·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे प्यामि यदिदं किताभिर्वा अहमिदं सर्व जनयिथामि यदिद किञ्चाभिर्वा अहमिदं सर्वमाप्स्यामि यदिदं किञ्चेति । तद्यद ब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्व धारयिष्यामि यदिदं किञ्चेति, तस्मात धारा अभ(म्तहाराणां धारात्वं यच्चास ध्रियते । तद्यदनवोदा- भिर्वा अहमिदं सर्व जनयिष्यामि यदिदं किञ्चति, तस्माज्जाया अभवस्तज्जायानां जायात्वंयचास पुरपो जायते, यच्च पुधः पुनाम- नरकमनेकगततारं तस्मात् वाति पुत्तस्तत् पुत्रस्य पुत्दख । तद्यदायीदाभिर्वा अहमिदं सर्वमाप्स्यामि यदिदं किक्षेति, तस्मादापो प्रभवस्तदपामधमाप्नोति ये स सर्वान् कामान् यान् कामयते ॥२॥ ता अपः सदाऽन्वक्षत, तास स्वां छायामपश्यत्()तामस्येचमा- यस्य स्वयं रेतोऽस्कन्दत्तदप्स प्रत्यासिष्ठस् तावैयाभ्ययाम्यदभ्य- तपत्, समतपत्, ताः यान्ताम्तप्ताः सन्तप्ताः सामेव रेतसा धम- भयं(१) तासामन्या अन्यतरा अतिलवणा प्रपेया असादास्ता प्रगान्ता रेत: समुद्रं हत्वाऽतिष्ठमधेतरा: पेयाः स्वाहाः गान्ता- ताम्तवेयाभ्यथाम्यदभ्यतपत्, ममतपत्, ताभ्यः यान्ताभ्यम्तमाभ्यः सन्तप्ताभ्यो यदेत प्रामीत्तदभृग्यत, यदभृश्यत तम्याद भगः -- १ नाभिरगम्दा सयौन पाभिषामिद भयं पारपिचामि रिदकिपाभि पापमिदं मधारपियामि परिद विवि नारा कमया धाराम. मिनि स. म. विशिमपुमशायराट परम मधे पगि लियरपोपने उपहा पान मिट गर्ग नायिकामोसारिपाठा उपहाणामे हात २भापति। मनिषा ·१प्रपाठकः। समभवत्, तद भगो भंगुत्वं भृगरिष वै म सर्वेषु लोक भारत घ एवं वेद ॥ ३॥ स भृगु स्वान्तरधीयत, मभृगुः मष्टः प्राडे जततं वागन्वपद- हायो वायो इति, समावर्त्तत, म दक्षिण दिशमेजततं वागन्ववदत् मातरिनन् मातरिखमिति, स न्यवत्तत() म प्रतीचों दिगमेजततं वागन्धवदत, पवमानः पयमान इति, स न्यवर्तन(२) रा उदोपोन्दि- शमेजततं वागन्वयदहात वातेति,तमरवीत्रनविदामहति,नहोत्य- शावाटेनमैतापेमाप विशोति(१) नद्यदायोदधानिनवासया- इन्विघऐति(') तदथर्वाऽभवत्, तदयर्यगोऽथर्वव() । तस्य ह वा रतस्य भगवतोऽथर्वण ऋपेर्य धैव ब्रह्मणो नोमानि यथाऽङ्गानि यथा गण एवमेयास्य सर्व प्रामा समभवत्तमर्वाणं प्रध्याऽनयीत् रजापतः प्रजाः सृष्ट्वा पालयबेति। तद्यद्वयीत् प्रजापतः प्रजाः या पालयम्वेति, तसात् प्रजापतिरभवत्, तत् प्रजापतेः प्रजा- रतित्वमथर्या धै प्रजापति, प्रजापतिरिव २ स सर्वेषु लोकेषु माति य एवं वेद । ४ समयणमपिमभ्ययाम्यदभ्यतपस्, ममतपत्तमायान्तासात् मन्तमा मायानयर्यप ऋषीविरमिमतेकान् हाचाहदायतु- मचान पक्षान् पर्चान् सप्तनिष्टाववन्दिगानिति । ता. समय समान रनिक नागममिनिक.. मागसमिक,। राममिति का ·8 गोपथब्राह्मणपूर्वभागे नधर्वण ऋपोनभ्यधाम्यदभ्यतपत्समतपत्, तेभ्य यान्तेभ्यस्तक्षेभ्य. सन्तप्तभ्यो दशतयानार्थवणानायानिरमिमतैकादशान् हादशा स्त्रयोदशायतु शान् पञ्चदशान् पोडशान् सप्तदशानष्टादशानद दशान् विशानिति । तानथर्वण ऋपीनाथर्वणाचार्षेयानभ्यय म्यदभ्यतपत् समतपत् तेभ्य यान्तेभ्यस्तभ्य सन्तप्तभ्यो या मन्त्रानपश्यत् स प्राधर्वणो वेदोऽभवत्तमायण वेदमभ्याम्य दभ्यतपसमतपत्तस्मानान्तात् तप्तात् सन्तप्तादोमिति मन एवोर्ड मक्षरमुदक्रामत्, स य इच्छेसवरेतैरयर्वभियाथणेय कुवेत्ये तयैव त महाव्याहत्या कुवात । सर्वह वा अस्थेतैरथर्व भिवाथ वणेच कत भवति य एव वेद यश्चैव विहानेवमेतया महाव्याहत्या कुरुते ॥५॥ स भूयोऽथाम्यद भूयोऽतम्यद भूय आत्मान समतपत् स आत्मत एव नौलोकानिरमिमत पृथिवीमन्तरिक्षन्दिवमिति । पादाभ्यामेव पृथिवी निरमिमतोदरादन्तरिक्षम, मूर्छा दिव । स तास्त्रीलोकानभ्ययाम्यदभ्यतपत्समतपत्तेभ्य यान्तेभ्यस्तो भ्य सन्त सेभ्यस्त्र न् देवान् निरमिम्ताग्नि वायुमादित्यमिति । स वन्नु प्रथि व्या एवाग्नि निरभिमतान्तरिक्षाहायुन्दिव आदिन्य । सतासीर टेवानभ्यथाम्यदभ्यतयत् समतपत्तेभ्य थानेभ्यस्मभ्य मन्तप्त भ्यस्त्रोन् वेदातिरमिमत ग्वेद यजुर्वेद मामयेदमिति, असे ऋग्वेद,वायोर्यजुर्वेदमादित्यान्सामवेद । स तास्वोन् वेदानभ्यश्राम्य दभ्यतपत् समतपत् तेभ्य यान्तेभ्यस्ततेभ्य सन्तोभ्य तिलो महाय्याहतीनिरमिमत भूभुवम्बरिति । भूरिग्वेदात्, भुव इति यजुर्वेदात सरिति सामवेदात् । स य इच्छेत्सर्वेरे तैलिभिदै दुर्वी स खलु - ·१ प्रपाठका। येत्येताभिरेव सं महाव्याहृतिभिः कुर्वीत सर्व वा अस्यैते- स्त्रिभिर्वेदः तं भवति य एवं वेद यश्चैवं विहानवमेताभिर्महा- व्याहृतिभिः कुरुते ॥६॥ ता या अमू रेतः समुद्रं हत्वाऽतिष्टंस्ताः प्रायो दक्षिणायः प्रतीच उदीयः समवद्रवन्त । तयसमवद्र्वन्त तस्मात्समुद्र उच्यते। ना भीता अब्रुवन् भगवन्तमेव वयं राजानं वृणीमह इति । यच्च वृत्ताऽतिष्ठंस्तहरणोऽभवत्() तं वा एतं वरणं सन्तं वरुण इत्या- चक्षते। परीक्षण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षहिषः । स समुद्रादमुच्यत स मुच्युरभवत्तं वा एतं मुथु स तं मृत्य रित्या- चक्षते । परोक्षण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यचहिपः । तं वरुणं मृत्युमभ्ययाम्यदभ्यतपत्समतपत्तस्य यान्तस्य तप्तस्य सन्तप्तस्य सर्वेभ्योऽझेभ्यो रमोऽक्षरत् सोऽङ्गरसोऽभवत्त वा एतमग- रसं सन्तमदिरा इत्याचक्षते । परोक्षण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षहिषः ॥ ७ ॥ तमङ्गिरसमृपिमभ्यथाम्यदस्यतपत्समतपत्तम्मान्फ्रान्तात्तप्तासन्त- शाहिं शिनोऽशिरस(१)ऋयोनिरमिमत,तान् विशिनोऽङ्गिरस ऋषी- नभ्ययाम्यदभ्यतपत्ममतपत्, तेभ्यः यान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तभ्यो दश- तयानाङ्गिरसानार्पयाविरमिमत, पोडशिनोऽष्टादणिनी हादशिन एकीस्तृचायतु चान् पञ्च न् पड़र्चान् हाचान् सप्त निति । तानङ्गिरस पीनाङ्गिरसांधायानभ्ययाम्यदभ्यतयत्समतपत्तेभ्यः थान्तेभ्यस्ततेभ्यः सन्तप्तेभ्यो यान् मन्वानपश्यास प्रागिरमो पदोऽ- १यणाभवस रति प, ग,। विशिनोतिरस रमि ख, ग,।

·गोपथनाधणपूर्वभागे भवत्तमाङ्गिरसं वेदमभ्ययाम्यदभ्यतपसमतपत्तस्माच्छान्तात्तप्तात् सन्तप्ताननदिति दैतमक्षरं व्यभवत् । स य इच्छ सर्वरेतरङ्गिरोभि- साङ्गिरस य कुर्षी येत्येतयैव तं महाव्याहत्या कुर्यात सर्वेई या अस्यै- तैरगिरी भिटागिरसैथ कृतं भवति य एव वेद यसैव विहानवमे- तया महाव्याहत्या कुरुते ॥८॥ स जोऽतिष्ठत् स इमालोकान् व्यष्टभात, तस्मादशिरसोऽधोयान कई स्तिष्ठति, तद् व्रतं स मनसा ध्यायेयद् वा अहं किञ्चन मनसा ध्यास्यामि तथैव तद भविष्यति तद स्म तथैव भवति । तदप्येतहचोक्तं । श्रेष्ठोह वेदम्तपसोऽधिजातो ब्रह्मज्यानां क्षितये सम्बभूव(') ज्यद भूतं(१) यदस्यतेदं निवेगनमनुषंदूरमस्थेति। ता वा एता अङ्गिरसा यामयो(२) यन्मेनवः पारराति मैनिभि- वीर्य य एव वेद ॥८॥ संदिशोऽन्वक्षत प्राची दक्षिणां प्रतोचीमुदीची भुवामूर्धा मिति । तास्तवाभ्यथाम्यदभ्यतपरसमतपत्ताभ्यः यान्ताभ्यस्तप्ताभ्यः सम्तमाभ्यः पञ्च वेदाविरमिमा सर्पवेदं पिगाचयेदमसरयेदमिति- हामवेदं पुराएयेदमिति। स पनु माया एय दिशः भवेदं निर- मिमत, दक्षिणस्याः पिगाचयेदं, प्रतोया अमरवेदमदीया इति- हामवेदं, ध्रुषायायोझयाय पुरापयेद() । स तान् पत्र वेदानभ्य- थाम्यदभ्यतपासमतपत्तेभ्यः यानोभ्यम्तभ्यः सन्तीभ्यः पर -un- . समय रतिय, म, प, प्रायमभन मिनियम प्रारभार पाभयमि " भुगमा पदमिति ध, ।

·१ प्रपाठकः। स आवतच महाव्याहतोनिरभिमत हधत् करट् गुहन् महत् तदिति। वृधदिति सर्पवेदात्, करदिति पिशाचवेदात्,गुहदित्यसुरवेदान्,महदितीति- हासवेदात्, तदिति पुराणवेदात्, स य इच्छ सवरेतैः पञ्चभिर्वेदैः सुर्वो येत्येताभिरेव तं महाव्याहृतिभिः कुर्वीत सर्वैर्ह था अस्यैतैः पञ्चभिर्वेदैः शतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विदानेवमेताभिर्महा- व्याहृतिभिः कुरुते॥१०॥ परापतद्याने क्षत, तास्तत्वैवाभ्याम्यदभ्यतप- रममतपत्ताभ्यः शान्ताभ्यस्तताभ्यः सन्तप्ताभ्यः शमित्य ईमक्षर- मुदक्रामत् । स य इच्छे सर्वामिरेताभिरावदभिश्य परावभिध कुर्वी- येत्येतयैव तं महाव्याहत्या कुर्वोत सर्वामिह वा अस्यैताभिरावद- भिथ परायद्भिश छतं भवति य एवं वेद यचैवं विहानवमेतया महाव्याहृत्या कुरुते ॥ ११॥ स भूयोऽथाम्यत्, भूयोऽतप्यत्, भूय प्रामानं समतपस मनम एवं चन्द्रमसविरमिमत, नखेभ्यो नचवाणि, लोमभ्य ओषधि- वनस्पतीन्, क्षुद्रेभ्यः प्राणेभ्योऽन्यान् बइन् देवान् । स भूयोऽयाम्यद भूयोऽतप्यत्, भूय आस्मानं समतपत् स एत विहतं सप्ततन्तुमेक विशतिसंस्थं यन्नमपश्यत् । तदप्येतदृचोतां । अग्नि वितं सप्ततन्तुमिति । अथाप्येष प्राक्रोडितः श्लोकः प्रत्यभिवदति सा सत्याः सप्त च पाकयन्ना इति ॥ १२ ॥ तमाहरत् येनायजत()तस्याग्निहोतासोत्,वायुरधर्यः, सूर्य- १तमाहरमनायजा ति सग,।

·८ .. गोपवत्राझारापूर्वभागे उद्गाता, चन्द्रमा ब्रह्मा, पर्जन्यः सदस्य, पोपधिवनग्यतयच- मसा, अर्घावो विखेदेवा होत्रका, अथर्वाङ्गिरसो गोप्तारम्तं ह स्मै- तमेवं विद्वांसः पूर्वे योत्रिया यजं ततं सायसाय ह माहेत्यभि- वजन्ति, मा नोऽयं धर्म उद्यतः, प्रमत्तानाममृताः प्रजाः प्रमाची दिति, तान् वायेतान्) परिरक्षकान् सदाप्रसर्पकानित्याचक्षते दक्षिणाममृहांस्तदु ह स्माह प्रजापतिर्य यज्ञकुगला(१)ऋत्विजो भवन्यचरितिनो प्रदर्य(३)मपराग्या वा तह यजस्य विरिष्टमित्या- चक्षते । यजस्य विरिटमनुवजमानो विरिष्यते, यजमानस्य विरिष्ट- मन्वृत्विजो विरिथन्त, ऋविजां विरिष्टमनुदक्षिणा विरिष्यन्ते, दक्षिणानां विरिष्टमनुयजमानः सुधयशभिर्विरिप्यते, पुखपशूनां विरिटमनु यजमानः स्वर्गे लोकेन विरिणते, सर्गस्य लोकम्ब विरिष्टमनु तस्यादम्य योगक्षेमो विरियते, यस्मिन यजन्त प्रति ब्राम्रणम् ॥ १३॥ तंह ौतमेयं विद्वांसं प्रमाणं बजविरिटी या यजपिरिष्टिनी वेत्युपाधावेरन् नमस्ते अस्तु भगवन याम्य नो विरिष्टं सन्धेशीति, नयवेध पिरिष्टं स्थानत्राग्नीनुपसमाधाय गान्युदकं कृत्य पृधिश्ये थोत्रायेति त्रिरेवाग्नीन् सम्प्रोधति, विप पति, पिः माणमा मियति च, मम्प्रोति च, यशवास्तु मम्मीचव्ययापि वेदानां रमेन यन्नस्य विरिट सन्धीयते, तद्यथा नपणन गुवर्ण कारय. समान मानामिमि श.., घ,। पो मानिन,म, .rajामिन .

·१ प्रपाठक । E सन्दध्यासुवर्णन रजत, रजतेन लोह, लोहेन मीम, सोमेन एविव मेवास्य यजम्य विरिष्ट सन्धीपते, यन्त्रम्य सन्धितिमनुयजमान सन्धीयते, यजमानस्य सन्धितिमन्वृविज. सन्चीयन्त, ऋत्विजा सन्धितिमनुदक्षिणा सन्धीयन्ते दक्षिणाना सन्धितिमनुयजमान मुत्वपशुभि सन्धीयते, पुस्वपशूना सन्धितिमन्यजमान खगैण लोकेन सन्धीयते, स्वर्गस्य लोकस्य सन्धितिमनु तस्यादस्य योग क्षेम सन्धीयते, यस्मिन्नई यजन्त इति ब्राधणम् ॥ १४ ॥ तदु ह माहाधर्वा देवो विजानन्यन्नविरिष्टानन्दानीत्युपशम चरन् (१)यन्जे प्रायशित्ति क्रियतेऽपि च यदु बद्विव यन्त्रे (१) विलीम क्रियते नचैवास्य काचनार्तिर्भवति न च यत्तविकन्चनुफ्यात्यपहन्ति पुनर्मूल्यमपात्येति पुनराजाति कामचारोऽस्य मर्वेषु लोकेषु भाति य एव वेद यौव विहान् ब्रह्मा भवति यस्य चैव विहान् ब्रह्मा दक्षिणत सदोऽध्यास्त यस्य चैप विद्वान् ब्रह्मा दक्षिणत उदङ्मुख यासीनो यन्न आज्याहुतीर्जुहोतीति ब्राह्मणम् ॥ १५ ॥ ब्रह्म ह वै ब्रह्माण पुष्करे ससृजे, स खलु ब्रह्मा मृष्टचिन्ता मापदे केनाहमकेमाचरेण सर्वा च कामान् सर्वा य लोकान् सर्वा य देवान् सर्वा य वेदान् साथ यज्ञान् सर्वा च शब्दान सर्वाय व्युष्टो सर्वाणि च भूतानि स्थावरजनमान्यनुभवैयमिति स ब्रह्मचर्यमचरत् स ओमित्येतदक्षरमपश्यद (३) हिवर्णश्चतुर्माव सर्वव्यापि सर्वविभूयातयामना बानी व्याहृति ब्रह्मदैवत तया १ यज्ञविरिष्टानन्दानित्युपशमयेरनिति घ, । २८ बचिव यज्ञ इति सग। १ सवामित्येनरचा पर्यादति स ग ।

·प्रथमया १० गोपथबामणपूर्वभागे सीय कामान् सर्वाय लोकान् सर्वोय देवान् सर्वांश्च वैदान सीय यज्ञान् सांय सदान् सर्वाश्च व्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावरजङ्गमान्यन्वभवत्तस्य प्रथमेन वर्णनापनेहयान्वभवत्तस्य द्वितीयेन वर्णन तेजो ज्योतींप्यन्वभवत् ॥ १६ ॥ खरमात्रया पृथिवीमग्निमोषधिवनस्पतीन् ऋग्वदं भूरिति व्याहतिगायत्रं (१) छन्दस्तिहतं स्तोमं प्राची दिशं वसन्तमृतुं वाचमध्यात्म जिहां रसमितीन्द्रियाण्यनुभवत् ॥ १७ ॥ तस्य दितीयया खरमावयाऽन्तरिक्षं वायुं यजुर्वेदं भुव इति व्याहृतिस्तेष्टुभं (1) छन्दः पञ्चदश स्तोमं प्रतीची दिशं ग्रीभमत प्राणमध्यात्मवासिके गन्धप्राणमितीन्द्रियाण्यनुभवत् ॥ १८ ॥ तस्य तीयवा खरमात्रया दिवमादित्य सामवेदं स्वरिति व्यादतिर्जागतं छन्दः सप्तदशं स्तोममुदीची दिशं वर्षाऋतं ज्योतिरध्यारम चक्षुपी दर्शनमितीन्द्रियाण्यनुभवत् ॥ १८ ॥ तस्य वकारमात्रयाऽपचन्द्रमसमथर्ववेदवक्षत्राण्यामिति स्वमा- मानं जनदित्यनिरसामानुष्टुभं छन्द एकविंशं स्तोमं दक्षिण दिशं शरदमा मनोऽध्यात्म ज्ञानं ज्ञेयमितीन्द्रियाण्यनुभवत् ॥२०॥ तस्य मकारहत्ये तिहासपुराणं वाको वाक्यगाथानाराशंसी- रुपनिषदोऽनुशासनानामिति अधत् करहुहन् महत्तच्छमोशमिति व्याहतीः स्वरशम्यनानातन्वीः (१) खरनृत्यगीतवादिवास्यन्वभव चैत्ररथं दैवतं वैद्युतं ज्योतिर्हित छन्दस्तुणवत्वयस्ति गौ स्तोमो र व्याइनि गायत्रमिमि स, ,। २ व्याहृति प भमिति ख, घ,। ६ स्वरसम्पनानानन्तोरिति ख, ग, घ,। ।

·१ प्रपाठकः। मर्वत एतया ध्रुवामूही दिशं हेमन्तयिशिराहतू शेत्रमध्यात्म शब्दश्यवणमिती- न्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ २१॥ सैकाधरऋग् ब्रह्मणस्तपसोऽग्रे प्रादुर्बभूव ब्रह्म वैदस्थाथर्वणं- शुक्रमत एव मन्त्राः प्रादुर्बभूवुः स तु खलु मन्त्राणामतपसाशुश्रूषा- ऽनध्यायाध्ययनेन यदूनञ्च विरिष्टञ्च यातयामञ्च करोति तद- थर्वणां तेजसा प्रत्याप्याययेन् मन्वाय मामभिमुखीभवेयुर्गर्भा इव मातरमभिजिघांसुः पुरस्तादोङ्कारं प्रयुक्त एतयैव तदृचा प्रत्या घ्याययेदेपैव यत्तस्य पुरस्तायुज्यत एया पद्यात् यज्ञस्तायते । सदप्येतचीक्तं । या पुरस्तायुज्यत (') ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन्विति । तदेतदक्षरं ब्राह्मणी यं काममिच्छेत् चिरायोपोषितः प्राड्मुखो वाग्यतो बर्हिथुपविश्य सहस्रकवा आवर्तयेत् (१) सिद्दन्त्यस्यार्थाः सर्वकर्माणि चेति ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥ यसोडाराणामैन्द्रनगर()सदसराः पय॑षारयन्त, ते देवाभीता आसन् क मानसरानपहनिष्यतीति, तोहारं ब्रह्मणः पुर्व ज्येष्ठ ददृशुस्से तमब्रुवन् भवता मुखेनेमामसुरान् जयेमेति । स होवाच कि मे प्रतीवाही भविष्यतीति वरं वृणीति तणा इति स वरमह. णीत न मामनोरयित्वा ब्राह्मणा वन वदेयुर्यदि वदेयुरब्रह्म तत्स्या- दिति तथेति ते देवा देवयजनस्योत्तराऽसुरैः संयता प्रासंस्ता- १ पुरस्तादयुश्चम रति घ, ९ सदाव यावा यदिति छ,। ३ मन्द्र नगरमिति घ, ·गोपथबाघणपूर्वभागे नोशारणाग्नीमीयाद्देवा असुरान् पराभावयन्त, तद्यपराभावयन्त तस्मादीद्वारः पूर्वउच्यते()। यो ह वा एतमोझारं न वेदावा- स्थादित्यथ य एवं वेद ब्रह्म वशः स्यादिति तस्मादोद्वार ऋग्युग भवति यजुषि यजुः साम्नि साम सूत्रे सूत्रं ब्राह्मण बाह्मणं लोके लोकः प्रणवे प्रणव इति ब्राह्मणम् ॥ २३ ॥ श्रीद्धारं पृच्छामः को धातुः किं प्रातिपदिकं किं नामाख्यातं किं लिङ्गं किं वचन का विभक्तिः कः प्रत्ययः कः खर उपसगी निपातः किं वै व्याकरणं को विकारः को विकारी कतिमात्र, कतिवर्णः कत्यक्षरः कतिपदः कः सयोगः किं स्थानानुप्रदानकरणं शिक्षुकाः किमुञ्चारयन्ति किं छन्द को वर्ण इति पूर्वे प्रशा, अथो- त्तरे मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणमृग्यजुः साम कस्माद्धवादिन ओद्वार- मादितः कुर्वन्ति किं देवतं किं ज्योतिपं किं निरुता किं स्थानं का प्रवतिः किमध्यात्ममिति पत्रिंशत् प्रयाः पूर्वोत्तराणां त्रयो वर्गा हादशवा एतैरोद्वारं व्याख्यास्याम ॥ २४ ॥ इन्द्रः प्रजापतिमपच्छद भगवन्नभिसूर्य पृच्छामीति, पृच्छ वसे- स्यब्रवीत्, किमयमोद्धारः कस्य पुचः किञ्च तच्छन्द. किञ्चैतवर्ण: किञ्चैतद ब्रह्मा ब्रह्म सम्पद्यते तस्माद वै तभद्रमोद्धारं पूर्बमालेभे स्वरितोदात्त एकाक्षर ओहार ऋग्वेदे, वैखर्योदात्त एकाक्षर ओ- वारो यजुर्वेदे, दीर्घातोदात्त एकाक्षर ओद्वार. सामवेद, हुस्खो- दात्त एकाक्षर ओद्वारोऽथर्ववेद उदात्तोदात्तहिपद अउ इत्यइंच- तस्रो मात्रा मकारे व्यञ्जनमित्याहुर्या सा प्रघमा मात्रा वार्दवत्या १ पर्व मुखौ इति , ग, म, ·१ प्रपाठक । १३ रता वर्णन यस्ता ध्यायते नित्य स गच्छेद ब्राह्मय पद,(१) या सा हितीया मात्रा विष्णुदेवत्वा कृष्णा वर्णेन यस्ता ध्यायते नित्य स गच्छेद वैषणव पद, या सा रतीया मावैशानदेवत्या कपिला वर्णन यस्ता ध्यायते नित्य स गच्छदेशान पद, या साईचतुर्थी मात्रा सर्वदेवत्या व्यक्तीभूता ख विचरति शुद्धस्फटिकसग्निभा वर्षे न यस्ता ध्यायते नित्य स गच्छेत्पदमनामकमोझारस्य चोत्पत्ति विप्रो यो न जानाति तत्पुनरुपनयन तस्माद ब्राह्मणवचनमादत व्य यथा लातव्यो गोत्रो ब्रह्मण पुची गायत्र छन्द शुल्लो वर्ण पुसो वत्सो रद्रो देवता ओद्वारो वेदानाम् ॥ २५॥ को धातुरित्यार्धातुरवतिमप्येके रूपसामान्यादर्थमामान्यन्नेदी यस्तरमादापेरोकार सर्वमाप्नोतीत्यर्थ कृदन्तमर्थवत् प्रातिपदिकम दर्शन प्रत्ययस्य नाम मम्पद्यते निपातयु पैन वैयाकरणा उदात्त समामनन्ति तदव्ययीभूतमनुर्थवाची शब्दो न व्येति कदाचनेति । सदृश त्रियु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिपु । वचनेषु च मर्वयु यन्त्र व्यति तदव्यय । को विकारो च्यवते प्रसारणमाप्नोतिरावारप कारो विकायावादित प्रोद्धारो विक्रियते द्वितीयो मकार एव दिवर्ण एकाक्षर ओमित्योहारो निर्धत ॥ १६ ॥ कतिमात्र इत्यादस्तिस्रो मात्रा अभ्यादाने हि प्रवते मकारयत र्थी कि स्थानमित्य भावोष्टौ स्थान नादानप्रदानकरणी च हय स्थान सन्ध्यक्षरमवर्णलेश कण्ठयो यथोक्ताशेप पूर्वो विऋतकरण स्थितश्च हितोयस्पृष्टकरणस्थितश्च न सयोगी विद्यूत(२) प्राख्यातोप १ भादमम्पदमिति स ग वामपदमिति घ, २मयोगो चिचत इति ।

·१४ गोपथनामग्यपूर्वभागे सर्गानुदात्तम्वरितलिन विभक्तिवचनानि च संस्थानाध्यायिन (1) आचार्याः पूर्व बभूवुः यवणादेव प्रतिपद्यन्ते नकारणं पृच्छन्द- थापरपन्चोयाणां कविः पचालचएड:(१) परिपृच्चको वभूवां वु पृथगुहीथदीपान् भवन्तो ब्रुयन्तिति तद्दाप्युपलक्षयेदर्णाक्षरपदा- इगो विभत्यामृपिनिपेवितामिति वास्तु पन्ति तम्मात् कारणं बूमो वर्णानामयमिदं भषियतीति पड़ङ्गविदस्तत्तथाऽधीमहे । किन्छन्द इति गायत्रं हि छन्दो गायत्री ये देवानामेकाक्षरा श्वेतवर्णा च व्याख्याता दी द्वादशको यवनद वैव्याकरणं (१) धात्वर्थवचनं शैक्ष्य () छन्दोवचनं चाथोत्तरी ही दादशको वर्गों वेदरहसिकी व्याख्याता मन्त्रः कल्पो माधणमृग्यजुःसामाथ- रखेपा व्यातियतुणों वेदानामानपूर्वणोंभूर्भुवस्वरिति ध्याह- तयः ॥ २७॥ असमीक्षप्रवद्धितानि() थूयन्ते हापरादाहपीणामेकदेशो दोप- पतिरिह) चिन्तामापेदे विभिः सोम. पातव्यः समाप्तमिव भवति तस्मादृग्यजुःसामान्यपक्रान्ततेजस्थासंस्तत्र महर्षयः परिदेवयाञ्च- क्रिरे महच्छोकभयं प्राप्ताम्मो न चैतत् सर्वेः समभिहितं ते वयं १ सञ्चिन्नाध्यायिन इनि ख, ग, सञ्चमाध्यायिन रति घ,। २ पञ्चालपङ रति ग। ३ एतवैयाकरण मिति घ,1 ४ शक्षमिति ख, ग, घ, ५ श्रतमोक्ष्यप्ररहितानोनि ख, ग, घ,। ६ दोपपतौह इति क ·१ प्रपाठकः। भगवन्तमेवोपधावाम(1) सर्वेषामेव शर्म भवानीति(२) ते तयेत्युत्ता तूष्णीमतिष्ठवानुपसन्त्रेभ्य इत्युपोपमोदामीति नीचैर्बभूवुः । स एभ्य उपनीय प्रोवाच मामिकामेव व्याहृतिमादितः आदित. कृणुध्वमित्येवं मामका आधीयन्ते। नर्ते भृग्वनिरोविज्ञाः सोमः पातव्यऋत्विजः पराभवन्ति यज- मानी रजसापध्वस्यति श्रुतियापध्वस्ता तिष्ठतीत्येवमैवीत्तरोत्त- राद्योगात्तीक तोकम्प्रमाध्यमित्येवं प्रतापो न पराभविष्यतीति तथाह तथाह भगवनिति प्रतिपेदिर आप्याययंस्ते तथा धोतशोकमया बभूवुः। तस्माद ब्रह्मवादिन अोझारमादितः कुर्वन्ति ॥२८॥ किन्देवतमित्यचामग्निर्देवतन्तदेव ज्योतिर्गावत्र छन्दः पृथिवी स्थानं। अग्निमी ले (२) पुरोहितं यज्ञस्य देवमृविज। होतारं रन धातममित्येवमादि कला ऋग्वेदमधीयते । थजुषां वायुर्देवतं तदेव ज्योतिः त्रैष्टुभं छन्दोऽन्तरिक्षं स्थानं। इखे (") लोर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता मार्पयतु । श्रेष्ठतमाय कम्मए इत्येवमादिं कृत्वा यजुर्वेदमधीयते । साम्नामादित्यो देवतं तदेव ज्योतिर्जागतं छन्दो द्यौ स्थानं । अग्न आयाहि वीतये रणानो हव्यदातये। निहीता ससि वहिंपीत्येवमादिं कवा सामवेदमधीयते । अथर्वणां चन्द्रमा देवतं तदेव ज्योतिः . १ उपध्यावास रति ख, ग,! २ भवतीति इनि घ, ३ मिमी इति घ, षे रति ख, ग, घ, ·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे सर्वाणि छन्दास्यापः स्थानं । शनी देव रमिष्टय इत्येवमादिं कृत्वा अथर्ववेदमधीयते । अङ्गाः स्थावरजङ्गमो भूतग्रामः सम्भवति, तस्मात् सर्वमापोमयं भूतं सर्व भृग्वशिरोमयं । अन्तरैते त्रयो वेदा भू- गूनगिरसः थिता इत्यविति प्रतिरपामोद्धारेण चैतस्माद व्यास. पुरोवाच भृग्वशिरोविदा संस्क तोऽन्यान् वेदानधोयोत नान्यत्र संस्क तो (1) भृग्वशिरसोऽधीयोत अथ मामवेदे खिलइति:(२) ब्रह्मचर्येण चैतस्मादथर्वाङ्गिरसो ह यो वेदः स वेद सर्वमिति ब्राह्मणं ॥ २८॥ अध्यात्ममात्मभैषज्यमात्मकैवल्यमोटार आत्मानं निरुडा सङ्ग- ममात्री भूतार्थचिन्ता(र) चिन्तयेदतिक्रम्य वेदेभ्यः सर्वपरमा- ध्यात्मफलं प्राप्नोतीत्यर्थः सवितर्फ ज्ञानमयमित्येतेः प्रग्नः प्रति- वचनैश्च यथार्थ पदमनुविचिन्य प्रकरणजी हि प्रबलो विपयो स्यात् सर्वस्मिन्वाको वाक्य इति वाम्रणम् ॥ ३०॥ एतद्ध स्मैतदविहांसमेकादशाक्षम्मोहल्यं ग्लाको मैत्रे योऽभ्याज- गाम स तम्मिन् ब्रह्मचर्य वसतो विजायोवाच किं खिन्मयी अयं तं मौद्गल्योऽध्येति यदस्मिन् ब्रह्मचर्य वसतीति तद्धि मौहल्य- स्यान्तेवासो शुथाव सः आचार्यायाग्रज्याचचष्टे दुरधीयानं वा भयं भवन्तमवोचद्योऽवमद्यातिथि भवति किं सौम्य विदनानिति । त्री वेदान् ब्रूते भीश्इति तस्य मौम्य यो विम्पष्टो विजिगीपोऽन्ते १ भृगडिगरो विदा न नोऽन्यान् वेदानधोयोत नान्यव सस्तन रति ख, ग, । २ मेवदीखिलथीनीरीत क,। मारिन्तार्थमिति क,। ৪ হাহ মহামিনি এ, ·१ प्रपाठकः। । पासी तन्मे येति, तमाजुहाव समभ्युवाचासाविति भो३इति किं सौम्य त आचार्योऽध्येतोति, पोन् वेदान् ब्रूते भोइति, यत्रु खलु सोम्याम्माभिः सबै वेदा मुखतो होता कथन्त एवमाचार्यो भापते कथं नु शिष्टाः शिष्ठेभ्य एव(३) भापरन् यं होनमहं प्रश्न प्रच्छामिन तं विवक्ष्यति न धेनमध्येतीति। स ह मौहल्यः स्वमन्त- वासिनमुवाच, परेहि मौम्य ग्लावं मैत्रयमुपसोदाधोहि भोः सावित्री गायत्रीश्चतुर्विं गतियोनि हादमिथुनां यस्या भृग्वगिर स चतुर्यस्यो सर्वमिदं यितं, तां भवान् प्रमोदिति म सोम्य दुरधीयानो भतिष्यत्याचार्योवाच ब्रह्मचारी ब्रह्मचारिणे सावित्री प्राहेति वश्यति तत्त धूयात् दुरधीयानन्त वै भवान् मौदगल्य- मवोचत् स खा यं प्रश्रमप्राचीन तं व्ययोचः पुरा संवत्सरादार्ति- मारुप्यसीति() ॥३१॥ स ताजगाम यवेतरो बभूक, तंह पप्रच्छ स ह न प्रतिपदे, होवाच दुरधीयानं तं वै भयान् मौहल्यमवोचत् स ला यं प्रश्न- मप्राचीच तं ध्वयोचः पुरा संवासरादार्त्तिमाकृष्यमीति()। मैत्रेय' (') स्वानन्तवासिन उवाच यथार्थ भवन्ती यथारगृहं यथामनी विप्रसृज्यन्ता दुरधीयानं वा अहं मौहल्यमवीचं म मा यं प्रश्रमप्रा- क्षोत्र तं व्यवोचं तमुपेयामि(१) शान्ति करियामीति । सह मैत्रयः १मि भ्य दमिमिक, १ मारिष्यमानि ख ग, मासीति । दानिमार्थ सौति छ, ४ भर मौदगम्य रतिक, ध। । उपधाम, ग, घ, ।

·१८ गोपर्य बाप्रणव गि प्रातः समित्याणिमोहल्यमुपससादासावाग्रह) भी मैत्रेयः किमर्थ- मिति दुरधीयानं वा अहं भवन्तमवीचं ख मा यमायममाक्षी तं व्यवोचं खामुपेयामि शान्ति करिष्यामीति,स होवाचान वा उपेतच सर्वञ्च तं पापकेन त्वा यानेन चरन्तमाहरथोऽयं मम कल्याणस्त- ते ददामि (३)नेन याहोति । स होयाचैतदेवावाविपचागंणच यथा भवानाहोपायामित्येव भवन्तमिति तं होपेवाय तं होपेत्य पप्रच्छ्र किंविदाहुींः सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य कवयः किमा- हुर्धियो विचक्ष्व() यदि ताः प्रवेस्य प्रचोदयांसविता याभिरेतीति। तमा एतत् प्रोवाच वेदान्छन्दांसि सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य कययोऽवमातुः । कर्माणि धियम्त ते बमोमि() प्रचोदयांसविता- यामिरेतीति। तमुपसमृय पायाधीहि भोः कः सविता का सावित्री ॥२२॥ मन एय सविता, वाक् साविको, यत्र धेष मनम्सद पार, यन ये या तन्मन, प्रत्येते वे योनो एक मिधुनम्, अग्निरेष सविता, पृथियो सावित्री, यत्र धेयाग्निम्तत् पृथिवी यत्र ये एथिषी तदन्नि- रियेते हे योनो एक मिथुनं, वायुरेव सविताऽसरि सावित्री यष घोष यायुस्तदारिश, यत्र या अन्तरिवं तदायुरित्येते हे योनी एक मिथुनम्, प्रादित्य एय सविता द्योः सापियो यच होयादित्यस्तद दौर्य ये दोस्तदादित्य इत्येते हे योनी एक मिथुनं, चन्द्रमा एय १पममादामादा शामिति । १६धाभानि .शेषिपष्ट नि। भीमप।

·१ प्रपाठक। सविता, नक्षत्राणि सावितो, यत्र येव चन्द्रमास्तविक्षत्राणि या वै नक्षवाणितचन्द्रमा, इत्येते हे योनी एक मिथुनम्, अहरेव सविता, रात्रि सावित्री, यत्र वाहस्तद्राचिर्यत्र वै रात्रिस्तदहरित्येते हे योनी एक मिथुनम्, उणमेव सविता, शीत सावित्री, यत्र ो घोणं, तीत, यत्र वै शीत तदुष्णमित्येते हे योनी एक मिथुनम्, अबभ्रमेव सविता,वर्ष सावित्री,यत्र होयाबमन्तहर्य यब वै वर्ष तदनभमित्येते हे योनी एक मिथुन, विद्युदय सविता स्तनयित्नु सावित्री यत्र व विद्युत् तत् स्तनथिन्नु यन वे स्तनयिनुम्तद्विद्युदित्येते देयोनी एक मिथुन, प्राण एव विता ग्रन्न साधियो, यत्र हो व माणस्तदन्न यत्र वा अब तन् पाए इत्येते हे योनो एक मिथुनं, वेदा एव सविता छन्दांसि सावित्री, यत्र ह्येष घेदास्तच्छन्दांसि यत्र धै छन्दांसि तद वेदा इत्येते हे यानी एक मिथुन, यज्ञ एव सविता, दक्षिणा सावित्री, यव व यनस्तत् दक्षिणा यत्र वै दचिणास्तच इत्येते हे योनोएकमिथुनम्, एतह सौतदिदांसमीपाकारिमासस्नु ह्मा- भारी ते सस्थित इत्यथैत श्रासम्तुराचित इय चितो बभूवायोश्याय प्रावाजोदित्येतद्वाऽह वेद नैनास योनिष्षित एतेभ्यो वा मिथुनेभ्य. सम्भूतो ब्रह्मचारी मम पुरायुप प्रेयादिति ॥ ३३ ॥ प्रय हेदै थिय प्रतिष्ठामायसनमैचत तत्तपस्व(') यदि तद व्रते प्रियेत तसत्ये प्रत्वतिष्ठत् स सविता सावित्रा ब्राह्मण सवा तत् सायिवों पर्यदधात्।।) तत् सवितुर्वरेखमिति सावित्रा. प्रथमः पाद , पृथिव्यर्च समधाचाऽग्निमग्निना थियं, थिया म्बिय, -- निम्नपतत राग २ पदयादिति वा ·गोपथब्राह्मणपूर्बभागे म्बिया मिथुनं, मिथुनेन प्रजा, प्रजया कर्म, कर्मणा तपम्तपसा सत्य, सत्येन ब्रह्म, बहाणा वाधणं, नाणेन व्रतं वतन वै ब्रामण: संगितोभवत्यशून्यो भवत्यविचिकपी भवत्यविच्छि- सोऽस्य तन्तुरविधि जीवनं भवनं भवति() य एवं वेद यौवं विहानवमेत सावित्रा प्रथमं पादं व्याचष्टे ॥ ३४ ॥ भर्गो देवस्य धीमहोति सावित्या द्वितीयः पादोऽन्तरिक्षण यजुःसमदधात्() यजुपा वायु,षायुनाऽभमभेण वर्ष,वर्षेणौषधि- वनस्पतीनोपधिवनस्पतिभिः पशून पाभिः कर्म कर्मणा तपस्तपसा सत्यं, सत्येन बञ्च, ब्रह्मणा बाह्मणं, बामणेन व्रतं व्रतेन वै ब्राह्मणाः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छिन्नो भवत्यविच्छिन्नोऽस्य तन्तुरवि- कि जीवनं भवति य एवं वेद यथैवं विहानवमेत सावित्रया हितीयं पादं व्याचाटे ॥ ३५ ॥ धियो यो नः प्रचोदयादिति सावित्रगस्तृतीयः पादो दिवा साम साधा(२) साम्नाऽऽदित्यमादित्येन रश्मीन् रश्मिभिवर्ष, वर्षेणोपधिवनस्पतीनोयधिवनस्पतिभिः पशून् पशुभिः कर्म वर्म- णा तपम्तपसा सत्यं सत्येन वय, व्रह्मणा नावणं नागोन व्रतं व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्यशून्यो भवत्यविच्छियो भवत्वविधियोऽस्य तन्तुरविछिय जीवनं भवति य एवं वेद यथैवं विधानेवमेतं माविलगस्तृतोयं पादं व्यावष्टे ॥ ३६ ॥ तेन ह वा एवं विदुपा ब्राह्मणेन ब्रह्मामिपग्नं प्रसितं परामृष्ट जोवन भवतीनि ख, ग, १ समस्यादिति ख । दिला मा दधादिति ख, गम, ।

·२४ गोपाधापूर्वभाग मेपधिवन म्पतोन् पुरयो गन्धः स यन्मृगाजिनानि घम्ते तेम नद ब्रह्मवर्चसमयसम्ध, यदस्य मृगेयु भवति सह सातो ब्रह्मपञ्चमी भवति स यदहरहराचार्याय कर्मकरोति तेन तयगोऽवरुधे बद- स्याचार्यो भवति स ह सातो यशस्खो भयति स यत्सु एप्मुनिद्राबिन- यति तेन तं स्वप्नमवरन्धे योऽस्याजगरे भवति तं हमातंत्रपन्तमाहुः म्वपितु मैनं बोबुधथैति स कुद्दो वाचा न कञ्चन हिनस्ति पुरुपात् पुरुषात् पापीयानिय मन्यमानस्तेन तं क्रोधमवरन्धे , योऽस्य वराहे भवति तस्य इसातस्य क्रोधावाधोयसं वियन्तेऽयानिशाध्यमानो न स्रायात्तेन तं माघामवरन्धे ,याऽस्यासु भवति सह म्रातः लावीयोs- प्रेभ्यः साव्यतेऽयताहाचारिणो रूपं यत्कुमार्यास्ताभग्नामोदीक्षे- हेतिवेति मुखं विपरिधापयेत्तेन तद्रूपमपरुन्धे, य दस्य कुमाऱ्या भवति त ह सातं कुमारोमिव निरीक्षन्तेऽथैदनाध्यचारिण. पुण्या- गन्धी योपधिवनसतीना तासां पुण्यं गन्ध प्रच्छिद्य नोपजिये तेन तं पुण्यं गयमवगन्ध, योऽस्योपषिवमम्पती भवति मह सातः पुण्यगन्धिर्भवति ॥ २ ॥ स या एप उपयंथतुर्षापत्यग्नि पादेनाचार्य पादेन ग्राम पादन मृत्यु पादन, स यदरहः समिध आहत्य सायं प्रातरगि परिचरत्तेन तंपादमयन्ये, योऽस्याग्नोमयति। स यदहरहराचा ाय कर्म करीति, तेन संपादमवगन्ध, योऽस्याचावें भवति म यदहरहामं प्रविश्य भिक्षामय परोपमति न मैथुनन्त न पादमपराध, योऽस्य ग्राम भवति, स यत् क्रुदो वाचा न हिनम्ति पुरपात् पुरुषात् पापीयानि मन्यमानम्तेनव तं . व रुन्ध, योऽम्य मृत्यौ भवति ॥३॥ . ७ ·२प्रपाठक.. पञ्च ह वा एते ब्रह्मचारिणग्नयो धीयन्ते, ट्वी पृथग्धसायीले दय उपस्थ एव पञ्चमः । स यक्षिणेन पापिना पियन स्पगति नाहरहर्या जिना लोकमवरुचे , यन्मयेन तेन प्रवाजिनां, यन्मुविन नाग्निप्रकन्दिनां, यदृदयेन तेन गूराणां, यदुपखेन तेन गृहमे नो, तेश्येत् म्वियं पराहरत्वनग्निरिव शियते । स यदहरहग- वा॑य कुम्नेऽनुनिष्ठते सोऽनुष्ठाय ब्रूयादर्मगुप्तो (') मा गौपायेति मों हेन गुमो गोपायेति, तस्य ह मजा ध्वः सः श्रेयसी वमोह वति, धाय्य व प्रतिधीयते, स्वर्गे लोके पितृविधानि, तान्तवं न तोत,यम्तान्तवं वम्ते चव व नव्रह्म,नम्मात्तान्तव नवसोवा ईना मा चमिति, नोप-मीत यदुपयास्ते प्राणमेव तदात्मने- परं कुमते यहातो वहति, अध एवामीत, अधः गयीत, अधस्ति- धी बभेदेव हम्म वैतत् पूर्व माह्मणा ब्रह्मचर्यचरन्ति तं हम्म त्पुत्रं भातरं वोपतापिनमाहुरुपनयेतेनमिन्यासमिद्धारात् खरे- न्तिोऽयमद्यादयाह जघनमाहुः, सापयतैनमित्यासमिजारान्न तानि ब्रतानि भवन्ति, त चेच्छयानमाचार्योऽमिवदेत्, स प्रति- हाय प्रतियणयात्तं वेचण्यानमुयाय तञ्चदुत्थितमभिप्रक्राम्य (२) वेदभिप्रक्रान्तमभिपलायमानमेव ह म वैतत् पूर्व ब्राह्मणा ब्रह्म- यं चरन्ति, तेषा हम्म वैपा मुखा कोर्तिर्गचत्याह पा अर्थ द्य गमिप्यतीति ॥ ४ ॥ जनमेजयो(२) हवेपारीक्षितो मृगयाञ्चरियन् हसाभ्यामशिक्ष- १ धमगुप्तगुतो रति क,घ । २ दुतथितमधिप्रक्रम्यनि ग, । जन्मजय इति क, ग,। । घ ·गोपचनानापपूर्वभागे दुपावतस्य इति, तावूचतुर्जनमेजयं (1) पारीक्षितमभ्याजगाम, स होवाच नमो वां भगवन्तो, को नु भगवन्ताविति, (२) तायूचत- ईक्षिणाग्नियाहवनीययेति, स होवाच नमो वा भगवन्ती, तदा- कीयतामितिहोपाराममित्यपि किल देवा न रमन्ते न हि देवा न रमन्तेऽपि चैकोपारामाद्देवा आराममुपसङ्घामन्तीति, स होवाच नमो वां भगवन्ती, किं पुण्यमिति ब्रह्मचर्यमिति, किं लौक्य- मिति(९) ब्रह्मचर्यमेवेति, तत् को वेद इति,(') दन्तावलो धीमोऽथ खलु दन्तावलो धौम्रो यावति तावति काले पारीचितं जनमेजयम- भ्याजगाम, तस्मा उत्याय खयमेव विष्टरं निदधी, तमुपसमृध पप्रच्छाधीहि भी किं पुण्यमिति ब्रह्मचर्यमिति, किं लोक्यमिति ब्रह्मचर्यमेवेति, तस्मा एतत् प्रोवाचाष्टाचत्वारिंगहर्ष सर्ववेद्ब्रह्म- चयं, तचता वेदेषु व्यूह्य द्वादशवर्ष ब्रह्मचर्य" हादशवर्या- ण्यवराईमपि स्तायंचरेद्ययाशल्यपरं । तस्मा उहस्पभो सहस्रन्ददावम्यपिकीर्तितमाचार्यो ब्रह्मचारीत्येक प्राहुराकाशम- धिदैवतमयाध्यान्म बामणो व्रतर्वाधरणवान् ब्रह्मचारी ॥५॥ ब्रह्म ह वै प्रजा मृत्यवे सम्प्रयच्छत्,ब्रह्मचारिणमेव न सम्प्रददी, स होवाचास्यामस्मिनिति किमिति या रात्री समिधमनाहत्य क्से- तामायुपोऽवसन्धीयेति, तस्माद ब्रह्मचार्यहरहः समिध आहत्य सायं प्रातरजि परिचरेत्, नोपर्युपसादयेत्, अथ प्रतिष्ठापयेत् यदु। + १ सम्मेअपमिति का र भवन्ताविति ख, ग,1 कि लोक्यमिति छ । ४ वेदयति रनिक, ·२ प्रपाठकः। २७ पर्युपसादयेज्जीमूतवर्षी तदहः, पर्जन्यो भवति, ते देवा अनुवन् ब्राह्मण वा अयं ब्रह्मचर्यचरिष्यति घूताम्मे भिक्षा इति, राहपतिबूत बहुचारी गृहपनया इति किमस्या सुनीताददत्या इति, इष्टापूर्त-सुक्कतद्रविणमवरुभ्यादिति, तस्माद ब्रह्मचारिणेऽ हरहर्भिक्षा दद्यादृहिणीमामैयुरिटापूर्त (1) मुलतद्रविणमव- सम्यादिति। सप्तमी नातिनयेसप्तमीमतिनयन ब्रह्मचारी भवति, समिद्भक्षे समरावमचरितवान् ब्रह्मचारी पुमरुपयो भवति ॥ ६॥ नोपरि शायो स्याबगायनो न नर्त्तनो न सरणो न निष्ठीवेत् यदुपरि शायी भवत्यभीक्ष्य निवासा जायन्ते, यहायनो भवत्यभी- हाग प्राक्रन्दान्वायन्ते, यबर्तनो भवत्यभीक्षाशः प्रेताविहरते, यमरणो भवत्यभीक्ष्णशः प्रजाः सविशन्ते, यनिष्ठीवति मध्य एव तदात्मनो निष्ठीवति, स चेनिष्ठीवेदियो नु मां यदवापि मधी- रहं यदवापि रसस्य म इत्यात्मानमनुमन्वयते । यदचापि मधो- रहं निरिष्टविषमस्मृतं ()। अग्निध तत्सविता च पुनमें जठरे धत्ता(९) । यदनापि रसस्य मे परापपातास्म त । तदिहोपह्वयामहे तन्म आप्यायता पुनरिति । न श्मशानमातिहेत, स चेदमितिठेदु- दकं हस्ते सत्वा यदीदमतुकास्येत्यभिमन्चा जपत्सम्प्रोक्ष्य परिक्रामत् समयायोपरि व्रजेत् यदीदमृतुकाम्याचं रिप्रमुपेयिम अन्धः सोए- १ मणौमामोनिशपूर्ण तिथ, I . मिरविषमस्मनमिति ख, ग, घ, - जठरांषमामिनि ख, ग,।

·। २८ गोपथनाध्यणपूर्वभागे प्रव होयतां । मा नोऽन्वागादधं यत इति । अथ हैतहेवानां परिपूतं यद ब्रह्मचारी। तदप्येतचीत। देवानामतत्परिपूतमनभ्यारूढू चरति रोचमानं तमिान् सर्व पगयात्र यज्ञास्तस्मिन्नन सह देवताभिरिति ब्राह्मणम् ॥ ७॥ प्राणापानी जनयग्निति शहस्य मूले महपेर्वसिष्ठस्य पुचः एतां याचं समजे, शीतोष्णाविहोत्सो (1) प्रादुर्भवयातामिति तथा तच्छनटनुवर्तते, अथ खनु विपारमध्ये वशिष्ठगिला नाम प्रथम प्राथमी, द्वितीयः कृष्णगिलास्तम्मिन् वसिष्ठः ममतपति- श्यामिवजमदग्नी जामदग्ने तपराः, गौतमभरबाजी सिंही प्रभवे सपतः गुगु गुमे तपन्यपि पिद्रोणेऽभ्यतपदगस्योऽगम्यतीर्थे तपति दिव्यविह तपति स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतु ऽभ्यतपदुलहकक्षु- तरतुः श्वा वराहचिव टिबभुकाः सर्पदंष्ट्रनः संहनुकण्वानाः कश्यपतुङ्गदर्णनात्मरणवाटात् मिद्धिर्भवति ब्रामं वर्षसहस्र- पिने ब्रह्माचार्य थापादनातिहद द्वितीय वर्षसहस्र मूर्धन्येवा- गृतन्य धारामधारयद प्रामाण्यष्टाचत्वारिंगतं वर्षसहसागि मनिलम्य मुटे गियोऽभ्यतमत्तस्मात्तमात्तपमो भूय एवाभ्यतपत् । तदप्येता ऋचोऽभियदन्ति प्राणापानौ जनयत्रिति ब्राह्मणम् 100 एकपाद विपद इति वायुगे कमात्तस्याकाणं पादयन्द्रमा विपातम्य पूर्वपचापरपक्षी पादावादिल्यस्लिपात्तम्येम लोकाः पादा अग्निः पटपादन्तम्य प्रथिन्वन्तरिक्ष योगप ओपधियनम्प- तय इमानि भूतानि पादामीणां सर्वपां वेदा गतिरामा प्रति- প্তি पृग इनित, गध,।

·२प्रपाठक.।
ठिताथतस्रो ब्रह्मणः गाखा, अथो आहुः पडिति मूर्तिराकागचे-
त्यचा मूर्तिर्याजुपी गतिः साममयन्तेजो भृग्वगिरमामापैतद्ब्रह्मैव
यजयतुष्पाद हिः संस्थित इति । तस्य भृग्वद्भिरसः संस्थे अथो
पाहुरेकस स्थित इति, यहोती मण्डलैः करोति पृथिवौं ते-
नाम्याययति एतस्यां ह्यग्नियरति ।
तदप्येतदृचीलम् । अग्निवासाः पृधिव्यमि तन्यूरिति ।
यध्वर्युर्यजुपा करोत्यन्तरिक्षं तेनाप्याययति तस्मिन्वायुर्न
निविशते कतमञ्च नाह इति ।
तदप्येतचोप्त । अन्तरिक्षे पधिभिनीयमाणो (') न निवि-
शते कतमच नाहः। अपां योनिः प्रथमजा ऋतस्य क स्त्रि-
ज्जातः कुत आवभूर्वति ।
यदुहाता साम्रा करोति दिव तेनाप्याययति तत्र ह्यादित्यः
शुक्रधरति ।
तदप्येतचोक्त। उच्चायतं तमरणं सुपर्णमिति । यदु
ब्रह्म काण्डः करोत्यपस्तेनाप्याययति चन्द्रमा बासु चरति ।
तदप्येतदृचोलाम् । चन्द्रमा असन्तरिति । तासामो-
पधिवनम्पतयः कागडानि, ततो - मूलकाण्डपपुष्यफलपरी-
हरसगन्धैर्यज्ञो वर्ततेऽद्भिः काणि प्रवर्तन्त द्भिः सोमो
घिपूयते, तद् यद् ब्रह्माणं कर्मणि वर्मण्यामन्त्रयन्यपम्ते-
नानुजानात्येपो हास्य भागस्तद्यथा भोक्ष्यमाणोऽप एव प्रथममाचा-
मयेदप उपरिटादेवं यज्ञोऽदिरेव प्रवर्ततेऽमु संस्थाप्यते तस्माद
4
१ पथिमि होयमान इनि ख, घ,।

·गोपथनाह्मणपूर्वभागे बुमा पुरस्तादोमसंस्थितहोमर्यजो वर्ततेऽन्तरा हि पुरस्ताडोम- संस्थितहोमर्यज परिरक्षात्यन्तरा हि भृग्वगिरसः वेदानी दुय() भृग्वशिरसः सोमपानं मन्यन्ते सोमात्मको धयं वेद । तदन्येतहचोक्त । सोमं मन्यस पपिवानिति । तद्यथेमां पृथिवीमुदीणी ज्योतिया धूमायमानां वर्ष शमयत्ये- वम् प्रधा भृग्वगिरोभिर्व्यातिभिर्यजस्य विरिष्टं गमयत्यग्नि- रादित्याय म प्रत्ये तेऽनिरम एत इदं सर्व समान- वन्ति, वायुरापचन्द्रमा इत्येते भृगव एत पदं सर्व समा- प्याययन्त्येकमेय संस्थं भवतीति वाद्ययम् ॥ ८ | विचारी ६ वै काबन्धिः कवन्यस्याथर्वगास्य पुत्रो मेधावी मीमामकोऽनूचान आस, स ह खेनातिमानेन मानपं वित्तं नेयाय, तं मातोवाच, त एवैतदनमवोचस्त इममेषु कुरुपक्षालेवनमगधेषु काभिकीयस्येषु गाल्यमत्स्येप गयसपोनरेपूदीपत्रमदन्तीत्यय वयं तयेयातिमाने(') नानाद्यास्मो वस याहनमन्विति स मा. चातुर्योयनाश्वस्य सार्वभौमस्य राज्ञः सोमं प्रसूतमाजगाम, स सदो. ऽनुमविश्यविजय यजमानशामन्त्रयामास, तयाःप्राथो नद्योवहन्ति याय दक्षिणायो याय प्रतीच्यो याय उदीयम्ताः सर्पाः प्रयडनाम- ध्योरित्यायत्तते, तासां समुद्रमभिपद्यमानानां छिद्यते नामधेयं समुद्र इत्याचशत, एयमिमे भर्ये वेदा निर्मिताः सकन्या: स. रहस्याः सवाधाः मोपनिपराकाः मेतिहामाः सान्गरवासाः १ दाम.जमि सानिमाम मामासादिक,,।

