति धो व्यवस्थितः ।।१२०
उपसर्जनं प्रधानस्य धर्मतो नोपपद्यते।
पिता प्रधानं प्रजने तस्माद्धर्मेण तं भजेत् ।।१२१
पुत्रः कनिष्ठी ज्येष्ठायां कनिष्टायां च पूर्वजः।।
कथं तन विभागः स्यादिति चेत्संशयो भवेत् ।।१२२
गर्फ वृषभमुद्वारं संहरत स पूर्वजः।
ततोऽपरे ज्येष्ठकृपामादनानां स्यमातृतः ॥१२३

·ऽध्यायः] सम्पत्तिपाद्धावधिकारवर्णनम् ।
१८१
ज्येष्ठस्तु जातो ज्येष्ठायां हरेवृषभपोडशाः ।
ततः स्वमातृतः शेषा भजेरनिति धारणा ||१२४
सशस्त्रीपु जातानां पुत्राणामविशेपतः ।
न मातृतो ज्यैष्ठ्यमस्ति जन्मतो ज्यख्यमुच्यते ॥१२५
जन्मज्येष्ठेन चाहानं सुब्रह्मण्यास्यपि स्मृतम् ।
यमयोश्चैव गर्भे जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता ॥१२६
अपुत्रोऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् ।
यदपत्यं भवेदस्यां तन्मम स्यारस्थधाकरम् ॥१२७
अनेन तु विधानेन पुरा चक्रऽथ पुत्रिकाः ।
विवृद्वयर्थ स्ववंशस्य स्वयं दक्षः प्रजापतिः ॥१२८
ददी स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
सोमाय राज्ञे सत्कृत्य प्रीतात्मा सप्तविंशतिम् ।।१२६
यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा ।
तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्यां कथमन्यो धनं हरेत् ॥१३०
मातुस्तु यौतकं यत्स्यात्कुमारीभाग एव सः ।
दौहित्र एव च हरेदपुत्रस्याखिलं धनम् ।।१३१
दौहित्रो यखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् ।
स एव दद्याद्दौ पिण्डौ पिने मातामाहाय च ॥१३२
पौत्रदौहित्रयोलोंके न विशेषोऽस्ति धर्मतः ।
तयोहि मातापितरौ संभूतौ तस्य देहतः ॥१३३
पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रोऽनुजायते ।
समस्तत्र विभागः स्थान्येप्टता नास्ति हि स्त्रियाः ॥१३४

·[ नवमो
मनुस्मृतिः।
अपुत्रायां मृतायां तु पुत्रिकायां कथंचन ।
धनं तत्पुत्रिकामा हरेतवाविचारयन् ।।१३५
अकृता वा कृता वाऽपि यं विन्देत्सदृशात्सुतम् ।
पौत्री मातामहरतेन दधात्पिण्डं हरेदनम् ॥१३६
पुत्रेण लोकालजयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते ।
अथ पुत्रस्य पौत्रंण अनस्यानोति विष्टपम् ।।१३७
पुन्नानो नरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं सुतः ।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ।।१३८
पौत्रदोहिनयोलकि विशपो नोपपद्यते ।
दोहिनोऽपि ह्यमुप्रनं संतारयति पौत्रवत् ।।१३६
मातुः प्रथमतः पिण्डं निर्वत्पुत्रिकासुतः ।
द्वितीयं तु पितम्तस्यास्तृतीयं तत्पितः पितुः ।।१४५
उपपन्नो गुणैः मयः पुत्रो यस्य तु दत्रिमः ।
म हरतंव तद्रिय मंप्रानोऽप्यन्यगोवतः ॥१४१
गोमग्यि जयिनुन हरेनिमः फचित ।
गोत्ररिपथानुगः पिण्डो व्यपैनि दातः स्वधा ।।१४२
अनियुगामुनश्चय पुत्रिण्याश्च देवगन ।
उमी नो माईतो भागं जारजातककामजी ।।१४३
नियुगायामपि पुमानायांग्जातोऽविधानतः।
मैयाहः पैतृक पियं पनिनोत्पादिलो दिमः ११४४
परेला नियुक्ततायो जानः पुनो यधारमः।
क्षेगिरम्य नदयीनं धमनः प्रमयत मः॥१४५

·ऽध्यायः] पुत्राथं सम्पत्तिविभागवर्णनम् । १८३
धनं यो विभृयाद्भातुर्मू तस्य स्त्रियमेव च ।
सोऽपत्यं भ्रानुरुत्पाद्य दद्यात्तस्यैव तद्धनम् ॥१४६
याऽनियुक्ताऽन्यतः पुत्रं देवराद्वाऽन्यवाप्नुयात् ।
#कामजरिस्थीयं मिथ्योत्पन्न प्रचक्षते ॥१४७
एतद्विधानं विज्ञेयं विभागस्यैकयोनिषु ।
बतीपु चैकजाताना नानास्त्रीपु नियोधत ।।१४८
ब्राझगस्यानुपूर्येग चत्तस्ररतु यदि स्त्रियः ।
तासां पुरेप जातेषु विभागेऽयं विधिः स्मृतः ।।१४६
कीनाशो गोपो यानमलङ्कारश्च वैश्म च ।
विप्रस्यौद्वारिक देयमेकांशध प्रधानतः ।।१५०
त्र्यंशं दायाद्धरेविप्रो द्वावंशी क्षत्रियासुतः ।
वैश्याजः सामेयांशमशं शूद्रासुतो हरेत् ॥१५१
सवं या रिस्थजातं तदशधा परिकल्ल्य च ।
धम्य विभागं कुर्वीत विधिनाऽनेन धर्मवित् ।।१५२
चतुरोंऽशान्हरेद्विग्रस्त्रीनंशान्क्षत्रियासुतः ।
वैश्या पुत्रो हरेद् व्यंशमंशं शूद्रासुको हरेत् ॥१५३
यद्यपि स्यात्तु सत्पुत्रो (यद्यपुत्रो) ऽज्यसत्पुत्रोऽपि वा भके ।
नाधिक
दशमाद्दद्यान्छूद्रापुत्राय
धर्मतः ॥१५४
ब्राह्मगक्षस्त्रियविशां शूद्रापुत्रो न रिक्थभाक् ।
यस्वास्य पिता दद्यात्तदेवात्य धनं भवेत् ॥१५५
समत्रांसु ये (पा) जाताः सर्वे पुत्रा द्विजन्मनाम् ।
उद्धारं ज्यायसे दत्वा भजेरन्नितरे समम् ॥१५६

·[नवमो
मनुस्मृतिः।
शूद्रस्य तु सवर्णव नान्या भार्या विधीयते ।
तस्यां जाताः समांशाः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेन् ।।१५७
पुमान्द्वादश यानाह नृणां स्वायम्भुवो मनुः ।
तेपा पड्नन्धुदायादा: पडदायादवान्धवाः ॥१५८
औरसः क्षेत्रवार दत्त. कृत्रिम एव च ।
गूटोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा चान्धवाश्च पट् ।।१५६
कानीनाय सहोडश्च मोतः पोनर्भवस्तथा। .
स्वयंात्तश्च शोश्व परदायादयान्धवाः॥१६.
यादशं फलमानोति फुटवैः सन्तरं जलम् ।
तादशं फलमानोति कुपु संतरंस्तमः ॥१६१
यो करिस्थिनी स्यातामौरसक्षेत्रको सुतो।
यस्य यसैतृक रिक्यं स तद्गृहीत नेतरः ॥१६२
एक एवीरमः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः ।
शेपाणामानृशंस्यायं प्रदद्यात्तु प्रजीयनम् ।।१६३
पप्ठ तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात्पत्रकाद्धनान ।
औरमा विभनन्दाय पित्र्यं पंचममेव वा ॥२६४
औरमोनही पुत्री पितृरिज्यस्य भागिनी ।
दशापरे तु ममतो गोत्ररिपयांशमागिन: 11१६५
भने संस्कृतायो तु स्वयमुपादयेदि यम ।
नमोस विजानीयारपुर प्राथमकल्पिकम् ।।१६६
यस्तल्पजः प्रमोतस्य छोयस्य व्याधिताय या।
म्यधर्मेण नियुक्तायो म पुत्रः अंग्रतः स्मृतः ६१६५

·ऽध्यायः] पुत्रशब्दस्यलक्षणवर्णनम् ।
१८५
माता पिता या दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि।
सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स झयो दत्रिमः सुतः ॥१६८
सदृशं तु प्रकुर्याय गुणदोपविचक्षणम् ।
पुत्रं पुत्रगुणयुक्तं स विज्ञेयश्च कृत्रिमः ॥१६६ .
उत्पद्यते गृहे यस्य (यस्तु) न च ज्ञायेत यस्य सः ।
स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याचत्य तल्पजः ।।१७०
मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा ।
यं पु परिगृहीयादपविद्धः स उच्यते ॥१७१
पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः ।
तं कानीनं यदेन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवम् ।।१७२
या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताऽज्ञातापि वा सती।
वोद्धः स गर्भो भयति सहोढ इति चोच्यते ॥१७३
क्रीणीयाधस्त्वपत्यार्थ मातापित्रोर्यमन्तिकात् ।
स क्रीतकः सुतस्तत्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ॥१७४
या पत्या या परित्यक्ता विधवा चा स्वयेच्छया ।
उत्पादयेत्पुनर्भूत्वा स पोनर्मव उच्यते ॥१७५
मा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्यागताऽपि वा।
पोनर्भवेन मत्रों सा पुनः संस्कारमर्हति ॥१७६
मातापितृविहीनी यस्त्यक्तो वा म्यादकारणात ।
आत्मानमर्प (स्पर्श) येद्यत्मै स्वयंइत्तस्तु स स्मृतः ।।१७७
यं ब्राह्मणस्तु शद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम् ।
स पारयन्नेव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः ॥१७८
.

·[नवमो
मनुस्मृतिः।
दास्यां या दासदास्यां वा यः शूद्रस्य मुतो भवेत् ।
सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्मो व्यवस्थितः॥१७६
क्षेत्र ज्ञादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान् ।
पुत्र तिनिधीनाः बियालोपान्मनीषिणः ॥५८०
य एतेऽभिहिताः पुत्राः प्रसङ्गादन्यबीजजाः
यस्य ते बीजतो ज्ञातास्तम्य ते नेतरम्य तु ॥१८१
भ्रातृणामेकजातानामेकरचापुत्रवान्भयेन् ।
मांस्तारतेन पुगेग पुत्रिणी मनुरखवीत् ।।१८२
मर्यासामेकपनीनामेफा चेमुनिगी भवेत् ।
मास्ताम्तेन पुरोग प्राह पुत्रपतीमनुः ॥१८३
श्रेयमः यसोज्लाभ पापीयानाथमहति ।
यहवरनन् महशाः मर्वे रिस्थस्य भागिनः॥१८४
न भातरी २ पित्तर पुत्रा रिक्थहराः पितुः ।
पिता हरेदपुत्रस्य रिस्थं भ्रातर एन च ॥१८५
प्रयाणामुदकं कार्य त्रिपु पिण्डः प्रवर्तते।
गतुः मंप्रदाता पश्चमी नोपपदयते ॥१८६
अनन्तरः मपिण्डागातम्य तम्य धनं भवेत् ।
अत उधं मकुल्यः म्यादाचार्यः शिप्य एव चा ॥१८७
मपामप्यमाय तु माझगा रिस्थमागिनः ।
नोविधाः शुचयो दान्तात्तथा धर्मा न हीयते ॥१८८
अहाप' प्रागद्रव्यं गता नित्यमिति स्थितिः ।
गनगनु यर्यानो मर्यामाये रेनूपः ।।१८६

·"ऽध्यायः] ऐश्वयांधिकारी पुत्रवर्णनम
संस्थितस्यानपत्य य मगोत्रात्पुरमाहरेत् ।
तन यद्रिपथजातं स्यात्तत्तस्मिन्प्रतिपादयेत ॥१६०
हो तु यो विवदेयातां द्वाभ्यां जाती किया धने ।
तयोर्यद्य य पियां स्यात्तत्स गृहीत नेतरः॥१६१
जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्व सहोदराः ।
भजेरन्मातृकं रिस्थं भगिन्यश्च सनाभयः ॥१६५
यास्तासो स्यु? हितरस्तासामपि यथाईतः।
मातामह्या धनारिकश्चित्प्रदेयं प्रीतिपूर्वकम् ।।१६३
अध्यग्यध्याबाहनिफ दत्तञ्च प्रीतिकर्मणि।
भ्रातृमातृपितृप्राप्त पड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ।।१६४
अन्याधेयं च यद्दत्तं पत्या प्रीतेन चैव यत ।
पत्यो जीवति वृत्तायाः प्रज्ञायारतद्धनं भवेत ॥१६५
ब्राह्मदेवार्पगान्धर्वप्राजापत्येषु यद्वसु ।
अप्रजायामतीतायां भर्तुरेव तदिष्यते ॥१६६
यत्वस्याः स्यादनं दत्तं विवाहेप्यासुरादिपु ।
अप्रजायामतीतायां मातापित्रोस्तदिप्यते ॥१६७
स्त्रियां तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं कथंचन ।
ब्राह्मणी तद्धरेत्कन्या तदपत्यत्य वा भवेत् ।।१६८
न निहार स्त्रिय' कुर्युः कुटुम्बादामध्यगात् ।
स्वकादपि च वित्ताद्धि स्वस्य भर्तुरनाज्ञया ।।१६६
पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलङ्कारो धृतो भवेत् ।
न सं भजेरन्दायादा भजमानाः पतन्ति ते २००

·[नवमो
मनुस्मृतिः।
अनंशो कीवपतितो जात्यन्धधधिरौ तथा!
- उन्मत्तजडमूकाश्च ये च केचिनिरिन्द्रियाः॥२०१
सर्वेपामपि तुर्य न्याय्यं दातुं शक्या मनीपिणा ।
प्रासाच्छादनमत्यन्तं पतितो ह्यददद्भवेत् ॥२०२
यर्थिता तु दारैः स्यालीवादीनां कथंचन ।
तेपाभुतपन्नतन्तूनामपत्यं दायमर्हति ॥२०३
यत्किञ्चित्पितरि प्रेते धनं ज्येष्ठोऽधिगच्छति ।
भागो यवीयसां तत्र यदि विद्यानुपालिनः २०४
अविद्यानां तु सर्वेपामीहातश्चेद्धनं भवेत् ।
समस्तन्त्र विभागः स्यादपिय इति धारणा २०५
विद्याधनं तु यद्यस्य तत्तस्यैव धनं भवेत् ।
मैत्रमाद्वाहिकं चैव माधुपर्किकमेव च ।२०६
भ्रातृणां यस्तु नेहेत धनं शक्तः स्वकर्मणा ।
स निभाज्यः स्वकार्दशाकिञ्चिदत्तोपजीवनम् ।।२०७
अनुपध्नन्पिद्रव्यं श्रमेण यदुपा (जितम् ) जयेत् ।
स्वयमोहितलव्यं तन्नाकामो दातुमर्हति ।।२०८ .
पैतृकं तु पिता द्रव्यमनवान यदाप्नुयात् ।
न नर्भजेत्सार्धमकामः म्बयमजितम् ।।२०६
विभक्ताः मह जीवन्तो विभजेरन्पुनर्यदि ।
समस्तत्र विभागः स्याज्यष्टयं नन्न न विद्यते २१.
येषां ज्येष्ठः कनिधो या हीयेतांशमदानतः ।
नियेतान्यतरी यापि तस्य भागो न लुप्यते ।।२११
-

·ऽध्यायः] भर्यादिभोक्तभागवर्णनम
सौदर्या विभजेरंतं समेत्य महिताः नमम ।
भ्रातरो ये च संसा भगिन्यत्र सनाभयः ॥२१२
यो ज्येष्ठो विनिकुर्वीत लोभाभ्रातृन्यवीयसः ।
सोऽज्येष्ठः स्यादभागंध नियन्तव्यश्च राजभिः ।।२१३
सर्व एवं विफर्मस्मा नाहन्ति भ्रातरो धनम् ।।
न चादत्या कनिष्ठभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत यौतमम् ।।२१४
भ्रातृणामविभक्तानां यात्थानं भवत्सह ।
न पुत्रभागं विपमं पिता दद्यारकथंचन ॥२१५ .
उध्वं विभागाजातस्तु पित्र्यमेय हरेद्धनम् ।
संसृष्टास्तेन वा ये स्युविभजेत स तैः सह ॥२१६
अनपत्यस्य पुनस्य माता दायमवाप्नुयात् ।
मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता हरेद्धनम् ॥२१७
qणे धने च सर्वस्मिन्प्रविभक्त यथाविधि ।
पश्चाद् दृश्येत यत्किश्चित्तत्सर्व समतां नयेत् ॥२५८
वस्त्रं पत्रमलद्वारं कृतान्नमुदकं स्त्रियः ।
योगक्षेम प्रचारं च न विभाज्यं प्रचक्षते ॥२१४
'अयमुक्तो विभागो वः पुत्राणां च क्रियाविधिः ।
'प्रमशः"क्षेत्रजादीनां घतधर्म निबोधत ॥२२०
चूतं समाह्वयं चैव राजा राष्ट्रानियारयेत् ।
राजान्तकरणावेतो द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम ॥२१
प्रकाशमेतत्तास्फयं यहं वनसमायो।
तयोनित्यं प्रतीघाते नृपतिर्यनवान्भवेत् ।।२२

·:[ नवमो
मनुस्मृतिः।
अप्राणिभिर्यक्रियते तल्लोके चूतमुच्यते ।
प्राणिभिः क्रियते यन्तु म विज्ञेयः समायः ॥२२३
द्युतं समाह्वयं चैव य. कुर्यात्कारयेत या!
तान्सन्धिातयेद्राजा शूद्रांश्च द्विजलिगिनः ।।२२४
कितवान्कुशीलवान् राम्पापण्डस्थांश्च मानवान् ।
विकर्मस्थान् शौण्डिकांश्च श्रि निर्वासयेत्पुरात् ।।२२५
एते राष्ट्र वर्तमाना राज्ञा प्रच्छन्नतस्कराः ।
निकमक्रियया नित्यं बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ।।२२६
द्यूतमेतत्सुरा कल्प दृवं पैरकरं महत् ।
तस्माद्य तं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ॥२२७
प्रच्छन्नं चा प्रकाशं वा तन्निवेत यो नरः। .
तस्य दण्डविकल्पः स्याद्यपेई नृपतेस्तथा ॥२२८ .
क्षत्रपिशूद्रयोनिस्तु दण्डं दातुमशक्नुवन ।
आण्यं कर्मणा गोद्विषो दद्यान्टनैः शनैः ॥२२६
स्त्रीवालोन्मत्तशुद्धानां दरिद्राणां च रोगिणाम ।
शिफायि दलरवाद्य विध्यांनृपतिदमम् ।।२३०
ये नियुक्तास्तु कार्यपु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम् ।
धनोमगा पच्यमानास्तान्नि.स्वान्कारयेन्नृपः ।।२३१
कूटशासनफर्जुश्च
श्व प्रकृतीनां च दूपकात् ।
स्त्रीचालनाक्षणानांध इत्याहिट्से विनस्तथा ।।२३२
तीरितं चानुशिष्टं च यत्र फचन यद्भवेत् ।
कृतं तदर्मनी विधान नभुयो निवर्तयन् ॥२३३

