·. आ३म् ऋग्वेद भाष्यम् । निर्गतवनवासि-उद्गीथाचार्यप्रणीतम् | दशम मण्डलम् । पभम सूतम् । ऋतस हि वर्तनयः सुजातमिपो वाजाय प्रदिवः सचन्ते । अधीवासं रोदसी बावसाने घृतरनर्वावृधाते मधूनाम् ॥ ४॥ [मधूनां] मृष्टानां घृतान्नानामवयवभूतैः स्वांशलक्षणैः । तस्माद्यमपि धेयोऽर्थमग्निमाराधयामः॥ सप्त स्वसृररुपीवशानो विद्वान्मध्व उज्जभारा दृशे कम् । अन्तर्येमे अन्तरिक्ष पुराजा इच्छन्वत्रिमविदत्पूपणस्य ॥५॥ सप्त स्वसृ-सप्त जिह्वा ज्यालाख्या । काली करालीत्येवमाद्याःखट्र .भगिनीभूता । तदग्ने तत्वात् स्वयंसारिणीर्वा । अरुपीः आरोचनाः । वावशान वायश्यमान अत्यथै शब्द्यमानः स्तोतृभिर्हयमान इत्यर्थः । विद्वान् सर्वजेदाग्निः । मध्यः मधुस्वादस्य मृष्टस्य हधिपः पूर्णा इति शेपः । उजभार ऊर्ध्वं हरति । दृशे दर्शनाय सर्वस्य। उद्धृत्य च यत्तत्र हविपिकं उदकंरसीभूत हविरित्यर्थः। तत् अन्तः मध्ये। येमे नियच्छति स्थापयति । कस्यान्तर्यमे । अन्तरिक्ष आकाशे स्थितस्य पूष्णाः । कुत एतदवगम्यते । ऋगन्ते तस्य श्रवणात् । आहुत्याधारत्वाच। पुराजा पूर्वमादिसर्ग प्रजापतेर्जातः । किमर्थमादित्यस्यान्तर्यमे इच्छन्कर्तुं फामयमानः।किवधि रूपं । कीदृशंसामाद्दीप्तं । कस्य पूपणस्य पूष्णः । तच दीप्तं रूपमविदत् विन्दति । तेन च हवीरसेन दीप्तरूपः पूपावश्यं भवतीत्यर्थः । अथ -'मूर्धा भुवो भवति नक्तमग्निस्ततस्सूर्यो जायते प्रात- रुद्यन्" इति मन्त्रान्तरे दशर्नादादित्यात्मना यदाशिः स्तूयते तदैव- सर्वविदमिः ! + एतदनम्यते-पोषपाठ । ऋ० १०1८८६॥

·। २] * माग्वेदाप्यम् [मं० १० । सू०५॥ मर्थयोजना कार्या। सप्त रश्मीन स्वयं सत्त्रीन्? आरोचनान् कामयमानः स्तूयमानो स्तोतृभिः विद्वानग्निमध्य उदकस्य भौमस्य पूर्णानुदकवेलाया- मूचं हरति । आदित्यात्मना स्थिता दर्शनाय प्रकाशनाय सर्वस्याहत्या च उदकन्द्यावापृथिव्योमध्ये स नियच्छति । अन्तरिक्षे विद्युदात्मना स्थित्या । इच्छन्नपं लभते वासु पृष्णस्सकाशात् बभूतं या ॥ सप्त मर्यादाः कथयस्ततक्षुस्तासामेकामिदभ्यंहुरो गात् । आयोर्ह स्तम्भ उपमस नीळे पथां विसर्गे धरुणेषु तस्थौ ॥६॥ सात मर्या-सप्त मर्यादा व्यवस्थिता अलंघनीया:-'स्तेयं गुरु- तल्पारोहणं ब्रह्महत्यां भ्रूणहत्यां सुरापानं दुष्कृतस्य फर्मण पुनः पुनस्सेवा पातकेऽनृतोद्यम् इति। कवयो मेधायिनः फरयो हिरण्यगर्भ- प्रभृतयः मेधाविना तितक्षुः तक्षतिः करोतिकर्मा कृतवन्तः । तासा- म्मर्यादानाम्मध्य एकां इत् इच्छब्दोऽप्यर्थे एकामपि मर्यादामभिगच्छन्। अंडुरः अहस्वान् पापवान् भवति । यस्त्वान्यनुग्रहाणांह स्कंभभूतो भवति स्कंभवदाश्रयभूतो भवतीत्यर्थ. । परनापि उपमस्य सर्वस्य जगत. उपनिमातुरानीळे स्थाने अग्निलोकाण्ये।पा वृष्टिलक्षणाना- मपामुदकानां विसर्गे विसर्जने अन्तरिक्षे। धरणेपूदकेपु मेघोदराग- तेपु विद्युदात्मना वा । तस्थौ तिष्ठति ॥ असच सच परमे व्योमन्दक्षस्य जन्मन्नदितेरुपस्थे । अग्निर्ह नः प्रथमजा ऋतस्य पूर्व आयुनि वृपभश्व धेनुः ॥७॥ असच स०-असञ्चाव्याहत यस्तु सञ्च व्याकृतं परमे व्योमन् व्योमनि कारणात्मनाकाशे स्थित । तत्सर्वमग्निरेव तन्मूलत्वाद्यागस्य यागमूलत्याच सर्वस्य । दक्षस्य च प्रजापतः। जन्मन् जन्मनि उत्पत्ती निमित्तमग्निरेष उत्तनैव न्यायेन । अदितः पृथिव्याः। उपस्थ उपस्थाने उपरि। अग्निरेष स्थितः! आधिपत्यनमात्र पतवत्यर्थः वृपभश्च धेनुन्धा- न्यच्च सर्वन्द्रव्यमस्माकमग्निरेय भवति तदातृत्यात्तत् कार्ये कर्तुद्रा । निवः ॥२७॥ + पाठोऽत्र त्रुटित प्रतीयते भ्रष्टय ।

·पंष्ठ सूक्तम् । 4 अय स यस्य शर्मन्नवोभिरग्नेरेधते जरिताभिष्टौ । ज्येष्ठेभिर्यो भानुभिर्मपूणां पर्येति परिवीतो विभावा ॥१॥ अयं स य०-अ[य] सोऽग्निरस्माभिराहत. यागार्थस्थानेरभिष्टौ यागे कृते सति । शर्मन् शरणे रभिज्येष्ठेभिवृद्धाभिर्वा । परिवीतः परि- वृतः परिवेष्टितः। पर्येति सर्वतो गच्छति । यत्र यत्र गन्तव्यं तत्र तत्रा- प्रतिहतगतिर्गच्छतीत्यर्थः । विभाया विविधदीप्तः । यो भानुभिर्विभावा विभात्यग्निर्देवेभिर्वतावाजसः । आ यो विवाय सख्या सखिभ्योऽपरिवृतो अत्यो न सप्तिः ॥२॥ यो भानुभिः-यश्चाग्निर्विभावा विविधदीप्तिः । ऋतावा च सत्य- यानुदकवान् यज्ञवान् वा । अजनश्चानुपक्षिीणः अहिंसितोया। केनचि- दनभिभूत इत्यर्थः । भानुभिर्देवेभिः दीप्तिभिर्दानादिगुणयुक्ताभिः स्तु. त्याभिः प्रतिगन्धिभिर्वा ।विभाति विविधन्दीप्यते ।यःयश्च आविवाय आभिमुख्येन गच्छति । सख्या सख्यानि सखिभिः कर्तव्यानि हविर्वह- नादीनि कर्माणि कतमिति शेपः। कस्यार्थाय सखिभूतानां यजमाना- नामर्थाय । कथं गच्छति अपरिहृतः अपरिहिंसितः अपरिधान्त इत्यर्थः। किमिय। अत्यो न अश्य इव । कीदृशोऽभ्यः। सप्तिःसदा सर्पण- समर्थः। यथा सत[त]गमनसमर्थोऽभ्यः अपरिश्रान्तो गच्छति एवं सोऽ- [य]मग्निरस्माभिराहूतो यागार्थमिति पूर्ववद्वाक्यपरिसमाप्तिः कार्या । ईशे यो विश्वस्या देववीतेरीशे विश्वायुरुपसो व्युष्टौ । आ यस्मिन्मना हवींष्यग्नावरिष्टरथः स्कन्नाति शूपैः ॥३॥ ईशे यो वि०-गन्धश्वाग्निरीशेपु? ईष्टे। विश्वस्याः सर्वस्याः ।देवीतेः देवाशनस्य हविषः।ईशे ईष्टे चायः विश्वायुःसर्वत्राप्रतिहतगमनः सर्व- जीविनो वा । उपसो व्युष्टी विवासने । आदित्यात्मना स्थितस्सन्नाग्नि- रुदयेनोपसं विवासयतीत्यतः एवमुच्यते । यस्मिंश्चाहिंसिता यशरथः असुरराक्षसादिशत्रुयलैः। • अवोभिज्येष्ठमि ! toस्माभिहितो-कोषपाठः ।

·* ऋग्वदेभाप्यम् * [म० १० १ ०६॥ शूमिधो जुपाणो अकर्देवॉ अच्छा रघुपत्ता जिगाति । मन्द्रो होता स जुना यजिष्ठः सम्मिश्लो अग्निरा जिघर्ति देवान् ॥४॥ शुपभिवृक-सोऽनिरुत्तलक्षण शूपेभिलेहविलक्षणे वलनिमि तहविर्भिरित्यर्थ । वृध वधितस्सन्। जुपाण सेव्यमानश्च । अर्को मन्त्रै यज्यभिस्तुतिभिशस्त्रैश्चेत्यर्थ । देवानन्नेन अच्छ आप्तु । रघुपत्या लघुपतन शीघ्रगमन जिगाति गच्छति।गत्वा चाहयानन्तर।मन्द्र * स्तुत्य । होता हामकारी। यजिष्ठ' यदृतम सम्मिल सम्मिन सम्र युक्त सर्वगुणैर्देवैर्वा । जुहारयेन पात्रण हविराजियत्ति आक्षारयति । देवान् प्रति हवि दवेग्यो ददातीत्यर्थ । तमुसामिन्द्रं न रेजमानमग्निं गीर्भिर्नमोभिरा कृणुध्वम् । आ यं विप्रासी मतिमिणन्ति जातवेदस जुह्व सहानाम् ।।५।। तमुनामि०-जातवेदस जुद्धमाद्वातार दातार यामनुप्यादि बलानाम्। अथवा सहाना शत्रणामभिभवितृणा सहायाना वा देवाना यागार्थमाता तार। विमास मेधावि। स्तातार । मतिभि स्तुतिभि । आ गृणन्ति आदरण स्तुवन्ति । तमग्निमुना भोगानामुत्स्राविण दातार ।रेजमान ज्वालरात्मना कपमानवा पा इन्द्रमिया गीभि स्तुतिभि नमोभिरच। माणुध्व अस्मदभिमुख यूयमपि कुरत ह ऋत्विज । स यस्मिन्विश्वा वसूनि जग्मुर्याजेनाश्वाः सप्तीवन्त एवैः । अस्म ऊतीरिन्द्रवाततमा अर्वाचीना अग्न आ कृणुष्प ॥६॥ स यस्मिन् वि०-यस्मिंस्त्वय्यग्नीस सगतानि स्वत्वनावस्थिता नीत्यर्थ । विश्या सर्वाणि । वसूनि धनानि । वाजन अन्नन बलेन या सह अश्वाश्च यस्मिंस्त्वय्यग्नो स्ववेनापस्थिता ।काशाअभ्या सिप्तीवन्त सर्पणवन्त सततगमनसमर्था इत्यर्थ एवं पामैस्सस्साहिता ।स त्य हेन्द्र परमेश्वराग्ने । अस्मे अस्माकमर्थाय । ऊती कीदृश वात तमा दुर्लभत्व गततमा । आतदुप्पापा इयर्थ । अवांचाना अर्याग चना अस्मदभिमुखा आ णुष्य आदरेण कुरु ।सर्यान् कामानस्म भ्यन्दरत्यर्थ । •मत्र शेषपाठ । नेन्द्रमिव ! AM ·अधा ह्यने महा निपद्या सद्यो जज्ञानो हव्यो बभूथ । तं ते देवासो अनु केतमायन्नधावर्धन्त प्रथमास ऊमाः ॥७॥ अधा ह्यग्ने-अथति हेतु निर्देशे। हीति प्रतिनिर्देशे। अथ यस्मात हे अग्ने ! महत्वेन स्वेनानियद्य उपविश्य वेद्यन्ते। जानोजायमानःज्वलन्। सद्यः तस्यामेव वेलायां। हव्यः हवनाहः आहृतिप्रक्षेपार्हः। अभूथभवसि। हि तस्मात् । तन्ते तवा स्वभूतं तं प्रज्ञानं ज्वालां। अनु आयन्न होमार्थः मनुगच्छन्ति दीप्त त्वयि हवींपि जुहृतीत्यर्थः । देवास- हविपो दातारः ऋत्विग्यजमानाः । अध अनन्तरं । वर्धन्त वर्धन्ते च पुत्रादिवृदया युज्यन्ते चेत्यर्थः । प्रथमासः क्रियाभिर्जनविद्यादिगुणैश्च भवन्तीति शेपः । ऊमाः त्वया रक्षितास्सन्तः । सप्तमं सूक्तम् । स्वस्ति नो दिवो अग्ने पृथिव्या विश्वायुधेहि यजथाय देव । सचेमहि तव दस्म प्रतैरुरुण्या ण उरुभिर्देव शंसः ॥१॥ स्वस्ति नो दि०-स्वस्ति अविनाशं अस्मभ्यन्दिवस्सकाशात् । पृथिव्याश्च । पृथिव्यन्तरिक्षनियासिभ्यस्सकाशादित्यर्थः । कीदृशं स्वस्ति उच्यते । विश्वायुः सर्वान्नसहितं । हे अग्ने देव धेहि । किमर्थं यजथाय देवयागाथै ! सर्योपद्रवरहितास्सर्वान्नयुक्ताश्च सन्तस्तथा- स्मान पिति वाफ्यार्थः। किञ्च सचम हि सेवमहि भाराधयेम त्यांसदे- त्येतदाशास्महे वयं । केन। उरुभिः बहुभि ।शंसः स्तुतिभिः। एतज्ज्ञात्वा हे दस्म तर स्वभूतैः प्रहानेरुरुप्य रक्ष पालनोपायपरिज्ञानरुरुष्य रक्ष नोऽस्मान् । इमा अग्ने मतयस्तुभ्यं जाता गोभिरश्वरभि गृणन्ति राधः । यदा ते मर्तोऽनु भोगमानसो दधानो मतिभिः सुजात ॥२॥ इमा अग्ने०-हे अग्ने इमा मतयः स्तुतयः ! तुभ्यन्त्यदर्थ जाताः [ अस्म ] दादिस्तोतमुपादुत्पन्नाः । उच्चरिता इत्यर्थः । गोभिरण्यैश्च सहितं राधः धनं हिरण्यादिकमभिगृणन्ति । अभिष्ट- - ·* ऋग्वेदभाष्यम् * • [मं०१०। सू० ७ ॥ यन्ति । अदो शोभनमस्मदनुरूपमिति प्रशंसन्ति । कदा उच्यते। यदा यस्मिन् काले। ते तव। स्थळ भोग भोगाईन्धन मतोंऽस्मदादिको मनुष्योऽन्यानट् त्वत्तो दानानन्तरं प्रामोति लभते तदेत्यर्थः । एतद् ज्ञात्वा हे वसो प्रशस्यवसुमन्यासवसुभूत या स्वेन तेजसा सर्य- स्याच्छादयितर्वा । सुजात सुजन्मन् शोभनकर्मार्थमुत्पन्न वा दिधानः अस्मभ्यन्ददद्धनं मतिभिः स्तुतिभिस्त्वया दत्तन्धनं स्थापयेति शेषः । अस्मत्स्तुत्यनुरूपमस्मभ्यन्धनं देहीत्याभिप्रायः। अग्निं मन्ये पितरमग्निमापिमग्नि भ्रातरं सदमित्ससायम् । अग्नेरन कं घृहतः सपर्य दिवि शुक्र यजतं सूर्यस्य ॥३॥ अग्नि मन्ये०-अग्निम्मन्य जानेऽहं । पितरं तत् कार्यकर्तृत्वादिनि उत्तरवाप्ययमेव न्यायः। अग्निमेवापिञ्चशाति। अत्रोक्तव्यतिरिक्ताम्मा- भादिकाम्मन्ये। अग्निमेय भ्रातरञ्च मन्ये । सदमित्सदेव। मर्यकालमेवा विसंवादिनं ससायञ्च मन्ये । अग्नेरग्नेः स्वभूतमनीकम्मुसमाहवर्माया- ख्या बृहतो महतः अनन्तगुणस्य । सपय परिचराम्यभिप्रेतार्थसिद्धये स्तुतिभिईविभिश्चाराधयामि । किमिय दिघि शुक्रं यज्ञ ममेतहिविस्थं शुक्र शोचिप्मदीप्तिमधजातं यष्टव्यं मण्डलं सूर्यस्य संवन्धि यथाभि- प्रेतार्थसिद्धये कश्चिदाराधयेत्येवम् । सिधा अग्ने धियो अस्मे सनुत्रीय प्रायसे दम आ नित्यहोता। अतावा म रोहिदश्वः पुरुक्षुर्युभिरस्मा अहभिर्वा ममस्तु ॥४॥ सिधा अग्ने- हे भग्ने सिधाः सिद्धा निप्पन्ना धियः प्रज्ञा कार्यास्तु । अस्मै अस्माकं संवन्धिन्यः । सनुत्रीः संभक्तयस्तयत्त्वदर्थम- स्माभिः स्तुतयः कृता इति शापिनमित्यभिप्रायः। यम्मान्धायसे पाल- यति कर्मवैगुण्यात् । यस्य मम कर्म सगुणे करोपीत्यर्थः।दम था यज्ञ गृहे मर्यादयावास्थितः । नित्यहोता सततं क्षेमकारी देवानामाह्वाता घासन्।सोऽहन्तव प्रसादा[त्त्वत् सायुज्यं गतस्सन् । ऋतावा यक्षवान् सत्यवानुदकवान् पा स्यामिति शेषः।रोद्दिदश्योरोदिसंशकावावांश्च स्या ! पुरुचर्यदन्नश्च यहुस्तुतिशब्दच या स्यां । किञ्च ।धुभिः दीप्तः। • यजत-वंद श्यते। -

·अहभिः अहोभिः सामर्थ्यात् कतिपयैरपि । अस्मै मां। चामं धननीयं
फलन्दृष्टमद्दष्टं वाऽस्तु ।
युभिर्हितं मित्रमिव प्रयोग प्रत्नमृत्विजमध्वरस्य जारम् ।
बाहुभ्यामग्निमायबोऽजनन्त विक्षु होतारं न्यसादयन्त ॥५॥
द्युभिहितं०-यत्तदोरस्थाहारः क्रियते पूर्वोत्तरयोमन्त्रयोग यन्त्या-
मग्निं हितम्मित्रमिव प्रयोग हितकारिणं स्निग्धमिव सर्वकार्येषु
प्रयोक्तव्यं प्रत्नं पुराणं ऋत्विजं । अग्नि देवानां होतासीदिति वचनात् ।
अथवा ऋतावृतो देवानां यणारं । अध्वरस्य यज्ञस्य । जारं जरयितार
परिसमापयितारं । बाहुभ्यामाययो मनुप्या ऋत्विग्यजमानाऽहोमिश्च
दिवसेप्पित्यर्थः । विक्षु विशो मनुप्यास्तदाकारेषु देवप्रित्यर्थः ।
होतारं आह्वातारं । नि आसादयन्तो नियमेन सादितवन्तश्च देवानां
यागार्थमाहातारनिरूपितवन्तश्चेत्यर्थः ।
स्वयं यजस्व दिवि देव देवान्किं ते पाकः कृणवदप्रचेताः ।
यथायज ऋतुभिर्देव देवानेवा यजस्व तन्वं सुजात ।।६।।
स्वयं यज०-स त्वं हे देवाग्ने आत्मनेव यजस्व । दिवि दीसिमति
वेदिस्थाने स्थितान्देवान्मानुपहोत्रा? देवयागमाका । यतस्ते तद
संयन्धि देवयागकर्म किंकणवत् करोति। पाकः पक्तव्यप्रज्ञः। अप्रचेताः
अप्रशानो मानुपो होता त्ययानधिष्ठितो न किञ्चिदपि जानातीत्यर्थः ।
फिञ्च यथा येन प्रकारेणायजः यजसी त्वन्देव ऋतुभिः ऋतुदेवताभिः
सह यागाकाली देवान् एव एवं यजस्व । तन्वं स्वमात्मानमित्यर्थः ।
हे
सुजात शोभन जन्मन् शोभन देवयागकर्मार्थमुत्पन्न वा।
भवा नो अग्नेऽवितोत गोपा भवा वयस्कृदुत नो वयोधाः ।
रास्वा च नः सुमही हव्यदाति त्रास्त्रोत नस्तन्यो अप्रयुच्छन् ।
भवा नो अ०-हे अग्ने नः अस्माकं । अविता भव दृष्टभयेभ्यो
रक्षिता भूयास्त्वं । उत भपिच। गोपाः अदृष्टभयेभ्यो गोपिभूयाः भव ।
घयस्कृत् ययसाब जीवितं वक्ष्यते। जीवितस्य च समग्रस्य कर्ता भूयाः।
* ऐतरेय माझणम् ३॥१४॥

