·No text on this page.

·7210
40
0
o
0
THE
PRINCESS OF WALES
Sarasvati Bhavana Texts
EDITED BY
GOPI NATHA KAVIRAJA
No. 40
1 PART 1
/
MT?
BLR
(5.4
THE
KÄLATAT TVAVIVECHANA
PRINTED BY
BC BANERJEF
AT THE
Ramkrishna Printing Works,
BENARES CITY,
AME
HIKO LAUT
1932
Baleable at half of the printed price

·No text on this page.

·7210
सम्राटस्थपतिश्रीरघुनाथभट्टप्रणीतं
कालतत्त्वविवेचनम्
( प्रथमो भागः)
जयपुरराजगुरुकथाभट्टवंशावतंसन
कथाभट्टश्रीजयचन्द्र जनुषा वेदान्तभूपणोपाधिभूषितेन
नन्दकिशोरशर्मणा साहित्याचार्येण
टिप्पण्यादिना समलंकृत्य सम्पादितम् ।
THE
KALA TATTVAVIVECHANA
BY
RAGHUNATHA BHATTA
With (1 Forpuvid but
PRINCIPAL GOPINATH KAVIRAJ
Edited with Introduction Notes, etc
Bu
NANDA KISHORE SHARMA
Santyat harya,
Vedāntab hüshana, Research Scholar,
Government Sunshut Libiaury
BENARES
1932.

·No text on this page.

·THE Kinn OCTRI 84. 1 4 13. FOREWORD) Thanks to the enterprise of industrious scolars and of the patrons of ancient San-kut Leanmg, the important works of Sanskut literature are being slowly reclamed from oblivion and placed before the public In Dharma Sastra, however, as in some other branches, there remains yet a huge mass of literary matenal waiting for the editonal adventure of the skilled workman and for publication The work presented m the tollowing pages represents an important piece of literas composition in the field of Dharma Sāstid and has a position of its own in its history The Kilatatti a Vircchana of Raghunātha Bhatta, known under the designation of Saurut Sthapati, teils with all the important questions relating to the obrane of tithi, etc The relatint value of thus work can be determined by diferenca, by way of comparison, to other works of a unilar nature belonging to the sta on to the usrichools But there upp us to be no doubt, is in 'n Son glance through the plants wll sati." to shull, that for a student of Dhum Sustia liom a comparativ standpomt it cuelul strils of the book i sure to vielu intripsting Trots, The author was the second son of Mādhara Bhatta, the young, et brother of the famous Narayana Bhatta, who was one of the most leaned authors at Pena es in the 16th centilly Narayant as the author of Dharm p011. Prapaga latna, etc ܐ 7 ܐܢ ܙ ܐ)ll) ·I was contemporary of the great philosopher Madhu Sudana Sarasvati with whom he often took part in literai v polemics Raghunatha had an elder brother named Visvanatha and a younger one whose name Prabhākara and whose most proming career was cut short by an untimely death, It was this Prabhakara Bhatta who wiote the Rasap adipa ( published in this series is No 12)m the year 1593 A, D The Kalatattva Vrtechuma was composed in Samvat 1977 ( = 1620 a D.) The author ilega cubes bmmelt is well versed m Dharma Sastra and Mimamsa ( मीमांमाधर्मशास्त्रेषु सम्यकृतपरिश्रम ) and | credited with the composition of several 17 matons on these subjects It may be noted lieka tor general intormation that Rama Chandra Bhatta Tutsut, the well known author of kutyaratnuvali (witten in 1648 A Dan kilanrayapu ahumi was the daughter's won of Ruchunath The present drofili Hrish madrinhall be what of the Sadhal Risch Selinus of the Sun-kut College, in bestil on nghe belonging 10 14 ای ۱۱۱ ۱۱۱۰) را ۱۱۱۰) را، أو اله را ،th 1 - 1688 AD wil dite olan tuription A detailed ! ihr Hock and ita iutline, both historically and it als in the best of its content, will tollon shortly in the Introduction in the cond Government Sanskrit College, GOPINA IMA KAVIRAJ. BENARFS

·THE VIIM
* * (TRI.
84RHI
LS.4
॥ श्री ॥
सम्राट्स्थपतिश्रीरघुनाथभट्टप्रणीतं
कालतत्त्वविवेचनम् ।
पितरं माधवमम्बां ललितां नारायणं पितृव्यं च ।
सहजमथ विश्वनाथं गणपतिमीशां च शारदां नत्वा ॥
रामं च सीतयोपेतं रघुनाथेन रच्यते ।
सम्राट्स्थपतिना सम्यक् कालतत्त्वविवेचनम् ॥
तत्रादौ बहुवाच्यत्वात्तिथितत्त्वं विविच्यते ।
पश्यान्मासाऽधिमासादि यथामति विवेक्ष्यते ॥
तत्र तिथिर्नाम अमासंज्ञकसर्वानुस्यूतनित्यकलाव्यतिरिक्तानां
प्रतिपद्वितीयादिसंज्ञानां पञ्चदशचन्द्रकलानां मध्ये एककस्याः
कलायाश्चन्द्रमण्डलस्य सूर्यमण्डलेन सह परमसन्निकर्षानन्तरं विप्रकर्षः
परमविप्रकर्षानन्तरं वा सन्निकर्षों यावता कालेन भवति तावान
कालो यथाक्रमं शुक्लकृष्णपक्षगतो लक्षणया प्रतिपद्वितीयादिशब्दै
प्रतिपाद्यः।
तथोक्त स्कान्दे प्रभासखण्डे-
"श्रमाषोडशभागेन देवि प्रोक्ता महाकला ।
संस्थिता परमा माया देहिनां देहधारिणी ॥
प्रमादिपौर्णमास्यन्ता या एव शशिन कला |
तिथयस्ता समाख्याता षोडशैव वरानने” ॥ इति ।
१

·२ कालतत्त्वविवेचने षट्त्रिंशन्मतेऽपि- "तत्र पक्षावुभौ मासे शुक्लकृष्णौ क्रमेण हि । चन्द्रवृद्धिकर शुक्ल कृष्णश्चन्द्रक्षयात्मक ॥ (१) पक्षत्याद्यास्तु तिथय क्रमात्पञ्चदश स्मृता । दर्शान्ता कृष्णपक्षे ता पूर्णिमान्ताश्च शुक्लके" ॥ इति ॥ तासां च तिथीनां गिधिनिषेधाङ्गत्वं सप्तम्या तत्र तत्र प्रसिद्धमेव । न च "निमित्तं कालमादाय वृत्तिविधिनिषेधयो" रिति वचनाद् “वसन्ते वसन्ते ज्योतिषे” तिवत् सा सप्तमी निमित्त न त्वधिकरण इति वाच्यम्। उपपदविभक्तित कारकविभक्तर्वलीयस्त्वात्। “वसन्ते वसन्ते” इत्यत्र तु वीप्साबलात्तां परित्यज्य निमित्तसप्तम्याश्रिता। निमित्तत्वोक्ति- स्त्वनुपादेयत्वसाम्यात्, “न कालो गुणा निमित्तं ह्य तदिति” शाबरो- क्तिवत् । यस्य तर्हि तिथ्यादेर्वीप्सायोगस्तस्य वसन्तवन्निमित्तत्वमेव स्यान्नत्वङ्गवम् । सिद्धयति तस्याप्यङ्गत्वम् । तथा हि तस्मिन्काले निमित्त विहितस्य प्रयोगस्य कालाकाक्षायामुपस्थितत्वात्तस्यैवाङ्गत्वे- नाऽप्यन्वय । न च वाक्यभेद । यत्र तावन्निमित्तसम्बन्धेनापूर्वकर्मो- त्पत्तिस्तत्र सम्यगेव। यत्रापि विध्यन्तरेसोत्पन्नस्य निमित्तमात्र- सम्बन्धस्तत्रापि प्रयोगस्यापूर्वस्यैव विधानात्तदनुबन्धस्य विशेषण- स्यैकस्यानेकस्यापि वा सिध्यत्यावृत्ति विनैव विशिष्टविधिन्यायेन विधि, 'राजा राजसयेने' त्यत्र राज्ञ इव । अत एव ज्योतिष्टोमस्य नैमित्तिकप्रयोगविधायित्वेन सर्वेषां सम्मतं वीप्सायुक्तवसन्तवाक्य- मेव तस्य वसन्तकालकन्वे प्रमाणत्वेन यज्ञसत्रभाष्यकाराणां निवन्धृणां च सम्मतम्। यस्य तु सङ्क्रान्त्यादिकालस्य सक्ष्मत्वाद्दीर्घकाल- श्राद्धादिकर्माइन्यासम्भवस्तत्सम्भवेऽपि वा यत्र वचनादेव निमित्त- भूतकालपूर्वोत्तरान्यतरकालस्याङ्गन्वं कर्मणि रविवारनिमित्तस्नाना- (१) पक्षति प्रतिपद्।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । ३ दाविय सूर्योदयपूर्वकालस्य तत्र तस्य निमित्तत्वमेवेति दिक् । सा च तिथिद्विविधा सम्पूर्णा खण्डा च । तत्र सम्पूर्णोक्ता नारदीये- - "श्रादित्योदयवेलाया प्रारभ्य पष्टिनाडिकाम् । सम्पूर्णा इति विख्याता हरिवासरवर्जिता" ॥ इति ॥ सूर्योदयाऽस्तमयव्यापित्वेनापि तिथे सम्पूर्णत्वं रात्रिमात्राहो. रात्रान्यतरसाध्यकर्मव्यतिरिक्तकर्मसु भवति । "अह सु तिथय पुण्या कर्मानुष्ठानतो दिया । नक्तादिवतयोगेषु रात्रियोगो विशिष्यते" ॥ इति ॥ दिवैव कर्मणामनुष्ठानमित्युत्सगों यत , अतो हेतोरह सु यास्ति- थयस्ता पुगया इत्यर्थ । “त्रिसन्ध्यव्यापिनी यत्र सैव पृज्या सदा तिथि” रिति च। प्रातमध्याह्नसायंसन्ध्याव्यापिनीत्यर्थ । न तु प्रात सन्ध्यायं सायंसन्ध्येति च सन्ध्यात्रयम् । संख्याया पृथक्त्व- निवेशितत्वात् । दिवैव च प्राय कर्मणामनुष्टानम् , पूर्वाह्नो देवानां मध्यन्दिनो मनुष्याणामपराह पितॄणामित्यह गेष्वेव देवादिकर्म- विधानात्। "स्मानं दानं जपः श्राद्धमनन्तं राहुदर्शने । श्रासुरी रात्रिरन्यत्र तस्मात्तां परिवर्जयेत्” ॥ इति ॥ "सर्योदयं विना नैव स्नानदानादिक क्रम” इत्यादिभि सामान्येन सकलकर्मसु रात्रिनिषेधाच्च। “प्रातःसन्ध्यां बुध कृत्वा संकल्पं तत पाचरे” दिति सामान्यत सर्वकर्मणां दिनोपक्रमे ·ad सङ्कल्पविधानाञ्च । जैमिनिनापि “उदगयमपूर्वपक्षाहःपुण्याहेषु वैवानि स्मृतिरूपान्यार्थदर्शना" दित्युदगयनादिसाधारण्येनाह्न सर्वकर्मकाल- त्वमुक्त्वा अह्नि विशेषोपपत्तिरुक्ता। अहनि च कर्मसाकल्यमिति । तस्मात् कृत्स्नाहात्रव्यापिन्यपि तिथि केषुचित् सम्पूर्णेव । अत एव च तिथ्यन्तरवेधोप्युदयास्तमयान्तराल एव प्रायो व्यवह्रियते न तूदया- त्पूर्वमस्तमयोत्तरं वा । सम्पूर्णेतरा खण्डा । तत्रच सन्दिग्धत्वात् खण्डैव निर्णतव्या न तु सम्पूर्णा असन्देहात् । सन्देहश्च गुणानुरोधेन प्रधानावृत्तरन्याय्य- त्वेन कर्मण सकृत्कर्तव्यत्वात्। अत एव निषेधेषु स्वण्डापि न निर्णेया। निवृत्तर्यावत्तिथिभावित्वेन निर्णीतत्वादसन्देहात् । तदाह वृद्धगार्ग्य:- "निमित्त कालमादाय वृत्तिविधिनिषेधयो । विधि पूज्यतिथौ तत्र निषेध कालमात्रके ॥ निधीनां पूज्यता नाम कर्मानुष्ठानयोग्यता । निषेधस्तु निवृत्त्यात्मा कालमात्रमपेक्षते” ॥ इति ॥ न च केवलं वाचनिक एवायमर्थ, किन्तु न्याय्योऽपीति निषे- धस्वित्यनेन सूचयति। तथा हि विधिषु विधेयानुष्ठानस्याभ्युदय- हेतुत्वं प्रमेयम्। सकृदनुष्ठानादेव चाभ्युदयसिद्धस्तिथिद्वेध कुत्रा- नुष्ठेयमिति विधेये जायते सन्देह । निधषु तु कालविशेषे कर्म- विशेषानुष्टानस्यान/हेतुत्वं प्रमेयम् । यदा कदापि च तत्काले तत्कर्मानुष्ठानेनार्थप्रसगात्सर्वदैव तत्काले तवज्यं भवतीति तत्र नास्ति सन्देह इति । ॥ नन्वेवं वचनात् न्यायतश्च कालविशेषप्रयुक्तसर्बनिषेधानां ताव- कालिकत्वसिद्धौ अभ्यङ्गमैथुनदन्तधावननिषेधंषु पुनस्तावत्का- लिकत्ववचनं किमर्थम् ?

·"अभ्यङ्ग बोदधिमाने इन्तभावनमधुने । जाते च मरणे चैब तत्कालव्यापिनी तिथि ॥ इति ॥ न च तत्तत्तिथौ कृनायामननुष्ठानस्य न्यायवचनसिद्धत्वेऽपि उदयास्तमयत्तित्वेन साकल्यवचनात्तद्वतितत्तिथिस्पृष्टायामितरति- थावपि प्रसक्तस्य तस्य निवृत्त्यर्थ तद्वचन मिति वाच्यम् । तिथिविशेष- प्रयुक्तस्य निषेधस्येतरतिथावप्रसक्तरेव। न हि साकल्यवचनमेव प्रसञ्जकम्। तत्तत्कर्मकालभूताहर्भागविशेषे तत्तत्तिथेरभावेऽपि न्यायाद्वचनाद्वा तद्दिने विधिविषयकर्मानुष्ठाने निर्णयेन प्राप्ते तत्तदह ग एव तत्सत्कर्मानुष्ठानार्धं हि तदिन्यग्रे व्यक्तं भविष्यति । न च तदर्थस्य तस्य निषेधेषु कश्चिदुपयोगो येन तदपवादार्थ तात्कालिकवचनमवकाशं लभेतेति । सत्यम् । विधेयकर्मविशेषविषय एव साकल्यापवादार्थे तस्मिन्वचने निषेध्यानां केषांचिदुपादानं दृष्टान्तत्वेन। जनममरणयोरिव । न हि जननमरणयोस्ननुष्ठययोः साकल्यवचनं प्रवर्तते येन तदपवाद कर्तव्यः । साकल्यवचने मान- दानजपादिष्वित्यादिशब्देन तदर्थकेन च दानाध्ययनकर्मस्विति बहुवचनेनानुष्ठेयानामेव कर्मणां ग्रहणात् । अत एव निषेध्यानामप्य- सादृश्यात्तत्रानुपादानम्। न च जननमरणाभ्यां तनिमित्तकस्या- नुष्ठेयकर्मण एवोपादानम् । तनिमित्तकश्राद्धादौ साकल्यस्येष्टत्वादेव तदपवादासम्भवात्। तस्माजननमरणयोस्तद्वश्च निषेध्यानामपि दृष्टान्ततयैव तत्रोपादानम् । अत एव तत्तत्तिथिविशेषाधिकरणकोत्पा- तादिनिमित्तानां सकलनिषेध्यानां योपलक्षणमेव तद्ग्रहणमिति । अतो विधिविषयकर्मसु खण्डाऽसन्देहानिर्णतच्या। तानि च कर्माणि दैवपित्र्यभेदेन विविधानि। पितृदेवत्यानि पित्र्याणि । तद्भिन्नानि दैवानि । दैवान्यपि उपवासकभक्तनक्ताऽया- चितवतदानरूपेण षड्विाध्यामि ॥ पियाण्याणि एकोहिष्टपाणदेवरूपेण त्रिविधानि । तामि कसरिणयथा सन्तसिन्ध्यादिषु लिहितानि तथो.

·६ फारातपात५५- पवासातिरिक्तानि प्रातरादिष्वहोरात्रभागेष्वपि विहितानि । श्रहश्च पञ्चदशमुहूर्तात्मकस्य भागा द्वधा त्रेधा चतुर्धा पञ्चधा च श्रुतिस्मृति- पुराणेषूक्ता । तथापि बहुसंमतत्वाद् बहुव्यवहारानुगुणत्वाञ्च प्रात - सङ्गवमध्याहापराहसायाहात्मकः पश्चधाविभाग एवं त्रित्रिमुहूर्तात्मक उत्सर्गतो गृह्यते। स च वृद्धपाराशरेणोक्त "लेखाप्रभृत्यथादित्यान्मुहूर्त्तात्रय एव च । प्रातस्तु स स्मृत कालो भागश्चाह स पञ्चमः ॥ सङ्गवस्त्रिमुहूत्तोऽथ मध्याह्नस्तत्सम स्मृत । ततस्त्रयो मुहर्त्ताश्च अपराह्नो विधीयते ॥ पञ्चमोऽथ दिनांशो य स सायाह्न इति स्मृत । यद्यदेतेषु विहितं तत्तत्कुर्याद्विचक्षणः" ॥ इति ॥ वेधा विभागादयस्तु यत्र क्वचिद्द्योतकं तत्रैव ग्रहीतव्या । एतत्सर्व तत्तत्कर्मविशेषस्य तत्तद्भागकालकत्वं च तत्तत्कर्मविशेषण तिथिनिर्णये वक्ष्यते। उपवासश्चाहोरात्राभोजनसंकल्पपरिपालनरूपो- ऽहोरात्रसाध्य । एकभक्तनतायाचितेष्वपि विशेष्यमात्रं मध्याह्लादि- साध्यं विशेषणांशस्त्वहोरात्रसाध्य एव। तदहोरात्रावच्छिन्नद्वितीय- भोजनाभावविशिष्टं हि मध्याह्नभोजनं एकभक्तम् । तादृशमेव प्रदोष- भोजनं नक्तम् । अयाचितलब्धस्य तादृशमेव सकृद्भोजनमयाचितम्। तत्र कालस्यानुपादेयत्वाद्यथा तत्तत्तिथिपरित्यागेन कर्म कर्तुं न शक्यते तथा तत्तदहर्भागपरित्यागेनापीति तत्तद्व्यापिनी तिथिस्तत्र तत्र कर्मणि ग्राह्य त्युत्सर्ग। "कर्मणो यस्य य कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः । तया कर्माणि कुर्वीत हासवृद्धी न कारणम्" ॥

·इति वृद्धयाज्ञवल्क्यवचनात् । नन्वन्यान्यपि खण्डतिथेनिणाय- कानि वचनानि दृश्यन्ते । तत्र विष्णुधर्मोत्तरे तावत्- "नक्षत्रं देवदेवेश तिथिं चाईविनिर्गताम् । दृष्वोपवास कर्तव्य कथं शङ्कर जानता ॥ ईश्वर उवाच- सा तिथिस्तदहोरात्रं यस्यामभ्युदितो रवि । तया कर्माणि कुर्वीत ह्रासवृद्धी न कारणम् ॥ ला तिथिस्तदहोरात्रं यस्यामस्तमितो रवि । तया कर्माणि कुर्वीत ह्रासवृद्धी न कारणम् ॥ शुक्लपक्षे तिथिाहा यस्यामभ्युदितो रवि । कृष्णपक्षे तिथिाह्या यस्यामस्तमितो रविण रिति ॥ देवलोऽपि- “यां तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्कर । सा तिथि सकला शेया नानदानव्रतादिषु ॥ यां तिथि समनुप्राप्य अस्तं याति च भास्कर । सा तिथि सकला ज्ञेया नानदानजपादिषु" ॥ इति ॥ क्वचिदुदयवाक्ये दानाध्ययनकर्मस्विति। अत एव विष्णु- धर्मोत्तरगतप्रश्नवाक्ये उपवासग्रहणमुपलक्षणम् । अत एव च- "देवे कर्मणि संप्राप्ते यस्यामभ्युदितो रवि । सा तिथि सकला शेया पित्रर्थे चापराह्निकी इति मार्कण्डेयपुराणवचनात् , “ययास्तं सविता याति पितरस्तामुपासते । तिथिं तेभ्यो यतो दत्तो छपराल स्वयंभुवे" ति ॥

·८ कालतस्वविवेचने परिशिष्टवचनाच प्रतीयमाना उदयास्तमयगततिथ्योर्दैवपित्र्य- विषयत्वेन व्यवस्थाप्ययुक्ता। पूर्ववचने देवेऽपि कर्मण्यस्तमयतिथेाहा- त्वाभिधानात् । किन्तु शुक्लकृष्णपक्षविषयत्वेनैव । अनयोस्तु वचनयो पित्र्येऽस्तमयव्यापितिथिविधान एव तात्पर्यम् । तत्रौचित्येन स्तुत्यर्थ दैवे उदयव्यापितिथेाह्यत्वं पूर्ववचनसिद्धमनद्यते । वैखानसविधिपरे "वैखानसं पूर्वेऽहन्साम भवतीत्यत्र षोडश्युत्तरे” इतिवत् । तथा युग्म- वाक्यातिथिविशेषविषयत्वेनाऽपि उदयास्तमयत्तिथिमाहात्वस्य व्यव- स्था प्रतीयते । तथा च निममसंझके परिशिष्ट- "युग्माग्नियुगभूतानां षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयो । रुद्रण रण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्या च पूर्णिमा । प्रतिपदाप्यमावास्था तिथ्योर्युग्मं महाफलम् । एतव्यस्त महादोष हन्ति पुरयं पुराइत" मिति । युग्मं द्वितीया। अग्निस्तृतीया। युगं चतुर्थी । भूतं पश्चमी । षट् षष्ठी । मुनि सप्तमी । वसुरष्टमी। रन्ध्र नवमी । रुद्र एकादशी। एवं च वचनार्थ । युग्माग्न्योयुमभूतयो षण्मुन्योर्वसुरंध्रयोस्तिथ्यो- युग्मम् । तथा रुद्ररेण युक्ता सहिता द्वादशी रुद्रश्च द्वादशी चेत्यर्थ एवमग्रेऽपि। चतुर्दशी पूर्णिमा च प्रतिपश्चामाकास्या च अनयो- रनयोश्च तिथ्योर्युग्मं कृतं पूर्वा तिथिरुत्तरविद्धा कृता उत्तरा च पूर्वविद्धा कृता तत्सत्कर्मणीत्यर्थ । महाफल तत्तत्तिथ्याधिकरणकतत्त- कर्मविधिशिरस्कफलदायीति स्तुत्युनीतो विधिर्युग्मगता पूर्ण तिथि- रुत्तरविद्धा उदयव्यापिनीग्राह्या उत्तरा तिथि. पूर्वविद्धा अस्तमय- व्यापिनीग्राह्य ति। एतद्युग्मं व्यस्तं विपर्यस्तमन्यथाभूतं कृतम् , एतद्युग्मगता पूर्वास्तिथयस्तत्पूर्वतिथिभिरुत्तराश्चोत्तरतिथिभियुग्मी- कृता इत्यर्थ । महादोषं कर्मवैगुण्यापादकं पुराकृतं च पुण्यं हन्तीति निन्दा । न हि निन्दान्यायेन पूर्वविध स्तुति । न तु निन्दया स्वतन्त्रनिषेधोनयनम् । प्रविनिर्गता खण्डां तिथिं नक्षत्रं च दृष्ट्वा ·7210 तिथितत्त्वविवचनम् । १ तदधिकरणकमुपवासादिकर्म विदुषा कथं कार्यमिति प्रश्नान्न्यायाञ्च खण्डतिथे पूर्वदिनगताया उत्तरदिनगताया वा अनियमेन ग्राह्यत्वे प्रसक्ते कासांचिदुत्तरदिनगतानां कासांचिञ्च पूर्वदिनगतानां तस्मिन्नियमिते वैपरीत्यस्याप्रसक्ते । एतत्सम्वादीन्येव किचित्तिथि- विषयाण्यन्यान्यपि युग्मवाक्यानि । “षष्ठयष्टम्यमावास्या कृष्णपक्षे त्रयोदशी। एता परयुता पूज्या परा पूर्वेण संयुता” इति । "एकादशी तथा षष्ठी अमावास्या चतुर्थिका । उपोष्या परसंयुक्ता परा पूर्वेण संयुता” इति । षष्ठी च सप्तमी तात से अन्योन्यं समाश्रिते"॥ इति चेत्येवमादीनि । तथैतद्विरुद्धान्यपि- "प्रतिपत्सद्वितीया स्याद्वितीया प्रतिपधु ते" नि । "चतुर्थीसंयुता या च सा तृतीया फलप्रदा" "चतुर्थी च तृतीयायां महापुण्यफलप्रदे" ति ॥ चेत्येवमादीनि । तथा खर्वदर्पवाक्यमपि सर्वसाधारण्येन निर्णायकम्- "खो दर्पस्तथा हिंसा त्रिविधं तिथिलक्षणम् । खर्वदो परौ पूज्यौ हिंसा स्यात्पूर्वकालिकी" ति ॥ खर्व साम्य दर्पो वृद्धि । हिंसा क्षय । एते च क्षयादयो यदि प्राह्यतिथेस्तदा पूर्वतिथ्यपेक्षया। ग्राह्यतिथ्यपेक्षया तदुत्तरतिथे । पतञ्चाने स्पष्टनीयम् । तथा तत्तत्तिथिगोचरा सामान्येन तत्तदुप- घासादिकर्मविशेषविषयत्वेन च पूर्वोत्तरविद्धा विधिनिषेधा बहव । तत्कथं कर्मकालव्याप्त्यैव खण्डानिर्णय इति । अत्रोच्यते। सर्वाणि युग्मखर्वादिशुक्लादिशास्त्राणि तत्तत्कर्म- विशेषेषु तत्तत्तिथ्यादिरूपे काले विहिते तस्मिन्खरडे संदेहे निर्णयार्थः २ ·कालतत्त्वविवेचने . प्रवर्तन्ते । यदा व तिथ्यादिविधय प्रवर्तन्ते, तदैव प्रातराद्यहर्भाग- विधयोऽपि। तेन तेषां प्रथमावगतत्वात्तत्तत्कालीनतत्तत्तिथिलामे संदेहाभावाञ्च यत्र कर्मकालानुरोधेन निर्णय कर्तुं न शक्यते तत्रैव विषये संदेहादितरशास्त्राणि निर्णायकानीत्युत्सर्ग । तथा हि त्रिमुहू- र्तानां ततो न्यूनानां वा कर्मकालानां व्याप्तौ पञ्च पक्षा संभवन्ति । पूर्वेद्य रेव साकल्येनेकदेशेन वा सा, परेद्य रेव सा, उभयेद्यु कात्स्न्येन सा, उभयेा रेकदेशेऽपि न सा, उभयेा रेकदेशेनैव सेति । अन्त्यापि द्विविधा । साम्येन वैषम्येण चेति । तत्र या तावदेकस्मिन्नेव दिने कात्स्न्येनैकदेशेन वा कर्मकालव्यापिनी 'सा न्यायात्कर्मण - इति प्रागुदाहृतवचनाच्च सैव ग्राह्या । क्वचिद् गौरीतृतीयादावेतस्यापि वलवता वचनेनापवादो लक्ष्यते। अनेनैव न्यायेन यदा तिथि- रेकस्मिन्दिनेऽहोरात्रयोगिनी अपरस्मिश्च अहर्मात्रयोगिनी रात्रिमात्र- योगिनी वा तदोपवासादावहारात्रसाध्ये उभययागिन्येव ग्राह्या। नान्यतरमात्रयोगिनी कर्मकालव्यापित्वात् । "दिवा रात्रौ वत्त यच्च एकमेकतिथौ गतम् । तस्यामुभययोगिन्यामाचरत्तद् व्रत व्रती" ॥ इति विशेषवचनाच्च। उत्तरस्यामुभययोगिन्या 'त्रिसंध्यव्यापिनी' त्यस्याप्युपोदल- कन्वाच्च। अस्याप्यपवाद एकादश्युपवासादौ भविष्यति । वैषम्येण कर्मकालैकदेशव्याप्तावप्यधिकदेशरं गिनी ग्राह्या। साम्येन तु तस्यां यत्कर्म मध्याह्नादावेवोपक्रम्य समाप्यते तत्र प्रधानोपक्रमकालरूपैक- देशयोगिनी ग्राह्या । "यो यस्य विहित काल कर्मणस्तदुपक्रमे । तिथिर्याभिमता सा तु कार्या नोपक्रमोज्झिता"- इति बौधायनपचनात्।

·तिथितत्वविवेचनम्। ११ दिनद्वयेऽपि कर्मकालव्याप्तौ तदस्पर्श था पूर्वमेवोपक्रम्य मध्याह्नादावनुष्ठीयमाने कर्मणि सायन तदेकदेशस्पर्शेऽपि युग्मवाक्यात् खादिवाक्याद्वा निर्णय । तत्र कर्मकालशास्त्रेण निर्णयाशक्त । अत एव तत्रैवोक्तं "हासवृद्धी न कारण” मिति। तयोश्च देवपित्र्यभेदेन व्यवस्थितं निर्णाकत्वम् । "द्वितीयादिकयुग्मानां पूज्यता नियमादिषु । एकोद्दिष्टादिवृद्धयादौ ह्रासवृद्धयादिचोदना" ॥ इति व्यासनिगमवचनात् । अत्र व्रतवाचिनियमपदात्परेणादिशब्देन सकलदैवकर्मणामुपा- दानम् । सादृश्यात् । ‘एकोद्दिष्टादी' त्यादिशब्देन प्राचीनावीतित्वादि- धर्मवतां पित्र्याणां पार्वणादीनाम् । वृद्धयादिशब्देन वा तद्गुणसंविज्ञान- बहुव्रीहिणा वृद्धिः पुत्रजन्मादिनान्दीमुखश्राद्धनिमित्तं तल्लक्षितं तच्छाद्धमादि प्रकृतिर्यस्यति व्युत्पन्नेन वा यज्ञोपवीतित्वादिदैव- धर्मवतां देवश्राद्धादीनां पित्र्याणाम्। मुख्यवृद्धिश्राद्धस्य तिथि- प्रयुक्तत्वाभावेन तत्र तन्निर्णयकानुपयोगात् । हेमाद्रयादिग्रन्थेषु माङ्गलिकामाङ्गलिकपदाभ्यामिदमेव विवक्षितम् । ह्रासवृद्धी तिथे । श्रादिशब्देन तत्साम्यम् । तचोदना तत्प्रयुक्तो निर्णयस्तत्प्रतिपादक खर्वादिवाक्य वेत्यर्थ । अत्राचार्यचडामणिना ह्रासवृद्धयादिशब्दस्य चन्द्रहासवृयुपलक्षितकृष्णशुक्लपक्षपरत्वात् "शुक्लपक्षे तिथिह्या यस्यामभ्युदितो रवि । कृष्णपक्षे तिथिर्णाह्या यस्यामस्तमितो रवि " ॥ इति वचनाभ्यां शुक्लगता तिथिरुत्तरा कृष्णपक्षगता पूर्वेति पक्षयप्रयुक्तो यो निर्णय क्रियते । स एकोद्दिष्टादिमाध्याह्निकवृद्धयादि- ·१२ कालतत्त्वविवेचने पौर्वाहिकपित्र्यविषय इत्येतस्य पचनस्यार्थ.। आपराहिके तु पार्वणादिपित्र्ये अस्तमयव्यापिन्येव । पक्षद्वयेऽपि- "ययास्तं सविता याति पितरस्तामुपासते। तिथि तेभ्योऽपराहो हि स्वयं दत्त. स्वयंभुवा" ॥ इति विशेषवचनात् । आपराहिकविषयत्वं चास्य हेतुवनिगदरूपवाक्यशेषात् । यद्यपि च शुक्लकृष्णपक्षप्रयुक्तो निर्णयो दैवकर्माविषयोऽपि भवत्येव । तथापि तत्र युग्मवचनादेव प्रायो निर्णय । तदविषयभूतास्वेव तु कासु- चित्तिथिषु तस्यावकाश । पित्र्येषु त्वापराहिकेतरेषु कालव्याप्ति- शास्त्रेणानिर्णये शुक्लकृष्णपक्षप्रयुक्त एव निर्णय इत्यस्य तदविषत्वमु. च्यत इत्युक्तम् । तिथितत्त्वेऽप्येवमेव । एकोद्दिष्टादिवृद्धयादावित्यस्य वित्त्यं व्याख्यानमधिकम् । एकोद्दिष्टादिशब्देन तन्निमित्तभूततिथि- विशेषाणां ग्रहणम् । श्रादिशब्देन पार्वणस्यापि । वृद्धयादावित्यादि- शब्देन क्षयस्तम्भितयो । हासवृद्धयादीत्यादिशब्देन ययास्तमिति चोदनाया । ततश्चायमर्थः । एकाद्दिष्टादिनिमित्तभूततिथेवृद्धिक्षय- साम्येषु तत्प्रयुक्त संशये आपराहिफेतरपितृकृत्ये चन्द्रवृद्धिहासोप- लक्षितशुक्लकृष्णपक्षचोदना नियामिका। आपराहिफे तु तत्र 'ययास्तमिति चोदनेति। तिथिविकेऽप्येषम्। खर्वदर्पवाक्य त्वितरैर्नोद्भावितमेव। श्रार्चायचूडामणिना तु दर्श श्राद्धविषयं व्याख्यातम् । “यदा चतुर्दशी याम तुरीयमनुपूरयेत् । अमावास्या क्षीयमाणा तदैवं श्राद्धमिप्यते" ॥ इत्यादिपरिशिष्टवचनैकवाक्यत्वात्। अत एव "दृष्ट्वोपवास कर्तव्य कथं शङ्कर जानते" ति विष्णुधर्मोत्सरेऽप्युपक्रमे उपवासप्रहर्ण ·तिथितस्वविवेचनम्। १३ न देवकर्मणामेवोपलक्षणम्। किन्त्वापराहिकेतरपियाणामपि । “यां तिथिं समनुप्राप्ये" ति देवलवचनद्वये त्वादिपदेन सादृश्याचकर्मणामेव ग्रहणम्। पित्र्यव्यावृत्त्यैव तस्य सार्थकत्वात् । तेन दैवकर्मविषयस्य युग्मवाक्यस्यैव तदुपोद्वलकमिति । एवं 'हासवृद्धी न कारण- मित्यत्रापि हासवृद्धिशब्दाभ्यां शुक्लकृष्णपक्षयोरेवोपादानमिति । अत्र ब्रूम । निगमवचनस्य लक्षणां विना पूर्वार्धापस्थिततिथिगतहास- वृद्धिविषयखादिवाक्यव्यवस्थापकन्वे संभवति सति, अत्यन्तानुप- स्थितचन्द्रवृद्धिह्रासाङ्गीकारेण लक्षणया च शुक्लकृष्णपक्षशास्त्रविषयत्वं ताघदत्यन्तायुक्तम्। किंच तद्विषयत्वे व्यवस्थाप्यशक्या । तथा हि-पूर्वाद्धे ताक्न्नेदृशी व्यवस्था क्रियते । देवेषु युग्मवचनमेव निर्णायकमिति । युग्मवचना- विषयतिथिषु विरुद्धयुग्मवचनविषयतिथिषु च दैवकर्मस्वपि शुक्ल- कृष्णवाक्यस्य सर्वैरपि नियामकत्वस्याभ्युपगतत्वाद् युक्तत्वाच। तस्मादीदृशी तत्र व्यवस्था । युग्मवचनानि नियमादिविषयाण्येवेति। तथा चोत्तरार्द्धऽपि शुक्लकृष्णवाक्यं पित्र्यविषयमेवेत्येवं व्यवस्था वक्तव्या। नच सा युक्ता । तस्या दैवेष्वपि व्यवस्थापकत्वाभ्युपगमात् । पौर्वाहिकानां च दैवामादिश्राद्धानां वृद्धयादावित्यनेनैव ग्रहणादेको- द्दिष्टातिरिक्तस्य च माध्याहिकश्राद्धस्याभावादेकोद्दिष्टादीत्यादिशब्द- संग्राह्यमपि न लभ्यते। पार्वणसंग्रहानङ्गीकारात्। यत्तु तिथितत्त्वे एकोद्दिष्टादिवृद्धयादावित्यस्य व्याख्यानम् । तदत्यन्तायुक्तम् । तथा हि । संदेहप्रतिपादनमेव तावन्नोपयुज्यते । सर्वतिथिनिर्णय- वाक्यानां संदेह एव प्रवृत्ते । कि तदुत्त्थापनाय वृद्धयादिप्रतिपादनेन । संदेहोत्थापकतापि वृद्धयादीनां नैकान्तिकी। अष्टपञ्चाशत्पष्टि- द्वाषष्टयन्यतरनाडीमितत्वे तिथे । सत्यपि क्षयादौ संदेहाभावात् । कि तु तिथिखण्डत्वस्यैव सा। नान्तरीयकं तु तदा क्षयवृक्षादिकम् । खक्षणा च एकोद्दिष्टादिशब्देन तदङ्गतिथेनिर्हेतुकी।

·१४ कालतत्त्वविवेचने - किं च-शुक्लकृष्णवाक्पयो पियविषयत्वमयुक्तमेव । तथा हिं। वचनान्तरैरव्यस्थया प्राप्तयो पूर्वोत्तरतिर्योर्व्यवस्थामात्रमेव ताभ्यां कियते । लाघवात् । दशम्यादाविव। न च कुत्रापि पित्र्येऽव्यवस्थया पूर्वोत्तरतिथ्यो प्राप्ति । येन तत्रानयोरवकाश स्यात्। एकैकदिने कर्मकालव्याप्तौ तयैव वैषम्येणैकदेशस्पर्शे प्राधिक्येन तस्मिन् खर्वादिना तदनङ्गीकारे उभयत्र तद्व्याप्तौ तदस्पर्श वा अस्त- मयापराहन्याप्तिभ्यां पार्वणैकोद्दिष्टयोयवस्थासिद्ध । न चास्त- मयादिवाक्यानि आपराह्निकपियविषयाण्येव । न तु तदितरपित्र्य- विषयाणीति युक्तम् । "देवकार्य तिथिज्ञेया यस्यामभ्युदितो रवि । पितृकार्ये तिथिया यस्यामस्तमितो रवि " ॥ "उदिते दैवत भानौ पित्र्यं चास्तमिते रवौ। द्विमुहूर्त त्रिरह्नश्च सा तिथिहव्यकव्ययो " || इत्यादिवचनानां सामान्य विषयत्वात् । "ययास्तं सविता याती” त्यादेरपि सत्यप्यपराहसमभिव्याहारे “पूर्वाह्न दैविकं कार्य- मपराह तु पैतृकम्" तथा "श्राद्धम्य पूर्वाहादपराहो विशिष्यते" इत्यादिवाक्यपर्यालोचनया द्वंधाविभक्तदिनापराहविषयत्वात्तस्यैको- हिष्टविषयत्वेऽपि तदुपपत्त सर्वपित्र्याविषयत्वमेव । एकोद्दिप्रस्यापि कुतपपूर्वार्धे उपक्रमेऽपि तादृशापराह्न एव समाप्यमानत्वात् । उप- क्रमस्य च शुक्ल पक्षं पार्वणसम्बन्धिनोऽपि कुतपपूर्वार्द्धरूपपूर्वाह्न- गतत्वात्। "शुक्लपक्षस्य पूर्व श्राद्ध कुर्याद्विचक्षण । कृष्णपक्षे पराह्न तु रौहिणं तु न लङ्घयत्" ॥ इति वचनात्। न च "रौहिणं तु न लवय, दित्येतत्समभिन्याहारादारभ्य ·तिथितत्त्वविवचनम्। 'कुतपे श्राद्धं कुर्यादारौहिणाबुध' इतिवदेकोद्दिष्टविषयमेवेदमिति वाच्यम् । अत्रोपक्रमे रौहिणलङ्घननिषेधात्। पूर्वार्द्ध उपक्रमस्यैव कालविधानात् । तस्मन् पित्र्येषु सर्वत्रान्यत एव व्यवस्थासिद्ध - वस्थापकान्तरानपेक्षणाईवष्वेव व्यवस्थापकं शुक्लकृष्णवाक्यम्। तत्र हि युग्मवचनाविषयतथिषु उभयत्र कर्मकालव्याप्तादौ विरुद्धयुग्म- वचनविषयतिथिषु चाऽस्ति व्यवस्थापकापेक्षा । एवं सति विष्णुधर्मोत्तरवचनोपक्रमगतमुपवासग्रहणमपि सा- दृश्या वकर्मणामेवोपलक्षणम् । न पित्र्याणाम्। तस्मात् “एको- द्दिष्टादी” त्यस्य कुसृष्ट्या खर्वादिवाक्यानां च सर्वतिथिविषयाणां दर्शमात्रविषयतयाऽतिसकोचेन व्याख्यानमयुक्तमेवेति पूर्वोक्तमेव "द्वितीयादिकयुग्माना” मित्यस्य देवपित्र्यवर्मविषयत्वेन युग्मखादि- वाक्यव्यवस्थाप्रतिपादकतया व्याख्यानं युक्तम् । युग्मवचनानां मिथो विरोधे शुक्लकृष्णवाक्याव्यवस्था। क्वचित्कर्मविशेपेणापि। तच्चाने व्यक्तीभविष्यति। एवं सति यद्विष्णुधर्मोत्तरे श्राद्यवाक्याभ्यां उदयास्तमयान्यतरगतत्वेनाहोरात्रसाध्येव युपवासादिकर्मसु तिथे- ग्राह्यत्वमुक्तम् । तदेवोत्तरवचनेन शुक्लकृष्णविषयतया व्यवस्थाप्यते। देवलवचनाभ्यां यदुदयास्तमयगततिथे साकल्यप्रतिपादनं तत्प्रमाणा- न्तरेण पूर्वस्या उत्तरस्या वा तिथेाह्यत्वे सिद्ध तदर्भागे तिथेर- भावेऽपि तत्रैव तत्तत्कर्मानुष्ठानार्थमुपोद्वलकं च । यच्चेदं सूर्णेदयादूद्ध- मस्तमयात्पूर्व वा वर्तमानायास्तिथेः शुक्लकृष्णवाक्याद्युग्मवाक्यात् खर्वादिवचनाद्वा ग्राह्यत्वं साकल्यज्ञानं च तत्तत्र त्रिमुहूर्तावरसत्त्वे न तु न्यूनसत्त्वे। "उदिते दैवतं भानौ पित्र्यं चास्तमिते रवौ। द्विमुहूतं त्रिरन्हश्च सा तिथिहव्यकव्ययो" ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरवचनात्।

·कालतस्वविवेचने भानावुदिते सति यद्विमुहूत्त मुहूत द्वयं तद् दैवतं देवकर्म- योग्यम् । एवं रवावस्तमिते अस्तं गन्तुमारब्धे अस्तमयात्पूर्व यदल सम्बन्धि त्रिमुहूर्त मुहर्त्तत्रयं तत्पित्र्यकर्मयोग्यम् । तस्मासद्वतिनी तिथिहव्यकव्ययोाह्य त्यर्थ । अह्न इति वचनादादि- कर्मण्यस्तमित इति क। अन्न यद्यप्युदये द्विमुहूर्तसत्ताप्युक्ता । तथापि साऽनुकल्प | "त्रिमुहूर्ता न कर्त्तव्या या तिथि क्षयगामिनी । द्विमुहूर्तापि कर्तव्या या तिथिवृद्धिगामिनी" ॥ इति दक्षवचने अपिशब्देन तद्द्योतनात् । त्रिमुहर्त्तग्राह्यतानिषेधश्च झयगामिन्याम् । अन्यदा तद्ग्राह्यताया साधक एव। प्राप्तिपूर्व कत्वात्प्रतिषेधस्य । वस्तुतस्तु पूर्वाद्धेऽप्यपिशब्दान्वयात्तस्य प्रतिषेधे न तात्पर्यम् । किन्तु उत्तरार्धगतानुकल्पविधावेव। “पौर्वाह्निकास्तु तिथयो दैवे कार्या प्रयत्नत" इति वृद्धय.जवल्क्यवचनाञ्च त्रिनुहर्तसत्त्वम् । पूर्वावशब्दोऽह्ययमह पूर्वो भाग इति योगेन पञ्चधाविभक्तदिनाद्यभाग- वचन । “मात संकल्पद्विद्वानुपवासवतादिक” मिति च त्रिमुहूर्ता- स्मकस्य प्रात कालस्य कर्मोपक्रमकरसंकल्पकालत्वात् । "यो यस्य विहित काल कर्मणस्तदुपक्रमे । विद्यमाना भवेदङ्ग नोज्झितोपक्रमेण तु” इति- चोपक्रमकालीनतिथेग्राह्य वाभिधानादप्युदये त्रिमुहूर्तसत्त्व-. मावश्यकम् । द्विमुहूर्त सत्त्वं नुकल्पो दाननानादिविषय | अस्त- मयात्पूर्व तु त्रिमुत्तसत्त्वमेवापेक्षितम् । “यां प्राप्यास्तमुपैत्यर्क सा चेत्स्यात्रिमुहूर्तगा। धर्मकृत्येषु सर्वेषु सम्पूर्णा तां विदुर्घधा " ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
इति शिवरहस्यादिवचनात्।
एव वेधिकाया अपि पूर्वोत्तरतियोदिने त्रिमुहर्तावरसत्त्वमपे-
क्षितम् ।
"पक्षद्रयेऽपि निययस्तिथि पूर्वा तथोत्तराम् ।
त्रिभिर्मुहूरैविध्यन्ति सामान्योऽयं विधि स्मृत"
इति पैठीनसिवचनात्।
एकादश्यां विशेषो वश्यते । एवं सर्वत्र दिवावेध एवोत्सर्गत
स्थिते जन्माष्टमी शिवराव्यादौ रात्रियोगेऽपि वेधव्यवहारो वैशेषिक ।
यानि
।
"व्रतोपवाससानादौ घटिकैका यदा भवेत् ।
आदित्योदयचलाया या स्तोकापि तिथिभंवत्"
इत्यादीनि मुहर्त्तत्रयन्यूनाया अपि सम्पूर्णत्वप्रतिपादकानि
वचनानि तानि कैमुतिकन्यायेन त्रिमुहर्तसत्त्वप्रशसापराण्येव
इदं च साकल्यवचनात्तत्तत्काल एव तिथ्यभावेऽपि कर्मानुष्ठानं
मन्वाद्यादिकर्तव्यस्नानश्राद्धादिव्यतिरिक्तविषयम् । नेपा तु नकाला-
वत्तिन्यामपि तिथौ निर्णयन प्राप्तानां तत्तिथिमध्य एवानुष्ठानम् । न
तत्तत्कालप्रतीक्षया।
"अभ्यङ्ग चोदधिनाने दन्तधावनमैथुने ।
जाते च मरणे चैव तत्कालव्यापिनी तिथि ॥
मन्वादौ च युगादौ च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययो ।
व्यतीपाते वैधृतौ च तत्कालव्यापिनी क्रिया"
इति स्कन्दपुराणात्।
ये त्वेकैकतिथिविषया सामान्येन कर्मविशेषपुरस्कारेण च
विधिप्रतिषेधास्ते तिथिविशेषनिर्णये उद्भाव्य व्यवस्थापयिष्यन्ते ।
३

·१८ कालतत्त्वविवेचने यश्चायं युग्मवाक्यादेवकर्मविषयो निर्णय । स यान्येकभक्तनतादीनि त्रिमुहूर्त्तन ततो न्यूनेन वा कालेन शास्त्रत साध्यानि तेषु कालव्याप्ति- निर्णयाविषयेषु पक्षेषु कर्त्तव्य इत्युक्तम् । उपवासे तु शुद्धत्रिमुहर्त्त- न्यूनाधिकायामिव शुद्धत्रिमुहूर्ताधिकायामपि सत्यप्युत्तरस्यायुग्मत्वे कालव्याप्तिवशात्पूर्वैव । यापि पूर्वतिथ्या विद्धाप्युत्तरदिने नास्त्येव, त्रिमुहूर्त्तन्यूना वास्ति, साप्ययुग्मापि पूर्वैव, द्वितीयपक्षेऽपि युग्म- वचनोदयवचनाप्रवृत्ते । उभयत्रापि त्रिमुहर्तसत्त्वावश्यकत्वस्योक्त- त्वात् । “प्राय प्रान्त उपोप्या हि तिथिदैवफलेप्सुभि" इत्यस्य च प्राय पदेनैवानित्यत्वद्योतनात् । "द्वितीया पञ्चमी वेधादशमी च त्रयोदशी । चतुर्दशी चोपवासे हन्यु पूर्वोत्तरे तिथी" ॥ इत्यादिवचनैर्या पूर्वतिथिविद्धोत्तरा निषिद्धा, सा त्रिमुहत्त- न्यूनयापि पूर्वतिथ्या युक्ता या त्तरदिने किञ्चिलभ्यते तदा पूर्वा विहायोत्तरैवोपोष्या भवति । "घटिका त्रिभागं वा स्वल्पं वा दूपर्यत्तिथिम् । पञ्चगव्यघटे पूर्ण सुराया बिन्दुको यथा" ॥ इतिषट्त्रिंशन्मतवचनात् । "सर्वप्रकारवेधोऽयमुपवासस्य दूपक" इति निगमवचनाञ्चोप- वासे दूपकतिथियोगस्याल्पस्यापि त्याज्यत्त्वप्रतीते । "उदये तूपवासस्य नक्तस्यास्तमय तिथि । व्रतोपवासनियमे घटिकका यदा भवेत् ॥ उदये सा तिथिह्या विपरीता तु पैतृकं"। तथा ·तिथितत्त्वविवेचनम्। १६ "श्रादित्योदयवेलायां याल्पापि च तिथिर्भवेत् । पूर्णा इत्येव मन्तव्या प्रभूता नोदयं विना" ॥ इत्यादिभिरल्पाया अपि परदिनगताया ग्राह्यत्वप्रतीतेश्चेति हेमाद्रि । अत्रोच्यते। न तावत् "घटिकाद्धं त्रिभागं च" इति वचनं सर्वो- पोप्यतिथिविषयम्। सामान्यविषयेण युग्मवचनेन "उपोष्या परसंयुक्ता परा पूर्वेण संयुता" इत्यादि विशेपवचनेन च पूर्व- युक्तानामपि कासांचिदुपोप्यत्वात् । अत एव "प्राय प्रान्त" इति प्रायोग्रहणम् । नापि या पूर्वतिथियुक्ता अनुपोष्यत्वेनोक्तास्तद्विषयम् । 'हन्यु पूर्वोत्तरे तिर्था' इत्यादि हि 'तदर्थप्रतिपादकं वचनम् । तद्यथोत्तरतिर्थरस्तमयतिन्यास्त्रिमुहूर्त्ताया एव पूर्वतिथिदूषकत्वं वदति। तथा तस्या एवोदयत्तिन्यास्तादृश्या एवोत्तरतिथिदूषकत्वम् । अन्यथा वैरूप्यापत्त । तथैतद् "व्यस्तं महादोष” मिति निन्दा च सकलदैवसाधारणी उपवासे । अल्पयोगेऽपि इतरेषु त्रिमुहत योग एव प्रवर्त्तमाना विरूपा स्यात् । न च घटिकार्धादिवचनान्यगतिकानि । येन तदपि सह्य त । तेषां निन्दातिशयपरत्वेतोपपत्त्वे । वस्तुतस्तु तानि सर्वाण्येकादशीविषयाण्येव । वेधातिवेधादिवचनवत् । एकमूल- कल्पनालाघवात्। यान्यपि घटिकादिमात्राया अप्युपवासे ग्राह्यत्व- प्रतिपादकानि। तान्यप्यपिशब्दवाशब्दादियोगात्कैमुत्यन्यायेन त्रिमु- हूत प्रशंसापराण्येव । एवं च "प्राय प्रान्त उपोप्या ही" त्यपि- वचनमेकादशीमात्रविषयमेव । प्रायो ग्रहणं च क्वचिद्विद्धाया अपि । ग्राह्यत्वात्। यत्तु- "अविद्धानि निपिद्धश्चत्र लभ्यन्ते दिनानि तु । मुहूत्त पञ्चभिर्विद्धा ग्राह्य वैकादशी तिथि ॥ तदर्द्धविद्धान्यन्यानि दिनान्युपवसेन्नर । अविद्धानामलामे तु पयोदधिफलानि वा ॥

·२० कालतत्त्वविवेचने . सकृदेवाल्पमश्नीयादुपवासस्ततो भवेत्" इत्यवतम्, तदपि निषिद्धरविद्धान्युत्तरदिने त्रिमुहर्तानि ततोऽधिकानि वा न लभ्यन्त इत्येवं व्याख्ययम्। त्रिमुहर्त्तन्यूनलाभ- स्याकाचे करत्वात् । त्रिमुहूर्तसत्त्वे एव युग्मवचनस्य तदनुग्राहकस्य चोदयसाकल्यवचनस्य प्रवृत्त । एकादशी त्वल्पापि परदिनगता ग्राह्य ति वक्ष्यते। दशमीमुहूर्तपञ्चकवेधवत्याश्च तस्या परदिने वर्तमानत्वे अावश्यकेऽपि तादृशवेधवत्या ग्राह्यत्वम्। तत्परदिने द्वादश्यभावे गृहिण प्रति। तदभावश्चैव तिथिक्रमे संभाव्यते दशघटिका दशमी, चतुर्घटिका एकादशी, तदुत्तरं तस्मिन्नेव दिने चतु पञ्चाशद्धटिका द्वादशीति । यदात्वन्त्यभागगताया एवैकादश्या उपोप्यत्वात्तादृश्या अप्यु- त्तरस्या एवापाप्यत्वमिति हेमाद्रयादिसंमत पक्ष । तदा अरुणोदय- मारभ्य मुहृत्तपञ्चक दशम्या द्रव्यम्। तदा हि सूर्योदयोत्तरं त्रिमु- हर्तदशीविद्धाया अपि ग्राह्यत्वम् । त्रिमुहत क्षयेणोत्तरदिने तदभावे तदुत्तरदिने च द्वादश्यभावं सर्वेषां मते नास्त्येव । अन्यतिथिविषय सार्धमुहत्तद्वयवेधस्तु सूर्योदयमारभ्यैव अरुणोदयधम्यकादीमात्रविषयत्वात् । तदधिकवे यवत्या अपि च परदिने सर्वथा सत्त्वं त्रिमुहर्त न्यूनसत्त्वं वा अन्यतिर्थरुपोप्यत्वेऽपि "अविद्धानामलाभे तु” इति, विशेषं तस्यां विधातु स्वाभाविक- शुद्धोपवामाभिप्रायण सार्द्धमुहर्तद्वयवेधवन्यास्तस्या ग्राह्यत्वा- भिधानम् । 'मुहर्त्तशब्दा घटिकाभिप्राय" इति गौडा । तस्माद्या त्रिमुहर्त्तन्यनया त्रिमुहत्तयापि वा निषिद्धया पूर्वया तिथ्या युक्तात्तदिन त्रिमुहत्त न्यूनास्ति सा पूर्ववोपाख्या युक्तेति । हेमाठ्यादयस्तु केचिदल्याया अपि पूर्वतिर्थदू पकत्ववचनान्यु- त्तरस्याश्च तादृश्या अपि ग्राह्यत्ववचनानि च यथा श्रतान्यव ·तिथितत्वविवेचनम्। गृहीत्वा तथैवोपवासे निर्णयं मन्यन्ते । या तु त्रिमुहूर्त या पूर्वतिथ्या विद्धा सत्युत्तरदिने त्रिमुहूर्ता ततोऽधिका वा सोत्तरया युग्मत्वे सत्युत्तरैवाहर्मात्रस्पशिन्यपि पूर्वस्या अहोरात्रोभयस्पर्शित्वे। युग्मत्वेनोपक्रमकालगतत्वेन च तस्या एव प्राबल्यात्। “प्रात संकल्पयेद्विद्वानुपवासव्रतादिक,, मित्युक्तत्वात् । उपवासे चोत्पत्तिफलविधिषु पर्युदासलक्षणया प्रजापतिव्रतवत्संकल्प- स्यैव विधेयत्वेन प्राधान्यात्। अग्रे तत्परिपालनमात्रकरणात्। “सा तिथिहव्यकव्ययो” “सा तिथि सकला ज्ञेया यस्यामुदयते रवि, रित्यादीनि वचनानि यदा मध्याह्लादिमात्रानुष्ठेयप्रधानकभकादि तिथेस्तकालास्पर्शिन्या अपि तस्मिन्नेव कालेऽनुष्ठानं तत्प्रत्यङ्गत्व- योग्यत्वरूपमौपचारिक सङ्कल्पं प्रतिपादयन्ति । तदा स्वरूपत प्रात कालमात्रसाध्यं विषयतः केवलमहोरात्रसाध्यं संकल्पमात्ररूप- मुपवासं प्रति सुतरां तत्कालवर्तिन्यास्तस्या । यत्वेतादृशे विषये विहितकाले प्रक्रान्तं कालान्तरेऽपि समाप्यत इति न्यायं मूलत्वेनो- पन्यस्य तस्याभ्युदितेष्वधिकरणव्यवस्थापितत्व वर्धमानेनोक्तं तद्भ्रान्त्या। तत्राकालेऽपि प्रक्रान्तस्य समाप्यत्वव्यवस्थापनात् । सान्तपनीयाधिकरणं तूपन्यसितव्यम् । वस्तुतस्तु न तस्याप्ययं विषय । स्वकाल एवेह संकल्परूप- प्रधानानुष्ठानात् । व्रतशब्दोऽपि नियमपर्याय संकल्पवाचक एव । अत एव "विधिप्रतिषेधात्मकमानससंकल्परूपाणि स्नातकवता- न्याह,, इत्यवतारयता विज्ञानेश्वरेण न केवलं नज्युक्तप्वव विधिवाक्ये- प्वपि संकल्पलक्षणाभ्युपगता । न चातिप्रसङ्ग । अभियुक्तवतप्रसिद्धि- विषय संकल्पविशेषस्यैव व्रतत्वात् । मन्त्रत्ववत् । “स्वकर्तव्यविषयो नियत सकल्पो व्रतमिति श्रीदत्त । तत्त्वग्निहोत्रसंध्यावन्दनादिविषये संकल्पेऽतिप्रसक्तम् । न च संकल्पस्य व्रतत्वे "वतं संकल्पयेत्" ·२२ कालतत्त्वविवेचने इत्यनन्वय इति वाच्यम् । 'पार्क पचति, दान दद्यात्, इतिवत्प्रत्य- यानुग्रहार्थ प्रयोगोपपत्ते। या तु तादी पूर्वतिथ्या युग्मा सा पूर्वा । युग्मत्वादहोरात्रो- भयस्पर्शित्वाच। उपवासस्य चाहोरात्राभोजनविषयसंकल्परूपस्य विषयांशेनाहोरात्रसाध्यत्वात् । अस्तमयवर्तिन्या अपि तिथे साकल्य- वचनाच । संकल्परूपोपक्रमणकालेऽपि सत्त्वात् । एकभक्तादितिथेर्म- ध्याह्नादाविव स्वरूपेण तत्रासत्या अपि “सा तिथि सकला ज्ञेया यस्यामस्तमितो रवि, रिति वचनं च देवकर्मविषयमपीत्युक्तम् । ईदृशविषय एव चोपोलकं वृद्धयाज्ञवल्क्यवचनमपि । "दिवा रात्रौ व्रतं यच्च एकमेकतिथौ गतम् । तस्यामुभययोगिन्यामाचरेत्तद्वत प्रती इति ॥ सकल्पश्च “प्रात'कालवर्तमानतिथिमेव कर्मतिथियुक्तत्वरूपा- धिकरणतयोल्लिख्यामुकातिथ्युपवासमहं करिष्य” इत्येव कर्तव्य । तत्कालवत्तितिथे संकल्पाधिकरणत्वस्य तत्तिथियोगप्रयुक्तत्वात् । यत्त्वनेकदिनसाध्य कर्म तत्राद्यप्रभृति करिष्य इति प्रसड्वादत्रोक्तम् । एवं च दिनद्वयेऽपि खएडायां तिथे स्वरूपेण प्रातर्माप्रसाध्यऽपि परिपाल्यत्वेनाहोरात्रसाध्ये उपवासे कर्मकालव्याप्तिशास्त्रणान्यतर- दिनगताया निर्णयस्य कर्तु मशक्यत्त्वायु ग्मवाक्यादेव प्रायो निर्णय इत्युपधास एव युग्मशास्त्रस्य परभाग इत्याभिप्रेत्य कैश्चिदुपधास. विषयता तस्योच्यते । वस्तुतस्त्वेकभक्तादिष्वपि कालव्याप्तिशास्त्रा. निर्णेयेषु युग्मशास्त्र निर्णायकं भवत्येवेत्युक्तम् । येषु "तूर्णप्या,, इत्येव श्रूयते । तान्युपवासमात्रविषयाण्यव। उपवासोत्तरदिने च भोज- नात्मकं पारणमवश्यं कर्तव्यम् । "उपवासेषु सर्वेषु पूर्वाह पारणं भवेत् । अन्यथा तु फलस्यार्द्ध धर्ममेवोपसर्पति" ॥ ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। २३ इतिदेवलवचनेनोपवासाङ्गत्वेन तद्विधानात् । न च रागप्राप्तभोजनानुवादे पूर्वाह्नमात्रविधिरेवायमस्त्विति वाच्यम् । पारणशब्दस्य कर्मसमाप्तिपचनत्त्वाच्छास्त्रीयकर्मसमाप्तश्च शास्त्रीयत्वावश्यंभावात् । उद्यापनादिवत् । “भोक्ष्येऽहं पुण्डरीकाक्षे" ति संकल्पविषयत्त्वात् । अप्प्राशनरूपप्रतिनिधिविधानाञ्च । तनिय- मानङ्ग वे तदनुपपत्त । तस्य च भोजनरूपता अभोजननियमात्म- कस्योपवासस्य भोजनेनैव समाप्त. "भोक्ष्येऽह" मिति संकल्पमंत्र- लिङ्गात्, तत्रैव 'प्राचुर्येण प्रयोगाप्रयोगात्, तद्विषययोगरूढेरपि पारणशब्दे वक्तु शक्यत्वाचावगम्यते। अत एव "तिथ्यन्ते चोत्स- वान्ते वा व्रती कुर्वीत पारण” मितिपारणान्तं व्रतं ज्ञेयमिति च व्रतशब्दः सामान्यवचनोऽप्युपवासविषय एव। तथा "चोपवासेषु सर्वेष्वि"त्युक्तम् । निगमे च- "पूर्वविद्धासु तिथिषु भेषु च श्रवणं विना । उपोष्य विधिवत्कुर्यात्तत्तदन्ते च पारणम्” इति ॥ माधवस्तु- "तिथीनामेव सर्वासामुपवासवतादिषु । तिथ्यन्ते पारणं कुर्याद्विना शिवचतुर्दशीम् ॥ इति स्कन्दपुराणगतमादिशब्दमेकभक्तादिसंग्रहार्थत्वेन व्याख्याय “यां तिथिमुद्दिश्यैतानि पूर्वेद्य विहितानि परेा स्तत्तत्तिथ्यन्ते, पश्चाद्भोजन कार्यमित्याह"। तञ्च पारणं तदिने उपोष्यतिथ्यनुवृत्तौ यदि दिवा तिथ्यन्त- प्रतीक्षया भोजनकालो लभ्यते तदा विथ्यन्ते कर्तव्यम् ।

·कालतत्त्वविवेचने "तिथिनक्षत्रनियमे तिथिमान्ते च पारणम् । अतोऽन्यथा पारणायां व्रतभङ्गमवाप्नुयात्" ॥ इतिस्कन्दपुराणात्। तिथिनक्षत्रेति तिथिमेति चेतरेतरयोगो विवक्षित । अनुवाद्य- गतत्वात्। "पूर्वविद्धासु तिथिषु भेषु च श्रवण विना। उपोष्य विधिवकुर्यात्तत्तदन्ते च पारणम्" ।। इति निगमवचने। "तियोनामेव' त्यादिस्कन्दपुराणवचने चानमासनिर्देशाच्च । तेन तिथिनियमे तिथ्यन्ते नक्षत्रनियमे नक्षत्रान्ले उभयनियम उभायन्त इत्यर्थ । यदा तु दिवा तादृश पारणकालो न लभ्यते तदा तिथ्यन्तो न प्रतीक्षणीय । किन्तु दिवैव पारणं कर्तव्यम् । "मर्वेप्वोपवामषु दिवा पारणमिप्यते । अन्यथा पुण्यहानि स्थाढते धारणपारणम्" ॥ इति ब्रह्मवैवर्तात्। धारणमाहारं विना । शरीरस्य उपवास इति यावत् । तदुत्तर- दिने च पारण चतुर्थ कालभोजनविधिना विहितम्। तद्विहायेत्यर्थ । धारणं नक्तभोजननियमग्रहणमिति कश्चित्। "अन्यतिथ्यागमो रात्रौ तामसस्तैजसो दिया। तामसे पारणं कुर्वस्तामसी गतिमश्नुते ॥ इति गरुडपुराणे। "न रात्रौ पारणं कुर्यादते य रोहिणीव्रतात् । तत्र निश्यपि तत्कुर्याद्वर्जयित्वा महानिशाम्" ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
इति भविष्योत्तरे च रात्रिपारणनिषेधाच्च । महानिशा सार्धामादु-
परितनो याम । “यामत्रयोर्ध्वगामिन्यां प्रातरेव हि पारणम्" इति ।
माधवोदाहृतं तु वचनं तेनापि मूलालिखनाद् ग्रन्थान्तरासम्वादाच्च
नादृतम् । एवं केवलनिथिनिमित्ते उपवाम। नक्षत्रादियुक्ततिथिनिमित्ते
तु जन्माष्टमीप्रकरणे वक्ष्यते।
नदयमुपवास सामान्यतिथिनिर्णयसंक्षेप
या शुद्धा त्रिमुहृन्तिमपि वृद्धा परंऽहनि ।
युग्माप्युत्तरतिध्या मवापोप्या कंवला यथा ॥
या पूर्वतिथिविद्धापि परऽहनि न विद्यते।
म्यूना वा त्रिमुहत्तं पु सापि पूर्वव सम्मता ॥
त्रिमुहर्त्ताधिका वापि पूर्वविद्धोत्तरेऽह्नि या ।
पूर्वया पग्या वा सा युग्मोपाप्यनि निर्णय ॥
उपोप्यतिथ्यभावेऽपि मङ्कल्प प्रातग्व च ।
परंऽहयपोप्यनिथ्यन्ते कालश्चल्लभ्यते दिवा ।।
पारणस्य तदान्त स्यान्न चपूर्वाह्न एव तत् ॥ इति ॥
एवं सामान्यतिथिविषयसकलनिर्णयवाक्यंकवाक्यतयोपवासे
एवं प्रकार सकलतिथिनिर्णय सिद्ध प्रतिपदादितिथिषु अयमेवोपवा.
मविषया निर्णय क्रमग याज्यते । क्वचिकचिद्वि शपश्चान्यन
अथ प्रतिपद्विवेचनम्।
तत्र प्रतिपदुपवाम शुक्ला कृष्णा वा पूर्वैव ग्राह्या ।
"प्रतिपत्पञ्चमी चैव उपोप्या पूर्वसंयता" ॥
दति जावालिवचनात।

·२६ कालतत्त्वविवेचने "सप्तमी पञ्चमी चैव दशमी च त्रयोदशी । प्रतिपन्नवमी चैव कर्तव्या संमुखी तिथि " ॥ इति पैठीनसिवचनाच "प्रतिपत्पञ्चमी भूता सावित्रीवटपूर्णिमा । नवमी दशमी चव नापाप्या. परसयुता ॥ इति ब्रह्मवैवर्त "द्वितीया पञ्चमी बंधादशमी च त्रयोदशी । चतुर्दशी चोपवासे हन्यु पुर्वोत्तरे तिथी ॥ उपवासे सप्तमी तु बंधाद्धन्त्युत्तरं दिन" मिति । वृद्धवशिष्ठवाक्यं चोपवास उत्तरविद्धाया निषेधाच्च । यद्यपि च सूर्यास्तपूर्वभावित्रिमुहूर्त्तात्मकसायाह्नमात्रव्याप्तापि पूर्वविद्धा भवति । नथापि तत्पूर्वत्रिमुहर्त्तात्मकापगहू ऽपि यदि वतीने नदेव पूर्वा ग्राह्या। अन्यथोतांव। 'संमुखी नाम मायाहव्यापिनी दृश्यते यदा । प्रतिपत्ममुखी कार्या या भवेदापगलिकी ॥ इनि । स्कन्दपुराग विशेषाभिधानात् । इद हि वचनं प्राप्नं पूर्व- विद्धत्वाग्व्ये सामुख्य विशेषमात्रविधायकम । प्रात कालिकप्रधानाङ्ग- निवपि प्राप्त प्रात कालमामान्य 'पुरा वाच प्रवदिनानिवप" दिति नद्विशेषविधिवत् । न त्वापलिक्या मांमुख्यविधायकम । गौग्वात् । नच्च यथा देवान्तरप्वपि युग्माग्निवचनान्प्राप्न शुक्लप्रतिपद पूर्व- विडाया ग्राह्यत्वं अपालिकत्वं विशेष विदधाति। तापवामऽपि । पूर्व विद्याप्राविशेषात् । यचापराहकवचनम्यानाकरत्वमभिधाय नत्रापि माकरन्येऽपि प्रापदिकपित्र्यविषयत्वं गोडस्तम् । तद्विशेष- वचनम्यानक्यापन .