·२ प्रपाठक । सपुराणा सस्वरा ससस्कारा सनिता सानुमासना सानु मार्जना सवाकोवाक्यास्तेषां यज्ञमभिपद्यमानानां छिद्यते नामधेय यन्न इत्येवाचक्षते ॥ ८ ॥ भूमई बै एतहिच्छिन्न देवयजन यदप्राक्प्रवण यदनदक् प्रवण यत् कृत्रिम यसमविषममिद ह वेव देवयजन यत्सम ममूलमविदग्ध प्रतिष्ठित प्रागुदप्रवण सम समास्तीर्णमिव भवति, यत्र ब्राह्मणस्य ब्राह्मणता विद्याद वृद्धा ब्रह्मत्व करोतीति वोचे छन्दस्तब विन्दामी येनोत्तरमेमहोति । तान् ह पप्रच्छ कि विद्वान् होता हौत्र करोति, कि विहानध्वर्युराध्वयंव करोति, कि विहानुहातोद्गात्र करोति, कि विद्वान् ब्रमा अमत्व करोतीति योचे छन्दम्तन्न विन्दामो येनोत्तरमेमहीति । ते बेमो थागेव होता हीन करोति वाचो हि स्तोमा य वपटकारायामि सम्पद्यन्ते ते ब्रूमो वागेव होता वाग् ब्रह्म वाक् देव इति । प्राणापानाभ्यामेवाधर्म्य राध्वयंव करोति, प्राण प्रणीतानि ह भूतानि प्राण प्रणीता प्रणीतास्ते ब्रूम प्राणापानविवान प्राणपानी ब्रह्म प्राणपानी देव इति । चक्षुपैवोहाता औहात्र करोति चक्षुपा होमानि भूतानि पश्यन्त्यथो चक्षुरेवोहाता चक्षुब्रह्म चक्षुर्देव इति । मनसैव ब्रह्मा ब्रह्मल करोति मनसा हि तिर्थक्च दिश अर्द्ध च यच किच मनसैव करोति तद् ब्रह्म ते बेमो मन एव ब्रह्मा मनो ब्रह्म मनो देव इति ॥१०॥ तद्यया ह वा इद यजमान घयाजयितारय दिव ब्रूयु पृथिवीति, पृथिवीं वाक् योरिति युस्तदन्यो नानुजानात्येतामेय नानु जानाति यदेतद् यादथ नु कमिति होते त्येव होतार अयादा

·गोपधबाह्मणपूर्वभागे
गिति वाचं, ब्रह्मेति ब्रह्म, देव इति देवमध्वर्य रित्ये वाघ
ब्रूयात्, प्राणापानाविति प्राणापानौ, ब्रह्मेति ब्रह्म, देव इति देव-
मुहातेत्येयोहातारं ब्रूयाचधुरिति चक्षुर्बोति ब्रह्म, देय इति देवं
ब्रह्मेत्येव ब्रह्माणं ब्रूयान्मन इति मनो ब्रह्मे ति ब्रह्म देव इति
देवम् ॥ ११॥
नाना प्रवचनानि ह या एतानि भूतानि भवन्ति ये चैवासो-
मपं याजयन्ति ये च सरायं ये च ब्राह्मणं विच्छिन सोमयाजिनं
तं प्रातः समित्पाणय उपोदेयुरुपायामो भवन्तमिति, किमर्थमिति
यानव नो भवांस्तां ह्यप्रश्नानपृच्छद्यानेव नो भवान् व्याचक्षो-
येति, तथेति तेभ्य एतान् प्रशान् व्याचचष्टे, तद्येन ह वा इदं
विद्यमानञ्चाविद्यमानञ्चाभिनिदधाति तद ब्रह्म तद्यो वेद म
ब्राह्मणोऽधीयानोऽधीत्याचक्षत इति ब्राह्मणम् ॥ १२ ॥
अधातो देवयजनान्यात्मा देवयजनं यदा देवयजनमृत्वि-
जो देवयजनं भौम देवयजनं तदा एतदात्मा देवयजनं यदुंप-
व्यायछमानो वाऽनुपव्यायच्छमानो वा शरीरमधिवसत्येपयन एप
यजत एतं यजन्त एतद्देवयजनमयैतत् यहा देवयजनं यदैव कदा-
चिदादद्यात् थहा त्वे वैनं नातोयात्तद्देवयजनमथैतविजो देद-
यजनं यत्र कत्तिद वामगो विद्यावान् मन्त्रण करोति त ववजन-
मथैतोमं देवयजनं यत्रापन्ति ठन्ति यत्र स्यन्दन्ति प्रतद्दहन्युदन्ति
तययजनं यत्समं समूलमविदग्ध प्रतिष्ठितं प्रागुदक्प्रयणं सम-
समाम्तीर्णमिव भयति यम्य वभ्रकूर्मों वृक्षः पर्वतो नदी पन्या या
पुरम्तात्स्याव
टेवयजनमात्र मुरम्तात्पर्यायगियोत्तरतोऽग्ने:
पर्य पमोटेरनिति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥

·२ प्रपाठक.। ३३ अदिशिव प्रजाकामौदनमपचत् तत उच्छिष्टमश्नात् सा गर्भ- मधत्त, तत आदित्या अजायन्त, य एप ओदनः पच्यत प्रारम्भण- मेवैतत् क्रियते आक्रमणमेव प्रादेशमाचीः समिधो भवन्त्येता- वां ह्यात्मा प्रजापतिना सम्मितोऽग्नवै या यजिया तनूरश्वत्थे तया समगच्छत एषा स्वत्या तनूर्यद एतं, यद् एतेन समिधो अनक्ति ताभ्यामेवैन तन्तनूभ्यां ममईयति यनिमार्गस्यादधात्यवल्या वै वार्य क्रियते यनिर्मार्गस्सादधात्यवकूया एक सवसरी वै प्रजनन- मग्निः प्रजनगमेतत् प्रजननं यत्संवत्सर ऋचाऽग्नौ समिधमादधाति, प्रजननादेवैनन्तन् प्रजनयिता प्रजमयत्ययत्यत्तुर्वं पुरुषो() न हि नहेद यदत्तुमभिजायते, यत्रतत्र नदाप्नोति, य एघ ओदनः पच्यते, योनिरवैया क्रियते, यसमिध आधीयन्ते रेतन्तत् धीयते संवत्सरी वैरेतो हितं प्रजायते, ये मवसरे पर्यतेऽग्निमाधत्ते प्रजापतिरबै- नमाधत्ते, हादशम् रात्रीप पुरा सवसरस्याधेयात्ता हि मबम- रस्य प्रतिमा अथो तिमृषयो योरथो पूर्वधराधेयात्, ते वा अग्दि- मादधानेनादित्या वा इन उत्तरमेप मेऽमुमि लोमा आयस्त पथि रक्षन्त इयन्तटु यच्यमा प्रतिनुदन्त उच्छेपणभाजा वा गादि- ल्या यदुच्छिष्ट' यच्छिष्टन समिवो अनक्ति तेभ्य एव प्रोवाच तेभ्य एव प्रोय स्वर्गलोक यन्ति ॥ १५॥ प्रजापतिरयपी देवः स तपस्ततचातुप्पास्यं ग्रहोदनं निरमिमरा, चतुझेक चतु१वं चतुर्वेद चतुहातमिति, चलागे या इमे लीका पृथिव्यन्तरिक्ष द्यौराप इति, चत्वारो वा इमै देवा अनिर्वायुरादित्य चन्द्रमाः, चत्वारो वा इमे वेदा ऋग्वेदी र जनयत्यानन व पुरुष भनि नट्वेद यदन मभिजायने रनि क -- ·गोपयमानणपूर्वभागे यजुर्वेदः सामवेदी ब्रह्मवेद इति, चतस्रो वा इमै होत्रा हौत्र- माध्वयवमौहावं ब्रह्मबमिति । तदप्येतहचोक्तम् । चत्वारि शृङ्खास्तयो अस्य पादा हे शीर्ष सुप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्दी भी रोरवीति महोदे वो मत्वों आविवेश इति। चत्वारि शृङ्गेति वेदा वा एक उक्ताः, यो अस्य पादा इति सब- नान्येय, हे गोर्ष इति ब्रह्मौदनप्रवावेव, सप्त हस्तासो अस्येति छन्दां स्येव, त्रिधा बह इति मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणं, हपभोरोरवीत्येय वै वृषभ एष सद्रोरवोति यज्ञेषु शस्त्राणि शंसत्यभियंजुभिः सामभिर्बाभिरिति, महोदेवो मा प्राविवेशत्येष ह वैमहान् देवो यथन एषु मल् आविवेथ । यो विद्यात्सत प्रयत इति प्राणानाह सप्त विद्यास्परावत इत्यपानानाह। शिरी यजस्य यो विद्या- दियेत यज्ञस्य शिरो यन्मन्ववान् ब्रह्मौदनो यो ह वा एतममन्ववन्तं अग्रौदनमुपेयादपशिरसा ह वा अस्य यजमुपेतो भवति तस्माम्म- वयन्तमेव ब्रह्मौदनमुपेयावामन्त्रवन्तमिति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥ किमुपयज्ञ आवेयो भवतीत्यादित्यं हि तमो जवाह, तद- त्रिरपनुनोद तदविरन्वपश्यत् । तदप्ये सहचोक्तम् । सवाद्यमविर्दिवमुनिनाय दिविवाऽत्रि- रधारयत् सूर्यामासाय कर्तव इति। तं होवाच वरं वृणोष्षेति, स होवाच दक्षिणोया में प्रजा स्यादिति, तमादावेवाय प्रघमदक्षिणा यजे दीयन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १७॥ प्रजापतिर्वेदानुयाच अग्नीनादधोयेति, तान्वागभ्युवाचावी

·२ प्रपाठकः।
वै सम्भाराणामिति, तमोरात् क्रूरासलिलारसरस उदानिन्युम्ता-
न वागभ्युवाचाखः शम्ये तेति, तथेति तमग्विद एत्योवाचाहमखे
शमेयमिति तस्मा अविसृप्ताय महइयं ससृजे, स एतां प्राची दिश-
भेजे स होवाचामान्तो वयमश्व इति । तं यजुर्वेद एत्योवाचाइ-
मखशमेयमिति तस्मा अविसप्ताय महद्भयं ससृजे, सा एतां
प्रतीचीन्दिशं भेजे स होवाचाशान्ती न्वयमष इति । तं साम-
वेद एत्योवाचाहमख'शमेयमिति, केन नु ल शमयियसीति, रघ-
न्तरं नाम मे सामाघोरञ्चाकूरञ्च तेनाबमभिष्ट्रयते तता-
श्रय विस्ताय तदेव महायं सहजे, स एतासुदीचीन्दिशम्भेजे,
स होवाचागान्तो बयमख इति । तान्वागभ्युवाच शंयुमाथर्वणं
गच्रथेति, ते शंयुमाथर्षणमामोनं प्राप्योचुर्बमस्ते अस्तु भगवनश्वं
शम्यतेति। तथेति स खलु कवन्धस्याथर्वणस्य पुत्रमामन्वयामाम
विचारिनिति, भगो इति हास्मै प्रतियुत प्रतिशथावाख शम्ये तेति,
तयेति स खलु गान्यु दकं चकारायणभिद्याशिरसोमियातना-
टनामभिर्वास्तोष्यत्यैरिति गमयति तस्य ह म्रातस्थावस्याभ्युक्षितस्य
सर्वेभ्यो रोमशमरेभ्योऽङ्गारा आशोर्यन्त सोऽश्वस्तुष्टो नमस्कार
चकार नमः शगुमायणाय यो मा यसमचोरुपदिति, भविषन्ति
हवा अतोऽन्ये ब्राह्मणा लघुसम्भारतमाम्त प्रादित्यस्य पद आधा-
स्यन्त्यनडुहो वत्स स्याजस्य श्रवणस्य ब्रह्मचारिणी वा एतद्वा प्रादि-
त्यस्य पदं यडू मिस्तयैव पद आहितं भवियतीति सोऽग्नौ प्रणीव-
भानेन्वार ब्रह्मा यजमान वाचयति यदमन्दः प्रथमं जायमान
इति पञ्च, तं ब्रामणा उपवहन्ति तवमोपाकुरुते एप ह वै निदा.
सर्वविद ब्राह्मा या ग्वहिरोविदिति ब्राहाणम् ॥ १८॥

·गोपथनाहाणपूर्बभागे देवाय ह वा असुरायास्पदन्त ते देवा इन्द्रमब्रुवनिमनस्तावद्यन्न गोपाय, यावदसरै सयतामहा इति, स वै नमोन रुपेण गोपाय येन नो रूपेण भूयिष्ठ छादयसि येन शक्ष्यसि गोमु मिति, स ऋग्वेदो भूत्वा पुरस्तात्परीत्योपातिष्ठन्त देवा अनुबन्यत्तद्रूप कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिठ शदयसि नैतेन गक्ष्यसि गोशुमिति, स यजुर्वेदी भूत्वा पशात्परीत्योपातिष्ठत्त देवा अब्रुवबन्यत्तद्रूप कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठ छादयसि नैते न शक्ष्यसि गोप्नुमिति, स सामवेदो भूत्वा उत्तरत परोत्योपानिठत त देवा अब्रुनन्यदेव तद्रूप कुरुष नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठ छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्युमिति, म इन्द्र उप्णोर्षों ब्रह्मवेदो भूत्वा दक्षिणत परीत्यीपातिष्ठत्त देवा अब्रुवनेतत्तद्रूप कुरुष्वैतेन नो रूपेण भूयिष्ठ छादयस्यतेन शक्ष्यसि गोप्नुमिति, तद्यदिन्द्र उप्णीषी ब्रह्मवेदी भूत्वा दक्षिात परोल्योपातिष्ठत्तहमाऽभवत्तह्मणो ब्रह्मत्व तहा एतदथर्वणो रूप यदणीपी ब्रह्मा, त दक्षिणतो विभेदेवा उपासोरम्त यक्षिगतो विश्वेदेवा उपासीरमतत्सदस्योऽभवत्तत्सदस्यस्य सदस्यत्व बलेह वा एतद बलमुपजायते यसदस्य आमयतो वे व्रजस्य बहुलतर ब्रज विन्वन्ति,(') धोरा वा एषा दिग्दक्षिणा शान्ता इतरास्तद्यानि म तानि वृह्माऽनुमन्नयते मनसैव तानि सदस्यो जनदित्येता व्याति जप चेत्यामान जनयति नजित्वामानसपिये दधाति, त देवा अनुयन्वर वृणीष्वे ति बपाश् इति, स परमटणीतास्यामेव मा होनायामिन्द्रभूत पुनन्तस्तुवन्त शसन्त तिष्ठेयुरिति त तस्यामेव होत्रागामिन्द्रभूत पुनन्तम्तयन्त पसन्तोऽतिठ म्त यत्तम्यामिष विटनीति छ ।

·२प्रपाठक । होत्रायामिन्द्रभूत पुनन्तस्तुवन्त शसन्तस्तिष्ठस्तटवानाश स्य झवत्तहाह्मणाच्छ सिनो याहाच्छ मित्व सेपेन्द्री होत्रा यद् बाह गच्छ सीया, वित्तीय वर वर्णीष्वति वा इति स घरमहणीतास्या मेव मा होत्राया वायुभूत पुनन्तस्तुवन्त शसन्तस्तिछे युरिति त तस्यामेव होताया वायुभूत पुनन्तस्तुवन्त शसन्तोऽतिक स्त यत्त स्यामेव होत्राया वायुभूत पुनन्तस्तुवन्त शसन्तस्तिष्ठ स्तत् पोताs भवत्तत् पे तु पोटव सैपा वायव्या होना यत् पोनिया, ढतीय वर वृणीष्वेति हणा३ इति स वरमणीतास्यामेव मा हो गया मग्निभूतमिधाना पुनन्तस्तुवन्त शसन्तस्तिष्ठेयुरिति तन्तस्या मेव होनायामग्निभूतमिन्धाना पुनन्तरतुवन्त गसन्तोऽतिष्ठस्त यत्तस्यामेव होतायामग्निभूतमिन्याना पुनन्तस्तुवन्न गमन्त स्तिष्ठन्तदाग्नीधोऽभवत्तदाग्नीध्रस्याग्नीध्रत्व सैपाग्नेयी होता यदाग्नीध्रीयेति बापम ॥ १८ ॥ पाहणी हवा इममग्नि वैशानर बनार। मोऽयमग्निव खानरो ब्राह्मणेन नियमाण(१) इमानोकान् जनयतेऽथायमोक्षते ऽग्निर्जातवेदा ब्राह्मणहितीयो ह वा अवमिदमग्निवश्वानरी जलति हन्ताह यभवि तेज इन्द्रिय वीर्य्यन्तद्दयाम्युत वै मा विधियादिति, म आमानमाप्याययेत्त पयोधीतामिम बामण दयित्वाऽऽअन्यजुहोत्सद्वितीयमात्मानमाप्याययेत तमधोक्तमिम ब्राह्मण दर्गयि वा अात्मन्यजुहोत्, म तोयमात्मानमाप्याययेत्तदिद विश्व विकृतमवाद्यमधोतमिम पाह्मण दर्शयित्वाऽमन्य शुहोत, स चतुर्थमानानमाम्यायवेत्तेन पाह्मणस्य जाया विराजमपरस्त १घिय माग रतिक ध।

·गोपयायणपूर्वभागे तामम्मै प्रायच्छत् स ामा अपित्वमभवत्तत इममग्नि वैश्वानरं परास्यर्याधणोऽग्निं जातवेदसमधत्त, सोऽयमबुवोत् अग्ने जातवेदो अभिनिधेहि मेहोति तस्य देतं नामाधत्ताघोरं चाक्रूरञ्च, सोऽखोऽ- भवत्तस्मादमो वहत रथं न भवति() पृष्ठेन सादिनं, स देवानाग- छरस देवेभ्योऽन्वातिष्ठत् तस्माद्देवा अविभयुस्तं ब्रह्मणे प्रायछत्त- मैतय ऽगमयत् ॥ २० ॥ अग्नि वाहुवैश्वानरं सदनान् प्रदहन्वगाः । स नो देववा- धिब्रूहि मारिपामा धयन्तवेति । तमेताभिः पञ्चभिभिरुपाकुरुते यदक्रन्दः प्रथमं जाय- मान इति। सोऽशाम्यत्तस्मादखः पशूनां जिघमुरतमो भवति वैश्वानरी कोष तस्मादग्निः पदमख बुह्मणे ददाति बृह्मणे हि प्रत्तन्तस्य रसमपोडयत् स रसोऽभवट्रसो ह वा एप तं वा एतं रस सन्तं रथ इत्याचक्षते, परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्ष- दियः। स देवानागच्छत् स देवेभ्योऽन्वातिठत्तस्मादेवा अविभयुसं बृह्मणे प्रायच्छत्तमेतयाऽऽज्याहुत्याऽभ्यजुहोदिन्द्रस्यौजो माता- मनीकमिति । रथमभिहुत्वा तमेतय ऽतिष्ठद् वनस्पते बोइङ्गो हि भूया इति। तां पञ्चस्व तस्मादाग्न्याधेयिक रथं ब्रह्मणे ददाति, ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य तक्षाणस्तनूज्येष्ठां दक्षिण निरमिमत । पश्यदृचि यजुषि साम्नि शान्तेऽथ घोरे। १ नम्पादयो रहेन रथिन भवनि रति के,।

·२ प्रपाठकः। तिहिरण्यं य एप तामां दे ब्रह्मणे प्रायच्छदाचं च ज्योतिच, वाग्वै धेनुया- तस्मादाग्न्यायिका चातुभ्याश्या धेनुं ब्रह्मणे ददाति, ब्रह्मणे हि प्रत्ता पशुपु शाम्यमानेषु चचुहीपयन्ति चक्षुरेव तदात्मनि धत्ते यहै चक्षुम्तहिरण्य तम्मादाग्न्याधेयिक हिरण्य ब्रह्मणे ददाति, ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्यास्मन्नधत्त तेन प्राजलयद यवायत्त तदाग्लाऽभवत्तदाग्ला भूत्वा सा समुद्र प्राविशत्सा समुद्रमदहत्तस्मात्समुद्रो दुर्गिरपि वैश्वानरेण हि दग्ध' सा पृथिवीमुदैमा पृथिवी व्यदहसा देवानागच्चमा देवा- नहिडन्ते देवा ब्रह्माणमुपाधावन् म नैवागायनानृत्यत् सैपाग्लैपा कारुविदा नाम तं वा एतमाग्लाहत सन्तमाग्लाग्ध इत्याचक्षते, परोक्षण परोक्षप्रिया व हि देवा भवन्ति प्रत्यचद्विषः । ब्राह्मणो गायनो वा नर्तनो वा भवति तमाग्लाग्ध इत्याचचते, तम्माद ब्राह्मण नैव गायनानृत्येन्माग्लाग्यधः स्यात्तस्माद वाह्या पूर्व हविरपरं प्राजापत्यं प्राजापत्यात् ब्राह्मणमेवोत्तममिति वाहा- एम् ॥ २१ ॥ अथर्वाणथ ह वा आङ्गिरसय भृगुचक्षुषी तद ब्रह्माभिव्य- पश्यंस्तदजानवयं वा इदं सर्व यदृवशिरम इति । ते देवा माझं हविर्य सान्तपनेऽग्नावजुहवुरेतर ब्राह्मा हविर्य सान्तपनेऽग्नौ हवते, एप ह वै सान्तपनोऽग्निर्यद ब्राह्मणस्तस्योर्जयोजी देवा अभजन्त सुमनस एव स्वर्धा पितरः नया स्वर्ग लोकं ब्राह्मणा- स्तेन सुन्वन्त्य पयोऽन्ततः स्त्रियः केवल आत्मन्यवारन्धत वाह्या उभयेन सुग्वन्ति, यदै यज्ञे ब्राह्मा हविर्न निरूप्येताजवः प्राजापत्य- इजियो मनुष्या जायेरनसो शलोकान् णिति पिता होष आह' ·गोपथमायणपूर्वभागे वनीयस्य गार्हपत्यस्य दक्षिणाग्नेर्योऽग्निहोत्रं जुहोतीति, देवा प्रिये धामनि मदन्ति तेपामेयोऽग्गिः सान्तपनथेठो भवत्येतस्य याचि सुप्तायामग्निस्तृप्यति, प्राणे लप्से वायुस्तम्यति, चक्षुषो टप्त आदित्वस्तप्यति, मनमि हसे चन्द्रमास्तृप्यति, योचे हप्ते दिगया- न्तईशाच टप्यन्ति, नेहेप ढलेवापस्तप्यन्ति, लोमैषु टोयोपधि- वनस्पतयस्तृप्यन्ति, शरीरे टप् पृथिवी टप्यत्येवमेपोऽग्निः सान्त- पनः श्रेठस्तुतः मस्तृिप्तांस्तर्पयतीति ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥ सान्तपना इदं हविरित्येप ह वै सान्तपनोऽग्निर्यद ब्राह्मणो यस्य गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोत्रयनजातकर्मनामवारणनिष्मणान- प्रागनगोदानचूड़ाकरणोपनयनाप्लवनाग्निहोत्रव्रतनर्यादीनि कता- नि भवन्ति, म सान्तपनोऽथ योऽयमनग्निकः स कुम्भे लोष्टः, तद्यथा कुम्भे लोटः प्रक्षिप्तो नैव शौचाीय कल्पते नैव शस्य निर्वतयत्येव- मेवायं ब्राह्मणोऽनग्निकस्तस्य ब्राह्मणस्यानग्निकस्य नैव दैवं दद्यान्न पिता न चास्य स्वाध्यायाशियो न यज्ञ आशिषः स्वर्गमा भवन्ति । तदप्येतचोक्तम् । अग्नि दूतं वृणीमहे होतारं विखवेदसं । अस्य यन्नस्य सुक्रतुमिति बाह्मणम् ॥ २३ ॥ अथ ह प्रजापतिः सोमेन यक्ष्यमाणो वेदानुवान, कं वो होतारंवोयां, कमवयं, कमुहातारं, कं ब्रह्माणमिति । त ऊचु- ग्विदमेव होतारं वृणोष, यजुर्विदमध्वयं, मामविदमुहातार- मथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणं, तथा हास्य यत्रचतुर्ष लोकेषु चतुर्प देवेप चतुर्प वेदेषु चतसृप होत्रायु चतुष्पाद यतः प्रतिष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वैद, तम्माग्विदमेव होतारं वीव, सहि हौवं वेदाग्नि होता, पृथिवी वा ऋचामायतनमग्निर्देवता गायत्रं ·२ प्रपाठक । छन्द भूरिति शुक्र तम्मा तमेव होतार हवेत्येतस्य लोकस्य जितर एतस्य लोकस्य विजितय एतस्य लोकस्य सन्जितय एतस्य लोकस्थावरुइय एतम्य लोकस्य व्यूज एतस्य लोकस्य मनद्य एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय एतस्य लोकस्य पर्याप्तय एतस्य लोकस्य समाप्तये, अथ चेन्नैवविद होतार हप्ते, पुरस्तावैया यतो रिच्यते। यजुर्विदमेवाध्वयं वृणीष्व म यावयव वेद, वायुवा अध्वर्युरन्तरिक्ष वे यजुपामायतन वायुदेवता वैष्टुभ छन्दो भुव इति शुक्र तस्मात्तमेवावई वणवेत्येतस्य लोकस्ये त्ये- व य चे नैवविदमध्वर्यु वृण, घशादेवैषा यज्ञो रिचते । सामविदमेवोगातार णोप्य स ह्योहाच वेदादित्यो बा उदाता द्यो मात्रामायतनमादित्यो देवता जागत छन्द स्वरिति शुक्र तस्मात्तमयोदगातार हणीवेत्येतस्य लोकस्ये त्येवाथ चेन्नैव विदमु मातार वणुते, उत्तर एवैया यज्ञा रिच्यते। अधर्वाङ्गिरोविदर्मव ब्रह्माण हणीष सहि ब्रह्मा त्व वेद चन्द्रमा वेवमा आपो वैभृम्वनि रसामायतन चन्द्रमा देवता वैद्यतचोणिकाकुभे छन्दसी ओमित्यथ वण शुक्र जनदित्य शिरसा, तस्मात्तमेव ब्रह्माण वृणीष्वेस्येतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य विजितय एतस्य लोकस्य सञ्जितय एतस्य लोकस्यावरुद्धय एतस्य नोकस्य व्यडर एतस्य लोकस्य समृद्धय एत्स्य लोकस्य दात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्य एतस्य लोकस्य पामय एतस्य लोकस्य समामयेऽथ चैनैवविद ब्रह्माण वृणुते, दक्षिण एवेषा यज्ञो रिचते दक्षिणत एवेषा यज्ञो रिच्यते ॥ २४ ॥ इसी अथवटे गोपथ । झणपूर्वभागे हितोच पाठ समास ।

·४२ गोपयत्रामाणपूर्वभागे अथ हतीयः प्रपाठकः। ओं दक्षिणप्रवण भूमिक्षिणत आपो वहन्ति तस्माद्यना- स्तझूमेरुनसतरमिय भवति यव भृग्वगिरसो विद्यास्तद्यथा(') आप- इमांनोकानभिवहन्त्येवमेव भृग्वगिरसः सर्वान् देवानभिवहन्त्येव. मेवैपा व्याहतिः सर्वान् वेदानभिवहन्त्यो३मिति ह मोमिति यजु- पामोर मिति सानामो१मिति सर्वस्वाहाभिवादस्तं ह सौतदुत्तरं यो विद्वांसः कुर्वन्ति देवा वृद्धाण आगच्छत आगच्छतेत्येते थे देवा घुमाणो यह पङ्गिरसम्तानेवैतद टणानांस्तान् प्रणानां द्वयन्तो(१) मन्यन्त नान्यो भृग्वशिरोविद् तो यनमागच्छन् यन्नस्य () तेजसा तेज आप्नोत्यूर्जयोर्जा यशसा यशो नान्यो भृग्व- हिरोवितो यज्ञमागच्छेवेद्यजं परिमणीयादिति, तद्यथापूर्व यसोऽधीत्व गांधयेदेवं ब्रह्मा भृग्वशिरोविदहतो यन्त्रमागच्छन्नेद्यान्न परिमुष्णोयादिति, तद्यथा गौर्वाऽश्वो वाऽखतरो वैकपात् हिपात् त्रिपादिति स्यात्, किमभिवहेत् किमभ्यर्थयादिति, तस्मादृग्विदमेव हातारं वृणीष्व, यजुर्विदमवयं, सामविदमुहातारमथर्वाङ्गिरो- विदं ब्रह्माणं, तथा रास्य यन्नश्चतुर्यु लोकेषु चतुर्पु देवेषु चतुर्पु वैदेपु चतस्यु होवासुचतुष्पायन प्रतिष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एव वेद यश्चैवमृविजामाखिज्यं वेद यय यजे यजनीयं वेदेति ब्राह्मणम् ॥१॥ . . विद्याम्नद ययति धं,। नान केनर मरणान नाम वृशाम स्यन्त नि यमागच्छनान्यति का। , ·३ प्रपाठक । प्रजापतिर्य नमतनुत, स ऋचैव होवमकरोत्, यजुपाध्वयंव, मानौहात्रमथर्वाङ्गिरोभिनत्व, त वा एत महावाद्य कुरुते, यहचैव हौवमकरोयजुषाधव साम्रौहारमथर्वाशिरोभिर्वाल, स वा एप विभिवदेर्यज्ञस्थान्यतर पक्ष सस्क्रियते मनसैव प्रया यनस्यान्यतर पक्ष सस्करोल्वयम् वै य पवते स यज्ञम्सस्य मनच वादा च वर्तनिर्मनसा चैव हि वाचा च यन्न पहत्यत एव मन इयमेव पार सयहदनास्ति विद्यादई भेऽस्य यन्नस्यान्तरगादिति, तद्यधैक- पात् पुरुषो योकचक्रो वा रथो वर्तमानो भेष न्येत्येवमेवाम्य यजो भेष न्येति, यज्ञस्य भेषमनुयजमानो वेष न्येति, यजमानख भेषमन्वृत्विजो भेष नियन्ति, ऋत्विजा श्रेषमनुदक्षिणा मेष नि- यन्ति, दक्षिणाना देषमनुयजमान पुत्रपशुभिष चेति, पुचपशूना भेषमनुयजमान स्वर्गेण लोकेन भेष न्येति, स्वर्गस्य लोकस्य भेषमनु तस्याई स्य योगक्षेमो भेप नोति, यस्मिनः यजन्त इति बाक्षणम् ॥ २॥ तदु ह माह खेतकेतरारुणेयो ब्रमाण दृष्ट्वा भाषमाणमई' मेस्य यजस्थान्तरगादिति, तम्मामा म्तुते यहि पदमाने वाचो यम्यमुपादन्तामाभ्यामथ ये पवमान उद्युम्नेष्वय यानि च स्तोत्राणि च गवाण्यावपटकारातेषु स यतो भैपश्यिपदी भूर्जनदिति गाईपल्ये जुहुरात्, यदि यजुष्ट गो भुनी जनदिति दक्षिणाग्नौ जुडुयात्, यदि सामत ओ बनदिल्याहवनीये जुष्टु यान, यद्यनाहाता प्रमता ओ भूर्भुव सर्ननदोमित्याइयनोट एव जुहुयात्, तहाकोवाक्यस्या यशुपा मारनामथर्वाङ्गिरमा माप दानां रमेन यज्ञस्य पिरिट सम्घीयते, तद्यथा नव.

·४४ गोपथनाह्मणपूर्वभागे णेनेत्युक्तं, तद्यया उभयपात्पुरुषो यन्नुभयचक्रो वा रथो वर्त- मानोऽपं न्येत्येवमेवाम्य यज्ञोऽने पं न्येति, यज्ञस्याघ्र पमनु- यजमानोऽधे प न्येति, यजमानस्याम्पमन्तविजोऽभे पं नियन्ति, ऋत्विजामधेपमनुदक्षिणा अनेषं नियन्ति, दक्षिणानामभेष- मनुयजमानः पुचपशुभिरने पं न्येति, पुचपशूनाम पमनु- यजमानः स्वर्गेण लोकेनापं न्येति, स्वर्गस्य लोकस्याभ घमनु तस्याईस्य योगमोऽभ्रषं न्येति, यस्मिवई यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ३॥ तद्यदोदुम्बाम आसिष्ट, हिड्वात् मे प्रास्तावोन्म उदके पासीत् मे राबनण्यामाद्धासोदित्युहाने दक्षिण नीयन्त, ग्रहान् गेऽयहीत् प्राचारी मेऽशयुवन् में समनसस्कादियाक्षीम्मेऽशांसो- न्मेऽवपटकार्पोन्म इत्यध्वर्यवे हाळपदन आसिष्ट, अयाची भऽशांसी न्मेऽत्रपट कार्पोन्म इति हावे देवयजन मेऽचीसपद ब्रह्मा सादं मेऽसी सपद् ब्रह्मजपान्भेऽजपोत् पुरस्तादोममस्थितहोमान्होपो- दयाक्षोन्मेऽशांमोन्मेऽयषटकार्पोन् म इति(१) बमले भूबिठेन मा ब्रह्मणायार्थी दिन्ये न भूयिष्ठं ब्रह्म यहग्वगिरसः, येऽगिरसो येऽग्नि- रसः स रमः, येऽथर्माणा येऽधर्वाणस्तक्षेपज, यज्ञेषजं तदमृतं, यदमृत तद् ब्रह्म, स वा एष मृर्वेषामविजामबभागस्यामितरेषामई ब्रह्मण इति ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥ देवाश्च ह वा असुराश्य सङ्ग्रामं समयतन्त, तत्रैताम्तिम्तो हो. जका जिह्यं प्रतिपेदिरे, तासामिन्द्र उच्छानि सामानिनुतोप, तानि १ वषटकारिफोनम नीनि म, ग, !

·३ प्रपाठक। ४५ हो। प्रायदाज्य हवे होतुर्बभूव, प्रउगं पोतुवदेवं ह वै होतु- बभूव, निष्केवल्यं नेष्टुमरवतोय ह य होतुर्वभूय, आग्निमारुत- माग्नोधुस्य , तस्मर्दितदभ्यस्ततरमिव शस्यते, यदाग्निमारतं यम्मा- देते सशंसुका इव भवन्ति(१) यदाता पोता नेष्टाग्नीधी भुमोहे घसोत तद व यसामियास तासामई प्रतिलीप प्रथमाई एच म- थमपदञ्चैतहक्षिणाञ्चेतत्परिशिघदेदिति बाध्मणम् ॥ ५॥ उहालको ह वा प्रारणिकदोच्चान् तो धावयाचकार, तस्य ह निष्क उपाहितोबभूव, उपवादाद विभ्यतो यो मानानणोऽनूचान- उपवदियति तस्मा एतं प्रदास्यामोति, तोदोच्यान् बामणन् भयं विभेद उहालको हवा अयमायाति, कोरुपाचालो अष्मा वामुचः स कई हतो न पर्यादधोत केने योरेए प्रति मंयतामहा इति, तंयत एव प्रपन दः तत एवमनुप्रतिपेदिरे, तंह सैटायनं गीन- कमूचुः, खैदायन वं पै नो ब्रनिछ ऽसोति त्वयेमं पोरेगा प्रसियतामहा इति, त यत एवं प्रपन्न दधे तत एवगनुम- तिपेदिरे, तंह खेदायना इत्यागन्नयामास, स हो गोतमम्य पुत्रेतीतिहास्या असू गत्, प्रतिभुत प्रतिशुयाय, स वै गोतमम्य पुच आई हतोऽधायोत् ॥ ६ ॥ यस्तदर्ग पूर्णमास गोरुपं विद्यात् कमादिमाः भिरम्तः प्रथम नीमगा जायन्ते, वरसाद सामपरमिष म. पशुपकचारयन्यानि नोमानि नायन्ते, यम्तपूर्णमाम- थारूपं विद्यात् नमादिमः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता- भयन्ति, करमादन्ननः सर्ग एय पन्निता भवन्ति, यम्नपूर्णमाम प्रजा . UTTAIT भवनक।

·गोपथब्राह्मण्यवभागे योरूपं विद्यात् कस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्त, कस्मादा- मामपरमिव जायन्ते, यन्त दर्शपूर्णमासयोरूपं विद्यात् कस्मा- हासां सप्तवर्पाष्टवर्षाणां प्रभिदान्त, कस्मादासां पुनरेव ना. यन्त , कस्मादन्ततः सर्व एव प्रभिद्यन्ते, यस्तहर्शपूर्णमासयो- रूपं विद्यात् कस्मादधरे दन्ताः पूर्व जायन्ते, पर उत्तरे, यस्तहर्ग- पूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादधरे दन्ताः प्रणोयामा हसोयांसः मधोयांसो वर्षीयांस उत्तरे, यस्तपूर्णमासयोरुपं विद्यात् क- स्मादिमो दंष्ट्रो दोपतरौ, कम्मासमे इव जम्भे, (१) यस्तदर्शपूर्ण- मासयोरूपं विद्यात् कस्मादिमे श्रोत्रेऽन्ततः समे इव दीणे, यस्तद्दपूर्णमासयोरूपं विद्यात् कम्मात् पुमांस: रमश्वषन्तोऽश्मयुयः स्त्रियः, यस्तदर्थपूर्णमासयोरूपं पिद्यात् करमादामा सन्ततमिय शरीरं भवति, कस्मादासामस्थीनि दृढ़तराणीव भवन्ति, यस्त दर्ग- पूर्णमामयोरूपं विद्यात करमादासां प्रयमे यति रेतः सिक्न न सम्भवति, कम्मादामां मध्य ने वयसि रेतः सित सम्भवति, क- म्मादासामुत्तमे वयसि रेतः मिक्त न मम्भयति, यस्तदर्गपूर्णमाम- योरूपं विद्यात् कम्मादिद गिनमुचय एति नोचीपद्यते फरमान' सदपानम् ॥७॥ अघ यः पुरस्तादावाज्यभागान् विद्यात् मध्यतः पक्ष हथि- र्भागाः, पट प्राजापत्याः उपरिटाटावाज्यभागान् विद्यात् अथ यो गायत्री हरिणी ज्योतिष्यतां सर्वर्य यजमानं मर्ग लोकमभि- यहन्तों विद्यात् अथ यः पनि पञ्चपर्दा सप्तादगाक्ष सर्व र्यज- , १ मम रमेन ·३ प्रपाठकः। मानं स्वर्ग लोकमभिवहन्ती विद्यात् अम्मै ह निकायब्रुवाचा- नूचानो ह वै खेदायना म सुवर्ण वै सुवर्णविदे ददामीति तटुपयम्य निद्यकाम, तत्रापवाज यवेतरो बभूव, त इ पप्रच्छ किमेप गोतमस्य पुत्व इत्येप ब्रह्मा ब्रह्मपुत्व इति होवाच, यदेन कश्चिदुपवदेतीत मोमांसत ह वा मूर्दा वा अस्य विपतेत्, प्राणा वैनं जधुरिति, ते मिथ एव चिक्रन्देयुर्वि प्रापवाज यत्रेतरोबभूवुम्ते प्रातः समित्याणय- उपोदेयुरुपायामो भवन्तमिति, किमर्थमिति यानेव भो भवांस्तां ह्य प्रशानपृच्छ धानेव नो भवान् व्याचक्षीयेति, तथेति तेभ्य एतान् प्रशान् व्यानचष्टे ॥ ८॥ यत्पुरस्तात् वेदे प्रथमं बर्हि स्तुणाति तस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथम लोममा जायन्ते, पदपरमिक प्रस्तरमनम्तग्यालि सम्मा- दासामपरमिव श्मश्रूण्यमकक्षाण्यन्यानि लोमानि जायन्ते , यत् प्राग्यर्हिषः प्रस्तरमनुप्रहरति तम्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्र. थम पनिता भवन्ति, यदन्ततः सर्वमेषानुपहरति तरमादन्ततः मी एव पलिता भवन्ति, यत्ययाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते, यदपि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति तस्मादामामपरमिव जायन्ते, यदनुयाजा अपुरोऽनुयाक्या मन्तो भवन्ति तस्मादासां सावरियाणां प्रभिवन्ते, यत्पती- संपाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तम्मादासां पुनरेव जायन्ते, याममिथ्यगुरपुरोऽनुवाक्यावरवति तस्माद ततः मर्व एवं प्रनि- यन्ते, या वाऽनूय घिष्टुभा यजति तम्मादधरै दन्ताः पूर्व आयन्त पर उत्तरे, यहचानूथ यजुपा यजति नरमादधरे दन्ता. गरमा सोम प्रयोयासो बयांस उत्तरे, यदाधारी दीर्घ ·४८ गोपयवाहापूर्वभागे नरो प्राञ्चापाघारयति तम्मादिमो दंछी दोर्धतरौ, यत् संयाज्ये सञ्छन्दमी तस्मात् मम इव जम्भे, यच्चतुर्य प्रयाजे समानयति तस्मा- दिने थोत्र अन्ततः ममे इव दोणे, यजपं जपित्वाऽभिहिड्कणोति तस्मात् पुमांस श्मयुवन्तोऽश्मथुव स्त्रियः, यत् सामिधेनीः सतत्त- बाह तरमादामा सन्ततमिव शरोरं भवति, यत् मामिधेन्य. काष्ठ- इविपो भवन्ति तम्मादासामस्थोनि दृढ़तराणोव भवन्ति, यत् प्रयाजा आज्यहविपो भवन्ति तस्मादासां प्रथमे वयसि रेतः मिक्तं न सम्भवति, यन्मध्ये हविषां दना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्मादासां मध्यम वयसिः रेत: सित सम्भवति, यदनुयाजा. आज्यहविषो भवन्ति तम्मादासामुत्तम क्यसि रेतः सिक्त न सम्भवति, यदुत्तमेऽनुयाजे सकदपानिति तस्मादिदं शिश्नमुञ्चश एति, नोचोपद्यते, यवापानत् सकच्छूनं स्याद्यगु हुरपानेत् मल- त्यन्न स्यात्तस्मात् सझदपानिति नेत् सकच्छूनं स्यात् सत्यवं वति ॥८॥ अथ ये पुरस्तादधावाज्यभागाः पञ्च प्रवाजा हावाधारी हावाज्यभागावाग्नेया आज्यभागानां प्रथमः सोम्यो द्वितीयो हविर्भागानां हविझैव सौम्य माग्नेय. पुरीडाशोऽग्निपीमीय उपां- शुवाजोऽउनीपोमोयः पुरोडाशोऽग्निः विष्टकादित्येते मध्यतः पञ्च हविर्भागाः अथ ये पट् प्राजापत्या इडा च प्राशिवञ्च यच्चाग्नी- भायावद्यति, ब्रह्मभागो यजमानभागोऽन्वाहार्य एव पष्ठोऽथ य उपरिष्टादटावाज्यभागाम्तयोऽनुयाजायत्वार' पत्नीसंयाजाः ममि टयजुरटममथ या गायत्रो हरिणी ज्योतिष्पचा मय- यजमानं स्वर्ग लोकमभिवहति, वैदिरेव सा, तस्य ये पुरस्ता- ·३ प्रपाठकः। ४ 1 M दष्टावाज्यभागाः म दक्षिण: पक्षोऽथ वे उपरिष्टादष्टावाज्यभागाः म उत्तर पक्षा, हवाप्यात्मा, गार्हपत्यो जघनमाहवनीयः शिरः, सोवर्णराजती पक्षी, तादादित्यं पुरस्तात् पर्यन्तं न पश्यन्ति तरमादज्योतिष्क उत्तरो भवति । अथ या पतिः पचपदा सप्त- दशाक्षरा सर्वेयं जैर्यजमानं स्वर्ग' लोकमभिवहति याज्येय मा, तस्या ओं थाषयेति चतुरक्षरम्, अस्तु थोपडिति चतरक्षर, यजेति हाचा, येयजामह इति पञ्चावर, हाक्षरो वै वपटकारः, सैपा पतिः पञ्चपदा सादशाक्षरा सर्वेर्यौ र्यजमान सर्ग लीया- मभिवहति, तद्यवास्यैवर्थ याद्यत्र वैनमभिवहेयुरेव घिदमेव सत्र प्रमाणं णोयाबानेवविदमिति वाधणम् ॥ १०॥ अथ ह प्राचीनयोग्य(१) अाजगामाग्निहोत्रं भवन्तं पृच्छे होतम इति, पूछ प्राचीनयोग्येति। किन्देवत्यं ते गवोडायो, किन्देतल्य- मुपहतायां, किन्देवत्यमुपसृष्टायो, किन्देवत्यं यमुनीयमानं, किन्देवत्व पासमुखीतं, किन्देवत्य दुधमानं, किन्देवत्य दुग्नं, किन्देवत्व प्रदाम्यमाणं, किन्देवन्य नियमाणं, किन्देवत्वमधिचीद- माणं, किन्देवत्यमधियितं, किन्देवलमन्यव जायम नं, किन्देवत्व- मभ्यवजालितं, किन्देवत्वं ममुद्दान्तं, किन्देवत्वं विषन, किन्दे- पवनतिः प्रत्यानीतं, किन्देवत्यमुद्दास्यमानं, किन्देवत्य मुद्दासितं, किन्द व यमुनीयमानं, किन्द वत्यमुदीतं, फिन्देवत्व प्रनाम्यमाणं, किन्देवयं शियमाणं, किन्देवत्यमुपसाद्यमानं, किन्देवत्यमुप- ११ प्राचीनयोग्य रति ।

·गोपनापपूर्वमागे सादितं, किन्देवत्या समित्, किन्देवत्या प्रथमामाहुतिमहीयोः, किन्देयत्य गार्हपत्यमवेक्षिष्ठाः, किन्देयत्योत्तराहुतिः, किन्दै यत्यं हुत्वा मुर्च विरुदञ्चमुवैषोः, किन्देवत्वं पहिघि सुचनिधायो-' मृमृज्योत्तरतः पाणी निर्माधीः, किन्दे वत्य दितीयमन्मज्य पिधुा- पवोतं कृत्वा दक्षिणतः पिळभ्यः खधामकार्यों:, किन्द वत्व प्रथम प्राशोः, किन्द वत्यं द्वितीयं, किन्दे वत्यमन्ततः सर्वमेवाप्राणी:,() किन्द वत्यमप्रक्षालितयोदकं सुचा न्यनेपी:, किन्दे वत्य' प्रक्षा- लितया, किन्द वत्यमपरेणाहवनीयमुदकं सुचा न्यनेपोः, किन्द । पत्यं यं युचव(२) प्रत्यतापोः, किन्दे वत्यं रात्री उग्दण्डमव- भार्थी:, किन्देवत्वं प्रातरन्माीरित्येतच्चेद्देश्य, गोतम हुतं, द्या न वेत्याहुतं त इति ग्राहणम् ॥ ११ ॥ स हो याच, रोद्र में गवोडायां, मानव्यमुपहतायां, वायव्यमुप- मुष्टायां, वैराज वासमुनीयमानं, जागतमुवीतम्, प्राग्विनंदुधमानं, सौम्य दुग्ध, वार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणं, चावापृथिय्यं नियमाणम्,(१) आग्नेयमधियीयमाणं, वैज्ञानरीयमधियितं, वैष्णयमभ्य यजास्य- मानं, मारुतमम्यषजालितं, योप्यं समुद्दान्त, यारुपं विष्य, सारसतमनिः प्रत्यानीस, त्याष्ट्रमुद्दास्यमानं, धात्रमुहासितं,वैश्वदेव- मुद्रीयमानं, सावित्रमुवीतं, वाईम्पत्य प्रझम्यमाणं, द्यावापृथिव्य(') नियमाणम् ऐन्द्रमुपसायमानं, बनायोपसयम्, आग्नेयी ममिद, यां १ सय मोरिति छ। १ एबथुरई निक, ३ . १पावाद नियमावमिति, वादियामितिमा ·३प्रपाठकः। ५२ प्रथमामाहुतिमहोपं मामेव तत् स्वर्ग लोकेऽधा, यहाईफ्त्यमवैधिष- मस्य जीकस्य सन्तत्यै, प्राजापत्योत्तराहुतिः, तस्मात् पूर्णतरा मन- सैव सा, यदुत्वा स्रुचं विरुदश्चमुपं रुद्रांस्तेनाप्रेषं, यहर्हिषि मुघं निधायोन्म ज्योत्तरतः पाणी निर्माश्थमोपधिवनस्पतोंस्तेमा- प्रै, यद द्वितीयमुम्मूज्य पित्रुपवीतं कृत्वा दक्षिणतः पिटभ्यः स्वधामकार्ष पिस्तेनाप्रैप, यत् प्रथमम्प्रामिषं प्राणांस्तेनाप्रेय, () यद् द्वितीयं गीस्तन,() तम्मादनश्नन्तो गर्भा जीवन्ति, यदन्ततः सर्वमेयामाथि विश्वान्दे वास्तेनापं, यदप्रक्षालितयोदकं सुचा न्धनयं सतरजनांस्तनामषं, यत् प्रक्षानितया सर्व पुण्यजमा- स्तेन, यदपरेणाहवनीयमुदकं सुधा न्यनै गन्धर्वाप्सरसस्तेना- भैषं, यत् सुर्व सुचच प्रत्यताप्सं सप्तऋपीसेनाप्रैयं, यद्रावी सुग्दण्डमवमार्य ये रात्री सविगन्ति दक्षिणांस्तामुन्नैष,(९) यत्पा- तरमार्थ ये प्रातः प्रवजन्ति दक्षिणा()स्तामुन्न पमिति ग्राम- पम् ॥१२॥ एवमेवैततो यथा भयानाह पृच्छामि वेव() भक्तमिति, पूछ प्राचीनयोग्येति । यस्य सायमग्नय उपसमाहिता येयुः प्रचालितानि यापासारथुपसवानि स्युरथ चेद दक्षिणाग्निन- छायात् किं यासतोभयमागच्छदिति, क्षिप्रमस्य पनी प्रेति, यो विहान् सर्वे जल- १प्रापमानपगिमिक,. भलमनकर, पिताममिनि का पानामुनि घ,। सामुन मितिक, दक्षिामामुन मिति । चामिले मिति, ·10 , . गोपथवाअषपूर्षभागे सादितं, किन्देवत्या समित्, किन्देवयां प्रथमामाहुतिमहोपोः, किन्देयत्वं गार्हपत्यमवेशिष्ठाः, किन्देयत्योचराहुतिः, किन्द वत्यं हुत्वा सुचं चिदश्चमुयेपो:, किन्द वत्यं पहिर्षि खुचनिधायो- मृज्योत्तरतः पाणी निर्माची:, किन्दै पत्य दितीयमुन्म ज्य पित्रुा- पवोतं हत्वा दक्षिणतः पिटभ्यः खधामकार्योः, किन्दे वत्यं प्रथम माशोः, किन्द वत्यं द्वितीयं, किन्दे पत्यमन्ततः सर्वमेवामाशीः,() किन्दे वत्यमप्रक्षालितयोदकं सुचा न्यनेषीः, किन्दे वत्यं प्रक्षा- लितया, किन्द वत्यमपरेणाहवनीयमुदकं स्रुचा न्यनैपोः, किन्दै - पत्यं नुवं चञ्च(२) प्रत्यतामी:, किन्दे पत्यं राची स्रुग्दण्डमव- मार्ती:, किन्दे वत्य मातरमार्जीरित्येतञ्चेद्देश्य, गोतम हुतं, घेद्या न वेश्याहुतं त इति ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥ स हो याच, रोट्र मे गवीडायां, मानव्यमुपहतायां, वायव्यमुप- सृष्टायां, वैराज वासमुद्रीयमानं, जागतमुद्रीतम्, आखिनंदुह्यमानं, सौम्य दुग्ध, वाहस्पत्यं प्रक्रम्यमाएं, यावापृथिव्यं द्रियमाणम्,(२) आग्नेयमधिन्धीयमाणं, वैखानरीयमधियितं, वैष्णयमभ्यवजाल्य- मानं, मारुतमभ्यवजालितं, पौण समुद्दान्त', थारुणं वियत्र, सारस्वतमद्भिः प्रत्यानीतं, त्वाष्ट्र महास्यमानं, धात्रमुद्दासितं,वैखदेव- मुन्नीयमानं, सावित्रमुद्रीतं, वाहस्पत्य प्रक्रम्यमाणं, द्यावापृथिव्या) नियमाणम् ऐन्द्रमुपसाद्यमानं, बलायोपसमम्, आग्नेयी समिद, यां १र्वमेव प्रामोरितिय, २ शुकशुगर मि च, ग, घ, ३ यावाधियो ट्रियमारमिति प, घ,! पादारपियामिति य, मे,।

·३ प्रपाठक । ५० प्रथमामाहुतिमहोय मामेव तत् स्वर्गे लोकधा, यहाई फ्यमवैक्षिप मस्य नोकस्य सन्तत्यै, प्राजापत्योत्तराईति , तस्मात् पूर्णसरा मन सैव सा, यदुत्वा सुच विरुदधमुप रुद्रास्तेनाप्रैष, यदहिधि सुच निधायोग्म ज्योत्तरत पाणी निर्मात्यमोपधिवनस्पताम्तेना भैय, यद द्वितीयमन्म व्य पित्रुपवीस हत्वा दक्षिणत पिटभ्य खधामका पिढ़ स्तेनाप्रैप, यत् प्रथमम्माशिप प्राणास्तेनाप्रैप,(१) यद् द्वितीय गभर्मास्तम (२) तम्मादनगन्तो गर्भा जीवन्ति, यदन्तत सर्वमेयाप्रशिप विखान्दे वाम्तेनाप्रैप, यदप्रक्षालितयोदक सुपा न्यनैप सपेंतरजनम्तिनाप यत् प्रचालितया सर्पपुराना म्तेन, यदपरेणाहयनीयमुदक सुचा न्यनैप गन्धर्वाप्सरसोना भैष, यत् युव सुचच प्रत्यतापम सप्तरपीनाय, यदायो सुग्हगडमवमा ये रात्री सविशन्ति दचिणास्तामुन्नैप,(१) यत्पा तरमार्थ ये पास प्रयजन्ति दक्षिण(स्तामुपमिति ग्राम पम् ॥१२॥ एवमेयेतही यया भवानाइ पृच्छामि त्वेग भक्तमिति, प्रचार प्राचीनयोग्वति। यस्य मायमग्नय उपममाहिसा स्यु अल येथे प्रचानितानि यसपालाप्युपसवानि सरय चेटु दक्षिणाग्निर पाया कि पासतोभयमागच्छेदिति,धिप्रमस्य पनो प्रेति, यो विधान प्रामामिति । .भममा। दिसामुक महिना पनि । IN मा मिनि म रविवामान मिनि च चमिसमिति पर।

·गोपथनाधणपूर्वभागे जुहोति विद्यया त्वेवाहमभिजुहोमोति, का ते विद्या का प्रायशि- त्तिरिति गाई पत्यादधिदक्षिणाग्नि प्रणोय प्राचोऽङ्गारानु- वृत्य प्राणापानाभ्यां स्वाहेति जुहुयादथ प्रातर्यथास्थानमग्नी- नुपसमाधाय यथापुर जुहुपासा मे विद्या सा प्रायश्चित्ति- रिति। अथ चेदाहवनीय उहायात् किं वा ततो भयमागच्छेदिति चिप्रमस्य पुत्रः पति, यो विहां जुहोति विद्यया खेवाहमभिजुहा- मोति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरिति गाई पत्याध्याहवनीयं प्रोय प्रतीचोऽङ्गारानुत्य समानव्यानाभ्यां स्वाहेति जुहुया- दप प्रातर्य थास्थानमग्नीनुपसमाधाय यथापुरजुहुयात् सा मे विद्या मा प्रायथित्तिरिति । अथ चहाहपत्त्य(१) उद्दायात् कि वा ततो भयमागच्छेदिति, क्षिप्रं ग्रहपतिः प्रैति, यो विहां जुहोति विद्यया- त्ववाहमभिजुहोमीति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरिति सभस्म - वामाहवनीयं दक्षिणेन दक्षिणाग्नि परिहत्य गार्हपत्यस्याय- तने प्रतिष्ठाप्य ततः आहवनीयं प्रणोय उदीची(') ऽङ्गारानुवृत्यो- दानरूपाभ्यां स्वाहेति जुहुयादथ प्रातर्थ थास्थानमग्नोनुप- समाधाय ययापुर जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायथित्तिरित्यय चेत्सर्वेऽग्नय(२) उहायेयुः किंवा ततो भयमागच्छदिति, चिE ग्रह- पतिः सर्वव्यानिञ्जोयते, यो विहां जुहोति विद्यया लेवाहम- ·३ प्रपाठकः। ५३ प्राणापानाभ्यां स्वाहा समानव्यानाभ्यां स्वाहा उदानरूपाभ्यां वाहेति जुहुयादय मातर्यधास्थानमग्नीनुपसमाधार यघापुर- नुहुयात् सा में विद्या सा प्राययिनिरित्यय चेनाग्निा) जन- यितुं शक्नुयुन कुतवन यातो वायात् किं वा ततो भयमागच्छे - दिति मोघमस्पष्टं च हुतञ्च भवति, यो विदां जुहोति विद्यमा त्ववाहमभिजुहोमोति, का ते विद्या का मावित्तिरित्यानडुहे- मेव शशा पिण्डे नाग्न्यायतनानि परिलिप्य होम्यमुपसाधवात- आवातु भेषजमिति मूतनामन्येव जुहुयादथ मातरग्नि निर्मथा यथास्थानमग्नीनुपसमाधाय यथापुर जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तरिति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ एवमेवैतद भी भगवन् यथा भवानाहोपायामित्येय २) भवन्त- मित्येवं चेवावक्ष्यो मूडे ते व्यपतियतोति) हन्त तु ते तह- क्ष्यामि यथा ते न व्यपतिष्यतीति, यो ह वा एषविहानग्याति च पिबति च वाक् तेन टप्यति, वाचि टप्तायामग्निम्तृप्यत्वग्नी टप्से पृथिवो ढम्यति, पृथिव्यां टप्तायां यानि पृथिव्यां भूतान्य- न्वायत्तानि तानि प्यन्ति, यो ह वा एवविहानग्याति च पिबति च प्राणस्तेन यति, प्राणे टप्से वास्तव्यति, बायो रप्तेऽन्तरिक्षं रव्य यन्तरिघे टसे यान्यन्तरिक्षे भूतान्यन्वायत्तानि तानि राप्यन्ति, यो ह या एवंविद्याननाति च पिबति च चक्षु स्तेन ह पति, चक्षुपो रस प्रादित्यगण वादिये हप्ते द्योस्तृस्थति, दिवि १ अथ प्रानयथास्थानमित्य वाथ मानिमिति स, ग, घ,। २ पायामि त्वं गिनि ख, ग । ३गपनिषदिनिमम । .

·५४ गोपद्यनाभ्रणपूर्वभागे सप्तायां यानि दिवि भूतान्यन्वायत्तानि तानि टप्यन्ति, यो ह या एवं विहानयाति च पिबति च मनस्तन टप्पति, मनसि टप्से चन्द्रमास्तन्यति, चन्द्रमसि सप्त आपस्तृप्यन्यपसु सप्तास यान्यासु भूतान्यन्वायत्तानि तानि तप्यन्ति, यो ह वा एवंविद्यानन्याति च पिबति च योन तेन म्यति, थोत्रे से दिशथान्तर्देशाय प्यन्ति, दिक्षु चान्तदेशेषु च मेषु च यानि दिक्षु चान्तर्दे- शेषु च भूतान्य न्वायत्तानि तानि तप्यन्ति, यो ह वा एवं विहानग्नाति च पिबति च तस्यायमेव दक्षिणः पाणिर्जुरः सव्य उपभृत् कण्ठी ध्रुवाऽन्न हविः प्राणा ज्योती पि सदेष्टं सदा हुत मदायितं पायितमग्निहोत भवति य एवं वेद यथैवं विद्यानग्निहोत्र जुहोतीति बाणम् ॥ १४ ॥ प्रियमेधा ह वै भरहाजा वनविदो मन्यमानास्ते हम न कञ्चना वेदविदम्पयन्ति, ते सर्वमविदुस्ते सहैवाविदुस्तेऽग्निहोत्र- मेव न समवादयन्त, तेपामेकः समदग्निहोत्रमजुहोत् दिरेक- स्त्रिरेकस्तेषां यः सरुदग्निहोत्रमजुहोत्तमितरावपृच्छता की त्वं जुहोपोति एकधा या, इदं सर्व प्रजापतिः प्रजापतय एवार सायं जुहोमोति प्रजापतये प्रातरिति । तेषां यो हिरजुहोत् तमितराय पृच्छता काभ्यां त्वं जुहोपीति, अग्नये प्रजापतय इति सायं, सूर्याय प्रजापतय इति प्रातः। तेषां यस्सिरजुहोत्तमितराषच्छता केभ्य. स्व चुहोपोत्यग्नये प्रजापतयेऽनुमतय इति सायं, सूयाय प्रजापतये अग्नये खिष्टकत इति प्रातः । तेषां यो विरजुहोस आधोम भूयिष्ठो- ऽभवत्पूजया घेतरौ यिया चेतरावत्याफ्रामत्तस्य ६ प्रजामितरयोः प्रजासु या तत्तुमुपेयातां तस्माद दिॉतव्यं, यजुपा चव मनसा च .