·ऽध्यायः] अनेकदण्डवर्णनम् ।
१६१
अमात्याः प्राविवाको वा यकुर्युः कार्यमन्यथा ।
तत्वयं नृपतिः कुर्यात्तंसहस्रञ्च दण्डयेन् ॥२३४
ब्राहा च सुरापश्च स्लेयी च गुरुतल्पगः ।
एते सर्वे पृथाज्ञेया महापातकिनो नराः ॥२३५
चतुर्णामपि चैतेपां प्रायश्चित्तमकुर्वताम् ।
शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धम्यं प्रकल्पयेत् ॥२३६
गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराधजः ।
स्तेये च श्वपदं कार्य ब्रह्म इण्यशिराः पुमान् ।।२३७
असंभोज्या ह्यसंयाज्या असंपाठ्या(विहिता)विधाहिनः ।
चरेयुः पृथिवी दोनाः सर्वधर्मवहिष्कृताः ॥२३८
ज्ञातिसम्बन्धिभिस्त्वेते त्यक्तव्याः कृतलक्षणाः ।
निर्दया निर्नमत्कारातत्मनोरनुशासनम् ॥२३६
प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्वे (पूर्व) वर्णा यथोदितम् ।
नाङ्कया राज्ञा ललाटे स्युप्यिारसूत्तमसाहसम ॥२४०
आगस्सु ब्राह्मणत्यैव कार्यो मध्यमप्ताहसः ।
बिवास्यो वा भवेद्राष्ट्रात्तद्रव्यः सपरिच्छदः ॥२४१
इतरे कृतवन्तस्तु पापान्येतान्यकामतः ।
सर्ववहारमईन्ति कामतस्तु प्रयासनम् ॥२४०
नादीत नृपः साधुमहापातकिनो धनम् ।
आदानस्तु तल्लोभात्तेन दोपण लिप्यते ॥२४३
अप्सु प्रवेश्य तं दण्डं वरुणायोपपादयेत् ।
श्रुतवृत्तोपपन्ने वा ब्राह्मगे प्रतिपादयेत् ॥२४४

·[नवमी
मनुस्मृतिः।
ईशो दण्डस्य वगणो राज्ञा दण्डधरो हि सः।
ईश सर्वस्य जगतो वाहाणो चेदपारगः ॥२४५
यत्र वजयते राजा पापद्भयो भनागमम् ।
नन कालेन जायन्ते मानवा दीर्घजीविनः ॥२४६
निष्पचने च शस्यानि यथोतानि विशां पृथक् ।
बालाश्च न प्रमीयन्ते विकृतं न च जायते ।।२४७
ब्राह्मणान्याधमान तु कामादवरवर्णजम्।
हुन्याविर्यधोपायरवेजनकर यः ॥२४८
यावानबध्यस्य बचे तावान्यध्यस्य मोक्षण।
अधर्मो नृपतेर्दयो धर्मस्तु विनियच्छत्तः ।।२४६
उदितोऽयं विस्ताशो मिथो विवदमानयो।।
अष्टादशसु मार्गेपु व्यवहारस्य निर्णयः ॥२५०
एवं धाणि कार्याणि सम्यपर्वमहीपतिः । ।
देशानलब्धांल्लिपसेत लब्धांश्च परिपालयेत् ।।२५१
सम्यनिविष्टदेशस्तु कृतदुर्गश्च शाश्वतः ।
कण्टकोद्धरणे नित्यमातिप्टेयरमुत्तमम् ।।२५२
रक्षणादार्यवृत्तानो कण्टकानां च शोधनात् ।
नरेन्द्रास्त्रिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः ।।२५३
अशासंस्तस्करान्यस्तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः ।
तस्य प्रसुभ्यते राष्ट्र स्वर्गाच परिहीयते ॥२५४
निर्भय
भवेद्यस्य राष्ट्र पाहुबलाश्रितम् ।
तस्य तद्वर्धते नित्यं मिच्यमान इव द्रुमः १९५५

·१६३
ऽध्यायः राजधर्मदण्डवर्णनम् ।
द्विविधांस्तस्करान्विद्यात्परद्रव्यापहारकान् ।
प्रकाशांश्चाप्रकाशांश्च चारचक्षुर्महीपतिः ॥२५६
प्रकाशवंचकास्तेषां नानापण्योपजीविनः।
प्रच्छन्नवञ्चकास्त्वते ये स्तेनादविकादयः ॥२५७
उत्कोचकाश्चोपधिका वञ्चकाः कितवास्तथा।
मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्रप्रेक्षणिकैः सह ॥२५८
असम्यकारिणश्चैव महामात्राश्चिकित्सकाः।
शिल्पोपचारयुक्ताश्च निपुणाः पण्ययोषितः ॥२५६
एचमाद्यान्विजानीयात्प्रकाशांल्लोककण्टकान् ।
निगूढचारिणश्चान्याननायोनार्यलिङ्गिनः ॥२६०
सान्विदित्या सुचरितैर्गुडैस्तत्कर्मकारिभिः ।
चारश्चानेकसंस्थानः प्रोत्साध वशमानयेत् ॥२६१
तेषां दोपानभिख्याप्य स्खे से कर्मणि तत्त्वतः ।
कुर्यात शासनं राजा सम्यक्सारापराधतः ॥२६२
न हि दण्डाहते शक्य कर्तुं पापविनिग्रहः ।
स्तेनाना पापबुद्धीनां निभृतं घरता विती ॥२६३
सभा प्रपापूपशालादेशमधान्नविक्रयाः ।
चतुप्पधाश्चत्यक्षाः समाजा: प्रेक्षणानि च ॥२६४
जोधानान्यरण्यानि कारकावेशनानि च ।
शून्यानि चाप्यगाराणि वनान्युपयनानि च ॥२६५
एवं विधान्नृपो देशान्गुल्मः स्थावरजङ्गमः ।
तस्करप्रतिषेधार्थ चारश्चाप्यनुचारयेत् ॥२६६

·१६४
[नवमो
मनुस्मृतिः।
तत्सहायरनुगतैनानाकर्मप्रवैदिभिः।
विद्यादुत्सादयेय निपुगैः पूर्वतस्करैः ।।२६७
भक्ष्यभोज्योपदेशैश्च ब्राह्मणानां च दर्शनैः।
शार्यकर्मापदेशश्च कुर्युक्तेपां समागमम् ।।२६८
ये तन नोपसयुर्मूलप्रणिहिताश्च ये।
तान्प्रसह्य भूपो हन्यारसमित्रज्ञाविबान्धवान् ॥२६६
न होन विना चौरं पातयेदार्मिको नृपः।
सहोटं सोपकरणं घातयेदविचारयन् ॥२७०.
प्रामेष्वपि च ये केचिनौराणां भक्तदायशाः।
भाण्डावकाशदाश्चैव सास्तानपि घातयेत् ॥२७१
राष्ट्रपु रक्षाधिकृतान्सामन्तांश्चैव चोदितान् ।
अभ्याघातेपु मध्यस्यान् शिष्याचौरानिव द्रुतम् ॥२७२.
पश्चापि धर्मसमयानच्युतो धर्मजीवनः ।
दण्डेनैव तमप्योत्स्वकाद्धर्माद्धि विच्युतम् ॥२७३
प्रामपाते हितामङ्ग पथि मोपानिदर्शने ।
शक्तितो नाभिधायन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः ॥२७४
राज्ञः कोशापहत्तुंश्च मातिकूल्येप्यस्थितान् ।
पातपेद्विविधैर्दण्डररोणां चोपजापकान् ।।२७५
सन्धि भित्वा तु ये चौर्य रात्री फुर्यन्ति तस्कराः ।
तेषां दिन्या नृपो हस्ती तोश्ये शूले निवेशयेत् ॥२७६
अङ्गुलीमन्धिभेदस्य छेदयेत्प्रयमे रहे।
द्वितीये इस्तचरणो तृतीये घधमईति ।।२७७

·ऽध्यायः] राजधर्मदण्डवर्णनम् ।
१६५
अमिदान्भक्तदाश्चैव तथा शस्त्रावकाशदान् ।
संनिधातॄश्च मोपरय हन्याच्चौरमिवेश्वरः ।।२७८
तडागभेदकं हन्यादप्सु शुद्भवधेन या ।
यद्वाऽपि प्रतिसंस्कुर्याद्दाप्यसूत्तमसाहसम् ॥२७६
कोष्ठागारायुधागारदेवतागारभेदकान् ।
हस्त्यश्वरथहश्च हन्यादेवाविचारयन् ॥२८०
यस्तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् ।
आगमं याप्यो भिद्यात्स दाप्य पूर्वसाइसम् ॥२८१
समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि ।
स द्वो कापणो दद्यादमेध्यं चाशु शोधयेत् ॥२८२
आपद्गतोऽथवा वृद्धा गभिंगी बाल एव या।
परिभापणमईन्ति तम शोध्यमिति स्पितिः ॥२८३
चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्याप्रचरा दमः।
अमानुपेषु प्रथमो मानुषेषु तु मध्यमः ।।२८४
संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकः ।
प्रतिकुर्याग तत्सवं पञ्च दद्याच्छतानि च ।।२८५
अदूषितानो द्रयाणां दूपणे भेदने तथा।
मगीनापये च दण्डः प्रथमसाहसः ।।२८६
समैहि विषम यस्तु चरेबै गल्यतोऽपि या।
समाप्नुयादमं पूर्व नरो मध्यममेव वा ॥२८७
यन्धनानि च सर्वाणि राजमार्ग निवेशयेत।
दुःसिता यत्र दृश्यरन्यिकृताः पापकारिणः ॥२४८

·१
है
६
[.नवमो
मनुस्मृतिः।
प्राकारय च भेत्तारं परिमाणां च पूरकम् ।
द्वाराणां चैव भक्तारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ।।२८६
अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः।
मूलकर्मणि चानाप्तः यासु विविधासु च ॥२६०
अवीजविक्रयी चैव वीजोत्प्रधा तथैव च ।
मर्यादाभेदकश्चैव विकृतं प्राप्नुयाद्वधम !!२६१
सर्वकण्टकपापिष्ठ हेमकारं तु पार्थिवः ।
प्रवर्तगनमत्याये वेदये (खण्डशः) सवशः क्षुरैः ।।२६२.
सीताद्रव्यापहरणं शस्त्राणामापत्य च।
कालमासाद्य कार्य च राजा दण्टुं प्रकल्पयेत् ।।२६३
रघ्याम्यमात्यो पुरं राष्ट्र कोशदण्डौ सुहृत्तथा ।'
सप्त प्रकृतयो खेताः सप्ताङ्ग राज्यमुच्यते २४
सताना प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमम् ।
पूर्व पूर्व गुरुतरं जानीयायसनं महत् ॥२६५ :
समाङ्गस्यह राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डयत् ।
अन्योन्यगुगवैरोप्यान्न किश्चिदतिरिच्यते ।।२६६
तेपु तेषु तु कृत्येषु तत्तदङ्ग विशिष्यते ।
येन यसाध्यते कार्य तत्तस्मिन श्रेष्टमुच्यते ॥२६७
चारणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् ।
स्वशक्ति परशक्ति च नित्यं विद्या(न्महीपतिः परात्मनोः।।२६८
पोहनानि च मर्याणि व्यसनानि तव च।
आरभेत ततः कार्य मंचिन्य गुरुलाघरम् (२६६
..

·ध्यायः]
राज्ञः धर्मपालनवर्णनम् ।
आरभेतैय कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः ।
कर्माण्यारममाणं हि पुरुपं श्रीनिवते ॥३००
कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिरेव च ।
राझो वृत्तानि मर्वाणि गजा हि युगमुच्यते ॥३०१
कलि: प्रसुमो भवति स जाप्रद्वापर युगम् ।
कर्मस्वभ्युद्यतस्ता विचरंस्तु कृतं युगम् ॥३०२
इन्द्रस्यास्य पायोश्च यमस्य यरुणस्य च ।
चन्द्रस्याग्नः पृथिव्याध तेजोवृत्तं नृपश्चरेत ॥३०३
यार्षिकांचरो मासान्यथन्द्रोऽभिप्रयति ।
तथाभिवत्र राष्ट्र कामरिन्द्रमतं परन् ॥३०४
अटो मासान्ययादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः ।
तथा हरेकरं राष्ट्रानित्यमर्फवतं हि तत् ॥३०५
प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मानः ।
तथा चारैः प्रख्यं प्रतमेतद्धि मारुतम् ।।३०६
यथा यमः प्रियद्वेप्यो प्राप्ते काले नियन्छति ।
तथा राक्षा नियन्तम्या प्रजास्तद्वि यममनम् ॥३०७
यरूणेन यथा पाशेपंद्ध एयाभिदृश्यते ।
तथा पापानिगृहीयादतमेद्धि यारणम ||३०८
परिपूर्ण यया चन्द्रं दृष्ट्या दृप्यन्ति मानयाः ।
तथा प्रानयो यस्मिन्स पान्द्रयनिको नृपः॥३०६
प्रतापयुक्तालेजम्मी नित्यं म्यापापकर्ममु।
दुधसामन्तहिनश तमाम्नेयं प्रां स्मृतम् ॥३५०

·१६८
[नवो
मनुस्मृतिः।
यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् ।
तथा सर्वाणि भूतानि विभ्रतः पार्थिवं व्रतम् ॥३११
एतैरुपायरन्यैश्च युक्तो नित्यमतन्द्रितः ।
स्तेनानाजा निगृहीयास्वराष्ट्र परएव च ॥३१२
परामायापदं प्रामो ब्राझगान्न प्रकोपयेत् ।
ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सवलवाहनम् ॥३१३
यैः कृतः सर्वभक्षोऽग्निरपेयश्च महोदधिः ।
क्षयो चाप्यायितः सोमः को न नश्येसोप्य तान् ।।३१४
लोकानन्यान्सजेयुर्ये लोकपालांश्च कोपिताः ।। ।
देवान्कुपुरदेवांश्च कः क्षिण्यंस्तान्समृध्नुयात् ॥३१५
यानुपानित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा ।
ब्रह्म थैव धनं येपों को हिस्यात्ताजिजीविपुः ॥३१६
अविद्वाश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ।
प्रणीतश्वाप्रणीतश्च यथाग्निदेवतं महत् ।।३१७ ।
श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति ।
हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते ॥३१८
एवं यद्यप्यनिप्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु ।
सर्वथा ब्रामणाः पूज्या: परमं देवतं हि तत् ॥३१६
क्षनस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान्प्रति सर्वशः।
ब्रह्म व सन्नियन्तृ स्यात्नं हि ब्रहासंभवम् ।।३२.०
अद्भयोऽस्मिनक्षतः भत्रमरमनो लोहमस्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु साम्यति ॥३२१

·ऽध्यायः] वर्णानां कर्मविधिवर्णनम्। १६६
नाब्रह्म क्षत्रमृनोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते ।
ब्रह्म क्षत्रं च संपृक्तमिह चामुत्र वर्धते ॥३२२
दत्या धनं तु विप्रेभ्यः सर्वदण्डसमुत्थितम् । ,
पुत्रे राज्यं समा (सायो सृज्य कुर्वीत प्रायणं रणे ।।३२३
एवं चरन्सदा युक्तो राजधर्मेषु पार्थिवः ।
हितेषु चैय लोकस्य सर्वाभृत्याग्नियोजयेत् ॥३२४
एपोऽखिलः कर्मविधिमक्तो राज्ञः सनातनः ।
इमं कर्मविधि विद्यात्क्रमशो वैश्यशूद्रयोः ॥३२५
वैश्यस्तु कृतसंस्कारः कृत्वा दारपरिग्रहम् ।
यातायां नित्ययुक्तः स्यात्पशूनां पैर रक्षणे ॥३२६
प्रजापतिहि वैश्याय मृष्ट्या परिददे पशुन् ।
मालगाय च राजे च सर्वाः परिददै प्रजाः ॥३२७
न घ वैश्यस्य कामः स्यान्न रोयं पनिति ।
देश चेन्छति नान्येन रसितम्याः कचन ॥३२८
मणिमुक्तामालानी लोहाना तातयत्य ।
गन्धानां च रमानां च विद्यायलायलम् ।।३२६
बीजानामुनियिक स्यात्वदोपगुणस्य च।
मानयोग व जानीयातुलायोगांश मशः ॥३३०
सारासारं प भाण्डाना देशानां च गुगागुगान्
लाभालाभं प पण्यानो पशनां परिवर्धनम् ॥३३१
भृत्यानां च भूति विद्यादापाश विविधा नृगाम् ।
द्रव्यागा स्थानयोगांध फरविक्रयमेव प ३३३२

·२००
. [ दशमो
मनुस्मृतिः।
धर्मेण च द्रव्ययुद्धावातिप्ठेद्यन्नमुत्तमम् ।
दद्याध सर्वभूतानामन्नमेव प्रयत्नतः ॥३३३
विप्राणां वेदविदुपां गृहस्थानां यशस्विनाम् ।
शुश्रुपैव तु शूद्रस्य धर्मो नैःश्रेयसः परम् ॥३३४
शुचिरुशुश्रूपुर्ण दुवागनहंकृतः ।
साझगापाश्रयो नित्यमुत्कृष्ट जातिमश्नुते ॥३३५
योऽनापदि वर्णानामुक्तः कर्मविधिः शुभः ।
आपद्यपि हि यस्तेषां क्रमशस्तन्नियोबत ।।३३६ .
इति मानये धर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां मनुस्मृत्यां
नयमोऽयायः ॥1
दशमोऽध्यायः ।
अथादौ-यांना भेदान्तरविवकवर्णनम ।
अधीयोरंस्त्रयो वर्णाः स्वकर्मस्था द्विजातयः।
प्रयागाक्षणस्वेषां नेतरायिनि निश्चयः ॥१
सर्वप मानणो विद्यावृत्युपायान्यथाविधि ।
प्रमयादितरेभ्यश ययं नैव तथा गनु १२

·उध्यायः
वर्णभेदान्तरेण खनेकवर्ण-वर्णनम् ।
वैशेध्यात्मकृतिप्ठ्यान्नियमस्य च धारणात ।
संस्कारस्य विशेषार वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः ॥३
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्गा द्विजातयः ।
चतुर्थ एक जातिस्तु शुद्रो नास्ति तु पंचमः ॥४
मर्ववर्गेषु तुल्यासु पनीध्यक्षतयोनिषु ।
आनुलोम्येन संभूता जात्या ज्ञयास्त एव ते ॥५
स्त्रीप्यनन्तरजातासु द्विजेम्पादितान्सुतान् ।
सहशानेय तानाहुादोपविगहितान् ॥६
अनन्तरासु जाताना विधिरेप सनातनः।
द्वयकान्तरामु जाताना धम्यं विधादिमं विधिम. ७
ब्राह्मणावश्यकन्यायामयष्ठो नाम जायते ।
निपादः शूद्रकन्यायो यः पारशय उच्यते ।।८
क्षत्रियाद्रसन्यायो कराचारविहारवान ।
क्षत्रशूद्रयपुजं तुम्यो नाम प्रजायते JE
विप्रस्य विषु वर्गेषु नृपतेर्वर्णयोर्द्रयोः ।
वयस्य पणे चेकश्मिरडेतेऽपमदाः स्मृताः ॥१५
क्षत्रियाद्विपकन्याया सूतो भवति जातितः ।
श्यामागधदेही राजविप्राहुनामुनी ॥११
शहादायोगवः भत्ता चण्डालश्चाधमो नृणाम् ।
वैयराजन्यविमामु जायन्ते वर्णमयः ॥१५
एफान्तरे त्यानुलोम्यादषष्ठोपो यथारमूली।
धन्वंदेहको बारातिलोम्यापि जन्मनि ॥१३

·२०२
[दशमो
मनुस्मृतिः।
पुत्रा येऽनन्तरस्त्रीजाः क्रमेणोक्ता द्विजन्मनाम् ।
ताननन्तरनामस्तु मातृदोपात्प्रचक्षते ॥१४
प्राह्मणादुप्रकन्यायामामृतो नाम जायते ।
आभीरोऽम्बष्टकन्यायामायोगव्यां तु धिग्वणः ॥१५
आयोगवश्च क्षत्ता च चण्डालश्चाधमो नृणाम् ।
प्रातिलोम्येन जायन्ते शूद्रादपसदालयः ।।१६
वैश्यामागधदेही क्षत्रियान्सूत एव तु ।
प्रतीपमेते जायन्ते परेऽन्यपसदात्रयः ।।१७
जातो निपादान्छूद्रायां जात्या भवति पुक्कामः ।
शूद्रानातो निपाद्यां तु स वै कुक्कुटकः स्मृतः ।।१८
क्षत्तुर्जातस्तथोपायर्या श्वपाक इति कीर्त्यते ।
वैदेहकेन त्यम्बष्ठयामुत्पन्नो वैण उच्यते ॥१६
द्विजातयः सवर्णासु जत्तयन्त्यमतांस्तु यान् ।
तामावित्रीपरिभ्रटान्त्रात्यानिति विनिर्दिशेतू ।।२०
मात्यात्तु जायते विप्रासापात्मा भृनकण्टकः ।
आयन्त्यवाटयानो च पुष्पधः शैख एव च ॥२१
मलो मलय राजन्याात्याल्लिन्छिविरेव च ।
नटश्च करणश्चैव वसो विट एव २२
त्यात्तु जायते प्रात्यासुधन्वायार्य एव च ।
कारपच विजन्मा च
मैत्रः स्थात्वन एव च ।२३
व्यभिचारेण वर्णानामवेद्यावेदनेन ।
म्वकर्मांणां च त्यागेत जायन्ते वर्णसङ्कराः ॥२४
.