·* ऋग्वेदभाप्यम् * [म०१० (सू०८॥ उत नो वयोधाः यसोऽनस्य च दाता भूया.। रास्व च देहिचा देवेभ्यो नः अस्मार्फ स्वभूना। हव्यदाति हविणे दत्तिा हे सुमहा सुष्टु महन् सु पूजया । प्रास्य पालय । उतापि नः अस्माकं स्वभूतास्तन्य शरीराणि। अप्रयुच्छन् अप्रमाद्यन् ॥ अष्टम सूतम् । उत्तरं मूलं प्रकेतुनेति नवर्धन्याष्ट्रनिशिरा ददर्श अस्याद्या- भिप्पभि ऋग्भिरग्निन्तुष्टाय । आत्मनस्राणार्थमन्त्येन तृचनेन्द्रमभि. तुष्टाव । स्वष्टान्ते ? किल अभवत्म हि देवानां पुरोधाः प्रियकाम्यया असुराणं स्वसुः पुत्रनिशिग विश्वरूपधृक् तसै ददर्श प्रहिन्त्विन्द्रो देवेषु विबुधैस्सुरैः सोऽस्य पत्रेण तान्याशु शिरांसि त्रीणि चिच्छिदे । तस्य यत् सोमपानन्तु मुख मोऽभूत् कपिजलः फलविकस्तुरापानमन्ना- दन्तित्तिरोभवत् । तं वागभ्यवदीया ब्रह्महासि शतक्रतो प्रपन्नं हतवान् यस्तं विश्वरूपं पराङ्मुखं तमभ्यपिञ्चत् सूक्तेन ऋपिराप इति स्वयं सिन्धुदापोऽपनुत्यर्थन्तस्याश्लीलस्य पाप्मनाम् । प्र केतुना बृहता यात्यग्निरा रोदसी वृपभो रोरवीति । दिवञ्चिदन्तां उपमा उदानळपामुपस्थे महिपा यवर्ध ॥१॥ प्रफेनुना-केतुना प्रशानेन । वृहता महता सर्ववस्तुविषयेण युक्त इति शेषः । प्रयाति प्रगच्छत्यग्निः ध आ रोदसी आङन प्रत्यर्थे द्यावापृथिव्या गवा वृषभ वृषभइवारोरयांति। देवयागकाले। पृथिव्या- मत्यर्थशवं करोति देवाहानकाले।दिवि अन्तान् अवमानान् । उपमान सनिकांच प्रदेशान् । ज्यालात्मनादित्यात्मना या स्थित । उदान ऊव व्याप्नोति ॥ मुमोद गर्भो वृषभः ककुमानसेमा वत्सः गिमीयां अरावीत् । स देवतात्युद्यतानि कृण्यन्त्स्वेषु क्षयेषु प्रथमो जिगाति ॥२॥ मुमोद ग०-या निर्मुमोद मोदते सततमाप्तकामत्वात् घृषभ इव श, मानविषिथुदादित्वात्मास्थित । आहवन याद्याधारमंध. मण्डलल्लतत्व सामान्या यर्पिता। ककुझांध ज्यालाभिः तदुन्नता- पूजवा-कोषपाठ 1 * ·मं०१०। सू० ८॥] * ऋग्वेदभाप्यम् * भिः। अप्रेमा प्रशस्तश्चावत्सश्च नक्तोपसोः सायंप्रातराहुत्युपजीवनात् । उक्तश्चायमर्थो मन्त्रान्तरे नक्तोपासासमनसा विरूपे धापयेते शिशुमेकं समीची' इति । शिमीवान् हविर्वहनदेवाद्वानादिकर्मवांश्च । अरावीत् देवाहानादिशब्दं सप्रयोजनं करोति । सोऽग्नि देवताति । यज्ञे उद्यतानि उद्यमान कर्मार्थमुत्साहान्।कृण्वन् कुर्वन् । स्वप्वात्मीयेपु । क्षयेपुनिया. सेपु। आहवनीयाद्याधारेपु स्थितः प्रथमः सर्वसादन्यस्माद्यागसाध. नात् पूर्व । जिगाति गच्छति।कर्म प्रति यागकर्मणि व्याप्रियत इत्यर्थः॥ आ यो मूर्धानं पित्रोररब्ध न्यध्वरे दधिरे सूरो अर्णः । अस्य पत्मन्नरुपीरश्वयुधा ऋतस्य योनौ तन्यो जुपन्त ॥३॥ आयो मूर्घा०-योऽग्निः मूर्धानं मूर्धवत् पूधानभूतमग्निनिर्मन्थन- प्रदेश। पित्रोः अग्नेर्मातापितृभूतयोररण्योरवयचं आरब्ध आडीपदर्थे। रभिहिंसार्थ । ईपद्धिनस्ति । निर्मन्थनकाले दाहेन दग्धुं समर्थोऽपि सन्न दहतीत्यर्थः।यञ्चाग्निमध्वरे यज्ञ । नि दधिरे नियमेन धारयन्ति यष्टारः। यश्चाग्निः सूरः सूर्योऽप्येकस्य सतः। अग्निविद्युदादित्यात्मनाझरेवाभि- धावस्थानात्।अर्णः अर्ता च गन्ता चाहविरादाय देवान् प्रति सर्वत्र वा। तस्यास्याग्नः स्वभूतास्तन्वा मूर्तयः। अग्निविद्युदादित्यलक्षणा ज्वाला- लक्षणा या|आयनीयादिलक्षणा वा। कीदृश्यः। अरुपीरारोचनाः अश्व- चुभाः अशनवन्धनाः। हविराहारास्थिा इत्यर्थगजुपन्त सेवन्ते भक्षयन्ति सर्वयजमानहवीपीत्यर्थः। कावस्थितास्सेवन्ते । उच्यते। ऋतस्य यशस्य संबन्धिनि योनौ स्थाने वेद्याख्ये। किंगुणविशिष्टापत्मन् पत्मनि पतन्ति गच्छन्ति उपविशन्त्यत्र देवता इति पत्म । तत्र देवतासने वैदिस्थान इत्यर्थः। अथवा तन्य इति द्वितीयान्तमेतत् ।यथोक्तामूर्तीस्सेवन्ते सर्वे यजमाना स्तुतिभिहविभिश्च ।। उपउपो हि वसो अग्रमेपि त्वं यमयोरभवो विभाया। ऋताय सप्त दधिपे पदानि जनयन्मित्रं तन्वे३ स्वाय ॥४॥ उपउपो०-उप इति पट्यर्थसंयोधनविभक्तिरेपा । उप- शन्देन चात्र सामर्थ्यात् सायंप्रातस्सम्ये उच्यते । हे वसो स्वेन यजुः० १२ १२ ॥! 8 उच्यन्ते कोपपाठ।

·१०] * ऋग्वेदभाष्यम् * [म.१०॥ सू०८॥ ज्योतिपा सर्वस्वाच्छादयितः। वसुमन् वा सर्वस्य वसुभूत वा प्रशस्य या अग्ने । उपःम सायंसन्ध्याया उपस प्रातस्सन्ध्यायाश्यानं पूर्व । दि यस्मात् । पाप गच्छसि विप्रियमाण 1 त्वं यमयोरेकरसादादित्यात् । नन्वे स्वायै । पञ्चम्यर्थ चतुर्थ । तन्व स्वाया स्यमाच्छरीरात् ॥ भुवश्चक्षुर्मह ऋतस्य गोपा भुत्रो वरुणो यस्ताय वेपि । भुवो अपां नपाज्जातवेदो भुवो दूतो यस्य हव्यं जुजोपः ।।५।। भुवश्चक्षुः-भुवः भवतिाचक्षुकस्यामहः महतारतम्य यशस्य। गोपा गोपयिताचाभुव भवास चावमेव वरुणः आदित्यः । कदा । यत् यदा । ऋताय उदकार्थ भौमरसलक्षणस्योदकस्यादानार्थ पृथिवीं प्रति वेपि गच्छसि । तदा भुवः भयसि च । त्वमेवापां दृष्टिलक्षणानामपां । नपात् मेघः कथं। अद्भ्यो हि मेघो जायते।मेघात्त्य विद्युद्पो जायसे। हे जातवेदः भुवः भवसि च दूतस्त्वमेकस्य यस्य यजमानस्य हवि- जुजोपः सेवस भक्षयासे तस्य ॥ भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेता यत्रा नियुद्भिः सचम शिवाभिः । दिवि मूर्धानं दधिपे स्वर्ण जिह्वामग्नें चकृपे हव्यवाहम् ।।६।। भुवो यज्ञ०-भुवः भवसि त्वं । यशस्य रजसश्च । आदित्य जन्म । मूर्धा भुवा भवति नक्तमग्निस्ततस्सूर्यो जायते प्रातरद्यन् ।* स्तोमेन हि दिवि देवासोअग्निमजीजनन्छक्तिभी रोदसिमाम्। तमू अकृण्यन्त्रेधा भुवे क स ओषधीः पचति विश्वरूपा त्यादिषु। भुवश्चक्षुर्मह ऋतस्य गोपा भुयो वरुणो यहताय पि] । नेताप्रापयिता इतोलोकान् । अग्निी इनोवृष्टिं समीरयतीति श्रतः।। फनेता । उच्यते । यत्र यम्मिनन्तरिक्ष लोके । नियुद्भिदिशाभिः । नियुत्संशकाभिरश्वजातिभिस्सख्यादिभिस्संयचं वायुसिवसे हरिपो- दकेन च सेबसे । तत्रान्तरिक्षे नेतासि। दिवि धुलोके च । धांनं शिरोयत्प्रधानभूनादधिषे हविनयनद्वारेण धारयसि। खसांवरिति *10114001८८["use १०1८1५॥ निरुत, ७ १२४ ॥ तै० स० २१४1९1१० ! काठस. १९१०॥ मै० स०२४] एमिरमह मापताम् ।

·. + म० १० । सू०८॥] * ऋग्वेदभाष्यम् * द्यौरुच्यते । दिवस्सनितारं संभक्तारमादित्यं । जिह्वास्थानीयाञ्च ज्वालां। हे अग्ने करोपि । हव्ययाहं हविषां वोदीं।। अस्य त्रितः क्रतुना पत्रे अन्तरिच्छन्धीतिं पितुरेवैः परस्य । सचस्यमानः पित्रोरुपस्थे जामि ब्रुवाण आयुधानि वेति ॥७॥ * अत्रेतिहासः। त्रितमृपिमनुचरमिन्द्रः किलोघाच । आयुधानि वेत्सि त्वं। विशिरसो बधे मे साहाय्यं कुर्विति । स एवमुक्तस्त्रितोयझे भागं चने स्ववीर्यवृद्धयर्थे । तस्मै पाणिप्रक्षालनार्थमुदकं यज्ञभाग- मिन्द्रो दत्तवान् । तेन यक्षमागेन वृद्धवीर्यस्त्रित इन्द्रेण त्रिशिरसा सह युद्धातं ? हत्वा तस्य स्वभूता गाव आजहार । स पुनरुज्जीवितो बहुतरं यलं प्राप्येन्द्रमयोधयत् । तं वज्रेण निर्भिन्नवानिन्द्रस्सपरा- अमुपीकृतः । तस्य त्रीणि शिरांसि चिच्छेद वज्रणेन्द्रः महान्तं शत्रु- जयनिमित्त सिंहनादं कुर्वन्निति । एतद् भावि वस्तु स्वप्मान्ते ऽनेन तृचेन ददर्श । यस्तैलोक्यस्याधिपतिःतस्यास्येन्द्रस्य। क्रतुना त्रिशिरसो मम वधे साहाय्यकरणकर्मणा निमित्तेन । एवैः कामैयज्ञभागेच्छाभिश्च चोद्यमानस्त्रित ऋपिरिन्द्रस्य सखा । ववे वृतवान् प्रार्थितवान् किल स्वमान्ते । अन्तर्मध्ये । कस्य सामर्थ्याद्यशस्य । इच्छन्धीति दत्ति भागं । कुत इन्छन् । पितुः सर्वस्य जगतः पातुः । परस्य प्रकृष्टस्ये- न्द्रस्य सकाशात् । लब्धेन च तेन यज्ञमागेन णेन ?। सचस्यमानः सेव्यमानस्सर्वयजमानैः । पित्रोः सर्वस्य मातापितृभूतयोर्यावापृ. थिव्योः। उपस्थे समीपे सामर्थ्याद्यज्ञे । जामि योग्यमिन्द्रस्यानु- रूपं सामर्थ्यात् ॥ किञ्चान्यत्- स पित्र्याण्यायुधानि विद्वानिन्द्रषित आप्त्यो अभ्ययुध्यत् ।। विशीर्षाणं सप्तरश्मिं जघन्यान्त्वाष्ट्रस्य चिन्निः ससृजे त्रितो गाः८ मया स्वप्ने दृष्टस्स एव पूर्वोक्तस्त्रितः । पित्र्याणि पितात्र किला- निरुच्यते । सर्पस्य स तानि पित्र्याण्याग्नेयान्यायुधानि । विद्वान इतोऽने कोषप्रदत्तमन्नताकाने नांदतान्यस्माभिः । + अयं मन्त्रः कांपे प्रतीकन नोदाहृतः । k ·। १२] * ऋग्वदेभाप्यम् * [मं०१०। सू०९॥ शत्रुयधाय प्रयोक्तुं सर्व हत्तुंच जानन् । इन्द्रेषित इन्द्रेण त्रिशिरसा सह युद्धार्थ प्रेपितस्सन् । आप्त्यः अतः पुत्रः । अभि अयुध्यत् आभिमुख्येन युद्ध संप्रहृतवान् किल । त्रिशोण त्रिशिरसं मांसप्तः, - रश्मीन् शनियमिन]थि सप्त प्रग्रहहस्तं । अथवा सप्त राइमरा दित्यः। तत्सदृशं क रदिमवनिमश्रित? सप्तच्छन्दस्कं वाभियुद्धय च। जघन्वान् हतयान् फिल । सामर्थ्यात् समूहितं कृतयानित्यर्थः । कृत्या च त्याष्ट्रस्य चित् । चिदप्यर्थे । त्यष्टुः पुत्रस्य मम चाम्यस्य वासुरस्य स्वभूता गाः निस्सएजे नि[एष्टवान् किल निकालि- तवानित्यर्थः॥ भूरीदिन्द्र उदिनक्षन्तमोजोवाभिनत्सत्पतिर्मन्यमानम् । त्वाष्ट्रस्य चिद्विश्वरूपस्य गोनामाचकाणस्त्रीणि शीर्पा परा वर्ष ॥९॥ समूर्च्छय संज्ञा प्रतिलभ्य उत्थाय युद्धार्थ । भूरि इत् यहिव पूर्वतुल्यमतिरिक्तरयेत्यर्थः [ रिक्त येत्य०१] । भोजः वलं । इनक्षन्तं व्याप्नुवन्तं फुर्वन्तमित्यर्थः । मन्यमानं शूरं वलसन्तं वात्मानचिन्त यन्तं । अथवा मन्यतिदीप्तिका क्रोधकर्मा या। दीप्यमानं कुध्यन्त या। अथया मन्यत इत्यर्वन्तिकर्मसु पाठात् । इन्द्रं स्तुवन्तं मां वा। सत्पतिः सतां पाता शोभनो या लोक्यस्य स्वामी । अवाभिनत् बजेण विदारितवान् किल । विदार्य च । त्याप्ट्रस्य यित् । चिच्छन्दः किलाथे । त्वष्टुः पुषस्य मम फिल विश्वरूपस्य । गोन गवां स्वामिन इति शेपः । भाचकाणः आकारादिशब्दं कुर्यि- त्यर्थः । त्रीणि शीर्णणि शिरसि । परा वर्ष पराङ्मुखस्य वृण- पान किलाईदृशं भावि यस्तु स्वमान्ते दृश्वाननेन तृचेन विश्वरूप.॥ एतस्मिश्च वस्तुनि प? भूते सति इन्द्रस्य ब्रह्महत्यापनोदनमुत्तर सूक्तमापो दि ईत्यदेवत्यं खलिफ्या सह दशर्थ त्वाष्ट्रनिशिरा आंवरीपस्सिन्धुद्वीपो वा ददर्श ।। नवम सूतम् । आपोहि छा मयोभुवस्ता न ऊर्जेदधातन । महे रणाय चक्षसे॥१॥ * निषष्ट !" १०मुतम-कोषपाह। -- ·। मं०१० सू०९॥] * ऋग्वेदभाष्यम् * [१३ या यूयं स्नानपानसम्यग्[]करणादिनाप्रकारेण सर्वस्य जगतः। मयोभुवस्थ सुखस्य भावयित्र्यो भवथा तान. अस्मान् । ऊर्जे अनाय। दधातन धत्त । अन्नमानियांग्यानस्मान् कुरुत। अन्नमस्मभ्यन्दत्तेत्यर्थ । महे महते च । रणाय रमणीयाय । चक्षसे दर्शनाय । ज्ञानाय ज्ञान- प्रातियोग्याञ्चास्मान् कुरुतेत्यर्थः । मनत्वं ज्ञानस्य सर्वविषयत्वात् स्वर्गापवर्गरमणीयफलप्राप्तिञ्च रमणीयत्वं ज्ञानस्य ॥ यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः ॥२॥ यः। वः युग्माकं स्वभूत । शिवतमः अतिशयेन शिवः सुख[ तमः ] । रस' गुणो मृष्टः खादुर्यलारोग्यकरश्च । तस्य रसस्यैकदेशं तंवारसं। भाजयत सेवयतान. [अस्मान् । इह] अस्मिन् लोके । किमिव । उशतीः हव मातरः। यथा उशती कामयमाना स्तन्य रसं मातरः परेण हाईन युक्ता ॥ तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ॥ ३ ॥ तस्मै पापाय शत्रवे वा तस्य पापस्य शत्रोर्वार्थाय यस्य पापस्य शत्रोचार्थाय विनाशाय । जिन्यथ प्राणयथ । तस्य यथा हे आपः [पुत्रपौत्रादिवृद्धिजनेन प्रयोजयथेत्यर्थः । न. अस्मान् ।। शन्नो देवीरर्भिय आपो भवन्तु पीतये । शं योरभि स्रवन्तु नः ॥४॥ शे सुख । नः अस्माकं । भवन्तु पापापनोदनद्वारेण । देवीरापः। अभिष्टये अभ्येपणाय च । भयन्तु प्रार्थितमर्थ यच्छन्तु चेत्यर्थः । अथवा अभिप्रये योगाय च यज्ञांगभावाय भवन्त्वित्यर्थः । पीतये पानाय च भवन्तु । मानपानादिक्रियाभिनिवृत्तये चाव्यवच्छेदेन भव- नित्यत्यर्थः। फिश्च शंशमनमुत्पन्नानां रोगाणामुपशमञ्च । योःयावनञ्च पृयामामुत्पत्स्यामानानांभयानामपन्यञ्च कुर्वन्त्यन्ति इति शेपः। न अस्माकं । अभि उपरि । सवन्तु पापनार्थ सिच्यमानाः । ईशाना वार्याणां क्षयन्तीवर्षणीनाम् । अपो याचामि भेषजम् ॥५॥ ईशाना ईश्वराः । पार्याणां वारिप्रभवानां व्रीहियवादीनां ·१४] * ऋग्वेदमाप्यम् * [मं० १०॥ सू०१०॥ घरणीयानां । क्षयन्तीः ईश्वरानियासयित्रीवा विशिष्वं गतिं गमयि- प्रीति । चर्पणीनां मनुष्याणां । अपदु [अप्सु ? ] याचामि भेषजं । भेपजमिति सुखनामव्याधेः पापस्य घापनोदकं वस्तु । तदहं प्रार्थये ।। सस्नुपीस्तदपसो दिवा नक्तञ्च सत्रुपीः। वरेण्यकतूरहमा देवीरयसे हुवे ।। अम्देवत्या वै [ खै ]लिक्येपा । सनुपी श्रवणशीलः निम्नानु- सारिण्यि. तदपसः । तदेव स्रवणशीलत्वं निम्नानुसारित्वमपः कर्म या सान्ताः । दिवा नकञ्च अदनि रात्रौ च ससपीः । वरेण्यक्रतुः मान- पानपावनादिवरणीयफर्माणः अहन्देवीरपः। आहुचे आद्वयामि । अपसे आत्मनो रक्षणार्थे तर्पणार्थ वा । दशम सूतम्। उत्तरं यमयम्योः संवादसूक्तम्।ओचिदिति चतुर्दशचम्।संवादेषु तु सर्वेषु स ऋषिर्यस्य यास्यं । तत उच्यते तेन वाक्येन यस्स स्यादेवता तत्र । अप्रेतिहासमाचक्षते । यमी किल यमं समुद्रस्य मध्ये कश्चिदवान्तरद्वीप रम्यं रमणाय नीत्वा कामितवती । स च यमस्तां भगिनीत्वात् प्रत्यारयातवानिति । ओ चित्ससायं सख्या ववृत्यां तिरः पुरू चिदर्णवं जगन्वान् । पितुर्नपातमा दधीत वेधा अघि क्षमि प्रतरं दीध्यानः ॥ १॥ यमीवचनमेतत् । ओ इत्ययग्निपात आडुपसर्गस्यार्थे । ववृत्या- मित्यनेन च क्रियापदेन संवध्यते । चिन्निपातः पूजार्थे । चित् पूजित. मिष्टं श्रेष्ठ वेत्यर्थः । सखायं गर्भवासादारभ्य सखीभूतं यमं । सरया सख्याय स्त्रीपुरुपसंपर्कजनितमित्रत्यायेत्यर्थः । ओ ववृत्यां आवत- यामि । आभिमुख्येन स्थित्वा लजां परित्यज्य संभागं करोमीत्यर्थः ! तिरः अन्तर्हितं अन्यजनाप्रकाशं विजनं । पुरु चित् वहु विस्तीर्णञ्च- *निघण्ट ३१६॥ इतोऽने ये सन्ति चत्वारो मन्त्रा,न ते अत्र च्याख्याता । प्रथमे मण्डले १२३३२०-२३॥ व्याख्यातत्वात् । यपि उदोधाचायण अनेन कोषानु- सारेण एव नात्र स्पष्टीत तथा सूनस्यास्य दशात्मकत्वाकरणात् इदमेव ज्ञायते । समग्रो ऽय मन्त्रः कोषे लिखितः । न तु प्रतीकमात्रेण ।