·३ प्रपाठक । ५५ स्वाहा सामेव म ऋद्विमा ति() तामृनोति य एव वेद, यश्चैव विद्वा- मग्निहोत्र जुहोतीति वाधणम् ॥ १५ स्वाहा वै कुत सम्भूता, केन प्रकता, कि वाऽस्या गोत्र, कत्य घरा, कतिपदा, किम्मू विसाना, क्वचित् स्थिता, किमधिष्ठाना, बृद्दि स्वाहाया यवत रूपञ्च । वै सत्यसम्भूता, व्रद्धा माता, लामगायनमगोवा, हे अक्षरे, एक पद, वयच मर्ण शुरू पद्म सुवर्ण इति, मर्वच्छन्दसा वेदेषु समासभूतेकोच्छासा वर्णान्ते चत्वारो वेदा गरोरे, पडनान्योषधियनस्पतयो लोमानि, चक्षुपी याचन्द्रमसौ, सा स्वाहा सा स्वधा सैषा यऽयु धयटकारभूता प्रयुज्यते, तस्या अग्निवत ब्राधणो रूपमिति ब्रामणम् ॥ १६ ॥ अथापि कारवो ६ नाम पर धयो अन्यखा प्रामम्त इममेक गमग्निष्टोम ददृशम्तमाहरस्तेनायजन्त ते स्वययु , स य इच्छेत् खायोति() स एतेनैकगुनाऽग्निष्टोमेन यजेतेति बाला- पम् ॥१७॥ अथात सवनीयस्य पयोर्षि भाग व्याग्यास्याम । उहत्याव दानानि, सजिद्धे प्रस्तोत , कण्ठ सकाकुद प्रतिहणु, ग्येन पच उहासुदक्षिण पार्ज सासमवर्यो , सव्यमुपगाढणां, सय्यो 5म प्रतिप्रस्थातुईक्षिण योपिरथाम्ती ब्रह्मणोपरसक्थ(१) मान पाचा मिन , ऊर पोतु , सव्या योणिोतरवरमक्या') मैत्राय १ मटविमानोति मगच । रमति छ। वरमधिमिति । परमविमिति ।

·५६ गोपथग्रामएपीभाने कृणम्योरछावाकम्य, दक्षिणा दोर्नेछुः, सव्या सदस्यस्य, सदश्चा- नूकच्च ग्टहपतेाधनी पत्नराम्ता सा ब्रानणेन प्रतिग्राहयति, य. निटुई दयं को चाङ्ग ल्यानि दक्षिणो वाहुराग्नीध्रस्य, सव्य आये. यस्य, दक्षिणी पादौ गृहपतेव्रतप्रदम्य,(१) सन्यौ पादौ गृहपत्या- व्रतप्रदाया',(१) सहैवैनयोरोठम्त गृहपतिरेवानुशाम्ति मणिजीच स्कन्धास्तिस्रय कोकसा प्रायम्तुतम्तिसयेय कीकसा अचापान- शन्नेतरत सर्द्धचमसाधर्म्युगां क्लोमाः गमयितुः, गिरः सुब्रह्मण्यस्य, यथ मुत्यामायते तस्य धर्म तथा खनु यविंगमम्पद्यन्ते पट- विंगदवदाना गोः पत्रिंशदधरा वृहती, वाहतो यै वर्गों लोफ: वृहत्या ये देवाः म्वर्ग लोके यजन्ते , हत्या स्वर्ग मोके प्रतिष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं विभजन्ते । अथ यदतोऽन्यथा- गोलिको या पापरूतो वा हुतादो याऽन्यजना याऽपि मधीर ग. भधैयां पशर्विमथिलो भवत्यम्ब गॉटेयता यो इ या इमां सपिः पविभागं विदाञ्चकार, सामुह गिरिजाव वाभय्यायान्चो मनु. वेभ्य:(१) प्रोवाच, तत इयमर्यात् मनुष्येप्यासीदिति प्राधा- यम् ॥१८॥ प्रघाती दीपाः। कस्यनितोचित त्याघचते, येठा धियं नियतीति,(') तं या एतं दोमितं गम्त दीक्षित प्रत्याच. चने, परोक्षेण परोधप्रिया एव हि देवा भयन्ति प्रत्यचदिमः। . मपतिनाम । महापातिर.1 यो मम मम मममम प, Vfvifeमोनि ·३ प्रपाठक कस्यवि डे सोर्दीक्षितोऽप्रत्युत्धायिको(१) भवयन भियाटुकः प्रत्युष्ये- योऽभिवाद्यो ये प्रत्युष्येवाभिवाद्यास्त एनमाविष्टाभवन्यथर्वाङ्गिरस- स्तस्य किमाथर्वणमिति, यदात्मन्येव जुद्धति न परस्मिन्नेवं हाधर्व- णानामोदनसमानामात्मन्येव() जुदति न परस्मिन्नथास्य किमानि- रसमिति, यदात्मनश परेयां च नामानि न एलात्येवं ह तस्मिना- सादामन थैव(३) परेषां च नामानि नरह्यन्ते, विचक्षणवतों वाच- भाषन्ते च न सितवती विचक्षयन्ति, ब्राह्मणं च न सयन्ति(५) प्राजा- पत्य, सैषा व्रतधुगथर्वा निरसस्तां ह्यन्वायत्ताः, कस्यखिदेतो .क्ष- तो नाश्यत्रो भवति नास्य नाम रहन्त्यबस्थो नामस्थो भवतीत्या- हुस्तस्य येऽन्नमदन्ति तेऽस्य पापानमदन्यथास्य ये नाम रहन्ति तेऽस्य नाम्नः पाप्मानममानतेऽथापि (1) वेदानां गर्भभूती भव- तोत्याहुस्त स्याजातस्याविज्ञातस्याकोतसोमस्याभोजनीयं भवती- न्याहुः । स दोक्षाणां प्रातर्जायते सोम कोणन्ति तस्य जातस्य विज्ञातस्य कोतसोमस्य भोजनीयं भवतीत्याहुः। कस्य खिदेतोः संमवा परिजिहीर्षता भवन्ति यतरी वीर्यवत्तमोभवति()स परस्य यशंपरिमुष्णाति । कस्य स्विद्ध तोर्दैवे न ध्यायेत् संस्थिते नाधीयतेति संसवस्यैव हेतोरिति विद्योतमाने स्तनयत्वथी वर्षति यायव्य- १ चप्रत्य न्यायुक पनि ख, च,। २ मोदनवानाभात्मन्ये नि ख, घ, । ३ तस्विमादामन वेति ख, ग । ४ न च सयन्ति इति ख, ग,। तथापोनि घ,। दधीर्य धमो भवतीनिक, वीर्य यारो भवतीति पग।

·गोपथनाहाणपूर्वभागे मभिपुणन्ति वै देवाः सोमच्च भक्षयन्ति तदभिपुन्ति मानणाः शुश्रुवांसोऽनूचानास्तेषां सर्वरसभाः पिपितामहा भवन्ति, स देवे न ध्यायेत् संस्थितेनाधीयतेति(१) मानणम् ॥ १८ ॥ समावृत्त प्राचार्या निषेदुस्तान् ह यजी दीक्षिष्यमाणानां साह्मणरूयं कृत्योपोदेयायेस्य होयममवत्सुहन्त वोऽहं मध्ये दोचा- इति, त अचुनव वा विद्म' न जानीमः को हीदविज्ञाय- मानेन सह दीक्षिष्यसीति, यविदं दोषिष्यध्वे भूयो न दी- चियध्वे,घ वा उ एकन्दोचयिष्यथ सं वै तर्हि मोहियथ मोहि- प्यति यो यज्ञ:(१) सर्व ते दीक्षयिष्यतेत्यय वा उ एक दीक्षायचय ते वा अहोनत्विजो ग्राहपतयो भविथथ, ते तूणों ध्यायन्त- प्रासाञ्चकिरे, सहोवाच किच तूष्णोमाध्ये भूयो वः पृच्छामः पृच्छतेति, यविदं दीक्षियव उपयेम एतम्मिन् संवत्मरे मिथुनं चरिष्यथ नोपेप्यथेति धिगिति होतुः, कथं नु दीक्षिता उपेचामो. नोपेथामहा इति,ते ये बानापानामभिमन्दारी(२) भविष्यथ रेतो- ह वो य एतस्मिन् संवत्मरे ब्राह्मणास्तदभविष्य(") म्ते वोधिमता. भविष्यत्यय या उपेप्यामी नोपेप्यामहा इति, ते ये दीक्षिता अबकोर्णिनो भविश्यथ, न ह ये देवयानः पन्या प्रादुर्भविथति तिरो- वो देवयानः पन्या भविष्यतीति, ते वयं भगवन्तमेयोपधायाम यथा बस्ति संवसारस्योहचं ममग्रवामहा इति वाधणम् ॥२०॥ माधीयोम मि श. ९मारियष मोरियम मोपज रमिक। चभिरमार रनिध। यमिन, भिमरिय भनि ।

·३ प्रपाठकः। स होवाच, दादग ह वै पनि दीसितादुत्कामन्ति, न १ ये दोषितोऽग्निहोत्र जुहुयात्, नपोर्णमामेन यचेन यजेत, नामा. पाम्येनामिबमोस, न पिटयन यजेत,न तत्र गश्चत्र मनमा जिगमिरेट्या यशेत, न पाचा यथाकथा चिटभिभाषेत, न मिघुनं चरेत् नान्यस्य यथा काममु युनोत, न पश्यमेन यमन मेस, न सत्र गछेद्य चक्षुषा परापश्येत्, सणाजिनं पसीत, कुरोर. न्धारये मुष्टोफर्यादाष्ठप्रतशित उपयेा, गगराई राप्ती यान कताथ(१) यस्य दोचितम्य पाग्वायता स्थान मुटो पा विराटोस एतानि अपे) २१॥ अग्निहोषध मापौर्णमासय यजः पुरस्तात् प्रत्यषमुभी काम- मो भूत्वा चिवा महाविगतो, यमतिय माऽमावास्य() यतः य. বা খানুমাত্রিমিনাল, সময় মা বিষয়য যক্ষ্মা বিল- उदच मुभाविति ममानं, नाच मैटियोत्तरतो दत्तिणावमुभा. पिति ममानं, रेसय माऽव चेत कईधमुभायिति ममानं । पप मा परावयय योऽमुतोवाचमुमो काममो भूला जिन्या महाविगतामिति । अनु र ये दीचितो व पामनि बगनि पत्ते न अपाय कापनाभिरप्ति, न प य विमधमुपयाम्पमा पुनमत्यु मयाये ति पुत्रराजाति, वामनारौम्य सर्वेषु मोकेषु भाति य एवं वेद, ययैवविधान् दोशमुपेतीति मानम् २२॥ . पनामा ·गोपथब्राह्मणपूर्वभागे अथ यस्य दोषितस्यामती जाया स्यात् प्रतिसावा प्रति- नावा सारूपवत्साया (१) गोः पयसि स्थालोपाकं यपयित्वाऽभि- धार्योहास्योइत्याभिहिड्क्लत्य गभवेदनपुंसवनैःसम्पातयन्तं(१) क- वा तं परैव प्राश्रीयादेतो वा अन्न वृषा हिड्कार एवं होखराय दीक्षिताय दोचिती जाया पुत्र लभेतेत्ये तेनैव प्रक्रमेण यजेतेति ब्राह्मणम् ॥ २३॥ इत्यथर्ववेदे गोपथब्राह्मणपूर्वभागे टतीयः प्रपाठकः समाप्तः। अथ चतुर्थः प्रपाठकः । ओ अयं वै यज्ञो योऽयं पवते, तमेत इमन्ति ये संवासराय दीक्षन्ते । तेषां ग्रहपतिः प्रथमो दोचते, यं वै लोको रहपति- रन्मिन् वा इदं सर्व लोके प्रतिष्ठितं, ग्रहपता उ एय सर्वे मत्रिणः प्रतिष्ठिताः, प्रतिछाया एवैनं तत् प्रतिहित्यै दीनन्ते ॥१॥ प्रय ब्रह्माणं दोक्षयति, चन्द्रमा वै बनाऽधिदैवं, मनोऽध्याम', मनमैव तदोमधीः मन्दधाति, तया श्रोषधोर्वेद स एव ब्रह्मी- यधीस्तदनेन लोकेन मन्दधाति, समादेतावन्तरेणान्यो न दी. क्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दोपेतेमं तं लोकमोपधिभियापादये- दुच्योपुमा र व्यस्तम्माटेतारन्तरेणान्यो न दीनेत ॥२॥ प्रतिापगपानिए । ও সাবেদানি । . - ·४ प्रपाठक । १ अथोहातार दीक्षयत्वादियो वा उदाताऽधिदैव, चक्षुरध्यात्म , पर्जन्य आदित्य , पर्जन्यादधिष्टिर्जायते, दृष्टिरेव तदोपधी सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीचेतेम त लोक वर्पण थापादयेदवर्षका १ स्युम्तस्मादेतावन्त रेणान्यो न दीक्षेत ॥३॥ अथ होतार दोक्षयत्यग्निहोताऽधिदैव, वागध्यात्ममन्न वृष्टि , वाच चैव सदनि चान्नेन सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दोघेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षतेम त लोकमन्ने न(३) व्यापा येदशनायुका ह स्युस्तम्मारतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ ४ ॥ अथाधर्म्य प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति, वायुर्वा अध्वयु रधिदैव, प्राणोऽध्यात्ममब वृष्टिर्वाय चैव तत्प्राण चाबेन सन्दधाति,(२) तरमादेतावन्तरेणान्यो न दोत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षेतेम त लोक प्राणेन व्यापादयेत, प्रमायुका ह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणा न्यो न दीक्षेत ॥५॥ अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छसिन दोक्षयति । अथोहाचे प्रस्तोतार दोनयति । अथ होवे मेत्रावरुण दोषयति । अयाध्धय॑वे प्रतिप्रस्था तार नेटा दीक्षयति । स हेनमन्वितरेया वे नवाना तितिरबतरे वे 'प्राण , प्राणैर्य जस्तायते । अथ ब्रह्मणे पोतार दीच यति। अयोहात्रे प्रतिहार दीपयति । अथ होनेऽच्छावाक दीक्ष यति। अघावयवै नेष्टारमुन्त्रिता दीक्षयति । हैनमन्वध प्राण प्राग्नीध्र दोषयति । अघोहात्रे सुबक्षय दीक्षयति । कल्पन्त, नव अथ होने १लोकगन्यनति क च । २पान्वन मुमधातीतिक घ।

·गोपत्राझणपूर्वभागे ग्रावस्तुतं दीक्षयति । अथ तमन्यसातको वा ब्रह्मचारी वा दीक्ष- यति, न पूत: पावयेदिल्याहुः । सैपानुपूर्व दोक्षा, नद्य एवं दीक्षन्ते दीपिचमाणा, एव ते सत्रिणां प्रायश्चित्तं न विन्दन्ते, सत्रिणां प्रायश्चित्तमनु तस्याईस्य योगक्षेमः कल्पते, यस्मिन्नई दीक्षन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ श्रदाया वै देवा दीक्षणोयानिरमिमत, अदितेः प्रायसीयां, सो- मात् क्रायं, विष्णोरातिथाम् आदित्वात् प्रवग्य", स्वधाया उपस. दोऽग्नीपोमाभ्यामोपवसध्यमहः, प्रातावरी देवेभ्यः प्रातरनु- वाकं वसुभ्यः, प्रातःसवनं, रुद्रेभ्यो माध्यन्दिनं सवनम्, आदि- त्येभ्यस्तृतोयसयनं, वरुणादवभ्यम् अदितेरदयनीयां, मित्रावर- णाभ्यामनूबन्धी, वटुस्त्वार देवोभ्यो दिविकाभ्यो,() देवता हापि, कामादशातिरात्र, स्वर्गलोकादुदवसानोयां, तहा एतदग्निष्टोमस्थ जम्म स य एवमेतदग्निहोमस्य जन्म वेदाग्निोमे न स आत्मा स लोको भूत्वा देवान् अध्येतीति बामणम् ॥ ७ ॥ अथ यद्दीषणोयया यजन्त यहामेव तहेवी देवतां यजन्त, यहा देवो देवता भवति, यहाया देव्याः सायुज्य मलीकता अन्ति य एतदुपयन्ति अथ यत् प्रायणोयया यजन्ते दितिनेव तहेवी देवतां यजन्तादितिर्देवो देवता भवत्यदित्या देव्याः सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति अय यत् क्रयमुपयन्ति सोममेव तदेय देवतां यजन्त ,मोमो देवी देवता भवति सोमस्य देवम्य सायुज्य सलोकतां विखेभ्यो देवेभ्यः, दागरात्र दिग्भ्यो दगराधिक पृटर पडहमेभ्यो लोकेभ्यः, छन्दोमभ्यहं संवत्मरात् दगममहः प्रजा- १६मिकाभ्य रक्षक " ·४ प्रपाठक। यन्ति य एतदुपयन्ति अथ यदातिधाया यजन्ते विष्णु मेव तद्देव दे- वतां यजन्त, विष्णु देवो देवता भवति विष्णोदेवस्य सायुज्य सलो- कतां यन्ति एतदुपयन्ति । यत्पर ये मुपयन्त्यादित्यमेव तवं देवतां यजन्ते, आदित्यो देवो देवता भवत्यादित्यस्य देवस्य मायुज्य मलोकतां यन्ति य एददुपयन्ति । अय यदुपसदमपयन्ति खधा- मेव तदेवी देवतां यजन्ते, स्वधा देवी देवता भवति स्वधाया देव्याः सायुज्यं मलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यदीपवसथा- महरुपयन्त्यग्नोपोमावेव तद्देवी देवते यजतोऽग्नीपोमो देवी देवते भवतोऽग्नीपोमयोहवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यत् प्रातरनुवाकमु पयन्ति प्रातर्यावण (1) एव तद्देवां देवता यजन्ते मातर्यावाणो, देवा देवता भवन्ति मातम्यागा देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यत् मातः सवन- मुपयन्ति वस्नेव तद्देवां देवतां यजन्त, वसवो देवा(२) देवता भवन्ति वसूनां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यम्भाध्यन्दिनं सवनमुपयन्ति रुद्रानेव तहेवां देवतां यजन्ते, रुद्रा- टेवा देवता भवन्ति रुद्राणां देवानां सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपन्ति । अय यत्ततीयमवनमुपयन्त्यादित्यानेव तद्दियां देवतां यजन्ते, आदित्या देवा देवता भवन्त्यादित्यानां देवानां भायु ग्यसनोकतां यन्ति य पयन्ति । अथ यदवभूथमुपयन्ति वरणमेव तदेवं देवतां यजन्ते, वरुणो देवो देवता भवति वरुणस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपरन्ति । अघ र १प्रतियावावा वो हमक,,। २ व बोदवा इनि क ख,।

·अध गोपत्राणपूर्वभागे दयनीयया यजन्ते दितिमेव तहेवी देवतां यजन्ते, दितिर्देवी देवता भवत्यदित्या देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एत- दुपयन्ति । अथ यदनूबन्धया यजन्त मित्रावरुणावेव तहे वो देवते यजतो मित्रावरुणो देवी देवते भवतो मित्रावरुणयो- वयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । यत् त्वाष्ट्र ण पशुना यजन्ते त्वष्टारमेव तहेवं देवतां यजन्त, त्वष्टा देवो देवता भवति त्वष्टुदेवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यहेविकाहविर्भियरन्ति या एता उपसत्- सर्भवन्त्यग्निः सोमो विष्णु रिति देव्यो देविका देवता भवन्ति देवोनां देविकानां देवतानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुप- यन्ति । अथ यद्दगातिरावमुपयन्ति काममेव तहेवं देवतां यजन्ते, कामो देवो देवता भवति कामस्य देवस्य सायुज्य सस्नोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति। अथ यदुदवमानीयया यजन्ते वर्गमेव तं लोकं देवं देवतां यजन्ते स्वर्गों लोको देवो देवता भवति स्व. गस्य लीकस्य देवस्य सायुज्य मलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । तहा एतदग्निष्टोमस्य जन्म स य एवमेतदग्निष्टोमम्य जन्म वेदा- मैव तदग्निष्टोमं स्वर्गे लोके प्रतिठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशु- भिर्य एवं वेदा अग्निष्टोमेन मारमा सलोको भूत्वा देवान् अप्यतीति ब्राह्मणम् ॥८॥ अहोराबाभ्यां वे देवाः प्रायणीयमतिगत निरमिमत अदम- मेभ्यश्चतुर्षि गमहा, ग्रहाणोऽभिनवं, वाग्पष्टामग्नरभिजितम् अङ्गा बरसामानः, सूाहिघुवन्तमुझा अाहत्ताः स्वरमामान इन्द्राद्विमजितमुक्ती पृट गाभिनवी मिवावरणाभ्यां, ग्वायुषी ·8 प्रपाठक । पतेर्महाव्रतं वगालोकादुदयनीयमतिरात्रं तहा एतत् संवत्- सरस्य जम, स य एवमेतत् सवत्सरस्य जन्म वेद संवत्मरेण स आत्मा सलोको भूत्वा देवमप्येतीति ब्राह्मणम् ॥८॥ अथ यत्पायणोयमतिरावमुपयन्स होराबावेष तद्देवी देवत यजतोऽहोरात्री देवी देवते भवतोऽहोरात्रयो वयोः सायुज्यसनो कतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यच्चतुविशमहरुपयन्त्यईमासानेय सहवां देवतां यजन्तेईमासा देवा देवता भवन्सईमासाना देवानां सायुज्यं सलोकर्ता यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यदमिनवमुपयन्ति ब्रह्माणमेव तदेवं देवतां यजन्ते ब्रह्मा देवी देवता भवति ब्रह्मणो देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयति । भय यत् पृष्टामुप- यन्ति क्षत्रमेव तद्देवं देवतां यजन्ते च देवो देवता भवति क्षत्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यदभिजिर- मुपयन्त्यग्निमेव तद्देवं देवतां यजन्ऽग्निर्देवो देवता भवत्यग्ने- देवस्य सायुज्यं सलोषातां यन्ति य एतटुपयन्ति । अथ यत्सरसाम्न उपयन्त्यप एव तद्देवोर्देवता यजन्ते पापो देव्यो देवता भवन्त्यपान्दे- योनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यहिषुवन्त- मुपयन्ति सूर्यमेव तहेवं देवतां यजन्ते सूर्यो देवो देवता भवति सूर्यस्य देवस्य सायुज्य अलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । उत्ता प्रात्ताः स्वरमामानः। अथ यहिखजितमुपयन्तीन्द्रमेव तहेवं देवता यजन्ते इन्द्रो देवो देवता भवतोन्द्रस्य देवस्य सायुज्य सलोकता यन्ति य एतदुपयन्ति । उक्तौ पृष्टयाभिनयावथ यद गवायुपी उपयन्ति मित्रावरुणावेव तद्देवो देवसे यजतो मित्रावरुणो देवी देवते भवती मिच.वरुण देवयोः स.युज्यसनीकर्ता यन्ति य एतदुपयन्ति। अध ।

·. गोपथनाधणपूर्वभागे यशरानमुपयन्ति विश्वानेव तद्देवान्देवतां यजन्ते विखेदेवा देवता भवन्ति विश्वेषां देवानां सायुध सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यहागरात्रिक पृष्टं पड़हमुपयन्ति दिश एव तदेवीदेवता यजन्ते दिगो देव्यो देवता भवन्ति दिशान्देवोनां सायुज्य सलो. काता यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यच्चन्दोमत्वाहमुपयन्तीमानेय तलोकां देवान् देवतां यजन्त इमे लोका देवा देवता भवन्ति एप लोकानां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अघ यहशममहरुपयन्ति संवत्सरमेव तहेवं देवतां यजन्ते संवत्सरो देवो देवता भवति संवसरस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । अथ यन्महाव्रतमुपयन्ति प्रजापतिमेव तदेवं देवतां यजन्ते प्रजापति?वो देवता भवति प्रजापतेर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति। अथ यदुदयनीय- मतिरावमुपयन्ति वर्गमेव तलोकं देवं देवता यजन्त वर्गों लोयो देवो देवता भवति स्वर्गस्य लोकस्य देवम्य सायुज्यं मलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति तद वा एतत्मवासरस्य जन्म स य एवमेतसंव- सरस्य जना वेदापत्वैतत्संवासरं खर्गे लोके प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशभिर्य एवं वेद संवस्मरेण स आना सञीको भूत्वा देवा अध्येतीति (1) ब्राह्मणम् ॥ १०॥ न वा एप संवासरोऽधिदेव बाध्यात्म च प्रतिष्ठितः सय एवमेतत् संयमरमधिदेयं चाध्यात्म च प्रतिष्ठितं वेद प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद स वा एप संवत्सरः ॥११॥ स वा एप संयसरी हतोममिसम्पनो छावनरावहां पडहो ११ देवम पप्नोति ।

·४ प्रपाठकः। हो पृष्टयाभिप्लवौ गवायुपो दाराचम्तया खलु पटविंशत सम्प- चन्ते पविंगदवदाना गौः पविंशददरा इहती वाहती वे खर्गों लोको हत्या व देवाः खर्ग लोक यजन्ते हत्याः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एव वेद स वा एप संवत्सरः ॥ १२ ॥ स वा एष संवत्सर स्विमहानतश्चतुर्वि शेन महावतं विपुवति महान महानत एष महावतं तं इ मैतमेव विद्वांसः पूर्व चिमहाव्रतमुपयन्ति ते तेजखिन आसन् सत्यवादिनः संशितव्रता । य एनमद्य तथा पेयुर्यथाऽऽमपात्रमुदक प्रासिको निर्मज्ये देवं यज- माना निर्मज्ये रनुपर्युपयन्ति तथा हास्य सत्येन तपसा ग्रीन चाभिजितमवरुद्धं भवति य एव वेद स वा एप सवत्सरः ॥१३॥ अथ यच्चतुर्वि शमहरुपेत्यानुपेत्य विपुषन्त महाव्रतमुपेथात् कथमनायूत्यै भवतीति यनेवासु पुरस्तादिपवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति यादभिभवात् पृष्टो निम्ति , पृष्ट्यादभिजित्, अभि- जितः खरसामान', स्वरसामभ्या विषुवान्, विपुवतः खरमामाना, खरमामभ्या विश्वजित्, विसजितः पृष्टयाभिप्लवो, पृष्टयाभिप्रवाभ्यां गवायुपो, गवायुभ्यों दगराव, दशरात्राय महावतं, महानतादुद- यनोपायातिरावायोदयनोयोऽतिरात्र.स्वर्गाय लोकायावाद्याय प्रति- हित्यै य एवं वेद स वा एष सपसरः अथ वचतुर्वि शमहरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्त महाव्रतमुपेयात् कयमनात्यै भवतीति यमेवाएं पुरस्ताहिषुक्तोऽतिरालमुपयन्ति नेतियादभिन्नवात् पृष्टयो निर्मितः, पृष्टयादभिजित्, अभिजितः सरसामानः, स्वरमामभ्यो विषुवान्, विषुवतः खरसामानः, १४॥

·गोपथबामणपूर्वभागे सामभ्यो विश्वजित, विखजितः पृष्टामितभी, पुयाभिप्रवाभ्यो गवायुषो, गवायुा दशरात्रोऽथ हदेवेभ्यो महानतं न तस्यै कथ- मूः स्तोमैर्विषुवन्तमुपागातां वृत्तैर्मामिति ते देवा इ सामिषासु. रुप तं यन्नक्रतुं जानीमो य कईस्तोमी येनेतदहरयाप्नुयामति तत एतं हादशरात्रमूईस्तामं दहशस्तमाहरस्तेनायजन्त तत एभ्यो- ऽतिष्ठतिहति हास्मै महाततं महाव्रतं प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पाभियं एवं वेद स वा एप संवत्सरः॥१३॥ अथ यचटिंगमहरुपेत्यानुपेत्य विपुयन्त महामतमुपेयात् कथमनाकूत्यै भवतीति यमेवामु पुरस्ताहियुवतीतिरात्रमुपयन्ति तेनेति श्रूयात् तदाहुः कति संवारस्य पराधहानि भवन्ति, कल्याशि, तद्यानि सकृत् सदुपयन्ति तानि पराधि, अथ यानि पुनः पुनरूपयन्ति तान्यचि, इत्येवैना न्युपासोरन् पढ़योर्या- वृत्तिमन्वावर्तन्ते य एवं वेद स वा एप सवसरः॥१६॥ अथ यच पुर्वि गमहरुपे यानुपे य विपुवन्त महावामुपेयात् कथमनाफूल्यै भवतीति यमेवामु पुरस्तादिपुक्तोऽतिरावमुपयन्ति तेमेति यादभिप्तवं पुरस्तात् विपुवतः पूर्वमुपयन्ति पृष्टामुपरि- टात् पिता वा अभिशपः पुत्रः पृटास्त मात्पूर्षे ययसि पुत्राः विसरमुजोयन्ति पृष्टं पाहियुवतः पूर्व मुपयन्ति अभिनवमुप- रिटापिता वा अभिप्रायः पुनः प्रशस्त मादामे पयसि पुधान् पितोपजीवति य एवं वेद । सदस्य तनोत्तम् । अतमित्रु शरदो अन्ति देया यवानय. का जरम तनूना। पुवामो वष पितरो भवन्ति मा नो मध्या रोरिपतापुर्ग तोरिति।

·४ प्रपाठकः। उप हवा एनं पूर्व वयसि पुत्ताः पितरमुपजीवन्युपोत्तमे घयसि पुत्चान् पितोपजीवन्ति य एवं वेद स वा एष संव- सरः ॥१०॥ प्रय हैप महासुपर्णस्तस्य यान पुरस्ताविपुक्तः परमासानुप- यन्ति स दक्षिणः पक्षोऽय यानाहानुपरिटात् पडुपयन्ति स उत्तरः पक्षः प्रात्मा वै स्वसरस्य विपुवानङ्गानि पचौयत्र वा प्रात्मा तत्पक्षो यच वै पक्षो तदात्मा न वा अामा पक्षावतिरिच्यते नो पक्षावारमानमतिरिच्चन्त इत्येवसु हैव तदपरेपा स्विदितमद्भां परे- पामित्यपरेषां चैद परेपां चेति यूयारस वा एप सवत्सरः ॥१८॥ तदाहुर्यद हादशमासाः सवसरोऽथ हैतदहरवाप्नुयामेति यद्वैषुव- तमपरेपां विदितमा परेपामित्यपरेषां चैव परेपा चेति ब्रूया. दात्मा वै सवारस्य विषुवानहानि मासी यत्र वा आत्मा तद- ङ्गानि यत्राङ्गानि तदात्मा न वा आमाऽङ्गान्यतिरियेते नोऽङ्गा- न्यात्मानमतिरियन्त इत्येवम हैव तदपरेपा स्विदितमा परेपा- मित्यपरेषां चैर परेषा चेति ब्रूगास वा एप सवत्सरः॥ १८ ॥ तदाहुः कयमुभयतो ज्योतिषोऽभिलवा अन्यतरो(')ज्योतिस्पृष्टा इत्युभयतो ज्यातिषो वा इमे लोका अग्निनेता आदित्येना- मत इत्येष ह वा एतपां ज्य,तिर्य एन अमृदोव तपति देवचक्रे ह वा एते पृष्टा प्रतिष्ठित पाप्मान हहतो परिप्तवेते तद्य एवं विटु- पा दोधिताना पापक को देत एवास्य तद्देवचक्र शिरश्छन्दतो दशरात्रमुद्धि पृष्टया भिलवो चक्र दशराचमुह पृष्टाभिनवौ चको तन्त्र कुर्यो तेति ह स्माह वास्युस्तयो स्तोत्राणि च शस्त्राणि च (१) अयनरत इति क,।

·गोपथनाधणपूर्वभागे सञ्चारयेद्यः सञ्चारवेत्तस्मादिमे पुरुष प्राणा नाना सन्त एकीदया- च्छरोरमधिवसति यन्न सञ्चारयेत् प्रमायुको ह यजमानः स्यादेष ह वै प्रमायुको योऽन्धो वा वधिरो वा न चाम्निष्टोमा मासि सम्पद्यन्ते न वै प्राणा प्राणैर्यन्नम्तायत एकविंशतिरुकथा एकोक्या पोडण्यवं वा उक्थंा वोय्यं घोड़शैव तया रुदा स्वर्ग लोक- मध्यारोहन्ति ॥ २०॥ अथातोऽझामध्यारोहः। प्रायणीयेनातिराविणोदयनीयमतिरात्र- नध्यारोहन्ति, चतुर्वि शेग महाव्रतमभिलपेन परमभिनवं, पृष्टयन परं धमभिजिताऽभिजितं, स्वरसामभिः परान् स्वरसामानः ऽथ हैतदहरवाप्नुयामेति यषुवतमपरेषां खिदितमहां परेपामित्य- परेषां च परेषां चेति व्यास वा एप संवत्सरः ॥ २१ ॥ श्रधातोऽहां नोवाहः । प्रायणीयोऽतिरातर्विशायाझे निवहति,()चतुर्वि शमहरभिन्नवाय, अभिनवः पृष्टयाय, पृष्टयोऽभि- जिते, अभिजित स्वरसामभ्यः, स्वरसामानो विपुयते, विषुवान् खरसामभ्यः, सरसामाना विजिते, विश्वजित् पृष्टयाभिप्लवाभ्यां पृष्टयामिवो गवायुयी, गवायुपो दगरापाव, दगराको महा- प्रताय, महाव्रतमुदयनीयावातिरावाय, उदयनीयोऽतिरात्रः खर्गाय लोकायावाद्याय प्रतिष्ठित्य य एवं वेद स वा एप संवसरः ॥ २२॥ श्रादित्याच हवा अागिरसश्च सगै लोकेस्पईन्त वयं पूर्व सरे- प्यामो वयं पूर्व इति त श्रादित्वा लघुभि: सामभिचतुर्भिस्तोमाभ्यां पृष्टाभ्यांसर्गलोकमभ्यतवन्त,यदभ्यमवन्त तस्मादभिनवोऽनप एवा- शिरसः गुरुभिः सामभिः सर्व स्तोमः सबैस्पृष्टः स्वर्ग लोकमभ्य- (१) यझन बमोनि, घ, ।

·४ प्रपाठकः। सुगन्त, यदभ्यस्पृशन्त तस्मात् पृश्यम्त या एतं स्मृगं सन्तं पृष्टा इत्याचचते, परोक्षण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षहियः। अभिलवात् पृष्ट्यो निर्मितः, पृष्टादभिजित्,अभिजितः स्वरसामानः, खरसामभ्यो विपुवान्, वियुवत. खरसामानः, सरसामभ्यो विश्व- जिविश्वजितः पृट्यानिनयो, पृष्टाभिलवाभ्यां गवायुपी, गवायुभ्यी दशरावस्तानहि वा एतानि यज्ञारण्यानि यत्रतत्तन्वाणि तेयां शतं शतं रयानां न्यन्तरं तद्यथाऽरण्याचारूढा अशनापिपासे ते पाप्मानं मुंहतो परिसवते एवं हैवैते अप्लवन्ते ये विहांस उपयत्यय ये विदांसनुपयन्ति तद्यया प्रवाहात प्रवाहं स्थलात् स्थलं समासमं सपा सुसमभयादभयमुपसङकामन्तीत्येवं हैवैते संवत्मरस्योहचं समश्नवामहा इति ब्राह्मणम् ॥ २३ ॥ नदिर्ह वै कोगाम्येयः कोसरविन्दमहालक आरणो ब्रह्मचर्य- मुवाच तमाचार्यः पप्रच्छ कुमारः कति ते पिता सवत्सरस्याहान्य- मन्ययेति कति खेवेति दशति होवाच दश या इति होवाच दगाचरा विराड् वेराजो यज. कति वेवेति नवेति होवाच नव वा इति हायाच नव वै प्राणा' प्राणैः यजम्तायते कासे येत्यष्टेति होवाचाष्ट या इति होवाचाटाघरा गायत्री गायत्री यतः कति खेवेति सप्तति होवाच सप्त वा इति होवाच मात छन्दांसि छन्दोभियजस्तायते कति त्वेवेति पड़िति होवाच पड़ वा इति होवाच षड् वा ऋतप ऋतूनामात्र कति वेवेति पति होवाच पच्च वा इति होवाच पञ्चपदा पतिः पातो बन्नः कति देवेति चलारीति हे वाच चत्वारि वा इति होवाच चत्वारो ६ वेदा वेदे जम्तायत कति वेवेति त्रोणीति होवाच ..

·७२ गोपपत्रानणपूर्वभागे बोणि वा इति होवाच त्रिपवणो वै यमः सवनयजम्तायते कति त्वेवेति । इति होवाच हे वा इति होवाच दिपाई पुरुपो दिन- तिष्ठः पुरुषः पुरुषो वै यन्नः कति वेवेत्येकमिति होवाचैकम् वा इति होवाचाहरहरित्येकमेव सर्व संवत्सरम् (१) ॥२४॥ इति गोपधबामणपूर्वभागे चतुर्थः प्रपाठकः समागः । . .. अथ पञ्चमः प्रपाठकः। ओ अभिनवः पडहः पडहानि भवन्ति ज्योतिर्गौरायु¥रायु- ज्योतिरभिनवः पञ्चाहः पञ्च वाहानि भवन्ति यत्रव प्रथम- महस्तदुत्तममहरभिषयतरहथवारी हि स्तोमा भयन्ति वित् पञ्चदशः सप्तदशैकविंग एवाभिलवस्त्राहस्वाहात्तिर्योतिर्गौरायु- गोरायुज्योतिरभिप्लवो हाहो हे धेष मामनो भवतो इद्रयन्तर- एवाभिनय एकाह एवाहस्य सोमै स्तायते चतुर्णामुक्याना द्वादगात्रापतिरिचन्त म सप्तमोऽग्निटोमस्तथा खलु समाग्निष्टोमा मासि सम्पद्यन्ते इति ब्राह्मणम् ॥१ । अथातो गाधप्रतिष्ठा समुद्रं वा एते प्रतरन्ति ये संवसराय दोचन्ते तेषां तीर्थमेव प्रायणीयोऽतिरावस्तीर्थेन हि प्रतरन्ति तद्यया समुद्रं तोर्थेन प्रतरेयुम्ताहक तहाधप्रतिछा चतुर्विभमइ. यथोपकक्षदनं वा कण्ठदार या यतो वियम्य प्रशाययुम्ताहक तत् प्रये योऽभिनवः प्रथे या पटोगाधप्रतिष्ठाभिजियोपकवदनं या १चरत्येकमेव मर्ष भबनमामिति ।

·५ प्रपाठया । ૨ कण्ठदन या यतो विथम्य प्रश्नायेयुस्तादृक् तयोविदघ्न एष प्रथम खरसामा जानुदनो हितोय कुत्युदघ्नस्तृतोयो दोपप्रतिष्ठा वियु वान्यथोपकचन वा कण्ठदा वा यतो विषम्य प्रश्नायेयुस्ताक् तत्कुन्युदन एव प्रथमोऽर्वाक स्वरसामा जानुचो हितोयो नोवि दप्रस्तृतीयो गाधप्रतिष्ठा विश्वजियघोपकरदन वा कण्ठदघ्न या यतो वियम्य प्रनायेयुस्तादृक् तत्प्रश्ने य पृष्ठा प्रश्ने योऽभिनय प्रयो गवायुपी प्रश्ने यो दशरात्री गाधप्रतिष्ठा महाव्रत यधोप कवदन वा कण्ठदन वा यतो वित्रम्य प्रश्नाययुस्तादृक् तत्तेपा तीर्थमेवोदनीयोऽतिरावस्तीर्थेन छुदयन्ति तद्यथा समुद्र तीर्थे नादेयुस्तादृतदय ह रमाह खेतकेतुरारुणेय सपसरस्थावह दीक्षा इति तस्य ६ पिता मुखमुदीच्योवाच वेत्थ सुत खमायु मान् सवत्सरस्य गाधप्रतिष्ठे इति देत्येतद स्तहिदामाहेति ब्राह्मणम्॥२॥ पुरुपो वाव सबस रस्तस्य पादावेव प्रायणीयोऽतिराच पादाभ्या हि प्रयन्ति (') तयोर्यच्छुक तदही एप यत् कृष्ण तद्राचे नखानि मचत्राणा रूप लोमान्योपधिवनस्पतीनामूरू चधिशमहारोऽभिप्लप पृष्ठा पृष्टय शिर एव त्रिवत् विद्यात व गिरी भवति त्वगस्थिमजामस्तिष्का ग्रोवा पञ्चदशयतुर्दश हावै तस्या कराणि भवन्ति वीर्य पञ्चदश तस्मारियमाभिरणीमि सतोभिर्गुग भार ()हरति तस्मागोवा पञ्चदश उरु दशौष्ठावन्ये यत्र वोधावन्च उरु सप्तदश तस्मादुर सादग- (१) पादाम्या प्रधान्त रनि ग । (२) गुग भरमिति ख । सप्त 4 ·गोपनायणपूर्वभागे साहोरावाणीत्येतावन्त एव पुरुषस्य प्राणा इत्यत्र तत् समं, रस च ह वै शतानि विंशतिथ संवत्सरस्याहानि च रात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषसाथीनि च मज्जानयेत्यत तत्- सम, चतुर्दश च ह वै शतानि चत्वारिंगण संवत्सरसा - हाथाईरात्रयवेत्येतावन्त एव पुरुपसा खुरामांसानीत्यत्र तत् सममष्टाविंशतिय ह वै शतानाशीतिश्च संवत्सरसा यादा- हाथ पादरात्रयञ्चत्येतावन्त एव पुरुषस्य खावा बन्ध्या इत्यत्र तत् सम,दश च ह वै सहस्राण्यष्टौ च शतानि संवत्मरस्य मुहताः इत्येतावन्त एव पुरुषस्य पेशशमरा इत्यत्र तत्सम, यावन्ती मुहर्ताः पञ्चदगावस्तावन्तः प्राणा यावन्तः प्राणाः पञ्चदशक्तत्वस्ता- वन्तोऽपानाः यावन्तोऽपानाः पञ्चदशकवस्तावन्ती व्याना यापन्तो व्यानाः पञ्चदमकलस्तावन्तः समाना यावन्तः समानाः पञ्चदश- सत्यस्तावन्त उदाना यावन्त उदानाः पञ्चदशकवस्तावन्येतादीनि यावयेतादीनि तावत्येतहीणि यावन्त्येतहीणि तान्ति स्वेदाय- नानि यावन्ति खेदायनानि तावन्ति क्षिप्रायणानि यापन्ति क्षिप्रायणानि तावन्तो रोमकूपा यावन्तो रोमकूपाः पञ्चदश- हालस्तावत्यो पती धारास्तदेतत् क्रोधगतिकम्परिमाणं । तदप्ये तहत्चीतीम् । थमादन्यत्र परिवत्तमानयरवासीनी यदि वा स्वपनपि। अहोरानाभ्यां पुरुषः क्षणेन कतिकवः प्राणति चापानति च। शतं शतानि परिवत्सराणामटी च । शतानि मुहीन् यान् वदन्ति (') अहोरावाभ्यां पुरुषः समैन फातिहालः प्राणति चापानति चेति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥ (२) गतानि मंचन मरम्य मुहूीन यान् दमोति ख, ग, .

·५ प्रपाठक। संवत्सरस्य समता वेदितव्येति ह मा ह वा स्यरेकमेव पुर- म्ताद विषुवतोऽतिरानमुपयन्त्येकमुपरिटात्तिपञ्चाशतमेव पुरस्ता- हियुवतोऽग्निष्टोमानुपयन्ति विपञ्चाशतमुपरिष्टाविंशतिशतमेव पुरस्तादिषुवत उक्थाानुपयन्ति विंशतिशतमुपरिटात् पडेव पुरस्तादिपुवतः पोइशिन उपयन्ति पडुपरिष्टात् निगदेव पुरस्ता- दिपुक्तः पड़हानुपयन्ति लिंगदुपरिष्टात् सैषा सवत्सरस्य समता स य एवमेतां संवत्सरस्य समतां वद सवत्सरेण स आत्मा सलोको भूखा देवानप्येतीति प्रामणम् ॥ ६ ॥ ( अथातो याक्रमाः। अनाधेियमग्नााधेयात् पूर्णाहुतिः, पूर्ण- हुतेरग्निहोत्रमग्निहोत्राद्दर्शपूर्णमासौ()दर्शपूर्णमासाभ्यामाग्रयणं, प्राग्रयणाचातुर्मास्यानि, चातुर्मास्त्रभ्यः पशबन्धः, पशुबन्धादग्नि- टोमोऽग्निष्टोमाद्राजसूयो राजसूयाहाजपेयः, वाजपेयादश्य- भेधः, अश्वमेधात्परुपमेधा, पुरुषमेधात्सर्वमेधः, सर्वमेधाक्षिणा- वन्तो दचिए वो दक्षिणा प्रदक्षिणा. सहस्रदक्षिणे प्रत्यतिष्ठं स्ते वा एते यन्त्रक्रमाः। स य एवमेतान् यजक्रमान्वेद यत्नेन स- आत्मा सलीको भूत्वा देवानप्येतीति वाधणम् ॥ ७ ॥ प्रजापतिरकामयतानन्त्यमभूयेति() सोऽग्नीनाधाय पूर्णाहत्या यजेत सोऽग्तमेनापश्यसोऽग्निहोवणेष्वाऽन्तमेवापश्यत् म दर्शपूर्ण- मासाभ्यामिष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् स आग्रयणेनेटाऽन्तमेवापस चातु- स्थैिरिवाऽन्तमेवापश्यात पशबन्धनेवाऽन्तमवापश्यत्सोऽग्निष्टोमे- नेष्वाऽन्तमेवापश्यत्स राजसूयेनेष्ट्वा राजति नामाधत्त सोऽन्तम- {१) पोशमामाविति ख, ग, (१) पनन्दमय मि,ग।

·गोपथनानणपूर्वभागे साचोरात्राणीखेतावन्त एव पुरुषस्य प्राणा इत्वन तत्- समं, स च ह वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्याहानि च रावयचेत्येतावन्त एव पुरुषसास्तीनि च मज्जानश्चेत्यत्र तरु- सम, चतुर्दश च ह वै शतानि चत्वारिंशञ्च संवत्सरसार्धा- हायाधरावययेत्येतावन्त एव पुरुषमा स्युरामांसानीत्यत्र तत् सममहाविंशतिथ ह वै शतानागौतिश्च संवत्सरसा पादा- डाय पादरावयश्चेत्येतावन्त एष पुरुषस्य साया बन्ध्या इत्यत्र तव समं,दश च ह वै सहस्रावष्टा गतानि संवत्सरस्य गुहताः इत्येतावन्त एव पुरुपस्य पेशशमरा इत्यद तत्सम, यावन्तो मुहर्ताः पादशहात्तस्तावन्तः प्राणा यावन्तः प्राणाः पञ्चदशहालस्ता- वन्तोऽपानाः यावन्तोऽयानाः पञ्चदशकवस्तावन्तो व्याना यावन्ती व्यानाः पञ्चदमहबस्तावन्तः समाना यावन्तः समानाः पञ्चदश- कखस्तावन्त उदाना यावन्त उदानाः पञ्चदशक्षवस्तावन्त्येतादीनि यावन्येतादीनि तावत्येतहीणि यावन्येतीणि तापन्ति खेदाय- गानि पायन्ति वेदायनानि तावन्ति चिमायणानि यायन्ति क्षिप्रायपानि तापन्ती रोमकूपा यावन्तो रोमकूपाः पञ्चदश- हात्वस्तापत्यो दर्पतो धारास्तदेतत् क्रोगगतिकम्परिमाणं । तदप्ये तचोक्तम्। यमादन्यत परिवर्तमानयरलासोनी यदि या स्वपत्रपि। अहोरानाभ्यां पुरुषः क्षणेन कतिकत्व: प्राणति चापानति च। शतं शतानि परिवत्सरांगामी च मतानि मुहत्तीन् यान् वदन्ति () अहोरावाभ्यां पुरुपः समन कतिडाखः प्राणति चापानति चेति वाहणम् ॥ ५ ॥ (२) मलानि मंघन मराय मुहूतान यान् वदभौति ख, ग, । .

·५ प्रपाठक.। संवत्सरस्य समता वेदितव्येति ह स्मा ह वा स्यरेकमेव पुर. म्ताद विषुवतोऽतिरामुपयन्त्येकमुपरिचिपञ्चागतमेव पुरस्ता. हिपुवतोऽग्निष्टोमानुपयन्ति त्रिपक्षागतमुपरिटाविंशतिशतमेव पुरस्तादिषुवत उक्थानुपयन्ति विंशतिशतमुपरिष्टात् पड़ेव पुरस्ताहियुवतः पोड़शिन उपयन्ति पडुपरिष्टात् लिंगदेव पुरस्ता- हिएयतः मड़हागुपयन्ति त्रिंशदुपरिष्टात् सैपा सवत्सरस्य समता स य एवमेता संवत्सरस्य समतां वेद संवत्सरेण स आत्मा मलोको भूखा देवानप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ अथातो यन्नक्रमाः। अम्नाधियमग्नाधियात् पूर्णाहुतिः, पूर्णा- दुतेरग्निहोत्रमग्निहोवाइर्थपूर्णमासी(दर्यपूर्णमासाभ्यामाग्रयणं, आग्रयणाचातुर्मास्यानि, चातुर्मास्येभ्यः पशबन्धः, पशुबन्धादग्नि- टोमोऽग्निष्टोमाद्राजसूयो राजसूयाहाजपेयः, वाजपेयादश्व- मेधः, अश्वमेधात्मरुपमेधः, पुरुपमेधात्सर्वमेधः, सर्वमेधाक्षिणा- पन्तो दक्षिणवज्ञो दक्षिणा प्रदक्षिणाः सहस्रदक्षिणे प्रत्यतिठ स्ते वा एते यन्त्रक्रमाः। स य एवमेतान् यच्चक्रमान्वेद यज्ञेन स- पामा सलोको भूत्वा देवानप्येतीति वाद्माणम् ॥ ७ ॥ प्रजापतिरकामयतानन्त्यमयूयेति(२) सोऽग्नीनाधाय पूर्ण हुन्या यजेत गोऽग्तमैपापण्यासोऽग्निहोत्रणेष्टाऽत्तमैवापश्यत् स दर्थपूर्ण- मासाभ्यामिष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् स प्राग्रयणेनेष्टाऽन्तमेवापश्याम धातु मास्यैरिट्रान्तमैयापणास पशुबन्नेष्ट्वान्तमयापश्याभोऽग्निष्टोमे- नेवाऽन्तमेवापश्यत्स राजसूयेनेट्वा राजेति नामाधत्त सी (१) पौर्णमामाविति , ग,। (१) चनझामन नि , म ।

·1 गोपथनामाणपूर्वभागे वापश्य स वाजपेयेनेवा समाडिति नामाधत्त सोऽन्तमेषापध्द सोऽखमेधेनेहा पराडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यास पुरुषर्म- धेनेष्ट्वा विराडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यास सर्वमेधेनवा मर्वराडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत्सोऽहीनदक्षिणावद्भिरिता ऽन्तमेवापश्यत्साहीनैरदक्षिणावद्भिरिष्ट्वाऽन्तमेवापसस सत्रणोभ- यतोऽतिरानेणान्ततो यजेत वाचं ह वै हो। प्रायफत्पाए मध्वर्यवे चच हात्रे मनो ब्रह्मणेऽङ्गानि होत्रकेभ्य आत्मानं सदस्येभ्य एवमानन्त्यमात्मानं दत्वानन्त्यमयूयेति तद्या दक्षिणा- अनयत्ताभिरात्मानं निष्कोणीय तस्मादेतेन ज्योतिरमिना- ग्निष्टामेनात्मनिकायणेन सहस्रदक्षिणेन पृष्ठशमनीयेन त्वरेत यो घनिष्ट्वा पृष्ठयमनोयेन प्रत्यात्मानं सो निकोणोय तोति ब्राह्मणम् ॥८॥ यह संवत्सराय संघ सरसदो दोक्षन्ते कथमेषामग्निहोत्रमन- न्तरितं भवति व्रतेनेति ब्रूयात्, कथमेषां दर्शोऽनन्तरितो भवति दना च पुरोडाशेन चेति ब्रूयात्, कथमपां पौर्णमासमनन्तरितं भवति आज्येन च पुरोडाशेन चेति ब्रूयात्, कथमेषामाययणमन- न्तरितं भवति सोम्येन चरुणेति ब्रूयात् कथमेषां चातुर्मास्यान्यन- न्तरितानि भवन्ति पयसेति ब्रूयात्, कथमेषां पशुवन्धोऽगन्तरिती भवति पशुना च पुरोडाशेन चेति ब्रूयात, कधर्मपां सोन्योऽ- वरोऽनन्तरितो भवति गहेरिति ब्रूयात्, कथमेपां गृहमेधोऽन- न्तरितो भवति धानाकरम्भैरिति ब्रूयात्, कथमेषां पिटयज्ञोऽनन्त- रितीभवत्योपासनैरिति श्रूयात्, कथमेषां मिथुनमनन्तरितं भवति नहारेणेति ब्रूयासपा संवत्सरे पन्नातूनामुपैति स य एवमतां ·५ प्रपाठक । ७८ य सबसरे यनमसूनामुपैति वेद यज्ञे न स प्रास्मा सलोको भूत्वा देवामप्यतीति ब्राह्मणम ॥ ८॥ देवाह ये सहस्त्रमवत्स राय दिदीक्षिरे, तेया पञ्चतानि सव त्सराणा पयुपेतान्यासदथेद मर्व शुअवुर्ये स्तोमा यानि पृष्ठानि यानि शस्त्राणि ते देवा इह सामिवासुरुप त यचक्रत जानीमो य सहसवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मे मनुथी य सहस्रसवमरेण यजेतेति तदयातयाममध्ये यज्ञस्यापश्य स्तेनायातयाम्यायापेदे व्युष्टिरासीत्ता पञ्चस्वपश्यदृचि यजुपि सामि शान्तेऽथ धोरे, ता वा एता पञ्चव्याहतयो भवन्ति श्री थावयास्तु थोपड़ यज ये यजा महे वीयडिति ते देवा इह सामिवासुप त यज्ञकत जानोमी सहस्रसवकारस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो य सहन सवसरेण यजेतेति तत एतन्तापश्चित सहस्रसवत्मरस्यान्जस्यमप श्यस्ते वि स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि स खलु द्वादशमासा दोक्षाभिरेति हादशमासानुपसद्भिबादशमासा मु त्या भिरघ यद् द्वादश मामा दोक्षाभिरेति हादशमामानुपसनिस्तेने तायग्नार्कावाप्नोति अथ यट द्वादशमामा सुत्याभिम्तेनेद महदुक्थाम वानोति ते देवा इह सामिवासुरुप त यजक्रतु जानीमोव सहस्र मवत्स रस्य प्रतिमा को हि तस्मे मनुष्यी य. सहस्रसवत्सरेण वजे- सेति तत एत सवमरन्तापचित्तस्यान्नस्यमपश्य स्ते वेव स्तोमा- नवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ते देवा इह सामिवासु रुप त यज्ञक्रतु जानीमो य सहसमवत्सरस्य प्रतिमा को हितमा मनुष्यो य सहस्रसवत्सरेण यतति तत एत हादगाह सवत्सर स्याञ्जस्य मयस्य स्ते होव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि ·८० गोपथनापूर्वभागे स्तापि स खलु हादगाई दीघाभिरेति हादगाहमुपस दिर्हादगाई सत्याभिरथ यद हादशाहं दोनाभिरेति हादगाहमुपसहिस्त- नेतावनावाप्नोत्यथ यद हादशाहं सत्याभिस्तेनेदं महदुकथा- मवाप्नोति ते देवा इह सामिवामुरुप तं यन्नमतं जानीमो यः महसूसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति तत एतं पृष्ठयः पड़हं हादगाहस्थानस्यमपश्यं मह्येय स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ते देवा इह सामि- थानुरुप तं यजमतं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्थ प्रतिमा को हि तम्मे मनुष्यो यः सहससंवत्सरेण यजेतेति तत एतं विश्वजितं पृष्ठा' पड़हस्याञ्जस्यमपश्यंस्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृठानि तानि शस्ताणि ते देवा इह सामिवामुरुप तं यज्ञातुं जानीमो यः महसूसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तो मनुषो यः सहस्रसंयमरण यजेतेति स वा एप विखजिद यः सहससवत्सरस्य प्रतिमैप ह प्रजानां प्रजापतिर्यविजिदिति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ मुरुमं ह वै नारायणं प्रजापतिरुवाच यजल यजखेति स- होवाच यजस्य यजखेत्येवं हात्यमाविरयक्षतेमे वप्तवः प्रातःसवने- नागू रुद्रा माध्यन्दिने सवन प्रादिव्यास्तृतीयसवने यज्ञयाम्दु- न्येव पर्यशियो यज्ञवास्तुमित्येवमागिपोऽहं वा एतद्देद यन्त्रे वसवः प्रात सवनेनागू रुद्रा माध्यन्दिने भवन आदिल्यास्तृतीयसवने यज्ञवास्तुन्येव पर्यगिषो यज्ञवास्तुमित्येवमाशिपो विहांसी नूनं त्वा याजयेवरेते ह वा अविहांसो यवाग्विद होता भवत्ययजु- विदध्वर्यु रसामविदुद्दाता भृग्वगिरीविद्या यजखैव हन्स तु है नश्यामि यथा सूबे मणिरिव सूत्रमेतान्यक्था हानि भवन्ति ·सवनेऽन्तरिचे लोके वायु सन्तमन्धारभते म यदाह सस्ति मा खाजति तस्मात्मन्बाट् सत् सम्माजस्य सम्बाखं स यदाह विरप- लोक वायुना देवेन बस्ति मा सम्पारयेति बेटु भगवन नम्र न्दसा रुर्देवैर्माध्यन्दिने भवनेऽन्तरिक्षलोके वायुना देवेन ५ प्रपाठकाः। स्वमिव वा मणाविति तस्माद्य एष सर्ववित्स्यात् तं ब्रह्माणं कुते य ह वै विद्वान् सर्वविनया बहुग्वगिरी विदेते हवा अस्य सर्वस्य गमयिनारः पालयितारस्तम्माइधा तसे वहिः- पवमान वाचति ॥ ११॥ श्वेनोऽसि गायत्रचन्दा अनु त्वारों खस्ति मा सम्पारयेति स. यदाह श्येनोऽसीति सोमं वा एतदाहेप ह या अग्निभूलानि लोके संध्याययति तदात्संश्याययति तस्माच्येनतच्नस्य श्ये- नख स यदाह गायब च्छन्दा अनु त्वारभ इति गायत्रेण च्छन्दसा वसुभिर्देवैः प्रात.सवनेऽस्मि लोकोऽग्निसन्तमबारभते स यदाह स्वम्ति मा मम्पारयेति गायत्रेणैव छन्दमा वरुभिर्देवैः प्रात:- सवनेऽस्मि लोकग्निना देवेन म्वस्ति सम्यारयेति गायरेणेवैनन्त- झन्दसा वसुभिर्देवैः प्रातःसबने मि लोकेऽग्निना देवेन बम्ति सम्मद्यते य एवं वेद ॥ १२ ॥ अथ माध्यन्दिने पवमाने धानति सम्राटसि विष्टप्छन्दा- अनु खारभे स्वस्ति मा सम्पारयेति म यदाद सम्राडमोति सोम धा एतदाहैप ह वै वायुर्भूत्वाऽन्तरिच लोके समाजति तद्यत् ग- छन्दा अनु त्वारभ इति वैष्टुभेग छन्दमा गदैर्देवैर्माध्यन्दिने सम्पारयेति चेष्टुभेणैव च्छन्दमा गदैर्देवैमाध्यन्दिने गवनेऽन्तरिक स्वस्ति सम्पयी य एवं वेद ॥ १३ ॥ ट