·निथितत्त्वविवेचनम्। "प्रतिपत्मैव विज्ञेया या भवेदापराह्निको। दैवं कर्म नया ज्ञेयं पित्र्यं च मनुरब्रवीत्" इति- माधवोदाहृतव्यासवचनविरोधाच्चायुक्तम् । "प्रतिपत्सद्वितीया स्याद् द्वितीया प्रतिपद्यते" त्यापस्तस्यवचन तूपवामेतरदैवकर्मविषयम् । सामान्यवचनस्यास्यांपवासमाविषय पूर्ववचनै संकोचनात् । उपवामेऽथ नापगहिकपनिषद्विपयं च । यच्च दैवान्तरऽप्यनेन वचनेन द्वितीयाविद्धाया प्रतिपदो विधानं तप कृष्णाया न तु शुक्लाया । तस्या "प्रतिपदाप्यमावास्यति"पूर्व विद्धाया विधानात्। न चैदं पूर्वविद्धत्वमुपवासमात्रविषयम। अन्येषु तु आपस्तम्बवचनाच्छुक्ला प्युत्तरवास्त्विति वाच्यम् । युग्मवचनस्या परासम विषयत्वं प्रमाणाभावात् । प्रत्युत सकलदेव विषययुग्मान्तर- माहचर्यात्मविषय-वस्यवाचितत्वात् । न च पूर्वविद्धापाध्यत्व विधायकपर्वोदाहृतवचनवशाद् युग्मवचन- वशाद् युग्मवचनम्यापि पूर्वविद्धाविधायकस्य प्रतिपदंश उपवास एवापसंहारो युक्त । नेपामध्यप्रतिपद्विषयत्वेन युग्मवचनस्य च शुक्लप्रतिपन्माविषयत्वेन भिन्नविषयत्वान। कृष्णप्रतिपदर्थमावश्य- कम्तव वचनरर्थमिद्धावेत.स्यानर्थक्यापत्तश्च । न च पूर्वविद्धाशय- त्वप्रतिपादकान्यपि । युग्मवचनवशात् । 'एकादशी तथा पष्ठी अमावास्या चतुर्थिका । उपोप्या परमयुक्ता पग पूर्वेण संयुता ' । इति वचनवशाञ्च शुक्लप्रतिपद्विपयाण्येव । कृष्णा तृपवासेप्युत्तरैव प्रतिपद्वितीया स्यादि" ति वचना- दिति माधवमतमपि युक्तम्। सर्वदेवविषयाद् युग्मवाक्यादेवोपवा. सेऽपि पूर्वविद्धासिद्धौ तन्मात्रविषयाणामन्वयतो व्यतिरकतश्च प्रवृत्तानां तेषां सर्वेषामानर्थक्यप्रसङ्गात् । उपवासग्रहणम्या पलक्षणत्वप्रसङ्गाहा। - ·२८ कालतत्त्वविवेचने अस्मन्मते तु सर्वाणि सार्थकानि । पूर्ववचनैरुपवासे पूर्वविद्धा- यामुभस्यां विहितायां युग्मापस्तम्बवचनयोर्दैवान्तरेषु शुक्लकृष्णभेदेन पूर्वोत्तरविद्धाविधानार्थत्वात् । श्रापराह्निकत्वं च दैवान्तरेष्वपि शुक्लाया पूर्वविद्धाया अपेक्षितमेव । “प्रतिपत्संमुखी" ति वचनेन पूर्व- विद्धामात्रे तद्विधानादित्युक्तम् । तदभाव तुदैवान्तरेष्वऽपि सोत्तरीव । "प्रतिपत्सद्वितीया स्यादिति” सामान्यवचनात् । अत एव सायाह्न- मात्रव्यापिन्या अपि पूर्वस्या अनुकल्पत्वेन ग्राह्यत्वं माधवाक्तमुपं- क्षितम् । पूर्वोदाहृतवचने उत्तरार्द्ध प्रतिपद आपराह्निकन्वविधानेन पूर्वाोक्तस्य सायाह्नमात्रव्यापित्वेन ममुग्वत्वम्य तिथ्यतर- विषयत्वप्रतीते । नदय सश्नप। उपाप्या प्रतिपत्पूर्वा शुक्ला कृष्णा तथैव च । यद्यसावराह म्याकाम्नेनकदिशापि वा ॥ देवान्तरंषु शुक्ल व पूर्वा साप्यापराहिकी, चन्नापराहिकी सर्वा या पूर्वोक्ता पम्व सा ॥ दंवान्तरेषु कृष्णा तु परा मर्वेति निर्णय । अथ द्वितीयाविवंचनम् । द्वितीया तु कृष्णा पूर्वा, शुक्ला पगपाप्या ॥ नृतोर्यकादशी पष्ठी तथा वाटमी तिथि । उपवाम तिथीस्विमा " ॥ वधादधस्ताद्धन्युस्ता इति नारदीयवचन। "तृतीयास्ववेधन पूर्वा द्वितीयां तत्प्रयुक्तापवाम दूषयती" न्युक्या प्रतीयमानस्य तृतीयाविद्धद्वितीयानिपंधस्य- ·तिथितत्वविवेचनम्। २६ "एकादश्यष्टमी षष्ठी द्वितीया च चतुर्दशी । त्रयोदशी उपोष्या स्यु अमावास्या परान्विता" ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरगतस्य च तद्विधेविरोधे शुक्लकृष्णवाक्याभ्यां व्यवस्थाश्रयणात् । इदं हि वचनद्वयमेतदर्थमेवेत्युक्तं सामान्य- निर्णये । दैवान्तरेष्वप्येषेत्र व्यवस्था। युग्माग्निवाक्यस्य, "प्रतिपन्स- द्वितीया स्याद् द्वितीया प्रतिपद्यते'' त्यस्य च पूर्ववदेव व्यवस्था- पनात् केचिद् युग्मवाक्यस्य स्वत एव शुक्लपक्षविषयत्वं मन्यन्ते । चतुर्दशीपौर्णमामीयुग्मसाहचर्यात्। सर्वेषामपि युग्मानां शुक्लपक्ष- गतत्वप्रतीते । तदयुक्तम् । सामान्यविषययुग्मादिश्रुते संनिधिरूपेण माहचर्येण संकोचयितुमशक्यत्वात् । पक्षद्वयवर्तिप्रतिपदमावास्या- युग्मसाहचर्याविशेषाच्च । तस्मादुभयपक्षगततिथिविषयमेव । युग्म- वाक्यवाक्यान्तरविरोधं क्वचिच्छुक्लकृष्णवाक्याभ्यां व्यवस्थाप्यने परम । ननु सामान्यविधिनैवोपवामऽपि परविद्धासिद्धौ पुनस्तत्र तस्या विधिग्नर्थक । नानर्थक । सामान्यविधिद्वयेन पूर्वविद्धायां पविद्धा- यां च सर्वत्र प्राप्तायामुपवासे वचनान्तरेण परविद्धानिषेधे कृते तत्रैव कदाचित्तस्या अपि प्राप्त्यर्थम् । तस्यापेक्षितत्वात्। अन्यथोपवासे मामान्यवचन बाधित्वा परविद्धा न कर्त्तव्यंव स्यादिति । सामान्य- वचनसवादिनां तद्विरद्धानां च विधिरूपाणां निषेधरूपाणां चैकतिथि- विषयाणां विशेषवचनानामियमेव गति । या च कृष्णद्वितीया उपवामेऽन्यत्र वा पूर्वा ग्राह्या, सा यदि पूर्वाह्न प्रविष्टा भवति तदैव नादृशी ग्राह्या । नो चेत्सापि परैव "प्रतिपत्संमुखी कार्या या भवेदापराह्निकी । पौर्वानिकी च कर्तव्या द्वितीया तादृशी विभो” ॥

·३० कालतत्वविवेचने इति स्कन्दपुराणात्। तादृशी संमुखी पूर्वविद्धंत्यर्थ । इद च वचनं कृष्णद्वितीयाविषयमेव। तत्र प्राप्त पूर्वविद्धत्व पौर्वाहिकबविशेषमात्रविधाने लाघवात् । शुक्लाया पूर्वविद्धत्वम्या- विधेयत्वेन गौरवात् । अत्र च वाक्ये योग्वापादानाद् द्वेधाविभक्त- दिनभागाद् द्वावेव पूर्वाह्नापगहौ यद्यपि भासते। तथापि मायाह्नमात्र- व्यापिन्यामविद्यमानम्यापराहिकत्वस्य ढंधाविभागेनासभावादपग- हस्य पञ्चधाविभागेनैव ग्राहात्वात्पूर्वाहोऽप्यह्न पूर्वी भाग इति योगेन पञ्चधाविभागेनैव प्रातरात्मका ग्राह्य । नत्र प्रविष्टा पूर्वा ग्राह्या । तेन या पूर्वेद्य प्रात काल सर्व परित्यज्य प्रवृत्ता परंद्य स्त्रि- मुहर्ता नतोऽधिका वा भवति । मा कृष्णापि परैव। पूर्वेद्य पावा- ह्निकन्वाभावात्। त्रिमुहत सत्त्वेन च परविद्धवचनाना प्रवृनरिति पौर्वाह्निकवचनम्य व्यतिरंकत फलम । न तु या पूर्वेा सर्व प्रात काल परित्यज्य प्रवृत्ता युनरदिने नास्त्येव त्रिमदृत्त न्यूना वा सा'युत्तरति तत्र परविद्धावचनानामप्रवृत्त । परिशेषात्पूर्वम्या व ग्राह्यत्वात् । इदं च वचन प्राच्या न लिखन्ति । । नदयं निर्णय । शुक्ला द्वितीया सर्वेषु देवेषु परयुग भवत् कृपणा तु पूर्वा नेप्वंव पूर्वाह्न यदि मा भवेत् ॥ अथ तृतीयाविवंचनम। नृतीया तु गम्भाव्रतानिरिकषु उपवामादिमकलदैवकार्येषु चतुर्थीयुनैव ग्राह्या । गम्भाग्या वर्जयित्वा तु तृतीया द्विजसत्तम । अन्येषु सर्वकार्येषु गणयुक्ता प्रशस्यने” ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् । ३१ इति ब्रह्मवैवर्तवचनात् । गणो गणेशस्तेन तदैवत्या चतुर्थी । सर्वग्रहणात् । 'एकादश्यष्टमी पष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च ता उपोप्या परान्विता" ॥ - इति वहम्पतिवचने उपवासग्रहणं तृतीयांशे सकलदेवकार्यमुप- लक्षणम् । एतस्यैव चतुर्थीयुक्ततृतीयाविधेरुपोद्वलिका- "चतुर्थीसंयुता या च सा तृतीया फलप्रदा । अवैधव्यकरी स्त्रीणां पुत्रपौत्रप्रदायिनी., ॥ इति प्रशंसा प्रापस्तम्बाद्युक्ता। "तृतीया तु न कर्तव्या द्वितीयासंयुता तिथि । या कगेति विमूढा स्त्री पुरुषो वा शिखिध्वज || द्वितीयासंयुतां तात पूर्वधर्माद्विलुप्यने । विधवान्वं दुर्भगत्वं भवेन्नास्त्यत्र संशय " ॥ इति स्कन्दपुराणायुक्तो निन्दासहितो निषेधश्च । निषेधस्यापि रम्भावतव्यतिरिक्तविषयत्वं म्कन्दपुराण एव दर्शितम् । 'द्वितीयया तु या विद्धा तृतीया न कदाचन । कर्तव्या व्रतिभिस्तात धर्मकामार्थतत्परै" ॥ 'विहार्यकां तु रम्भाख्यां तृतीयां पुण्यवर्धनीमि' ति । निषेधप्रयोजकश्चात्र द्वितीयावेधो न सामान्यरूपस्त्रिमुहर्तात्मक एव । किन्तु दशम्या इव कलाकाष्टादिरूपोऽपि । अत एव च तृतीयापि चतुर्थीयुता अल्पाप्येकादशीवद् ग्राह्या। न तु त्रिमुहूर्तत्वकर्मकाल- व्यायाद्यादरम्तम्याम् ।

·कालतत्त्वविवेचने "कला काष्ठापि वा चैव द्वितीया संप्रदृश्यते । सा तृतीया न कर्तव्या कर्तव्या गणसंयुता" ॥ इति स्कान्दात् । "द्वितीयाशेषसंयुक्तां तृतीयां कुरुते तु य । स याति नकर घोर कालसूत्रं भयकरम्" ।। 'द्वितीयाशेषसयुक्तां या कराति विमोहिता। मा वैधव्यमवाप्नोति प्रवदन्ति मनीषिण " ॥ इति निन्दार्थवादे शेषशब्दमात्रश्रवणाच्च । अन्यथा “द्वितीया- संयुक्ता" मित्येवावःयत् । अयं चाल्पवेधप्रयुक्तोऽपि निषेधस्तत्प्रयु- क्तश्वाल्पाया अप्युत्तरस्या परिग्रहो गौरीदेवत्यव्रतविषय एव । "विहायैकां तु रम्भाख्या” मिति पर्युदास तत्सदृशानामेव व्रतान्तराणां प्रतीते । नभिव युक्तमन्यसदृशार्थ इति न्यायात्। तत्रैव तथा शिष्टसमाचाराच। व्रतान्तरंषु तु सामान्यविधश्च । ब्रह्मवैवर्तगतात्रि- मुहर्त्तद्वितीयाविद्धाया एव वर्जनम् , त्रिमुहूर्त्ताया एव चतुर्थीयुक्ताया ग्रहण युक्तम् । न च ब्रह्मवैवर्तऽपि “रम्भाख्यां वर्जयित्व" ति पर्यु दासाद् गौरीव्रतानामेव ग्रहणं स्यादिति वाच्यम् । तत्रासट्ट- शानामपि ग्रहणार्थमेव "सर्वकार्येष्वि" त्युक्तत्वात् । अत एत्र वैशाख- शुक्लतृतीयख्याक्षयतृतीयाव्रतमप्युत्तरविद्धायामेव कर्तव्यम्। विशे- पतोऽपि तत्र तद्विधि पूर्वानिषेधश्च नारदीये- "वैशाखे सितपक्षे तु तृतीया रोहिणीयुता। दुर्लभा बुधवारेण सोमेनाऽपि युता तथा ।। रोहिणीबुधयुक्तापि पूर्वविद्धा विवर्जिता । भक्त्या कृतापि मान्धात ? पुण्यं हन्ति पुरा कृतम् ॥ गौरीविनायकोपेता रोहिणीवुधसंयुता । विनापि रोहिणीयोगात्पुण्यकोटिप्रदा सदा" इति ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् । यदा तु चतुर्थीयुक्ता किश्चिदपि न लभ्यते। तदा गौरीव्रतेवपि त्रिमुहर्तालाभे चेतरेष्वपि द्वितीयायुतापि ग्राह्या । "एकादशी तृतीया च षष्ठी चैध त्रयोदशी। पर्वविद्धापि कर्तव्या यदि न म्यान्परेऽहनि" ॥ इति वृद्धवशिष्ठवचनात्। रम्भाव्रते तृपवासरूपे अनुपवासरूपे च द्वितीयाविद्धव ग्राह्या । "कृष्णाष्टमी बृहत्तापा सावित्रीवटपैतृकी । अनङ्गत्रयोदशी रम्भा उपोष्या पूर्वसंयुता" ॥ इति निगमात् । "वृहत्तपा तथारम्भा सावित्रीपटपैतृकी। कृष्णाष्टमी च भूता च कर्तव्या संमुखी तिथि " ॥ इति स्कन्दपुराणाच। एवं सति “युग्मानी" ति युग्मवचनमपि वचनान्तरवशाम्भा- व्रतविषयमेव । यत्तु "तृतीयाया शुद्धाया प्राधिक्येऽपि शुद्धामपि हित्वा अधिका चतुर्थीयुक्तैव गौरीव्रतेषु ग्राह्य त्येतावत्पर्यन्त माधवेनोक्तम् । तत्र पूर्वस्या निषेधाप्रवृत्तर्विधेश्चेदृग्विषयस्यादर्शनाध- यतावत्पर्यन्तं शिष्टाचारस्तदा स एव मूलम् । तदयं संक्षेप । रम्भाभिन्न षु सर्वेष्वप्युपवासादिकर्मसु । तृतीया गणविद्धाास्यान्न तु विद्धा द्वितीयया ॥ गौरीव्रतेषु तत्त्याज्या कलयापि द्वितीयया युक्ता मुहर्त्तमात्रापि चतुर्थीयुक्त शस्यते ॥ यदा चतुर्थ्या स्वल्पापि त्रिमुहूर्ताथवा न मा । गौरीव्रतेऽन्यदैव च तदा पूर्वापि गृह्यते । रम्भावते तु पूर्वैव तदलाभे परा भवेत् ।

·कालतत्त्वविवेचने अथ चतुर्थीविवेचनम् । (१) चतुर्थी तु विनायकनागगौरीव्रतानि उपवासपूजादिरूपाणि विहायान्यदेवताप्रीत्यर्थे उपवास व्रतान्तरे वा पञ्चमीयुता ग्राह्या । "युगभूताना" मिति युग्मवाक्यात् । (३) अयमश पार्श्वभागे लिखितो वर्तते- श्रावणकृष्णचतुर्थ्या संकटचतुर्थीव्रतम् । म्कान्द- "श्रावणे वहुने पक्षे चतुर्थ्यां तु विधृदये ॥ गणेश पूजयित्वा तु चन्द्रायार्घ च दीपने" इति । इयं चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । "कर्मणा यस्य यः काल " दति वचनात् । तत्काले चन्द्रध्यदानविधानेन चन्द्रादयवतता। 'चन्द्रोदय- व्रते चंब तिथिम्तात्कालिकी स्मृत' ति वचनाञ्च दिनद्वयं चन्द्रोदय सत्त्व सर्व वा पूर्वा ग्राह्या । "चतुर्थी च तृतीयाया मिति ब्रह्मवैवर्तात् । गणेशगारीबहुलाव्यतिरिक्ता प्रकीर्तिका । चतुर्य पञ्चाविद्धा देवतान्तरयागत ॥ इति वचनाच्च। न च तृतीयाविनाविधा पकानि वचनानि दिवा त्रिमुहान वय सत्यव प्रवन न न गत्रियागमात्र दति वाच्यम। गत्रिमा व्यकमन गत्रपि बंधम्य जन्माप्रमाप्रकरण माधवामिदर्शिनलान । अत एव मरल मावतममापन दिनद्वय म्याश्चन्द्रोदव्यापिने गापक्षटमी चव कागपक्ष चतुर्दशी । पूर्वविहा क्तव्य, पविदा न कर्बाचन ॥ दति वचनापूर्वपदा ग्राह्य न्युन हमाद्रा मदनर न न । यानि न चनर्थी गणनाथम्गं गादीनि वचनानि। तानि मिद्धिविनायत्रादिवविषयकागि । नेषु मध्याह्नम्य कर्मकाल व्वान्। 'प्रात शुकः रिति वचनात । अत एव माधवन मध्याह्नम्य कर्मकाल यमलोकन्यय विनायकवने "मध्याह्नव्यापिनी ग्राही न्युक्तम्। तम्यादुमपत्र चन्द्रादयं सत्य सत्वं वा पर्वति न्याय पन्या दत्यन वहनति कर नावल्याम।

·निथितत्वविवेचनम् । "एकादशी तथा पष्ठी अमावास्या चतुर्थिका । उपोप्या परमंयुक्ता पग पूर्वेण संयुता ॥ इनि वृद्धवमिष्ठवचनाच्च। विनायकनागवतयोस्तु मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या । तत्र मध्याहस्य कर्मकालत्वात् । "प्रात शक्लनिल सात्वा मध्याह्न पूजयन्नृप" दति गगणपतिकल्प। युगं मध्यन्दिने यत्र तत्रोपोप्य फणीश्वगन ॥ श्रीरेणाप्याग्य पञ्चम्या पाग्यप्रयतो नर । विषाणि तस्य नश्यन्ति न ने हिसन्ति पन्नगा ॥ इति पुराणवचने च माधवोदाइते मध्याह्ने विनायकनाग- प्रजाविधानात् । युगं चतुर्थी । ग्रतव- "चतुर्थी गणनाथस्य मातृविद्धा प्रशस्यत । मध्याह्नव्यापिनी मा त परतश्चेत्परेऽहनि" ॥ इति वहस्पतिवचने स्पष्टमेव मध्याह्नव्यापिन्या विनायकवत ग्राह्यत्वमुक्तम् । अत्र च "परतश्चेत् अत्र च "परतश्चेत् परेऽहनी” ति परेधु रेव. मध्याह्नव्याप्तिपक्ष एव परविद्धाविधानान् इतरेषु सर्वेष्वपि पक्षेषु तृतीयायुक्तव धिनायकवते ग्राह्या। एवं- "चतुर्थीसंयुता कार्या तृतीया च चतुर्थिका । तृतीयया युता नैव पञ्चम्या कारयेक्वचित्" ॥ इति ब्रह्मवैवर्त तृतीयायक्तचतुर्थीविधि । ॥

·३६ कालतत्त्वविवेचने द्वितीया पञ्चमी वेधादशमी च त्रयोदशी। चतुर्दशी चोपवासे हन्यु पूर्वेत्तरे तिथी ॥ इति पञ्चम्या पूर्वतिथिदूषकत्ववचनात्तद्युक्तचतुर्थीनिषेधश्च विनायकवतविषय एव । अत एव ब्रह्मवैवर्त एव पचनान्तरम्- "चतुर्थीसयुता या च मा तृतीया फलप्रदा । चतुर्थी च तृतीयायां महापुण्यफलप्रदा ।। कर्तव्या प्रतिभिर्वत्स गगनाथसुतापिणी" ति । गणनाथ सुतरा ताषयतीति तदेवत्योपवासाद्यगभूतेत्यर्थ । नागवते तु पूर्वेधुरेव । मध्याह्नव्याप्ती पूर्वा। कर्मकालव्याप्तिप्रा. बल्यात् । अन्येषु सर्वपक्षेषूसरा । पञ्चम्या नागनिधित्वेन तद्योगस्य तद्वत प्रशस्तत्वात् । युग्मादिसामान्यवचनाच। तृतीयायुक्त- सामान्यवचनाना ब्रह्मवैवर्त्तवचने विनायकव्रतविषये व्यवस्थापनान् । गौरवते तु गौरीदेवन्यतृतीयायोगस्य प्रशस्तन्वात्तृतीयायुर्नव ग्राह्या । "जया च यदि सपूर्णा चतुर्थी हसते पुन । जया सैव हि कर्तव्या नागविद्धां न काग्यंत"॥ इति द्वितीयदिन हामन चतुा पञ्चमीविद्धत्व संपूर्णदिनव्या- पिन्धन सपर्णा तृतीयापि चतुर्थीव्रते ग्राह्या न त्वतिदुष्टा पञ्चमीयुक्ता चतुर्थीति कमुत्यन्यायन तृतीयायुक्तचतुर्थीविधानस्य गौरीव्रत- विषयत्वस्यंगचितत्वाध । ८ श्रत एव- गणेशगौरीबहुलाव्यतिरिक्ता प्रकीर्तिता । चतुर्थ्य पञ्चमीविद्धा देवतान्तग्यांगत " ॥ इत्यपि पचन ब्रह्मवैवरत्वेन मदनरत्नादिषु लिखितम् ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । "गौर्याश्चतुर्थी वटधेनुपूजा दुर्गार्चनं दुर्भरहोलिकं च । वत्सस्य पूजा शिवरात्रिरेता पग विनिम्नम्नि नृपं मराष्ट्रम्" ॥ इति पुराणसमुच्चयवचनं च। गौर्या गौरीव्रतस्य सम्बन्धिनी चतुर्थी । धेनुपूजा तत्सम्बन्धिनी बहुला चतुर्थी । वत्सस्य पजा वत्सद्वादशी। नदयं निर्णय । गणेशनागवतयोरुपवामादिरूपयो । मध्याह्वव्यापिनी ग्राह्या चतुर्थी तत्र नादृशी ॥ परैव चपग नो चेपर्वा सर्वत्र गाण। नागवते तादृशी चेन्पर्वैव नदियं तथा । अन्यथा मर्वपक्षषु पग गोरीव्रतेष्वपि । तृतीयया युता ग्राह्या चतुर्थी हामती यदि || पग्ध पञ्चमीविद्धा पा सकलं दिनम । तृतीयेव नदा तम्यामप्युत्तरनिथिवतम ॥ गोर्या कार्य सर्वथात्र नागविद्धा निषिध्यते। एतद्वतातिरिक्तंषु तपवामादिकर्मसु । नागविद्धव पूर्वापि तदलामे चतुर्थिका ॥ अथ पञ्चमीविवेचनम् । पञ्चमी तूपवासादिसर्वकर्मसु चतुर्थीविद्धव ग्राह्या । "युगभूताना" मिति वचनात् । “पञ्चमी सममी चैवे" ति पर्वोदाहतपैठीनसि- वचनाञ्च । “प्रतिपत्पञ्चमी चैव उपोष्या पर्वसंयुते” ति जाबालि- पचनेन :"एकादशी तथा षष्ठी"ति पर्वोदाहतगायेषचनेन चोपवासे विशेषत पर्वविद्धाविधानात् । "प्रतिपत्पञ्चमी भूता” इति ब्रह्मवै- वर्तवचनेन "तृतीयकादशी षष्ठी” ति नारदीयवचनेन तथैव पर- विद्धानिषेधाश्च।

·३ कालतत्त्वविवंचन यतु "पश्चमी तु प्रकर्तव्या षष्ठया युक्ता तु नारदेति ब्रह्मवैवर्त- वचनं परविद्धाविधायकम् । तत् "स्कन्दोपवासे स्वीकार्या पञ्चमी परसंयुते" ति तत्रत्या िववचनाद्वाक्यशेषस्थानीयात्स्कन्दव्रतविषय नगव्रतविषयं च । . "श्रावणे पञ्चमी शुक्ला सम्प्राक्ता नागपञ्चमी । ता परित्यज्य पञ्चम्यश्चतुर्थीसहिता हिता ॥ इति मदनरत्नलिखिताच रसम्वादिवचनात् । अत एव नागपञ्चमीमात्रापलक्षणमेतत् । सर्वथा तथाचागन् । अत्र "ता परित्यज्य चतुर्थीविद्धा ग्राह्या"इन्युक्त्या तम्याश्चतुर्थीविद्धाया निषेधावगमान्। त्रिमुहृन चतुर्थीयुक्ता पूर्वेषु . परांद्युश्च त्रिमुहर्ता नागपञ्चमी परा । अन्यथा पर्ववति द्रव्यम । हेमाद्रिगोडाश्च फेचित्पञ्चमीविषय विमिद वचनद्वय शुक्लकृष्ण- गंदन व्यवस्थापन्ति कचिन पित्र्यदेवविषयत्वेन । तदद्वयमपि- 'चतुथीमयुता कार्यापिञ्चमी पग्या न तु । देने कर्मणि पित्र्य च शुकपक्ष तथाऽमित इतिहागीतवचनन माधवाद्यदाहृतन विन्दम। अत्र पित्र्यग्रहण प्रशान्तवन । याप्युपवासदितरकर्मविषयन्वन पात्तविद्धयाव्य- वस्था द्वितीया हमादिगांता। मापि या पञ्चमी परस युता म्वीका- यो मा 'स्कन्दापवास इति वचननव पर्गवद्धाया विषयविशेष व्यवस्थापनाद्यवस्थापकान्तरानपक्षणादयुक्ता । अत एव चापवास पर्वविद्याविधायकं मामान्य विषयम्य युग्मवचनम्य नवापसंहार इत्यपि न युक्तम् । पविद्धाया उपवासविषयत्व उत्तरविद्धायाश्च म्कन्दव्रतमात्रविषयत्वं इतरेषु न कापि इति मंदहप्रसवात् । युग्मवाक्यन्याप्युपवासविषय पव परभागस्यानन्याच्च । वचनान्त- रंप्वप्युपलक्षणत्यनापवासग्रहणापपत्तं रूपसंहारकत्वासामर्थ्यात् । ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम्।
३६
तम्मात--
"मर्वस्मिन्नुपवामादो पक्षयो शुक्लकृष्णयो ।
पञ्चमी पर्वविदैव स्कन्दनागव्रते पग" ॥
अथ पष्टीविवेचनम।
पष्टी तु म्कन्दव्रतातिरिक्त सर्वत्रोपवासादो सप्तमीविद्धा
ग्राह्या । "पगमुन्यो' रिति युग्मवाक्यात् ।
'एकादश्यष्टमी पष्टी पौर्णमामी चतुर्दशी।
अमावास्या तृतीया च ना उपोप्या पगन्विना " ॥
इति विष्णुधर्मात्तगच्च । उपवासग्रहणं पूर्ववत् ।
'नागविद्धा च या षष्टी शिविद्धा च सप्तमी ।
दशम्यंकादीविद्रा नापाप्या म्यु कथंचन' ।
दति शिवग्दम्यमांगपुगगयो ।
"नाविद्धा तु या पष्ठी विद्धा दिवाकर ।
काविद्धा भवंद्विप्गुन ग्राह्याम्ते तु वासग " ॥
इति च निगमे पूर्व विद्धानिषेधात् । नाग पञ्चमी। शिवा
रुद्रश्चाष्टमी । दिवाकर सप्तमी। कामस्त्रयोदशी । विष्णुादशी।
निषेधप्रयोजकश्चात्र पञ्चमीवधी न मामान्यरूपस्त्रिमुहर्त्तात्मक ।
कि तु परामुहर्त्तात्मक ।
"नागा द्वादशनाडीभिर्दिक्पञ्चदशभिम्तथा ।
भूतोऽयादशनाडीभिपयन्युत्तरा तिथिम्" ॥
इति स्कन्दपुगणवचनात् ।

·कालतत्त्वविवेचने स्कन्दषष्ठी तु पञ्चमीयुतधोपोष्या । "कृष्णाष्टमी स्कन्दषष्ठी शिवरात्रिचतुर्दशी । एता पूर्व युता कार्यास्तिथ्यन्ले पारणं भवेत् ॥ इति ब्रह्मवैवर्सवचनात् कृष्णाष्टमी कृष्णपक्षगताटमी । व्रतकाण्डगतरुद्रदेवन्यकृष्णाष्टमी । समाख्यानवतसम्बन्धिनी वा । जन्माष्टमीत्यपि कश्चित् । ननु षण्मुहूर्त्तमितपञ्चमीवेधवत्यां स्कन्दप्रतमपि न कर्तुमर्हनि । "नागो द्वादशनाडीभि"रिति वचनात् । इदं हि वचनं पूर्वविद्धाकर्त्तव्य- विषयमेव युक्तम् । न तृत्तरविद्धाकर्तव्यविषयम् । तदा हि परामुह- त्मिकपञ्चमीयुक्तायामेव पूर्वस्यां तेषामकर्तव्यत्वे त्रिमुहाधि कक्षयासंभवेनोत्तरदिने तादृश्यास्त्रिमुहर्तमत्त्वावश्यंभावेन । "एकादशी तृतीया च षष्टी चैव प्रयोदशी । पूर्वविद्वापि कर्तव्या यदि न स्यात्परेऽहनि" ।। इति उत्तरविद्धाकर्त्तव्यविषयवशिष्ट्रवचनानुपपत्तं । तिशिक्षयवशादुत्तरविद्धाऽलाभे स्कन्दव्रतवदन्यान्यपि व्रतानि पूर्वविद्धायामेव कर्तव्यानीत्यर्थे प्रमाणत्वेनेदं वचनमुदाहाता माधव स्थाप्ययमवाभिप्रायां लक्ष्यते। अत्रीच्यते । "नागो द्वादशना डीमि"रित्यंतनावदृपकतानुयादेन नाडीविशेषविधायकं यत्र पञ्चमीविद्धा पष्ठी निषिद्धा तद्विषयमेव- युक्तम् । वशिष्ठवचनं तु यदि परऽहन्यकभुक्तादिकाले मध्याह्नादौ षष्ठी न स्यात्, किन्तु पूर्वेऽहन्येव स्यादिति व्याख्यानेन सामान्यत सर्वत्र निषिद्धाया नागविद्धाया षण्मुहत वैधवत्या अपि एकभुक्तादी प्रतिप्रसावर्थम् । युक्तं चैतत् । कलशास्त्रस्य प्रबलत्वात् । अन एवं ·तिथितत्वविवेचनम् । हेमाद्रिणापि द्वादशनाड्यादिवंधस्य नक्तंकभुक्तादिव्यतिरिक्त विषयत्वमुक्तमिनि। तम्मादव निर्णय - r म्कन्दीयान्यषु सर्वप्वप्युपासादिकर्मसु । परविद्धव पष्टी स्यान्नागविद्धा न कहिचित् ॥ दूषको नागवंधश्च पगमुहर्त्तान्मको मत । पगमुहूर्त्तमितेनापि युता नागे न या भवेत् ॥ स्कन्दोपवाम स्वीकार्या संव पष्ठीवि निर्णय अथ सप्तमीविवेचनम् । सप्तमी तृपवासऽन्यत्र पूर्वविद्धव ग्राह्या। परमुन्यो रित्यादि युग्मशास्त्रात् । पञ्चमी सप्तमी चंयं" त्यादि पैटीनमिवचनाञ्च । -- "पाध्यकादश्यमावाम्या पूर्वयिका तथाष्टमी सप्तमो परविद्धाच नावाप्यं तिथिपञ्चकम् ॥ इति स्कन्दपुराणे परविद्धानिपंचाञ्च न च- "पष्ठया युना सप्तमी च कर्तव्या तात सर्वदा पष्टी च सप्तमी यत्र तत्र संनिहितो रवि । इति स्कन्दपुराणात. "पष्ठीसमेता कर्तव्या सप्तमी नाष्टमीयुता । पतझोपासनायेह पष्ठयामाहुरुपोषणम् ॥ इति भविष्यपुराणवचनाच, सौरोपवाम एव सप्तमी पूर्वविद्धा युक्ता नान्यत्रेति शङ्कनीयम ।

·कालतत्त्वविवंचन "सप्तमी नाष्टमीयता न सप्तम्या युताष्टमी। सर्वेषु व्रतकल्पेप्वि" ति ब्रह्मवैवत्त वचनात् । यदा पूर्वधरस्तमयपर्यन्त। षष्ठा, पराश्च क्षयवणादष्टम्या विद्धा सप्तमी, तदा गुणानुराधन प्रधानलापस्यान्याय्यत्वान्निपंध- मतिक्रम्याप्युतरविद्धा गोणकालत्वंन म्वीकृत्य तत्रवोपवासादि सर्व कार्यम्। तस्मात्- . सर्वत्रा'युपवासादा पूवावद्धव सप्तमी । ग्राह्या तस्या अलामे तु पविद्धापि गृह्यताम्" ।। अथाष्टमीविवेचनम्। अष्टमी तु शुक्लात्तर।, कृप गा च पृचा उपवासादिसर्वकर्ममु ग्राह्या। "शुक्ल पक्षऽष्टमा चव शुक्ल पक्ष चतुदशा , पर्वविद्ध न कतव्य कतव्या परसयुता ॥ उपवासादिक यषु एप धम सनातन । कृष्णपक्षेऽष्टमी चव कृष्णपक्ष चतुर्दशी ॥ पूर्वविद्धा तु कतव्या परविद्ध। न कहिचित् । उपवासादिकार्येषु एप धर्म सनातन " ॥ . इति निगमवचनात्। एव मनि "वसुग्न्ध्रया' रिति युग्म- वचनन- - "अष्टमी सप्तमीयता सप्तमी नाटमायुता। नवभ्या मह कार्या म्यादएमी नात्र संशय" ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
४३
इत्यादीनि पद्मपुराणादिवचनानि च शुक्लपक्षाष्टमीविषयाणि ।
दूर्वाष्टमी तु शुक्लापि पूर्वविद्धव ग्राह्या।
"श्रावणी दौर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी ॥
पूर्वविद्धव कर्तव्या शिवगविलेर्दिनम्" ।।
इति बृहद्यमवचनात् ।
हुनाशनी होलाका वह्निवततिथिर्वा । रम्भातृतीयेनि कश्चित् ॥
'शुक्लाष्टमी तिथिर्या तु मासि भाद्रपदे भवेत् ।
दूर्वाष्टमी तु सा ज्ञेया नात्तरा मा विधीयते ॥
इति हेमाद्रिमदनरत्नधृतपुराणसमुच्चयवचनाच्च ।
इद च दूर्वावतं ज्येष्ठामूलरहितायां भाद्रशुक्लाटम्यां मिहम्थ
सूर्ये अगस्त्येऽनुदिने मध्याह्नव्यापिन्यां कर्त्तव्यं नित्यं च ।
--
"शक्त भाद्रपद मामि दूर्वा संज्ञा तु याटमी।
सिहा एवं कर्तव्या न कन्यार्के कदाचन ।
मिहम्थे सात्तमा सूर्यऽनुदित मुनिसनमे" ।।
इनि स्कन्दपुराणात्।
"मुहर्ते गहिणेऽष्टम्यां पूवा वा यदि वा पग
दूर्वाष्टमो तु मा कार्या ज्येष्ठां मूलं च वर्जयेत्
या न पूजयने दूर्वा मोहादिह यथाविधि ।
त्रीणि जन्मानि वैधव्यं लभते नात्र संशय ।
नम्मात्मपूजनीया सा प्रतिवर्ष वधजन ।
मुखसन्तानजननी मर्नु मोख्यकरी सदा" ।
इनि पुगणसमुच्चयवचनाञ्च ।

·कालतत्त्वविवेचन तेन पूर्वस्या कर्मकालास्पये सत्यपि वा तत्स्पर्शे ज्येष्ठामलान्य. तरयोगे उत्तरापि तद्रहिता कर्मकालम्पर्शिनी दूर्वाव्रते ग्राहा। भवति । नित्यत्वाच्च येष्ठामलादियोगरहिताया यस्मिन्वर्षे अलाभस्तत्रा'य- नुकल्पेनानुष्ठानम् । न तु सर्वथा त्याग । स च- "कतव्या त्वकभुक्तन ज्येष्ठ। मूलं यदा भवेत् । दूर्वामभ्यर्चयेद् भक्त्या न वन्ध्यं दिवस नयंत्" । इति तवैवोक्त । निषिद्धयोगाभावे स्त्रोभि म्वयं संपूज्य दूर्वामनग्निपक्कभक्षणादि यथाविधि कर्त्तव्यम् । निषिद्धयोगे तु ब्राह्मणेन पूजां कायित्वक- भुक्तं कर्तव्यमित्यर्थ । ज्येष्ठामूलग्रहणं निषिद्धकालमात्रोपलक्षणम् । तत्राप्यपेक्षासत्त्वात् । यच्च "भाद्रपदशुक्लाप्रमीमारभ्याग्रिमकृष्णाप्रमीपर्यन्तं कर्तव्यं महालक्ष्मीव्रतम्" स्कन्दपुराणे उक्तम् । तस्याप्रक्रम इतरव्रतवन्नवमी- युक्तायामेव। ज्येष्ठानक्षत्रयुक्तायामसम्भव कंवलायामपि । समापन तु यत्कृष्गाष्टम्यां नचन्द्रादयध्यापिन्या कर्तव्यम्। तत्काल चन्द्राय- दानविधानात् । चन्द्रादयव्रत वेन चन्द्रोदयात चंब तिथिम्ता- कालिकी म्तृत ति विशेषवचनान्माम न्यवचनाच उभयत्र चन्द्रोदय सत्त्वे कृष्णात्वात्पूर्वा। यानदिने चन्द्रादयात्तर त्रिमुहता तदोत्तरव। 'पूर्वा वा पविद्धा या ग्राह्या चन्द्रादयतु या । त्रिमुहता तु मा प्रत्या परतश्वी वगामिनी ॥ इति पुराणसमुच्चयवचनात् । यञ्च भाद्रपदणुका प्रम्य मेन ज्येष्ठायुक्तायामेव लिङ्गयुगाग उक्तम् । तत्रवेतिहासपूर्वमालमीविनिवृनय स्त्रीणां प्रज्यत्वनाताया ·तिथितत्त्वविवेचनम् । . लक्ष्म्या पूर्व समुद्रमथनादुत्पन्नत्वेन ज्येष्ठा समाख्या। अलक्ष्म्या ज्यष्टाशब्देन पूजनम् । तत्र येव ज्येष्ठायुक्ता सैव ग्राह्या पूर्वा परा वा । "कन्यास्थाकाष्टमी शुक्ला ज्यटक्ष महनी स्मृता । अलक्ष्मीपरिहागय ज्येष्ठां तत्र प्रपृजयंत्" ॥ इति लिङ्गपुराणान्। अत्र कन्यास्थायांगन प्राशस्त्यमात्रम्। मासस्तु भाद्रपद- थान्द्र एव ग्राह्य । "मासि माद्रपद शुक्ल पक्ष ज्यष्टक्षसयुन । यस्मिन्कस्मिन्दिन वापि ज्यष्ठादेवी प्रपूजयेत् ॥ इति पुराणसमुच्चयवचनादिति हमादि । यस्मिन्कस्मिन्दिने ज्येष्ठानक्षत्रयुक्ताया पूर्वस्यां वाटम्या. মিযর্থ । वस्तुतस्तु यस्मिन्कस्मिन्दिन यस्या कस्याचिनिथाविति तिथिवताद्भित्रं नक्षत्रमात्रापेक्ष व्रतं यत् स्कन्दपुराण- "मासि भाद्रपद शुक्ल पक्ष ज्येष्टक्षसंयुते । यस्मिन्कम्मिन्दिने कुर्याज्यष्ठाया परिपूजनम ॥ -- इत्युपक्रम्याक्त तद्विपमिदं वचनम् । अत एव नक्षत्रमात्र- निर्णयार्थ स्कन्दपुराणववनम् "यस्मिन्दिने भवज्यष्टा मध्याह्नादृध्व'गणु । तस्मिन्ह विष्यं पूजा च न्यूना चंपूर्ववासरे" ॥ इति । अत एव हेमाद्रिसव व्रतखण्टं नक्षत्रव्रतप्रकरणे पोडदिनसध्या- न्महालक्ष्मीव्रताज्ज्येष्ठायुक्ताष्टमीमात्रमाध्याज्यंष्ठापूजावताच भिन्नत्वेन ·कालतत्त्वविवेचन प्रतिसंवत्सरकर्तव्यं विद्यास्त्रीलाभादिसर्वफलसाधन सांद्यापन सविस्तरपूजाप्रकारयुक्त स्कन्दपुराणगतमन्यपुराणगतं च ज्येष्ठाव्रत- मुदाहृतम्। मदनरतसादा व नीलज्यष्ठेन्यपि योगविशेषणोत्तरपदार्थप्रधान ज्येष्ठानक्षत्रस्येवनाम । यद्यपि च- "तत्राष्टम्यां यदा वाग भानार्येष्ठक्षमेव च । नीलज्येष्ठेति सा प्रोक्ता दुर्लभा बहुकालिका" ॥ इति तल्लक्षणाभिधानार्थे स्वन्दपुगणवचन सप्तमीनिर्दिपाया अष्टम्या अधयव्याप्यत्वेन प्रध न्य वगमामति तस्या एव प्रति- निर्देश , तत्समानाधिकरण नामापि तस्य। एवंति प्रतिभाति । "तप्ने पर्यास दध्यानयति सा वैश्वदेव्य मिक्षा" इत्यत्र पयस इव । तथापि वैश्वदेवीशब्दान्वयलभ्यदेवतान्वयन यागविनियोगलाभन पयस प्रधान्यसभवात्सय युक्तम् । न तु नथाटम्या प्रधान्य मभवति । यन रुन्या लक्षणय। वा तन्नामधेय नालव्यष्टति कलायत । न चात्राधि- "कृतम्नाना नर कुर्यातम्यामन्यत्र व. दिन । भक्तियुक्त शुचिर्भूत्वा ज्येष्ठाया परिपूजनम् ॥ इन्युत्तरवचने "तम्या मित्यष्टम्या एव विनियोगात्मभवत्यय नदिति वाच्यम्। उपक्रमे ज्येष्ठायुक्तम्य यम्य कस्यापि दिनम्य कर्मकालवावगमन तद्विरदम्याटम्याम्नत्र विनियोगस्यासभवात् । न चैतदनुगंधादुपक्रमवचनमेय यस्मिन्कम्मिन्दिन पूर्वम्यामुनग्स्या वाटम्यामि यव व्याख्ययामति वाच्यम्। उत्पाविधावेव म्वगड- निधिविनियागस्य क्वाप्यदर्शनात् । तनापक्रमानुराधान्नक्षत्रमेव नील- ज्येष्ठालक्षणवाक्य मति पगमृश्यत स्त्रीलिङ्गं च “मा वैश्वदेव्यामिक्षा" इतिवन् । माधवम्य तु तिथावव समिद योजयताऽभिप्रायं न विन्न ।

·तिथितस्वविवेचनम्। "नभाऽष्टम्या" मिति तु तेनादाहृत पाठ प्रमादिक एव । तेन नक्षत्र- मात्रापेक्ष व्रते ज्येष्ठानक्षत्रस्य खण्डत्वेऽष्टमीभानुवारयुगन्यतरयुग्व नक्षत्र ग्राह्यम्। अन्यतरयोगस्याप्यभावे मध्याह्रादूर्ध्वमनुवर्तमान ग्रामिति। यस्तु मिलितशिवशक्तिवत्य पूजापवासादिरुत्सवा व्रतपर्याय । स पक्षद्वयगताऽपि नवमीयुक्तायामेवाष्टम्यां कार्य "अष्टम्या नवमो विद्धा नवम्या चाटम' युता । अर्द्धनारीश्वरप्राया उमामाहेश्वगतिथि । अष्टमीनवमीयुग्मे महात्साह महोत्सव शिवशक्त्यो शिवक्षेत्र पक्षयारमयापि ॥ इति पद्मपुराणात्। अत्र शिवम्य सशक्तय उत्सव पक्षद्वयगतायामटम्या नवम्या वा विहित । स नवमीयुतायामप्टम्यामष्टमीयुतायां च कर्तव्य इत्य- नावद्विवक्षितम्। "शिवक्षेत्रे" इति त्वनुवाद शिवात्मवस्य तत्रव फरणात् । अन्य चार्थवाद । एव सति-- "उपवास सप्तमी तु वेधाद्धन्युत्तरं दिनम् पक्षयारमगारंप उपवासविधि त । इति नारदोयवचनमपि शिवशक्तिप्रीत्यथोपवासाभिप्रायमेव । एकमूलकल्पनालाघवात् ! "एकादश्यष्टमी पष्ठी" ति पूर्वादाहत- वचनमप्यतद्विषयमेव । शुक्लपक्षविषयं वा । न त्विदं वचनद्वयमुपवासे कृष्ण पक्षगताया सामान्यवचनप्राप्त पूर्वविद्धत्वमोद्य पक्षद्वयगताया अप्युत्तरस्या ग्राह्यत्वं प्रातपादयतीति युक्तं । कृष्णाष्टम्याः पूर्वविद्ध- प्रतिपादके निगमवचने पाहत्यांपवास ग्रहणात् ।

·४८ कालतन्ववचन न चैतस्य- र इव्रतेषु सर्वेषु कतव्या ममुखी तिथि । अन्येषु व्रतकल्पंपु थयादिशामुपावसत्" ॥ इत्येतद्वचनवशादुद्रापवासविषयत्वेनोपसंहारो युक्त । वासादिकार्येषु एप धर्म सनातन " इति सर्व विषयत्वस्य म्पटत्वात् । "रुद्रव्रतप्वि' त्यस्य च स्वतमात्रविषयत्वनापवासमात्रविषयत्वा भावासमानविषयत्वाभावात् । "उप तस्मात- शकायमा पग ग्राहा पर्वा कागामी मता कारणापि च मालश्मीवतस्य तु समापन चन्द्रादयगता ग्राह्या तादशी चहिनदयं । ग्राह्या पूर्वव कृष्णा वातादृश्यपि पनि ॥ चन्द्रोदयान्मुहत्त पु त्रिषु व्याप्त्या मनी पग ज्येष्ठावनं तु ज्येष्ठायुक पूर्वा वा यदि वा पगा ॥ नक्षत्रमात्रापेक्ष यदव्रत ज्येष्ठात्र मा मता । अष्टमीमानुवागभ्या युता यान्यनरंण वा ॥ अतथान्य नु माना या मध्याह्नादृध्वंमध्यणु । दृा शुक्लापि पर्वैव कर्मकाल न मा म्पृशेत् ॥ ज्यष्टामृलयुता वा चंद ग्राह्या नद्रहिता परा। कर्मकाले यदि भवत् शिवशक्तिमहात्मवं ॥ पक्षद्वयंऽयुत्तरेव पूर्वा द्रवने नथा। ॥ निर्णय । महाष्टमी च श्रीकृष्णजन्माष्टमी तु विशेषता नवरात्रनिर्णय ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । अथ नवमीविवेचनम् । नवमी त्वष्टमीयुता ग्राह्या सर्वकार्येषु। “वसुर-ध्रयो" इति युगावचनात् । दशमीविद्याया नवम्या पद्मपुराणादौ निषेधाश्च ॥ "नवम्येकादशी चे दशाघिद्धा गन्दा भवन नदा वा विशेषण ग्रनाम्भ मुग्या यथा" ॥ इति ।। श्रीगमनवमीवनेतु मवाझव्यापिनी ग्रामा । "मेष परिण मप्राप्त लग्ने कर्कटकाहये। अविरासीन्स कलया कौशल्यायां पर पुमान" ॥ इत्यगम्त्यहितावचन मध्यानस्य जन्मकालवाभिधानात् । जयन्तीषु व जन्मकालस्यत्र जास्पकर्मकालत्वात् । जन्मा- पृम्यां तथा दर्शनात् । अत एव स्पष्टमुक्त "संघ मध्याह्नयोगेन महा- पुण्यतमा भवं" निति गदा दिनदयऽपि मध्याह्नव्यापिनी नदस्य- गिनी तदेकदेशम्पशिनी वा तदा या पुनर्वसुयुता मा ग्राह्या । 'पुनर्वम्पृक्षसंयोग स्वलपि यदि पश्यते । चैत्रशुद्धनवप्या न मा पुरया सबकामदा ॥ दत्यगम्तसहितावचनात् । यदा तादृश्या दिनद्वयऽपि पुनर्वसुयोग । तदा या मध्याहू तद्यागवती मा ग्राहा। जन्मसान्न नद्यागस्य राहिणीयांगवत्प्रश- स्तत्वान् । यदः दिनये गि मध्य वर्तमानायास्तत्रैव पुनर्वसु- योगोऽपि, यदा वा दिनद्वय पिम पाहू तं विहाय वा वर्तमानाया पुनर्वसुयोग., तं विहायैव यदा वा. त्रिविधाया अपि पर्वोक्ताया सर्वथा पुनर्वसुयोगाभाव . तदात्तरैव सर्वाहा । (१)-दाघिद्धा दशमीथिति भाव । ७ ·५० कालतत्त्वविवेचने 'नवमी चाष्टमीविद्धा त्याज्या विष्णुपरायणे उपोषण नवम्यां चै दशम्यामेव पारणम्" ॥ इत्यगस्त्यसंहितावचनात्। अत्र च विष्णुपर यणैरित्युक्तत्वाद्वैष्णवैरष्टमीविद्धां त्यक्त्वा दशमीविद्धोपोष्या। अवैष्णवैस्त्वष्टमीविवेति केचिन्मन्यन्ते । तद- युक्तम्। विष्णुपरायणे सद्भिरिद सर्व कर्तव्यमित्युपदेशपरत्वे- नाप्येतस्य विशेषणस्योपपत्तौ। अवैष्णवानामष्टमीविद्धाविध्यापादक- कर्तृविशेषणत्वाङ्गीकारस्यानुचितत्वात् । - वस्तुतस्तु "विष्णुपरायणै” रित्येतद्विष्णुपदस्य प्रकृतरामात्म- कविष्णुपरत्वात्तन्मन्त्रदीक्षितपरं सद्गुणविधावपि श्रुतं । "तस्मिन्दिने तु कर्तव्यमुपवासवतं सदे" ति सदाशब्दयुक्ते नित्यप्रयोगविधावा- का क्षितत्वादन्वति प्रकने। तेन सदाशब्दयोगात्प्रतीयमानं नित्यत्व- मस्य व्रतस्य श्रीगममन्त्रदीक्षितान्प्रत्येव भवति न तु- "प्राप्त श्रीरामनवमीदिने मा विमूढधी । उपोषणं न कुरुते कुम्भीपाकेषु पच्यते ॥ अकृत्वा रामनवमीव्रतः सर्वत्रतोत्तमम । व्रतान्यन्यानि कुरुते न तेषां फलभाग्भवेत् ॥ . अत एव इत्यादिष्वकरणे दोपप्रतिपादनेन नित्यत्वावेदकेषु तत्रत्यवचनेषु मादिसामान्यशब्दश्रवणेऽपि सर्वान्प्रति भवति । शिष्टाचारोऽपि तथा । न हि श्रीरामदीक्षाहीना अतिशिष्टा अपि नर्वे श्रीरामनवम्यामुपवासमाचरन्ति । "सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे महादानै कृतैर्मुहु । यत्फलं तदवाप्नोति श्रीरामनवमीव्रतात्" ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम्।
५१
"
.
इत्यादिवाक्यविहित काम्यप्रयोगस्तु सर्वेषां भवति। न च
नित्याधिकारविधाविव कामाधिक रविधावपि "विष्णुपरायणै”
रित्यस्यान्वया स्त्विति वाच्यम् । काम्यप्रयोगस्य खण्डति धौ निषेधेन
खण्डतिथिनिर्णयवाक्यानां नित्यप्रयोगविधिमात्रशेषत्वात्तदन्तर्गतस्य
तस्य पदस्य तन्मात्रान्वयस्यैवाचितलात् । पारणं तु यदा पूर्वविद्धा-
यामुपवासः। तदा नवमीमतिक्रम्यव कर्तव्यम्। सामान्यवचनात् ।
'दशम्यामेव पारण” मिति विशेषणवचनाच्च । न चात्र रात्रिपारणा-
दिप्रसक्तिरिति।
तदयं निर्णय
नवमो पूर्वविद्धव सर्वकार्येषु शस्यते ।
अलाभे परविद्धापि श्रीगमनवमीव्रते ॥
मध्याह्वव्यापिनी पृज्या तद्व्याप्तिश्चद्दिनद्वये ।
एकदेशेऽपि वा व्याप्ति सर्वथाऽसत्त्वमेव वा ॥
पुनर्वसुयुता ग्राह्या तद्योगेऽपि दिनद्वयं ।
मध्याह्नतद्यागवती ग्राह्या तस्य प्रशस्तित ॥
दिनद्वयंऽपि नादकत्त्वे मध्याह्न परिहत्य वा।
मृक्षयोगे सर्वथा वा तदसत्त्वे परा मता ॥
पूर्वविद्धापवासेऽपि दशम्यामेव पारणम् ।
नित्यं चैतद्दीक्षितानां श्रीरामनवमीव्रतम् ॥
अब दामोविवेचनम् ।
दशमी तु दिनद्वयंऽपि कर्मकालव्यापिनो पूर्वा, पग
वेच्छया ग्राह्या।
"सपूर्जा दशमी कार्या परया पूर्वयाथवा।
युका न दूषणं तस्यां यत मा सर्वतोमुखी" ॥
इति स्कन्दपुगणवचनात् ।

·कालतत्वविवेचने सपूर्णा वर्मकाले । विशेषाश्रवणादिनद्वयेऽपि । अन्येषु पक्षेषु पूर्वा । "दशमी चैव कर्तव्या सदुर्गा द्विजसत्तमे" ति स्कन्दपुराण एवोक्तत्वा- दिति हेमाद्रिप्रभृतय । न च दिनद्वये कालव्याप्तौ शुक्लकृष्णवाक्याभ्यां व्यवस्था कुनो नाभ्युपगम्यत इति वाच्यम् । तथा सति “परया पूर्वयाथवेति वचन- स्यानर्थक्यात् । कर्मकालव्याप्तिशुक्लकृष्णवाक्यैरेवास्यार्थस्य सिद्धे । ऐच्छिकविकल्पविधानार्थमेव हि तद्वचनम् । अत्र तु “सपूर्णा इति विख्याता" इत्युक्तसपूर्णत्वस्यैव कार्यकालं सक्षापरिभाषयोरुप- स्थानमिति न्यायन ग्रहीतु युक्तत्वात्कर्मकालविषयम् । तच्चिन्यम् । तस्मान्माधवाद्युक्ता शुक्लकृष्णभेदेनैव व्यवस्था कालव्याप्त्यनिर्णेयपक्षेषु ज्यायसी । “संपूर्णेति वाक्यं त्वेवं व्याख्येयम् । दशमी संपूर्णा कार्या। अथ पूर्वया परया वा तिथ्या युक्ता कार्या । सर्वकार्येषु तस्यां कस्यां- चिदपि गृहीतायां न दूषणम् । यत सा सर्वतोमुखी। अन्यासां हि तिथीनां सामान्यवचनाद्विविशेषवचनाद्वा मूलं पित्र्यादिकर्मयोग्यम् । तथैवानमुपवासादिदैवकर्मयोग्यमस्यास्तु । सर्व सर्वत्र योग्यमिति । संपूर्णाग्रहणदृष्टान्तत्वेन सर्वतोमुग्वीत्यर्थवादोपपत्तये। एवमुक्ते शुक्लकृष्णवाक्याभ्यां व्यवस्था । एतादृराविपय एव हि तयोर्व्यवस्था- पकत्वेनार्थवत्ता । एवं सति- "नन्दाविद्धा तु या पूर्णा द्वादशी मकर सिता । भृगुणा नष्टचन्द्रा च एता वै नि फल। स्मृता" ॥ इति कूर्मपुराणगतउत्तरविद्धानिषेध पूर्वोक्तश्च । नवमीयुक्तविधि कृष्णपक्षविषयो द्रष्टव्य । यश्च- "नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा च सप्तमी । दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्या स्युः कथंचन" ॥

·तिथितत्वविवेचनम् । ५३ - इत्यादिविशेषत उपवासे परविद्धानिषेध शिवरहस्यसौरपुरा- णादिषु। सोऽपि तथा। उपवासे पूर्वविद्धाया एव नियमे सर्वतो मुखत्वोक्तिविरोधापत्ते । उपवासग्रहण तु मुख्यतया सर्वकर्मोपल- क्षणमेव युक्तम् । इनरतिथ्यनुरोधन तस्मिस्तस्यावश्यकत्वात् । तस्मात् सर्वकार्येषु दशमी कृष्णा पूर्वा, उत्तरा सिता । अथैकादशीविवेचनम् । एकादशी तु सर्वकार्येषु द्वादशीयुता ग्राह्या। "रुद्रण द्वादशी- युक्त” ति युग्मवचनात् । “एकादर्श । कर्तव्या दशमीसंयुता विभो” इति स्कन्दपुराणवचनेन, "पूर्वविद्धा न कर्तव्या तृतीया षष्ठीरेव च । अष्टम्येकादशी भूता धर्मकामार्थवाञ्छिभि' । इति भविष्यत्पुराणवचनेन च पूर्वविद्धानिषेधाच्च उपवासे त्वेकादशी विशेषता निर्णष्यते । एकादशी परयुता सर्वकार्येषु संमता ॥ अथ द्वादशीविवेचनम् । द्वादश्यप्यकादशीयुतैव । ग्राह्या सर्वकार्येषु । युग्मवचनात् । "द्वादशी च प्रकर्तव्या एकादश्या युता प्रभो” इति स्कन्दपुराण- वचनाचाच्च । उपवासे तु विशेषत । "एकादशी तथा पष्ठी अमावास्या चतुर्थिका । उपाप्या परसंयुक्ता परा पूर्वण संयुता ॥ इति गार्यप्रोक्तविधिवचनात् । "द्वितीया पञ्चमी वेधादशमी च त्रयोदशी। चतुर्दशी चापगमे हन्यु पूर्वोत्तरे निथी॥ इति वासिष्ठोत्तरविद्धानिषेधवचनाच्च ।

·कालतलविवेचने एवं सति यदा खण्डतिथित्वादेकादशीद्वादश्युपवासावे- कस्मिन् दिने प्राप्नुत । तदोपक्रमप्रभृतितन्त्रेणैव कर्त्तव्यौ। यदा त्वखण्डतिथित्वादिनद्वये नैरन्तर्येण प्राप्नुत । तदा प्रक्रान्तद्वा- दश्युपवासंन प्रधानभूतद्वादश्युफ्वासानुराधेनैकादश्युपवासाङ्गपारणं वाधित्वा नैरन्तर्येणापवासद्वयमपि कर्तव्यम् । "एकादशीमुपोध्यैव द्वादशी समुपोषयेत् । न तत्र विधिलाप स्यादुभयोर्दवतं हरि" ॥ इत्युपोद्वलकस्मृत्यन्तरवचनाच्च। अनुफ्क्रान्तद्वादश्युपवासंन तु सावकाशत्वात्तादृशे विषये द्वादश्युपवासी नापक्रमितव्य एव । माधवस्तु "अपोऽनाति तन्नैवाशितं नैवानशित" मिति दर्शपूर्णमासप्रकरणगतार्थवादवशा- दप्प्राशनस्याशितरूपत्वेन पूर्वोपचाससमापकत्वादनशितरूपत्वंन चोत्तगपवासाविघातकत्वादुदकपारणा कृत्वानुपक्रान्त उपक्रान्तो (१)-दर्श पौर्णमासे व्रतविसर्जनावधरिदं म्वरूपम्- ननु -यष्टुरशनस्य दापावहत्वात् , अनशने च व्रतसमान्यभावात् किकर्तव्यतादिमूहत्यमिति चेन्न । “यद् द्रव्यमशितमप्यनशितवद्- भवति । तदनीयात्"।' तच्च प्राश्यद्रव्यमारण्यम्। अवारण्यग्रहणं प्रकृतदर्शपूर्णमासहविर्व्यतिरिक्तीपलक्षणमिति सायणाचार्याभिप्राय । शतपथब्राह्मणान्तर्गने “अथाताऽशनानशनस्यैव” इत्यारभ्य " दारण्यमेवाश्नीयात्" इत्यन्तकण्डिकामाप्ये (१ प्रपा० १ ब्रा० ६-०) आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तु- 'भारण्यं मायमाशेऽश्नात्यमापममांसम्" (४ प्र० ३ क० ७) “न तस्य सायमश्नीयाद् येन प्रातर्यक्ष्यमाण । भारण्यायोपवत्स्यन्नोऽभाति न वा" । इति (४ प्र० ३ २०१०-११) मायंकाले प्रारण्यमरण्ये भवमन्नं नीवारादि प्राशस्थानेऽश्नाति । यजातीयेन हविषा श्वो,यष्टा तजातीयं द्रव्यं नाश्रीयात् । भारण्येनैव हविषा श्वो यष्टा यस्तस्य नास्त्यारण्याशनम् । किन्त्वपोऽशनम् । अशनाभावो वेति रुद्रदत्तीयव्याख्या। तस्मा- - ·72010 तिवितत्वविवचनम्। वा द्वादश्युपरासः कर्तव्य" इत्याह । श्रन्यतिथिप्वप्युपवासद्वयस्य नरन्तर्येण प्राप्ताषयमेव निर्णय । श्रवणद्वादशी निर्णेष्यते । तस्मात्-- उपवासादिकार्येषु द्वादश्येकादशीयुता। उपवासद्वयप्राप्तावकस्मिन्नह्नि तन्त्रता ॥ नैरन्तर्येण तत्प्राप्तावुपवासद्वयं भवेत् । अकृत्वैव च पूर्वम्य धारसां प्राश्य वोदकम् ।। अथ त्रयोदशीविवेचनम् । त्रयोदशी तु कृष्णा उत्तग ग्राह्या । "पष्टयटमी त्वमावास्या कृष्णपक्षे त्रयोदशी। एता पग्युता पूज्या पग पूर्वयुतास्तथा" ॥ इति निगमवचनात्। एवं सति "त्रयोदशी प्रकर्तव्या द्वादशीसहिता मुने” इति ब्रह्मवैवर्त्तवचनस्य सामान्य विशेषन्यायेन शुक्लत्रयोदशीविषयत्वाच्छुक्ला पूर्वा । उपवामऽप्येवमेव । न च- । "एकादश्यष्टमी पष्ठी द्वितीया च चतुर्दशी त्रयादशी अमावास्या उपांग्या म्यु 'परान्विता " ॥ इति विष्णुधर्मोग्नवचनादुपवासे पक्षद्वयगताप्युत्तरैव युक्तेति वाच्यम्। "द्वितीया पश्चमी बंधा” दिति वृद्धवशिष्ठवचनेनोपवास एवोत्तर- विद्धाया निषेधादपि तत्र व्यवस्थापेक्षायां "कृष्णपक्षे त्रयोदशी" ति ·७६ कालतस्वविवेचने कर्मविषये सामान्यवचनेनाप्यवगतायाः कृष्णशुक्लविषयत्येन व्यव- स्थाया स्वीकारस्यापवासेऽपि युक्तत्वात् । या च शुक्लत्रयोदशी पूर्वा ग्राह्या । सा न सायाह्नमात्रव्यापिनी। कि तु यद्यापलिक्यपि । "त्रयोदशी प्रकर्तव्या भवेद्या वापराह्निकी" ति स्कन्द पणात् । अत- एवं नक्तं "या प्रक्ला गृह्यने पूर्वा गृहातां पराहिकी"ति । अनङ्गत्रयादशी वनापरा हिक्यपि पूर्वा बाह्या। "कृष्णाष्टमी वहत्तापा सावित्रीवटपैतृकी। अनङ्गत्रयोदशी रम्भा उपाण्या पूर्वसंयुता " ॥ इति विशेषवचनस्यैवं सार्थक्यात्। "मार्गशीर्षेऽमले पक्ष" इति शुक्लपक्षगतत्वेन तस्या अपि पूर्व- विद्धत्वस्य मामान्यवचनादेव सिद्धत्वात्। कचित्तु शुक्ला त्रयोदशी “शुक्लपक्ष तिथिाह्या यस्याम- भ्युदिता रवि " इति वचनान्न पौर्वाह्निको उत्तरविद्धा ग्राह्या । किन्त्वा- पराह्निकी पूर्वविद्वंति बंधाविभागाङ्गीकारेणापगहिकवचनं व्याचक्षते। नेपामनङ्गत्रयादशीपूर्वविद्धत्ववचनम्य प्रयोजनं चिन्त्यम् । कृष्णापि त्रयोदशी यदा परदिने न लभ्यते। तदा पूर्वापि ग्राह्या । सामान्य वचनात्। 'एकादशी तृतीया च पष्ठी चव त्रयोदशी। पूर्वविद्धा तु कर्तव्या यदि न स्यात्परंऽहनि ॥ इति विशेषवचनाच्च । उपवासादिकार्येषु पूर्वा शुक्लत्रयादशी यद्यापराह्निकी स्यात्तु परा कृष्णत्रयोदशी। अलाभे सापि पूर्वैव पूर्वानत्रयोदशी । सायाह्नमात्रसत्त्वेऽपि तादृश्यन्या परा स्मृता ॥ इति निर्णय ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । अथ चतुर्दशीविवेचनम्। चतुर्दशी तु शुक्ला परा ग्राह्या। "चतुर्दश्या च पूर्णिमेति युग्मवाक्यात् । "सदा कार्या त्रयोदश्या न तु युक्ता चतुर्दशी । पौर्णमासीयुता सा स्याञ्चतुर्दश्या च पूर्णिमा” ॥ इति भविष्यत्पुराणाञ्च । कृष्णचतुर्दशी तु पूर्वविद्धा ग्राह्या। "कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्धव कर्तव्या परविद्धा न कुत्रचित् ॥ उपवासादिकार्येषु एष धर्म सनातनः" । इत्यापस्तम्बवचनात्। उपवासे तु पक्षद्वयगतापि परैव ग्राहा। "एकादश्यष्टमी षष्ठी उभे पक्षे चतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च ता उपोष्या परान्विता ॥ इति वृद्धवशिष्ठवचनात् । यत् "तूपवासादिकार्येष्वि" त्युपवासे कृष्णचतुर्दश्या पूर्व- विद्धत्वाभिधानम् । तदुद्रोपवासविषयम् । शैवव्रते पक्षद्वयगताया अपि चतुर्दश्या आपराह्निक्या पूर्वविद्धाया ग्राह्यत्वात् । "चतुर्दशी तु कर्तव्या त्रयोदश्या युता विभो । मम भक्तैर्महाबाहो भवेद्या चापराह्निको ॥ दर्शविद्धा न कर्तव्या राकाविद्धा तथा मुने" इति स्कन्दपुराणात्।

·५४ कालतत्त्वविवेचने "मम भक्त” रितीश्वरोक्तिलिङ्गादस्य शिवव्रतविषयत्वम् । “रुद्र- व्रतेषु सर्वेषु कर्तव्या संमुखी तिथि” रिति वचनाच्च। आपराह्निक्या अलाभे तु शिवव्रतेऽपि परैव । “ता उपोप्या परान्विता" इति सामान्यवचनात् । कृष्णचतुर्दश्यपि पूर्वविद्धाया अलाभे परैव । एतद्विषयाण्येव- "अष्टम्येकादशी षष्ठी कृष्णपक्षे चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च कर्तव्या परसंयुता" । "चतुर्दशी दर्शयुक्ता पौर्णमास्या युता तथा" इत्यादीनि ब्रह्मवैवर्त्तनारदीयादिवचनानि रुद्रोपवासविषयाणि चापरालिक्या पूर्वस्या अलाभे । दमनकपवित्रारोपणयोस्तु शुक्ल अपि चैत्रश्रावणचतुर्दश्यौ रात्रियोगिन्यौ पूर्वे एव ग्राह्य । न तूत्तरे। "मधो श्रावणमासस्य शुक्ला या तु चतुर्दशी। सा रात्रिव्यापिनी ग्राद्या परा पूर्वाह्रगामिनी" ॥ इति बौधायनवचनात् । परा मासान्तरगता शुक्लचतुर्दशी पूर्वाह्रगामिनी उत्तरविद्धत्य- नुवाद । भाद्रपदशुक्लचतुर्दश्यां विहितेऽनन्तव्रते पूजितचतुर्दशग्रन्थि- युतदोरकबन्धनप्रधानके यद्यपि "मध्याह्न भोज्यवेलायां समुत्तीर्य सरित्तटे । ददर्श शीला सा स्त्रीणां समूहं रक्तवाससम् । चतुर्दश्यामर्चयन्तं भक्त्या देवं पृथक्पृथक् ॥ " इति भविष्योत्तरवचने, मध्याह्ने पूर्वगृहीतव्रतानां स्त्रीणां व्रताचरणप्रतीते. शीलाया.

·तिथितत्त्वविवेचनम्। ५६ श्वापूर्वव्रतारम्भप्रतीतेस्तस्य मध्याह्नकालत्वान्मध्याह्नव्यापिनी चतु. दशी ग्राह्येति प्रतिभाति । तथापि पूजादिविधे स्पष्टत्वेनेतिहासरूपार्थ- वादोन्नेयत्वाभावात्तत्र च मध्याह्नाश्रवणात्प्रत्यक्षविधिविहितदैवकर्माङ्ग- पूर्वाह्णविरोधेन चार्थवादात्तन्मात्रविधे कल्पनासंभवात्पूर्वाह्न एव तस्यापि काल इति तद्व्यापिन्युत्तरैव तिथिस्तत्र ग्राह्या । शिष्टाचारो- ऽप्येवमेव । शिवरात्रिचतुर्दशी वक्ष्यते तस्मात्- कृष्णा चतुर्दशी पूर्वा परा शुक्लचतुर्दशी। उपवासे तूत्तरैव पक्षद्वयगतापि सा ॥ रुद्रोपवासे पूर्ववोभयी यद्यापराहिकी । अतादृशी सापि परा कृष्णाप्याद्येऽसती तथा ॥ चैत्रश्रावणगा शुक्ला रात्रियोगवती मता। ग्राह्यानन्तव्रते शुक्ला परैवान्यव्रतेष्विव ॥ अथ पञ्चदशीविवेचनम् । पञ्चदशी तु पौणमासी अमावास्या च सावित्रीव्रतातिरिक्त सर्वत्रोपवासादौ कार्ये परविद्धव ग्राह्या। "भूतविद्धा न कर्तव्या दर्श पूर्णा कदाचन । वर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीव्रतमुत्तमम् ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनात्। एवं सति यत्पौर्णमास्या पूर्व विद्धाया विधायकं "चतुर्दश्या च पूर्णिमे" ति युग्मवचनम्, परविद्धाया निषेधकं च “पूर्णिमा परविद्धा च नोपोप्यं तिथिपञ्चक” मिति ब्रह्मपुराणम्, यञ्चामावा- स्थाया पूर्वविद्धाया विधायकम्- THE KUPPUSWAHL SIT, RESEARCH INSTITUT - MYLAPORE CHENNAI-A ·६० कालतत्त्वविवेचने "दर्श च पूर्णमासं च पितुः साम्वत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते” ॥ इति नारदीयपुराणम्, तत्सर्व सावित्रीव्रतविषयम् । . यानि चामावास्याया परविद्धाया विधायकानि- - "प्रतिपद्ययामावास्ये" ति युग्मवाक्यम्, “षष्टयष्टमी तथा दर्श कृष्णपक्षे त्रयोदशी । एता परयुता पूज्या परा पूर्वान्वितास्तथा" इति पद्मपुराणम्, "नागविद्धा तु या पष्ठी सप्तम्या च तथाष्टमी। दशम्येकादशीविद्धा त्रयोदश्या चतुर्दशी" ॥ "भूतविद्धा त्वमावस्या न ग्राह्या मुनिपुङ्गव । उत्तरोत्तरविद्धास्ता कर्त्तव्या काठको ध्रुतिः ॥ इति प्रचेतोवचनं च, यच्चोभयोरपि पौर्णमास्यमावास्ययो परविद्धयोविधायकम्- - "एकादश्यष्टमी षष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च ता उपोप्या परान्विता" ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरम्, तानि सावित्रीव्रतातिरिक्तविपयाणि। वचनेनैव विरुद्धानां व्यवस्थाकरणात्। अत एवोपवासग्रहणमपि क्वाचित्कमुपलक्षण- मेव । सावित्रीव्रते उभयोरपि पूर्व विद्धयोविधायकं निगमवाक्यमपि- "कृष्णाष्टमी बृहत्तापा सावित्रीवटपैतृकी। अनत्रयोदशी रम्भा उपोष्या. पूर्वसंयुता."-इति ॥ - ·तिथितत्त्वविवेचनम् । सावित्री सावित्रीव्रतसम्बन्धिनी पौर्णमासी वटपैतृको। तद्- व्रतसम्बन्धिन्यमावास्या। तत्रैव परविद्धयोनिषेधकं ब्रह्मवैवर्त च- "प्रतिपत्पश्चमी भूता सावित्रीवटपूर्णिमा । नवमी दशमी चैव नोपोष्या परसंयुता"-इति ॥ सावित्री तव्रतसम्बन्धिन्यमावास्या । इदं च पूर्वविद्धयो पञ्चदश्यो कर्तव्यत्वेनोक्तमपि सावित्रीव्रत नवमुहूर्तात्मकचतुर्दशीविद्धयार्न कर्तव्यम् । “भूतोऽष्टादशनाड़ीभिर्दू- पयन्त्युत्तरां तिथि-मिति विशेषवचनादिति माधव । वस्तुतस्तु यद्भत उत्तरां तिथिं दूषयति लदष्टादशनाडीभिरिति । यत्र भूतविद्धा निषिद्धा तत्रैवायं विशेषविधिः । “भूतविद्धा न कर्तव्ये" त्यस्य शेषो लाघवादिति सावित्रीव्रते एतस्य प्रवृत्तिर्न युक्ता । किन्तु इतरव्रतेप्वेव । त्रिमुहूर्तात्मकसामान्यवेधबाधेन । सापि कर्म- कालव्याप्तिशास्त्रौदासीन्य इति। उपाकर्मणि श्राद्धे च पौर्णमास्य- मावास्या च निर्णेप्यते। तस्मात्- पूर्वविद्धव सावित्रीव्रते पञ्चदशी तिथिः । नाड्योऽष्टादश भूतस्य न स्युवेदिति माधव ॥ तद्भिन्ने तूपवासादौ मुहूर्त्तनवकेन चेत् । चतुर्दश्या युता, तां तु त्यक्त्वा ग्राह्या परान्विता ॥ तत्रैव कालव्याप्तौ तु सापि प्राहोति निर्णय. । एवं प्रतिपदादिपञ्चदश्यन्तास्तिथयः सामान्यत उपवासे प्रस- हात्तद्भिन्नेऽपि क्वचित् कृत्ये निर्णीता.।

·६२ कालतत्त्वविवेचने अथ कृष्णजन्माष्टमीविवेचनम् । इदानी काश्चित्तिथयो विशेषत उपवासादिषु निर्णीयन्ते । तत्र श्रीकृष्णजन्माष्टमी तावद्वते निर्णीयते। सा च पौर्णमास्य. न्तमासपक्षे भाद्रपदे, दर्शान्तपक्षे श्रावणे, कृष्णाष्टमी । यद्यपि च- - तिथिकृत्ये च कृष्णादि व्रते शुक्लादिमेव च । विवाहादौ च सौरादि मासं कृत्ये विनिर्दिशे” दिति- -- ब्रह्मपुराणादत्र तिथिकृत्यत्वात्पौर्णमास्यन्तमासग्रहणमेवोचितम् । तथाप्यत्रोभयमासव्यवहारदर्शनादुभयत्रापि च पौर्णमास्यन्तग्रहणे तिथिभेदापत्त्या मूलश्रुतिद्वयकल्पनापत्ते । श्रावण्यनन्तरायामेकस्या- मेव च रोहिणीयोगसंभवात् सर्वेश्च शिष्टैरेकस्यामेव तिथौ व्रताचर- णाद्विविधेनापि व्यवहारेणैकैव तिथिरुपलक्ष्यत इति युक्तम् । एवमेवं- जातीयकेऽन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। यत्र त्वेकेनैव मासेन व्यवहार । तत्र प्रायेण तिथिकृत्ये कृष्णादि- द्रष्टव्य । सा च प्रथमं तावद् द्विविधा शुद्धा विद्धा च । तत्र सप्तमी- योगरहिता शुद्धा तद्वती विद्धा। न चात्र वेध्याया अष्टम्यास्तिथ्यन्त- रवद्दिवाप्रवेशे सत्येव वेधः। किंतु रात्रिमात्रसत्वेऽपि सप्तमीवेधो भवत्येव । पूजारूपस्य प्रधानस्यार्द्धरात्रसाध्यत्वात्। "अहस्सु तिथय. पुण्या कर्मानुष्ठानतो दिवा। नक्तादिव्रतयोगे तु रात्रियोगो विशिष्यते ॥ इति वचनाद् रात्रिवेधं वदतां माधवादीनामयमेवाभिप्राय । यद्यपि-

·तिथितत्त्वविवेचनम् ॥
"त्रिकालं पूजयेद्देवं दवा रात्रौ विशेषत ।
अर्द्धरात्रावपि तथा पुप्पैर्नानाविधैरपि ॥
इति भविध्ये अन्यकालेऽपि पूजोक्ता । उपवासश्चाहोरात्रावच्छि-
नाभोजनरूपस्तथाप्यर्द्धरात्रकालावच्छिन्नैव पूजा प्रधानम् ।
"रोहिणीसहिता, कृष्णा मासि भाद्रपदेऽष्टमी।
सप्तम्यामद्धरात्राधः कलयापि यदा भवेत् ॥
तत्र जातो जगन्नाथ कौस्तुभी हरिरीश्वर ।
तमेवोपवसेत्कालं तत्र कुर्याञ्च जागरम्" ॥ इति,
"अर्धरात्रे तु योगोऽयं तारापत्युदये तथा ।
नियतात्मा शुचि स्नात पूजां तत्र प्रवर्तयेत्” ।
इति च विष्णुधर्मोत्तरात्,
"अद्धरात्रे तु रोहिण्यां यदा कृष्णाष्टमी भवेत् ।
तस्यामभ्यर्चनं शौरेहन्ति पापं त्रिजन्मजम् ॥
सोपवासा हरे पूजां कृत्वा तत्र न सीदती ति-
भविष्यपुराणाञ्च ।
वशिष्ठेन तु स्पष्टमेवाद्धरात्रस्य मुख्यकालत्वमुक्तम् ।
"अष्टमी रोहिणीयुक्ता निश्यद्धे दृश्यते यदि ।
मुख्यकाल स विज्ञेयस्तत्र जातो हरि स्वयम्" ॥ इति ।
मुख्यस्य प्रधानस्य कालो मुख्यकाल ।
अत एव पूजाया अपि प्राधान्यम् । केवलोपवासप्राधान्ये
तस्याहोरात्रसाध्यत्वेनार्द्धरात्रस्य तदपेक्षया मुख्यकालत्वानुपपत्ते ।
फलसम्बन्धश्रवणाच्च। एवं च सति "उपवासस्य नियमं गृही-
यात्" इत्युक्त्वा-

·६४ कालतत्वविवेचने "वासुदेवं समुद्दिश्य सर्वपापप्रशान्तये । उपवासं करिष्यामि कृष्णाष्टम्यां नभस्यहम् ॥ इति भविम्योके संकल्पवाक्ये यदुपवासमात्रग्रहणम् । तत्पूजाया अप्युपलक्षणम् । विध्यनुसारित्वात्संकल्पस्य । एवं सति वासुदेवं समुद्दिश्येत्यप्यन्वेति । पूजायां तस्योद्द श्यत्वात् । उपवासे उदेश्यान- पेक्षणात् । वासुदेवशब्देन तत्प्रीतिलक्षणायां च तदपेक्षया जघन्ये उपवासपद एव यथाश्रुततदन्वयार्थ पूजालक्षणाया युक्तत्वात् । उपवासोपसर्जनकपूजालक्षणायाश्च “वासुदेवं समुद्दिश्ये” त्यस्य विशेष्यपूजान्वयोपपत्त । “सोपवासो हरेः पूजा" मित्यत्रोपवासस्य पूजोपसर्जनत्वदर्शनात्। एतादृशविशेषणत्वेन च प्रधान्यं न विहन्यते । यजतावु शवत् । अत एव द्वितीयसंकल्पवाक्ये "अर्चयित्वोपवासेन भोक्ष्येऽहमपरेऽहनी” ति पूजाया अप्युल्लेख । तेनोपवासरूपस्य प्रधानस्याहोरात्रसाध्यत्वेऽपि पूजारूपस्य प्रधानस्या रात्रसाध्य- त्वादेतस्य रात्रिमात्रसत्त्वेऽप्यष्टम्याः सप्तमीवधो भवतीति । एवं स्पष्टैविशेषवचनैः कृष्णाष्टमीव्रतपूजाया रात्रिकालत्वे सति यदैवत्वेन सामान्यतो विहितं पूजायाः पौर्वाह्निकत्वमुपवा- सस्य च तदङ्गत्वमभिप्रेत्योदयकालीनाया अष्टम्या ग्राह्यत्वं मैथिलै- रुच्यते । तत्साहसमानम् । शुद्धविद्धभेदेन द्विविधाप्यष्टमी प्रत्येकं द्विविधा । द्वितीयदिने सर्योदयमतिक्रम्य सती असती चेति । तादृश्यपि पुनः प्रत्येक द्विविधा । रोहिणीसहिता तद्रहिता चेति । तत्र शुद्धायां विद्धायां वा सूर्योदयादूर्ध्वमसत्यां रोहिणीसहितायां तदहितायां वा विप्रति- पत्तिरेव नास्ति । द्वितीयदिनेऽष्टम्यभावात्। शुद्धाधिकाया विद्धा- धिकाया वा रोहिणीसाहित्यस्यान्यतरस्मिन्नेव दिने द्वयोरपि चेति द्वैविध्ये सति आद्यपक्षे यैव रोहिणीयुता सैव ग्राह्या ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
"प्राजापत्यर्भसंयुका कृष्णा नभसि चाष्टमी।
मुहूर्तमपि लभ्येत सोपोष्या सा महाफला ॥
मुहूर्त मप्यहोरात्रे यस्मिन्युक्तं हि लभ्यते ।
अष्टम्यां रोहिणीऋक्षं ता सुपुण्यामुपावसेत्" ।
इति विष्णुरहस्यवचनात् ।
तेनोत्तरदिन एव रोहिणोयोगे निशीथव्यापिनीमपि, किं बहुना,
शुद्धामपि पूर्वा परित्यज्यात्तरैव जन्माष्टमी व्रते ग्राह्या। यत्त्वेतादृशे
विषये पूर्वेचुरेव केषांचिच्छिष्टानामपि व्रताचरणम् । तदाग्रहमात्रम् ।
वह्निपुराणेऽपि-
"कृष्णाष्टम्यां भवेद्यत्र कलैका रोहिणी नृप ।
जयन्ती नाम सा ज्ञेया उपाया सा प्रयत्नत ॥
सप्तजन्मकृतं पापं राजन्यत्त्रिविधं नृणाम्।
तत् क्षालयति गोविन्दस्तिथौ तस्यां सुभावित " ॥ इति ।
कृष्णाटम्यां कृष्णजन्माष्टम्याम् ।
"द्वादशस्वपि मासेषु कृष्णपक्षाष्टम्यां रोहिणीयोगे जयन्ती-
व्रत" मिति तु द्वैतनिर्णयाक्तिर्धान्तिमूलिकेव।
"सिंहार्के रोहिणीयुक्ता नराः कृष्णाष्टमी यदि।
राज्यद्धपूर्वापरगा जयन्ती कलयापि च" ॥
इति वराहसंहितायां सिहाग्रहणात् ।
-
मासान्तरे रोहिणीयोगस्य । सर्वथैवासंभवाच्च । अत्राष्टम्या
रोहिणीमात्रयोगे जयन्तीत्वमिति दाक्षिणात्या । अर्द्धरात्र एव तद्योगे
जयन्तीत्वमिति तु गौड़ाः। जयन्तीव्रतं जन्माष्टमीव्रताद्भिन्न वा ।
तत्रैव फलविशेषाय दाक्षायणयज्ञादिवत्प्रकारभेदमात्रं वेति तु न
६