·२०३
ऽध्यायः
वर्णभेदान्तरेण-त्वनेकवर्ण-वर्णनम् ।
सङ्कीर्णयोनयो ये तु प्रतिलोमानुलोमजाः ।
अन्योन्यव्यतिपक्ताश्च तान्प्रवक्ष्याम्यशेपतः ।।२५
सुतो वैदेहकश्चैव चण्डालश्च नराधमः ।
मगधः क्षत्तृजातिश्च तथाऽयोगव एव च ॥२६
एते पट्सदृशान्वर्णाचनयन्ति स्वयोनिपु ।
मातृजात्याः प्रसूयन्ते प्रवरासु च योनिषु ॥२७
यथा त्रयाणां वर्णानां द्वयोरात्माऽस्य जायते ।
आनन्तर्यात्स्ययोन्यां तु तथा वाह्येष्यपि क्रमः ॥२८
ते चापि वाह्यान्सुबहूस्ततोऽप्यधिकदूषितान् ।
परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विहितान् ॥२६
यथैव शूद्रो ब्राह्मण्यो वाह्यं जन्तु प्रसूयते ।
तथा बाह्यतरं वाह्यश्चातुर्वर्ण्य प्रसूयते ॥३०
प्रतिकूलं वर्तमाना वाह्या बाह्यतरान्पुनः ।
हीना हीनान्प्रसूयन्ते वर्णान्पञ्चदशैव तु ॥३१
प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दास्यजीवनम् ।
सैरन्ध्र वागुरावृत्ति सूते दस्युरयोगवे ।।३२
मैत्रेयकं तु वैदेहो माधूकं संप्रसूयते ।
नृन्प्रशंसत्यजस्रं यो घण्टाताडोऽरुणोदये ॥३३
निपादो मार्गवं सूते दासं नौकर्मजीविनम् ।
कैवर्तमिति यं प्राहुरार्यावर्तनिवासिनः ॥३४
मृतवस्त्रभृत्सु नारीपु गहितानाशनासु च ।
भवन्त्यायोवीयेते जातिहीनाः पृथक्त्रयः ॥३५

·[दशमो
मनुस्मृतिः।
कारावरो निपादात्तु चर्मकारं प्रसूयते ।
चंदेहिकावन्धमेदौ पहिओमप्रतिश्यो ।।३६
चाण्डालापाण्डसोपाकस्त्वासारव्यवहारवान् ।
आहिण्डिको निपादेन वैदेह्यामेव जायते ॥३७.,
चाण्डालेन तु सोपाको मूलश्यसनवृत्तिमान् ।
पुल्कस्यां जायते पापः सदा सजनगर्हितः ।।३८
निपादस्त्री तु चण्डालात्पुत्रमन्त्यावसायिनम् ।।
श्मशानगोचरं सूते बाह्यानामपि गर्हितम् ।।३६ .
सकरे जातयस्त्वेताः पितृमातृप्रदर्शिताः ।
प्रन्टना या प्रकाशा वा वदितन्याः स्वकर्मभिः ॥४०
मजाति जानन्तरजाः पट्सुता द्विजमिणः ।
शूद्राणां तु समर्माणः सर्वेऽपध्वंसनाः स्मृताः ॥४१
तपोयीजप्रमावस्तु ते गच्छन्ति युगे युगे।
उत्कर्ष चापकप च मनुध्येष्विह जन्मतः।।४२
शनकस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः ।
धूपलत्वं गता लोके ब्राह्मणा (निक्रमेण) दर्शनेन च ॥४३
पुण्ट्रकाधोद्रविता: काम्बोजा यवनाः शकाः ।
पारदापयामीनाः किराता दरदाः पशाः ॥४४
मुखयाम्पनानां या लोके जातयो यहिः ।
म्हच्छवापश्चार्यवाचः मर्वे ते दस्यवः स्मृताः ॥१५
ये द्विजानामपसदा ये चापसजाः स्मृताः।।
ते निन्दितैवर्तयेयुद्धिजानामेव कर्मभिः ॥४६
.

·२०५
पुण्यायः] अनेकवर्णवर्णनम् ।
सूतानामश्वसारथ्यमम्वष्टानां चिकित्सिनम् ।
वैदेहकानां स्वीकार्य मागधानां यणि स्पथः ।।४७
मत्स्यघातो निपादानां त्यष्टिस्त्यायोगवस्य च ।
मेदान्ध्रचुचुमद्गूनामारण्यपशुहिंसनम ।।४८
क्षत्प्रपुकसानां तु विलौको वववन्धनम् ।
धिग्यणानां चर्मकार्य वेणाना भाण्डवादनम् ।।४६
चैत्यद्रुमश्मशानेपु शैलेपूपवनेषु च ।
वसेयुरेते विज्ञाता वर्तयन्तः स्वकर्मभिः ॥५०
चण्डालश्वपचानां तु बहिर्मामात्प्रतिश्रयः ।
अपपात्राश्च कर्तव्या धनमेपा श्वगर्दभम् ॥५१
वासांसि मृतचलानि भिन्नभाण्डेषु भोजनम् ।
काणांयसमलङ्कारः परिवन्या च नित्यशः ॥५२
न तैः समयमन्विच्छेत्पुरुपो धर्ममाचरन ।
व्यवहारो मिथस्तेषां विवाहः सदृशैः सह ।।१३
अन्नमेवा पराधीनं देयं स्याद्भिन्नभाजने ।
रात्री न विचरेयुस्त ग्रामेषु नगरेषु च ॥५४
दिवा चरेयुः कार्याथं चिह्निता राजशासनः ।
अबाध शवं चैव निर्हरयुरिति स्थितिः ।।५५
वध्यांश्च हन्युः सततं यथाशास्त्रं नृपाज्ञया।
वध्यवासांसि गृहीयुः शन्याश्चाभरणानि च ॥५६
वापेतमविज्ञातं नरं कलुपयोनिजम् ।
आयपमिवानायं कर्मभिः स्वैविभावयेन ॥५७

·[ दशमो
मनुस्मृतिः।
अनार्यता निष्ठुरता करता
निष्क्रियात्मता।
पुरुष व्यञ्जयन्तीह लोके कलुपयोनिजम् ॥५८
पित्र्यं वा भजते शीलं मातुर्योभयमेव था।
न कथञ्चन दुर्योनिः प्रकृति वा नियच्छति ॥५६
कुले मुख्येऽपि जातस्य यस्य स्याद्योनिसङ्करः ।
संयत्येव तच्छीलं नरोजपमपि वा बहु ॥६० .
यत्र होते परिध्वंसाजायन्ते वर्णदुपकाः।
राष्ट्रीयैः सह तद्राष्ट्रं भिप्रमेव विनश्यति ॥६१
ब्राह्मणार्य गवार्थे या देहत्यागोऽनुपरस्कृतः ।
बीबाला(भ्यवाभ्युपपत्तो छ वाह्याना सिद्धिकारणम् ||६२
अहिंसा सत्यमरतेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
एतं सामासिक धर्म चातुर्वर्ण्यअवीन्मनुः ॥६३
गुदायां प्राणानातः श्रेयसा चेमजायते ।
अग्रेयान् श्रेयसी जातिं गच्छत्या सप्तमायुगात् १६४
शूद्री ब्राह्मणतामेति प्राणश्चति शूद्रताम् ।
प्रालियानातमेवं तु विद्याश्यात्तथैव च ।।६५
अनार्यार्या समुत्पन्नो धामणात्तु यहतया ।
मानण्यामन्यनायांतु याचं पचति (कस्य) चेद्भवेत् ॥६६
जाता नायर्यामगार्यायामायांदायों भवेद्गुणैः ।
डातोड्यनायांदायायामनार्य इति निश्चयः ॥६७
तानुभायध्यमस्कायर्यायिति धमा व्यवस्पितः।
यगुण्याजन्मतः पूर्व उत्तरः प्रतिलोमतः ॥६८

·२०७
ऽध्यायः]
चतुर्वर्णानां वृत्तिवर्णनम् ।
सुवीजं चैव सुक्षेने जातं सम्पद्यते यथा ।
तथाऽयोज्ञात आर्यायां सर्व संस्कारमर्हति ॥६
बीजमेके प्रशंसन्ति क्षेत्रमन्ये मनीषिणः ।
बीजक्षेत्र तथैवान्ये तत्रेयं तु व्यवस्थितिः ।।७०
अक्षेने बीजमुत्सृष्टमन्तरय विनश्यति ।
अबीजकमपि क्षेत्रं केवलं स्पण्डिलं भवेत् ।।७१
यस्माद्वीजप्रभावेण तिर्यजा भूपयोऽभवन् ।
पूजिताच प्रशस्ताश्च तस्माद्वीजं (विशिष्यते) प्रशस्यते ॥७२
अनार्यमार्यकर्माणमाय चानार्यकर्मिणम् ।
सम्प्रधात्रवीद्धाता न समो नासमाविति ।।७३
ब्राझगा ब्रह्मयोनिस्था ये स्वकर्मण्यवस्थिताः ।
ते सम्यगुपजीवेयुः पदकर्माणि यथाक्रमम् ।।७४
अध्यापनमध्ययनं यजन याजनं तथा।
दानं प्रतिप्रहश्चैव पट्कर्माण्यग्रजन्मनः ।।७५
पणां तु कर्मणामस्य त्रोणि कर्माणि जीविका।
याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिमहः ।।७६
त्रयो धर्मा निवर्तन्ते ब्राह्मणात्मस्त्रियं प्रति ।
अध्यापनं याजनं च तृतीयश्च प्रतिग्रहः ॥७७
वैश्यं प्रति तयैवैते निवर्तरनिति मितिः।
न तो प्रति हितान्धर्मान्मनुराह प्रजापतिः ।।७८
शस्त्रास्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य वणिपशुकृपिर्विशः ।
आजीवनाथं धर्मस्तु दानमभ्ययनं यजिः ||

·मनुस्मृतिः।
यंदाच्यासो मामणस्य स्त्रियाय च रमण
शाकिब न्याय विशिष्टानि स्वकर्ममु ।
असीयंस्तु यथोकन माम स्थन कर्मणा।
जीवनवियधर्मण म हास्य प्रत्यनन्तरः ।।८२
माभ्यामन्यजीवस्तु कधं स्मादिति चद्भवेन ।
कृपिगोशमाभाय जीवत्याय जीविकाम पर
श्ययस्यापि जोबस्तु बामणः भत्रियोऽपि या ।
हिंसाप्रायां पराधीनां कृषि यतेन वर्मयेत् ।।८३
कृषि साविति मन्यन्ते सा पृत्तिः सद्विहिता ।
भूमि भूमिशयोश्चैव हन्ति काष्ठमयोमुखम् १६४
इदं तु तिवैकल्यान्यजतो धर्मनेपुणम् ।
क्ट्रिपण्यमुद तोद्धार विर्य वित्तवर्धनम 11८५
सर्यान् रसानपोहेत वृतान्न च विल. सह ।
अश्मनो लवणं चैव पशवो ये च मानुशः १८६
सर्व च तात्तवं रक्तं शाणझीमाचिकानि च ।
अपि चरस्युररक्तानि फलमूले तथोपधीः ।।८'
अपः शसं विपं मांसं सोम गन्यांच सर्वशः।
श्रीरं शोठं दधि घृतं तैलं मधु गुदं मुशान् ।।४८
आरण्याच पशूसान्दष्ट्रिणय यांसि च ।
मणं नीली व साक्षां च सर्वाश्चैकशफांस्तथा 11८६
काममुत्पाद्य कुष्यां तु स्वयमेव कपीचरः। ..
विक्रीणीत तिलान् शुद्धान्धर्मार्थमचिरस्थितान 180,
T

·।
.
ऽध्यायः
वृत्तिजीविकवर्णनम् ।
२०६
भोजनाभ्यश्चनादानाद्यदन्यत्कुरते तिल।
कृमिभूत अविष्ठायां पितृभिः सह. मन्नति ॥६१
सद्यः पतति मासेन लाक्षया लवणेन च।
ध्यहेण शूद्रो भयति ब्राह्मण. क्षीरविक्रयात् ॥ER
इतरेपो तु पण्यानां विक्रयादिह कामतः ।
ब्राह्मण सारायेण वैश्यभावं नियच्छति ॥३
रसा रसैनिमातम्या न वेव लवर्ण रस:
कृतान्न चाकृतान्नेन (कृतान्नेन) तिला धान्येन तत्समाः।।१४
जीवेदेतेन राजन्य! सर्वेणाप्यनयं गतः।
न त्वेव ज्यायसी वृत्तिमभिमन्येत . कर्हि चित् ।।६५
यो लोभादधमो जात्या जीवेदुत्कृष्टकर्मभिः । ।
तं राजा निर्धनं कृत्या क्षिप्रमेव प्रवासयेन् 1९६
वरं स्वधर्मो विगुणो न पारक्यः स्वनुष्ठितः।।
परधर्मेण जीवन्हि सद्यः पतति जातितः ।।१७
वेश्योऽजीवन्स्वधर्मेण शूद्रवृत्याऽपि वर्तयेत् ।
अनाचरनकार्याणि निवर्तेत च शक्तिमान् ॥६८
अशक्नुवंस्तु शुश्रूषां शूद्रः कर्तु द्विजन्मनाम् ।।
पुत्रदारात्ययं प्रामो जीवेल्कारुककर्मभिः ।।RE
यः कर्मभिः प्रचरितैः शुश्रूष्यन्ते द्विजातयः ।
तानि कारुककर्माणि शिल्पानि विविधानि.५ ॥१००
वैश्यवृत्तिमनातिष्ठन्त्राह्मणः स्वे पथि स्थितः ।
अवृत्तिकर्षितः सोदन्निमं धर्म समाचरेत् ॥१०१
.
१४

·[दशमो
मनुस्मृतिः।
सर्वतः प्रतिगृहीयाग्रामणस्त्वनयं गतः ।
पवित्रं दुष्यतीत्येतदर्मतो नोपपद्यते ॥१०२
नाध्यापनाबाजनाद्वा गहिताद्वा प्रतिमहान् ।
दोपो भवति विप्राणां चलनाम्बुसमा हि ते ॥१०३
जोषितात्ययमापन्नो योऽन्नमति यत (तत) स्ततः।
आकाशमिव पङ्कन न स पापेन लिप्यते ।।१०४
अजीगतः सुतं हन्तुमुपासर्पद्रुभुक्षितः ।
न चालिप्यत पापेन क्षुत्प्रतीकारमाचरन् ।।१०५
श्वमांसमिच्छन्नात्तोऽत्तुं धर्माधर्मविचक्षणः ।
प्राणानां परिरक्षायं वामदेवो न लिप्तवान् ।।१०६
भरद्वाजः क्षुधारितु सपुत्रो विजने वने ।
बहीर्गाः प्रतिजग्राह वृधोस्तश्णो गहातपाः ॥१०७
क्षुधातश्चात्तुमभ्यागाद्विश्वामित्रः श्वजाघनीम् ।
चण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः ॥१०८
प्रतिमहाद्याजनाद्वा तयैवाध्यापनादपि ।
प्रतिप्रहः प्रत्यवरः प्रेत्य विप्रस्य गर्हितः ॥१०६
याजनाध्यापने नित्यं क्रयेते संस्कृतात्मनाम् ।
प्रतिमहस्तु क्रियते शूद्रादन्यन्त्यजन्मनः ।।११०
जपहोमरपैत्येनो याजनाध्यापनैः कृतम् ।
प्रतिमहनिमित्तं तु त्यागेन तपसैव च ।।१११
शिलोग्छमप्याददोत विप्रोऽजीवन्यतस्ततः ।
प्रतिप्रहाच्छिलः श्रेयांस्ततोऽप्युन्छः प्रशस्यते ॥११२

·२११
ऽध्यायः]
वृत्तिजीविकवर्णनम्।
सीदद्भिः कुण्य मिच्छद्विर्धनं वा पृथिवीपतिः।
याच्यः स्यात्स्नातकैविप्रेरदित्संस्त्यागमर्हति ॥११३
अश्तं च कृतात्क्षेत्राद्गीरजाविकमेव च ।
हिरण्यं धान्यमन्नं च पूर्व पूर्वमदोपवत् ।।११४
सप्त वित्तागमा धा दायो लाभः क्रयो जयः ।
प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥११५
विद्या शिल्पं भूतिः सेवा गोरक्ष्यं विपणिः कृपिः ।
धृतिभक्षं कुसीदं च दश जीवनहेतवः ।।११६
ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वृद्धि नैव प्रयोजयेत् ।
कामं तु खलु धर्मार्थ दद्यात्पापोयसेऽल्पिकाम् ॥११७
चतुर्थमाददानोऽपि भत्रियो भागमापदि ।
प्रजा रक्षन्परं शक्तया किल्विपात्प्रतिमुच्यते ।।११८
स्वधर्मो विजयस्तस्य नाहवे स्यात्पराङ्मुखः ।
शस्त्रेण वैश्याद्रक्षित्वा धर्म्यमाहारयेद्वलिम् ।।११६
धान्येऽप्रमं विशां शुल्कं विशं कार्पापणावरम् ।
कर्मोपकरणा. शूद्राः कारवः शिल्पिनस्तथा ॥१२०
शूद्रस्तु वृत्तिमाकान्क्षत्रमाराधयेदिति ।
धनिनं याऽप्युपाराध्य वैश्यं शूद्रो जिजीविपेत् ।।१२१
स्वर्गार्थमुभयार्थ वा विप्रानाराधयेत्तु सः ।
जातम्राह्मणशब्दस्य सा ह्यस्य कृतकृत्यता ॥१२२
विप्रसेवैव शूद्रस्य विशिष्टं कर्म कीर्त्यते ।
यदतोऽज्यद्धि कुरुते तद्भवत्यस्य निष्फलम् ॥१२३

·दशमो
मनुस्मृतिः।
प्रकल्प्या तस्य नैतिः लकुटुम्वाद्यथाईतः।
शक्ति चामेश्य दाक्ष्यं च भृत्याना च परिग्रहम् ।।१२४
उच्छिमन्नं दातव्यं जीर्णानि वसनानि च ।
पुलाकाचा धान्यानां जोगांश्चैव परिच्छदाः ॥१२५
न शूटे पातकं किञ्चिन्न च संस्कारमर्हति ।
नास्याधिकारो धर्मोऽस्ति न धर्माप्रतिषेधनम् ॥१२६
धर्मप्सवस्तु धर्मज्ञाः सता वृत्त (धर्म) मनुप्टिताः ।
मन्त्रर (ज) ज्यं न दुष्यन्ति प्रशसां प्राप्नुवन्ति च ।।१७
यथा यथा हि सदृत्तमातिष्ठत्यनसूयकः ।
तथा तथेमं चामुं च लोकं प्रामोत्यनिन्दितः ।।१२८
शक्तेनापि हि शूद्रेण न कार्यो धनसंचयः ।।
शुद्रो हि धनमासाद्य ब्राह्मणानेव बाधते ॥१२६ ।
एते चतुर्णा वर्णानामापद्धर्माः प्रकीर्तिताः ।
यान्सम्यगनुतिष्ठन्तो व्रजन्ति परमां गतिम् ।।१३०
एप धर्मविधिः कृत्स्नधातुर्वर्ण्यस्य कीर्तितः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधि शुभम् ।।१३१
इति मानव धर्मशास्त्र भृगुणोक्तायां मनुस्मृत्यो
दशमोऽध्याय ॥१०॥