·गोपनानासपूर्वभागे
अधार्मवे पवमाने वाचयति खरोऽसिंगयोऽसि जगच्छन्दा अनु-
बारमे स्वस्ति मा सम्पारयेति स यदाह स्वरोऽसीति सोम वा
एतदाहैप ह वै सूर्यो भूत्वाऽमुभि लोके स्वरति तद्यत् खरति
तस्मात् स्वरस्तत् स्वरय स्वरत्वं स यदाह गयोऽसीति सोमं वा
एतदाहप ह चन्द्रमा भूत्वा
सर्वा लोकान् गच्छति तद यद
गच्छति तस्माइयस्तदयस्य गयत्वंस यदाह जगन्दा अनु वारम-
इति जागतेन छन्दसाऽऽदिल्यैदेवस्तृतीयसबनेऽमुमिन् लोके सूर्य
मन्तमबारभते स यदाह स्वस्ति मा सम्पारयेति जागतेनैव
छन्दसाऽऽदित्यैर्देवस्तृतीयरावनेऽमुभि लोके सर्येण देवेन मस्ति
सम्मारयेति जागतेनैवैगन्तछन्दसाऽऽदित्यैर्देवैस्तृतीयसवनेऽमुर्णि
लोके सूर्यप्रण देवेन स्वस्ति सम्पद्यते य एवं वेद ॥ १४ ॥
अध संस्थिते संस्थिते सवने वाचयति मयि भर्गो मयि महो
मयि यशो मयि सर्वमिति पृथिव्येव भोंन्तरिक्ष एव महोघोरय
ययोऽय एव सर्यमन्निरव भगौ वायुरेव मह आदित्य एव यशचन्द्र-
मा एव सर्व वसव एव भर्गो रुद्रा एव मह प्रादित्या एव यशो
विशेदेया एव सर्व गायनेश्व भर्गस्तृष्टुवेव महो जगत्येव यशोऽनु-
टुवेव सर्व प्राव भर्ग: प्रतोयेव मह उदीयेव यशो दनिर्णय
सर्व वसन्त एव भर्गो ग्रीम एव महो वर्षा एव यगः शरदेव
सर्व वदेवभगः पञ्चदश एव महः राघदश एव या एफविंग एव
सर्वमग्वेद एष भर्गो यजुर्वेद एव महः सामयेद एव ययो
अद्भवेद एव सर्व होतेय भर्गोऽध्वयुरेव मह उद्गातेव दयो
अझैव सर्व वागेय भर्गः प्राण एक महद्यधुरेव यगा मन एम
सर्वम् ॥ १५॥

·मपाठवाः। स यदाह मयि भर्ग त पृथिवीमेवैतं लोकानामाहाग्नि देवानां वसन् देवां देवगणनां गायत्र' छन्दसां प्रापीन्दिशा वसन्तमृतनां वहतं स्तोमानामुम्वेदं वेदानां हो होलकाणां वा चमिन्द्रियाणाम् ॥ १६ ॥ स यदाह मयि मह इत्यन्तरिक्षमेवैतलोकानामाह() वायु देवानां रुद्रां देवां देवगणानान्चैष्टुभं छन्दसा प्रतीचीन्दियां पीपस्तूनां पञ्चदर्श स्तोमानां यजुर्वेदं चैदानामावयचे होव- काणां प्राणमिन्द्रियाणाम् ॥ १७ ॥ स वदाह मयि य य इति दिवमेवैतलोवानामाहादित्य (र) देवानामादित्या देवा देवगणानां जागतं छन्दसामुदीचीन्दिशा वर्षा ऋतूनां सप्तदर्श स्तोमानां सामवेदं वेदानामोहालं होत्र- काणां चतुरिन्द्रियाणाम् ॥ १८ ॥ स यदाह मयि सर्वमित्यप एवैतल्लोकानामाह(१) चन्द्रमसन्दे- वानां विखा हैवां देवगणानामानुष्टुभं छन्दसां दक्षिणां दिशा शरदस्तूमामेकविंशं स्तोमानां ब्रह्मवेदं वेदानां ब्रह्मत्वं होत्र- काणां मन इन्द्रियाणाम् ॥ १८॥ स वा एप दशधा चतुः सम्पद्यते, दश च ह वै चतुर्विराजो:- धराणि तदर्भा उपजीवन्ति श्री विराध्यमोसाद्य थियमेव নজিলে যায় মনিষ্টামনি মনিষ্টনীতি বলেননি। इति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥२०॥ () एनलोकानामानि क,। (२) र सोकानामाहादित्यमिति का। (१) सोकामामादेनिक,।

·गोपथनामाणपूर्वभाग अनर्वाणं ह वै देवं दध्याङ्गिरसमुपसीदं इ यनस्य शुटिं समयामहा इति स दध्यढानिरसोऽवबौद्यो वे सप्तदर्श मजा- पति यान्वितं वेद नास्य यनो रिपति न यधपति रियन्त- प्रतिता वा एताः पञ्च व्याहायो भवन्त्यों यावयास्त योगड् यज वयजानई वोपडिति स दध्यडानिरसोऽनवोन्न वयं विनो यदि नाद्वारा स्पो ययमानणा समो यदि तस्य ऋपे स्मो यदि नान्यस्ये- बनर्माण यह वा ऋतावन्तय पितरः खधायामाहपायन्त वयं पदामहै श्ययं वदामहा १ इति सोऽयात् स्वायम्भुवो वा ऋता- पन्तो मदेयातां न क्यं वदामहा २ इति तस्मात्युपरे पत्रियमाणे पाचयेदेवाः पितर इति तिम्रो य एति संयजति स भवति यव ग बूते यश न चूत इति वा प्राणम् ॥ २१ ॥ सावित्वं ह या वैतं पूर्वे पुरस्तात् पशुमालभन्त प्रति मै तद्दि प्राजापत्य यो ह्येव सविता स प्रजापतिरितिवदन्तस्तस्मादु समोs- धाग्गी स्तन बजेरंम्ते समानधिष्टुर एव स्यूरोपा सम्मरणीया या उषा सम्मरोया यां विन्युम्याग्नौम्तया यजेरसोनागाधिष्टा- एव स्युरादीक्षिणीया या दीक्षिणीया यां सन्युप्यानीस्तेन यजेरं- स्ते समानधिध्या एव स्युरोदवसानीया या उधसानीया यां विन्युम्याग्नी लया बजेर स्नानाविध्या एव स्युरथ यदि यज- मानस्योपतयेत्पार्श्वतोऽन्नीनाधाय तापदासीत यावदग्धः स्वादि प्रयातोरेव तमग्निभिर्द हेट् दश वा अग्निभिरितरे यजमाना पासत इति पदन्तस्तम्य तदेव बाधाएं यददः पुरःसवने पिटमेध पाशियो व्याख्याताः ॥ २२॥ सायं प्रातहीमी सालीपाको नवय यः । बलिय पिट- ·५ प्रपाठक । माम्त त । सप्तम यजयाष्टका सप्तम परित्येते पाकयना । अग्नााधेयमग्नि होत्र पौर्णमास्यमावास्ये। नवेष्टियातुर्मास्यानि पशबन्धोऽत्र सप्तम. इत्येते हविर्यज्ञा । अन्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्था पोडशि- वाजपेयोतिरावातोर्यामात्र इत्येते सल्या । कोखिद्देवा प्रवोवाजा करिखदेवा अभिद्यव । केखिद्देवा हविष्यन्त किस्त्रिजिगाति सुम्ब्यु । ऋतब एव प्रवीवाजा मासा देवा अभिद्यव । अदमासा हविषान्तसजिगाति सुग्मयु । कतिखिद्रात्रय कात्यहानि कति स्तोत्राणि कति शस्त्रायसा। कतिचित्सवना सवत्सरसा स्तोलिया पदा- क्षराणि कत्यसा दावतिरात्री पट्शतमग्निष्टोमा धेवि प्रतिशत उक्याना। हादशघोडगिग पष्टि पडहा वैपु- वतञ्च। अहान्यसा विपलिगतानि सीएचैक तावदसा । सवत्सरसा सवना सहस्रमशोशि वीणि च सस्तृतस्य । घट- पष्टिय है च शते च भवत स्तत शस्त्राणमयुत चैशमसा। स्तोत्रियाच नवतिसहना है नियुते गवतियातिषट् च । अष्टौ शतान्ययुतानि विशचतुर्गवतिश्च पदान्यसा । रसा कविभिर्मितस्यैतावतो मध्यमा देवमात्रा। अयुतमेक प्रयुतानि विशद नियुते तथा न्यानुएष्टा । अष्टी शतानि नव चाचगवंतावानात्मा परम प्रजापते । प्राद्य बपट कार प्रदानान्तमतमग्निष्टमि पर्वश स धु हित । सौभपज छन्द ईपसन्धदग्नी चतु गत बहुधा हयते यत् । प्रात सवनरस्त एकविशी गायत्रम्तोममित एका एव। माध्यन्दिन सप्तदर्शन हप्तस्तस्सगेन सवन ढतीय सवत्स- ·८६ गोपन्नाह्मणपूनभागे श्रदायां रेतम्तपसा तपखी वैश्वानरः सिपिचेऽपत्य- भीप्सन् । ततो यन्ने लोकजिसमजम्भा ऋपेपिरनिराः सम्बभूव । ऋचसा चतुर्विधसा यहां यः श्रेयसी लोक- मम जिगाय । यम्मै वेदाः प्रसूताः सोमविन्दयुक्ता वहन्ति मुलता- मुलोक। ऋचोऽस्य भागांधतुरो बहन्त्युक्यास्त्रैः प्रमदो मोद- मानाः। ग्रहै हैविभिय कृताकतय यजूपि भागाचतुरी वहन्ति । औदुम्बयां सामघोषण सावत् सविटुतिभिश्व स्तोमैः छन्दसा। सामानि भागांयतुरी वहन्ति गौत्या स्तोमेग सह प्रस्तावेन च। प्रायश्चित्तभैपजैः सस्तवन्तोऽथयोऽग्नि- रसथ शान्ताः। ब्रह्मा ब्रह्मत्वेन पुमुदी मोदमाना असंघान् भागचतरी वहन्ति । यो ब्रह्मवित् सोऽभिकरोऽस्तु वः शिवो धि- या धीरी रक्षतु धर्ममेतं । मा वः प्रमत्तामरताच यन्नात् काध बनानङ्गिरसोऽपियासीत् । मायु दशं मागस्ताः प्रमेठा मा मे भूर्युक्ता विदहाथ लोकान् । दिन्यं भयं रक्षत धर्ममुद्यतं यज' कनाशस्तुतिगोपनायनं । होता च मैत्रावरु- णय पादमच्छावाकः सह प्रावस्तकं । ऋभिन्तुवन्तो अहरहः पृथिव्याः अग्निं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति । अध्वर्यु: पति- प्रस्थाता नेष्टीनेता निहितं पादमेकं। समन्तरिषं यजपा स्तवन्ती वायु पादं ब्रह्मणा धारयन्ति । सामोहाता छादयन्त पुमत्त औदुम्पा स्तोभदेयः सगहदः। विधान प्रस्तोता विदहाथ सुष्टुतिं सुब्रह्मण्यः पुतिहाऽय यन्त्र । साना दिव्य- कं निहितं निस्तुवन्तः सूर्य पादं ब्रह्मणा धारयति । वनाईक प्रानणाच्छ सिनः सह पोलाऽऽग्नीधी निहितं पादमेकां। अधर्व- 1 ·५ प्रपाठकाः। भिरगिरोभिथ गतोऽपस चन्द्र पादं ब्रह्मणा धारयन्ति । पोउशिकं होखका अभिष्टुवन्ति येदेषु युगाः प्रपृथक् चतुर्धा । मगोपिणो दीक्षिताः यद्दधाना होतारी गुमा अभियहन्ति यन्न । दक्षिणतो ब्रह्मणस जनदित्येतां व्याद्वतिं जपन् । समदशं सदमा तं कीर्ति यन्ति मुरा विदुः। बहादगी दोधितो दीक्षितानां यजे पनी श्रद्दधानह युक्ता । एकोन- विंगः शमिता यभूव विंगी यन गृहपतिरेय सुन्वन् । एक- विगतिरेयेषां संस्थायामगिरी वह। वेदैरभिष्टुतो लोको नानादेशापराजितः ॥ २४॥ सात मुत्थाः सप्त च पाकयन्नाः इविर्यज्ञाः सप्त तथैकविंगति । मर्वे ते यज्ञा प्रद्भिरसोऽपियन्ति नूतना यापयो सजन्ति ये च . धाः पुराणैः। एतेषु वेदेष्वपि चैकमेवापव्रजमविजा सम्भरन्ति । फूटम्सपात् सचते तामगस्तं विस्कन्धमेनं वितं प्रजासु। निवर्तन्ते दक्षिणा नीयमानाः मुत मोमे पितत व- भतन्चे। मोघागियो यन्त्यनिवर्तमाना अनिष्टयना नतरन्सि नोकान्। दादग वर्ष अधचर्य पधर्व देपु तत् स्मृतम् । एवं व्ययस्थिता वेदा. सर्व एय सकर्मसु । मन्ति चैयां समाना: मन्याः कम्पाय माझगानि च। व्ययस्थानन्त, समय प्रयग्वे- देयु तम् स्मृतम् । ऋग्वे दप थियो म्यानमन्तरिचयानो प्रयता घोः स्थानं मामवेदमापी भूमगिरमा मातं । अग्नि- देपर मुग्वेदमा यजुर्ये दो यायुदेवप्तः। आदित्यः सामयेदम्य चन्द्रमा वैद्युतय भावरिमाम् । शहर तोम माम्ये दमा यपि पशन महभिरे। सप्तदशेन सामवेद एकविंगो यत्र- 1 ·८८ गोपनामणपूर्व भागे समितः । वागध्यानमग्वेदना यजुयां प्राण उच्यते। चक्षयी सामवेदसा मनो भृग्वगिरसा स्मृतम्। ऋग्मिः सह गायत्रं जागतमाहुर्यपि वैटुभेन सह जजिरे। सटिक्ककुभ्यां भृग्वगिरसो जगल्या सामानि कवयो वदन्ति। ऋग्निः पृथिवों यजुषाऽन्तरिक्षं साग्रा दिवं लोकजिन्सोमजम्भाः। अधर्व- भिरगिरोभिय गुप्तो यजयत्तध्याद दिवमुद्ददेह । ग्मिः सुशस्तो यजुषा परिष्यत: सविटुतः सामजित् सोमजन्माः। अधर्व- भिरगिरोभिश्व गुप्तो यन्त्र चतुष्पादिवमारोह ! टचो विहान पृथिवीं वेद सम्प्रति यघि विज्ञान बहदन्तरिक्षं। दिवं वेद सामगो यो विपयित् सर्वान् लोकान् यद्भवगिरोवित् । यांच याम वांधारये जपन्ति मन्त्रान् नानाधीन् बहुधा जनास। सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसोऽपियन्ति नूतना सा हि गतिर्ब्रह्मणो याs- वरा;। विपिष्टपन्निदिवनाकमुत्तमं तमेतया नव्या विद्ययेति । अत उत्तरे नालोका महान्तोऽयणामङ्गिरसाञ्च सा गतिरथ- वणामरिसाञ्च सा गतिरिति ब्राह्मणम् ॥ २५ ॥ इत्यथर्ववेदे गोपथ ब्राह्मणपूर्वभाग पञ्चमः प्रपाठकः समाप्तः ॥५॥ समातमिदं गोपथब्राह्मणपूर्व, ईन् । - ·श्री श्रीब्रह्मवेदाय नमः। गोपथनामगोत्तरमागे १प्रपदक। -0980- अथ यद् ब्राधमदनात्तृणं निरस्यति गोधयत्येथेनं तदथोप- विगतोदमहमर्वाग्वमोः सदने सीदामोल्लर्वाग्वरुह पे देवानां वमा पराग्यसुरसुराणां तमेवैतत् पूर्व सादयत्वरिट यान्तगुतादि- त्ययोपयिभ्य जपति वृहस्पति होति एहस्पतिर्वा प्राङ्गिरगो देवानां बधा नग्मिन्नेवैतदगुभामिति प्रणीतासु प्रणीयमाना- सु पाचं यच्छ या हयिका त उवादनादेत यासा धार नदेशद- शून्य' करोतोटे च लिटसायानुयाजाना प्रसयादित्येतदै यन्नमा द्वितीयं हारन्तदेयैतदशून्य कारोति यत् परिधयः परिधीयन्ते यजसा गोपोथाय परिधीन् परिधत्ते यनसा सामवाय परिधीन् संमार्टि पुनात्येवेनं दिमध्यमं घय इमे प्रायाः पाणा- नेवाभिज यति विर्दक्षिणा बयो वै लोपा लोकानेवाभिजयति पिकतराई' यो वे देवलोना देवलोकानवाभिजाति विरुप वा जयति वो ये देवधानाः पन्यानन्तानेपाभिनयति तेथे पादरा भवन्ति हादग ह वे मामा: मंवयमरः मंयत्मरमे व तेन प्रोणान्ययो गपगमरमे घामा उपदधाति वर्गमा लोकस्य मन ट

·.
गोपपत्रामणोत्तरभागे
पुजापति रुद्रं यज्ञाविरमजत् सोऽकामयत मेऽयममा-
प्राकृतिः समृद्धिर्यो मा यनाविरमाक्षोदिति। स यन्नमभ्या-
वम्याविध्य तदावि निरहन्तम् तत् पाशिवमभयत्तदुदयकत्त-
गगाय पर्यहरंम्तत्पतीक्षेत। तसा चक्षुः परापतत्त रमादाइ
रन्यो वै भग इत्वपिहतं ने छेद्यमिति तत् सवित्रे पर्यहरंस्तत्
प्रत्यग्रहात् तस्य पाणो प्रतिच्छेद तम्मै हिरण्यमयो
प्रत्यदधुम्त-
स्मादिरण्यपाणिरिति स्तुतस्तत्यूपणे पर्यहरंस्तत् प्राश्नालस्य दन्ताः
परोप्यन्त तस्मादारदस्तकः पूषा पिष्टभाजन इति तदिया-
यानिरमाय पर्यहरंस्तत् पाश्चातमा गिरो व्यपतत् तं यज्ञ एवा-
कन्ययत् स एय दयः समिधी ह पुरातनस्तदईय प्राझिरसाय
पर्यहरंस्तत्वायत्तसामना पर्वाणि ध्ययंसन्त तं यन एयाकल्पयत्त-
देतहहः प्रस्तरो ह पुरातनम्तहहस्पतय आङ्गिरसाय पर्यहरन्
सोऽविभेतहहस्पतिरित्यं वा मार्तिमासप्यसीति स एतं मन्तमपश्यत्
सूर्यसा त्या चक्षुप्रा प्रबीच इत्यययोन हि सूर्यसा चषुः किञ्चन
हिनस्ति सोऽविभप तिगृहन्तमाहिसिथतीति देवस्याला गयितुः
प्रसवेऽखिनोर्याहुभ्यां पूरणी हस्ताभ्यां प्रसूतः पचिपा प्रतिरक्षामी.
त्यनवीमा विळप्रसूत एवैनं तहवताभिः प्रत्यग्रहाताध रणानि
माग्दण्ड स्वण्डिले निदधाति पृथियास्त्वा नाभो मादयामोति
पृथिवी वान्नानां गमयित्री तयैवैतामयाञ्चकार मोऽमिभे-
त्यामन्तं माहिमियतीत्यग्नेयास्ये न प्राग्रामोत्ययोमह्यम्ने राम्य
फितन हिनम्ति सोऽविमेत्यागितं माहिमियतीतीन्द्रमाला
जठरे मादयामोल्यव्योवहीन्द्रस्य पाठरं कितन हिनम्ति वरप-
स्योदर इति न हि वरुणम्योन्दरं किश्चन हिनम्तोति ॥२॥

·१ प्रपाठक. । ८१ अथो आहुर्बानणसोदर इत्यात्माऽस्यात्मनात्मानं मे माहि- सोः स्वाहेत्यन्नं वैसर्वेषांभूतानामात्मातेनैवैतच्छमयाञ्चकार प्राशित्र मनुमन्वयते। योग्निमणा नाम ब्रामणेषु प्रविष्टः तस्मिन् म- एतत् सुहतमस्तु प्रागिवं तन्मा माहिसीत् परमे व्योमन्निति तसर्वेण ब्रमणा माशात्तन एनं नाहिनत्तस्माधी अधिष्ठः स्यात ब्रह्माणं कुर्वीत वृहस्पति सर्व प्रश्न सर्वण ह वा एतद् ब्रह्मणा यन दचिणत उद्यच्छतेऽप एव वा एतस्मात् प्राणाः कामन्ति य आविई प्रासायद्भिर्जियित्वा प्राणान् समयते वाड्म- आस्यं नित्यमृतं वै प्राणा अमृतमाप. प्राणानेव यथास्थान- मुपादयते तदु हैक आहुरिन्द्राय पर्यहरदिति ने देवा अब्रुवनिन्द्रो वे देवानामोजिष्ठो बलिष्ठस्तरमा एतत्यरिहरन्तीति तस्मै पर्यहर- स्तत्सद् ब्रह्मणा() शमयाञ्चकार तस्मादाहुरिन्द्रो वृति यवमात्र भवति यवमात्र वै विषसा न हिनस्ति यदधस्तादभिघारयति तस्मादधस्तात् प्रचरण प्रजा अरुन हिनस्ति यदुपरिष्टादभि- धारयति तस्मादुपरिष्टात् प्रचरण प्रजा अरुन हिनस्ति यदु- भयतोऽभिधारयत्युभयतोऽभिधारि पूजा अर्घातक स्याद्या- मयाभिहरेदनभिविड़ यजस्याभिविवेत् ॥ ३ ॥ अग्रेप परिहरति तीर्धनैव परिहरति वै या एतयनश्छिद्यते वत् पाभित्र परिहरति यदाह ब्रह्मन् प्रस्थास्यामोति ब्रह- स्पतिवै मर्य वृद्ध सर्वेण ह वा एतद ब्रह्मणा या दक्षिणतः सन्दधात्यथोऽत्र या एतहि यज्ञः थिती यत्र बघा तवैव यज्ञः पित- म्नत एवैनमालभने यहस्तन प्रमीयेपिनस्याद्यच्छोप्या शीर्षक्तिमां- () ननु म प्रति क,।

·८२ २ - -- गोपथनाह्मणोत्तरभागे स्थाद्यत्तूषणोमासोदासमात्तो यनः सात् प्रतिष्ठत्येय श्रूयादाधि ये यजः पितोयवनमा तत्रैव यन्नायितस्तत एवैनं समायच्छत्याम्नीध्र- आदधात्यग्निमुखानेपर्तन पीणात्यधोत्तरामामाहुतीनां प्रतिष्ठि- व्या यो समिदत्यैव शुहोति परिधीसम्मार्टि पुनाले यैना सन् सद्यात् रामाटि परादेव येतहि यजयतः सम्पद्यतेऽथो चतुयादः पगयः पशूनामाता देव सवितरेतत्ते पाहत्याह प्रमूत्यै वृहस्पतिः ब्रामत्याह स हि असिष्ठः स वज' पाहि स यज्ञपति पाहि स मा- मादि स मा पाहि स मां कर्मण्यं पाहील्याह यज्ञाय च यज- मानाय च पशूनामार ॥ ४ ॥ न वे पोर्णमास्यां नामावास्यायां दक्षिण दोयन्ते य एप- प्रोदनः पञ्चते दधिणेपा दोयते यज्ञस्या इष्टी वा एतेन यद्य- जो यो वा एतेग पूर्ती य एष ओदन. पयत एप हया इष्टापूर्ती य एनं पचति ॥ ५॥ च्या वै देवा यजमानस्य ग्रहमागच्छन्ति मोगपा अन्येऽसोमपा- अन्ये हुतादोऽन्ये बहुतादोन्य एते वै देवा अहुतादो यद वाहाणा- एतदेवत्व ऋषयः पुरानीजान एते ह या एतस्य प्रजायाः पगूगा- मोगते ते ऽस्यापीता इपमूर्जमादायापक्रान्ति यदन्वाहार्थमन्वा- हरति ताव तेन प्रोणाति दक्षिणतः समाः परिहतवा पार दक्षिणारतेनैव यज्ञेन यजन आहुतिभिरेव देवान् हुतादः प्रोणति दक्षिणाभिर्गगुप्वदेवांस्तरमै प्रोता इयमूनिय- शन्ति ॥ ६॥ देवाच ह या असुरामापदन्त, ते देवाः प्रजापतिमेवाभ्यय- जगा अन्योन्यामन्त्र मुरा अशुहस्ते देवा एतमे दनमण्यंत ·१ प्रपाठका। ८३ प्रजापतये भागमनुनिरवपस्त भाग पश्यन् प्रजापतिर्देवानुपावर्तत ततो देवा अभवन् परासुराः स य एव विहानतमोदनं पचति भयत्यामना परास्याप्रियो भायो भवति प्रजापति देवेभ्यो भागधेयानि व्यकल्पयस म मन्चत आत्मानमन्तरगादिति स- एत मोदनमभरूमपश्यत्तमात्मने भागन्निरवपत् प्रजापतेया एय भागो परिमित स्यादपरिमिता हि प्रजापतिः प्रजापते गोसूरज खान्ययसामचिसोऽस्य चिचै त्या मामक्षेष्ठाः । अमुनामभि लोक इह च पाणापानी मे पाहि समानव्यानो मे पापदानरूपे मे पाहार्गस्यूर्ज मे धेहि कुर्वतो मे माघेठा' । ददतो मे मोपदसः प्रजापतिमहन्वया समृचमध्या समिति प्रजापतिमेव समक्षमधोति य एष वेद व एव वेद ॥ ७॥ ये वा इह यरा वस्त पामेतागि ज्योतोपि यायमूनि नक्ष- चाणि तमघवाणा नक्षत्रत्व यन्न तियन्ति दर्शपूर्णमासो वै वास्ता- पसागदर्गो वे या अनिष्ट्वा दर्शपूर्णमामाभ्या रामन यजन्त तेषा- मैतानि न्योतीपि यान्यमूनि नचवाणि पतन्तीव तद्यथाह वा इदमस्य टापसानेनेहावसारयसि नेहायमासामोति गोऽनुद्यन्त एव हैवैतेऽगुमान् लीयान् नो गुदले त एते प्रयवन्ते । यस्य हविर्निरम पुरस्ताञ्चन्द्रमा अभ्यदियात्तासीधा एना- विभजेधे मध्यमान्तानग्नये दाऽष्टाकपालाकिस् ये स्थ विष्ठातानिहाय प्रदा दधति चर चे घोदिधाम्नान्विये शिपिविष्टाय से रामगनो या एतेऽतिरिचन्ते तानेवाप्नोति तानयर वाभि मध्यमसा दाया इन्द्रो वैन्येठस्य प्रदाता यथैद उद्र पशूना दिया. शिपिपिष्ट तदेवाप्नोति पशूनेयायर र ·गोपाधणोत्तरमागे सहेति ता अग्निरुदजयत्तदिन्द्रो नोदजया स एप ऐन्द्राग्नः समानेन्द्र एका वै तहि ययप्ता युष्टिरासोदेका बोहेरेका माप- म्यका निलसा तविश्वे देवा अत्रुपन् यब या एतत् प्रथयिषामो भागो नो ऽस्थिति तङ्कम एव येखदेवोऽयो प्रथयातेनैव पय- सिमायदेवत्वाय वैश्वदेवं हि पयोऽथेमे अबूतां नया चरत- आयाभ्यामवेता यं मययत मयि प्रतिष्ठितमसौ दृष्टया पचति नैत- दितोऽभ्यु खेचतोति भागो नास्विति ताभ्यां वा एप भाग. मित उज्जिता एवायो प्रतिष्ठित एव ये दावारथिवीयः सोमोर्या औषधी मोम ओधोनामधिराजो वाय ग्राम्या या- चारण्या स्तासामेष उहारो यच्च्यामाको यच्चामाकः सौम्य- स्तमेव भागिनं रुणुते यदशत्वाऽऽग्रयणं नवसानीयाद् देवानां भागं प्रतिकृम मद्यासंवत्सरादा एतदधिप्रजायते यदाग्रयणं संवसरं वै ब्रमा तस्माद हा पुरस्तादोमस स्थितहोमेष्वावपे तेवहायनो दक्षिणा म हि संवत्सरसा प्रतिमा रेत एव हेमो मजातः प्रजात्वे ॥१०॥ अथ हैतदप्रतिरथमिन्द्रमा बाह स्ययिरी पाणायि- त्येलेन ह वा इन्द्रोऽसरानप्रत्यजयदप्रतिह भवतेयतेन यजमानो भ्राव्यञ्जयति सदामे जुहुयादप्रतिह भवतेतिन ह वै भर- हाजः पूतदनं समनद्यत् स राष्ट्रामवद्य कामयेत राष्ट्री सादि तमेतेन सन्नद्राष्ट्रो ह भवत्येतेन ह वा इन्द्रो विराजमभ्यजयदशे तान्याह दशाचरा विराड्दै राजं वा एतेन यजमानो भ्राटव्यं घडते तदु हैक एकादशान्बाहुरेकादगाचरा वै हुए श्रेष्टुभी बचो धमेश्वैतज्ञासापसेधात दक्षिणतो वै टेवानां यन रो-

·BIBLIOTIIECA INDICA:
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED LY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL,
VER SERIES, No 259
WHE
गोपथ-पाह्मणं।
GOPATHA BRAHMANA
OF THE ATIIARA VEDA
IN THE ORIGINAL SANSKRIT
EDLTED BY
I AJENDRALA'LA DIITRA
AVD
HATACHANDIA VIDYA'BHUSHANA
TiSCICULUS 11
CALCUTT...
IRITTED AT THE GANES'A PI LSS
1572

·BIBLIOTIITOA INDICA:
A
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISLED BY TEE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
New Series, Nos 215 end 252
गोपथ-ब्राह्मणं।
THE GOPATRA BRAIMANA
or TE ATII RTA VIDA
IN THE ORIGINAL, SANSKRIT
EDITED BY
RAJENDRALA LA MITRA
AND
TIARACHANDNA VIDYA'BHUSENA.
CALCUTTA.
PROTED AT THE GANES'A PRESS
187

·LIST OF PROPER NAMES 33 ... .. + . 4 RE . 38 177 142 .. . 1. .. TO N.B.-No references have been attached to such fames as Indra &c which occur very frequently. Aditi, Agri, Agastya, Axtasa, Afgaraşa, A'âgirasa, Anaryána, Angan Atharran, Arayi, Babhraka, Bálakhilla, Bharadyája, Bhrigu, Brahma, Budila, Chandrama, Chilyati, Dadhyángurusa, Dantarala, Dhaumora, Divyatri, Gautama, Clára, Gosla, Gungugu, Indra, Jamadagni, 8+ 30 3 71 28 171, 182 28 54 .. ::::::::::::::::::.:. .. ::::::::::::::::: ... .. 171 CO 28 84 26 to. 28 28, 45, 49 16 171 28 .. ... 100 1. .. <?? 28 It ·LIST OF PROPER NABIES. 18 30 .. 18 OS ib ... . . 28 46 30 71 .. uto P. ... 18 .. 16 .. ID . .. Janamejiga, Kabindha, Kábandhi, Kagi, Kaşyapa, Kansalya, Kausámbora, Krinváva, Kuru, Kusuravindur Nagadha, Jaitreya, Mándlátá, Dalsgay Maudgalya, Mitrn, Naráyana, Tanchála, Parikslut, Prajapats, Prúchídayos), Priyameellis, Proci, Sálvya, Sadyr, Stihanu, Sarpadañishtro, Satyalaryng Saunaka, Sarasa, Súlva, Svaidána, Saunaka, $ra, Ssayamblu, Tarakshu, Uddaika A'rin. 60 45 30 25,176 . ... 51 11 30 35 . .. ... IN .. . ... 39 . 15 . .. ** .. I 100 .-7115 ·LIST OF TROTER NAMES, 3 30 1 28 30 137 28 .. . Udichya, Vlavrıkárkshu, Usinara, Vámadera, Varáha, Varuna, Vaşishtha, Vichari, Vushnu, Vışvámetra, Vusvedeváh, Vrihaspati, Vrshákap, Yauvanásva, 14 28, 111 113 35 141 150 .. ► . ..! ..5 144,115 171,183 30 ·CONTENTS OF SUL GOPATHA BRAHMANA. FIRST BOOK STEP .. Kandih Page . 1 28 3 18 1-Bralna, wishing to creite has second, perspures 2- Waters flow from uns person, 3-Flus secil drops into the waters, and the ocean and Klingu ale producer therefrom, 4-Ougm of Atheryan, 5.-Do of the teu Athartana sages, of the ten A'thatuna &ages, and of the Atharva Veda, € -Creation of the three regions and of the three Vela's, 7-Do of Varuna ana Writyu, 8-Do of Angir:15. Bages, 9 --Place of the l'hurasa bymas, 10 -Creation of the five minor Vedas, 11-Da of the syllable sem 12 –Do of the moon, stars and other oljects, 13--Brałwa perforing & sicrifice," 11-Expiafion for laws in the performance of a sacrifice, 15 - Aurantage thereof, 16 --Lirılma crentes Bralımí, and Brabına creates Ooi, . 18 .. 8 15 9 us ·COVIENTS Page 10 10 10 16 11 16 19 13 1+ handih 17 --Ciention of the earth. Se from Om, 18 - Do. ctler (c. do, 19 Do beaucn dc do , 20 - Do watei &c clo 21 --Do Srtiti de do, 22 Praise of Om 23 --Legen 1 of the Devas giving preeminence to Om 31 --Questions regar ling the lernation of Oni 25 --Legenl of Indni anl Prajapatı on the derivation of Om, 26 -The root of Om 27 --The syllab c instants of Om, 28 Levend on the preem nence of Om 29 --Relation of On to the leffurent cu 44, 30-Plulosophy of Om 31-39 - Aneo lote of Viegli and Glara on the meaning, object and preemmence of the Gaytrı 33-The twenty four sources anul twehe couples of the Garnts, 34 - Meaning of the first fot of thc Garatua "35 Do of the second foot of lo 36-Do of the thu 1 fout of do 37_Succession of the twclre greit elements 38 — True Luton lexige < f the relatne inportauco fllie érelse elements, 30 --- Idy rutages of masling the month (rechament) suth refer ence to the reemu enct of 19tes, 1o 16 to 16 19 20 16 16 21 CHAPTER II 1-Propriety of performing the Brahinaları - Brahmacl 1. slzoukl os crcome the screa pasions pri lo of ciste, of fanie of dream, of anger, of Irals of beuty. of do for surtne, of do. for 8x pet odour, ·3 COYTEYTS. I. 24 ... 95 PO Kandsha 3--The Anties of a Bralinchari, collection of sacrificial for for the teacher, and terdag his house-hold fire morning and erensug, other service to the teacher, herung : abstention from carual connection and angry wonde, thinking unesself to be a greater sinner than other people, + --The five firex wluchi abile in the two Lands, the mouth, the heart, and the genetaly should be overcome, 5 --Anecdote of Janamczas a son of Parikshita and two gazders, pointing out the importance of Brahmacharya, and the time which shoull be lesotel to at (12 to 24 years,) 6 Legend of BrahmıBijecting all creation to death except Brahmu haz 19, who are to collect actibu12) woul 801 Lonse lollere to give thenu alma, -Conduct of Brahmachariy, they are to abstaju from slogan log on bedsteads from singing, dancing de dc. 8 Legend on the propriety of betaltug to a hermitage, ani of examples of different rage la did 89, .. 9-The preeminence of Bralıma at a sacrifice, 1011 - Adecinte of Kalandli and the officiating frets c! Yaurenísva, on the propugence of facrific, sad the special knowledom with which the different met skould perform their duties, 14--Devagajada defined, 15--The advantages of tlie sience with costus rice for a year, and those of putting sacrificiał Wool, a 159 bing cach, on the sacred fire for the same forume 16 Brahmodauz sacrifice origdalel ling Athana, arii 16. reason why there are four moathluls u emel ng rt In course of thus a Rig verse is explaised in dail, 11 - 'treya sajna and the reason #ly the first Sre at & 17 29 a. 31 A. - bsculfice dloull begun to Atrega, 18.---Legend about the pacification of the unifical Ioner, the fint refilltement langilla'la 31 The huryMax ·t CONTI VT 35 .. 36 hanlih Part produrcil big slire le froin dui some fr litful waters, anii 1783 fmcified iy Kalatult with an Atharvair mantra after the otlıer Velux fin Iſulel, 19 --The origin of the officiating nests, the secouil requirement of juídl ána dleseriled in a legend in which Indra Asuines different shapes to įrotat a ker fico of the gols from the intrusion of the Asuras, 20.--Origin of the Vaişıánarn fire anl of the karrificni borc, 21 --Agm pelbes the lion, the sterny to be presente) to him, Idranta er of offering allation on the Santapane fire, 39 23 -The domestic cermonies in which tho Sintapana fire shouli Ivo enployel, 21-Legen i on thoxalifiention of the fines the lots should Lnow thot; Verla the Adhraryu shoul ? kvom the 1ajur Veda, the U light* should know the Nanny Veili, anel the Dralima *houl 1 know the Atharta Vela, . (HAMTER MIT 13 .. . 1 -Thu injuitanes of living a Brahpix vermel in the Atlar ren, iraka at a xtrifier -Thicimy ropiru er of employing lous than four pr* served in the four Valorat a kacrifice, 3-Exunds for a fruntaking wbro ostienting, 11 4-The clunf dutie firuliul de priests rerut y fex* (lakang) " u-Inggers] bliswins that fut a sacrifice with three priest llow fх тепnlizerst try one half, 6-10 Alegrini of Uưlilika 111 x lucli questi nu aro propoun ei ani Alimes en handling tlie i rith of the deseluppa uit of the larly an ithe Cincinns of its der ent (orans 1119-pin if I'rxhitarya an} (xulam, tbx stoning jamuirre elit la are the different Drozs with refusing to whoine the different miles of the elenilota are per formel, an1tl-lattiramp' then to, 15 45 . ..

·COYTENTS 5 l'ago 11 53 . Kandili) 13-Leyend continuel, questions and answers alont certain açedents to the sacred fires and matsins for the sam, 11 - Lantige of hnung tlac abg, 15 --Legend of Prazarachts of the race of Darulvíjr, on the number of times the Agnuotra xhould be les formed daily (twice,) 16 –Do contmucil, on the origin, derisation dc of the word Svaha, 17 -Legon xbout curtain sages of tho nanc of hárı, ulio performed on Agnisłatoma with a fee of one cow, and the praise thercof, 18-Directions regarding tho listribution of the slaughtereil cow among tlo officiating pricats dc 19 20 - Ordination or del.sha and certain dificis in connection . 12 ar 9 with it, 16 21-22-1)utics which the unorlaracıl sboul 13 st perform, 23 -Tho necessity of cooking frumenty 1y an ordunod prient shoull las wife le 10 Belsun, 60 (TAPTER IV . th 1h 3 to GI al 1 - Ordination of the hosschuller, of Braho, of Ujvatá, 4.-Da of Iloti, 5.-De. of Acilitary and Pratiprastlatn, . G.-Do. of stboninsterests and the persons to whom they are respectively subordinate, 7.-Difft rent ceremonies lelonging to different lex 8-Netirdlt attendant upon the perfomance of the different en monu, the performier Attue the mink of the presiding divinity of the errimenr, 9-Origin of the sear from the tim desplel to certain Krndical ceremonies 1. 61 ·C COYTEYTS Page ... 05 GS 4. .. G7 don, . Kandika 10. -Rewards attendant upon the performance of those ceremonics-(tlin same as in the 8th K., 11.-Advantages of knowing the above, 12.-10. of performing the Daşarátra ay a part of the year, 13.-Do. do. Baleávrata as do., 11.- Questions and answers ngirding the performance of do.. 15.-Do 16 -10. cho, 17.-Rowards attendant on do., 18. -The two wings of the yeur, the tro half years, 19.-Buth alfy ears connected will cribee, 20.-Question and anscr regarding the connection of the Jyotishtoma de. uath the Balf-year, 21 22.--Connection of the year with the Atiratras dr., 23.-D., with the suti, 34.-Legend of Prcılı son of Kausimu, atxi Uddslala mn of Kusurundit, on the stilject of the ceremonial connec tion of the days of the yrar, . ab, 68 16. 69 h. .. . 70 16. NI ... CNTTR 1. 70 . 73 .. .. ! 1.-Abbpları ceremony noticul in connexton with the year, 2.-Gaillapratishthi ceremony noticeal, 3-5.-Allegorical description of the year as a znan,ita meru torps aru representeally tlic dillerat crrcinonics, 6.- Ailianta, c of performs the ceremonies after knowing their relation to the year, 7.-Tho succession of ceremonies, nich should follow which, 8. Legend of I'rajafutiattaining eternal fruition by . cere mon) wlich rufolre a few of a thousand breasts of cattle, 9.-The most unportant reytun ments of difunt orrmonins to make their fruition fermaneut, 10.-A Irgent about the Saliana simratsın kartifice, and its &nbstitute, 16 . .. 73 ·CONTENTS 7 PASA 80 14 -Do 15 --Do Kandika 11 - Legend about the qualifications of the prieste 19-Object of reciting certain verscs in the mornity Satan, sacrifice, 13 -Do. do muldıy Payamana do , do Arbhaya layimani u do Sunsthita sarana 16 19 ---Explanation of the verse quoted in the last, 20.-drantu ye of knowing the above 91 Legnil abont certain mystic wris/rvalstis) #kich stert evils from sac rifices, 22 -Cetun sacrifices which yield calf uits, 23 --Questions and answers retrlng tlac classification ceremanies, and explınation of technical teams 21 -Crention and requnements of cerrnionjes 20 -The uses of the d fferent ledas in the performance of ceremonies, 82 0 82 t6 83 16 84 t 86 87 SECOND BOOK CHATTER I 89 . 90 1-Espation for a slip of hay Alling from thar annt of Brahina, the necessity of silence on hi part when filling tho pramta, un of surroun ling the alter sfith a poner lhi, ? 1 --Legend of l'empati performing a sacrifice in much the sharo of Nu ira s refused, and thin consequence thereof, msniting in the precnience of Bralins 0-Dakshina forbillen on the full xh 1 the nes moon ceremo nies, the rice cooobed on thout ORTSIONS et plug its plice, 6 --The liests of a sacrifcer are of tro hinls, Ist, those who rink the Soma juk and 2nd, tb in Intlo i tlmir. tale of it, or thow who jataht of the writer, an! those who do not the off cuting frients all the Terus sorslupel tempo tot! first claw, other Dinas Mlachaung and meh fo tlo savn, ·COYTTS . 93 .. Kandih ) Panda 7.-Luxeryl on the origin uſ tlie Ollila sır: or cooking cerrinon), K. 8-Ong of the Vakshatris, 9.--Expuition fixtary should the moon rise ulten the print is about to cook rice for the evening offering, I 10 — The next ezd full moons, and the creation of animals ther from, 94 11-15 - Nules reparing ceremonies to lie fct forincl on the now u the full moons, 16 —Sacruſior to ludra ansl Aghi ly those whos father and grundfither have not drunk the Soma jince, 17 --- Ingerul sommy the different voslar7 r4 of the ord.com nt an Indrígni Rallifice, 18 --Do continuel, slow in the advantage the sacrihce,.. 90 19-sintegy of the Chaturinissa ma which shold me perforincù for four months from the full moon of fluit unu, 20.-rantama of Borang Buffrent ulties at the Agm- SOM I sacrifice, 1). 21 -Anccuote of Irajimti creating the animateul world, au Varuna regulatow; the wine .. 22 --diantages of various flinings to Indngni, Varuna ܐܕ . . &c, 19 ... 10) 101 23 diantages of offerin at sartous tenes, 21-1), ofering in the minen, 25-Do of various offering to ieriut Julins on different ce C&501 6-10 of the Clihturmtisya homa, . il . 103 I. CHTER I ... 1 -- OX.rhwitno dan 'twtf -Therme, nolrol in metropna tlır Akurs, leszli then salrea into e artis 3.-Tliny post different inrahit of congurt, ·COYTEYTS 9 Page I. . 106 107 108 109 110 10 111 ... 112 tb + Kandila 1 --They have recourse to the butter of the sacrifice as their thundering arm, 1 -The sacrifice should not be defective (tut with holes) They perform the sacrifice, 1 The gnds fight with the Asuras, and being overcome, seal protection of the Upasaula 8 --The Upasada described, 9 --Agaidhra describes the Derapatni, 10 --Praise of drinking the Soma juzice at a sacrifice, 11 --Legrad of the Devas, nfter failing to overcome the Asgras, perfroming a fajna 19 --Expiation for the Soma jaice being accidently spilled, 13 --Legend of Vasışłtha & seeing Indra and getting a Bralı mana comprising certain stomas assigned to him, 14 --The stomas recited, 13 ---Advantage of knowing the above, 16.Aprointnient of the Agatdhra, 17 - Rensons for offering the Prayitahuti 18 --Salaatition to Prajapatı, 19 Silatation to Sadasya &c 90-92—Specialities in offerings to Indrat, 22-The evening offering to do, 23 -Importance of uttering truthful words, 91 - At a sacrifice the Deras of the preceding days should be renoked on the last day, . 113 114 115 116 11% 16. • 118 120 121 LA 16 122 CHAPTER III 1 - The Vashathala recommended, 2-The Yaslatbari identified with the thunder bolt, the SEX reasons, de 3 Different kinds of Vashat, and the rules for repenting theni, 4 The Yrshat to be repeated wlule reflecting on the Dera for whom an oblation #talen er, o - % *31 ·10 CONTENTS 127 9 Kandika Page 5-lke means of making the V&shat nost ili aningeons 124 $.-The laslat adentific l with specch and breath 15 1.-Do do nith the seasons, B-Repetition of a certatu mantra beginning with the word Totá yakshal, lc, 9-Nessons for repeating tlic Itakan, 126 10 11 - Various terrs and measnres appropriate for the morn ing noon and evening sacrifices, 19 - Legend of Prajapati an? Mrityu in connexion with the porning offermg of the Ekaha ceremony, 130 13_trand Varana 8 slutres of the morning offering 16 14 -Smya and India & share at do 131 15 -Indragnis do nt do, 8 JG --Number of invocations inect at lo, 132 17 - Accessity of fee, or dakshina, at the morning and the tutduy offcungs, 133 18-TI order in wluch fce shonld be given beginning watha the ignidhra, 19 Idvantages of giving con, goals, slicer, horses, gol! clothics carriages cool cd nice dc, 134 30--Irinen l of the Sarna and the Rif uniting to multipis, 21-Identification of members of a sacrifice with curtun classes of mantras, 133 22.-Tho al ote uentifications psylaine in detail 5 23 -The goal of thio muilay ceremony (India) and offering to lim, 3 136 Cut PLA 1 123.-Pelationships of the ntembers of the Yerles with tho Deras 4 -Tviuns appropriate at the ceremony, 5 - Careng olining tole nade ly the Iguudura with I) Tiensata hymnus, 13 I39 { $ ·COYTEYTS 11 handika Tama 6 The Sakala oflining at the evening ceremony, 140 7-Different articles of offering, 16 8-Covering of the altar with gress and then offering Worley mral thereon 111 9 - Cooking cakes on four platers for the Ekas) taba nte, and the niantras for offering thens, 10 --Pecnicant c to bo observed at the morning the middu an I the evening offerings and their advantages, 11 -Legend shoring the means thic Deras adopted to prevent the Asuras from entering the escmos ceremony substitute thereof for tuman obscrvance, 11 12 Iraiso of the substitute adoration with the Eve vital 3rs. 13-D scussion as to how to Ukthis includes the five deras (Alle) nn l not two (Indra and Agni! 145 14 -The double Gols of the Ultba 15 16 17 -Different mantras for the d ferent fous of the Uktha, and jrculeirities about them, 18 - Exhortation to Idhu argu, c, IAR 19 -Derisation of the word Sbodasi applied to the ceremony, 113 CHAPTER 1 1 Legend about the origin of the wor! Sarrari as a numo of n gll, -Idrantages of praying with words of diurent partyavas, 130 3 mitymas aj pronato for the night, +3 1-Identifications of the human leds with the tacne star of the oflicialing met de with the gvo ritat alt er, i-arious parturas appropriate ned their alre tages, 152 Danking of the Sumi ju ce, 153 1-Sama huna lesing 11 8-Ingen slant and praire of the ladinya ataon, 135 9-Ins of the Harrima et mot 10 --Cruaja mustry wlid arterie 151 ·12 CONTEVTS Kandila 11 -Anuháhiha ceremony described, 12 - 'ranilhirniya muntras, 1311 --Parulhání mantras, 15 - Tle singing of the Achtklnáráha priest, L'ART 157 1ts . . 159 . 161 169 163 . 16 CHATTET: VI. 1-Origin of the Sampata mints, 2-Praisc of the Simlata mantras, 3-Do of the Pragathia, kastamındrade, 4-Do of the Sinipáti pantrus, 5-leculeintics alont the hins cert mony 6-Doubts regrading the Ulta sulical, Tho 2203 aud advantages of various Ukthas, 8. Do of tho Nábhanelislita, waráenisa, Pragatis, Bíln, haly, Vilnita, Vrhntı, and othur lignins, 9 - Legerul 10 support of the abose, 20-Prauc of the 6th and the 7th clasy, 11 --Legend regning the lasc, 12-16 - Various lyrans to be mattered (miscant) in course of the ceremony, 164 171 173 17) . ... 175 ...

·INTRODUCTION urte CRIT.I. 19 . . Page 3 juie 11 tur constitute rral condititted tanslaud mad Umnes in it, refurren to refers 12 'rufi 0rat Profesury 16 N1411n113 teu 12A 21 Innarahrhun rea! I svarakrislın. drvutils Towl dir matics 112 Fraguintors real fragmentars. cuted ca das luu, hreach at prutiounP rear pronoun 1 An arus real airasih austrity, by austurity read austerits, by sustents dernier revol dundel in, ein intar) mm framventary, 37 31 tntiis mulyptiane J7 disson cold:18191 the rent this t + . PA 2 ! 12 1 lain the sange 1 etpl Wilste'm Inlalu turns to u vant 1.14 ta arvaileleru ·ISRoti (TI munly, thouzi not esclusely, founder on the reprated mention of the Ved 35 in ancient Sanskrit literature under the name of Trayſ-rud yi or "the threefold knowledge," or simply trayı'" the three," (it wil ze strayns croyo Amarahaha) includog the Rig, the Sima, and the Yaparsh, but omitting the Atharia Thie, argie the impuigrers, is as plain an achnou. Indgement as could lx, of the non-existence of the Athan a at an Farly period, and of its want of anthority an a Veda ; anil, in support of tlus opinion, quote, among others, tuo pikan from the Shadvinss Brahmana 'of the Sám. Verla, (1 p > bb) 111 whiclı it is said that " Prsjipate created thin (tle firxt) tlır Veelns,*" and that "lie prouince the Riz Veda from the earth, the Yajur Vaulo from apre, and the Sama Verba from the lira. ven," (Lit from tłus).t and alam na tloka fmm Manis, « lich anys, Prjómto milhead from the threr goxlu AgntVávu, anul Rns, thic three vedlns, Rig Yajusk, and Sinn for the accomple)- Inent of sacrifices": The defendants admit their promuzex, bat dirty thr mnclu-1991. Tlves nese at that thot trom I'myo'-rudyi, is a common name from these parts of the Verlic latertute which refer only in sacrifices, nnd as the lyinns of thir Athina ni pot mard in ki? ch Kacrifices, they are very propriis redunal, sont in any sy inteng 11 4r atlencity ( 1 :lority 19 vntut. There was, they geld, only ogir Ver at first. Anil when thin liyan corajad in it were refire them which meil rrfer to marrificra ker pre nogether and times moineitate H*. frate clak Thnx, "tl" Velt" in Ivihnsion S172173"}, mis vided into Pich, Ynjusha and Simt for thra jhitro cmin: out the critiro apeles it three diffinint listye The duties of the floin pients and potfel with 1 85 germi rai mirmini take forti si sta centrirjUTA! : scarfotat cu gir erfitonyrk'!

·IYTRODUCTION 3 orde those of the Athvarmi priests with the Yajur veda those of the Udgatrı priests with the Sama reda The duties of the Brihman and the surficer are contained in all the three The Atharva Veda, on the contrary 18 totally different JE is not itsel for the sacrifice but only teaches lon to apressa to bless, to curse Pc . Th14 gument mis, at first sight appear more ingenious than convincing but notwithstanding the broad and remarkable lacts that the Hindus theinselves have F2:9ed doults regarding the authenticity of the Atharta and that it did not contribute t) those cerrinonies and 62- crifices which constitute the es non Vejc Induan the circumstanres of its embraring a great number of lizmn which occur likewise in the Ri, Sanlitá, ant of its being frequently named in the Brahminus of the other l'edas Irave little room for roubt that it was compiled or put together. at allout the winner when the other collections were rom pletoal It 19 of course of a comparalicly later date thinn the Rig Saabits, for it wcludes a portion of that Veda nul 114 Tantrion donhluss isrr + but that it belong to the sarna age which resulted in the compilation of the Vajush and the Sim, is what wall scarcely he qurstioned Dr Jax Juller. after a conful consuleration of the whole question has come to the conclusion Ile 4115 Traii the threefall knowledge, is constantly used in the Brulan anis mith for ence to their cru literature This lion ever proves by Do mean, that at the time when the Brálıman 24 more rompson the songs of the Atlan angirasa dil not rel felst It only slow. that origin dls thry furmur fty purt of the uniri • \pul Slax Muller trejetzt wuskrit latentie 113 "Its prioritmn, est relereis* *r t'«ther Valeri foto fessor Ver aller ** 13 *ell muba! 10 • for many of th-Taittarira Annakti. 113 wbere tls are reallolita bead, cha Pacote right: 1. ta namens the Furs y/4. 18a 11*** (la 'permeteza Yullrrab af! de Almus lour threat the shorteraz Puteratsr, 111 ·1 ITIODE'CTIOT. litcratutc of the Brálımar as In soine of the Bralımanas, the Artharvíñgiris' arc mentioned The passage translated bcfore slious that at the time when the Satapatha Brahmana was composed the songs of the Atharváðgiras' vero not oply hnown, but liad been collected, and had accnally obtaincu the title of Veda Their original title was the Atharykngims' or the Brigrángıms, or the Athuryans, nnd these very titles shoss that songs which could be quoted in such a manner muat have been of ancient date, and must hare had a long life in the oral tradition of India"* According to Puranic acromt the name of the Athana Vella is due to a mythological personage, Atharian, the eldest son of Braluns, to whoin, it is alleged, it was first imparted Front Atharsan it decended throngh a succession of pupils to Angiras, from whose name the Vedr is calleil A'ngirasa, or Athar- Tátigirasa It is likewise sometimes called Blárgráfigirasa, and Bralımı Veda The last name is accounted for on the assumption that it belongs to the Balima, or tlic chef prest, in the same way as the other three belong to the Hotí, the Ailitarya, anul the Udgitá Inasmuch, lowescr, as it contains nothing which, a Brahma ou make ure of at :3 sacrifice, the ascription is polaily dur to a dcsirn to mise the Vedla to a rank which it did not originally possess The Gopatha Brahmana recognise all these soucmal names, but the details it gule(19 quotel boos) are totally different froin throw of the Purís Allegorically the .1tharva 18 representel as a lean, Wochinan, sharp nu irascilile, amorous and fond of little things 3x0s«casing posen to asuing any shape it likes. It is descrita ed to long to the fimily or clan (gotra) of Vaitána, and to bare Judiri for its 81*crul dismity, and the anustull for its pecuh'ır metre Its upseudo og mubsiliery branch ix rail to be the sick of sarfarr, dyrdyni * Ancient Sanskrit Literature, 116.

·I\TI OBL6101 After its classification and arrangement by Vjós according to thic Vislmil Pura: a * the illustrious Muni Sumantu taught this Veda to bis pupil habandhr who mule it Luofold, and communicated the two portions to Devaders and to Pathiya The clisciples of Devulers were laudg1, Bralım. tar, $nulkayan, and Pippoláda Pttliya hail three pripale, Jájalt, Kumudádı, and Smunha and by all there were seperate branches institute Saunaka linuing divided 11 Szaluta into two gaso one to Bublinu and the other to Sundlin. Ságina, and from them sprang two schools the Saindhavas and Munjikes The principal subjects of difference in the Sanlitás of the Atharva Vedr are the live halps or cerc monial, the Nakslıntra halpa or rules for worluding the planets, thic Viután halpa, rutles for oblations according to the Vedas gracralls the Sanbita halpx, or rules for incri fices, according to different schools thic A'ngira a Kalpan mintations and prizere for the destruction of fours and the lihr, and the få itu Kalp, or p 21 cry for nverting esil. The account given in the Bhagavata Purana i unilar lo the abovc, but not without ronic peculiaritic of ile own Accorlies to it Vyssa after classifying the four Velas Lauglit the Atlan to Sumatu, "Sunsatu the learned in the Air ran imparted lase Stubnet to his papel (whose name ACC nin: to the conimentalor dridhara Siami was haladdha) Bo (Ka. lapdln) derdeel st into two parte ani expun lal them to Tatliga and Veludlar. Saulhds avı Ilolmasam ladoula an! Pippaissant rere tho pripils of l'edalar (sho learnt it from darm). Now, Brahman bers of the pupule of Pathya Tling were Kumud, Şimal, anil Jajal the knowers of tbn Atharva T. pupils of tablir mere ingurus (Sunsha) * Sundlarágaum wlin learnt in Sholas (fnun licir lufrr) Surarna and offers (puig als of Sun llarágaos) (loanl Tir lakshatra Kalpa 11 c Santi Kalm, Karvape din taxa de Gather parts of time lacey on turh, R1 ·6 ISTROI) CTIOY Verlas (whose te cher's name says the commentator, are not given) These are the tuaclieis of the Ath triana'a The Charanai yriha, winch 15 believed by some to be an okler and more reliable authority, does not, however, support these subdivisions According to it there were, ouginally, only nine different recensions of the hymns of the Atbarians But neither the sakhs of the Váyu, nor those of the Charanurzália with one caception art nok ivailable, and even of the nine schools of the latter the names are in many cases doubtful According to Dr Max Mullers conjectural emendations, the vames are 1 Paippaladas ? Saunakas 3 Damodas, 4 Tot tayanas, 5 Jagálas, 6 Brálımapalnsas, 7 Kaunakhins, 8 Devadarsapins, 9 Charan udgas These, however, are not all borne out by the six MISS hich I live consulted They give- VIS with me BIS with a No 1477 Sanskrit Collega No 1482 Do pundit No 1479 Text Do No 1479 Do rom ment. Pappalas Damodas Ttotag Paippalas Dantas Pradantás. Auntas Brahmnadas 1 Porpalas. Staittas Puppalas. Pippalas 2 Datas Damodas Dántas. Dantás 3 Prarlapa Snatas Pradantas Pradantas Ias. 4 Tarta Autás autes Taitas 5 Brahma Brahmapa Brahmapa Brabmade dapalas Jas 98.JR pasa 6 Jabálás. {yalas Jabal Autás. 7 Saonski s. kunakh, Saunakos Saunakas 8 Devadarsı Devaders: Devadarsas vedars 9 Chárana 'Churanavi Charanavi Charanari vidyas dyas, Kunattes. Brahmada poga Jabálás Saunakan Devadarst Chatanan dgår Rasds Suusaki Vedadarsi Charanan dya* • पथविक्ष सुमनय शिष्यमध्यापयन मकाम् । मरिता मोपि पथ्याच वेददाय पोक्तवान् ॥ १ ॥ of margfaa wafate fargrafari वंददाय frयाने पशिष्यानयो 2श ॥९॥ कुमुद रानको वमन जामस्निपप्यय वित । न मिर्थ थाम मैभवायन व च।। qutuat vitae frangiganli ·INTRODUCTIOT 7 Professor JJ45 Bloller puts all tlor omme un i fie lurl, but in my manuscripts sone of the names are in the singular, and thic Commentator observes that where the paines are in the plural, there many original teachers are implicat, where they are the singular only one orginal teacher is inderstood yeri t'thuracanum intra v duvak yenide leckanim en cho 0:46Looking to these discrepancies it may ix fairly concludert il at the names had brcome alıeady obuplete win the Charana. vyúha was comphed Tho exception abovcallucl to refers to the text which is now citrrent under the name of thic Atharva Vedi Sunhita of which an excellent edition has been publtshed by Professor Roth and Whitney To whicle of the nine rccenes it belongs I know mnt. Some pandite take it to be the text of the Sunakne, but on no relinblo ruthority that I am an are of it comprises twen ty chapters (hándzs) of which the last two are knid to hxc supplementary The following 1 Professor Wlitncy summary of its nature and contents The Athirrins like the lik histor ical and not a litumical collection Its first cighteen hooks of which alone it way originally composed ire arranged upon a like system throughout the length of the humor and not rither their subject or their allarl anthorship iring the puding principle those of about the maine numars of crea are combined together into books an I the hoohs made up of the shorter hymns and fint i ngler A sixth ftlir inks* Ionever is not matriel litt mnge of longer or shortet broen pieres perrl: xhin in point of langus and stufe with pissarren thr Brahmans of the remainder nr metrical mation about pr sirth kalo fun limang thr hutans or the Dik eni nustha in tin tenth Innk of the latter the rot is pecul ar to the Athira tie pasing their anth-phpels tradı ***Kuz rifre *wiftment i gimi ·I\TRODUCTION trou 1123 no information of value to gile they are with fr exceutins attributed to my thue al personajes The greater portion of them are plainly shown both by their langunge and internal cliaracter to be of much later dite than the general contents of the other historic luin and cien than its tunth Look with which they set stand nearl connected in import anil in origin The con ltion of the text also in tliesc pus fages found these in the Tiib, pointe 74 distmctly to a inore recent penod as that of the other collection The hosetcr, noull not neces arily imply there the main body of the Athar a grane nere not already in cristence lien the com pilation of the Rik took place. Their claracter would lic ground enough for their rejection and exclusion from the canon, until other and less scrupulous liands cre found to undertake their scperite gathering into an independent cni lection The nineteenth book 13 7 hind of supplement to the preceding ones, ind is made up of matter of n like nature Inch Lul citer been left out when they were compiled, or hind been sincc produced The twentieth and last book is a Iturgical scicction of prganges from thic hymns of the Rih, and it is not casy to see liow it should liave become aprendical to the Atharva as a portion of its text. * No record ing any here been met with of the number of Bralınıınas wluch the Athari 2 Veda originally included At present the Copatha is the only one which is accessible If the Athuva is thus poor in its hymnological and litur gical portions, it is particularly rich m Upanishads The Rig Voiha je represented by only two Upanisinds the Aiture ? and the hausitali, the Syma lig to the Chráningya and the Talkím, the White Ynjush also by to the Vsılı ilára jaha and thu Vijaneyi, the Black Sush by four the laittirisa the Maitraj iní tle Vájika and thic Setas vitvi whereas the Atları7 bas no less than fifty tno afilit # Tournal Ameriran Onental Society IV ?