·६ कालतत्त्वविवेचने विचार्यते। अनुपयोग.त् । भेदवा दिनोऽप्युभयसंनिपाते जयन्तीव्रत- मात्रानुष्ठानस्यैव संमतत्वात् । ननु चार्धरात्रम्य कर्मकातत्वं तावस्थितम् । कर्मकालव्याप्ति- शास्त्रस्य च सर्वापेश्या वलयालण्पादितमेव। रोहिणीयोगे तु प्राशस्त्यात्कलानिशधमात्रम् । न तु तस्थ निर्णयोपयोगिता। नवमी- बुपवारादियागवत् । अन्यथा- । "प्रेतयोनिगतानां तु प्रेतत्वं नाशितं नरैः। यैः कृता श्रावणे मासि अएमी रोहिणीयुता ।। कि पुर्नबुधवारेण सोमेनापि विशेषत । किं पुनर्नवमीयुक्ता कुलकोट्यास्तु मुक्तिदा” ॥ इति पद्मपुराणवचनात्पूर्वेयुरर्द्धरात्रे वर्तमानां रोहिणीयुक्तामपि अष्टमी विहाय बुधवारादियुक्ता परा कर्तव्या स्यात् । अथवा "मुहूर्त्तमपि लभ्येते" ति विष्णुरहस्यवचने निशीथात्मक एव मुहूर्तों ग्राह्यः । निशीथस्य राव्यष्टममुहूर्तात्मकत्त्वात् । अत एरोक्तं माधवो- दाहृते योगीश्वरवचने- "अर्धरात्राद्धश्चोर्ध्वमेका घटिकान्विता। रोहिणी चाएमी ग्राह्या उपवासव्रतादिपु” ॥ इति ॥ एका चार्द्धघटिका चका घटिके ताभ्यामन्विता। अत्राद्यपक्षे क्षणात्मकार्द्धराबादध उपरि चैकैकघटिकाव्याप्त्या निशीथव्याप्ति- लभ्यते । वह्निपुराणवाक्येऽपि कला अर्द्धरात्रगतैव ग्राह्या । "अर्द्धराबादधश्चोर्ध्व कलयापि यदा भवेत् । जयन्ती नाम सा प्रोक्ता सर्वपापप्रणाशिनी" ॥ इति योगीश्वरेणैवाभिधानात् ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। ६७ तथा चाद्धरात्रे मुहर्त्तसत्त्वं मुख्य पक्ष । एकघटिकासत्त्वं मध्यम । कलामात्रसत्त्वमधम । अत एव वचनान्तरमपि “रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशेषेणेन्दुःसंयुता" मिति, “तारापत्युदये तथेति च । “उदये चाष्टमी किश्चिन्नवनी सकला यदि” इति स्कन्दपुराणवचनेऽप्युदय- शब्देन चन्द्रोदय एव ग्राह्यः । पूर्ववचनैकवाक्यत्वात् । तेन विद्धाधिका पूर्वेद्युरेव निशीथे वर्तमाना, उत्तरदिन एव रोहिणीयुक्तापि पूर्वयुरेव ग्राह्या । शुद्धाधिका तु सुतरां कर्मकालव्यापित्वात्संपूर्णत्वादिबहुगुण- योगाचेति कथमाग्रहमात्रं तद्ग्रहणं शिष्टानामिति। अत्रोच्यते । कर्मकालव्याप्तिशास्त्रादेव प्रधानभूताया अष्टम्या एवार्द्धरात्रसत्त्वेन प्राप्त ग्राह्यत्वम् । "दिवा वा यदि वा रात्री नास्ति चेद्रोहिणीकला । रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत विशेषेणेन्दुसंयुताम्" ॥ इति वचनेन रोहिणीयोगाभावविषयं क्रियते । एवं हि तस्यार्थ । दिनावच्छेदेन राज्यवच्छेदेन वा कलामात्रापि चेद्रोहिणी अष्टभ्यां नास्ति तदैव चन्द्रोदयसंयुतामर्धरात्रव्यापिनीमिति यावत् प्रकुर्वीत । दिनद्वयेऽपि तादृश्या अभावे बहुरात्रिसंयुतामुत्तरां प्रकुर्वीतेति। विष्णुरहस्यादिगतं मुहर्रादिपदमर्द्धरात्रगततत्परमिति त्वत्यन्ताशुद्धम्। तथात्वे वाक्यस्यैवानर्थक्यप्रसङ्गात् । यदा हि शुद्धाप्य- पृम्यर्द्धरात्रे वर्तमामा ग्राह्या तदा रोहिणीसहिता सुतरामिति कि वच- नेन । “मुहूर्त्तमप्यहोरात्रे” इति वचने तु स्पष्टैवाहोरात्रसम्वन्धियकि चिन्मुहूर्त्तप्रतीति । “उदये चाष्टमी किञ्चिन्नवमी सकला यदी" त्यत्र च सूर्योदयप्रतीति । तेन रोहिणीरहिताया निशीथव्यापिन्या अपवा- देन निर्णायक एव रोहिणीयोगो न तु वुधवारादिवत्प्राशस्त्यमात्र- हेतुरित्यपि युक्तम् । तदैव "रात्रियुक्तां प्रकुर्वीत” “तामुपावसेत्" " ·६८ कालतत्त्वविवेचने । "उपोप्या सा प्रयत्नतः” इत्यादिषु निर्णायकत्वस्यैव प्रतीते । बुध- वारादियोगवाक्येषु तु प्राशस्त्यमात्रप्रतोते । एवं सति यदाचार्यचूडामणेः परदिन एव स्वल्पाप्यष्टमी रोहिणीयुता चेत्सर्वापवादिका परैवोपोप्येत्येतत्पक्षप्रदर्शनावसरे बुधसोमवारयोरप्युपादानम्, “उदये वाष्टमी किञ्चिदि” त्यस्य ब्रह्मवै- वर्त्तवाक्यस्य, “प्रेतयोनिगताना” मिति पद्मपुराणवचनस्य च, तत्र प्रमाणत्वाभिधानम् । तदयुक्तमेव । अत एव तिथितत्त्वकृतापि- "प्रजापत्यर्भसंयुक्ता कृष्णा नभसि चाष्टमी । मुहूर्तमपि लभ्येत सैवोपोष्या महाफला" ॥ इति- "वासरं वा निशायां वा यत्र युक्ता तु रोहिणी । विशेषेण नभोमासि सैवोपोष्या सदा तिथि " ॥ इत्यादि वचनेषु चकारश्रवणात्- "एकादशीव्रताद्राजन्नधिकं रोहिणीव्रतम् । तता हि दुर्लभां मत्वा तस्यां यत्नं समाचरेत् ॥ इति ब्रह्मपुराणे च जन्माष्टमीव्रतस्य रोहिणीव्रतत्वेनैव श्रवणा- तिथिद्वैधे रोहिणी नियामिकैव । बुधवारादियोगे तु गुणफलमात्र- मित्युक्त्वा “पष्टिदण्डामप्यष्टमी रोहिणीरहितां परित्यज्य रोहिणी- सहिता स्वल्पाप्यष्टमी परैवोपोप्ये" ति स्पष्टमुक्तम् । दाक्षिणात्य- निवन्धेष्वपि सर्वेषु इत्थमेव निर्णय । या तु शुद्धाधिका पूर्वदिने निशीथे तद्विहाय वा रोहिणीयुक्ता, उत्तरदिने च तद्युक्ता, दिनद्वयेऽपि वा रोहिणीरहिता, सा पूर्वैवोपोष्या। सकलाहोरात्रव्यापित्वात् । प्रथमातिकमे कारणाभावाच्च । या तु विद्धाधिका, तस्या अन्यतरस्मिन्नेव दिने दिनद्वयेऽपि वा निशीथ- स्पर्शास्पर्शसंभवाद्रोहिणीसाहित्येऽपि पक्षत्रयं भवति । अन्यतर- स्मिन्नेव दिने निशीथे तत्साहित्यम्, दिनद्वयेऽपि तस्मिस्तत्साहित्यम्, ·तिथितत्त्वविवेचनम्। ६६ दिनद्वयेऽपि तद्विहाय तत्साहित्यमिति । तत्राद्यपक्षे सैव ग्राहा। तत्र पूर्वदिनगाया ग्राह्यत्वे तावद्वह्निपुराणम्- "सप्तमीसयुताष्टम्यां निशीथे रोहिणी यदि। भविता साष्टमी पुण्या यावञ्चन्द्रादिवाकरौ ॥ इति । "सप्तम्यामद्धरात्राधः” इति प्राग्लिखितं विष्णुधर्मोत्तरं च। उत्तरदिनगायास्तथात्वे- - "मासि भाद्रप्रदेऽष्टम्यां कृष्णपक्षेऽर्धरात्रके। शशाडू वृषराशिस्थे प्रजापत्यसंसंयुते ॥ उपोषितोऽर्चयेत्कृपणं यशोदां देवकी तथा"। इति भविष्योत्तरम्। अत्र स्वरसाच्छुद्धोत्तराप्रतीति । अत एव तत्रैव वचनान्तरम् । "अविद्धायां च सायां जातो देवकिनन्दनः” इति । अत्र जन्मश्रवणा- दर्द्धरात्रे ऋक्षसाहित्यं गम्यते। विद्धाविद्धयोर्जन्मश्रवणं च कल्प- भेदादविरुद्धम् । द्वितीयपक्षे तूत्तरैव ग्राह्या। "वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसंयुताष्टमी समृक्षापि न कर्तव्या सप्तमीसंयुताष्टमी" ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनात् । "प्रातः सकल्पयेद्विद्वानुपवासव्रतादिकम्" इत्युपक्रमकालमारभ्य तिथेः सत्त्वाच्च । “यो यस्य विहितः काल कर्मणस्तदुपक्रमे । तिथिर्याभिमता सा तु कार्या नोपक्रमोभिता॥ इति बौधायनवचनात् ।

·७०
कालतविवेचने
अत एव बौधायनेनैवोक्तम् ।
"उदये तूपवासस्य नक्तस्यास्तमये तिथिः ।
मध्याह्नयापिनी ग्राह्या एकभक्ते सदा तिथि " ॥ इति ।
तिथेस्त्रिसन्ध्यव्यापित्वाञ्च।
"त्रिसन्ध्यव्यापिनी या तु सैव पूज्या सदा तिथिः !
न तत्र युग्मादरणमन्यत्र हरिवासरात्" ॥
इति पगशरवचनात्।
नक्षत्रस्यास्तमयनिशीथमम्बन्धिन्वाञ्च ।
"उपापितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः।
यत्र वा युज्यते राम निशीथे शशिना सह" ॥
इति भविष्यत्पुराणविष्णुधर्मोत्तरवचनात् ।
यत्तु विष्णुधर्मोत्तरे-
"जयन्ती शिवरात्रिश्च कार्ये भद्राजयान्विते ।
कृत्वोपवासं तिथ्यन्ते तदा कुर्याञ्च पारणम्" ।।
"
इति वचनम्।
यच्च गरुडपुराणे-
"जयन्त्यां पूर्व विद्धायामुपवासं समाचरेत् ।
तिथ्यन्ते चोत्सवान्ते वा व्रती कुर्वीत पारणम्" । इति ।
तदुत्तरदिने "निशीथे रोहिणीयोगाभावे पूर्वदिने च तत्सत्त्वे
वर्जनिये" ति वचननिषिद्धसप्तमीविद्धाप्रतिप्रसवार्थ बोध्यम् ।

·7210 तिथितत्त्वविवेचनम् । ७१ दिनद्वयेऽप्यर्द्धरत्रं विहाय रोहिणीयोगो यस्तृतीयः पक्ष । सोऽनकै. प्रकारैर्भवति । पूर्वेधुनिशीथादूर्ध्व प्रवृत्तयोस्तिथिनक्षत्रयो परेधुनिशीथा- दागेव समाप्त्या, नक्षत्रस्य पूर्वेधुनिशीथादव गेव प्रवृत्तस्योत्तरेद्युस्त- स्मादाक् समाप्त्या, तिथिमात्रस्य पूर्वेधुनिशीथादर्वाक्प्रवृत्तस्यो- त्तरेास्तस्मादक्सिमाप्त्या चेति । सर्वथापि परेधुरेवोपवासः "वर्जनीया प्रयत्नेने" ति सप्तमीविद्धाया निषेधात् । संकल्पकालमारभ्य तिथिनक्षत्रयो सत्त्वात् । प्रथमद्वितीयप्रकारयोः परेधु रात्रियोग- बहुल्याच्च। “रात्रियुक्तां प्रकुर्वीते" ति वचनात् । यद्यपि द्वितीय- प्रकारे नक्षत्रस्य पूर्वद्युरेव भूयस्त्वम् । तथापि प्रधानभूताया अष्टम्याः परेयुरेव तत् । नवमीयुताष्टम्यामल्यस्यापि नक्षत्रयोगस्य संपूर्णत्वं च वाचनिकमुक्तं स्कन्दपुराणे- - "सप्तमीसंयुताष्टम्यां भूत्वा ऋक्षं द्विजोत्तम । प्राजापत्यं द्वितीयेऽह्नि मुहूर्ताद्धं भवेद्यदि ॥ तदाटयामिकं ज्ञेय प्रोक्तं व्यासादिभिः पुरा” । इति । तृतीयप्रकारे यद्यप्यष्टमी पूर्वेधुरर्द्धरात्रव्यापिनी बहुरात्रि- योगवती च । नक्षत्रयोगश्च स्वल्पोऽपि सप्तमीयुतायामपि- "मुहूर्त्तमप्यहोरात्रे यस्मिन्युक्तं हि लभ्यते । वासरे वा निशायां वा यत्र स्वल्पापि रोहिणी" ॥ इत्यादि सामान्यवचनैर्ग्राह्यत्वेनोक्त एव । तथापि सप्तमीविद्धा. निषेधप्रतिप्रसवस्य। "विना ऋक्ष न कर्त्तव्या नवमीसंयुताष्टमी। कार्या विद्धापि सप्तम्या रोहिणीसंयुताष्टमी" ॥ इति स्पष्टं नवमीयुतायाम् । रोहिणीयोगाभावविषयत्वप्रतीतेः ।

·कालतत्त्वविवेचने "रात्रियुक्ता” मित्यस्य च रात्रिव्यापिन्या अर्धरात्रिव्यापिन्याश्च विधेः "दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्ति चेद्राहिणीकला" इत्येतत्स- मभिव्याहारात्सर्वथा नक्षत्रयोगाभावविषयत्वात्सप्तमीविद्धाया बहु- भिवचनैनिषेधात्परैव युक्तेति सर्वेषां निवन्धकाराणामभिप्रायः । प्रधानभूताया अष्टम्या अर्धरात्रव्यापिन्याः कर्मकालव्याप्तिशास्त्रादेव सिद्ध यद्ग्राह्यत्वम्। तद्विषयसंकोचार्थमेव हीदं वाक्य "दिवा वेत्यादीत्युक्तम् । तेन रोहिणीयोगो मुख्या निर्णायकः । तेन क्वचित्संदेहे निशीथे तद्योगः। तेनापि क्वचित्संदेहे सप्तमी- विद्धाया निषेधान्नवमीयुक्तायाश्च प्रशंसावचनान्नवमीयोगः। सर्वथा- टम्या नक्षत्रयोगाभावे तस्या निशोथयोग इति संक्षेपः । यदाच "रोहिणीसहिता कृष्णा मासि भाद्रपदेऽष्टमी। अर्द्धरात्रादधश्चोर्ध्व कलयापि यदा भवेत् । जयन्ती नाम सा प्रोक्ता सर्वपापप्रणाशिनी" इति स्कान्दात् "सिंहार्के” इदियाप्रालिखितवचनाच्चाद्धरात्र रोहिणीयोग एवाष्टमी जयन्ती न तु यदा कदाचिद्योगे। तदा तादृश्यां जयन्त्यामेव “जयन्ती शिवरात्रिश्चे" ति “जयन्त्यां पूर्वविद्धाया” मिति च विष्णुधर्मोत्तरगरुडपुराणवाक्याम्यां सप्तमीविद्धायाः प्रतिप्रसवो न त्वष्टमीमात्रस्थाद्धरात्रसत्त्वे तदूर्ध्व च रोहिणीयोगे। यदापि- "श्रावणस्य च मासस्य कृष्णाष्टम्यां नराधिप । रोहिणी यदि लभ्येत जयन्ती नाम सा तिथिः ॥ इत्यादि हेमाद्रिमाधवादिलिखितसनत्कुमारसंहितादिवचनेभ्यो यदा कदाचिद्रोहिणीयुक्तापि जयन्ती। तदापि दिनद्वये परेधुरेव । वा ·तिथितत्त्वविवेचनम् । ७३ जयन्त्यां वाक्यान्तरैर्नवमीविद्धाया विधानात्पूर्वेचुरेव तादृश्यां सप्तमीविद्धायाः प्रतिप्रसवः। परिशेगात्। उक्तं च तथास्मिन् वचनद्वये माधवेन। यदापि- "अभिजिन्नामनक्षत्रं जयन्ती नाम शर्वरी। मुहतो विजयो नाम यत्र जातो जनार्दनः ॥ इति ब्रह्माण्डपुगणवचनाद्रामावतारादिप्रादुर्भावतिथिष्वपि जयन्तीशब्दप्रयोगर्दनाश्चात्र प्रकरणेऽटमीमात्रं जयन्तीशब्देनाच्यते । तदापि “विना ऋक्ष" मित्यतद्वचनकवाक्यतया पूर्वक एव विपयोऽस्य सप्तमीविद्धाविरिति । किञ्चास्मिन्विपये अष्टग्या अल्पत्वेनामाहात्वाशङ्कानिवृत्त्यर्थ सपूर्णत्वाभिधानपूर्वक ग्राह्यन्यमिधाय प्रतिप्रसवाभावसिद्ध सतमीयुतानिपंधोऽनद्यते पद्मपुराणे- पूर्वनिट टमी या तु उदये नामीदिने । मुहूर्त्तमपि संयुक्ता सपूर्ण सामी रमना ॥ कला काष्ठा मुहर्गव यदः कृष्णा मी तिथि। नवम्यां सैव ग्राह्या स्यात्सप्तमीसयुता न हि" ॥ इति ॥ संयुक्ता रित्यति शेप । किशा गरियोगस्येव नवमीयोगस्यापि फलविशेपहेतुत्वेऽ- मिति तद्वन्यः प्रात्वाभिधानाञ्च "कण्ठागतं मधु को नाम नास्वा- दयती" ति न्यायन तस्य विशेषस्य निमित्तवणादवश्यकर्त्तव्यायां (१ जातेप्टो पूतत्व दरवावश्यकाम्यत्वात्तदर्थमपि नवमीयुतव कर्तव्या। (१)-पुत्र जाते “वश्वानरं द्वादशककाल निरपेत्” इति विहिता आतेष्टिः पुत्रीन्युदयकामस्य पुत्रात्पत्तिानमिवती विज्ञया । १० ·७४ कालतत्त्वविवेचने बुधसोमवारयोगेन तु ग्राह्यत्वानाभिधानाद्रोहिणीनवमीयोगेन विषय- विशेषे ग्राह्यत्वेन सिद्धायां फलातिशयमानहेतुत्वमात्रं तस्येति विशेष । तथा च स्कन्दपुराणे- "उदये चाष्टमी किञ्चिन्नवमी सकला यदि । भवेत्तु बुधवारेण प्रजापत्यसंसंयुता ॥ अपि वर्षशतेनापि लभ्यते वाथवा न वा । इति ॥ "प्रेतयोनिगताना" मित्यादिप्रालिखितं पद्मपुराणं च ॥ एवं च किञ्चिद्रोहिणीयुताया अपि सप्तमीयुताया अर्द्धरात्र- व्यापिन्या यदा त्याज्यत्वम् । तदा कि बक्तव्यम् । शुद्धायास्तादृश्याः प्राक्साधितं तदिति। या तु विद्धाधिका दिनद्वयेऽपि रोहिणीयोगरहिता सा त्रिविधा। अन्यतरस्मिन्नेव दिने निशीथे वर्तमाना, दिनद्वयेऽपि तादृशी, दिनद्वयेऽपि तदस्पर्शिनी, चेति । तत्राद्यपक्षे या तादृशी सैव ग्राह्या । "दिवा वा” इत्यादिवाक्यात् । द्वितीयतृतीयपक्षयोस्तूत्तरैव । सप्तमी- युताया निषेधात्। सङ्कल्पादिकर्मकालव्यापित्वादिपूर्वोक्तबहुगुण- , लाभाच्च। यत्तु- "अलाभे रोहिणीभस्य कार्याष्टम्यस्तगामिनी । तत्रोपवास कृत्वैव तिथ्यन्ते पारणं भवेत् ॥ इति गौडधृतं विष्णुरहस्यवचनम् । तद्रोहिणीयोगरहिताया अष्टम्या. पूर्वदिन एव निशीथव्या- पिन्याः कदाचिदस्तमयव्याप्त रेपि सम्भवादुपोद्बलकमात्रम् । न तु ·तिथितत्त्वविवेचनम्। ७५ निर्णायकम् । "विशेषेणेन्दुसंयुता" मित्यादिवचनविरोधात्। "कृष्णाष्टमी स्कन्दषष्ठी" इत्यादिसामान्यवचनानि तु विशेषवचन- विरोधेऽकिञ्चित्कराण्येव । अविरोधे परमुपोदलकानि । एवं सति दिनद्वयेऽप्यस्तमयव्यापिन्यां जन्माष्टम्यां विष्णुरहस्यवचने नान्यतरनिर्णयासम्भवात् “त्रिसन्ध्यव्यापिनी" त्यादि सामान्यव- चनवशाद्यदुत्तरस्या ग्राह्यत्वमाचार्यचूडामणिनोक्तम्। तदर्द्धरात्रस्य प्रधानकालत्वेन तद्व्यापिन्याश्च ग्राह्यत्वेन सर्वसंमतनानावचनेषुक्ती सत्यां साहसमात्रम्। अथ पारणाविवेचनम् । एवं निर्णीतायां तिथौ भविष्योत्तरायुक्तप्रकारेण सङ्कल्पपूर्वक मुपवास सपरिवारश्रीकृष्णपूजां जातकर्मनालच्छेदादि महोत्सवं पूजापूर्वकं चन्द्रार्घ्यदानं जागरणं च पुराणश्रवणादिना विधाय द्वितीयदिने पारणात्मकं भोजनं कर्तव्यम् । प्रालिखितसामान्य- घचनेभ्यः "अर्चयित्वोपवासेन मोक्ष्येऽहमपरेऽहनी” त्यत्रत्यसङ्कल्प- मात्रलिङ्गात्तिथ्यन्तादिकालविशेषविधानाच्च । तच्च पारणं केवला- एम्युपवासे पारणादिने तिथ्यनुवृत्तौ तदन्ते कर्तव्यम् । "जयन्ती शिवरात्रिश्च कार्ये भद्राजयान्विते । कृत्वोपवासतिथ्यन्ते तथा कुर्याच पारणम्" ॥ इति विष्णुधर्मवचनात् । अत्र जयन्तीशब्दो जन्माष्टमीमात्रवचनः। तिथिमात्रान्ते पारणविधानात्। "जन्माष्टमी रोहिणी च शिवरात्रिस्तथैव च । पूर्वषिद्धव कर्तव्या तिथिमान्ते च पारणम्" ॥ इति भृगुवचनाच्च।

·कालतत्वविवेचने -- अत्र तिथिमयोरितीतरेतरयोगद्वन्द्वमकृत्वैवान्तशब्देन समासस्ति- थे स्थान्तो यस्मिन्काले तस्मिन् इति । (१) बद्रथन्तरस मेनित्रत् । (२) वृहद्रथन्तरसासवर्णन जमिनीगन्यायपाल यां माधवेन विहितम् । "अतिदेश्यं विनिशे कवतीपु रथन्तरम। गायतीत्यग् गानयुक्ता शब्दाथा गानमव वा ॥ इनि चिन्ना गानयुक्ता त्वभि येत्या प्रसिद्धता लाधवादनिदेशस्य सोम जामानिमा मत् ॥ इदमानायने-“करतीषु स्थन्तरं गायनि" इति । नश्चित्र आभुवन् '-इत्याद्यास्तिस्त्र ऋचः कवयः। तासु वामदेव्यं सामाध्ययनतः प्राप्तम् । तद्वाचितुरथन्तर साम तास्वविदिश्यते । तत्र-अतिदेश्यस्वरूपं निधनु रथन्तरराब्दस्थार्थश्चिात्यते। गान- विशेषयुक्ता "अभिल्या शर नानुम' इतीय 'रथन्तरम्' इत्युच्यते। कुतः-अध्येतृप्रसिद्धिनः। “रथन्तर गीयताम्” इति केचिदुक्ता अध्येतारः स्वरस्ताविशेषयुक्ता "अनि त्वा" इत्यूचं पठन्ति, न तु स्वरस्ताभमात्रम्। तस्मात् मागविशिष्टार ऋचा रथन्तरशब्दार्थ- त्वम्। इति प्राप्त व्रम -स्वर दिविशेषापूर्वीमात्रस्यरूपमृगक्षरव्य- तिरिक्त यद्गानम् , तदेव रथन्तरगदस्यार्थः । कुतः-लाघवात् । कि च-कवतीवृक्षु गानमतिदेष्टु योग्यम् । न बचस्तयोगतास्ति । "कया नः" "अभि या" इत्यनमा चोर्चुग पदाराधमावेन पाठ- तुमशक्यत्वात्। तस्मात्-ग नविशेष एव रथन्तर दिशब्दार्थः । (७ अध्या०२ पा०) पुनरपि तत्रैव तेन नवमाध्यायस्य द्वितीयादे प्रथनाधिकरणस्य प्रथमवर्णके सामशब्दस्य गानमायाचित्यं सा.रितम् । यथा- "सामाक्ति गृहदाद्युक्ती गीतायाभूचि कंवले । गाने वा, गाग एवेति स्मायते सप्तमोदितम् ॥ सामान्यवाची सामशब्द., विशेषवाचिनो बृहद्रथन्तरादिशब्दाश्च गानमात्र वर्तन्ते। न तु गानविशिष्टायामृचि, इत्ययं निर्णयः सप्तमस्य द्वितीयपादे सिद्धः । सोऽत्र वक्ष्यमाणविचारोपयोगितया स्मार्यते" । इति ॥ अत्र सायणसामवेदभूमिकापि दृश्या ( पृष्टे :-१०)। इयं च १९२५ वि० सवत्सरे सत्यव्रतसामश्रमिणा प्रकाशिता .

·तिथितत्त्वविवेचनम् । ७७ पूर्व तिथिनक्षत्रयोः पृथनिर्देशात्। केवलरोहिणीव्रतस्यापि च गौडनिबन्धषु दृष्टत्वात्। तेन केवलतिथिवते तिथ्यन्ते नक्षत्रव्रते नक्षत्रान्तर इति द्रष्टव्यम् । रीहिणीयुक्काप्टम्युपवासे तु पारणादिने उभयानुवृत्तावुभयान्ते तत्कर्तव्यम् । "कार्या विद्धा तु सप्तम्या रोहिणीसहितामी। तत्रोपवासं कुर्यात्तु तिथिभान्ते च पारणम्" ॥ इति पद्मपुराणात्। "अष्टम्यामथ रोहिण्यां न कुर्यात्पारणं क्वचित् । हन्यात्पुरा कृतं कर्म उपवासार्जितं फलम् ॥ तिथिरष्टगुणं हन्ति नक्षत्रं च चतुर्गुणम् । तस्यात्प्रयत्नतः कुर्यात्तिथिभान्ते च पारणम् ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्तवचनाच्च। इदं चोभयान्ने पारणं यदि सार्धयामोपरितनैकयामात्मकमहा- निशातोऽवांगुभयान्तप्रतीक्षया भोजनकालो लभ्यते तदा । "न रात्रौ पारणं कुर्यादृते वै रोहिणीव्रतात् । तत्र निश्यपि तत्कुर्याद्वर्जयित्वा महानिशाम्” ॥ इति गौडनिबन्धोदाहृतवचनात्। रोहिणीव्रतं तद्युक्ताष्टमीव्रत- मेव । “यो ह्युभयो” रिति न्यायात् । “सर्वेष्वेवोपवासेषु दिवा पारणमिप्यते । अन्यथा पुण्यहानि स्याहृते धारणपारणम्” ॥ . इति ब्रह्मवैवर्ते। - ·कालतत्त्वविवेचने । "अन्यतिथ्यागमो रात्रौ तामसस्तैजसो दिवा । तामसे पारणं कुर्वस्तामसी गतिमश्नुते" ॥ इति च गल्डपुराणे यो रात्रिपारणनिषेध । स जयन्तीव्रतव्यति- रिक्तविषय इत्यर्थः। यदा तु तादृशे काले उभयान्तो न लभ्यते किन्त्वेकतरान्त एव । तदा तत्रापि पारणं कर्तव्यम्। जयन्ती प्रक्रम्य वहिपुराणे- "भान्ते कुत्तिथेऽपि शस्तं भारत पारणम्” इति । "रोहिणीसंयुता चेयं विद्वद्भि समुपोषिता । वियोगे पारणं चक्रुर्मुनयो ब्रह्मवादिन ॥ सांयोगिके व्रते प्राप्त यद्यकोऽपि वियुज्यते । तत्रैव पारणं कुर्यादिति वेदविदो विदु." ॥ - इति वचनात्। "तिथिनक्षत्रसंयोगे उपवासो यदा भवेत् । पारणं तु न कर्त्तव्यं यावन्नकस्य सक्षयः ॥ । इति नारदीयवचनाच । "सांयोगिके” इति वचनमेतदने क्वचित् । यदा तु महानिशाऽ- व्यवहितपूर्वक्षण एव महानिशायां वा एकतरस्याप्यन्त , तदा महानिशायामपि पारणं कुर्यात् । "तिथ्यृक्षयोर्यदा छेदो नक्षत्रान्तमथापि वा । अर्द्धरात्रेऽपि वा कुर्यात्पारणं त्वपरेऽहनि" ॥ इति हेमाद्रिधृतवचनात् । अर्द्धरात्रे महानिशायाम् । तत्रैव भोजननिषेधात्प्रतिप्रसवस्योचितत्वात् । अत एव चन्द्रो- परागेऽप्युक्तं "मुक्त शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशेति"।

·७६ तिथितत्त्वविवेचनम्। नक्षत्रान्तग्रहणं च तिथ्यन्तस्याप्युपलक्षणम् । प्राधान्यात्तिथिग्रहणौ- चित्येऽपि यन्नक्षत्रग्रहण तत्- "याः काश्चित्तिथय प्रोक्ता पुण्या नक्षत्रयोयत । ऋक्षान्ते पारणं कुर्योद्विना श्रवणरोहिणीम् ॥ इति वचनाज्जयन्तीव्रते नक्षत्रान्तो नापेक्षितस्तिथिमात्रान्तेऽपि मुख्यतयैव पारणं कर्तव्यमिति भ्रमो भवेत्तन्निवृत्त्यर्थम् । इदं तु वचनं जयन्तीव्रतेऽपि । नक्षत्रान्तप्रतीक्षाया बहुभिर्वचनरुक्तत्वात् । अन्यत्र सांयोगिके व्रते “सांयोगिके” इत्यादि सामान्यवचनादेकतरान्तोऽपि मुख्यः काल इति नक्षत्रमात्रान्ते पारणं कर्तव्यम् । श्रवणद्वादशीजन्मा. टमीव्रतयोस्तूभयान्त एव मुख्य काल इति नक्षत्रमात्रान्ते पारणं कर्त्तव्यमित्यत्रोभयान्तस्य मुख्यपक्षत्वद्योतनार्थत्वेन व्याख्येयम् । तेनान्यत्र "तिथिनक्षत्रवतेष्वन्यतरान्तोऽपि मुख्य कालः । अत्र तूभयान्त एव स । अन्यतरान्तस्तु गौण। “तिथिनक्षत्रनियमे" इति सामान्यवचनेन तु बृहद्रथन्तरसामेतिवद्द्वन्द्वपूर्वक उत्तरपद्- समासो न भवत्येव । “पञ्चगवधनो” (१) "वाक्त्वचप्रिय" इत्यादि- वत्तल्लिङ्गाभावात् । कृतेऽपि चाद्वन्द्वे तदर्थोऽविवक्षित एवोद्देश्य- विशेषणत्वा" दित्युक्तम् । गौडनिबन्धेषु तु "तिथ्यक्षयो" रिति वचनं "अर्धराशे ततः कुर्यात्पारणं त्वपरेऽहनि" इति पठित्वा यद्यर्धरात्रे उभयोरन्यतरस्य वान्तस्ततोऽपरेऽहनि दिवस एव पारणं कुर्यान्न तु कस्याप्यन्तः प्रतीक्षणीय इति “वर्जयित्वा महानिशा" मित्येतदविरोधेनैव व्याख्यातम्। शक्यं तु हेमाद्र्युदाहृतपाठेऽपि तदविरोधेन व्याख्यातु प्रतान्तरनिषिद्धरात्रिपारणप्रतिप्रसवार्थत्वेन । अत्रार्द्धरात्रेऽपि (१)-अत्र "द्वान्द्वाच्चुदषहान्तात्समाहारे" (५।४।१०६) इत्यनेन टच्प्रत्ययः।

·कालतत्त्वविवेचने पारणं कमुर्तुचितम् । किमु ततः पूर्वरात्राविति। अपि शब्दश्रवणा- त्स्वार्थतात्पर्यत्यागेनान्यार्थतात्पर्यावगमात् । “आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगं रणे इत्यादिवत् । तेन महानिशातः पूर्वमन्यतरान्तप्रतीक्षयापि भोजनकालालाभे सामान्यरूपस्यापि रात्रिपारणनिषेधस्यातिक्रमे कारणाभावात् "तिथ्यन्ते चोत्सवान्ते वा व्रती कुर्वीत पारण” मिति वचनाच्च जाग- रान्ते दिवैव पारणं कर्त्तव्यम्। महानिशातः पूर्व मुख्यगौणान्य- तरकाललाभे तु दाक्षिणात्यनिबन्धेष्वलिखनात् “न रात्राविति वचने- नाश्वासेऽपि रोहिणीव्रतशब्देन वा नक्षत्रमात्रव्रतग्रहणेऽपि “तिथ्य- क्षयो” रित्यादि वचनादेव कैमुतिकन्यायव्याख्यातान्महानिशात पूर्व रात्रावप्यत्र पारणं सिध्यत्येव मुख्यगौणपक्षाश्रयणेन । न तु व्रतान्तरवद्विवव पारणमिति नियमः । मदनरत्ने तु रात्रिपारणनिषेधवचनानामत्रापि प्रवृत्तिमङ्गीकृत्य दिवान्यतरान्तलाभे विवैव, नतूभयान्तप्रतीक्षया रात्रौ। दिवान्यतरा- न्तस्याप्यलामे तु महानिशातः पूर्वम् । तल्लाभे तत्रैव । महानिशाया- मेव तल्लामे तत्रापि । “अर्द्धरात्रेऽपि वा” इति वचनात् । "उत्सवान्ते वा” इति त्वरक्तविषयमेवेत्युक्तम् । अशक्तस्य तु शेषिविरोधप्रसङ्गात् "उत्सवान्ते” इति वचनाच्चैकतराविगमेऽपि पारणं भवत्येवेति । अथ नित्यत्वकाम्यत्वविवेचनम् । इदं च जन्माष्टमीव्रतं नित्यं तावद्भवत्येव । "प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ता श्रावणस्यासिताष्टमी। वर्षे वर्षे तु कर्त्तव्या तुष्टयर्थ चक्रपाणिन " ॥ इति वीप्साश्रवणात्। न च वीप्सायुक्तो वसन्तो. हि निमित्तत्वेन गम्यत इति न्यायेना- टमीविशेषावच्छिन्नस्य जीवनस्य निमित्तत्वे तस्य तुष्टयर्थमिति ·तिथितत्त्वविवेचनम् । ८१ फलस्य चोद्देश्यद्वयस्य कथमेकस्मिन्वाक्ये समावेश इति वाच्यम् । भिन्नरूपत्वात् । एकरूपं झुद्देश्यद्वयं निमित्तरूपं फलरूपं वा एकेन विधिना नान्वेनि । एकेनैव नैराकाझ्यात् । यस्य पिता पिता- मह इतिवत् । भिन्नरूपं त्ववेत्येव । यथा जातेष्टिविधौ जनन निमित्तं पूतत्वादि च फनम् । नहि निमित्तेन फलस्यकाङ्क्षा निवर्त्यते फलेन वा निमित्तस्य । संभवति ह्यस्मिन्निमित्त अनेनेदं फलं भावयेदि- त्येकरूपा वचनव्यक्तिः। तेन यदुद्देश्यद्वयान्वयनिमित्तवाक्यभेदपरिहार्थं यच्चक्रपाणितुष्टयर्थ व्रतं वाक्यान्तरेण विहितं तद् "वर्षे वर्षे कर्तव्य" मिति वचनव्यक्त्यभिधानं हेमाद्रेस्तदयुक्तमेव । निमित्तस्याविधे- यत्वाच्च। पूतत्वादीनां त्वर्थवादकल्प्यानां सापेक्षाणामेव फलतेति न फलानेकत्वम् । अकरणे प्रत्यवायश्रवणाञ्च नित्यम् । तथा हि भविष्योत्तरे- "श्रावणे बहुले पक्षे कृष्णजन्माष्टमीव्रतम् । न करोति नरो यस्तु भवति करराक्षस" ॥ इति ॥ तत्रैव जन्माष्टमी प्रकृत्य- "अकुर्वन्नरकं याति याददिन्द्राश्चतुर्दश" ॥ इति ॥ स्कन्दपुराणेऽपि- "शदाको तु यत्पापं शवहस्तस्थभोजने । तत्पापं लभ्यने पुंभिर्जयन्त्यां भोजने कृते" ॥ इति ॥ तथा- "गृध्रयांसं खरं काकं श्येनं वा मुनिसत्तम । मांसं वा द्विपदा भुक्तं कृष्णजन्माष्टमीदिने ॥ कृष्णाष्टमीदिने प्राप्ते येन भुक्तं द्विजोत्तम । त्रैलोक्यसंभवं पापं तेन भुक्तं द्विजोत्तम ॥

·८२ कालतत्त्वविवेचने ब्रह्मघ्नस्य सुरापस्य गोवधे स्त्रोवधेऽपि वा । न लोको मुनिशार्दूल जयन्तीविमुखस्यच ॥ जयन्तीवासरे प्राप्त करोत्युदरपूरणम् । पाट्यते तिलमात्रं तु यमदूतै. कलेवरम्" ॥ इत्यादि । काम्यं चेदम् । फलस्यापि श्रवणात् । तथा हि स्कान्दे- "जन्माष्टमीव्रतं ये वै प्रकुर्वन्ति नरोत्तमा । कारयन्त्यथ वा लोकांल्लक्ष्मीस्तेषां सदा स्थिरा । स्मरणं वासुदेवस्य मृत्युकाले भवेन्मुने । सिद्धयन्ति सर्वकार्याणि कृते जन्माष्टमीव्रते" ॥ इति । विष्णुरहस्येऽपि- "प्रजापत्यर्भसंयुक्ता कृष्णा नभसि चाष्टमी । मुहूर्त्तमपि लभ्येत सोपोप्या सा महाफला" ॥ इत्यादि । न व कादाचित्कत्वाकादाचिकत्वयाविरोधात्कथमेकस्य नित्य- काम्यतेति वाच्यम् । न हि कामसंयोगस्य कादाचिकत्वसिद्धिः फलम् । कि तु कामनाप्रयुक्तमप्यनुष्ठानम् । तस्मिन्कृते फललाभ- सिद्धिश्च । तेनाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिवन्न कोऽपि विरोध । ननु यदीदं जन्माष्टमीव्रतं नित्यम् । तर्हि तदकरणे प्रायश्चित्त- श्रवणेन भाव्यम् । यथा नित्यैकादशीव्रताकरणे- "अष्टम्यां च चतुर्दश्यां दिवा भुक्त्वैन्दवं चरेत् । एकादश्यां दिवा रात्रौ नक्तं चैव तु पणि" ॥ इति । यद्यप्यष्टमीचतुर्दशीपर्वसमभिव्याहाराव्रतादिन्नो यो भोजननि- पेध एकादश्यां वक्ष्यते, तदतिक्रम इदं प्रायश्चित्तम् । तथापि व्रतस्या. प्यभोजनसंकल्परूपस्य फलतोऽभोजनरूपत्वात्तदतिक्रमेऽपीदमेव - ·तिथितत्त्वविवेचनम् । युक्तम् । अष्टम्यादौ तु नित्यवताभावान्निषेधातिक्रम एव तत् । न हि व्रतकाण्डेऽष्टमीचतुर्दश्योर्नक्तभोजनं पर्वणि च दिवाभोजनं नित्यव्रतत्वेन क्वापि श्रयते । तथा नित्यन्वे कदाचित्तदशक्तौ प्रतिनिधि- नियमेनापि भाव्यम् । यथैकादशीव्रत एव "एकभक्तेन नक्तेन क्षीण- वृद्धातुर क्षिपे” दिति। अत्रोच्यते । प्रायाश्चित्तं तावत्- "प्राणायामशतं कार्य सर्वपापापनुत्तये। उपपातकजातानामनादिष्टस्य चैव हि" || इत्यादि भविष्यति। न हि सर्वस्य विधेनिषेधस्य वाऽकरणे प्रायश्चित्तं विशेषत उपदिष्टमेव भवति । तथा सत्येतद्वाक्यानर्थक्यापत्तः। प्रीतिनिधिस्तु सामान्यत उक्त एव ब्रह्मवैवर्त- "उपवासासमर्थश्चेदेक विनतु भोजयेत् । तावद्धनादि वा दद्याद्यद्भुक्ताद् द्विगुणं भवेत् ॥ सहस्रसंमितां देवीं जपेद्वा प्राणसंमात् । कुर्याद्वा दशसंख्याकान्यथाशक्ति व्रते नरः" ॥ इति । देवी गायत्रीम् । तस्मान्न कोऽपि दोष इति संयोगपृथक्त्वादुभयरूपत्वं जन्माष्टमी- वतस्य । यनु “जन्माष्टमीजयन्तीव्रतयोर्मेदसिद्धपर्थ जयन्तीव्रतमेवो- भयरूपम्। जन्माष्टमीवत तु केवलनिया मित्युक्तं माधवाचार्येण ।

·कालतत्त्वविवेचने तत् "जन्माष्टमीव्रतं ये वा” इति स्कन्दपुराणे जन्माष्टमीव्रत एव फलश्रवणादयुक्तम् । तथा- - "केवलेनोपवासेन तस्मिञ्जन्मदिने मम शतजन्मकृतात्पापा-मुच्यते नात्र संशयः" ॥ इति माधवोदाहृतेऽपि वाक्ये पापक्षयरूपं फलं श्रयत एव । न हि पापक्षयरूपफलश्रवणमात्रेण नित्यत्वम्। (१) विधनादियागानामपि तदापत्तः। किन्तु निमित्तोपाधौ विधानात् । तदावेदकं च वीप्सादि । (१)-विधनसंज्ञको द्वावग्निष्टोमसंस्थौ यागौ "विघनौ पशु. कामस्य” इत्यनेन कात्यायनश्रौतसूत्रे ( २२ । ११ । १९ ) प्रतिपादितौ । तत्रैको विधनाख्यो यागस्तैत्तिरीयब्राह्मणे निरूपित "इन्द्र वै स्वाविशो मरता नापाचयन् । सोऽनपचय्यमान एत विघनमपश्यत् । तमाहरत् । तेनायजत । तेनेवासा त संस्तम्भ व्यहन । यद् व्यहन् । तद्विधनस्य विघनत्वम् । विपाप्मानं भ्रातृव्यं हते। य एतेन यजते । य उ चैनमेवं वेद । (२। ७ । १८ । १) "पुरा कदाचिद्राज्यं कुर्वन्तमिन्द्रं मरुत्साका प्रजा करप्रदानेन पूजां नाकुर्वन् । सोऽयमपूज्यमान इन्द्रस्तत्परिहारायैतं विघनाख्यं ऋतुविशेषमेकाहं निश्चत्य, तदनुष्ठानेनासां प्रजानां तं संस्तम्भ स्तम्भनरूप प्रातिकूल्याचरणं व्यहन् विहतं कृतवान् । यत् यस्मात् कारणात्, अनेन कर्मणा विहतवान् । तस्माद्विहन्त्यनेनेति व्युत्पत्त्या कर्म विधननाम सम्पन्न" मिति सायणभाष्यम्।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। तदसमभिव्याहृते तु पापक्षयफलश्रवणेऽपि काम्यत्वमेव विघना- दिवत् । द्वितीयो विघनश्च ताण्ड्यमहाब्राह्मणे प्रतिपादित "इन्द्रमदेव्यो माया असचन्त । स प्रजापतिमुपाधावत्तस्मा एत विघनं प्रायच्छत् । तेन सर्वामृधो व्यहत । यद् व्यहत तद्विघनस्य विघनत्वम्"। (१६ । १६ । १) "अदेवा असुरास्तेषां सम्बन्धिन्यो यास्ता अदेवत्यो माया वञ्चना असुरै प्रयुक्ता इन्द्रमसचन्त, इन्द्र ण संयुक्ता अभवन् । स चन्द्रो मायापरिहारोपायार्थ प्रजापति सेवित्वा विघनाख्यं क्रतु लब्ध्वा तेन क्रतुना सर्वामृध सर्वाञ्छत्रन् व्यहत विशेषेण हतवान् । यस्मात् व्यहत । अनेन व्युत्पत्त्या क्रतोर्विघननामकत्वं सम्पन्नम् ।। इति सायणाचार्य। एतौ विघनसज्ञको यागौ फलश्रुतिमात्रेण न नित्यौ, कि तु काम्याविति ग्रन्थकदाशयः। तथा हि-यागेषु क्वचि- त्पापक्षयरूपं फलं श्रुतम् । तत्र नित्यनैमित्तिककर्मणां पापक्षयफल- कत्वस्य बोधनात् यत्र यत्र पापक्षयः फल श्रूयते तत्र तत्र सर्वस्यापि नित्यत्वं नैमितिकत्वं वा भवितुमर्हतीति चेन्न समीचीनम् । कुत इति चेत् विघनादियागेषु व्यभिचरितत्वात्। विघनो नाम याग पाप- क्षयार्थ विहितोऽपि काम्यक्रतुकाण्डपाठात् काम्य एव। न तु नित्यो नैमित्तिको वा । यदि पापक्षयफलकत्वमेव नित्यताप्रयोजक स्यात् । तर्हि तस्यापि ( विधनसंज्ञकक्रतोरपि) नित्यत्वापत्तिः । तत्तु नेष्ट कस्यापि । अतो यत्र वीप्सादि (अहरह सन्ध्यामुपासीते- त्यादि ) श्रवणं तस्यैव नित्यत्वं स्वीकर्तुं शक्यते। विघने तु वीप्साद्यभावान्न नित्यत्वापत्तिरिति सर्वमवदातम् ।

·८६ कालतत्त्वविवेचने न च "अमृतत्वं च गच्छती" त्यवश्यापेक्षितामृतत्वप्राप्तिलक्षणफ- लश्रवणाद्यथा पुत्रोत्पादनस्य नित्यत्वमुक्तं (१) सोमविद्याप्रजनये, तथा पापक्षयस्यापि सर्वदा सर्वेषामपेक्षितत्वात्तत्फलत्वेन निन्यत्वं स्यादेव, अवश्यापेक्षितकलसाधनत्वमेव ह्यावश्यकत्वापरपर्यायं नित्यत्वमिति घाच्यम्। (१)-समविद्याप्रजनयो मीमांसायां विवृतः। यथा जैमिनीय- न्यायमालायाम्- , "सोमाधीतिप्रजं काम्यं नित्यं वा कमतोऽग्रिमः। वीप्सानुष्ठेयविज्ञानलोकैस्तन्नित्यतेष्यते ॥ इदमानायते- “सामेन यजेत" "स्वाध्यायमधीयीत" "प्रजा. मुत्पादयेत्” इति। तत्र सोम काम्य , "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत" इति काम- संयोगेनाम्नातत्वात्। अध्ययनप्रजोत्पादनयोरपि विश्वजिन्न्यायन स्वर्गे फलत्वेन कल्पिते कमियोगोऽपि कल्प्यते। तस्मादिद प्रय काम्यम्। मैवम्। वीप्सादिना नित्यत्वसिद्ध । “वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत" इति वीप्सा प्रतिवसन्तं निमित्तीकृत्य सोमयागं विधत्त । अध्ययनस्य तु न स्वर्गः फलम् , दृष्टप्रयोजनस्यानुष्ठेयवि- ज्ञानस्य संभवात् । तत्र क्रत्वनुष्ठानस्य नित्यत्वात्तद्धतीरध्ययनस्यापि नित्यत्वमनिवार्यम् । “अनुत्पाद्य सुतान्न लोकं गच्छति" इति स्मृतेलोकसिद्धयर्थमुत्पादनस्यापि नित्यत्वम् । अनेनैवाभिप्रायेणे- दमाम्नतम् – 'जायमानो ह वै ब्राह्मणस्त्रिभिणवाजायते। ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्य , यज्ञेन देवेभ्य , प्रजया पितृभ्यः । एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी" इति। अत्र ब्राह्मणग्रहणमितरयोरप्युलक्षणार्थम् । सोमादिविविषु विशेषस्याश्रवणात् । तास्मात्-सोमादिकं नित्यम्" । (६०२ पा० ११ अधि०) .

·तिथितत्त्वविवेचनम् । यतस्तत्राप्यकरणप्रत्यवायश्रवणादेव नित्यत्वम्। अमृतत्व- प्राप्तिफलश्रवण!पन्यासस्तु फलश्रवणमपि तदविरोधीत्येवमर्थः । न तु नित्यत्वसाधकत्वेन । अत एव हेत्वन्तरेण नित्यत्वे सिद्ध पापक्षय- रूपफल कल्पनं तदविघातायाक्तं सर्वशक्तिनये नित्यकर्मणाम् । स्वर्गकल्पने तद्विघातप्रसङ्गादिति । तदयं संग्रहः। शुद्धा च सप्तमीविद्ध त्येवं जन्माष्टमी द्विधा । गतिमात्रेऽपि सत्याश्च वेधोऽष्टम्या भवेदिह । प्रन्यक सा पुनढे या परेऽहनि सती न वा। नादृश्यधि तथा द्वेधा रोहिणीसहिता न वा ॥ तत्र शुद्धाथवा विद्धा परेऽहन्यसती युता। रोहिण्या रहिता वापि विमतिस्तत्र नास्ति हि ॥ या तु शुद्धाथवा विद्वा परेऽहनि सती युता । गहिण्या सा द्विधैकस्मिस्तादृश्यथ दिनद्वये ॥ श्राधे पक्षे यैव युक्ता रोहिण्या सैव संमता। या तु शुद्धाधिका ऋक्षयुता तद्वियुतापि वा ॥ दिनद्वयेऽप्यसौ पूर्वा विद्धा सत्यधिका त्रिधा। एकस्मिन्नति रोहिण्या निशीथे संयुताथवा ॥ दिनद्वयेऽपि तस्मिन्वा तद्विहायाथ तादृशी। सैव ग्राह्याद्यपक्षे स्यात्पक्षयोरन्योः परा ॥ विद्धाधिकारद्वयेऽपि रोहिण्या रहिता विधा। एकस्मिन्नह्नि वर्तेत निथीथेऽहद्वयेऽपि वा । तत्र सत्यसती वापि प्रथमे सैव संमता। द्वितीये च तृतीये च पक्षे ग्राह्या परैव सा ॥ तिथ्यन्ते पारण कुर्यादृक्ष शन्यतिथिवते। तिथिनक्षत्रसाध्ये तूभयान्तेऽर्वाङ्महानिशः ॥

·कालतत्त्वविवेचने भुक्तिश्चेत्स भवेक्ष तिथ्यन्ते पारणे भवेत् । उभयान्तो न लभ्यश्चत्तस्मिन्नेकात्ययेऽपि तत् ॥ महानिश्येव सोऽपि स्याद्यदि तत्रापि पारणा । दिवैव वोत्सवान्ते स्यात्तादृशे विषये भुजिः ॥ मुख्यः कालो द्वयान्तोऽन्यतरान्तो गौण एतयो। दिगन्यतरसंप्राप्तौ तत्रैव भुजिरिष्यते ॥ दिवैकोऽपि न लभ्येत लभ्येतार्वाङ्महानिशः । तत्राप्यन्यतरत्र स्यान्महानिश्येव चेद्भवेत् ॥ मुख्यो गौणोऽथ तत्रापि पारयेदिति केचन । अशक्तस्तु दिववैकाविगमेऽपि च पारयेत् ॥ जन्माष्टमीव्रतं चैतन्नित्यं काम्यं च सम्मतम् । अतोऽशक्त प्रतिनिधिमेकब्राह्मणभोजनम् ॥ द्विगुणामादिदानं वा सावित्रीजपमेव वा । सहस्रकृत्व प्राणस्य संयमान्द्वादशाथवा ॥ अथ नक्तकभक्तादीन्वक्ष्यमाणान्हरेर्दिने । कर्तृ प्रतिनिधि वापि कुर्या दत्येष निश्चय ॥ व्रतस्य सर्वथा लोपेऽनादिष्टवतमिष्यते ॥ अथ श्रीकृष्णजन्माष्टमीव्रतपद्धतिः । इयमत्र सक्षेपतो भविष्योत्तरगरुडपुराणाद्युक्तप्रकारेण श्रीकृष्ण- जन्माष्टमीव्रतानुष्ठानपद्धतिः उपवासपूर्वदिने कृतदन्तधावनो लघुभुग्रात्री जितेन्द्रियः सुप्वो- पवास दिने प्रातः स्नानादिनित्यकृत्यं विधाय- "सूर्यः सोमो यम' कालः सन्ध्ये भूतान्यहः क्षपा। पवनो दिक्पतिभूमिराकाशं खचरा नराः । ग्राम शासनमास्थाय कल्पध्वमिह संनिधिम्" ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् । इत्युक्त्वा प्राङ्मुखो दर्भहस्त फलपुष्पाक्षतयुतजलपूर्णमौदुम्बरादि- पात्रं दक्षिणहस्तेनादाय मासपक्षवारनक्षत्रयुतां प्रातर्वर्त्तमानामष्टमी सप्तमी वा तिथिमधिकरणत्वेनालिख्यामुकफलकाम पापक्षयकामो वा श्रीकृष्णप्रीतये जन्माष्टमीत्रतमह करिथ्ये । तथा- "वासुदेवं समुदिश्य सर्वपापप्रशान्तये । उपवास करिष्यामि कृष्णाष्टम्यां नभस्यहम् ।। अद्य कृष्णाष्टमी देवो नभश्चन्द्रसरोहिणीम् । अर्चयित्वोपवासेन भोक्ष्यऽहमपरेऽहनि । एनसो मोक्षकामोऽस्मि यद्गोविन्द त्रियोनिजम् । तन्मे मुञ्चतु मां त्राहि पतितं शोकसागरे । आजन्ममरणं यावद्यन्मया दुप्कृत कृतम्। तत्प्रणाशय गोविन्द प्रसीद पुरुषोत्तम" ॥ इति श्लोकचतुष्टयमुच्चार्य पात्रस्थं जलं क्षिपेत् । तत सूपलिप्त शोभने विशालप्रदेशे कदलीस्तम्भनानावर्णवासः- शोभित समन्तात्स्थापितैराम्रपल्लवादियुतैर्जलपूर्णनवकलशैर्दीपा- वलिभिः पुष्पमालाभिर्युतं चन्दनागुरुधूपितमग्निखड्गकृष्णछागरक्षामणि- द्वारन्यस्तमुसलायुदितं गोतवादित्रवृत्त्यादिमङ्गल्यापेतं षष्ट्या देव्याधि- ष्ठितं देवक्या सूतिकागृहं विधाय तस्य समन्ताद्भित्तिपु सकुसुमाञ्ज- लीन्देवगन्धर्वादीन् खड्गचर्मधरवसुदेवदेवकीनन्दयशोदागर्गगोपीगोपान् कंसनियुक्तार वेनुकुञ्जरान् यमुनां तदस्थं कालियमन्यच्च सकलं तत्कालीनं गोकुलचरितं यथासमवं लिखित्वा सूतिकागृहमध्ये मञ्चक स्थापयित्वा मध्याह्न नद्यादिजले तिलै स्नात्वार्द्धरात्रे पूर्ववदद्य सपरिवारश्रीकृष्णपूजां करिष्य इति सङ्कल्प्योत्तमप्रच्छदपटावृतम- श्वकोपरिसमीपप्रसुप्तस्तनपायिश्रीकृष्णप्रतिमापतां पङ्कजासनय

·१०
देवक्याश्चरणौ संवाहयन्त्या श्रीप्रतिमया चोपंतां यथाविभयं का.
कालतत्त्वविवेचन
नादिनिर्मिती प्रसुप्तां देवकीप्रतिमा स्थापयेत् ।
प्रतिमा चाष्टविधा भवति-
"काञ्चनी राजती ताम्री पैतली मृन्मों तथा ।
वार्सी मणिमयी चैव वर्णकैलिखिता तथा" ॥ इति ।।
एवं वक्ष्यमाणा अपि प्रतिमा । तथा तत्रैव सूतिकागृहे एकदेशे
मञ्चकान्तरोपरि प्रसूतवरकन्यायशोदापतिमा व स्थापयेत् ।
प्रतिमापूजनं च सर्वत्र प्राणप्रतिष्ठापुर सरं कर्त्तव्यम् ।
"प्रतिमायाः कपोलो द्वौ स्पृष्ट्वा दक्षिणपाणिना ।
प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत तस्यां देवस्य वा हरे ॥
अकृतायां प्रतिष्ठाया प्राणानां प्रतिमासु च।
यथा पूर्व तथा भावः स्वर्णादीनां न देवता ॥
अन्येपापि देवानां प्रतिमास्वपि पार्थिव ।
प्राणप्रतिष्ठा कर्तव्या तस्यां देवत्वसिद्धये ॥
वासुदेवस्य बीजन 'तद्विष्णो' रित्यनेन च ।
तथैव हृदयेऽङ्गुष्ठं दत्त्वा शश्वच्च मन्त्रवित् ॥
एभिर्मन्त्रै प्रतिष्ठां तु हृदयेऽपि समाचरेत् ।
'अस्मै प्राणा प्रतिष्ठन्तु अस्मै प्राणा क्षरन्तु च ॥
अस्मै देवत्वसंख्याय स्वाहे' ति यजुरीरयन् ।
अङ्गमन्त्रैरगिमन्त्रैर्वेदिकैरिन्यनेन च।
प्राणप्रतिष्ठा सर्वत्र प्रतिमासु समाचरेत्" ।
इति कालिकापुराणात्।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। ६१ बीजेन मूलमन्त्रेण। इदं च प्रकृतविष्णवभिप्रायेण । तेनान्ये- पामपि स स मूलमन्त्रो वैदिकमन्त्रश्च द्रष्टव्यः । बहुवचनाञ्च तदुभयान्ते "अस्मै" इत्यपि मन्त्रः। स्वहृदयेऽङ्गुष्ठं दत्त्वा मन्त्राः पठनीया । प्रतिमायान्तु कपोलौ स्पृष्टंति विशेषः। "अग्रेऽप्युक्तम्"इत्यनेन चेति । शश्वत् यावत्सकलमन्त्रसमाप्तिः। हृदयेऽपि। यदा "अप्स्वग्नौ हृदये सूर्ये” इति वचनाहृदये देवपूजा क्रियते तदा 'अङ्गमन्त्रै' रित्यङ्ग- देवताप्रतिमासद्भावे तासु तत्पाठ । तदभावे प्रधानप्रतिमायामेव । तत्संनिध्यर्थं प्रधानदेवतास्थापनानन्तरम् । तेनात्रापि "प्रतिम दक्षिणहस्तेन" प्रतिमाकपोलो स्पृष्ट्वा नत्तवतानां मूलमन्त्रान् वैदिक- मन्त्रांस्तदभावे प्रणवादिचतुर्थ्यन्तनमोऽन्तनामानि "अस्मै" इत्यस्य स्थाने तत्तद्देवतानामयुक्तं "अस्मै” इत्यादिस्वाहान्तं च मन्त्रं पठन् प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् । तथा तत्रैव पीठाद्युपरि देवकीसहितं वसुदेवं यशोदासहितं नन्दं श्रीकृष्णसहितं बलदेवं चण्डिकां च प्रतिमासु पूजयेत्। तत्रादौ- "गायद्भिः किन्नरायै सततपरिवृतां वेणुवीणानिनादै. शृङ्गारादशकुन्तप्रवरकृतकरः ।ककर सेव्यमाना ॥ पर्यटू स्वास्तृते या मुदिततरमुखी पुत्रिणी सम्यगास्ते सा देवी देवमाता जयति सुवदना देवकी दिव्यरूपा ॥ इति देवकी ध्यान्वा, "मां चापि वालक मुप्त पर्यस्तनपायिनम् । श्रीवत्सवक्षसं शान्त नीलोत्पलदलच्छविम्" ॥ इति कृष्णं च ध्यात्वा, ·६२ कालतत्त्वविवेचने "प्रणवादिनमस्यान्तं पृथङ् नामानुकीर्तयन् । कुर्यात्पूजां विधिज्ञश्च सर्वपापापनुत्तये ॥ देवक्य वसुदेवाय वासुदेवाय चैव हि । वलदेवाय नन्दाय यशोदायै पृथक् पृथक् ॥ इति भविष्योत्तरवचनात्- ॐ देवक्यै नम इति देवकीम्, ॐ वासुदेवाय नम इति श्रीकृष्णम् . “पादावभ्यञ्जयन्ती श्रीर्देवक्याश्चरणान्तिके। निषण्णा पङ्कजे पूज्या नमो देव्यै श्रिये इति”॥ इति वचनात्- नमः, ॐ नमो देव्यै श्रिये इति श्रियम्, ॐ देवक्यै नम . ॐ वसुदेवाय ॐ यशादायै नमः, ॐ नन्दाय नम ॐ वासुदेवाय नम , ॐ बलदेवाय नम, ॐ चण्डिकायै नमः, इति तत्तन्नामभिः पीठा- न्तरस्थान् देवक्यादीश्चावाहनासनपाद्यायाचमनीयपञ्चगव्यस्नपन- स्नानवस्त्रयज्ञोपवीतगन्धपुप्पधूपदीपनैवेद्यनमस्कारप्रदक्षिणोद्वासनाख्यै षोडशोपचारे पूजयेत् । तत्राद्वासनं द्वितीयदिने। पूजासाद्गुण्यार्थ ताम्बूलं दक्षिणां च दद्यात् । भविष्योत्तर एव “विध्यन्तरमपीच्छन्ति केचिदत्रैव सूरयः" इत्युक्त्वा केषुचिदुपचारेषु विशेषमन्त्रा अप्युक्ताः । यथा- "योगेश्वराय देवाय योगिनां पतये विभो । योगोद्भवाय नित्याय गोविन्दाय नमो नमः ॥ इति स्नाने ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । यशेश्वराय देवाय तथा यज्ञोद्भवाय च । यज्ञानां पतये नाथ गोविन्दाय नमो नमः" ॥ इति धूपादौ । "विश्वेश्वराय विश्वाय तथा विश्वोद्भवाय च। विश्वस्य पतये तुभ्यं गोविन्दाय नमो नमः ॥ इति नैवेद्य । गरुडपुराणे तु “यज्ञाय यझेश्वराय यज्ञपतये यज्ञसंभवाय गोविन्दाय नमो नमः” इत्यये, “योगाय योगेश्वराये" त्यादि- स्वाने, “विश्वाय विश्वेश्वराये” त्यादि नैवेद्ये, "धर्माय धर्मेश्वराये" त्यादिस्वाहान्तो घृताक्ततिलहोमे, "विश्वाय विश्वेश्वराये” त्यादि- शयने, “सोमाय सोमेश्वराये" त्यादिचन्द्रपूजायां मन्त्रा उक्ताः। ततो गव्यघृतेनाग्नौ वसोर्द्धारा कार्या। क्वचिद्गुडघृतेनेति। ततो जातकर्मनालच्छेदनं षष्ठीपूजनं नामकर्म च संक्षेपेण कार्यम् । तत- श्चन्द्रोदये रोहिणीयुतं चन्द्र स्थण्डिले. प्रतिमायां नाममन्त्रेण. संपूज्य- "शङ्ख तोयं समादाय सपुष्पकुशचन्दनम् । जानुभ्यां धरणी गत्वा चन्द्रायायं निवेदयेत्” । "क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिनेत्रसमुद्भव । गृहाणाऱ्या शशाङ्केमं रोहिण्या सहितो मम" ॥ इति मन्त्रेण । ततो- "ज्योत्स्नायाः पतये तुभ्यं ज्योतिषां पतये नम । नमस्ते रोहिणीकान्त सुधावास नमोस्तु ते ॥ नभोमण्डलदीपाय शिरोरत्नाय धूर्जटेः । कलाभिर्वर्धमानाय नमश्चन्द्राय चारवे" ॥ इति मन्त्राभ्यां प्रणमत्। ततः- -

·कालतत्त्वविवेचने
"अनघ वामनं शोगि वैकुण्ठं पुरुषोत्तमम् ।।
वासुदेव हृपीकेशं माधवं मधुसूदनम् ॥
वाराहं पुण्डरीकाक्षं नृसिहं दत्यसूदनम् ।
दामादरं पद्मनाभं केशवं गरुडध्वजम् ॥
गावन्दमच्युतं कृष्णमनन्तमपराजितम् ।
अधाक्षज जगद्वीजं सर्गस्थित्यन्तकारिणम् ॥
श्रानादिनिधनं विाणु त्रिलोकेशं त्रिविक्रमम् ।
नारायणं चतुबहु शङ्खचक्रगदाधरम् ॥
पीताम्बरधर नित्यं वनमालाविभूषितम् ।
श्रीवत्साई जगत्सेतु श्रीकृष्णं श्रीधरं हरिम् ॥
प्रपद्यऽहं सदा देवं सर्वकामप्रसिद्धये ।
प्रणमामि सदा देवं वासुदेवं जगत्पतिम्" ॥
इति मन्त्रैर्नामकीर्तनपूर्वकं प्रणम्य,
"त्राहि मां सर्वलोकेश हरे संसारसागरात् ।
त्राहि मां सर्वपापघ्न दुःखशोकार्णवात्प्रभो ॥
सर्वलोकेश्वर त्राहि पतित मां भवार्णवे।
देवकीनन्दन श्रीश हरे ससारसागरात् ॥
त्राहि मां सर्वदु खन्न रोगशोकार्णवाद्धरे।
दुर्गतांस्त्रायस विष्णो ये स्मरन्ति सकृत्सकृत् ।।
सोऽह देवातिदुवृत्तस्त्राहि मां शोकसागरात् ।
पुष्कराक्ष निमग्नोऽहं मायाविज्ञानसागरे॥
त्राहि मां देवदेवेश त्वत्तो नान्योऽस्ति रक्षिता।
यद्वाल्ये यच्च कौमारे यौवने यच्च वार्द्धके ।
तत्पुण्यं वृद्धिमाप्नोतु पाचं हन हलायुध” ।
इति मन्त्रैः प्रार्थयेत्।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। ६५ ततः स्तोत्रपुराणपठनश्रवणादिभी रात्रिशेषमतिवाह्य परदिने प्रातः स्नानादिनित्यक यं विधाय पुन सपरिवारं श्रीकृष्णं यथासभवं सम्पूज्य चण्डिकायाश्च यथाविभवं महोत्सवं कृत्वा यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोजयित्वा तेभ्यः सुवर्णमेदिनीधेनुवस्त्रादि यद्यदिष्टं तत् "कृष्णो मे प्रियतामिति दत्त्वा, "यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत् । भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ सुजन्मवासुदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । शान्तिरस्तु शिवं चास्तु" इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्विसृज्येप्टैः सह स्वयं पारणां कृत्वा व्रतं समापयेत्। क्वचित्पारणायां समाप्तौ च मन्त्रावप्युक्तौ । “सर्वाय सर्वेश्वराय सर्वपतये सर्वसंभवाय गोविन्दाय नमो नमः” इतिपारणायाम् । "भूताय भूतपतये" इत्यादि समापने । प्रतिमाश्च दानानुक्तः स्थाप्यास्ता एव च प्रतिवर्ष पूज्याः। पारणातः पूर्वमुद्वासनान्तरं देया इति केचित् । उद्यापनं त्वेतस्य यावजीविकत्वादनुक्तत्वाच्च नास्ति। उपवासदिननियमांस्तत्पूर्वोत्तरदिननियमानाशौचरजोदर्श- नादिषु चानुष्ठानप्रकारादि एकादशीप्रकरणे वक्ष्यामः । अस्यामेवाष्टम्यां रोहिणीयुतायां जयन्त्याख्यायां प्रकारविशेपेण पूजायां राजसयफलसमफलभोगोत्तरं विष्णुसालोक्यप्राप्ति पुत्रधनादिसर्वकामावाप्तिः सकलपातकक्षयश्च फलम् । प्रकारविशेषश्च शुद्धायां सप्तमीयुताया वा निशीथे रोहिणी- युतायामष्टम्यामारभ्य संवत्सरपूर्ति यावत्प्रतिमासं शुक्लाटम्यां प्रथमपूजावत् पूजा। अन्ते च गोरत्नालङ्कृतसोपस्करशय्यादानं प्रतिमादानं च । प्रतिमा चोत्सङ्गावस्थितचतुर्भुजबालरूपश्रीकृष्णाया ·१६ कालतत्त्वविवेचने देवक्याः । चन्द्रार्घ्यदानं च सौवर्णेन राजतेन वा पात्रेस शङ्खन वा द्वादशाङ्गुलविस्तार रुप्यमये मण्डले । ततः पुनः सकृष्णां देवकी पूजयित्वा, "प्रणमे देवजननी त्वया जातस्तु वामन । वसुदेवात्तथा कृपणो नमस्तुभ्यं नमो नमः ॥ सपुत्रार्घ प्रदत्तं मे गृहाणेमं नमोऽस्तु ते”। इत्ययं च तस्यै दत्वा, "अदितिर्देवमाता त्वं वसुदेवस्तु कश्यप । अजीजनस्त्वमीडेऽहं वासुदेवं सनातनम् ॥ इति प्रणमेत् । ततो जागरादि । स्त्रियश्च यवगोधूमाकुरगोरसादिभिर्जाग- रान्तां पूजां कृत्वा तद्राव्यरुणोदये रक्तवस्त्रपरिधाना पुष्पचन्दन- कुकुमभूषणादिभिरलङ्कृताः स्वां स्वां प्रतिमां गृहीत्वा तया सह नदीतीरं गच्छेयुर्महत्सरो वा । तत्र च प्रतिमा स्नापयित्वा स्वयं च स्नात्वा कश्चित्कालं विहृत्य प्रतिमया सह स्वं स्वं गृहं गत्वा मध्वाज्यमरिचेक्षुविकारसंस्कृतं यवान्नं बन्धुभि सह भुञ्जीरन् । एवमेव श्रीरामनवमीव्रते श्रीरामचन्द्रस्यापि पूजनम् । मन्त्रेषु अङ्गदेवतासु च विशेष । यथा श्रीरामचन्द्रप्रीतये श्रीरामनवमी- व्रतमहं करिये। "उपोप्ये नवमी त्वद्य यामेष्वष्टसु राघव । तेन प्रीतो भव त्वं भोः संसारात्नाहि मां हरे॥ इति संकल्प।

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
६७
"कोमलाङ्ग विशालाक्षमिन्द्रनीलसमप्रभम् ।
दक्षिणाङ्गे दशरथं पुत्रावेष्टनतत्परम् ॥
पृष्ठतो लक्ष्मणं देवं सच्छत्रं कनकप्रभम् ।
पार्श्वे भरतशत्रुघ्नौ तालवृन्तकरावुभौ ॥
अग्ने व्यग्रं हनमन्त रामानुग्रहकाहिणम्” । इति ध्यानम् ।
श्रीरामप्रतिमासमीपे षट्कोणमध्ये कौशल्यां
दशरथं च
पूजयेत्। पटकोणकोणेषु रॉ हृदयाय नम , रो शिरसे स्वाहा,
र शिखायै वषट्, रै कवचाय हूँ, रौं नेत्रत्रयाय वौषट्, र अस्त्राय
फट, इति हृदयादीनि पट् । षट्कोणबाह्याप्टदलकमलदलमूलेषु
हनूमन्तं सुग्रीवं भरतं विभीषणं लक्ष्मणमङ्गद शत्रुघ्नं जाम्बवन्तं
च, दलमध्येषु धृष्टि जयन्तं विजयं सुराष्ट्र राष्ट्रवर्द्धनपकोपं धर्मपालं
सुमन्त्र व, दताग्रेषु इन्द्रमग्नि यमं नितिं वरुणं वायु कुवेरमीशानं
चाट ला, नदने वत्र शक्ति दण्डं खड्गं पाशमङ्कुशं गदां
शल चेनि रोग...युधानि च पूजयेत् । श्रीरामपूजायां मूलमन्त्री
वदिशा या वाणा प्रणवादिचतुर्थ्यन्तनमोऽन्तं नाम वा मन्त्र ।
"इन्डोनियमचैव नैऋतो वरुणोऽनिल ।
यो नि दिवाला स्मयन्तु ते ॥ इति च स्नाने।
६ जो चासि रामात्मा लिदं जगत् ।
अतस्त्वा पूजयिष्यामि लोकमातर्नमोऽस्तु ते॥
-
इ . यो सजायाए । ॐ नमो टशरय येति दशरथजा-
याम् । इरिया मुन्ना प्रणबादिचतुर्यान्तनमाऽन्तनामानि वा ।
"उच्चस्थे ग्रहपञ्चकं सुरगुरौ सेन्दो नवम्यां तिथौ
न करके पुनर्वसुदिने मेपं गते पूपरिण ॥
१३

·कालतत्त्वविवेचने M 9 निर्दग्ध निखिला पलाशसमिधो मध्यादयोध्यारणे- राविर्भूतमभूतपूर्व विमा यत्किञ्चिदेकं मह" ॥ इति ॥ मध्याह्ने जन्मभावना वाद्यादिवादनं च । पुष्पाञ्ज ने पूर्वम्- "फलपुप्पाम्बुसपूर्ण गृहीत्वा शरमुत्तनम् । अशोकरत्नकुसुमैर्युक्त च तुलसीदले ॥ दशाननवधार्थाय धर्मसंस्थापनाय च । दानवानां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च ॥ परित्राणाय साधूनां जातो राम स्वयं हरिः । गृह्णात्वयं मया दत्त भ्रातृभिः सहितो मम"। इति मन्त्रेणाध्यं दद्यात् । तत.- - "पुष्पाञ्जलि पुनर्दत्वा यामे यामे ह्यन्द्रित । पूजयन्विधिवद्भक्त्या दिवा रात्रि नयेध" ॥ अन्यत्सर्व जन्मष्टमीवत् । इत्थं यथामति जन्माएमी निरणीता । अकादश्यां विशेषविवेचनम् । अथैकादशी निर्णीयते। तत्रैकादश्यां घेषु तावचनपूपवसति- श्रवणं तबाहोरात्रावच्छिन्नाभोजनसकल्परूपव्रतविधानं स्पष्टमेव । उपवासशब्दस्य व्रतविशेषााचत्वात्। व्रतशब्दस्य च संकल्पविशेष- वाचित्वात् । येष्वपि नभुजिश्रवणं तानि द्विविधानि। कानिचिद्- व्रतधर्मादिशब्दसमभिन्याहारवन्ति कानिचित्तद्रहितानि । तत्र पूर्वेषां पूर्वतुल्यतैव । "नेक्षेतोद्य-तमादित्यम्" इत्यादिवत्सकल्पलक्षणया। ।