·भयायः
प्रायश्चित्तवर्णनम् ।
-
एकादशोऽध्यायः ।
अथ धर्मप्रतिस्पकवर्णनम्।
सान्तानिक यक्ष्यमाणमध्वगं सार्ववेदसम ।
गुर्वथं पितृमात्र माध्यायायुपतापिनः ।।१
न वै तान्नातकान्यिद्याबाह्मणान्धर्मभिक्षुकान् ।
नि.स्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः ॥२
एतेभ्यो हि द्विजाप्रयेभ्यो देयमन्न सदक्षिणम ।
इतरेभ्यो वहिर्वेदि कृतानं देयमुच्यते ॥३
सर्वरनानि राजा तु यथाहं प्रतिपादयेत् ।
ब्राह्मगान्येदविदुपो यज्ञार्थ चव दक्षिणाम् ।।४
कृतदारोऽपरान्दारान्भिक्षित्वा योऽधिगच्छति ।
रतिमानं फलं तस्य द्रव्यदातस्तु सन्ततिः ॥५
धनानि तु यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत।
वेदवित्सु विविक्तेपु प्रेत्य स्वर्ग समश्नुते ॥६
यस्य त्रैवापिकं भक्तं पर्याप्त भृत्यवृत्तये ।
अधिकं वाऽपि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ।।७
अतः सल्पीयसि द्रव्ये य. सोमं पिवति द्विजः।
स पीतसोमपूर्वोऽपि न तस्याप्नोति तत्फलम १८
शक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि ।
मध्यापातो विपास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः ।

·मनुस्मृतिः।
एकादशी
भृत्यानामुपरोधेन यकरीत्योर्ध्वदेहिकम् ।
तद्भवत्यमुखोदकं जीवतश्च मृतस्य च ॥१०
यशश्वत्प्रतिरुद्धः स्यादेकेनाङ्गेन यज्वनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषण धार्मिके सति राजनि ।।११
यो वैश्यः स्याद्वहुपशुहनिकतुरसोमपः ।
कुटुम्बात्तस्य तद्रव्यमाहरेद्यज्ञसिद्धये ॥१२
आहरेत्रीणि वा द्वे वा काम शूद्रस्य वेश्मनः ।
न हि शूद्रस्य यज्ञेषु कश्विदस्ति परिग्रहः ॥१३
योऽनाहितामिः शतगुरयज्वा (यज्ञः) च सहस्रगुः ।
तयोरपि कुटुम्बाभ्यामाहरेद विचारयन् ।।१४
आदाननित्याचादातुराहरेदप्रयच्छतः ।
तथा यशोग्य प्रथते धर्मश्य प्रवर्धते ।।१५
तथैव सप्तम भक्त भक्तानि पडनश्नता ।
अश्वस्त नविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ॥१६
खलाक्षेत्रादगाराद्वा यतो वाप्युपलभ्यते ।
आल्यातव्यं तु तत्तस्मै पृच्छते यदि पृच्छति ।।२७
ब्राह्मणस्य न हर्तव्यं क्षत्रियेण कदाचन।
दस्युनिष्क्रिययोस्तु वमजीवन्हर्तुमर्हति ।।१८
योऽसाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यः संप्रयच्छति ।
स कृत्वा प्लवमात्मानं संतारायति तावुभौ ॥१६
यद्धनं यज्ञशीलानां देवस्वं तद्विदुर्बुधाः ।
अयज्वनां तु यद्वित्तमामुरस्वं तदुच्यते २०

·ऽध्यायः देवादिधन हरतीतिफलवर्णनम्। २१५
न तस्मिन्धारयेद्दण्डं धार्मिकः पृथिवीपतिः ।
क्षत्रियस्य हि यालिस्याबाझगः सीदति क्षुधा ॥२१
तस्य भृत्यजनं ज्ञात्वा स्वकुटुम्बान्महीपतिः ।
श्रुतशीले च विज्ञाय वृत्ति धया प्रकल्पयेत् ॥२२
कल्पयित्वाऽस्य वृत्ति च रक्षेदेनं समंततः।
राजा हि धर्मपड्भागं तस्मात्प्राप्नोति रक्षितान् ॥२३
न यज्ञार्थं धनं शूद्राद्विप्रो भिक्षेत कहिचित् ।
यजमानो हि भिक्षित्वा चण्डालः प्रेत्य जायते ॥२४
यज्ञार्थमर्थ भिक्षित्वा यो न सर्व प्रयच्छति ।
स याति भासतां विप्रः काकतां वा शतं समाः॥२५
देवस्वं ब्राह्मणस्वं वा लोभेनोपहिनस्ति यः।
स पापात्मा परे लोके गृधोच्छिन जीवति ॥२६
इटि वैश्वानरी नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये ।
फलमानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थमसम्भवे ॥२७
आपत्कल्पेन यो धर्म कुरुतेऽनापदि द्विजः ।
स नाप्नोति फलं तस्य परत्रेति विचारितम् ।।२८
विश्वश्च देवः साध्येच ब्राह्मणश्च महर्षिभिः ।
आपत्सु मरणागीतैविधेः प्रतिनिधिः कृतः ।।२९
प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते ।
न साम्परायिक तस्य दुर्मतेविद्यते फलम् ॥३०
न ब्राह्मणो वेदयेत किञ्चिद्राजनि धर्मवित् ।
स्ववीर्येणैव ताञ्छिप्यान्मानवानपकारिणः ॥३१

·[एकादशो
मनुस्मृतिः ।।
स्ववीयांद्राजवीर्याच स्ववीय बलवत्तरम् । -...
तस्मात्स्वनैव वीर्येण निगृहीयादरीन्द्विजः ॥३२
श्रुतीरयवानिरसीः फर्यादित्यविचारयन् ।
वाक्शस्त्रं घे प्राहाणस्य तेन हन्यादरीन्द्विजः॥३३
क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः।।
धनेन वैश्यशूद्री तु जपहोमैर्द्विजोत्तमः ॥३४ :
विधाता शासिता वक्ता मंत्रो ब्राह्मण उच्यते.
तस्मै नाकुशलं यान शुष्कां गिरमीरयेत् ॥३५
न वै
कन्या न युवतीर्नाल्पविद्यो न वालिश: 1:
होता स्यादग्निहोत्रस्य ना? नासंस्कृतस्तथा ॥३६-:
नरके हि पतन्त्येते जुदन्तः स च यस्य तत् ।
तस्माद्वैतानकुशलो होता स्याद्वेदपारगः ।।३७
प्राजापत्यमहत्याऽवमान्याधेयस्य दक्षिणाम् ।
अनाहिताग्निमवति ब्राझगो विभवे सति ।।३८
पुण्यान्यन्यानि फुति प्रधानो जितेन्द्रियः ।
न त्यल्पदक्षिणैर्यतैयजेते ह कथंचन ।।३६
इन्द्रियाणि यश स्वर्गमायुः कीर्ति प्रजाः पशून् ।
हन्त्यल्पदक्षिणो यस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत् ॥४०
अग्निहोत्यपविध्याप्नीन्त्रालगः कामकारतः ।
चान्द्राय चरेन्मासं थोरहस्यासमं हि तन्॥४१
ये शूद्रादधिगम्यार्थममिहोत्रमुपासते ।
ऋत्विजरते हि शद्राणां ब्रह्मयादिषु गहिताः ॥४२

·।
भ्यायः] रतेयफलवर्णनम्।
२१७
तेषां सततमज्ञानां घृपलाग्न्युपसेविनाम् ।
पदा मस्तकमाक्रम्य दाता दुर्गाणि सन्तरेत् ।।४३
अकुर्वन्विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् ।
प्रस (जन्नि) क्तश्चेन्द्रियार्थपु प्रायश्चित्तीयते नरः ॥४४
अकामतः कृते पापे प्रायश्चितं विदुव॒धाः ।
कामकारकृतेऽन्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् ।।४५
अकामतः कृतं पापं वेदाभ्यासेन शुद्धययि ।
कामतस्तु कृतं मोहात्प्रायश्चित्तः पृथग्विधः ।।४६
प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य दैवात्पूर्वकृतेन या ।
न संसर्ग ब्रजेत्सद्भिः प्रायश्चित्तेऽकृते द्विजः॥४७
इह दुश्चरितैः केचित्केचिसूर्यकृत (कृतः) स्तथा ।
प्राप्नुवन्ति दुरात्मानो नरा रूपविपर्ययम् ॥४८
सुवर्णचौरः कौनख्यं सुरापः श्यावदन्तताम् ।
ब्रह्महा भयरोगित्वं दोश्वम्यं गुरुतल्पगः ॥४६
पिशुनः पौतिनासिक्य सूचकः पूतियक्तूताम् ।
धान्यचौरोऽङ्गहीनत्वमातिरक्य तु मिश्रकः ।।२४
अन्नहर्तामयावित्वं मोक्यं वागपहारकः ।
यतापहारकः श्वैधं पतामश्वहारकः ॥५१
दोपहर्ता भवेदन्धः काणो निर्वापको भयेन् ।
हिंसया व्याधिभूयस्त्वं स्फीतोज्यख्यभिमर्पकः ॥१२
एवं कर्मविशेषेण जायन्ते सद्विगहिताः।
उडमूकान्धयधिरा विकृताकृतयस्तथा ।।५३

·[एकादशो
मनुस्मृतिः।
चरितव्यमतो नित्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।
निन्धेहि लक्षणयुक्ता जायन्तेऽनिष्कृॉनसः ॥५४
ब्रह्माहत्या सुरापान स्तेयं गुर्घङ्गनागमः ।
महान्ति पातकान्याहुः संसर्गवापि तैः सह ॥५५
अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम्।
गुरोश्वाली कनियन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥५६
ब्रह्मोज्मता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहद्वधः ।
गर्हितानाद्ययो ग्धिः सुरापानसमानि पट् ॥५७
निक्षेपस्यापहरणं नराश्ररजतस्य च ।
भूमिवत्रमणीनां च समस्तेयसमं स्मृतम् ।।५८
रेतः सेकः स्वयोनीपु कुमारीप्वन्त्यजासु च।
सख्युः पुत्रस्य च खोपु गुरुतल्पसमं विदुः॥५६
गोवधोऽयाज्यसंयाज्यं पारदार्यात्मविक्रयाः ।
गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्यायान्योः सुतस्य च ॥६०
परिवित्तितानुजेऽनूढ़े परिवेदनमेव च ।
तयोदानं च कन्यायारतयोरेव च याजनम् ।।६१
कन्याया दूषणं चैव वाधुष्यं व्रतलोपनम।
तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रयः ।।
नात्यता वान्धयत्यागो भृत्याध्यापनमेव च ।
भृताच्चाध्ययनादानमपण्यानो विकयः॥६३
सर्वाकरष्वधोकारो महायन्त्रप्रवर्तनम् ।
हिंसौपधीनां स्न्याजीवोऽभिचारी मूलकर्म च॥६४

·ऽध्यायः] प्रायश्चित्तवर्णनम् ।
इन्धनार्थमशुष्कार्णा द्रुमाणामवपावनम् ।
आत्मार्थ च क्रियारम्भो निन्दितान्नादनं तथा ॥६५
अनाहितामिता स्तेयमृगानामनपक्रिया ।
असच्छास्त्राविगमनं कौशीलव्यस्य च क्रिया ॥६६
धान्यकुन्यपशुस्तेयं मद्यपत्रोनिपेवणम् ।
स्त्रीशूद्रविदक्षत्रवधो नास्तिक्य चोपपातकम् ।।६७
ब्राह्मणस्य रुजः कृत्यं घ्रातिरयमद्ययोः ।
जैह्मच च मैथुनं पुंसि जातिभ्रंशकरं स्मृतम् ।।६८
खराश्वोट्रमृगेभानामजाविकवधस्तथा
सङ्करीकरणं ज्ञेयं मीनाहिमहिपस्य च ॥६६
निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् ।
अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भापगम् ।।७०
कृमिकोटवयोहत्या मद्य (अनुगत) संस्पृष्टभोजनम् ।
फलैधः कुसुमस्तेयमधैर्य च मलावहम् ।।७१
एतान्येनांसि सर्वाणि यथोक्तानि पृथक् पृथक् ।
ययनतरपोह्यन्ते तानि सम्यनिबोधत । ७२
ब्रह्महा द्वादशसमाः कुटी कृत्या वने वसेत् ।
भैक्षाश्यात्मविशुद्धयर्थ कृत्वा शवशिरोध्वजम् ।।७३
लक्ष्यं शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुपामिच्छयात्मनः ।
प्रास्येदात्मानममौ वा समिद्धे विवारिशराः ७४
यजेत वाऽश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा।
अभिजिद्विश्वजिद्या या निवृतामिष्टुताऽपि या I

·[ एकादशी
.
मनुस्मृतिः।
संपवायतमं वेदं योजनाना शतं ब्रजेत् ।
ब्रह्महत्यापनोदाय मितभुनियतेन्द्रियः ।।
सवस्वं वेदविदुपे ब्राह्मणायोपपादयेत् ।
धनं वा बौवनायालं गृह वासःपरिच्छदम् ।।७७
हविष्यभुग्यानुसरेत्प्रतिस्रोतः सरस्वतीम् ।
जपेद्वा नियताहारस्त्रि वेदस्य संहिताम् ॥७८
कृतवापनो निवसेनामान्ते गोब्रजेऽपि वा।
आश्रमे वृक्षमूले वा गोवामगहिते रतः ॥७६
ब्राह्मगाणे गायें या सद्यः (सम्यक् ) प्राणान्परित्यजेत् ।
मुच्यते ब्रह्महत्याया गोमा गोब्राह्मणस्य च ॥८.
व्यगरं प्रतिरोद्धा वा सर्वस्वमवजित्य वा !
विप्रस्य तनिमित्ते वा प्राणालामेऽपिमुच्यते ॥८१
एवं दृढव्रतो नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः।
ममा द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।।८२
शिष्ट्वा वा भूमिदेवाना नरदेवसमागमे ।
समेनोऽवभृथस्नातो हयमेघे विमुच्यते ॥८३
धर्मस्य ब्राह्मणो मूलममं राजन्य उच्यते ।
तस्मात्समागमे तेपामेनोविरन्याप्य • शुध्यति ||८४
ब्राह्मण: सम्भवनैव देवानामपि देवतम् ।
प्रमाणं चैव लोकस्य ब्रह्माय हि कारणम् ॥८५
नेपा वेदविदो युम्नयोऽप्येनः सुनिष्कृतिम् ।
सा तेषां पावनाय स्यात्पवित्रं विदुपां हि याक् ।।८६
-
.

·ऽध्यायः] प्रायश्चित्तवर्णनम।
अतोऽन्यतममास्थाय विधि विप्रः समाहितः ।
ब्रह्माहत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवत्तया ॥८७
हत्या गर्भमविज्ञातमेतदेव व्रतं चरेत् ।
राजन्यवैश्यो जानावात्रेयीमेव च त्रियम् ॥८८
उक्त्वा चैवानृतं साक्ष्ये प्रतिरुद्वय (रभ्य) गुरुं तथा।
• अपहृत्य च निक्षेपं कृत्वा च त्रीसुहृद्वधम् ।।८६
इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ।
कामतो ब्राह्मणवधे. निष्कृतिन विधीयते 180 .
सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णा 'सुरी पिवेत् ।
तया सफाये निर्दग्धे मुच्यते किल्विपात्तत: 18
गोमूत्रमनिवर्ण वा पिवेदुदफमेव था।
पयो घृतं वाऽऽमरणाद्गोशकद्रसमेव वा ॥२:
कणान्या भक्षयेदन्द पिण्याकं वा सकृन्निशि।।
सुरापानापनुत्यर्थ बालवासा जटी धनी ॥३
सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते ।
तस्माद्ब्राह्मणराजन्यो वश्यश्च न मुरा पिन् ।
गोडी पंटो च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा मुरा।
यथैवैका तथा सर्या न पातळ्या द्विजोत्तमः १६५
यक्षरक्षः पिशाचाम मा मसिं मुरासयम।
तद्माझगेन नातव्यं देवानामश्नता हविः ॥
अमेध्ये या पतेन्मत्तो वैदिकं याप्युदाहरेत् ।
अकार्यमन्यत्कयांदा मामलो मदमोहनः ।।१७)
..

·[एकादशो
मनुस्मृतिः।
यस्य कायगतं ब्रह्म मनालान्यते सकृत् ।
तस्य व्यपैति ब्राहाण्यं शूद्रत्वं च स गच्छति ॥६८
एपा विचित्राऽभिहिता सुरापानत्य निष्कृतिः ।
अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि सुवर्णस्तेयनिष्कृतिम् ॥६६
सुवर्णस्तेयकृतिप्रो राजानमभिगम्य तु ।
स्पकर्म ज्यापयन्यान्मां भवाननुशास्त्विति ॥१००
गृहीत्वा मुसलं राजा सकद्वन्यात्तु तं स्वयम् ।
यधेन गुध्यति स्तेनो ब्राह्मगस्तपसैव तु ॥१०१
तपसाऽपनुनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेयनं मलम् ।
चौरवासा द्विजोऽरण्ये चरेद्रमहणोनतम् ।।१०२
एतत्रतरपोहेत पापं स्तेयकृतं द्विजः ।
गुरुस्त्रीगमनीयं तु व्रतैरेभिरपानुदेत् ।।१०३
गुरुतल्यभिभाष्यनस्तल्पे स्वप्यादयोमये ।
सूर्मी ज्वलन्ती वाश्लिष्येन्मृत्युना स विशुद्धयति ।।१०४
स्वयं वा शिश्नपणावृत्कृयाधाय चाञ्जली ।
नैती दिशमातिष्ठेदानिपातादजिहगः ॥१०५
खदाङ्गी चीरवासा वा श्मश्रुलो विजने वने ।
प्राजापत्यं चरेत्कृच्छमन्दमेकं समाहितः ।।१०६
चान्द्रायगं वा श्रीन्मासानभ्यस्येन्नियतेन्द्रियः।
हयिष्येण यवाग्वा वा गुरुतल्पापनुत्तये ।।१०७
एतैवतैरपोहेयुर्महापातकिनो मलम् ।
उपपातकिनात्येवमेभिर्नानावित्रतः ॥१०८

·ऽध्यायः] प्रायश्चित्तवर्णनम् ।
२२३
उपपातकसंयुक्तो गोप्नो मासं ययाम्पियेत् ।
कृत्तवापो वसेद्गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः ॥१०६
चतुर्थकालमश्नीयादक्षारलवणं मितम् ।
गोमूत्रेणाचरेत्नानं द्वौ मासो नियतेन्द्रियः ।।११०
दिवानुगच्छेद्गास्तास्तु तिन्नूवं रजः पिवेत् ।
शुश्रूपित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वीरासनो वसेत् ॥१११
तिष्ठन्तीप्वनुविठत्तु वजन्तीप्वप्यनुवजेत् ।
आसीनासु तथासोनो नियतो वोतमत्सर. ॥११२
आतुरामभिशस्तां या चौरख्यामादिभिर्भयः ।
पतितां पङ्कलनां वा सर्वोपाय(सर्वप्राण)विमोचयेत् ॥११३
उपणे वर्पति शीते चा मारुते वापि (याति) वा भृशम् ।
न कुर्वीतात्मनत्राणं गोरकृत्वा तु शक्तित. ॥११४
आत्मनो यदि वाऽन्येपो गृहे क्षेत्रऽथवा खले ।
भक्षयन्ती न कथयेमियन्तं चैव यत्सकम् ।।११५
अनेन विधिना यस्तु गोप्नो गामनुगच्छति ।
स गोहत्याकृतं पापं त्रिभिर्मासयंपोहति ॥११६
वृपमैकादशा गाश्च दद्यात्सुचरितवत ।
अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्या नवेदयेन् ॥११७
एतदेव मतं कुर्युरुपपात किनो द्विजाः ।
अयकोणिय(ज)ज्यं शुद्धययं चान्द्रायणमथापि या ॥११८
अबकोणी तु काणेन गईभेन चतुष्पधे ।
पाकयाविधानेन यजेत निति निशि ॥११९