·म० १० । सू०१०॥] * ऋग्वेदाप्यम् * [१५ त्यर्थः । अर्णव समुद्रैकदेशं अवान्तरद्वीपं । जगन्वान् गतवती सती । [धर्मस्य ] त्वरिता गतिरित्यनेन न्यायेन । कामस्यापि त्वरितगति- त्वात् । अपि च भविष्यतः पुत्रस्य पितुस्तवार्थाय । नपातं अपत्यं गर्भलक्षणं । कीदृशं । प्रतरं सर्वगुणोपेतमित्यर्थः । आ दधीत दध ? विधाता गांधाने हि तस्याधिकार इत्येवमुच्यते । उक्तञ्च मन्त्रान्तरे गर्भाधानादित्वं- विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि विंशतु । आ सिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भन्दधातु ते ॥ इति क आ दधातु । उच्यते । अधि क्षमि अधि पृथिव्यां मातुरूपरि उदर इत्यर्थः । किं कुर्वन्नादधातु । गर्भ दंपती इत्यावयोरनुरूपतामावयोरनु- रूपस्यापत्यजननार्थ रत्यर्थं संवन्धं करोत्वित्यर्थः । न ते सखा सख्यं यष्ट्येतत्सलक्ष्मा यद्विपुरूपा भवाति । महस्पुत्रासो असुरस्य वीरा दिवो धार उर्विया परि ख्यन् ॥२॥ यभ्यैवमुक्ते सात्मानं परोक्षी इत्यर्थः। ते तव यम्याः। न ससा न गर्भवासलक्षणेन सखीभूतो यमः । सख्य सपित्वं यच्चयोक्तं स्त्रीपुरुष. संपर्कलक्षणम् । एतन्न वष्टि न कामयते नेच्छति । कस्मात् कारणात् । यत् यस्मात् । सलक्ष्मा समानलक्षणा एकयोनिजत्वलक्षणा । विपुरूपा भगिनी सख्यं वष्टि एतत्सलक्षणा यद्विपुरूपा च । भवाति भवति यमी भवति । समानयोनिजत्वाद्यस्मान्मे भगिनी भवसि त्वंतस्मात्यान्न कामयेऽहमित्यर्थः॥ ओचित् सखायं सख्या यवृत्यां पितुर्नपातमादधीत वेधा अधि क्षमि प्रतरन्दीध्यान इत्यनयोर्वचनयोर्युक्तं पूतिवचन-न ते सख्यादयः लोकपालाः कीदृशा धीराः। 'वीरो वीरयत्यमित्रान् घेतेर्वा स्याद्गति- कर्मणो वीरयतेर्वा' इति निर्वचनाद्विविधमीरयितारदशत्रणाम्।उरु- विस्तीर्ण विजनञ्चावान्तरद्वीपं गृढसंभोगस्थानं त्वयाभिपूतोपरिख्यन सर्वतः अव्यवधानेन पश्यन्ति । तस्मादत्र न कश्चिदुष्करं क्रियमाणं पश्यतीत्येतन्मामंस्थास्त्वं । उक्तञ्च मनुना- *१० १०१८४२॥f 'पम आत्मान परोक्षीरस यमी प्रत्युवाच' इति सायणः। निरतः ।।७॥ ।

·* ऋग्वेदभाप्यम् * [मं०१०। सू०१०॥ मन्यन्ते वै पापरतो न कश्चित् पश्यतीति नः। तांश्च देवाः प्रपश्यन्ति स्वश्चैवान्तरपूरुषः । इति एवं प्रत्याख्यायती प्रत्युवाच यमी। उशन्ति घा ते अमृतास एतदेकस्य चित्त्य जसं मर्त्यस्य । नि त मनो मनसि धाय्यस्मै जन्युः पतिस्तन्य१मा विविश्याः ।।३।। घेति निपातोऽप्यर्थेऽत्र । ये अमृतासः देवा प्रजापत्यादयः तेऽप्युशन्ति । कामयन्ते । यदगम्यत्वेन त्वयाभिप्रेतं । एतत त्यजसं त्यज्यते परस्मै प्रदीयत इति । त्यजसं दुहितभगिन्यादिस्त्रीजातं शास्त्रेणागम्यत्वेनोक्तं । एकस्य चिन्मय॑स्य । एकस्यापि मनुष्यस्य प्रजापत्यादे१हित्यभगिनीत्यादित्येन संपन्धि दुहितत्वभगिनी- स्वादिना संयन्धेन स्वसंवन्ध्यपि सदित्यर्थः । यतः प्रजापत्यादयोऽपि देवा स्वदुहितभगिन्यादिनीजातन्त्यजसं विशेषेण कामयन्ते । अतः ते तव यमस्य । मनः मनसि । अस्मै अस्माकं संघन्धिनि । निधायि निधीयतां । मम चित्तमनुचित्तन्ते अस्तु । महन्त्वां कामये त्वं मामपि कामयस्वत्यर्थः । जन्युः जन्युरिति लुप्तोपमं जन्युरिया यथा जनयिता 'प्रजापतिः पतिर्भूत्वा खदाहतस्तन्वमाविष्टवान् सम्भोगेन । एचन्त्य- मपि पतिर्भूत्वा मम तवं शरीरं सम्भोगेना विविश्या वि आशये आह- न यत्पुरा चक्रमा कद्ध नूनमृता बदन्ती अनृतं रपम । गन्धर्यों अप्स्वप्या च योपा सा नो नाभिः परमं जामितन्नौ॥४॥ यदगम्या मनं पुरा पूर्व प्रजापतिः कृतवान् । तेजोविशेषण- युक्तस्यात् । वयं न चम्म न फुर्मः । अपरदौखल्यात् । कच्छब्दः कदे- त्यस्यार्थे । फद्ध नूनं कधप्रियां इति यथाह । निपातो वा । निपाता) नूनमिति । पदपूरणो निश्चयार्थो पा। निश्चयन । ऋता ऋतं सत्यं बदन्तो अवन्तस्सन्तः । अनृतमसत्यं । रपेम बदमाउदितवन्तो धयं न कदाचिदपीत्यर्थः । अगम्यागमनं न कुर्म इति निश्चितमेतत्। नानृतं प्रम इत्यभिमत्य किच गायः गया रश्मिनामुदकानां वा रश्मिभि- 'मनुस्मृतिः ८ ॥ ८६ ॥ मट्टमोक्षमूटरप्रकाशिते सायणीये ऋग्वेदमाध्ये अश्य मत्रस्यातिमपदयस्य व्याख्यान नोपलभ्यते । ऋ० ८१३१॥ - ·मं० १० । सू० १०॥] * ऋग्वेदभाप्यम् * [१७ राहतानां मण्डले धारयितादित्यः। अप्सु | आप इत्यन्तरिक्षनाम । अन्तरिक्षे माकाशे स्थित इति शेषः । सप्तमी श्रुतेः । अप्या अद्भि- संस्कृता अप्पूर्वन्दत्ता इत्यर्थः । योपा च स्त्री सरण्यश्च त्वष्टुटुंहिते. त्यर्थः । सानः। द्विवचनस्य स्थाने व्यत्ययेनेदं बहुवचनं । नौ आय. योगनाभिईननं तदुभयमावयोर्यन्धनं शरीरसंहननेन हेतुस्तायावयो. र्मातापित्री इत्यर्थः । ततः किमुच्यते । परममुत्कृटमुभयकुलविशुद्धं । तत् । जामि जन्माभिजने । नौ आययोः । अभिजनवताञ्चागम्यागमन- मनन्यरूपत्वादयुक्तं कर्तुं । तस्मादेतन करोमीत्यभिप्रायः ॥ एवं यमेन प्रत्याख्याता सती यमी पुनराहोत्तराभिरनन्तराभिस्तिसृभिः ।। गर्भे नु नी जनिता दम्पती कर्देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः । नकिरस्य म मिनन्ति व्रतानि वेद नावस्य पृथिवी उत द्यौः॥५॥ नु नियात एवार्थे । एव । गर्भावस्थायामेवेत्यर्थ नौ] आया। दंपती जायापती । कः कृतवान् ।एकोदरे सहवासस्य तत् एतत्वात् । जनिता सर्वस्य जनयिता । देवस्त्वष्टा प्रजापतिः । सविता सर्वस्य प्रसविता गुभाशुभस्याभ्यनुशातेत्यर्थः । विश्वरूपः सर्वात्मक इत्यर्थः। यत एयमतः नफिः न केचित् । प्र मिनन्ति प्रहिंसन्ति लोपयान्त । अस्य प्रजापतेयतानि कर्माणि यद[ने]नेह प्रजापतिना कृतं शुभम- गुभं या तत् प्रमाणमवश्यकर्त्तव्यं । तस्माद् गर्भावस्थायामेवाययोः प्रजापतिराते दंपतित्वे सति संभोग कुर्वित्यभिप्रायः । किश चंद जानातिनी आययोः । अस्य द्वितीयार्थे पष्ठयेषा । इदं दंपतित्व मातुः गदरे सद्दयासजनितं पृथिवी उत अपि चौःप्रयोऽपिलोकाः जानन्ति। नैतद् गूदित शक्यत इत्यभिप्रायः॥ को अस्य वेद प्रथमस्यान्हः क ई ददर्श क इह प्र वोचत् । वृहन्मित्रस्य वरुणस्य धाम कदु घर आहनो वीच्या नृन् ॥६॥ को घेदाको जानाति अनुमानेन । अस्य एतत् । द्वितायास्थाने व्यत्ययेन पष्टयेया । एतदगम्यागमनं । प्रथमस्याह्नः संयन्धि | प्रथम- ऽहनि यत् फ्रियते तदनुमानमाधिस्य न फश्चिदपिशातुंशकोतीत्यर्थः। •निपट १२॥

·१८) * ऋग्वेदभाष्यम् + [मं०१०। सू०१०॥ कई को या । ददर्श प्रत्यक्षतः पश्यति । न कश्चिदपीत्यर्थः । अथ दृष्टं कथञ्चिदेतेन केनचिदावाभ्यां क्रियमाणमथनन्तत् ।क.इह लोके। योचत् प्राचीति प्रख्यापयति ! न कश्चिदपीत्यर्थ । अथ मित्रावरुणी जानीतः. • पश्यतः । यत् वृहन्महत् । मित्रस्य वरुणस्य च । धाम जन्म अभिजनः । अभिजनवतां वा कत्वं परख्यसनं प्रत्ययुक्तमिति प्रशातेनापि प्रत्यक्षतः पश्यति। अथ दृष्टं कथञ्चिचापि प्रत्याख्यापयतः इत्यभिप्रायः । पयमवस्थिते वस्तुनि । कदु प्रय। कच्छन्दोऽत्र किं शब्दार्थे । उ शब्दश्य र शब्दार्थे । किं घावपि त्वं हे माहनः । आहन्तः मर्यादया हिंसित । वीच्यादिनरकेण नृत् मनुष्यान् स्वकृत- शुभाशुभकर्मापेक्षया मनुष्यादिप्राणिनां नरकपातनेन स्वर्गप्रापणेन या निग्रहानुग्रहयोः कर्तरित्यर्थः । यत एवमेतो निर्विचार ॥ यमस्य मा यम्यं काम आगन्समाने योनौ सहशेय्याय । जायेव पत्ये तन्वं रिरिच्यां वि चिचूहेव रथ्येव चक्रा ॥७॥ यमस्य तथा काम इच्छा।मां मयि यम्यां यर्मी प्रति। आ अगन् आगच्छतु । ममोपरि तव यमस्य संभोगेच्छा जायतामित्यर्थ । किमर्थ उच्यते । समाने एकशब्दपर्यायोऽत्र समानशब्दः । समान- यन्धू समानस्सन्नुभौ लोकायनुसञ्चरतीति च यथा समान एकस्मिन् योनौ संभोगस्थाने शय्याख्ये । सहशेय्याय सह शयनाय । अनन्तरञ्च पूर्णमनौरथा सती । जाया इव पत्ये । यथा भार्या पत्युरीय परया नीयोगानन्धा सती स्वं शरीरं रतिफाले प्रकाशयति । एवं तन्य शरीरमात्मीयं रिरिच्यां संभोगा]दिकाले तवाहं प्रकाशयेयमित्यर्थः। किञ्च । विचित्।वृदेव । चिनिपात पदपूरण.वि वृहेय वृह उद्यमने । धर्मार्थकामान् विविधमुद्यच्छायः।यवसमानुष्ठानेनोपक्षिपाय इत्यर्थ । किमिव । रथ्या इय चक्रा | यथा रथस्याययवभूते चक्रे रथमुत् शिवतः॥ .०माणमथानन्तर एवमनी।

·मं०१०। सू०१०॥] * ऋग्वेदभाष्यम् * [१९ एवं यम आहोत्तराभिस्तिरभिरनन्तराभिः॥ न तिष्ठन्ति न निमिपन्त्येते देवानां स्पश इह ये चरन्ति । अन्येन मदाहनो याहि तूयं तेन वि वृह रथ्येव चक्रा ॥८॥ एतत् त्वया न मन्तव्यं न कश्चित् पश्यतीति । नक्षणमात्रमपि चरव्यापारविरहितास्तिष्ठन्ति । न च नि मिपन्ति । प्रमादरहिताः प्रयतो नायो यत् करोति शुभमशुभंवा तत्सततनिरीक्षन्ते चेत्यर्थः । एते देवानां स्वभूताः स्पशः चराः। अहश्च रात्रिश्चोभे[च] सन्ध्ये इत्येव- मादयो मनुना निर्दिष्टाः । इह लोके ये चरन्ति । इतश्चेतश्च कृताकृत- प्रत्यवेक्षणार्थमापरिभ्रमन्ते । एतज्ञ ज्ञात्वा मया सह प्रच्छन्नपाप- करणचिन्तां परित्यज्य । मन् मत्तः । अन्येन त्वदनुरूपेण । आहनः असभ्यभापणेन ममाहन्ति दुःखयित्रि । याहि मैथुनं गच्छ । तूयं क्षिप्रं । गत्वा च तेन सह वि वृह उद्यच्छ असनानुछानोत्क्षिप धर्म- र्थकामान् । किमिव । रथ्या इव चक्रा । यथा रथस्यावयवभूते चके रथमुद्यच्छतः एवं । किञ्च ॥ रात्रीभिरमा अहभिर्दशस्येत्सूर्यस्य चक्षुर्मुहुरुन्मिमीयात् । दिवा पृथिव्या मिथुना सबन्धू यमीर्यमस्य विभृयादजामि ।।९।। 'स्पशःसामान्येनोक्ता विशेषत उच्यन्ते । रात्रीभिस्सह अहोभिश्च सह दिया च सह पृथिव्या नेद्वियुक्तौ ? उभौ सन्ध्याकाली समानबन्धू । समान एको बन्धुर्शातिरादित्यो जनकत्वादायोः ताभ्याञ्च सह । अस्मै लोकाय शुभाशुभकारिणे । दशस्येत्] दाश्येत् दाशति ददाति । का सामर्थ्याल्लोकपालजनाः। किं ददाति सामर्थ्यात् कृतात प्रत्यवेक्ष. णार्थ दृष्टिं सूर्यस्य च संवन्धि चक्षुः।मुहुरुन्मिमीयात् । प्रतिक्षणमुन्मि. नोतिचीत्करोति न परिच्छिन्नत्तीत्यर्थः। एतज् धात्वा यमी विभृयात् । यमी धारयतु पतित्व परिगृहात्वित्यर्थः । कं । यमस्य मम । अजामि प्रतामिला। एतादुर. अति मद सायदयोग्य पथ पतित्वन परिग्रहीतुं । तव भ्रातृत्वात्।योऽपि मया भ्रातृत्वेनाभ्युपगतः सोऽप्य. योग्य इत्यभिप्रायः । किं च ॥ दनयोः ।

·२०] * ऋग्वेदभाप्यम् * [मं०१०। सू० १०॥ आ घा ता गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणयनजामि । उप पईहि वृपभाय बाहुमन्यमिच्छख सुभगे पति मत् ।। १० ।। घेति पदपूरणो निपातः 1 आ गच्छान् । आगमिप्यन्ति । ता तानि | उत्तरा उत्तराणि । युगानि कालाः । कलियुगान्ते । नेदानी चर्तन्त इत्यभिप्रायः। यत्र येपु कालेषु । जामयः भगिन्यः । कृणवन् फरिप्यन्ति । अजामि जामि भर्तृत्वेन नास्ति यस्य तद् जामि भगिन्या अयोग्यं मैथुनलक्षणे कम । पतज्ज्ञात्वा उप वहि विमर्मकारस्य छान्दसोऽयं वकारः शय्यास्तस्य समीपे धार[य] बाहुमात्मीयं वृषभाय यस्तर योनौ रेतो वर्पति तस्याथाय । तं परिष्वक्तमित्यर्थः । तश्चान्य- मिच्छस्य कामयस्य । हे सुभगे पति मन्मत्तः । अहमयोग्यस्तव भ्रात- स्वादित्यर्थ ॥ यम्याद- कि भ्रातासघदनाथं भवाति फिमु स्वसा यन्निर्मतिर्निगच्छाद । काममूता बढे३ तद्रपामि तन्वा मे तन्वं१ सं पिपुग्धि ॥११॥ सा लुससप्तमीविभक्तिका । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छन्दोऽ. ध्याहार्यः । किं स भ्राता । असत् भवति न भवतीत्यभिप्रायः । यत् यस्यां भगिन्यां सत्यांभ्रातरं निर्नतिर्दुःखनिगच्छात् नियमेन गच्छति प्राप्नोति । भ्रातभागिन्योश्च परस्परः प्रीतिर्येन फेनचिदुपायनावश्यं कार्येत्यभिप्रायः। काममूता फाममोहिता सती। अथवा मूङ् बन्धने। कामेन बद्धा गृहीता यशीलता सती । बहु नाना प्रलपामि । एतज झात्या तन्वा स्वशरीरेण । मे मम । तनुं शरीरं । संपिपृग्धि संपर्थय संभोगेन संश्लेषय संभुय मामित्यर्थः ।। यम आई-. नपाउते तन्वा तन्वंसं पपृच्यां पापामाहुर्यः स्वसारं निगच्छात् । अन्येन मत्प्रमुदः कल्पयस्व न ते भ्राता सुभगे वष्ट्येतत् ॥१२॥ न. वैसे लिपाल एकार्थे । उ निपातः पदपूरणः। न वै निव) ते तव । तन्वा शरीरेण । तन्वं शरीरं आरमीयं । सं पपृच्यां सम्प. धयामि । संभोगेन संश्लपयामि । नयाई त्वां संभोक्तुमिच्छामीत्यर्थः। - ·मं०१०। सू० १०॥] * ऋग्वेदभाप्यम् * [२१ कस्मात् कारणात् । यतः पापं पापकारिणं तं पुरुषमाहुः वदन्ति शिष्टाः । यः स्वसारं भगिनोन्निगच्छात् नियमेनोपगच्छति संभुक्त इत्यर्थः । एतज्ज्ञात्वा मन्मत्तः। अन्येन अन्यतरेण त्वद्योग्येन पुरु. पेण सह । प्रमुद. महर्षान् संभोगलक्षणान् । कल्पयस्व समर्थय निच- थैयेत्यर्थः । ते तव भ्राता हे सुभगे। नवष्टिन कामयते नेच्छति कर्त। एतन्मैथुनं । त्वया सह नेच्छामीत्यर्थः ॥ यतो यतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम । अन्या किल त्वां कक्ष्येव युक्तं परि बजाते लिबुजेव वृक्षम् ॥१३॥ यी यमं कामयमाना तेन प्रत्याख्याता सती सेय॑न्तमाह- वत इति निपातः खेदानुकंपयोः। यतः खिन्नो दुर्वलावत अनु. कंप्यश्चासि । भवसि त्वं हे यम ! न एव शब्दस्समुच्चये । न च ते तय। मनःमनोगत संकल्पमित्यर्थः । हृदयञ्च धुद्धिगतमद्ध्यवसायञ्चेत्यर्थः । अविदाम विजानीमः । केन कारणेन । दुर्वल इति अथवा ज्ञातन्तव दौर्बल्यकारणं । किमुच्यते । मत्तः अन्या काचित् स्त्री किल त्वां शय्यागतं रतिकाले । परि प्वजाते परिप्वंक्ष्यते । किमिव । कक्ष्या इव युक्तं । यथा कक्ष्या रज्जुरात्मना युक्तं संवद्धं गाढमश्व परिप्व. जते । एवं लिवुजा इव वृक्षं यथा च लियुजा वल्ली वृक्ष गाढं परिप्य- जते तद्वञ्च । अन्यस्यां कस्यामपि स्त्रियामासक्तत्वात् दुर्वलोऽसि । अत पच च मां परिष्वक्तुन्नेच्छसीत्यभिप्रायः॥ अन्यमू पु त्वं यम्यन्य उ त्वां परि वजांते लिघुजेव वृक्षम् । तस्य या त्वं मन इच्छा सवा तबाधा कृणुष्व संविदं सुभद्राम् ॥१४॥ सेर्प्यमेवमुक्तं यमः प्रत्याचक्षाणः प्रत्युवाच ! अन्यम् उ सु । उ शब्द एव शब्दार्थे । सुशब्दोऽभिपूजितार्थे । अन्यमेवाभिपूजितं कञ्चित्वद्योग्यं पुरुपञ्च हयमिव परिप्पंक्ष्यसे । लिघुजेव वृक्ष वृत. तरिव वृक्ष न मां भ्रातृत्वकारणेनायोग्यत्वाद् । अन्य उ अन्यश्च त्वद्योग्य एवं त्वां परिप्वजाते परिप्वंक्ष्यते । नाई परिप्वजे भ्रातृत्वात्। तस्य वा । चा शब्दस्समुच्चयार्थे । तस्य च त्वद्यारस्य मनश्चित्त मात्मीयमिच्छ वशेकतमिति शेषः। तस्य चत्वंशतिनीभवेत्यर्थः। ससा तव स च पुरुषस्तव वशवर्ती भवत्वित्यनुवर्तते । अध अथ ·२२] * ऋग्वदभाष्यम् * [मं०१० सू० १२॥ परस्सरवशं कृणुष्प कुरुते । न सह संविदं परस्परसंभोगसुख- संवित्तिं । सुभद्रां सु फल्याणी । इहलोकपरलोकाविरोधिनीमित्यर्थः ॥ ॥ एकादश सूतम् ॥ वृपा वृष्णे दुदुहे दोहसा दिवः पयांसि यहो अदितेरदाभ्यः। विश्वंस वेद वरुणो यथा धियास यज्ञियो यजतु यज्ञियाँ ऋतून् ॥१॥ वृपा बर्पिका आहुत्याधारत्वेन प्रणाधिकया वृष्टता अग्निः । वृष्णे यशद्वारेण स्तुर्तानां हविषां वृऐश्व चर्पितुर्यजमानस्यार्थाय । दुदुहे दोन्धि पूरयति प्रक्षारयति । कथं । दोहसा दोहनेन महाता) प्रक्षारणेन । कुतः।दियः सकाशात् । पयांसि उदकानि वृष्टिलक्षणानि । कीदृशोऽग्निईदुहे । यतः महान् । अदाभ्यः अहिंस्यश्च । कीदृशस्य यजमानस्य र्थाय दुदुहे । अदिते अक्षीणयागक्रियस्य । फिञ्च । विश्वं सर्व सोऽग्निवेद जानाति । किमिव चरणो यथा आदित्य रय । केन वेद । धिया प्रशया आत्मानुरूपया। ईदशोऽग्निस्स । यक्षिय यशाई । यजतु पूजयतु । यशियान् यहाहांनृतून देवतात्मकान् ॥ रपद्गन्धरिप्या च योपणा नदस्य नाद परि पातु मे मनः। इष्टस्य मध्ये अदितिर्नि धातु नो भ्राता नो ज्येष्ठः प्रथमो चिचोचति।। रपत्। रप ल[प]ध्यक्तायां याचि ।रपितवतो भग्निगुणान् व्यक्त मुक्तयती मनस्समागयोगान् ? । गन्धी चाक् स्तुतिलक्षणा । अन्या च अद्भिः संरशता च योपणा । स्त्री माहुतिलक्षणा | अग्निं सम्यक्त- पिंतयतीति शेष निदस्य । नद इति स्तोतनाम स्तातुर्मम संबन्धिनी। एतशात्रा इदानीमपि नादे शब्दे स्तुतिलक्षण सम्पायर्तव्यत्येन निमित्तभूते । परिपातु चलत्यादितश्चेतश्च गच्छन् स्वस्थापनेन सर्वतो रक्षत्वग्निमें मम स्वभूत मनः। येनाहं समाहितमतिर्भूत्वा सम्यक् स्तुति फरोमीत्यभिप्रायः । फिञ्चान्यत् । इष्टस्य यशस्य मध्ये । अदि. निरदीनोऽग्नि । निधातु। धनदानेन थद्धाजननेन च नित्यं स्थापयतु। न अस्मान् । किञ्च भ्रातापिनः अस्माकं सम्यन्धी। ज्येष्ठः प्रथमः मयंप्रयोजनेषु प्रधानः । वि योचति । यन्मयोक्तं तदेव विशेषण ·मं०१० । सू०१२॥] * ऋग्वेदभाष्यम् * [२३ वक्ति । एतदुक्तं भवति । अहमेव न केवलं सर्व एवास्मत् कुलीनो देवयागप्रिय इति ॥ सो चिन्नु भद्रा क्षुमती यशस्वत्युपा उवास मनवे स्ववती । - यदीमुशन्तमुशतामनु ऋतुमग्निं होतारं विदथाय जीजनन् ।।३।। सो चिक् [त् ]या पूर्वेप्यपि कालेषु अग्निर्यागार्थमुदितमति? । सैव नु क्षिप्रा भद्रा कल्याणी । क्षुमती क्षुशब्दे स्तुतिशब्दवती स्तुति- मतीत्यर्थः । अथवा प्रातरुत्थितपक्षिमनुष्यादिशब्दवती । यशस्वती कीर्तिमती धनवती वा। उपा उवास उपितयतीत्यर्थः। किमर्थमनवे सर्वस्य मन्त्रशातुरग्नेर्यागामित्यर्थः । स्वर्वती आदित्यवती। आदित्य- स्य प्रभासमीपस्थावेत्यर्थः। कदा उदितवती। उच्यत । यत् यदा। ई एन । उशन्तं स्तुति हविश्व कामयमान उशतां यष्टुं कामयमानानां यज्वनां संवन्धिनमग्नि । होतारं आह्वातारं। त्वेन?होमकारिणं वा । अनु क्रतुं। विदथाय यज्ञाय यागार्थ जीजनन् जनितवन्तः प्रज्वलितवन्तः - त्विग्यजमानः तदोदितवतीति संवन्धः । अध त्यं द्रप्सं विश्वं विचक्षणं विराभरदिपितः श्येनो अध्वरे । यदी विशो घृणते दसमार्या अग्निं होतारमध धीरजायत ॥४॥ अध अथ अनन्तरं । त्यं याशौ हूयते यज्वभिर्देवतार्थ तं । द्रप सं दात्यच्छम् अति बहुलं सोमं । विभ्यं महान्तं । विचक्षणं विविध न्द्रप्टारं सर्वस्यायि पक्षी। आभरत आहृतवान् । इपितः प्रेपितोऽग्निना । श्येन । अध्वरे यज्ञ । किञ्च । यदि यदा । विशः मनुप्याः । वृणते प्रार्थयन्ते। दस्मं दर्शनीयं शत्रणामुपक्षपयितारं या। कीदृश[:] मनुष्याः आर्या अभिगमनीयाः । मां बुयन्तो यजमाना इत्यर्थः । अग्निं होतारं होत्रा (?) पदार्थकारिणं आह्वातारं वा देवानां । अध अथ। धीः कर्म इतिकर्तव्यता । अजायत जायते प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ सदासि रण्यो यवसेव पुष्यते होत्राभिरग्ने मनुषः स्वध्वरः । विप्रस्य वा यच्छशमान उक्थ्यं वाजं ससवां उपयासि भूरिभिः।। सदा सततम् । यसि भवसि । रण्व रमणीयः। किमिव ।यवसा इच पुष्यते । यथा यवसानि हरिततृणयवादिधासाः । पुप्यतः स्वपुष्टिं