·तिथितत्वविवेचनम्। तच्छेपभूता भोजननिन्दापि तत्र न हि, निन्दान्यायेन विधेयसत्य- संकल्परूपव्रतस्तुत्यथैव। व्रतादिशब्दसमभिव्याहारशून्यानां तु स्पष्टनिषेधरूपाणां निन्दोच्नेयनिषेधानां वा वचनानां विधवरनैव । तत्र सकल्पलक्षणायां ला प्रधानाख्यातान्वयत्यागे च कारणाभार न्। च मूलान्तरकल्पनागौरवपरिहाराय बने कलावा तदुभयाश्रयणं युक्तम् । तस्योत्तरभावित्वेनानुगस्यात्वात् । अन्यथा (१) निषादस्थपतावपि विद्याप्रयुक्तिगौरवा, २८ गय पुरवस्तीका- रापत्त । तेनोपनयनोत्तरं सर्वैरपि शक्तै भये प पूर्वोकन्यायेन कालमात्रावच्छेदेन भोजनं वर्जनीयमेव । भोजनशब्दश्च लोकेऽभ्यवहरणविशेष प्रपि। फलादिभार भोजनशब्दप्रयोगाभावादिति तस्यैव वर्जनमितिः प्रयाप प्रनिर." तथापि कृष्णवि?कादश्यादिषु व्रतरूपोपवासारो भोजन:- वशाच्च सकलादनीयवर्जने प्राप्त उपवासनिय तु किय प्रकल्पयेदिति वचनेन फलादिभक्षणविधानादौगिकस्म मे ". बेधस्य सकलादनीयाभ्यवहरणविषयतावसीयते । एमा व्रतविध्यतिरिक्तः सर्वपुरुषसाधारणः सर्वैकादयः । यो ऽवश्यमङ्गोकरणीय । अन्यथा संक्रान्तिराधिकाशदिवास- निषेधऽपि भोजनस्यव संभवात्किञ्चिदानस्या समन्या. दनुपपत्तेः। अनपेक्षायामपि विधो सायदानपि तन । (१) "वास्तुमयं रौद्रं चरुं मियान रान प्रकृत्य 'पतय:- स्थपति याजयेत्” इति श्रूयते । अत्र निरदे परप- समासो न स्वीक्रियते। निया श्यामो स्थापतिथंति कर्मधारस्य मुख्यत्वात् । षष्ठीसमामे तु मनानिविशेषवाचिना दिगदेन तत्सम्बन्ध । न न कर्मचारये दीयोऽस्ति । ततस्ता- कालिकाचार्यायदेशादा विद्या सपाय पतिको निगो गैर मागं कुर्यादिति निमाइस्था... रणे । (१ पा० १३ अधि०) ·१०० कालतत्त्वविवेचने सति तु निषेधे तत्परिपालनाय प्रवृत्तस्य निवृत्तेरपि संकल्पाविना- मा... (.) प्रजापतिव्रतनये उक्तत्वात्। "इति विज्ञाय कुर्वीतापश्यमेकादशीव्रतम् । दिश ... सशक्तोऽहोरात्रं भुक्तिवर्जित" ॥ इति वचना िशेपनि एमराहतभोजनद्वयर्जनसंकल्परूपनित्यव्रत- स्य प्यनुपनात्मक तनिषेधातिक्रमशङ्कानिवृत्तये युक्तः किञ्चि- द्भक्षणविधिः। अत ए' तस्यैवोत्तरार्द्ध "न दुष्यत्युपवासेन 'ने' ति। उपवासेन निषेधेऽनुष्ठीयमाने अानुपगिक- मानन निषेधातिक्रमाद्यो दोपः प्रसक्तस्तेन प्रानोति उ" तफलं भोजननिवृत्तिरूपनिषेधफलं च । प्रत्यवायपरि- हा रूपं लभेदिदियः। न तु विश्वजितेव सत्रफलं किञ्चिद्भक्षणेन वालपोपजसकतं पापक्षयरूपमकरणं प्रत्यवायपरिहाररूप वा (१) प्रजातिवतन्यायस्वरूपम्-"तस्य प्रतम्" इत्युपक्रस्य "नेशेतीधन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदाचन" इत्यानातत्वादनीक्षणरूपं वि.विमुष्ठेगम्। तच्च पर्युदासत्वे सत्यवकल्पते । ईक्षणस्याभाव प्रतिषेधपक्षे नजर्व । पर्युदासपक्षे त्वीक्षणादितर संकल्पो नम्पदेन लक्ष्यते । स न संकल्माऽत्रानुष्ठेगवलेन विधीयते । यद्यपीक्षणादितरे वत्वो व्यापारा अनानयोग्या, सन्ति, तथापि कायिकवाचिक- व्याधाविशेषस्याप्रतीयमानत्वात्, मानसस्य व्यापारस्यावर्जनीयत्वाञ्च नन्द एव परिशियां। सकल्पनीयश्चार्थः प्रत्यासत्या धात्वर्थ- दियः। तथा सति "पद्यन्तं" "अस्तं यन्त चादित्यं नेक्षिप्ये" इत्वं रूपः संकलगोऽत्र'नुष्ठ यत्वेन विधीयते । न च तस्य संकल्पस्य बत्त्यङ्गत्वम् , तद्बाधकश्रुतिालङ्गादिप्रमाणाभावात्। न च पुरुषार्थ- ले प्रमाण मात्र, "एतावता हैनसा मुक्तो भवति" इत्यनेन वाक्येनेक्षित युगस्य प्रत्यवायसम्बन्धमुपन्यस्य तत्प्रत्यवायनिग. रणफलस्यानीक्षणसंकल्पस्य विधानेन पुरुषार्थत्वावगमात्। क्रत्वङ्गविवक्षायां तु क्रतुवैकल्यरूपो विपक्षवाध उपन्यस्येत। तस्मा- दनीक्षणसंकल्पादीनि प्रजापतित्रतानि पुरुषार्थानि । [जैमिनीयन्यायमाला ४ । १।३] ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । १०१ प्राप्नोतीति। कृष्णविद्धादावुपवासप्राप्तेरेवाभावात् । प्राप्तौ वा “न दुष्यती" त्येतद्विरोधात् । निषिद्धत्वे हि तदतिक्रमे दोष स्यात् । यद्यपि च "दीक्षितो न ददाती" त्यत्र विधिनिषेधयोः क्रतुपुरु- पार्थत्वेन भिन्नविषयत्वाद्वार्तिककृन्मते यथा विकल्पाप्रसक्तिस्तथेह पुरषार्थमात्रत्वान्न संभवतीति निषेधत्वे विकल्पस्यावश्यप्रसक्त- विद्धादिभिन्नां गृहस्थादिभिन्नो गृहस्थादिभिन्नो वोपवसेदिति पयुदासा एव कृष्णविद्धादिनिषेधा । तथापि तुल्यफलत्वान्निषेधत्वोक्तिरिति । तथा च सकलादनीयादननिषेये सति "अन्नमश्रित्य तिष्ठन्तीति" निन्दावाक्यगतोऽनशब्दो "न पचेदनमात्मनः” इतिवददनीयमात्रपर- एव। तत्र निषेध कलाभक्षणादिनिषेधवत्पाष्टन्यायेन नित्य एव । बते तु संयोगपृथक्त्वादुभयरूपं नित्यं काम्यं च । तस्य चोभयरूपस्यापि निषेधस्य चैकदिने प्राप्तौ व्रतानुष्ठानेनैव निषेधपरिपालनस्यापि सिद्धिः । तथा चोक्तं कालादर्शादिषु "सिद्धिस्तस्यार्थतो व्रते” इति । निषेधपरिपालनस्य तिथ्युपक्रमावसानपरिच्छिन्नत्वाव्रतस्य च पूज्य- तिथिगामित्वात्पूर्धापरदिनयोः कृष्णपक्षे च गृहस्थानां केवलनिषेधस्य प्राप्तौ पूर्वदिने स्वत शास्त्रतो वा विद्धत्वेन कृष्णपक्षे चोपवास- निषेधादुपवासनिषेधे वितिफलादिभक्षणेन निषेधपरिपालनम् । उत्तरदिने च व्रतानुष्ठानं शुक्लपक्षे। अशक्ते तु प्रतिकर्तृ क्रियानु- कल्पादि वक्ष्यते। एवं निषेधे व्रते च पृथस्थिते निषेधे तावत्पक्षद्वयेऽपि सर्वेषा- मधिकार । "अष्टवर्षाधिको मयों ाशीतिर्न च पूर्यते । यो भुङ्क्ते मामके राष्ट्र विष्णोरहनि पापकृत् ॥ स मे वध्यश्च दण्ड्यश्च निर्वास्यो देशत स मे। इति नारदीयवचनात्।

·कालतत्त्वविवेचने "गृहस्यो ब्रह्मचारी च आहिताग्निस्तथैव च । एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयारुभयोरपि ॥ इत्यग्निपुराणाच्च । यत्तु- "गृहस्थो ब्रह्मचारी च योऽनश्न स्तु तपश्चरेत् । प्राणाग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवंत्तु स" ॥ इति । "श्राहिताग्निरनड्वाश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः । अनन्त एव सिध्यन्ति नेपां सिद्धिरनश्नताम्" ॥ इति च वचनम्। तत्र पूर्व तावदनच्छिन्नावृत्त्यानुषीयमानमासोपवासादिविषयम् । "अनन" निति वर्तमानकालवाचिप्रत्ययेनाभ्यासप्रतीते । “कौटसाक्ष्य तु कुर्वाणान्” इत्यादौ तथा व्याख्यानात् । अत एव च- "शरीरं पीड्यते येन शुभेनापि च कर्मणा । अत्यन्तं तन्न कर्त्तव्यमनायासः स उच्यते" ।। इत्येवं लक्षणकोऽनायासोऽष्टसु गृहस्थगुणेषुक्त' । अत एव च भारतेऽपि भीप्मवच "मासपक्षोपवासेन मन्यन्ते यत्तपो जना । श्रात्मतन्त्रोपघातस्तु न तपस्तत्सतां मतम्" ॥ इति । तत्तन्मासोपवासादिविधिविरोधात्सर्वेषां तनिषेधायोगादत्राप्य- धिकारिविशेषापेक्षायां पूर्ववाक्यैकवाक्यत्वादात्मतन्त्रोपघात इत्युक्तत्वाञ्च श्रौतस्माधिकारिप्रतीतिः। तन्त्रशब्दस्य प्रधानकर्म- पाचित्त्वेन पौराणधर्मापेक्षया बलवतां धर्माणां बाधप्रसङ्गस्य तादृशतपोनिषेधहेतुत्वप्रतीते।

·तिथितत्वविवेचनम्। १०३ ततश्च ब्रह्मचारिगृहस्थाभ्यां प्राजापत्यादावपि क्रियमाणे स्वस्था- नविवृद्धि रक्षा नाश्रयणीयः । सलमापवासत्रयापत्तः। किन्तु दण्डकलि- तवत्पक्ष एवेति । “प्राणाग्निहात्रलोपेन” इति त्वर्थवादमात्रम् । न हि तत् "यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्'' इत्याद्युपासनाविशेषरूपप्राणाग्निहो- त्रविधौ परिपेचनादिपूर्वकग्राणाय स्वाहा पानाय स्वाहेत्यादिभोजनाङ्ग- पञ्चाहुत्यादिरूपप्राणाग्निहोत्रविधौ वा भोजनं विधीयते। येन तल्लोपेना. वकीणिता वस्तुनः स्यात्। कि रागप्राप्तभोजनाश्रितो गुणविशेष फलार्थ तदङ्ग वा विधीयते । तत्र विधिवशानिषेधवशाद्वा भोजनाभावे आश्रयाभावादेव प्राणाग्निहोत्रस्याप्यननुष्ठाने न विधिविरोधः कश्चित् । तु न च प्राणाग्निहोत्रशब्देनाश्रयीभूतभोजनमात्राभिधानात् “सायं प्रातर्द्वि जातोनामशनं श्रुतिचोदितम्" इत्यस्य च तन्नियमविधित्व- व्याख्यानात्तस्य चोत्तरामिणश्चतुर्थकालिकत्वैकभुक्तादिविधानेन ब्रह्मचारिगृहस्थमात्रविषयत्वादस्येव तल्लोपे तयोर्दोष इति वाच्यम् । तस्यापि सामान्यरूपस्य नियमविधेविशेषविधिनिषेधाम्यां काम्यविधि- ना वा बाधसंभवात्। अनेनैवाभिप्रायेणैतदनन्तरमेव वौधायनेन "प्रायाश्चित्तादन्यत्रे" त्युक्तम् । तस्मात् "तेन ह्यन्न क्रियते” इतिवद्ध- त्वर्थवाद एवायम् । हेमाद्रिस्तु "मरणान्तिकानशनादिरूपतपोविषयमिदम्। प्राणा- ग्निहोत्रलोपेनेति च प्राणलोपेनाग्निहोत्रलापेन चेत्यर्थः। ततश्चोत्तरा- श्रमिणस्तादृशेन तपसा प्राणलोपे तत्कृते च वानप्रस्थस्याग्निहोत्रलोपे- ऽपि न दोष । प्राणेषु विरक्तस्य कर्माशक्तस्यैव च तद्विधानात्। पूर्णाश्रमिणस्तु प्राणानामग्निहोत्रादिकर्मणां च लोपे महान्दोषः । "धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राणाः संस्थितिहतवः । तान्निघ्नता किं न हतं रक्षता किन रक्षितम् ॥ इति ॥

·१०४ कालतत्वविवेचने तत्र काम्यस्य "कुर्वन्न वह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समा , इति च वचनाभ्यां प्राणकर्मणामवाधनीयत्वप्रतिपादिना" दित्याह । उत्तर तु वचनमुपवासेनाशक्तयाध्ययनाग्निहोत्रादिस्वकर्मा- नुष्ठानस्य लोपे प्रतिनिधिद्वारकत्वे वा प्रसक्त काम्योपवासस्य नित्यस्य च मुख्यस्याहिताग्न्यादेनिषेधार्थम् । युक्तं च श्रौतविरोधे स्मार्तस्थाननुष्ठानमेव । गौणपक्षेण वानुष्ठानम् । गौणपक्षणानुष्ठानासंभवादननुष्ठानमेव । नित्यस्य तु यथा कथञ्चिदनु- ष्ठानम् । अनडुद्ग्रहणं च दृष्टान्तत्वेनामुमेवार्थ द्योतयतीति । यत्तु काम्यस्य नित्याद्वलीयस्त्वान्नित्यस्यैव बाधो न तु कास्यस्येति हेमाद्रिणोक्तम् । नदयुक्तम् । परस्परविरोधे हि तत् । श्रोतवाधप्रसङ्ग तु काम्यस्यापि स्मार्तस्य दुर्बलत्वमेवेति । अत एव चात्मनो नोपरोधं कुर्याद्यथा कर्मसु समर्थ स्यादिति प्रस्तुत्यापस्तम्वेनेदमुक्तम्- "अाहिताग्निरनड्वांश्चे” त्यादि । यत्तु कश्चित् "आहिताग्निरनड्वांश्चे” त्यनशननिपेथावाहिता- ग्न्यादीनां सम्पूर्णभोजने प्राप्ते प्राणाग्निहोत्रलोपेनेति प्राणाद्याहुतिलोप एव दोषवणात्तावन्मात्र तेषामुपवासदिने भघती" त्याह तदगुक्तम् । भोजनस्येवाप्राप्तौ तदङ्गलोपे दोषस्याप्रमाणकत्वात्। “प्रश्चन्त एव सिध्यन्ती', ति तत्तदसाधारणकार्यसिद्धः पञ्चाहुतिमात्रणासंभवाच्च । बते तु पक्षद्वयगतेऽपि नित्ये गृहस्थव्यतिरिक्तानामवालवृद्धा- तुराणामधिकारः। "एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि। वनस्थयतिधर्मोऽयं शुक्लामेव सदा गृही" ॥ इति देवलवचनात् । "यथा शुक्ला तथा कृष्णा द्वादशी मे सदा प्रिया । शुक्ला गृहस्थैः कर्त्तव्या भोगसन्तानवर्धनी ।।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । १०५ मुमुक्षुभिस्तथा कृष्णा तेन तेनोपदर्शिना" । इति भविष्यत्पुराणच। एवं च- "अष्टवर्षाधिको मर्यो ह्यपूर्णाशीतिवत्सरः । एकादशीमुपवसे पक्षयोरुभयोरपि । इति कात्यायनपचनमपि गृहस्थव्यतिरिक्तविषयमेव । अष्टवर्पग्रहणं च विधिनिषेधगतमुपनीतोपलक्षणम् । अपि वा "वेदतुल्यत्वादुपायेन प्रवर्तरन् ' इति न्यायात् । एतेषु च वचनेषु "धर्मोऽयम्" "कर्त्तचा” “उपयसेत्” इत्यादि शब्दैवतप्रतीतिः । तेन “यथा शुक्ला तथा कृष्णा विशेषो नास्ति कश्चने" त्यादीनि वहनि शुक्लकृष्णाभय कादशीविषयाणि वचनानि गृहस्थातिरिक्त- विषयाण्येव भवन्ति । पूर्ववचनैरतत्रैवापसहारात् । स चोयसहार सत्यपि पक्षद्वयोपादाने कृष्णायामपि य उपवासः स गृहस्थव्यति- रिकानापि-येव कृष्ण क राक्षेणैव । “शुक्ला मेव उदा गृहीत्येतत्सम- मिव्याहारेल तथा तात्पर्यग्रहात् । तथा हि ‘पवशति रत्येव यात्” इतिवदेवकारोपबन्धाद- नुवादत्वं तावदस्य प्रतीयते। तद्यथा भवति तथा पूर्ववाक्यार्थों वर्णनायः। उभयैकादश्याश्च वनस्थादिविषयत्वेनोपसंहारे गृहस्थस्य शुक्ला'यप्राप्तति वाक्यमदेवकारानर्थक्यापादक "शुक्लामेव सदा गृही' त्यस्य विधित्वमवश्यं स्यात् । तेन यथा (१) “पविशति- रित्येक पात् इत्यस्यानुवादस्य! सामर्थ्यात् “न चतुस्त्रिशदिति (१)-अश्वमेधे अध्रिगुप्पे “चतु स्त्रशद्वाजिनः” इत्यादिकाया च "न चस्त्रिशदिति वयात् पविशतिरित्येव व्रयात्" इत्यनेन प्रतिषधी विधीयते, उत विकल्प इत्याशङ्कय विकल्पा विधीयते समस्ताया ऋचः प्रतिषेधश्च। वैशेपिकवचनोपस्थितेरिति निर्णीतं शास्त्रदीपिकायाम् । (६ अ०४ पा०२-३ अधि०) ·१०६ कालतत्त्वविवेचने यात्” इत्यस्य वैशेषिकसमस्त-प्रतिषेधत्वम्, यथा च (१) 'न गिरा गिरति यात्" इति निषेधस्यानुवादत्वाय “ऐरं कृत्वोद्गेयम्" इत्यस्य गिरापदकार्ये इरापदविधिपरत्वं गम्यते, तथैतस्याप्युपसंहारस्य “शुक्लामेव" इत्यनुवादबलात् कृष्णाविषयत्वम् । तेनोभयैकादशी- विषयाणां वचनानां देवलादिवचनेनस्थादिविषयत्वेनानुपसंहारे सामान्यवचनैरेव गृहस्थस्यापि शुक्लाप्राप्त: "शुक्लामेव सदा गृही" इत्यस्य तत्प्राप्त्यर्थत्वायांगादेवकारेण कृष्णा परिसंख्यार्थता वक्तव्या । सा च त्रैदोष्यादयुक्ता। उपसंहारे तु सामान्यवचनैर्गृहस्थस्य शुक्ल प्यप्राप्तेति तत्प्राप्त्य- र्थमेव “शुक्लामेव सदा गृही'' ति वचनं पृथग्विधिरूपमेव। एवकार- श्चायोगव्यवछेदार्थ इति यत्कश्चिदुक्तं तन्निरस्तं वेदितव्यम् । उपसंहारे उप्युक्तयुक्त्या कृष्णाकटाक्षेणैवोपसंहारान्सामान्यवचनैरेव गृहस्थ- स्थापि शुक्लाया प्राप्तेः कृष्णायाश्चाप्राप्त शुक्लकृष्णयोः प्राप्तिपरि- संख्यानपेक्षणात् । सत्यपि च परिसख्यार्थत्वे एवकारेण तस्या एव श्रुतत्वात् “अत्र ह्येवावपन्त्यत एव द्वयन्तीति" वत्रैदाण्याप्रसक्ते । वस्तुतस्त्वनुवाद एवायमित्युक्तम्। एवकारादेकवाक्य. त्वाचेति । अत एव च वनस्थयतिग्रहणमपि गृहस्थेतरमात्रस्य ब्रह्मचार्यादेरप्युपलक्षणम्। अत एव भविष्योत्तरे ब्रह्मचारिणोऽपि ग्रहणम्- (१)-"यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरा गिरा च दक्षसे” इति ज्योतिष्टोमे श्रूयते। तत्र सामगा योनिगानमधीयानाः सहैव गकारेण गायन्ति 'गायीरा, 'गिरा, इति । ब्राह्मणे तु “ऐरं कृत्वोद्गेयम्" इत्यनेन गकारलोपपूर्वकं गानं विधीयते इति । तदत्र गकारसहित गातव्यमुत गकाररहितमिति सशये उच्यते-"न गिरा गिरति ब्रयात्" यगिरागिरेति ब्रूयादात्मानमेव तदुद्गाता गिरेत्" इत्यनेन गकारसहितगाननिषेधपुरःसरं गकाररहितस्य इरापदस्य गेयत्वेनोक्तत्वगत् । गीयमानस्य गिरापदस्य स्थाने इरापदं विधीयत इत्यभिसन्धि । [पू० मी० द०६।१।१८ अधि० ] ·तिथितत्त्वविवेचनम्। १०७ "एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि । ब्रह्मचारी च नारी च शुक्लामेव सदा गृही" ॥ इति । नारी विधवा । "एकादश्या विना रण्डा यतिश्च सुमहामते । पच्यते ह्यन्धतामिस्त्रे यावदाभूतसंल्लवम्” ॥ इति नारदीयात्। यतिसमभिन्याहाराच्चोभयकादशीविषयमेतत् । विधवाग्रहणाञ्च सभर्तृ काया गृहस्थवच्छुक्लायामेवोपवास । तत्र च विशेषो वक्ष्यते । यानित्र- । "संक्रान्त्यामुपवासं च कृष्णैकादशिवासरे। चन्द्रसूर्यग्रहे चैव न कुर्यात्पुत्रवान्गृही" ॥ इत्यादीनि स्वतन्त्राणि बहूनि पुत्रवद्गृहिण कृष्णैकादश्युपवास- निषेधकानि वचनानि । तानि गृहस्थमात्रस्य कृष्णायामुपवासनिषेधे- ऽपि पुत्रिणस्तस्य प्रत्यवायातिशयार्थानीति माधव । तत्तु कृष्णैका- दश्युपवासविधेर्वनस्थादिविषय वेनोपसंहारे गृहस्थमात्रस्यैव तदप्राप्तरयुक्तमिति शयनीवोधनीमध्यवर्तिकृष्णैकादशीविषयाणीति हेमाद्रिः। तत्र हि- "शयनीबोधनीमध्ये या कृष्णकादशी भवेत् । सैवोपोप्या गृहस्थेन नान्या कृष्णा कदाचन" ॥ इनिस्मृत्यन्तरवचनेन गृहस्थस्योपवासो विहितः । पुत्रवद्गृहिणः सोऽपि निषिध्यत इति । यद्यपि चानयोपपत्त्या पुत्रवद्गृहिणं प्रति काम्यकृष्णैकादश्युपवासनिषेधकताप्यमीषां वचनानां प्राप्नोति ।

·१०८ कालतत्त्वविवेचने तथापि सा न भवति । "पुत्रवांश्च सभार्यश्च वन्धुयुक्तस्तथैव च। उभयाः पक्षया. काम्यं व्रतं कुर्यात्त वैष्णवम्” ॥ इति हेमाद्रयाद्युदाहृतवचनेन कास्योपवासस्य कृष्णायामपि त प्रतिविधानात्। वस्तुतस्तु नैते निषेधाः । शास्त्रप्राप्तार्थप्रतिषेधे विकल्प- प्रसङ्गान् । सामान्यरूपोऽपि हि विधिविशेषरूपेणापि निषेधेनोपजीव्य- त्वात्तु न्यबल एवेन्युक्तं "प्रतिषेधः प्रदेशेऽनारभ्यनिधाने च" इत्यत्र (पू० मी० द० २ । ८ । १)। किन्तु नत्रः पुत्रवद्गृहिपदान्वयेन पुत्रवद्गृ- हिभिन्नः सक्रान्तिरविवारग्रहणकृष्णैकादश्यादिपूपवासं कुर्यादित्येवं पर्युदासाः सन्तो वनस्थादिवाक्यसामानार्था एव। ततश्चैतदेकवाक्य- त्वात्तवाक्यगतं गृहिपद पुत्रवद्गृहिपरमेव । शयन्यादिवचनं च तस्यैव कृष्णाविशेपे प्रतिप्रसवार्थम् । तथा वयमाणलक्षणानां वैष्णवानामपि पुत्रवद्गृहिणां कृष्णायाः प्रतिप्रसवो नारदीये- "नित्यं भक्तिममायुक्तैर्नर्गविष्णु परायणे । पक्षे पक्षे च कर्त्तव्यमेकादश्यामुपोषणम्” ॥ इति । तत्त्वसागरेऽपि- "यथा शुक्ला तथा कृपणा यथा कृष्णा नशेतरा । तुल्येति मन्यते यस्तु स वै वैष्णव उच्यते" ॥ इति । याच- " "रविवारेऽर्कसंक्रान्त्यामेकादश्यां मिनेतरे। पारण चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही" ॥ इत्यादिवचनैर्निषेधेन पर्युदासेन वा रविवारसक्रान्त्यादौ पुत्रवद्गृहिण उपवासस्य निवृत्तिः क्रियते, सा तत्तन्निमित्तस्य । न तु तदधिकरणकमात्रस्यैकदश्यादिनिमित्तकस्यापि ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। १०६ "तन्निमित्तोपवासस्य निषेधोऽयमुदाहृतः। प्रयुक्त्यन्तरयुक्तस्य न विधिन निषेधनम्" ॥ इति जैमिनिवचनात् । अत एव- P "भृगुभानुदिनोपेता सर्यसंक्रान्तिसंयुता। एकादशी सदोपोप्या पुत्रपौत्रप्रवद्धिनी' ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरम् । रविवारादिनिमित्तोपवासविधिश्च संवर्तनोक्तः- "अमावस्या द्वादशी च संक्रान्तिश्च विशेषतः । एता प्रशस्तास्तिथयो भानुवारस्तथैव च ॥ अत्र स्नानं जपो होमो देवतानां च पूजनम् । उपवासस्तथा दानमेकैकं पावनं स्मृतम्" ॥ इति । पारणमपि तत्तन्निमित्तमेव निषिध्यते । तच्च- "सप्तवारानुपोण्यैव सप्तधा संयुनेन्द्रिय । सप्तजन्मकृतात्पापात्तत्क्षणादेव नश्यति॥ इति वचनविहितशनिवारप्रयुक्तोपवासाङ्गभूतं तदुत्तरदिने प्राप्त रविवारप्रयुक्तम् । "नित्यं द्वयोरयनयोनित्यं विषुवतोयोः । चन्द्रार्कयोर्ग्रहणयोर्व्यतीपातेषु पर्वसु ॥ अहोरात्रोषित स्नानं श्राद्धं दानं तथा जपम् । यः करोति प्रसन्नात्मा तस्य स्यादक्षयं च तत्" || इति । संक्रान्त्यादिपूर्वदिनविहितोपवासाङ्गभूतं तदुत्तरदिने प्राप्त संक्रान्त्यादिनिमित्तकम् । तन्निषेधेन च तदङ्गकपूर्वदिनोपवासनिषेध ·११० कालतत्त्वविवेचने एव द्रष्टव्यः। तथा च शनौ रचौ च संक्रान्तिदिनतत्पूर्वदिनयोश्चा पुत्रवद्गृहिणोपवासो न कार्य इति पर्यवस्यति । यश्च- - "व्यतीपाते कृने श्राद्ध पुत्री नोपवसेद्गृही। श्राद्धं कृत्वा तु यो विप्रो न भुत पितृसेवितम् ॥ हविर्देवा न गृहन्ति कव्यानि पितरस्तथा" । । - इत्यादिवचनैः पित्रादिसांवत्सरिकदिन उपवासनिषेध । सो ऽपि रविवारादिवत्तन्निमित्तोपवासविषयत्वासंभवेऽपि अावश्यकै- कादश्याद्युपवासव्यतिरिक्तकाम्यादिविषय । क्रत्वर्थतया श्राद्धशेष- भोजननियमस्य विधानान्निषेधोपवासविध्योश्च रागप्राप्तानियत- पुरुषार्थभोजनविषयत्वान्न्यायेन तत्र भोजनस्यैवौचित्येऽपि वचनव- शादेवैवम् । तथा च वृद्धयाज्ञवल्क्य:- "उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत्। उपवासं तदा कुर्यादाघ्राय पितृसेवितम् ॥ इति । स्कन्दपुराणेऽपि- "यस्मिन्दिने पितुः श्राद्धं मातुर्वाथ भवेद्गुह । तस्मिन्नेव दिने तात भवेदकादशीव्रतम् ॥ अन्यद्वापि व्रतं स्कन्द तदा कार्य च तच्छृणु । न लुप्यते यथा श्राद्धमुपवासोऽथवा गुह ॥ इति विप्रतिपन्न ऽर्थ उपाय परमो मतः। दृष्टो हितार्थ सर्वेषां नराणां शिखिवाहन ॥ श्राद्ध दिनं समासाद्य उपवासो यदा भवेत् । तदा कृत्वा तु वै श्राद्ध भुक्तशेषं च यद्भवेत् ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् । तत्सर्व दक्षिणे पाणी गृहीत्वान्न शिखिध्वज । अवजिघ्र दनेनाथ तेन श्राद्ध शिखिध्वज ॥ पितॄणां तृप्तिदं जातं व्रतभङ्गो न विद्यते” इति ॥ अत एव विधितोऽभोजनेऽपि श्राद्धशेषभोजननियमरूपाङ्गलो. पाच्छाद्धस्य वैगुण्य नास्तोत्येतमर्थ ज्ञापयति शिवरहस्यम् । "श्राद्धं कृत्वा तु य शेष नान्नमनाति मन्दधी। लोभान्सोहाद्भयाद्वापि तस्य तनिष्फलं भवे” दिति ॥ अत्र लोभमोहभयानामुपादानं ज्ञापकम् । अत्र च श्राद्धशेष- भोजनविधौ रागप्राप्त भोजनं नियम्यते। लाघवात् । ऋतुगमनवत् । न त्वपूर्व भोजनं विधीयते। स च नियमः पुरुषार्थभोजनाश्रितोऽपि प्रकरणाच्छाद्धाङ्गम् । व्युपगममांसभक्षणादिप्रतिषेधवत् । तस्य चोप- काराकाङ्क्षायां शेषशब्देन प्रतिपत्यहकृतार्थश्राद्धीयद्रव्योपस्थपनात्, तस्य च द्वितीयासंयोगादृष्टत्वाच्च, तत्प्रतिपत्तिरेवोपकारः। तेन सर्वस्य श्राद्धीयद्रव्यस्यावैगुण्याय प्रतिपाद्यत्वात्सर्वजातीयं श्राद्धीय- मन्नं यजमानेन भोक्तव्यम् । मांसे तु निमन्त्रितवद्यजमानस्य न नियम । "देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य खादन्मांस न दोषभाग्” इत्युक्तत्त्वात् । अमावास्यायां तु साग्निकेन "श्रमाषममासम्" इत्यादिवता. विरोधेनैव श्राद्धीयमन्न भोक्तव्यम् । इतरथा व्रतलोपेनेष्टिस्थालीपाक- वैगुण्यापत्तः। अभोजने श्राद्धवैगुण्येऽपि श्रौतत्वेन तस्य बलवत्त्वात् । श्राद्धानधिकारिसाग्निकविषयत्वेनेव व्रतस्य शेषभोजनस्यापि व्रता. विरोधिशेषविषयत्वेन संकोचोपपत्ते । एकाग्निसाध्यानामपि श्रौतत्वं "वैतानौपासनाः कार्या क्रियाश्च श्रुतिचोदनात्" इत्यत्रोक्तम् । उदाहृता च मिताक्षरायां श्रुति "अहरहः स्वाहा कुर्यादन्नाभावे केनचिदाकाष्ठा" दिति।

·११२ कालतत्त्वविवेचने । आश्वलायनसूत्रवृत्तिकारादिभिश्च तत्र तत्र सौत्रेण श्रुत्याकर्षे- णोपपादितं सौत्राणां कर्मणां श्रौतत्त्वम् । “पूर्वयु पितृभ्यो ददातीति श्रौतेस्तु पिण्डपितृयज्ञाभिप्राया। यद्यपि च कात्यायतेन श्राद्धविषयत्वेनापि "मासि मासि वोऽशनम् इति श्रुतिराकृष्टा। तथापि सार्थवादरूपा न स्पष्टविधिरूपा । अन एव न केपामपि श्राद्धं श्रौतत्वव्यवहार । फलार्थेन च तत्तद्वरतु- त्यागरूपेण व्रतेन काम्यत्वात्प्रधानत्वाच तत्तछाद्धीयद्रव्यशेषभोजन- वाधः । इदं च सर्व श्राद्धशेषभाजनस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वमभ्युपे योक्तम् । वस्तुतस्तु प्रयाजनापेक्षशेषगुणकमर्थकमैवैतत् । अानुपड्गिको तु प्रतिपत्तिः । अभिमतिपक्षे तदर्थत्वानुम्पत्तेः । इतरपक्षेऽप्यनुमति-- वैयापत्तश्च। अन्यदीयस्यान्यत्र विनियांगे हनुमतिरपे यते । न तु तेष्वेव विनियोगोपयोगिनि सस्कारे । इतराइ पेक्षया यजमानभाजन- लोपे बहुदोपश्रवणमनु मल्पवित्रानं च साक्षादगत्वं द्योतयति । द्वितीया तु धात्वर्थकर्मत्वाभिप्राया। तेन सर्वजातीयशेषा- भोजनेऽपि न किचिछाद्धस्य वैगुण्यमिति सुतरां वनाविरोधन तत्सिद्धम् । अत एव च तीर्थयात्रतश्राद्धं घृतमात्रेग पि शेष- भोजनसिद्धि शिष्टाचारे । इत्यल प्रसङ्गागनेन । प्रकृतमनुसरामः । जीवत्पतिका स्त्री पत्यनुज्ञयैव नित्यं काम्यं वा व्रतादि कुर्यात् । “भार्या भर्तुमतेनैव व्रतादीन्याचरेत्सदे” ति कात्यायनवचनात्। । तथाच- "पत्यौ जीवति या नारी उपवासवनं चरेत् । श्रायुष्य हरते भर्तुर्नरकं चैव गच्छति ॥ इति विष्णुवचने यत्तस्या उपवासमात्रे दोषश्रवणं तत्पत्यनुज्ञा- भावविषयम् । अत एव स्पष्ट मार्कण्डेयपुराणम्- ·तिथितत्वविवेचनम्। ११३ "नारी खल्वननुज्ञाता भर्ता पित्रा सुतेन वा। निष्फलं तु भवेत्तस्या यत्करोति व्रतादिकम्" ॥ इति ॥ तेन विधवापि यदवीना तदनुजैव सर्व कुर्यात्। अत एव सामान्यत एव निषेधो “न स्वातन्त्र्यं क्वचित्स्त्रियाः” इति । पुष्पा- लङ्कारादित्यागश्च व्रताङ्गत्वेन वक्ष्यमाणस्तस्या नावश्यको जीव- स्पतिकाया । "पुष्पालङ्कारवस्त्राणि गन्धधूपानुलेपनम् । उपासे न दुष्यन्ति दन्तधावनमञ्जनम्" ॥ इति मनुवचनात्। अत्र "स्त्रिया " इति प्रकृतम् । तथा च रजोदर्शनेऽपि भोजनवर्जनं तदङ्गभूताश्च शारीरा नियमाः स्वयमेव कतव्या । देवपूजादिक- मन्येन कारयितव्यम् । “एकादश्यां न भुओत नारी दृष्टे रजस्यपीति पुलस्त्यश्चात्। अत्र च यद्यपि निषेवमात्रीपादानम्। तथापि 'संप्रवृत्तऽपि रजसि न त्याज्य द्वादशीव्रतम्” इन्ध्यशृङ्गवचने व्रत- मप्युपात्तम् । मत्स्यपुराणे:पि-"अन्तरा तु रजोयोगे पूजामन्येन कारयेत् ' इति । व्रतान्तरेवपि प्रारब्धवेवमेव । "प्रारब्धदीर्घतपसा नारीणां यद्रजो भवेत् । न तत्रापि व्रतस्य स्यादुपरोधः कदाचन" ॥ इति सत्यव्रतवचनात् । यद्यपीदं दीर्घकालव्यापिमासोपवासाद्यकप्रयोगविषयमाभाति । तथापि वर्षादिपर्यन्तमभ्यासेन फलसाधनेष्वपि प्रारब्धेषु शक्यत एव योजयितुम् । एवम् “अन्तरा" इत्यपि। एवमाशौचेऽपि सर्वैरेकादशी- व्रतमन्यच्च प्रारब्धपूर्ववत्कर्त्तव्यमेव । यच्च तदङ्गभूतं दानहोमाद्यनन्य- साध्यं तदन्ते कर्त्तव्यम्। १५

·कालतत्त्वविवेचने
"सूतकेऽपि नर नात्वा प्रणम्य मनसा हरिम् ।
एकादश्यां न भुञ्जीत व्रतमेवं न लुप्यते ॥
मृतकेऽपि न भुञ्जीत एकादश्यां सदा नर ।
द्वादश्यां तु समश्नीयात्स्नात्वा विष्णुप्रणम्य च ।।
पूर्वसकल्पितं यच्च व्रत सुनियतव्रतैः ।
तत्कर्त्तव्यं नरे श्राद्धदानार्चनविवर्जनम्" ॥
इति धाराहपुराणवचनात् ।
अत्र “स्नात्व" ति शारीरनियमोपलक्षणम् । “मनसे” ति
कायिकपूजाया अन्यन कारणीयत्वमुक्तम् । यद्वा सापि दानादिवदन्त
एव कर्तव्या।
तथा च मत्स्यपुराणे-
"सूतकान्त नर स्नात्वा पूजयित्वा जनार्दनम् ।
दानं दत्वा विधानेन व्रतस्य फलमश्नुते" ॥ इति ॥
दानग्रहणेन ब्राह्मणभोजनमपि गृह्यते । तस्याप्यन्नदानरूपत्वात्।
अन्यत्रापि-
-
"सूतकात्प्राक्समारब्धमनेकाहं तु यद्बतम् ।
कायिकं तत्तु कुर्वीत न तु दानार्चनं जपम् ॥
सूतकाहे तु यत्किञ्चिद्दानाद्यन्तरितं भवेत् ।
सूतकानन्तरे त्वह्नि तत्कर्त्तव्यमतन्द्रित" ॥ इति ।
तथा वैश्यानां शद्राणां च द्विरात्राधिककालव्याप्युपवासो
न भवति।

·72010 तिथितत्त्वविवेचनम् । "वैश्या शूद्राश्च ये मोहादुपवासं प्रकुर्वते। त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा तेषां व्युष्टिर्न विद्यते" ॥ इति प्राच्यलिखितवचनात् । व्युष्टि फलम् । उपवासाऽसामर्थ्य त्वनुकल्पो भवति । स च द्विविधः कर्तुः , क्रियायाश्च। क्रियाया नक्तकभक्तादिः। कर्तु पुत्रभार्यादिः । तत्र क्रियां प्रति प्रधानभूतेऽधिकारांशे प्रतिनिध्यभावा- कत्रंशस्य च तां प्रति गुणभूतत्वात्प्रथम कनुकल्पः । तस्याप्यसंभव क्रियानुकल्प इति न्याय्यम् । तथापि- "सताम्बूलमताम्बूलं सभोजनमभोजनम् । साहारं च निराहारं चतुर्विधमुपोषणम्" ॥ तथा “एकभक्तन यो मर्त्य उपवासव्रतं चरेत्” इत्यादिषु नक्तैकभक्त- पयोमूलाद्याहारादिषु लिङ्गसमवायसादृश्याभ्यामुपवासशब्दप्रयोगो यथा मुख्योपवासधर्मातिदेशार्थ, तथा “उपवासमर्थस्त्वि" त्या- दिषूपवासशब्देन तेषामपि ग्रहणार्थोऽपि । तेन यथा पुत्रिकासुतादिषु गौणपुत्रशब्दप्रयोगवशात्तेपामप्यभावे "स्वर्यातम्य ह्यपुत्रस्येति विधि: प्रवर्त्तते तथा गौणस्याप्युपवासस्य स्वयं कर्तुमसामर्थ्य कनुकल्प- विधः। तत्रोपवासानुकल्प कूर्मपुराणे- "एकभक्तन नक्तंन बालवृद्धातुरः क्षिपेत् । पयोमूलफलैर्वापि न निादशिको भवेत्” ॥ इति ॥ पथादोनां पश्चादभिधानेऽप्येकभक्ताद्यपेक्षया मुख्यत्वं द्रष्टव्यम्।

·कालतत्त्वविवेचने अत एव वायुपुराणम्- नक्त हविष्यान्नमनोदनं वा फलं तिला क्षीरमथाम्बु चाज्यम् । यत्पञ्चगव्यं यदि वापि वायु प्रशस्तमत्रोत्तरमुत्तर च” इति । नक्तस्या'यसंभवेऽयाचितमेकमक्त वा क्रमेण । तथा च मार्कण्डेयपुराणम्- - "एकभक्तन नक्तंन तथैवायाचितेन च । उपचासन दानेन न निदशिको भवत्" ॥ इति । उपनासम्य मुख्यस्यैवात्र ग्रहणमन्येषामुपवासतुल्यत्वप्रदर्श- नार्थम् । दान यथाशक्ति। अत एव वायुपुराणे- "अथवा विप्रमुग्येभ्यो दानं दद्याच्च शक्तितः” इति । ब्रह्मवैवर्त दाने विशेषोऽप्युक्त- - "उपवामासमर्थश्चदेक विप्र तु भोजयेत् । तावद्धनादि वा दद्याद्यद्भुक्ताद् द्विगुणं भवेत् ॥ सहस्रसमिता देवी जपेद्वा प्राणसयमात् । कुर्याद्वादशसंख्याकान्यथाशक्ति व्रते नरः" ॥ इति ॥ फलग्रहणं मूलादेरप्युपलक्षणम् । क्षीरग्रहणं च दध्यादेः । हविष्याणि च व्रतगोचराणयुक्तानि सर्वनिबन्धोदाहतायां स्मृतो-

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
११७
"हैमन्तिकं सिताऽस्विन्नं धान्यं मुद्गास्तिला यवा. ।
कलापकङ्गुनीवारा वास्तूकं हिलमोचिका (१)॥
षष्टिकाः कालशाकं च मूलक केमुकेतरत् ।
लवणे सेन्धवसामुद्र गव्ये च दविसर्पिषी ॥
पोऽनुद्धृतसार च पनसाम्र हरीतकी ।
तिन्तिडी जीरकं चैव नागरङ्गकपिप्पली ॥
अतैलपक्कं मुनयो हविप्यान्न प्रचक्षते” इति ।
अन्यत्रापि-
-
"नारीकेलफलं चैव कदलो लवली तथा ।
अाम्रमामलकं चैव पनसं च हरीतकीम् ॥
व्रतान्तरे प्रशस्तं च हविष्यं मन्यते बुधाः" । इति ॥
अत्र च पयोमूलाद्याहारनक्तकभक्तादीनामुपवासासंभवे विधानेन
तत्कार्यापत्त्यवगमादतिदेशात् “एकभक्तन यो मर्त्य उपवासव्रत चरे"
दित्यादिनामानिदेशाद्वोपवासधर्मप्राप्ते "एकादश्यां निराहारः"
इत्यादिसकल्पवाक्ये वाय्वाहारः फलाहारो नक्ताहार इत्यादिरूह
कर्त्तव्य । एतादृशमनुकल्पमपि स्वयं कर्तुमसमर्थस्तु पुत्रादिनो-
पवासं कारयेत् ।
"असामर्थ्य शरीरस्य व्रते च समुपस्थिते ।
कारयेद्धर्मपत्नी वा पुत्र वा विनयान्वितम् ॥
भ्रातरं भगिनो शिष्यं ब्राह्मणं दक्षिणादिभि"।
इति स्कन्दपुराणात्। ब्राह्म' परोहितं तदभावेऽन्यमपि ।
(१) हिचाशाक...ना ख्याता।
THE KUPPLISWAMI SASTAI
RESEARCH INSTITHIE
MYLAPURE, CHENNAI 4

·कालतत्त्वविवेचने
"स्वयं कर्तुमशक्तश्चेत्कारयेत पुरोधसा ॥
हिरण्यं दक्षिणां दद्यात्स्वशक्त्या वानुरूपतः"।
इति वायुपुराणात्।
पुत्रादेश्च पित्राद्यर्थोपवासफल भवति । न च तस्मै दक्षिणा
देया।
तथा चकात्यायन:-
"पितृमातृस्वसभ्रातृगुर्वर्थे च विशेषत ।
उपवासं प्रकुर्वाणः पुण्यं शतगुणं लभेत् ॥
दक्षिणा नात्र दातव्या शुश्रूषाविहिता हि सा ।
नारी च पतिमुद्दिश्य एकादश्यामुपोषिता ॥
पुण्यं शतगुणं यायादिति बौधायनो मुनिः।
उपवासफलं तस्या पति प्राप्नोत्यसंशयम् ॥
राज्यस्थक्षत्रियार्थे च एकादश्यामुपोषित ।
पुरोधास्तु क्षत्रियो वा द्वयो सममितीरितम् ॥
उपवासफलं ताभ्यां समयसमवाप्यते।
मातामहादीनुद्दिश्य एकादश्यामुपोषणे ॥
कृते ते तु फलं विप्रा. समग्रं समवाप्नुयु ।
कर्ता दशगुणं पुण्यं प्राप्नात्यत्र न संशयःः॥
यमुद्दिश्य कृतं सोऽपि सम्पूर्ण फलमाप्नुयात्" ॥ इति ॥
वायुपुराणोक्तं च पुरोधसे दक्षिणादानं तदथिने द्रष्टव्यम् ।
एवमावश्यकस्यैकादशीव्रतस्य शक्तेन बुद्धिपूर्वमकरणे प्रायश्चित्तमुक्त
माधवाद्युदाहृतायां स्मृतौ-
"अष्टम्यां च चर्तुदश्यां दिवा भुक्त्वैन्दवं चरेत् ।
एकादश्यां दिवा रात्रौ नक्तं चैव तु पर्वणिः ॥ इति ॥
॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् । ११६ - तादृशस्मृत्यन्तरेऽपि- "अर्कपर्वद्वये रात्रौ चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चान्द्रायण चरेत्” ॥ इति ॥ अशक्तम्याकामतश्वार्द्ध कल्यम्। यद्यपि चेदं प्रायश्चित्तं रविवाराष्टम्यादिसाहचर्यान्निषेधातिक्रमे प्रतीयते। तथापि व्रता- तिक्रमेऽपीदमेव भवति । उभयातिक्रमस्यापि "भुक्त्वा” इत्यनेन वक्तु शक्यत्वात्। न हि वारुणेष्टेर्वैदिकलौकिकोभयाश्वदाननिमित्तकत्वे क्रत्वर्थपुरुषार्थत्ववैरूप्यवदत्र व्रतनिषेधोभयातिक्रमनिमित्तकत्वे किञ्चिन्नैमित्तिकविध रूप्यम् । व्रतनिषेधयोयोरपि पुरुषार्थत्वेन नैमित्तिकस्यापि केवलपुरुषार्थत्वात् । इदं चैकादशीव्रतं काम्यमपि- "यदीच्छेद्विप्णुसायुज्यं धियं सन्ततिमात्मन । एकादशीसमं किञ्चित्पापत्राणं न विद्यते ॥ स्वर्गमोक्षप्रदा ह्येषा राज्यपुत्रप्रदायिनी । सुकलत्रप्रदा ह्येषा शरीरारोग्यदायिनी" ॥ इत्यादिकूर्मनारदीयादिषुराणवचनात् । अत्र च पूर्वोक्तो द्विविधोऽनुकल्पः प्रारब्धे, न तु नित्यवदुप- क्रमेऽपि । न्यायात्। "काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके च सः। काम्येऽप्युपक्रमादूर्व केचित्प्रतिनिधि विदु" ॥ इति स्मृतेश्च । उपवासस्वरूपं च कात्यायनवृद्धवशिष्ठाभ्यां दर्शितम्- -

·१२०
कालतत्त्वविवेचने
"उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह ।
उपवास स विज्ञयः सर्वभागविवर्जित" ॥ इति ।।
पापानि वक्ष्यमाणवनाङ्गनिषेयविपया मैथुनानृतवदनादयः ।
गुणा वध्यमाणवताइविधिविषयाः शौचजपध्यानादयः। सर्वस्य
वायुपर्यन्तस्यापि भोगोऽभ्यवहार । ततश्च पापनिवृत्त्या गुणानुष्ठानेन
च सहितो निराहारस्य वासोऽवस्थानमुपवास इन्युक्त भवति ।
इदं च फलसाधनस्योपवासस्य स्वरूपम्। उपवासपदार्थस्तु स्मृति-
पुराणव्यवहारे रूठ्या निराहारावस्थानमात्रम् । अत एव सकल्पवाक्ये
तावन्मात्रमुपात्तम्-
"एकदश्यां निराहारो भूत्वाहमपरेऽहनि ।
भाक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं में भवाच्युत"
" ॥ इति॥
तत्र व्रताहे वर्जनीयानि तावत् ।
हारीतः-
"पतितपाखण्डिनास्तिकादिसभापणानृताश्नीलादिकमुपवासा-
दिपु वर्जनीय” मिति । आदिपदेन यत्पुरुषार्थतया सर्वदा निषिद्धं
तदपि क्रत्वर्थतया निषेधाय सगृह्यते।
अत एव व्रताधिकारे
सुमन्तुः-
"विहितस्याननुष्ठानमिन्द्रियाणामनिग्रहः
निषिद्धसेवनं नित्यं वर्जनीय प्रयत्नत " ॥ इति ॥
-
विष्णुधर्मेषु-
"असकृजलपानं च दिवास्वापं च मैथुनम् ।
ताम्बूलचर्वणं मांसं वर्जयेद् व्रतवासरे" ॥ इति ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् । १२१ मांसादिनिषेध' पारणदिने । “पारणान्तं व्रतं ज्ञेय” मिति तस्यापि व्रतदिनत्वोक्तिसंभवात् । न तु प्रधानदिने । तत्र प्रसक्त्य- भावात् । अत एव क्वचिद्वचनं "वर्जयेत्पारणे मांस व्रताहेऽप्यौषधं सदा" इति। "अष्टौ तान्यवतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः । हविाह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्" ।। इतिवचनात्प्रसक्तमौषधरूपमपि मांसं व्रते वर्जयेदित्यर्थ । अत्यशक्ती देवलेन जलपानमभ्यनुज्ञातम् । "उपवासः प्रणश्येत दिवास्वापानमैथुनैः । अत्यये चाम्बुपानेन नापवासः प्रणश्यति" ॥ इति ॥ श्रत्यये जलपानं विना प्राणात्यये। वृद्धवशिष्ठः- "उपवासे तथा श्राद्ध न कुर्याहन्तधावनम्"। काप्टेनेति शेषः । अत एव देव निदन्ति "दन्तानां काष्ठसंयोगो हन्ति सप्त कुलानि वा" इति । वाक्यशेषाञ्च विधरिव निषेधस्यापि विशेषपरता युक्तैव । तेन- "अलाभे वा निषेधे वा काष्ठानां दन्तधावनम् । पर्णादिना विशुद्धन जिह्वल्लेख सदैव च ॥ इति पैठीनसिवचनात्पर्णादिना- - "अलाभे दन्तकाष्ठानां निषिद्धायां तथा तिथौ। अपां द्वादशगण्डपैविध्याद् दन्तधावनम् ॥ १६ ·१२२ कालतत्त्वविवेचने इति व्यासवचनाद्वा द्वादशगण्डषैर्दन्तशोधन कार्यमेव । कूर्मपुराणे- - "बहिामान्य जान्सन पतितं च रजस्वलाम् । न स्पृशेन्नाभिभापत नेक्षेत व्रतवासरे" ॥ इति ॥ विष्णुरहस्य -- "महत्यालोकनगन्धादिस्वादनं परिकीर्तनम् । अन्नस्य वर्जयेत्सर्व ग्रासानां चाभिकाङ्क्षणम् ॥ गात्राभ्यङ्ग शिरोऽभ्यङ्गं ताम्बूलं चानुलेपनम् । व्रतस्था वर्जयत्सर्व यच्चान्यद्बलरागकृत्” । मैथुनं चात्र प्रकरणेऽष्टाङ्गमपि निषिध्यते। तथा च ब्रह्मचर्य बताङ्ग विधायाह देवल- - . "स्त्रीणां तु प्रक्षणात्स्पर्शात्ताभि संकथनादपि । विपद्यते ब्रह्मचर्य न दारंवृतुसंगमात्' ।। इति ॥ क्वचिन्नु "स्वदारेषु तु संगमात्” इति पाठ । तत्र स्वदारेषु संगमाद्रताविसईदेव ब्रह्मचर्य नश्यति न स्पर्शादिनेत्यर्थ । मैथुनस्या- थाङ्गानि च- "स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । संकल्पोऽध्यवसायश्व क्रियानिवृत्तिरव च ॥ एतन्मैथुनमटङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः” इत्युक्तानि । गुणाश्च- "तजयजयनध्यानतत्कथाश्रवणादिकम् । तद न च तन्नामकीर्तनश्रवणादयः ।।

·तिथितत्त्वविवेचनम्।
१२३
उपवासकृतामेते गुणाः
प्रोक्ता मनी पिभि ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च सत्यमामिपवर्जनम् ।।
व्रतेष्वेतानि चत्वारि वर्जनीयानि सरभि" ॥
इत्यादिविष्णुधर्मोत्तरदेवलादिप्रतिपादिताः। आमिषं मांसम् ।
श्रामिषत्वेन स्मृत्यन्तरे परिगणितानि म यथा-
-
"अमिषं दृतिपानीयं गोवर्ज क्षीरमामिषम् ।
मसरमामिषं सस्ये फले जम्बीरमामिषम् ॥
अन्यत्रापि-
"श्रामिषं शुक्तिकाचूर्णमामिषं महिषीपयः ।
आमिष दृतिपानीयमारनालं तथामिपम्" ।। इत्यादीनि ।।
अथ दशम्यां वर्जनीयानि । स्कन्दपुराणे-
"कास्यं मांसं मसरं च नौद्रं च नृतभाषणम् ।
पुनर्भोजनमत्याशं दशम्यां परिवजयत्" ।।
कूर्मपुराणे-
"कांस्यं मांसं मसूरं च चणकान् कोरदुषकान ।
शाकं मधु परान्न च त्यजेदुपवसन् स्त्रियम्' ।।
उपवसन्निति वर्तमानसामीप्ये । अनन्तरदिने उपोप्यन्नित्यर्थ ।
मत्स्यपुराणे-
"कास्यं मांसं सुरां क्षौद्रं तैलं वितथभाषणम् ।
व्यायामं च प्रवासं च दिवास्वाप च मैथुनम् ॥
तिलपिष्टं मसूरं च दशम्यादिषु वर्जयेत्” ।

·१२४
कालतत्त्वविवेचने
दशमी प्रकृत्य नारदीये-
"अक्षारलवणा सर्वे हविष्यान्ननिषेविणः।
अवनीतत्पशयनाः प्रियासङ्गविवर्जिताः” ।।
अन्यत्रापि-
-
"दशम्यामेकभक्तं तु कुर्वीत नियतेन्द्रियः ।
श्राचम्य दन्तकाष्ट तु खादेत तदनन्तरम् ।।
ततश्चानन्तरं विप्र ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय ।
गी नयेत्तत पश्चात्प्रातः स्नात्वा समाहित ॥
उपवासं
तु संकल्प्य मन्त्रपूतं जलं पिबेत्” ।
इदं च दशम्यामकभक्तं काम्यैकादशीतविषयम् ॥
"सायमाद्यन्तयारहो सायं प्रातश्च मध्यमे ।
उपवासपालप्रप्सुर्जह्याद्भक्तचतुष्टयम् ।।
अथ नित्योपवासी चेत् सांयप्रातर्भुजिक्रियाम् ।
घर्जयन्मतिमान्विप्रः संप्राप्त हरिवासरं"।
।
इति विष्णुरहस्यवचनात् ।
"दशम्यामेकभक्तस्तु मांसमैथुनवर्जितः ।
एकादशीमुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपि ॥
देवतास्तस्य तुप्यन्ति कामित चास्य सिध्यति” ।
इतिदेवलचनाच्च ।
अत्र चैकभक्तश्रवणेऽपि विशेषणभूता द्वितीयभोजननिवृत्तिरेवा.
नृतवदनादिनिवृत्तिवदङ्गतया विधीयते न तु विशेष्यभूत भोजनमपि ।
लाघवात्पूर्ववैचनकवाक्यत्वाच्च ।
अन्येऽपि दिनत्रयनियमा नित्यव्रते नावश्यका ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। १२५५ तथा च ब्रह्मवैवर्त- "इति विज्ञाय कुर्वीतावश्यमेकादशीव्रतम् । विशेषनियमाशक्तोऽहोरात्रे भुक्तिवर्जित ॥ निगृहितेन्द्रियः श्रद्धासहायो विष्णुतत्पर । उपाध्यैकादशी पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति ॥ कात्यायनोऽपि - 'शक्तिमांस्तु पुन कुर्याग्नियमं सविशेषणम्" इति । दशम्यां च रात्रावुपवासमुद्दिश्य नियमा ग्रहीतव्या । तदुक्तं ब्रह्मवैवर्त- - "प्राप्त हरिदिने सम्यग्विधाय नियम निशि । दशम्यामुपवासस्य प्रकुर्याद्वैष्णवं व्रतम्" ।। इति । संकल्पमन्त्रश्च “एकादश्यां निराहारः" इत्यादिरक्त । सङ्कल्पे च विशेषो देवलेनोक्त- "गृहीत्वौदुम्बरं पात्रं वारिपूर्णमुदङ्मुखः । उपवासं तु गृहीयाद्यथा सङ्कल्पयेद्वधः" ।। इति । औदुम्बरं ताम्रमयं यथा सङ्कल्पयेद्यत्फलं कामयेत तत्फलकाम- इत्युल्लिखेदित्यर्थः। सङ्कल्प्य पुष्पाञ्जलिर्देवायार्पणीयः। "इत्युच्चार्य ततो विद्वान् पुष्पाञ्जलिमयार्पये' दिति वराहपुराणात् । मन्त्रपूतजलपाने च विशेषः कात्यायनेनाक्तः- - "अष्टाक्षरेण मन्त्रेण त्रिजत नाभिमन्त्रितम् । उपवासफलप्रेप्सुः पिबेत्पात्रगतं जलम्' ॥ इति ॥

·१२८ कालतत्त्वविवेचने - तत्र वानि ब्रह्माण्डपुराणे- "कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं लोभं वितथभाषणम् । व्यायामं च प्रवासं च दिवास्वप्नस्थाअनम् ॥ तिलपिष्ट मसूरं च द्वादशैतानि वैष्णवः । द्वादश्यां वर्जयन्नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते" ॥ तथा- - "कांस्यं मांसं सुरां द्यूतं व्यायाम क्रोधमैथुने । हिसामसत्यं लौल्यं च तैलं निर्माल्यलङ्घनम् ॥ द्वादश्यां द्वादशैतानि वैष्णवः परिवर्जयेत्” । वृहस्पतिरपि- "दिवा निद्रा परानं च पुनर्भोजनमैथुने। क्षौद्रं कांस्यामिषे तैलं द्वादश्यामष्ट वर्जयेत् ॥ - "द्वादश्यां पारणं कुर्याद्वर्जयित्वा ह्युपोदकी" स्त्यिादि। इदं च सर्वनियमजातं काम्यव्रतविषयम् । "पुनर्भोजनमध्वा च भारमायासमैथुने । उपवासफलं हन्युर्दिवानिद्रा च पञ्चमी" ।। इति ।। "कांस्यं मांसं मसूर च चणकं कोरदूषकाः । शाकं मधुपरान्नं च हन्युरष्टाविमे फलम् ॥ इत्यादिवचनेषु फलग्रहणात् । पुनर्भोजनसाहचर्याच्च। पुनर्भोजनस्य चाहत्य "सायमाद्यन्तयोरहो" रित्यादिना वर्जितत्वात्। इदं च पारणं यदा पारणदिने द्वादशी भोजनपर्याप्ता । तदा भोजन- प्राकालीनं सकलं कृत्यमरुणोदये कृत्वा द्वादशीमध्य एव कर्त्तव्यम् । काम्यव्रत एव ·तिथितत्त्वविवेचनम् । १२६ नथा च स्कन्दपुराणे- - "कलाद्वयं वयं वापि द्वादशी यत्र दृश्यते । स्नानार्चनादिकं कर्म तदा रात्रौ विधीयते” ॥ इति । रात्रावित्युक्तेऽप्यरुणोदय एव कार्यम् । तथा च नारदीये- "अल्पायामथ विप्रन्द्र द्वादश्यामरुणोदये । स्नानार्चनक्रिया कार्या जपहोमादिसंयुताः” ॥ इति ॥ पद्मपुराणेऽपि- - “यदा भवति अल्पा तु द्वादशी पारणादिने । उष काले द्वयं कुर्यात्प्राताध्याह्निकं तदा ॥ इति ॥ साव- एतेषु वचनेषु होमशब्देनादिशब्देन चौपासनवश्वदेवादिक स्मार्तमेव गृह्यते । सादृश्यात् । न तु श्रौतम् । पौराणधर्मानुरोधेन श्रोतकालबाधस्यान्याय्यत्वात् । तदनधिकृतविषयत्वेन काशत्वाच्च । यस्य चावश्यकमरुणोदयाधिककालसाध्यम् । तेन तद्दिने सवयादिसोचेनाप्यावश्यकं कृत्वा द्वादशीमध्ये पारणं कर्त्तव्यम् । "महाहानिकरी ह्यषा द्वादशी लडिता नरैः । करोति धर्महरणमस्नातेव सरस्वती ॥ । इति पद्मपुराणे द्वादशीलङ्घने दोषस्मरणात् । अस्नानेत्यधिकरणे क्तप्रत्ययः। तेन तस्यां स्नानमकृत्वा लङ्घिता सरस्वती यथा धर्म हरति तथाऽभोजनेन लविता द्वादश्यपीत्यर्थः। तेन नद्यन्तरे उत्तीर्य स्नानम् , सरस्वत्यां तु स्नात्वोत्तरणमिति सूचितम् । १७ ।

·१३० कालतत्त्वविवेचने यत्तु "तदादि वाभिसम्बन्धात्तदन्तमपकर्षे स्या" दिति जैमिनिसूत्रस्य क्रमवत्सु च कृत्येषु यद्यन्न्यमपकृष्यते। तदा सर्वापकर्षः स्यात् । “अन्यथा क्रमवाधना दिति कातीयवचनस्य चोपन्यासेन भोजनापकर्षे तत्पूर्वभाविनैसर्गिकनित्यकृत्यमात्रापकर्षस्य न्यायसिद्धत्वमेव हेमाद्रिकालादर्शकारादिभिरुक्तम् । तद्वैश्वदेवादे- रन्नसंस्कारत्वेन भोजनार्थत्वात्, तदभावेऽपि वा दर्शपूर्णमाससोम- यागवद्वाचनिकपौर्वापर्यमात्रसद्भावात्तदपकर्षे कथंचिद्भवतु नाम । तथा च दक्षः- - "पञ्चमे च तथा भागे सविभागो यथार्हतः। पितृदेवमनुष्याणां कीटानां चोपदिश्यते । संविभागं तत कृत्वा गृहस्थः शेषभुग्भवेत्” इति । प्रातरौपासनहोमदेवपूजादेस्तु तदभावात्तदपकर्षे तदयुक्तमेवेति वाचनिक एवायमर्थ इत्येव युक्तम् । नहि कालपौर्वापर्यकृतस्यार्थिक- पौर्वापर्यस्यानुष्ठानाङ्गत्वम्। येनानपकर्षे तल्लोपनिमित्तवैगुण्यापत्त्या न्याय्योऽपकर्ष स्यात् । प्रत्युतापकर्ष एव काललोपाद्वैगुण्यम् । अत एव पशूनां सहत्वे आश्विनग्रहणोत्तरकालानुरोधन सवनीयस्यैव प्रथममुपाकरणम्। न तु प्रकृतिदृष्टपौर्वापर्यमात्रेणाग्नीषोमीयस्य । यत्त्वग्नीषोमीयानुवन्ध्ययोरग्नीषोमीयस्य तत्र प्राथम्यं तदसति कस्यापि वैगुण्ये अणावपीत्यौचित्यमात्रात्। तस्माद्वाचनिक एवायमर्थः । अत एव च वाचनिको वचनं च प्रातर्मध्याह्नकर्तव्यस्य नित्यस्यैवापर्ष करोति । अत एव यदा मृततिथिनिमित्तकं (१) गजच्छायावारुण्याद्यलभ्ययोगनिमित्तकं वा श्राद्धस्नानादिक (१) गजच्छाया वारुणी व योगविशेषौ। तत्र गजच्छाया तावञ्चतुर्धा । यथा-

·तिथितत्त्वविवेचनम्।
त्रयोदश्यां कर्तव्यं भवति सङ्कटान्तरं वा शास्त्रीयं तदाल्पद्वादशी-
मध्येऽद्भिः पारणां कृत्वा पश्चाच्छ्राद्धादि विधाय भोक्तव्यम् ।
-
यदाह देवल
"योगो मघात्रयोदश्यो कुञ्जरच्छायसनकः ।
भवेन्मघायां संस्थे च शशिन्य करे स्थिते" ।
[वीरमित्रोदया याज्ञवल्क्यस्मृतिटीका १ । २१ । ।
“यथेन्दु पितृदेवत्ये सूर्यश्चैव करे स्थित ।
याम्या तिथिर्भवेत्सा हि गजच्छायेति कोर्तिता" ।
[मिताक्षरा १ । २१ ]
*सैहिकेयो यदा भानु प्रसते पर्वसन्धिषु ।
गजच्छाया तु सा प्रोक्ता श्राद्धं तत्र प्रकल्पयेत्” ॥ ( वाराहे)
"वनस्पतिगते सोमे छाया या प्राङ्मुखी भवेत्।
गजच्छाया तु सा प्रोक्ता तस्यां श्राद्ध प्रकलायेत्” ।
( निर्णयसिन्धुमहालयप्रकरणे )।
तत्र हस्तनक्षत्रस्थे सूर्ये मघासंस्थे च चन्द्रमसिः याश्विनमासे
प्रयोदशी सा प्रथमा गजच्छ या । हस्तावस्थान च सूर्यस्य कन्यादशमां
शोत्तरकिञ्चिदधिकसपादत्रयोदशाश १३ . २० यावत्। हस्तस्थे सूर्ये
हस्तयुता चामा सा द्वितीया गजच्छायाश्विनमासे । राहुणा सूर्ये
प्रस्ते सति ( सूर्यग्रहणे ) तृतीया गजच्छाया। वनस्पतिगते सोमे
(अर्थादमायां ) या प्राङ्मुखी गजच्छाया सा चतुर्थी ।
वारुणी च त्रिधा । शतभिषानक्षत्रयुता यदि चैत्र कृष्णत्रयोदशी
सा वारुणी । शतभिषायुता चैत्रकृष्णत्रयोदशी यदि शनिवारसहिता
तदा महावारुणी। शतभिषाशनिवारयुता चैत्रकृष्णत्रयोदशी यदि
शुभयोगयुता तदा महामहावारुणीति। शतभिषाख्येन वरुणेन
नक्षत्रेण युता वारुणी । एतौ च ग्रन्थकृतापि निणेष्यते ।

·१३२ कालतत्त्वविवेचने "सङ्कटे विषमे प्राप्त द्वादश्यां पारयेत्कथम् । अद्भिस्तु पारणं कुर्यात्पुनर्भुक्तं न दोषकृत्" ॥ इति । अत्र चाद्भि पारणमात्र विधीयते । श्राद्धाद्यनपर्कषस्तु वचना- भावादेव सिद्ध। माध्याह्निकापकर्षस्तु भूयस्यामपि द्वादश्यां भवत्येव । “सर्वेषामुपवासानां प्रातरेव हि पारणेति” माधवायुदाह- तवचनात् । भोजनमाध्याड्कियोश्च वाचनिकपौर्वापर्यसद्भावात् । यदा तु प्रातःकालो द्वादशीप्रथमपादव्याप्तो भवति तदा तमतिलङ्- घ्यैव पारणं कर्त्तव्यम् । "द्वादश्याः प्रथम पादो हरिवासरसंशित । तमतिक्रम्य कुर्वीत पारण विष्णुतत्पर" ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरात्। द्वादश्यभावे त्रयोदश्यां पारणस्यार्थसिद्धस्यैव प्रशंसा नारदीये- -- "त्रयोदश्यां तु शुद्धायां पारणे पृथिवीफलम् । शतयज्ञाधिक वापि नरः प्राप्नोत्यस शयम् ॥ इति ॥ ॥ एतेषां च दशम्यादिनियमानामङ्गभूतानां लोपे प्रायश्चित्तं कर्त्तव्यम् । तत्र मानसनियमलोपे यमः-"मानसे नियमे लुप्ते स्मरेद्विष्णुमनामय” मिति । वाचनिकनियमलोपे सामान्यतो योगियाज्ञवल्क्य - "यदि वाग्यमलोपः स्यात् स्नानदानादिकर्मसु । व्याहरेद्वैष्णव मन्त्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम्” ॥ इति ॥ असंभाष्यपाखण्ड्यादिसम्भाषणे विष्णुधर्मोत्तरे- ·तिथितत्वविवेचनम्। १३३. "असम्भाष्यान् हि सम्भाष्य तुलस्यतसिकादलम् । श्रामलक्याः फलं वापि पारणे प्राश्य शुध्यति" ॥ इति । - अत्रैवान्यदपि प्रायश्चित्तम् । तत्रैव- "सम्भाष्यैतान शुचिषदं चिन्तयेदच्युतं बुधः । इद चोदाहरेत्सम्यक् कृत्वा तत्प्रवणं मनः ॥ शारीस्मन्त:करणापघातं वाचश्च विष्णुर्भगवानशेषम् । शमं नयत्वस्तु ममेह शर्म पापादनन्ते हृदि सन्निविष्टे । अन्तःशुद्धि बहिःशुद्धि शुद्धो धर्ममयोऽच्युतः । स करोतु ममैतस्मिन्छुचिरेवास्मि सर्वदा । बाह्योपघाताननघान्बौद्धांश्च भगवानजः । शमं नयत्वनन्तात्मा विष्णुश्चेतसि संस्थितः ॥ एतत्स भाष्य जप्तव्यं पाखण्डिभिरुपोषितै” रिति । एतस्य च जपस्य मन्त्रलिङ्गात्सर्वोपघातविषयत्वप्रतीतावपि सम्भाषणविषयतैव । “एतत्सम्भाष्य जप्तव्य मिति प्रत्यक्षवचनात् । पाखण्ड्याचवलोकने विष्णुपुराणे "तस्यावलोकनात्सूर्य पश्येत मतिमान्नरः' इति। तत्रैव विशेषो विष्णुधर्मोत्तरे "नमः शुचिषदे- त्युक्त्वा सूर्य पश्येत दीक्षितः” इति । दीक्षितः स्वीकृतनियमः । तत्स्पर्शेऽपि तत्रैव। "संस्पर्शे तु बुध स्नात्वा शुचिरादित्यदर्शना" दिति। दन्तधावने प्रायश्चित्तं विष्णुरहस्ये- "श्राद्धोपवासदिवसे खादित्वा दन्तधावनम् । गायत्र्याः शतसम्पूतमम्बु प्राश्य विशुध्यति” इति ॥ चाण्डालादिशब्दश्रवणे बृहन्नारदीये- "रजस्वलां च चाण्डालं महापातकिनं तथा। सूतिकां पतितं चैव उच्छिष्टं रजकादिकम्” ॥ - ·कालतत्वविवेचने इत्युपक्रम्य- "व्रतादिमध्ये शृणुयाद्यषां ध्वनिमुत्तमः । अष्टोतरसहस्रं तु जपेद्वै वेदमातरम् ॥ वेदमातरं गायत्रोम् । अनृतभाषणादौ कात्यायन.- "मिथ्यावादे दिवास्वापे बहुशोऽम्बुनिषेवणे। अष्टाक्षरं व्रती जप्त्वा शतमष्टोत्तरं शुचिः" ॥ इति । अष्टाक्षरम् “ॐ नमो नारायणाय" इति । हिंसास्तेययोः शङ्खः- "कृत्वा स्तेयं प्राणिहिंसां यथार्ह शास्त्रचोदितम् । प्रायश्चित्त व्रती कुर्याजपेन्नामशतत्रयम्" ॥ इति ॥ नाम्नां शतत्रयम् । न त्वेक नाम शतत्रयवारमिति संख्यायाः पृथक्त्वनिवेशितत्वात्। ताम्बूलचर्वणादौ पैठीनसि "ताम्बूलचर्वणे स्त्रीणां भोगे मांसनिषेवणे। प्रतलोपो भवेत्कुर्यादष्टाक्षरमनोर्जपम्" ॥ इति ॥ मांसस्य भक्ष्यस्य निषेवणे । श्रमभ्यमांसभक्षणे तु स्तेयादिव- स्मार्तप्रायश्चित्त न समुच्चयः । एवं मैथुनेऽपि स्वदारविषये ! परदार- विषये पूर्ववत्समुच्चयः । स्वदारमैथुमेप्यतुकालादन्यत्र । तथा च कात्यायनः- - "रेतःसंक्रमणाद्भोगाद्भोगेऽन्यत्र क्षय स्मृत । जपोऽष्टाक्षरमन्त्रस्य नामशतत्रयस्य वा"॥ इति ।

·तिथितत्वविवेचनम्। रेतसः संक्रमणं गर्भकोशे तद्योग्यं गमनम्। ऋतुकालगमनमिति यावत् । तदात्मकात्स्त्रीसंभोगादन्यत्र संभोगे व्रतस्थ क्षय इत्यर्थः। देवलेनाप्युक्तं “न दारेवृतुसँगमा” दिति। तेन तत्रैव मन्त्रजप । जपसंख्या पूर्वोक्ता शतत्रयरूपा । ऋतुगमनाभ्यनुज्ञापि मागसंनिहितस्य षोडश्यामेव व्रतरात्रौ संनिहितस्य । अनन्यगतिकत्वात्। एवं "ब्रह्मचार्य' वेति श्राद्धादिविषयायामप्यनुज्ञायाम्। अस्पृश्यस्पर्शादौ स्मृत्युक्तं स्नानादि । अपरस्यापि यस्य कापि कस्य नियमस्य लोपे प्रायश्चित्तविशेषो नोक्तः। तत्र सर्वत्र मन्त्रस्य नाम्नां वा जपो द्रष्टव्य इति । अथैकादशीव्रतविवेचनम् । अथ व्रते एकादशी निर्णीयते । सा च द्विविधा संपूर्णा विद्धा च । तस्याश्च संपूर्णत्वं नोदयमात्रादारभ्य प्रवृत्तायाः, किंतूदयात्प्रागपि मुहूर्त्तद्वयव्यापिन्या । तथा च- "प्रतिपत्प्रभृतय सर्वा उदयादोदयाद्रवे । संपूर्णा इति विख्याता हरिवासरवर्जिता ॥ इति स्कन्दपुराणवचने इतरतिथिविषयं सर्योदयादारभ्य प्रवृत्त्या संपूर्णत्वं हरिवासरे एकादश्यां पर्युदस्तम्। कीदृशं तर्हि तत्र संपूर्णत्वमित्यपेक्षायां च- "आदित्योदयवेलायाः प्राङ्मुहूर्त्तद्वयान्विता । एकादशी तु संपूर्णा विद्धान्या परिकीर्तिता॥ इति भविष्यपुराणवचनेनेतरतिथिघिलक्षणं तदुक्तम् । अत्र च सूर्योदयादारभ्य प्रवृत्तत्त्वं सर्योदयपर्यन्तं सत्त्वं च द्वयं मिलितं सामान्यतः संपूर्णत्वप्रयोजक यदुक्तं तन्मध्ये पूर्वमेवैकादश्यां ·कालतत्त्वविवेचने । पर्युदस्यते "हरिवासरवर्जिता" इत्यनेन । न तूत्तरमपि। तत्रैव वचनान्तरे विशेषविधानात् । तेनारुणोदयादारभ्य द्वात्रिशन्मुहर्त्तव्यापिनी एकादशी संपूर्णा न वितरतिथिवत्पष्टि- घटिकामाव्यापिनी। यत्तु "श्रादित्योदयवेलाया श्रारभ्य षष्टिनाडिका । सपूर्णैकादशी नामे" तीतरतियितुल्यं संपूर्णत्वमेकादश्या अप्युक्तम् । तन्न मुख्यम् । किन्त्वनुकल्पः । तस्य च विषयो वक्ष्यते । अरुणोदयैकदेशस्य च दशम्या पूरणादेक दश्या सकलतदव्याप्त्या विद्धत्वम् । तेन यैकादशी कृत्स्नारुणोदयव्यापिनो द्वितीयसर्योदयादागेव रात्रौ दिने वा समाप्ता द्वादश्या युक्ता सा न विद्धा न संपूर्णा कितु खण्डामात्रम्, सूर्योदयमारभ्य तदस्तमयमात्रपर्यन्तं वर्तमाना इतरतिथय इव । गरुडपुराणशिवरहस्यसौरधर्मप्वपि- "उदयात्प्राग्यदा विप्र मुहूर्त्तद्वयसंयुता। संपूर्णैकादशी नाम तत्रैवापवसेद्गृही" ॥ इति ॥ तेन "अरुणोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते।। "अरुणोदयकाले तु दिशागन्धो भवेद्यदि” ॥ इत्यादिवचनेषु योऽरुणोदय उक्तः । स उदयप्राचीनमुहूर्त- द्वयात्मक एव द्रष्टव्यः। पूर्वैकवाक्यत्वात् । योगार्थस्यापि तत्रैव संभवाच्च । यच्च क्वचिद्राव्यन्त्याष्टमभागस्यारुणोदयत्वाभिधानम् । तदल्पान्तरत्वादेतत्परमेव । यत्तु ब्रह्मवैवर्त "चतस्रो घटिकाः प्रातररुणोदयनिश्चये" इत्युक्त्वा घटिकाविभागेनैव वेधातिवेधमहावेधयोगाख्याश्चत्वागे वेधा दोषतारतम्यार्थ केवलं दर्शिताः- "अरुणोदयवेधः स्यात्सार्ध तु घटिकात्रयम् । अतिवेधो द्विघटिकः प्रभासंदर्शनादवे ॥ - ·तिथितत्त्वविवेचनम्। महावेधस्तु तत्रैव दृश्यतेऽकर्को न दृश्यते । तुरीयस्तत्र विहितो योग सूर्योदये सति” ॥ इति । तत्र “मुहूर्तो घटिकाद्वयम्" इतिवद्घटिकाशब्दो मुहूर्ता- ईपर । “उदयात्प्राक् चतस्रस्तु नाडिका अरुणोदये” इति नारदादिवचने नाडिकाशब्दोऽपि तथा। . श्रत एव- "नागो द्वादशनाडीभिर्दिक्पञ्चदशभिस्तथा । भूतोऽष्टादशनाडीभिर्दूषयन्त्युत्तरां तिथिम्" ॥ इति वचनोक्तो विशेषवेधः षट्सार्द्धसप्तनवमुहूर्त पर्यवसन्न एव कालादर्शादिषु दर्शितः। तेन रात्रिहासवृद्धिभ्यां मुहूर्तानामपि ह्रासवृद्धी सम्यगालोच्य वेधनिश्चयः कर्त्तव्यो न तु स्थूलदृशेति । अयं चारुणोदयवेधो- "दशमीवेधसयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । नैवोपोष्यं वैष्णवेन तद्दिनैकादशीव्रतम्" ॥ - इति गारुडवचनात्, "परामापदमापनो हर्षे वा समुपस्थिते । नैकादशी त्यजेद्यस्तु यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी" । इति स्कन्दपुराणलक्षितविष्णुमन्त्रदीक्षायुक्तरूपवैष्णवविषयः । "सूर्योदयस्पृशा ह्यषा दशम्या गर्हिता सदा” इति ॥ "अतिवेधादय सर्वे ये वेधास्तिथिषु स्मृता । सर्वेऽप्यवेधा विज्ञया वेध सूर्योदये स्मृतः ॥ १८ ·१३८ कालतत्त्वविवेचने . - इत्यादिवचनोक्तः सूर्योदयवेध एव तु परिशेषादितरेषामित्येव यद्यपि माधवाचार्यादिभिः सर्वैर्दाक्षिणात्यनिवन्धकारैरुच्यते, तथा- प्यरुणोदयव्यापिन्याः संपूर्ण वं तदव्यापिन्याश्च विद्धात्वं प्रतिपादयतो वचनस्य सामान्य विषयत्वात्, "नैवोपोष्य” मिति वचने चैवकार- प्रयागेण वैष्णवेन सर्वथा नित्यत्वेन काम्यत्वेन वा परदिन एकादशी- द्वादश्योरलाभेऽपि वाऽरुणोदयवेधवन्यां "नोपाप्य" मित्युक्त्वा सति संभवे वैष्णवेतरैरपि "नापाप्यमिति" प्रतीतेः, सति संभवे तद्विषय- त्वमप्यरुणोदयवेधस्यानन्तभट्टीयगौडनिबन्धोक युक्तम् । केषुचिदरुणोदयविद्धानिषेधवचनेषु काम्यापवासविषयता स्पष्टं अत एव प्रतीयते । - तथा च गरुडपुराणे- "उदयात्प्राक् विघटिकाव्यापिन्येकादशी यदा। संदिग्धैकादशी नाम त्याज्या वै धर्मकाक्षिभि ॥ पुत्रराज्यसमृद्धयर्थं द्वादश्यामुएवासयन् । तत्र क्रतुशत पुण्य त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ उदयात्प्राङ्मुहूर्त्तन व्यापिन्येकादशी यदा। संयुक्तकादशी नाम वर्जयेद्धर्मवृद्धये ॥ पुत्रपौत्रसमृद्धयर्थ द्वादश्यामुपवासयेत् । तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम्" ॥ इति ॥ अत्र हि य उपवासा राज्यपुत्रादिलाभार्थ द्वादश्यां विधास्यते स काम्य एव विद्धायां निषिध्यत इति प्रतीयते समभिव्याहारात् । न च वैष्णवान् प्रति स एव निषेद्धं शक्यते । नित्यस्यापि तान्प्रति निषेधात् । तेन तदितरविषयत्वमेवतेषां वचनानाम् । न चैतत्फल- श्रवणमर्थवादमात्रम्। परार्थत्वादेस्तन्यायस्याभावात्। तत्र "ऋतुशतम्।" इति तु प्रयाजादिफलश्रुतिवदर्थवादः। पारणस्याङ्गत्वात् । इदं च ·तिथितत्त्वविवेचनम् । द्वादश्यां काम्यैकादश्युपवासविधानं प्रक्रान्तसंवत्सरादिव्यापिकाम्य- प्रयोगविषयम्। न तूपक्रमविषयम्। तस्येतरतिथिकाम्यव्रतवत्सं- पूर्णायामेव युक्तत्त्वात् । एवंजातीयस्य च विधे प्रक्रान्तविषयत्वेना- प्युपपत्त । नित्यस्तु द्वादश्याम् । स बहुषु विषयेषु विधीयते । अत एव चैकादशीनिमित्तक एवापवासवते द्वादशीव्रतशब्दोऽपि बहुषु वचनेषु प्रयुज्यते। यदपि- "संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा । उत्तरां तु यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेद्गृही" ॥ इत्युत्तरदिने एकादशीमात्रस्य सत्त्वे केषांचिदुत्तरस्यामुपवास- विधानम् । " "संपूर्णकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। सर्वैरुत्तरत कार्या परतो द्वादशी यदि" ॥ इत्युभयो परदिने सत्त्वे सर्वेषां परत्रोपवासविधानम् । तदपि वैष्णवेतरविषयमेव युक्तम् । वैष्णवानां विद्धत्वमात्रेणेव परत्रान्य- तरस्या अलाभेऽप्युत्तरत्रोपवाससत्त्वात् । संपूर्णा चात्र न सूर्योदय- मुहत द्वयमात्रव्यापिनी । कि तु “उदयात्प्राग्” इति परिभाषितैव । "पुन. प्रभातसमये घटिकैका यदा भवेत् । तत्रोपवासो विहितश्चतुर्थाश्रमवासिनाम् ॥ विधवापि च तत्रैव परतो द्वादशी न चेत्” । इति गारुड़वचने परमुदयद्वयमात्रव्यापिन्येव ग्राह्या। न त्वित पूर्वमेवोदयात्प्रागिति वचनोक्ता अरुणोदयादारभ्य प्रवृत्ता। .