·[एकादशो
मनुस्मृतिः।
हुत्वाऽग्नौ विधिवद्धौमानन्ततश्च समेत्यूचा।
बातेन्द्रगुरुषसोनां जुहुयात्सपिपाऽऽहुतीः ।।१२०
कामतो रेतसः सेकं व्रतस्मस्य द्विजन्मनः।।
अतिक्रमं व्रतस्याहुर्धर्मज्ञा बहावादिनः ॥१२१
मारुतं पुरुहूतं च गुरूं पायकमेव च ।
चतुरो प्रतिनोऽभ्येति ब्राह्म तेजोऽवकीणिनः ॥१२२
एतस्मिन्नेनसि प्राप्ते धसित्वा गर्दभाजिनम ।
समागारांश्चरेक्ष' स्वकर्म परिकीर्तयन् ॥१२३
तेभ्यो लब्धेन मैक्षेण वर्तयन्नेककालिकम् ।
उपस्पृशं लिपवणं त्वदेन स विशुद्धधति ॥१२४
जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वाऽन्यतममिच्छया। 1
चरेत्सांतपनं कृच्छ् प्राजापत्यमनिच्छया १२५
सङ्करापात्यासु मासं शोधनमैन्दयः ।
भलिनीकरणीयेषु ततः स्याद्यावस्थ्यिहम्॥१२६
तुरीयो ग्रह्महत्यायाः अस्त्रियस्य वधे स्मृतः1.
वैश्येऽष्टमांशी वृत्तस्यै शूटे ज्ञेयस्तु पोडशः ॥१२७
अकामतस्तु राजन्य विनिपात्य द्विजोत्तमः ।
वृषभैकसहमा गा दद्यात्सुनरितत्रतः॥१२८
व्यलं चरेद्वा नियतो जटी ब्रह्मणो प्रतम् ।
यसन्दरतरे प्रामादनमूलनिकेतनः ॥१२६
पतदेच चरेदले प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः।
प्रमाप्य वैश्यं वृत्ताधं दद्याफिशनं गयाम् ॥१३०'

·ऽध्यायः
प्रायश्चित्तवर्णनम् ।
२२५
एतदेव व्रतं कृत्स्नं पण्मासान्शूद्रहा चरेत् ।
वृषभकादशा वापि दद्याद्विप्राय गाः सिताः ।।१३१
मारिनकुलो हत्या चापं मण्डूकमेव च ।
श्वगोधोलूककाकांश्च शूद्रहत्यात्रतं चरेत् ।।१३२
पयः पियेत्रिरात्रं या योजनं बाऽध्यनो ब्रजेत् ।
उपस्पृशेत्रयन्त्यां वा सूक्तं वाऽन्दैवतं जपेत् ।।१३३
अत्रिं कायसी दद्यात्सपं हत्वा द्विजोत्तमः...
पलालभारकं पण्ढे-सैसकं चैकमापकम् ॥१३४
घृतकुम्भं चराहे. तु तिलद्रोणं तु तिचिरो।
शुके द्विहायनं वत्सं क्रौंचं हत्वा त्रिहायणम् ॥१३५
हत्या हसं बलाकां च बकं पहिणमेव च ।
वानरं श्येनभासी च स्पर्शयेद्ब्राह्मणाय गाम् ॥१३६
वासो दद्याद्रयं हत्वा पंच नीलान्पानाजम् --
अजमेपावनड्डाहं खरं हत्वैकहायनम् ॥१३७
क्रव्यादांस्तु मृगान्हत्वा धेनु दद्यात्पयस्विनीम् ।
अक्रव्यादान्वत्सतरीमुष्ट हत्वा तु कृष्णलम् ॥१३८
जीनकामुकत्रस्तावीन्पृथग्दद्याद्विशुद्धये ।
चतुणामपि वर्णानां नारीहत्वाऽनवस्थिताः ॥१३६
दानेन पधनिर्णकं सादीनामशक्नुवन् ।
एककशश्वरेत्कृछु द्विजः पापापनुत्तये ।।१४
अस्थिमतां तु सत्वाना सहयस्य प्रभापगे।
पूणे चानस्यनस्थ्नो तु शूद्रहत्यात्रतं चरेन ॥१४१
.
."

·[एकादशो गनुस्मृतिः। किंचिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे । अनम्नां चैव दिसायां प्राणायामेन शुद्धयति ।।१४२ फलदानां तु पृक्षाणां छेदने जप्यमृशितम् । गुल्मवल्लीलताना च पुष्पितानां च वीरुधाम् ।।१४३ अन्नाद्यजाना सवाना रसजानां च मर्वशः। फलमोद्वानां च वृतप्राशो विशोवनम् ।।१४४ कृष्टजानामोपधीनां जातानां च स्वयं बने । वृथालम्भेऽनुगच्छेट्रो दिनमेके पयोवतः ।।१४५ एतनतरपोयं स्यादेनो हिंसासमुद्भवम् । ज्ञानाज्ञानकृतं फुलं शृगुतानाधभक्षगे ।।१४६ अज्ञानाद्वारुगों पीवा संस्कारेणेव शुद्धयति । मतिबमनिर्देश्य प्राणान्तिकमिति स्थितिः ।।१४७ अपः सुराभाजनस्था मद्यभाण्डस्मितास्तथा । पश्चात्र पिसीत्वा शङ्खपुपीतं पयः ॥१४८ दृष्टा दत्वा च मदिरा विधिवत्प्रतिगृह्य च । शूद्रोन्छिटाध पीत्वाऽऽयः कुशधारि पिवेत्यहम् ।।१४६ ब्राह्मणस्तु सुरापरप गन्धमादाय सोमपः । प्राणानप्पु त्रिरायम्य घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥१५॥ अज्ञानात्वाश्य विमूत्र सुरासंस्पृष्टमेव च। पुनः संस्कारमईल्ति यो वां द्विजातयः ॥१५१ वपन मेसलादण्डो मैश्यचर्या प्रवानि च । निवर्तते द्विजातीनो पुनः संस्कारकर्मणि ॥१५२

·२२७
ऽध्यायः]
प्रायश्चित्तवर्णनम् ।
अभोज्यानां तु भुक्ताऽऽन्न स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च ।
जग्धा मांसमभक्ष्यञ्च सप्तरात्र यवान्पिबेत् ।।१५३
शुक्तानि च कपाश्चि पीत्वा मेव्यान्यपि द्विजः।
तावद्भवत्यप्रयतो यावत्तन्न बजत्यधः ॥१५४
विड्वराहखरोट्राणां गोमायो कपिकाकयोः ।
प्राश्य मूत्रपुरीपाणि द्विजश्चांद्रायणं चरेत् ।।१५५
शुष्काणि भुक्ता मांसानि भौमानि फवकानि च ।
अज्ञातं चैव सूनास्यमेतदेव व्रतं चरेत् ॥१५६
क्रव्यादसूकरोट्राणां कुाकुटानां च भक्षणे ।
नरकाकखराणां च तप्तक विशोधनम् ॥१५७
मासिकान्नं तु योऽश्नीयादसमावर्तको द्विजः।
सत्रोग्यहान्युपवसेदेकाई चोदके वसेत् ।।१५८
ब्रह्म (प्रत) चारी तु योऽश्नीयान्मधु मांस कथंचन ।
स कृत्वा प्राकृतं कुछ व्रतशेपं समापयेत् ॥१५६
विडालकाकाखूच्छिष्टं जग्ध्वाचनकुलस्य च ।
केशकीटावपन्नं च पिवेद्वमसुवर्चलाम् ।।१६०
अभोज्यमन्न नात्तव्यमात्मनः शुद्धिमिच्छता।
अज्ञानभुतं तूताय शोध्यं वाप्याशु शोधनैः ॥१६१
एपोऽनाबादनस्योक्तो प्रतानां विविधो विधिः ।
स्तेयदोपापहर्तृणां प्रतानां श्रूयतां विधिः ॥१६२
धान्यानधनचौर्याणि कृत्वा फामाद्विजोत्तमः।
सजातीयगृहादेव कृष्धाब्देन विशुभ्यति ॥२६३

·-4
.
-
ऽध्यायः] गम्यागम्यवर्णनम।
२२६
मैथुनं तु समासेव्य पुंसिः योपिति वा द्विजः ।।
गोयानेऽप्सु दिवा चैव सवासा: स्नानमाचरेत् ॥१७५
चाण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।
पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्यं तु गच्छति ॥१७६
विप्रदुष्टी स्त्रियं भर्ता निरन्ध्यादेकवैश्मनि ।
यत्पुंसः परदारेषु तचैनो चारयेद्वतम् ॥१७७
सा चेपुनः प्रदुप्येत्तु सदृशेनोपमन्त्रिता।
कृच्छ चान्द्रायणं चैव सदस्याः पावनं स्मृतम् ॥१७८
यस्करोत्येकरात्रेण वृपलीसेवनाद्विजः।
तद्भक्षभुग्जपन्नित्यं त्रिभित्रर्पय॑पोहति ॥१७६
एपा पापकृतामुक्ता चतुर्णामपि निष्कृतिः ।
पतितः सम्प्रयुक्तानामिमाः शृगुत निष्कृतीः॥१८०
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।
याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनाशनात् ॥१८१
यो येन पतितेनैपा संसर्ग याति मानवः ।
स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तत्संसर्गविशुद्धये ।।१८२
पतितस्योदकं कायं सपिण्डेन्धिवैर्वहिः ।
निन्दितेऽहनि सायाज्ञात्र्यत्विगुरुसन्निधौ ॥१८३
दासी घटमा पूर्ण पर्यस्येत्येतत्पदा ।
अहोरात्रमुपासीरनशाचं यान्धवैः सह ॥१८४
निवर्तरंश्च तस्मात्तु सम्भाषण सहासने ।
दायाद्यस्य प्रदानं च यात्रा चव हि लौकिकी ॥१८५

·ऽध्यायः]
प्रायश्चित्तवर्णनम्।
सत्यमुक्त्वा तु विप्रेषु विकिरद्यसं गवाम् ।
गोभिः प्रवर्तिते तीर्थे कुर्युस्तस्य परिग्रहम् ॥१६७
ब्रात्याना याजनं कृत्वा परेपामन्त्यकर्म च ।
अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छय॑पोहति ।।१६८
शरणागतं परित्यज्य घेदं विप्लाव्य च द्विजः।
संवत्स थाहारस्तत्पापमपसेधति ॥२६६
श्वशृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यः व्याद्भिरेव च ।
नराश्वोष्ट्रवराहैश्च प्राणायामेन शुध्यति ।।२००
पष्ठानकालता मासं संहिताजप एव -या।
होमाश्च शाकला नित्यमपतियानां विशोधनम् ।।२०१
उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं तु कामतः ।
स्नात्वा तु विप्रो दिग्यासा: प्राणायामेन शुध्यति ।।२०२
विनाऽदिरप्सु वाऽप्यातः शारीरं सन्निपेव्य च।
सचैलो पहिराप्लुत्य गामालभ्य विशुद्धति ।।२०३
वेदोदितानो नित्यानां कर्मा समतिक्रमे ।
स्नातकवतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ।।२०४
हुंकारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वंकारं च गरीयसः।
स्नात्वाऽनश्ननहः शेषमभिवाय प्रसादयेत् ।।२०५
ताहयित्वा तृणेनापि कठे वाचण्य वाससा |
विवादे वा विनिर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत् ।।२०६
अवगूर्य त्वन्दशतं सहस्रमभिहत्य च ।
जिघांसपा प्रामणस्य नरकं प्रतिपद्यते ॥२०७

·[एकादशी
मनुस्मृत्तिः।
शोणितं यायतः पासून्संग्रहाति महीतले ।
तावन्यन्दसहस्राणि कर्ता नरकं (घजेत् प्रसेत् ।।२०८
अवगूर्य चरेत्कृच्छमतिकछ निपातने।
कृच्छातिकको कुर्यात विप्नस्योत्पाय शोणितम् ॥२०६
अनुक्तनिष्कृतीनो तु पापानामपनुत्तये।..
शक्ति चायेश्य पापं च प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥२१०
यरभ्युपायरेनांसि मानयों व्यपकर्षति ।
तान्योऽभ्युपायान्यक्ष्यामि देवपिपिहसेवितान् ॥२११
उयह प्रातस्म्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् ।
ज्यहं परं च नाश्नीयात्राजापत्यं चरन्द्विजः ॥२१२
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
एकरात्रोपवासश्च कृच्छ सान्तपनं स्मृतम् ॥२१३
एक प्रासमश्नीयात्व्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् ।
घ्यहं चौपयसेदन्त्यमतिकृच्छ चरन्दिजः ॥२१४
ततकृच्छ् चरन्विनो जर.क्षीरघृतानिलान् ।
प्रतियहं पिवेदुष्णान्सपनायी समाहितः ॥२१५
यतात्मनोअमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् ।
पराको नाम कृष्योऽयं सर्वपापापनीदनः ॥२१६
एकै हासयेपिण्डं कृणे शुम्ले च वर्धयेत् ।
उपस्पृशंखिपवणमेवबान्द्रायणं स्मृतम् ॥२१७
एतमेव विपि कृत्स्नमाचरावमध्यमे ।।
शुक्लपक्षादिनियतश्चरंश्चान्द्रायणं प्रतम् ॥२१८

·ऽध्यायः]
प्रायश्चित्तवर्णनम्
अष्टावष्टौ समश्नीयापिण्डान्मध्यन्दिने स्थिते ।
नियतात्मा हविष्याशी यतिचान्द्रायणं चरन् ।।२१६
चतुरः प्रातरश्नीयात्पिण्डान्विप्रः समाहितः ।
चतुरोऽस्तमिते सूर्य शिशुचान्द्रायणं स्मृतम् ।।२२०
यथाकथंचित्पिण्डानां तिस्रोशीतीः समाहितः।
मासेनाश्नन्हविप्यस्य चन्द्रस्यैति सलोकताम् ।।२२१
एतदुद्रास्तथादित्या वसवश्वाचरन्त्रतम् ।
सर्वाकुशलमोक्षाय मरुतश्च महर्षिभिः ।।२२२
महाव्याहृतिभिहोमः कर्तव्यः स्वयमन्यहम् ।
अहिंसा सत्यमक्रोधमार्जवं च समाचरेत् ॥२२३
त्रिरहनिनिशायां च सवासा जलमाविशेत् ।
स्त्रीशूद्रपतितांश्चैव नाभिभापत कर्हिचित् ।।२२४
स्थानासनाभ्यां विहरेदशक्तोऽधः शयीत वा।
ब्रह्मचारी प्रती च स्याद्गुरुदेव द्विजार्चकः ।।२२५
सावित्री च जपेन्नित्यं पवित्राणि च शक्तितः।
सर्वेष्वेव प्रतेप्येवं प्रायश्चित्तार्थमाहतः ।।२२६
एतद्विजातयः शोध्या प्रतैराविष्कृतनसः ।
अनाविष्कृतपापास्तु मन्त्रहोंमैत्र शोधयेत् ।।२२७
ज्यापनेनानुतापेन तपसाध्ययनेन च।
पापन्मुच्यते पापात्तथा दानेन चापदि ।।२२८
यथा यथा नरोऽधमं स्वयं कृत्वाऽनुभापते ।
तथा तथा त्वचेवाहिस्तेनाधर्मग मुच्यते ॥२॥

·ओपधान्यगदो (गदा) विद्या देवी च विविधा स्थितिः ।
महापातकिनश्चैव शेपाश्चा कार्यकारिणः ।
।
[एकाद
।
मनुम्गतिः ।
यथा यथा मनस्तस्य दुतं फर्म गर्दति ।
तथा तथा शरीरं तनाधर्मण गुच्यते ॥२३०
फवा पापं हि सन्तप्य तम्मात्पापातामुल्यते ।
नैवं कुर्या पुनरिति निकृत्या पूयते तु सः ।।२३१
एवं संचिन्त्य मनसा प्रेत्य कर्मफलोदयम् ।
मनोवाइमूतिभिनित्यं शुभं फर्म समाचरेत् ।।२३२
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानात्कृत्या फर्म विहितम् ।
तस्माद्विमुक्तिमन्विन्द्वितीयं न समाचरेत् ।।२३३
यस्मिन्कर्मण्यस्य फते मनसः स्यादलाधयम् ।
तस्मिंस्तावत्तपः कुर्याद्यायत्तुष्टिकरं भवन ।।२३४
सपोमूलमिदं सर्व देवमानुपकं सुखम् ।
तपोमध्यं बुधैः प्रोक्तं तपोऽन्तं वेददशिभिः ॥२३५
माह्मणस्य तपो ज्ञानं तपः क्षत्रस्य रक्षणम् ।.
वैश्यस्य तु तपो पाता तपः शूद्रस्य सेवनम् ॥२३६
कृपयः यतात्मानः फलमूलानिलाशनाः ।
तपसैव प्रपश्यन्ति त्रैलोक्यं सचराचरम् ।।२३७
तपसैव प्रसिद्धयन्ति तपस्तेषां हि साधनम् ।।२३८
यदुस्तरं यदुरापं यदुग यम दुष्करम् ।
सर्व तत् तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ।।२३६
तपसव सुतातेन मुच्यन्ते किल्विपात्ततः ॥२४०

·।
अत अभ्य रहस्याना प्रायश्चित्तं नियोधत ॥२४८
अपि भ्रूणहणं मासासुनन्त्यदरहः कृताः॥२५६
माहियं शुद्धयत्ययं मुरापोऽपि विमुध्यति ॥२५०
अपहत्य मुवर्ण सु क्षणादयति निमलः।।२५९
ऽध्यायः]
सकृनत्याऽस्य वामीयं शिवसहल्पमेय ।
तपमहत्त्वफलवर्णनम् ।
कीटाचाहिपतङ्गाश्च पशवश्च वयांसि च ।
स्थावराणि च भूतानि दिवं यान्ति तपोवलात् ॥२४१
यत्किञ्चिदेनः कुर्वन्ति मनोवाहमूर्ति (कर्म) भिर्जनाः ।
तत्सर्व निर्दहन्त्याशु तपसैव तपोधनाः ।।२४२
तपसैव विशुद्धस्य ब्राह्मणस्य दिवौकसः ।
इज्याश्च प्रतिगृहन्ति कामान्संवर्धयन्ति च ॥२४३
प्रजापतिरिदं शास्त्रं तपसैवासृजत्प्रभुः
तथैव वेदानृपयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥२४४
इत्ये (यदे) तत्तपसो देवा महाभाग्यं प्रचक्षते ।
सर्वस्यास्य प्रपश्यन्तस्तपसः पुण्य (मुद्भवम) मुत्तमम् ।।२४५
वेदाभ्यासोऽन्यहं शक्क्या महायज्ञक्रियाममा ।
नाशयन्त्याशु पापानि महापातकनान्यपि ॥२४६
यथैधस्तेजसा यह्निः प्राप्त निर्दहति भणात् ।
तथा ज्ञानामिना पापं सर्व दहति वेदविन् ।।२५७
इत्येतदेनसामुक्तं प्रायश्चित्तं यथाविधि ।
सव्याहृतिप्रणयकाः प्राणायामारतु पोडश।
कौत्सं जप्त्याप इत्येतद्वासिष्ठ प प्रतीत्ययम् ।