·२४ ]
* ऋग्वेभाप्यम् * [म० १० । सू०११॥
पुर्चत हुस्त्यश्वगोमहिप्यादिचतुष्पदस्य रमणीया प्रीतिकारास्सदा
भयन्ति । किञ्च होनाभि । होति यज्ञनाम । यज्ञ हे अग्ने ! मनुषो
मनुष्यस्य सर्वस्य यज्यनस्यभूत । स्वध्यर सुयश मनुष्यसम्बन्धिना
यज्ञाना मिष्टरता गुणकारी भूयिष्ठमार भवेत्यर्थ । किञ्च। विस्य चा
मेधाविन[ । भूरिभिर्यहुभिदेवै च सह॥
उदीरय पितरा जार आ भगमियक्षति हर्यतो हत्त इष्यति ।
विवक्ति वहि स्वपस्सते मसस्तविष्यते असुरो पते मती ॥६॥
उत् ईरय उद्गमयत्वमात्मज्योतिरिति शेष । पितरा पिता
मारेत्येकशेषविज्ञानात् सर्वप्राणिनाम्मातापितभूते धावापृथिव्यौ
प्रतीति शेष । अथवा आदित्यादिज्योतिपूद्गमनस्य च प्रकाशनस्य
च संवन्धदर्शनात् । उद्गमनेन प्रकादान लक्ष्यते प्रकाशयोभे भावद्या
पा पृथियौ सुष्टु ज्यालिस्पर्ध । किमिव । जार आ भग । आकारो
ऽवोपमार्थ । राप्रेनक्षत्रादिज्योतिर्दीप्तिनाच जरपितृत्वाजा। आदित्य
सविशद वा स्थान स यथा भगमादित्यन्युस्थानमेवोत्तरापस्थ
भजनीय या स्यज्योतिः भौम घा पारदारिक एव भगोऽपि स्त्री भग
यथाजार पारदारिकनो देवा हर्यतो याग कामयमानान् हत्त हृदयेन
इप्यति।
इपिरय गत्यर्थरशुद्धोऽप्यध्युपसर्गपूोऽत्र द्रष्टव्य अधीप्यति
अधिगच्छति देवास्यभयेत्यर्थ वियत्तिय[विक्षति शस्त्ररक्षणा
स्तुती दिनोटा स्तुतीनान्देवान् प्रति प्रापयिता होता। स्वपस्यते शोभ
नश्च स्वकर्म फोमिच्छति मिष । मिख शब्दाशनाम्नस्तत्करोतीति
गिर ण्यन्तादविरते गय इति याकार्यध्वर्युरुच्यते । तविप्यते । तय
तिवृद्धयर्थ । स चात्रान्तीतसनर्थश्च द्रव्य रता ? चयिषति
च स्तोत्ररक्षणा स्तुतीर्यधयितुश्चच्छतीत्यर्थ । असुर माणयान
प्रशायान् याउद्गाता। वेपते टुपृषपने उत्पन्ने चत्यिन्ये?]ले भत्विकर्म
वैगुण्ये प्रायश्चित्तवाहित्यात् फर्मवैगुण्योत्पत्तविभ्यत् फपते च ।
मती मत्या युद्धधा । सामात् प्रतापयतो यजमान सर्विजश्व
निघण्ट ३ ॥१७॥३॥१७॥

·मं०१०। सू०११॥] * ऋग्वेदभाप्यम् * [२५ स्वं स्वं कर्म कर्तुमिच्छन्तिन्त । तच्च त्वदुद्यामनमन्तरेण न शक्यते कर्तुं । अत उद्यामयेत्यर्थः॥ यस्ते अग्ने सुमतिं मर्तों अक्षत्सहसः सूनो अति स प्रभृण्वे । इपं दधानो वहमानो अश्वैरा स घुमां अमवान्भूपति यून् ॥७॥ यस्ते तय स्वभूतां । हे अग्ने । सुमति शोभनां स्तोतृणां यट्टः णाञ्चानुग्राहिका युद्धि । मर्तो मनुष्य स्तोत्राख्यो यष्ट्राख्यश्च । अक्षत् अश्नोति । स्तुतिभिईविभिश्च त्वामनुग्रहशीलं परिचरतीत्यर्थः । हे सद्दसस्सूनो घलस्य पुत्र | स मनुष्य. । अति चमि] ऋण्वे ध्यते । सीलोकानतीत्य प्रकर्षण थ्रयते । इपमन्नं । दधानः [मृ]धान्यर्थिभ्यो ददन् ।वहमान ऊहामानश्च । भश्चै[]तोत्तरकालं ? देवो भूत्वा । घुमान धुस्थानवान्दीप्तिमान् वा । अमवान् आत्मवांश्च स्याधिकारप्रति यत. वान वेत्यर्थ । भूपति भवति । कियन्तं कालं । उच्यते । धन धुरित्य- हामः । [आचन्द्रार्क] मित्यर्थ । यदग्न एपा समितिर्भवाति देवी देवेषु यजता यजत्र । रता च यद्विभजामि स्वधायो भागं नो अत्र वसुमन्तं वातात् ॥८॥ यत् यदा । त्यो । एषा अस्मत् कृता । समिति स्तुतिसंगति- रातिसंगतिश्च । भवाति । देवी दीप्ता गुणः । उच्यते । देवेषु । कीशपु । यजता यजतेपु यष्ट्येपु । देया यष्टव्या अस्माभि स्तूयन्ते इज्यन्ते चेत्यर्थः । हे यजत्र यष्टव्य । रता रत्नानि च धनानि । यत् यदा । विभजासि स्तोवृभ्यो यप्दृभ्यश्च विभजासि । हे स्वधावः चिरनयन् । भागं अंशं । नः अस्मान् प्रति । अय फाले तदेत्यर्थः। घसुमन्तं धनयन्तं नानाधनायययं सर्वकार्यनिर्यनिक्षममित्यर्थः । चौतात् | तुयोस्तातडाशिप्यन्यतरस्यामिति ।। हे स्थानेऽम ताङ् । अन्तणतण्यर्थधान इष्टव्यः । पाय गमयास्मभ्यं देहीत्यर्थः ॥ ध्रुधी नो अग्ने सदने सधम्यै युझ्या रथममृतस्य द्रपित्तुम् । आ नो वह रोदसी देवपुत्रे माकिर्देवानामप भूरिह स्याः ॥९॥ *निपट ११॥ पा. १९३५॥

·२६ * ऋग्वेदभाष्यम् * [मं० १० १ सू०१२॥ हे अग्ने । श्रधि शृणु । न. अस्माकं वचन मिति शेषः । क स्थितः । उच्यते । सदने स्थाने वेद्याख्ये। कारशे । सधस्थे सह- स्थाने सर्वदेवसाधारणस्थाने । तमद्वचनं उच्यते । युक्व भावान्दे- वान् प्रति गमनाय गुंश्वा रथमात्मीयं । कीदृशं । अमृतस्य देवपानस्य मधुन । द्रवितुं द्रषितार युक्ष्व रथं । तेन गत्वा वान अस्माकं यज्ञ प्रति । आ यह प्रापय । रोदसी द्यावापृथिव्यो।देवपुत्रे देवस्य प्रजापते. झुहितरौ । माकि मा च फश्चित् । देवानां मध्ये एकोऽपि देवः । अप भूः अप भपिता स्यात् । अस्मद्यज्ञानपगन्ता स्यात् । निरचशेपा- न्देवानाह्वयस्येत्यर्थ । त्वमपि च । इहास्मिन् यज्ञे अस्मदीये। सदा सनिहित स्या भवत् । ॥ द्वादश सूक्तम् ॥ धावा ह क्षामा प्रथम ऋतेनाभिधाये भरतः सत्ययाचा । देवी यन्मान्यजथाय कृष्यन्त्सीदद्धोता प्रत्यङ् स्वमसुं यन् ॥१॥ ह शब्दोऽत्रपादपूरणः । चायाक्षामा धायाक्षाम धायापृथियो। प्रथमे पिण्डाधाराण्डकपालाभिमानित्यसृष्टी पूर्वआते इत्यर्थः । प्रधाने वा। ऋतेन तमियातिना देवजनेन सद्देत्यर्थः। अभियाचे मुख्ये- न श्रयत रत्पमिश्रायस्तत्र । भवता । लोडर्थेऽत्र लट् । सामीप्यलक्ष- णा चे। सप्तम्यपाग गायां गायधरतीति । यथाहान समनारमद् धर्माप्रियतामित्यर्थ । कीदृश्यो द्यायाधिव्यो । सत्ययाचा सत्य- पाची अवितथवचने सत्यवादिन्यावित्यर्थः। फदा अभिभावे भवतः । उच्यते । देवोऽनि.१ यत् यदा। मान मनुप्यान् । यजयाय देवया- गाय । कृण्वन् पुर्यन् मेरयन् । सीदत् निपीदति बंद्यां। होता देवा- नामाहाता । प्रत्यड देवान् प्रत्यश्चिताहानार्थ । स्वमात्मीयं । असु प्राणयालालक्षणं सर्वार्थदर्शनलक्षणं । यन् प्राप्तयांध । तदा प्राप्ति अस्मद्यागकाल देवान्यायाधिवी प्रमुपानग्निराहयतीत्यर्थः ।। देवो देवान्परिभूनतेन वहा नो हव्यं प्रथमथिकित्वान् । धूमकंतुः समिधा भाऋजीको मन्द्रो होता नित्यो चाचा यजीयान्॥२॥ यस्त्वं देवः । देवान् । परिभूः देवानां परिग्रहीता याहानदवि- किंतवचन-सायणपाठः।

·म०१०। सू०१२॥] *मग्वेदभाप्यम् * [२७ नयनद्वारेण स त्व । तेन यक्षेन सह । वह प्रापय । न अस्माक । हव्य हथि । प्रथम यागसाधनाना पूर्व प्रधानो चा । चिषित्वान् झातवाच । धूमकेतु धूमस्य कर्त्ता च धूमपताका वाधूमनानोपायश्च । समिधा समि-धनेन सन्दीपनेन । भान्जीक जुकदीप्ति । ऊर्ध्व ज्वलन इत्यर्थ । मन्द्र स्तुत्यश्च । होता आदाता च देवाना । नित्यो ध्रुव । वाचा । यायान् अतिशयेन यष्टा च ॥ स्वाग्देवस्यामृतं यदी गोरतो जातासो धारयन्त उर्वी । विश्वे देवा अनु तत्ते यजुर्गु हे यदेनी दिव्य घृत वाः ॥३॥ यदि यद्यपि । गो पृथिव्या । अत अस्यास्सकाशात् । जातास जाता उत्पन्ना । अस्या पृथिव्या भवा पृथिवीलोकनियासिनो यज माना इत्यर्थ । धारयन्त हरिपा स्थिति कुर्वन्तो विभूति' । उौं द्यावापृथियो सफलजगतस्थिति उचन्तीत्यर्थ । तथापि स्वास् स्थावर्जन हविराधारत्वात् सस्कर्तृत्वात् नतित्यायस्वदत्तिरेवेत्यर्थ । देवस्य तथाले । अमृत देवान्नानि हधिरित्यर्थ ! हविपा त्यमेव जगत् पुण नान्य कश्चिदित्यर्य । सर्वे देवा वृद्विारेण प्रदानद्वारेण पुष्ण न्तीति चेत् नयत । विश्वदेवा अनु गु । अग भावार्थमनुगच्छन्ति । तत् तदा । के सन्धि त्वत् प्रदानकर्तृकमित्यर्थ । यजु यम । दुहे दाग्धिप्रक्षरन्ति । यत् यदाधा। एनीएनवर्णाशुद्धस्नरूप[] या आहुति स्तुतिश्च त्वयि हुताता च सती । दिकर दि । वृक्षरणदीप्त्या । क्षरति दीप्त या आदित्यमण्डले परवामित्यर्थ ? । वा वारि प्रयु दक अतस्त्वमेव सस्काराहुत्याधारादिद्वारेण जगतस्थिति फरोपी त्यर्थ ।। अर्चामि नां वर्धायापो घृतस्नू द्यावाभूमी शृणुत रोदसी मे । अहा ययापासुनीतिमयन्मघा नो अन पितरा शिशीताम् ॥४॥ हे अग्ने] वर्धाय प्रज्वल प्रोत्सर्पयत्यर्थ । अप पर्म अग्निना फर्मणि प्रोत्सर्पितेऽग्निप्रसादेन चाभ्यनुमाते च । अर्चामि मच स्तुती। स्तेम । या युवा । हे घृतस्नू । वृष्टयुदरस्य प्रसवियो । द्यावाभूमी द्यावापृधिन्यो । एनाक्षात्या मे मम स्तुतिरिति शेष । शृणुत हे ·- " । २८] * ऋग्वेश्भाप्यम् * [मं०१०। सू०१३॥ रोदसी द्यावापृथिव्यौ । कस्मादेवं प्रवीमि । यत् यस्मात् । महा अहरित्य[स्य] सामर्थ्याहोरात्रसाध्य कर्मोच्यते । सप्तभ्येकवचनस्य चा अजादेशः। अहनि अहोरात्रसाध्ये कर्मणि । अग्निना प्रोत्स- र्पिते सति। द्यायः सामर्थ्यात् पृथिव्यश्व असुनीति। असुरीतिप्रज्ञा तया परिसमाप्तिन्नीयत इत्यसुनोतिरत्र स्तुतिरुच्यते । तां श्रोतुं । अयन् गच्छन्ति । अत एवं प्रीमि। श्रुत्वा च स्तुतिमनिसाध्ये कर्मणि तदनुमानेन । मध्या वृष्टयुदकेन । नः अस्मान् । अब लोके या वर्त. मानानिति शेषः। पितरासर्वस्य मातापित्भूते द्यावापृथिव्यौ । शिशीतां शो तनूकरणे] इत्यस्यैतद्रूप। शिशीते शृंगे । इति यथा। तनूकरणेन चान संस्फारो लक्ष्यते । स्तानपानाचमननस्यनिप्पादनादिसंस्कारेण संस्कुरुतामित्यर्थः ॥ किंस्विन्नो राजा जगृहे कदस्याति व्रतं चक्रमा को वि वेद । मित्रश्चिद्धिमा जुहुराणो देवाञ्छ्लोको न यातामपि वाजो अस्ति ॥५ किं स्वित् । स्विच्छन्दो वितर्कार्थे । किं वा । नः अस्माकं स्व. भूतानि दीपि स्तुतीधाराजा सर्वस्य स्वामी दीप्तो घागि । जगृहे परिगृलीयात् । परिचरणं वेगुण्यात् । फत् किं या । अस्पाग्नेर्मतं कर्मपरिचणारय । अति चकमा अति सु इत्यभिपूजिता[] | अमि- पूजितं । । त्रयोदश सूतम् ॥ यमे इस यतमाने यदैतं प्रयां भरन्मानुपा देवयन्तः । आ सीदतं स्वमु लोकं विदाने स्वासस् भवतमिन्दवे नः ॥२॥ इव सुसदृशे । यतमाने गमन एवंधारणादिस्वाधिकारफमन- प्रयतं कृतवती । परस्परेण संगच्छमाने या । यत् यदा । पेतं गत. घतोस्थो युवां हपिनस्थान प्रति तदा । वां युवां । इवि नशकटे निघण्टः ३९॥ अपह: ९३८॥ महामायोऽपि ६१४५ अ द्रष्टव्यः निस्तक्ष१८॥ परि कोशान ज्ञायते, परन्तु मथपातोऽज मातः । नास्ति सन्देहोस्मिन् ।

·मं० १० । सू० १३ ॥] * ऋग्वेदभाष्यम् * [२९ हे अपि । प्र भरन् प्रभवन्तः । हविर्धान प्रत्याहतवन्त इत्यर्थ । मनुप्या ऋत्विजश्च यजमाना । देवयन्त देवान् यष्टुमिच्छन्तरसन्त । एतज्ञ ज्ञात्वा यासीदतं निपीदतं स्वस्वस्थाने तिष्ठतमित्यर्थः । उकार पदपूरणः । स्वमात्मीयं । लोकं स्थानं हविर्धानगृहास्यं । विदाने असाधारणत्वेन जानती । असाद्य च स्वासस्थे सुस्थाने स्वासने भवतं । इन्दव नः । अस्माकमिन्दोराय ॥ पञ्च पदानि रुपो अन्वरोहं चतुष्पदीमन्येमि व्रतेन । अक्षरेण प्रति मिम एतामृतस्य नाभावधि सम्पुनामि ॥ ३ ॥ पञ्च संख्याकानि । पदानि पदितृणि स्थितिहेतुत्वेन देवान् प्रति गन्तृणि । के हवींपि । धानासोमपशुपुरोळशा[ज्या ख्यानि। रुप यष्टणां स्वर्गमारोपयितुर्यज्ञस्यांगत्वेन संयन्धीनि । अनु अरोई युचयो स्थासनभवनानन्तरमारोहामि । भघत्करणेन करोमीत्यर्थः । चतुष्पदीमिति च्छन्दसामुपलक्षण। चतुर्भिः पादैर्युक्तानि मिष्टुपच्छ न्दांसि चेत्यर्थः । अनु एमि अनुगच्छामि । व्रतेन प्रयोगकर्मणा यथा कालं प्रयुनज्मीत्यर्थः । अक्षरेण च प्रणवारयेन । प्रति मिमे प्रतिगर- क्रियां निमिमे निर्वतयामि । एका[पता] प्रत्युपस्थितां । किञ्च । ऋतस्य नाभावधि सं पुनामि । अधिशब्दश्रुतिसामर्थ्यानाभाविति । पाठय) सप्तम्येपा । ऋतस्य यशस्य प्रधानांगत्वेन हेतुना नाभिभूताया वेद्या' । अधि उपरि । सं पुनामि संशोधयामि । दशापविण सोमञ्च संस्फरोमीत्यर्थः ॥ फिञ्च। देवेभ्यः कमवृणीत मृत्यु प्रजायै कममृतं नावृणीत । बृहस्पति यजमकृण्वत ऋपि प्रियां यमस्तन्वंप्रारिरचीत् ॥ ४ ॥ देवेभ्यः देवानां । कं स्वपुरुपं । मृत्यु मारयितारं चिनाशकं । अमृणीत वृणीते मार्थयते प्रयुंक्ते यम । हविर्धादेवन्यतिरिक्तं [ता] या हविर्धारणक्रियायां प्रवृत्तायाः सते देवानां स्थितेः अवश्यंभावि. त्याप्त कञ्चिदपि स्यपुरुषं देयानां विनाशक निरूपयति यम इत्यर्थः । प्रजाये प्रजायाश्च मनुष्य काया देव्यतिरिका । कं या अमृतं •रोपणिय यम-कारपठः।