·IVTRODUCTION 9 1 VIZ ed to it beşidęs a number of others of more or less donbtful authenticity The three codices of tlic so called A'tharvana Vranishads which I have seen are all amperfect. Erch of them has a seperate order of arrangement One of them includes the Tal vakára of the Sims Vela, another the Taittiriya, of the Black Yajush, and the third, wluich 19 the most modern the Gopála tápani, the Gopichandana and other works which are ercluded from the other two The fifty two, besides, are mule up by counting the different chapters of the Svetás vatara and other trentises as distinct works After a care ful comprrison of the three I liave compiled the following conjectural list 1 Carbha Altman 9 Prasna 23 to 27 Mali 3 Brahma. 28 to 33 Kathavalli 4 Ksluuriha Nárajanna 5 Chulila. 35 Vrilappáráyin(?) 6 Araneya 3G Maháuárayana 7 Pránágnsliotra 37 Surva 8 Mundaka Mándulya 39 Piramahansa. LO Vaitathya 40 hálágnu udru Alataganti 41 42 Ramietap in 12 Nilarodr. 43 Laivaly 13 Nádavindu 14 Brahmapinin 45 Asrama 15 Amritaviadu Pında 16 Siris Dhyánarindu. 17 Tejovindu 48 16 Yogasıhlıá 31 19 Sretásratara Yogatattra 20 Sannyasa Garuda 21 Kanthaşruti The commentarz of Váráşans omits Nos 10 11.90 28 to 38. Hins. شاكر J4 Sikl a 49 30 Nosalis tapinu. B ·10 INTRODUCTION 33 35, 30, 45, wd 51 ind sunplucy their places by Brin1 vidya, Sámány, Sliatehikri, Gopala tápius, Vásudeva, Gopclanılana, A'tmabodh?, Ganapatı, Krishna, Atharvaseda, und a second Mabá, followig in the respect the modern BIS of the tert. It should be noticed, lowever, that, strictly speaking the Uprushinus cunnot be called jategmi parts of the Vedas for thes l12vc generally been placed in opposition to those works. Thus Jumn in the Parti Mimánsa defines the Vedas to be " works intended to promote cercmonal ob sertanecs, those which do not promote them are not Vedas* Prabhakur, in the same vy, says "there is no part of the Vedas winch is purely descriptive, and winch does not induce, restrain, enjoin, or prolubit actions"+ In the fundaka Upanishad the Vedas are condemned as teaching "secondary hoorledge" (Apura vidya) which is to be rejected in favor of the teaching of the Upınıslınds': Narudi, in the Chlándogya Upanilsul, appears before Saputhuman, and says that he has stuled the Rig the Vajush, the Same anıl the Atharva Vedas, and other subjects int that they linic not sufficed to griebim true knowledge, and lic reorchogly seeks justruction in the Upanishads | Kapıla biolds the Vedic or revealed means of attaining salı ttion to be as ineffectural as thic temporal ones, and Işınáhrishni, working in the light, condemns the Vel13 as worthless becrust the rewarly attuable By them are trinsient $ The Gomatha Bri human likewise inhes the Uprislınds stand apart from the Veilas (1,21) Sceing further, tlıt the so called 'thari ? • प्रामायस्य कियार्थवादानर्थक्षमतदीमाग रास। * प्रतिनिलिपिधिन छ पनिरकन केवलवानुवादी येदभागो नामि। #7977 RTRET 7***P? Crailer 11 Chlumngga U. lic. सुचविशेषयोभयो। $ genersifat alapfenhai ·INTRODUCTIO 11 na Upraishuds do not occur as parts of any extint Brahmına or A'ranyaka of the Atharva vedia, they may very reason ably be taken to be altogether independant of that Ved It should, nercttheless, be borne in mind that some of tho worly of this class have existed from a very carly period and Manu Vyása and other muigh anthontics Inrve recornisel their right to be thought as parts of the Sruti ind the whole of tko Vedanta depends for its authority on their authenti city 29 scriptures Most of these incts are theological in their character with a special leaning in some cases, to par ticular desmities of tho Hindi pantheon But allonthar they are of so miscellancous a character who inconsistent with cach other,R0 dissimilar in language style had sulject, that they cannot be taken to be the praluctions of onc age much less of ouc author For bref acconnts of the contents of these I must refur the reader to my Notices of Sanskrit MSS' Vol I, and to the learnel discrtation of Professor Welver in the first two volumes of the Inulische studien Unreliable translations of these are to be met with in Duper Tons Oupnikat The Gopatha Bralimana is divided into two parts, the first (Purvardha) comprising fire chaptery, and the second (Utlarar ilha) six chapterThe chapters are of unequnt length and comprise from 39 to 13 paragraphs or Kandıkas each the longest being the first two (39 and 34), anil the shortest the last two (15 and 16), the others ranging from 19 to 26 Kadıkás. The langirge of the Gopatba is simul ir to that of the other Bralmánas having all their archanisms grammatical irre gularities and elliptical and insolved style but it 18 at the same time somewhat simpler It lies no pretension to thetorica ornament, and rarely fuses to any thing like elegance of diction Metaphors and allegories occur in the work frequently, but they coustitute its subject and not tlıę ornanent of its lin ·19 INTRODI CTION gurgs. With the cxception of a few quotations from the Jiymns of the Rig Veda and several anustubh slokus the work is throughout in prose resembling in this respect the Astarej? more closely than the Brahmanas of the Yajush and the Sina Tlus resemblance is also observable in its subject Nothing is treated of in it in full or in all its detail The reader is pre sumed to be fruiliar with the ritnals of the Vedas and has only particular topics brouglit to his notice which serve to clluci date some obscure point, or 18 worthy of being Loown as importaut, and even these are discussed in such a disjointed frgmentory abrupt way that they entirely ful to be to us at Terst in any way interesting Myths legends and paraules constitute the staple of the work but they are slıort inconse quentrul and pointless They ure intended to explain the origin nature and fruits of particular ceremonies, but being most inartistically set forth fail to attract attention The case muy luc beun different before but certain it is that they Iuve cersail to interest the people of this country since the last two thousand years Thc work opens with the creation of the world to which the bulk of the first chapter is devoted As the subject has been treatců 10 at with greater detail than in any other Veds, an! Js of some interest I shall attempt to give a para phrase of at bere with the omission only of such eulogistic an! explanatory passages as break the thrend of the narrativo "Om! Verily Brahma alone by itself only cxistel at first It willud I alone exist as the Inglily adorable* HoiI must create from anyself a second Deva like unto me. It worked upou it well tumeù it fully leate l its self On the foroheal of this worhın, well warmed and fully hcated (bciag) per epiration broke forth Well plwiscil tlrcrcly at sard I the In bly a loral le know well all that shonld be known 7 REYTle rendering abore gis eu is dloubtful ·INTRODUCTION 13 "He* workel agun, hie varmed lumiselt vell narin, he fully licated lits self; thereupon scperite streams of per-, spiration flowed from all the pores of the body of that working, well-warmel apıl fully hcatcd being They pleasel him He said, by these I shall support all and every thang whatever, luy tliese I shall create all and every thung whatever, by theso I shall attain all and cvery thing whatever' "Ilaving thus created water t he looked down, and in the water beheld his own shadow The sced of the beholder, of its own accord, oozed out and dropped into the water He thereupon worked and well warmed and fully heated the water The belaboured well warmed and fully hented water, along with the seed, devided into two Tliercol that whichi Vis gross, common very saline, unpotable unpalatable, and unsteady, along with the seed in it, became the ocean; the other which was potable, pilatable and quiet, was workel upon and well warmed and fully heated and thereby whatever seed was in it driel up and because it dred up (abhruycare), therefore it became Blingu "Having created Bhrigu fic disappeared Bhrigu, having thus been crented, looked towards the east Speech resoundedl, Váyu, Váyu (wind) He turned, he looled towards the south. Speech resounded," Matarışyan, Mátırsvan," (wind) He turned, he looked towards the west Speech resoundcu, "Pavamána, Pavamána,'(wind) He turned, he looked towards the north Speech resounded, " Váta, Váta," (wind) Hc replied - "Ibnow it not" "No,' said the other) 'Look below into the water, and because he said "look below into the water (Atharván) therefore Atharvan proceeded froni it, and lience In the first para Brahma (reuter) is followed by the neuter pronoune trd (it,)but in the second the masculino m (lie) is builbtituled without any ch unge in the antecedent + The word 18 in the plural number in the text ·14 INTRODUCTION ~ Atharrati is called by that nime. Verily, of that venerable sage (rishi) Atharvan, the whole body with its members down to the smallest hair and the vital airs, was like that of Bribma To hnt, Atharvan, sard Brahmy, "Haring created the beings of Prajapati protect them" And because lo sud, Prajapııtch pmá srishtva palayasia, therefore Prajapati came into beinz, and became the lord of crcation Atharvar verily is that Prijáratı. "Ho (Bralımı) worked nipon and sell farmed, and fully hea. ted thint sage Atharvan Out of that wrought, well-warmed and fully heutel Atharvan he forined ton Atharvana suges, one of one richa, one of two ricliás, one of three, one of four one of five one of six, one of seren, one of eight, one of pinc anil one of ten nclias Those Atharvana riskus, he workel supun, and sell sarmel and fully lentel and therefrom ion Atharvani rishis proceeded, the eles enth, tselicth, tlırrteenth, fourteonth, fifteenth, sixteenth, seventeenth, egliteent)), ning teently, and twentieth * Fe vorhed upon, well warmed and fully lieatel thore Alliarvana as vell as the Atlarsana rislus, an! whatever muntres he beheld in those wrought, sell armed and fully Hicated risus, the sume lucaic tho A'tharvanı Vedr Ilc norhed upon, and well sirined, and fully licited the Atlizrran? Vedi, anl from it is cu forth the mind like syllable On 'He a un rorhesl non nell narinnd and fully heated lius self Froin his st if he crenteil the three regions parth, ether nod ljesten. llc rerily produced the car from luis feet the cther from lus belly, and the lien en from luis lead lle worbed upon, well warmed and fully healal the three regions, and therefroin created the three geels Agni, (fire) Vis a, (air) and Aditya (sun) le venly made Agai out of the evili, Váyu out of the ether, and A'ilitya out of hicas en Ilc noriai upon, well xime 1 and fully leated the cure gois, an thicre frotu produced the three l'edar, Ris, Tijush and Sára, the ·INTRODUCTION 15 Rig Veda from Agai, the Yajur Veda from Vayu and the Stma Veda from A'llitya. Ho sorbed xipon, and well wined and fully heated the three Vedis and therefroin produce the three grcat Vyáhritis bhul bhurch and frule the first from the Rig Veda the second from the Yajur Veda, and the turd from the Sama Vedas * The' water which encircling the seed (formed) the ocean, flowed towards the enst and the sonth the west and the north, and because it ſlowed (Aremadilaranta ) therefore 19 zt called? samudra, ocean It was fnglatened and said "Lord, we metall Dhee as our king' And beciuse encircling (rritva) it remainel, therefore was Vanna produced from it and since Varana was formed of it therefore 19 it indirectly called Varuna, for venly the gols aro fonil of direct and aimical to direct, allusions Ite,Varunn, seperated (anuchyaln) from the ocean, lze Lecame Muchyn, and because Muchy a was born of lam therefore s lic called indirectly Dinityu for verily thic goula are fond of indirect, and inumical to direct allusions He (Bralin) worked upon, well wormed and fully hented thirt Varuna alias Bintyu, and from all the members of the body of thing wroutit, well-warmcland fully liested Mrityu flurds (msa) cruded. th.cse formed the funds of his body (Aharrasa) and those flunds of bus body are audirectly enllcd Angre, for serily the gnus arc fonil of indirect, nu areree to direct allusions, HIC (Bralima) worked upon well warmel and fully treated that Angims the sage and therefrom procrciled the Vasını Ailgiraer rue)014 Je worked upon sell warmed and fully bentet thic Viñana Algirur sages, anul there with formed the ton Anginan Airshey as (-0118 of rageu) haring bieteen opliteen twolic one, three, four, five «it tan and scren nichisa llenorknd upon, wellname and fully lentel tlie An, Im1917 18 anu the A'ngimaa A'riliny zs, and a hatetur mintmas lie pererater in thcar ilicne nith liofirmed the A'ngirana Verla. Ile work) upon and well warnal and fully hertool that Arzirasa Teli And therefroin precede tlıc ttro sledlem Jund ·16 INTRODUCTIOY "It, the A'îgirasa Verla, armained above, leaving these regious tlicrelore thic reider of the A'âgirasa remains above "Ho (Bralna), looked towards the sides, the cast, the south, the rest, the north, above and belor, and worked upon ani well warmed and fully herted them; and therefrom preprred the fire Vedas, Sirpa Veda Pışácha Veda, Aşuri Veda, Itihása Vedá, and Purána leda. From the cast side he forned the Sarpi Vcda, or the scienco of serpents, from the south the Prsácha Veda, on tlıe science of hobgobling, from the west the Asur Vela, or the science of ginnts; from the north the Itih ks3 Vedr, or the science of history, and from above and below the Purann Veds, or the science of ancient legends. He worhed upon, and well warmed and fully heated the five Vedrs, and therefrom formed the fire great Vyahritis, Vridhat, Karat, Gulan, Mahat and Tal; Fridhat from the Sırpa Veda, Kamt from the Pisácba Veda, Gulian from the Aşura Veda, Mahat from the Itihssa Veda, and Tat from the Purana Veda “He looked forwards and backwards, and worked uprp and well warmed and fully heated them, and formed therefrom the preeminent syllable Sam. " He again worked upon, and well warned and fully liented himself, and from bis mind proclucout the moon, from his nuils the stars, from the brirs of his body herbs and trees, anil from lus minor vital airs the other numerous objects * "He again worked upon, and well warmed and fully liendel himself, he belield the threefold seven stringer and twenty-memeinhered sacrifice (Yajna) Thereof this Rig Vedt versc nu be quoted: "Agni formed the threefold and seven stringed 82- # Tlie word used is “ devan" gods, but sceing that in the RI- Verla cren pestles and mortars and leather strainers are named deras, the word, it may be prestmal, is liere nised in the sense merely of created olijects, and not of devine leings especially. The tise of the son anytr " others" 28 opinsel to kerus and trees cia sul mercat no other meaning ·I TRODUCTION 17 crifico On that sulject tlus Knpplementiry sloh z may also Le quotel The selen saerifices of cooheil rice, are kevertstringel' He collected it, he performed a saenfice with it In that sacrifice Agent officiatul as Hota, Váyu as Adhvaryu, Surya as Udgata Chandranıza 15 Brahme, Parysanya ag Sadasya, licrbs and trees as oblition spoons the Adlıvary u Viaredev 19 ay lotrakı, and the Atharván girasts 45 Goptıras "Thicae leurneil officiatiny priests having completed thic sacrifice, thus addressed it, may this resulting oblatory batter mrke not the immortii crention liceilless Verily these guerdians are called the lovers of sacrifice sa lak prarai paliziz 10 thiese says Pryapati plentiful fees should be awarded, for inefficient priests who have not observed Brahmacharya nad are wanting in earnestnese, are verily enemies of the sacrifice, tbo enemies of the sacrifice injure the institutor thereof, the ene. mies of the institutor kojure the Ratvijas, the enemies of the Ritvijas injure the fees, the enemies of fees injurc the institutor with his children and cattle, the enemies of his children and cattle injure the institutor in this world and in heaven, the enemies of heaven and earth injure half the resources of the rostitutor s life they only accomplish lalf a sicrifice' Ilaving tlus described the origin of creation the work procee ls, after two short paragraphs on certain expiations for flaws in the performance of sucrifices, to descube the creation of the universo from the syllable Om It brys Bralımı verily created Brahma on a lotus leaf Of a truth be Bialmá, thus createl, was cogagerl in the reflection by what single syllable can perceive all desirable objects all regions all Derry all Vedne, Il snerifices, all sords all fruition all crcation whether fited or inoxing' He performed a Brahmacharya, he bcheld the syllable Om, of two letters, four instants all pervading proemincat, unchangeable, tlie Brahma, the Brahmi, the Vyalarıtí, the godly Brahnız From it was proluced all desirable objects, all ·IS INTRODUCTION regions, all Davis all Vellas all sacrifices, all sorts, all fruitios the wbole creation fixed an i moring Froin its first letter wus produced learen , and from this second letter yigor and the luminaries « From six first rocilic instant were preluced the eartlı fire herbs trees, the Rig Veda the mystic syllable (Vynkrut) bl14 the Gayatrı inctre the threefold stoma the eastern side the spring season, the instrument of speech--tongue, and the power of taste From its second vocalıc instant were producel ether, air the Ynjur Veda the mystic syllable biura thc traistul in inetre tlic fifteen fuld stoinn the western Aide thic summer Sensop the organs of breath--the nostrils, and the power of smelling From its thrilocilic instant were produced the heaven t. sun the Sama Veda tlic ing atic syllable 8th the jagati metre the scientern fold stoin the nortlern side tlic rung sorsanı thiesonts of light ---cycs, and the power of 1141on « From its consonantal instant b acre par lucal the watry the moon the Atharra Vain the stars the circumflex Om at life janat, thio Angiras is the anustul h metre the twenty onefold stoma, the southern side the autumn season, the set of haowledge--oud and the power of knowing "I'rom its consonant il instant in wero produced the Italien Purána syucel, metreil language, nárasa N81 the Upanishadla, the conim inding syllable, l'rdhal Krrat Gulan Jula Bal insim, the great sálırıtí Om hırmony of many contenentru ments voice lancing singing, music, the Chaitmnth )) 10 lightning ligt tlie vtilatímetrc the thirty thirce full storns de upper and lower sils the coll 2111 | MY H 18009 the carins of hearing-in anil the porer of nu irtion o olli il the 1111 le 1suis con relent for instanta, see the el caniti o 6011021malofon s are forme no intel 1 rolulls ! last two an counted as on ·INTRODUCTIOV 19 A legend now follows in which the Devas are said to have Overcome the Asuras by starting to the attach led by Om to which they promuscd every preeminence. The subsequent kan. dılás of the first chapter are devoted to the praise of Om, its origin, derivation and uses, its different positions in the different Veurs and its place in the Gáy trí the meaning of which is explained at length The account given of the Gayatri is the fullest I have met with in the Vedas, and will perhaps be interesting to many as Dontuning the oldest ideas of the Brahmanas on the subject The account is given zu the form of a narrative and is as follows "Qláva of the race of Mitra (Af uitreya) repaired to Maudgrlya, who was well versed in the (scieace of) cleven syllables and sceing lum engaged in the duties of Bralmuhırya sud " How is this? Whatever exists in this Brahmacharya, and what ever Maudgalya is performing are all perishable." "A desciple of Maudgaly? hearing thus repaired to his tutor, and said, the man who has this day become our guest Speaks ull of your learning' What does he know fair youth ? enquired the teacher "He reads the three Vedas sır' replied tho pupil "* Invite near me, fair youth, the most forward pupil of the man who has come to question my learning "The pupil of Baudgalya called a pupil of Glava, and said to his tutor, Here he 13, sır" "(of him enquired Baudgalya) "What, fair youth, does your tutor profess?' *He reads the three Vedas sır' replied the youth "(Gláva said, 'How do you, fair youth, speak thus of your tator to us who have got all the three Velas 10 our mouth? How do good people so speak of good people ? Ha does not wish to reply to the question I bare asked kin, nor does he know it." "Baudgalya, tlercu pon, said to his own papul," Repar, fase ·INTRODUCTION I! 1t, tell me the courses throitgh wlich the sun moles on (gra. chalıyál)" * To lim said the other tlius ,' wise men by the Vodne anii the chlandlas (mctrcy) are the preeminent parts (terenyt) of thic sun, and the glory (Ul niga) of that god is vinent, (enka) I tell you also that ihryct means duticº (larniani) anal the courses, those by which the sun moves on "Iſaving understood thus Gl*rn requested hun saying torch thin, sir, who is Savitá (sun) and wlat 18 the Sauth!' "(Al wulgaly 2 replicl), the mindemanas) is the sun Suvití nad specch the Síritr, Wiererer there 13 mind, verily there alto 18 speech, and wherever there is speech there alto 14 mini, thus there are two sources and one couple The fir Agni, a Savitá, and the carthi, thu Susita ulicruser there is carth thicre always 19 Agni, and wherever there is Agui tlen alirais 19 eartlı, thus there are tro sources and one couple. Váyu of a truth 4 Swits, and ether, the Savitrí, wherever there is Váyu thero 18 cther (antariksha) and wherever thero 13 ether there is l'agil, thus there are two sources and one couple. The sun, A'ilitya, 14 Sirith, and shy (dyry), tho Sivitrí wherever there 18 A'ditya there always 13 Rhy, and ulicre there is ob} there also as Aditya, thus there are two sources and ond couple Chandramus, the Inoon, Scrily is Savitá, and the stars, the Síutrí, xhcrcier there ** moon thero nbo are sture, and wiercier there are stars there Is the the moon, thug there are two sources and one cuple Tho day (then) 1x Savitá, and the night (ratri, the Syri, kherever thicro 13 day there is night, and whereier tiocre is noglit Elorru niss a day, thus there are two shures and no couple Hert(vlna). Sussts, and cold(ri'a), the Sustri, aberaserhero 1x licat, there also n mlil, and where there is cold, thercal is Berl; thus thero nm two sources and one couple The cloui These questions molul: all the kuhin monis ir ibn arul Cáyatri ·22 INTRODUCTION (abbkryt) 18 Switá and min(tursha) the Siut, wherever there 18 cloud there is rain and where tliero is rain there is cloud, thus there are two sources and one couplc The lightning (tulyt) is Savitz, and the thunder (stanayı.nu), tlc Sáustri, whicroser there is lightning there is thunder, and where there is thunder there also is lightning, thus there are tho sources and onc coupic Life (prana) 18 Suti, and food (anna) the Savitri, whcrescr thcro is life there is food, and wlicro thero is food thero niso 19 life, thus there are two sourcts and one couple The Valas arc Savitá, and tho metres (clehanılı19) tho Sávitri, wlier cvcr thcro arc Vedas there aro metres and where there aro metres, there also tro the Velas, thus there are two sources and onc couplo Sacrifice (Painius Savits and fee Idulsınd), the Savztri, wliercier tlicre 19 sacrifice thero is fec and whicro thero is fro there also is sacrifice, thus there are two sources and ono couple These verily are the twclio couples "Verily Brahma leheld thus recop clo, the adoriblo prosperi ty, (the Síutri alias Gayatri) Meditato on it If it bo relig ously held it rate), it ahdes* in truth He, Savitá having created Brahminns from the Savitri lield it withın hım, bence the first foot of the Savitrí 15 stiilut varenyan the precmnient portion of Sasztá, (a play upon the word vrata religiously held and thence trciyan the preeminent.) By the carth is uphold the Rig hymns, by the Rig lynins, Agni, by Agm, prosperity ($rı here intended for SSvitm), by prosperity, woman, ly woman, a couple, by a couple min by min, worh, by worh, religious austerity, by religious austerity, truth, by truth, Bralıma, by Brilima Bráhman, by Drahmani, dorotion, by devotion are Brahmanas Lopraisei, mudo voidless, and un brohen His thread (lineage) remains unbrohen, and the abode of luis life remains undisturbed who knows this the first foot of the Savitri or knowing erplains at • Frilaua The verb 13 in the past tense ·INTRODUCTION, 23 ** Ve comtemplate the glory of the god' (Uharyo derasya dhimahi) is the second foot of the Savitri By ethier 14 tlle Yajush uplreld, by the Yajush, Váyu, by the Vaju, cloud, by the cloud, rain, by the rain, lierbs and trees, by lieclis and trees, animals, by animals, work, by work, austırıty, by austirity, truth, by truth, Brahma, by: Bralımı, Brélıınana, by Brahmany, devotion; devotion is Bialmina bepraised, mule voudless, and unbroken His thread (linagc) remuns cu bruhen, anıl tlie abode of us hfe remains lindisturbel, who knows tirs the seconil foot of the Saviti, or knowing explains at *** He who irradiates our understanding' (ahı yo yo na pra. choda yat) 13 the third foot of the Savitrí By the shy is the Sáma upheld, by the Same, A'litya, by Aditya, /light, by the light, rain, by the rua, herbs and trees, by the herbas and trees, animals, by the animals, work, by worh, zkisterity, by austerity, truth, by truth Brılınız, by Brahmi, Btálmına, by the Brálimana devotio), by devotion is the Brálmuar heprosoul made yordless and unlohen His merge remains upbroken, and the abode of his life remains undisturbed, who hnows this the third tout of the Savatri, or hnowng explains it "By the Bráhmana wlio, thus knows thus, is, of a trutlı, Dralımı acquired, digested and well understool By Brulina is the ether ac[ured, digested and well understood By the ether 15 Vayu acquired, chyested and well understood. By Váyu is the light squared, digested and well understood By light is Hater acquired, digested and well understood By fater is eirth acquired, digested and well understood By carth is fool acquired, digested and well understood By food is life acquireil, digested and sell understood Dy lıfe 18 wioł acquired, digented and well understood By mind is speech acquired, digested and well understood By speech ato the Vedas acquired, cligestoil and well understool By the Vedas 18 sacrifice acquired, digested and well understood Verily these tweise great ·24 1\TRODU0110\ ckments the situata 111 tkurs or ler, zou theicot is szerificu illic hughest Time who know the above think that they know it rightly), lit in reality they know it not Sachfire is cytablished on the Vedas, tlie Vedrs are establislıcı on speech, speccle is cutablishel on the min. thn min isostrblisill on lile, life28 ctablished on fiol, food is established on the carth the curth is established on water, watar 15 estabholel on light, light is established ou vinil, the wind is establt»licil on ether, the cther is cstzblished ou Brilima, Bralıma 19 et hiishoulou Brahminas 1cnuinto ( nitlt Brahmi Venly he IS Conscient of Brahm who knows this He aclueres mer torious acts and sweet odours be destroys all s103 Indonje endless grace-40 hnows tlus, zs also hewlin knowing this alores the Upanishul which has tic Smutri the mother of the Veuns for its subject Ilus interpretation differs from what is generally reconcu I y later nythors inasmuch as it seperates the opathiet zamen" fioin Uranga, and makes the two distinct This however i moro apprent than real for it 19 merely allegorical, and does not alte the sense Otherwise it is on all fours with the Diclic of the Hindus that the objcct allorel is Brahma or the tortoral sonl, and therefore also of the 19 anil not the kuin itself 23 representell by its riya As tlic intorpretation 19 the oldest wc possess and was gn en within a short tune after the Gayatri lind been composed tlus fact is worthy of note, j'articulırly as it is a vidence with the version geen 11y sonne Furopean orientalists, notably ly the lato Professor Wil on which mal cs the sun itself to be tho object of war shup It is of course impossible to say what the antiir soflic Gayatrí umself lrul in view, but his Indian cornnentatorx both ancient in modern are at onc in belicung that he son from niturc up to nature s God and a lored that sublunc lum 1177) which is ssible only to the eye of rason wu not the functie daily see in it coun ·26 INTRODUCTION to various 2% ag-em? and why and how other orgrus of the body perform their functions and they are explained by references parts of the Darşapаurnamása sacrifice, also regarding certain accidents to the sacrificial fire and their expiations. Passing over two other short legends of little importance, we come to a set of rules regarding the distribution of the sacrificed cosy among the different persons engaged in the sacrifice According to them the Pras tatá is to receive the two jaws along with the tongue, the Pratılarts, the neck and the hump, the Udgats the caglelike wings or brishets, the Adhraryu, the right side chine with the shoulder , the Upagátá the left chipe, the Pratiprastháta, the left side shoulder, the Brahmé und the wife of the Raathyá,e the right rump, the Bralimanıchchbaſisı, thc nght lup lon er down the round, the Pota thc thigh (legt), the Hotá, the left rump, the Maitravarting the left round, the Achchhaváha, the left leg, the Neslitz, the right arın, (clod), the Swasya, the left clod, the master of the house, thc sirlom and some part of the abdomen (Aanh? sada and anuko), his wife, the low or the pelvic region which she 19 to bestow on r Brálım an, the Agat dhra, the stomach (ranzshtu), the heart, the kidncys, and the right fore leg (váhu), the A treya the left leg, thic houscholder who ordains the sacrifice the tno night feet, tho wiſe of the householder who orlains the sacrifice, the two left fcct and both of them in common the upper lip , the Gráv zstut, threo bones of the nech, (rertebrr) and the inanırjáh (whatever factforester? The jaesages 19 eridently corrupt and I am doubtful of its import The mething abore given 13 B mere gucss + I cannot make ont the distinction le treen tlac ararasalut ce "hip lower dowu and the ur "thugli I snspxct the list to mean the leg verwenace 1 I do not know the difference iseta con this person and the lousshol ler who gets the airloin.

·INTRODUCTION 27 that be), the man who leads the cow, three other sertcbre ami a half of the perineum, the Chamasardhvaryu, the bladder, the Subrahmanya, the head, the man who invites people to a Soma sacrifice, the hide These altogether make a total of thirtysix parts Dire imprecations are hurled agaiost those who senturc to depart from this order of division. The chapter is brought to a close with some subsidiary rules regarding dishá or initım. 1992 ¢ the formal engagement of pricsts at a sacrificc. The fourth chapter continues the subject of initiation, giving directions as to the order in which the different priests are to be initiated, and the several assistants who are to offi ciate under the chief priests Some of the principal ceremonies and the gods who preside over them are then namou and the rewards due for the performance of those ceremonies are given in detail. The latter half of the chapter 18 devotal to n des cription of the mystic connection of the year with ceremonter. The first sex handibás of the fifth chapter controue the subject of relation of ceremonies to tho year, and sum it up with an allegcry in which the year is represented us a liu man being and its different members are formed by tho different ceremonies noticed in the preceding kandıkás. The seventh give the order which the ceremonies should successively follow, the first is Agayádhán., then Puriálutt, tlıcn Agnihotra, then Darsa and Paumamasa, then Agmyanı, then Chaturmásya, then Pashubandha then Agnishtowa, then Nájisuya, then Vájapeya, then Aşvamedha, then Purushimedha, then Sarvamedha thon Dakshinkvanta then Dakshina then Adakshini, the last threc forming parts of the Silasrallah shuná. A legead follows in which Prajípite 19 represented to Iure performed all the other ceremonies and, atkurtlicrelor only peļishable rewarıls subsequently to lare socurei cternal The pain in the original text is evidently incorrect, ani my vergion is conjectural, ·28 TSTRODI CTIOS fruition by the ceremony of Solizminkstini (onc insols ing a fec of a thousand heads of cattle). Passing orer some animportant pargraphs we como to tho tnenty-thurd, winch gives some details about the classification and particii. Inr tincs of sacnfices All ccrcmonies ar donded into three classes, 1st including all those in which to cooking of nico or frumenty is the most important clument, lenco calic Parayngnat ,nd thoso in which the offering of clarificd butter is the most important--Ilani yagna,, and Sr thoso in much tlie Soma bevenge holds the most prominent placc- Somya or Somya,na Each of them includes 7 different kinds of sacrifices Thus- Class, I Palayaina, comprising, 1, Siyam lonia, ? Pratur home, 3 ning kinds of Sthiliptha, t, Balı, 5, Patriyajır; G, Ishtaháh , 7, Paşu Class II Hariryana comprising 1, Agnyállicy?, Agri- Notra, 3, Paurnaması, of Ameriggs or Darka; , tho nic Isht13, C, the four Chšturmssyas, 7, Pasubzndha. Clav IIL Somayant coinprising, 1, Agnishtona, Aty nishtoma, 3 Ulthra, 4, Shodasimán, ), Vlasxyn, Atrátrı, 7, A'ptoryéma. The last tuo kan libás of the chapter nra diciotel to the crcation and requirements of ceremonies and the res of the different Vedas in the performance thercor Although the evoluirg of rico us a In qu i not in thicko erreola 1904, sct Rotne autbors are of opinım tlint guiluler dinex nnt rim coubser "It Bigofies, acconting to In lian authontico "x938 \[nr Vint Eurocitlar al or gwl. Thal pala is uuel in thu first kapsy Art pears from such eTSIUNE 19 yo mt pakatara), "}, who is staller than wc." But thic more likely incinin 11 gmxi or excellorul or pway. fact, Imu, 04 the contenibitors remark, the Cutem hojeg impart Inasery min that inculeur fitney without yl chile woull cicla! rit ftuin the sunfi ti, n) from all this twnejita of lits mediging It ment ensin literatury, 203 ·INTRODUCTION 09 The contents of the Second Book rrc cven more closultry, inconsequential and fragenentury than those of the first No subject is taken up ab initio, or descrived otherwiso than casically, and with reference to some particular point of doubt only The author of the work starts with the assumption that the reader 18 familiar with the sulyect, and needs clucıdı tion only with reference to somo abstruse point or other Tlie Booh opens with a direction to throw out a wsp of hay from the seat of the Bralımá, and on the necessity of tho Brahmás remaming silent hon filling the sacrificial vessel called pranıta, and of the alter being surrounded by a strip of cloth named parrdho Then follows a legend intended for thic prazso of Brahms as the most important member of thc clerical staff It 13 said that Prajapati once performed a sacrifice without awarding to Nudm his sharo of offerings Rudra wished that givee he had been cut out of tho ceremony it should not yield the desired return, and nccordingly, scizing and piercing it cut off a portion from it The resulting fragment is the Prostat food It was given to Bhara, but no sooner that divinity beheld it than fils суся dropped out, for which ho 18 callal "the Blind Bhaga." Ho took at not. It was next offered to Savita, who took it, but his hands thereupon were immediately cut off, and he had to put on golden hands, wliepce he is praised as the "golden landel." Thic oblation was next offered to Pusban, who tasted it, but that broko his teeth, therefore he is called the "toothles cater of cahes' It was then offered to Idlmáigirasa, who likewise tasted it, and thereby lost his head the oblation returned to tho Yajna Thereupon at ms offered to Varun A' Agirusa, who, partaking of it bau bus boily disjoınted The food rescrted to its place. It was offered next to Vnbzapati A'agi. And, who was frightenał by the idea of an impeading linger, anul repeteli mintra, which ultimately resulted in the glorfiction of the Brilima as the bead of the scnfice Tue le- ·30 INTRODUCTIO onco on genel though pointless and uninteresting 19 of imporkincc ns containing the gero on which tlic Pzuránic tale of Dahshas great sacrifice has been claborated According to the popular version, wluch is founded on that of the Bhagı atı Purána A time Dahslı, the mindborn son of Bmlımá, Imppenal to bo present at & Visvasrig sacrifice celebrated by luis father, and, on tro artisul of Sıvı tlicrc, was wanting in courtesy to lam A quarrel thiercurou broke out between the tro, and culminated in a curso from Dakshin, wlio ordained that thenceforward Siva sliould not be allowed a sliare at al sacrifice Subsequently Dalsla lumself celebrated a grand sacrifica such as creation had never before beheld, resplendent with all that unlimited wealth and divide command could bring together to at assembled all the goils with their wney, all the Rishis and nymphis, and Patris and Gandharvas from the farthest parts of thic torld and the only persons designedly excluded sero Ums nnd her lord Siva. Ums, sented in licr blissful mangon on tho creat of tho Karlásn mountain, belield the crowds that wero moving towards lier father a house, and soon bicard of the rejoicings that were going on to shich she had been prirposely cxcluded Wroth of heart ris Umá, • To lier lord she spade Why dost thou, tlio mighty, Of norite partako? ""Straight I speed to Dahshr “Such a siglit to sco Il lc le my fither, lle must welcome thier" But her lon could not to prevaled upon to go to a ſcatt to winch he had not been invited, and 50 she startel alone Mounting licr favonto bull, and followed log a wild land of lies lord's spritely attendants, elic hurried through space, and in a & ·INTRODLCTIO 31 twinkling alıgliteil amidst the golly company wher feastino and joy and mercupent were at their beiglit in the iniuston of her father Grecting gods and safey Greeting Catlier pune! Work latlı wondrous virtute There such aids cominc "Quest lal net cr gathered Goodlicr company Si cmeth all are clcome -- All the gods lmt me Spake the fun Dakslia Stern and cold land tone Welcome thon iso, lanyhtet Since thou com et alone But thy frenzied husband Suits another bhrise, IIC 19 10 pitaker Of this feast of mine Ilo slio walks in darkness Loris no decus of liglit, IIe who herds with demons Shuns cach liudly sprite Let him wander naked 1zeri mpons wield Duncu his frantic measure Round the funeral field "Art thou jet delighted With the recking hidu ·32 I\TRODUCTION Body sindired witli aslies, Shulls in ucсhlaco tiel? « 1 hou to lose this monster, Tlsou to plead lus part! Know the moon and Ganga Share that faithicsy lit at Vainly art thou tying With thy rivals'chirrms Are not coils of serpents Softer than the arms 9 . These would lo bitter words to any faitful wife to lear suul of her lorul, to Umá, who was the pattern of her sex, and tlie most devoted of 111es, enjoying on that account the proud titlo of Sati par exellence, they proved the most poignant, touching her to the very core of her hicart. In a mighty cry of anguish shc upbranded her father, and, dilatıng on the merits of lier lausband and the injustice that had been done hım, endel by declaring that she would no longer retain a body which she owed to so wichel father Anon she became specchiless with overwhelming wrath, took her seat at the northern side of the altar wluch by law belonged to lier lord, and, covering herself with the hem of lier clotlı, gave up her lifo in n fit of profound meditation Awe struch and dumb the company belield tlie tragedy, without being able to make any attempt for her rescue Her attendants now rushed forwards, but Bbrigu, the cluef priest, in an instant poured an oblı tion on the fire, and brought fortlı from the flames 1 nughty host of frightful Ribhus who soon compelled them • Waterfield Indian Ballads anl Poems, The Dlagurata miles Dahsia utter these reproaches wlien he meets Sıva at the festal ball of lus father, but the popular version brings them to this ltce. 1 ·34 IVTRODUCTION prosed efficacious and Suin was at last induced to resloro li o Lilled and wonnded to life and health But Daksba's licnd having been burnt, it had to be replacod by that of a goat* wluch was lying handy by the altar The Kalihi Purána differs from the Bliiga rata 10 the nose at Sugandhá, 4, the top of the nech at haşrura , 5, tho tongue at Jvalamukhi, 6, tho right breast at Jálandhara, 7, the licart at Vad fanátha, 8, tho knees at Nepala, 3, tho nghit han at Mánra, 10, the navel in Uthala , 11, the right check at Ganlakı, 12, the left arm at Vahulá; 13, the elbow at Upaní, 14, the right arm at Chattala Chandmsel hart, 15, tlo right foot at Trpura, 10, the left foot at Trışrota , 17 the { udendum at kimagini (Kámallya), 18, the nght great toc at Yngudyr, 19, other ught tocs at Kalıpítha (Kálıghat), 20, the fingers at Prayague, 21, thio thighs at Jayanti, 22, the erings at Varán 191, 23, the back of the trunk at Kunyasrama, 21, the right ankle at Kurukshetra 2., the wrists at Ynnuelaka, 26, the back of tlıo nech nt Srisaila , 27, the buchbone at Kánclu, 28, one lup at Kalam Jhava, 20, thio other lup at Narmada, 30, the left breast at Ramagiri, 31, tholar of the head at Vrindavanı, 32, the upper ros of tecth at Sucht, 33 the lower row of teeth at Panchasagara, 31, the left talpa (sloul Ter I lade?) at haratoy, 35, the rigltelo at Sripirrita : 36, the left ankle at Vibháshia, 37, Llio Lelly at Publusha, 38, the upper lip at III alrasa. parvata, 39, the chin at Jalusthala, 40, the left chech nt Colasan, 41, the right shoulder at Ratnasali, 12 the left sloutier at Motlalis; 43, the leg lonc at Nalspatı, 44, the cira nt karnata , 15, the mini at Vakresrar, 46, tl o palm at Jason , 47, the lower lip nt Attalasa, 18, tho ncchinco at Nandipura , 40, the ankle's at lanka, 50, the tous of the left foot at Virata , 51, the right leg at Magullia How to mind and the ornaments formel parts of the Loly, and Tantri inysteries Fluch I munot unrasel. The Bhugasata las nothing to say about this division ng according to it, the baly was consumul is a fire sbuch was evolred from the Deris profound ineditation , l'an accorling to Wilson, the Sanskrit xroni in the Blu arala Purni is wys y lich means both a great and a sliceį ·76 I TRODCCTTOY, cvcry six months accomplishes tho offering of his onn self to Indra and Agni The samo offering should be made by thosc who desire long life, or numcrous descendants, or crowdle? her, Tor z prayer to Yama for long lifc, the offering meet is a green parrot, and for numerous progeny tho offering to Trashtri sliould be 1 mirc Thion follows legend in which the Deurs issue forth under five generals to conquer the Asurns. Agni lends thic Vasbus, Soma the Rodras, Indm the Maruts, Varun the A'dityas, and Vrılıaspat a the Vi$Fedevádı , lut they ara deſented and nt last aro obliged to regain their lost ground by a Yajna. The 13th hand Légiscs an account of low Vasishtlin, through having seca Indra in person, obtained certain stomas for himself Thesc stomas aro sabscqucntly recited, and the udvantage of knowing them is explained We dest como to a number of details abont the appointment of the Agadir, tho offonng of Prayat-buti, and salatations to Prajapati, Sadroya and other pricsts The twenty third handıká insists upon the necessity of truthfulness on the part of the priestly staff, giving as a reson that nono can I he a lır Tlo first half of the third chapter is devoted to the mystic syllables Vaslat and I a tho advantages of repeating them during a sacrifice, the best way m uInch and the proper times when, they should be repeated and the various metres aporoprate at tho morning the noon, and the cvening ceremonies. The inost important legend in thic tbord chapter refers to the relation which the Rig Veda bears to the Sama According to at" at first thero existed only the Rik and the Sima the name of the Rik, and Ama that of the Sáma The Rik (feminino) said to Samas (masculine) let us unite for tho multiplication of animated beings' 'Not so ,' replied Sémı, . my greatness is lugher than yours' The Rik divided herself into two, and addresscd the other, but got no reply She divided herself into three and grin addressoul fuo Thus she became thircc fold and because she bccame thrco Sá 28 ·INTRODUCTION, 37 fold, therefore is he (the Sáma) praisel by thrce Ribs,suo, with three Riks, and completed with three Riks. Hence it is that one man has many wives, but never one woman many nval husbands Because, of a truth, the dicussion was Letween Sá And Ama, therefore was Sáma produced, and hence the Sáma got the character of Sama, and by it is pacification (ráma) produced, and superionty attained. Whatever 13 born, at 18 pacified, (Sáma), that which is Sámaless or unappeased is condemend Each of the two, Sáma and Rik, became five fold, these five parts are A hára, Hinilára, and Prastáva, first, Udgitha, the middle, and Nidhana and Vashat the last” The last thrce chapters of the Gopatha Brahmana trcat principally of peculiarities and details regarding the morning, noon, and evening ntes in connexion with the Ekaba, the Uktha, the Ekáshtaká and other minor sacrifices, but they are not of sufficient importance to require fuller descriptions than what occur in the table of contents In the whole range of the Gopatha there is not a single circumstancc mentioned rich 19 calculated to throw any light on the political condition of India at the time licn the work was composed The only kings named ate Yauvanásva Mandháta, Janamejaya, and Parikehit. of other persons, wo have Anguá, Bhrigu, Vaszhtha and other well known Vedic sages alluded to, but under circumstances which afford no in formation regarding their lives. The places mentioned are Kurt, Pánchála, Kásí, Bagadha and other northern provinces ; but pone beyond the Vindhiyan range In presenting the the first edition of the Gopathr Dráhma- 113 to the public I have to express my regret that it appears under two very serious disadi antages, lst, that it has no commentary attached to it, and and that different portions of at huve been edited by two individuals at different tincs without consulting eueh other ·38 TRODUCTIOY When the work was first undertaken it was cxpected that 1 commentary rould somewhere turn up, and that it would be printed along with the text, but careful enquiry at Bcnares, and in the Maras and the Bombay prccidencies showed that nono was extant, and a complete edition could not be accomplishcd As however ses cral crcellent and correct manuscripts of the tort came to land in course of the serch, it was thought preferiblo to print the text alonc, rather than drop the undertaking altogother, particularly as it was supposcd tlat the rire scholarsłup und varied knowledge of the late Pandit Ilarnchandra Vidyabhushan, who had volunteered to edit the text and supply a gloss would stand in good stead of a commentary The Pundit, however, died soon after the publication of the first fasciculus, and the US of lus gloss was not accessible after lus dicatlı, tho ader of printing a glosy hail, therefore, to be abindoned, and the writer of thus note confined his labours to the preparntion of an eclectic text, with all tlc raros lectiones of his codices neded in foot notes, and a free sprinkling of punctuation to make the reading ersy, the MISS consulted having noac The following are tbc MSS which have been made usc of 10 preparing the text for the press- 1st From the Bombay Government, comprisiug 78 folia cach 9x53 inches, and liaying I lines on each page The writing 13 clear, but not neat There aro marks of its having been revised It contains only the first half of tho wore (Purvárulha) nd. --From thc Benarcs College Library, 162 folia, cach 13 x 5,5 lines on a pago, dated, Simuat 1879 A cirelessly written and unreriscd MS Like the preceding, it comprises only the first part of the work A fragment of the first two adhyayas of the second half without pagination accompanies this. It has 9 lincs op cuch page, and bears marhs of living been revised 3n 1-From the Libran of the Asiatic Society of Denmal, ·INTRODUCTION 09 a bound volume, 11 x 7 inches, No 27+ It includes the two parts of the Prálımant, and also the Pratyangıra Kalpa, It 18 carelessly written, and not revised Dated, Samvit 1878 4th - From the writer of this noto, lost by the lato editor 5th –From Río Bahadur Gopala Hari desamukha of Bombay, 92 folia, cach 9 x 42, bearing 10 lines on cach page Not dated, but appirently old Badly but correctly written, and carefully revised It contains only the second half of the work oth-From the Bombay Government, 3sfulia, foolecap, written in the oblong puthi form, and having 13 lines on each page It hrs been newly copied, but not revised It contains the Uttarárdha complete 7th 6–From the Bombay Government, a carefully written oll MS patched in several places, and containing the Purvárdha It comprises 75 folia, each measuring I *3 inches, and haviog 8 lines on each page It bears a date of four figures of wluch the first tivo are 1 and 5, and the fourth 2, the thud is illegible 8th *_ From the Bombay Government, 50 folia, mcasuring 9x 41 each, and having 9 lines on each page It is carefully written and correct, and bears date, Samvat 1795 = Sala 1600 9th 2- From the Library of the Asırtıc Society of Bengal, No 700, 6+ folia, each ineasuring 11 x 41 mches, and having 12 Imes on a page It is well and correctly written, and contajas both parts of tho work It bears date, Samvat 1746, and has the epigraplis written in red ink These codices differ but slightly and their differences such as they are, are duo munly to unintelligent or negligent copy ists. Thc Dombay texts, for which I am indebted to the kilaul of Dr George Buhler, are almost alike, and appear to be tho most trustworthy. It 13 to bo regretted that No 7, was receiv. ed after the first 96 pages had been printed, and its varmnts, therefore, could not be cmbodied in this edition.

·१ प्रपाठक। श्रेति। । स्थजिघांसश्तान्यतिरथेनापाघ्रत, तम्मामा अप्रतिरथञ्जप- यमा अप्रतिरथञ्जपति, यनस्याभिजित्यै रक्षमामप- हत्यै रक्षमामपहत्यै ॥ १८ ॥ अधातचातुर्मास्याना() चातुर्मास्यानां प्रयोगः, फाल्गुन्या पौर्णमास्यां चातुर्मास्यानि प्रयुजीत । मुखं वा एतत्मवस्मरम्य, यत् फाल्गुनी पौर्णमासी, मुखम् उत्तरे फल्गुन्यो, पुच्छ पूर्वे, तद्यथाप्रहत्तस्यान्ती समेतौ स्याताम्, एवमेवैतसंवत्सरस्यान्ती समेतौ भवतः। तद्यत् फाल्गुन्या पौर्णमास्यां चातुर्मास्यैर्यजते, मुखत एवैतत् संवत्सरं प्रयुक्त । अथो भैषज्ययज्ञा वा एते, यचातुमास्यानि। तस्मादृतुमन्धिषु प्रयुज्यन्ते, ऋतुसन्धियु वै व्याधिर्जायते । तान्येतान्यष्टी हवींषि भवन्ति, अष्टो वै चतसृणां पौर्णमासोना हवीपि भवन्ति,चतरूणां वै पौर्णमासीनां वैखदेव समासः। अथ यदग्नि मन्यन्ति, प्रजापति वैषदेयं प्रजात्या एव.)। अथैनं दैवं गर्भ प्रजनयति । अथ यत् मप्तदशमामि- धेन्यः, सप्तदशो वै प्रजापतिः, प्रजापतेरास्यै । अथ यत्सहन्ता वाज्यभागावसिसन्तीति वै सदन्तौ भवतः । अथ यहिराजी मंया- ज्ये, अवं वै थोविराड, अबाद्यस्य थियोवरुध्यै । अथ यवत्र प्रयाजा नवानुयाजा अष्टी हवींषि वाजिनन्नवम, तत्राचरीयां विराजमा- पाति। अथो आहुईशनों विराजमिति प्रयाजानुयाजा हवीं- प्याधारावाज्यभागाविति ॥ १८ ॥ अथ यदग्नीषोमो प्रथम देवतानां यजति, अग्नीयोमो वे देवा । र, चिकितपुस्तक चातुमास्थानामिनि मात्रयमतम् । २ प्रजापत्यवति ख०, ग. च।

·गोपधनाधणोत्तरभागे नां मुखं, मुखत एव तद्देवान् प्रोणाति । अथ यत्सवितारं यजति, असो वै सविता, योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रोणाति । अथ यत् सरम्पती यति, वाग् वै सरखती, वाचमेव तेन प्रोणाति । प्रथ यत् पूषणं यजति. असो वै पूषा, योऽसौ तपति, एतमेव तेन मीणाति । अथ यन्मरुतः पतयसी यजति, घोरा वै मरुतः स्वतवसः, तानेव तेन मीणाति । अथ यदिखान् देवान्यजति, एते वै विखे देवाः, यत्सर्वे देवाः, तानेव तेन प्रोणाति । अथ यद् द्यावापृथिव्यो यजति, प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिव्यो, प्रतिष्ठित्या एव। अथ यहाजिनो यजति, परावो वै वाजिनः, पशूनेव तेन मीणाति । अथो ऋतवो वै याजिनः, ऋतूनेव तेन प्रीणति । अथो छन्दाएसि वै वाजिनः, छन्दाएस्येव तेन प्रोणाति । अयो देवावा वै वाजिनः, अत्र देवाः साखा अभीष्टाः प्रीता भवन्ति । अथ यत्परम्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा हास्य पूर्वपक्षे वैव- देवेनेष्टं भवति ॥ २०॥ पैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत, ताः सृष्टा अमसूता वरुणस्य यवां जक्षुः(१) । ताः वरुणे यरुणपाशैः प्रत्यमधात्(), ताः प्रजाः प्रजापति पितरमेत्योपावदन्, उप सं यजक्रतुं जानीहि, येनेष्ट्वा वरुणममीणात् । स प्रीतो वरुणो वरुणपाशेभ्यः सर्वस्मा- स्पामनः(१) सम्प्रमुच्यन्त इति । तत एतं प्रजापतिं यज्ञ कतुमपश्यत्, वरुणप्रधासं तमाहरत, तेनायजत, तेनेट्वा वरुणमप्रोणात् । स 1 १ वरुणस्या यवाचतक्षुरिति ख० । वरणस्य वाचक्षुरिसि छ. माध। वलय या चक्षुरिनि ट। वरुणास्था वाचनपुरिनि ग० । २ प्रत्याबधादिति । १ ममाच इति ।

·१ प्रपाठका। प्रोतो वरुणो वरुणपाशेभ्यः सर्वस्मात्यापना(१) प्रजाः प्रामुञ्चत् । प्रह वा एतस्य प्रजा वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच पाभनो मुच्यन्ते । य एवं वेद । अथ यदग्नि प्रणयन्ति, यमेवा, वैखदेवे मन्यन्ति(१) तमेव तत् प्रणयन्ति। यन्मथ्यते, तस्योक्त ब्राह्मणम् । अथ यत् सप्तदशसामिधेन्यः, सहन्तावाज्यभागी, विराजो संयाज्ये, तेषामुक्त ब्राह्राणम् । अध यन्नव प्रयाजा., नवानुयाजा., नवैतानि हबोंपि समानानि लेव पञ्च सञ्चराणि(९) हवौंपि भवन्ति पोष्णान्तानि, तेषामुक्त ब्राह्मणंम् ॥ २१ ॥ अथ यदैन्द्राग्नी हादशकपालो भवति, बलं वै तेज इन्ट्रानो, बलमेव तत्तेजसि प्रतिष्ठापयति। अथ यहारुण्यामिक्षा, इन्द्रो वै वरु णः, स उ वै पयोभाजनः,(') तस्माद वारुण्यामिक्षा। अथ यन्मा रुती पयस्या, अस वै मरुतः थितः, आपो हि पय । अथेन्द्रस्या वै मरुतः थितः, एन्ट्र पय', तस्मान्मारती पयस्या। काय एककपाल,, प्रजापतिर्वैक , प्रजापतेरास्यै । अथो सुखस्य वा एतनामधेयक मिति, सुखमेव तदध्यात्मन्धते । अथ यत् मिथुनी गावो ददाति, प्रजात्यै, रूपमुक्या वाजिनः । अथ यदसु वरुण यजति, स्व एवैनन्तदायतने प्रोणाति । अथ यत्परस्तात् पौर्णमा सेन यजते, तथा हास्य पूर्वपक्षे वरुणप्रघासैरिष्ट भवति ॥२२॥ अथ यत् . - १ सर्वस्माष पालन इति ख, ग, च. च। २ मन्यन्ति रनि ख.,.,.च। २ पच सवत्सराणोनि खः। प्रथम सवनातराणेति । " म उवै पयोमाजिम रति मा । स एप पषोमाजन इनि खः । स पयो- भोजम रनिगा। म स वै पयोभामिन इति र ·१०० गोपयमा गोत्तरभागे . ऐन्ट्रो वा एप यजक्रतुः, यत् माकमेधाः, तद्यथा महाराजः पुरस्तात् सेनानीकानि व्यूह्याभयं पन्यानमन्वियात्, एवमेवैतत् पुरस्ताद देवता यजन्ते, तद् यथैवादः सोमस्य महाव्रतम्, एवमे वैतदिष्टिमहानतम् । अय यदग्मिनोकवन्तं प्रथमं देवतानां यजति, अग्नि देवानां मुख, मुखत एव तद्देवान् प्रोणाति । अथ यन्मध्यन्दिने मरुतः सान्तपनान् यजति('), प्रन्द्रो व मरत. सान्त पनाः, ऐन्द्र माध्यन्दिन, तस्मादेनानिन्द्रेणोपसंहितान् यजति, । अथ यत् साय ग्रहमेधोयेन चरन्ति,(२) पुष्टिकम वे एहमेधीय', सायम्पोय. पशूना, तस्मात् साय ग्टहमेधोयेन तरन्ति । यच्छोभूले ग्टहमेधीयस्य ) निष्कासमियेण पूर्णदा(५) चरन्ति, पूर्वेयुः कमेणैवेतत् प्रात कर्मोपसन्तन्वन्ति । अथ यत् प्रातमरुतः मोडिनो यजति, इन्द्रो वै मरुतः क्रीडिन , तस्मादनानिन्द्र गोपसहितान् यजति । अथ यदग्नि प्रणयन्ति, यमेवामु वैखदेवे मन्यन्ति, तमेव तत् प्रणयन्ति, यम्मथ्यते तस्योक्त ब्राह्मणम् । अथ यत् सप्तदशमामिधेन्यः, सहन्तावाज्यभागी, विराजौ सयाज्ये, ते यामुक्ता ब्राह्मणम् । अथ यनव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टो हवीपि समानानि त्वेव षट् सञ्चराणि हवीपि भवन्त्येन्द्राग्नान्तानि, नेपा- मुक्त ब्राह्मणम् । अय यन्महेन्द्रमन्ततो यजति, अन्त वै श्रेष्ठी अजते, तस्मादेनमन्ततो यजति। अथ यदेखकर्मण एककपाल १ यजन्तीति ख.. २धरतोनि ग. भ.च। • राई मधीयस्येति ख, ग,। पर्देति ।