·[एकादशी
..
मनुस्मृतिः।
हरीप्यान्तीयमभ्यस्य न तमं है इतीति च । .
अपित्वा पौरवं सूक्तं मुच्यते गुन्तललगः २५.
एनसां स्थूलसूक्ष्माणां चिकीर्पन्नपनोदनम्।
अवेत्यूचं जपेदन्दं यत्किञ्चेदमितीति वा ॥२५३
प्रतिगृह्याप्रतिमाझं मुक्ता चान्नं विगर्हितम् ।
अपंरतरत्समन्दीयं पूयते मानवस्न्यहात् ।।२५४
सोमारौद्रं तु बढेनाः समामभ्यस्य शुध्यति ।
सवन्त्यामाचरन्मानमर्यम्णामिति च तृचम् ।।२५५
अब्दार्थमिन्द्रमित्येतदेनस्यो सप्तकं उपेत् ।
अपशस्तं तु कृयाप्सु मासमासीत भैक्षभुक् ॥२५६
मन्त्रैः शाकलहोमीयरब्द हुत्वा धृतं द्विजः।
सुगुर्वप्यपहन्त्येनो जप्त्वा या नम इत्र्यचम् ।।२५०
महापातकसंयुक्तोऽनुगच्छेदाः समाहितः ।
अभ्यस्याब्दं पायमानीमक्षाहारी विशुध्यति ।।२५८
अरण्ये था विरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् ।
मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकः शोधितनिभिः ।।२५६
तूपयसेयुक्तस्बिरहोऽभ्युपयन्नपः ।
मुख्यते पातकः सर्वत्रिपित्वाऽयमर्पणम्।।२६०
यथाश्वमेधः
ऋतुराट् सर्वपापापनोदनः ।
तथाऽधमर्पणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम् ।।२६१
हत्या. लोकानपीमास्त्रीनश्नन्नपि यतस्ततः।
ऋग्वेदं धारयन्यित्रो नैनः प्राप्नोति किञ्चन ॥२६२

·ऽध्यायः]
प्रायश्चित्तवर्णनम् ।
ऋक्संहिता निरभ्यस्य यजुषा या समाहितः ।
साम्नां वा सरहस्यानां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥२६३
यथा महाह्रदं प्राप्य क्षिप्तं लोटं विनश्यति ।
तथा दुश्चरितं सर्व वेदे निवृति मजति ॥२६४
मृचो यजूंपि चाद्यानि सामानि विविधानि च ।
एप ज्ञेयस्त्रिद्वेदो यो वेदेन स वेदयित् ।।२६५
आद्यं यत्यक्षरं ब्रह्म यो यस्मिन्प्रतिष्ठिता।
स गुह्योऽन्यस्त्रिवद्वदो यस्तं वेद स वेदवित् ।।२६६
इति मानवे धर्मशास्त्रे भूगुप्रोक्तायां
मनुस्मृत्यामेकादशोऽध्यायः ॥ ११
:०:-
द्वादशोऽध्यायः
अर्थदानी कर्मांशुभाशुभफलवर्णनम् ।
चातुर्वर्णस्य कृत्योऽयमुक्तो धर्मस्त्ययाऽनघ ।
फर्मणां फलनिर्वृत्ति शंस नतत्वतः पराम ॥१
स तानुवाच धारमा महर्षी मानवो भृगुः ।
अस्य सर्व गुत फर्मयोगम्य निर्णयमार

·'द्वादशो
मनुस्मृतिः।
शुभाशुभफलं कर्म मनोवाग्देहसम्भवम् ।
कमला गतयो नृणामुत्तमाधममध्यमाः ॥३
तस्येह विविधस्यापि त्र्यधिष्ठानस्य देहिनः ।.
दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात्मवर्तकम् ।।४
परद्रव्येप्यभिध्यानं मनसाऽनिचिन्तनम् ।
वितथाभिनिवेशश्च विविध कर्म मानसम् ।।
पाराज्यमनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वशः।
असंबद्धमलाप वाठार्य स्याचतुर्विधम् ॥६ :
अदत्तानामुपादानं हिंसा चैयाविधानतः ।
परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम् ॥७
मानसं मनसेवायमुपभुक्तं शुभाशुभम् ।
वाचा घाचा कृतं कर्म कायेनैव च कायिकम् ।।८
शरीरज: कर्मदोषांति सावरतां नरः ।
याचिकः पक्षिमगा मानसंन्यजातिताम् ।।
धागदंडोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्जय च ।
पस्येत निहिता युद्धी निदण्डीति स उच्यते ।।१०
त्रिदण्डमेतन्निभिप्य सर्वभूतेषु मानयः ।
कामकोधी मुसंयम्य ततः सिद्धि निगच्छति ॥११
योध्यात्मनः कारयिता त क्षेत्र प्रचक्षते।
तु
कर्माणि म भूतात्मोच्यते युधः ॥१२
जीवन्तरात्मान्यः सहसः सर्वदेहिनां ।
येन पदयते मयं मुम्यं दुम् प जन्मम् ॥१३
यः गति

·ऽध्यायः]
कर्मणां शुभाशुभफलवर्णनम् ।
तावुभौ भूतसंपृक्तो महान्क्षेत्र एव च ।
उधावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य तिष्टतः ११४
असंख्या मूर्तयस्तस्य निप्पतन्ति शरीरतः ।
उनावानि भूतानि सततं चेटयन्ति याः ॥१५
पञ्चभ्य एव भूतेभ्यः (मात्राभ्यः) प्रेत्य दुप्फतिनो नृणाम् ।
शरीरं यातनार्थीयमन्यदुत्पद्यते ध्रुवम् ॥१६
तेनानुभूय ता यामीः शरीरेणेव यातनाः ।
तास्व भूतमात्रामु
प्रलीयन्ते विभागशः ।।१७
सोऽनुभूयासुखोदन्दिोपान्विपयसगजाम् ।
व्यपेतकल्मपोऽभ्येति सावेयोभो महौजमो ॥१८
ती धर्म पश्यतस्तस्य पापं पातन्द्रितो सह।
याभ्यां प्राप्नोति संयुक्तः प्रत्येह प मुग्यामुखम् ।।१६
यथाचरति धर्म स प्रायशोऽधर्ममल्पशः ।
सैरेव चावतो भूतैः स्वर्ग मुखमुपाश्नुते ।।२०
यदि तु प्रायशोऽश्म सेरते धर्ममल्पशः ।
तैर्भूतैः स परित्यको यामोः प्राप्नोति यातनाः ॥२१
यामोम्ता यातनाः प्राप्य स जीयो योतरुल्मपः ।
तान्येव पञ्चभूतानि पुनरप्येति भागशः२२
गता दृष्ट्याश्य जीवस्य गतीः नव चेतसा ।
धमतोमतभेष धर्म दध्यात्मदा मनः २३
मत्वं रजतमय श्रीविद्यादात्मनो गुणान् ।
यत्र्यांप्यमानिसलो भावान्महान्मयांनशेपतः ।।४

·[द्वादशो
मनुस्मृतिः।
यो यदेषां गुणो देहे साकल्यैनातिरिच्यते ।
स तदा त णमायं तं. करोति शरीरिणम् ।।२५.
सत्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं रागद्वेपो रजः स्मृतं ।
एतथाप्तिमदेते सर्वभूतानितं वपुः ॥२६
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् ।
प्रशान्तमिव शुद्धाभं सत्वं तदुपधारयेत् ।।२७
यत्तु दुःखसमायुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
तद्रजोप्रतिपं विद्यात्सततं हत देहिनाम् ॥२८
यत्तु स्यान्मोहसंयुक्तमक्तं विपयात्मकम् ।
अप्रसयम विज्ञयं समस्तदुपधारयेत् ॥२६
त्रयाणामपि चैतेपां गुणानां यः, फलोदयः ।
अग्रयो मध्यो जपन्यश्च तं प्रवक्ष्याम्यशेपतः ॥३०
घेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं शोचमिन्द्रियनिग्रहः ।
धर्मकियाऽमचिन्ता च सात्त्विक गुणलक्षणम् ॥३१
आरम्भरुचिताधैर्यमसत्कार्यपरिग्रहः ।
विषयोपसेवा चाजखं राजसं गुणलक्षणम् ।।३२ .
लोभः स्वप्नोऽधृतिः कोयं नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता ।
याचिष्णुता प्रमावश्व तामसं गुणरक्षणम् ।।३३ :
त्रयाणामपि चतेगां गुणानां त्रिपु तिष्यताम् ।
इदं मामासिकं होयं क्रमशो गुणरक्षणम् ॥३४,
यकर्म कृत्या कुवंश्च करिष्यश्चैव लजति ।
तन्द्रीय विदुपा सर्व तामसं गुणलक्षणम् ॥३५ .

·.
अध्याय J कर्मणां शुभाशुभफलवर्णनम् ।
येनामिकमंगा लोके ख्यातिमिच्छति पुष्कलाम् ।
न च शोचत्यसम्पत्ती तद्विशेयं तु राजसम् ॥३६
यत्सर्वेणेच्छति ज्ञातुं यन्न लम्नति चाचरन् ।
येन तुष्यति चात्माश्य तत्सस्वगुणलक्षणम् ।।३७
तमसो लक्षणं कामो रजसत्यर्य उच्यते ।
मत्स्य लक्षणं धर्मः श्रेष्ठयमेषां यथोत्तरम् ।।३८
येन यांस्तु गुगना संमारान्प्रतिपद्यते ।
तान्समासेन पश्यामि सर्वस्याम्य यथाक्रमम ॥३६
देवत्वं सास्विका यान्ति मनुष्यत्वं च राजमाः।
तिर्यस्त्वं तामसा नित्यमित्येषा विविधा गतिः४०
विविधा विविधपा तु विज्ञया गौणिकी गतिः।
अधमा मध्यमाग्या प फर्मविद्याविशेषतः ।।४१
सावराः कृमिकोटाच मत्स्याः सर्पाः मकरमपाः ।
परायश्च मृगाय जपन्या तामसी गतिः ।।४र
हस्तिनश्व तुरगाश्च शूद्रा म्लेच्छाश्य गहिताः ।
सिंदा व्याघ्रा यराहाध मभ्यमा तामसी गतिः ॥४३
पारणाच मुपर्णाश पुरुपाय दाम्भिाः।
रक्षासि प पिशाचाभ तामसीतमा गतिः ॥४४
मला मला नटाय पुरया: शम्नत्तयः ।
गूनपानप्रसक्तान जपन्या राजसो गतिः ४५
राजानः स्त्रियाय राnt पंच पुरोहिताः ।
यादयुदप्रधानाभ मध्यमा राजमी गतिः ।।१६

·[द्वादशो
मनुस्मृतिः।
यो यदैपां गुणो देहे साकल्येनातिरिच्यते।
स तदा ता मप्रायं तं. करोति शरीरिणम् ।।२५.
सत्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं रागद्वेपो रजः स्मृतं । :-
एतद्वन्याप्तिमदेतेषां सर्वभूताभितं वपुः ॥२६
तन यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्ष्येत् ।
प्रशान्तमिव शुद्धामं सत्वं तदुपधारयेत् ।।२७
यत्तु दुःखसमायुक्तमप्रीतिकरमात्मनः।
तद्रजोप्रतिपं विद्यात्सततं हर्ह देहिनाम् ।।२८
यत्तु स्यान्मोहसंयुत्तामन्तं विपयात्मकम् ।
अप्रतय॑मविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ।।२६
त्रयाणामपि चैतेषां गुणानां यः- फलोदयः ।
अपयो मध्यो जघन्यश्च तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः॥३०
वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
धर्मकियाऽत्मचिन्ता च सात्विक गुणलक्षणम् ॥३१
आरम्भरुचिताऽधैर्यमसत्कार्यपरिग्रहः । .
विषयोपसेवा चाजलं राजसं गुणलक्षणम् ॥३२
लोमः स्वप्नोऽधृतिः क्रोय नास्तिवयं भिन्नवृत्तिता।
याचिष्णुता प्रमादश्च तामसं गुणक्षणम् ।।३३
त्रयाणामपि चतेषां गुणानां . त्रिपु तिष्ठताम् ।
इदं मामासिकं शेयं क्रमशो गुणरक्षणम् ॥३४:..
यत्कर्म कृत्वा कुवंश्च करिष्यश्चैव लजति ।
तोयं विदुपा सर्व तामसं गुणलक्षणम् ॥३५

·.
ऽध्याय.] कर्मणां शुभाशुभफलवर्णनम् ।
येनास्मिन्कमगा लोके ख्यातिमिच्छति पुष्कलाम् ।
न च शोचत्यसम्पत्ती तद्विदीयं तु राजसम् ।।३६
यत्सर्वेणेच्छति ज्ञातुं यन्न लजति चाचरन्। .
येन तुष्यति चात्माऽस्य तत्सत्यगुणलक्षणम् ॥३५
तमसो लक्षणं कामो रजसत्वर्थ उच्यते ।
सत्यस्य लक्षणं धर्मः श्रेष्ठयमेपां यथोत्तरम् ॥३८
येन यांस्तु गुगेनैपां संसारान्प्रतिपद्यते ।
तान्समासेन पक्ष्यामि सर्वस्यास्य ययाप्रमम ॥३६
देवत्वं सात्त्विका यान्ति मनुष्यत्वं च राजसाः ।
तिर्यस्त्वं तामसा नित्यमित्येपा त्रिविधा गतिः॥४०
त्रिविधा विविधैपा तु विक्षया गौणिकी गतिः ।
अधमा मध्यमाग्या च कर्मविद्याविशेषतः॥४१
स्थावराः कृमिकोटाश्च मत्स्याः सर्पाः सकच्छपाः।
पशवश्च मृगाश्चैव जघन्या तामसी गतिः ।।४२
हस्तिनश्च तुरङ्गाध शूद्रा म्लेच्छाश्च गर्हिताः ।
सिंहा व्याचा वराहाश्च मध्यमा तामसी गतिः ।।४३
चारणाश्च सुपर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः ।
रक्षासि च पिशाचाश्च तामसीयूत्तमा गतिः॥४४
मला मल्ला नटाश्चैव पुरुषाः शस्त्रवृत्तयः ।
धूतपानप्रसक्ताश्च जघन्या राजसो गतिः ।।४५
राजानः क्षत्रियाश्चैव राज्ञां चैव पुरोहिताः ।
वायुद्रप्रधानाश्च मध्यमा राजसी गतिः १४६
१
६

·[द्वादशो
मनुस्मृतिः।
गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये।
तथेवाप्सरसः सर्वा राजसीपूत्तमा गतिः ॥४७
तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः ।
नक्षत्राणि च दैत्याश्च प्रथमा सात्त्विको गतिः॥४८
यज्वान पयो देवा वेदा ज्योतीपि. बत्सराः ।
पितरश्चैव साध्याश्च द्वितीया सात्त्विकी गतिः 11४६
ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महान व्यक्तमेव च ।
उत्तमा सात्त्विकीमेतो गतिमाहुर्मनीषिणः ॥५०
एप सर्वः समुद्दिष्टस्त्रिःप्रकारस्य कर्मणः ।
त्रिविधत्रिविधः कुरतः संसारः सार्वभौतिफः ।।५१
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन धर्मस्थासेयनेन च ।
पापान्संयान्ति संसारानविद्वांसो नराधमाः ॥१२
यो यां योनि तु जीवोऽयं येन येनेह कर्मणा ।
क्रमशो याति लोकेऽस्मिस्तत्तत्सर्व नियोधत ॥५३
व(न्वर्षगणान्धोरानरंकान्प्राप्य तक्षयात् ।
संसारान्प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस्त्विमान् ।।५४
श्वसूकरखरोष्ट्राणां गोऽजाविमृगपक्षिणाम् ।
चण्डालपुकप्तानो च ब्रह्महा योनिमृच्छति ।।५५
कृमिकीटपतङ्गानां विड्भुजां चैव पक्षिणाम् ।
हिम्राणां चैव सत्त्वानां सुरापो ब्राह्मणो ब्रजेत् ॥५६
लूताहिसरटानां च तिरश्चो चाम्बुचारिणाम् ।
हिसाणां च पिशाचानां स्तेनो विप्रः सहस्रशः ॥५७

·ऽध्यायः]
कृतकर्मफलवर्णनम् ।
तृगगुल्मलतानां च क्रव्यादा दंद्रिणामपि ।
क्रूरकर्मकृतां चैव शतशो गुरुतल्पगः ।।५८
हिंस्रा भवन्ति कन्यादाः कृमयोऽमेध्यभक्षिणः ।
परस्परादिनः स्तेनाः प्रेताऽन्त्यस्त्रीनिविणः ।।५६
संयोग पतितर्गत्वा परस्यैव च योपितम् । -
अपहृत्य च विप्रत्वं भवति ब्रह्मराक्षसः॥६०
मणिमुक्ताप्रयालानि हत्वा लोभेन मानवः ।
विवधानि च रत्नानि जायते हेमकर्तुपु ।।६१
धान्यं हृत्वा भवत्याखुः कांस्यं हंसो जलं प्लवः।
मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम् ॥६२
मांसं गृध्रो वपां मद्गुस्तैलं तैलपकः खगः ।
चीरीवाकस्तु लवणं वलाको शकुनिर्दधि ।।६३
कौशेयं तित्तिरिहवा क्षीमं हृत्वा तु दर्दुरः ।
कार्पासतान्तवं क्रौञ्चो गोधा गो वाग्गुदो गुडम् ।।६४
छुछुन्दरीः शुभान्गन्धान्पनशाकं तु बहिणः ।
श्रावित्कृतान्नं विविधमकृतान्न तु शल्यकः॥६५
'चको भवति हत्वाऽनि गृहकारी घुपस्करम ।
रक्तानि हत्या वासांसि जायते जीवजीवकः ॥६६
वृको मृगेभं व्यानोऽवं फलमूलं तु मर्कटः ।
स्त्रीमृक्षः स्तोकको वारि यानान्युष्ट्रः पशूनजः ॥६७
यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहत्य बलानरः।
अवश्यं याति तिर्यस्त्वं जग्ध्वा वाहुतं हविः ।।६८

·[द्वादशो
मनुस्मृतिः।
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । .
समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति ॥६१
यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः ।
आत्मज्ञाने शमे च स्याद्वेदाभ्यासे च यनवान् ॥६२
एतद्वि जन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः।
प्राप्यतत्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ॥६३
पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् ।
अशक्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रमिति स्थितिः॥१४
या घेदवाह्याः श्रुतयो (स्मृतयों) याश्च काश्च कुदप्यः ।
सर्यास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्टा हिताः स्मृताः ॥६५
उत्पान्ते विनश्यन्ति(वन्तेच)यान्यतोऽन्यानिकानिचित् ।
तान्यपालिकतया निप्पलान्यनृतानि च ।।६६
पातुर्वण्यं प्रयो लोकाशत्यारधाश्रमाः पृथक् ।
भूतं मयविघ्यं च मयं वेदात्ममिध्यति ।।१७
सन्दः स्पर्शच रूपं प रसो गन्ध पंचमः।
गंदादेय प्रसूयन्ते प्रमूनिर्गुणफर्मतः ।।६८
विमति मयंभूनानि दशाग्नं मनातनम ।
सम्मादेनसरं मन्ये यमन्तोरस्य माधनम IBE
मेनापत्यं च राज्यं ग दण्डनन्त्यमय च ।
मरटोकाधिपत्यं च यदशायिनि ।।१००
यमा बागपती परिदल्यादांनपि दुमान. ।
गया पति पैदा कर्म दोरमात्मनः ।।१०१. .