·कालतत्त्वविवेचने नाड़ीपञ्चकात्मकतिथिवृद्धि विना तादृश्या उत्तरदिने एकघटिका- सत्त्वासम्भवात्। तावत्तिथिवृद्धयनन्तरं चाकस्मिकस्य हासस्य ज्योतिःशास्त्रेऽप्रसिद्ध । प्रभातशब्दश्वायमुष पर्यायो द्वितीयदिन- प्रात.पर एव । “संपूर्णकादशी यत्र परत. पुनरेव सा” इत्यादिवचना- न्तरैकवाक्यत्वात् । तेन वैष्णवतरेषामपि यावत्सम्भवमरुणोदयविद्धा निषिद्धव । यथा तु वैष्णवान्प्रत्यरुणोदयविद्धत्वमात्रेण त्याज्यत्वम् । नैवं सूर्योदयवेवाभाव तदितरान्प्रति । तान्प्रत्यपि तथात्वे- - "सूर्योदयस्पृशा ह्यषा दशम्या गर्हिता सदा । सर्वेऽप्यवेधा विज्ञेया वेधः सूर्योदये स्मृत" ॥ "श्रादित्योदयवेलाया" इत्यादिवचनानां निविषयत्वापत्ते- रित्येतावन्मात्रेण वेधद्वयस्य वैष्णवतदितरविषयत्वेन व्यवस्था- व्यवहारो निबन्धेषु। । ननु यथा परदिने उभयोरन्यतरस्या वा अलाभे वैष्णवभिन्ना- नामरुणादयविद्धाया अपि ग्राह्यत्वम् , एवं सूर्योदयविद्धाया अपीति को विशेषस्तान्प्रति सूर्योदयवेधस्यारुणोदयवेधस्येव वैष्णवान्प्रति । उच्यते । नैव सा अविद्धा किन्तु विद्धापि ग्राह्या । “विद्धाप्यविद्धा विज्ञया" इत्यादिवचनेभ्यः । अरुणोदयविद्धा तु तान्प्रति तादृशे विषये विद्धव न भवति । “सर्वेऽप्यवधा विज्ञेयाः” इतिवचनात् । "आदित्योदयवेलाया'' इत्यस्य चैतादृश एव विषये सम्पूर्णत्वप्रति- पादकत्वात् । 'विद्धापि” इत्येतञ्च सूर्योदयवेधपरमेव- "यदि दैवात्तु संसिध्येदेकादश्यां तिथित्रयम्। तत्र क्रतुशतं पुण्यं द्वादश्यां पारणे भवेत् ॥ द्विस्पृगेकादशी यत्र तत्र सन्निहितो हरिः । तामेवापवसेकाममकामो विष्णुतत्परः" ॥

·7210 तिथितत्त्वविवेचनम्। इत्यादिवचनैकवाक्यत्त्वात् । सूर्योदयोत्तरमेक द्वितीयसूर्योदया- दर्वाग्दिनक्षये त्रिस्पृशादिव्यवहारात् । गौडनिबन्धेषु सूर्योदयविद्धायाः प्रवेशिन्याख्याया सर्वान्प्रत्यपि सर्वदाऽग्राह्यत्वमेवोक्तम् । “कुर्यादलाभे संयुक्तां नालाभेऽपि प्रवेशिनी” मिति । संयुक्ताऽरुणोदयविद्धा । एतच्चोपरिष्यात्प्रपञ्च- यिष्यामः। तदेवमरुणोदयमारभ्य द्वितीयसूर्योदयं यावद्वर्त्तमाना सर्वान्प्रति शुद्धा, सूर्योदयोत्तरं कियत्यापि दशम्या युक्ता च सर्वान्प्रति विद्धा, तत प्राचीनमुहूर्त्तद्वयमध्ये दशम्यन्विता च वैष्णवान्प्रति सर्वदा, इतरांस्तु प्रति काम्यव्रते परतोऽन्यतरसत्त्वे च विद्धति, शुद्धाविद्धा. विवके स्थिते निर्णय. क्रियते । अथ वैष्णवैकादशीविवेचनम् । वणवविद्धा सर्वथा त्याज्या। "दशमीशेषे" ति गरुडपुराणवचनात्। शुद्धाप्यन्यतरस्या अपि परत्र सत्त्वे त्याज्या। तत्रैकादश्यास्तावत्तथात्वे त्याज्यत्वं नारदेनोक्तम्- "संपूर्णकादशी यत्र द्वादश्यां वृद्धियामिनी। द्वादश्यां लानं कार्य त्रयोदश्यां च पारणम्" ॥ इति संपूर्णात्रोदयात्प्रागिति परिभाषिता। द्वादश्यास्तथात्वे व्यासेन- "एकादशी यदा लुप्ता परतो द्वादशी भवेत् । उपोष्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥ इति ।

·१४२ कालतत्त्वविवेचने उभयोस्तथात्वे भृगुनारदाभ्याम्- संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। तत्रोपोप्या द्वितीया तु परतो द्वादशी यदि" ॥ इति ॥ वैष्णवश्च योगपरिभाषाभ्यां वैष्णवागमोक्तविष्णुमन्त्रदीक्षावान्। अत्र च विद्धानिषेधस्य प्रकरणेन व्रताङ्गत्वात्तदतिक्रमे व्रतस्य वैगुण्यान्नित्यकाम्यतत्प्रयोगफलस्य पापक्षयस्य स्वर्गविष्णुप्रीत्यादेर्वा- ऽसिद्धिरस्त्येव पुरुषस्यापि तु प्रत्यवायः । "अन्नहीनो दहेद्राष्ट्र मन्त्रहीनस्तु ऋत्विज । श्रद्धाविहीन कर्तारं नास्ति यज्ञसभो रिपु”॥ इति वचनवलाद्यज्ञाङ्गमन्त्रब्राह्मणभोजनादिभ्रेष इव । तथा ह्यत्र- "दशमीशेषसंयुक्ता गान्धार्या समुपोषिता । तस्याः पुत्रशतं नष्टं तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥ दशम्यनुमता यत्र तिथिरेकादशी भवेत् । तत्रापत्यविनाश स्यात्परेत्याः नरकं व्रजेत्" । इत्यादिषु बहुषु वाक्येषु पुरुषगतमनिष्टं स्मर्यते। अत एव च- "दशमीशेषसंयुक्तां न तु कुर्यात्कथंचन । जम्भम्येयं पुरा दत्ता दशमीशेपसंयुता ॥ उपोप्य तां प्रमादेन प्रायश्चित्तं चरेद्विजः" । इत्युक्त्वा- "अज्ञानाद्यदि वा मोहात्कुर्वन्नेकादशीं नरः । दशमोशेषसंयुक्तां प्रायश्चित्तमिदं चरेत् ॥ - ·तिथितत्त्वविवेचनम्। कृच्छ्रपादं नरश्चीवा॑ गां च दद्यात्सवत्सिकाम् । सुवर्णस्यार्द्धक देय तिलद्रोणसमन्वितम्" ॥ इति प्रायश्चित्त विधाय तदकरणेऽप्रतिसमाहितनिषेधाति- क्रमनिमित्तो द्विविधोऽपि दोषो दर्शितो हेमाद्र्युदाहृतपुराणवचने । "प्रायश्चित्तमकुर्वाणस्तत्फलेन विनाशित । स गच्छत्यन्धतामिस्र नरक भृशदारुणम्" ॥ इति ॥ वचनान्तरमप्येतदर्थकमेवोदाहृतं तेनैव- "प्रायश्चित्त प्रकर्त्तव्यं शुद्धयर्थ तु व्रतस्य वै। निश्छिद्र जायते येन धर्मः सन्तानमेव च ॥ ब्राह्मणान् भोजये स्त्रिशद्गां च दद्यात्सवत्सिकाम् । धरणस्यार्द्धकं दद्यात्तिलद्रोणमथापि वा" ॥ इति ॥ एतद्वचनैकवाक्यत्वाच्च पूर्ववचनं यद्यपि पूर्वोक्तवेधचतुष्टयमध्ये- “यातुधानव्रतं योगे महावेधे तु वाकलेः । जम्भासुरस्यातिवेधे मोहिनी वेधलेशिनी ॥ इति जम्भासुरभागत्वेन निन्दितो योऽतिवेधस्तदतिक्रमविषय- मेव प्रतीयते। तथापि तस्य निन्दामात्रत्वात्सकलवेधपरमेव तदपि । केवलं सूर्योदयतत्प्रत्यासन्नतद्व्यवहितव्यवहिततगदिवेधा- तिक्रमे पुरुषगतप्रत्यवायतारतम्यस्यावश्यं वक्तव्यत्वात् । अन्यथा निर्णयानुपयोगित्वावधविभागप्रतिपादनस्य वैयापत्तं । प्रायश्चित्ते तारतम्यं व्यवस्था वोच्चावचानां कल्पनीया। एतेनैतदपि निरस्तं यद्यर्थवादे पुरुपगतानिष्टश्रवणान्निषेध्य- फलस्य चैवं कामशब्दानपेक्षत्वाद्विद्धानिषेधस्य निवर्तकतया ·कालतत्त्वविवेचने तदर्थत्वम् । तर्हि तेनैव नैराकाझ्यात्प्रकरणबाधेनावगोरणनिषेधव. कर्माङ्गत्वं न स्यादेवति। प्रायश्चित्ताकरणे कर्मफलविनाशस्य तत्करणे च व्रतनिश्छिद्रत्वस्याप्यर्थवादे श्रवणात्तद्वशादेव व्रताङ्गत्व. स्यापि प्रतीते । यत्त हेमाद्रिणा घटिकासार्द्धयत्रयद्वयवेधवाक्यानां रात्रि- झासवृद्धिवशेन- - "निशि प्रान्ते तु यामाद्ध देववादित्रवादिते । सारस्वतानध्ययने वारुणोदय उच्यते” ॥ इति वचनोक्तस्यारुणोदयस्य राज्यन्त्याष्टमभागरूपस्य काल- भेदेन घटिकाचतुष्टयादिरूपत्वसम्भवात्तद्वधोपलक्षकत्वेनैकार्थत्व- मेवोक्तम् । "तदरुणोदयवेधः स्यात्सार्द्ध तु घटिकात्रयम् । अतिवेधो द्विघटिकः प्रभासंदर्शनाद्रवेः॥ महावेधोऽपि तत्रैव दृश्यतेऽको न दृश्यते। तुरीयस्तत्र विहितो योग सूर्योदये बुधै" ॥ इतिवेधनां भेदस्य स्पष्टं प्रतीतेरर्द्धयामवाक्यस्यैव त्वल्पान्त- रत्वेन मुहूर्त्तद्वयोपलक्षणत्वौचित्यादयुक्तम् । तेन मुहूर्तार्धात्मकघटिकाचतुष्टयरूपारुणोदयान्त किञ्चिदपि दशमीप्रवेशेऽरुणोदयवेधत्वे सत्येव दोषतारतम्यसूचनार्थं वेधाति- वेधादिविभागप्रतिपादनम् । तत्र “सार्द्धम् इत्युपलक्षणम् । अरुणोद- याद्यघटिकासम्बन्धमानं तु दशम्या विवक्षितम् । तत्तदर्द्धव्याप्त्या सम्पूर्णतद्व्याप्त्या वा भवतु। अत एव तादृशवधवत्यास्तेनैव क्रमेण संपृक्तसंदिग्धरूपेण द्वैविध्यकथनपूर्वकं वय॑त्वमुक्तं गरुडपुराणे- - ·तिथितत्त्वविवेचनम् । १४५ "अरुणोदयवेलायां दशमी यदि सङ्गता । संपृक्तकादशी तां तु मोहिन्यै दत्तवान्विभुः ॥ उदयात्प्राक् विघटिकाव्यापिन्येकादशी यदा । सन्दिग्धैकादशी नाम वय॒यं धर्मकाक्षिभिः ॥ इति ॥ अतिवेधवती संयुक्तेन्युक्ता तत्रैव- उदयात्प्राङ्मुहर्तेन व्यापिन्येकादशी यदा । संयुक्त कादशी नाम वर्जयेद्धर्मवृद्धये" । इति ॥ सूर्योदयप्रत्यासन्नवलायां दशमोयागो महावेधस्तद्वती सङ्कीर्णे- त्युक्ता तत्रैव- । "आदित्योदयवेलाया प्रारभ्य षष्टिनाडिका । सङ्कीर्णेकादशी नाम त्याज्या धर्मफलेप्सुभिः ॥ इति ॥ उदयवेलाव्यवहितपूर्वक्षणपर्यन्तं दशमीयुक्तेत्यर्थ । सूर्योद- योत्तरं किञ्चिद्विद्यमानदशमीयागो योगः स एव सर्योदयवेध प्रसिद्ध । तथा चाननुज्ञातविद्धानिषेधातिक्रमविषयत्वात्पूर्वोक्त- प्रायश्चित्तस्य वैष्णवानां सर्वप्रकारवधे तद्भवति। तेषां सर्वथा विद्धानिषेधात्। अरुणोदयवेधस्य तन्मात्रविषयत्वपक्षे च तेपामेव सूर्योदयाव्यवहितव्यवहिततरव्यवहितनमवैधभेदेन तारतम्यापन्न तत्। अन्येषां तु सर्योदयवेध एव । सति सम्भवे सर्वविषयत्वंऽ. प्यरुणोदयवेधस्य सर्वान्प्रति तादृशमिति । वस्तुतस्तु यथा धाद्धादिदिनमैथुनादिनिपेधातिक्रमस्य पुरुप- गतानिष्टकीर्तनेनापि निन्दा न हि, निन्दान्यायेन तन्निपंधस्तुत्यथैव (१)। (१)-'यत्पशून्दद्यात्' “सोऽनृतं कुर्यात्” इत्यत्र यथा पशुनिन्दा न निषेधाय कल्पते। किन्तु "औदुम्बर सोमचमसो दक्षिणा" "स प्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देय " इति तपेयश्रुतविधित्सित- सोमचमसस्तुत्यर्था । माधवा जैमिनीयन्यायमा- लायाम्-(१०।३ । १६ । ३०) "निन्देय न निषेधाय चमसस्तुतये त्वसौ” ॥ इति ॥ तद्वदत्रापि श्राद्धदिनमैथुनादिनिन्दा निषेधस्तुन्यथैव । १६ यथाह ·कालतत्वविवेचने . निषेधाश्च कर्माङ्गमेव। तदतिक्रमप्रायश्चित्तमप्यप्रकरणाधीत- मपि (२) अश्वप्रतिग्रहेष्टिन्यायेन निमित्तभूतातिक्रम्यमाणनिषेधो. पस्थापिततच्छेषिभूतकर्मानमेव। एवं विद्धानिषेधातिक्रमनिन्दाया अपि तनिषे प्रस्तुतिमात्रार्थत्वात्तन्निषेधो व्रताड़मेव। तदतिक्रमे व्रतस्यैव वैगुण्यम् प्रायश्चित्तमपि तत्समाधानार्थमेव । निषेधातिक्रमे प्रायश्चित्ताकरणे च पुरुषगतानिष्टकीर्तनमायर्थवादमात्रम् । “वि वा एष इन्द्रियण चीयण ऋध्यते" इतिवद्वोपलक्षितप्रधानफलविपर्य- याभिप्रायमेव । प्रायश्चित्तकरणे फलश्रवणमप्यङ्गे फलश्रुतित्वादु- पलक्षितप्रधानफलेन प्रयाजादिफलश्रवणात्। वैगुण्यरूपस्य कर्मदोपस्यापि च वेधातिवधादिसमाख्यया "सर्योदस्पृशा ह्येपा दशम्या गर्हिता सदति” सर्योदयवेधस्यात्य- न्ततित्वप्रतीतेः, तत्प्रत्यासत्तितारतम्येन च तनिषेधतारतम्यप्रतीतेः, तदतिक्रमनिमित्तस्य तारतम्यं युक्तमेवेति प्रायश्चित्तानामपि श्रुतानामेवोच्चावचानां तारतम्यापन्नतत्स्वरूपस्यैव वा कल्पनं युक्तमेवेति । तत्स्तु यर्थमेव । तत्समाधानार्थानां व्यवस्थामात्रस्य इति वैष्णवान्प्रत्येकादशी निर्णीता । । (२)-वेदे “वडवा दक्षिणा" इत्युच्यते। सति चाश्वग्रहणे जलोदरव्याधिर्जायते । “योऽश्वं प्रतिगृह्णाति” इत्युक्तत्वात् । जलोदर- व्याधिनिवृत्तये च 'यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्च- तुष्कपालान्निपेत्' इत्येन विहिताश्वप्रतिग्रहेष्टिात्रानुष्ठीयते । सेय वैदिकाश्वप्रतिग्रहणजनितव्याधिनिवृत्तये विहिताश्वप्रतिग्रह- टिवडवादक्षिणाकस्य शेषिभूतकर्मणोऽङ्गमित्यश्वप्रतिग्रहेष्टिन्यायो जैमिनीयन्यायमालायां परिस्फुटः । (३ १०४ पा०१४-१५ अधि०)।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। १४७ अथ स्मातैकादशीविवेचनम् । अथ तदितरान् स्मार्तत्वेन प्रसिद्धान्प्रति निर्णीयते । तत्र- "शुद्धा यदा समा-ह ना समक्षीणाधिकोत्तरा । एकादशीमुपवसेन्न शुद्धां वैष्णवीमपि ॥ इति माधवायुदाहृतनिर्णायकस्कान्दवचनदर्शनात्, तथा दाक्षि- णात्यबहुनिबन्धृसंमतात्, वर्धमानादिभिश्च कल्पतरुकारागृतत्वेन विश्वरूपाचार्यलिखितत्वेन चोदाहृतात् , "शुद्धा विद्धा तथा त्रेधा भिन्ना न्यूनसमाधिकः । धैकैका पुनर्भिन्ना द्वादशन्यूनसमाधकै" ॥ इति वचनाच्चैकादश्या अष्टादशभेदास्तावत्कैश्चित् कृताः । "अधिकै" रित्युभयत्रापि भावप्रधानो निर्देशः । तस्य च न्यूनसमयो- रप्यन्वय । तेन द्वादशीहानियुक्ता शुद्धन्यूना, द्वादशीसाम्ययुक्ता शुद्धन्यूना, द्वादश्याधिक्ययुक्ता शुद्ध-यूना, द्वादशीहानियुक्ता शुद्धसमा, द्वादशीसाम्ययुक्ता शुद्धसमा, द्वादश्याधिक्ययुक्ता शुद्धसमा, द्वादशोहानियुक्ता शुद्धाधिका, द्वादशोसाम्ययुक्ता शुद्धाधिका, द्वादश्याधिक्ययुक्ता शुद्धाधिकेति शुद्धा नवविधा । एव विद्धापीति । अत्र च समत्वं न्यूनत्वमाधिक्यं च द्वितीयसूर्योदयापेक्षया । वेधश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां विद्धाशुद्धोपलक्षकोः यः स सर्योदयो- त्तरकालीन एव न त्वरणोदयगतोऽपि। तत्र गृह्यमाणे केषां- चिद्भेदानामसम्भवात्। तादृशवधरहितायां शुद्धायामधिकायां घटिकापञ्चकवृद्धायां द्वादशीहानेरसम्भवात् । एतावद्वृद्धयनन्तर- मेतावद्धानेज्योति शास्त्रमर्यादायामप्रसिद्ध । एवं विद्धाभेदानामपि केषांचिदरुणोदयवेधेऽसङ्गतिर्योति शास्त्रमर्यादया ज्ञेया।

·१४८ कालतत्त्वविवेचने अत एध गरुडपुराणे- "उदयात्प्राग्यदा विप्रा मुहूर्त द्वयसंयुते' त्युपक्रम्याप्युक्तम् । "पुन प्रभातसमये द्यटिकैका यदा भवत् । परतो द्वादशी न चे” दिति च सर्योदयवंधपरमेव । पूर्व त्वरणोदयवेधाभिधानं त्याज्यत्वमात्रपरं न तु प्रकृतोपयुक्तमित्युक्तमनन्तभट्टहेमद्र्यादिभि । यद्यपि च ज्योतिषमर्यादया सूर्योदयसमापि तिथि याति । किन्तु किचिन्यूनवाधिकैव वा । तथाप्यल्पान्तरत्वात्पलद्वयत्रयादिन्यूनैव समा द्रष्टव्या। साम्यावलम्बनेन जन्माष्टमीभेदानामेकादशीभेदानां च बहुभि प्रामाणिकरभिधानात् । एमष्टादशभेदानुक्त्वा तत्र निर्णयो वर्धमानापाध्यायादिभिस्तावद्विश्वरूपाचायलिखितत्वेनैवोदाहृतैरन्यैश्च महाजनपरिगृहीतैर्वचनै संवाद्येवमुक्तः । आद्यासु षट्सु पूर्वैव व्यवस्थानन्तरद्वये । गृहमेधियतीनां स्यान्नवम्यां स्यात्परऽहनि ॥ विद्धात्रये तु पूर्वा स्याव्यवस्थानन्नरहये । अपरेऽहनि शेषाः स्यु सप्तमी तु व्यवस्थया" ॥ इति ॥ "शुद्धाधिका न्यूनसमात्तरा चेत्पूर्वा गृहस्थैर्यतिभिः परैव । सा चेत्पराधिक्यवती परैव शेषास्तु शुद्धा प्रथमा उपोष्या ॥ विद्धासमा न्यूनसमोत्तरा चेद्विवाधिका न्यूनपरा च तत्र । सैव व्यवस्था यदि विद्धहीना ग्राह्योपवास प्रथमेव सर्वैः ॥ विद्धा समा यद्यधिकोत्तरा स्याद्विद्धाधिका वृद्धसमोत्तरा स्यात्। तदा परैव प्रतिमुक्तशर्केरेकादशी सर्वजनैरुषायाः ॥ इति ।। दाक्षिणात्यनिबन्धेप्वप्यनन्तभट्टीयहेमाद्रीयादिष्वष्टादशभेदा- नभिप्रत्य मदनरत्नादिषु प्रामाणिककृतेषु हेमाद्रीयाद्यर्थसंग्रह- ग्रन्थेषु च तानुद्भाव्यैव क्वचित्वचित्पूर्व विसंवादी निर्णयः कृतः । इदं चाष्टादशभेदोद्भावनमिन्द्रजालमात्रं तथा नोपयज्यत इति मया ·तिथितत्त्वविवेचनम् । १४६ शुद्धाधिकाधिकद्वादशिका, शुद्धाधिकानधिकद्वादशिका, शुद्धानधिका- नधिकद्वादशिका, शुद्धानधिकाधिकद्वादशिका, तथा विद्धापीत्यष्टावेव भेदान्माधवाचार्यसंमतान्सारभूतानुद्भाव्य यथामति निर्णयः क्रियते। तत्र या तावच्छुद्धानधिकद्वादशिका तस्यां विवाद एव नास्ति। एवं शुद्धानधिकाधिकद्वादशिकायामपि । अत एव स्कन्दपुराणे- "शुद्धा यदा समा हीना समा हीनाधिकोत्तरा। एकादशीमुपवसेन्न शुद्धां वैष्णवीमपि” ॥ इति ॥ एकादशी यदा शुद्धा सती सर्योदयपर्यन्ता ततो न्यूना वा, उत्तरा द्वादशी ततोऽधिकापि भवति तदा शुद्धामेकादशीमेवोपव- सेन वैष्णवी द्वादशीमित्यर्थः। "न चेदेकादशी विष्णौ द्वादशीपरतः स्थिता । उपोध्यैकादशी तत्र यदीच्छेत्परम पदम्" ॥ इति नारदवचनं च। "यदीच्छेत्परमं पद” मित्यर्थवादः। न तु पूर्वत्रोपवासविधौ मुमुक्षुरूपाधिकारिसमर्पकम् । मुमुक्षूणाम मुत्तरत्रवोपवासस्य सर्वत्र विधानात्तदनौचित्यात् । ततश्च- "एकादशी भवेत्पूर्णा परतो द्वादशी यदा। तदा होकादशी त्यक्त्वा द्वादशी समुपोषयेत् ॥ इति ॥ "अविद्धापि च विद्धा स्यात्परतो द्वादशी यदि। इत्यादीनि स्कन्दपुराणादिवचनानि द्वादशीदिने एकादश्या अपि कियत्याः सद्भावे द्रष्टव्यानि । “पूर्णाप्येकादशी त्याज्या पद्धते द्वितवं ·कालतत्त्वविवेचने यदि” इति वचनान्तरादेकादश्या एव पूर्णत्वोक्त्या द्वादश्यास्तदनुक्त्या तस्या एकादशीयुक्तत्वस्यापि संभवाच्च । यत्तु- "संपूर्णैकादशी त्याच्या परतो द्वादशी यदि । उपाप्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारणम् ॥ इति वचनं द्वादश्याः शुद्धत्व भिधानात्तद्विषये वक्तुं न शक्यते। तद्भागवततन्त्रादिवैष्णवग्रन्थान्तर्गतत्वात्पूर्वोक्तवैष्णवविषयम् । अन- न्तभट्टमाधवादीनामपीदमेव संमतम् । यत्तु हेमाद्रिणेवं विधेः विषये शुद्धायामेकादश्यामुपवास- विधानम् । "उदयात्प्राग्यदा विप्रा मुहूर्त्तद्वयसंयुता। संपूर्णकादशी नाम तत्रैवोपवसेद्गृही" ॥ इति वचनाद्गृहिविषयम् । शुद्धद्वादश्युपवासविधानं तु- "सपूणैकादशी यत्र द्वादशी चापरेऽहनि । तत्रोपोध्या द्वादशी स्याद्वादश्यामेव पारणम् ॥ न गर्भे विशते जन्तुरित्याह भगवान्हरि ” । इत्यादिवचनवशाद्यतिविषयमिति स्वसंमतं व्यवस्थान्तरमुक्तम् । तत्रोदयात्प्रागिति वचनं तावद्गृहिणामेव। कामनासम्भवेन गृहिपदस्य सकामपरत्वादेवकारेण चव्यतिरेकतात्पर्यावगतः। सकामा- नामवैष्णवानामाप्यरुणादयविद्धायां काम्योपवासनिषेधकम्। प्राग्लि- खितवचनैकवाक्यत्वात् । “न गर्ने विशते” इत्यप्यन्यथाकरणे गर्भप्रवेशरूपदोषपरत्वेनार्थवादमात्रत्वाद्गर्भप्रवेशस्य च दुःखविना- भूतस्य सर्वजिहासितत्वेन गृहिविषयमपि सम्भवादुभयाधिक्य- विषयत्वेन वा व्याख्येयम् ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। १५१ यानि त्वेकादश्या शुद्धत्वसम्पूर्णत्वमात्रमुक्त्वा द्वादश्या एव केवलाया प्राधिक्यं प्रतिपाद्य परदिने उपवासं विदधति बहूनि वचनानि दृश्यन्ते। तेषु एकादश्याधिक्यमप्युपलक्ष्यत इत्युक्तम्। "एकादशी तु संपूर्णा सदशा चोत्तरा भवेत् । पूर्णा भवेद्यदा नन्दा भद्रा चैव हि वर्धते ॥ इत्यादिषु चशब्दवशात्तच्छ्रौतमपि वक्तु शक्यते। येषु तु "उपोध्या द्वादशी शुद्धा प्रयादश्यां तु पारण'' मित्यादिषु द्वादश्याः शुद्धत्वाभिधानात्तदुपलक्षयितुं न शक्यते। तानि वैष्णवविषयाणि सर्वाणि वा तथेति दिक् । अत एव- "एका लिप्त्या तु संयुक्ता यदि विद्धा परा भवेत् । अथवैकादशी नास्ति दशम्या चाप्यसंयुता ॥ कलाप्यकाष्टा द्वादश्या यदि स्यादपरेहान । द्वादश द्वादशीर्हन्ति पूर्वस्मिन्पारणे कने' । इति यद्ब्रह्मपुराणवचनं शुद्धद्वादश्यां पारणनिपेधद्वारा, "अथव- कादशी नास्ति दशम्या वाथ संयुता" इत्युक्तायामनधिकायामपि शुद्धैकादश्यामुपवासप्रतिषेधक सच्छुद्धद्वादश्यामेवोपवासं विदधाति । तदपि वैष्णवविषयम् । “समा हीनाधिकात्तरा' इति वचनविरोधात् । संयुक्ताग्रहणादपि तथा। "उदयात्प्राग्दशम्यास्तु शेष संयोग उच्यते” इति कूर्मपुराणात् । एका पूर्वदिनगता। लिप्त्या कलामात्रेण । अर्थाद्दशम्या । परा परदिनगता। पृथ्वीचन्द्रोदये बृहन्नारदीयनाम्ना लिखितमनन्यगतिक यत्तु स्पष्टं वचनम्- ·१५२ कालतत्त्वविवेचने "संपूर्णेकादशी शुद्धा द्वादश्यां नैव किञ्चन । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्र कथं भवेत् । पूर्वा गृहस्थैः कार्या स्यादुत्तरा यतिभिस्तिथि " ॥ इति । ॥ तद्धमाद्रिणाप्यलिखनात्सर्वैश्चैकादशीमात्रवृद्धौ विद्ध कादश्यां वा, गृहियतिव्यवस्थाप्रतिपादकवाक्यलिखनादनाकरम्। तस्माच्छुद्धाया- मनधिकायां द्वादश्याधिक्येऽपि पूर्वद्युरेवोपवासः सर्वेषाम् । द्वितीयदिने द्वादश्याद्यपादमुत्तार्य तु पारणम् । "द्वादश्याः प्रथमः पादो हरिवासरसंज्ञितः । तमतिक्रम्य कुर्वीत पारणं विष्णुतत्पर" ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरात् । केचित् "विष्णुतत्परः" इति वचनाद्वैष्णवविषयमेतदिति वदन्ति । एवमन्यत्रापि पारणादिने द्वादश्याद्यपादानुवृत्तौ द्रष्टव्यम् । या तु शुद्धाधिकाधिकद्वादशिका तस्यां सर्वेषां परेयुरेवो- पवासः। “पूर्णायकादशी त्याज्या वर्धते द्वितयं यदि" इति स्कन्दपुराणवचनात् । "संपूर्ण कादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। सर्वैरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदि" ॥ इति नारदवचनाच्च । एतद्विषयमेव- । "षष्टिदण्डात्मिकायाश्च तिथेनिष्क्रमणे परे अकर्मण्य तिथिमलं विद्यादेकादशी विना" । इति गौड़निबन्धलिखितं वचनम्। षष्टिदण्डात्मिकाया इत्यषिद्धोपलक्षणम् । गौरीबतादाबप्येतस्यापवाद उक्तः। पारणं च परदिने द्वादशीमध्य एव । तद्योग्यद्वादशीलाभ इत्युक्तम् ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
१५३
या तु शुद्धाधिमानधिकद्रादशिका तत्र सकामानां पूर्वेधुनिष्का-
भानामुतरेघुरुपवास । तथा च स्कन्दपुराणे
"प्रथमेऽहनि संपूर्गा पाप्याहोरात्रमास्थिता।
द्वादश्यां च तथा तात दृश्यते पुनरेव सा॥
पूर्वा कार्या गृहस्थैस्तु यतिभिश्चोत्तरा विभो'' इति ।
अत्र गृहस्थयतिपदे सकामनिष्कामपरे।
"संपूर्णेकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा।
पूर्वामुपवसेत्कामी निष्कामस्तूत्तरां वसेत्” ।
इति मार्कण्डेयवचनैकवाक्यत्वात् ।
"निष्कामस्तु गृही कुर्यादुत्तरैकादशी सदा ।
प्रातर्भवतु वा मा वा द्वादशी च द्विजोत्तमाः ॥
इति स्कन्दपुराणे गृहस्थस्थापि निकामस्योत्तपत्रोपवास.
विधानाच्च । तेनेदं निरस्तं सकामनिष्कामशब्दयोरेव गृहियतिपरत्वम् ।
गृहिणा प्रायः सकामत्वाद्यतीनां च निष्कामत्वात् । एवं सति
वनस्थनैष्ठिकविधवानामप्युपलक्षणं भवतीति । सकासशब्दस्य गृहि-
मात्रपरत्वे निष्कामस्य तस्योत्तरत्रापवासविधानानुपपत्तः। एव सति-
"पुनः प्रभातसमये घटिकैका यदा भवेत् ।
अत्रोपवासो विहितो वनस्थस्य यस्तथा" ॥
विधवायाश्च तत्रैव "परतो द्वादशी न चे" दिन्यत्र वनस्थयति-
विधवानैष्ठिकपरतया शब्दानामेकनिष्कामार्थीपलक्षकत्वात्। "द्वितीये
द्विगुणं चरेत् । तृतीये त्रिगुण प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति निष्कृति" लि.
वदेकवाक्यता लभ्यते। अन्यथा प्रत्यधिकारिपर्यवसानगत्या
वाक्यभेदो भवेत् ।

·कालतत्त्वविवेचने माधवादीनां तु "निष्कामस्तु” इति वाक्यालिखनाद्गृहियत्या- दिशब्दानां यथाश्रुतपरत्वमेव संमतम्। विष्णुप्रीतिकामैस्त्वतादृशे विपये दिनहयेऽप्युपवासः कर्त्तव्यः । "संपूर्णेकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा। लुप्यते द्वादशी तस्मिन्नुपवास कथं भवेत् ॥ उपोप्ये द्वे तिथी तत्र विष्णुप्रीणनतत्परः" इति वृद्धवशिष्ठवचनात् । लुप्यते सूर्योदयं न स्पृशति। तेन समापि गृह्यते। ततश्च- "सपूर्णैकादशी यत्र परतः पुनरेव सा। त्रयोदशी उष काल उपोष्या तत्र का भवेत् ॥ उपोष्ये द्वे तिथी तत्र विष्णुप्रीणनतत्परैः” । इति स्कन्दपुराणवचने त्रयोदशी उषः काल इति न्यूनद्वादशी- ग्रहणमुपलक्षणम्। अत्र केचिन्नताभ्यां वचनाभ्यामेकमधिकारिणं प्रतीतरेतरयुक्तं तिथिद्वयमुपोष्यमिति विधीयते । एकनिमित्तकस्योपवासस्यावृत्तेरन्या. य्यत्वादधिकारिकल्पनापत्तश्च । किन्तु क्लुप्तेनैव गृहियतिरूपाधिका- रिभेदेन पृथक्पृथक्तिथिद्वयमुपोष्यत्वेन विधीयते कैश्चित्पूर्वा कैश्चिदुत्तरेतीति वदन्ति। तदयुक्तम् । द्वन्द्वसमानार्थकेन तिथी इत्येकशेषेणेतरतर- योगस्य प्रतीतः। "विष्णुप्रीणनतत्परै' रित्यधिकार्यम् । तस्यापि इतरथैतस्यानर्थक्यापत्त । आवृत्तश्च वाचनि- कत्वान्नैकनिमत्तकस्येत्यादिदोष । तस्मादाञ्जस्येन विष्णुकामेनाधि- कारिणेतरंतरयुक्तं तिथिद्वयमुपोष्यमित्येव वचनार्थ । श्रुतत्वाञ्च ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्।
अथ विद्धा निर्णीयते-
तत्र या विद्धाधिकाधिकद्वादशिका सा सर्वेषां परैव। तत्र
विद्धानिषेधवाक्यान्यनन्तानि वैष्णवेष्विव स्मार्तेष्वपि निरङ्कुशं
प्रवर्तन्ते । या च विद्धानधिकाधिकद्वादशिका सा सर्वेषां विदैव ।
तथा च पद्मपुराणम्-
"एकादशी दशाविद्धा परतोऽपि न वर्द्धते ।
यतिभिहिभिश्चैव सैवोपोष्या क्षये तिथि:" ॥ इति ॥
“परतो न वर्द्धते' इत्यनेनैकादश्याः साम्यमपि गृह्यते ।
क्षयोऽपि तस्याः साम्येऽपि यद्यपि संभवत्येव । एकादश्याः
सूर्योदयास्पर्शात् । तथापि पृथक्क्षयग्रहणानर्थक्यापत्तरत्र न्यूनत्वरूप
सूर्योदयात्प्राक्समाप्तिरूप एकादश्याः क्षयः क्षयशब्देन गृह्यते ।
स च यत्यर्थम्। साम्ये मुमुक्षूणामुत्तरत्रोपवासस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।
यद्यपि चात्रैकादश्या एवानाधिक्यमुक्तम् । तथापि द्वादश्या
अपि द्रष्टव्यम्।
"दिनत्रयमृते देवि नोपोष्या दशमीयुता ।
सैवोपोष्या सदा पुण्या परतश्चेत्त्रयोदशी" ॥
इति स्कन्दपुराणे तस्याप्यभिधानात् ।
तथा-
"यदि दैवात्तु संसिध्येदेकादश्यां तिथित्रयम् ।
तत्र क्रतुशतं पुण्यं द्वादशी पारणे भवेत् ।
इति नारदवचनेऽपि।
अन्यथा द्वितीयदिन उपवासे त्रयोदश्यां पारणं स्यादिति
व्यतिरेकप्रतीतेरपि तथा।

·१५६ कालतत्त्वविवेचने "एकादशी यदा विद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते। द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशय "। इति बृहन्नारदीये द्वादशीमात्राधिक्ये विद्धायां परचोपवास- विधानाच्च। - एतद्वचनकवाक्यतयैव- "एकादशी यदा लुप्ता परतो द्वादशी भवेत् । उपोप्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमां गतिम् ' ॥ इति व्यासवचनेऽपि तादृशे “यदीच्छेदि'' त्यर्थवादमात्रम् । न तु मुमुक्षुणामेवोत्तरत्रोपवासार्थमित्यभिप्रेतमेतद्वचनबला- द्विद्धायां द्वादशीमात्राधिक्ये सर्वेषामुत्तरत्रोपवासं वदतां माधवादीनाम् । एकादश्याश्च नाधिक्यं न्यूनत्वेन साम्येन च भवतीत्युक्तम् । तत्र न्यूनत्वे "दिनत्रयमृते” इति “यदि देवा" दिति च । "द्विम्पृगेकादशी यत्र तत्र संनिहितो हरिः। तामेवोपवसकाममकामो विष्णुतत्परः” ॥ इति कूर्मपुराणं चोपोद्वलकानि विद्धोपवास। साम्येऽपि- "एकादशी न लभ्येत सकला द्वादशी भवेत् । उपाध्या दशमीविद्धा ऋषिरुद्दालकोऽब्रवीत् ॥ द्वादशी स्वल्पमल्यापि यदि न स्यात्परंऽहनि । दशमीमिश्रिता कार्या महापातकनाशिनी ॥ इत्यादीनि ऋष्यशृङ्गवशिष्ठादीनां विद्धानुग्रहवचनानि सामन्यतः प्रवृतानि ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम्।
१५७
"अविद्धानि निषिद्धेश्चन्न लभ्यन्ते दिनानि तु ।
मुहूतः पञ्चभिर्विद्धा ग्राह्येवैकादशी तिथिः” ॥ इति च
मुहूर्ते पञ्चकं चारुणोदयमारभ्य। सूर्योदयादारभ्य तद्ग्रहणे
त्रिमुहूर्त्ताधिकक्षयाभावाद्वितीयदिने एकादशीसत्त्वावश्यंभावनावि-
द्वाऽलाभासंभवादित्युक्तम् । ततश्च दशमीव्याप्तौदयिकत्रिमुहूर्तोत्तरं
प्रवृत्ताया एकादश्यास्त्रिमुहर्तक्षीणायाः सूर्योदयसाम्यमेव भवति ।
एतदर्थमेव मुहूर्त्तपञ्चकनियमोऽपि । ततो वेधाधिक्ये “परतोऽपि न
वर्द्धते” इत्यस्यासंभवात् । “यतिभिर्गृहिभि" श्चैवेत्यत्र गृहिपदं च
पुत्रवद्भिन्नविषयम् । तेषामेकादशीदिनक्षये उपवासप्रतिषेधात् ।
"एकादशीदिनक्षय उपवासं करोति य ।
तस्य पुत्रा विनश्यन्ति मघायां पिण्डदो यथा" ॥ इति ॥
"दिनक्षये तु संप्राप्ते नोपोष्या दशमीयुता ।
यदीच्छेत्पुत्रपौत्राणामृद्धि संपदमात्मनः" । इति ॥
"एकादशीषु नष्टासु रविसक्रमणे तथा।
पारणं चोपगसं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही" ॥
इत्यादिभिः । ततश्चास्मिन्विषये तैदश्यामेवोपवास कार्यः।
"एकादश्यां यदा वत्स दिनक्षयतिथिर्भवेत् ।
अत्रोपोच्या द्वादशी स्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम्" । इति ।
"एकादश्यां यदा राजन् दिनक्षयतिथिर्भवेत् ।
तदा ह्य कादशी त्यक्त्वा द्वादशी समुपोषयेत्" ।
इति पितामहगोभिलादिवचनेभ्य ।
अत्र च यद्यपि पुत्रवद्गृहिविषयत्वं स्पष्टं न श्रूयते। तथाप्या-
काङ्क्षावशादेव तद्विषयत्वं भवति । इतरेषां पूर्वत्रैवोपवासविधाने-
नाकाङ्क्षाऽभावात्।
केषुचिद्वचनेषु पुत्रवद्गृहिविषयत्वेन
क्लप्तनिषेधसमभिव्याहाराञ्च ।

·कालतत्वविवेचने तथा च कूर्मपुराणे- -- । "दिनक्षये तु संप्राप्त उपोष्या द्वादशी भवेत् । दशमीशेषसंयुक्ता न कुर्वीत कदाचन ॥ इति । भविष्यत्पुराणेऽपि- "दिनक्षये तु संप्राप्ते नोपोष्या दशमीयुता। उपोष्या द्वादशी शुद्धा त्रयोदश्यां च पारणम् ॥ इति ॥ अत्र च निषेधवाक्येषत्तरोपवासविधिवाक्येषु च तिथित्रयस्पृ- ग्वाररूपो ज्यौतिषपरिभाषितो दिनक्षयो गृह्यते। तेन तत्रैव पुत्रवद्गृहिणामुपवासनिषेध । परत्र चोपवासः । सूर्योदयपर्यन्तत्वरूपे साम्ये तु पुवतामपि पूर्वत्रैवोपवासः । निषेधाप्रवृत्तः। तत्सापेक्षस्य च द्वादश्युपवासविधेरप्यप्रवृत्ते । एतदभिप्रायेणैव च हेमाद्रौ भविष्यपुराणम्- "एकादशी कलाप्येका परतो न च वर्धते। गृहिभिः पुत्रवद्भिश्च सैवोपोष्या तदा तिथिः ॥ इति ॥ तथा “यतिभिर्गृहिभिश्चैव सैवोपोष्या क्षये तिथि रित्येत- द्वचनगतस्यापि क्षयशब्दस्य न्यूनत्वरूपदिनक्षयपरत्वस्योक्तत्वात्तत्रैव यतीनां पूर्वेधुरुपवासो विद्धानधिकायाम् । साम्ये तु मुमुक्षुत्वाद्यतीनां शुद्धद्वादश्यामेवोपवास.। तथा च विष्णुरहस्ये- "दशमी मिश्रिता पूर्वा पूर्णा च द्वादशी परा। एकादश्यां महाप्राज्ञ उपवासः कथं भवेत् ॥ इत्युपक्रम्योक्तं “शुद्धव द्वादी राजन्नुपोष्या मोक्षकाशिमि रिति । अत्र परा परदिनगतैन । न तु पूर्वा "अहोरात्रं प्रविष्टा" इत्युक्त्या H ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। अन्यथा परशब्दस्य एकादश्याः सूर्योदयपर्यन्तत्वप्रतीति । वैयापत्तः। व्यासेनापि- "दशमीमिश्रिता पूर्वा द्वादशी यदि लुप्यते । एकादश्यां महाप्राज्ञ उपवासः कथं भवेत् ॥ पारणं तु त्रयोदश्यां पूजयित्वा जनार्दनम् । इति । लुप्यते त्रयोदश्यां न दृश्यत इत्यर्थ । एवं सति- "एकादशी दशाविद्धा द्वादशी न च वर्द्धते। तत्रोपोष्या द्वादशी स्यात्त्रयोदश्यां च पारणम्" ॥ इत्यादीनि सामान्यवचनान्यपि मुमुक्षु विषयाणि पुत्रवद्गृहि- विषयाणि का द्रष्टव्यानि । यत्त- "दिनक्षयेऽपि शुद्धैव द्वादशी मोक्षकाक्षिभिः । उपोष्या दशमीविद्धा नोपोष्यैकादशी सदा" । इति सुमन्तुसत्यव्रतवचनम् , "उपोष्या द्वादशी शुद्धा एकादश्यां दिनक्षये। मुमुक्षुभिर्दशाविद्धा नोपोध्यैकादशी तिथि ॥ इति शारदापुराणवचनं च, तत्र परिभाषितो दिनक्षयो न ग्राह्यः । किन्तु विद्धत्वा- सूर्योदयास्पर्शमात्रमेकादश्याः। तच्च द्वितीयसूर्योदयपर्यन्तत्वरूपे साम्येऽपि संभवत्येवेतीदमपि वचनद्वयं विषयमेव । न्यूनत्वविषयत्वे “यतिभिर्गृहिभिश्चैवे" ति वचन- विरोधात्। साम्य- ·१६० कालतत्त्वविवेचने न चैतद्विरोधात्तदेव साम्यविषयमस्त्विति वाच्यम् । न्यूनत्वे परा साम्ये पूर्वेत्यनौचित्यात् । न्यूनत्वे मुमुक्षूणां शुद्धद्वादश्युपवासाभ्युपगन्तृणां साम्येऽपि तस्यैव संमतत्वाच्च । तेन यानधिकद्वादशिका न्यूनत्वेन विद्धानधिका तस्या पुत्रवद्व्य- तिरिक्तानां गृहिणां यतीनां च पूर्वत्रैवोपवासः । पुत्रवतामेव परेछु । साम्येन तु तादृश्यां गृहिणां सर्वेषां पूर्व द्युरेन, यतीनां परमुत्तरेधुरिति "यतिभिर्गृहिभिश्चैव' ति “गृहिभिः पुत्रवद्भिश्चे” ति वचनद्वयाञ्जस्येन इतरेषां च तथा नाअस्याभावेन व्यवस्था । मदनरत्न तु "सुमन्तुसत्यव्रतशारदापुराणवचनस्वरसात्तत्र सदाशब्दश्रवणाच्च विद्धन्यूनायामपि मुमुक्षूणां परेयुरेवोपघासः । "यतिभिर्गृहिभिश्चे' ति यतिपदं तु नियमपर्यायनियतियुक्ता- मुमुक्षुनैष्ठिकवानप्रस्थादिपरमि'' त्युक्तम् । हेमाद्रिणा तु निर्णय एवमेव कृतः। यतिपदस्य तु कापि गतिर्न कृतेति। यदपि तिथितत्त्वे कालविवेकसम्वत्सरप्रदीपादिषु दृष्टम्- "एकादशीमुपवसंवादशीमथवा पुन । विमिश्रां वापि कुर्वीत न दशम्या युतां क्वचित् ॥ कुर्यादलाभे संयुक्तां नालाभेऽपि प्रवेशिनीम् । उपोप्य द्वादशी तत्र त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ उदयात्प्राग्दशम्यास्तु शेप संयोग इप्यते। उपरिष्टात्प्रवेशस्तु तस्मात्तां परिवर्जयेत्” ॥ इति कूर्मपुराणवचनमुभयानाधिक्येऽपि विद्धानिषेधपूर्वक द्वादश्युपवासविधायकमुदाहृतम् । "उदयोपरिविद्धा तु दशम्यैकादशी यदि। दानवेभ्य प्रीणनार्थ दत्तवान्पाकशासन ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। १ दशम्यैकादशी विद्धा गान्धारी तामुपोषिता । तस्या पुत्रशतं नष्टं तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥ ये कारयन्ति कुर्वन्ति दशम्यैकादशी युताम् । आलोक्य तन्मुखं ब्रह्मन् सूर्यदर्शनमाचरेत् ॥ इत्यादीनि च सामान्यवचनानि तदनुरोधेनासंकोचेनैव व्याख्यातानि। तत्र कूर्मपुराणवचनं तावदाचार्यचूडामणिप्रभृति- भिगौडैरपि न लिखितमनाकरमिव प्रतिभाति । साकरमपि वा मुमुक्षुविषयं पुत्रवद्गृहस्थविषयं वा व्यख्येयम्। सामान्यवचनानि त्वाधिक्यविषयाण्यपि व्याख्यातुं शक्यन्त एव । तेषामसंकोचे विद्धानुग्रहवचनानां सर्वेषामानर्थक्यापत्त। तेषां कथञ्चिदरुणो- दयविद्धाविषयतया व्याख्यानेऽपि "मुहूतः पञ्चभिर्विद्धा ग्राह्येवैकादशी तिथि" रितीदं विद्धानुग्रहवचनं बोपदेवानन्तभट्ट- हेमाद्रयादिभिर्दाक्षिणात्यैराचार्यचूडामणिप्रभृतिश्च गौडेरपि धृतमत्य- न्तानर्थक स्यात् । तस्मादुभयानाधिक्ये विद्धापि पूर्वोक्तव्यवस्थया ग्राविति। या च विद्धाधिकानधिकद्वादशिका सा सर्वैरपि परैवोपोष्या द्वादश्यनाधिक्यं द्वधा सूर्योदयपर्यन्तत्वेन ततोऽर्वागेव समाया वा । उभयथापि परा। तत्राद्ये पक्षे वचनानि- - पद्मपुराणे- "द्वादशीमिश्रिता कार्या सर्वत्रकादशी तिथिः । द्वादशी च त्रयोदश्यां विद्यते यदि वा न वा” ॥ इति ॥ तथा- "सर्वत्रैकादशी ग्राह्या द्वादशीमिश्रिता नरै । प्रातर्भवतु वा मा वा यतो नित्यमुपोषणम् ॥ इति ॥ २१

·१६२
कालतत्त्वविवेचने
उपोपणं नित्यं प्राधानम् । तत्र चान्यकलावच्छिन्नैकादशो
मुख्या। ताशी चाधिक्ये द्वादश्यां लभ्यत इति सैवोपोप्या । पारणं
त्वद्गम् । तत्रापि द्वितीयदिनेऽन्त्यकलावच्छिन्ना द्वादशी यदि लभ्यते,
यथोमयाधिक्ये, तदा
सम्यगेव। नो चेत्तत्त्रयोदश्यामपि
भत्वित्यर्थ !
श्रत एव नारद:-
"द्वादश्चैकादशी'यत्र संगता त्रिदशाधिप ।
तामुपाष्य ततः कार्य त्रयोदश्यां तु पारणम्'' ॥
स्कन्दपुराणेऽपि-
"एकादशी कला यत्र परतो द्वादशी भवेत् ।
तन्न क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
,
परत एकादशीकलोत्तरम् । द्वितीयपक्षे कूर्मपुराणे-
"एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी।
तत्र क्रतुशत पुण्यं प्रयोदश्यां तु पारणम् ॥
स्कन्दपुराणेऽपि-
"एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी ।
सोपोप्या च प्रयत्नेन महापुण्यविर्वद्धनी' ॥ इति ॥
अस्मिश्च द्वादशीदिनक्षये पुत्रवद्गृहस्थैरुपवासो न कार्यः ।
"एकादशी द्वादशी च रात्रिशेषे त्रयोदशी।
उपवासं न कुर्वीत पुत्रपौत्रसमन्वितः” ॥
इति कूर्मपुराणवचनात्।
किन्तु तैस्तत्र नक्तं कार्यम् । तथा च वृद्धशातातपः-

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
"एकादशी यदा विद्धा द्वादशी च क्षयं गता।
क्षीणा सा द्वादशी ज्ञेया नक्तं तत्र विधीयते” ॥ इति ॥
॥
स्कन्दपुराणेऽपि-
"एकादशी कला यत्र द्वादशी च क्षयं गता।
तत्र नक्तं प्रकुर्वीत नोपवासं गृहाश्रमो” ॥ इति ॥
कैश्चित्तु पूर्वोक्त एकादशीदिनभये अत्र च द्वादशीदिनक्षये
'उपवासनिषेधे तु किचिद्भक्ष्यं प्रकल्पये दिति सामान्यवचनात्" "नक
हविष्यान्न" मिति वचनोक्तभक्ष्यप्रकल्पनमुक्तम् । तत्तत्र विशेषतो
द्वादश्युपवासविधाने, अत्र च नक्तविधाने सति विचारणीयम् ।
एवं सति यानि-
“पारणाहे न लभ्येत द्वादशी कलयापि चेत् ।
तदानी दशमीविद्धाप्युपौष्यैकादशी तिथि " ।
इत्यादीनि विद्धानुग्रहवचनानि। तानि सर्वाण्येकादश्या
अप्यनाधिक्ये द्रष्टव्यानि ।
यत्तु माधवेन "शुद्धाधिकावद्विद्धाधिकायामपि द्वादश्यनाधिक्ये
गृहियतिव्यवस्थैव।
“एकादशी विवृद्धा चेच्छुल्ले कृष्णेऽविशेषतः ।
उत्तरां तु यति कुर्यात्पूर्वामेव सदा गृही” ॥ इति ॥
प्राचेतससामान्यवचना, दिन्युक्तम् । तत् "संपूर्णैकादशी यत्र
परत्र पुनरेव सा” इत्यादिवहुवचनैकवाक्यतया प्रचेतावचनस्यापि
शुद्धाविषयत्वस्यैव युक्तत्वादयुक्तम् ।

·कालतत्वविवेचन या तु विद्धानधिकाधिकद्वादशिका तस्यां शुद्धद्वादश्यामेवोप- वासो द्वादश्यामेव : पारण :च । तत्पर्याप्तद्वादशीलाभे। तदलाभे तामुल्लध्यापि। तथा च नारदीये- "उपवासदिनं विद्धं यदा भवति पूर्वया । द्वितीयेऽह्नि यदा न स्यात्स्वल्पाप्येकादशी तिथिः ॥ तत्रोपवासो विहितः कथं तद्वद सूतज। सूत उवाच- यदा न प्राप्यते विप्रा द्वादश्यां पूर्ववासरः । रविचक्रार्धमात्रोऽपि तदोपोप्यं परं दिनम ।। उपोप्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्यामेव पारयेत् । निर्गता चेत्त्रयोदश्यां कला वा द्विकलापि चेत्" ॥ इति । ब्रह्मवैवर्तेऽपि- "एकादशी यदा लुप्ता परतो द्वादशी भवेत् । उपोष्या द्वादशी तत्र यदीच्छेत्परमं पदम् ॥ इति ॥ यदीच्छेदित्यर्थवादमात्रम् । न चैकादशीनिमित्त उपवासः कथं द्वादश्याम् । न हि तिथ्यन्तरेवेव कुत्रापि दृष्टमिति वाच्यम् । किमत्र दर्शनेन वाचिनकेऽर्थे । किं, हि वचनं न कुर्यात् । नास्ति वचनस्यातिभारः। अत एवोक्तं कूर्मपुराणे- "एकादशीमुपवसेद्वादशीमथवा पुन । विमिश्रां वापि कुर्वीत न दशम्या युतां वचित्" ॥ इति ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। १६५ अत एव चैकादशीव्रतमपि "द्वादशी मे सदा प्रिया” इत्यादिषु । - यानि तु विद्धानुग्रहवचनानि. तानि यथा- "एकादशी दिशायुक्ता परतोऽपि न वर्द्धते ॥ गृहिभिर्यतिभिश्चैव सैवोपोष्या सदा तिथिः” । इतिवचनबलात्परत एकादश्यभावे प्रवर्तन्ते ॥ तथा- - "पारणाहे न लभ्येत द्वादशी कलयापि चेत् । तदानी दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः ॥ त्रयोदश्यां यदा न स्याद्वादशी घटिकाद्वयम् । दशम्यैकादशी विद्धा सैवोपोध्या सदा तिथिः ॥ दशमीशेषसंयुक्ता उपोष्यकादशी तदा। यदा न स्यात्त्रयोदश्यां मुहूर्त द्वादशीतिथिः ॥ इत्यादृष्यशृङ्गहारीतविष्णुरहस्यादिवचनबलात्परतो द्वादश्या अप्यभावे। अत एव वचनान्तरेषु सामान्योक्त्योभयाधिक्य- स्यापि संग्रह। "एकादशी दिशायुक्तां वर्द्धमाने विधर्जयेत् । क्षयमार्गस्थिते सोमे कुर्वीत दशमीयुताम्" ॥ इति ॥ "एकादशी भवेत्काचिद्दशम्या दूषिता तिथिः । वृद्धिपक्षे भवेद्दोषः क्षयपक्षे तु पुण्यदः ॥ इति च । सोमश्चान्द्री तिथि । गौडनिबन्धेषु तु "पक्षहानौ स्थिते सोमे लङ्घयेद्दशमीयुताम् इत्युत्तरार्द्धपठितं शुक्लपक्षे दशमीधिद्धा सर्वथा न कर्तव्या कृष्णपक्ष तादृश्यपि कर्तव्येत्येतदर्थत्वेन च वचनव्याख्यानम् ।

·१६६ कालतत्त्वविवेचने तदयुक्तम् ।'' किं यद्दशमीयुक्तामेकादशी केषुचिद्विषयेषु वजयेत्तच्छुक्ल पक्ष एवेत्येतत्परमिदं वचनम् , उत यद्दशमीयुतां केषुचिद्विषयेषु कुर्वीत । तत्कृष्णपक्ष इत्येतत्परम् । आधे उभयवृद्धयन्तरवृद्धयोरपि कृष्णपक्षे विद्धाया कर्त्तव्यतापत्ति । अन्त्ये उभयानाधिक्येऽपि शुक्लपक्षे तस्यास्त्यागापत्तिः। चैतत्तेपामपीष्टम्। पूर्वोक्तव्यवस्थायास्तु पक्षद्वयविषयत्वे इदं वचन व्यर्थमेव । यदपि तिथितत्त्वे- "दशमीशेषसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । नैवोपोष्यं वैष्णवेन तद्धि नैकादशीव्रतम्" ॥ इति वचनात्सर्वदा वैष्णवस्य यदरुणोदयविद्धावर्जन प्राप्त तच्छुक्लपक्ष एवेत्येतदर्थत्वेनैतद्वचनव्याख्यानम् । तदपि वैष्णवारु- रणोदयविद्धापरत्वेऽस्य वचनस्य कस्यचिद्धतोरभावाद्वैष्णवसमाचार- विरोधाच्चायुक्तम्। - किं च "पक्षहानौ स्थिते सोमे' इत्यत्र सोमहानिपक्ष इत्ययमर्थ कथं प्रतीयते। येन कृष्णपक्षप्रततिः स्यात् । वृद्धिपक्षे क्षयपक्ष इत्यत्रापि वृद्धिक्षययोश्चन्द्रसवन्धित्वे न किश्चित्प्रमाणम् । तिथिसंब- धित्वं तु तिथिसमभिव्याहारादेव गम्यते । तथा सति- “यथा मलिम्लुच पूर्वो देवो मासस्तथोत्तर । त्याज्या तिथिस्तथा पूर्वा वृद्धौ ग्राह्या सदोत्तरा” ॥ इति सामान्यवचनैकवाक्यतापि लभ्यते । अत एव च- "तिथिः सशल्या परिवर्जनीया धर्मार्थकामेषु बुधैर्मनुष्यैः । विहीनशल्यापि विवर्जनीया यदाग्रतो वृद्धिमुपैति पक्षे” ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् । १६७ इत्यपि वचनं पक्षशब्दस्यापि तिथिपरत्वादेकादशीविषयं पूर्वोक्तव्यवस्थानुगुण्येनैव व्याख्यातमनन्तभट्टादिभिः । पक्षशब्दस्वर- सात्पक्षवर्द्धनीविषयं वा व्याख्येयम्। न तु कथंचिदत्रापि शुक्ल पक्षप्रतीति । तस्माद्वादशीमात्राधिक्येऽपि द्वादश्यामेवोपवासः पक्षद्वयेऽपि । यत्तु समयोद्योते- "सर्वत्रैकादशी कार्या दशमीमिश्रिता नरै । प्रातर्भवतु मा वा भूद्यतो नित्यमुपोषणम् ॥ इति वचनं लिखित्वा तच्च प्रातस्त्रयोदश्यां द्वादशी भवतु मा वा भूदिति व्याख्याय तेन त्रयोदश्यां द्वादशीसत्त्वेऽपि विद्धायाम- वोपवास”इत्युक्तम् । तत्र दशमीमिश्रितैकादशीत्युक्ते तदुत्तराव्यवहित- प्रातःकालस्यैव प्रात पदात्प्रतीतेस्त्रयोदशीप्रात कालविषय वन व्याख्यानं तावदयुक्तम् । अव्यवहितोत्तरप्रातर्ग्रहणे तु द्वादश्यां प्रातरेकादशी भवतु मा वाभूदित्यर्थ स्यात् । ततश्चैकादशीमात्राधिक्ये विद्धायामुपवास स्यात्तदपि बहुवचनविरुद्धमिति हेमायादिसकल- निबन्धेषु दृष्टम् । “सर्वत्रैकादशी कार्या द्वादशीमिश्रिता नरै” रित्येवं रूपमेव तद्वचनम् । तेन यथोक्तव व्यवस्था। एवमष्टस्वपि भेदेष्वे- कादशी निर्णीता। तेनेष संग्रह । सर्वैरप्युपनीतैश्च शक्तैस्तत्कालमात्रके। भक्ष्यमात्र न भोक्तव्यं शुक्त कृष्णे हरेर्दिने । तत्रापि गृहिणां कृष्णे तद्भिन्नानां च यत्र वा। निराहारस्थिति!क्ता तत्र मूलादिभक्षणम् ॥

·कालतत्त्वविवेचने
व्रतं तु नित्यं गृहिणां शुक्लायामेव पुत्रिणाम् ।
तद्भिन्नानां तु सर्वेषां कृष्णायामपि तद्भवेत् ॥
शयनीबोधनीमध्ये कृष्णायां पुत्रिणामपि ।
तत्रापि शुद्धगृहिणां पुत्रिणां नेति केचन ॥
वैष्णवानां तु सर्वस्यां कृष्णायामपि तद्वेत्।
निषेधो रविवारादौ तन्निमित्तोपवासगः ॥
श्राद्धप्राप्तावप्युपोष्यमाघ्राय पितृसेवितम् ।
कृष्णायामपि काम्यं तु पुत्रवद्गृहिणामपि ।
सधवा पत्यनुज्ञानाद्ब्रतादिप्वधिकारिणी।
पुष्पालङ्कारवस्त्रादि व्रतेऽप्यस्या न दुष्यति ॥
शारीरनियमोपेतं व्रतं कार्य रजस्यपि ।
श्राशौचे च तथा सर्वै. पूजामन्येन कारयेत् ॥
पारयित्वापि चान्तेऽङ्गदानहोमादिकं भवेत् ।
नित्ये प्रारब्धकाम्ये च पयोमूलादिभक्षणम् ॥
नक्तकभक्ताद्यपि वा भवेन्मुख्यसधर्मकम् ।
मुख्याशक्तावशक्तौ च तत्रापि स्त्रीसुतादिभिः ॥
द्विजोत्तमेन वा दत्त्वा दक्षिणां कारयेद्वतम् ।
विहितानामनुष्ठानं निषिद्धानां च वर्जनम् ॥
दिनत्रयगतं काम्येऽवश्यं कार्य न नित्यके।
सर्वेष्वेवोपवासेषु प्रात पारणमिष्यते ॥
तेन माध्याह्निकमपि तत्रैवाकृष्य वर्तयेत् ।
द्वादश्याः प्रथमः पाद पारणाहे भवेद्यदि ॥
प्रातस्तदा तमुल्लध्य पारयेद्धरिवासरम् ।
द्वादशी भुजिपर्याप्ता यदि तत्रैव पारयेत् ॥
प्रातर्मध्याह्नयो कृत्यं नित्यं निर्वर्त्य चोषसि ।
त्रयोदश्याब्दिकालभ्ययोगादि यदि वारिणा ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
१६६
भद्रान्तः पारयित्वापि स्वकाले तत्तदाचरेत् ।
सूर्यादयात्पूर्वतनमरुणोदयसंज्ञकम् ॥
मुहूतद्वितयं व्याप्याग्रिमसूर्योदयावधि ।
एकादशी स्थिता शुद्धा यदि तारुणोदये ॥
दशमीसंयुता किश्चिदपि विद्धा तत स्ता।
सा विद्धा वैष्णवैनिन्येऽप्येकम्या अध निर्गमे ।
परित्याज्या तदन्यैस्तु काम्य सनि च संभवे ।
नित्यादा सा त्वविद्धव नान्प्रत्यथ तु सर्वदा ॥
विद्धा कदाचिद्गाद्याधि युक्ता म्योदये दिशा
एतावता विशेषेण व्यवस्थावचनं सताम् ।।
ग्रन्थे वैष्णवतद्भिन्नविषयवन वेधयोः ।
एवं व्यवस्थिते वध बिद्धा त्याज्यैव वैष्णवैः ।।
शद्धाप्यन्यतराधिक्य इति वैष्णवनिर्णयः ।
वैधनाकोंद परन क्रियते स्मातनिणयः॥
शुद्धा गिला हिये का चतुर्थाधिक्यभेदत ।
प्रथमाया द्वितीय या उभयान भयोरिति ॥
तत्र यानधिका
शुद्धा
सैवोपोयाखिलैरपि ।
द्वादण्या अधिकवेऽपि द्वायाधिक्ये परीव सा॥
शुद्धाधिकायां द्वादश्या अनाधिक्ये यतिः पराम
गृही पूर्वा हरितीतिकामः कुर्याद्वयोमपि ॥
विद्धायामुपयाधिक्ये सर्वेगमुतस मता।
एकादश्या अनाधिक्ये विद्धाया न्यूनताकृते ॥
द्वादश्यनविकत्वे च पुत्रीतरगृहाश्रमैः ।
THE KUPPUSWAMI SASTANA
LA TIT1170

·१७० कालतत्त्वविवेचने यत्यादिभिश्च सोपोष्या पुत्रिभिर्वादशी तदा ॥ समत्वे न वनाधिस्ये विद्धाया पुत्रिणामपि । पूर्व परा गुगुभूगां न्यूनत्वेनापि नाधिका ॥ विद्धा परैव सिमिति केचित्प्रचक्षते । विद्धाधिका यदा नन्दा द्वादश्यनधिका समा । तदा परंव सर्वेषां न्यूना चेद्वादशी तदा। नक्त स्यात्पुत्रिगृहिणां नन्दा त्वनधिका परा ॥ यदि स्यादधिका तत्र शुक्ल कृष्णेऽविशेषतः । द्वादश्यामुपचासश्च द्वादश्यामेव पारणम् ॥ इति ॥ अथ काम्यैकादशीव्रतपद्धतिः। अयमत्र काग्योपवासप्रयोगक्रमः। दशम्यां दिवैव कांस्यमांस- क्षारलवणादिवर्ज हविष्यमन्नमनत्याशं भुक्त्वा तदनन्तरं दन्तकाष्ठेन दन्तासंशोध्य तस्यामेय रात्रौ श्वः करिष्यमाणोपवासो- द्देशेनाष्टाङ्गमैथुनवर्जनभूमिशयनादिनियमान् दिनत्रयकर्त्तव्यान् स्वीकुर्यात्। ततो नियमेन तां रात्रिम तिवाह्य दन्तधावनवर्ज प्रातः स्नात्वा नित्यकृत्यं विधायाधरात्रादागेव समाप्तया दशम्या युक्तायामेका- दश्यां चेदुपवासस्तदा प्रातरेव, तदूर्ध्वमप्यनुवर्तमानया युक्तायां चेदाद्यमेकादश्यर्द्ध त्यक्त्वा, सूर्योदयादुपर्यप्यनुवर्त्तमानया युक्तायां चंद्रात्रौ, दर्भपाणिरुदङ्मुखो यवतिलमिश्रवारिपूर्ण ताम्रमयं पात्रमा- दायामुकफलकाम "एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरण मे भवाच्युत' ॥ इति मन्त्रेण तत्पात्रस्थजलप्रक्षेपेण संकल्पं कुर्यात् । - ·तिथितत्त्वविवेचनम्। १७१ ततः पुष्पाञ्जलि देवाय समर्प्य पुनस्तत्पात्रे जलमादाय ॐ नमो नारायणायेति त्रिरभिमन्त्रितं तजलं पीत्वा विचित्रपुष्प- विरचितायां पट्टवस्त्राद्यावृतषुष्पमण्डपिकायां वस्त्रद्यावृतप्रतिमायां शालग्रामशिलायां वा मूलमन्त्रेण वैदिकमन्त्रेण प्रणवादिनमोऽन्त- चतुर्थ्यन्तनाम्ना वा षोडशोपचारेर्यथा विभवं विष्णु संपूज्य जप- होमप्रदक्षिणास्तोत्रपुराणवाचनश्रवणगीतवाद्यादिभिर्देवस्य पुरत. स्तस्यां रात्री जागरणं विधाय प्रातः स्नात्वा संभावितानियमलोपा. स्तत्तद्विशेषविहितप्रायश्चित्तेन- - "शारीरन्त करणोपघातं वाचश्च विष्णुर्भगनानशेषम् । शमं नयत्वस्तु ममेह शर्म पापादनन्ने हृदि संनिविष्टे । अन्तःशुद्धिं बहि शुद्धिं शुद्धो धर्ममयोऽच्युतः । स करोतु ममैतस्मिन्छुचिरेवा स्म सर्वदा ॥ बाह्योपघाताननघो बौद्धांश्च भगवानजः । शमं नयत्वनन्तात्मा विष्णुश्चेतसि संस्थितः ॥ इति मन्त्रेण च समाधाय- -- "अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेत केशव । प्रसादसुमुखो नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदा भव” । इति मन्त्रेणोपवासं विष्णवे समर्प्य पञ्चमहायज्ञान् कृत्वा यथाविभवं ब्राह्मणान् भोजयित्वा दक्षिणादानेन संतोष्य द्वादशी भोजनमात्रप्रर्याप्ता चेदुषस्येव माध्याहिकपर्यन्तश्रीतवर्ज विधाय नैवेद्यतुलसीमिश्रेण निरामिषेण मधुमांसतैलोपदिक्यादिशाकवजिते- नान्नेन कांस्यव्यतिरिक्त भाजने यथाविभवं बन्धुभिः सह सकृद्भुक्त्वो- पक्रान्तनियमयुक्तो रात्रिमतिवाहयेदिति । नित्ये तु शक्यविहिता- नुष्ठाननिषिद्धवर्जनोपेतमेकादश्यां वायुपर्यन्ताभ्यवहार्यानभ्यवहरणा- ·१७२ कालतत्त्वविवेचने स्मकं प्रधानमात्रमवश्यं कृत्वा द्वादश्यां पूर्ववत् पारणं कुर्यात् । अशक्तस्यानुकल्पा उक्ता एवंति । * इत्येकादशीनिर्णयः * अथ विष्णोः शयनादिविश्चनम् । -- कृष्णकादश्युभयैकादश्यादितविशेषप्रकारास्तु वनकाण्ड द्रष्टव्या । विष्णाः शयनपरिवत्त प्रयाधात्सवाश्चापाढभाद्रपदकात्तिक- शुक्लकादशीपु कर्तव्या । तथा च ब्रह्मपुराणे- 'एकादश्यां तु शुक्लायामा पाढे भागवान हरिः । भुजङ्गशयने शेते तदा क्षीरावे सदा ॥ एकादश्या तु शुक्ला या कार्तिक मासि शवन् । प्रसुप्तं वाधयेद्रात्री श्रद्धाभक्तिसमन्वित.” ॥ इति ॥ भविष्योत्तरेऽपि- . "प्राप्त भाद्रपदे मासिकपणा दिने मिते । कदिदानं महिगाह पानकनाशनम् । ॥ इति । कटिदानमङ्गपरिवृत्तिकर गन् । मन्स्यपुरणेऽपि- "शेते विष्णु गदापाढे माद्रे च परिवर्तने । कार्तिके च प्रवुध्येत शुक्ल पक्ष हरदिने" ॥ इति ॥ तत्रापि विशेषो "निशि स्वामी दिवोत्थानं संध्यायां परिवर्तन" मिति। अासु चैकादशीषु वक्ष्यमाणनक्षत्रतद्भागयोगो नियमतो नापेक्षितः। प्रमाणाभावात् । तथात्वे त्रयोदशीवदेकादश्या अपि वक्ष्यमाणवचनादेव प्राप्तिसिद्ध , पुनर्वचनानर्थक्याच्च, निशादिवेला- विशेषस्त्वादरणीय एव। .