·१ प्रपाठक.. न्वाह। अमो वै विखकर्मा, योऽसौ तपत्थेतमेव तेन मीणाति। यदृपभगां ददाति, ऐन्द्रो ह यजक्रतुः॥ २३ ॥ अथ यदपराहे पिटयन्नन चरन्ति, अपरालभाजी वै पितरः, तस्मादपराहे पिटयनेन चरन्ति । तदाहुर्यदपरपक्षभाजी वै पितर, कस्मादेनान्(') पूर्वपक्षे यजन्तीति। टेवा वा एते पितरः, तस्मादेनान् पूर्वपक्षे यजन्तोति । अथ यदेकाएमामिधे- नीन्तिरवाह, मशाद ह वे पितरः, तम्मादेकां सामिधेनोन्त्रिर- अयं यद्यजमानस्याऽन्वाह(२), नेद्यजमान प्रमणजा- नौति । अथ यत् सोमम्पिटमन्तं पिढन् सोनवतः पिटवहिपदः पिनग्निप्वात्तानित्यावाहयन्ति, न हैके खं महिमानमावाह- यन्ति () यजमानस्येप महिमति वदत पावाहयेदिति, वेव म्यित- मग्नेष महिमा भवति, प्रों बधेत्यायाययति, अस्तु स्वधेति प्रत्याथावयति, मधाकारो हि(') पितृशम् । गय यत् प्रया- जानुयाजेभ्यो वहि मन्तायुद्धरतिः प्रजा वै पर्हिः, नेत् प्रजा पिटपु दधानोति। ते वै पट सम्पद्यन्ते, पड़ा ऋतव, ऋतयः पितरः, पितृणामाप्त ॥ २४ ॥ अथ योवनवन्तावाज्यभागी भवतः, यजमानमेव तनीय यतः। अथ यटेकेकस्य हविम्तिनम्तिस्रो याज्या भवन्ति, जय- त्येवेनां प्रथमया, द्वितीयया गमयति, प्रेव टतोयया यति । अथो -- १ मम्मामानिनि च। २ यजमानस्या हमार रमिस, .। यजमानशारिणे बानित .रत्यागनिम्बर मरिमामामाराम निमः। ४ मधाकारनिभा ·१०२ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे देवयजमेवेनं पिटयनेन व्यावर्त्तवन्ति, अथो दक्षिणासंस्थो वै पिढ- यज्ञः, तमेवैतदुदक्सएस्यं कुर्वन्ति । अथ यदग्निं कव्यवाहनमन्ततो यजति, एतर बिष्टसतो वै पितरः, तम्मादग्निं कव्यवाहन- मन्ततो यजति । अथ यदिडामुपहयावघ्राय न मानन्ति, पशवो वा इडा, नेत्यशून् प्रमुग्णजानीति । अथ यत् सूतवाके यजमा- नस्याशिमोन्वाह(), नेद्यजमानं प्रमृएजानीति । अथ यत् पत्नीत्र संयाजयन्ति, नेत् पत्नी प्रमणजानीति । अथ यत् पवितवति माज- यन्ते, शान्तिः भेषजमापः, मान्तिरेवैषां भेषजमन्ततो यने क्रियते । अथ यध्वर्यु: पिटभ्यो निपुणाति, जीवानेव तत् पिढ- ननु(१) मनुष्याः पितरोऽनुप्रवहन्ति। अथो देवयन्नमवैनं पिल- यञ्जन व्यावर्तयन्ति । अथो दक्षिणसएस्थो वै पिटयज्ञः, तमेवैत- दुट्क्सएस्यं कुर्वन्ति। अथ यत् प्राञ्चोऽभ्युक्तम्यादित्यमुपतिष्ठन्ते, देवलोको वा आदित्यः, पिटलोका पितरः, देवलोकमबैनं पिटलोकादुपसङक्रामन्तीति । अथ यद्दक्षिणञ्चोऽभ्युत्क्रम्याग्नी- नुपतिष्ठन्ते, प्रीत्वैव तहेवेष्वन्ततोई चरन्ति । अथ यदुदञ्चोऽभ्युत्- क्रम्य त्रयम्बकर्यजन्ते, रुद्रमैव तत् स्वस्याए दिशि प्रीणन्ति । अथो देवतमेवैनं पिटयनेन व्यावर्तयन्ति । अथो दक्षिणासएस्थो वै पिलयनः, तमेवैतदुदक्सएस्थं कुर्वन्ति । अथ यदन्तत आदित्ये घ्या यजति(२) इयं वा अदितिरस्यामवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति । अथ । - (१) यजमानस्यान्वाति ९०, 70, 2। यजमानस्थाशि वारेनि च। यज मानस्सा शिर्षेन्वाहेति ट। (२) पिचेननु इति ख.,., च । (२) धजन्नौति ख।

·१ प्रपाठक। १०३ यत्परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथाहास्य पूर्वपक्षे साकमेधैरिष्टं भवति ॥ २५ ॥ त्रयोदशं वा एतं मासमाप्नोति, यच्छुनासीर्येण यजते, एतावान्दै संवत्सर, यावानघ बयोदशो मासः । अथ यदग्निं प्रणयन्ति, यमेवामु वैश्वदेवे मन्यन्ति, तमेव तत् प्रणयन्ति, यन्म- थ्यते, तस्मोक्तां ब्राह्मणं, या न मध्यते पोर्णमाममेव तन्त्र भवति, प्रतिष्ठा वै पौर्णमासं, प्रतिष्ठित्या एव । अथ यहायं यजति, प्राणो वै वायुः, प्राणमेव तेन प्रोणाति । अथ यच्छुनामोरं यजति, संवत्सरो वै मुनामोर, सवत्सरमेव तेन प्रोणाति । अथ यत्सूर्य्य यजति, असौ वै सूर्यः, योसो तपति, एतमेव तेन प्रोणाति । अथ यछता दक्षिण ददाति, एतस्यैव तद्रूपं क्रियते । अथ यत् प्रायथित्तप्रतिनिधि(१) कुर्वन्ति, वस्त्ययन- मेव तत् कुर्वन्ति, यज्ञस्यैव शान्तिर्यजमानस्य भैषज्याय। तेर्वा एतैचातुर्मास्यैर्देवाः सर्वान् कामानाप्नुवन्, सर्वा इटो मर्वमम- म वा एष प्रजापतिः सतविंशः, यश्चातुर्मास्यानि, तस्य मुखमेव वैश्वदेव, बाहू वरुणप्रवासाः प्राणोऽपानो व्यान इत्य- तास्तिस्र इष्टयः, आत्मा महाहविः, प्रतिष्ठा शुनासीरं, स या एष प्रजापतिरेव संवत्सरः, यच्चातुर्मास्यानि, सर्व व प्रजापतिः, सर्व चातुर्मास्यानि, तसर्वेणैव सर्वमाप्नोति, य एवं वेद, यावं विहांथातुर्मास्यै र्यजते चातुर्मास्यैर्यजते ॥ २६ ॥ इत्यथर्ववेदोत्तरगीपथना प्राणस्य प्रथमः प्रपाठकः समासः ॥ १ ॥ । तत्व। (१) प्राययित्त प्रतिनिधिमिति । प्रपरित प्रतिनिधिमिति .,.,म., रचा ·१०४ गोपथवारणोत्तरभाग , अथ द्वितीयः प्रपाठकः ओम् । माएमोयन्ति वा आहिताग्नेरग्नयः, त एनमेवाग्रेड- भिध्यायन्ति यजमानं, य एतमैन्द्राग्नं पशु षष्ठे पठे माम(१) बाल- भते, तेनैवेन्द्राग्निभ्यां ग्रसितमात्मानं निरवदगत । आयुष्काम बालभेत, प्राणापानौ वा इन्द्राग्नी, प्राणापानावेवात्मनि धत्तो, आयुष्मान् भवति । प्रजाकाम बालभेत, प्राणापानौ वा इन्द्रग्नी, प्राणापानी प्रजा अनुप्रजायन्ते, प्रजावान् भवति । पशुकाम बाल- भेत, प्राणापानौ वा इन्द्राग्नी, प्राणापानो पशवोऽनुप्रजायन्ते, पशु. मान् भवति । यामं शुकं हरितमालभेत शठं यायःकामा(२), एता नाम यः पिटलोके स्यामित्येतेन ह वै यमोमुभिलोक प्रार्धात्, पिटलोक एवार्कोति(२) । खाष्ट्र वडवमालभेत प्रजाकामः, प्रजा पति प्रजाः ससृक्षमाणः स हितोयं मिथुनमन्वाविन्दत्('), स वाष्ट वड़वमपश्यत्, खष्टा हि रूपाणां प्रजनयिता, तेन प्रजा असूजन, तेन मिथुनमविन्दत् । प्रजावान् मिथुनवान् भवति, य एवं वेद, यश्चैवं विद्वानेतमालभते, योनीन् वा एप काम्यान् पशू नान्नभते. योनिष्ट्वैन्द्राग्नेन काम्य पशुमालभन्त(') दृष्ट्वालम्भः समृध्यै ॥ १॥ पञ्चधा ये देवा व्युत्क्रामन्, अग्निवसुभिः, मोमो रुद्रैः, इन्द्रो (१) षष्ठे मासे रति ख०, म च । (२) नर वाय काम रति01 (२) योनि , म स एव सोनौति । (४) मिथुनन्याविन्ददिनि ८०, म, च.। मिथुन विन्ददिति । (१) पशुमानभतेति ।

·२ प्रपाठक। १०५ 1 N ममति , वरुण आदित्यैः, बरस्पतिर्विदेवः। ते देवा अनुयन्, असुरेभ्यो वा इदं भाव्येभ्यो रुध्याम, यन्मियो विभूयास्मः, या न इमा, प्रियास्तन्वम्ताः समवद्यामहा इति । ताः समवाद्यन्त, ताभ्यः सनिऋछात्, यो नः प्रथमोऽन्योन्यम्मै द्रुह्यादिति । यत्तन्य' समवाद्यन्त, नत् तानूनमस्य तानून मृत्वं । ततो देवा अभवन् परासुराः। तस्माद्यम्तानूनसूरां प्रथमो द्रुष्यति, स प्रातिमा- छति । यत्तानूनपर समवद्यति, भाटव्याभिभूत्यै भवति, आत्मना परास्याप्रियो भाटव्यो भवति ॥ २ पञ्चतत्वोऽवद्यति, पाडतो यज्ञः, पञ्चधा हि ते ता समवा धन्त। अायतये त्वा ग्रहामोत्याह, प्राणी वा आयति , प्राणमेन तेन प्रोणाति। परिपतये वेत्याह, गनो वे परिपतिः, मन एव सेन प्रीणाति । तनूनन इत्याह, तन्वो हि ते ता समवाद्यन्त । शाकरायेत्याह, शनाए) हि ते ता: ममवाद्यन्त । योजिष्ठायेत्याह, प्रोजिष्ठं हि ते तदात्मन ममवाद्यन्त । धृष्टमित्याह, अनाष्टं येतत् (१)। अनाष्यमित्याह, अनाधृष्य ह्येतत्() । देवानामोज प्रत्यार, देवानाए येतदोज । अभि गस्तिपा इत्याह, अभिगम्तिपा घेतत् । अनभिगम्तेन्यमित्याह, अनभिगन्नेनए यतदनु में दीनां दोचापतिर्मन्यतामनु तपम्त पस्यति । अञ्जसा सत्यमुपगेषां स्विते माधा इत्यार, यथा यजुरेवैतत् ॥ ३ ॥ २महिमिति च । माष्टमित्यारानाट निदिनि भ० । पनामिन्यादानाहरतिदिति । २ घनाथमित्या, जनादय तर्शिनमः। ट शकान अना ·गोपथवाह्मणोत्तरभाग तं वै देवा वयं कृत्वा सोममनन्()। सुचौ बाह, तस्मात् सुची सोमीमाहुतिं नासाते। अवधीयेत सोमः, तस्मात् सुची चाय चान्तिकमाहार्योत् । अन्तिकमिव खलु वा आस्यैतत् प्रचरन्ति, यत्तानूनले ण प्रचरन्ति । अंशरए सृष्टे देवसोमाभ्याय- तामिन्द्रायैकधनविद इत्याह, यदेवास्थापवायते यन्मीयते, तदेवा- स्यैतेनाप्याययन्ति । आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामात्ममिन्द्राय प्याय- खेत्याह, उभावेवेन्द्रञ्च सोमं चाप्याययन्ति । आम्याययास्मान्त सखीन् सन्या मेधया प्रजया धनेनेत्याह, ऋत्विजो वा एतस्य सखाया, तानेयास्यैतेनाप्याययन्ति । खस्ति ते देव सोमसुत्या- मुदृचमशीयेत्याह, आभियमेवैतामाशास्त, प्र वा एतस्मालोका- चावन्ते, ये सोममायाययन्ति । अन्तरिचदेवत्यो हि(२) सोमः आप्यायत एटा राय एटा वामानि प्रेपे भगाय ऋतमृतवा- दिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति, द्यावापृथिवीभ्यामेव नम- स्कृत्यास्मिलोके प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ४ ॥ मख इत्येतद यजनामधेयं, छिद्रप्रतिषेधमामात् छिद् खमि- त्युक्तं, तस्य मेति प्रतिषेधः, मा यन्नं छिद्रं करिष्यतीति । छिद्रो हि यज्ञो भिन्न इवोदधिर्विवति । तदै खलु छिद्रं भवति, ऋत्विग्य- जमानविमानाहापि वैपां व्यपेक्षया मन्वकल्पनाह्मणानामप्रयोगाद यथोक्तानां वा दक्षिणानाममदानाडीनादातिरिक्ताहात्याताद भूतेषु प्रायश्चित्तव्यतिक्रमादिति। इत्येतदै सर्व ब्रह्मण्यर्पितं । १ सोममधान्त इति भ.। २ सनार दायो हाति च, छ, ...

·२ ग्रयाठकः। ब्रह्मेवं विद्वान् यद भृग्वझिरोवित्सम्यगधीयानवरितब्रह्मचर्योs- न्यूनातिरित्तान:() अप्रमत्तो यचं रक्षति, तस्य प्रमादायदि वाप्यसान्नध्याद्यथा भिन्ना नौरगाधे महत्युदके सम्मवेत्, मत्स्य- कच्छपशिशुमारनक्रमकरपुण्डरीकाजखर () जसपिशाचानां भाग. धेयं भवति, एवमादीनां चान्येषां विनष्टोपजीधिनाम् । एवं खल्वपि यनग्छिबभिन्नोऽपध्वस्त उत्पाता तो बहुलोऽथर्व भिर- सएस्कृतोऽमुरगन्धर्वयक्षराक्षमपिणाचानां भागधेयं भवति, एव. मादीनां चान्येषां विनष्टोपजीविनां । तदपि योकाः, छिन्नभिन्नोपनम्तो विश्रुतो वहुधा मसः । इष्टापूर्तद्रविणं गधयजमानस्यावापतत् ॥ ऋविजां च विनाशाय राजो जनपदस्य च । संवत्सरविरिष्टं तद् यत्र यज्ञो विरिष्यते ॥ दक्षिणाप्रवणीभूती यशो दक्षिणतः स्मृतः। हीनाङ्गी रक्षसाम्भागो ब्रह्मवेदादसंस्कृत' ।। चतुष्पात् सकलो यजयातुषिनिर्मितः । चतुर्विधः स्थिती मन्वैविगभिर्वेदपारगः। प्राययितैरनुध्यानैरनुज्ञानानुमन्वणैः । होमैय यज्ञविभंश सर्व ब्रह्मा अपूरयेत् ॥ इति । तम्माद यजमानो भृग्वनिरोमिदमेव तत ब्रह्मारा पीयात् । स हि यजन्तारयतीति ब्राह्मणम् ॥ ५॥ भानिरिक्षा नियममा- १ धनमानसिरिता निघ:, भा, ८० । निरिमा नि.1 ३ जसति सं., ०५।

·गोपथनाहाणोत्तरभाग यज्ञो वै देवेभ्य उदकामत्, न वोहमन्नं भविथामीति । नेति देवा अनुवन्, अनमेव नो भविष्यसीति । तं देवा विमेथिर। एभ्यो विहतः()न प्रबभूव । ते होचुर्देवाः, न वै न इच्छन् वि- हतः() अलं भविष्यति, हन्तमए सम्भरामीति। तं सएजः तं सम्भृत्योचतुरमिनी, इमं भिषज्यतमिति । असिनौ वै देवानां भिपजावश्विनावध्वयं, तम्मादध्व! धर्म सम्भरत। तए सभृत्यो- चतुः, ब्रह्मन् धर्मेण प्रचरिष्यामः, होतर्धर्ममभिष्टुहि, उहातः सामा- नि गायेति । प्रचरत धर्ममित्यनुजानाति । ब्रह्मप्रसूता हि प्रच. रन्ति, ब्रह्म हेदं प्रसवानामौशे, सविटप्रसूततायै धर्म तपामि, ब्रह्म जज्ञानमिवम्पित्रा राष्ट्रे त्वग्र इति। धर्म ताप्यमानमुपासीत, शस्तवदर्धचंश आहावप्रतिगरवर्ज रूपसमृद्राभिः । एतदै यन्नस्य समृदं, यद्रूपममृदं । यत् कर्म क्रियमाणमृग्यजर्वाभिवदनि, स्वस्ति तस्य यन्नस्य पारमनुते । य एवं वेद, वेदमिथुनं वा एतत् यद धर्मः, तस्मादन्तर्धा हि(२) प्रत्तरन्त्यन्तर्हिता वै मिथुनं चरन्तीति । तदेतदेव मिथुनमित्याचक्षते, तस्य यो धर्मः, तच्छिन्नं, यो शफी, तावाण्डयौ, य उपयमनीके, श्रोणिकपाले, यत्ययः, ततः, तदग्नौ देवयोन्यां रेतो ब्रह्ममयं धत्ते प्रजननाय । सोग्निर्देवयोनिर्ऋड- मयो यजुर्मयः माममयो ब्रह्ममयोऽमृतमय पाहुतिमयः सर्वेन्द्रियः सम्मन्नो यजमान अर्ध्वः स्वर्ग लोकमेति। तदाहुः, न प्रथमयन्ने १, २, धिरत इति ख। विद्दत इति ॥ ६ च्यन्तधायेति छ।

·२ प्रपाठक । प्रवयं कुर्वोत, अनुपनामका (1) ह वा एनमुत्तरे यजक्रतको भव न्तीति। कामन्तु योनूचान (१) योनिय स्यात्, तस्य प्रजगत् आत्मा वै स यत्तस्येवि विज्ञायते, अपशिरसा ह वा एप यज्ञेन यजते, योऽपवयण यजते । शिरी ह वा एतद्यनस्थ, यत् प्रवर्दी । तस्मात् प्रवर्ग्यवत्यैव (२) याजयेन्नाप्रवर्येण । तदप्ये पाभ्यनूता, चत्वारि गृड्रेति ॥ ६॥ देवाच ह वा पय थासुरै सयत्ता आमन। तेपामसराणा मिमा पुर प्रत्यभिजिता आसन्, अयम्मयो पृथिवी रजतान्त रिक्ष, हरिणी द्यो। ते देवा सद्यात सधात पराजयन्त । ते विदु, अनायतना हि वै श्य , स्म । तम्मात पराजयामहा इति एता ता पुर प्रत्यकुर्वत हविर्धानन्दिव आग्नीध्रमन्तरिक्षासद पृथिया । ते देवा अब्रुवन्, उपसदमुपायाम, उपसदा ये महा पुरनगन्तीति । त एभ्यो लोकेभ्यो निरनन्, एकयाममाप्तीका देकयान्तरिक्षादेकया पथिव्या । तस्मादाहु, उपमदा के महा पुरजयन्तीति । त एभ्यो लीकेभ्यो निहता ऋतून प्रायिंगन् । ते पडुपायन्, तानुपसदिरेवर्तुभ्यो निरनन दाभ्याममुमालीकाद दाभ्यामन्तरिधाद दाभ्या पृथियाः। त ऋतुभ्यो निहता सयसर प्राविशन् । ते हादशीपायन् तानुपसदिरेव सवत्सरा निरजन्, चतसृभिरमुभालोकाश्चतसृभिरन्तरिक्षाच्चतरभि प्रधि- व्या । ते संवसरा निईता अहोराचे प्राविगन ते यत्साय ५ वी लाभुपनामका इति भ०, २. च। १ काम कपोनपान रनि १० म० छ। २ प्रयग्ययनयति म. भ..। अवश्यमय वनिक ·गोपथबामणोत्तरमागे सयत्वाया तान मुपायन्, तेनैनान् राना अनुदन्त,(') यत् प्रातः, तेनाङ्गः । तस्माहौः सायम्प्रातस्तनमायायते । प्रातःसावन्तनन्तानुपसद्भिरे- वैभ्यो लोकेभ्यो नुदमान श्रायन् । ततो देवा अभवन् परामराः। सर्वेभ्य एवैभ्यो लोकेभ्यो भाटव्यद्दमान एति, य एवं विहानुप: सदमुपैति ॥ ७॥ न हादशाग्निष्टोमस्योपसदः स्युः, अगान्ता निर्मज्येरन्()तिस्रोऽ होनस्य, उपरिष्टाद्य चक्रतुरीयानभिपौदेत्, यथागुरुर्भारी ग्रीवा नियोणीयादार्त्तिमादत्। हादशाहीनस्य कुर्यात्, प्रत्यु तथैव(९) तिस्रोग्निष्टोमस्योपसदः स्युः, शान्ताग्निर्मार्गाय । ते देवा अयान्(') इमांलोकानान्ववैतुमाधष्णुवन्()। ग्निना मुखेनान्ववायन्, यदग्निमनुष्टुपसदां प्रतीकानि भवन्ति । वघा क्षेत्रपति क्षेत्रे न्ववनयन्ति एवमेवैतदग्निना मुखेनेमालोका- नभिनयन्तो यन्ति । यो ह वै देवान् साध्यान्वेद, सिद्धात्यस्मै । इमे वाव लोकाः, यत्साध्या देवाः। स य एवमेतान् साध्यान्वेद, सिडात्यमै सिद्धात्यमुमे । सिद्धात्यस्मालोकात्, य एवं विहानुप- सदमुपैति ॥८॥ अथ यताह, अध्वर्युरग्नीदेवपत्नीच्चक्ष, सुब्रह्मण्य सुब्रहाण्य- माह्वयेति । तदपरेण गार्हपत्य प्राड्मुखम्तिष्ठन्ननवानाम्नीघ्रो(1) १ धातुदनानि च। २ निरमृरदिति भ०, २० च । ३ पत्युत्तथै इति स., च०, छ० च । प्रत्यु नवा इति 101 ४ थमयोनिति छ ५ नाववैतमासृष्ण वनिनि झ० । नाचनमा बनिनि ट। ६ निष्ठनगननसामोध पनि विमानवामनायोध रति ग-1 ।

·२ प्रपाठक । देवपत्नीच्चष्टे, पृथिव्यग्ने पत्नी वाग् वातस्य पत्री मेनेन्ट्रस्य पत्नी, धना बहम्यते' पनी, पथ्या पूर्ण पत्नी, गायत्री वसूना पत्नी, त्रिष्टुप् रुद्राणा पत्नी, जगत्लादित्याना पत्री, अनुष्ठम् मित्रस्य पनी विराट वरुणस्य पत्नी, पतिर्विष्णो पत्नी, दीक्षा सोमस्य राज पनौति । यतिमाव्यानारोहति नैन माटव्या आरोहन्ति, उपरि घाटव्यानारोहति य एव विहानग्नीधी देव पत्नीव्यांचष्टे ॥४॥ यघा वै रथ एकैकमरमभिप्रतितिष्ठन वर्तते, एव यज एकैका तन्यमभिप्रतितिष्ठन्नेति । पुरा प्रचरितीराग्नीधीये होतव्या एतद वा उवात्त वासिष्ठ सात्यहव्य', अस्क सोम इत्युको मा सूर्धत प्रचरत प्रातवाद्याह सोम सस्थापयामीति । नास्य सोम स्कन्दति, य एवं विद्वान्त सोमं पिवति स ह स्म वमहाम- न्यामासीन सक्नुभिरुपमथ्य सोम पियति यह वाय सर्वतो यज घेद, य एतान(ए) वेद न मामेष हिसिष्यतीति । नैन मोमपी- थोनपेयो हिनस्ति, य एव विहान्त सोम पिवति । यदाहु, कस्मात्त्वमिदमासन्धामासोन सक्नुभिरूपमध्य मामं पिक्सोति। देवतास्वेव यन्न प्रतिष्ठापयामीति अववीधाम ए । यस्यैव विदुषो यस्यैव विहान् यज्ञार्तान् यजे प्रायाचित्त(२) जुहोति, देवताखेव यनं प्रतिष्ठापरति । यानि प्रतिजुहयात् सयोनिलाय। प्रयस्त्रिंशद यज्ञस्य तब इति एकात्रि गत्- स्तोमभागा, बौणि मवनानि, यज्ञचतुर्घ, स्तोमभागैरेवैतत् एभामिनिए. प. च । २ पारिणिमिनि ५० ५। .

·२१२ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे . । स्तोमभागान् प्रति प्रयुक्त, सवनैः सवनानि, यजेन यनं, सर्वा ह वा अस्य यज्ञस्य तन्वः प्रयुक्ता भवन्ति, सर्वा प्राप्ताः सर्वा अवरुद्धा देवस्य सवितुः प्रमवे वहस्पतये स्तुतेति । यद्यदै मविता देवेभ्यः प्रासयत् तेना(वन्, सविटप्रसूता एव स्तुवन् प्रध्रुवन्, पृध्यन्ते ह वा अस्य स्तोमा', यज ऋध्यते, यजमान ऋध्यते, म जाया ऋ- ध्यते, पशुभ्य ऋध्यते, ब्रह्मणे यस्यैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति ॥१०॥ देवाश्च ह वा असुरायास्पर्धन्त, ते देवाः समावदेवा यजे कुर्वाणा अासन्, यदेव देवा अकुर्वत, तदसुरा अकुर्वत, तेन यावृत्तमग- छन्(')। ते देवा अब्रुवन्, नयतेम यज्ञं तिर उपय॑ सुरेभ्य स्तेस्या- महे इति । तमेताभिराच्छाद्योदकामन्ति, यजू पि यज्ञे समिधः म्याहति। तन्तिर उपय॑सुरेभ्यो यजमतन्वत, तमेपां यजमगुराणां न्वयाय , ततोनदेवा अभवन् परासुराः । स य एवं विहांस्तिर उप- यसुरेभ्यो यजं तनुते, भवत्वात्मना परास्याप्रियो भाटप्यो भवति। एतैरेव जुहुयास तयञ(२) चतुर्भियतुभिरन्वाख्यानं पुरस्तात् मातरनुवाकस्य जुहुयात्, एतावान् वै यज्ञ., यावानेय यजम्तं हड्तो, म यज्ञो भवति, अयन्न इतरः, । एतैरेव जुहुयात्, पुरस्ताद हादशाहस्य । एप ह वै प्रत्यक्षं हादशाहः, तमेव आलभ्य एतेरेव जुहुयात्, पुरस्ताद दीक्षायाः। एपा ह वै प्रत्यक्ष दीक्षा, तामे- वालभ्यतैरेवातिथ्यमभिमशेत, यन्जेन यज्ञमयजन्त देवा इति ॥११॥ वन विजानाति, ब्रह्मन्न्सोमोऽस्कन्निति । तमेतयालभ्याभिम- १ यावर्गमगन्निति भर, ट. च । ९ एनपने इति ॥

·२ प्रपाठक । ११३ न्वयते, अभूदेव सविता यन्योनून ) इदानीमह उपवायो नृमि, वि यो रत्ना भजति(१) मानवेभ्य येष्ठनो अत्र द्रविणं यथा दधदिति। ये अम्नयो असन्तरिति सप्तभिरभिजुहोति । यदेवा स्यावस्कन्न भवति, तदेवाम्यैतदग्नौ सगाकरोति । अग्निहि मक तोना(र) हविषा प्रतिष्ठा । अथ विमृष्य वैम्पान् होमान् जुति, ट्रप्सचस्कन्देति । या एवास्याभिपूयमाणस्य विमुय स्कन्दन्ति शर्वा ता एवास्यैतदाहवनौये स्वगाकरोति । आहवनीयो याहुतीना प्रतिष्ठा । यस्ते ट्रप्स स्कन्दतीति, स्तोको वे द्रप्स । यस्ते अशुाहुयुतो धिषणाया उपस्थादिति, वाहुभिरभियुतो शुरधिषवणाभ्यामधिस्कन्दन्ति । अध्वयोर्वा पर्प पवित्रात्तन्ते जुहोमि मनसा वषट्कृतमिति, तद्यथा, वपटकृत बाहारुत हुतमेवं भवति ॥ १२ ॥ ऋषयो वा इन्द्र प्रत्यच नापश्यन । तवमिष्ठ एव प्रयक्ष मपन्यत । सोऽविभेत्, इतरेभ्य ऋमिभ्यो मा प्रवीचदिति । मोऽत्रवीत, ब्राह्मणन्ते वक्ष्यामि, यथा त्वत्पुरोरिता प्रजा प्रजनयिष्यन्त(५), अथेतरभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोचदिति । तस्मा एतान् स्तोमभागानुवाच । ततो वमिष्ठपुरोहिता प्रजा प्रजा स्तोमो वा एतेषा भाग , तत्म्तोमभागाना म्तीमभा यन्त। १ धन्द्योलन रति ख. भ. २० च रवियोरनामजतीनि म. ग. च. . सतीनामिति पजानिध्यमति भ.! भाचा चा ·११४ गोपघमाह्मणोत्सरभाग यन्नं प्राह । प्रेतिरसि धर्मणे खेति, धर्मी ममुष्याः, मनुष्येभ्य एव यन्नं पाह। अनितिरसि सन्धिरसि प्रतिधिरसौति, यो वै लोकाः लोकवेव यनं प्रतिष्ठापयति। विष्टम्भोसीति, इष्टिमेवावरचे। प्रावोस्याएसीति('), मिथुनमेव कारोति । उशिगसि प्रकेतोऽसि सुदितिरसीति, अष्टौ वसय एकादश रुद्रा हादशादित्या वाग् दाविंशी खरस्वयस्त्रिंशस्तयस्त्रिंशद्देवा देवेभ्य एव यनं प्राह । ओजोसि पिटभ्यस्वेति, बलमेव तत् पिट्टननुसन्तनोति। तन्तुरसि प्रजाभ्यस्वेति, प्रजा एव पशू- ननुसन्तनोति । रेवदस्योषधीभ्यस्त्वेति, श्रीपधौवेव यज्ञं प्रति- हामयति । पृतनापाडसि पशभ्यस्वे ति, प्रजा एव पशूननु- सन्तनोति। अभिजिदसौति, वजो वै पोड़गी, व्यावत्तोसो वजः, तस्मादेषोन्यै व्याहत्त। नाभुरसीति, प्रजापति सप्त- दशः, प्रजापतिमेवावरुन्धे ॥ १३ ॥ अधिपतिरसि धरुणोसि सएसोसि वयोधा असीति(१), माणोपानथक्षुः श्रोत्रमित्येतानि वै पुरुषमकरन् । प्राणानुपैति, प्रजात्या एव। विदसि प्रदसि स्वसदस्यनुप्रदसीति, मिथुन- मेव करोति। आरोहोसि प्ररोहोसि(१) संरोहोस्यमुरीहोसीति, प्रजापतिरेव । वमुकोसि वस्यष्टिरसिवेषयोरसौति('), प्रति- गत्वं । रश्मिरसि क्षयाय वेति, क्षयो वै देवा , देवेभ्य एव १ प्रावोसहासीति इति ग.1 २ वयोधामौति प., छ,। १ प्रारोहोसि इति । ४ स्थीरसौनि झु०॥

·२ प्रपाठक। १२५ छितिरेव । पाकमोसि सडकमोस्युस्कमोस्यक्तान्तिरमीति, धिरेव()। यद्यद सविता देवेभ्यः प्रामुवत्, तेना वत्() सविटप्रसता एव स्तुवन् न्युनुवन्ति ()। वृहस्पतये स्तुतेति, वृहस्पतिर्वा पानिरसो देवानां ब्रह्मा । तदनुमत्यै वो भूर्जन- दिति,(') प्रात:मवन ऋग्मिरेवोभयतीधर्वाविरोभिर्गमाभिर्गुमै स्तुतेत्येव । ओं भुवो जनदिति, माध्यन्दिने सवने यजभिरे- चोभयतीधर्वाशिरोभिर्गुमाभिर्गुप्त स्तुतेत्येव । औं सर्जनदिति, रतीयसवने सामभिरेवोभयतोथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गु स्तुतेत्येव । अथ यद्यहीन उक्थ्य. पोड़गी वाजपेयोतिरावोऽप्तोर्यामा वा स्यात्, सर्वाभिः सर्वाभिरत जई व्याहृतिभिरनुजानाति । ओं भूर्भुवः खर्जनधत् करगृहन् महत्तच्चमोमिन्द्रवन्त स्ततेति, मेन्ट्रान्माप- गायत सैन्द्राएस्तुत इत्येव । इन्द्रियवान् न्युद्धिमान्(') वशीयान् भवति, य एवं वेद, यसै विद्वान् स्तोमभागैर्यजते ॥ १४ ॥ यो ह वा प्रायताएय प्रतियताएय स्तोमभागान् विद्याच(र) विष्पर्धमानयोः सहतसोमयोः, ब्रह्मास्यास्ततोपे स्तुतोर्जे स्तुतदेयस्य सविसुः सवे वृहस्पतिं वः प्रजापतिं वो वसूचो देवान् रुद्रान्दो अधिनि, म०, च० । २ मेमावन् पनि । १ विन्ति इति पर, ग, च। यूट्वनीति प. वामजनदिति इति प. म., च । ५ मेन्द्रियोगसमेत्येवेन्दियावानृधिमान् इति । म्यूधिमानिति च। (बिम्पायनिक ४ सन्द्रियामचन्दिपवान ·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे . देयानादित्यान्चो देवान् साध्यान्वी देवानास्यान्वी देवान्विवान्वी देवान् सर्वान्वो देवान्विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्योरमाकम- स्तु केवल इतः कृणोतु वीर्यम, इत्येते ह या प्रायताय प्रतिय- नाय स्तोमभागाः, ताजपनुपर्युपरि परेषां ब्रह्माएमवैति(र)! तत एपामधःशिरा ब्रह्मा पतति, ततो यजः, ततो यजमानः । यजमानेऽधःगिरसि पतिते स देशोऽधाशिराः पतति । यस्मिन्नर्धे यजन्ते देवाथ ह वा अमुराय, सहतसोमी यज्ञावतनुताम् । अथ सहपतिराद्भिरमी देवानां ब्रह्मा, स आयताश्य प्रति- बताएच स्तोमभागान् जपन्नुपर्युपर्यमुराणां प्रमाणमवेहे- त । तत एपामधःशिरा ब्रह्माऽपतत्। ततो यतः, ततोऽसुरा इति ॥ १५॥ देवा यजं पराजयन्त, तमाग्नीधात्पुनरुपाजयन्त, तदेतद्यज्ञ- स्यापराजितं, यदाग्नीभ्रं यदाग्नीध्राधिपणाविहरति । तत एवैनं पुनस्तनुते पराजित्यै । अप खलु वा एते गच्छन्ति, ये वहिष्पवमानं सर्पन्ति । वहिष्पवमाने स्तुत आह अग्नीत्, अग्नीन्विहर, बर्हि- स्तृणीहि, पुरोड़ाशानतड्कुर्विति। यजमेवापराजित्य पुनस्त- न्वाना आयत्यड्गारै मवने विहरति, शलाकाभिस्तृतीयसवनं सशक्रत्वाय। अथो सम्भवत्येवमेवैतत्, दक्षिणतो वै देवानां यज्ञ रक्षास्यजिघांसन्, तान्याग्नीप्रेणापानत । तम्माक्षिणामुखस्ति- ठन्नग्नीत् प्रत्यायावयति, यनस्याभिजित्यै रचसामपहत्य रक्षसामपहत्यै ॥ १६ ॥ १ प्रमाणमक्ष इनिछ।

·२ प्रपाठक। ११० तदाहु अथ कस्मात् मौम्य एवाध्वरे प्रत्तातो नति, न हवि यन्न इति । असत्स्ना वा एपा देवयज्या, यडवियज्ञ । अथ हेपेव कत्मा एपा देवयज्या यत् सौम्योवर , तम्मात् सौम्य एवाध्वरे प्रवतातो नति। जुष्टो वाचे भूयास जुष्टो वाच सतये देखि वाग् यहाची मधुमत्तम तस्मिन्मा धा स्वाहा वाचे साहा वाच म्पतये स्वाहा सरम्वत्यै स्वाहा सरखत्या इति, पुरस्तात् स्वाहा कारेण जुहोति। तस्माद्याम् अत अई मत्सृष्टा यज्ञ वहति । मनमोन्तरा(), मनसा हि मन प्रीतम। तदु है के सप्ताहुतीर्जु ति, सप्त छन्दासि प्रवृत्तानि प्रतिमन्वमिति वदन्त । क्या मैप ला पर्यस्यते मध्यस्य चामध्यस्य च विद्वत्यै, एव हैवैते न्युप्यन्ते, मध्यस्य च चिहत्यै यन्नस्य विहत्ये। प्राचीन हि धिारणेभ्यो देवाना लोका, प्रतीचीन मनुष्याणा । तस्मात् सोम पिवता प्राची धिष्णा नोपसाः । जन धेतहेवलोका दु ध्यारोहन्ति, तेषामेतदायतन चोदयन च, यदाग्नीध्र च सटय । तद्योऽवि हान् सन्चरति, आर्तिमा ति । अथ यो विद्वान, सध्वरति न स धिणीयामातिमाईति ॥ १७ ॥ प्रजापति यज', तम्मिन् सर्वे कामाः सर्वाइटी: सर्वममतत्व । तस्य हेते गोप्तार , यहिएयीय , तान् मद प्रसप्म्यन्() भम्करोति, नमो नम इति। न हि नमस्कारमतिदेवा हनममिता कता रमतिसजन्तीति । तत एत प्रजापतिं यज प्रपद्यते, नमो नम - १ मनमोगरामिनि था। १ प्रगपतिति .

·११८ गोपथवाहाणोत्तरभागे इति । न हि नमस्कारमतिदेवाः, म तत्रैव यजमानः सर्वान् कामानाशीति सर्वान् कामानाप्नोति ॥ १८ ॥ यो वै सदस्यान् गन्धर्वान्वेद, न सदस्यामर्सिमाचति। सदः प्रसप्पन्()यादुपद्रष्टे नम इति, अग्निवे द्रष्टा, तम्मा उएवात्मानं परिदधाति सम्मायुरेति न पुरा जरसः प्रमीयते । य एवं वेद, सदः प्रसृप्य यादुपयोत्रे नम इति । वायुर्याउ उपयोता, तस्मा उ एवात्मानं परिदधाति सर्बमायुरेति न पुरा जरसः प्रमीयते, य एवं वेद । सदः प्रसर्पन ग्रूयात्, अनुख्याने नम रति, आदियो वा. अनुख्याता तस्मा उ एवाभानं परिदधाति सर्बमायुरेति न पुरा जरस: प्रमीयते। य एवं वेद सदः प्रसृप्तो ब्रूयात, उपद्रष्टे नम इति । बाधणी वा उपद्रष्टा, तस्मा ज एवात्मानं परिदधाति सर्वमायुरेति न पुरा जरसः प्रमीयते। य एवं वेद, एते वै सदस्या गन्धर्वाः, स एवमतान् सदस्यान् गन्धर्वानविद्वान् सदा प्रमपति, स सदस्यामातिमाफ़ति, अथ यो विहान् सञ्चरति न सदस्या- मातिमाछति । एतेन ह स्म वा प्राङ्गिरसः सर्व सदः पर्याहुः, तेन सदस्यामातिमार्चन्ति। अथ यान् कामयेत न सदस्या- मातिमा युरिति । तेभ्य एतेन सर्व सदः परिब्रूयात्तेन सदस्यामातिमार्छन्ति । अथ यं कामयेत प्रमोयतेति, तमेतेभ्य आयेत् प्रमीयते ॥ १८॥ तदाहा, यदेन्द्रो यन्नोथ कस्मात् वावेव प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यजादैन्द्रीभ्यां यजतो होता चैव ब्राह्मणाच्छु सो च । इदं ते सोभ्यं मध्विति होता यजति । इन्द्र वा वृपभं वयमिति १ सपथनि खः । प्रयपम्य मिति छ ।

·२ प्रपाठक मानणाशंसी। नानादेवत्याभिरितर। कथं तेपामेन्द्रियो भवन्ति()। मित्र' वयं हयामह इति, मैवावरुणो यजति । वरुणं सोमपीतय इति, यह फिच्च यौलवत्, तदैन्द्र रूपं, तेनेन्द्र प्रोणाति। मरतो यस्य हि चय इति, पोता यजति । समगोपातमो जन इति, इन्द्रो वै गोपाः, तदैन्द्र रूपं, सेनेन्द्रं प्रीणाति । अग्ने पमोरिहावहेति, नेटा यजति । त्वचार मोमपीतय इति, यह फिच्च पोतयत्, नदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्र' प्रोणाति । उक्षामाय बगावायेत्याग्नीध्रो यजति । मोमपठाय वेधम इति, इन्द्रो वै वेधाः, तदैन्, कप, तेनेन्द्र प्रोगाति । प्रातयायभिरागतं देवेभिर्जन्या(१)यसू, इन्द्राग्नी मोमपीतय इति । म्पयं सम्हा अध्यायाफस्यैतम हेता ऐन्द्रियो भयन्ति, यवाना- देवत्याः, तेनान्या देवताः प्रोणाति । यायाः, मेनाग्नेय्या, सम्मादेताभिस्तयमवाप्तं भवति ॥२०॥ सर्व एव माध्यन्दिने प्रस्थिताना प्रत्यक्षादेन्द्रीभि. यजन्ति, अभिगवतीभिरेकेपि वा । मोममभि यमुयसई- इति, होता यति। मईम्पाहि य पोयो तब इति, मेवावरुणः । एवा पाहि प्रयया मन्दतु त्वति. ग्राघणामी । भाडेहि मोमकामवारिप्ति, पोता । तवायं मोमध्यमेशा- पाहिति, नेटा। इन्द्राय मोमाः प्रदियो रिदाना रति, पधा- पाकः पापूर्णो गय कनगः माहेति पाग्नीध । एवमुता पभिरपपत्यो भवन्ति। इन्ट्री प्रातः गवनयाभ्यजदा, ग . hern { #enfi fa* .न्या... in ran.."

·१२० गोपधनानणोत्तरभागे एताभिर्माध्यन्दिनं सवनमभ्याटणतत्, तद्यदेताभिर्माध्यन्टिनं सवनमभ्याट गवत, तरमादेता अभिटणवत्यो भवन्ति ॥ २१ ॥ तदाहुः, यदैन्ट्राव तोयमवनमय कसमादेक एव टतीयसवने प्रस्थिताना प्रत्यक्षादैन्दाभव्या यजति । इन्ट ऋभिजिवधि(१) समुक्षितमिति होतैव नानादेवल्याभिरितरे कथं तेपा मैन्द्राव्यो भवन्ति । इन्द्रावरुणा सुतपाविमसतमिति मैत्रावरुणो यजति । युवो रथो अध्वरो देववोतय इति, बहूनि वा ह तदृभूणां रूपम् । इन्द्रय सोमं पिवतं ब्रहम्पत इति ब्राह्मणाच्छसी यजति । आवां विशन्त्विन्दवः स्वाभुव इति, बहनि वा ह तहभूषणां रूम । श्रावो वहन्तु समयो रघुप्मद इति पोता यजति। रघुप त्वा नः प्र जिगात बाहुभिरिति, बहूनि वा ह तदृभूणा रूपं। अमेव नः मुहवा आ हि गन्तति नेष्टा यजति। गन्त. नेति, वहनि वा ह तदभूण रूपम् । इन्द्राविण पिवतं मध्वो अस्वत्यावाको यजति । आ वामन्धासि मदिराण्यग्मविति, बहनि वा ह तभूणां रूपम् । इमएस्तोममर्हते जातवेदस इल्या- ग्नीधी यजति रथमिव संमहे मामनीषयेति, वहनि वा ह तभूणां रूपम् । एवमुहता ऐन्द्राभयो भवन्ति, यवानादेवल्याम्तेनान्या देवताः प्रोणाति । यदु जगत् प्रासाहै जागतमु वै टतोयसवनं ढतोयसवनस्य ममध्यै ॥ २२ ॥ विचक्षणवतों वाचं भापति(२) च नसितवतीं। विचक्षयन्ति वालणं च न मपन्ति, प्राजापलं मत्यं वदन्ति। एतहै मनुथेयु सत्वं १ वाजमभिरिति झ.1 २भाषते इति ख.1 ·३ प्रपाठकः। -- ययः। तस्मादाराचचाणमन्द्रागिति(३) स यदाहाद्राक्ष- मिति। तथा हास्य यधति, या वै स्वयं वै दृष्ट(२) भवति, न बहना जनानामेष यद्दधाति । तस्मादिचक्षणवतों वाचं भापते च न सितवती । सत्योत्तरा हैवैपां वागुदिता भवति ॥ २३ ॥ सहतयन्तो वा एषः, यद्दर्शपूर्णमासौ। कस्य वाव देवा यन्नमागच्छन्ति, कस्य वा न। बहूनां वा एतत् यजमानानां सामान्यमहः । तस्मात् पूर्वद्युर्देवताः परियडीयात् । यो ह के पूर्वद्युर्दैवताः परिग्रहाति, तस्य श्वोभूते यज्ञमागच्छन्ति । स्मादित्यस्य चतस ऋची जपेत् । यसविदो हि मन्यन्ते, सोम एव सहत इति, यज्ञो यत्नेन सहतः ॥ २४ ॥ इत्यथर्ववेदोत्तरगोपथबामणस्य द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥२॥ अथ दृतीयप्रपाठकः। श्रोम् । देवपात्रं वै वषटकारः । यद्दपट् करोति, देवपात्रेणेव तद्देवताम्तर्पयति । अथो यदाभिटष्यन्तीरभिसंस्य(२) तर्पयति, एवमेतद्देवतास्तर्पयति । यदनु वषट् करोति, तद्यथैवादोऽखावा ()गा वा पुनरभ्याघार तर्पयति । एवमेव तदेवतास्तर्पयति, यदनु १ याचवणमदागिनीति भा। ररिरिमिनिट.। ३३प्यन्नौभिरभिसस्थमिति ३०। ५ वा अनि ट ·१२२ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे यपट यारोति । इमानेवाग्नीनुपासत इत्याहुर्धिष्णपानध कस्मात् पूर्वस्मिनेवाग्नी जुद्धति पूर्वस्मिन्वषट् करोति । यदेव सोमस्या- ग्ने वीहीति अनु वपट् करोति, तेनैव वषट् करोति, विष्णान् प्रोणाति। अथ संस्थितान् सोमान् भक्षयन्तौल्याहुः । येषां नान वषट् करोति, तदाहुः, को न सोमस्य खिष्टकद्भाग इति। यदेव सोमस्याग्ने वोहीत्यनु वषट् करोति, तेनैव संस्थितान् सोमान् भक्षयन्तीत्याहुः। स उ एप सोमस्य विष्टसडागः, यदनु वषट् करोति ॥ १॥ वचो वे वषटकारः। स यं(१), हियात् तं मनसा ध्यायन् वपट् कुर्यात् । तस्मिंस्तहवमास्थापयति । पडिति वषट्करोति । पड़ा ऋनवः, ऋतूनामात्यै। वोपडिति वषट् करोति । असौ वाव वौ ऋतवः पट, एतमेव तदृतुष्वादधाति, ऋतुपु प्रतिष्ठापयति । तदु ह स्माह, वे त एतानिव(र) एतेन पट् प्रतिष्ठापयति । धौरन्तरिक्षे प्रतिष्ठाता, अन्तरिक्षं पृथिव्यां, पृथिव्यमु, प्रापः सत्येन, सत्य व्रह्मणि, ब्रह्म तपसि । इत्येता एव तद्देषताः प्रतिष्ठान्याः प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनुप्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं देव ॥२॥ वयो वै वषट्काराः, यो धामच्छदताः(९) । स यदेवोच्चल- वपट करोति, स वधस्तन्त(५) प्रहरति हिपते भाटव्याय, बधं १ समिनि ग, घ, भ. च। १ एतानि वा इति । ३ धाममता इति ग.। ४ वमन मिति भरच.

·२ प्रपाठकः। १२३ योस्य सूत्थः, तस्मै स्तरोतवे()। तस्मात् स भारव्यवता(२) वपट् कृत्यः। अथ यः स य सन्ततो निर्हाणच्छ(१) सधामच्छत्, तन्तं मजाय पगययानूपतिष्ठन्ते। तस्मात् स प्रजाकामेन पशु- कामेन वपत्यः। अथ येनैव पट पराति,(') स ऋक्ती रियामानं(५) रिणति यजमानस्य । पापीयान् वपटकर्ता भवन्ति, पापीयान् यम्मै वषट् करोति । तस्मात्तस्याशावेयात् । किंखित् स यजमानस्य पापभद्रमाट्रियेतेति ह स्माह, योस्य वपट कर्ता भवति, अवैवैनं यथा कामयेत तथा कुयाचं कामयेत यथैवानीजानीभूत्तथैवेजान. स्यादिति । यथैवास्यचे ब्रूयात्तथै- वास्य वपटकुयात् । समानमेवैनं तत् करोति, यज्ञामयेत पापीयान् स्यादिति। उसेमारामस्वच ब्रूयाबीचैस्तरावपट(१) कुयात् । पापीयसभेवैनं तत् करोति, यं कामयेत ये यान् स्थादिति। नीस्तरामस्य ब्रूयादुच्च स्तरान्वषट कुर्यात् येयाएसमेवैनं तत् करोति, थिय एवैनं तक्रियमाद- धाति ॥ ३ ॥ यस्य देवतायै हविर्ट होतं स्यात्, नां मनसा ध्यायन् वपट १ योस्य स्तृतस्तस्मै सरोनसवे इनि छ। योस्थ स्तुप्त स्लम्मे रोनये इनि गर, २ धाव्यात रति झा, ट.च। १ निहाशच्छदिनि छ। ४ येनेव वषट् परानो नि इनि ८०॥ येनैव षडपराधीनीनि ग .., झा ५ रिणजयामानमिति च०, ८० च । ९ नोचे नरान् वर्षाडति च० मा ८० च ।

·१२४ वजी वै गोपथब्राह्मणेत्तरभागे कुम्यात् । साक्षादेव तद्देवतां प्रोणाति, प्रत्यक्षाद्देवतां परि- ग्टहाति। संततमृचा वपटकृत्य सन्तत्यै सन्धीयते प्रजया- पशुभिः, य एवं वेद ॥ ४॥ वषट्कारः स उ एष प्रहता) शांतीदीदाय । तस्य ह न सर्व एव शान्तिं वेद नो प्रतिष्ठा । तस्मादाप्येतर्हि भूया. निव मृत्यु, तस्य हैव शान्तिरेषा प्रतिष्ठा, यहागिति । वषट्- सत्य वागित्यनुमन्तयते, वफ्ट कार मा मां प्रमृक्षो माहं त्वा प्रमृक्षं बहता मन उपद्ये व्यानेन शरीरं प्रतिष्ठामि, प्रतिष्ठां गच्छन् प्रतिष्ठा मा गमयेदिति । तदु ह स्माह, दीर्घमेवैतत् सदः प्रभोजः। सह ओज इत्यनुमन्वयेत, ओजय ह वै सहय वषट्कारय प्रियतमे तन्वी प्रियाभ्यामेव तत्तनूभ्यां समर्पयति । प्रियया तन्वा समृध्यते, य एवं वेद ॥ ५॥ वाक् च ह वै प्राणापानी च वषट्कारः, ते वषटकतेवपट- कृते व्युत्क्रामन्ति । ताननुमन्त्रयते, वागोजः सह ओजो मयि प्राणपानाविति । वाचं चैव तत् प्राणापानौ च होता आत्मनि प्रतिष्ठापयति, सर्वमायुरेति, न पुरा जरसः प्रमीयते, य एवं वेद । शनी भव हद पापीत इन्द्रो पितेव सोमसूनवे सुशेवः। सखेव सख्य उरु गएस धोरः प्र ण आयुर्जीवसे सोम तारीरित्यात्मनं प्रत्यभिमशति, ईसरी वा एषो प्रत्यभिमृष्टो यजमानस्यायुः प्रत्य- विहर्तुमनरिहन्माभक्षयेदिति। तद्यदेतेन त्यभिमशति, आयु- रेवासमै तत् प्रतिरते। आप्यायस्वसंते पयासीति द्वाभ्यां नम- सानाम्याययन्त्यभिरूपाभ्यां । यद यज्ञेभिरूपं, तत् समृद्धं ॥ ६ ॥ १ प्राज्ञतति इ.1 ·३ प्रपाठकः। प्राणा वा ऋतुयाजा, तद्यतयाजेश्वरन्ति, प्राणानेव तद्यज- माने दधति। पडतुति यजन्ति, प्राणमेव तद्यजमाने दधति । चलार ऋतुभिर्यजन्ति, अपानमेव तद्यजमाने दधति। दिर्ऋतुने- ति उपरिष्टाद, व्यानमेव तद्यजमाने दधति। स चासुसम्भृतम्वेधा- विहृतः(१), प्राणोपानी व्यान इति। ततोऽन्यत्र गुणितम्त थाह यजमानः, सर्वमायुरेत्यस्मिलोक आभात्यागोत्यमृतत्वमक्षित वर्ग लोके । ते वा एते प्राणा एव, यदृत्याजाः। तस्मादनवानं(3) ततो यजन्ति(३), प्राणानां सन्तत्यै ! सन्तता इव हीमे प्राणाः । अथो ऋतवो वा तुयाजाः । सरस्थानुवषट्कारः । योवानुव- पट(५) कुर्यात्, असएस्थितातून संस्थापयेत् । यस्तं तत्र ब्रूयात, अमस्थितातून ममतिष्ठि। यो दुःसमनुभविथती- ति(), शश्वत्तथा स्यात् ।। ७॥ तदाहुः, यहोता यक्षहोता यक्षदिति, मैत्रावरुणो हो। प्रेष्य- ति, अथ कस्मादहोटभ्यः सद्भयो होघागंसिभ्यो होता यतहोता यचदिति() प्रेष्यतीति । वाग्वै होता, वाक् सर्व ऋत्विजः, वाग् यक्षहाग् यक्षदिति। अथो सर्वे वा एते सप्तहोतारोपि या ऋचाभ्युदितं, सप्तहोतार ऋतुधा यजन्तीति । अथ य उपरियाद विहत रतिगा। विदित हमि । २मस्मादम्बाममिति भ..। पजनीतिमा ४ योगानुवरिति म., , ke, 2. प । दुसम भविष्यतीतीति च०, भा, ०५। वासियो मोना यदितीतीमा।

·मासा, गोपथब्राह्मणोत्तरभागे संवत्सरः, संवत्मरः प्रजापतिः, प्रजापतिर्यजः । स योत्र भक्षये- यस्तं तत्र ब्रूयात, अशान्तो भक्षो नानुवपटकत आत्मानमन्त- रगान जीविष्यातीति । तथा हास्याद्यो(3) वै भक्षयेत्,(१) प्राणो शादमजामिताये, ते वै हादश भवन्ति, हादश ह भक्षः प्राण आत्मनमन्तरगादिति । तथैव ह भवति लिम्मेदिति बाव जित्तत्र) त विदेवत्येपु(७) देति, तदु तत्र शासनं वेद- यन्ते(') अथ यदमू व्यभिचरती नानान्योन्यमनुप्रपद्येते अवयूं । तस्माहतमतु नुप्रपद्येते ॥६॥ असृजत, ता वै तान्ता असूजत हिद्वारेणैवाभ्यजिधत् । ताः प्रजा अमारन्(), तहध्यते वा एत- यज्ञो यडवोंपि पच्यन्ते । यत् सोमः सूयते, यत् पशरालभ्यते, हिद्धारेण वा एतत् प्रजापतिर्हि तमभिजिघ्रति, यज्ञस्याहताये (१)यनस्यात्यै यजस्य वीर्यवत्तया इति। तम्मादु हिड्कियते, तस्मादु य एव पिता पुत्राणां सर्वति, स श्रेष्ठो भवति, प्रजाप- तिहि तमभिजिप्रति । • यच्छकुनिराण्डमध्यास्ता) यन सूयते, प्रजापतिः यत् १हस्साद्य इति २०,०च । २ भवेदिति भ. २ जिले ननि च., म०, २० च । तदिदेव नेषु इति २०, झ०, ८०, च। नदिदेव नेषु इति २० । ५ नदुजरासन दयते रति ग० । ६ वखमारन् इनि छ । अलमारद्विति भाग ० यजस्पाहतताय इनि प०, झ० च । ८ मध्य चास्ते रतिझ०।

·३ प्रपाठकः। १२७ नदि सापि हिणोति । अथो पल्याहुः, महर्पि) एतद्यज- स्याग्रे गेयमपश्यत् । तदेतद्यजस्थाये गेयं, यजिद्वारः। तं देवाच ऋययानुपन्, वसिष्ठोयमस्तु, यो नो यज्ञ स्याने गेयमद्रा- गिति()। तदेतद्यजस्याने गेयं, यद्विवारः । ततो वे म देवानां श्रेष्ठोभवत् । वे न वै श्रेष्ठः, तेन वसिष्ठः। तस्माद यस्मिन्वासिष्ठो ब्राह्मणः स्यात्, तं दक्षिणाया नान्तरीयात् । तथा हास्य प्रीतो हिद्धारी भवति अथ देवाश हवा ऋपयय यदृक्सामे अपश्यन् । ते ह स्मैने(२) अपश्यन् । ते यौने अप- श्यन्, तत एवैनं सर्व दोहमदुहन् । ते वा एते दुग्धे यातयाम, य ऋक्सामे। ते हिङ्कारेणेवाप्यायेते। हिशारण वा ऋक्- साम आपीने यजमानाय दोहं दुहाते । तस्मादु हिवत्याध्वयंव: सोममभिपुनन्ति । हिशत्योहातारः साम्ना स्तुवन्ति । हिली. क्थग ऋचाविज्यं कुर्वन्ति । हिङ्गत्याथर्वाणो ब्राह्मत्वं कुर्वन्ति । तस्मादु हिद्भियते । प्रजापतिहि तमभिजिभ्रति । अथो खल्ला- हुः, एको वै प्रजापतेनंत विभर्ति गौरव, तदुभये पशव उपजीवन्ति, ये च ग्राम्या ये चारण्या इति ॥८॥ देवविशः कल्पयितव्या इत्याहुः, छन्दसि प्रतिष्ठायमिति । गएमावोमित्यादयते, प्रातःसवने वाक्षरेण । शसावो वेत्यध्वर्युः प्रतिग्यपाति। पञ्चाक्षरं तत् अष्टाक्षरं सम्पद्यते । अष्टाचरा १ मत पिति च, ग, च। मह भूषेति झा . गेयमस्थाहा गिनि । २६ मा रनि।