·ऽध्यायः धर्मनिर्णयकर्तृकपुरुषवर्णनम् ।
वेदशास्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् ।
इहैव लोके तिष्ठन्स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥१०२
अज्ञभ्यो प्रन्थिनः श्रेष्ठा प्रन्थिभ्यो धारिणो पराः।
धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः ॥१०३।
तपो विद्या च विमस्य निःश्रेयसकरं परम् ।
तपसा किल्विपं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते ।।१०४
प्रत्यक्षं चानुमानं च शायं च विविधागमम ।
प्रयं सुविदितं कायं धर्मशुद्धिमभीप्सता ॥१०५
आपं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना।
यस्तकेंणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः॥१०६
नयसमिदं कर्म यथोदितमशेषतः।
मानवस्यास्य शास्त्रस्य रहस्यमुपदेश्यते (दिश्यते) ॥१०७
अनाम्नातेपु धर्मेषु कयं स्यादिति चेत् ।
यं शिष्टा प्रावणा सूयुः सः धर्मः स्यादरादितः ॥१०८
धर्मणाधिगतो येस्तु वेदः सपरिहणः ।
ते शिधा माझगा क्षेयाः ध्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ।।१०६
दशायरा या परिपत्र धर्म परिकल्पयेत।
ध्यवरा यापि वृत्तस्था सं धर्म न विद्यालयेन् ॥११०
विद्यो हेतुफरती नेम्मो धर्मपाठकः ।
प्रभामिण: पूर्व परिपतम्याहशायरा ॥२११
भग्दविगजुर्विध मामांदविदेय प।
ग्ययरा परिपोया धर्ममंशयनिये ॥११२

·[द्वादशो
'मनुस्मृतिः। । । ..
एकोऽपि वेदविद्धर्म यं व्यवस्येद्विजोत्तमः ।
स विशेयः परो धमों नामानामुदितोऽयुतः ।।११३
अग्रतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम।
सहस्रशः ममेतानां परिपत्वं न विदाते ।।११४.
यं यदन्ति तमोमूता मूर्खा धर्ममतद्विदः। .
तत्पापं शतधा भूत्वा सद्वक्तृननुगछति ।।११५
पतद्वोऽभिहितं सर्व नियमकरं परम् ।
अस्मादप्रगुतो विप्रः प्राप्नोति परमा गतिम् ।। ११६
एवं स भगवान्देवो लोकानां हितकाम्यया ।
धर्मस्य परमं गुह्यं ममेदं सर्पमुक्तवान् ।।११७
सर्वमात्मनि संपश्येत्सञ्चासच्च समाहितः । .
सर्व यात्मनि संपश्यनाधर्म कुरुते मतिम् (मनः) ।।११८
आत्मैव देवताः सर्वाः सर्वमात्मत्यवस्थितम् ।
आत्मा हि जनयत्येपो कर्मयोगं शरीरिणाम् ॥११६
खंसन्निवेशयेखेपु चेटनस्पर्शनेऽनिलम् ।
पक्तियोः परं तेजः स्नेहेऽपो गां च मूर्तिषु ।।१२०
मनसीन्दु दिशः श्रोत्रे फ्रान्ते विष्णु घले हरम् ।
धाच्यग्नि मित्रमुत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम् ॥१२१
प्रशासितारं सर्वपामणीयांसमणोरपि ।
रुक्मानं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुपं परम् ।।१२२
एतमेके वदन्स्यनि ममुमन्ये प्रजापतिम् ।
इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ।।१२३

·ऽध्यायः] धर्मनिर्णयकर्तृकपुरुपवर्णनम्।
एप सर्वाणि भूतानि पञ्चभिव्याप्य मूर्तिभिः ।
जन्मबुद्धिायैनित्यं संसारयति चक्रवत् ॥१२४
एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना ।
स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम् ॥१२५
इत्येतन्मानयं शाम् भूगुप्रोक्तं पठन्द्विजः ।
भवत्याचारयानित्यं यथेष्ट प्राप्नुयाद्गतिम् ॥१२६
इति मानवे धर्मशास्त्रे भगुप्रोक्तायां मनुस्मृत्यो
द्वादशोऽध्यायः ।।
मनुस्मृतिः गगाप्नपा।
शुभं भवतु ।

·॥ श्रीः ॥
नारदीयमनुस्मृतिः*
॥ श्रीगणेशाय नमः ।।
अथादी-व्यवहारदर्शनविधिः।
मनुः प्रजापतिर्यस्मिन्काले राज्यमयूभुजत् ।
धर्मकताना: पुरुषास्तदासन् सत्यवादिनः॥१
नटे धर्मे मनुष्येषु व्यवहारः प्रकल्पितः ।
द्रष्टा च व्यवहाराणां राजा दण्डधरः कृतः ॥२
'लिखितं साक्षिणवान द्वौ विधी सम्प्रवर्तितौ ।
सन्दिग्धार्थविशुद्धयर्थ द्वयोर्विवदमानयोः ॥३
सोत्तरोऽनुत्तरश्चैव स विशेयो द्विलक्षणः ।
सोत्तरोऽभ्यधिको यत्र विलेखापूर्वकः पणः॥४
विवाद सोत्तरपणे द्वयोर्यम्तत्र हीयते ।
स पणं स्वकृतं दाप्यो विनयं च पराजये ॥५
सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता ।
तद्धानी हीयते वादी नास्तामुनगं भवेत् ।।६

·व्यवहारदर्शनविधिः।
कुलानि श्रेणयश्चैव गणाश्चाधिकृता नृपः ।
प्रतिष्ठा व्यवहारस्य गुर्वेपामुत्तरोत्तरम् ।।७
स चतुष्पाञ्चतुः स्थानश्चतुः साधन एव च।'
चतुर्हितचतुापी चतुष्कारीति कोयते ॥
अष्टाङ्गोश्रादशपदः शतशाखस्तथैव च ।
त्रियोनियभियोगश्च द्विारो द्विगतिम्तथा IIE
धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम् ।
चतुप्पाब्यवहारोऽयमुत्तरः पूर्वबाधकः ॥१०
तत्र सत्ये सितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु ।
चरित्रं पुस्तकरणे राजाझायो तु शासनम ।।११
सामायुपायसाध्यत्वाचतुः साधन उच्यते ।
चतुर्णामाश्रमाणां च रक्षणात्स चतुर्हितः ।।१२
फत नयो साक्षिणश्य सभ्यानाजानमेय च ।
व्यामोति पादशो यम्माचतुर्व्यापी ततः स्मृतः ॥१३
धर्मस्वार्थस्य यशमो लोकपतम्तथैव च।
पतुर्णा करणादेपा चतुकारी प्रकीर्तितः ।।१४
राजा सपुरुषः सम्याः शानं गणलेरको।
हिरण्यमपिम्दफमागः म उदाहसः॥१५
मृणादानं सपनिधिः मम्भूयोत्यानमेव च।
दरम्य पुनरादानमागुम्पाभ्युपेन्ट प॥१६
वेतनस्यानपाकर्म नयास्वामिविक्रयः ।
विक्रीयासम्प्रदान प कोत्यानुराय ए ए॥१७

·नारद्रीयमनुस्मृतिः।
समयस्यानपाकर्म विवादः क्षेत्रजस्तथा।
स्त्रीपुंसयोश्च सम्बन्धो दायभागोऽथ साहस
पाल्पामप्यं तययोक्तं दण्डपारुप्यमेव च ।
यूतं प्रकीर्णकं चैवैत्यवादशपदः स्मृतः ।।१६
एपामेय प्रभेदोऽन्यः शतमष्टोत्तरं स्मृतः।
क्रियाभेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ॥२०
कामाकोधाच लोभाय त्रिभ्यो यस्मात् प्रवर्तते
त्रियोनिः कोयते तेन त्रयमेतद्विवादकृत् ।।२१
ब्दाभियोगस्तु विज्ञयः शङ्कातत्त्वामियोगतः ।
सदासता तु संसर्गात्तत्वं होढादिदर्शनात् ।।२२
पक्षद्वयाभिसम्बन्धाद् द्विारः स उदाहृतः।
पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्तदुत्तरः ।।२३
भूतच्छलानुसारित्वाद् द्विगतिः स उदाहृतः।
भूतं तत्त्वार्थयुक्तं तत् प्रमादाभिहितं छलम् ।।२४
तन शिएं छलं राजा मर्पयेदर्मसाधनः ।
भूतमेव प्रपद्येत धर्ममूला यतः श्रियः ।।२५
धर्मणोद्धरतो राज्ञो व्यवहारान्कृतात्मनः।
सम्भवन्ति गुणाः सप्त सप्त वह रिवार्षिपः॥२६
धर्मश्चार्थध कीर्तिश्च लोकपक्तिरुपग्रहः ।
प्रजाभ्यो बहुमानं च स्वर्गस्थानं च शाश्वतम् ॥२७
तस्माद् धर्मासनं प्राप्य राजा विगतमत्सरः।
समः स्यात्सर्वभूतेषु विद् वैस्वतं प्रतम् ।।

·.
व्यवहारदर्शनविधिः।
धर्मशास्त्रं 'पुरस्कृत्य प्राड्विवाकमते स्थितः ।
समाहितमतिः पश्येद् व्यवहाराननुक्रमात् ।।२६
आगमः प्रथमः कार्यो व्यवहारपदं ततः
विवित्सा निर्णयश्चेति दर्शनं स्याजतुर्विधम ॥३०
धर्मशास्त्रार्थशास्त्राभ्यामविरोधेन पार्थिवः।
समीक्षमाणो निपुणं व्यवहारगतीर्घनाः ।।३१
यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत् ।
कक्षे शोणितलेशेन तथा धर्मपदं नयेत् ॥३२
यत्र विप्रतिपत्तिः स्याद् धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोः ।
अर्थशास्त्रोक्तमुत्सृज्य धर्मशास्त्रोक्तमाचरेत् ॥३३
धर्मशायविरोपे तु मुलियुलोपि धर्मतः ।
व्यवहारो हि वलयान् धर्मस्तेनापचीयते ॥३४
सूक्ष्मो हि वलयान् धर्मो दुर्विचारस्त्यतीन्द्रियः ।
अतः प्रत्यक्षमार्गेण व्ययद्दारगति नयेत् ॥३५
यायचोरोऽपि चोरत्वं चोरवायात्यचोरताम।
अचोरचोरता प्राप्तो माण्डव्यो व्यवहारतः ।।३६
स्त्रीपु रात्री यहिामादन्तर्वेश्मन्यरातिषु ।
व्यवहारः कृतोऽप्येषु पुनः कर्तव्यनामियान् ।।३७
गहनत्वाद्विपादानामसामाग्मृतेरपि ।
मृणादिषु हरेत्कालं कामं तत्त्ययुभुराया ॥३.
गोभूहिरण्यत्रीस्तयपारख्यात्ययिषु च।
साहसेप्यभिशापे पसता एय वियादयेत् ॥३६

·नारदीयमनुस्मृतिः।
अनिवेद्य तु यो राज्ञः सन्दिग्धेऽर्थे प्रवर्तते ।
प्रसह्य स विनेयः स्यात्स चाप्यों न सिध्यति ॥४०
वक्तव्येऽर्थ न तिष्ठन्तमुत्लामन्तं च तद्वचः।
आसेधयेद्विवादार्थी यावदाद्वानदर्शनम् ।।४१
स्थानासेधः कालकृतः प्रवासाकर्मणस्तथा।
चतुर्विधः स्यादासेधस्तमासिद्धो न लक्ष्येत् ॥४२
नदीसन्तारकान्तारदुर्दशोपलवादिपु ।
आसिद्धरतं परासेधमुत्क्रामन् नापराध्नुयात् ।।४३
आसेध्यकाल आसिद्ध आसेधं योऽतिवर्तते।
स विनेयोऽन्यथाकुर्वन्नासेद्धा दण्डभाग्भवेत् ॥४४
निवेष्टुकामो रोगा? यियक्षुर्व्यसने स्थितः।
अभियुक्तस्तथान्येन राजकार्योद्यतस्तथा ॥४५
गया प्रचारे गोपाला: सस्यावन्धे कृषीवलाः।
शिल्पिनश्चापि तत्काल आयुधीयाश्च विग्रहे ।।४६
अप्राप्तव्यवहारश्च दूतो दानोन्मुखो व्रती।
विपमस्थश्च नासेध्या नचैनानाह्वयेन्नृपः ।।४७
नाभियुक्तोऽभियुञ्जीत तमतो(त्या ? वा)र्थमन्तरा।
न चाभियुक्तमन्येन विद्धं न ध्यद्ध मर्हति ॥४८
यमर्थमभियुञ्जीत न तं विप्रकृति नयेत् ।
नान्यत् पक्षान्तरं गच्छेद् गच्छन्यूर्यात् स हीयते ॥४६
न च मिय्याभियुञ्जीत दोपो मिथ्याभियोगिनः।
यस्तन विनयः प्रोक्तः सोऽभियोक्तारमात्रजेत् ॥५०

·व्यवहारदर्शनविधिः।
सापदेशं हरन् कालमत्रुवंश्चापि संसदि।
उक्त्वा वचो विब्रुवंश्च हीयमानस्य लक्षणम् ।।५१
पलायते य आहूतः प्राप्तश्च वियदेन्न यः ।
स दण्ड्यश्च भवेद्राज्ञा हीन एव स यादतः ॥५२
निर्णिक्ते व्यवहारे तु प्रमाणमफलं भवेत् ।
लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वमावेदितं न चेत् ॥५३
यथा पयपु धान्येपु निष्फलाः प्रापो गुणाः ।
निर्णिक्तव्यवहाराणां प्रमाणमफलं तथा ॥५४
अभूतमप्यभिहितं प्राप्तकालं परीक्ष्यते ।
यत्तु प्रमादानोच्येत तद्भूतमपि हीयते ।।५५
तीरितं चानुशिष्टं च यो मन्येत विधर्मणा।
द्विगुणं दण्डमास्थाय तत्कायं पुनरुद्धरेत् ।।५६
दुई व्यवहारे तु सभ्यास्तद्दण्डमाप्नुयुः ।
विना दण्डात्कश्चिन्मार्गेऽवतिष्ठते ।।५७
रागादज्ञानतो वापि लोभावा योऽन्यथा वदेत् ।
सभ्योऽमभ्यः स विज्ञेय पापं विनयेद् भृशम् ॥५८
किन्तु राज्ञा विशेपेण स्वधर्ममनुतिष्ठत्ता ।
मनुष्ये चित्तवैचित्र्यापरीक्ष्या साध्वसाधुता ॥५६
पुरुषाः सन्ति ते लोभाये युः कार्यमन्यथा ।
सन्ति चान्ये दुरात्मानः कूटलेल्यकृतो जनाः ॥६०
अतः परीक्ष्यमुभयमतदाज्ञा विशेषतः ।
लेख्याचारेण लिखितं साक्ष्याचारेण साक्षिणः ॥६१
नहि जातु

·स
यसकाशा सत्याश्चासत्यदर्शनाः ।
विविधा भायास्तस्माद्युक्तं परीक्षणम् ॥६२
तैलवद् दृश्यते व्योम सद्योतो हव्यवाडिव ।
न तलं विद्यते व्याम्नि न खद्योते हुताशनः ॥६३
तस्मात्प्रत्यक्षरोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम् ।
परीक्ष्य ज्ञापयन्नर्थान् न धर्मात् परिहीयते॥६४
एवं पश्यन्सदा राजा व्यवहारान्समाहितः ।
वितत्येह यशो दीप्त अध्नस्यानोति विष्टपम् ॥६५
नानियुक्तेन वक्तव्यं व्यवहारे कथञ्चन ।
नियुक्तेन तु वक्तव्यमपक्षपतितं वचः ।।६६
युरारूपं अवन्सभ्यो नाप्नुयाद् द्वेपकिल्विपे ।
ब्रुवाणस्त्वन्यथा सभ्यस्तदेवोभयमाप्नुयात ॥६७
राजा तु धार्मिकान्सभ्यान्नियुज्यात्सुपरीक्षितान् ।
व्यवहारधु(श रा) योढुं ये शक्ताः सद्वा इव ।।६८
धर्मशास्त्रार्थकुशलाः कुलीनाः सत्यवादिनः ।
समाः शत्रौ च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदः ।।६६
तत्प्रतिष्ठः स्मृतो धर्मो धर्ममूलाच पार्थिवाः ।
सह सद्भिरतो राजा व्यवहारान्विशोधयेत् ।।७०
शुद्धषु व्यवहारेषु शुद्धिं यान्ति सभासदः ।
शुद्धिश्च धर्मात्तेपा हि धर्ममेव वदेदतः ।।७१
यत्र धर्मो धर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च ।
हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ।।७२

·व्यवहारदर्शनविधिः।
सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् ।
अनुवन वित्रुवन्यापि नरो भवति किल्यिपी ॥७३
पादोऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणमृच्छति।
पादः सभासदः सर्वान्पादो राजनमृच्छति ॥७४
राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ये च सभासदः ।
एनो गच्छति कर्तारं निन्दाहों यत्र निन्द्यते ७५
अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति निरपेक्षः सकण्टकान् ।
परोक्षमर्थवैकल्यादापते यः सभागतः ।।७६
तस्मात्सभ्यः सभी प्राप्य रागद्वेपपिवर्जितः।
बचस्तथाविधं यूयाद्यथा न नरफ पतेत् ।।७७ "
यथा शल्यं भिपग्विद्वानुद्धरेचन्नयुक्तिभिः ।
प्राइविवाकस्तथा शल्यमुद्धरेद् व्यवहारतः ।।७८
यत्र सभ्यो जनः मर्वः साध्वेतदिति मन्यते ।
स निश्शल्यो विवादः स्यात्सशल्यः स्यादतोऽन्यथा
न सा सभा यत्र न सन्ति युद्धा
न ते वृद्धा ये न पदन्ति धर्मम ।
नासो धो यत्र न सत्यमस्ति
न तत्सत्यं यच्चलेनानुविद्धम् ॥८०
॥ इति व्यवहारदर्शन विधिः ।।

·नारदीयमनुस्मृत्ति ।
अथ ऋणादानं प्रथमं विवादपदम् ।
भृण देयमदेय च येन यत्र यथा च यत् ।
दानप्रणधर्माश्च ऋणादानमिति स्मृतम् ।।१
पितर्युपरते पुना शमं दधुर्यथाशत ।
विभक्ता ह्यविभक्ता वा यस्तामुद्रहते धुरम् ॥र
पितृव्येणाविभकेन भ्राना वा, यदण कृतम् ।
मात्रा वा यस्टुम्बार्थे दास्तद्विविधनोऽखिलम् ।।३
क्रमादव्याहतं प्राप्त पुर्यवर्णमुद्धृतम् ।
दधु पैतामह पौनास्तचतुर्था निवर्तते ॥४
इच्छन्ति पितर पुनान्स्वार्थहेतोर्यतस्तत ।
उत्तमणांधमर्गभ्यो मामयं मोक्षयिष्यति ।।५
अत पुरेण जातेन स्वार्थमुन्सृज्य यनत ।
ऋणात्पिता ममुद्रार्यों यथा न नरकं पतेत् ।।६
तपस्वी घामिदोनी च प्रियते पेरणी यदि।
तपश्चैयाग्निहोत्रं च तत्मयं धनिना धनम् ॥७
न पुत्र पिता दशात् वचारसुत्रस्तु पैतृकम् ।
वामोधमुरागतप्रातिमात्र्यताद्विना ।
पितुरेष नियोगागदम्यमरणाय पा।
पतं या यह प दद्यारसुत्रस्य नस्पिता।

·.
ऋणादानं प्रथमं विवादपदम् ।
शिष्यान्तवासिदासस्त्रीवैयावृत्त्यकरैश्च यत् ।
कुटुम्बहेतोरुच्छिन्नं वोढव्यं तकुटुम्बिना ।।१०.
नार्वाक संवत्सरादिशापितरि प्रोषिते सुतः ।
ऋणं दद्यापितृव्ये या ज्येष्ठे भ्रातर्यथापि वा ।।११
दाप्यः परर्णमेकोऽपि जीवत्स्यधिकृतः कृतम् ।
प्रेतेपु तु न, तत्सुत्रः परणं दातुमर्हति ॥१२
न स्त्री पविकृतं दद्यादणं पुत्रकृतं तथा ।
अभ्युपेताहते यद्वा सह पत्या कृतं तथा ॥१३
दद्यात्वपुत्रा विधवा नियुक्ता या मुमूर्षुणा ।,
यो. वा तद्रिक्थमादद्याद्यतो रिक्थमृगं ततः ।।१४
न च भार्यातमृगं कश्चित्पत्युराभवेत् ।
आपत्कृतादृते पुंसां कुटुम्नाथों हि विस्तरः ॥१५
अन्यत्र रजकव्याधगोपशोण्डिकयोपितः ।
तेषां तत्प्रयया वृत्तिः कुटुम्ब च तदाश्रयम् ॥१६,
पुत्रिणी तु समुत्सृज्य पुत्र स्त्री यान्यमाश्रयेत् ।
तस्या रिषयं हरेस्तवं निःस्वायाः पुत्र एव तु ॥१७.
या च समधनव स्त्री सापत्या चान्यमाश्रयेत् ।
सोऽस्या दद्यादृणं भर्तुरुत्सृजेद्वा तथैव ताम् ॥१८
अधनस्य ह्यपुत्रस्य मृतस्योपैति यः स्त्रियम् ।
र्ण बोढुः स भजते तदेतस्य धनं स्मृतम् ॥१६
धनस्त्रीहारिपुत्राणामृगभाग यो धन हरेन्।
पुत्रोऽसतोः स्त्रीधनिनोः स्त्रीहारी धनिपुत्रयोः ।।२०
--
५