·- तिथितत्त्वविवेचनम् । १७३ विष्णुधर्मोत्तर एकादशीमारभ्य दिनपञ्चकं शयनप्रबोधोत्सवावुक्तौ- “एकादश्यामाषाढस्य शुक्लपक्षे जनार्दनम् । देवाश्च ऋषयश्चैव गन्धर्वाप्सरसां गणा ॥ अभिष्टुवन्ति ते गत्वा सततं दिनपञ्चकम् । उत्सवं चैव कुर्वन्ति गीतनृत्तसमाकुलम् ॥ ततस्तु चतुरो मासान्योगनिद्रामुपासते। सुप्तं च तमुपासन्ति ऋषयो ब्रह्मसंमिता ॥ सरारीराणि शस्त्राणि भक्तास्तं देवमागताः। कार्तिकस्य सिते पक्षे तदेव दिनपञ्चकम् ॥ विबोधपन्ति देवेशं गत्वा सेन्द्रा दिवौकसः। देवास्तथैव कुर्वन्ति तदापि च महोत्सवम्” ॥ इति । वाराहपुराणे त्वतेप्वेव मासेषु शुक्लद्वादशीषु शयनादिक- मुक्तम्- "आषाढमासे द्वादश्यां सर्वशान्तिकरं शुभम् । य एतेन विधानेन ज्ञात्वा मे कर्म कारयेत् ॥ स पुमान्न प्रणश्येत संसारेषु युगे युगे"। तथा- "इयं च द्वादशी देव प्रवोधार्थ तु निर्मिता । त्वयपा सर्वलोकानां हितार्थ शेषशायिना' ॥ इति । मध्यवत्तिनि परिवर्तनेऽपि द्वादश्येव ग्राह्या। एताश्च द्वादश्यो रात्रिसंध्यादिनेषु अनुराधाश्रवणरेवतीनामादिमध्यान्तभाग- युक्ता क्रमेण स्वापादिषु प्रशस्ताः। तथा च भविष्यत्पुराणे-

·कालतत्त्वविवेचन
"प्राभाकासितपक्षेषु मैत्रश्रवणरेवति ।
आदिमध्यावसानेषु प्रस्वापावर्तनोत्सवाः" ॥ इति ॥
रेवतीत्यत्र षष्ठीलोपः । उत्सवो जागरः। अत एव च नारदीये
वचनान्तरम्-
॥
"मैत्राद्यपादे स्वपितीह विष्णुः, श्रुतेश्च मध्ये परिवर्तमेति ।
पौष्णावसाने च सुरारिहन्ता, प्रबुध्यते मासचतुष्टयेन ॥ इति ॥
यदा तु द्वादशीषु राज्यादिभागेषु तत्तन्नक्षत्रभागानामयोगस्तदा.
द्वादशीनक्षत्रमात्रयोगोऽपि राज्यादिगतो ग्राह्यः। “पादयोगो यदा
न स्यादृक्षणापि तदा भवे' दिति वराहपुराणवचनात् ।
"विष्णुर्दिवा न स्वपिति न च रात्रौ विबुध्यते।
द्वादश्यामृक्षसंयोगे पादयोगो न कारणम्" ॥
इति विष्णुधर्मोत्तराच्च।
यदा तु द्वादशीषु तानि नक्षत्राण्येकदेशेनापि न भवन्ति,
किन्त्वेकादशीषु त्रयोदशीषु वा । तदा तत्रापि तत्तदृक्षभागयोगकाल
एव निशादिवेलानादरेणैव प्रस्वापादि कार्यम् ।
"अप्राप्त द्वादशीमृक्षे उत्थानशयने हरेः।
पादयोगे न कर्त्तव्ये नाहोरात्र विचिन्तयेत् ॥
इति जीमूतवाहनोदाहृतवचनात् ।
उत्थानशयनग्रहणमहोरात्रग्रहणं चोपलक्षणम् । तेन परिवर्तनमाप
पादयोगेनान्यतिथौ संध्यानादरेण कर्त्तव्यम् । अत एव "निशि स्वापः'
इत्यस्योत्तरार्द्ध पादयोगादन्यतिथौ "द्वादश्यामृक्षसंगमा” दिति ।
"निशि स्वापः” इत्यादि च द्वादश्यामेवान्वेति । अन्यतिथौ "नाहोरात्रं
विचिन्तये” दित्युक्तत्वात्।

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
एवं च द्वादश्यां निशाद्यादरे अन्यतिथौ च नक्षत्रभागयोगादरे
नियते यदा द्वादशीषु निशादेरन्यत्र तत्तक्षभागयोगोऽन्यतिथौ च
तदितरनक्षत्रभागस्यैव योग । तदा तत्तद्वादशीप्वेव प्रस्वापादि
कर्त्तव्यम् । तत्र त्वयं विशेषः सायं संध्यायां प्रस्वापावर्त्तने
'प्रबोधश्चेति।
"द्वादश्यां संधिसमये नक्षत्राणामसंभवे ।
आभाकासितपक्षेषु शयनावर्तनादिकम् ॥
इति वाराहवचनात्।
"संधिसमये” इति शयनादावन्वेति । संधिसमयश्च सायं.
संध्यैव।
"रेवत्यन्तो यदा रात्रौ द्वादश्यां च समागत ।
तदा विबुध्यते विष्णुर्दिनान्ते प्राप्य रेवतीम्" ॥
इति जीमतवाहनोदाहृतवचनात् । रेवत्यन्तविबोधग्रहणं चोपलक्षणम् ।
क्वचित्तु आषाढ कार्तिकपौर्णमास्या प्रस्वापप्रबोधावुक्तौ ।
तथा च यम
-
"क्षीराब्धौ शेषपर्य के आषाढ्यां संविशेद्धरिः ।
निद्रां त्यजति कार्तिक्यां तयोः संपूजयन् हरिम् ॥
ब्रह्महत्यादिकं पापं क्षिप्रमेव व्यपोहती" ति।
न चाषाढस्येयं कार्तिकस्येयमिति छविषयेऽप्यौत्सर्गिकाणकरणे-
नाषाढीकात्तिकीपदे एकादशीपरे एवेति कल्पतरूक्तं युक्तम् ।
"प्राषाढशुक्लपक्षान्ते भगवान्मधुसूदन ।
भोगिभोगे निजां मायां योगनिद्रां समाप्नुयात् ॥
शेतेऽसौ चतुरो मासान् यावद्भवति कार्तिकी ।
विशिष्टा न प्रवर्तन्ते तदा यज्ञादिका क्रियाः" ॥

·१७६ कालतत्त्वविवेचने इति विष्णुधपोत्तरे "पक्षान्ते' इयस्य स्पष्टमभिधानात् । द्वादशी- पदमेकादशीपरमिन्यपि तदुक्तमयुक्तम् । "प्रतिपद्धनदस्याक्ता पवित्रारोपणे तिथिः । श्रिया देव्या द्वितीया तु तिथीनामुत्तमा स्मृता ॥ तृतीया स्याद्भवान्याश्च चतुर्थी तत्सुतस्य च । पञ्चमी धर्मराजस्य तथा पष्ठी गुहस्य च !! सप्तमी भास्करस्योक्ता दुर्गाया अष्टमी स्मृता । मातृणां नवमी चैत्र दशमी वासुके स्मृता ॥ एकादशी पीणां च द्वादशी चक्रपाणिनः। त्रयोदशी ह्यनङ्गस्य शिवस्योक्ता चर्तुदशी ॥ मम चैव मुनिश्रेष्ठ पौर्णमासी तिथिः स्मृता । यस्य यस्य च देवस्य यन्नक्षत्रं तिथिस्तथा ॥ तस्य देवस्य तस्मिस्तु शयनावर्त्तनादिकम्"। इति भोजदेवलिखितशयनतिथिक्रमवचनविरोधात् । तेल निम्न- स्तिथयो वैकलिकाः शयनादिकालास्तेषां च यथासंप्रदाय व्यवस्थेत्येव युक्तम् । च तुर्मास्यवतारम्भोऽप्याप ढशुक्लैकादशीद्वादशीपौर्णमासीपु कर्कसंक्रान्तिदिन वा विकल्पेन कर्त्तव्यः । "एकादश्यां तु गृह्णीयात्सक्रान्तौ कर्कटस्य वा । आषाढ्यां वा नरा भक्त्या चातुर्मास्यादितं व्रतम्" ॥ इति सनत्कुमारवचनात्, "आषाढशुक्लद्वादश्यां पौर्णमास्यामथापि वा । चातुर्मास्यव्रतारम्भं कुर्यात्कर्कटसंक्रमे ॥ इति वाराहवचनाच्च, यदा कदाप्यारम्भे समाप्ति कार्तिक शुक्लद्वादश्यामेव कर्तव्या ।

·तिथितस्वविवेचनम् । १७७ "चतुर्दापि हि तञ्चीर्ण चातुर्मास्यव्रतं नर । कात्तिक शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां तत्समापयेत्” । " इति वराहपुराण एवाभिधानात् । चतुर्दा एकादशीद्वादशीपौर्णमासीसक्रान्तिवारब्धमित्यर्थ । मत्स्यपुराणे त्वनियमेनापि समापनमुक्तम्-"चतुरो वार्षिका- न्मासान् देवस्योत्थापनावधिः” इति। कार्तिकमाहात्म्ये चतुर्दश्युप- वासपूर्वकं पौर्णमास्यामुक्तम् । चातुर्मास्यव्रतारम्भश्च गुरुशुक्रमौढ्या. दावपि कर्तव्यः। तथा च वृद्धगार्ग्य:- ॥ "न शैशवं न मौढ्यं च शुक्रगुर्वोर्न वा तिथे । खण्डत्वं चिन्तयेच्चादौ चातुर्मास्यविधौ नर" ॥ इति ॥ तेन चातुर्मास्ये यत्किञ्चिद्वतमवश्यं कर्त्तव्यम् । अत एव महाभारते- "आपाढे तु सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः । चातुर्मास्यव्रतं कुर्याद्यत्किचिनियतो नरः ॥ इति ॥ चातुर्मास्यव्रतानि च व्रतकाण्डादिषु द्रष्टव्यानि । आषाढे भाद्र ऊर्जे च प्रस्वापावर्तजागरा । कार्याः शुक्लैकादशीषु रात्रिसंध्यादिनेष्वपि ॥ यद्वा तन्मासतत्पक्षगतासु द्वादशीष्वमी। मैत्रश्रवणरेवत्यादिममध्यान्त्यभागकैः । युक्तासु केवलार्वाप्यलाभे सर्वथा तु भैः। योगस्य द्वादशीवेते कार्यास्तिथ्यन्तरेष्वपि ॥ तत्तन्नक्षत्रभागेषु निशासंध्याद्यमादरात्। यदा निशादेरम्यत्र द्वादशीपूक्तभांशकै । २३

·१७८
कालतत्त्वविवेचने
योगोऽन्यभांशैरेवान्यतिथौ तत्तद्धरौ तदा ।
सायं प्रस्वापबोधौ वा शुच्यूर्जसितपर्वणोः ॥
एकादश्यां शुचौ शुक्ल हरौ पर्वणि संक्रमे ।
चातुर्मास्यव्रतारम्भः समाप्तिस्तूर्जशुक्लगे।
हरौ पर्वणि वा कार्या प्रवोधस्य दिनेऽपि च ॥
इति संग्रह ।
* इति विष्णोः शयनादिनिर्णयः *
अथ श्रवणहादश्यादिविवेचनम् ।
अथ श्रवणद्वादश्यास्तदितरमहाद्वादशीनां च निर्णय । तत्र
द्वादश्या अल्पश्रवणयोगेऽपि श्रवणद्वादशीयोगप्रयुक्तमुपवासादि
भवत्येव । न तूपवासकर्मकालभूताहोरात्रोभयव्याप्तये तदुभयस्पर्शाय
वोदयादुदयपर्यन्तत्वमस्तमयपर्यन्तत्व वा तद्योगस्यापेक्षितम् ।
तदुक्तं मत्स्यपुराणे-
"द्वादशी श्रवणस्पृष्टा कृत्स्ना पुण्यतमा तिथि ।
न तु सा तेन संयुक्ता तावत्येव प्रशस्यते" ॥ इति ॥
॥
.
"यावती तेन संयुक्ता तावत्येव प्रशस्यत' इति तावत्यां
कर्तुं शक्यं यत्संगमस्नानपूजादानादि तदेव कुर्यान्न तूपवासादि,
तदपि च तद्योगकाल एव कुर्यान्न तु तत्पूर्वोत्तरकालयोरित्यपिनेत्यर्थः ।
श्रवणद्वादशी प्रक्रम्य नारदीयेऽपि--
"तिथिनक्षत्रयोोंगो योगश्चैव नराधिप ।
द्विकलो यदि लभ्येत.स ज्ञयो ह्यष्टयामिकः ॥ इति ॥
योग शिवयोगादि शिवचतुर्दश्यादेः पुण्यतमत्वप्रयोजकः ।

·72010 तिथितत्त्वविवेचनम् । १७६ यत्तु व्यतीपातवैधृत्यादेर्योगस्य तावत्कालिकत्ववचनं तत्तन्मा- त्रप्रयुक्तदानादिविषयम् । “मुहूर्त्तमप्यहोरात्रे” इत्यादिवचनाद्रोहिणी- योगोऽपि श्रवणयोगवदेव । तेन नक्षत्रयोगप्रयुक्ततरमहाद्वादश्यादि- खूपवासे उदयादुदयपर्यन्तोऽस्तमयपर्यन्तो वा नक्षत्रयोगोऽवश्य. मपेक्षित । “तिथिनक्षत्रयो' रिति वचनस्य बहुनिबन्धेषु श्रवण- द्वादशीप्रकरणगतत्वाभिधानेन तन्मात्रविषयत्वात् । केचित्त्वस्य सामान्यवचनत्वमङ्गीकृत्य श्रवणरोहिणीयोगवद- ल्पेनापीतरनक्षत्रयोगेनापि सकलायास्तिथेः पुण्यत्वमिच्छन्ति । तत्र श्रवणरोहिणीविषयस्यापुनर्वचनस्य प्रयोजनं चिन्त्यम् । तत्र या तावदेकस्मिन्नेव दिने श्रवणयोगवती शुद्धा शुद्धाधिका वा विद्धा विद्धाधिका वा तस्यां संदेह एव नास्ति । यदा विद्धा- धिकाया दिनद्वयेऽपि श्रवणयोगस्तदैकादशीयुता ग्राह्या । "द्वादशी श्रवणस्पृष्टा स्पृशेदेकादशी यदा। स एव वैष्णवो योगो विष्णुटवलसंशित ॥ उपोष्य विधिवत्तत्र नरः संक्षीणकिल्बिष । प्राप्नोत्यनुत्तमां सिद्धिं पुनरावृत्तिदुर्लभाम्” ॥ इति ।। मत्स्यपुराणवचनात् । तन्त्रेण च तदैकादशीद्वादशीप्रयुक्तमुपवासद्वयम् । तत्रैव यदा श्रवणमेकादशी स्पृष्ट्वा द्वादशी स्पृशति तदातिप्राशस्त्यमुक्तं नारदीये- "संस्पृश्यैकादशी राजन् द्वादशी यदि संस्पृशेत् । श्रवणं ज्योतिषां श्रेष्ठ ब्रह्महत्यां व्यपोहति” । इति ॥ यदा तु शुद्धाधिकाया दिनद्वयेऽपि श्रवणयोग उत्तरदिन एव चोदयकालीनः सः, तदोत्तरा ग्राह्या । "उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवण- द्वादशी व्रते" इति वृहन्नारदीयवचनात् । एतस्य च शुद्धाधिकाविषये ·१८० कालतत्त्वविवेचने सावकाशत्वान्न पूर्वविषये प्रवृत्तिः। तेन बिद्धाधिकायामुत्तरदिने उदयकालीनश्रवणयोगेऽपि पूर्वस्या एव ग्रहणम् । अत एवाविरोधाच्च शुद्धाधिकापूर्वदिनेऽप्युदयकालीनश्रवणयोगवती पूर्वव। कृत्स्नकर्म- कालव्यापित्वात्। यदा तु द्वादश्याः श्रवणयोग एव नास्ति । एकादश्येव तु तद्वती तदा तस्यामपि श्रवणद्वादशीप्रयुक्तं व्रतं कर्त्तव्यम् । तदुक्तं नारदीये- - "यदा न प्राप्यते ऋक्षं द्वादश्यां वैष्णवं वचित्। एकादशी तदोपोष्या पापघ्नी श्रवणान्विता" । इति । - विष्णुपुराणेऽपि- "याः काश्चित्तिथयः प्रोक्ता पुण्या नक्षत्रयोगतः। तास्वेव तद्वतं कुर्याच्छ्रवणद्वादशी विना' ॥ इति । श्रवणद्वादशीव्रतं तु द्वादश्या श्रवणयुक्ताया अलाभेऽप्येका- दश्यामपि तादृश्यां कर्त्तव्यमित्यर्थः। यथा च "जया च विजया चैव जयन्ती पापनाशिनी” त्यभिधाय "पुष्यश्रवणपुण्याद्यरोहिणी- संयुतास्तथे ति ब्रह्मवैवर्ते क्रमेण तासां लक्षणाभिधानाच्छवणयुक्ता द्वादशी विजयसंज्ञा । तथा तादृश्या अलाभे तादृश्येकादश्यपि। "एकादशी यदा शुक्ला श्रवणेन समन्विता। विजया सा तिथिः प्रोक्ता भक्तानां विजयप्रदा” । इति भविष्योत्तरात् । किन्तु तदा तदुक्तप्रकारविशेषेण पूजादि कर्त्तव्यम् । विद्धाधिक्येऽपि चोत्तरदिने श्रवणयोगाभावे तादृशी दशमीविद्धापि ग्राह्या। "दशम्यैकादशी यत्र सा नोपोष्या भवेत्तिथि । श्रवणेन तु संयुक्ता सा शुभा सर्वकामदा" ॥

·तिथितत्त्वविचनम्। १८१ इति वह्निपुराणात् । तदापि चैकादश्युपवासस्तेन सह तन्त्रमेव । यद्यपि च भविष्योत्तरे नारदीयविष्णुपुराणपच्छ्रवणयुक्तद्वादश्य- खाभविषयत्वं तादृश्यैकादश्या न प्रतीयते। किन्तु तल्लाभेऽपि स्वतन्त्रमिदमप्येकं व्रतमिति। मदनरत्नादावपि तथैवोक्तम्। पारणादिने च श्रवणापेक्षया द्वादश्याधिक्ये श्रवणमुल्लङ्ग्य द्वादशीमध्य एव पारणम्, न तु द्वादश्यन्तं प्रतीक्ष्य। द्वादश्यास्तत्रानुपोष्यत्वात्। द्वादश्यपेक्षया श्रवणाधिक्ये चोपोष्यं श्श्रवणमतिलभ्य त्रयोदश्यामपि पारणम्। "पारणं तिथिवृद्धौ तु द्वादश्यामुडुसंक्षयात् । उडुवृद्धौ त्रयोदश्यां तत्र दोषो न विद्यते" इति वह्निपुराणवचनादिति च पारणानिर्णय कृत । तथापि नारदीयाद्यकवाक्यतया तत्रापि तादृशद्वादश्यलाभविषय- त्वमेव तादृशैकादश्या द्रष्टव्यम्। लाघावात् । पूजादिप्रकारभेदोपदेशस्तु जयन्तीवदुपपन्नः। पारणाविषयं वद्विपुराणं च विष्णुश्टङ्खलविषयं शुद्धाधिकाविषयं वा भविष्यति । "एषा व्युष्टि समाख्याता एकादश्या मया तव । पृथगेव समाख्याता द्वादशी श्रवणान्विता" ॥ इति भविष्योत्तरवचनं तु व्युष्टिग्रहणात्फलभेदाभिप्रायं न व्रतस्वरूप- भेदाभिप्रायम्। यदा चैकादशीश्रवणद्वादश्युपवासौ दिनभेदेन प्राप्नुतस्तदा शक्तेन द्वयमपि कर्तव्यम् । तदुक्तं भविष्योत्तरे- "एकादशीमुपोप्यैव द्वादशीमप्युपोषयेत् । न तत्र विधिलोपः स्यादुभयोर्दैवतं हरिः ॥ इति ॥

·कालतत्त्वविवेचने "पारणान्तं व्रतं ज्ञयं व्रतान्ते विप्रभोजनम् । असमाप्ते व्रते पूर्वे नैव कुद्वतान्तरम् । . इति विष्णुधर्मोत्तरोक्तस्य पारणारूपाङ्गविधेस्तस्मिन्न कृते व्रतान्तरारम्भनिषेधविधेर्वा लोपो बाधो न स्यादुभयोरेकदेवत्यत्वा- दित्यर्थवाद । प्रधानत्वेन काम्यत्वेन निरवकाशत्वेन च पारणाङ्ग- बाधस्य व्रतान्तरोपक्रमस्य च चतुर्थीपञ्चम्यादाविव न्यायप्राप्तत्वेन विधिवाधाप्रसक्तः । तत्समाधानानपेक्षणात् । यस्तु श्रवणद्वादश्यन्तरे उपक्रान्तकतिचिद्वर्षव्यापिश्रवणद्वादशी- व्रतप्रयोग उपवासद्वयासामर्थ्यानिश्चयाच कृतप्रकृतैकादशीव्रतसंकल्पः पश्चात्तत्रासमर्थः स संकल्पितमेकादश्युपवासं विधाय श्रवणद्वादश्यां तत्प्रयुक्तविष्णुपूजादि विधाय भुञ्जीत । संकल्पबाधप्रसङ्गाच्छेषि- विरोधप्रसङ्गाच्च। तदुक्तं मत्स्यपुराणे- "द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु नक्षत्रं श्रवणं यदि । उपोष्यैकादशी तत्र द्वादश्यां पूजयेद्धरिम् ॥ इति । हरिपूजामेव कुर्यान्न तूपवासमित्यर्थः। उपवासकरणे तदङ्गहरि- पूजाया प्राप्तत्वादेव तद्विधिवैयर्थ्यात् । यस्तु तादृश प्रागेव निश्चितोपवासद्वयासामर्थ्यः स काम्यं नित्यस्य बाधकमिति न्यायेन श्रवणद्वादश्यामेवोपवासं कुर्यात् । तदुक्तं नारदीये- "उपोष्य द्वादशी पुण्यां वैष्णवःण संयुताम् । एकादश्युद्भवं पुण्यं नरः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ वाजपेये यथा यज्ञे कर्महीनोऽपि दीक्षितः। सर्व फलमवाप्नोति अस्नातोऽप्यहुतोऽपि सन्” ॥ इति ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । १८३ दृष्टान्तेन वाचनिक इव न्याय्येऽपि वाधे प्रत्यवायो नास्तीति झाप्यते । घाजपेयपर्यन्तं गमनं बहुदीक्षत्वात् । श्रवणद्वादशीनिमित्तोपवासपारणं तु पारणादिने उभयानुवृत्ता- वुभयान्त इति मुख्य पक्षः। “तिथिरएगुणं हन्ती” त्यादिवचनात् । अन्यतरान्त इति गौण । “सांयोगिके" इत्यनेनोक्तस्य तस्य कालस्या- न्यत्रोभयान्ततुल्यत्वेऽपि, अत्र- "याः काश्चित्तिथयः प्रोक्ता पुण्या नक्षत्रयोगतः। ऋक्षान्ते पारणं कुर्याद्विना श्रवणरोहिणीम्" ॥ इति वचने श्रवणरोहिणीपर्युदासस्य श्रवणरोहिणीयोगनिमित्ते व्रते उभयान्तपक्षस्य मुख्यत्वद्योतनार्थत्वात् । न तु अत्र तिथ्यन्तोऽवश्यं प्रतीक्षणीयः। न तु नक्षत्रमात्रान्ते पारणं कर्त्तव्यमित्येतत्परमिदम् । “भान्ते कुर्यात्तिथैर्वापि' इत्यादिभि- वचनैनक्षत्रान्तेऽपि जयन्तीपारणविधानात्तद्विरोधापत्तः। रोहिण्यशे तदयोगादुक्तप्रयोजनार्थत्वस्यैवोचितत्वादित्यादि सर्व जन्माष्टमी. प्रकरण एवोक्तम्। मदनरत्नादौ तु “जयन्त्यां नक्षत्रमात्रान्तपारणविधिवच्छ्रवण- द्वादश्यां तदभावात्पर्युदासवशादत्र नक्षत्रमात्रान्ते पारणं न भवत्येव । किन्तूभयान्ते तिथिमात्रान्ते वे” त्युक्तम् । इयं च श्रवणद्वादशीबुधवासरयुक्तातिप्रशस्ता । "श्रवणद्वादशीयोगे बुधवारो यदा भवेत् । अत्यन्तमहती नाम द्वादशी सा प्रकीर्तिता' ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरवचनात्। भाद्रपदे सात्यन्तफलदा। तथा च स्कन्दपुराणे-

·कालतत्त्वविवेचने
"मासि भाद्रपद शुक्ल द्वादशी श्रवणान्विता ।
महती द्वादशी ज्ञेया उपवासे महाफला ॥
बुधश्रवणसंयुक्ता सा चैव द्वादशी भवेत् ।
अत्यन्तमहती तस्या दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ इति ।
अत्र सङ्गमस्नानादि कर्त्तव्यम् ।
"नानं जप्यं तथा दानं होमः श्राद्धं सुरार्चनम् ।
सर्वमक्षय्यफलदं तस्यां भृगुकुलोद्वह ॥
तस्मिन्दिने तु यः स्नातो यत्र वचन संगमे ।
स गङ्गास्नान राम फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥
श्रवणे संगमा सर्वे परव्युष्टिप्रदाः सदा ।
विशेषाद्वादशीयुक्त बुधयुक्त विशेषत ।
इत्यादिविष्णुधर्मोत्तरेऽभिधानात् ।
इतरमहाद्वादशीस्वरूपं च ब्रह्मवैवर्तेऽभिहितम्-
"उन्मीलनी वञ्जली च त्रिस्पृशा पक्षवर्द्धनी।
जया च विजया चैव जयन्ती पापनाशिनी ॥
द्वादश्योऽष्टौ महापुण्याः
सर्वपापापहा द्विज।
तिथियोगेन जायन्ते चतस्त्रश्चापरास्तथा ॥
नक्षत्रयोगात्प्रबल पापं प्रशमयन्ति ताः ।
एकादशी तु संपूर्णा वर्द्धते पुनरेव सा" ॥
तद्युक्ता द्वादशीत्यर्थः।
"उन्मीलनी भृगुश्रेष्ठ कथिता पापनाशिनी।
द्वादश्यामुपवासस्तु द्वादश्यामेव पारणम् ॥
वजुली नाम सा प्रोक्ता हत्यायुतविनाशिनी ।
अरुणोदय आद्या स्याद्वादशी सकलं दिनम् ॥
अन्ते त्रयोदशी प्रातत्रिस्पृशा सा प्रकीर्तिता"।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । १८५ अाद्या एकादशी। अरुणोदये सूर्योदये । “एकादशी द्वादशी च रात्रि गेषे त्रयोदशी। व्यहस्पृक् तदहोरात्र'' मिति पद्मपुराणेऽहोरात्रे तिथित्रपयोगस्योक्तत्वात्। "कुहूराके यदा वृद्धि प्रयाते पक्षवर्द्धनी। विहायकादशी तत्र द्वादशी समुपोषयेत् ॥ इदमुपवासद्वयासमर्थ द्वादशीफलार्थिनं प्रति । श्रवणद्वादशीवत् । "पुष्यश्रवणपुष्याद्यरोहिणीसयुतास्तथा। उपोषिता समफला द्वादश्योऽष्टौ पृथक्पृथक् ॥ इति । . ॥ पुष्याचं पुनर्वसु । समस्वर्गादिफला । न तु कश्चिदासां मिथो विशेष इत्यर्थ । तत्र तिथिप्रयुक्तासु न कोऽपि संदेहः। श्रवणद्वादशी निर्णातैव। नक्षत्रयोगप्रयुक्ततरमहाद्वादशीत्रये सूर्योदयादारभ्य द्वितीय- तत्पर्यन्तमस्तमयपर्यन्तं वा योगस्य सत्त्वमपेक्षितम्। “प्रातः सकल्पयेद्विद्वानुपवासवतादिक" मित्युपवाससंकल्पस्य सूर्यो- दयानन्तरकालत्वेनोपवासस्य चाहोरात्रसाध्यत्वेन 'योग्यस्य विहितः कालः' “कर्मणो यस्य य काल" "दिवा रात्रौ व्रतं यच्चे” त्यादि- सामान्यवचनेभ्यः। श्रवणरोहिणीयोगवञ्चाल्पकालस्यापीतरनक्षत्र- योगस्य ग्राह्यत्वे प्रमाणाभावात् , “तिथिनक्षत्रयोर्योग' इत्यस्य- प्रकरणाच्छ्रवणद्वादशीविषयत्वस्योक्तत्वात्, "कृत्तिकादिभरण्यन्त तारा वा वारसप्तकम् । नैते संयोगमात्रेण पुनन्ति सकलां तिथिम्" । इति शङ्करगीतावचनविरोधाच्च। सामान्यविषयत्वेऽपि तस्य रोहिणीश्रवणद्वादश्योरेघोपसंहारस्य युक्तत्वात् । तयोविशेषवचनात् । पारणं तु निर्णीतमेव । ।

·१८६
कालतत्त्वविवेचने
एताश्चाष्टावपि महाद्वादश्य काम्या एव । नित्यत्वे प्रमाणा-
भावात् । फलश्रवणाच्च । एवं “एकादशी भुक्त्वा" इत्यस्य तु विषय
उक्त एवेति नानेनापि नित्यत्वद्योतनम् ।
यत्तु-
"न करिष्यन्ति ये लोके द्वादश्योऽष्टौ ममाज्ञया ।
तेषां यमपुरे वासो यावदाभूतसंप्लवम्" ॥
इत्यकरणप्रत्यवायबोधक
पद्मपुराणनाम्ना
केनचिल्लिखितं
वचनम् । तदतिवैष्णवग्रन्थेष्वप्यदर्शनादनाकरमेवेति ।
अल्पश्रवणयुक्तापि सकला द्वादशी शुभा ।
तत्रैकस्मिन्नेव दिने तद्योगे नास्ति संशयः ॥
दिनद्वयेऽपि तद्योगवती विद्धाधिका यदि।
एकादशीयुता ग्राह्या या तु शुद्धाधिका तथा ॥
उत्तरैव भवेद्युक्ता श्रवणेनोदये रवेः।
सैव ग्राह्यान्यथा-पूर्वैकादश्यामेव चेच्छ्रुति ॥
न द्वादश्यां तदाप्युक्तं श्रवणद्वादशीव्रतम् ।
एकादशी द्वादशी च शक्तस्तूपवसेत्पृथक् ।
प्रक्रान्तप्रकृतैकादश्युपवासोऽक्षमस्तत ।
विष्णुपूजामेव कृत्वा द्वादश्यां भोजनं चरेत् ॥
पूर्वमेवाक्षम कामी द्वादशीमेव लङ्घयेत् ।
द्वयान्तेऽन्यतरान्ते वा तिथिमात्रान्त एव वा।
पारयेत्फलभारोऽत्र बुधे भाद्रे विशेषतः ।
अन्यासु महतोवृक्षयुतासु द्वादशीषु तु ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् । १८७ दिने रात्रौ च तत्सत्त्वं मुख्यं केचिद्यदा कदा । क्षयोगेऽपि पूज्यत्वं जयन्तीवत्प्रचक्षते ।। तिथियुक्तास्वसदेह काम्या अष्टावपि विमाः ॥ इति संग्रहः। इति श्रीरघुनाथवाजपेययाजिकृतौ श्रवणद्वादश्यादिनिर्णय ॥ अथ त्रयोदश्या विशेषविवेचनम् । अथ त्रयोदश्यां कश्चिद्विशेषः । शनिवारादियुक्तायां कांचिच्छुक्ल- त्रयोदशीमारभ्य संवत्सरं प्रतिपक्षत्रयोदशीषु शनिवारादियुक्तास्वेव चतुर्विंशतिशुक्लत्रयोदशीषु वा कर्त्तव्यं यत्प्रदोषसमयशिवपूजानक्त- भोजनात्मकं प्रदोषव्रतं तत्र प्रदोषव्यापिनी त्रयोदशी ग्राह्या । प्रदोषश्च "त्रिमुहूर्त प्रदोषः स्याद्रवावस्तं गते सती'' त्युक्तः। तत्र शिवपूजनस्य प्रदोषकालत्वम् । "ततस्तु लोहिते भानौ स्नात्वा सनियमो व्रती । पूजास्थानं ततो गत्वा प्रदोषे शिवमर्चयेत्” ॥ इति स्कन्दपुराणे तव्रतविधावुक्तम् । नक्तभोजनस्य प्रदोषकालत्वं नक्तवक्तनिर्णये वक्ष्यते । तत्रान्यतर- दिने प्रदोषव्याप्तौ तत्स्पर्श वा सैव ग्राह्या। दिनद्वये प्रदोषव्याप्ती साम्येन तदेकदेशस्पर्श वोत्तरा। "प्रातः संकल्पयेद्विद्वानुपवास- व्रतादिक" मिति संकल्पकालमारभ्य सत्त्वात् । "सदेव तिथ्योरुभयोः प्रदोषव्यापिनी तिथि । तत्रोत्तरत्र नक्तं स्यादुभयत्रापि सा यतः" । इचि जाबालिवचनाच।

·१८८ कालतत्त्वविवेचने वैषम्येण तदेकदेशस्पर्श तदाधिक्यवती पूर्वापि ग्राह्या । यदि देवपूजाभोजनपर्याप्त तदाधिक्यम् । नो चेत्साम्यपक्षवदुत्तरैव । सायाह्नरूपगौणतत्कालव्याप्तरपि लाभात्। सायाह्नस्य च गौणं तत्कालत्व प्रदोषस्पर्शाभावे तत्र नक्तविधानादवगम्यते । तथा च स्कन्दपुराणे - "प्रदोपव्यापिनी न स्यादिवा नक्तं विधीयते । अात्मनो द्विगुणा छाया मन्दीभवति भास्करे ॥ तन्नक्तं नक्तमित्याहुन नक्तं निशि भोजनम् । एवं ज्ञात्वा ततो विद्वान् सायाह्ने तु भुजिक्रियाम् ॥ कुर्यान्नक्तवती नक्तफलं भवति निश्चितम् ॥ इति ।। तथा- - "मुहूर्तोनं दिनं नक्तं प्रवदन्ति मनीषिण । नक्षत्रदर्शनान्नक्तमहं मन्ये गणाधिपः ॥ • इति भविष्यत्पुराणेऽपि नक्षत्रदर्शनो कालस्य "अहं मन्ये'' इत्युक्तया मुख्यत्वं पूर्वाद्धोक्तस्य च गौणत्वमवगम्यते । दिनं नक्तं नक्तव्रतयोग्यमित्यर्थ । नक्षत्रदर्शनादित्यत्रो मित्यध्याहारः,प्राप्येति ल्यब्लोपनिमित्ता वा पञ्चमी। अत एव च दिनद्वये प्रदोषस्पर्शाभाधे- ऽप्युत्तरैव। न चात्रैकभक्तादिवन्मुख्यकालेऽनुष्ठानम्। किन्तु गौणकाल एव । "सायाह्न तु भुजिक्रिया" मिति वचनात्तत्पूर्वस्य च पूजादेरप्यपकर्षेण तत्रैव कर्त्तव्यत्वात्। गोवत्सद्वादशीव्रतेऽप्येवमेव निर्णय । तत्रापि “नरो वा यदि वा नारी नक्तं संकल्प्य चेतसी” त्युपक्रमे "माषान्नं कामतोऽश्नीया- द्रात्रौ विगतमत्सरः” इति चान्ते नक्तभोजनविधानात्, “प्रतीक्षेतागमं भक्तया गवां गोध्यानतत्पर " इति वचनाद्गोष्ठागतासु संध्यायां गोपूजाविधानात् । एवमेवंजातीयकेऽन्यत्रापि ।

·तिथितस्वविवेचनम्। १८६ अथ वारुणीविवेचनम् । पौर्णमास्यन्तचैत्रकृष्णत्रयोदशी शतभिषायुता वारुणी। तत्र गङ्गास्नानं महाफलम् । तथा च स्कन्दपुराणे- "वारुणेन समायुक्ता मधौ कृष्णा त्रयोदशी । गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्यग्रहशतै समा ॥ इति ॥ सैव शनिवारयोगे महावारुणी, शुभयोगयोगे महामहावारुणी अधिकफला च । तथा च तत्रैव- "शनिवारसमायुक्ता'सा महावारुणी स्मृता। गङ्गायां यदि लभ्येत कोटिसूर्यग्रहै समा । शुभयोगसमायुक्ता शेनौ शतभिषा यदि । महामहेति विख्याता त्रिकोटिकुलमुद्धरेत्” ॥ इति ॥ यश्च त्रयोदश्यां क्षत्रियादीनां शतभिषायां च स्त्रीणां स्नान- निषेधो जाबालीयः- -- "त्रयोदश्यां तृतीयायां दशम्यां च विशेषतः । शूद्रविक्षत्रिया स्नानं नाचरेयुः कथञ्चन" ॥ इति, "नानं कुर्वन्ति या नार्यश्चन्द्र शतभिषां गते सप्त जन्म भवेयुस्ता दुर्भगा विधवा ध्रुवम् इति च ।' । त यादृच्छिकदृष्टार्थस्नानविषयः । अत एव हेमाद्रौ वचनम्- "भोगाय क्रियते यत्तु मानं यादृच्छिकं नरै । तन्निषिद्ध दशम्यादौ नित्यनैमित्तिके न तु" ॥ इति ॥ अत्र च संध्याराव्यादावपि योगे गङ्गास्नान कर्त्तव्यमेव ।

·१९० कालतत्त्वविवेचने रात्रौ स्नाननिषेधस्य- "दिवा रात्रौ च संध्यायां गङ्गायां च प्रसङ्गतः। स्नात्वाश्वमेधज पुण्यं गृहेऽप्युद्धृततजलैः ॥ इति ब्रह्माण्डपुराणे, "सर्व एव शुभः काल सर्वो देशस्तथा शुभः । सो जनस्तथा पात्रं स्नानादी जाह्नवीजले"॥ इति भविष्यपुराणे च सामान्यत एव प्रतिप्रसवात् । प्रसङ्ग- तश्चेत्यन्वय । योऽपि महानिशायां स्नानादिनिषेध, सोप्यत्र न प्रवत्तते। "महानिशा तु विज्ञेया मध्यमं प्रहरद्वयम् । तत्र स्नानं न कर्त्तव्य काम्यनैमित्तिकाढते" ॥ इति देवलवचनात् । अत्र च वारुण्यादिशब्दैरेव तत्तन्मासतिथ्यादिसंग्रहेऽपि मासा. दिशब्दैर्वारुण्यादियोगसंग्रहेऽप्यधिकरणत्वेन मासादीनां च्छब्दैनिमित्तत्वेन च तत्तद्योगस्य वारुण्यादिशब्दैरुल्लेखः स्नानादिसंकल्पवाक्येऽवश्यं कर्त्तव्य । तत्त- "मासपक्षतिथीनां च निमित्तानां च सर्वशः । उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलभाग्भवेत् ॥ इतिवचनात् । योगविशेषस्य वारुण्यादिसंज्ञाकरणस्य संकल्पाद्युपियोगित्वेनैव सार्थ्यक्याच्च। एवं दशहरायां दशयोगेषु केषांचित्किञ्चिद्योगा- विनाभावादेव लाभसंभवेऽपि तेन तेन रूपेण सर्वेषां निमित्तत्त्वात्सर्वेषां तेन तेन रूपेणोल्लेखः कर्त्तव्य ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। * अथ शिवरात्रिनिर्णयः * तस्याश्च स्वरुपं शिवरहस्येऽभिहितम् । "तत्प्रभत्यथ देवर्षे माघकृष्णचतुर्दशी । शिवरात्रिः समाख्याता प्रियेयं त्रिपुरद्विषः' इति ॥ तेन रात्रिशब्दस्य तिथिपरत्वाद्योगेन शिवव्रतयोग्यतिथिलाभा- द्रुढ्या च तद्विशेषलाभात्तत्र योगरूढोऽयं शिवरात्रिशब्दः । यस्तु क्वचिद्वतेऽपि केवलशिवरात्रिशब्दप्रयोगः । स लक्षणया । नवरात्रादिशब्दवत् । अत एव प्राचुर्येण शिवरात्रिवतशब्द एव व्रते प्रयुज्यते । तिथिविशेषसंज्ञाकरणप्रयोजनं च तेन शब्देन तां निर्दिश्य तत्रोपवासपूजादिविधानं "शिवरात्रिमुपोषयेत्' "शिवरात्रि च पूजाजागरणैर्नये'' दित्यादि। खण्डत्वे पूर्वविद्धादिग्राह्यत्वनियम- विधानं च "जयन्ती शिवरात्रिश्चे” त्यादिशिवरात्रिवत चोपगस- पूजाजागरणात्मकप्रधानसमुदायरूपम् । . "उपवासप्रभावेन बलादपि च जागरात् । शिवरात्रेस्तथा तस्यां लिङ्गस्यापि प्रपूजया ॥ अक्षयान् लभते भोगाञ्छिवसायुज्यमाप्नुयात्" । इतिनागरखण्डीयेऽधिकारविधौ, "स्वयं च लिङ्गमभ्यर्च्य सोपवासः सजागरः । अजानन्नपि निःपापो निषादो गणतां गतः" ॥ इति साखण्डीये तदुन्नायके परकृत्यर्थवादे च त्रयाणामपि श्रवणात् । एवं सति यत्र केवलोपवासादिश्रवणं तत्रेतरदप्युपलक्षित द्रष्टव्यम्।

·कालतत्त्वविवेचने क्वचित्त्वशक्तं प्रत्यनुकल्पत्वेनैकैकस्य द्वयोर्वा श्रवणम् । "अथवा शिवरात्रिं च पूजाजागरणैर्नयेत् । कश्चित्पुण्यविशेषेण व्रतहीनोऽपि यः पुमान् ॥ जागरं कुरुते तत्र स रुद्रसमतां व्रजेत्” । इत्यादिष्वथवादिशब्दश्रवणात् । जन्माष्टमीव्रतवञ्चदमपि व्रतं नित्यं काम्यं च । वीप्सादियुक्त- वाक्यात्फलश्रवणाञ्च। तद्वदेव च चतुर्दश्या रात्रिमात्रसत्त्वेऽपि त्रयोदशीवधो भवत्येव । न तु तिथ्यन्तरवद्दिवाप्रवेशस्यावश्यकता। अत्रापि राबावेव पूजादिविधानात् । "निशि भ्रमन्ति भूतानि शक्तय शूलभृद्यत । अतस्तस्यां चतुर्दश्यां सत्यां तत्पूजनं भवेत् ॥ इति ॥ तत्र निशीथादूर्ध्वमप्यनुवर्तमानया त्रयोदश्या युक्ता चतुर्दशी निशीथायोगिन्यपि परैवोपोप्या । "माघासिते भूतदिनं हि राजन् उपैति योगं यदि पञ्चदश्या॥ जयाप्रयुक्तां न तु जातु कुर्यात् शिवस्य रात्रि प्रियकृच्छिवस्य" ।। इति हेमाद्रिमाधवायुदाहृतषुराणवचनात् । दिनराज्युभययोगलाभाद्रात्रियोगस्यापि भूयसा लाभाच। जयया त्रयोदश्या प्रकर्षण युक्तामित्यभिधानात्पूर्वेद्युस्त्रयोदश्या भूयोरात्रिव्याप्तिप्रतीतेः। इतरथा पूर्वेद्युरेव निशीधयोगिनी, दिनद्वयेऽपि तादृशी, पूर्वब ग्राह्या । "कृष्णाष्टमी स्कन्दषष्ठी शिवरात्रिश्चतुर्दशी । एता पूर्वयुता कार्यास्तिथ्यन्ते पारणं भवेत् ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम्।
१
AY
-
जन्माष्टमी रोहिणी च शिवरात्रिस्तथैव च ।
पूर्वविद्धैव कर्तव्या तिथिभान्ते च पारणम् ।
श्रावणी दुर्गनवमी तथा दूर्वाष्टमी च या।
पूर्वविद्धा तु कर्त्तव्या शिवरात्रिर्बलेर्दिनम् ॥
जयन्ती शिवरात्रिश्च कार्ये भद्राजयान्विते ।
माघफाल्गुनयोर्मध्ये या स्याच्छिवचतुर्दशी ॥
अनङ्गेन समायुक्ता कर्त्तव्या सा सदा तिथि "।
इत्यादिस्कन्दपुराणादिवचनेभ्य ।
तत्र सूर्यास्तमारभ्य सत्त्वे-
"आदित्यास्तमये काले अस्ति चेद्या चतुर्दशी।
तद्रात्रि शिवरात्रि स्यात्सा भवेदुत्तमोत्तमा ।
त्रयोदशी यदा देवि दिनभुक्तिप्रमाणतः ।
जागरे शिवरात्रिः स्यानिशि पूर्णा चतुर्दशी ॥
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिचतुर्दशी।
रात्री जागरण यस्मात्तस्मात्तां समुपोषयेत् ॥
इत्यादीनि कामिकशिवरहस्यादिवचनान्यप्युपोद्वलकानि । “रात्रौ
जागरणं यस्मा' दितिहेतुवशात्प्रदोषशब्दोऽपि रात्रिमात्रपर । प्रदोषा-
सत्त्वेऽपि रात्रिव्याप्तिमात्रभूयस्त्वे-
"माघमासस्य कृष्णायां चतुर्दश्यां सुरेश्वर ।
अहं यास्यामि भूपृष्ठे रात्रौ नैव दिवा कलौ ॥
लिङ्गषु च समस्तेषु चरेषु स्थावरेषु च ।
संक्रमिष्याम्यसंदिग्धं वर्षपापविशुद्धये ॥
तस्माद्गात्रौ हि मे पूजां यः करिष्यति मानवः ।
मन्त्रैरेतः सुरश्रेष्ठ विपाप्मा स भविष्यति ॥
निशि भ्रमन्ति भूतानि" इत्यादीनि नागरखण्डादिवचनान्युपो-
द्वलकानि।

·१६४ कालतत्त्वविवेचने अत्र दिनद्वये निशीथयोगे परेधुः । प्रदोषनिशीथोभयव्याप्ति- लाभात् । "संकल्पकालमारभ्य सत्त्वादहोरात्रीभययोगाच्च परैवोपोप्या" इति माधवः । तिथितत्त्वेऽप्येवमेव। तत्रैतावती पूर्वविद्धाग्रहणे उपपत्तिः। - "अर्द्धरात्रात्पुरस्ताच्चेजयायोगो यदा भवेत् । पूर्वविद्धव कर्तव्या शिवरात्रिः शिवप्रिये' इति पद्मपुराणवचनमीदृश एव विषये पूर्वाविधानार्थम् । अन्ततः सर्वाण्यपि, पूर्वविद्धाविधायकानि प्रागुक्तानि । "महतापि पापानां दृष्टा वै निप्कृतिः पुरा । न दृष्टा कुर्वतां पुंसां कुहूयुक्तां तिथि विमाम्” ॥ इति स्कन्दपुराणीयामावास्यायुक्तानिषेधश्चैतादृश एव विषये सार्थकः । पूर्वस्या एवं निशीथव्याप्तौ पूर्वाग्रहणस्य- "माघकृष्णचतुर्दश्यामादिदेवो महानिशि । शिवलिङ्गतयोद्भूतः कोटिसूर्यसमप्रभः ॥ तत्कालव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिवते तिथिः । अर्द्धराबादधश्चोय युक्ता यत्र चतुर्दशी ॥ तत्तिथावेव कुर्वीत शिवरात्रिव्रतं व्रती। अर्द्धरात्रयुता यत्र माघकृष्णचतुर्दशी ॥ शिवरात्रिव्रतं तत्र सोऽश्वमेधफलं लभेत्। पूर्वेयुरपरंथुर्वा महानिशिचतुर्दशी व्याप्ता सा दृश्यते यस्यां तस्यां कुर्याद् व्रतं नरः” । इत्यादिनारदीयेशानसंहितादिवचनैरेवोत्तरस्या एव तद्व्या- तावुत्तराग्रहणस्येव सिद्धत्वात्।

·F. RECE 24.P.H तिथितत्त्वविवेचनम् । न च तत्र निशीथव्याप्तिवचनैः पूर्वस्या इत्र प्रदोषव्याप्तिवचन- रुत्तरस्या अपि प्राप्तौ पूर्वानियमार्थत्वेन तद्विधयोऽर्थवन्त एवेति वाच्यम्। “रात्रौ जागरणं यस्मा” दितिहेतुनिर्देशवशात्समस्तरात्रि- व्याप्तेर्वा विवक्षयैव तत्र प्रदोषव्यात्यभिधानात् । निशीथराव्योरिव प्रदोषस्य लिङ्गप्रादुर्भावपूजाकालत्वयोरभावात्तत्स्वरूपस्याविवक्षि- तत्वात्। महानिशापि "महानिशा द्वे घटिके रात्रर्मध्यमयामयो" रिति देवलोक्तरर्द्धरात्ररूपैव। किंच, "अर्द्धरात्रात्पुरस्ता” दितिवचने “पूर्वविद्धव" इत्युत्तरविद्धानिवर्तकादेवकारादुत्तरविद्धायाः प्रसक्तिर्गम्यते । सा चोभयत्र निशीथयोग एव संभवति। न तु पूर्ववैव तस्मिन् । एवं निषेधवशादपि। " यदापि "पूर्वविद्धव" इत्येवकारः "अाग्नेय्येव मनोता कार्या" इतिवत् न तु न कार्येत्येवमर्थक । तदापि पूर्वस्या अकर्त्तव्यत्व- प्रसक्तिरप्युभयत्र निशीथयोग एव। उत्तरस्या दिनरात्रियोगादि- बहुगुणलाभादिति स एव तस्य विषयः । किंच सर्वत्रापि पूर्वोत्तरविद्धानियम कालव्याप्तिशास्त्रानिर्णेय- विषय एवेत्युक्तम्। तेनात्र दिनद्वये निशोथायोगे “माघासिते" इति वचनेनोत्तरस्या विधानात्परिशेषादुभयदिननिशीथयोगविषयतैव पूर्वविद्धानियमविधेर्युक्तेति । यञ्च प्रतिमासकृष्णचतुर्दशीषु- "श्रादौ मार्गशिरे मासि दीपोत्सवदिनेऽपि वा । गृहीयान्माघमासे वा द्वादशैवमुपापयेत् ॥ इत्यादिस्कन्दपुराणादिवचनै पूजोपवासजागरणात्मकमेव काम्य शिवरात्रिव्रत विहितम् । तस्यापि प्रतियामं पूजाया जागरणस्य ·१६६ कालतत्त्वविवेचने च विधानात्सकलरात्रिसाध्यत्वाद्बहुरात्रिव्यापिन्यामनुष्ठानमुचितमिति तत्राप्ययमेव निर्णयः पर्यवस्यति । रात्रिव्याप्तिसाम्ये तु- "रुद्रव्रतेषु सर्वेषु कर्त्तव्या संमुखी तिथिः । अन्येषु व्रतकल्पेषु यथोदिशामुपावसेत् ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्तवचनात्पूर्वस्यामनुष्ठानम् । येषां मते प्रदोष- व्याप्तिरपि निर्णायिका, तेषामुत्तरस्यामिति । अस्याश्च रविभौमान्यतरवारयोगे शिवयोगयांगे च प्रशस्ततरत्वं प्रशस्ततमत्वं च स्कन्दपुराणे दर्शितम्- “माघकृष्णचतुर्दश्यां रविवारो यदा भवेत् । भौमो वाथ भववि कर्त्तव्य व्रतमुत्तमम् । शिवयोगस्य योगे च तद्भवेदुत्तमोत्तमम् ॥ इति ॥ ॥ तथा- "त्रयोदशी कलाप्येका मध्ये चैव चतुर्दशी । अन्ते चैव सिनीवाली त्रिस्पृश्यां शिवमर्चयेत्” । इति वचनास्त्रिस्पृशापि प्रशस्ता । पारणं चैतव्रतसम्बन्धि स्कन्दपुराणे एव तिथ्यन्ते तिथिमध्ये च विहितम् । "कृष्णाष्टमी स्कन्दषष्ठी शिवरात्रिचतुर्दशी। एताः पूर्वयुताः कार्यास्तिथ्यन्ते पारणं भवेत् ॥ इति ॥ "उपोषणं चतुर्दश्यां चतुर्दश्यां च पारणम् । कृतैः सुकृतलक्षैश्च लभ्यते वाथवा न वा ।। ब्रह्मा स्वयं चतुर्वक्त्रै पञ्चवक्त्रैस्तथा ह्यहम् । शिक्ये शिक्ये फलं तस्य वक्तु शक्तो न पार्वति ॥

·तिथितत्वविवेचनम्। ब्रह्माण्डोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि सन्ति वै। संस्थितानि भवन्तीह भूतायां पारणे कृते" ॥ इति च ॥ "सा त्वस्तमयपर्यन्तव्यापिनी चेत्परेऽहनि । दिवैव पारणं कुर्यात्पारणान्नैव दोपभाक्” ॥ इति शिवरात्रिप्रकरणपठितकालादर्शादिलिखितवचनात् "अन्यति- ध्यागमो रात्रा” वित्यादिपूर्वलिखितसामान्यवचनाच तिथ्यन्तं प्रतीक्ष्य दिवा पारणस्य कत्तुं शक्यत्वे तिथ्यन्ते, नो चेत्तिथिमध्य एवेति व्यवस्था। माधवेन तु “यामत्रयोद्धंगामिन्याम्” इतिवचनानुसाराव्य- वस्थोक्ता । सा मूलादर्शनान्नादृते” त्युक्तम् । अथ शिवरात्रिव्रतपद्धतिः। शिवरात्रिव्रतानुष्ठानप्रकारश्च यद्यपि पुराणभेदेन नानाविधोऽस्ति। तथापि शिवरहस्यादिसम्बादी संक्षिप्तस्तावत्प्रदर्श्यते। "विना भस्मत्रिपुण्ड्रेस विना रुद्राक्षमालया। पूजितोऽपि महादेवो न स्यात्तस्य फलप्रदः ॥ तस्मान्मृदापि कर्त्तव्यं ललाटे च त्रिपुण्ड्रकम्'' . इति लिङ्गपुराणाद्धृतत्रिपुरड्ररुद्राक्षो जन्माष्टमीव्रतवत्कालोल्लेख. पर्यन्तं विधाय शिवप्रीतिकामः- - "शिवरात्रिव्रतं होतत्करिष्येऽहं महाफलम् । निर्विघ्नमस्तु मे चात्र त्वत्प्रसादाजगत्पते ॥

·कालतत्त्वविवेचने चतुर्दश्यां निराहारो भूत्वा शम्भो परेऽहनि । भाष्येऽहं भुक्तिमुक्त्यर्थं शरणं मे भवेश्वर" ॥ । इति पठित्वा जलमुत्सृजेत्। ततो नित्यकृत्यं विधाय रात्री प्रथमप्रहरे अद्य शिवपूजां करिष्य इति संकल्प्य पूर्वप्रतिष्ठित एव लिङ्गे प्रतिष्ठिते वा पूर्ववत्तदानीमेव प्राणप्रतिष्ठा विधाय पार्थिवलिङ्ग- प्रजाप्रकारेण भूतशुद्धयादिपूर्वकं पञ्चाक्षरादिमूलमन्त्रेण वैदिकमन्त्रेण पौराणमन्त्रैः प्रणवादिचतुर्थीनमोऽन्तशिवनाम्ना वा आवाहनादिपूर्वो- क्तोपचारः पूजयेत् । तत्रविशेष -ॐ -ॐ हौ ईशानाय नम इति प्रथमप्रहरे दुग्धेन स्नपनम्। "शिवरात्रिवतं देव पूजाजपपरायण । करोमि विधिवदत्त गृहाणायं महेश्वर"। इत्यर्घ्यदानं च । ततस्तन्मन्त्रजपेन तत्कथाश्रवणादिभिर्वा जागरणम् । "तद्ध्यानं तजप स्नानं तत्कथाश्रवणादिकम् । उपवासकृतां ह्येते गुणा प्रोक्ता मनीषिभिः॥ इति सामान्यवचनात् । द्वितीयप्रहरे-ॐ हौं अघोराय नम इति दना नपनम्। "नमः शिवाय शान्ताय सर्वपापहराय च। शिवरात्रौ ददाम्ययं प्रसीद उमया सह" ॥ इति चार्घ्यदानम् । तृतीय-ॐ हौं वामदेवाय नम इति घृतेन स्मपनम् । "दुःखदारिद्रयशोकेन दग्धोऽहं पार्वतीपते । शिवरात्रौ ददाम्यय॑मुमाकान्त गृहाण मे" ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
१६६
इत्यर्घ्यदानम्।
चतुर्थे-ॐ सद्योजाताय नम इति मधुना स्नपनम् ।
"मया कृतान्यनेकानि पापानि'हर शङ्कर ।
शिवरात्रौ ददाम्यय॑मुमाकान्त गृहाण मे ॥
इत्यध्यदानम्।
एवं मूलमन्त्रजपादिना रात्रिमतिवाह्य प्रभाते-
"अविघ्न व्रतं देव त्वत्प्रसादात्समापितम् ।
क्षमस्व जगतां नाथ त्रैलोक्याधिपते हर ॥
यन्मयाद्य कृतं पुण्यं तद्रुद्रस्य निवेदितम् ।
त्वत्प्रसादान्महादेव व्रतमद्य समर्पितम् ॥
प्रसन्नो भव मे श्रीमन् सद्गतिः प्रतिपाद्यताम् ।
त्वदालोकनमात्रेण पवित्रोऽस्मि न संशय ' ॥
इति व्रतं समर्पयेत् ।
परदिने यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोजयित्वा-
"संसारक्लेशदग्धस्य व्रतेनानेन शङ्कर।
प्रसीद सुमुखो नाथ शानदृष्टिप्रदो भव" ॥
इति प्रार्थ्य बन्धुभिः सह पारणं कुर्यादिति ।
एतस्योद्यापनं प्रतिमासशिवरात्रिव्रतप्रकारस्तदुद्यापनविधिश्च
व्रतकाण्डेषु द्रष्टव्यः।
यदा तु-
"आयुष्मान्बलवान् श्रीमान् पुत्रवान्धनवान्सुखी।
वरमिष्टं लभेल्लिङ्ग पार्थिवं य समर्चयेत् ॥

·२००
कालतत्त्वविवेचने
तस्मात्तु पार्थिवं लिङ्गं ज्ञेयं सर्वार्थसाधकम् ।
मृद्भस्मगोशकृत्पिण्डं ताम्रकांस्यमयं तथा ।
कृत्वा लिङ्ग सकृत्पूज्य वसेत्कल्पायुतं दिवि ।
वार्भ वित्तप्रदं लिई स्फाटिक सर्वकामदम् ॥
नर्मदागिरिजं श्रेष्ठमन्यदपि हि लिङ्गवत् ।
कृत्वा पूजय विप्रेन्द्र लप्स्यसे चेहितं फलम्" ॥
इत्यादिनन्दिभविष्यपुराणादिवचनवशात्पार्थिवलिङ्गे शिवपूजा
क्रियते ।
तदा
"मृदाहरणसंघट्टप्रतिष्ठाहानमेव च ।
स्नपनं पूजनं चैव विसर्जनमतः परम् ॥
हरो महेश्वरश्चैव शूलपाणिः पिनाकधृक् ।
पशुपति शिवश्चैव महादेव इति क्रमात्” ॥
इतिदेवीपुराणवचनान्मृदाहरणादय सप्त पदार्थाः प्रणवादि-
चतुर्थीनमोऽन्तहरादिनामभिः सप्तभिः कर्त्तव्या ।
अन्ये
तूपचाराः
'गोभूहिरण्यवस्त्रादिवलिपुष्पनिवेदने ।
शेयो नमः शिवायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ॥
सर्वमन्त्राधिकश्चायमोङ्काराद्य षडक्षर "।
इति नन्दिपुराणवचनात् ॐ नम शिवायेत्यनेन ।
है पूजयेन्मन्त्रैः सर्वदेवान्पृथक्पृथक् ।
ध्यात्वा प्रणवपूर्व तु तन्नाम्ना सुसमाहितः ।
इतिवचनाद्वैदिकेनागमिकोन का मन्त्रेण येन केनचिन्माना था।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । २०१ ततश्चायमनुष्ठाने विशेष । ॐ हराय नमः इति मृदमाहृत्य केशकी- टाद्यपनयनेन शोधितायां तस्यां शुचिजलप्रक्षेपेण ॐ महेश्वराय नम इति संघट्टन कृत्वा तेन पिण्डेन- - "अक्षादल्पपरिमाणं न लिङ्गं कुत्रचिन्नर । कुर्वीताङ्गुष्ठतो ह्रस्वं न कदाचित्समाचरेत् ॥ इति वचनादशीतिरक्तिकामिनादक्षादधिकपरिमाणमङ्गठाधिकोच्चत्वं च लिङ्गं कृत्वा ॐ शूलपाणये नमः, शिव इह सुप्रतिष्ठो भवेति प्रतिष्ठाप्य-- "ध्यायेन्नित्यं महेश रजतगिरि निभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहम्तं प्रसन्नम् ॥ पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्याघ्रकृत्त वसानं विश्वाद्य विश्वबीजं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥ इति ध्यात्वा, ॐ पिनाकधृषे नमः, शिव इहागच्छेत्यावाहनं कृत्वाॐ पशुपतये नम इति शुद्धोदकेन समाप्यान्यांश्च सर्वान्स्नपन- पूर्वभाविनस्तदुतरभाविनश्च पाद्यार्थ्य वस्त्रगन्धादीनुपचारान् शिवाय नम इति विसर्जनपर्यन्तान्कुर्यात् । ततो "मूर्तयोऽयौ शिवस्यैताः पूर्वादिक्रमयोगत । आग्नेय्यन्ताः प्रपूज्यास्तु वेद्यां लिङ्गं शिवं यजेत् ॥ इति भविष्यपुराणोक्तमष्टमूर्तिपूजनं "न प्रचीमप्रतः शम्भो". रिति रुद्रयामले निषेधाद् "देवाग्रे स्वस्य चाप्यग्रे प्राची प्रोक्ता गुरुक्रमै' रित्यागिमिकी प्राचीमनादृत्य प्राच्यैशान्यादिक्रमेणा- ग्नेयीपर्यन्तं वामावर्तेन कुर्यात् । ॐ शर्वाय क्षितिमूर्तये नमः, ॐ भवाय जलमूर्तये नमः, ॐ रुद्रायाग्निमूर्तये नमः, वायुमूर्तये नमः, ॐ भीमायाकाशमूर्तये नमः, ॐ पशुपतये ॐ उग्राय २६

·२०२
कालतत्त्वविवेचने
यजमानमूर्तये नमः, ॐ महादेवाय
ॐ महादेवाय सोममूर्तये नमः,
ॐ ईशानाय सूर्यमूर्तये नमः इति । ततस्तोत्रादिना स्तुत्या नमस्कृत्य
ॐ महादेवाय नम इति विसर्जयेदिति ।
शिवपूजायां च बिल्वपत्राणि धुत्तूरपुष्पाणि चातिफलदानि ।
"धुत्तरकैस्तु यो लिग सकृत्पूजयते नरः ।
स गोलक्षफलं प्राप्य शिवलोके महीयते ॥
बिल्वपत्ररखण्डेश्च यो लिङ्ग पूजयेत्सकृत् ।
सर्वपापविनिर्मुक्त शिवलोके महीयते ॥
सर्वकामप्रदं विल्वं दारिद्रयस्य विनाशनम् ।
बिल्वपत्रात्परं नास्ति येन तुष्यति शङ्करः ॥
शुष्काण्यपि च पत्राणि श्रीवृक्षस्य सदैव हि"।
इत्यादिभविष्यम्कान्दादिवचनात् ।
यञ्च शिवाय समर्पित पुष्पनैवेद्यादि तत्प्रसादरूपेण विष्णुनिवे-
दितवत् स्वयं नोपयोज्यम्। “स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्माल्यं सवासा
श्राप्लुत शुचि" रिति कालिकापुराणे,
"अग्राह्य शिवनैवेद्य पत्रं पुष्पं फलं जलम् ।
शालग्रामशिलास्पर्शात्सर्व याति पवित्रताम् ॥
इति परिशिष्टे.
"दत्त्वा नैवेद्यवस्त्रादि नाददीत कदाचन ।
त्यक्तं यच्छिवमुद्दिश्य तदादाने न तत्फलम्" ॥
इति च भविष्ये निषेधात्,
"निर्माल्यं यो हि मद्भक्त्या शिरसा धारयिष्यति ।
अशुचिभिन्नमर्यादो नरः पापसमन्वितः ॥
नरके पच्यते घोरे तिर्यग्योनौ च संभवेत्।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । २०३ ब्रह्महापि शुचिर्भूत्या निर्माल्यं यस्तु धारयेत् ॥ तस्य पापं महच्छीव्र नाशयिष्ये महाव्रत" ॥ इति स्कन्दपुराणवचनादशुचिना तन्न ग्राह्यम् । किन्तु स्नानादिना शुचिनेति स्मातः । अपनीतं तन्न ग्राह्यमिति श्रीदत्त । शिवदीक्षारहितैज्योतिर्लिङ्गातिरिक्तस्य वा न ग्राह्यमिति शैवा इत्यलं प्रसङ्गागतेन । त्रयोदश्या त्रियामाादूर्ध्वमप्यनुवृत्तया । युक्ता निशीथा गेऽपि परा शिवचतुर्दशी । पूर्वेधुरेव तद्युक्ताहयेऽपि तथाविधा। भूयो रात्रिजयायोगलाभात्पूर्वव संमता ।। दिनद्वयेऽप्यर्द्धरात्रे वर्तमाना परा शुभा । प्रदोषे च निशीथे च वृत्तेरिति तु माधवः ॥ रविभौमान्यतरयुशिवयोगयुता तथा । उदितातिप्रशस्तेयं प्रतिमासासिता तु सा ॥ बहुरात्रियुता ग्राह्या साम्ये पूर्वैव संमता । यदि प्रतीक्ष्यतिथ्यन्तं दिवा शक्यं तु पारणम् ॥ तदा तिथ्यन्त एव स्यान्न चेत्तन्मध्य एव तत् । इति संग्रहः। इति श्रीमीमांसकसम्राट्स्थपतिरघुनाथवाजपेययाजिकृतौ शिवरात्रिनिर्णय । अथैकभक्ततिथिविवेचनम् । अयकमक्तादिषु तिथिनिर्णयः। यद्यपि कर्मकालव्याप्तियुग्म- वचनाम्यां तत्तद्विशेषवचनैश्चोपवासे यो ग्राह्यतिथिनिर्णयः कृतस्तेनैवैकभक्तादिष्वपि स कृतप्राय एव । तथापि तत्तत्कालपरिच्छेद- पूर्वकं तत्र तत्र किञ्चिद्विशेषाभिधित्सया स एव योज्यते ।

·२०४ कालतत्त्वविवेचने तत्रैकभुक्तशब्दादेकभक्तशब्देऽपि भक्तशब्देन तत्साध्यभोजनलक्ष- णात एक द्वितीयभोजनाभावसकृतभोजनमेकभक्तवतस्वरूपम् । तदपि च नक्तव्यपदेशात्ततो भिन्न दिवेव । तस्य चाहभगविशेष कालत्वेन धर्मविशेषश्च स्वरूपकथनव्याजेन स्कन्दपुराणे भिहितः । "दिनार्द्धसमयेऽतीते भुज्यते नियमेन यत् । एकभक्तमिति प्रोक्तमतस्तत्स्यादिवैव हि" ॥ इति ।। "नियमेन" इत्यस्य न पुरुषार्थनियमप्राप्तद्वितीयभोजननिवृत्तिरर्थः । यौगिकैकभुक्तनामधेयादेव तल्लाभात् । व्रतपर्यायस्य नियमशब्दस्य तदनभिधायित्वाच्च । नापि व्रतसामान्याङ्गत्वेन विहिता ब्रह्मचर्यादयः। सामान्यविधिनैव तल्लाभात्। किन्तु- "अष्टौ ग्रासा मुनेर्भयाः पोडशारण्यवासिन । द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्य ह्यमात्रं ब्रह्मचारिणः ॥ वक्त्रप्रमाणपिण्डश्च ग्रसदकैकशः पुनः" । इति व्यासोक्तनित्यभोजनगोचरतत्तदाश्रमग्राससंख्यामध्ये - "दिनार्द्धसमयेऽतीते भुज्यते नियमेन यत् । एकभक्तं तु तत्प्रोक्तं न्यून ग्रासत्रयेण तु"॥ इति देवलोक्ता ग्रासत्रयन्यूनता । देवलवचने त्वगत्या सामान्यनियमानुवाद । अतस्तदिति समाख्यानव्यपदेशप्राप्तां रात्रिभोजननिवृत्ति हेतुत्वेन परामृश्य सूर्यास्तमयपर्यन्तगौणकालविधिः।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । २०५ मुख्यकालस्त्वस्थ "मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या एकभक्त सदा तिथि, रिति पद्मपुराणवचनात् , “कर्मणो यस्य य काल" इति सामान्य- शास्त्रसंवादिनो मध्याह्न । सोऽपि न संपूर्ण । किन्तु “दिनार्द्ध- समयेऽतीते'' इति वचनात्तदुत्तरभागः । मध्याह्नश्च पूर्वाह्नमध्याह्नपराहस्त्रेधा विभक्तस्य दिनस्य पञ्चमुहूर्त्तात्मको द्वितीयभाग एव ग्राह्य । पूर्वोत्तरभागद्वयापेक्षया मध्यमस्यैव मध्यशब्दाच्छीघ्र प्रतीतेः । “पूर्वाह्नमध्याह्नपराह्नसायादैश्च- तुर्धाविभक्तस्य तु द्वितीयो भागः प्रात.सङ्गवमध्याह्नापराह्नसायाहैः पञ्चाधाविभक्तस्य तृतीयभागो वा विलम्बितप्रतीतिक इति स न ग्राह्यः” इति हेमाद्रिः। तदयुक्तम् । सर्वेष्वेव मध्याह्नसंशब्दनेप्यनेन न्यायेन त्रेधावि- भक्तदिनभागस्यैव ग्रहणप्रसङ्ग विधान्तरदिनभागतत्संज्ञाकरणस्या- नर्थक्यप्रसङ्गात् । संज्ञाकरणस्य कार्यविनियोगार्थत्वात्। उक्तौ च "पूर्वाह्रो वै देवानां मध्यंदिनो मनुष्याणामपराह्नः पितॄणा'' मिति. वच्चतु पञ्चधाविभागावपि गोभिलपराशराभ्याम्- "पूर्वाह्नः प्रहरं सार्द्ध मध्याह्नः प्रहरं तथा । श्रातृतीयादपराह्न सायाह्नश्च ततः परम्" ॥ इति, "लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्तगते रखो। प्रातस्तु स स्मृतः कालो भागश्चाह्न स पञ्चमः ॥ सङ्गवत्रिमुहर्तस्तु मध्याह्नस्तत्समः स्मृतः । ततस्त्रयो मुहूर्तास्तु अपराह्नोऽभिधीयते ॥ पञ्चमो दिनभागो यः स सायाह्न इति स्मृत । यद्यदेतेषु विहितं तत्तत्कार्य विजानता" । इति च ।

·२०६ कालतत्त्वविवेचने तेन पञ्चधाविभागे सार्द्धमुहूर्तात्मकश्चतु विभागे किश्चिदून- मुहूर्त्तद्वयात्मकस्त्रेधाविभागे सार्द्धमुहूर्तद्वयात्मकः सर्वोऽप्यावर्तनो- परि। ततो मध्यहोत्तरभाग एकभक्तस्य मुख्यः काल । तदुत्तरोऽस्त- मयावधिः कालो गौणः। एवं सति यदान्यतरैव मध्याह्नोत्तरव्यापिनी तदा तस्यामेव तत्कार्यम् । सामान्यविशेषशास्त्राभ्याम् । विशेषशास्त्रे च मध्याह्नशब्द उक्ततदेकदेशपरा प्रामो दग्ध इतिवत्। दिनद्वयेऽपि तद्व्याप्ती तदर्श साम्येन तदेकदेशव्याप्तौ च पूर्वैव मुख्यकाल । सम्बन्धा- विशेषेऽपि गौणकालव्याप्तेराधिक्यात्। मुख्यकालास्पर्शेऽपि चैकभुक्तानुष्ठानं मुख्यकाल एव । "तिथ्यादिषु भवेद्यावान् हासो वृद्धिः परेऽहनि । तावान् ग्राह्यः स पूर्वेचुरदृष्टोऽपि स्वकर्मणि" ॥ इति हेमाद्यादिधृतवचनात् । शास्त्रतस्तत्र तत्तिथिसत्त्वात् । एतदर्थमेव हीदं वचनमुदयास्तमयमात्रसत्त्वेन साकल्यवचनं च। पूर्वेध पूर्वतिथ्यादिषु । स्वकर्मण्युत्तरतिथ्यादिप्रयुक्तकर्मानुष्ठाननि- मित्तम् । ह्रासवृद्धिसाम्यानि च सर्वत्र षष्टिघटिकापेक्षया । न तु पूर्वतिथ्याद्यपेक्षया। त्रिंशश्चतुर्विंशत्यष्टादशद्वादशघटिकादिक्रमेण सूर्योदयोत्तरं तिथीना सत्त्वे चतुःपञ्चाशद्धटिकाव्यापित्वेन तिथीनां परस्परं साम्येऽप्युत्तरोत्तरहासव्यवहारात् । वृद्धिप्रक्षेपस्तु यत्र ननादौ दिनद्वयेऽपि कर्मकालव्याप्तावुत्तरतिथे- ह्यत्वम् । तत्र कर्मतिथेः पूर्वदिने कर्मकालासत्त्वसंपादनेन तदुपोद्वलनार्थः। "तिथेः परस्या घटिकास्तु याः स्यु- न्यूनास्तथैवाभ्यधिकाश्च तासाम् ।