·३०] * मग्यदेभाप्यम् । [#०१० [सू० १४ स्थपुरुपममृतममारफमाविनाशकम् । अवृणीत् न वृणीते न प्रार्थयते। पूर्वोक्तनय प्रशारण सर्वस्य स्थितेरवश्यंभावित्यात् । कं या स्व वृहत्य[स्पति ऋपिसदृशंसवंगुणोपतमित्यर्थः । यसमरपत पुर्वन्ति . ऋत्विग्यजमानाः। किञ्च । पियां तन्यमिष्टं शरीरं यमप्रसरिरेचीत् । अनेकार्थत्वात् धातृनां रिचिरत्र परिहारार्थे द्रष्टव्यः । प्ररेचयति परि हरति । कर्मवैगुण्यजनितदोपाभावादस्माकसीवितं नापहरतीत्यर्थः॥ फिञ्चान्यत्- सस क्षरन्ति शिशव मरुत्यते पित्रे पुत्रासो अप्याक्तन्नृतम् । उमे इदस्योभयस्य राजत उभे यतेते उभयस्य पुष्यतः ।। ५॥ सप्त च्छन्दांसि क्षरन्ति । स्तुतिमिति शेषः । शिशवे शिशोः शंसन यस्य सोमस्य हविधानस्य राकटयोः सुसासनीभूतस्य । मरत्यते मरत्वतः मरुद्धि कृत्यिभिस्सतभि स्तोवभिध युक्तस्येत्यर्थः । पिने पितु. ऋत्विज्ञां सर्वस्य या जनकत्वात् पितृभूतस्येत्यर्थः । पुनासः अपि सोमस्य पुत्रास अपि सोमस्य पुत्रभूता च भत्यिसोऽपि अधीवतन् गमयन्ति । ऋतं सांस्तुतिरूपं सद्गुणग्राहिणी स्तुति फुर्यन्ती. त्यर्थः । उत्तरोऽर्धयः परोक्षतत्वात् भिनं वाक्यं । किं यहुमोक्तेन । उभेत् । इच्छन्द एवार्थे । उभे एव हविर्धाने नान्यत् । अस्य उभयस्य देवजातस्य मय जातस्य । राजत ईशाते । तदधीनत्वादविर्धार- पस्य हविरधीनत्वाचोभयस्य स्थितेरुभे एव हविधाने । यतेते फर्मा- नुष्ठाने प्रयत्नश्च कुरत । तदधीनत्याद्धविर्धारणस्य हरि प्रधानत्वाच फर्मानुष्ठानस्य उभयस्य देवजातस्य मर्त्यजातस्य च । पुष्यत हवि. र्धारणद्वारेण पुटिश्च कुरत इत्यर्थः ।। ॥ चतुर्दश सूक्तम् ॥ उत्तरं सूक्तं परेयिवांसमिति पोडशा यमदेवतं । यमो चैव- स्वतो ददर्श ॥ परेयिवांसं प्रश्तो महीरनु बहुभ्यः पन्थानमनुपस्पशानम् । वैवस्वत सङ्गमनं जनानां यमं राजानं हविपा दुवस्य ॥ १॥ *भरङ्ग क्रांत्वम्भिरसप्तमि?

·म०१०। सू०१४॥ * ऋग्वेदभाष्यम् * [३१ परेयिवास उपसर्गव्यत्ययोऽत्र सामर्थ्यात् कार्य । लिट् चान वर्तमाने । पर्यागच्छन्त ! लोक पालत्वात् कृतातमत्यवेक्षणार्थमेत न्मन्त्रपद द्वितीयावहुवचनान्त । यास्कमहर्षिणान वाक्यार्थसामन्दे [मान्याहे] प्रतिर्यगतजातविशेषणार्थमध्याहृत।"वत प्रगताधमादि समर्थपुरपार्थसबन्धात प्रष्टगा मनुप्यजातावित्यर्थ । उहत उद्ताश्च देवजात सर्वतो गतत्वा च बहुभ्य मिता अनुप्रमितीत्यर्थ । पाठयर्ये चतुर्युपा । वहनामपरिमितानामेतेषामेव प्राणिना । पन्था पन्थान मार्गशुभाशुभकर्मप्रवृत्तिलक्षण था। अनुपस्पशान स्यस्थाना। स्पशिवन्धनार्थ । वियनन्त । शुभाशुभकर्मप्रवृत्तिलक्षणमार्गपक्षे नि रूपयन्तमित्यर्थ । जीविलक्षणमार्गनिरध्यन्तमित्यर्थ । चैवस्वत विवस्वत पुन । सगमन स्वर्ग प्रति सम्यग्गमायेतार ! जनाना । यम राजान सवस्येश्वर ! हरिपा दुवस्य परिचर । हे मदीयान्तरात्मन यजमान या॥ यम । न यमो नो गातुं प्रथमो वियेद नैपा गव्यूतिरपभर्तवा उ । यता नः पूर्ने पितरः परेयुरेना जज्ञानाः पथ्या३अनु स्वाः ॥२॥ अस्माक प्रजाना। गातु शुभाशुभकर्मनिमित्ता सुगति दुर्गतिञ्च । प्रथम अन्यस्मात् सर्वस्मात् ज्ञातु पूर्व । विवेद जानाति। पागव्यूति एपाय[7] शुभाशुभकर्मजनितसुगतिदुर्गतिश्च। नाऽपतये । अतिशयज्ञानयोगाद्य[मस्य] न केनचिदपहर्तुमपनेतु स्व विधानेनाभिभवितु शक्यत इत्यर्थ । किञ्च । यन यस्मिन् स्वर्ग । न अस्माक। पूर्वे पितर पितामहादय । परा ईयु आप्तकामत्वात् स्वपुत्रदाराननवेक्षमाणा पराङ्मुखागता ।पना अनेन यशेन हेतुना । जशाना सस्कारद्वारेण पुनर्जायमानास्सस्क्रिरिमसुसा ? थाहुतीस्तु तीश्च । स्वा स्वभूता । अनु आहुति सस्कारानन्तर सरतासन्त इत्यर्थ । तदप्यस्मत् पिरगतिस्थान यम एस तत्वतो जानाति नान्य इति पूर्वोत्त' सर्व ॥ मातली कयर्यमो अगिरोभिवृहस्पतिर्मयाभिवृधानः । यांश्च देवा वापधुयें च देवान्त्स्वाहान्ये स्वधयान्ये मदन्ति ॥३॥ *निम्त्त १०।२०।। स्विस्थाने?

·३२] * ऋग्वेदाप्यम् * [मं०१०।सू०१४॥ मातली सारथिरिन्द्रस्य कव्यै कव्यनामभिः पितमिस्सहाववृधानः सर्वप्रधानया वृध्या वर्द्धमानः आस्ते । यमप्रसादादिति वाफ्यशेषः । यमचागिरोमिस्सह सदा वर्दमान आस्ते वृहस्पति कभिः ऋचनो देवविशेषाः । ऋकाभिमध्यस्थानद्देवगणैस्सह सदा वधानो वर्द्धमान आस्ते । यमप्रसादात्। किञ्च यांच पितॄन देवा षवृधुः वर्द्धयन्ति सेनो पकारेण । ये च पितरो देवान खेनोपकारेण चर्द्धयन्ति । यच्छन्द- संबन्धात्तच्छन्दोऽद्ध्याहार्यः। तेषां पितृणां मध्ये एके पितरः स्वाहा. मदन्ति । स्वाहाकार प्रदानेन हविषा तृप्यन्ति । यमेन सह खघयान्ये मदन्ति । स्वधाकार प्रदानेन हविपके तृप्यन्ति यमेन सह ॥ इमं यम प्रस्तरमा हि सीदागिरोभिः पितृभिः संविदानः। आ त्वा मन्त्राः कविशस्ता वहन्त्वेना राजन्हविपा मादयस्वा॥ इमं हे यमा प्रस्तरं अस्मदीयवेदिस्तरणगर्भासनं प्रति आदि सीद । हीति पदपूरणः। उपवेष्टुमागच्छ। किं कुर्वन् । उच्यते । अंगि. रोभिः । अगिरोनामभिःपिभिस्सह[स]न पधिधिनादनार्थ विचित्रा फुर्यनित्यर्थः । अगच्छं तं च सन्त त्यां स्तुतिमन्त्राः कविशस्ता मेधा- विभि ऋतिभिः आ यहन्तु । श्रोतव्यत्येन निमित्तभूताः प्रापयन्तु । आगत्य व इहासद् यथे। मादयम्य तर्पयात्मानं तृप्य वा। अङ्गिरोभिरा गहि यज्ञियेभिर्यम चैरूपैरिह मादयस्व । विवस्वन्तं हुये यः पिता तेऽस्मिन्यज्ञे चर्हिग्या निपद्य ।। ५ ॥ अंगिरोभिस्सहा गच्छ। यझियेभि यज्ञाः यमसंपादिभिर्या । विरूपाएव यरूपाः यहुरूपैरित्यर्थ आगत्यच इहास्मया मादयस्व] तर्पयात्मानं सृप्य यातितयातमित्यध्याहार्य यदिति सामर्थ्यात्तेन चाहतेन सदासिन्यायर्दिपिवेदिस्तरणे आ निषध मर्यादयोपविश्य। हरिपा मादयस्वेत्यर्थः॥ अगिरसो नः पितरो नवग्या अधर्वाणो भृगवः सोम्पासः । तेषां वयं सुमती यानयानामपि भद्र सौमनसे स्याम ।।६। ये पितरोया। नः अस्सा। पितरः कीदृशाः नवग्वाःमासे *दर्मासन ·मं०१०। सू० १५॥ * ऋग्वेदभाष्यम् * [ ३३ मासे पितृयशे नवा गतिः।न पतिते चा मनसो गतिरमिलापः। भृग- वश्च । सोम्यासः सोमसंपादिनः। तेषां सर्वेषामेव चिये । सुमतौ शोभ- मायामनुग्राह्यबुद्धौ । यशियानां यज्ञार्हाणां यज्ञसंपादिनां वा । भपि । भद्रे भन्दनीये भाजनवति वा । सौमनसे सौमनस्ये प्रीतावित्यर्थः । स्याम भवेमेत्याशास्महे। यमप्रसादादिति योज्यं । तदेवतत्वाविघाताय मन्त्रस्य पंचदश सूत्तम् । अमिष्यात्ताः पितर एह गच्छत सदासदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवींपि प्रयतानि बर्हिष्यथा रयिं सर्ववीरं दधातन ॥११॥ ..."तैरसाभिः संस्कृतानि शुचीनि।। बर्हिपि आसादितानीति शेपः । अथ अनन्तरं च । रयिं धनं । सर्ववीर संवैीरे पुत्र पौत्रैश्यो- पेतं । दधातन दत्तास्मभ्यं ॥ त्वमम ईलितो जातवेदोऽवाव्यानि सुरभीणि कवी । प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षम्नद्धि त्वं देव प्रयता हवींपि ॥१२॥ अनजातवेद उत्पन्नसीवषयवस्तुशान त्वमस्माभिरीलित स्तुत । अवाट् ऊदवानसि पितृन् प्रति प्रापितवानसि । हव्यानि दीपि । सुरभीणि सुगन्धीनि । रुत्वी कृत्वा ।प्रभदा प्रत्तयांश्चासि । पितृभ्यः ते च पितरस्त्वया प्रक्तानि । स्वधया अनेन चेतुना अन्नमे. तदस्माकमित्यभिप्रायेण । अक्षम् अत्तवन्तो भक्षितवन्त.। अथेदानी एतोपकार सन् । आद्धि भक्षय त्वं हे देव । प्रयता प्रयतानि शुचीनि दीपि ॥ • अग्रे "प्रेहि प्रेहि" इति मन्त्रताक विपते । पर नास्ति मन्त्रव्याख्यानम् । बहुम पपाती जातः। महमोक्षमूलरंग सायणीय माध्यन सुचि इस्लप पाठ सीन । असमाचानमेतत् । इत. । प्रयतानि इत्यस्य पदम्य नायमपं । मुम्बई सत्तार सुचीनि इति उद्गीथमाप्यरत् सपाठी गर्दी । माझमूलरस्प C२ कोडने शुचीनी इसवमवारत पाठ: । उधरमन्त्रम्य पर्षे पई प्रयता इति पद पुनरपन्न। पर तत्रापि नाच इति हमाण वाया नए।

·३४] * माग्वेदभाप्यम् * [म०१० । सू० १६॥ ये चेह पितरो ये व नेह यांश्च विद यॉ उ च न प्रविन । त्वं वेत्थ यति ते जातवेदः स्वधाभिर्यज्ञं सुकृतं जुपख ॥ ३ ॥ ये च पितर च । हास्मत् समीपे वर्तन्ते। ये चेह न सन्ति । याश्च पितृन विद्म सन्निकटत्वाजानीमो क्य। यान् उ च न यानपि चना प्रविन विप्रकृष्टत्वान विजानीमो यय । यति ते यत् सख्या युताश्च ते पितर तान् सर्वान् यथोक्तान त्व घेत्थ त्वमेव जानासि । हे जातवेद उत्पन्न सर्व विषयवस्तुमान । यत एवमत तेण यत्सख्या युक्ताना पितृणा । स्वधाभिरन्नैतिव्यत्वेन हेतुभूतै । इम यज्ञ। सुरत साधुरतमपि गुणवद्भिरनुष्ठित । जुपख प्रीत्या परिगृहाण ॥ ये अग्निदग्धा ये अनग्निदग्धा मध्ये दिवः स्वधया मादयन्ते । तेभिः खराळसुनीतिमेता यथावश तनं कल्पयस ॥१॥ ये पितर । अग्निना दग्धा अग्निना भस्मीयता मशान कर्म प्राप्ता इत्यर्थ । ये चाऽनमिदग्धार श्मशानकर्म न माता । मध्ये दिव । स्वधयाऽनेन स्वकर्मफरलक्षणेन । मादयन्ते सृप्यन्ति । तेमि है पितृभि सह सभूय । स्वराद स्यफर्मफ्लोपभागेन दीप्य मानः। असुनीति असूना प्राणाना विषयेषु नेतार स्वभोगापनयाय प्रवर्तयितारमस्मत् पिनन्तरामान । पता तन्य एतद्देवताशरीर । यथाघश यथाकाम । यथाभिलषितमित्यर्थ । फल्पयस्य समर्थयस्व । गाभयस्वेत्यर्थ । अग्निरेष पूर्वोनो घेदितव्य । पूर्वमन्न्तस्यमप्रर तत्वात् । षोडश स्तम्। उत्तर सूक्तम्मै नमग्न इति चतुर्दशमग्निदेवत। श्मशानकमणि विनियुक्त । यामायनो मनो दर्श॥ मैनममे वि दही माभि शोचो मास्य त्वच विक्षिपो मा शरीरम् । यदा शृत कृणयो जातवेदोऽथेमेन प्र हिणुतारिपतृभ्यः ॥१॥ पुत्रो प्रधीति ऋत्विाना । एनमस्मत् पितर | अस्मद्याज्य था। प्रतसस्कारार्थ त्यर्याडित हे अग्ने । माचि दद विविधदग्धमनन्त रम्मा कार्थी । माभिशोच' मा सन्ति तपा' अभिसन्तशमन्ददग्ध ·मं०१०। सू०१६॥] * ऋग्वेदभाष्यम् [३५ च मा कारित्यर्थः । त्वचं अपि दग्धमभि । मा शरीरं च मा विक्षिप । किन्तर्हि करवाणि । उच्यते। यदा यस्मिन्काले । शृतं पक्कं सुदग्धं । रुणयः करिष्यसि । हे जातवेदः। अथ ई तदैव । एनं प्र हिणुतात् प्रगमय । पितृभ्यः पितॄणां सकाशं पितृलोकमित्यर्थः ॥ भृतं यदा करसि जातवेदोऽथेमेनं परि दत्तापितृभ्यः । यदा गच्छात्यसुनीतिमेतामथा देवानां वशनीवाति ।। २ ।। शृतं पकं । यदा करसि करिष्यसि । हे जातवेदः । अथेमेनं परि देहि समर्पय पितृभ्यः पितृलोकं प्रापयेत्यर्थः । कस्मादेवमुच्यते। यतः यदा । गच्छाति प्राप्नोति । असुनीतिं असूनां प्राणानां देहान्तर- नेतारं पितृपति यमं । एतां च पितृतां । अथानन्तरं । देवानां चशनी: यशानां कामानामात्मान्नम ? प्रति नेता ! भवाति भाषष्यति । देव- भोगानां भोक्ता संपत्स्यत इत्यर्थः॥ सूर्य चक्षुर्गच्छतु वातमात्मा द्यां च गच्छ पृथिवीं च धर्मणा अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोपधीपु प्रति तिष्ठा शरीरः॥३॥ सूर्य स्थकारणं । चक्षुस्तय संवन्धि । गच्छतु मामोतु । यातं गच्छत्यात्मा । तव शरीरान्तर्गतो घायुः भन्यानि च वागादीनीन्द्रिया. ण्यग्न्यादिदेवेषु स्वकारणेपु लीयन्तां । प्रदर्शनार्थत्वात् सूर्यचक्षु- तात्मग्रहणस्य । द्यां ! च चशब्दोऽन विकल्पार्थे । दिवं चा गच्छ प्राप्नुदि । देवशरीरे स्वकर्मानुरूपं फलमुपभोक्तुं । पृथिवीं च । पृथिवीं या गच्छ । धर्मणा स्वकर्मणा। अपो या गच्छ । आप इत्यन्त- रिक्षनाम । अन्तरिक्षं धा प्राप्नुहि । तत्रान्तरिक्षे । ते तव । कर्म- फलं दितं स्वस्थापितं । औषधीपु प्रति तिष्ठ । शरीरैः । यहुवचन- सामात् शरीरावयवैरित्यर्थः । यथया ओपधी लोमानि वनस्पति केशा इति पचनात् । ओषधियनस्पतिपु सरीरजलोमकेशात्मना प्रतितिष्ठत्यर्थः भन्यदपिथुत्यन्तरे यदृष्टमप्सुलीद्दतं च रेतश्चत्यादि सत्सर्वमत्र द्रष्टव्यं ॥ अजो भागस्तपसा तं तपस तं ते शोचिस्तपतु तं ते आर्चिः । । • निमग्न. ११२॥ प्रमानमन्वेवायम् ।

·३६ ] * ऋग्वेदभाप्यम् * [मं०१० सू०१६॥ यास्ते शिवास्तन्यो जातवेदस्ताभिर्वहनं सुकृतामु लोकम् ।। ४॥ यस्य यजमानस्य यः ! अम. अनुत्पत्तिधर्मकः नित्य अन्तर पुरुपलक्षणः । भागः शरीरोन्द्रियादिभागव्यतिरिक्त । तं मागं । तपसा सन्ताप्रनांगारगतेन । तपस्व सन्तापय संस्कुर्वित्यर्थ । तमेव भाग । ते तय । शोचि. दीप्तिः । तपतु संस्करोतु । तमेव भागं । ते तवार्चिरपि ज्वालालक्षणं संस्करोतु । संस्कृत्य व या ते तव । शियास्सुखाः प्रह्लादिन्यः । तन्व मूर्तयः । हे जातवेदः । ताभिस्त- नुभि । यह प्रापय । एनं यजमान । सुकृतां शोभनकर्मकारिणां पितृणां । लोकं स्थानं । उ इति । सुकृतं लोकं । अब सृज पुनरमे पितृभ्यो यस्त आहुतश्चरति खधाभिः । आयुर्वमान उप वेतु शेषः सं गच्छनां तन्वा जातवेदः॥ ५॥ पुनः हे अमे। अवराज देहम [प्रेरयो] पितृभ्य युष्माभिस्सह स्थानाधिकारभोगादिभिस्समानोऽयमिति समर्पयेत्यर्थः । उप चेतु। फमवराजानि । यस्ते तुभ्यं आहुतः। हु दानास्कार । मर्यादया दत्तः । सञ्चरति गच्छति पितॄन् प्रति । केन हेतुना । उच्यते । स्वधा. भिरन्नः कर्मफललक्षणे क्तव्यत्वेन हेतुभूतेत ? सुकृतफलोपभोगा. मित्यर्थः । तमघ राज किं च । आयुः।।वसानः भाच्छादयन् सधगतेनाजीवेनाधिष्ठितस्सन्नित्यर्थः। रप घेतु फर्मशेपसमापनायोप- गच्छतु । यशमस्थिलक्षणःशरीरशेपः । उपगम्य च तय प्रसादात् । संगच्छता संयुज्यतां । तन्वा यज्ञशरीरेण हे जातवेदः॥ यत्ते कृष्णः शकुन आतुतोदं पिपीला सर्प उत या श्वापदः । अमिष्टद्विश्वादगदङ्कणोतु सोमश्च यो ब्राह्मणाँ आविवेश ॥६॥ यदंग । ते तघ यजमानस्य संपन्धि । कृष्णपशकुनः काका- ख्य भातुतोद ईपन्मर्यादया आभिमुस्येन वा तुन्नधान् व्यथितवान् । पिपील पिपीलिका घा सपों घा! उत या अपि पा । श्वापदश्च सगा. लक । तदंगमग्नि विभ्वात् विश्वस्यात्तास ॥ • अत्रापि भाव्यपाठक्रमः युटितः । परन्तु कोशेऽस्य धोतनात्मक चिन्हमपि नारी | रेपकप्रमादोऽयमित्येतस्मान्तायत ।