·अष्टाक्षरा १२८ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे वै गायत्री, गायतोमवेतत्() । पुरस्तात् प्रातःसवने चीकृपता(२) मुक्थं वानीत्याह, शस्त्वा चतुरघरमोमुक्थशा इत्यध्वर्यु: प्रतिटणाति । चतुरचरं तत्, अष्टाक्षरं सम्पद्यते । यै गायत्री, गायत्रीमेवैतत् । उभयः प्रातःसवने चीत्कृपता (२)मध्वर्यो शंसावोमित्याहयते। माध्यन्दिने पड़क्षरेण शंसा वो दैवेत्यधरी प्रतिग्टणाति । पञ्चाक्षरं तदेकादशाक्षरं सम्प- द्यते । एकादगाक्षरा वै त्रिष्टुप्, त्रिष्टुभमेवैतत् । पुरस्तान् माध्यन्दिने चोलपता()मुक्थं वाचीन्द्रायेत्याह, शस्त्वा पड़क्षर- मोमुक्थशा यजेत्यध्वर्युः प्रतिग्णाति । पञ्चाक्षरं तदेकादशाक्षरं सम्पद्यते । एकादशाक्षरा वै विष्टुप्, त्रिष्टुभमेवैतत् । उभयतो माध्यन्दिने चोलपता(') मध्वर्यो गएगएसाबोमित्याद्वयते । टती- यसवने सप्ताक्षरेण शपसावीदैवेत्यध्वयः प्रतियणाति । पञ्चाक्षर सहादशाक्षरं सम्पद्यते । हादशाक्षरा वै जगती, जगतीमेवैतत् । पुरस्तात्तृतीयसवने चोक्लपता(मुक्थं घाचीन्द्राय देवेभ्य इत्याह, शस्त्वा नवाक्षरमोमुक्थशा इत्यध्वर्यु ः प्रतिग्टणाति । श्राक्षरं तद हादशाक्षरं सम्पद्यते । हागाक्षरा वैजगती, जगतीमेवैतत् । उभयतस्तृतीयसवने चौक्लृपता() मित्येतदै छन्दः, छन्दमि प्रति- छापयति । कल्पयत्येव देवविशः, य एवं वेद । तदप्येपाभ्यनूक्ता, यहायत्रे अधिगायत्रमाहितमिति ॥ १० ॥ अथैतवानाच्छन्दांस्यन्तरेण गर्ता इव । अथैते थविष्ठे बलिष्टे १ गायत्रमवैनदिति ॥ १,२,४,५,६२. चीनने ति झः । चोकिति २०।

·३ प्रपाठक । १२९ नान्तरे णव ते ताभ्या()प्रतिपद्यते, तहतम्कन्दं रोहस्यरुप स्वर्ग तदनु वा नार) मड्कामत । अमृत वै प्रणव', अमृतेनैव तत् मृत्यु तरति । तद्यया मन्त्रेण वा वगेन वा गर्त सहकामेत, एव तत् प्रणवेनोपसन्तनोति । ब्रह्म ह वै प्रणव , ब्रह्मणैवास्मै तष्ट्र मोपसन्तनोति । शुद्ध प्रणव स्थात् प्रजाकामाना मकरान्त । प्रतिष्ठाकामाना मकरान्त प्रणव स्यादिति हैक आहु । शुद्ध इति खेव स्थिती मोमासित प्रणवः । अधात इह शुद्ध इह पूर्ण इति, शुद्ध प्रणव' स्याच्छ म्यानुवचनयोमध्य इति, ह स्माह कौपोत कि। तयास हत भवति नकरान्तोषसानार्थे । प्रतिष्ठा वा अव स न, प्रतिष्ठित्या एव | अथोभयो कामयोरात्या एतो वै छन्द प्रवाहावर छन्द परन्छन्दोतिप्रवहत , तस्यायुन हिनस्ति, छन्दसा छन्दोतिप्रोट स्यात, यौव य दिष्यात मनमा प्रेध विध्ये) छन्दमा कन्दले पति वाच वा शोर्यत इति। त्रि प्रथमा त्रिरुत्तमाम बाह, यज्ञस्यैव तहसी नयति, स्थेने वलायाविनसाय। यद्यपि छन्द पात सबने युज्यताईचंग एव तस्य शस्य(१) गायत्रा रूपेण । अथो पात सवन रूपेणेति, न विष्टु कागत्यावेतस्नि स्थानेचंगस्ये यत् किस्विच्छन्द प्रात सवने युज्येता(') पच्छ एवैनयो शस्य मिति सा स्थिति ॥ ११ ॥ . १बन्तिनातरबत्यताश्यामिातच. २ नदनुवानमिति प. छ. झ ट च । वैधति ४. स्यामिति । । युवनामिनि छ। थ ·गोपयबामणोत्तरभागे अथात एकाहस्य प्रात सवनं। प्रजापति ह वै यत्रं तन्यानं वहिप्पवमान एव मृत्यु मृत्युपाशेन प्रत्युपाक्रामत । स आग्नेय्या गायत्राज्य प्रत्यपद्यत । मृत्युव तं पश्यत्(')। प्रजापति पर्यका मत् । तं सामाज्येष्ठमीदत् । स वायव्या म उ गं प्रत्यपद्यत । मत्यु- व तं पश्यत्)। प्रजापतिं पर्यक्रामत् । तं'माध्यन्दिने पवमाने सोदत् । स ऐन्द्रा त्रिष्टुभा मरुत्वतीयं प्रत्यपद्यत । मृत्युवाव तं पश्यत् (२) । प्रजापतिं पर्यक्रामत्(')। स तेनैव द्रविणे पूर्वी निष्केवख्यस्य सोत्रियमासीदत्, तमस्तृणोत् । तस्माटु य एप पूर्वमासीदति, स तत् स्तृणुते । विहान् मृत्युरनवकाशमपा- द्रवत्, अशएसत्, इतरो निष्केवल्यं । तस्मादेकमेवोक्थं होता मरुत्वतीयेन प्रतिपद्यते। निष्केवल्यमेवात्र हि प्रजापति मृत्युर्व्य- जहान् ॥१२॥ मित्रावरुणावब्रवीत्, युवं न इमं यज्ञस्यान मनुसमाहरतां. मैत्रावरुणीयां । तथेत्यतां । तो सयुजो सबली भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्यैतां । ती ह्यस्यैतद्यजस्थानमनुसमाहरतां मैत्रावरुणीयां(4)। तस्मान् मैत्रावरुणः प्रातःनवने मैत्रावरुणानि शंसति। तो यस्यै तद्यजस्याङ्ग मनुसमाहरतां। यद्देव मैत्रावरुणानि शंसति, प्रति १ मृत्युायदेन पश्यन् इति छ ! मृत्युदद पश्यदिनि ग , झ• च । २, २, मृत्युवावद पश्यदिति भ०, ८० छ। मृत्युवीव त पनिनि छ। ४ र, चिन्हित पुस्तके न मध्यन्टिन इत्यादि पर्यक्रामदित्यन्त पाठ पुनर- भाज। ५ ८, चिन्हितपुसके तथेत्यनामित्यादिममारपणीयामित्यन्त पाउ' पुमह- ·३ प्रपाठकः उत वा- वां सूर उदिते विधेम नमोभिमित्रावरुणोत हव्यः । मुषमो बुधि:() सार्क सूर्यस्य रश्मिभिरिति ऋनाभ्यनूक्तं । मा नो मित्रावरुण नी गन्तं रिगादति, मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपी । प्र वो मित्राय गायतेति उक्थमुखं । प्र मित्र- योर्वरुण्योरिति पर्यासः। आयातं मित्रावरुणेति यजति । एत एव तहेवते यथाभागं प्रोणाति षषटकत्यानुवषट्करोति । प्रत्ये- वाभिमृशन्ते नाघ्याययन्ति न ह्यनारागएसाः सीदन्ति ॥ १३ ॥ इन्द्रमब्रवीत्, त्वं न इमं यज्ञस्यागमनुसमाहरन् ब्राह्मणाच्छं- सौयां । केन सहेति । सूर्येणेति । तथेत्यताम् । तौ सयुजी सबलो भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्यताम् । ती यस्यैतद्यजस्थान- मनुसमाहरतां ब्राह्मणाच्छंसीयां । तस्माद ब्राह्माणाकसी प्रातःसवन ऐन्द्राणि सूर्यन्वङ्गानि शएसति । तो ह्यस्यैतान- स्थानमनुसमाहरतां । यद्देव ऐन्द्राणि सूर्यन्यङ्गानि गएसति, इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःसावस्तव हि पूर्वपोतिरिति ऋचाभ्यनूक्तम् । प्रायाधि सुषुमाहित आ नो याहि सतावत इति - ब्राह्मणाशासन स्तोत्रियानुरूपौ। अयम् त्वा विचर्षण इति उक्थमुखं । उद्देदभियुतामघमिति पर्यासः । इन्द्र क्रतुविद- मिति यजति । एते एव नष्टेक्ते यथाभागं प्रीणति, वपट्- कृत्यानुवषट् करोति । प्रत्येवाभिमशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यना- रागसा: सोदन्ति॥१४॥ इन्द्राग्नी अनवीत्, युवन इमं यज्ञस्यागमनसमाहरताम- मुरिरिति ।

·१३२ गोपघबामणोत्तरभागे . छावाकीयां। तथेत्यताम् । तौ सयुजी सयनो भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्वैताम् । तो यस्यैतद्यन्नम्यागमनुसमाहरता. मच्छावामीयां। तम्मादच्छावाक: प्रातःसवन ऐन्द्राम्नानि शंसति । ती वस्यैतद्यन्नस्याङ्गमनुसमाहरतां। यदेवेन्द्राग्नानि शंसति, प्रातविभिरागतन्देवेभिर्जेन्या यम् । इन्द्रानी सोम- पोतय इति, ऋचाभ्यनूताम् । इन्द्राग्नो आगत-तोगा वहणा हुय इति, अच्छावाकस्य म्तोत्रियानुरूपी। इट्राग्नी अपसस्सरी- त्युक्थमुवं । इहेन्द्राग्नी उपद्धय इति पर्यासः । इन्द्राग्नी आगत- मिति, यजति। एते एय तद्देवते यधामागं प्रोग्णाति वपट सत्यानुवपट करीति । प्रत्येवाभिमगन्ते नाप्याययन्ति न ह्यना- रागसाः सीदन्ति ॥ १५॥ अथ शंसायोमिति, स्तोत्रियायानुरूपायोक्यमुखाय परिधानी. बाथै इति, चतुरतुराक्ष्यन्ते(')। चतस्रो वै दिशः, दिक्षु तत् प्रति- तिष्ठन्ते ।)। यो चतुष्पादः पशवः, पशूनामात्य। अथो चतु- प्पणिो रि प्रातःसयने होत्रकाः। तस्माचतु:सर्वे गायत्राणि शंसन्ति । गायत्रं हि प्रातामवनं मर्ने समवसीभिः परिदधति । तद्यत् समवतीभिः परिदधति, अन्तो वे पर्यासीन्त उदर्कः, अन्त- नैवान्तं परिदधति। सर्व महतीभिर्यजन्ति, तद्यत् महतीभिर्य- जन्ति । सर्वे सुतवतोभिः पोतवतीभिरभिरूपाभिर्यजन्ति । यद्य शेऽभिरूप, तत्समई। सवऽनुवषट् कुर्वन्ति, स्विष्टकृत्वा अनु- - 4 १ थावहयने इनि ग०1 १ प्रनिविष्ठमीनि छ। प्रतितिष्ठति गः।

·३ प्रपाठकः। १३३ यपट कारो नेत् बिष्टतमन्तरयामति । अय वै लोक मात- सवन । तस्य पञ्च दिश पञ्चोकथानि । प्रात सवनस्य स एते पञ्चभिरकयरता पञ्च दिश अामोत्येताः पञ्च दिग आ- पति ॥ १६ ॥ प्रन्ति वा एतसोम यदभियुण वन्ति । यन्न वा एतद् घन्ति, यदक्षिणा नीयन्ते । यज्ञ वा एता सबक्षियन्ति, तहक्षिणाना दक्षिणात्व । स्वर्ग वै लोको माध्यन्दिन सवन । यन्माध्यन्दिने सवने दक्षिणा नीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्य समध्यै । बहुदेय सेतु वा एतत् यजमान सस्कुरुते स्वर्गस्य लोकस्यामान्य प्रजाक्रान्त्वै । दाभ्यां गार्हपत्ये १) जुहोत्वधर्य , अस्थाक्रान्तेनाक्रमयत्याग्नेय्या ग्नीधोये, गन्तरिक्ष तेन । यन्मध्यन्दिन सवने दक्षिणा नीयन्ते, खर्ग एतेन नोक हिरण्य हस्ते भवति । अथ नयति, सत्य वे हिरण्य, सत्येनैवैनं तवयति अग्रेण गाईपत्य जघनेन सदी न्तराग्नोधीयञ्च सदश्च । वा उदोचीरन्तराग्नीधीयञ्च सदय चावालञ्चीतसृजन्ति । एतेन हम वा अगिरम वर्ग लोक मायन् । ता वा एता पन्थानमभिवहन्ति ॥१०॥ अग्नीधे १) अग्रे ददाति । यजमुख वा अग्नीत् यज्ञमुखेनेव तद्यन्नमुख समर्धयति । ब्रह्मणे ददाति । प्राजापत्यो वे ब्रह्मा, प्रज पतिमव तेन मीणाति । ऋत्विगभ्यो ददाति, होत्रा एव तया प्रोणाति । सदस्येभ्यो ददाति, सोमपोयस्तया निष्कोणोते। न हि तस्मा अर्हति सोमपोध तया निवीणोयात। या शुश्रूयब था १ गाईपवननि भ• 3 , च। छान इनि.च।

·१३४ गोपथब्राह्मणोत्तरभागे . - याय ददाति, देवलोके तयानोति। यामशयूपयेऽनायुयाय ददाति, मनुब्लोके तयानोति । याम प्रसपाय ददाति, वनस्पतयस्तया प्रयन्ते। यां याचमानाय ददाति, भाटव्यन्तया जिन्वीते । यो भोपाक्षत्र, तया ब्रह्मातीयात् । यो प्रतिनुदन्ते, सा व्याघ्री दक्षिः णा। यस्तां पुनः प्रतिग्रहीयात्, व्याधी होनं भूत्वा प्रवीनीयात् । अन्यया सह प्रतिग्रहीयाग्, अथ हैनन्न मवीनाति ॥ १८ ॥ यहां ददाति, वैखदेवी वै गौः, विश्वेषामेव तहेवानां तेन प्रियं धामोपैति । यदजं ददाति, आग्नेयो वा अजः, अग्नरेव तेन प्रियन्धामोपैति । यदविं ददाति, प्राध्यन्तेनापजयति । यत्कृतान्न ददाति, मांसन्तेन निष्कोणीते। यदनो वा रथो वा, गरीरन्तेन । यदासो ददाति, वृहस्पति तेन। यहिरण्यं ददाति, आयुस्तेन वर्षीयः कुरुते । यद ददाति, मोर्यो वा अश्वः, सूर्यस्यैव तेन प्रियधामोपैति । अन्ततः प्रति हः देयं । रौद्रो वै प्रतिहर्ता, रुद्रमेव तनिरवजयति । यन्मध्यतः प्रतिहते दद्यात्, मध्यतो रुद्रमन्वषयजेत्। वर्भानुर्वा पारिस सूर्यन्तमसाविध्यत् । तदधि- रपनुनोद। तदविरवपश्यत् । यदावेयाय हिरण्यं ददाति, तम एव तेनापहेत। अथो ज्योतिरुपरिटाहारयति, वर्गस्य लोकस्य समध्ये ॥ १८॥ अथात एकाहस्यैव माध्यन्दिनम् । ऋक् च वा इदमये साम वास्ता('),सैव नामासीत् । अमो नाम साम, सा वा ऋक् सामो- पावदत्, मिथुनंसम्भवाव प्रजात्या इति() । नेत्यत्रोत्साम, ज्यायान् चाम्नामिति । शतामिति । २ प्रजापत्या रमिटा। प्राजापत्या इति घ., १०, च।

·३ प्रपाठकः। या अती मम महिमेति । ते हे भूत्वीपावदताम् । तेन प्रतिवधनं समवदत। तास्तिस्रोभूखोपावदन् । यत् तिम्रो भूत्वोपायदन्, तत् तिसभिः समभवत् । यत् तिसभिःसमभवत्, तम्मात्तिसभिः स्तुवा ति, तिमभिरुहायन्ति, तिमभिर्हि साम सम्मितं भवति । तम्मादे. कस्य बलो जाया भवन्ति, न हैकस्या बहवः महपतयः । यदै तम्मा चामथ समवदताम्, तत् सामाभवत् । तत् साम्रः सामत्वं । सार्म भवति श्रेष्ठतां गच्छति । यो वै भवति, स सामं भवति । असामान्य इति ह निन्दन्ते । ते वै पञ्चान्यदूत्वा पञ्चान्यत्वा कल्पेताम्, पाहावय हिद्वारय प्रस्तावद्य प्रथमा चोहीथय मध्यमा च प्रतिहारयोत्तमा च निधनञ्च वपट्कारय । ते यत् पच्चान्यभूत्वा पञ्चान्गभूत्वा कल्पेतां, तस्मादाहु, पाइनो यतः पाइलाः पगव इति । यदु विराज दशनीमभिसम्पधेयाता, तस्मादाटुर्विराजो यत्रो दगन्यां प्रतिष्ठित इति । यदु हत्या प्रतिपद्यते। वाहतो वा एपः, य एपस्तपति । तदेनं खेनरूपेण समर्धयति। हे तिस्रः करोति । पुनरादायं प्रजात्यै रूपं हाषि- याने भवतः। तत उपप्रजायते ॥२०॥ आमा वै स्तोधियः, प्राजा अनुरूपः, पनी धाय्या. पावः प्रगाथः, यहाः(1) सूती, यदन्तरामन्, तबिवित्, प्रतिष्ठा परि- धानीया, अवं याज्या। सोभिंय लोके भवल्यमुभिंय प्रजया च पराभिच रहेषु भवति, य एष वेद ॥ २१॥ स्तोपियं गएमति | आमा वै म्तोविय , स मध्यमया याचा गंस्तव्य आत्मानमेवा अस्य तत् कम्पयति । अनुरूपं गंमति, , १रानि..।

·१३६ गोपघनामगोत्तरभागे प्रजा वा अनुरूप., तस्मात् प्रतिरुपमनुरूपं कुर्वन्ति । प्रतिस्पो हेवास्य न जायामाजायते नाप्रतिरूपः । तस्मात् प्रतिरूपमनुरूपं कुर्वन्ति। स उच्चैम्तरामिव जस्तयः, प्रजामेवास्य तशेयसी - करोति । थाय्यां शंसति, पत्नी वै धाय्या, सा नीचैम्तराभिव शंस्तया । प्रतिवादिनी हैवास्य गृहेपु पत्नो भवति, यौवं विहान् नोचैन्तरान्धाय्यां शंसति । प्रगाचं शमति, पशवो वे प्रगाथः, सम्बरवत्या वाचा शंन्तव्यः । पशवो वै प्रगाघः, पशवः सरः, पशूनामात्य सूती शंसति । ग्रहा वै चूता', प्रतिवोतं तत्, प्रतिवोततमया वाचा शंम्तव्यम् । स यद्यपि ह दूरात् पशू- लभते, ग्टहानेवैनानाजिगमिपति । रहा हि पशूनां मतिहा। निविदं शंसति, यदन्तरात्मन्, तबिवित्, तदेवास्य तत् कल्पयति । परिधानोयां मंसति, प्रतिहा वै परिधानोया, प्रति- छाया एवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति । याज्यचा यजति, अन्नं वे याज्या, अवाद्यमेवास्य तत् कल्पयति । मून वा रखधजन्य, यडाय्याच याज्याश्च । तद्यदवा: अन्ना() डाय्याय याज्याच वायु उन्मूनमेव तद्यनं कुर्युः । तस्मात्ताः सामान्य एव स्युः ॥ २२॥ तदाहुः, किन्देवत्यो या इति । एन्द्र इति ब्रूयात्, ऐन्द्र वाय बन्ने सति यथाभागमन्या देवता न्ववायम् । ता प्रातः सवने मरुत्वतीये रतीयसवने च । अध हैतत् कोवलमेवेन्द्र म्य, यदूर्व मर- खतोयात् । तग्मात् सर्वे नियोवल्यानि गंमन्ति । यदेव निष्पोय ख्यानि, तत् सर्गस्य लोकस्य (३) रूपं । व देवनिवन्यानि, एक १नयन्या अन्य रति ३० वदान्य न्या रनिगा। १६प भ्यनि छ।

·४ प्रपाठक। ह या अग्रे सवनमासीत् प्रातःसवनमेव । अय हैतं प्रजापति. रिन्द्राय ज्येष्ठाय पुत्रायैतत् मवनं निरमिमत,यन् माध्यन्दिनं सवनं । नमान् माध्यन्दिने मयने सर्व निकवल्यानि शंसन्ति। यदेव निष्केवल्यानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यद्देव निकेवल्यानि, या ह वै देवताः प्रातःसवने होता शंसति, ताः शस्त्वा होत्रा- शंसिनोनुशंसन्ति। मैवावरुणं टच प्र उगे होता शंसति, तदुभयं मैत्रावरुणं । मैत्रावरुणं मैत्रावरुणोनुशंसति । ऐन्द्र ढचं प्र उ गे होता शंसति, तदुभयमैन्द्र। ऐन्द्र ब्राह्मणाच्छंस्यनुमति, ऐन्द्राग्नं टचं प्र उगे होता गंमति, तदुभयमैन्द्राग्ने । ऐन्द्राग्न- मच्छावाकोऽनुशंसति । अथ हैतत् केवलमेवेन्द्रस्य, यदूर्द्धमरुत्व तोया। तस्मात् सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति । यदेव निष्कयन्यानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यद्देव निष्कवल्यानि, यदेददेवीरसहि. छमाया अथाभवत् केवलः सोमो अस्येति ऋचाभ्यनूक्तं । देवान् ह यजन्तन्वाना असुररक्षास्यजिघांसन् । तेऽनुवन्, वामदेवं वं न इमं यन्नं दक्षिणतो गीपायेति, मध्यतो वसिष्ठं, उत्तरतो भरहाजं, सर्वाननु विश्वामित्र । तस्मान् मैत्रावरुणो वामदेवान प्रच्यवते, वसिष्ठाचायणाच्छंसी, भरदाजादच्छावाक, सर्व वि. खामिवात् । एत एवामैतपयो हरहर्नमगा अप्रमत्ता यन्तं रचन्ति, य एवं वेद य एवं वेद । २३ ॥ इत्यथर्ववेदीचरगोपथब्राह्मणस्य सतीया प्रपाठकः समासः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थप्रपाठकः। भोम् । कया नवित्र आभवत् कया त्वं न जत्येति मैत्रावर- द ·गोपथनानणोत्तरभागे णस्य स्तोत्रियानुरूपौ। कस्तमिन्द्र वा वसुमिति बाईत प्रगा. थः । तस्योपरिष्टादानणं । सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति उक्थमुखम्। एवा त्वामिन्द्र यचिनवेति पर्यासः । उगबुपुण(') ममना उपाक इति यजति । एतामेव तहेवतां यथाभागं प्री- गाति, वषट्कृत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभिमशन्ते नाप्याययन्ति, न हानारामएसाः सीदन्ति ॥ १ ॥ तं वोदस्म सतोषहं तत्त्वा यामि सुवीर्यमिति ब्राह्मणा- च्छंसिनः स्तोषियानुरूपौ । उदु त्ये मधुमत्तमा गिर इति पाई तः प्रगाथः । पशयो वै प्रगाथा, पशव स्वरः, पशूनामात्यै । अतो मध्यं वै सर्वेपी छन्दसा बहती, मध्य माध्यन्दिनं सवनानां, तन्मध्ये- नैव मयं समईयति। इन्द्रः पूभिदातिरदासमकरित्युक्थमुखं । उदु ब्रह्माण्यैरतथवस्येति पीस. । एवेदिन्द्रहरणं वयामिति, परिदधाति । वसिछासो अभ्यर्चन्ति, अरिति । अन्न वा धर्कः अन्नाद्यमेवास्मै तत्परिदधाति । स न स्तुतो वीरवहातु गोमदिति, प्रजाञ्चैवाम्मै तत्पशूद्याशास्ते । यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इति, स्वस्तिमतो रूपसमा । एतदै यज्ञस्य समृद्धं, यत् रूपसमृद्धं । यत् कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदति, स्वस्ति तस्य यजस्य पारमयुते । य एवं वेद यथै विहान् ब्राह्मणाच्छ सो एतया परिदधाति । ऋजोपो वचो सपभस्तुरापाडिति यजति । एतामेव तद्देवतां यथाभागं प्रोणाति, वपट कृत्वानुवषट्करोति । प्रत्येवाभिमशन्त- नाम्याययन्ति, न ह्यनाराशएसा सोदन्ति ॥ २ ॥ तरोभिाविदहसुन्तरणिरिसियासतोति, अच्छावाकस्य स्तो. ५ उमनुषण इमिग ·४प्रपाठक। विवानुरूपौ। उदित्वस्य रिच्यत इति, वाहतः प्रगाथः । तस्योक्त वाहणं । भूय इहायधे वीर्यायेति उक्थमुखम् । इमामूपु प्रभृति सातयेधा इति, पर्यास: । तस्य दशमोमुहरति । घोरस्य वा नाभिरसस्यैतदार्प ने निर्दहेत् शस्यमानं पिया वर्धस तव द्या सुतास इति यजति । एतामेव तहेवतां यथाभाग प्रोणाति वपटवत्यानुवफ्ट करोति। प्रत्येवाभिभूयन्ते नाप्याययन्ति, न धनारागएसाः सीदन्ति ॥ ३ ॥ अथावा शरसावोमिति, स्तोत्रियानुरूपाय प्रगाथायी क्यमुखाय परिधानीयाया इति, पञ्चशत्व आह्वयन्ते । पञ्चपदा पतिः, पाङ्तो यजः । सर्वे ऐन्ट्राणि चेष्टुभानि शंसन्ति । ऐन्द्र हि त्रैष्टुभं माध्यन्दिनए सवनं । सर्व समवतीभिः परिदधति, तद्यत् समपतोभिः परिदधति । अन्ती वे पयासोन्त उदक, अन्ते मेवान्त परिदधति()। सर्वे मदतीभिर्यजन्ति, तद्यत् मह तोभिर्यजन्ति । सर्वे मुतवतीभि पोतवतीभिरभिरूपाभिर्यजन्तिा यद्यजेभिरूप, तत् समृद। सर्वेनुवषट् कुर्वन्ति, स्विष्टकृत्त्वा यमु वपटकारी नेत् विष्टकतमन्तरयामेति। अन्तरिक्षलोको माध्यन्दिन सवनं । तस्य पञ्च दिश', पञ्चोक्थानि माध्यन्दिनस्य स एतैः पञ्चभिरुक्थैरेता पञ्च दिश आप्नोत्येताः पञ्च दिग प्राप्नोति ॥ ४ ॥ अथ यदोपासन रतोयसवन उपास्यन्ते, पिट्टनेष तेम प्रोणा- ति । उपांशु पानीवतस्याग्नीध्री यनति, रेतो वै पानीवतः, उपांखिव वै रेतः सियते, तन्नानुवषट् करोति, नेट्रेत सिता १ परिदधातीनि 2.1 , सवनस्य।

·१४० गोपधतामणोत्तरभागे . संस्थापयामीति । असंस्थितमिव वै रेत: सि समृद्धं । संस्था वा एपा, यदनुवषट्कारः। तस्मावानुवषट् करोति । नेष्टुरुपस्थे धिष्णन्ते वासोनो भक्षयन्ति, पनीभाजनं वै नेष्टा, अग्नीत्' पनीपु रेतो धत्ते, रेतसः सिताः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय । प्रजापान् प्रजनयिष्णुभयति प्रजात्यै। प्रजायते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ५॥ अथ शाकला जुवति । तद्यथाहिर्जीवास्त्वचो निर्मुच्येत इपीका या मुञ्जास्, एवं हैवैते सर्वस्मात्यापमनः सम्प्रमुच्यन्ते, ये गाकलां जयहति । द्रोणकलशे धाना भवन्ति, तासां हस्तैरा- दधति । पशवो वै धानाः, ता पाहवनीयम्य भस्मान्ते निव- पन्ति । योनि पशूनामाहवनीयः, ख एवैनस्तहोष्ठे निरपक्रमे निद्धति । अथ म व्याहतोयस सोमानाप्यावयन्ति, तान् ह अन्त- वैद्यां सादयन्ति, तहि सोमस्यायतनं। चावालादपरेणाध्वर्यु- यमसानहिः पूरयित्वोदीचः प्रणिधाय हरितानि टणानि व्यव. दधति । यदा वा आपयोषधयय सङ्गच्छन्ते, अथ सत्मः सोमः सम्पद्यते। ता वैष्णव्यर्चा निनयन्ति । यत्रो वै विष्णुः, यसमेवै- नमन्ततः(१) प्रतिष्ठापयति । अथ यद्भक्षः प्रतिनिधिं कुर्वन्ति, मानुपेगवेनं ताक्षेण दैवं भक्षमन्तर्दधति ॥ ६ ॥ पूतिर्वा एपोमुभिल्लोकेध्वर्युञ्च यजमानञ्चाभिवहति, तद्यदेनं दधानभिहुत्यायभूधमुपहरेयुः । यथा कुणपं वाति, एवमैवैनं तत् करोति । अथ यदनं दधानभिहुत्यावभृथमुपहरन्ति, सर्वमेवेनं सपोनि सन्तनुते, समृद्धि सम्भरन्ति । अभूदेव' सविता वन्द्यो. १ या वतममात इति गम ·४ प्रपाठक। १४१ नून) इति जुहोति, सर्वमेवेनं सपर्वाणं सम्भरन्ति()। तिभृभि- स्वियित्रो ट्रमवतीभिरभिजुहोति, सर्वमेवैनं सर्वान सम्भ- रति(२) । सोमोभिरभिजुहोति, सर्वमेवैनं स पात्मानं भरति(')। पञ्चभिरभिजुहोति, पाडको यनः, यज्ञमेवावरुन्चे। पाहताः पुरुषः, पुरुपमेवाप्नोति । पाडताः पशवः, पशुष्वेव प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ७ ॥ अग्निर्वाव यम इयं यमी। कुसोदं() वा एतद्यमस्य(१) यज- मान श्रादत्ते, यदीपधोभिर्वेदि स्तुणाति । तां यदनुपोय प्रया- यात्, यातयेरवनम मुभिज्ञोके यमे यत्कुसौदमयमित्यमप्रतीत मिति(विदिमुपोपन्तीव सन्यमहसीदं निरवदाय()अतृणो भूत्वा स्वर्ग लोकमेति । विश्शलोपविश्वदावस्य त्वा सं जुहमी- त्याह, होताहा यजमानस्यापराभावाय यद् मियमिव चरन्त्य- नलिना सहान् प्रदाव्ये जुहुयात् । एप ह वा अग्निवानरी यत् प्रदातव्यः, स्वस्यामेवैनं तद्योन्यां सादयति ॥ ८ ॥ अन्हां विधान्यामे काष्टकायामपूपञ्चत गरावं परका प्रात- रेतेन कक्षमुपोषेत् । यदि दहति पुण्यमम भवति, यदि न दहति च.. १ वदोनुन इनि ग०, झ० च । २ मम्मरनिति ग, म, द.च। ३,४, सम्भारमोति ध.1 ५ यम रयं पञ्चमो कुलोदमोदमिनि ग० । यम इय यमी यत कुमौदमिति ६ एनयजमानस्यति धन • कुमोदम्पमियप्रकामिनीति र । कुमोदमपमित्यमप्रनोनमिनि घा, झाच । वैदिमुपोषधीनि भ०, ८० च। र निर्वदायेति च, झ०।

·१४२ गोपथनाप्रणोत्तरभागे पापसमं भवति । एतेन र रम वा अशिरस पुरा विज्ञानेन दीर्घ- सत्रमुपयन्ति। यो ह वा उपद्रष्टारमुपयोतारमनुख्यातारमेव विहान्य जते, मममुस्मिलोक इष्टापूर्तेन गच्छते । अग्नि उपद्रष्टा, वायुर्या उपयोता, आदित्योया अनुख्याता, नान्य एवं विद्वान्य- जते, सममि लोक इष्टापूर्तेन गच्छते। यत्रो नभसस्पति- रित्याह, अग्नि, नभसस्पतिरग्निमेव तदाह । एतवो गोपायेति स त्वं नो नभसस्पतिरित्याह, वायुर्वै नभमस्पतिर्वायुमेव तदाह । एतत्री गोपायेति देव संस्कानेत्याह('), प्रादित्यो वै देवसंस्फानः, आदित्यमेव तदाह । एतयो गोपायेत्ययं ते योनिरिति, अरयो- रग्नि) समारोपयेत् । तदाः, यदरण्योः समारूढो नश्येदु- दस्याग्निः सोदेत्, पुनराधेयः स्यादिति । या ते अग्नेजिया तनूस्तया मे ह्यारोह तया मे याविशायन्ते योनिरित्यामनग्नीन् समारोपयेत् । एप ह वा अग्निर्यो निः, स्वस्यामेवैनं तद्योन्यां सादयति ॥८॥ यो ह या अग्निष्टोम सान्हं वेद, अग्निष्टोमस्य सान्हस्य सायुज्यं सलोकतामश्रुते। य एवं वेद, यो ह वा एष तपत्ये पोग्नि- टोम एप सान्हा, तं सहैवान्हा संस्थापये युः, सान्हो वै नामैपः, तेनासन्वरमाणाचरेयुः(१) यह वा इदं पूर्वयोः सवनयोरसन्व- १ सस्यानत्यानि ग.। मस्यामेत्याहेति २०॥ २ अरण्योरनोनिनि भ, १ चमत्वरमाणायरेयुरिनि ग०, २० च। ट.चा ·४ प्रमाठकः । १४३ । रमाणावरन्ति,(१) तम्माहेद। तं प्रायो ग्रामता बहुनाविष्टा । अथ यददं रतीयसवने सन्वरमाणावरति,(२) तस्माइदं प्रत्यञ्च- होचारण्यानि भवन्ति ! यथैव प्रातसवन एवं माध्यदिनसवन एवं टतोयसवन, एमम ह यजमानो प्रमायुकी भवति । तेनासन्त्वर- माणायरेयुः(२)। यदा पा एप मातरुदेवथ मन्द्रतमं तपति, तस्माम्मन्द्रतमया वाचा प्रातःसवने शंसेत्। अथ यदाभ्येत्यथ बलीयस्तपति, तस्माइलीयस्या वाचा माध्यन्दिने सवने सेत् । अथो यदाभितरामेत्यथ बलिष्ठतमं तपति, तस्मादलिष्ठतमया वाचा रतीयसवने शंसेत् । एवं शंमेस्, यदि वा त ईशत(), वाग् हि शस्त्र, ययानुवाचोत्तरण्योत्तरयोत्सहेत्, आसमापनाय. तना प्रतिपद्येत()। एतत् सुशस्त तरमिव भवति, स वा एप न कदाचनास्तमयति, नोदयति । तद्यदेन पयादम्तमयतीति मन्यन्ते, अन्ह एव तदन्तं गत्वाथात्मानं विपर्यस्यतेहरेवाधस्तात् फणुते रात्री परस्तात् । स वा एष न कदाचनास्तमयति नोदयति। तद्यदेनं पुरस्तादुदयतीति मन्यन्ते, रावेरेव तदन्तं गत्वाथात्मानं विपर्यस्यते राधिमेवाधस्तात् झणतेऽहः पर- म्तात् । स वा एय न कदाचनास्तमयति नोदयति न ह वै १,२, मलरमाणायरन्तीति । ३ तेनासत्वरमाशायरयुरिनि गा। । चाशनेति। ५ प्रतिपद्यते इतिगा ·१४४ गोपथवाधणोत्तरभागे कदाचन निग्लोचति । एतसह सायुज्यं सलोकतामभुते, य एवं वेद ॥ १०॥ अथात एकाहम्येय हतीयसवनं, देवाऽसुरा वा एयु लोकेषु समयतन्त। ते देवा असरानभ्यजयन् । जिता अहोरात्रयो सन्धिं समभ्यवागः। स हेन्द्र उवाच, इमे वा असुरा अहोरात्रयोः सन्धिं समभ्ययागुः कयाहशेमानसुरानभ्युत्थास्यामहा इति । अहवे यग्निरज्योत, अहचेति वरुणः, अहं चेति वृहस्पतिः, अहं चेति विष्णुः। सानभ्युत्थायाहोरावयोः सन्धनिर्जनुः। थटभ्यु- यारथाहोराययोः मन्वेर्निर्जः, तस्मादुरथा अभ्युत्थाय ह वै हिपन्न चाटव्य निहन्ति(), य एवं वेद । सोग्निरखो भूत्वा प्रथमः मजिगाय । यदग्निरखो भूत्वा प्रथमः मजिगाय, तस्मादाग्नेयोभि- रुक्यानि प्रणयन्ति । यग्निरखो भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तम्मा- माकमजं । यत्पञ्च देवता अभ्युत्तस्थुः(र), तस्मात्पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते । या वाक् साग्निः, यः प्राणः स नरुण, यन्मनः स इन्द्र', यचक्षुः स सहस्पतिः, यच्छ्रोत्रं स विष्णुः। एते ह वा एतान् पञ्चभिः प्राणैः समोर्योत्थापयन् । तस्मादु ह एवैताः पञ्च देवता उक्थे गस्यन्ते ॥ ११ ॥ प्रजापतिधेतेभ्यः पञ्चभ्यः प्राणेभ्यो देवान्()मरजे। यदु चेदं कि च पातं तत् सृष्ट्वा व्याज्वलयत् । ते होचुर्देवाः, खानीयं १ निहन्नौति । निदइन्नोति ।। २ यभ्यतस्थुरिति छ०, 2. च ३ प्रारम्यान्यान्देशानिति छ, रच!

·४ प्रपाठक पिता मयोभूः, पुनरिमं समोर्योत्थापयामोति ()। स ह सत्त्व मास्यायाभ्युपतिष्ठते(), यदि ह वा अपि निर्णिती स्यैव कुलस्य सन्ध्युषेण यजते, सत्त्वं हैवाख्यायाभ्युपतिष्ठते । यो वै प्रजापतिः स यशः । स एतैरेव पञ्चभिः प्राणैः समीर्योत्थापितः । ये ह या एनं पञ्चभिः प्राणैः समीर्योत्थापयएस्ता उ एवैताः पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते ॥ १२ ॥ तदाहुः, ययोर्दैवतयोस्तुवत इन्द्रायोरिति, अथ करमाडूयिष्ठो देवता उक्थे गस्यन्त ) इति । अन्तो वा आग्निमारुतमन्तम्- क्यान्यन्त आखिनं कनीयसोयु देवतासु स्तुवते, अन्तेष्विति अथ कस्माडूयिष्ठो देवता उक्थे शस्यन्स(१)इति । दे है उक्चमुखे भवता, तद्यद हे दे ॥ १३॥ अथ यदैन्द्रावारुणं मैत्रावरुणस्योक्थं भवति। शेन्द्रावाह- स्पत्य' मानणाच्छसिन उक्थं भवति । ऐन्द्रावैष्णवमच्छावाक- स्योकथं भवति । हे संशयंस्त ऐन्द्रच वारुणञ्चैकमैन्द्रायारुणं भवति । है संशस्यस्त ऐन्द्र' च वार्हस्पत्यच्चैकमैन्द्रावार्हस्पत्य भवति । हे संशस्यस्त ()ऐन्द्रच वैष्णवञ्चैकमेन्द्रावैषणयं भवति । हे हे उक्थमुखे भवतः, तद्यद हे हे ॥ १४ ॥ अथ यदैन्ट्रावारुणं मेत्रावरुणस्योक्थं भवति । इन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुतं सोमं पिवतं मद्य तन्त्रतावित्यूचाभ्यनूत। ॥ १ उलथापयामेतीनि च०,०च। २ अभ्युपगम्यते इनि छ। ३., एस्यने रति ग.। ५ देमस्यन रति। देशस्थस्न पनि छ। ध ·१४६ गोपयवाणोत्तरभागे महदि टतोयसवनम् । एल्यूप(') प्रमाणि ता अग्निरगामि भारत इति मैवावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ! चर्पणी कृतं मधवानमुक्य- मित्युक्यमुखं । तस्योपरिष्टाहामणम् । अस्तम्माद्यामसुरो विख- वेदा इति वारुणं सांशंसिकम्। अहवेति वरुणेवीदेवतयो' संशंमायानतिशंसाय । इन्द्रावरुणा युक्मध्वराय न इति पास ऐन्द्रावारुणे। एन्द्रावारुणमस्यैतब्रित्युकथा) । तदेतत् खस्मि- बायतने म्वस्या प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति। इन्हं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एन। अधो इन्डस्यैव मिथ- नस्य प्रजात्यै सैकपादिनी) भवति । एकपादिन्या होता परिदधाति । यत होतुत्रिकाणां युवन्ति('), तत् समृदन्त खल्वावां राजानामध्वरेवसत्यामिति । एवमेव केवलपर्यास कुंर्ध्यात्। केवलसूक्त केवलसूक्तमेवोत्तरयोर्भवति । इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्येति यजति । एते एव तद्देवते यथाभागं प्रोणाति, वपट्वात्यानुवंषट्करोति। प्रत्ये वाभिमशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यनाराशसाः सीदन्ति ॥ १५ । अथ यदैन्द्रावार्हस्पत्य ब्राह्मणाच्छसिन उक्थं भवति, इन्द्रय सोमं पिवतं हस्पतस्मिन्() यज्ञे मन्दसाना कृपणम् इत्यूचा- भ्यनूता महधि टप्सीयसवनं। क्यम् वामपूर्वी यो न इदमिदं १ रधुषु इति ट० ! र पनि च। १ वर नित्यमुथमिनि च। ३ स्सकमादिनीनि झ.1 * युनत ति इस्यो नमिप्रिमिय। ग..

·४ प्रपाठकः। १४७ पुरेति ब्राह्मणाच्छसिन स्तोत्रियानुरूपौ। प्र मंहिष्ठाय हहते वृहद्रथ इत्युकथमुखं । ऐन्द्र जागत, जागताः पशवः, पशुना. माप्त्यै जागतमु चै उतीयसवनं हतोयसयनस्य रूप। उद- प्रतो (१) न यो रक्षमाणा इति वाईस्पत्य मांगंसिक। अह- चति वृहस्पतिरप्रयीत्, रैयतयः सशंसायानतिगमाय() । अछाम इन्द्रं मतयः खर्विद इति पास ऐन्द्रावाहम्पत्ये। ऐन्द्रावाई स्पत्यमस्यैत नित्यमुक्छ । तदेतत् मम्मियायतने म्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । हन्दं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एष, अथो इन्दस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै । हस्पतिनः परिपातु पयादित्यैन्द्रावाईम्पत्या परिदधाति । इन्द्रा हम्पत्योरेव यज प्रतिष्ठापयति, उतोत्तरम्मादधरादपायो- रिन्द्रः पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरिव. सणोविति। सर्वाभ्य एव दिगभ्य प्रागिपमागास्ते, नायि कामं यामयते । सोही कामः समृध्यते, य एवं वेद । ययैवं विद्वान् माधणझम्ये- सया परिदधाति । हहम्पते युवमिन्द्रय पम्प प्रति यजति । एते एव सदेवरे यथाभागं प्रोणाति वषटल्यानुवपट्करोति । प्रत्ये. पाभिमशन्स नाप्याययन्ति न घनारागएमाः मोदन्ति ॥ १८॥ अथ यदै न्द्रायैष्णवमछावाकस्योक्यं भवति, न्द्रायि मद यतो मदाना मा सोमं यातं द्रविणो दधानेत्युपा भ्यगा मदति वतीयमवनं। प्रधाहीन्द्र गिर्वण यन्त इन्द्र गिन पाकस्य तोवियानुरुपो। तुजनिती तम्या अपमपरीत्यका १ समु. मायमानामानिमः।

·१४८ गोपथबामणोत्तरभागे मुखं । तस्योक ब्राह्मणं, नूमत्तॊ दयते स नियनिति वैष्णवं सांग सिकं । प्रहञ्चेति विशुरब्रवीत्, देवतयोः संशंसायानतिशंसाय । सं वां कर्मणा समिपा हिनोमीति पर्योस ऐन्द्रावैष्णवे। ऐन्द्रा- वैषावमस्यैतं नित्यमुक्थं । तदेतत् स्वस्मिन्बायतने स्वभ्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । इन्दं पा एता देवता भूत्वा व्यनयन्त विजित्या एव । अथो इन्दस्यैव मिथुनस्य प्रजात्या उभा जिग्यधुर्न पराजयेथे इत्येन्द्रावैष्णव्यर्चा परिदधाति, इन्ट्राविष्णोरेव यचं प्रतिष्ठापयति। इन्द्राविणू पिबतं मध्वो अस्येति यजति । एते एव तहेवते यथाभागं प्रोणति वपटात्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभिमशन्ते नाप्यायन्ति न घनाराशएसाः सीदन्ति ॥१७॥ अथाध्वर्यो गशएसावोमिति स्तोत्रियायानुरुपायोक्थ- मुखाय परिदधानीयाया इति चतुयतुराव्हयन्ते । चतस्रो वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते। अथो चतुष्पादः पशयः, पशू- नामात्य । अथो चतुष्पर्वाणो हिटतीयसवने होबकाः, तम्माचतः मां वैष्टभं जागतानि शंसन्ति । जागतं हि तीयसवनं । प्रथ हैतत् वैष्टुभान्यप्रतिभूतमिव हि प्रातःमयने ममत्वतोये टतोय. सवने च होगकाणां गझं। धोतरम() वा एतसवनं, यत्तृतोय. सयनं । अथ हैतदधीतरमं शक्रिय छन्दः, यत् विष्टभा यातया. मसबनम्यैव तत्(२) मरम्बतायै। सर्वे ममयतीभिः परिदधति, तद्यसमवतीभिः परिदधति । अन्तो वे पर्यासोन्त उदन्ति:, स. जाया उ वा अनायान्तनैवान्तं परिदधति । मर्व मदतीभि- । बौतरमिति ग. भार. २ सपनायनाटनि ·५ प्रपाठक। १४८ यंजन्ति, तद्यमहतोभिर्यजन्ति। सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिर- भिरूपाभिर्यजन्ति ! यद्यजेभिरूपं, तत्समई। सर्वेनुवपट् कुर्वन्ति, विष्टलवा अनुवषटकारो नेत् बिष्टकृतमन्तरयामेति । असी पे लोकस्तृतोयसवनं, तस्य पञ्च दिश , पञ्चोकथानि टतीयमवनस्य । स एतैः पञ्चभिरुक्यः एताः पञ्च दिश आप्नोति । तद्यदेषा लोकानां रूपं, या मात्रा। तेन रूपेण तया मावयेमालोका नृनौतीमालोकानातीति ॥ १८ ॥ । तदाहुः, किं पोडशिनः पोड शित्वं, पोडगम्तोवाणि पोडग स्वाणि पोडाभिरक्षरैरादत्ते, से वा अक्षरे अतिरियेते, गोड- गिनोनुष्टुभमभिसम्पवर (ए)। वाचो वा एतो म्तनौ, सन्यानृते वाव से, अवत्यैन सन्य, नैनम नृत हिनम्ति, य एय वेद ॥ १८ ॥ इत्यथर्ववेदोत्तरगोपनानणम्य चतुर्थ प्रपाठक' समाप्तः ॥४॥ . अथ पञ्चमप्रपाठक । ओम् । अहर्वे देवा प्राश्रयन्त रानोममुराः । तेऽमुराः ममावदोर्या एवामन्, नो व्यावर्तन्त । गोऽब्रवोस्, इन्द्रः कमाई चेमानसरान् रावीमन्ववैशामहा इति । म देयेषु न प्रत्य पिन्दर, अविभयू रावम्तमसः । मृत्योसम इव हि रातिः, मृत्यु तमः, तस्मादाप्येताई भूयानित्र नक्तं । म याधम्मावमियामकम्य बिभेति, तं वै छन्दास्येयान्ववायन् । नधन्दाम्बवाववायन. १ घर भमभिभावनिक --- ·गोपथबामणोत्तरभागे तस्मादिन्द्रस्य छन्दांसि च रात्रि वहन्ति, न निविष्यस्यते न पुरोरत्नधाय्या नान्या देवता। इन्द्रस्य ब छन्दांसि च रात्रि वहन्ति, तान्दै.पर्यायैः पायमनुदन्त । यत् पर्यायैः पयाय- मनुदन्त, तस्मात् पर्यायाः, तत् पर्यायाणां पयायत्वं । तान्दै प्रथमैरेव पायैः पूर्वराचादनुदन्त, मध्यमैमध्यरापादुत्तमैरपर- रात्रात् । अपिगर्वया अपिस्मसोत्यनुवन् । तद्यदपिशर्वथा अपि- रमसीत्व वन्, तदपिशवराणामपिशवरत्वं । शर्वराणि खलु हवा अस्यैतानि छन्दांसोति ह स्माह। एतानि ह वा इन्द्र रामास्तमसो मृत्योरभिपत्यावारयन्, तदपिशवराणामपि शर्वरत्वम् ॥ १॥ प्रथमेयु पठायेषु स्तुवते, प्रथमान्येव पदानि पुनराददते । यदेवैपां मनोरथा आसन्, तदेवैपान्तेनाददते। मध्यमेषु पर्या- येपु स्तवते. मध्यमान्येव पदानि पुनराददते। यदेवैषा- मखा गाव आसन्, तदेवैषां तेनाददते । उत्तमेय पायेषु स्तुवते(१), उत्तमान्येव पदानि पुनराददते। यदेवैषां वामी हिरण्यं मणिरध्यात्ममासीत्, तदेवैषां तेनाददरो। आ दिपती वसु दत्त, निरेवैनमेभ्यः सर्वेभ्यो लोकेभ्यो नुदते, य एवं वेद ॥ २॥ पवमानवदहरित्याहुः, न रात्रिः पवमामवती, कथमुभ पव- मानवती भवतः, केन ते समावद्भाजी भक्त इति । यदेवेन्द्राय महने सुतमिदं()वसो मुत्तमन्ध इदं धन्वोजसा सुतमिति स्तुवन्ति १स्त बन रनि २०॥ २ स्त ममिनि ।

·५ प्रपाठकः। १५१ शंसन्ति (1) च, तेन रात्रिः पवमानवतो,() तेनोभे पवमान- वती भवतः, तेन ते समावदाजौ भवतः। पञ्चदगम्तोत्रमहरि- त्याहुः, न रात्रिः पञ्चदशस्तोत्रा, कथमुभे पञ्चदशस्तोत्रे भवतः, केन ते समावद्धाजी भवत इति । द्वादशस्तोत्राण्यपिशवरागि निसभिर्देवताभिः सन्धिना राथन्तरेणाखिना यः स्तुवते, तेन रात्रिः पञ्चदशस्तोत्रा, तमोभे पञ्चदशस्तोत्रे भवतः, तेन ते समावद्वाजो भवतः । परिमितं स्तुवन्त्यपरिमितमनुशंसन्ति, परिमितं भूतमपरिमितं भव्यमपरिमितान्येवावरुन्ध्यादित्यतिशं- सन्ति(२)। स्तोममति वै प्रजास्यात्मानमतिपशव:(१) । तद्यदेवा. स्यात्मानन्लदेवास्यतेनाप्याययन्ति । अथो यं वा इदं सर्व स्नेह- सैव तत्तजय। अथ तदहीरावान्यामाता मेहतजसोराये । गायत्री स्तोत्रियानुरूपं शंसन्ति, तेजो, वै गायत्री, तमः पाप्मा, राविस्तेन तेजसा तमपामानन्तरन्ति पुनरादाय(), शंस- ति। एवं हि सामगाः स्तुवते, यथास्तुतमनगम्त भवति । न हि तत् स्तुतं यत्रानुशस्त। तदाहुः, अथ कम्मादृत्तमात् प्रतीहारादाक्ष्य साम्रा शस्तमुपसन्तन्वन्तीति ॥३॥ पुरमा वै यमः, तस्यधिर एव हविर्धानं, मुखमाहवनीयः, उदरं सदः, अन्तरुक्थानि, बाद मार्जालीयवाग्नीधीयय, या इमा १ सपनि प समोनिगा। पवमानवमौनीतिमा १ परिमोनिया, म.२० । ६ प्रजासामाममिमोमिन,.. ५ पुनरारापेनिस ·१५२ गीपथनानणोत्तरभागे देवतास्त अन्तःसदः, सन्धियाप्रतिष्ठे(') गार्हपत्यव्रतश्रवणो इति। अथापरन्तस्य, मन एप ब्रह्मा, प्राण उहाता, अपानः प्रस्तोता, व्यानः प्रतिहर्ता, वाग्धोता, चक्षुरध्वर्युः, प्रजापतिः सदस्यः, अङ्गानि होत्रागसिनः, आमा यजमानः। तद्यदध्वर्युस्तोत्रमुपा- कारोति सोमः पवत इति, चचुरेव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यत् प्रस्तोता ब्रह्माणमामन्वयते, ब्रह्मन् स्तोप्यामः प्रशास्तरिति । मनोग्रणीभवति एतेषां प्राणानां, मनसा हि प्रसूताः स्तोमेन स्तयामेति, प्राणानेव तत् मनसा सन्दधाति। अथ यनमा स्तुते- त्युच्चै रनुजानाति, मनो वै अध्या, मन एव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यत् प्रस्तोता प्रस्तोति, अपानमेव तत् प्राणै: सन्दधाति । अथ यत् प्रतिहर्ता प्रतिहरति, व्यानमेव तदपानैः सन्दधाति । अथ यदुहातोहायति, समानमेव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यडीता साम्रा शम्समुपसन्तनोति, वाग्ब होता, वाचमेव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यत् सदस्यो ब्रह्माणमुपासीदति, प्रजापति सदस्य', प्रजापतिमेवाप्नोति । अथ यदीवासिनः सामं सन्तति कुर्वन्ति, अङ्गानि वै होत्रागंसिन, प्रशान्येवास्य तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यद्यजमानस्तोत्रमुपासीदति, आरमा वै मानः, प्रात्मानमेवास्य तत् कल्पयति । तस्माद्वैनं वहिर्वेद्यभ्या- श्रावयेयु भ्युदियावाभ्यस्तमियान् नाधिष्ये प्रतपैन्नेत् माणेभ्य आमानमन्तरगादिति ॥ ४ ॥ प्रथमेगु पायेषु स्तुवते, प्रथमेषु पटेषु निनईयन्ति, प्रथमराबा- देव सदसुगनिरनन्ति । मध्यमेषु प-येषुस्तुवते, मध्यमेषु पदेषु १ सन्धिष्णा प्रतिनिग०,.., च। यज- ·५ प्रपाठक। १५३ निनयन्ति,मध्यमरातादेव तदसराविरप्रन्ति । उत्तमेषु प-येषु स्तुवते, उत्तमेषु निनयन्ति, उत्तमराबादेव तदसुराविरघन्ति । तद्य याभ्याधारात् पुनः पुनः पापानं निहरन्त्येवमेवेतत् स्तो वियानुरूपाभ्योमहोरात्राभ्यामेव तदसराविरघ्नन्ति । गायौं शंसन्ति, तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री, तेज एवाम्मै तह प्रवर्चसं यजमाने दधति। गायत्री शस्त्वा जगती शंसन्ति, ब्रह्म हवे जगतो, ब्रह्मणेवास्मै तद ब्रह्मवर्चसं यजमाने दति । व्यावहयन्ते गायत्रीय जगतीशान्तरण, छन्दांस्येव तं नानावी-णि कुर्वन्ति जगतोः गस्त्वा विभः शमन्ति, पशवो ये जगतो, पशूनेव नन् विष्टुभः परिदधति । बलं वै वोय्ये त्रिष्टुप्, बलमेव तहीर्य- न्तत,(१) प्रतिष्ठापयति। अन्धस्वत्यो महत्यः सुतवत्यः पीतव त्यस्त्रिष्टुभी याज्याः समाः सुलक्षाः, एतदै रात्रीरूपं जाग्रियात् । वं न वा स्तुवते न वा गस्यते, तावदोखरा असुररथांसि च यजमनुवनयन्ति()। सम्मादाहवनीय ममिध- माग्नोधोयं गाई पत्यं धिणा समुञ्चलयते। प्रतिभापयेरन् ज्वलयेरन् प्रकागमिव थे तस्यादारे भिन्नं सुवीरंस्तान् हातः येठो वा इति पापानाभि कोति()। ते तमापामानमपानते ते तमःपासानमपाधते ॥ ५ ॥ विखरूप वै लाइमिन्द्रोहं स बष्टा हतपुबोभिचरणोयमपेन्द्र राषियावदु ह १मदीयं मन रतिभः। नदीर्थे नन पनि। यशमन मनवमीनिभः। पत्रमनुमनयनीति अहितीनि भा। न ·१५४ गोपथनाझपोतरभाग सोममाहरत्()। तस्येन्द्री जजिरे। स संस्टत्वा() प्रासहा सोम. मपिवत् स विष्टहाईत्। तस्मात् सोमो नानुपहतेन(२) न पातव्यः । सोमपोथोस्य दृादिको() भवति । तस्य मुखात् प्राणेभ्यः श्रीर्यशांस्यू/न्युदक्रामत् । तानि पशूद् प्राविशन् । तस्मात् पशवो यशोयशो ह भवति, य एवं वेद । ततोस्मा एतदखिनी च सरम्बती च यत्रं समभरन्'),सौत्रामधिं भैषज्याय | तयेन्द्रमभ्यपिञ्चन् । ततो वै स देवानां येष्ठोऽभवत् । श्रेष्ठः खानां चान्येषां च भवति, य एवं वेद यथैवं विद्दान्त सौवा- मण्याभिपिश्यते ॥६॥ अध माम गायति ब्रह्मा, क्षत्रं वै साम, क्षत्रेणैनं तदभि- पिञ्चति । अथो साम्राज्य वै साम, साम्राज्येनैवेनं तत् साम्राज्यं गमयति । अथो सर्वेषां वा एप वेदानां रसः, यत् साम, सर्वेषामेव तद्देदानां रसेनाभिपिश्चति । वृहत्यां गायन्सि('), वहत्यां वा असावादित्यः थियां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठतस्तपति । ऐन्द्रयां हत्यां गायति(')। ऐन्द्री वा एष यतकतर्यन मौका- मणिः। ऐन्द्रायतन एप एतहि यो यजते, स्व एवैनं तदायतने प्रोणाति! अथ कस्मात् संश्यानानि नाम, एतैर्दै सामभिर्देवा २ १ सोमगारदिति 10, भ० च । ससंवा इमिग इनानुपह्रय नेन रति भा। यस्यकादिक इति च। ५ मम्भरदिनि च। र सरन्या मायनोनिट। टहत्या गायतीनि म हत्या गाएतीनि ।

·फू प्रपाठक - चन्द्रमिन्द्रियेण वोर्येण समश्यन्(१), तथैवैताजमाना एतैरव मामभिरिन्द्रयेणैव वीर्येण माश्यन्ति । संथवमें वियवमे सत्य- श्रवसे थवस इति मामानि भवन्ति । एष्वेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठा पयति। चतुर्निधनं भवति, चतस्रो चै दिशः, दिक्ष तत् प्रति- तिष्ठन्ते। अथो चतुष्यादः पशवः, पशूनामाप्लेय। तदाहुः, यदे- तत् माम गोयते, अथ क्षेतस्य साम्नमुक्थं, का प्रतिष्ठा। बयो देवा एकादशेत्या , एतहा एतस्य सानमुक्थभपा प्रतिष्ठा। वयस्त्रिंशं ग्रहं ग्रहाति, सामः प्रतिष्ठाय प्रतिष्ठायै ॥ ७ ॥ प्रजापतिरकामयत, वाजभान यात्, स्वर्ग लोकमेति । म एतं वाजपेयमपश्यत् । वाजपेयो वा एषः, य एप तपति, वाजमतेन यजमानः स्वर्ग लोकमानोति । शुक्रपत्यो ज्योतिभत्या मातःसवने भवन्ति, तेजो ब्रह्मवर्चसं ताभिराप्नोति । वाजवत्या माध्यन्दिने सपने स्वर्गस्य नावास्य समध्ये। अन्ननत्या गणवत्यः पशमत्यस्त- तोयसवने भवन्ति, भूमानं नाभिराप्नोति । सर्वः सप्तदशो- भवन्ति(५), प्रजापति सप्तदशः, प्रजापतिमेवाप्नोति । हिरण्यग्रज ऋखिजो भवन्ति, महम एव तद्रूपं क्रियते । एप मेमुर्णिमोके प्रकायोसदिति, ज्योति हिरण्यं, ज्योतिषैवैनमन्तवत्याजि धावन्ति यजमानमुज्जापयन्ति, नाके रोहति, स महसे रोहति, विश्वमहमे रोहति, मर्वमहसे रोहति, मनुष्यलोकादेवैनमन्तद- धति । देवस्य सवितुः सवं स्वर्ग लोकं वर्षिष्ठं नाकं रोहयमिति अक्षा रथचक्र सर्पति, सविप्रसूत एवेनं तत् समर्पयति । अथो १ सय रति प.. २ भवतीमि ·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे । प्रजापति ब्रह्मा, प्रजापतिमेवैनं वज्रादधिप्रसुवति, नाकस्यो- नित्ये वाजिनां सन्तत्यै। वाजिसामाभिगायति, वाजिमान भवति । वाजो वै स्वर्गो लोकः, स्वर्गमेव तं लोक रोहति । विष्णो: शिपिविष्टवतीयु हहदुत्तमं भवति, वर्गमेव तं लोकं रूदा बध्नस्य विटपमतिकामत्यतिक्रामति । अथातो अप्तोर्यामाः, प्रजापति, यत् प्रजा अरजत, ता वै तां ता असृजत । ताः सृष्टाः पराय एवासनोपार्वतन्त। ता एकेन स्तीमेनोपाटलात् । ता अत्यरिच्यन्त, ता हाभ्यान्ताः सर्वैः ।. तस्मात् सर्वस्तोमः, ता एकेन पृष्ठेनोपारहात् । ता अत्यरिच्चन्त, ता दाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्पृष्टः । ता अतिरित्तोक्थे वार- वन्तीयेनावारयन्। तस्मादेषोतिरितोक्यवान् भवति । तस्माहार- वन्तीयं ता यदाप्ता यच्छत्, अतो वा अप्तोर्यामाः। अथो प्रजा- वाप्नुरिल्याहुः, प्रजानां यमन इतोहेवैतदुक्याए(१), ता वहिः प्रजा नायेरंस्तईि हैतेन यजते, स एपोटापृष्ठो भवति, तद्यथान्यस्मिन् यन्ने विश्वजितः पृहमनु सञ्चरं भवति, कथमेतदेवमवेति । पितैय यज्ञानां तद्यया वेष्ठिनि संवशेरपि विहिपाणः, एबम- तच्छ्रेष्ठिनी वगेयानमत्रस्यानुचर्याय शमन्ते ॥ ८॥ तद्यथैवादोन्ह उक्पानामाग्नेयं प्रधर्म भवति, एवमैथैतदवा- प्याग्नेयं प्रथमं भवति । ऐन्द्र वाव तवीत्तरे एन्द्र वा एते ऐन्द्रावावमच्छावाकस्योक्थं भवति । चतराहावान्यतिरितोक्- घानि भवन्ति, चतुष्टया वै पशवः, अथो चतुष्यादः पशवः, पशूना. माप्तैः । त एते स्तोत्रियानुरूपास्तुचा अईचंगम्याः । प्रतिष्ठा या १ इतिहेवेनदुतामिति २०, ० ची नो रेवैतदुतामिनि छ। , ·५ प्रपाठकः। अदः, प्रतिष्ठित्या एव । अर्थतेपामिवाखिनानां सूतानां हे हे समाहावमेकैकमहरहः शंमति, अजिनी वै देवानां भियजी, तस्मादाखिनानि सूतानि गएसन्ति, तदखिभ्यां प्रदुरिदं भिष- न्यतमिति । क्षेत्रवत्यः परिधानीया भवन्ति, यत्र हतम्तत्- प्रजा अशनायन्तीः पिवासन्तीः संरुडा स्थिता बासन्, ता दीना एताभिर्ययात्रं पाययाञ्चकार तर्पयाञ्चकार अथो ऽयं वै क्षेत्र पृथिवी, अस्यामदीनायामन्ततः प्रतिष्ठास्थामहा इति । बिष्टुभो याज्या भवन्ति, यत्र(१) हतस्तत्प्रजा अगनायन्ती: पिकासन्तीः संकद्धा स्थिता बभूम, ता हैवैना एताभिर्ययोकसं व्ययमाययाच्च- कार, तस्मादेता याज्या भवन्ति तस्मादेता याज्या भवन्ति ॥ १०॥ अथातोनैकाहिक सास्तीवियमद्यस्तोत्रियस्थानुरूपं कुर्वन्ति, मातःमवनेहीनमेव तसन्तन्वन्त्यहीनस्य मन्तत्यै । तद्यथा हवा एकाहस्तुत एवमहोन स्तुतः(), तद्ययकाहस्य सुतस्य सवनानि सन्तिहमानानि यन्ति, एवमहीनस्य सुतस्याहानि सन्तिष्ठ- मानानि यन्ति । सद्यखातोषियमद्यस्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति, प्रातः सवनेहरेव तदही रूपं कुर्वन्ति । अपरेव तदन्हापरम- हरभ्यारभन्त(२), तत्तथा न माध्यन्दिने सवने। यो पृष्ठानि तानि तस्मिनेवावम्थितानि भवन्ति । एतेनैव विधिना तीय- सबने न ख:म्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति ॥११॥ एकाहन न रखमहीनसुन रति | १यति। २ एकाइ सुममहीन सन इति च। पकाइसुन स्वसद्धीनसुत इति , ८. च। इचभ्यरभ्यते इति ट!