·तिथितत्त्वविवचनम्। २०७ श्रद्ध वियोज्यं च तथा प्रयोज्यं हासे च वृद्धौ प्रथमे दिने तत्" ॥ इति लौगायुक्तो हासवृध्यर्द्धप्रक्षेपस्तूपसंहारादिष्टयुपयोगिसन्धि- निर्णयार्थ । ननु दिनदयमध्याह्नव्यायादिषु युग्मवाक्याकिमिति निर्णयो न क्रियते । “द्वितीयादिकयुग्मानां पूज्यता नियमादिषु" इति वचना. देकभक्तेऽपि तत्प्रवृत्तः। उच्यते । यथा मध्याह्लादेमुंख्यकालस्य विधानं तत्कालेऽनुष्ठा- नार्थं संदेहे तत्कालव्याप्त्या निर्णयार्थ च । तथा "अतस्तत्स्यादिवव ही"ति गौणकालविधानमपि। अनुष्ठानमात्रोपयोगिनो गौणकालस्य "स्वकालादुत्तर कालो गौणः पूर्वस्य कर्मणः” इति सामान्यवचना- देव लाभसंभवात् । तेन यत्रे शं विशेषतो गौणकालविधानम्। तत्र गौणकालव्याप्त्यापि मुख्यकालव्याप्त्येव तिथिनिर्णेतव्या, न तु युग्मवाक्यात् । तेन दिनद्वये मुख्यकालव्याप्तो युग्मवाक्यानिर्णयाभिधानं हेमाद्रेरयुक्तम् । केन च विशेषेणात्रैव युग्मवाक्यान्निर्णयकरणम् । अस्पर्शकदेशसम- व्याप्योस्तु गौणकालव्याप्त्या तदिति न जनीमः। वैषम्येण मुख्य- कालैकदेशव्याप्तौ त्वधिकतद्व्यापिनी ग्राह्या । यत्त्वन्यागमेकभक्तं न तत्तत्कालव्याप्त्या निर्णीतायां तिथी कर्तव्यम् । किन्तु प्रधाने निर्णीतायाम्। मध्याह्नस्य च प्रधानेन व्याप्तौ गौणकाल एव तत्कर्तव्यम् । अङ्गगुणविरोधे च तादर्थ्यादिति न्यायात्। यत्तूपवासप्रतिनिधिभूतं तदुपवासयोग्यतिथौ मध्याह एव व कर्त्तव्यम्। प्रतिनिधित्वात्, “तिथियथोपवासे स्यादेकभक्तेऽपि ·कालतत्त्वविवेचने सा तथे” ति सुमन्तुवचनाच्च। इदं हि वचनं परिशेषादुपवास- प्रतिनिध्यकभक्तविषयमेवेति । प्रदोषो मुख्यः अथ नक्तव्रततिथिविवेचनम् । नक्तव्रतस्य तु दिवाभोजनाभावविशिष्टरात्रिभोजनात्मकस्य काल । “प्रदोषव्यापिनो ग्राह्या तिथिर्नक्तवते सदेति वत्सवचनात्। भोजनरूपत्वं च तस्य भोजनघटित कभक्तोपवासायाचि- तादिभिः प्राजापत्यादिषु भूयस साहचर्यात्प्रायिकप्रतीतिकम् । न तु शब्दार्थः। योगेन नक्तकालसाध्यत्वमात्रप्रतीतेः । तदंशे रूढिकल्पनायां च प्रमाणाभावात् । अत एव क्वचित्, “नक्ताशीव' इति स्पष्टमभिधीयते। अतश्च माधवाद्युक्तं नवरात्रवनस्य नक्तवतत्वं मुख्यं गौणं यौगिकं वेति विकल्पपूर्वकं यत्केचिदूषितं भोजनरूपमेव मुख्य नक्तवतमिति भ्रमेण । तत्प्रायिकप्रतीतिक शक्तिभ्रान्त्या । प्रदोषश्च सूर्यास्तोत्तरत्रिमुहर्त्तात्मकः । "त्रिमुहूर्त्त प्रदोपः स्याद्भानावस्तं गते सति। नक्तं तत्र तु कर्त्तव्यमिति शास्त्रविनिश्चय" इते व्यासवचनात्। यस्तु द्विगुणच्छायातिक्रमोपलक्षितो दिनान्त्यमुहूर्तो- “यदा तु द्विगुणां छायां कुर्वस्तपति भास्करः । तत्र नक्तं विजानीयान्न नक्तं निशि भोजनम् ॥ इति सौरधर्मादिषु नक्तव्रतकालत्वेनोक्तः । सोऽनुकल्प:- "मुहत्तोंनं दिनं नक्त प्रवदन्ति मनीषिणः । नक्षत्रदर्शनान्नक्तमहं मन्ये गणाधिप” ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम्।
२०६
इति भविष्यत्पुराणे नक्षत्रदर्शनोत्तरप्रदोषभागस्य शिवेनाहं मन्य इति
स्वाभिमतत्वेन तस्य च परमतत्वेनाभिधानात् । तद्वाक्यस्यापि
चाप्रसक्तनिषेधायोगेन प्रदोषमुपजीव्यैव प्रवृत्तेः ।
अन्तिममुहूर्तपूर्वभाव्यपि मुहूर्त्तद्वय गौणतर काल ।
"प्रदोपव्यापिनी यत्र त्रिमुहूर्त्ता दिवा यदि ।
तदा नक्तवतं कुर्यात्स्वाध्यायस्य निषेधवत् । ॥
इति कूर्मपुराणे तस्यापि नक्तकालत्वेनाभिधानात् । प्रदोषतुल्यत्वे.
नाभिधानेऽपि च तस्य गौणत्वमेव । पूर्वोक्तयुक्ते ।
मुख्यकालेऽपि त्रिमुहूर्तात्मके आद्यमुहूर्त्तद्वयं मुख्यतरम् ।
"निशा नक्तं तु विज्ञेयं यामा प्रथमे सदे'' ति स्मृत्यन्तरात्।
एवं नक्षत्रदर्शनानन्तरप्रदोषभागस्य नक्तवतकालत्वे स्थिते-
"चत्वारीमानि कर्माणि संध्यायां परिवर्जयेत् ।
आहार मैथुनं निद्रां स्वाध्यायं च चतुर्थकम् ॥
इति निषेधेऽपि संध्या नक्षत्रदर्शनपर्यन्तैव "नक्षत्रदर्शनात्संध्या सायं
तत्परतः स्थितम्” इत्यादिवचनोक्ता ग्राह्या। प्रसिद्धोऽपि च सर्वेषां
सायंसंध्याशब्द सूर्यास्तादौ नक्षत्रदर्शनान्ते काले । प्रात संध्याशब्दश्च
किश्चिदालक्ष्यतारकादौ सूर्योदयान्ते। संध्योपासनमपि तत्रैव
विहितम्।
यस्तु स्कन्दपुराणे-
“उदयात्प्राक्तनी संध्या घटिकात्रयमुच्यते।
सायंसंध्या विघटिका अस्तादुपरि भास्वतः" ॥
-
इति घटिकात्रयात्मकः संध्याकाल उक्तः। स संध्यागजितादा-
वनध्यायप्रयोजके ग्राह्य ।
२७

·कालतत्त्वविवेचने वस्तुतस्तु निषेधे घटिकात्रयात्मकसंध्याग्रहणेऽपि वैधे नक्त- भोजने नक्षत्रदर्शनानन्तरं घटिकात्रयमध्येऽपि क्रियमाणे न दोषः। निषेधस्य मैथुनादिसमंभिव्याहारेण रागप्राप्तभोजनविषयत्वात् । वैधविषयत्वे विकल्पापत्तश्च। यदर्थतया हि यद्विधितः प्राप्तं तदर्थ- तयैव तस्य निषेधो विशेषविषयत्वादिना प्रबलोऽप्युपजीव्येन विधिना तुल्यबल एव सामान्यविषयत्वादिना दुर्बलेनापि । अत एव पर्वरविवारादिषु रात्रिमोजनिषेधस्यापि रागप्राप्त- विषयत्वादिदं नक्तभोजनं तत्रापि रात्राघव मुख्यकाल एव कार्यमिति हेमाद्रिप्रभृतयः। माधवस्तु- "ये त्वादित्यदिने ब्रह्मन्नक्तं कुर्वन्ति मानवा । दिनान्ते तेऽपि भुञ्जीरनिषेधारात्रिभोजने" ॥ इति भविष्यत्पुराणवचनादेतादृशे विषये पूर्वोक्त गौणकाल एव नक्तवतं कार्यमित्याह । अत्रेदं चिन्त्यम् । नायं वाचनिकोऽर्थः। वचनेऽपि “निषेधात्” इतिहेतूपन्यासात् । निषेधश्च पूर्वोक्तयुक्त्या वैधेनैव प्रवर्तते। किं च वैधविषयेऽपि तस्य प्रवृत्तावन्यव्रताङ्गनक्तेऽपि प्रवर्त्तत । तत्र च तद्वारोपस्थिततद्व्ताङ्गत्वस्यैव प्रजापतिव्रतनयपूर्व- पक्षस्यापद्यत । तेनेद वचन भानुसप्तम्यादिविहितसौरनक्तविषयम् । न तु कदाचिद्रविवारप्राप्तेतरनक्तविषयम् । तत्र हि- "त्रिमुहूर्तस्पृगेवाह्नि निशि चैतावती तिथिः । तस्यां सौरं चरेन्नक्तमहन्येव तु भोजनम्" ॥ इति सुमन्तुवचने एवकारेण नक्तस्वभावप्राप्तस्य रात्रिकालत्वस्य निवतितत्वानिषेधोक्तिः सालम्बना भवति ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । २११ "नरस्य द्विगुणां छायामतिकामेद्यदा रविः । तदा सौरं चरेन्नक्तं न नक्तं निशि भोजनम् ॥ इति कूर्मपुराणेऽपि। इदं सौरनक्तं निशि भोजनकपं नेति व्याख्यानात्सौरनक्तस्य रात्री निषेधः। नक्तस्य निशाभोजनात्मकत्वादेव सामान्यतो निषेधानुप- पत्ते । अपि च "ये नक्तं कुर्वन्ती' ति वैधप्रवृत्त्यनुवादे नित्यवच्छ्रुतस्या- दित्यवारस्य वैधं नित्यमेव विशेषणत्वं प्रतीयते न त्वार्थसमाज- सिद्ध कादाचित्कम् । । तेनेदमपि वचनं सौरनक्तविषयमेवेति तदेव दिनान्त्यमुहूर्ते पूजादिकं पूर्वमेव कृत्वा कर्त्तव्यम् । एवं यतिविधवाधिकारिकमपि नक्तं दिवैव भवति । "नक्षत्रदर्शनान्नक्तं गृहस्थस्य बुधै स्मृतम् । यतेर्दिनाष्टसे भागे तस्य रात्रौ निषिध्यते" ॥ इति देवलवचनात् । "नक्तं निशायां कुर्वीत गृहस्थो विधिसंयुत । यतिश्च विधवा चैव कुर्यात्तत्सदिवाकरम् ॥ सदिवाकरं तु तत्प्रोक्तमन्तिमे घटिकाद्वये। इति स्मृत्यन्तराञ्च । तदेवं गृहस्थनक्ते नक्षत्रदर्शनोत्तरप्रदोषभागस्य मुख्यकालत्वे तत्पूर्वसायाह्नस्य च गौणकालत्वे स्थिते यैकस्मिन्नेव दिने कार्नेनैकदेशेन ग मुख्यकालं व्याप्नोति सैव ग्राह्या । दिनद्वयेऽपि प्रदोषव्यापिन्युत्तरैव। गौणमुख्योभयकाल. ज्यापित्वात् “प्रदोषव्यापिनी' त्यादिकूर्मपुराणात्।

·२१२ कालतत्त्वविवेचने ॥ "यदि स्यादुभयोस्तिथ्यो प्रदोषव्यापिनी तिथि । तदोत्तरत्र नक्तं स्यादुभयत्रापि सा यतः" ॥ इति जाबालिवचनाच्च। दिनद्वयेऽपि प्रदोषास्पर्शिनी परा ग्राह्या । सायाह्न एव च तत्र भोजन कार्यम्। गौणकालव्यापित्वात् । "प्रदोषव्यापिनी न स्याद् दिवा नक्तं विधीयते । श्रात्मनो द्विगुणा छाया मन्दीभवति भास्करे। नन्नक्तं नक्तमित्याहुन नक्तं निशि भोजनम् । एवं ज्ञात्वा ततो विद्वान् साया तु भुजिक्रियाम् ॥ कुर्यान्नक्तव्रती नक्तफलं भवति निश्चितम् । इति स्कन्दपुराणाच्च। दिनद्वयेऽपि साम्येन वैषम्येण वा तदेकदेशस्पर्शिन्यप्युत्तरैव । गौणकालव्याप्तेरधिकत्वात्। अनेनैव न्यायेन सौरनक्ते यतिनक्त च दिनद्वये सायाव्यापिनी तदस्पर्शिनी तदेकदेशस्पर्शिनी च पूर्वेद्युरेव तद्व्यापिनी च पूर्वा, परेधुरेव तद्व्यापिनी केवलं परेति शेयम् । तत्र सायाह्नस्य मुख्यकालत्वात्प्रदोषस्य च गौणत्वात् । अन्याडे उपवास- प्रतिनिधौ च तादृशैकभक्तन्याय एव । अयं च प्रदोषव्याच्या नक्तव्रतनिर्णयो न केवलं भोजनरूपे एव तस्मिन् । अन्यत्रापि प्रदोषसाध्ये पूजादिरूपे द्रष्टव्यः । न्यायाविशेषात् । अत एव त्रयोदशीप्रदोषव्रतेऽपि योजितः। नवरात्रवनिर्णयो- ऽप्येतदनुसारेणैव करिष्यते। अथ यदा तिथिद्वयप्रयुक्तमेकभक्तनक्तादिकं खण्डतिथिनिर्णय- वशादेकत्र दिने प्राप्नोति तदा पूर्वप्रारब्धयोईयो पूर्वतिथिप्रयुक्त- मनुपसंजातविरोधित्वान्मुख्यकल्पेन कार्यम्। इतरत्वनुकल्पेन ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । २१३ तत्रोनरतिथेत्तरदिने गौणकालव्यापिन्याः सत्त्वे तेनैव का तत्प्रयुक्तं व्रतमुत्तरदिने कर्त्तव्यम् । कालस्यात्यन्तवाधाभावे कर्बनुरो- धस्यापि न्याय्यत्वात् । असत्त्वे तस्मिन्नेव दिने कर्जन्तरेण तत्कार- णीयम् । अनुपादेयकालानुरोधेनोपादेयकर्तृप्रतिनिध्युपादानस्योचित- त्वात्। अयमेव न्यायोऽनेकतिथिव्यापिपूर्वप्रारब्धव्रतान्तःपातिनि तद्विरोध्येकतिथिवतेऽपि। नियमाश्च केचिद्वैशेषिका नक्तभोजिनो व्यासेनोक्ता- -- 'हविष्यभोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम् । अग्निकार्यमध शय्यां नक्तभोजी षडाचरेत् ॥ इति ॥ स्नानं कर्माङ्गं प्रधानकालं पूजादेः पूर्वम् । श्राहारे लाघवमल्पत्वम् । कियदित्यपेक्षायां "न्यूनं ग्रासत्रयेण तु'' इत्येकभक्तवदत्र वचनाभावा- प्राजापत्यप्रकरणगता ग्राससंख्या नक्तभोजनविषया साम्यादत्रापि पराशरापस्तम्बाभ्यां चतुर्विंशतिमते चान्यथान्यथोक्ता। ग्राह्या। सा "सायं तु द्वादशनासाः प्रातः पञ्चदश स्मृताः। चतुर्विशतिरायाच्या परे निरशनास्त्रयः" ॥ इति ॥ "सायं द्वाविंशतिसाः प्रात षड्विंशति स्मृता । चतुर्विंशतिरायाच्या परे निरशनास्त्रय" ॥ इति ॥ "प्रातस्तु द्वादशनासा नक्तं पञ्चदशैव तु । अयाचिते तु द्वौ चाष्टौ प्राजापत्यो विधिः स्मृतः" ॥ इति च ॥ अत एवायाचितव्रतेऽपि "अयाचिताशी मितभुक्” इतिवचना- दपेक्षिता प्राजापत्यीयतद्गतैव ग्राससंख्या। अग्निकार्य "होम च तत्र कुर्वीत" इत्यादिभिर्धान्यव्रतादौ विहितं होमरूपम् । ।

·२१४ कालतत्त्वविवेचने अथायाचितव्रतविवेचनम् । अयाचितं व्रतं चोपवासवदहोरात्रसाध्यत्वात्तदुभययोगिन्यां तिथौ कर्त्तव्यम्। “दिवा रात्रिव्रतं यच्च" इत्यादिस्कन्दपुराण- वचनात् । यदा तत्तिथिरकस्मिन् दिने दिवान्यस्मिन् रात्रावेव तदाहापिन्या कर्तव्यम्। 'अहसु तिथय पुण्या” इत्यादि- जाबालिवचनात् । त्रिसंध्यव्यापित्याच्च । एवं सति संभावित- पक्षान्तरेवप्युपवासवदेव तत्तिथिनिर्णतव्या। अयाचितान्नभोजनं तु यदैव तल्लाभस्तदैव दिने रात्रौ वाऽनिषिद्धकाले सकृदेव कर्त्तव्यम्। अलाभे तूपवासेऽपि न व्रतक्षति । नन्वयाचितव्रतमथापरं "व्यहं न कंचन याचेत" इति व्यस्तनञ्- श्रवणेऽपि व्रतशब्दवत्वेन निषेधरूपत्वासंभवात्, “नेक्षेतोद्यन्तमा- दित्यम्" इत्यादिवत्संकल्पलक्षणया याचितमदनीयं "न भोक्ष्ये" इत्येवंविधसंकल्परूपं यथा प्रतीयते, तथा "व्यहमद्यादयाचितम्।' "अयाचिताशी मितभुक्'' इत्यादिषु समस्तनश्रवणाद्वविहित- णिनिप्रत्ययश्रवणाञ्च याचितभिन्नमद्यादेवेत्येवं साधनविशेषविशिष्टा- दनधात्वर्थनियमरूपवाक्यार्थप्रतीतेर्याचितभिन्नमदनीयं भोक्ष्य एवेत्येवं संकल्परूपमपि । अत एव माधवेनोभयरूपमपि तदङ्गीकृतम् । अनन्तभट्ट न तु द्वितीयसंकल्परूपमेव। तथा च कथमुपवासे. ऽयाचितसिद्धिः। अत्रोच्यते। समस्तनश्रवणेष्वपि लाघवात्प्राप्ते भोजने याचितभिन्नरूपसाधनविशेषनियम एव विधेस्तात्पर्यम् । त्वशनरूपधात्वर्थनियमेऽपि। गौरवात्। "ऋतौ भार्यामुपेयात्' इत्यत्र तु वोप्सायुक्तस्य”निमित्तत्वेनाविधेयत्वात्केवलधात्वर्थनिय- मान्न गौरवम् । न च सर्वत्राख्यातसंबद्ध इति न्यायेन "सायं जुहोती" न ·तिाथतत्वविवचनम् । २१५ स्यादिवत्कालत्वेनैव गमनानुवादेन ऋतुस्तत्र विधातुं शक्यः । तथा सति परिसंख्यापत्तः। न होकस्यां गमनव्यक्ती मृतोः पाक्षिकी प्राप्तिर्येन नियम संभवेत् । तेनानृतुगमनव्यक्तिव्यावृत्यर्थवात्परि- संख्यैव स्यात् । इह त्वेकस्यां भोजनव्यक्तावयाचितान्नस्य प्राङ्मुखत्वस्येव सर्वदाऽप्राप्तः संभवति नियमः। स च निषेधगोचरसंकल्प- योगक्षेम एव। . केचित् "असूर्य पश्या" इतिवन्नामसंगतस्यापि नमः क्रिया- संबन्धाश्रयणेन निषेधवाक्यसमानार्थत्वमेव "यहमद्यादयाचितम्" इत्यादीनामिच्छन्ति। यस्त्वशनानुवादे साधनविशेषनियमस्य ज्यहादेश्च विधानाद्वाक्यभेदप्रसङ्ग, "अयाचिताशो” इत्यत्र चैकपदे प्रसरभेदप्रसङ्ग, साथिकानुवादाभ्युपगमात्पौरुषेयस्मृत्यादिवचनेषु च बहुशो दर्शनात्सुपरिहरः। न चैवं सति नक्तैकभकविध्योरपि दिवारात्रिभोजननिवृत्त्योरेव तात्पर्य स्यात् । तथा च तत्राप्युपवासे व्रतसिद्धिः स्यादिति वाच्यम् । निवृत्तिमात्रे तात्पर्य व्रतत्वनिर्वाहार्थ संकल्पलक्षणा- प्रसङ्गत्, निवृत्तिविशिष्टश्रुतभोजननियमविधानाभ्युपगमेनैव तन्निर्वाह- स्योचितत्वात् , चान्द्रायणादिविधिष्वप्यनेनैव न्यायेन चन्द्रगन्यनु- वर्त्तनाद्यन्यथानुपपत्त्याऽनेकगुणोपादानाच्च भोजनविधिरेव । न च निवृत्तेरपि व्रतत्वमस्त्विति वाच्यम् । “नियमो व्रतमस्त्री तञ्चोप- वासादिपुण्यकम्' इति कोशाव्रतशब्दस्यानुष्ठेयभाववाचित्वाव- गमात्। पुण्यशब्दो हि धर्मसुकृतादिपर्यायः पुरुषार्थसाधनादृष्टहेतुक्रियायां तदावेशेन तादृशे द्रव्यादौ वा वेदवादिनां प्रसिद्ध ।

·२१६ कालतत्त्वविवेचने तथा (१) चोक्तमाचार्य "श्रेयो हि पुरुषप्रीतिः, सा द्रव्यगुणकर्मभिः । चादनालक्षणे. साध्या तस्मात्तेष्वेव धर्मता" इति । केषांचितादृशेऽदृष्टे वा । न च भावनावाक्यार्थवादिनां निवत्ते- स्तादृशादृष्टहेतुत्वे प्रमाणमस्ति । तस्याः कालान्तरभाविफलाभावा- स्वर पेणैव च सत्त्वात् । कार्यवाक्यार्थवादिभि कामाधिकारक्लप्तशक्तिवशान्निषेधेषु निवृत्तेरप्यदृष्टं यद्यप्यभ्युपगम्यने, तथापि न तत्पुरुपार्थहेतुरिति न तत्तद्धतुर्वा निवृत्ति पुण्यशब्दवाच्या । अत एव निषेधेभ्यो निवृत्तो न धार्मिक इत्युच्यते नित्वधार्मिको न भवतीन्येव । तेन विध्यक- तत्त्ववादे यद्यपि निवृत्तिरपि विधिविषयो भवति। तथापि न तस्या धर्मत्वम् । तादृशादृष्टहेतुत्वाभावात् । अत एव प्रजापतिव्रतनये "नेक्षेतोद्यन्तमादित्यम्" इत्यादिस्नातकवतप्रकरणाधीतनिषेधेषु पर्यु- दासलक्षणया संकल्पविधित्व सिद्धान्तितम्। निवृत्तेरपि व्रतत्वे प्रधानाख्यातार्थान्वयेन नञः श्रुत्या निषेधत्वमेव स्यादिति वैदिकपद- गक्यानभिज्ञानां निवृत्तेरपि व्रतत्गभिधानं प्रलाप एव । चतुर्थषष्ठाष्टमकालिकत्वादिविधिषु तु चतुर्थकालिकादिश- ब्दानां मत्वर्थीयठन्प्रत्यान्तानां "चतुर्थकालाहारः” इत्यादिवचनान्त- रैकवाक्यतया भोजनगोचरचतुर्थादिकालसम्बन्धपरत्वावगमाद्भवन्ति चैकपदान्यप्यवधारणानि । यथा “अब्भक्षो वायुभक्षः" इति न्यायाच्च ब्यादिकालगतभोजननिवृत्तेश्चतुर्थादिकालगतनक्तकभक्ता- दिनियमस्य चोभयस्य प्रतीतावपि निवृत्तावेव विधेस्तात्पर्यम् । न तु भोजननियमेऽपि । गौरवप्रसङ्गात्कालांशे परिसख्यात्वेन भोजनांशे (१)-कुमारिलभट्टैर्मीमांसाश्लोकवार्तिके (२ सूत्रे १६१ श्लोके ) उक्तमित्यर्थः ·7210 तिथितत्त्वविवेचनम् । २१७ नियमत्वेनैकपदे भिन्नप्रसरतापत्तेश्च । व्रतत्वनिर्वाहस्तु "चतुर्थकाला- हारो ब्राह्मणान् भोजयेत्” इत्यादिविशेष्यादिभूतब्राह्मणभोजनादि- नैव। तेन मासादिव्यापिनि चतुर्थकालिकत्वादिवतेऽनुष्ठीयमाने एकादश्याधुपवासदिने भोजनप्राप्तावपि तदकरणेऽपि तद्वतक्षतेर- भावादुपवास एव कर्त्तव्य इति । तेनायमेकभक्तादिषु संग्रह । मध्याह्नस्य द्वितीयेऽर्द्ध एकभक्तव्रतं भवेत् । तेन तद्व्यापिनी या स्यात्सकभक्तवते तिथि ॥ दिनद्वयेऽपि तद्व्याप्त्यावस्पर्श साम्य एव वा। पूर्वा वैषम्यपक्षे तु याधिका सैव गृह्यताम् ॥ तत्तिथिक्षयनिक्षेपात्पूर्वस्यां भोजनं भवेत् । अस्पर्शेऽपि स्वसमये गौणस्त्वस्तावधिस्ततः । त्रिमुहूर्त प्रदोष स्याद्रवावस्तं गते सति । नक्षत्रदर्शनादूर्ध्व तत्र नक्तवतं भवेत् ॥ तत्पूर्वभावी सायाह्नो गौणस्तत्समय स्मृतः। यैव कृत्स्नेऽल्पके वापि मुख्य तत्समये भवेत् ॥ सैव तत्रेष्यते शेषपक्षेषु तु परा भवेत् । सायाह्न एव भोक्तव्यं मुख्यास्पर्श च तत्र तु ॥ एवं नकवते सौरे विधवायतिनोस्तथा । परेधुरेव सायव्यापिनी परतो भवेत् ॥ शेषपक्षेषु पूर्वैव नायं नक्तकभक्तयोः । अन्यायोश्चोपवासप्रतिनिध्योश्च निर्णय ॥ २८ ·२१८ कालतत्त्वविवेचने नक्तव्रतेऽर्यादिरूपेऽप्येष एव विनिर्णयः । अयाचित त्वह्नि रात्रावह्नि वा या तिथिभवेत् ॥ तत्र कार्य तथा चोपवासवत्तत्र निर्णय । यदेवायाचितं लब्धं तदैवात्र भुजिर्भवेत् ॥ अलाभेतूपवासऽपि न व्रतक्षतिरिष्यते । इति श्रीसम्राटस्थपतिरघुनाथवाजपेययाजिकृता- वेकभक्तादिनिर्णयः । अथोपाकर्मतिथिविवेचनम् । अथोपाकनिर्णयः। इदं चापाकर्म "उपाकृत्याधीयीत"इत्यध्ययनसमभिव्याहाराद्ब्रह्म- चारिप्रकरणाधीतस्य चाधीतैर्ब्रह्मचर्यस्य ग्रहणाध्ययनार्थत्वेन तन्मात्र परत्याद्ग्रहणाध्ययनाङ्गत्वात्तदधिकारिणां ब्रह्मचारिणां भवत्येव । तन्मात्राइन्वेऽपि च व्रतस्वातकानामनुवृत्तग्रहणाध्ययनानां गृहस्थानामपि भवति । दर्शितं च गृहस्थानामपि ग्रहणाध्ययनमाश्वला- यनेन 'समावृत्तो ब्रह्मचारिकल्पेन यथान्यायमितरे जायोपेयेत्येके प्राजापत्य तत्" इति, व्रतमात्रानुष्ठानेन स्नानं वदद्भिरन्यैश्च । वस्तुतस्तु न केवलग्रहणाध्ययनार्थमुपाकर्म धारणाध्ययनार्थमपि । "अध्येष्यमाणोऽध्याप्यैरन्वारब्ध” इत्यत्राध्याप्यसमभिव्याहारादध्याप- कपरेऽध्येष्यमाणपदे धारणाध्ययनरूपत्वाणि, तं विनाप्युक्तस्याध्याप- नस्य तेनैव रूपेण लटोपाकर्मप्रतिशेषित्वप्रतीते । उभयोक्तिबलात्तत्स- मर्थस्याध्याप्यविनाप्युपाकर्मस्वीकाराच्च । तेन ग्रहणाध्ययनान्निवृत्तानां धारणाध्ययनमात्रं कुर्वतां गृहस्थ- वनस्थानामपि भवति । अत एव स्पष्टं गाभिलवचनम्-

·तिथितत्त्वविवेचनम् ।
२१६
"उपाकर्मोन्सर्जनं च वनस्थानामपीप्यते ।
धारणाध्ययनाङ्गत्वाद् गृहिणां ब्रह्मवारिणाम्" इति ।
कात्यायनेन तु वेदसाध्यकार्यमात्रार्थतैवोक्ता।
"प्रत्यब्दं यदुपाकर्म सोत्सर्ग विधिद्विजैः ।
क्रियते छन्दसां तेन पुनराप्यायनं भवेत् ॥
अयातयामैश्छन्दोभिर्यकर्म क्रियते द्विजै ।
क्रीडमानैरपि सदा तत्तेषां सिद्धिकारणम्" ॥ इति ॥
अत एवाकरणप्रत्यवायश्रवणे जपयज्ञस्यापि ग्रहणम् -
-
"उत्सर्जनं च वेदानामुपाकरणकर्म च ।
अकृत्वा वेदजप्यस्य फलं नाप्नोति मानव' ॥ इति ॥
अत एव चोपाकर्मोन्सर्जनयोनित्यत्वम् ।
अत्र च स्मृतिवद्वहृचादिगृह्य ध्वपि प्रत्येकमनेके काला
उपाकरणस्योक्ता । तत्र श्रावणभाद्रपदयोस्तावन्न तुल्यवद्विकल्पः ।
किंतु मुख्यानुकल्पभावेनेति स्पष्टं प्रतीयते ।
आश्वलायनसूत्रे तावत्-“अथातोऽध्यायोपाकरणमोषधीनां
प्रादुर्भावे श्रवणेन श्रावणस्य पञ्चम्या हस्तेन वा” इति श्रावणस्य स्पष्टं
विधानं भाद्रपदस्य तु वार्षिकमित्येतदाचक्षत इति समाख्यया
सूचनमात्रं तल्लिङ्गम् । अत एव तत्कारिका-
"अवृष्टयौषधयस्तस्मिन्मासे तु न भवन्ति चेत् ।
तदा भाद्रपदे मासि श्रवणेन तदिष्यते” इति ॥
अन्यसूत्रेष्वपि प्राय श्रावणस्यैव स्पष्टं विधानं भाद्रपदस्य
तु क्वचित्सूचनमात्रमिति ।
यद्यपि "श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां चाप्युपाकृत्य यथाविधि"।

·२२० कालतत्त्वविवेचने "अथात स्वाध्यायोपाकर्म श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा” इत्यादिमनु- गौतमादिवचनेषु श्रावणभाद्रपदयोस्तुल्यकल्पत्वं प्रतीयते, तथापि सूत्रस्वरमाच्छवणकर्मसमास्यया च श्रावणमासस्य मुख्यत्वम् । तत्रापि यद्यपि वढचगृह्येषु श्रवणानिरिक्ता अपि याजुषगृह्येषु च पौर्णमास्यतिरिक्ता अपि काला उक्ताः । तथापि बर्दवानां श्रवणनक्षत्र यजुर्वेदिनां च मैत्रायणगृह्य श्रवणविधानात्तद्भिन्नानां पौर्णमास्येव मुख्यस्तत्कालः। "उपाकर्म प्रकुर्वन्ति कमात्सामयजुर्विदः । ग्रहसंक्रान्त्यदुष्टेषु हस्तश्रवणपर्वसु ॥ धनिष्ठाप्रतिपद्युक्ते त्वाष्ट्रभक्षसमन्विते । श्रावणं कर्म कुर्वीरनृग्यजुःसामपाठकाः" । इत्यादि वचनेषु तत्तद्वंदिसंबन्धिन्वेन तत्तत्कालनिर्देशात् । यत्तु केनचित्प्रथम निर्दिष्टत्वादृग्वेदिनां श्रवणो यजुर्वेदिनां श्रावणी मुख्यः काल इत्युक्तम् । तदेकैकस्य पदस्यानुष्ठानहेतुज्ञानजन- कत्वाभावेनैकवाक्यगतपदक्रमस्य क्रमप्रमाणत्वासभवादवर्जनीय- मात्रत्वात्कात्यायनेन श्रवणस्य, बोधायनेन चाषाढ्या अपि प्रथम- निर्दिष्टत्वेनाव्यवस्थितत्वाचायुक्तम् । तेन श्रावणश्रवणस्य ग्रहसंक्रान्तिदुष्टत्वे तत्र सूतकादि- संभावनायां वा तन्मासशुक्लपञ्चम्यां केवलायां हस्तयुक्तायां वा बह्वचैरुपाकर्म कार्यम्। "बहृचा श्रवणे कुर्युग्रह- संकान्तिवर्जिते" इत्युक्तत्वात्तद्गृह्ये तादृशपञ्चम्या अपि निर्देशाच्च । अवृष्टयादिना तु श्रावणश्रवणासंभवे भाद्रशुक्लगतयो' श्रवणतादृशपञ्चम्योः । वार्षिकसमाख्याकरणस्य तत्प्राप्तिफलकत्वात् ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । २२१ एवं श्रावणश्रवणस्य गुरुशुक्रास्तघार्द्धकाद्याक्रान्तत्वे तत्र प्रथमो- पाकर्मनिषेधात्तत्रापि यथासंभवं श्रावणपञ्चम्या भाद्रश्रवण- पञ्चम्योर्वा तत्कार्यम्। निषेधश्च कश्यपेनोक्तः- "गुरुशुक्रतिरोधाने वर्जयेच्छतिचोदितान् । इत्याह भगवानत्रिः श्रावणं तु विशेषतः" ॥ इति ॥ अयं च निषेधः प्रारम्भानुपादानेऽपि तद्विषय एव । "यज्ञोपवीत कर्त्तव्यं श्रावणे गुरुशुक्रयोः । मौल्येऽपि वार्द्धके बाल्ये नित्यवत्कर्म चोदितम्” । इति स्मृतिसारसमुच्चये तदनुष्ठानस्यापि तत्रोक्तत्वात् । यशो- पवीतधारणेनोपाकर्मोपलक्ष्यते । तत्र नवयज्ञोपवीतधारणविधानात् । तथा च गालव:- "कृत्वा यज्ञोपवीतानि नवानि वसुधाधिप । हुत्वाग्नौ गुरवे दत्त्वा पितृभ्यो धारयेत्तत.॥ इति ॥ अत एव स्मृतिसंग्रहे स्पष्टं प्रथमग्रहणम्- "गुरुभार्गवयोमौढ्ये बाल्ये वा वार्द्ध केऽपि वा। तथाधिमाससंसर्पमलमासादिषु द्विजे ॥ प्रथमोपाकृतिनं स्यात्कृतकर्मविनाशकृत्" इति। अधिमाससंसर्परूपो मालमासौ। आदिशब्देन सिंहस्थगुरु- वक्रातिचारादिग्रहणम् । अत्र प्रथमोपाकृतिनिषेधे यदधिमासादि- ग्रहणम् , तन्न तत्र द्वितीयादिप्रयोगप्राप्त्यर्थम् । नित्यस्यापि सगतिकस्य तत्र कर्तुमनुचितत्वात्।

·२२२ कालतत्त्वविवेचने "उपाकर्म तथोत्सर्ग: प्रसवाहोत्सवाष्टकाः। मासवृद्धौ परा कार्या वर्जयित्वा तु पैतृकम् ॥ इति ज्योति पराशरवचने सर्वण्योगसाधारण्यन निषेधाच्च। किंतु नत्र प्रारम्भे प्रत्यवायातिशयज्ञापनार्थम् । प्रसवाहोत्सवशब्देन प्रसवनिमित्ता आशततस्तदिने प्राप्ता जानेटिद्यते वर्धापन वा । न तु जातकर्मादि तस्याधिमास एव कर्तव्यत्वोक्तः। वस्तुतस्तु-अधिमासे प्रथमोपाकर्मप्रतिषेधः सामगविषयः। तेषां तद्वितीयादिप्रयोगस्य सिंहे रवौ मलमासे तत्रैव कर्त्तव्यत्वात् । "सिहे रबौ” इत्युक्तः । अत एव - 'दशहरासु नोत्कर्षश्चतुर्ध्वपि युगादिषु । उपाकर्ममहाषप्ठ्याङ्केतदिष्टं वृषादितः” ॥ इत्यूप्यशृङ्गवचनमपि सामगविषयमेव । तदुपाकर्मण्येव । “एतदिष्टं वृषादित" इति हेतुप्रसिद्धिलाभात्। अन्योपाकर्मणि सौरमासग्रहणे प्रमाणाभावात् । तेन सामगै प्रथममुपाकर्म सिंहस्थे रवौ मलमासे न कर्त्तव्यम् । अम्यैस्तु श्रावणेऽधिकमासे द्वितीयाद्यपि। “दशहरा- सु इति वचनार्थश्च मलमासप्रकरणे निष्कक्ष्यते । यजुर्वेदिभिस्तु श्रावण्या असंभवे येषां गृह्ये श्रावणहस्तपश्च- म्यावुक्ते तैस्ते, तयोरप्यसंभवे भाद्रपदपौर्णमासीतद्गतहस्तपञ्चम्यौ वा ग्राह्ये। येषां गृह्ये ते नोक्त तैर्भाद्रपद्येव । “संक्रान्तिर्ग्रहणं वापि यदि पर्वणि जायते। तन्मासे हस्तयुक्तायां पञ्चम्यां वा तदिष्यते” ॥ इति स्मृतिमहार्णवधृतवचनात्। "श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान् विप्रोऽद्धपश्चमान्' ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। २२३ "अथात स्वाध्यायोपाकरणं श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा” इत्यादिमनु. वृद्धवसिष्ठादिवचनेषु प्रौष्ठपद्या अपि, “प्रौष्ठपदी हस्तेनोपाकर्म" इतिगाभिलवचने च प्राप्येत्यध्याहारेणान्यत्र हस्तपञ्चम्योः प्रायेण साहचर्यदर्शनात्, हस्तग्रहणात्पञ्चम्युपलक्षणेन च भाद्रपदहस्त- पञ्चम्योरप्युपाकर्मकालत्वोक्तश्च । स्मृतिमहार्णवचने च वाशब्दा निपा- तानामनेकार्थत्वात्तार्थे । तेन हस्तयुक्तायां पञ्चम्यामित्येक एव पक्ष। अत एवाश्वलायनसूत्रगतं हस्त ग्रहणं पञ्चमीविशेषणत्वेनैव वृत्तिकृता व्याख्यातम् । यद्वा- "यदि स्याच्छावणं पर्व ग्रहसंक्रान्तिदूषितम् । स्यादुपाकरणं शुक्लपञ्चम्यां श्रावणस्य तु ॥ इति वचने शुद्धपञ्चम्याः, "प्रौष्ठपदी हस्तेन" इत्यादिवचने च केवलहस्तस्याप्युपादानाद्धस्तयुक्तायां यस्यां कस्यांचित्तिथौ पञ्चम्यां वा केवलायामपीति विकल्पार्थ एव वाशब्दः। सक्रान्त्यादिग्रहणं च सूतकादिसंभवनाया अप्युपलक्षणम् । "संक्रान्तौ ग्रहणे वापि सूतके मृतके च वा। गणनानं न कुर्वीत नारदस्य वचो यथा ॥ अथ चेद्दोषसंयुक्त पर्वणि स्यादुपाक्रिया। दुखःशोकामयग्रस्ता|राष्ट्र तस्मिन् द्विजातयः" ॥ इति स्मृत्यन्तरवचने सूतकादावपि तनिषेधात् । “वैतानौपास- नाः” इति प्रतिप्रसवनिवृत्त्यर्थश्च पुन प्रतिषेधः। उपाकर्मणोऽपि गृह्याग्निसाध्यत्वात्। "संक्रान्तिर्ग्रहणं वापि यदि पर्वणि जायते उपाकृतिस्तु पञ्चम्यां कार्या वाजसनेयिभि"॥

·कालतत्त्ववियेचने इति वचनान्तरे च वाजसनेयिग्रहणं येषां गृह्ये पञ्चमी श्रुता, तेषां सर्वेषामुपलक्षणम् । या पञ्चम्यामुपाकृतिः कार्यत्वेनोक्ता सा पर्वणो दुष्टत्व इति पञ्चमीपक्षस्य विषयविशेषमात्रविधानार्थ- त्वाद्वचनस्य। अन्यथा सा च वाजसनेयिभिरेवेत्यपिविधाने वाक्य भेदापत्तः । अनुक्तपञ्चमीकैस्तु प्रौष्ठपद्यामेवेत्युक्तम् । बौधायनीयैस्तु श्रावण्यसंभवे वार्षिकसमाख्यां बाधित्वा श्राषाढ्यामपि कर्त्तव्यम् । "श्रावण्यां पौर्णमास्यामाषाढ्यां वोपाकृत्य छन्दांस्यधीयीन' इतिवोधायनसूत्रात्। एवमन्यैरपि बढ्चैर्याजुषैश्च मुख्यकालासंभवे स्वस्वसूत्रोक्ता अन्ये काला अनुकल्पत्वेन ग्राह्याः । सामगैस्तु सिंहस्थे सूर्ये हस्तनक्षत्रे कार्यम् । "सिहे रबौ तु पुष्यः पूर्वाह्न विचरेद्वहिः ॥ छन्दोगा मिलिताः कुर्युरुत्सर्ग सर्वछन्दसाम् । शुक्लपक्षे तु हस्तेन उपकर्मापराविकम्" ॥ इति गार्यवचनात् । एवं च "प्रौष्ठपदी (१) हस्तेनोपाकरणम्'' “तेप्यामुत्सृजन्ति" इतिगोभिलसूत्रमपि सौरप्रौष्ठपदाङ्गीकारेण "क्वचिदपगदविषयेऽपि'' इतिन्यायेन छविषयेऽप्यौत्सर्गिक्रमणं कृत्वा हस्तयुक्तां प्रौष्ठपदमास- सम्बन्धिनो तिथिं प्राप्योपाकरणं कार्यम् , नक्षत्राणश्च सूत्रस्वरसात्पोपी रात्रि पौषमहरित्युदाहरणाञ्च पौर्णमासीमात्रविषयत्वप्रमाणाभावेन सामान्यविषयत्वात्तिष्ययुक्तां तादृशप्रौष्ठपदीमेव प्राप्योत्सर्जनमिति व्याख्येयम् । “उपाकर्मापराह्ने स्यादुत्सर्ग प्रातरेव च” इतिसामान्य- वचनमपि छन्दोगविषयमेव । विशेषवचनकवाक्यत्वात्। अन्येषां (१)-हस्तेनेत्यत्र “नक्षत्रेण युक्त कालः” इत्यनेनाण। “लुबविशेषे" इति तस्य लुप्। “नक्षत्रे च लुपि” इति सप्तम्यर्थे तृतीया। तेन हस्तयुक्त काल उपाकरणमित्यर्थो लभ्यते ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । २२५ तु दैवत्वात्पूर्वाह्न एवोपाकर्म । प्रयोगपारिजाते तु सर्वेषामप्युपाकर्मा- पराह्निकमुक्तम् । यत्तु केनचित्- "वेदोपाकरणे प्राप्ते कुलीरे संस्थिते रखौ। उपाकर्म न कर्त्तव्यं कर्त्तव्यं सिंहयुक्तके" ॥ इति वचनं देशविशेष व्यवस्थापयतो- "नर्मदोत्तरभागे तु कर्त्तव्यं सिंहयुक्तके । कर्कटे संस्थिते भानावुपाकुर्यात्तु दक्षिणे' ॥ इति बृहस्पतिवचनस्य छन्दोगविषयत्वमभिदधता सामगानां देशविशेषे कर्कस्थे रवावुपाकर्मोक्तम् । तदयुक्तम् । बृहस्पतिवचनस्योपाकर्मणि देशविशेषेण सिंहकर्क- व्यवस्थापकता तावत्तेनैवोक्ता । व्यवस्था चोभयप्राप्तौ भवति । न चाहत्य सामगानां कर्कप्रापकं वचनं क्वापि ग्रन्थे दृश्यते । यदि च श्रावणशब्देन सामगानामुपाकर्मकालविधानं क्वापि स्यात् । स च कथंचित्सौरपरः स्यात् । ततो “मीनमेषयोर्मेपवृषभयो वसन्त " इति वचनात्सर्वेषां चैत्रवैशाखादीनां मीनमेषवृषाद्यन्यतर- रूपत्वेन वैकल्पिकोभयरूपत्वाच्छावणस्यापि कर्कसिहान्यतर- रूपस्याव्यवस्थया प्राप्ति स्यात् । न च तादृशमपि तान्प्रतिविधा- नमस्ति। प्रत्युतेतरान्प्रत्येव तादृशं विधानमस्ति । सौरपरता च तत्रत्यस्य श्रावणशब्दस्य संभावयितुं शक्यते। तथाहि “वृषे रवगै' इतिदशहराया इव युगादीनां सौरोपजीवने- नक्काप्यभिधानादर्शनेऽपि “एतदिष्टं वृषादित" इति सिद्धवद्धतु- निर्देशान्यथानुपपत्त्या युगादिवाक्यगतानां वैशाखादिशब्दानामेव गौणेऽपि सौरे तात्पर्य गृह्यत इति यथा हेमाद्रिणोक्तं तथा तस्मादेव ·२२६ कालतत्त्वविवेचने हेतूक्तिपूर्वमुपाकर्मणोऽप्युत्कर्षनिषेधकाढ़चनादस्माच्च कर्कसिंहव्य- वस्थापकाद्वचनादुपाकर्मविधिगतस्य श्रावणशब्दस्यापि शक्यं सौरपरत्वं वक्तुम् । , न चैवम्-“उत्कर्ष कालवृद्धौ स्यादुपाकर्मादिकर्मणि'' इत्यादिवाक्यं निर्विपयं स्यादिति वाच्यम्। सत्यपि चैत्रादीनां वैकल्पिकमीनमेपादिरूपत्वे "तुलामकरमेषेषु प्रात स्नायी भवेन्नरः" इत्यस्य कात्तिकमाघवैशाखशब्दघटितप्रातःस्नानविध्येकवाक्यतया अन्यस्मादपि च भूयस स्मातपौराणव्यवहाराच्चैत्रादीनां मीनादिरूप- त्वस्यौत्सर्गिकत्वावगमादधिकमासेऽपि कर्कश्रावण एवोपाकर्मप्राप्तौ तत्र सिहश्रावणविधानार्थत्वेन सार्थक्यात्। यथा मासशब्दस्य चैत्रादिशब्दानां च सौर एव मुख्यत्वं मन्वानानां जीमूतवाहनादीनां मते कन्यास्थे रवौ कर्त्तव्यस्य महालय श्राद्धस्य तत्राधिमासपातेऽपि सौरमानोपजीवित्वात्तत्रैव प्राप्तस्य तत्राकर्तव्यात्वार्थ तुलायां कर्त्तव्य- त्वार्थ च तुलाविधानं “यावच्च कन्यातुलयो” इत्यादि तद्वत् । अत्रापि च तैरेवमेव वक्तव्यमित्याद्यधिमासनिर्णय वक्ष्यते। न्यायस्य च मन्थरत्वादौत्सर्गिकत्वरूयन्यायलभ्यकर्कनियमावगमात्पूर्वमेव देशभे- देन व्यवस्थापनं नानुपपन्नम् । न्यायलभ्यसुसदृशनियमात्पूर्वमेव विसदृशपूतिकादिनियविधानवत् । सर्व चैतद्धमाद्रिमतमन्वा- रह्योक्तम् । वस्तुतस्तु सामगेतरविषय एवोपाकर्मणि श्रुतः श्रावणशब्दो मुख्यचान्द्रविषय एव । तत्रैव चोपकर्मकाले कर्कसिहयोयोरपि संभवात् । इतरान्प्रत्येव देशभेदेन तयोर्व्यवस्थोचिता। न तु सामगान्प्रति । तेषां कर्के उपाकर्मण प्राप्तरेव "उपाकर्म न कर्त्तव्यं कर्कटस्थे दिवाकरे” इति निषेधाप्रवृत्तः । कथं तर्हि नर्मदोत्तर- भागस्थानामप्यार्यावर्त्तनिवासिशिष्टानां श्रावण एव कर्कटस्थेऽपि रवावुपाकर्मानुष्ठानमृग्यजुर्वेदिनाम् । प्राच्यादिनिबन्धेषु दाक्षिणात्या-

·तिथितत्त्वविवचनम्।
२२७
।
नामगि महा नियन्वेष्वलिवितेऽस्मिन्वचनद्वये नाश्वासादित्यवेहि ।
तस्मा दिनरंपामेव यथा तथा वा भवतूपाकर्म। सामगानां तु
सिहार्कदन्त एव न चाधिमामेऽप्यु कृप्यने । आशौचाशक्न्यादिना
च तदतिक्रमे लुप्पत एव। एव प्रसंक्रान्तियुक्तेऽपि । “उपाकर्म
प्रकुर्वन्ती"नि प्राग्लिखितवचनात् । ग्रहसंक्रान्तियोगश्च यस्मिन् दिने
उयाकर्म तदिनार्द्धरात्रात्पूर्वमेव क्तेषु काले ( हस्तश्रवणपर्वसु न तु
चित्राधनिष्ठाप्रतिपस्वित्यर्थः) पूपजायमानस्तेषां दूपको न तु
तस्मान्परस्तात्।
"अर्द्धराबादधस्ताचेत्संक्रान्तिग्रहणं तथा ।
उपाकर्म न कुर्वीत परतश्चेन्न दापकृत्" ॥
इति गार्यवचनात्,
"यद्यर्द्धराबादक्तु ग्रहः संक्रम एव वा ।
नोपाकर्म सदा कुर्याच्छावण्यां श्रवणेऽपि वा'
इति वचनान्तराच्च।
-
श्रावण्यादिग्रहणमुपलक्षणम् । यानि तु ग्रहणदिनेतरेषामपि
तत्समीपवर्तिनां केषांचिद्दिनानां सदोपत्वप्रतिपादकानि वचनानि-
"त्रयोदश्यादितो वयं दिनानां नवकं ध्रुवम् ।
माङ्गल्येषु समस्तेषु ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥
द्वादश्यादिस्तृतीयान्तो वेध इन्दुग्रहे स्मृत ।
एकादश्यादिकः सौरे चतुर्थ्यन्त प्रकीर्तित ॥
खण्डग्रह तयोः प्रोक्तमुभयत्र दिनद्वयम्” ।
इत्यादीनि, तान्युपाकर्मादिभिन्नविपयाणि ।
"नित्ये नैमित्तिके जप्ये होमयज्ञक्रियासु च ।
उपाकर्मणि चोत्सग ग्रहवेधो न विद्यते ॥
इति वचनात्।

·२२८ कालतत्त्वविवेचने तेन पर्वणि ग्रहदुष्टेऽपि महावेधान्त पातिनि श्रवणे उपाकर्म भवत्येवेति । अत्र च सामगानामुत्सर्जनोपाकर्मणोर्यो पूर्वाह्वापराह्नौ द्वेधाविभक्तदिनभागो ग्राह्यौ । तद्वाक्ये द्वयोरेव निर्देशात् । येषां तु दैवत्वेनोपाकर्मणि पूर्वाह्नग्रहणं तेषां दैवकर्मसु पञ्चधात्रेधाचतुर्धाद्वेधा- विभागन्यतरविभक्तस्य पूर्वाह्नस्य मुख्यानुकल्पभावेन प्रयोगाल्पत्व- महत्वाभ्यां वा व्यस्थितस्य सर्वस्याप्यङ्गत्वादत्रापि तादृशस्य ग्रहणम् । सर्वथापि हस्तश्रवणपर्वणां खण्डत्वे औदयिकानामेवात्र कर्मणि ग्रहणम्। तथा च परिशिष्टम्- "धनिष्ठाप्रतिपद्युक्तं त्वाष्ट्रऋक्षसमन्वितम् । श्रावणं कर्म कुर्वीरन्नृग्यजु.सामपाठकाः ॥ इति ॥ कर्मणो धनिष्ठादियुतत्वं धनिष्ठायुते श्रवणे प्रतिपद्युक्तपौर्णमाम्यां चित्रायुते च हस्ते यथाक्रममनुष्ठानात् । श्रवणेऽन्वव्यतिरेकविधया व्यासवचनमपि- - "श्रवणेन तु यत्कर्म उत्तराषाढसंयुतम् । सम्वत्सरकृतोऽध्यायस्तत्क्षणादेव नश्यति ॥ "धनिष्ठासंयुतं कुर्याच्छावणं कर्म यद्भवेत् । तत्कर्म सफलं विद्यादुपाकरणसंज्ञितम्” ॥ इति ॥ औदयिकानि च पर्वादीनि प्रातःसङ्गवात्मकषण्मुहूर्त्तव्यापीनि ग्राह्याणि। "श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा प्रतिपत्षणमुहूर्त्तकै । विद्धा स्याच्छन्दसां तत्रोपाकर्मोत्सर्जनं भवेत् ॥ इतिनिगमवचनात् । पर्वग्रहणं हस्तश्रवणयोरप्युपलक्षणम् । अत एव पृथ्वीचन्द्रोदये- - ·तिथितत्त्वविवेचनम् । "श्रावणी पौर्णमासी तु सङ्गयात्परतो यदि। तदेवौदयिकी ग्राह्या नान्यदौदयिकी भवेत् ॥ इति गार्ग्यवचनं लिखित्वा- "उदये सङ्गवस्पर्शे श्रुतौ पर्वणि चार्कभे। कुर्युर्नभस्युपाकर्म ऋग्यजु सामगा क्रमात्" । इति वचनान्तरमपि लिखितम् । एवं सति कर्मकालव्याप्तिरपि द्वितीयदिने लभ्यते। सामगानां त्वपराह्वोपाकर्मिणां वचनात्तत्कालव्यापिनमपि पूर्वहस्तं बाधित्वो- त्तरदिन एव तदनुष्ठानम्। तेन दिनद्वये कर्मकालव्याप्तौ तदस्पर्श वा औदयिकानां हस्तादीनां ग्राह्यत्वं यत्केनचिदुक्तं तदयुक्तम् । सङ्गवस्पर्शिहस्तग्राह्यत्वविधाना- नुपपत्तेः। तदा पूर्वदिने कालव्याप्तेरावश्यकत्वात्। यदा च "धनिष्ठेत्यादिवाक्येन सर्वयाजुषाणां प्रतिपद्युक्ते पर्वण्युपाकर्म विहितं तदा- “पर्वण्यौदयिके कुर्यु श्रावणीं तैत्तिरीयकाः । बढचाः श्रवणे कुर्युग्रहसंक्रातिवर्जिते" ॥ इति बढ्चगृह्यपरिशिष्टकारिकायां तैत्तिरीयकग्रहणं सर्वयाजुषा- णामुपलक्षणमेव । बहृचसमभिव्याहारादपि तथा । तुल्यकक्ष्याणामेव हि समभिव्याहारो भवति । न हि भवति क्षत्रियैरिदं कर्त्तव्यं वश्यैरिदै कर्त्तव्यं कठेरिदं कर्त्तव्यमिति । भवति तु ब्राह्मणैरिदं कर्त्तव्यमिति । किंच उत्तरार्द्ध ग्रहादिवर्जितत्वौदयिकत्वरूपश्रवणगतविशेषविधान- वत्पूर्वाऽपि पर्वगततद्विशेषविधानमेव युक्तम् । अपेक्षितत्वात्समभि- व्याहाराच। न तु यदोदयिके पर्वण्युपाकर्म कुर्युस्ततैत्तिरीयका एवेति । पूर्वहेतुविपर्ययाद्विशिष्टानुवादनिबन्धनवाक्यभेदापत्तश्च।

·कालतत्त्वविवेचने उपाकर्ममात्रं हि संनिहितम् । न तु पर्वाप्यसाधारण्येन । येन पर्वणः संनिधिलभ्यत्वाद्यदौदयिक तत्तैत्तिरीयका इत्येव श्रुतवचनव्यक्त्यङ्गी- कारेण स परिहियेत। विशेषणद्वयविधिनिमित्तस्तु वाक्यभेदः । विशेषणशब्दयोयौगिकत्वात्। वस्तुनश्च विशेष्यान्वयसिद्धिसभवात् “योऽग्निर्दाता स तण्डुल- विशेषाणां देवता” इतिवद्यदेतादृशं पर्व। तत्रोपाकर्म कुर्युरितिविधि- संभवात्सुपरिहरः। तत्र च पर्वणो विशेष्यस्य वचनान्तरैः प्राप्तत्वाद्विशेषणयोरेवार्थाद्विधिर्भवति। तत्प्राप्तिश्च सर्वयाजुषविषयै- वेत्युपलक्षणमेव तैत्तिरीयग्रहणं युक्तम् । केचित्तु बढ्चकारिकाकारस्य बढ्चसम्बन्धिधर्मविधानार्थमेव प्रवृत्तन्वात्तद्विषयमुत्तरार्द्धमेव तद्गतं विधायकम् , पूर्वार्द्ध त्वन्य- विषयक यथाप्राप्तानुवादकमिति तैत्तिरीयकग्रहस्योपलक्षणत्वं सम- र्थयन्ते । अत एव कालिकापुराणे उपाख्यानपुरस्सर सामान्यत एव चतुर्दशीयुते पर्वण्युपाकर्मनिषेध औदयिकतद्विधरुपोदलकः श्रयते । "चतुर्दश्यां समुत्पन्नावसुरौ मधुकैटभौ । वेदान् स्वीकुर्वतः पद्मयोनेस्तौ जहतुः श्रुतीः ॥ हत्वा तावसुरौ देव पातालतलवासिनौ । अाहृत्य ताः श्रुतीस्तस्मै ददौ लोकगुरुः स्वयम् ॥ अभूल्लब्धश्रुतिर्ब्रह्मा पर्वण्यौदयिक पुनः । अतो भूतयुते तस्मिन्नोपाकरणमिष्यते ॥ आसुर वर्जयेत्कालं वेदाहरणशङ्कया” ॥ इति ॥ "श्रावणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी। पूर्वविद्धैव कर्त्तव्या शिवरात्रिर्बलेर्दिनम् ॥ इति तु वचनं पुराणोक्तश्रावणीकृत्यविषयम् । अत एव- - ·तिथितत्त्वविवेचनम् । २३१ - "येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबल । तेन त्वामभिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल" ॥ इति मन्त्रेण यत्पुरोध प्रभृतिभी राजादीनां श्रावणपौर्णमास्यां कर्तव्यत्वेन भविष्योत्तरे उक्तं रक्षाबन्धनम् , तत्पूर्वस्यामेव कर्त्तव्यम्। "ततोऽपराह्नसमये कुर्यात्पोट्टलिकां शुभाम् कारयेच्चाक्षतैस्तद्वन्सिद्धाहेमचचिताम्" । इत्यादितद्विधावपराह्नकालत्वोक्तश्च । "यद्यप्युपाकर्मादिकं प्रोक्तमृषीणां चैव तर्पणम् । कुर्वीत ब्राह्मणैः सार्द्ध वेदानुदिश्य शक्तितः" ॥ इत्यभिधाय "ततः” इत्याद्यभिधानादुपाकर्मोत्तरकालनाप्यस्य प्रतीयते । तथापि तस्याः पूर्णतिथावार्थिकत्वेनाविधेयत्वाद्विधेयत्वेऽपि वा कालविरोधेऽनादूत्यत्वादुपाकर्मणः परदिनेऽनुष्ठानेऽप्येतत्पूर्वस्या- मेवापराहव्यापिन्यां कर्त्तव्यमिति । एवं यथागृह्यमुपाकर्म कृत्वा "साद्धाश्चतुर पञ्च षड्वा मासानुत्सर्जनकालवशाद्व्यवस्थया स्मृतिसिद्धानध्यायपरिहारेण शुक्लकृष्णपक्षयोः स्वाध्यायमधीयीरन्ननध्यायेष्वगानि। नूतनब्रह्म- चारिणस्तु ज्योतिःशास्त्रोक्त विद्याप्रारम्भकाले प्रारम्भान्तरं कृत्वा । अनध्यायास्तु वक्ष्यन्ते। अथोत्सर्जनतिथिविवेचनम् । । अथोत्सर्जनकालनिर्णयः । तत्र मनुः- "पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद्वहिरुन्सर्जनं द्विजः । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह प्रथमेऽहनि" ॥

·कालतत्त्वविवेचने पुष्ये पौषे मासि बहिर्गामात् । तत्र यथाश्रावण्यामुपाकर्म कुर्त तदा पौषशुक्लप्रतिपद्युत्सर्जनं कार्यम्। यदा प्रौष्ठपद्यां तदा माघतत्तिथौ। 1 "श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तछन्दांस्यधीयीत मासान्विप्रोऽर्द्धपञ्चमान्" ॥ इति प्रागुक्तत्वात् । अर्द्धः पञ्चमो येषु तान् साद्धाश्चतुर इति यावत् । अत एव पुष्य इत्यत्रापि शुक्लस्य प्रथमेऽहनीति सम्बन्धनीयम् । उत्सर्जनं च यथापूर्व पक्षद्वयेऽपि स्वाध्यायस्य। उत्सर्जनोत्तर शुक्लपक्षेष्वेव वेदाध्ययनविधानात् । तथा च मनुरेव- "यथाशास्त्रं तु कृत्वैवमुत्सर्ग छन्दसां बहिः । विरमेत्पक्षिणी रात्रि यद्वाप्येकमहर्निशम् ॥ अत उर्ध्व तु छन्दांसि शुक्लेषु नियत पठेत् । वेदाङ्गानि रहस्यं च कृष्णपक्षेषु संपठेत्” ॥ इति ॥ याज्ञवल्क्यस्तु पौषमासगतायां रोहिण्यां कृष्णाष्टम्यां वा तदाह- "पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा। जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्ग विधिवदहिः" ॥ इति ॥ पारस्करोऽप्येवम् । श्राश्वलायनगृह्ये तु “मध्यमाष्टकायामेताभ्यो देवताभ्योऽनेन हुत्वा”इत्यौपश्लेषिकाधिकरणत्वस्यौत्सर्गिकत्वान्माघकृष्णाष्टमी यद्य- प्युत्सर्जनकालत्वेन प्रतीयते । तथापि “षण्मासानधीयीत" इति तत्रैव प्रागुक्तत्वात्सामीपिकाधारत्वाङ्गीकारेण माघीपरतया तद्भाष्यवृत्ति- कारादिभिव्याख्यातम् ।

·प्रत तिथितत्त्वविवेचनम्। २३३ एव बौधायनेनापि षण्मासाध्ययनमभिप्रेत्यः श्रावण्पुषाकर्मपक्षे माध्येवोत्सर्जनकालत्वेनोक्ता। "श्रावण्यां पौर्णमास्यामापाढ्यां वोपाकृत्य तैष्या माध्यां वोत्सृजेत्"इत्युपाकर्मो- त्सर्जनकालयोर्व्यत्ययेन व्यवस्था। एषां च पक्षाणां यथापरिग्रह व्यवस्था। सामगानां तु सिंहस्थ एवार्के पुष्यनक्षत्रे। "सिंहे रवौ” इत्यादिप्राग्लिखितवचनात् । यदा तु सिहस्थे सूर्ये प्रथमतो हस्त एव भवति तत्पूर्व पुष्यस्तु कर्कस्थे। तदा तत्रैवोत्सर्जनं कृत्वा सिहाकहस्ते उपाकर्म कार्य नूतनब्रह्मचारिव्यतिरिक्तः सामगैः । "मासे प्रौष्ठपदे हस्तात्पुष्यः पूर्वो भवेद्यदा। तदा तु श्रावणे कर्यादुत्सर्ग छन्दसां द्विज' ॥ इति कात्यायनवचनात् । प्रौष्ठपदमासे यो हस्तस्तस्मात्पूर्वभावि- श्रावणमासगत इति व्याख्येयम् । प्रौष्ठपदश्रावणशब्दौ चात्रत्यौ सिंहकर्करूपसौरमासपरौ। सामगानां सौरमास एवोपाकर्मोत्सर्ग- विधानात्। मन्दमतीनां तूपाकर्मदिनेऽप्युत्सर्जनं तत पूर्व भवति । तथा च खादिरगृह्यम्-"पुप्ये तूत्सर्जनं कुर्यादुपाकर्माथवा' इति । औदयिकस्य पर्वणः षण्मुहूर्त्तसत्त्वापेक्षाबोधके च "श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा'' इति वचने उत्सर्गग्रहणादपि तथा । उत्सर्जनकाला अप्येते "खण्डत्वे औदयिका एव सङ्गवस्पर्शिनो ग्राह्याः। उत्सर्जनस्यापि दैवत्वेन पूर्वाहकालत्वात्तथाशिष्ट- समाचाराञ्चेति। वनस्थयतिभिन्नानां द्विजानां प्रतिहायनम् । उपाकाोत्सर्जनं च भवेत्पूर्वाह्वकालिकम् ॥ ३०

·२३४
कालतत्त्वविवेचने
।
तत्रोपाकौषधीनां प्रादुर्भाव नभ सिते ।
पर्वणि श्रवणे कार्य ग्रहसंक्रान्त्यदूपिते ।।
अध्वर्युभिबढ्चैश्च कथंचित्तदसंभवे ।
तत्रैव हस्तपञ्चम्यां तयो केवलयोरपि ।।
तत्राप्यसंभवे भाद्रे पर्वणि श्रवणेऽपि वा।
तत्पश्चमीहस्तयोर्वा येषां नोक्ता तु पञ्चमी ।
तेषां यजुर्वेदविदां पर्वण्येव भवेदिदम् ।
बौधायनानां श्रावण्यां ग्रहसक्रान्तिसंभवे ॥
श्राषाढ्यामपि तत्प्रोक्तमथ सामविदां रवौ।
सिंहस्थे हस्तनक्षत्रे भवेत्तचापराह्निकम् ॥
उत्सर्जनं तु तत्रैव पुष्ये तेषां भवेदथ ।
सिहस्थेऽर्के प्रथमतो हस्त एव भवेद्यदा ॥
तदा कर्कार्कगे पुप्ये तेषामुत्सर्जनं भवेत् ।
इदं पौषेऽथवा माघे परेषां शुक्लपक्षतौ ॥
पौषेऽष्टकायां रोहिण्यां माघे पर्वणि वा सिते।
भवेन्मन्दमतीनां तु उपाकर्म दिनेऽपि तत् ॥
तिथिनक्षत्ररूपाश्च काला सर्वेप्यमी द्विजैः।
उपाकर्मोत्सर्जनयोहा औदयिका परं ॥
कात्स्न्येनावयवशो वा सङ्गवस्पशिनो यदि ।
उपाकर्मोत्तरं पक्षद्वयेऽप्यध्ययनं श्रुतेः ॥
भवेदुत्सर्जनं यावच्छुक्लेवेव तदुत्तरम् ।
कृष्णपक्षेषु चाङ्गानामनध्यायस्तु वक्ष्यते ॥
इतिसंग्रह ।
इति श्रीसम्राटस्थपतिरघुनाथवाजपेययाजिकृतावु-
पाकमोत्सर्जनकालनिर्णय ।

·तिथितत्त्वविबेचनम् । २३५ अथेष्टिविषयः पर्वयनिर्णयः । तत्र दर्शपूर्णमासेप्टौ "पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत" "अमावास्यायाममावस्यया यजेत' इतिवचनात्कृत्स्नप्रयोगस्य पर्वकालत्वे प्राप्तेऽपि “पूर्वेद्यरग्नि गृह्णाति” “उत्तरमहर्यजति'' इत्यादि- श्रुत्यन्तरादन्वाधानाद्यनुष्ठानेनोपक्रममा पर्वणि, इतरसकलाङ्गोपेत- प्रधानानुष्ठानं तु प्रतिपदीति द्वयहकालत्वम् । अत एव गोभिलेनोक्त "पक्षान्ता उपवस्तव्याः पक्षादयोऽभियष्टव्याः” इति। उपवास क्रत्वगभूतयमनियमसंकल्प । एवं च पौर्णमास्यमावास्ययोः प्रयोगैकादेशान्वयेन संकोच । पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोस्तिथिविशेष रूढत्वात्। “सन्धौ यजेत" इतिश्रुतिस्तु संधेरतिसूक्ष्मत्वेन तत्रैकदेशस्याप्यनुष्ठातुमशक्यत्वात्, “सन्धिमभितो यजेत” इतिश्रुत्यन्तरैकवाक्यत्वाच्च, पर्वप्रतिपत्समुदाय- लक्षणया कृत्स्नप्रयागकालविधायिकैव अतएव बौधायनेनोक्तम्- "सूक्ष्मत्वात्सन्धिकालस्य सन्धेविषय उच्यते । सामीप्यं विषयं प्राहु पूर्वेणाहा परंण च' ॥ इति ॥ एवं च सति पौर्णमास्यमावास्याश्रुतिरपि "अमावास्यायामपराहे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति” इत्यादो वृत्तिकारादिभि सन्धिवाचि- त्वेन व्याख्यानात्पौर्णमास्यमावास्याशब्दनिर्वचनार्थवादोपदर्शित- योगाच्च पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोरपि सम्बन्धिवाचित्वादपराह्लादि- शब्दसमभिव्याहारस्य चाहोरात्रलक्षणाबीजस्यात्राभावात्पूर्वोक्तरीत्या पार्श्वद्वयवत्तितिथिद्वयलक्षणया "सन्धौ यजेत" इतिवत्कृत्स्नप्रयोग- कालविधायिकेत्यपि वक्तुं शक्त्यम् । तथापि न संपूर्ण पर्वान्वाधान- काल । नापि संपूर्ण प्रतिपद्यागकालः । किन्तु पर्वणोंऽशत्रयमन्वाधा- नस्य कालः। पर्वचतुर्थीशसहितं प्रतिपद प्राद्यमंशत्रयं च यागस्य ।

·२३६ कालतत्त्वविवेचने तथा च लौगाक्षि- "त्रीनंशानौपवस्तस्य यागस्य चतुरो विदु । द्वावंशावुत्सृजेदन्त्यौ यागे च व्रतकर्मणि ॥ इति ॥ प्रतिपत्पर्वसम्बन्धिनावन्त्यौ चतुर्थाशौ यथाक्रमं यागे उपवासे च त्यजेदित्यर्थः । अयं च प्रतिपत्पन्त्यिचतुर्थाशभिन्नांस्त्रीश्चतुरश्चेति पर्युदासविधया पूर्वशेष एव। न तु स्वतन्त्रस्त्यागविधिः । “पर्वणो यश्चतुर्थाश” इत्यादिवाक्यान्तरवशादंशविशेषविषयत्वेन पूर्वस्य कालविधेः प्राक्शक्त्यभावाद्वाक्यभेदापत्तश्च । अन्वाधाने पर्वचतुर्थाशवर्जनं सद्यस्कालव्यतिरिक्तविषयम् । तत्र तत्रैव तदनुष्ठानात् । “अथ यदहरुपवसथो भवति तदहःपूर्वाह्न एव प्रातराहुति हुत्वा” इत्यादिगोभिलादिवचनात्तदपगमप्रतीक्षाऽ- संभवात् । यागोऽपि सत्यपि पर्वचतुर्थाशादिकालत्वे सर्वदा प्रातरेव । "पर्वणो यश्चतुर्थाश श्राद्या प्रतिपदस्त्रयः । यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुतो मानीषिभिः', इति वचनात्, “अथ पूर्वाह्न एव प्रातराहुति हुत्वा" इत्यादि गोभिलादिवचनात्, “प्रातर्यजध्वम्" इत्यादिश्रुतेश्च । ॥ प्रातःकालश्च पञ्चधाविभक्तदिनस्याद्यस्त्रिमुहूत्तों भागः- "लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहर्त्तस्थिते तु वै । प्रात काल इति प्रोक्तो भागश्चाह्न स पञ्चमः ॥ मुहूर्त्तत्रितये प्रातः” इत्यादिवचनात्, चतुरादिविभागेषु प्रातराख्य- विभागाभावाच्च। यस्तु चतुर्धाविभागपक्षे सार्द्धप्रहरात्मके श्राद्यभागे “स एवाध्यर्द्धसंयुक्तः प्रातरित्यभिधीयते” इतीदानीन्तनानां ·तिथितत्वविवेचनम् । २३७ प्रातःशब्दप्रयोगः। स लक्षणया ।अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वात्। “पूर्वाह्नः प्रहर सार्द्धम्” इतिगोभिलेन तस्य पूर्वाह्नत्वोक्तश्च । "ऋग्भि प्रातर्दिधि देव ईयते” इति त्रिधाविभक्तदिनाद्यभागविषयोऽपि प्रयोगस्तथा । एवं च गोभिलीयादौ पूर्वाह्नग्रहणं योगेनेदृशप्रात परमेव । एवं यागावाधानकाले स्थिते यदा पौर्णमास्यमावास्ययोस्तदुत्तर- प्रतिपदोश्च सूर्योदयास्तमयस्पर्शित्वं तदा न कोऽपि विचार । यदापि पञ्चदश्योरेवास्तमयादूर्व समाप्तिः। प्रतिपदस्तु तस्मात्प्रागेव । तदापि तथा । ननु तदा पौर्णमास्यां भवतु यथास्थितमनुष्ठानम् । श्रमावा- स्यायां त्वस्तादूर्ध्व समाप्तायामपि द्वितीयदिने प्रतिपदो दिनान्त्य- मुहूर्त्तत्रयादर्वाक्समाप्तौ तस्य द्वितीयया पूरणेन तत्र चन्द्रदर्शन- सभवात् । तद्वति च दिने यागस्य निषिद्धत्वान्न तत्सभवः । अत्र कैश्चित्तदामावास्यादिने प्रातःपर्वतृतीयांशत्वात्तत्पूर्व- दिने च चतुर्दशीसत्त्वाद्यागान्वाधानकालाभावात्कालशास्त्रस्य च बलवत्वात्परिहारः कृतः। सोऽयुक्त । "यहद पश्चात्पुरस्तात्सोमो न ददृशे'' इति श्रुतेरपि कालशास्त्रत्वात् । "पर्वणोऽशे द्वितीयेऽपि कर्त्तव्येष्टिद्विजातिभिः । अन्वाधानं चतुर्दश्यां परतः सोमदर्शनात्” । नाच्च। इत्यादिभिः सामान्यविहितकालोपमर्देनैव तदा कालान्तरविधा- अन्यथापराहसन्धावपि तथापत्तः । इष्टापत्तिपक्षश्च दूषयिष्यते। अतोऽन्यथा परिह्रियते। "अपराहेऽथवा रात्रौ' इत्यादिरात्रि- सन्धिशास्त्रं निरवकाशम् । अपराह्नसन्धिविषये सावकाश "त्रिमुहूर्ता द्वितीया चेत्''इत्यादि शास्त्र बाधते ।

·कालतत्त्वविवेचने न च रात्रिसंधिशास्त्रमपि परेधुश्चन्द्रदर्शनाभावविषयमिति गच्यम्। तदा कैमुतिकन्यायेन "श्रावर्तनात्पर. सन्धिः" इत्यादि- वाक्यैश्चापरासन्धितुल्यानुष्ठानसिद्धे रात्रिग्रहणस्य वैयर्थ्यापातेनै- तादृशविषय एव तस्य सार्थकत्वात् । अत एव न पौर्णमासीमात्र- विषयत्वमपि। अत एव बौधायनेन कात्यायनेन चतुर्दशीदिनेऽपि किश्चिदमावास्याप्रवेश एव श्राद्धाद्यनुष्ठानमुक्तम् । "यदा चतुर्दशीयामं तुरीयमनुपूरयेत् । अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राद्धमिप्यते” ॥ इति ॥ द्वितीयदिने क्षीयमाणामावास्या यदा चतुर्दश्याश्चतुर्दशीदिनस्य तुरीयं याममनुपूरयेदनुप्रविशेदस्तात्पूर्व किश्चिद्भवेत्तदैव स्वल्पामावा- स्यांपेते तद्दिन एव थाद्धान्वाधानादि भवेदित्यर्थ । क्षीयमाणेति विशेषणात्परदिने दिवासन्धि प्रतीयते । कारिकान्तरेऽपि यागदिने सूर्यास्तात्पूर्व प्रतिपत्सद्भावावश्यकता प्रतीयते "इटरल प्रतिपदादिन ड्यः सप्ताष्ट वा यत्र भवन्ति तत्स्यात् । क्षीणासु नाडीषु दिनस्य पूर्व कल्पोऽथ वृद्धौ च भवद्वितीयः ॥ इति ॥ । दिनस्यान्तिमासु सप्ताष्टनाडोषु अमावास्यासम्बन्धित्वेन क्षीणासु सतीषु यत्र तस्मिन्नेव दिने ता नाड्यः प्रतिपदाद्यनाडीभिः पूर्यन्ते । अग्रे च क्षयस्तदा तदेव दिनमिष्टेरलं योग्यम् । परदिने चन्द्रदर्शनादित्यक कल्पः क्षये। परदिने मागस्यावृद्धौ चन्द्रदर्शना- भावात्तदेयष्टेरनुष्ठानमिति द्वितीयः कल्प इन्यर्थः । सप्ताष्ट वेति षडधि- कनाडीग्रहणाञ्चान्वाधानदिनंऽप्यामावास्याप्रयंशावश्यकता प्रतीयते। त्रिमुहूर्त्ताधिकक्षयाभावात्।