·में०१०। सू०१३॥] * ऋग्वेदमाप्यम् * [ ३७ अव्यादमग्निं प्र हिणोमि दूरं यमराज्ञो गच्छतु रिप्रवाहः । इहैवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् ॥ ९॥ अग्निं प्रहिणोमि । हि गतौ। प्रगमयामि । दूरं विप्रकृष्टदेश- श्रीत्वा । दक्षिणस्यान्दिशि चतुष्पथादी निरस्यामीत्यर्थः । निरस्तश्च सन्निधौ यमराज्ञः पष्ठी श्रतस्सकाशमिति शेषः । प्राणानां प्राण. पते स्वान्तरपुरुषस्य शरीराद्वियोगकरणसामान्याचमत्वाद्यमराजस्य सफाशं स गच्छतु । समानशीलव्यसनेषु सख्यं । यतः । रिमयाहः रिमं पापं तत्सदृशस्य मृतशरीरस्य वोढा भस्मतां प्रापयितेत्यर्थः । दयास्मद्गृहे पयार्यक्रव्यादादितरोऽन्यो हव्यवाहनो जातवेदाश्शा- न्तिकर्मार्थमुपात्तः । देवेभ्यः देवान् प्रति । हव्यमस्मत् प्रत्तं । बहतु प्रापयतु । प्रजानन् देशकालफर्माणि स्वयोधिकारमस्मद्- भक्ततां या विजानन् ॥ यो आमिः कव्यात्मविवेश वो गृहमिमं पश्यनितरं जातवेदसम् । तं हरामि पिठ्यज्ञाय देवं स धर्ममिन्यात्परमे सधस्थे ॥ १० ॥ योऽग्निः। फव्यात् मांसादः । प्रविवेश प्रथिएवान् । या युप्माक। गृहिणां गृहं । तं फट्यादन्देवं यदिनिष्कालयामीत्यर्थः । किमर्थे। पित- यशाय श्मशानकर्मार्थमित्यर्थः । किं केनाभिप्रायेण । पश्यन् हरसीति चत्। इममितरं जातवेदसं हव्यवाहं स पश्यन् पर्यालोचयन्। केनाभि- प्रायेण पश्यन् धर्म यज्ञ शान्तिलक्षणमिन्यात् । इन्वति व्याप्तौ । व्या प्नुयात् निर्वमयेत् । परमे प्रकृष्टे । सधस्थे सहस्थाने अस्मद् गृह इत्यनेनाभिप्रायेण त हरामीति संवन्धः कार्य। यो अग्निः क्रव्यवाहनः पितॄन्यक्षतावृधः । प्रेदु हव्यानि वोचति देवेभ्यश्च पितृभ्य आ ॥ ११ ॥ योऽग्निः। फव्यवाहनः फव्यस्य पिध्यस्य हविषो चोदा। पितृन् प्रति प्रापयिता पितॄन् । यक्षत् यजति । ऋतावृध ऋतस्य यसस्य सत्यस्य या वर्धयितुन स । हव्यानि हवींषि इमानि युप्मदर्थ मयानी- तानीति प्रकथयतु देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च । आकारः समुच्चयार्थे । इदू च पादप्रणी॥ ।

·३८] * ऋग्वेदभाप्यम् * [म० १०१२०१७ उशन्तस्त्वया नि धीमयुशन्तः समिधीमहि । उशन्नुशत आ वह पितृन्हविपे अत्तये ॥ १२ ॥ उशन्तमग्निः नि धीमहि निहितयन्तो वर्ष फर्मार्थ स्थापित- यन्तः कामयमानाः । समिधीमहि सन्दीपितवन्तश्च घयं कर्मार्थ यत पचमतः उशंतं पितागमनं कामयमानः आगन्तुकामानाय अन्तिकं प्रापय । किमर्थे । हविषे अस्मत् प्रत्तस्य हविषः । अत्तवे अदनाय ॥ यं त्वममे समदहस्तमु निर्धापया पुनः । कियाम्ब्यत्र रोहतु पाका व्यकशा ॥ १३ ॥ अस्थीन्यभ्युक्ष्य ग्रहण कालेऽग्निरुच्यते । यमस्मत् पितरं । हे अग्ने । समददः सम्यग् दग्धवानसि। तमु तमेवास्मत्पितर निर्वापय उपशमय प्रहलादय । पुनः पश्चात् अस्थिग्रहणार्थमभ्युक्षणकाले कि च तय प्रसादात् प्रह्लादकद्रव्यं । कियांबु अत्र रोहतु । यियश्य ब्यधास्तीति किमपि युतमिश्रितमंधुनेति फियांबु शैवालः। भवास्मिन मत् पितृसंस्कारस्थाने । रोहतु उत्पद्यतां । पाकदूर्वा परिपका वृद्धा दुर्या चोत्पद्यतां । यि अल्कशा विविधस्तवका ॥ शीतिके शीतिकावति हादिके हादिकावति । मण्डक्यासु सङ्गम इमं स्वानि हर्पय ॥ १४ ॥ अग्निप्रसादायमपि हे शीतिक यहून्यानि सन्तत पृष्वे शीति- कापति शीतयति लादिकप्रिलाद इलादिकापति प्रहलाद्नपति । मण्डूक्यासु शतिवृष्टिमियासु । म गम. सुछ संगच्छस । संगम्य च इममग्निमप्रत्यं सुहर्षय सुप्ठ लादय स्वसंयोगेन । सप्तदश स्तम्। उत्तरं सक्तं त्वया दुहित्र इति चतुर्दशर्श । यामायनो देवश्रया ददर्श । अस्याचे ऋची सरण्यू देवते । ततः परावतः पाण्यः तत उत्तरंतचं सारस्वत । अन्देवताश्चतस्रो ऽवशिष्मा विश्वकामतिर पुराणो प्रसिद्धः॥ •इदेवनायर्या सर्वानुक्रममार चतुर्दशमन्वस्यापि आपो देवता ।

·म०१०। सू० १७॥] रुग्वेदभाष्यम् * [३९ त्वष्टा दुहिने वहतुं कृणोतीतीदं विश्व भुवनं समेति । यमस्य माता पर्युद्यमाना महो जाया विवखतो ननाश ॥१॥ दुहिने पप्ठ्यर्थे चतुर्थी । स्वस्या दुहितु सरण्यू नाम्न । बहतु चहन विवाह करातीत्येतेन हेतुना सपरियारामिद । विश्व सर्व । भुवन भूतजात स पति । भूते लट् समागमत् सा च परि उह्यमाना परीत्येप उदित्यस्य स्थाने भूते लट् । उदूढा सती । यमस्य यम्याश्च । माता जननी सरण्यू । मह महत । विवस्वतो जाया भाया । तस्माद्वि वस्त्रता यम च यमी च जनयित्या त्यक्त्वा च । ननाश सवर्णामन्या प्रतिनिधायाश्च रूप छत्या उत्तरान् पुरून् प्रति नणा ॥ अपागूहन्नमृतो मत्यम्यः कृत्वी सनर्णामददुर्निवस्वते । उताश्विनानभरपत्तदासीदजहादु द्वा मिथुना सरण्यूः॥२॥ अमृता भगृतधर्माणा ता दुहितर सरण्यू। मर्येभ्य । मनुष्येभ्य । अपागूद्दन् अप धितवन्त सवृता कृतवन्त । अपनीतयन्तो देवा आश्य रूप रतवतीमुत्तरेषु पुरपु नाशितवन्त इत्यर्थ । कृत्वी कृत्वा घान्या तत् सर्पणामददु दत्तवन्तो थियस्वते ।साच तेन सभक्ता सती। उत अपि । अश्विनी अभरत् गर्भभूती स्योदरे धारितयती जनित चतीत्यर्थ । यत्तदाश्च रूपमस्या । आसीत् अभूत् । तेन रूपेण अज हात्। उपार समुश्चये। इत्युक्तवतीच विवस्वत एव सकाशे द्वौमिथुनो दुहिएपुत्री पमी यमौ सरण्यू ॥ पूषा स्वेतश्च्यावयतु प्र विद्वाननष्टपशुर्भुननस्य गोपाः । स त्यतेभ्यः परि ददत्पितम्योऽग्निर्देवैभ्यः सुविदरियेभ्यः॥३॥ । अनपशु । भुवनस्य भूतजातस्य । गोपा गोला रक्षिता । प्रच्यायच? स एर पूषा त्वा एतेभ्य पितृलोक्स्थेभ्य । परिददत् परिददातु । पितृभ्य अथवा स इयुपरिणनिर्देक्ष्यमाणो ऽग्निरच्यते।प्रच्याक्ति पूष्णा सोऽग्निस्त्वामेतेभ्य परिददातु पितृभ्यो देवेभ्यश्च । मुषित्रितयेभ्य सुधनभ्य ॥ आयुर्विश्वायुः परि पासति सा पूपा ला पातु प्रपथै पुरस्तात् ।

·४०] * ऋग्वेदभाष्यम् * [म.१०॥ सू०२१॥ यत्रासते सुकृतो यत्र ते ययुस्तत्र त्या देवः सविता दधातु ||४|| मायुर्यायु । वकारलोपेन पर्यायान्तर घा। कीरशो वायु उच्यते विश्वायु सर्वगत । परिपासति परिपातु सर्वतो रक्षतु । पूषानुक्षयात्विा त्या प्रमित यजमान पूपा स्वयमेव त्वा पातु रक्षतु। प्रपथे प्रकृष्ट पथि स्वर्गमार्गे । पुरस्तात् स्थित इति शेष । यत्र आसते तिष्ठन्ति । सुकृत पुण्यकर्माण । यत्र वा ते सुकृतो युयु गता । तत्र स्थाने त्या देवस्सविता पूषानुशया दधातु स्थापयतु ॥ पूपेमा आशा अनु वेद सर्वाः सो असाँ अमयतमेन नेषत् । खंस्तिदा आघृणिः सर्ववीरोऽप्रयुच्छन्पुर एतु प्रजानन् ।॥ ५ ॥ पूण इमा प्राच्याद्या । आशा दिश । अनु वेद अनु पूर्वेण जानाति । सर्वा क्षम्यपथोपेता अक्षम्यपथोपेताश्च । एव सति स पूपा अस्मान् प्रमिते यजमानो ब्रवीति पुधमुखेन ऋत्विमुखेन था । सभयतमेन अतिशयेन भयवर्जितेन । पथा नेपत् नयतु । फथ । स्व. स्तिदा अविनाशस्य दाता सन् । आणि अगतदीप्ति । सर्ववीर सधै परिवारकधीरैरुपेत । अप्रयुच्छन् अप्रमाचन् ।पुर एतु अस्माक पुरस्ताद् गच्छतु । प्रजानन् अस्मद् भत्तता विजानन् । प्रपथे पथामजनिष्ट पूषा प्रपथे दिवः प्रपथे पृथिव्याः । उभे अभि प्रियतमे सधस्थे आ च परा च चरति प्रजानन् ॥६॥ अतरिक्षे गगनसाधनभूताना पथा मध्ये य प्राए पन्था तत्र प्रपथे। अजनिष्ट जात सुरतिना सुगतिप्रापणार्थमवस्थित इत्यर्थ । पूपादेव । दिवश्व पथा मध्ये य प्रकृष्ट पन्था तस्मिन् प्रपधे पूषा प्रकृष्ट एधि सुएतिना मुगतिप्रापणाथै अजनिष्ट। एव प्रपथे पृथिव्या श्वाजनिए पूषा यत ईदृशोऽसावत धाया पृथिव्यो । प्रियतमे सर्व स्वेपतमे । सधये मर्वस्य सहावम्थानभूते । अभि प्रति । आचरति चपरा चरति च । सुरतिनामस्सदादाना सुनफलोपभोगाधिष्ठान प्रदर्शनार्थं आगच्छति च प्रथिवीप्रति ! परागच्छति दिन प्रति भनेनेद कम स्त। अस्य धमंण इद फल इति प्रजानन् । य ईदृश सोऽस्मान् प्रति प्रश्न पथा नयतु । सुकृतफरोपभोगायेत्याशीयोज्या ।।

·मं० १० । सू०१७॥] * ऋग्वेदभाप्यम् * [४१ सरस्वती देवयन्तो हवन्ते सरस्वतीमध्वरे तायमाने। सरस्वती सुकतो अह्वयन्त सरस्वती दाशुपे वार्य दात् ॥७॥ सरस्वती मध्यमस्थानां । देवयन्तः देयान् यष्टुं स्तोतुञ्चेच्छन्तः । दयन्ते भावयन्ति । कौगभावाय । सरस्वतीमध्वरे यातायमान निर्व- स्यमाने द्वयन्ति कौगभावार्थ सरस्वती । सुरुतः पुण्यफलप्रदानाय । भयन्त आदयन्ति। यत एवमतः सरखती । दाशुपे हवींपि दत्तवते। यजमानाय मां । घार्य घरणीयं कर्मफलं । दात् ददातु ॥ सरखति या सरथं ययाथ स्वधाभिर्देवि पितृभिर्मदन्ती । आसयासिन्धहिपि मादयस्वानमीवा इस आ धेह्यस्मे ॥ ८ ॥ हे सरस्थति देवि । या त्वं सरथं । क्रियाविशेषणमेतत् । पित- भिस्सह समानेन रथेन ! ययाथ गच्छसि । स्वधाभिरर्ह विलक्षणः । मदन्ती तृप्यन्ती।सा त्वमासघ निपद्योपविश्य । अस्मिन् पहिपि वेदि- स्तरणे। मादयस्व तर्पयात्मानं सृप्य वा । विभितृप्ता व सती प्रत्यु- पकारार्थ । अनमीया अरोगा: अरोग्यजननीः प. अन्नानि | आधेहि मर्यादया यावदर्थ देहि । अस्मे अस्मभ्यं ॥ सरस्वती यां पितरो हवन्ते दक्षिणा यज्ञमभिनक्षमाणाः । सहस्रार्पमिळो अत्र भागं रायस्पोपं यजमानेपु धेहि ॥ ९॥ सरस्वती यांवां पितरः ते आवयन्ति । दक्षिणाइविरादि- दानानि ।यशं यांगमायाय? अभिनक्षमाणाः अभिगच्छन्तः व्याप्नुवन्तो या। सा त्यं सहस्राधैं यहुपूजनीयं । पटुत्वान्मृष्टत्वाध यहुभि प्रशंस- नीयं उपयोज्यं घेत्यर्थः । मनस्यीभागं अहं अंशं। रायः धनस्य पोषं पुएिच पहुधनं घेत्यर्थः । इह मस्मिन् लोके कर्मणि चा वर्त- माने भस्मासु । धेहि धारय या ।। आपो असान्मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतप्यः पुनन्तु । विश्वं हि रिप्रं प्रवहन्ति देवी रुदिदाम्यः शुचिरा पूत एमि॥१०॥ सोपु दशमेऽस्यनया शुद्ध्यर्थे प्रोक्षणं क्रियते। आपस्सर्वस्य मातरः मादपदनुपाहिका. । अस्मान् शुन्धयन्तु प्रोक्षणेन शोधयन्तु ।

·1 • ४२] * ऋग्वेदभाष्यम् * [मं०१०।सू०१७॥ केनेव उच्यते । घृतेन । लुप्तोपममेतत् पदं । घृतेनेव घृतं सर्वस्य पावन शुद्ध्यर्थ प्राशनोपदेशात् । तश्चांभोऽजायत इति । एवमुच्यते । यथा घृतेन सर्व पुनन्ति मापो धृतवच घृतेन सर्वस्य पावयित्र्यः। एवं नः अस्मान पापापनादादेव शोधयतु । कस्मादेवं प्रमः | हि यस्मात् विश्व सर्वं । रिप्रं पापं । प्रवदन्ति भपनयन्ति। देवीदव्य आपः। भत एवं प्रमः । अनन्तरं च आभ्य आपादानभूताय । उत् स्वर्ग प्रत्यूर्व गच्छामि । शुचिःसन् । आपूतः मर्यादया पूतः॥ द्रप्सश्वस्कन्द प्रथमाँ अनु पूनिमं च योनिमनु यच पूर्वः । समानं योनिमनु सञ्चरन्तं द्रप्स जुहोम्पनु सा होत्राः ॥११॥ मनयोत्तरयाच सोमविप्नुपो जुहोति। भभिषयमान[ग]स्य सोम- स्य । इप्सो रस । चस्कंद स्कनवाननुगतवान्यतोऽधिषवणचर्मणः । प्रथमाननु धन् मधानान् यागदिषसांश्च प्रति । इमञ्चापरं सोमाभिष- षमावलक्षणं । योनि सोमस्य स्थानं कारणं था। अनु प्रति स्कन्नधान् । तं सर्वप्रकारमपि । समानं साधारणं। योनि स्थानलक्षणं स्थानमुक्त- लक्षणं घा । सञ्चरन्तं प्रतिगतमित्यर्थ । द्रप्सं सोमरसं घिमुद्द लक्षणं । यवनव्यत्ययः कार्यः । जुष्टुमः । कथं । अनु अनुपूर्वमित्यर्थः । कियन्तो जुर्मः। सप्तसंख्याका । विमुर होमस्य कर्तारः यजमाना दयः अध्ययुपुरोगा । अथयाऽन्यथा योजन कियते । हुत्या चानू- पसर्गतिसंयोगात्तथा प्रवृत्तिदर्शनाचाहयनीयप्रदेशादातीर्थदेशमनु लम सम इति वाफ्यशेषः।फियन्तो वयमनुलग्नाःसोमः। सप्तके घयं दोषाः विमुट् होमस्य कर्तारः यजमानादय अध्ययुपुरोगा.॥ यस्ते द्रप्सः स्कन्दति यस्ते अंशु हुच्युतो धिपणाया उपस्थात् । अघोर्वा परि का या पवित्रा ते जुहोमि मनसा वपद्कृतम् ॥१२॥ यस्तै तवाभिप्यमाणस्य सोमस्य । द्रप्सो रसः । स्कंदति अभिपण [अधिपयण चर्मणः यन्यत्र गच्छति । यत्र ते । अंशुः रसा. दितः । सोम स्कन्दति । अध्वर्युपासात् प्रायच्युत इत्यध्याहार्य । * अपादान नायः ॥ोधे तु सर्वत्र विष्ड् इति।

·म० १० । सू०१७॥] * ऋग्वेदभाष्यम् * [४३ चाहुच्युत इत्यस्य वाध्वर्योर्चेत्यनेन संवन्ध कार्यः । ग्रायच्युत अभि. पचप्रवृत्तात् प्रच्युतः । कुतोऽन्यत्र स्कन्दति । धिषणाया उपस्थात् उपगम्य यत्र तिष्ठति सोमः । धिपणेति अकारवकारलोपेन लिङ्ग- वचनव्यत्ययेन चाधिपवणफलके उच्यते । धिपणयोरित्यध्वर्युपाठा- दधिषवणयोरुपस्थात् उपगम्य यत्र तिष्ठति सोमः । स तयोरुपस्थात् उपगम्य यत्र तिष्ठति सोमः । स तयोरुपस्थात् अधिपषणयोरवयवभू- तात् सोमावस्थानप्रदेशादन्यतो गच्छतीत्यर्थः । अध्चोंहुच्युतः असावध्वर्युस्सन् पाहुसम्बद्धाभ्यां वा[पा]णिभ्यां प्रच्युत अन्यतो गच्छति । परि वा य पवित्रात् । यस्सोमः पूयमानो दशापवित्राद्वा सर्वतः स्कन्दति । तं सोमं ते तय । सोमस्यावयवभूतं जुहोम्यग्नौ प्रक्षिपामि । कथं मनसा संकल्पमात्रेण । आज्यहोमे सोमविपुहोमं मनसा सन्धारयेत्यर्थः । चपट्कृतं स्वाहाकार प्रदानेन प्रयोज्य होमे सोमहोमसम्पादनाय मनसाभिसन्धानमात्रेण कृतं घपट्कारश्चेत्यर्थः ।। यस्ते द्रप्सः स्कमो यस्ते अंशुरवश्व यः परः सुचा । अयं देवो बृहस्पतिः सं तं सिञ्चतु राधसे ।। १३ ॥ यस्ते तयाभिषयमाणस्य । द्रप्सो रसः । स्कन्नो गतोऽन्यत्रा. धिपणचर्मण । यश्च ते तयांश रसादितर: लतावयव । अवध यः अवमश्च य स्वल्पश्च यः इत्यर्थ । परश्च यः प्रभूतश्च यः इत्यर्थः । तमुभयप्रकारमप्ययं देवो गृहस्पतिः । सुचा होममायेण संसिंचतु सम्यक्क्षारयतु अग्नी प्रक्षिपतु । किमर्थ । राधसे धनाय । अस्माकं दृष्टादृष्टफलासय इत्यर्थः॥ पयस्वतीरोपधयः पयस्वन्मामकं वचः । अपां पयस्खदित्पयस्तन मा सह शुन्धत ॥ १४ ॥ प्रत्यक्षरतेयमृक्ाशुंधतेति मध्यमपुरुषबटुवचनेनापामभिधानात् । भतरसम्योभ्य फुरतेत्येतत् पदमध्याद्वियते । हे आपः पयस्थती. रोषधयः पय उदकं दृष्टिलक्षणं युप्माकमययवभूतं तेन तद्वती: वृष्टियुक्ता ओषधीः कुरुत इति शेष ।विश्च! पयसत् पृष्ट्याधुदक- यत् प्राप्तप्रार्थितवृष्ट्याधुदकमित्यर्थ । मामकं मदीयं । वचः पृष्टि- ·४४] *माग्वदमाप्यम् * [मं०१० सू०१८ प्रार्थनवचनं स्तुतिवचन या कुरुत । थपा वृष्टिलक्षणाना सम्बन्धि पय उदक भूमिह । पयसत् वृष्यदकसंयुक्त एथा काल कुरुते । तेन चोदकेन सह । मा मां । शुधत शोधयत सस्कुरत । अष्टादर्श सूतम् । उत्तर सूक्त परम्मृत्यविति चतुर्दशा । यामायन सकुरुतो' ददर्शातायावतस्रोमृत्युदेवता ।पञ्चमीधातृदेवता शेष पितृमन कमणि पठिता । तासा देवता प्रयोगवशाज्य । तत्र तत्र यथा कथञ्चित् शौनकेनालस्येनाशपत्या पाऽनिरूपितत्यादहमन्त्र येन मन्त्रेण यद्रव्यमाभिधीयते प्राधान्येन तद्रव्य तस्य मन्त्रस्य देवता इत्यनेन ध्यायेनान्येन वा यथाप्राप्त देवतामभिव्ययिष्यामि । पर मृत्यो अनु परेहि पन्था यस्ते व इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृपते ते प्रीमि मा नःप्रजा रिपो मोत वीरान् ।।१।। देवान् प्रतिगमनमार्गात पित्याणे पधि जहि। अह तु देव याने पथि स्थित । अतो मा माब्जियासीरित्यभिप्राय । न च केवल मा फिन्तर्हि । चक्षुप्मते पश्यते । शृण्वते च सर्वममतिहतसर्वेन्द्रि यधिशानायेत्यर्थ । ते तुभ्य मृत्यये । प्रवीमि पथयामि ! त्यामभ्यर्थ यामीत्यर्थ । किं उच्यते । न अस्माक । प्रजो दुहितदौहित्रादिका। मा रीरिष मा हिंसी । मा उत मा च । घोरान् पुत्रपौत्रादीन पुसो हिंसी ॥ मृत्योः पदं योपयन्तो यदैव द्राधीय आयुः प्रतरं दधानाः । आप्यायमानाः प्रजया धनेन शुद्धाः पूता भवत यज्ञियासः ॥२॥ मृत्यो स्वभूत पद । पद्यतेऽस्मिन्निति पद पित्याण योप यन्त विमोहयन्त परियनयन्त इत्यर्थ । यत् यस्मात् । एत गतवन्तो यूय देवयानेन पथा यस्मान्मृत्यो स्यभूत पित्याणमापक फर्म परि- त्यज्य देवयानप्राप्त कर्मणि मवृत्ता । द्राधीयो दीर्घतर प्रकृष्टतरत्र ख्याध्यादिरहित । आयु जीवित । दधाना धारयन्त प्राप्नुवन्त त्यर्थ । आप्यायमाना प्रवर्धमानाथ ! प्रजया पुरोति कलया। आपानुक्रमण्या सर्वानुमण्या ससुर इति पार ।