·नारदीयमगुम्मृतिः।
उत्तमा म्वैरिणीना या पुनामुत्तमा तथा ।
ऋणं नयोः पतिकृतं दद्याधरते उपाश्नुते ।।२१
नोकतान्यप्रमाणानि कार्याण्याहुरनापदि ।
विशेपत्तो गृहसेत्रदानाधमनविक्रमाः ।।२२
एतान्येय प्रमाणानि भवा यद्यनुमन्यते ।
पुत्रः पत्युरभाचे चा राजा या पतिपुत्रयोः।२३
भवां प्रीतेन यदत्तं स्त्रिये तस्मिन्मृतेऽपि तत् ।
सा यथाकाममश्नीयाद्दद्या या स्थायराहते २४
तथा दासकृतं कार्यमकृतं परिचक्षते।'
अन्यत्र स्वामिसन्देशान्न दासः प्रभुरात्मनः ॥२५
पुण च युतं कार्य यस्यादन्छन्दतः पितुः ।
तप्यत्तमेवाहुर्दामः पुत्रश्च तो 'समी ॥२६
अप्रामव्ययंहारम्तु स्वतन्त्रोऽपि नचगंभार ।
स्वातळ तु स्मृतं ज्येप्दै ज्येष्टयं गुणवयाकृतम् ।।२५
प्रयः स्वतन्त्रा लोकस्मिन् राजाचार्यस्तयय च।
प्रति प्रति च मपी यांना म्याद गृहो ॥२८
अपतन्त्रा: प्रजाः मीः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः।
अपरान्त्रः गगन शिष्य आचार्य र स्वतन्त्रता ARE
स्वतन्त्रा: निगः पुमा दामाश सपरिमाः ।
रसन्नम्नानु गृही यस्य श्यानत्यामागतम् ॥३०
गर्भम्ममहतोय आएमात्मरासिनः ।
पाल भा पोटापापांगति शनाये ॥३२

·.
भृणादानं प्रथमं विवादपदम् ।
परतो व्यवहारज्ञः स्वतन्त्रः पितरावृते ।
जीवतो स्वतन्त्रः स्याजरयापि समन्वित. ॥३२
तयोरपि पिता श्रेयान्वीजप्राधान्यदर्शनात् ।
अभाये वीजिनो माता तदभाव तु पूर्वजः ॥३३
स्वतन्त्राः सर्व एवैते परतन्त्रेषु सर्वदा ।
अनुशिप्रो निसर्गे च विक्रये चेश्वरा मताः ॥३४
यद् बालः कुरुते कार्यमस्वतन्त्रस्तथैव च ।
अकृतं तदिति प्राहुः शास्त्रे शास्त्रविदो जनाः ॥३५
स्वतन्त्रोऽपि हि यत्कार्य कर्यादप्रकृतिं गतः ।
तदप्यकृतमेवाहुरस्वतन्त्रः स. हेतुतः ।।३६
कामक्रोधाभियुक्तार्तभयव्यसनपीडिताः।
रागद्वेपपरीताश्च ज्ञेयास्त्यप्रकृति गताः ॥३७
कुले ज्येस्तथा श्रेष्ठः प्रकृतिस्पतु यो भवेत् ।
तत्कृतं स्यात्कृतं कार्य नास्वतन्त्रकृतं कृतम् ॥३८
धनमूलाः क्रिया. सर्वा यन्नस्तत्साधने मतः ।
बर्धनं रक्षणं भोग इति तस्य विधिः क्रमात् ॥३६
तत्युनत्रिविधं शेयं शुक्ल शबलमेव च।
कृष्णं च तस्य विज्ञेयः प्रभेदः समधा पुनः ।।४०
श्रुतशौर्यतपःकन्याशिष्ययाज्यान्वयागतम् ।
धनं सप्तविधं शुक्लमुदयोऽज्यस्य तद्विधः ॥४१
कुसीदकृषिवाणिज्यशुल्कशिल्पानुवृत्तिभिः ।
कृतोपकारावाप्त च शवलं समुदाहृतम् ।।४२

·नारदीयमनुस्मृतिः।
पार्श्वकपूतदूतार्तप्रतिरूपकसाहसैः ।
व्याजेनोपार्जितं यच तकृष्णं समुदाहृतम् ।।४३
तेन क्रयो विक्रयश्च दानं प्रणमेव च ।
विविधाश्च प्रयुज्यन्ते क्रियाः सम्भोग एव च ।।४४
यथाविधेन द्रव्येण यत्किञ्चित्कुरते नरः।
तथाविधमवाप्नोति स फलं प्रेत्य चेह च ॥४५
तत्पुनादशविधं प्रतिवर्णाश्रयं स्मृतम् ।
साधारणं स्यात्रिविध शेपं नवविधं स्मृतम् ।।४६
झमागतं प्रीतिदायं प्राप्तं च सह भार्यया ।
अविशेषेण सर्वेपां वर्णानां त्रिविधं धनम् ॥४७
वैशेषिक धनं शेयं ब्राह्मणस्य निलक्षणम् ।
प्रतिग्रहेण लब्धं च याज्यतः शिप्यतस्तथा ॥४८
त्रिविघं क्षत्रियस्यापि प्राहुबै शेपिकं धनम् ।
युद्धोपलव्धं कारश्च दण्डव व्यवहारतः १४६
वैशेपिकं धनं शेयं वैश्यस्यापि विलक्षणम् ।
कृपिगोरक्षवाणिज्यं शूद्रस्यभ्यस्त्वनुग्रहात् ।।५०
सर्वेपामेच वर्णानागेप धो धनागमः ।
विपर्ययादधय: स्यान्न चेदाप गरीयसी ॥५१
आपत्स्वनन्तरा वृत्ति झगस्य विधीयते ।
वैश्यवृत्तिस्ततधोक्ता न जघन्या कथञ्चन ।।५२
न कथञ्चन कुर्वीत प्राह्मणः कर्म यार्पलम् ।
पलः कर्म न ग्राी पतनीयो हि तो तयोः ॥५३

·भृणादानं प्रथमं विवादपम् ।
उत्कृष्टं चाप च तयोः कर्मन विदाते।
मध्यमे कमणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते ४
आपदं ब्राह्मणस्ता क्षलवृत्त्या भृते बने।
उत्सत् क्षत्रवृचि तो कृत्वा पावनमात्मनः ॥५५
तस्यामेव तु यो वृत्तौ रमते ब्राह्मणो रसान्।
काण्डवरच्युतो मागासोऽपाङ्क्तेियः प्रकीर्तितः ५६
वैश्यवृत्ताववियं प्राहाणस्य पयो दधि ।
घृतं मधु मधून्डि, लाक्षाक्षाररसासवाः ।।५७
मांसौदनतिलक्षीमसोमपुष्पफलोपला।
मनुप्यविपशखाम्चुलपणापूपयीरुपः १५८
नीलकीरोयचर्मास्मितपैकशफा मृदः ।
उदश्वित्केशपिण्याकशाकाधोपश्यस्तथा HE
मामणस्य तु विक्रेयं शुकदार तृणानि च।
गन्धद्रव्यैरफालेयतूलमूलतुपाहते ॥६०
स्वयं विशीण विदलं पलानां यदरेहुदे ।
रज्जुः कामिर्क सूर्य नरहयितं मयेन् र
अशत्ती भेषजस्याधै यजतोस्तथैव प।
यावश्यं तु विनयास्सिला धान्येन सत्समाः ॥
अविक्रयाणि विमोगन प्रामण: प्रच्युतः पयः ।
मन पुनरवस्थाप्यो राजा दण्डेन भूयसा ॥६३
प्रमाणानि प्रमागस्यैः परिपाल्यानि पनतः।
सीदन्ति हि प्रमाणानि प्रमाणरत्ययन्वितैः ।।१४

·गादानं प्रथम विवादपदम् ।
निर्भोगो यत्र दृश्येत न दृश्येतागमः क्वचित् ।
आगमः कारणं तत्र न भोगस्तत्र कारणम् ।
भुज्यतेऽनागमं यत्तु न तद्भोगोऽतिवर्तते ।
तु भोक्तरि धनं यति तद्वंश्यभोग्यताम् ।।७४
आहतवाभियुक्तः सन्नर्थतस्तद्धरेत् पदम् ।
भुक्तिरेव विशुद्धिः स्यात् प्राप्तानां पितः क्रमान् ॥७८
अन्वाहितहतन्यस्तबलावष्टब्धयाचितम् ।
अप्रत्यक्षं च यद्भुक्तं पडेतान्यागमाद्विना ।।
तथाढविवादस्य प्रेतस्य व्यवहारिणः ।
पुत्रेण सोऽर्थः संशोध्यो न तद्भोगोऽतिवर्तते ।।८०
आगमेन विना पूर्व भुक्त' पूर्वनिभिस्तु यत् ।
न तच्छययमपाकर्तु' क्रमात्रिपुरुपागतम् ॥८१
सन्तोऽपि न प्रमाण स्युमते धनिनि साक्षिणः ।
अन्यत्र प्रावितं यत्स्यात् स्वयमासन्न मृत्युना ।।८२
नहि प्रत्यधिनि प्रेते प्रमाण साभिणां यचः।
साक्षिमकर ता प्रमाणे स्याद्विनिश्चये ॥८३
श्रावितस्त्यातुरेणापि यस्त्ययों धर्मसंहितः ।
मृतेऽपि तत्र माझी स्यान् पमु चान्यादितादिषु ॥८४
क्रियादिषु सर्वषु यलयत्युत्तरोत्तग।
प्रतिमहाधिकोते पूर्या पूर्वा गरीयसी र
स्थानलाभनिमित्तं हि दानमहणमिप्यते ।
समीदमिति यं तेन पृनिः फुमीदिनाम ॥८

·नारदोयमनुस्मृतिः।
कायिका कालिका चय कारिका च तथास्मृता ।
चक्रवृद्धिश्च शास्त्रेषु तस्य वृद्धिश्चतुर्विधा ।।
कायाविरोधिनी शश्वत् यणपादादि कायिका ।
प्रतिमास यन्ती या मा वृद्धिः कालिका स्मृता ।।८८
वृद्धिः सा कारिका दाम यणिकेन स्वयं कृता।
घद्धरपि पुनर्वद्भिश्चक्रवृद्धिरुदाहृता १८६
ऋणानां सार्वभौमोऽयं विधिव॒दो कृतः स्मृतः ।
देशाचारविधिस्त्वन्यो यवर्णमधितिष्ठति ।। 180
द्विगुणं त्रिगुणं चैव तथान्यस्मिश्चतुर्गुणम् ।
तथागुणमन्यस्मिन् देशे देशेऽवतिष्ठते ।।११
हिरण्यधान्यवरत्राणां वृद्धििित्रचतुर्गुणा !
घृतस्याटगुणा वृद्धिः पीपशूनां तु सन्तत्तिः ।।६२
न वृद्धिः प्रतिदत्तानो स्यादनाकारिता क्वचित् ।
अनाकारितमन्यूज़ यत्सरार्धाद्विवर्धते ॥६३
एष वृद्धिविधिः प्रोक्तः प्रवृद्रस्येह धर्मतः ।
वृद्धिस्तु योक्ता धान्यानां पाप्यं तदुदाहृतम् ।।६४
आपदं निस्तरेदेश्यः कामं वायुपकर्मणा ।
आपत्स्यपि हि कष्टासु प्राह्मणस्य न वाधुषम् ।।६५
ब्राह्मणस्य च यद्देयं सान्ययस्य न चास्ति सः ।
सपिण्डेभ्योऽस्य नियपेत् तदभाषऽस्य बन्धुपु ६६
यदा घन सफुल्याः स्युनच सम्बन्धिवान्धवाः ।
तदा दद्यात्स्वजातिभ्यस्तेष्वसत्स्यप्मु निक्षिपेत् ।।६७

·णादानं प्रथमं विवादपदम ।
गृहीत्योपगतं दद्याद् भूणिकायोदयं धनी।
'अंददद् याध्यमानस्तु शेपहानिमवाप्नुयात् ॥६८
लेख्यं दद्याहणे शुद्ध तदभावे प्रतिभवम् ।
धनिकणिकयोरेवं विशुद्धिः स्यात्पस्परम् ।।६६
विसम्भहेतू द्वायत्र प्रतिभूराधिरेव च ।
लिखितं साक्षिणश्च द्वे प्रमाणे व्यनिकारणे ।।१००
उपस्मानाय दानाय प्रत्ययाय तथैव च ।
त्रिविधः प्रतिभूई एस्निप्वेयार्थेषु सूरिभिः ।।१०१
ऋणिष्यप्रतिकुर्वत्सु प्रत्यये या विवादिते ।
प्रतिभूस्तदणं दद्यादनुपस्थापयंस्तथा ।।१०२
चयः स्युः प्रतिभुवो दद्युस्तेऽथं यथाकृतम् ।
अर्थेऽविशेपिते त्येप घनिनश्छन्दतः क्रिया ।। १०३
यमथं प्रतिभूर्दद्याद् धनिकेनोपपीडित. ।
भृणिकस्तं प्रतिभुवे द्विगुणं प्रतिपादयेत् ।।१०४
अधिक्रियत इत्याधिः स तु ज्ञेयो द्विलक्षणः ।
कृतकालोपनेयश्च यावद्देयोद्यतस्तथा ॥१०५
स पुनद्विविध प्रोक्तो गोप्यो भोग्यातथैव च ।
प्रतिदानं तयेवास्य लाभहानिविपर्यये ॥१०६
प्रमादाद् धनिनरतद्वदाधी विकृतमागते ।
विनष्टे मूलनाशः स्यादेवराज.कृताहते ॥१०७
रक्ष्यमाणोऽपि यत्राधिः कालेनेयादसारताम्।
आधिरन्योऽधिवर्तव्यो देयं था धनिने धनम् ॥१०८

·भारदीयमनुस्मृतिः।
अमृणिकः सधनी यस्तु दोराभ्यान्न प्रयच्छति ।
राज्ञा दापयितयः स्याद् गृहोत्यांशं तु विशकम् १०६
अध शक्तिविहीन. स्याणी कालविपर्ययात् ।
शत्यपेक्षमूग दाप्यः काले काले यथोदयम् ॥११०
नस्येद् द्रव्यपरीमाणं कालेनेहणिकस्य चेत् ।
जातिसंचाधिवासानामागमो लेख्यत स्मृतः ॥१११
लेख्यं तु द्विविध ज्ञेयं महातात्यकृतं तथा । .
अमाक्षि साक्षिमच सिद्धिदशस्थितिस्तयो. ॥११२
देशाचाराविरुद्ध यद् व्यक्ताधिकृत रक्षणम् ।
तप्रमाणं स्मृतं लेख्यमविल्लुमनामाक्षरम् ११३
मताभियुत्तरीबालबलात्कारकूतं च यन् ।
तप्रमाणं करणं भोवोपधिकृतं तथा ।।११४
मृत्ताः स्युः साक्षिणी यन्त्र धनिकणिकटेखकाः।
तदप्यपार्थ लिखितमृते साधे: सिराश्रयात् ।।११५
आधिों द्विविधः प्रोक्तः स्थावरो जङ्गमस्तथा ।
सिद्धिस्योभयस्यापि भोगो यद्यस्ति नान्यथा ॥११६
दर्शितं प्रतिकालं याषितं घावितं च यत् ।
लख्य सिध्यति सर्वत्र मृतप्यपि हि साक्षिषु ।।११५
अश्रुतार्थमधार्थ व्यवहारार्थमेव च ।
न लेख्य सिद्धिमाप्नोति जीवस्वपि हि साक्षिषु ॥२१८
लाये देशान्तान्यस्ते दग्धे दुर्टिखिते हते।
सतम्तकालकरणमसतोऽदृष्टदर्शनम् ।।११६

·भृणादानं प्रथमं विवादपदम्।
यस्मिरयांसंशयो लेख्ये भूताभूतते कचित् ।
तस्वहरतक्रियाचिह्नप्रातियुक्तिभिरुद्धरेत ।।१२०
लेख्यं यच्चान्यनामाङ्क हेत्यन्तस्कृतं भवेत् ।
विप्रत्यये परीक्ष्यं तत्सम्बन्धागमहेतुभिः ॥१२२
लिखितं लिखितेनैव साक्षिमत् साक्षिभिहरेत् ।
साक्षिभ्यो लिखितं श्रेयो लिखितेन तु साक्षिणः ११२२
छिन्नभिन्नहतोन्मृगन दुर्लिखितेषु च ।
लेख्यमन्यद्धि कर्तव्यमेप लेख्यविधिः स्मृतः ॥१२३
सन्दिग्धेषु तु कार्येषु द्वयोर्विवदमानयोः ।
दृश्श्रुतानुभूतत्वात् साक्षिभ्यो व्यक्तिदर्शनम् ॥१२४
समक्षदर्शनात साक्षी विज्ञेयः श्रोत्रचक्षुपोः ।
श्रोत्रस्य यत्परो ब्रूते चक्षुपः कायकर्म यत् ।। १२५
एकादशविधः साक्षी स तु दृयो मनीपिभिः ।
कृतः पञ्चविघातत्र पविधोकृत उच्यते ॥१२६
लेखितः स्मारितश्चैय यहच्छाभिज्ञ एव च ।
गूढश्चोत्तरसाक्षी च साक्षी पञ्चविधः स्मृतः॥१२७
अकृतः पड्विधो नित्यः सूरिभिः परिकीर्तितः ।
प्रामश्च प्राड्वियाकश्च राजा च व्यवहारिणाम् ॥१२८
कार्येप्वधिकृतो यः स्यादथिना प्रहितश्च यः ।
युलं कुलवियादेषु भवेयुम्तेऽपि साक्षिणः ।।१२६
कुलीना अजयः मुद्धा जन्मतः फर्मतोऽर्थतः ।
ध्यवराः साक्षिणोऽनिन्द्याः गुचयः स्युः सुबुद्धयः ।।१३०

·नारदीयमनुस्मृतिः।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाप्यनिन्दिताः।
प्रतिमणं भवेयुस्ते सर्वे सर्वेषु वा पुनः॥१३१
श्रेणिपु श्रेणिपुरुषाः स्वप वर्गेषु चर्गिणः।
वहिवासियु याह्याश्च खियः खोपु च साक्षिणः ॥१३२
श्रेण्यादिषु च सर्वेषु कश्चिचेद् द्वेष्यवामियात् ।
तेभ्य एव न साक्षी स्याद् धारः सर्व एव ते ॥१३३
असाक्ष्यपि दि शास्त्रेषु दृष्टः पञ्चविधो बुधैः ।
वचनाद् दोपतो भेदात्स्वयमुमतान्तरात् ॥१३४
श्रोत्रियाद्या पचनत स्तेनाद्या दोपदर्शनात् ।
भेदाद्विप्रतिपत्तिः स्याद्विवादे यत्र साक्षिणः ।।१३५
स्वयमुक्तरनिर्दिष्टः स्वयमेवैत्य यो वदेत् ।
मृतान्तरोऽधिनि प्रेते मुमू प्राविताहते ॥१३६
श्रोत्रियातापसा यदा ये च प्रत्रजिना नराः ।
अमारिपारते बचनामात्र तुम्दाहतः ।।१३७
स्तनाः माहसिकाहा: फितवा बधाश्च ये।
अमाणिस्ते दुष्टत्वात् तेषु सत्यं न विद्यते ॥१३८
राजा परिगृहीतेय साक्षियकार्थनिश्रये !
पचनं यत्र भियत ते म्युभेदादमाक्षिणः ॥१३६
स्वयमुक्तंनुदितः मयमेवैत्य यो वदेत् ।
मोत्युगः: म शास्त्रेषु न स मानियमहति ।।१४०
योऽयः प्रारपितरः स्थान तम्मिन्नसनि पार्थिनि ।
का यति साक्षियमित्यमा मृतान्तरः।।१४१