·निथितत्त्वविवेचनम् । २३६ अत एव "दृश्यमानेऽन्येकदा इतिगोभिलसूत्रं भाप्यकारेण सन्ध्या- समीपापत्तिभिया अमावास्या न प्रतीक्षगलीयेत्येतत्परतया व्या- ख्यातम् । अन्यथा दिवा अमावास्याऽभाव तत्प्रतीक्षाऽप्रसक्त । कर्मप्रदीपेऽप्युक्तम् “अमावास्यां प्रतीक्षेद्वा तदन्ते वापि निवपेत्" इति । तदन्ते चतुर्दश्यन्त्यभागे 'अष्टमेऽशे चतुर्दश्या क्षीणो भवति चन्द्रमाः” इत्युक्तंऽष्टऽमांस इत्यर्थः । कण्ठरवेण च गोभिलभाप्ये “यदहस्त्वेव चन्द्रमा न दृश्यते ताममावास्यां कुर्वीत, “गताध्वा भवति' इत्यतत्सूत्रद्वयव्याख्याना- वसरे सूर्यास्तात्पूर्व किञ्चिदमावास्यासत्त्व एव तदान्वाधानाद्यनु- ष्ठानम् , परदिने चामावाम्याक्षयाक्त्या दिवासन्धावेवाग्रे चन्द्र- दर्शनभिया सन्धिदिने यागानुष्ठानमुक्तम् । यानि च बौधायनवचनानि- - "चतुर्दश्यां चतुर्यामे अमा यत्र न दृश्यते। श्वो भूते प्रतिपद्यत्र भूते कन्यादिका क्रिया । चतुर्दशी चतुर्यामा अमावास्या न दृश्यते। श्वो भूते प्रतिपञ्चत्स्यात्पूर्वी तत्रैव कारयेत् ॥ . इत्यादीनि । तानि “द्वितीया त्रिमुहूर्त्ता चेत्'' इतिवचनान्तर्यादने चन्द्रदर्शनभिया यत्सन्धिदिने यागानुष्ठानम् , तद्दिवाप्रतिपत्सत्त्व एवेत्यमुमर्थवगमयन्त्येव। अन्वाधानादिने परं दिवादर्शसद्भावा- नावश्यकताद्योतकानीव भासन्ते । तत्रापि चतुर्दश्याश्चतुर्थे यामे अमा सपूर्णा न दृश्यते, किन्त्ववसाने स्वल्पा चतुर्दशी चतुर्थमपि याम स्पृशति, न त्वमावास्या तद्वयापिनी दृश्यते, किन्त्वस्तमयादर्वाद स्वल्पेत्यादि माधवादिभिर्व्याख्यानात्प्रतीकारः। । यत्तु हेमाद्रिणा- - THE KUPDIJSW'ACT* RESEA Evlili, in MYLAPORE. LAENIMAI-4 A ·२४० कालतत्त्वविवेचने "चतुर्दशी च संम्पूर्णी द्वितीया क्षयगामिनी । चरुरिष्टिरमायां स्याद्भूत कन्यादिका क्रिया" इति यथाश्रुतवचनबलात्पर्वप्रतिपदारेवास्तमयात्पूर्व समाप्तौ द्वितीयाप्रभृतिचात्यन्तापचयऽस्तमयपर्यन्तायामपि चतुर्दश्यामन्या- धानादि, परदिने च याग इत्युक्तम् , तत्स्वयमेव पूर्वोक्तरीत्या पूर्व- ख्यातचतुर्दशीचतुर्यामेत्यादिवचनसमानार्थतयैतस्यापि व्याख्यान- संभवाद्वितीयादिक्षयाक्तश्च कदाचिद्वितोयाप्रभृतितिथिक्षयेणैवा- पराहिकत्रिमुहूर्त्तद्वितीयाऽभावेऽपि प्रतिपदि चन्द्रदर्शनात् “त्रिमुहर्ता द्वितीया चेत्" इ.येतद्वाक्यगतं त्रिमुहूर्त्तद्वितीयासत्त्वमविवक्षितं । चन्द्रदर्शनमात्रं तु विवक्षितमित्येवंपरत्वादनादृत्यम् । माधवीयादौ तु "द्वितीया क्षयकारिणो'' इति पाठ । तस्माञ्च- तुर्दश्यमावास्यादिने किञ्चिदमावास्याप्रतिपद्भाव एव। प्रतिपदि चन्द्रदर्शने सन्धिदिने यागानुष्ठानस्य न्याय्यत्वाद्रात्रिसंधौ परदिने चन्द्रदर्शनेऽपि प्रतिप्रयेव याग इति निश्चयान्न तत्रापि विचारः। दिवासंधौ तु विचार्यते । स च त्रेधा । पावर्त्तने तत्पूर्वोत्तर- भागयोश्चेति । तत्रावर्त्तने तत्पूर्व च संधौ तद्दिने यागः पूर्वदिनेऽन्या- धानम्, । तदुत्तरं संधौ परदिने याग, तद्दिनेऽन्वाधानमिति तावत्पर्व- द्वयसाधारण उत्सर्ग। तथा च लौगाक्षिः- "पूर्वाह्न वाथ मध्याह्ने यदि पर्व समाप्यते । उपोष्य तत्र पूर्वेद्युस्तदर्याग इष्यते ॥ अपराह्नऽथवा रात्रौ यदि पर्व समाप्यते । उपोष्य तस्मिन्नहनि श्वो भूते याग इष्यते" । इति ॥ - ॥ अत्र मध्याह्नपूर्वाहापराह्णशब्दा योगेनावर्त्तनतत्पूर्वोत्तरभागवचना ।

·7010
तिथितस्वविवेचनम् ।
२४२
"श्रावर्तनात्तु पूर्वाह्नोऽह्यपराह्नस्ततः परः ।
मध्याह्नस्तु
तयो संधिर्यदावर्त्तनमुच्यते” ॥
इत्येतत्प्रकरणपठितवचनात् । अत एव गोभिल
"प्रावर्त्तने यदा संधिः पर्वप्रतिपदोर्भवेत् ।
तदहर्याग इष्येत परतश्चेत्परेऽहनि ॥
पर्वप्रतिपदोः संधिरर्वागावर्त्तनाद्यदि ।
तस्मिन्नहनि यष्टव्य पूर्वेद्युस्तदुपक्रमः ॥
श्रावर्त्तनात्परः सधिर्यदि तस्मिन्नुपक्रमः ।
परेधुरिष्टिरित्येष पर्वद्वयविनिर्णयः" ॥ इति ॥
यदा चावर्त्तनतत्पूर्वसध्योः पर्वचतुर्थाशे यागानुष्ठानं तदान
यागप्रयोग पर्वमध्ये समापनीयः, किन्तु प्रतिपदि प्रविष्टायाम् ।
"प्रतिपद्यप्रविष्टायां यदि चेष्टिः समाप्यते ।
पुनः प्रणीय कृत्स्नेष्टिः कर्त्तव्या यागवित्तमै"।
इति गार्ग्यवचनेऽन्यथा दोषस्मरणात् ।
प्रणीय अग्निमित्यर्थः।
परिशिष्टे तु “पक्षादिचरोरुपक्रमोऽपि पक्षे प्रतिपदं प्रतीक्ष्यव
कर्तव्यः"
इत्युक्तम् ।
"पक्षादावेव कुर्वीत सदा पक्षादिकं चरुम् ।
पूर्वाह्न एव कुर्वन्ति विद्धऽप्यन्ये मनीषिण" ॥ इति ।
विद्ध पर्वविद्ध। संधिनिर्णयश्च तिथिसाम्ये यथास्थित्येव ।
वृद्धिक्षययोस्तु तत्र विशेषमाह लौगाक्षि
-

·२४२ कालतत्त्वविवेचने ततश्च "तिथं परस्या घटिकास्तु याः स्यु- य॒नाम्तथैवाभ्यधिकाश्च तासाम् । अर्द्ध वियोज्यं च तथा प्रयाज्यं ह्रास च वृद्धो प्रथम दिने तत्” । इति ॥ यदा चतु:स्त्रशन्नाडीरूपपरमदिनसमये पौर्णमासी पाडशटिका सप्तदशघटिका वा पविशतिघटिकारूपणमक्षीण- दिनसमये च द्वादश_टका त्रयोदशीटका वा! एव विधादाव- प्यूह्यम् । परदिने च प्रतिपत्रिमुहर्त्तवृद्धा तदा यथास्थितसध्यालोचने आवर्तन तत्पूर्व वा संध पर्वचतुर्थाशम्पयागकाललाभाञ्च सधिदिन याग प्राप्नोति । अर्द्धवृद्धिप्रक्षेपेण तु सधिनिर्णय परदिने । तथा यदा परमदिनसमय विशतिदण्डा वा पौर्णमासी। एवमन्यदाप्यूह्यम् । परदिन च प्रतिपत्रिमुहर्त्तन्यूना तदा पराह्नसधे - "सधिर्यद्यपराह्न स्याद्याग प्रात परंऽहनि कुर्वाण प्रतिपदागे चतुर्थेऽपि न दुष्यति ॥ . इति वचनाच्च प्रतिपञ्चतुर्थाशस्यापि केषांचिन्मतेन यागकालत्वा. पदिने यागः प्राप्नाति यथास्थितसध्यालोचने । अर्द्धक्षयप्रक्षेपेण तु संधिदिन एवेति विशेष । इह चानया रीत्या संधी निर्णीयमाने यदा श्रावर्त्तनतत्पूर्वसंध्या प्रतिपदृद्धया अपराहसधिविशेषे तदभावेऽपि दिनद्वयेऽपि प्रातर्यागकाललाभ । यदा वा वा परमदिनसमये कदाचिदपराहसन्धौ तु सर्वदापि अग्रं क्षयेण दिनद्वयेऽप्रातर्याग- कालालाभ । तदा पौर्णमास्यां तावद्यागकालशास्त्रस्यौदासीन्यात्सधि- विशेषप्रयुक्त एव निर्णय । न चापराह्नसन्धिविशेषे तदिने प्रातरन्वाधानकाललाभात्परदिने च "पक्षादयोऽभियष्टव्या” इति पक्षादिरूपयागकाललाभात्तदनु- रोधनव निर्णय संभवतीति वाच्यम् । यथा संधिविशेषेण पर्वनिर्णये ·तिथितत्त्वविवेचनम्। २४३ प्रातः । अङ्गगुणविरोधन्यायेन "त्रीनंशानौपवस्तस्य” इन्य तस्य सूर्योदयास्तम- यव्यापिपर्व विषयत्वापादनेनाननुग्राह्यत्वादन्वाधानस्य कदाचित्पर्व- चतुर्थःशे कदाचिञ्च चतुर्दश्यामनुष्ठानम । तथा आवर्तनसमीपा- पराहसंधी किश्चित्पर्वतृतीयाशरूयान्वाधाकाललाभेऽपि तस्याननुग्राह्यत्वात् । यागकालानुराध च निर्णय पक्षादिरूपयाग- कालानुगंधन परदिने इव कृत्स्नयागप्रयोगव्यापिकाललान पूर्वदिनेऽपिायागानुष्ठानस्य सुत्रचत्वात् । यदा त्यावर्त्तनतत्पूर्वसध्योः परदिने वृद्धयभावेन प्रातः प्रतिपञ्च- तुर्थीशसत्त्वात्सन्धिदिन एवं प्रात पर्वचतुर्थीशरूपयागकाललाम । आवर्तनविप्रकृष्टापराहसंधौ च तद्दिने प्रान पर्वतीयांशसत्वात्पर दिन एव प्रातः प्रतिपत्तृतीयांशरूपयागकाललाम । तदा संधिप्रयुक्त निर्णयस्य कालश स्त्रमप्युपोद्वलक भवति । मंपनियत्त । यदा तु सधिशास्त्रस्य कालशास्त्रस्य च विराधो भवति । म चावर्त्तनतत्पूर्वसंध्यान संभवत्येव । अपराह्नसधौ त्वावर्तनसनिकृष्ट परदिने च वृद्धयभाव पृवंद्युरव यागकालस्य प्रात.सत्त्वात्कालशास्त्रंग एवेद्यु, संधिशास्त्रेण च परेयुगप्राप्त. स भवति । तदा पौर्णमास्या तावद्यद्यपि संध्युत्तरदिने नियमविधिविषय. काला न लभ्यते । प्रतिपञ्चतुर्थाशश्च प्रत्युत निषिद्ध'-- "न यष्टव्य चतुर्थेऽशे यागै प्रतिपद क्वचित् । रक्षांसि तद्विलुम्पन्ति श्रुतिरेपा सनातनी" ॥ इति ॥ अपराहसंधिशास्त्रं च वृद्धयादिना पदिने यागकाललाभेऽपि सावकाशम् । तथापि- "सन्धिर्यत्रापराह्न स्याद्यार्ग प्रातः परऽहनि । कुर्वाणः प्रतिपद्भागे चतुर्थेऽपि न दुप्यति" ॥ इति वृद्धशातातपीयप्रतिप्रसववचनान्संधिशास्त्राच्च परंगुरव याग. ॥ ।

·कालतत्त्वविवेचने अत्र केचिन्न्यायमप्युपन्यस्यन्ति । तथाहि- "न यष्टव्यम्” इति न तावदयं पर्युदासः । पर्युदासो हि भवन "प्रतिपञ्चतुर्थाशभिन्नाश्चत्वारोऽशा यागकाल' इत्येवं "यागस्य चतुरो विदुरित्यादे शेषभूतः "चतुर्थीशरहितायां प्रतिपदि"इत्येवं "पक्षादयोऽभियष्टव्या " इत्यादेर्वा शेषभूतो भवेत् । न चोभयथापि संभवति। तस्य शास्त्रद्वयस्य- "पर्वणो यश्चतुर्थोऽश श्राद्याः प्रतिपदस्त्रयः । यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः” । - तस्य इत्यादिवाक्यविहितप्रतिपदाद्यभागवयपरत्वेन चतुर्थाशभिन्नत्वस्य स्वतः सिद्धत्वेन पर्युदासानर्थक्यात्। न च "पर्वणो यश्चतुर्थोऽशः'' इत्यस्य प्राप्त कर्मणि पर्वचतुर्थांश- प्रतिपदाद्यभागत्रयप्रातःकालरूपानेकार्थविधायकवासंभवात्पर्युदास- सिद्धार्थानुवादकत्वमेव 'श्राद्याः प्रतिपदस्त्रयः" इत्यशंस्य इति " वाच्यम्। "अर्द्ध मन्तर्वेदि मिनोत्यर्द्ध बहिर्वेदि इतिवत्सन्धिपार्श्वद्वयवर्तिन स्थूलकालस्यैकस्याभयलक्षितस्य विधानात्पर्ववतुथींशप्रतिपदाद्यभाग- प्रययोः स्वरूपेणाविधेयत्वात्। अन्यथैकवाक्योपादानात्कालद्वयस्य समुच्चये सति “सायं च प्रातश्च जुहोति"इति “यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽ- मावास्यायां च पौर्णमास्यां च*इत्यादिवदश्रुतकर्मावृत्त्यापत्तेः । प्रातःकालस्य च "प्रातर्यजध्वम्" इत्यादि सिद्धस्यानुवादो वा, पौरुषेयवाक्ये वाक्यभेदस्य तथाऽदोषत्वाद्विधिर्वास्तु। अत एव "पञ्चदश्याः परः पादः' इत्यादि यज्ञपार्श्ववचने तदनुपादानम् । किंच विकल्पभिया तत्र तत्र पर्युदास स्वीक्रियते इह च पर्युदासत्वेऽपि तस्यापरिहार्यत्वान्न तल्लक्षणा युक्ता । तथाहि- ·तिथितत्त्वविवेचनम् । दिनद्वयेऽपि प्रातर्यागकालालाभे नित्यत्वेन च यागस्यावश्यकर्त्तव्यत्वे सन्धिसंनिकर्षात्पूर्वेयुः पर्वतृतीयांशस्य “पक्षादयोऽभियष्टव्याः" इति- धचनाद्वोत्तरेषु प्रतिपञ्चतुर्थांशस्य विकल्पेन गौणकालतया प्राप्तिः केन वार्यते। तस्मात्पर्युदासत्वासंभवात् 'न यष्टव्यम्” इति निषेध एवायं “न तौ पशौ करोति" इतिवत्। तथा च प्रतिपच्चतुर्थीशस्यापि शास्त्रतो यागकालत्वेन प्राप्तेरावश्यकत्वात्तस्याश्चात्यन्तं बाधा- संभवाद्व्यवस्थापेक्षायामावर्त्तनतत्पूर्वसन्धिविषयः प्रतिपच्चतुर्थीश- निषेधोऽपराह्नसंधिविषयश्च तदनुपपत्तिकल्पितस्तद्विधिरिति । एत- न्यायमूलकमेव च पूर्वोक्तं वचनम्। “संधिर्यद्यपराले स्यात्" दित्यादिमण्डनकारिका चेति । अत्रेदमुच्यते । मध्याह्नादिसंधिविषय किल "न यष्टव्य"मिति निषेधोऽस्मिन्मतेऽभिमतः । न च तथा संभवति । तदा संधिशास्त्रेण पूर्व दिने यागविधानात्प्रतिपच्चतुर्थाशे यागस्याप्रसक्ते । न च तदा विशेषतोऽप्रसकावपि “पक्षादयोऽभियष्टव्या"इत्यादि. कृतसामान्यप्रसक्त्या लब्धात्मनो निषेधस्य व्यवस्थामा मध्याह्नादि- संधिविषयत्वेन क्रियत इति वाच्यम् । पक्षादिशास्त्रस्य त्वया शास्त्रान्तरवशेनाद्यांशत्रयविषयत्वस्वीकारेण पर्वतच्चतुर्थीशाप्रसञ्जकत्वात्। अन्यथा पर्युदासानर्थक्यासंभवात् । वस्तुत पर्युदासानर्थस्यमसंभवदुक्तिकमेव। "द्वावंशावु सृजेदन्त्यौ” इत्यस्येव "न यष्टव्यम्' इत्यस्य पर्युदासलक्षणया "आद्या प्रति- पदस्त्रयः” इत्यस्य च श्रुत्या पक्षादिशास्त्रोपसंहारकतया तुल्यफल- कत्वेऽपि स्मृत्यन्तरत्वात् । अतएव सर्वनिबन्धेषु सधिपार्श्वपरिमा- णनिरूपणावसरे "पर्वणो यश्चतुर्थांशः''इत्यादीनां "न यष्टव्यम्। इत्यस्य च लिखनम्। किंच पक्षादिशास्त्रकृतसामान्यप्रसक्त्युपजीवकत्वे निषेधस्य म्या तदुपपत्तये विध्यन्तरकल्पना, व्यर्थश्च निषेधत्वाङ्गीकारः।

·कालतत्त्वविवेचने तथात्वेऽपि “दीक्षितो न ददाति'' इत्यादेरिव वार्तिककन्मते सामान्य- विशेषन्यायेन बाधकत्वेन पर्युदासतुल्यत्वाद्विकल्पामक्ते । तस्माद्वि- कल्पवादिना विधिकल्पनावादिना च मध्याह्नादिसधावेव विशेषतः प्रसञ्जको विधिः कल्पनीयः । तथा च तत्रैव प्रतिपच्चनुर्थाशविकल्प प्रसज्यतेति तद्भिया तत्रैव पर्युदासाघमावश्यकमंतस्येति यत्किचिडेतत् । यत्तु “पर्युदासत्वेऽपि दिनद्वये यागकालालाभे विकल्पस्य दुनिर्वोरवान्निवीजा पर्युदासलक्षणा":इन्युकम् । तदयुक्तम् । निषेध- मूल कविकल्पमिया हि पर्युदासलक्षणास्वीकार । तथा चाम्मन्मते वत्र प्रतिपच्चतुर्थाशे यागो विहितस्तद्भिन्नविषय “न यष्टव्यम्" इत्यादि- वचन मिति तस्य निषेधत्वे तत्रैव विषये विशेषतः प्रतिपञ्चदाशयाग- प्राप्तेरपेक्षितत्त्वात्तस्याश्च शास्त्रमन्तरेणासंभवाद्विकल्प प्रापद्यनति- तद्भिया पर्युदासलक्षणां ब्रूम । अस्य विकल्पस्य निषेधमूलकत्वात् । न तु त्वदुक्तविकल्पभिया । तस्य न्यायलभ्यत्वस्य त्वयंवोक्तत्वात्। वस्तुतस्तु न तत्रापि विकल्प ! किन्तु “संधियद्यपराई म्यान' इत्यस्य वचनत्याभावे पर्वतृतीयांशरूपगौणकालागीकारेण पूर्वाग्व यागानुष्ठानं न्याय्यम्। सधिशास्त्रस्य दिनद्वये यागका लाभऽपि सावकाशत्वात् । “न यष्टव्यम्" इत्यनेन पर्युदम्तत्वेन सामान्यप्रापि मुपजीव्य निषिद्धत्वेन वा "प्रतिषिद्ध चाविशेषेण हि तच्छति' इति न्यायेन प्रतिपश्चतुर्थाशस्य "गौणकालत्वेनापि स्वीकागयोगात् । तथा चैतादृशे विषये परद्युर्यागानुष्ठानसिद्धयर्थमपि “मधिर्यद्यपराहे स्यात्' इत्यस्य वचनत्वमावश्यकम् । अत एव हेमाद्रिः-"मण्डनकारिकैवयं नार्ष वचन मिति पौर्णमा- स्यामप्यपराहसंधावपि परेछुः प्रात प्रतिपत्तृतीयांशरूपयागकाललाभ एव परेधुरनुष्ठानम् । नान्यथा । 'न यष्टव्यम्” इति निषेधातू । किन्तु ·तिथितत्त्वविवेचनम् । २४७ पर्वतृतीयांशेऽपि । 'पर्वणो शे तृतीयेऽपि” इत्यादिसाधारणवचनात् त्याह। कैश्चिञ्च- -- • यशकादम्निथिद्वैध षटकलो यदि लभ्यते। पर्व नबोला गाह्य हीने पूर्वमुपक्रमेत्' । इन्यपि साधारणं वाक्यं कलाशब्दस्य नाडीवाचितया त्रिमुहुर्नामाप्रात काने यागकालसद्भावावश्यकत्वम्य स्पष्टं निपातनाटवार्य याशितम्। आवर्त्तनतत्पूर्वसध्याः संधिशास्त्रणैव शांपराहमधौ च गमुहर्ता द्वितीया चत्” इत्यादिनैव पूर्वदिना- धानमितहास्यानु पयागात् । हेमाद्रंस्तु दर्शापराहसंधिविषयमिदं वचनमभिमतम्। नात्रत्य फलाशब्दस्य "त्रिमुहूर्त्ता द्वितीया चेत्” इतिवचनानुरोधेन हर्तपरत्वाभिधानादित्याद्यस्तु । । तस्मादपराहसधौ सर्वदा पौर्णमास्यां परदिने यागानुष्ठानं द्यभिमतम्। तदा “संधिर्यद्य पराह्न स्यात्'' इत्यस्यापत्वं वचनत्वं आवश्यमभ्युपेयम् । उक्तं च तवृद्धशातातपीयत्वोपन्यासेन माधवा- दभिर्बहुभिः । “न यष्टव्यम्” इति तु पर्युदासः "अाद्या प्रतिपदस्त्रयः' त्यादिसमानार्थकः। सामान्यप्राप्त्युपजीवनेन प्रतिषेध एव वा। पातिककृन्मतेन 'दीक्षिता न ददाति"इत्यादिवत् । “न चतुरो वृणीते" त्यादिवत् “पर्वणो यः” इत्यादिनियमविधिसिद्धाथिकार्थानुवादो । “सद्यस्काल पौर्णमासीविषयोऽयं निषेधः” इति माधव । प्रातर्यागकालसत्त्वे तत्रैव प्राशुभावेन यागः कर्त्तव्यो न बालस्यादिना प्रतिपञ्चतुर्थीशे इत्येवं परोऽयं निषेधः” इत्यप्याहु ।

·२४८ कालतत्त्वविवंचने अपरे तु-"पारालसंधिशास्त्रात्पर्वद्वयसाधारण्येन प्राप्तस्य परेधुर्यागस्य दर्श एव सोमदर्शनप्रयुक्तत्रिमुहूर्ताद्वितीयाचेदित्यपवाद- दर्शनात्पौर्णमास्यामपराह्नसधौ वचनाभावेऽपि परंघुर्यागसिद्धि । "पर्वणोऽशे तृतीयऽपि कर्त्तव्येष्टिद्विजातिभिः । द्वितीयासहित यस्माद् दूषयन्त्याश्वलायना" ॥ - इत्यपि साधारणं वचन सोमदर्शनप्रयुक्तदूषणपरतया दर्शपरमेव। एकमूलकल्पनालाघवात् । “यज्ञकालस्तिथिद्वैध'' इति तु "त्रिमुहर्ता द्वितीया चे" दित्येतद्वचनानुराधन षण्मुहूर्तपरत्वेन हेमाद्रिणेव व्याख्यानाद्दर्शविषयमेव”इत्याहुः । तदप्ययुक्तम्-यदा पूर्वदिने यागकालाभावेऽपि प्रतिषिद्धत्वेन प्रतिपञ्चतुर्थांशस्य गौणत्वायोगात्पूर्वतृतीयांशस्यैव संधिसन्निकष्टस्य गौणकालत्वाभ्युपगमेन वचनाभावे पूर्वदिने यागानुष्ठानौचित्यमुक्तम् । तदा किमु वक्तव्यम् । पूर्वदिने यागकाललाभे “पर्वणो से तृतीयऽपि" इत्यपि च वचनं तदा पूर्वन्यायोपहितं साधारणमेव स्यान्न दर्शमात्रविषयम्। न च तदा दर्शविषयस्य त्रिमुहूर्त्तशास्त्रस्यानर्थ- क्यम् । अपराहसंधौ परदिने यागकालाभावे पौर्णमास्यां पूर्वद्युर- नुष्ठानम् । अमावास्यायां तु परदिने यागकाललाभेऽपि सोमदर्शन इत्येवमर्थत्वात्। यद्यपि कैश्चित्-"त्रिमुहूर्ता द्वितीया चेत्” इति वचनस्य पञ्चधाविभक्त दिनत्रिमुहूर्तात्मकचतुर्थभागरूपापराव्यापिनी द्विती- येति व्याख्यानात्सूर्यास्तात्पूर्वषण्मुहूर्त्तद्वितीयासत्त्वावश्यकत्वलाभे तादृशद्वितीयाविद्धायां प्रतिपदि प्रातःकालव्यापी यागकालो न लभ्यते। तथापि सार्द्धमुहूर्त्तमात्रम्। क्षये तु किञ्चित्तदधिकमपि तत्स्पर्शी स लभ्यत एव ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। २४६ वस्तुतस्तु "आवर्तनात्तु पूर्वाह्नो ह्यपराह्नस्ततः परः' इति- पर्वनिर्णयप्रकरणाधीतवचनप्रतिपादितद्वधाविभक्तदिनद्वितीयभागरूपा. पराह्नग्रहणस्यैवात्राप्युचितत्वात् , सूर्यास्तपूर्वत्रिमुहूर्त्तमात्रद्वितीया- सत्त्वेनैव सोमदर्शनोपात्तेरधिकसत्त्वप्रमाणाभावाञ्च, तद्व्याख्या. नस्यायुक्तत्वात्, त्रिमुहर्त्तद्वितीयासत्त्वस्यैवावश्यकत्वात्, सोम- दर्शनदिने प्रातःकालव्याप्यपि यागकालः संभवत्येवेति । तस्मात् ‘सधिर्यत्रापराह्न स्यात्” इत्यस्मादार्षवचनादेव पौर्ण- मास्यामपरालसंधौ निष्कृष्टे पूर्वदिने प्रातर्यागकाललाभेऽप्युत्तरदिने च तदलाभेऽपि परेधुर्याग इति माधवादिबहुसंमतपक्षसिद्धि । हेमाद्रेस्त्वस्यार्षवचनत्वासंप्रतिपत्तः परेछुः प्रातर्यागकाललाभ एवापराह्नसंधौ पौर्णमास्यां परेधुर्यागानुष्ठानं नान्यदेति मतं सोपपत्तिकमुक्तमेवेत्यलं बहुना। अमावस्यायामप्यावर्त्तनतत्पूर्वसंध्यो- यथोक्त एव निर्णय । अपराहसंधावपि वृद्धयादिना द्वितीयदिने चन्द्रदर्शनाभावे पौर्णमासीवदेव । यदा तु द्वितीयदिने क्षयादिना सूर्यास्तात्पूर्व त्रिमुहर्ते तदधिके वा द्वितीयाप्रवेशेन चन्द्रदर्शनसंभव । तदाऽपराह्नसंधित्वेन परेधुर्यागे प्राप्तेऽपवादमाहतुर्बोधायनवृद्धशातातपो- "त्रिमुहर्ता द्वितीया चेत्प्रतिपद्यापराह्निकी। अन्वाधानं चतुर्दश्यां परतः सोमदर्शनात्" ॥ इति ॥ प्रतिपदिने अहोऽपरभागे त्रिमुहूर्त्ता ततोऽधिका वा द्वितीया यदि प्रविष्टा भवेत्तदाऽऽपराह्निककिश्चिदर्शयुक्तायां चतुर्दश्यामेवान्वा- धानादि कृत्वा संधिदिने यागं कुर्यात् । तत्परदिने उक्तविधद्वितीया- युक्तप्रतिपद्दिने चन्द्रदर्शनात्। तत्र च यागस्य निषिद्धत्वादित्यर्थः । ३२ ·२५० कालतत्त्वविवेचन वृद्धवसिष्ठोऽपि - "आदित्यऽस्तमिते चन्द्र प्रक्षीण उदियादि । प्रतिपद्यतिपत्तिः म्यात्पञ्चदश्या यजेत्तदा ॥ इति । अस्तमिते अस्तमयप्रत्यासन्ने। अतिपत्तिर्यागस्याननुष्ठानम् निषधश्च-- "अर्वागम्तमयाद्यत्र द्वितीया तु प्रदृश्यते। तत्र याग न कुर्वीत विश्व देवाः पगङ्मुखाः" ॥ इति । चन्द्रदर्शनदिने विश्वे सर्वे देवा पराङ्मुखा यत इत्यर्थ । द्वितीया त्रिमुहूर्त्तति द्रष्टव्यम् । वाक्यान्तरात् । अयं च पयुदास- श्चन्द्रदर्शनार्हप्रतिपद्भिन्नायां प्रतिपदीति। सामान्यप्राप्त्युपजीवी निषेधो वा “न यष्टव्यम्"इतिवत् । पर्युदासत्वं श्रुतौ स्पष्टम् । यस्मि- नहनि पुरस्तात्पश्चात्सोमो न दृश्यते तदहर्यजनेत । चतुर्दशीमिश्रा- मागस्यायां पुरस्तात्सोमो दृश्यते द्वितीयामिश्रायां प्रतिपदि पश्चात। तद्वभिन्नायां मध्यवर्तितन्या प्रतिपन्मिश्रामावास्यायां यजेत्यर्थ । अन्धभास्कराख्ययाज्ञिकग्रन्यादाहृताया श्रुतावपि- "यस्मिन्न- हनि पुरस्तात्परतश्च सोमो न दृश्यते तत्र ह यजनेति । पर्युदाससिद्धम्य च चन्द्रदर्शनवत्या प्रतिपदीष्टयकरणस्य तदा किञ्चिदर्शयुक्ताया चतुर्दश्यामन्वाधानविधानेन स्पष्टीकरणं तत्रैव ध्रुतौ "प्रतिपदि समुदिता चंदन्वादधीत भूतदिने” इति चन्द्रदर्शनवति दिने यागकरणे प्रायश्चित्तं च स्मृतं कात्यायनेन- "यजनीयेऽह्नि सोमश्चेदारुण्यां दिशि दृश्यते । नत्र व्याहृतिभिर्तुत्वा दण्ड दद्यादद्विजातये" । इति ।

·तिथितत्त्वविवेचनम् । २५१ अत्र केचित् “चंच्छन्दस्य निमित्तत्वप्रतिपादकम्य दृश्यत इत्या. ख्यातान्वयेन दर्शनस्य निमित्तत्वप्रतीतेस्तस्य चानिपिद्धत्वान्न तन्निमित्तकमिदं प्रायश्चित्तम् । किन्तु स्वतन्त्रमङ्गम्। तश्चागिभूत- यागाभाव न संभवति। यजनीयत्वोक्तिश्चेति चन्द्रर्शनवत्यपि दिने यागानुष्ठानद्योतकमेवैतन्" इत्याहु । तत्तुच्छम् । अपेक्षिताकालयागानुष्टाननिमित्तवैगुण्यप्रतिसमा- धानरूपदृष्टार्थत्व संभवत्यनपेक्षितादृष्टार्थत्वायोगात् । चेच्छब्दोपज- निनिमित्तत्वप्रतीतेश्व। विशेषणे संक्रमादेव निमित्तवाक्याभि- व्यक्तिर्वारुणिमीमदर्शनपदहो यदि यजनीयं यागसबन्धि स्यान्मोहाच्चत्तत्र यजेति। "हविरातिमार्छ" दिन्यस्य हविश्चंदाति- प्राप्तिविशिष्टं स्यादितिवत् । तेन यजयनीयत्वोक्तिरप्युपपन्नेति । ननु यथा चन्द्रदर्शनवतो दिनस्य यागे पर्युदासः श्रुतस्तथान्या- घानेऽपि । तस्मात् “यदैवेनं न पुरस्तान्न परस्तात्पश्येत्त:वापवसंत्" इत्यादि । गोभिलादिभिरप्युक्त “यदहस्त्वेव चन्द्रमा न दृश्येत ताम मावास्यां कुर्वीत” इत्यादि। सत्यं द्वयोरपि चन्द्रदर्शनरहितं दिनं कालः। समावास्यां कुर्वीतेत्यादि। सत्यं द्वयोरपि चन्द्रदर्शनरहितं दिनं काल । संपूर्णयाममावास्याया प्रतिपदि च दिनद्वयेऽपि चन्द्रदर्शनाभावा- दुभयत्राप्यनुगृह्यते। यदा त्वेकस्मिन्नेव दिने चन्द्रादर्शनम् । नदोभयोः स्वकालवा- संभवेऽङ्गगुणविरोधन्यायेन चन्द्रादर्शनदिने यागम्य पूर्वस्मिश्चन्द्रदर्श नवत्यप्यन्वाधानस्यानुष्ठानं युक्तम् । अत एव श्रुतिरपि "त?के दृष्ट्वोपवसन्तीति'' । “उपवसे" दित्यनुवृत्तावापस्तम्बोऽपि “यदहन दृश्येत तदहरमावास्याम्" "श्वो न द्रष्टारः" इति वेति । यस्याः श्वः ·कालतत्त्वविवेचन परेाश्चद्रं न दृष्टारम्नम्या चतुर्दशीमिश्राया सिनीवालीसनिकायाम- मावास्यायामित्यर्थः । तदुक्रमापस्तम्बसूत्रभाप्याथसंग्रहकारण- "पूर्वाह्न वाथ मध्याहू पर्वसन्धियंदा भवेत् । तत्रापाप्या मिनीवाली श्वो न इष्टारलक्षणा" ॥ इति ॥ गाभिलाऽप्याह-'दृश्यमानं ऽप्यकति" । एव च पितृयज्ञश्राद्ध. योरपि नदेवानुष्ठानम्। चन्द्रक्षयवत्पराह्न हि तयाविधिः-"अपराह्न दाति तस्मिन्क्षीगणे ददाती"ति। "पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्ध क्षीणे राजनि शस्यते । वासरस्य तृतीयेशे नातिसंध्यासमीपतः" ॥ इति च । स च किचिदह पर्यन्तवतिन्यां चतुर्दशीयुक्तामावास्यायामेव संभावयितुं शक्यते न प्रतिपद्युक्तायाम् । "अष्टमेश चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः । अमावास्याष्टामांशे च पुनः किल भवेदणु" ॥ इतिवचनात् । कर्मप्रदीपे तु- "पक्षान्तं कर्म निर्वर्त्य वैश्वदेवं च साग्निकः । पिण्डयज्ञ ततः कुर्यात्ततोऽन्याहार्यकं बुधः । इत्यादिवचनैरन्वाधानपिण्डपितृयज्ञश्राद्धानामेकदिनसाध्यत्वा- पितृयज्ञश्राद्धयोश्चाहत्य चन्द्रक्षये विधानादन्वाधानकालवाक्यगत- मपि चन्द्रादर्शनं चन्द्रक्षयोपलक्षणम्” इत्युक्तम् ।

·तिथितत्वविवेचनम्। २५३ - "यदुक्तं यदहस्त्वेव दर्शन नति चन्द्रमाः । तत्क्षयापेक्षया शेयं क्षीणे राजनि चेत्यपि ॥ इति । "दृश्यमानेऽप्येकदा'' इति च सूत्र चतुर्दशीमिश्रामावस्यायां श्राद्ध क्रियमाणे तत्कालापराह्नसनिकर्षातिविप्रकर्षाभ्याममावास्या- प्रतीक्षातदभावप्रतिपादनपरत्वेन व्याख्यातम् । "यञ्चोक्तं दृश्यमानेऽपि नच्चतुश्यपेक्षया । अमावास्या प्रतीभेद्वा तदन्ले वापि निर्वपेच ॥ इति तुल्यन्यायत्वाञ्चैवमन्वाधानेऽपि चतुर्दश्यएमाशादिसामक्षयकाल- प्रतीक्षातदभावौ द्रष्टव्यौ। गोभिलोऽपि चन्द्रपूर्तिक्षयनिमित्तकमेव पर्वउपनिर्णयमभिप्रेत्य तयोर्दुर्ज्ञानत्वात्तद्धानोपायमाह-"पृथगेवतस्य ज्ञानम्याध्याया भवत्य- धीयीत वा तद्विद्भ्यो वा पर्वागमयेत” इति । अध्याया ग्रन्धो ज्यौतिष- शास्त्ररूपः। एतच्चान्वाधानादित्रयस्यैकदिनसाध्यत्वमाश्वलायनाप- स्तम्बव्यतिरिक्तविषयम् । तेषां कदाचिद्यागदिनेऽपि पितृयज्ञो भवति । सौत्रस्यामावास्यापदस्य संधिमदहोरात्रपरत्वेन तद्भाष्यकारादि- भिर्व्याख्यानात्। तस्मात्सत्यप्यन्वाधानस्यापि चन्द्रादर्शनकालत्वे विरोधे तत्र तद्वाधस्य न्याय्यत्वाहिवासंधौ चतुर्दश्यां च सूर्यास्तात्पूर्व किचिद- मावास्यासत्त्वे यागश्चन्द्रदर्शनदिने न कार्य एवेति सिद्धम्। रात्रि- संधौ तु चन्द्रदर्शनदिनेऽपि यगो भवतोति पूर्वमेव सप्रपञ्चमुक्तम्। यत्तु शतपथब्राह्मणम्-"यदह पश्वाञ्चन्द्रमा अभ्युदेति तदहर्यजन्निमाल्लोकानभ्युदेतीति । यच्च तैत्तिरीयब्राह्मणम्-(१)“एषा सुमना नामेष्टिर्यमभियजमानं पश्वाञ्चन्द्रमा अभ्युदेत्यस्मिन्नेवास्मै लोके समृद्धिर्भवति"इति। (१)-"एषा वै सुमना नामेष्टिर्यमोजानं पश्चाश्चन्द्रमा अम्भुदेत्य- स्मिन्नेवास्मै लोकेऽधुकं भवति" इति मुद्रणाधारपुस्तके पाठ । वै ·कालतत्त्वविवचन तदपि चन्द्रादयदिन यागकर्तव्यताप्रतिपादकत्वाचन्द्रादयस्य चामाय माटमाशप्रभृतिविद्यमानत्वादु दतमात्रस्य च लाकरदर्शनान्न चन्द्रादर्शनदिनयागप्रतिपादकश्रुनिम्मृतिविरुद्धम । गा। “म प प्रातिभ्या जात. पश्चातशे” इति श्रुत्यन्तग्म , न। चन्द्र दशदिनयागप्रतिपादक यह यह श्रुतिस्तृतिविर्गाच्छास्त्रीय दशनाभिप्रायण प्रनि पाहुनिभ्या जात. पश्च विनायदिन ददृश इत्यंघ व्याख्येयमिति माद्रि । मया तृन्यत नेता श्रुतयश्चन्द्रदर्शनदिन याग म्पष्टतया विदधति । किन्तु कंवल स्तुवन्ति। स्तुत्या तु विधि कलर । स च चन्द्रादर्शनदिनयागविधायिप्रत्यविधिविगंधाग्न कल्पयितु शक्यते । स्तुतिमात्र त्यवं प्रशम्तमपि चन्द्रदशनदिन चन्द्रादर्शनदि- नापेक्षया हीनमेवेति प्रशस्ततरे तव याग कर्त्तव्य इत्येव चन्द्रा- दर्शनदिनयागयिधिशेषतयेव नेतव्यम् । (१) जतिलगवंधुकस्तुतिग्वि पयावित्रिशंपतया यद्यपि विधि कल्यतं, तथापि गत्रिसधौ चतुर्दशीदिन दर्शप्रवंशाभावं च चन्द्रदर्शनदिनऽपि यागानुष्ठानस्य पूर्वाकरीत्या न्याय्यत्वाविषयों भविष्यतीति । यदपि "उत्तगमुपवसंदनि य" इतिश्रुत्यन्तरं हेमाद्रिणोदा- हतम् । तदपि प्रतिदि चन्द्रदर्शनादर्शनसशयऽपि पाक्षिकस्यापि दोषम्य परिहार्यत्वात्प्राप्त पूर्वाग्नुष्ठानभपाद्य पराग्नुष्ठान विधत्ताम् । यदपि "पूर्वा पार्णमासीमुपवसंत इति पट ग्यम 'उत्तरम" इति कौपीतकम् , "या पूर्वा पौर्णमासी सानुमतियानग मा गका'' রনিমাগন্ধা पूर्वाह्नपगलधिभेदेन व्यवस्थापित पक्षद्वय (१)-जत्तिला श्रारण्यास्तिला । गवेधुका प्राररया गोधमा । प्रत्र शास्त्रदीपिकायां विशेषो दृश्य (१० ८।४।

·तिथिवत्त्वविवेचनम्। पार्णमास्या प्रतिपाद्य 'या पूर्वामावास्या मा सिनीवाली योत्तग मा कुह" इति तादृशमेव नत्यक्षद्वयममावास्यायामप्युक्त्वा पर्वद्वय- সাকিgষাবমাৰা ঘাবনীয়ন মাষঙ্কা, ग्वोतमैनेयिब्राह्मणम- पूर्वा पाण मासीमुपवमदनियि पुरस्ताद- मावाम्याया चन्द्रमस यदुपति य राजते तेनात्नरामुत्तरामुपवसत्त. गणिक व मामा यजन माममनुदवनमतद्वै देवसाम यचन्द्रमास्तम्मा- दुत्तरामुनगमुपवमत्" इति नदायमागम्याया पुरस्ताश्चन्द्रमसमनिञ्जय शास्त्रमार्गेण चन्द्रादया न भविष्यतीति निश्चिन्य यदुपैन्युपवमति यश्च परंधुर्यज- ने"इति व्याख्यानादमावास्याया खण्डत्वं चन्द्रादर्शनदिने उपवास परंाश्च चन्द्रदर्शनदिनेऽपि याग प्रतिपादयदिव लक्ष्यमाणमप्य- पगलसधिव्यावस्थापितोत्तरांपघामापसहारकत्वात् , मामान्यप्राप्तस्य यागदिन चन्द्रादर्शनेऽपि सभवादविरुद्धम् । मभवति च खण्डत्वेऽपि दर्शप्रतिपवृद्धया द्वितीयदशात्तर्गदनऽपि त्रिम द्वितीयाप्रवशा भावन चन्द्रादर्शनम। "एनद्र दवसाम यच्च दमा नि चन्द्र महावप्रयुक्तायातदिनयागम्तुति । सा संपृ- रणचन्द्रम्यव। प्रतिप-प्रभृतिपीयमानत्वात्मामव्यवदव प्रीतिकरत्वन साम यांनायकारस्त या व्याख्यानाच पाणमार्मामाविषयति । नम्माचन्द्रदर्शनादन यागानुष्ठानयातकम्यानन्यथासिद्धम्य कम्याग्यमत्त्वात पगहमधिशास्त्रम्य च सामान्यम्पम्य चन्द्रादशन- विषय सकाचापपत्त मधिर्यद्य पगहम्या दिल्यम्यापि पाणमाम्या मावकाशयान्सकलनियन्धृसमन म्पष्टविधिनिषधम्पवचनम्मावा- म्याया मामदर्शनप्रयुक्तापगदमधिशास्त्रापवाद सर्वेषा क्रियत इति न्याय्य पन्या ।

·कालतत्त्वविवंचने तानि च वचनानि श्रुतिस्मृतिसूत्रम्पागि बहुतगणि हेमाद्यादिनिवन्धषु दृष्टव्यानि । अस्माभिस्तु विम्तरभीत. कानिचिदेव दशितानीति। माधवाद पम्नु -प्रयांकविधान्यथामिद्धतैत्तिरीयैतरेयिब्राह्मणरूप- कुशकाशाव नम्वनन स्पष्टविधिनिषेधापनानावचनमहापूरपरिपन्थि- तामाचग्न्त श्राश्वलायनापन्तम्बव्यतिरिक्तविषयत्वं चन्द्रदर्शनदिन- यागनियम्य मन्यन्ते। पापम्तम्बसत्रमा यार्थमग्रहकागेऽपि पौर्णमासीवदेवामावास्या- निर्णयमाह- "अपगहऽथवा गत्री यति गर्व समाप्यते । उपोप्या तत्र का म्यान्मा प्रोत्सपिलक्षणा ॥ पूर्वाह वाथ मध्याह्न यदि पर्व ममाप्यने । उपायानुमतिम्तत्र मा श्व परिवलक्षणा ॥ अपगह पाया घा यदि पर्व समाप्यते। यदति पूर्वाह्न वाथ मध्याह्न पर्वन्धिर्यदा भवेत् । तत्रापाष्या सिनीवाली श्वा न द्रष्टारलक्षणा" ॥ इति- - । उपोष्या तु कुहुम्तत्र लक्षणा ॥ संधिशास्त्रमेवंक निर्णायकम् । चन्द्रदर्शनदिनयागनिषेधकानि तु श्रुत्यादिवचनानि सति संभवे तदुपोदलकानि न तु विगंध तदपगदकानीति नामान्तरण तेषामकिचित्करत्वादप्रामाण्यमेव यत्स्मृत्यर्थसारादावुक्त त सामान्य विशेषशास्त्रश्रुतिस्मृत्यादिबलाबल आपामरं प्रसिद्ध महत्माहमिन्युपेक्षणीयमेवत्यल बहुना क्षादेन । यदपि प्रकागन्तरेणेष्टिकालनिर्णयार्थमापस्तम्बचनम्- "पांडशेऽहन्यभीष्टिमध्या पञ्चदशेऽहनि । चतुर्दशे जघन्येष्टि पापा सप्तदशेऽहनि ॥ इति । ॥

·तिथितत्त्वविवेचनम् । २५७ तत्पूर्वेष्टिदिनमारभ्य गणनायां षोडशे दिने यद्युत्तरेष्टिस्तदात्तमा, पञ्चदशे मध्यमा, चतुर्दशेऽधमा, सप्तदशे न कर्त्तव्येन्येवमर्थक प्रधानयागविषयतयावभासमानमपीष्टयुपक्रमान्वाधानपर व्याख्येयम् । साम्यक्षययोः षोडशपञ्चदशदिनयोरिव वृद्धौ सप्तदशदिने यागविभ्य- नुपपत्तः । अन्वाधानस्य तु वृद्धिसाम्यक्षयेषु यजनीयदिनादेवारभ्य पाडशपञ्चदशचतुर्दशदिनेषु विधि सभवति । “पापा सप्तदशेऽहनि" इति तु “नान्तरिक्षे न दिवि इतिवत्तद्विषय एव नित्यानुवाद । मत एवान्वाधानविषयमेव बौधायनस्य वाक्यद्वयम् । अत्रौपवसथस्य स्थानानि चतुर्दशी पञ्चदशी षोडशी न तु प्रयोदशी सप्तदशीति । “यत्रौपवसथं कर्म यजनीयात्त्रयोदशम् । भवन्सप्तदर्श वापि तत्प्रयन्नन वर्जयन्' । इति ॥ अत्र यादशीनिपंचाऽपि सप्तदशीनिषेधनिन्यानुवाद एष । दिनद्वयवृद्ध रिव दिनद्वयक्षयम्याप्यभावान् । यत्तु वचनान्तरम- पोरशी। 'ऊन पञ्चदशी याज्या ममे याज्या तु ऊन वाप्यधिक वापि नज्या समदशी कांचन ॥इति॥ नन्नापवासविषय सभवति । पूर्वयादिनादारभ्य तहिनगणनाया साम्यवृद्ध्या पञ्चदशपाइदिनयाम्नत्प्राप्त । न तृनत्वसमन्वया । पूर्वापवासदिनादारभ्य गणनाया वृद्धो मप्तदशेऽपि द्वितीयापवामा- नुष्ठ नस्यावश्यकत्वात्तनिषेधानुपपत्नं । नापि याविषयम। उने पञ्चदशी समे पाडशी' इत्येतदुपपत्तये यादिनप्रतिगणनाया सप्तदशेऽपि यागस्यावश्यकत्वात् । नम्मादय सप्तदशीनिषेध प्रधानयाग एव दर्शात्तरप्रतिपद्यल्पाल्पवृद्धया सप्तदश्या प्रायश्चन्द्र- दर्शनसभवात्तद्विषया व्याख्येय ।

·२५८ कालतत्त्वविवेचने यस्तु हेमाद्रिणापि यत्रोपवसथं कर्म' इत्यस्य वचनस्य पूर्वाों- तगईयारमावास्यापोर्णमामीविषयं निषधन्वमवत्येकः पक्ष उक्तः । तस्यायमभिप्राय.-यदा पृवयादिनादारभ्य क्षयेण त्रयोदशी चतु. दशी सूर्यादृर्व समाता, चतुर्दश्यमावाम्या च. तथा । पञ्चदश्या च प्रतिपदि सूर्यास्तपूर्वत्रिमुहद्वितीयाप्रवेशन चन्द्रदर्शनसंभव । तदा चन्द्रदर्शनदिनयागनिषेधमात्रालोचनेन प्रसक्त त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामन्वाधान पूर्वाद्ध निपि-यने । अत एवाम्माभिश्चतुर्दश्य- मावास्यादिनामावाम्यातिप्रत्प्रवशावश्यकताका। एव यदा सध स्कालयागयोग्या पौर्णमासी, पूर्वयादिनादारभ्य वृद्धया सप्तदशी, नदा सद्यस्कालत्वातत्र प्रसनमन्वाधान निपिच्यने । तन मद्यस्कालयाग्यायामपि पोर्गमास्या सप्तदश्या सत्या प्रवाहमधिन्वानहिने यागमात्रम। अन्वा वान तु तत्पूर्वदिन इनि सद्यकालापवाद इति । पाणमामाविरूपच सद्य सान्वाधानयागा- नुष्टानमुक्त कात्यायनन । "मधिश्चन्मयवाद व प्राक पर्यावत्त नादव मा पाणमामी विजया सद्यकालविधा तिथि ॥ इति । ताप वल्पिक न नियतम । 'अन्वादितिश्चाम्नरगापवामा प्रव परत खल पार्गमास्याम । श्रावतनात्प्राग्यदि पवधि सदा वा क्रियत समस्तम ॥ इतिसग्रहकारवचनात् एव च 'सद्या वा इत्यादिपार"मामाविषय सामान्यम्प कान्या- यनादिवचनमपि विशेषावण्यमय। एकमलकर पनालाघवान् । पौर्णमास्यांव प्रवाह मधिश प्रामानणयस्य मद्यस्कालत्वस्य नापवादो वाजसनयिना भाध्यायसहकारणात ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। २५६ "मध्यदिनान्स्यादहनीह यस्मिन्प्रापर्वण संधिरिय तृतीया । साखविंका वाजसनेयिमत्या तस्यामुपोयाथ परेधुरिष्टि." ॥ इति । इदं च पौर्णमासीविषयमेव । अपरालगत्रिमधिमन्यो प्रथम- द्वितीययो पौर्णमास्योरेव पूर्वमुक्तत्वात् । तदपेक्षयास्यास्तृतीयत्वात् । श्रमावास्याया प्रतिपञ्चतुर्थाशनिषेवम्येव चन्द्रदर्शननिषेधस्यापि बाधापत्तेश्च । एकवाधनैव चोपपनी द्वयवाघम्यान्याय्यत्वात् । इद च द्वितीयदिने प्रातःप्रतिपनृतीयांशलाभे वेदितव्यम् । न तु तच्चतु- शिमात्रलाभे । तस्यापगसधावेव यागकालत्वात् । - इति प्रतिनिीता। अथ विकृतीप्टिकालविवचनम । मद्यम्काला वा दशपूर्णमामविकतस्विष्टिपशुवधा 'यदीष्ट्या पशुना च' इतिवचनात् । इद हि वचन विकतोना कालव्यवस्थार्थ सद्यकालवार्थ चति माघिन तन्त्रे । नत्र सम्पूर्ण पर्वण्य गमधो च तदा प्रकृतिप्रधानानुष्टानाभावादित कृत्या प्रकृतिम्पक मितव्या। यदी या' इतिवाक्यविहिनकाललाभादिति मीमासकाना याज्ञिकाना वाविप्रतिपन्नमेव । पूर्वाह्नसधौ बोदयिकपर्वण प्रकृत्यावरदयात्पर्य पर्वगयवाद- ঘালবানুনানিবাস এান কাল তুষানবাধিন विकृत्यनुष्ठानं युक्तमिति मीमामका नदुन, तन्त्ररत्न ।

·२१. कालतत्त्वविवेचने एवं च यतस्थाम्यादिभिरुच्यते-"प्रागावर्तनात्पर्वावर्त्तने प्रतिपत्पञ्चदशीसंधौ सति कृत्वा प्रकृति प्रतिपदि विकृतिः कर्तव्या इति । तदन्याय्यमनभिमत भगवतो भाष्यकारस्येति । न च पौर्णमाम्यमावास्याशब्दयोोंगेन पर्वान्त्यक्षणवाचित्वा. सत्र च समम्तकर्मानुष्ठानासंभवात्तद्वदहोरात्रलक्षकत्वमिति वाच्यम् । "मोमस्य वै गोऽर्द्धमासस्य रात्रयः पत्य श्रासंस्तासाममावस्या च पौर्णमासी च नोपैत्' इत्याद्यर्थवादगतवैदिकप्रसिद्धरापामरलोक- प्रसिद्धश्च तयाम्तिथिवाचित्वस्य तत्रैव व्यवस्थापनात् । न च पूर्वाह्नसंधिदिन एव विकृतिमनुष्ठाय प्रकृतिरनुष्ठीयताम् । तस्या प्रतिपद्यप्यविरोधादिति वाच्यम् । प्रकृतावुपदिष्टम्य प्रातः- कालस्य बाधितुमशक्यत्वात् । पूर्वेधुरनुष्ठाने तूपदिष्टपर्वकालत्वा- नुरोधन विकृतावतिदिएनद्वाधस्य न्याय्यत्वात् । निशीष्टयादिवदनन्य- गतिवचनाभावे पूर्वेधुरन्धाधानेनोपकान्तस्य प्रकृतिप्रयोगस्य मध्ये कर्मान्तरानुष्ठानस्यानुचितत्वाश्च । अन्यथा सर्वत्र विकृतौ प्रकृत्यर्था- नुष्ठितानुष्ठास्यमानाङ्गप्रसङ्गप्रसङ्के निशीष्टावेव तद्विचारस्यानुपपन्न- त्याद्वकृतविशेषाणां प्राकृताहाधिताना च निरवकाशत्वप्रसङ्गाच्च । भत एव सपूर्णपर्वण्यपगहसंधी व विकृत्यनुष्ठानानन्तरमेव प्रकृत्यन्वा- युक्तम् । प्रतिदिष्टविकतिप्रधानाङ्गप्रातःकालानुरोधाच । प्रकृत्यन्वाधानस्य तूपदिष्टोऽपि प्रात कालोऽङ्गकालत्वाद्वाभ्य एवेति । धान एव पूर्वाह्नसधौ पूर्वपर्वणि विकृत्यनुष्ठानेऽपि द्रष्टव्यम् । याशि- कास्त्वावर्सनतत्पूर्वसध्या प्रकृत्यनुष्ठानानन्तरं सन्धिदिन एव विकृत्य- नुशानं वदन्ति ।

·तिथितत्त्वविवेचनम्। २६१ तदुक्तम्-- "प्रावर्तनात्प्राग्यदि पर्वसधि कृत्वा तु तस्मिन्प्रकृति विकृत्या । तदैव यागः परतो यदि म्यात्तस्मि- विकृत्या प्रकृते श्व एव: ॥ इति । - यदत्र हेमाद्रिणा विकृतरपि प्रातग्नुष्टाननियममभिप्रेत्य पूर्वेध कृस्नप्रयोगे तदुपक्रमेवोपदिष्टपर्वकालालाभलक्षणवचनानुग्रहकन्या- योपन्यसनं कृतम् । तदतिदिष्टप्रातःकालबाधरय न्याय्यत्वादुत्तरेधु- रनुष्ठानेऽप्यावश्वकत्वाच्च यत्किश्चिदेव । पौर्णमाम्यमावास्या- शब्दयो पर्वान्त्वक्षणवचनत्वं त्वयुक्तमित्युक्तमेव । "यः परमो विकर्ष सूर्याचन्द्रमसो सा पौर्णमासी । य पर संकर्षः सामावास्या" इति गोभिलसूत्र तु लोकवेदप्रसिद्धया तिथि- पचनयोरेव पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोरेकदेशवृत्निनिमित्तप्रतिपाद- नार्थम् । भवति चैकदेशतिनापि निमित्तेन समस्ताभिधानम् । यथा "कुण्डली देवदत्त" इति “वैश्वदेव पर्व" इति च । नम्माच्छु. तिमूलकं वचनमेवैतदित्यङ्गीकृत्य याक्षिकमते श्रद्धानव्यमिति । एवमपूर्वे सामेऽपि मीमासकमते तिथेरेवाङ्गत्वेनोपदेशात्तस्याश्च निष्कृष्टयोरावर्सनतत्पूर्वसंध्योः पूर्वेधुर्भूयः प्रयागेकदेशव्याप्तिलाभा- तस्थापि विकृतीप्ट्यादिवत्तयोस्तवानुष्ठानम् । यानिकमते तु पौर्ण. मास्थमावास्यशब्दयोस्तिथिवचनत्वेऽपि पचनबलावष्ट्या दिवदेर सोमस्यापि पग्युग्नुष्ठानं तयो सन्ध्याः । तद्विषयमपि हि पचित्या. मासिकयाक्षिकग्रन्थ - ·२६२ कालतत्त्वविवचने "बगहे पर्वणि मामश्चत्प्रतिपन्मिश्रपर्वणि। साममुत्या प्रयोक्तव्येत्याह कौषीतकी श्रुति' ॥ इनि त्रिकागडवचनम्। 'पतन मामकालो व्याख्यान'' इति च दर्शपूर्णमामविकृतिकाल- निर्णयप्रकारानिदेशक महर्षकाण्डसूत्रवचन लिखितम् । संधिवचनववादिना तु याझिकानां तहदहोरात्रलक्षणाया अावश्यकत्वान्न्यायोप्येतद्वचनानुग्राहको लभ्यत इति सुतरां तथानुष्ठानं युक्तम् । याज्ञिकाचारोऽप्येवमेवेति । श्राग्रयोटो तु विशेषः श्रुनावुक्त । यस्मिन्कालेऽमावास्या सम्पयन नयेष्ठायैतया यजेत यदि पौर्णमासी म्यात्तयेष्वाथ पौर्णमासेन यजेत" इति । अमावास्या दर्शष्टि । तयामावास्यया । एतया आग्रय. रोट्या । इद चैतया वाचायुक्त्या पर्यवमन्न पौर्णमाम्यमावास्ये- प्टयाग्न्तग श्राग्रयणाननुष्ठानम् । “व्रीहिभिरिया ब्रीहिभिरेव यजेताय- वेभ्यो यवैरिष्ठा यवग्व यजेताबीहिभ्य " इतिधुनिबलाद्ग्रीहियवत्री. ह्याग्रयणरूपपूर्वोत्नगवधियवस्थितप्रकृती येषा ग्रीहियवानुष्ठान तद्विषयम् । पौर्णमासकहविष्कत्वनियमाद्दशस्य । तथा च "अथ यदहश्चन्द्रमा न दृस्येत नाममावास्याम' इनिगी- भिलगृह्ये भाष्यम्-अथेति पूर्वप्रकृतापेक्षः। यत्पौर्णमास्या यागार्थ हविरुपाक्लप्तं तदमावास्यायामप्युपकल्पनीयमित्यर्थ । कुन दर्शान्त पौर्णमाद्यक कर्म” इतिवचनात् । येन हविषा कर्म प्रक्रान्त तैनब समाफ-

·निथितत्त्वविवेचनम् ।
नोमिति च न्यायादिति । पौर्णमास्यां पूर्वमायणानुष्ठानं सधस्का-
लप्रकृत्यनुष्ठानविषयमिति हेमाद्विरिति शिवम् ।
पर्वणोंऽशास्त्रय पूर्वे कालोऽन्वाधानकर्मणः ।
नचतुर्थाशसहिता श्राद्याः प्रतिपदस्त्रयः ।।
प्रात स्थिता यजे पर्वतृतीयोऽपि तुरीयक. ।
पक्षादेश्च क्वचिकैश्विद्यागकाल समाश्रितः ।
श्रावर्तन तत. प्राग्वा यदि पर्व समाप्यते।
तदन्वाधाय पूर्वेद्युस्तदहर्याग इष्यते ॥
ईदृश्यामपि राकायां मने वाजसनेयिनाम् ।
व्रतमेव परत्रेष्टिाभस्तत्समयम्य चेत् ।।
मगवावर्तनान्तर्या पौर्णमासी समाप्यते ।
तस्या सद्या विकल्पेन सान्वाधानयजेविधिः।
यदा मधिदिन यागम्तदाप्यतत्समापनम् ।
प्रतिपन्मध्य एव स्या पुनर्यागाऽन्यथा भवेत् ।
प्रतिपक्षयवृद्धयर्धप्रक्षण व पर्वणि ।
इह सधिविनिया न यथास्थितदर्शनात् ॥
ऊध्वमावलनात्म या तहिन वाहिनिभवत।
परष्टि पोर्णमाम्या दर्शऽप्यंत्र न दिया ।
प्रतीच्या दर्शन तत्र मनि त्वत्रन्दुदर्शन ।
याग सििदन तस्मात्पूवत्रान्वाहिनियंदि ।।
ধনু সময়ান্মাঘানাঘমা ।
सूर्यास्तानग्सधा तु सत्यपाटिदिन विधा ।

·कालनत्त्वविवेत्रने दृष्टौ तत्रैव याग स्यादिति प्रामाणिकी स्मृतिः । हेमाद्विस्तु निवास बावत्यन्तापचये तिथे ॥ द्वितीयाप्रभृति म्रने पूर्ण दर्श यजे. कृतिम् । भूते चान्वाहिनिश्राद्धपित्रिज्यानामनुष्ठितिम् ॥ यैस्वापस्तम्बमुन्युक्तमाध्वर्यवमुरीम तेषां चन्द्रे क्षणेऽपीष्टस्तत्तिरीयश्रुतौ स्तुते ॥ निषेधाभावत पौर्णमामीवद्दनिर्णयः । विकाग पूर्णमासादे रटय पशवम्तया ॥ स्वतन्त्रा मद्य एव स्यु पर्वण्येव न तु द्वयहम् । तत्र पर्वणि संपूर्णे मध्याहात्परतोऽथवा ।। समाप्त विकृती कृत्वा प्रकृती रुपकम । मध्याह्नतत्पूर्वसंधौ बहुयाक्षिकदर्शने ॥ तहिने प्रकृति कृत्वा विकृतीनामनुष्ठिति । अमावास्यापौर्णमासीशब्दाभ्या संधिवाधनात ॥ मीमांसकमते कृत्वा पूर्वेयुर्विकृति तत । अन्वाधाय सधिदिने प्रकृतीष्टे समापनम ।। अमावास्यापोर्णमासीशब्दाभ्या तिथिकीर्तनात् । न चेज्याया विशेषोऽय केषाचिद्वचनोदिन । पौर्णमासस्य दर्शस्य चान्तराले न सा भवेत् । किन्तु प्राक् पौर्णमासेष्टदर्शष्टं परतो भवेत् ॥ पर्वण्यखराडे खण्डे वेत्येवं पर्व विनिर्णय । इति श्रीपदवाक्यप्रमाणाभिशश्रीमाधवविद्वदर्यात्मजसम्राटस्य- पतिरघुनाथवाजपेययाजिकृतौ पर्वनिर्णय ॥

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS Tditelit GOPIVATH KIVIRU 14 2 No 1 -The Killi Bhichirr Comarnirt in dayan' Kirunas un, David Sertwil, bo Padmanabha Mira 112) 1 }\Ir | (11تاب \\ With Introduction and Inden Ds Gopinath к 11 R 1-12 No - The Way +! huntin ilinin Bhatti, Il with litluduron el hili Disastri Khusto Sibitirir. R 1-12 No 3-he lenin ikinilith i vrhundur Siristiti Plited with introducir los Rural Pandur Rs 1-1 No 4 -12K 22 Buthull ndars on IWivsellasii leact, Ni ichisuunali, bus Viradar! Il with In id quor et by Gopinath ku 1 1 1 Rs 2-0 N ] D-L181, 1 Comments on erinas Kiraniulie Sercon, by Bhatta Tadındra Cd With Incroducn10n cui by (opinath kavira), M R8 1-2 No 6-(Part 1) - The Blavan lieka bor Mandana Mera, with a commentary br Bhatti l'mbeka Id with Introduction etc by M M Gununatha tha, 11 1, D Litt, Ry 0-12 No 6-(Part II Dirto Ditto Rs 1-12 No 7-(Part 1)- l'he loginibridare dipiha boy Amrt inanda Vale, brun commentiry on yliginihr. Pamaic- arilantri ra with Linduction et ly Gopinath ki R 1.8 Vni-P'trill Dino !

·No 8-The Kavyadakını, by Gangananda Kavindra Ed with Introduction etc by Jagannatha Sastri Hoshing Sahityopadhyaya Rs. 0-10 No 9--(Part 1)-The Brakt. Chandrika a Commentary on S'and 11 & 3 3bak, su nav, by Narayana Tirtha. Ed with a Prefatory Note by Gopinath Kaviral, M A Rs 0-15 No. 10–, Part 1)-The S da antaratra, by Baladeva Vidya. bhusana. Ed with a Prefatory Note by Gopinath Kavisa), M A Rs 1.2 No 10 -(Part II)-On Do Re 2.12 No 11-The Sri V dra Reina Si tras, bo Gauda pada, with a Coinnen rev by Sankararsova Ed with Introc. nella etc ly Narayana Sastri Kliste Cahit ang trva Rs 1-2 No 12-Tie Rocap Prabhakara Bhatta Edwin mo ipi n etc by Narayana Sastri Kn e Salitractarve R8 1-2 No 13-Tesisindara Sengraha, by Ralabhadra Ed w ch Intro 112. tior by Gori'ath Kavira), M A. Rs 0-14 No 11- The Crvenika br A audnara Rhatta Fa with Irtrairi or by Ritukanatha Sarma sorad 14 A and Joannatha Sastri H Rs 0-14 No 15-10a I Pupina Khandia) • Tit 2.5 Tote by Gopinath MA Rs 0.14 N 15-(. -) Do Rs 2-4 II-DO Do Re 2.0 No -(", -Doa h In:rcdiction, etc by Gopi. -- 1 1 W ใน 1V mu Y ܕ 1 ܙ ܕ $ No 16- Troa & lawy,tran Boattacharya Ed a th Intdictono.cl; l'H JAanatha Sarnia Sahu s padhyay Ro?

·( 3 ) аге, 14 А 7 > ; * ܕܐ 9 No 17--The Nyava Kalika, by Bhatta Jayana Ed with Introduction by M M Ganganatha ull M AD Litt R$ 0.14 No 18—(Part I -The Gorakad Siddhanta Sangraba Ed with & Prefatory Note by Gopinath Kavira), M A Rs 0-1 No 19-(Part I - The Prairita Prakasu by Vararuchi with the Prakrita Sar ani hr Vasantaraja and the Sulohmho Spanada. Ed. n Preistory Note eta bo Batuk Nath Comm& MA and Baladeva Upadhy- K 2-4 No. 19-( Part II) Tito Dito Rs 2-12 No 19- Part IT) Intention et (In preparation ) NO 20-The mwaroitv.vala ho Visvanatha Nyayapenrunan Bil 1 9гія Edited ilona etc by Jagannatha Sa-tri H "&V), with a Foreword by Pan Faraja, MA, Principal, Govern ran Top Ponarea R3 2.12 No 21--Par I - tha Mala by Jaycraina tid Bhattacharta Fils idaction etc hy Mangal Do a Sant M A D Phil (Oxon), Liinar 17 I ove na nek nyt Library, Sara- SO4+1 Bhavana Lanares R8 14 No 21-(Part II) Diro Ditto R8 2-0 No 22-The Dherranulan hinachaturdarı by Sr Sons Krona w li acinirantarv tv Rama Pandit Edited wth in mali'lion etc hy Narayana Santri Kh to Sa panarya, Anuputant Librarian, Government Sanskrit Library, Sarawati Bhavana, Baneres. RB 1-0 No 23-Navaratrapradipa ho Nanda Pandit Dharmadhikari F1 wit! Introcinion or by Vanjaraha Cayer ISH 1 .

·( 4 ) 1) nisi 11 اررررر{ 3» را در 1.1a Y Varukale, Dbarrassstra-Sistri, Sadholal Research Wchwar, Sank?! College, Banales, 11 th a Fores word by P , ! Kiv! V 1 Pucopil, Governer Sull-rrit a llege, Belt no Rs 20) No 24- ine Sai Rupa' ilIlll ! Wat the commere tury raled Ri haski liriation and ipilili la minilala nit Fil with Introduction et OV Toiltarima Sastri Tale Solutiopodhrit 1, Pontchart Scholar 1,,vt Sanshut College, Ben 1, suha Foreword lv l'indit Gopi Nubia Killal , 1 i Erincipal, Government sur Mit College Pani in R 3-12 No 25 The Sandrakilpilathe by Sidera alias ipareva with a commentiri lov litra wa Deid dited with introduction et liribulathi Gastri Fouill!! Stuttopulliri Research Scholar, Cow Surhuitrolige, Inases Rs 1-4 No 26 Tlv Mriginhalihhi Vatikali lisr matha Deva kavi Edited with Introduction etc by Maralan Sastri Kbise Sihtsachuti Aast Libririan Guvere ninent Sinhalt librasi Benures R 1-0 No 27-lhe Viduchuti l'inchihunla Mirar una khistc Sahurulliri tunnuntutan, Sus rit (ollege lileri, Sa-it Bhai !!!, Benares I thin Intim hori Cinth h1n1- 11 1. Pumapil, (ont San-hili College, Beales R: 0 No 29-The lati Kosa hp Saurulia Santillang Tudi!!! 11 su T + ܢ ܢ ܐ | ܢ | 1 1 line pinapo! Gil! Ini! 'Ons lenden R 5-0 No ?i lielitaibu Men his Bisita Idilar vich lind KICI's loirall 5341 {} !! \\\\ l'i lens ir, Schrit Culicor buenorca bis 1-2 - 4 ·1 ha l'instA r Puri pola 31-The Padartha Minda Edited oh Ini Sasori Vere ľfins Benzres No 31-("11 I-Ile lo! Misra R 1 ܐܐ I'll 1 - N we 1 Alich - Izrt Tiles 1 1 noun liv ܕ ܠ 11 2 Vo 32 - The Litiva sira by lizir " Ilir () Filted wh Introduct will lisihir sisir, Benare Hunde l'inics No 13-The Vyzja Kaustubli ( Pilt, he thuiles Purtumkur Edited wih Int in ? Via NI ill Hilol!!!!, Walthed No 31 - Part I) Tue 112it Viinilihim ni Sri Suwarn ,!lingili Diksite lith 1 Commentary by Su Dhurmaria Dikata Fdicant with Turodiit 11 by Gilpailu Tha, 11 Circh Scholar, Cont Sanskrit I 1.., Blanes 35--The Dharm: Ililin heiti luder. 42011 Editenwith Introductiblris b. Pandit II,112 Sastri Knitte In 11, 11 Sanskrit Library, Benate ni 36--The Anandam idilli Vitriliun Ioned with hilira, KI Rulli Spiel. Verili ti 37-706 i pawan liri ho Di Ini! 1 D Dhills II nous 1o 38-1h: Kirundi 1101 los Rogu nathe , Lancel Habilirr du 1 1 lun ܐ | ;( na ·B) . ( arts Sastri, MA, Lecturer in Sansknt, Lucknow Iversity 1 No 39 - - Rama Vjaya Mala Kavyz, by Rupa Natba. Lated with 11010c*wi by Pa dit Ganapatı lal J 2, MA, Donial Research Scholar, Govt. rurit La No 43 - < 1)-Th. klattia Virecrans, by Raghu- .. Buati: Wa Foreword by Principal Lindin Kraj Liten wth Introduction by Η αιι Nanda 618 re Sarma Sahityacharya, hit #urch Scholar, Govt Salarit Library, Benares.

·THE PRINCESS OF WIL ES SARASVATI BHAVANI SUDIES F( tedno GOPINATH KAVIRAJ, MA Vol 1 (a) Studies in Hindu Law (1' its Evolution, by Ganganatha Jh, (bi The Vis point of saya V4-esika Philosophr.by Gorli ti All :) (c) Vi-mula K. 4, by Gopinath Kaviraj R. 1-12 Vol 1 (a) Porasurama nisra alias Vani Rasala Raya, hy Gopinat K1 (b) Index to Sai i's Bhaayi, by the late Col G A. Tapil (c) Studies in H n du Law (2) — its sources, by Ganga ܐ ܕ ܐ naf 7 + 7 (d) A lew Piolt, Syra, hy Gop nath Kavira) (e) The S. as according to Goraks. nath? ', Goi oroh Kavira) (1) Thennam Ir ,'r Gopinath Kaviraj (8) Pir I tuwa natha Sarma (h) A SE alth Century Astrolabe, hy Padmakara Dirici (1) Some asmects of Vira Saiva Philosophy, by Gopinath RA O Niaga 1 pomarjali i Prg ish Translation), hy Gopinath K*! (k) The Defin tiun of Pret , hy Narayana Sastri Kust (1) Sorda a Upadhyayett a pirath Kavira) Ro 5 Vol III- (2) Indix rn Sahara's Bhaaya, bu the lato Col G A Jacob ·Motilies in 3 - JIAC Procedit 1 1 n i din, by Gorinat! K111 ?) it Freia Varseaika 1 di Hi ! Kvin) (e) 1 7 12 1 Ni kanal Bharta - I If Iuda Diintiseur y P Putankar Raa Vol IT lai Stories in tino Lis/) Judicial Procedure by Grill, 11 Hori and 3?! why of Nynya Vangesika liv Corinth KI12121 of the norts of the Rigveda-Pratisaner la Dove Sastri (dl rinnni's Giniti kunudi, by Padmakara nella dries in o Ramayanic Age, by mail nten Canl 11 by Gopinath و ۱۰ م) | ܕ |ܙ| ܝܙ ' (" ܨܐ . Min (f 11 -- 1 Grillvillueli rupsenucrices, or G L Singha () Hrnutiupansion of the Argans, i (1) Punishments in Ancient Indian Schools, by GL Singha Rs 5 Vo) V- (a) incient lome of the Aryans and their migration to ludil lis I Gongulv (b' AS ip(0.1, bi Srimalal Mehr (0) An nito of the civilisation of the Vanaras as depicted in this Rusini by Vanmathanatha Roy (d) I l'inn of olin Contents of the Rinseda, Valentile ultiriit & Atharvaseda Frati4akluis, b Vinili Derz Spatu (el normal irunning nd the inuent lndian Thought, hilo linha בן 1 ·ܐ ܐ ܢ | 'f) HD Llieri (g) Á hr! is 1 Mol 11- kul Smile 1 t liit 11 illi d! Sint 1 ) 11 Voi Val- - Bh --- 1 1 C li , ''נוז 4 --- t ) Ti LE - al till (glon), in Jacou 1 hords) apildscha 17, Gen O Intuiu Otvo, har ad ·j) Descritav notes on Sanskrit Danuscripts, Gopinath? Kaj k) A Water nea T} Y Orri Paraidha Umes, 1 a Vol VIII- (u) Indian ،ار) {{{ 1 ahr il Sanval Ilie Ruilla Lu Maruuti. Th, An ludex i Row Thi L, Full i cui c) Index tu Jacob (d) lliri Ciami thel ureti) 1.B muna and the dite of Sie Suini, terl mentitur if the Rinilir Der le) My Ursun Tela by ( 171-1114' The Deville by Malmuthallar Vul IX Iligion Tolna - (1) The foot 1 i he had the operater lutut GOVIRVINT PRESS, L LL IHABAD