·गोपधवाझणत्तरभागे अयात प्रारम्भणोया एव, ऋजुनीती नो वरुण इति मैला- वरुणस्य । मित्रो नयत विहानिति, प्रणेता वा एप होत्रकाणां, यन्मनावरणः, तस्मादेपा प्रणेत्रिमंती() भवति, इन्द्रं वो विश्वतस्प- रोति ब्राह्मणाच्छंसिनः । हवामहे जनेभ्य इति, इन्द्रमवैतया- हरहर्निवहयन्ते, न हैवैषां विहवेन्य इन्द्रं बडत । यत्रैवं विहान् आमणाच्छंस्येतामहरहः शंसति । यत् सोम आसतेनर इत्यच्छा- वाकम्य । इन्द्राग्नी अजोहवुरितीन्द्राग्नी एवैतयाहरहर्निव्ह- यन्ते, न हैवैयां विहवेऽन्य इन्द्राग्नी वक्त । यौयं विद्वानच्छा- वाकस्येतामहरहः शंसति, ता वा एताः स्वर्गम्य लोकस्य नावा सन्तारण्यः । खर्गमेवैताभि कमनुसञ्चरन्ति ॥ १२ ॥ अधातः परिधानीया एव, ते स्याम देव वरुणेति, मैत्रावरुणस्य । इयांस वधीमहोति(२), अयं वै लीक इपमित्यसौ वै लोकः परिति उभाववैनौ ती लोकाचारभते । च्यन्ततरिक्षमतिरदिति ब्राहाणा- छसिनो विव(२) । स्वर्गमेवैताभिर्लोकं विरोति । मदे सो. मस्य रोचनेन्द्रो यदभिनइलमिति, सिपासवो ह वा एते यहोति. ताः, तस्मादेषा बलवती भवति । उहा भाजदगिरीभ्य आविष्कान् गुहामतीः। अर्वाच्च नुनु वलमिति, सनिमतेभ्य एतयावरुन्थे। इन्द्रेण रोचनादिवो दृढानि हितानि च । स्थिराणि न परागुद इति, खर्गमेवैतयाहरहर्लोकमवरुन्थे । आहंसरबतोवशोरित्वच्छा- काकस्य । इन्द्राग्न्योरवोहण इति, एतद वा इन्द्राग्न्योः मियन्धामः, १ प्रमिमनोति छ.1 प्रहमतीति च। २ सय मधोमदीनौतिपय मीमहोति। २ यविष्टचामति । विवध मिति ।

·५ प्रपाठकः। -- . यज्ञागिति, प्रियेणैवैनो तहाम्रा समयति । प्रियेणैव धामा मम- ध्यते, य एवं वेद ॥ १३ ॥ उभय्य ()होवाणां परिधानोयाभवन्ति,अहोनपरिधानोयारी- काहिन्यस्य(९), तत एकाहिकोभिरेष मैत्रापरुणः परिदधाति. ते नाम्मालोकाब प्रच्यवते! आहिनीकीभिरकावाका खर्गस्य नोक- स्यास्यै, उभयोभि प्रणाच्छंमो। एवमसावुभौ व्यन्वारभमाश एतोमञ्च लोकममच। अथोऽहोनञ्चकाइञ्च, अथोसंवत्सरचाग्नि- टोमच, अथो मैत्रावरुणचाच्छावाकच, एवमसायुभी व्यन्वारभ- माण एति। अथ तत एकाहिकौभिरेव टतीयसवने होवकाः परिदधाति, तेनास्मलोकान्न प्रथयते। आहिनीकोभिरच्छा- वाका स्वर्गस्य लोकस्य समय । कामं तहोता समेत, यहोरकाः पूर्वद्युः गंमेयुः । यदे होता तहोरकाः, प्राणो थे होता, पानि होत्रकाः, समानो या अयं प्राणोद्वान्यनसचरन्ति । तस्मात् तत् कामं होता गश्रोत्, यहोवका पूर्वेद्यः अमेयुः । यदे होता तदी- बका, बाग्मा होता, अङ्गानि होलकाः, समानो वा इमेगा- नामन्ताः, तस्मात् तत् कामं होता गंसेत् । यहीका पूर्वेधः संगेयुः, यहै होता नहोत्रकाः सक्लान्त होता परिदधाति, अथ समान्य एवं होत्रकाणां परिधानीया भवन्ति । १४ यो सस्तोलियमद्यम्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसपने- होनमेव तत्सत्तन्वन्ति, महीनस्य सन्तत्यै। त रते होतकाः प्रासासवने। पडहम्तोषियं गस्त्वा माध्यन्दिनेहोनसतानि शंस- १ उभय नम:, घामाचा कारिमयति।

·गोपथनाह्मणोत्तरभाग न्ति,(१) सत्यो यातु मधवां जीपोति। सल्लवान् मैवावरुणो अस्मा इदु प्रतवसे तुरायेति ब्राह्मणाच्छंसी। शासहहिर्दुहितु- नत्यगादित्यच्छावाकः । तदाहुः, कस्मादच्छावाको वह्निवदेतत् सूनामभयत्र शंसति, स पराक्षु चैवाह सर्वाक्षु चेति। वीर्यवान् वा एष वद्ध चः, यदच्छावाकः। वहति ह वै बढे ईरः, यास यु ज्यते । तस्मादच्छावाको वह्निवदेतत् सूक्तमुभयल शंसति, स पराशु चैवाह सर्वाक्षु चेति । तानि पञ्चम्वहःसु शस्यन्ते। चतु- विशेऽभिजिति विपुवति विश्वजिति महाव्रते तान्येतान्यहीन- सूनानीत्याचक्षते। न हो किञ्चन होयते, पराश्चि 'ह वा एतान्यहान्यभ्यावतॊनि भवन्ति । तस्मादेतान्येतेषहःसु शस्यन्ते । यदेतानि शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यद्देवैतानि गंसति, इन्द्रमते निवर्हयन्ते, यथ ऋषभं वासिताय ते पैदेवाथ ऋप्यथाब्रुवन्, समानेन यन्नए सएतन्वामहा इति। तदे- तद्यन्नस्य समानमपश्यत् । समानां प्रगाथा समानो प्रतिपदः समानानि सूतानि। भोकासारो वा इन्द्रो यत्र वा इन्द्रः पूर्व गच्छति। गच्छत्येव तवापरं यत्तस्यैव सेन्द्रतायें ॥१५॥ 'इत्यथर्ववेदोत्तरगोपथब्राह्मणस्य पञ्चमः प्रपाठकः समाप्तः ॥५॥ अथ पष्ठप्रपाठकः। ओम् । तावा एतान् सम्पातान् विश्वामित्रः प्रथममश्यत्, प्रगतीनि ० ० च ।

·६ प्रपाठकः। एवा खामिन्द्र वविवव वम इन्ट्रा जुजुषे यज्ञ यष्टि कथामहाम- वृधत् कस्य होतरिति । तान् विषामित्रेण दृष्टान् वामदेवी प्रस. लत। सहे रसायक्रो(१) विश्वामियो यान् वाह सम्पातानदर्श (1), स्तावामदेयो असजस । कानि खं हि सूक्तानि सम्पातां- तत्प्रतिमान् सृजेयमिति । म एतानि सूतानि सम्पातां तत्पतिमाननराजत, मद्यो ह जातो वृषभः कनीन उदु बहा- यैरत यवम्याभितटे (२) वदीधया मनोपामिति विखामित्रः । इन्द्रः पूर्भिदातिरदाममय एक इइय्यशर्षणोनां यस्तिग्मशृङ्गो पभी न भीम इति वमिठ'। इमामूपुप्रभृति मातयेधा इच्छन्ति वा मोम्यासः सखायः गासहहिर्दुहितुर्नृत्यनादिति(') भरद्वाजः। एतैः सम्मातेरेत ऋपय इमान् लोकान् सम- पतन् । तद्यसमपतन्, तम्मात् मम्माता, तत् मम्मातानां सम्पातत्वं । ततो वा एतां स्वोन् सम्पातान् मैत्रावरुणो विप मिमकैकमहरहः गंसति, एवा त्वामिन्टू वधिनत्रेति प्रथमे- हनि, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टोति हितोये, कथामहामधत् कम्य होतरिति तीये! बोनेव सम्पातान् ब्राह्मणाच्छएसी विपर्यामभकै कमहरहः शंमति, इन्द्रः पूर्भिदातिरदाममरिति प्रथमेहनि, य एक इहव्ययर्पणोनामिति हितोये, यस्तिग्मशृङ्गी वृषभो न भोम इति टतोये। लोनेव सम्मातानच्छावाको 1 मईक्षाचक रति गर.च। १ मम्पातानहानिति च-1 १ श्रवण्याभिन रनिर.। अबण्याभितति । ५ नादिति गर, च०,०,०। पा ·मासाः गोपथब्राह्मणोत्तरभागे विपर्यासमेकैकमहरहः शंसति, मामूपुप्रभृति सातयेधा इति प्रथमहनि, इच्छन्ति वा सोम्यासः सखाय इति द्वितीये. शास- इगिर्दुहितुर्दृत्यङ्गादिति(१) टतोये। तानि वा एतानि नव त्रीणि चाहरहस्यानि। तानि हादश भवन्ति । हादश ह वै संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिर्यजः, तत् संवत्सरं प्रजा- पतिं यजमाप्नोति । तस्मिन् संवत्सरे प्रजापती यझे अहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति, प्रतितिष्ठन्ते । इदं सर्वमनुप्रतितिष्ठति । प्रति- तिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । तान्यन्तरेणावापमाव- पेरन्, अन्यूखा()विराजयतुर्थहनि, वैपदीय पड़तीः पञ्चमे, पारक्षेपी पष्ठेथ यान्यन्यानि महास्तोत्राण्यष्टान्यावपेरन् ॥ १॥ को अद्य नर्यो देवकाम इति मैतावरुणः । वनेन वा यो न्यधायि चाकनिति ब्राह्मणाच्छसो। आयाार्वाडुपबन्धुरेष्ट इत्यच्छा- वाकः। एतानि वा भावपनानि, एतैरेवावपवाय ऋपयय स्वर्ग लोकमायन् । तथैवेतद्यजमा माना एतैरेवावपनैः म्वर्ग लोकं यन्ति। सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति मंत्रावरुणः पुरस्तात् सम्पातानामहरहा गंमति। तदेतत् सूत, स्वर्गमेतेन सुतोन देवाद्य ऋषयश्च स्वर्ग लोकमावन् । तथैवैतरजमाना एतेनैव सूकन स्वर्ग लोकं यन्ति । तपभवत् पशमननति पशूनामात्य । तत्पञ्च वभति, अन्नं वै पतिः, अन्नाद्यन्याय- रुध्यै (२), अरिष्टेन: पथिभिः पारयन्विति स्वर्गताया एवैतदहरहः , १ नानादितिगर, च०, २०, २०५। २ धावपेरनन्य सा रनि कथावपेरन्य सा इनि. यावपेरमन्य पा इति । १ वरन्धत निक ·६ प्रपाठकः। शंसति । उदु बनारपरतयवस्येति ब्राह्मणाच्यएसी । ब्रह्मण देतत् सूक्तां, समृद्दमैतन सूतीन देवाय ऋषयश स्वर्ग लोक- मायन् । तथैवैतद्यजमाना एतेनैव सूतीन स्वर्ग सोकं यन्ति । तदु ये पडर्च, षड् वा ऋतषः, ऋतूनामात्य । तदुपरिधान सम्पाता- नामहरहः शसति। अभितष्ट वदीधया मनीषामित्वच्छावाको अहरहः शंसति । अभिवदति तत्य रूपमभिप्रियाणि मर्मश- पराणीति, यान्येव पराएपहानि, तानि पियामि, तान्येव तद- भिममृगन्तो यन्त्यभ्यारभमाणाः । परो वा अस्मालोका() ख! लोकः, स्वर्गमेव तं लोकमभिमन्ति। कवी ऋच्छामि(२) सन्दृशे सुमेधा इति, ये ह वा अनेन पूर्व प्रीतास्ते वै कययः, तान्यमेव तदभ्यभिवदहि । यदुवै दार्च, दश 3 माणाः, परणा- नेव तदाप्नोति प्राणानां सन्तत्यै। यदु ये गदर्च, दश वे पुरुपे पाणा, दश वर्गो लोकाः, प्राणायैव तत् स्वर्गीय लोकानानाति । प्राणेषु चैवैतत् स्वर्गेषु च लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्ति । यदुवै दार्च, दशाचरा विराइ, इयं वै विराड, इयं वै वर्गस्य लोकस्य प्रतिष्ठा, तदेतदस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । सतदिन्द्रं निरा- हते, नेन्द्राद्रूपान्न प्रच्यवते, तदुपरिष्टात् मम्पातानामहरह शंसति ॥२॥ कम्तमिन्द्र खा वसु कबव्या प्रतसोनां कद्रूष्कन्धस्यात (१) १ अमालोका इनि छ, भ.ध। २रिशमोनि छ । धामीति झा। ३ कम्मरस्यावतमिति ग। करसाहमिति झ, 2० । कम्पासा सतमिति ।

·१६४
गोपथब्राह्मणोत्तरभागे
इति कदन्तः प्रगाथा अहरहः शंसति । एका वै प्रजापति,
प्रजापतेरायै । यदेव कदन्तः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यदेव
कदन्तः, अथो अन्नं वै कं, अथा अनस्यावरुध्य ! यहेव()कदन्तः,
अथा सुखं वै कं, अथो सुखस्यावरुध्य ।
यदेव(र) कइन्तः,
अधोहरहर्वा एते, शान्तान्यहोनसूक्तान्युपयुताना यन्ति, तानि
कहनि प्रगाथैः शमयन्ति । तान्येभ्यः शान्तानिकं भवन्ति (१),
तान्येता छान्तानि स्वर्ग लोकमभिवहन्ति। विष्टभः सूताः
प्रतिपदः शंमेयुः, ता हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति, धाय्या
इति वदन्तम्तदु तथा न कुर्यात् । क्षत्रं वै होता, विशा होता.
मंसिनः, क्षत्रस्यैव तदिपं प्रत्युद्यामिनीगुयुः । पावमानस्य (५)
सन्त्रिष्टुभी मा इमा(') मुक्तः प्रतिपद इत्येवं विद्यात्, यथा वै
समुद्रं प्रवरेयुः, एवं हैवैते प्रसवयन्ते(१) ये संवत्सरं हादशा
वोपासन्ते, तद्यथा सैरावती नावं पारवामाः समारोहे युः,
एवं हेयैतास्पिष्टुभः स्वर्गकामा' ममारोहन्ति ।
एतच्छन्दी गमयित्वा स्वर्ग लोकमुपावर्तन्ते(१)। वीर्यवन्त
मंहिताभ्यो नद्याव्हयौत, ममानं हि छन्दः, अथोऽन्ये धाय्या
नह वा
१ यदेवेति च, छ ।
२ यदेवेति १०, २० च ।
३ भवतीति ट.1
४ पावनस्पेनिच., भ० च।
५ वा दमा रति क०, ०८।
६ प्रानवतेच०, झा, ट० च। प्रालवत पनि गः ।
नोकमुपावर्भत इनि ग, ६० च।

·६ प्रपाठकः । करवाणोति । यदेनाः शंसन्ति(), तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यद्देशैनाः शंसन्ति(), इन्द्रमेवेतैनियन्ते, यथ ऋषभ(२) धासि- ताये ॥३॥ अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रानिति, मैत्रावरुणः पुरस्तात् सम्मा- तानामहरहः शंसति । अपापाचो अभिभूते नुदम्बापोदीचो अप शूरा धराच उरौ यथा तव शर्मन् ममेति, अभयस्य रूपमभयमिव यन्विच्छति, ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युनज्मीति, वाधणाच्छुस्येतामहरहः शसति। युक्तवतों युक्त इवाहहीनो- हीनस्थ रूपमुरु नोलोकमतनेपोति, अछावाको अहरहः शंसति । अनुनेपोत्येत वाधहीनोऽहीनस्य रूपं नेपोति मत्रायणरूप। ओकासारी हैवैधामिन्द्रो भवति, यथा गोः प्रजातं गोष्ठं, यथा ऋपभ() वासितायाः, एवं हैवैपामिन्द्रो यन्नमागच्छन्ति(') । न शूनं यथाहीनस्य(१) परिदध्यात्। क्षत्रियो ह राष्ट्रवाश्चावते, यो हैव परी भवति, तमभिव्हयति ॥ ४ ॥ अथातोहीनय युतिय विमुक्तिय व्यन्तरिक्षमतिरदित्यहीनं युट्नी । एपेदिन्द्रमिति विमुञ्चति। नूनं सा त इत्यहीनं युडो । नष्टत इति विमुञ्चति। एष ह वा अहीनं तन्तुमर्हति, य एनं योक्तञ्च विमोलञ्च वेद, तस्य हेचैव युतिरेया विमुहिः । १, २, ममतौति ट। एयथाशपभमितिम.! पामिति गा, च, म.। १ यजमानतीनिगा। नयम चपातीमयमा ·गोपथनाधणोत्तरभागे तद्यत् प्रधमेहनि चतुर्विश एकाहिकोभिः परिदध्युः, प्रथम एवा. हनि यनं संस्थापयेयु हौनकर्म कुर्युः। अथ यदहीनः परि: धानोयामि परिदध्या, तवया युत्तो विमुध्यमाना उत्सात्वत, एवं यजमाना उत्कृत्ये रन्, नाहीनकर्म कुर्यः । अथ यदुभयोभिः परिदध्युः, तद्यथा दीर्घाव उपविमाकं याज्याः, तादृक् तत् समानीभिः परिदध्यः । तदाहु, एकया दाभ्यां वा स्तोम मतिशंसेत्, दीर्घारण्यानि भवन्ति, यत्र वहीभिः स्तोमोति- शस्यते, अथो क्षिप्रन्देवेभ्योऽवाद्यं सम्प्रयच्छामीति, अपरिमिताभि. रुत्तरयोः सवनयो। अपरिमिती वै स्वगों लोकः, बर्गस्य लोकस्य समय। तद्यथा अभिपते पिपासते शिप्रयोग, तादृक् तत् समानीभिः परिदध्युः। सन्ततो हेपामारधी विसस्तो यनो भवति, सन्तसमृचा वपट् कृत्यं सन्नात्य मन्धीयते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ५॥ तदाहुः, कथं हुक्थो होतैकसत एफोक्या होत्रा विमुक्ता इति । असो वै होता योसो तपति, स वा एक एप, तमाटेक- सूकः । स यदिध्यातो हाविवा भवति, तेज एव मण्डलं भा अपरं गलमपरं कण, तस्मादाक्थः । रश्मयो वाव होघाः, ते या एकैक, तम्मादेकोकथाः । तघटेकैकस्य रमेही हो वो भवतः, तस्माद हिमूताः । संवत्मरो घाव होता, स वा एका एव, तम्मा- देकसूक्तः । तम्य यद हयान्यहानि भवन्ति, गीतान्यम्गान्युणान्य- न्यानि, तम्मा क्यः । ऋतवो वाव होया, से वा एफैक, तम्मा. टेकोक्याः । तयदेकै कम्यों को हो मासो भयता, सम्माहिमताः । पुरुषो वाव होता. स वा एक एव, सम्मादेकमूनाः । म यत्पुरुषी .

·६ प्रपाठकः । भवत्यन्यथैव प्रत्य भवत्यन्यथा प्रा(१), तस्माद डाक्थः । अङ्गानि वाव होताः, तानि वा एकैक, तस्मादिकोक्या' । त यदेकैकमङ्ग द्युतिर्भवति, तस्माद दिसूकाः । तदाहु, यद् डाक्थो होतेक सूनी एकोक्था होता दिसूक्ता , कथ तत् समं भवति, यदेव विदे क्याभिर्यजन्ति, अथो यद् दिसता होना इति यात्, तदाहु , य दग्निष्टोम एव सति यत्रे द्वे होतुरुक्थे अतिरिच्यते, कय ततो होबा न व्यवच्छिद्यन्त इति । यदेव विदेवत्याभिर्यजन्ति, अथो यद् हिस्ता होता इति ब्रूयात्, तदाहुः, यदग्निष्टोम एव सति यन्ने सर्वा देवताः सर्वाणि छन्दास्याप्याययन्ति, अथ कतमैन छन्दसायातयामान्युक्थानि प्रणयन्ति, कया देवतयेति। गायवेण छन्दसाग्निना देवतयेति यूयात् । देवान् ह यन तन्वाना असुर रक्षास्यभिचेरिरे यन्नपर्वणि, यन्नमेषां हनियामस्तृतीयमयन प्रति रतीयमवने ह यत्तस्त्वरिष्टो बलिष्ठ प्रतनुमेया यन्न हनिष्याम इति। ते वरुणं दक्षिणतोऽयोजयन्, मध्यतो वृहस्पतिमुत्तरती विष्णु। ते. अवन्, एकका सम , नेदमुत्महामहेति, सुनी द्वितीयो येनेदं सह व्यथवामहा इति। तानिन्द्रोधीत, सर्वे महितीया स्थति । ते सर्व इन्द्र हितीया , तस्मादेन्द्रा न्द्रावारुण मैन्द्रावाहम्पत्यमैन्द्रावैष्णवमनुशस्यते । द्वितीयवन्तो ह वा एतेन वा भवन्ति, द्वितीयवन्तो मन्यते, य एव वेद ॥ ६ ॥ आग्नेधीषु मैत्रावरुणस्योक्थ प्रणयन्ति, वीर्य वा अग्नि , वीर्येणेवाम्मै तत् प्रणयन्ति । ऐन्द्रावारुणमनुगम्यते, वीर्य बा इन्द्रः, क्षत्र वरुण', पयव उकथानि, वीर्येणैव तत क्षत्रेप १ पाङ्ग इति गच.,टच।

·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे चोभयतः पशून् परियहाति स्थित्या अनपक्रान्त्य । ऐन्द्री ब्राह्मणाच्छसिन उक्थ प्रणयन्ति, वीर्य वा इन्द्रः वीर्येणैवास्मै तत प्रणयन्ति । ऐन्द्रावाहिन्यत्यमनुगम्यते, वीर्य वा इन्द्रः, बम हह- म्पतिः, पगव उक्थानि, वीर्येणैव ताणा घाभयतः पशून् परिग्रहाति स्थित्या अनपक्रान्त्यै । ऐन्द्रोप्वच्छावाकस्योक्थं प्रणयन्ति, वीर्य वा इन्द्रः, वीर्येणैवास्मै तत् प्रणयन्ति । एन्द्रा- वैषणवमनुगस्यते, वोयं वा इन्द्रः, यज्ञो विष्णुः, पगव उक्थानि, वीर्ये व तद्यजन चभिभयतः पशून् परिग्रह्य क्षत्रेन्ततः प्रतिष्ठा- पयति । तस्मादु क्षत्रियो भूयिष्ठं हि पशूनामीयते याधिष्ठाता प्रदाता, यस्म प्रत्ता वेदा अवरुहाः, तान्येतान्येन्द्राणि । जाग- तानि शंसन्ति, अया एतैरेवसेन्द्रबतीयसवनमैतैर्जागतं सपन, धराणि ह वा अस्यैतान्युक्थानि भवन्ति, यवाभानेदिष्टी वालखिल्यो पाकपिरेय या मरुत्, तस्मात् तानि माईमेवी- पेयुः, माई मिदं रेतः मितं समई, एकधा प्रजनयामेति । ये ह वा एतानि नानूपेयः, यथा रेतः सिक्तं विलुम्मे त कुमार वा जातमङ्गगो विभजेत्तादृक् तत् । तम्मात्तानि साई मेवोपेयुः। सार्थमिदं रेतः मिनी समूहमेधा प्रजनयामति । गिन्पानि शंसति, यदेवगिल्पानि, एतेषां वै गिम्पानामनुरुतिहिगिल्पमधि- गम्यते । हस्ती कमो वामो हिरण्यमण्डतरी रथगिम्य, गिम्प हास्य(१) ममधिगम्यते । य एवं वेद यदेव गिम्पानि गंमति, तत् मार्गप्पलीकम्य रूपं। यहेव गिन्पानि, पाममहतिय गिम्पान्याग्मानमेवाम्य तत् संम्कुर्वन्ति ॥ ७ ॥ . - रशिप सति..

·६ प्रपाठकः। नाभानेदिष्टं शंमति, रेतो वै नाभानेदिष्टः । रेत एवास्य तत् कल्पयति । ततोमियं भवति, मया रेतः मञ्जम्मानो निषि- वदिति(रेतमः मध्या एक । तं नाराशं सगंमति(२),प्रजा वै नरः, वाक शंस , प्रजामु तहाचं दधाति । तम्मादिमाः प्रजा अदन्त्यो जायन्ते । तं हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंमन्ति, पुर- म्तादायतना वागिति वदन्ते, उपरिाटेके। उपरिष्टादायतना वागिति वदन्तो मध्य एव गंसेत्, मध्यायतना वा इयं वाग, उप रिटाबेदीयसीव तं होता रेतीभूतं शस्त्वा मैत्रावरुणाय सस्पय- छाति । एतस्य त्वं प्राणान् कल्पयति, बालखिल्याः शंसन्ति ), प्राणा वै बालखिल्या, प्राणनेवास्य तत् कल्पयति । ताविहता() शंसति, विहता() वै प्राणाः, प्राणेनापानो अपानेन व्यानः । म पछः प्रथमे सूक्ते विहरति, अहशो हितीये, ऋक्शस्ततोये । म यत् प्रथमे सूक्ते विहरति, वाचं चैव तन्मनग्य विहरति । यद दितीये चक्षुथैव, तच्छोवं च विहरति। यत्तृतीये प्राणं चैव, तदात्मानं च विहरति। तदुपाप्तो विहरेत्, कामः, अन्ये तु वै प्रगाथा. कन्ययन्तेति(१) मर्ग समेव विहरेत् । तथा वै प्रगाथाः कल्पयन्ते(')। यदेवातिमर्ग, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं । यह- - १ अतिषिनीतिमा विषिश्वदितौति । २नारा शमति इति ०, नाराशंशमम्ति भाग ३ शमतौति चम०, 2. च। ४,५विता रनि ग. विइना रति च। ६ नेतु प्रगाथा कल्पयन्ने इतिछ। नतु गाथा कन्पो रनि म । वमन्ने रतिष.1 ·गोपथब्राह्मणेत्तरभागे - वातिमर्ग, आरमा वै वृहती, प्राणाः सतोहहती, स हहती. मशंसोत् । म आत्माथ सतोहहती(), ते प्राण अथ बहती- गथ सतोहतीं, तदात्मानं प्राणैः परिहटनेति()। যনি- मर्शः, आमा वै वहतो, प्रजाः सतोहहतो, स बहतीमशंसोत् । स प्रात्माय सतोहहती, ते प्रजा अथ वृहतीमध मतोवहती, तदात्मानं प्रजया परिबटनेति। यद्देवातिमर), श्रामा यै हहतो, पशवः सतोहहती, स वृहतोमशंसोत् । स आत्माध सतोहहती, ते पशवोथ वृहती, अथ सतोहहतों, तदात्मानं पशुभिः परिदृढन्नेति । तस्य मैत्रावरुणः प्राणान् कल्पयित्वा माहाणाच्छसिने सम्प्रयच्छति । एतस्य वं प्रजनयेति, मकीर्ति शंसति, देवयोनि सुकीर्तिः, तद्यजियायां देवयोन्या यजमानं प्रजनयेति। वृयावापि शंसति, आत्मा वैयाकपिः, पारमान- भवास्य तत् कल्पयति । तन्यूएख(') इति, अन्न वै अन्नाद्यमेवास्नै तत् सम्प्रयच्छति, यथा कुमाराय जाताय स्तनं । म पानो भवति, पाडतो ह्ययं पुरुषः पञ्चधा विहितः, लोमानि त्वगस्थिमज्जामस्तिष्क । स यावानेव पुरुषम्तायन्तं यजमानं मंस्कृत्याच्छावाकाय सम्प्रयच्छति । एतस्य त्वं प्रतिष्ठा कल्पया इत्येव या मरुतं गएमति, प्रतिष्ठा वा एव, या मरुत् प्रतिष्ठाया न्यूएप:('), १एनौति । २ परिपतीति। एयदेवारामममि.. ४ नन्युहसमिनि २०॥ " न्युरख रनि ।

·६ प्रपाठकः। एयनमन्ततः प्रतिष्ठापयति । याज्यया यजति, पय याज्या, प्रवाधर्मवाम्मै तत् प्रयच्छति ॥ ८ ॥ तानि वा एतानि महचरणानीत्वाचनते, यवाभानेदिटी बालतियः । वृषाकपिरय या मरुत्तानि मह या शंभत् मह वा नगंमेत्। यदेषामन्तरीयात्() तयजमानम्यान्तीयात् । यदि नाभानेदिष्टं रेतोस्थान्तरोयात्,यदि धानपिन्या प्राणनम्यान्तरी- याग, यदि पाकपिमामानमम्यान्तरीयात्, यदेव या(1) मगतं, प्रतिष्ठा वा एय या ममत, प्रतिठाया एयैनम्तएयावयेत् । देण्यात मनुयारा सानि मह वा गर्म, मह वा गंमेत् म ह बुटिल) प्राषितरा म्युयिमजितो होता म दीवाचक (), एतेषां था पपां गिम्पाना विष जिति मायामरिके हे होगको माध्यन्दिनमभि प्रथयते। इनामिछर्भय या मरुतं गम्ययानोति, तद तथा गण्ययापक। तह तथा गम्यमान गोय पाजगाम । होताच, होत: कचा (') गम्म विच प्रयत शि, किंतमय दिल्येय या मगदय मुत्तरतः गम्यत इति । महोवाच, दो माध्यन्दिनः, कयेन्द्रं माध्यन्दिनान्यनीकमीति, मेन्द्र माध्यन्दि नान्यनोपामिति()। म होगाप, कन्दमयदम माध्यन्दिनं, एसमनापादित १८पान...। म MINSature- . भोपामि.....। मगरमdesi (PrefeARमीनि. #Aata... भनिभायाtaifमर.

·१७२ गोपथब्राह्मणात्तरभागे सातिजागतं वाति, जागतं वा स उ मारुतो मेवं(१) संसृष्टेति । स होवाच, अरमाच्छावाकेन्यथास्मिननुशासनमीपे । स होवाच, इन्द्रमेप विष्णु न्यङ्गानि(१) शंसति, अथ त्वं होतुरुपरिष्टाद्रौद्रिया धाय्या, या पुरस्तान्मारुतस्य मुक्तस्याम्यस्यधा इति(१)। तथेति । तदप्येतर्हि तथैव गस्यते, यथा यष्ठे पृध्याहनि(५) कल्पत एव(') यनः, कल्पते यजमानस्य प्रजापतिः, कथमवाशस्त एवं नाभाने- दिष्टो भवति । अथ बालखिल्याः शंमति, रेतो वा अग्रेथ प्राणा एवं ब्राह्मणाच्छंम्यगम्त एव नाभानेदिष्टो भवति । अधकृपा- कपि शंसति, रेतो वा अग्रेथात्मा, कथमत्र यजमानस्य प्रजापतिः, कथं माणा अवरुद्धा भवन्तीति । यजमानं वा एतेन सर्वेए यज्ञकतुना संस्कुर्वन्ति, म यथा गर्भो योन्यामन्तरेवसम्भवच्छते, न ह वै सतदेवा() अंग्रे सर्व सम्भवति, एकैकं वाङ्गमम्भवति । मर्वाणि चेत्समानहनि क्रियेरन्, कल्पयत एव यनः, कल्पते यजमानस्य प्रजापतिः । अथ हैव एव या मरुतं होता शंसेत्, तस्यास्य प्रतिष्ठा, तस्या एवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापयति ॥८॥ १ मारुतो इमेवेति च०। मानमो मेवामिति ट। २ विया बड़गानि इति । ३ मतस्यापिस्थधा इति झ• । मतस्याप्यम्वधा नीति ३० । ४ पुटे पृष्टयानोनि ग० । यष्ठे घटनाहानि रनि छ । पष्ठे पृष्ठानि रति र. । पठे पृष्ठमाहानीति च "कल्पयन एवं नि भ०। कम्पयत श्व या कम्पयते इति । ६ सहईवा इति झ., च ।

·६ प्रपाठक। , देवक्षेत्र वैषहमह । देवक्षेत्र वा एत आगच्छन्ति, ये पठम हरागच्छन्ति । न वै देवा अन्योन्यस्य गृहे वसन्ति, नत्तं ऋतो गृहे वसतीत्याहु तद्यथायथमस्विज त्याजान् यजत्यमम्प्रदायम्, तातून कन्धयति, यथायथ जनिता। तदाहु, नर्तप्रेमी प्रेथेयुन प्रेपो वषट् कुर्यु • वाग्वा ऋतुप्रेपा('), श्राप्यायते वै वाक् षष्ठे हनीति । यत्प्रेमी प्रेष्येय , यस्तुप्रैयीर्वघट फर्म्य, वाचमेव तदाता शान्तामृतावतों वहरावणीमृच्छयु , अच्युताद्यजम्य थपैरन, यज्ञान प्राणान् प्रजाया पशुभ्यो जिमायेयु , तम्माहामेभ्य एव प्रेषितव्य मृग्मेभ्योधिवपत्य । तन्न वाचमाता शान्तामृताती वहरा वणीमच्छन्ति, नाच्युताद्यज्ञस्य यवेरन, यज्ञान् प्राणन प्रजाया , पराभ्यो जिझायन्ति। पारच्छेपीरुपदधति, यो मवनयो पुर म्तात् प्रम्यितयाज्याना। रोहित वै नामतच्चन्द यत् पारक्यं । एतेन ह वा इन्द्र सप्त स्वर्ग लोकानागेहत्। प्रारीहन्ति सम खर्गा लोकात, य एव वेद । तदाहु , यत्यञ्चपद एव पचमम्यान्हो रूप, पटपदात् पष्ठस्य, अध कस्मात् सप्तपदात् पठेनि गस्यन्त । इति । पड्भिरेव पदै पठमहरहर्वाप्नुवन्ति, विधि वै तदह, यत् मप्तम। तदेव सप्तमेन पदनाभ्यारुध्ध वसन्ति, सन्तत्यैस्ता हरव्यवयिन्ति, य एव विहास उपयन्ति ॥१०॥ देवासुरा वा एषु लोकेषु ममयतन्त। ते देवा पठेनान्हा एभ्या लोकेभ्योऽसुरान पराणुदन्त। तेषा यान्यन्तहम्तानि) १प्रेष चाप्यायन इनि:1 भनुष चाप्यायन रनि २० ॥ १यान्यन्न हम्नानीति च ·१७४ गोपथनाह्मणोत्तरभागे। वसून्यासन्, तानादायन्(') समुद्र प्रारूप्यन्त । तेपां वै देवा(१) अनुहायैतेनैव च्छन्दसा अन्तहस्तानि वसून्याददत । तदेवैतत् पदं, पुनःपदं। स वां कुग आकुञ्चनायादिपतो वसु(३) दत्ते, निरवैनमेभ्यः सर्वेभ्यो लोकेभ्यो नुदते, य एवं वेद। यो देवताः पठमहर्वहति, वयस्त्रिंशस्तोमो रैवतं सामातिच्छन्द- छन्दो(५) यथादैवतमनेन(') यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दः समृधोति, य एवं वेद । यहै समानोदक, तत् षष्ठस्यान्ही रूपं । यद्येव प्रथममहः, तदुत्तममहः, तदेवैतत् पदं। पुनर्यत् पष्ठं, दश्ववद्यद्रथवद्यत् पुनरावृत्तं, यत् पुननिवृत्तं, यदन्तरूपं, यदमी लोकोभ्युदितः, यन्नाभानेदिष्टं, यत् प्रारुच्छेयं, यनाराणसं, यद् है पदा, यत् सप्तपदा, यत् कतं, यट्रैवतं, तत्तृतीयस्यान्हो रूपं । एतानि वै पष्ठस्यान्हो रूपाणि छन्दसामु ह पष्ठेनान्- हातानां रसो निनेजत्, तं प्रजापतिरुदानए नारायएस्या गायत्रया रैभ्या त्रिष्टुभा पारिक्षित्या जगत्या गाथया अनुष्टुभा एतानि वै छन्दांसि पठेहनि शस्तानि भवन्ति अयातयामानि, छन्दसामेव तत् सरसतया अयातयामतायै। सरसानि हास्य छन्दांसि पठे हनि शम्तानि भवन्ति, सरसः छन्दोभिरिष्ट भवति, सरसः छन्दोभिर्यजं तनुते, य एवं वेद ॥११॥ . १ नान्यादायानिति च। २देवा पष्ठे रति छ। ३ वमू इति झ। ४मामानि छन्दश्छन्द इतिभाला मामानि इन्टोनिबन्द इति । ५ यपादेवनमान छ।

·१७५
.
तम्मा
६ प्रपाठक।
अथ यद पदी स्तोलियानिरूपी भवत , इगा नु कं भुवनामी
पधामति । दिपाद्दे पुरुषः, विप्रतिष्ठ (१) पुरुष , पुरुषो वै यज्ञ ,
तम्माद इंपदो सोवियानुरूपो भयत । अथ कोर्ति गरमति,
अपेन्द्र प्रानो मघवन्नमिवानिति । टेवयोनिः सुकीर्ति, सय
एवमेता देवयोन्या सुकीर्ति वेदकीर्ति प्रतिठापयति, भूताना
कोर्तिमान् स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति। प्रतितिति प्रजया परभि,
य एवं वेद । अथ पाकपि शमति, विहि सोतोरसचतेति ।
पादियोवै पाकपि , तद्यत् कम्पयमानी(२) रतो वर्षति,
इपाकपि , तद्दषाकर्मपाकयित्वं कपिरिवबै सर्वेषु नोकेषु भाति,
य एवं वेद । तम्य हतीयेषु पादेष्वाधन्तयोन्य खनिन (२)
करोति, अब वेन्यूख बला) निनद , अनाद्यमेवाम्मै तद् बने
निदधाति। अथ कुन्ताप शमति, कुयं ह वे नाम कुमितं भवति,
सद्यत्तपति तस्मात् कुन्तापा, तस् कुन्तापाना कुन्तापत्व । तथ्य
लेम्मे(५) कुयानिति तप्तकुय' स्वर्ग लोके प्रतितिष्ठति। प्रतितिति
प्रजया पशुभि य एव वेद । तन्य चतुर्दशप्रथमा() भवन्ति, इदं
जना उपयुतेति । ता प्रग्राह गंसति यथा हमाकपि वापरूपं
हि हपाकपेम्तन्यायमित्येव । अथ भी शंशति, वयब रेभ
.
१दिप्रतिमि भ०
२कम्पायमान रतिभ.।
र पनिनामिनि 01
४ न्युयोगसमिनि म
मयमा नरनि
(पतु दमा इनिभा

·गोपथबामगोत्तरभागे वयम्वेति । रेभन्तो वै देवाच ऋषयश्च स्वर्ग लोकमायन्, तथैवैत- द्यजमाना रेभन्त एव सर्ग लोकं यन्ति, ता प्रग्राहमित्येव । अथ पारिक्षितोः शंसति, राजो विश्वजनीनस्येति । संवत्सरो वै परिक्षित्, संवत्सरो होदं सर्व परिक्षियतीति । अथो खल्वाड., अग्नि परिक्षित् अग्नि) दं सर्व परिचियतीति । अथो खल्या हु, गाघा एवेताः कारव्या राज्ञः परिचित इति । स नम्तद्यथा कुर्यात्, यथाकुर्य्यात्(), गाथा एवैतास्य, शस्ताभवन्ति । या वै गाया अग्नेरेव(२) गायाः संवत्सरस्य वेति ब्रूयात्, यद्यु वै मन्त्री- ग्नेरेव मन्तः संवत्सरस्य वैति ब्रूयात्, ताः प्रग्राहमित्येध । कारव्याः शंसति, इन्द्रः कारुमबुदिति। यदेव देवाः कन्याएं कर्म कुर्वस्तत् कारव्याभिरवाप्नुवन्, तथैवैतत् यजमाना । यदेव देवाः कल्याणं कर्म कुर्वन्ति, तत् कारयाभिरवान वन्ति, ताः प्रयाहमित्येव । अथ दियां कृप्तीः, पूर्व शस्त्वा यः सभेयो विदथ्य इति । जनकल्पा उत्तराः शंसति, योनाताक्षो अनभ्यता इति, ऋतवो वै दिशः प्रजननः, तद्यदि शाइलप्तीः पूर्व शस्वा यः सभेयो विदथ्य इति जनकल्या उत्तराः शंसति, ऋतूनेव तत् कल्पयति, ऋतुपु प्रतिष्ठापयति । प्रतिष्ठन्तोरिदं मर्वमनुप्रतिष्ठति(१)। प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । ता अर्धगः शसति, प्रतिष्ठित्या एव । अथेन्द्रगाथाः शंसति, अथ ( सनेशनदाथा कुर्यादिति २० ३ थग्निरवति च ६ प्रतितिष्ठन्ति इति क० ·६ प्रपाठक: यदिन्द्रोदो दागरान्न इति। इन्द्रगाथाभिह बै देवा असुराना- जायाथै नानन्यायन्, तथैवैतत् यजमाना इन्ट्रगाथामिरेबामियं भायमागायाथै नमतियन्ति, तामईशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव ॥१२॥ अचतगप्रलापं शमति, एता अशा प्रामवन्त इति। शतशो ह मुनियज्ञस्यायुदर्श । स ह पुत्रानुवाच, पुवका वनस्वायुरभि- दृच्चस्तदभिन्न पियामि मा मा ट() मन्यध्यमिति । तथेति तदभिललाम। तस्य ह इत्यग्निरैतशायनी ज्येष्ठः सुनोभिदुद्दत्य मुखमपि जग्राह, बुवं, दप्ती ना पितेति । म होयाच, धिक् त्वा जामापरम्य पापिष्ठान्ते प्रजाइरिष्यामीति। यो मे मुखं मार- होयो यदि जाल्म में मुखं प्राग्रहीयः(१),यतायुपं ग्रामकरिय मह- सायुपं मुरुयमिति । तस्मादभ्यम्नय ऐनशायना आजानेयाः सन्तः पापिष्ठामन्येयां बलिहतः (१) पितायच्छ ताः खेन प्रजापतिना खया देवतया। यदेतशः प्रलापः, तत् वर्गस्य लोकस्य रूपं । यवतमः प्रलापः, यातयामा वा क्षितिः, ऐतशतशः प्रलापो यातयामा मे यज्ञः सदक्षिति मे यज्ञोसदिनि । तं वा ऐन तश- मला शंसति, पदावग्राइन्तामामुत्तमेन पदेन प्रणोति, यथा निविदः। अध प्रवल्हिकाः पूर्वगस्त्वा विततो किरणो हापिति मतिराधानुत्तराः शंसति, भुगियभिगत इति प्रवहिकाभि- १समिति २ मुग म प्रायडीयो यदि जाम में मुझम पापडीथ रति ८॥1 र बलिलम रनिक। पतित रति 201 बलिदत रति ।

·गोपथब्राह्मणोत्तरभागे है वे देवा असुराणां रमाम्प्रवाहः। तद्यथाभिह वै देवा असुराणां रसा प्रवाहुः, तस्मात् प्रवल्हिकाः, तत् प्रवहिकानां प्रवहि- कालम् । ता वै प्रतिराधैः प्रत्यरार्धवन् । तद्यत् प्रतिराधैः प्रत्यरा- (वन, तस्मात् प्रतिराधाः, तत् प्रतिराधानां प्रतिराधत्वं । प्रवल- हिकाभिरेव दिपतां भ्राटव्या रसां प्रवाहिकाम्ता वै प्रतिराधैः प्रतिरानुवन्ति, ताः प्रग्राहमित्येव । अघाजिज्ञासेन्याः(१) शंसति, इहेच्छ प्रागपागुदगधरागिति । आजिज्ञासेन्याभिह वै देवा असरानाशाय अथैनानन्यायन्, तथैवैतद्यजमाना अजिज्ञासेन्या- भिरेवामियं भाटव्यमागायाधैनमतियन्ति। ता अईर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव । अथातिवादं शंसति, वीश्मे देवा असतेति । श्रीर्वा प्रतिवादस्तमेकर्च (२) शंसति, एकम्ता वै श्रीस्तां वै विरेभ(२) शंसति, विरेभैः(') थियं पुरुषो वहतीति। तामई- चैशः शंशति, प्रतिष्ठित्या एव ॥ १३ ॥ अथादित्याचाङ्गिरसीव शंसति, आदित्याह जरितरगिरीभ्यो- दक्षिणामनयन्निति। तद्देवनीघमित्याचक्षते(')। आदित्याय हवा आङ्गिरमश्च स्वर्ग लोकेऽस्पर्धन्त, वयं पूर्वे खरेयामो वयं पूर्व इति । ते हाङ्गिरस खासत्यां ददृशुः। ते हाग्निरमूचुः, परेह्यादित्येभ्यः १ जिन्यासन्या रतिभा २ एकर्थ इनि ग०। ३ विरममिति च। ५ विररिति । ५ देवनौत्यमित्याचचने इति झा।

·६ प्रपाठक: स एत्या . बसल्या प्रव्होति । अथादित्या अद्यसत्यान्ददृशः, तेहाग्निरमूचुः, अद्यसुत्याम्माकं तेयां नस्व होतासीदुपेमस्त्वामिति । ग्निरुवाच, अथादित्याः अद्य सुत्यामीक्षन्ते, कं वो होतारम- वोचन, वाद्ययन्ते ) युष्माकं वयमिति। से(२) हागिरमधु:(), मा त्वं गमो नु वयमिति। नेतिहाग्निरुवाच, अनिन्द्यावै मायन्ते किल्विषं हि तद्योनिन्द्यस्य हवन इति । तस्मादतिरमत्तल्य- मिति, यजमानस्य हवमिया देवाः। किल्विपं हि तद्योनिन्द्यस्य हवत्वेति । तान् हादित्यानगिरमो याजयाञ्चक्रुः, तभ्यो होमा पृथिवीं दक्षिणां निन्युः, तं हन प्रतिजग्राहुः । सा हीय, निहत्ती- भयत योप(दक्षिणाः शुचाबिद्धाः शोचमाना व्यचरन् कुपिताः, मा नः प्रतिगृहोपुरिति । तम्मा एता निरदोर्यन्ते('), य एते प्रतरा अधिगम्यन्ते। तम्माविहत्तदक्षिणां नोपाकुत्(ि१) नैना प्रमृजेन्द्रक्षिणां प्रमुणजानीति । भाटव्यः स्यादृहयुः, तस्मा एनां दद्यात् । तन्नः परात्ती(१) दक्षिणा विकृति, विपति भारव्येन्ततः शुचं प्रतिष्ठापयति । योऽसौ तपति स वै शसति, आदित्या ह जरितरशिरोभ्यो दधि- तस्माद्य एवास्य ममानजन्मा रोतारमवाचम्बायोनि छ । २ख इति भ० १ चक्रधुरिनि म माय निष्टतोभयत सीमा इति...च । ५ तानि निरदोषन इतिच. रता विनिरदीर्यम इति । द निदक्षिणा न्योपाकुयामिति च। पराचे रनिभःप्राची तिच.

·१८० गोपथवारमणेत्तरभाग पणामनयन् तां ह जरितः प्रत्यायविति, न होमां पृथिवीं प्रत्यायं- स्तामह जरितः प्रत्यायनिति, प्रतिहितेयु मायंस्तां ह जरि- तनः प्रत्यग्भगविति, न होमां पृथिवीं प्रत्यग्रणंम्तामु छ जरितर्नः प्रत्ययभणनिति, प्रग्यादित्य मग्यभणन् न हाने- तरसन्न विचेतनानीति । एप ह वा अन्हां विचेता, योऽसौ तपति । स ये शंसति, यजानेतरसं न पुरोगवाम इति । एप ह वै यत्तस्य पुरोगयो, यद्दक्षिणा यथार्हामः सस्तमितिरेतदन्ते त्येप एवेखर उन्नेता। उत श्वेत प्राशप ला उतोपद्याभिर्यविठः(१)। उतेमाशमा नः १) पिपरीत्येप एव खेत एप शिपुपत्येष(२) उतो- पद्याभिर्यविष्ठ (१) उतेमाशमानं पिपर्तीति, अादित्या रुद्रा यस वस्ते नुतः(५)इदं राधः प्रतिग्राभणीह्यगिरः । इदं राधो विभुः प्रभु- रिदं राधो वृहत्पृथुः। देवा ददत्वासुरन्तहो अस्तु सुचेतनं । युमाए अम्त दिवे दिवे प्रत्येव यभायतेति(')। तद्यदादित्या- याशिरसीय शमति, खर्गताया एवैतदहरहः शंसति, यथा निविदोथ भूतेच्छन्दः शंसति, त्वमिन्द्र शर्म रिणेतोमे() वे लोका भूतेच्छन्दोसुरान् ह ये देवा अनं मेचिरे । भूतेन भूतेन जिघांसन्तम्तितीपमाणास्तानिमे देवाः मर्वेभ्यो भूतेभ्योछादयन् । १,४ उतोपद्याभिविष्ट इति ॥ २ मारामानमिति च० ८०, च। शिशपती नभ.। ४ नुप्त इति च। ५ सभायत्यति च। ६ मम कटनीति च।

·६ प्रपाठक १८१ तादेतानिमे देवाः मर्वेभ्यो भूतेभ्योऽछादयन्, तस्मातेछन्दम्त- भूते च्छन्दां भूसेच्छन्दत्वं । छादयन्ति ह वापरमिमे लोकाः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो निरनन् । मर्वेभ्यो भूतेभ्यच्छन्दते, य एवं वेद ॥ १४ ॥ अथाह नस्याः शंसति, यदस्या अंहु भेद्या इत्याइ, न स्याहा इदं सर्व मजासमाह, न स्यादा एतदधिप्रजायतेस्यैव सर्वस्यास्यै प्रजात्यै। ता वै पट गमेत्, पड्वा ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितरः प्रजापतिः, प्रजापतिराह, न स्यात् ताश शमेदिति । गाम्भव्यस्य वचः, दगाक्षरा विराड्, वैराजो यज्ञ', तगर्भा उपजीवन्ति । श्री विराड्, योनाद्य, श्रियमेव तहिराज यशस्यमाद्ये प्रति छापयति । प्रतिष्ठन्तीरिद सर्वमनु प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभि , य एवं वेद । तिस. शंसेदिति वात्स्य' । विह दै रेत. मित सम्भवत्याण्डमन्प जरायुस्त्रिवत् प्रत्ययं, माता पिता यजायते, सत् यतीय, अभूतोद्यमेवैतत् यचतुर्थी गमेत् । मी एव प्रोडश शसेदिति है के। कामाता वै रेत (१) सिञ्चति, रेतस सिता प्रजाः प्रजायन्ते, प्रजानां प्रजननाय । प्रजावान् प्रजनयिष्णुर्भवति, प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभि', य एव वेद ॥ १५ ॥ अथ दाधिक्री शसति, दधिक्रावशी अकारिपमिति()। तत उत्तरा पावमानी शंसति, सुतासो मधुमत्तमा इति। अब वे दधिक्रा, पवित्र पावमान्या, तदु है के पावमानीभिरेव पूर्व शस्त्वा तत उत्तरा दाधिको असति । इयं वागवाद्या, य पवत इति १ विरेज इति भ. २ अकार्षमितीति भ. ८० च। ।

·१८२ गोपथबामणोत्तरभागे स वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात्, उपनश्यति ह वागशनायती। दाधिक्रोमेव पूर्व शस्त्वा तत उत्तराः पावमानौः शंसति । तद्यहाधिक्री शंसति, इयं वागाह) नस्यां वाचमवादीत्, तद्देव- पवित्रेणैव वाचं पुनोते। स वा अनुष्टुप्() भवति । वाग्वा अनु- टुप्, तत् म्बे नैव छन्दसा वाचं पुनीते । तामईशः(२) गंसति, प्रतिष्ठित्या एव। अघ पावमानी शंमति, पवित्र वे पावमान्या, इयं वागाह नस्यां वाचमवादीत्, तत्मावमानीभिरेव वाचं पुनीते। ताः मा अनुष्टुभो भवन्ति, वाग्वा अनुष्टुप्, तत्लेनैव छन्दसां वांचं पुनोते 1 ता अईचंगः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव अव ट्रसो अंशुमतोमतिष्ठदिति । एतं टचमेन्ट्रावार्हस्पत्वं सूक्त शंसति । अथ हैतदुमुष्टं, ताटेतं टचमैन्द्रावार्हस्पत्यमन्यं टचमैन्द्राजागतं शंसति, सवनधारणमिदं गुलाह इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात् । त्रिष्टुभावतना वा इयं वाक् एषां होत्रकाणां, यदे- न्ट्रावाईम्पत्या टतोयमवने । तद्यदेतं दृचमैन्द्रावार्हस्पत्यमन्त्य चमैन्द्राजागतं शंसति, म्व एवैनं तदायतने प्रोणाति, स्वयो- देवतयोः कामं नित्यमेव परिदध्यात्, कामं टचस्योत्तमया । तदाहुः, संशंसित् पठेहनि न संशंसेत्, कथमन्येप्वहःसु संशंसति कधमत्र न मंगंमतीति । अधो खुल्लाहुः, नैव संशंसेत्, स्व! वै लोकाः, पष्ठमहरममा ये वै वर्गो लोकः कश्चिदैम्बर्गे लोके गमय- तोति i. तस्मान्न सशंमति। यदेव न मंशंमति, तत् स्वर्गम्य लोकस्य रूप। यहेवैनाः संशंसति, यवाभानेदिष्ट बालखिल्यो । सा वा पदभ इनि च । २ना बचा इति म.।

·६ प्रपाठक १८३ तपाकपिरेव या मरुत् । एतानि वा अत्रोक्थानि भवन्ति । तस्मान सशंसति। ऐन्द्रो वृषाकपिः सर्वागि छन्दांस्यैतालाप उपाप्तो यदैन्द्राबाई स्पत्या हतोयसवने, तद्यदेत चमेन्द्रावाह- स्पत्य सूतं शंसति, ऐन्द्रावाहस्पत्या परिधानोया विशो अदेवी- रभ्याचरन्तीरिति । अपरजना ह वै विमो अदेवो', न यस्या परजन भयं भवति, गान्ताः प्रजाः कृप्ताः महन्ते, यत्रैवविद शंमति यत्रैवंविदं शंसतीति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥ इत्यथर्ववेदोत्तरगोपथ ब्राह्मणस्य षष्ठः प्रपाठकः समाप्त: ॥६॥ समाप्तश्चाय ग्रन्थः॥