·मं० १० । सू०१८॥] * ऋग्वेदभाष्यम् । [४५ धनेन या गवा च हिरण्यादिकेन जन्मान्तरसञ्चितदुरितक्षया च्छुद्धा भवत । वर्तमानजन्मोपरितदुरितक्षयाञ्च । पूता भवत यूयं । हे यशियासः यज्ञसंपादिनो यजमानाः ॥ इमे जीवा वि मृतराववृत्रन्नभृद्भद्रा देवहूतिर्नो अद्य । प्राचो अगाम नृतये हसाय द्राधीय आयुः प्रतरं दधानाः॥३॥ श्मशानकर्म कृत्वानन्तरमिमे जीवाः विमृतराववृत्रनित्यतां पठन्त सव्यं याहुं प्रत्यावर्तमानाः प्रेन्यनपेक्षमाणा ? । इमे मृतस्य संबन्धिनो जीवा चयं पुत्रपौत्रादयः व्यायवृत्रन् । प्रसव्यं व्यावृत्ता- संरकुमः त्यक्षेमेण ? पराङ्मुखीभूता इत्यर्थः । मृतेः पञ्चम्यर्थे तृतीया । इमा मृतेभ्यः पितृभ्यः सूतश्च अभूत् । भूता सवृत्ता । भ्रद्रा कल्याणी क्षमकारी । देवहूतिः देवस्य यमस्य हूतिराद्वानं यत्र सा देवहूतिः । श्मशानक्रिया पितृमेधाख्या । इदानीं । प्राञ्चः प्राञ्चि- फार प्रष्टयागत्यागान्तरा भूत्वा। अगाम गृहान् प्रति गच्छामो वयं । किमर्थे । नृतये। नृती गानविक्षेपे । स्वकर्मणि गात्रविक्षेपार्थ स्वकर्मा- नुष्ठानायेत्यर्थः। हसाय हसनाय च । हसनेन चात्र तत्पूर्वक्रीडालक्ष्यते। पुत्रपौत्रादिभिः मह क्रीडनाय चेत्यर्थ । द्राधीया दवितरं प्रकृष्टतरं घ व्याध्यादिरहितं । भायुर्जीवितं । धानाः आत्मनि धारयन्तः प्राप्तवन्त इत्यर्थः॥ इमं जीवभ्यः परिधिं दधामि मैपां नु गादपरो अर्थमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरुचीरन्तर्मृत्युं दधतां पर्वतेन ॥४॥ स्तुति. पादैः मध्यम परिधि परिदधाति । शान्तिकर्मणि चतु- धेन पांदनात्मानमुत्तरतोऽग्नः शत्या । इमं मध्यमं परिधिं जीवेभ्यः । पष्टयर्थे चतुर्थी । मृत्योर्मध्य इत्यध्याहार्य । पुत्रपौत्रादिजीयानां मृत्योश्च मध्ये तिरस्करणार्थि दधामि स्थापयामि । किमर्थे । एपाम्मू- तानां पितृणाम् । अर्थ पतं । अरर्थः। गतिरिहोच्यते । गतिमेतां मर- जाएया। अपरः अन्योऽपि पुत्रादिनीयः क्षिप्रमप्राप्त काले । मा गात् मा प्रापत् । इत्यनेन प्रयोजनेन सर्वथा पुत्रादिजीया । कियन्तं कालं। *निमनन् । १८ ॥

·४६ ] * ऋग्वदभाष्यम् * [मं० १० । सू०१८ शतं शरदाः । कीदृशाः । पुरूचीः यहञ्चनाः स्वकार्यरातवैश्शीतोष्ण वादिभिः नागतेतः बहुभिः प्राणिभिरनुगता चान्तर्दधतामन्तदधातु। चान्तर्हितं च फुर्घन्तु मृत्यु । केन । पर्वतेन पापाणेन ।। यथाहान्यनुपूर्व भवन्ति यथ ऋतव ऋतुभिर्यन्ति साधु । यथा न पूर्वमपरो जहात्येवा धातरायूंपि कल्पयैपाम् ॥ ५॥ यथा येन प्रकारेण । अहान्यहोरात्राणि । अनुपूर्व अनुक्रमेण ! भवन्ति परिवर्तन्ते । यथा च ऋतयः शरदादयः । ऋतुभिस्सह यन्ति गच्छन्ति । साधु शोभनं भविपर्यासेन । एवं यथा पूर्वपूर्व] कालीनं । अपरः अर्याफ्कुलीनो ऽस्मत् फुलीन. न जहाति न परित्यजति पूर्व- मरणेना एवमनेनोक्तेन प्रकारेण हे धातः। आयूपि जोषितानि। कल्पय समर्थय कुरु । एपामस्मत् कुलीनानाम् ॥ आ रोहतायुर्जरसं घृणाना अनुपूर्व यतमाना यति छ । इह त्वष्टा सुजनिमा सजोषा दीर्घमायुः करति जीवसे वः ॥६॥ त्वदृदेवतेया त्वरेत्यनिघासादित्या सूयाप्युच्यन्ते। अत्र पुनः इम- शानकर्मसम्बन्धादग्निरच्यते । अनयाऽऽनदुद्दे चर्मण्यमात्यानारोहयति शान्तिकमणि । अमात्यशम्देन स्वजन उच्यते । हे मृतस्य स्वजना पुत्रपौत्रादयः आनडुद्दे चर्मण्यारोदत्त । आयुर्जीवितं । जरसं वृणानाः शान्तिकांगभूतमसिंप्रार्थयमानाः। एवञ्चारोहता अनुपूर्व ज्येष्ठकमेण वर्णानुक्रमेण घेत्यर्थः । यतमानाः प्रयतमानाः संयतमानाः सम्पत्. माना या परस्परेण संगच्छमाना घेत्यर्थः । यति स्थ यावन्तो भयथ यूयं तायन्तस्सर्य एवेत्यर्थः । इद चर्मणि फर्मणि घा मारूढानां च सकान्त्यष्टानिः । सुजनिमा शोभनजन्मा । सजोषाः समानप्रीतिः समानवेनो पा । दीर्घमायुजाधित। करति करोतु । जीयसे चिरञ्जीय. नाया घायुप्माकम् ॥ इमा नारीरविधवाः सुपनाराजजनेन सर्पिपा सं विशन्तु । अनश्रवोऽनमीवाः सुरला आ रोहन्तु जनयो योनिमग्रे ॥७॥ भनयी सर्पिषा अक्षिणी अशाना नारी : ईक्षते श्मशानफा- *फारीन:।

·[४७ मं० १० । सू० १८४] * ऋग्वेदाप्यम् * "नन्तरं। इमामृतस्य सम्बन्धियो नारी नार्य अविधवा जीवद्र्तृकाः मुपत्नीः शोभनभार्याः असतीत्वादिदोषरहिताः । आ अञ्जनेन । आङ् ईपदर्थे । ताःईपदअनेन घृतात्मकेनाक्षिणी स्वे स्वे अलेति शेषः। संवि. सन्तु | संवेशनमत्र सामर्थ्यात् गमनं । श्मशानात् गृहान् प्रति गच्छ- न्त्वित्यर्थः । अनश्रयः अश्रुवर्जिताः अरुदन्त्य इत्यर्थः । अनीवाः भरोगा. मानसदुःखर्जिता इत्यर्थः । सुरताः। रत्नमिति धननाम ।* शोभनपरिधानादिधनाः सुखेपा इत्यर्थः । आरोहन्तु प्रविशन्त्वित्यर्थः। जगया जनयन्त्यपत्यमिति जनयो यः । योनि स्वगृहं । अग्रे प्रथमं । पुश्यः पश्येयुः ॥ उदीर्घ नार्यभि जीवलोकं गतासुमेतमुप शेष एहि । इस्तग्रामस्य दिधिषोस्तवेदं पत्युर्जनित्वमभि सं बभूथ 11८11 अगया चितितो मृतस्य पत्तीमुत्थापयति देवरः वयस्यो वा जरद् गृहदासो था । उत् ईल। ईतिर्गत्यर्थः । उद्गच्छ उत्तिष्ठ चितित इत्यर्थः । हे नारि मृतस्य पनि । उत्थाय च त्वं गतासुमुत्कान्तप्राण- मतं पतिमुपशेपे उपसपिपि । एतस्य मृतस्य पतेत्युिःस्समीपे पार्थे निषद्यस्य इत्यर्थः । सा त्वीवलोकमभि एहि | जीवानां पुत्रपौत्रादीनां लोकं स्थान गृहं प्रति आगच्छ । फरमादेवमुच्यसे । यस्मात् हस्तमा- भ्यस्य पाणिग्रहीतु दिधिपो गर्भाधातुःसम्बन्धि । इदअनित्वं जन्म। इमां वदे पूत्यत्तिगतमित्यर्थः अभिसम्बभूथ अभिसम्भूतारिरीत्वमध्यव- सायमाणेय यस्मात्य पतिलोक प्राप्तवती तस्मादेवं ब्रवीमीत्यर्थः ॥ धनुर्हस्तादाददानो मृतस्सास क्षत्राय वर्चसे बलाय । अनय त्वमिह वयं सुवीरा विश्वाः स्पृधी अभिमातीर्जयेम ॥९॥ अनयर्या चत्मस्वस्थायति ? क्षत्रियश्वेयजमानः । चितिस्थस्य मृतस्य हस्तासनुरादानः किम ) मी समरकं रक्षत्राय क्षत्रत्वाय प्रजापालनक्षत्रपत्याया पर्चसे ऐश्वर्यलक्षणदीप्तये चावलयपारीराय? च सेनालक्षपाय च । आददान इति लक्षणायें शानम्छन्तप्रयोगात् ? साकांक्षत्वात् प्रयीमीति शेषः। किं प्रचीमि । उच्यते । अप्रैच राप्ट्र निपमा २११.॥ .

·। ४८] * ऋग्वेदभाप्पम् * [मं०१०। सू०१८॥ श्मशाने वा । सप्तमीनिर्देशात् स्थित्येति शेषः । त्वञ्च यजमान रहव राष्ट्रे श्मशाने वा स्थित्वा । वयं सुचीयः शोभनपुत्राश्च त्वदीयाः एते सर्वे एवं समुद्रितास्सन्तः अनेन धनुपा तेन विश्वास्सर्वाः । स्पृध. समिति अभिमातीर्जयम अभिभवेमल्याशास्महे । उप सर्प मावरं भूमिमतामुरुव्यचसं पृथिवीं सुशेवाम् । ऊर्णनदा युवतिक्षिणावत एपा त्या पातु निम्रतेरुपस्यात् ।।१०।। अत उत्तराश्चतस्रः पृथियोदेवताः । अस्थिकुंभमनया भूमी निदधति । हे अस्थिकुंभ ! अस्माभिर्भूमौ निधीयमानस्त्वं । उपसर्प उपगच्छ अनुमविश । मातरं सर्वस्य मातृभूतां भूमिमेतां उरुव्यचसं पृथिवीमपि । विविधमञ्चनं गमनं व्यायच. तदुरु विस्तीर्ण पस्य असावुरुव्यचा. । तामुरु व्यचसंविस्तीर्णविविधपूजनाश्चेत्यर्थः । पृथिची विस्तीर्णी । सुशेषां सुसुखा । उपसर्पयन्तं च सन्तम् । ऊर्णनंदा ऊर्णेय मृटी सुकुमारा। युवतिः यौयनान्विता दक्षिणायते। द्वितीयार्थचतुयेपा।दक्षिणायन्तन्दत्तदक्षिपाल्यामस्थिकुंभ रूपबन्ति] नया यजमानम् । एषा पृथिवी । पातु रक्षतु । फुत्त । नितेः मृत्युदेवत्तायाः । उपस्थात् समीपस्थानात् ॥ उच्छंच ख पृथिवि मा निवाधथाः सूपायनास भव सूपवञ्चना। माता पुत्रं यथा सिचाभ्येनं भूम ऊर्गुहि ॥११॥ पृथिविमा नियाधयामा संपीडयेत्यर्थ । किञ्च । सुपायन] सूपगमन सूपसप्त्यर्थः । अस्मै अस्यास्थिकुंभस्यार्थाय भव त्यं । सूपयञ्चना । यच् प्रलंभने । प्रलंभन प्रतारणं । तेन चान तत् पूर्वक प्रतिष्ठापनं लक्ष्यते । सूपप्रलंभना. सुप्रतिष्ठा च भव इत्यर्थः । किञ्च । माता पुत्र बालकं। यथा वस्त्रान्तनाच्छादयति । परमेनसस्थिफुम्भ। हे भूमे । अभ्यूmहि आभिमुख्यनाच्छादय ॥ उच्चमाना पृथिवी सु तिष्ठतु सहसं मित उप हि श्रयन्ताम् । ते गृहासो घृतश्चुतो भवन्तु विश्वाहास शरणाः सन्त्यम् ॥१२॥ पांसुभिः प्रच्छायोत्तरामेनां पठति ॥ उत् श्वचमाना जर्व गच्छन्ति । अस्थिकुंभमघष्टन्यापीडयन्तीत्यर्थः । पृथिषी सु तिष्ठतु ·- म०१०। सू०१८॥] * ऋग्वभाष्यम्। [४९ सु प्रतिष्ठिता भवतु । किञ्च पार्थिवाः पांसवः। सहस्रम्मित । सहस्त्रमिति तृतीयार्थे प्रथमा।मित इति च बहुवचनस्य स्थाने एकवचनं । सहस्रण* सम्मिताः बहुसंख्यायुक्ताः अनन्ताइत्यर्थः। उप हिश्रयन्तां । हिनिपातः पादपूरणोऽत्र । उपश्रयन्तामस्थिकुंभमाश्रयन्तु संपरिवार्य तिष्ठन्त्यित्यर्थः। किश्च ते पांसवः । गृहासः अस्थिकुंभस्य गृहभूताः। घृतश्चुत घृतस्यो- दकस्य सर्पियो चा क्षारयितारः अस्थिकुंभस्योपरि सवितारः भवन्तु भवन्त्वित्यर्थः । किंचविश्वाहा सर्वदा ।अस्मै अस्यास्थिभूतस्य । शरणाः सन्तु आश्रयभूता भवन्तु । अत्र आमंल्लोके ॥ उत्ते स्तन्नामि पृथिवीं त्वत्परीमं लोगं निदधन्मो अहं रिपम् । एतांस्थूणां पितरोधारयन्तु ते ज्या यमः सादना ते मिनोतु ॥१३॥ अनयाऽस्थिकुंभं कपालेनापिदधाति । ते तवास्थिकुंभस्यापि. धानत्यनु?संबन्धिनी। पृथिवीं कपाललक्षणां। उत् स्तनामि।स्तभिस्कभि प्रतिबन्धे । प्रतियनामि। त्वत् परि।पष्टयर्थेऽत्र पञ्चमी । उपरिशब्दस्य च - उकारलोपात[व]स्थिकुंभस्य तवोपरितव संवन्धिना कपालेन त्यामपि- दधामीत्यर्थः । किञ्च इमं लोहं लोट कपाललक्षणं । निदधत् अस्थिकुंभ- स्योपरि स्थापयते।अह मो रिपंमा हिंसीमम केनचित् । किंच एतां मया निहितां । स्थूणां कपाललक्षण[] । पितरः प्रेता इतरे था । धारयन्तु निश्चलां कुर्वन्तु तेि तवास्थिकुंभस्य संवन्धिनीं। किञ्च अत्र अस्यांभूमौ । यम पितृपतिः । सदना द्वितीयैकवचनस्यायं छान्दस आकारः। सदनं स्थान ।ते तवास्थिकुंभस्य। मिनोतु परिच्छिनत्तु अनुजानास्वित्यर्थः ।। प्रतीचीने मामहनीप्वाः पर्णमिवा दधुः । प्रतीची जग्रमा वाचमश्वं रशनया यथा ॥ १४ ॥ प्रतीचीन प्रतिगतेसंप्राप्ते।अहनि अस्थिसञ्चयनदिवसे। मामस्थिकुंभरूपं यजमानमाधु त्वयि भूमावाहितवन्तःपुत्रपौत्रादयोऽधि[क]त[वन्त]। सहन्द्रेण-कोशपाठ । +लाक्षरितार-कोशपाठ । + ममेदस्य सर्वमुद्रितपुस्तकेषु रोग" इति पाटो वर्तते । अस्मत्पुस्तकाल यस्थप्राचीनको गेष्वपि तथैवास्ति पाठ । तैत्तिरीयारण्यकस्य कलिकत्तामुद्रितपुस्तके शा॥ "रोक" इति पाठ सम्पादकसम्मत। - मोक्षमूलरसम्पादित सायणभाष्येऽस्य मन्त्रस्य भाप्य विलुप्तमस्ति । -

·।
--
५.]
* ऋग्वेदभाष्यम् [मं० १० । सू०१९॥
किमिहाभिहितवन्तः। प्याः पर्णमिव । ययाफेचिदिपुकाराः याः संबन्धि
पर्ण याजाण्यं सुम्लिएमिपा या दधति एवमेतज्ज्ञात्वा । प्रतीची त्यां
प्रतिगतां प्रार्थनाद्वारेण त्यत् कर्णप्राशयाचं प्रार्थनारूपाम् ।एषाला
पातु निर्मातेरुपस्यात् ।। उच्चश्वस्य पृथिवि मानियाधया स्पायनास्मै
भय सूपयञ्चना। इत्यादिकामविकृतसत्कागं जनभ गृहाण। किमिय।
अश्वं शनया रज्या यथा कश्चिद् गृह्णीयात् एवं गृहाण कर्तव्यत्वेन ।
मनसि कुर्वित्यर्थः । अथवा मृतस्या पुत्रो प्रवीति । प्रतीचीने प्रतिगते ।
अधाहनि।मामृतस्य पुरमादधुश्मशानकर्मणि कर्तव्ये महता।ण लिए
माहितवन्तः अधिकृतवन्त ऋविगादयः स्मृतिकाराया। किमिवा दधुः।
इच्वास्संघन्धि पर्ण वाजायं यथा कोचिदिपुकाराः पर्ण सुश्लिष्टमिषा
वा दधति ऐवमेतज्ज्ञात्वा पृधिवी । प्रतीची प्रार्थनाद्वारेण त्यत्कर्णपणे
प्राप्तांघाचं प्रार्थनारूपा पात्या पातु निर्मतरुपस्थात् !*उच्छ्वञ्चस्व
पृथिवि मानिघाधथाः इत्यादिकांजप्रभ गृहाण कर्तव्यत्वना किमिव ।
अश्वं रशनया यथा कश्चिद् गृहात्येयं ।
[ एकोनविंश सूकम्प
उत्तरं सूक्तं नि घर्तप्यमित्यर्च गोदेयतं अब्देवतं वा । भृगुवर्या-
रुणि भार्गवरच्यवनो पा यामायनो चा मथितो ददर्श ।।
नि वर्तधं मानु गातास्मान्सिपक्त खेतीः ।
अग्नीपोमो पुनर्वसू अस्मे धारयतं रयिम् ।। १ ।।
हेगाव आपोया।यूयमन्यतोगच्छन्त्यः निघतमस्मान प्रति।मानुगात
स्वते नान्यं पुरुपं पतन्मयोकं श्रुत्यास्मानेय सिपक्त घाइनदोहनस्नानपा.
नादिद्वारेण सेवत । हे रेपतीः । नीहादिधनेन धनयत्यः ग्रोह्यादिधन-
सहितास्वध्यमित्यर्थः। हे अग्नीपोमो पुनर्वसू । पुनः पुनर्वस्तारै
स्तोतॄणां यादृणाबाच्छादयितारौ युवामपि। अस्मे अस्मासु। धारयत
स्थापयत । रयिं धनं । गोलक्षणमप्लक्षणं था। मीह्यादिधनसहितमिति-
सामर्थ्यात् पूर्ववद्योज्यं । एवमत्राद्ध यहहेयताकाभिप्रायेणासीयो.
मयोपुणभाव प्रधानमावो या कल्प्यः ॥
* 10 11011011०111419 म्यतस्य-योशपाट ।
सेवत ? 8 अस्मास्त-कोराशा हद्देवता ॥२०॥

·मं०१०। सू० १९॥ ] ऋग्वेदभाष्यम् [५१ पुनरेना नि वर्तय पुनरेना न्या कुरु । इन्द्र एणानि यच्छत्वमिरेना उपाजतु ॥२॥ आत्मनैवात्मानं संप्रेषयति । हे मदीयान्तरात्मन् अन्यतो गच्छ- न्तीरेना गाः अपो वा वृष्टिलक्षणाः । पुनः पुनर्नि वर्तय मादाः । निवर्य च। पुनः पुनरेनाः ।नि आ फुरु नियताः पुरु।आत्मायत्ताः कुरु। इन्द्रश्च तय सहायभूतः पना नियच्छतु । त्वदायत्ताः फरोतु । अग्निश्च एनाः । उपाजतु उपगमयतु । उपक्षिपतु वा । उपयोग्याः करोत्वित्यर्थः॥ पुनरेता नि वर्तन्तामस्मिन्पुष्यन्तु गोपतौ । इहैवाग्ने नि धारयेह तिष्ठतु या रयिः॥३॥ पुनः पुनरेता मां प्रति निवर्तन्तां मम भवन्तिवत्यर्थः । भूत्वा चास्मिन् मयि । गोपती गवां सास्नादिमतीनामपां वा वृष्टिलक्षणानां स्वामिनि स्वत्वेन स्थित्या नित्यं । पुप्यन्तु पुष्टा भवन्तु ।पुष्टाश्च सतीः । इहैवानिय मयि गोपतौ । हे अग्ने नि धारय नियमेन स्थापय । इहैव मथि गोपतौ । या रयिः यदपि धनं नीहादिकश्च वि(१) गोसाहित तिष्टतु ॥ यनियानं न्ययन मंज्ञानं यत्परायणम् । आवर्तनं निवर्तनं यो गोपा अपि तं हुवे ॥ ४ ॥ गवानियाननियमेन यान्त्यति नियानं स्थानं गोष्ठाख्यं । यच्छब्दयोगात्तच्छन्दो ऽध्याहार्यः । हुच इति च क्रियापदं । सर्वतो ऽनुपक्तव्य । तदपि हुवे आह्वयामि । आह्वानमभिमुसकरणं । तेन चान तत्पूर्विका प्रार्थना लक्ष्यते । गोसहितं प्रार्थय इत्यर्थः । नि अयन यदपि गवाचरित्रं गतानानियमेन गृहप्राप्तिलक्षणं तदपि प्रार्थये । यदपि गवां संशानं सम्यग् ज्ञायते ऽनेनेति संज्ञान । शवलादिचिहन्नाम वा । तदपि प्रार्थये । यदपि गवां परायणं पगगमनञ्चरित्रं धन प्रतिगमनं तदपि प्रार्थये । यदपि गवामावर्तनं बने चरितुमितश्चेतश्च प्रवर्तनं तदपि प्रार्थये । यदपि गवाञ्चरित्वा गृहान् प्रति निवर्तनं तदपि प्रार्थये । यो ऽपि । गोपाः गोपालकः । तमपि । हुये प्रार्थये । सर्वगुणोपेता गाः प्रार्थय इत्यर्थः ।

·. - - ५२] * ऋग्वेदभाप्यम्" [मं० १०॥ सू० १९॥ य उदानव्ययनं य उदानदपरायणम् आवर्तनं निवर्तनमपि गोपा नि वर्तताम् ॥ ५ ॥ यो गोपाः । उत् । आनट् व्यामोति । वि अयनं विविध[गमने। गयांनष्टानामन्वेषणार्थमितश्वेतश्च भ्रमणमित्यर्थः। यश्चगोपालः। उदानद् व्याप्नोति अनुभवति । किं । परायणं परागमनं । गोभिस्सहामी प्रति- चारणाय गमनमित्यर्थः । यश्च गोपाल आवर्तनमनुभवति । गोभिश्वर- न्तीभिश्चेतश्चेतिश्च] भ्रमणमित्यर्थः । यचाभवीतो गोभिस्सह गृहान् प्रतिनिवर्तनमनुभवति । सोऽपि गोपा गोपालो गोभिस्सह [वन तो गृहान् प्रति निवर्ततां क्षेमेणागच्छत्वित्यर्थः ॥ आ निवर्त नि वर्तय पुनर्न इन्द्र गा देहि । जीवाभि (नजामहै ॥ ६॥ आ निवर्त आ निवर्तेत्यर्षागर्थे । अर्वागस्मदाममुखनिवर्तस्व । त्वं हे इन्द्र अस्मदभिमुखो भवेत्यर्थः । भूत्वा चान्यतो गच्छन्तीनिधर्त- यास्मदभिमुखं कुरु । हत्वा च । पुनः पश्चात् । नः अस्मभ्यं । हे इन्द्र गा। देहि त्वं दत्ताभिश्व गोभिः जीवाभिः चिरीषिभिः सर्वजीव- यन्तीभिर्वा । भुनजामहै देवपितमनुष्यानस्मांश्च संभोजयेम । सं पुष्णीमेत्याशास्महे ॥ परि यो विश्वतो दध ऊर्जा घृतेन पयसा । ये देवाः के च यज्ञियास्ते रय्या से सृजन्तु नः ॥७॥ घः युष्माकं गवां संयन्धिना। ऊर्जा अन्नन हविलक्षणेन । घृतेन च । पयसाध क्षीरेण च । विश्वतः विश्वान् सर्वान्देवपितमनुप्यान् । परिदधे सन्धारयामि पुष्णामि । नात्मानमेव केवलं एतज्ज्ञात्वा ये के च देषा यझिया यशसंपदाहस्तेि।रय्या धनेन गोलक्षणेन । संसृजन्तु संयोजयन्तु । न अस्मान् । अनुप्रयुध्या स्वमुपनमन्तीपु गोपु घ्या. घातं मा कार्युरित्यर्थः॥ आ निवर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्तय । भूम्याश्चतस्रः प्रदिशस्ताभ्य एना नि चर्वय ॥८॥ * सहाटवा! यवाटवीतो!

·मं०१०। सू० २०॥] ऋग्वेदभाष्यम् । [५३ आकारो वर्तयेत्यनेनारयातेन संवन्धयितव्यः । हे मदीय कर्मात्माभिमुखमा धर्तय गाः । स्तुत्या यागेन च प्रसाधोपनामयत्यर्थः । यूयमपि हे गावः ! प्रसाद्यमानाः निवर्तनं निवर्तध । प्रसाद्योपनमते. त्यर्थः। किं च । उपगम्य पश्चात् गोपालंभनकर्मक्षयात् अप गच्छन्तीः पुनरपि स्तुत्या यागेन च प्रसाद्य निवर्तय । अनिवर्तमानाश्च । यूयमपि हे गाव ! निवर्तन निवर्तध्वं पुनरपि प्रसाद्योपनमतेत्यर्थः । पुती नि. चर्तयामि निवर्तामहे चेति पृष्ट उच्यते । भूम्याः पृथिव्यास्संयन्धि न्यायाः । चतस्रः प्रदिशः प्रकृष्णा दिशः प्राच्याद्याः ताभ्यो दिगभ्यः । पना गाः सर्वदिकाः निर्वतय निवर्तयध यूयमिति सामादध्याहार्य । अब्दे- वतापक्षऽपि सूक्ताओं यथा घटते तथा योजना कर्तव्या ॥ [विश सूक्तम्] उत्तरं सूर्क भन्न इति दशाक्षरमेकपादयुक्तं शान मनो देवतं शान्तिकर्म । देवः प्राजापत्यो वा धिमदो ददर्श । अनेन सूक्तेन शान्त्यर्थ यत् कर्म क्रियते जपलक्षणं होमलक्षणं पा तदुच्यते ॥ भद्रं नो अपि वातय मनः ॥ १॥ प्रजापतिर्वा आपि वातयेति । हे शान्तिकर्म प्रजापते पा । भद्रं कल्याणमनर्थशान्तिलक्षणं धर्मार्थकामादिलक्षणं च । नः अस्माकं संयन्धि । मनः। मनसाऽत्र मन आदिसर्वकरणानामधिष्ठात[]भोक्तपुरको लक्ष्यते । तस्य सुखदुःखफलसंवन्धान्मन आदि सर्यकरणानाम- धिष्ठातारं सुखदुःखफलस्य भोक्तारं पुरुषमित्यर्थः । अपि पातय । अपिरन धात्वानुवादी । गमय प्रापयेत्यर्थः ॥ ., धनवासी चिनिर्गताचार्यस्य उद्गीथस्य कृता ऋग्मेदभाप्ये चतुष्पश्चाशो ऽध्यायः समाप्तः ॥ * सायणीये मग्मेदभाप्ये ऽष्टादशसूतान्ते धतु पयाशाऽध्यायपरिपनाति- मदर्शको ऐखो विद्यते । तथा च कात्यायनादिमतमभ्युपगच्छता सायणेन-महनी- इत्येकपदा दशाक्षरा ऋक् विशे सूक्ते ऽन्तर्गता स्वीकृता । भद्रं नो-इयत्र आचार्येणोद्गीथेन तु पृथक्सूतत्व मतम् । अतो शायते यथा सायन शाकल- शाखा व्याख्याता, तथा उद्गीथेन काचिदन्या अनुपरभ्या ऋशाखा म्यास्याता स्यात् ।

·५४] । - * ऋग्वेभान्यम् [मं०१०। सू० २१॥ [एपविशं सूक्तम्] उत्तरं सूक्तमाग्नेयम् । ऐन्द्रः प्राजापत्यो वा विमदो ददर्श ॥ अग्निमी भुजां यविष्ठं शासा मित्रं दुर्धरीतुम् । यस्य धर्मन्त्स्वरेनीः सपर्यन्ति मातुरूधः ॥१॥ अग्नि महमोळे । ईळस्तुतौ । स्तोमि । कीदृशं । भुजां हविर्भुजां देवानां मध्ये। यविष्ठं युवतम। अग्निहोत्रादिकार्थमहन्यहनि जायमानत्वादतिश- येन युवानमित्यर्थः । अथवा भुजां भोक्तव्यानामाहुतीनां मिश्रयितृतमं । इतरेपां देवानां तं दुःखत्वादतिशयेनात्तारमित्यर्थः। शासाअनुशासनेन हेतुना । मित्रं यस्मादिदं कर्तव्यमिदन कर्तव्यमिति सर्वमनुशास्ति तस्मात् सर्वस्य स्निग्धभूतश्चेत्यर्थः । दुर्धरीतुं दुर्धरं च दुर्भिवारं शत्रु भिर्युद्धकाले । अथवा ग्रामदाहे वनदाहे च। किञ्च यस्याने संबन्धि धर्मन् कर्मणि अग्निहोत्रादिके । स्वः सर्वदेवजातं दिवम् आदित्यं वा । पनीः देवान् प्रतिगच्छन्त्य आहुतयः । सपर्यन्ति स्थितिकरणद्वारेण परिचरन्ति सेयन्ते । अथवा स्वः स्वर्यन्तीत्यर्थः । एनयोस्सामानाधि- करण्यं । स्वरिति चायमत्र सर्वपर्यायः निपात स्वः सबै देवाः। पनीर आत्मानं प्रतिगरणाय गुन्ती [गन्त्री] राहुती स्तुतीश्च । सपर्यन्ति परि- चरन्ति । सेवन्ते उपजीवन्तीत्यर्थः । किमिव । मातुरूधः । लुप्तोपम. मेतत् । यथा मातुर्गोरुधः क्षीरोपसंहारस्थानं बरसा उपजीवन्ति । एवं तमनिर्माद इति संबन्धः कार्यः । यमासा कृपनी भासाकेतुं वर्धयति । भाजते श्रेणिदन् ।।२।। यमनि । आसां उपासनेन स्तुतिभिहविर्भिश्च सेघनेन । रुपनील कर्मस्थानासर्वकर्माधार मित्यर्थः भासाकेतुंबालालक्षणं । एतदिदीप्ति- पताका दीप्तेः कर्तारं या शरीरेण चर्येिण च । स्तोतारो यशरथ । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छन्दोऽज्याहार्यः । सोऽनि जते दौप्यते । सर्वत्र कार्य कोशः।थेणिदन ज्याला॥ अर्यो विशं गातुरेति प्र यदानदियो अन्तान् । कविरभ्रे दीवानः ॥३॥ अर्य स्वामी सर्पस्या गनः १ विशां यजमानानां मनुष्याणां च । गातुः विशिष्टगतिरमिः । किञ्च । यत् यदा । दोधानः - ·मं० १० । सू०२२॥] * ऋग्वेदाप्यम् * [५५ दीप्यमानः । पति ऊर्य गच्छति । तदा प्रानद प्रकर्षणेन व्याप्नोति । तेजसा किं नि[दि]वः ? द्युलोकस्य अन्तान् पर्यन्तान् । कवि- मेधावी । अभ्रमत्रान्तरिक्षोपलक्षणं । अत्रोपलक्षितमन्तरिक्षश्च व्यामोतीत्यर्थः॥ जुषद्धव्या मानुपस्योर्ध्वस्तस्थावृम्वा यज्ञे । मिन्वन्सम पुर ऐति ॥ ४ ॥ जुपत् सेवमानः । भक्षयनित्यर्थः । हव्या हवींषि । मानु. - पस्य यजमानमनुष्यस्य । स्वभूते यशे । ऊर्ध्वः तस्थौ तिष्ठति । ऊर्य- ज्वलतीत्यर्थः ॥ [द्वाविंशं सूकम् ] कुह श्रुत इन्द्रः कस्मिन्नध जने मित्रो न श्रूयते । ऋषीणां वा यः क्षये गुहा वा चर्कपे गिरा ॥१॥ चईये प्रथमस्य स्थोने यः-मध्यमः । फरोतेः क्रियासामान्य. वचनत्वात् । करोतिश्चात्र स्तुतिक्रियायां वर्तते । सत्यय स्न्यन इत्यर्थः । गिरा स्तुठिटक्षणया वाचा । स इन्द्रः । श्रुतो पिट्यातः । कुहक्क स्याने स्थितः अद्य श्रयते । कस्मिन् वा यजमानजने ज्यन्येन स्तुत्यत्वेन स्थितोऽय श्रूयते । किमिय । मित्रो न मित्र य । आदिग्य इच । स्निग्य इय बन्यः - .

·* ऋग्वेदभाप्यम् [मं०१०। सू०२०॥ ते शतं शतं भूमीरत स्युः । न त्या पजिन् सहनं सूर्या अनुजातमष्ट रोदसी।*इत्यादिकया अतिस्तुत्यापि समानगुण इत्यर्थः । महो यस्पतिः शवसो असाम्या महो नृम्णस्य तूतुनिः । मर्ता वज्रस्य धृष्णोः पिता पुत्रमिव प्रियम् ॥३॥ य इन्द्रः । महः महतः । शवसः बलस्य सेनाण्यस्य । पतिः स्वामी । कीदृशः । असामि आ मर्यादया अलमाप्तः । अनन्तगुण इत्यर्थः । मह महतः । नम्णस्य शारीरस्य च बलस्य ॥ युजानो अश्वा वातस्य धुनी देवो देवस्य पजियः । स्यन्ता पथा विरुक्मता सृजानः स्वोष्यध्वनः ॥ ४ ॥ हे वजिवः वजिन् इन्द्र । यस्त्वं देवः स त्वं । युजानः स्व रथे अयुअन् । अश्या अश्वौ । कीदृशौ । घातय देवस्य । धुनी जलेन जयेन या कंपयितारौ अभिभवितारौ। यातादपि बलवत्तरौ वेत्यर्थः । शीघ्रतरौ। स्थन्ता गच्छन्तौ । पथा स्वर्गमार्गेण । कोशेन । विस्मता विरोचनवता विविधदीप्तियुक्तेन । सृजानः अश्वन उत्पादयन् । स्वरथनेमा रथमार्गान् । स्तोपि स्तूयसे सततं थेयोऽर्षिभिः ॥ त्वं त्या चिद्वातस्याश्वागा ऋजात्मना वहध्यै । ययोर्देवो न मयो यन्ता नकिर्विदाय्यः ॥५॥ यच्छब्दसंपन्धादुत्तरोऽद्धः पूर्वं व्याख्यायते । ययोरपवयोः । यन्ता गन्तुं प्रवृत्तयोभियन्तानिधारयिता।न देयः। नापि मर्यो मनुप्यः । नकि न कश्चित् । विदार्यः घेता यलस्य जयन्त मिति शेपः । त्वं हे इन्द्र । त्या चित् तायपि तादृशायपीत्यर्थः । तस्य घलेन जपेन च युका- पिति शेप. । अभ्या आत्मीयावश्वौ । मजा ऋजुगामिनी । आ अगाः आ गच्छसि । मना सारथिनिरपेक्ष रत्यर्थः । किमर्थ प्रति गच्छानि। उच्यते । पहायै चाहनाय । अभिप्रेतदेशप्रापणाय नियमनाय घेत्यर्थः॥ अध ग्मन्तोशना पृच्छते वा कद न आ गृहम् । आ जग्मधुः पराकादिवश्व ग्मश्च मर्त्यम् ॥ ६ ॥ . ऋ० ८1०1५॥

·. मं०१०।सू० २२॥] ने ऋग्वेदभाष्यम् * [५७ यक्ष निर्वृत्त अथ अनन्तरं । ग्मन्ता स्वस्थानं प्रति गच्छन्तौ । उशनाः । द्वितीयार्थे प्रथमपा । उशनसञ्च त्वत्ससं त्वां चेन्द्रं । वां युवां संवृत्ती सन्तौ । पृच्छते कृतार्थमात्मानं मन्यमानः परितोपात् पृच्छति । सर्यों यजमानः अनेनोच्यमानप्रकारेण । कदा किमाँ । कनार्थेनार्थिनी सन्तौ । नः अस्माकं स्वभूतं । आ गृहं । आडन प्रतीत्यस्यार्थे । गृहं प्रति मर्त्यलोकं प्रति । आ जग्मथुः आगतवन्तौ स्था । पराकात् दूरात् । फुतो दूरात्। दिवाच ग्मःचायतश्च पृथिवीतश्चे- त्यर्थः । युवयोः कृतार्थत्वादिहागमनमस्मदनुग्रहार्थमेव न स्वार्थमिति धन् पृच्छतीत्यर्थः॥ आ न इन्द्र पृक्षसेऽस्माकं ब्रह्मोद्यतम् । तचा याचामहेऽयः शुष्णं यद्धन्नमानुपम् ।। ७॥ हे इन्द्र । आ पृक्षसे नः। आडन मर्यादायां । मर्यादया आतृप्ते. रित्यर्थः । संपर्चयात्मना भक्षयेत्यर्थः । अस्माकं स्वभूतं । ब्रह्म अन्नं हवि- राण्यानःसृतीयार्थे पष्ठी।चतुर्थी द्वितीया]यां चैपा। अस्माभिस्तुभ्यं दातुं उद्यतं उक्षिप्तं दत्तमित्यर्थः । भक्षितवन्तं च सन्तं त्वां तत् । याचामहे प्रार्थयामदे । अयः अन्नं रक्षणं घा यदुत्कृष्टं इति शेषः । गुणं पलञ्च याचामहे । यत् हन् हन्ति । अमानुपं मानुपादन्यं राक्षसा. दिकं यलञ्चोत्सष्टं प्रार्थयामह इत्यर्थः । अथवा न इत्येतद् अय इत्येतेन संपण्यते । एप च योजना कर्तव्या । तत्त्या याचामहे ।नःअस्माकं अयः पालनं । कीदृशं । उच्यते । गुप्णं शुष्णनामानीयतहन हतवान् । अमानु: परमानुपादितरमसुरमित्यर्थः । शुष्णममुरं हत्या येन पाटनेन त्रैलोक्यं पालितयानसि । तत् पालनमस्माकं त्यां याचामह रति घाश्यशेपः॥ अर्मा दस्परमि नो अमन्तुरन्यग्रवो अमानुपः । त्वं तस्सामित्रहन्वधर्दासस्स दंमय ॥ ८॥ भरमा अविचमानकर्मानिषिय इत्यर्थः।दस्युः।नः अस्माकम्। अमि अमन्तुः आभिमुल्येन स्परूपतः अशाता । अपया अयोपस. गंस्य पदारलोपोऽत्र द्रव्यः । अपमन्तुः । अयमन्ता परिमरिता । • गोप्यमानेन प्रयोग पुनरपाय।

·५८] *म्पदभाष्यम् * [मं०१० सू०२२॥ अन्ययतः श्रुतिस्मृतिविहितकर्मणोऽन्यकर्मा प्रतिपिद्धकर्मा । अमानुष मानुपादन्यः मनुष्यसंव्यवहाराद् बाधः । राक्षसवृत्तिरित्यर्थः । य ईदशः । तस्य दासस्य उपक्षपयितव्यस्य । त्वं हे अमित्रहन् मतजनस्य शत्रूणां हन्तः। वधः इन्ता सन् । दंभय हिन्धि तमिति शेषः । अथवा पध इति घवनाम। तस्य वजं दंभय गमय । तं धजेण जहीत्यर्थः ॥ त्वं न इन्द्र शूर शूरैरुत सोतासो बर्हणा । पुरुत्रा ते वि पूर्तयो नवन्त क्षोणयो यथा ॥९॥ त्वं नः अस्मान् । हे इन्द्र शूर। शूरैः मरुभिस्सह सामर्यात पालयेति शेषा । उत अपि । त्योतासः स्वया उता रक्षितासन्तो चयं । पईणा परिवृद्धेन इप्सितार्थप्रदानेन त्वदीयेन तव प्रसादयुक्ता स्यामेति शेषः । कस्मादेवं प्रमः । यस्मात् पुरुसो पुरुभ्यो बस्य स्तोतृम्पो यदृश्यश्च दत्तास्सत्यः । ते तव स्वभूताः। पूर्तयः इप्सिता. मदानानिवि नवन्त विविध स्तुवन्ति त्वां हेतुर्तृत्वेन । किमिति। क्षोपयो यथा । क्षोणिशब्दोऽत्र मनुष्यववनः । ऋविग्यजमानादि- मनुष्याः यथा त्यां स्तुवन्त्ये[व] । एतदुकं भवति । त्वचो लब्ध. धनास्सन्तो घयं त्वया रदयमाणास्त्वां योपु स्तुमः । तस्मादस्मभ्यं धनं देहि रक्षित (1) चास्मानिति । त्वं तान्धत्रहत्ये चोदयो नृन्कार्पाणे शुर बनिवः । गुहा यदी कवीनां विशां नक्षत्रशवसाम् ।। १० ॥ हे इन्द्र खेतान्।[] नरान् मरुदादिदेवान्मरुतोषाकेवलानि] 1 चोदयायोदयसि प्रेत्यति। किमर्थ । वृत्रहत्ये घ। मृत्रहननाय । असु. राय शत्रुवधायेत्यर्थः । कीदृशे सहप्रामे । आसिः छपाणः । तेन निवृत्तः सामः कार्पाणः। तस्मिन् काणे समामे। हे शूर पत्रिवः धजिन्। निघण्टु २॥२०॥ + पुरुनाइति पदस्य पुकारादनन्तरं कोशे रिकपत्रं वियते । उत्तरपधारम्भ- 'हरि श्री गणपतये नमः मविप्नमस्तु । अप पझे निदृसे।-स्पत *.10 1 २३॥६॥ मारभ्य साईप्रयाण मन्त्राणो भाष्य । पदपर्यन्तं पुनलिखितम् । अस्माभिस्तु पुनलेंसस्य साहाम्पमधलम्य विशुदा पार मूले विनिवेशिताः । पुनर्लेस मन्त्राप्रतीकानि वैशिष्ट्येन न प्राषितानि । । म 4 पुरुत्रा" इति ·- मं०१०।०२२॥] * ऋग्वेदभाष्यम् * [५९ कदा दयस उच्यते ।* गुहा गूढानि गुणैः संवृतानि स्तोत्राणि । यदि यदा शृणोपीति शेषः। कवीनां मेधाविनां । विशां सान्तादि- मनुष्याणां । नक्षत्रशवलां गुणग्रहणद्वारेण देवान् प्रतिगन्तृस्तुतिबलानां स्वभूतानि स्तोत्राणि । नक्षत्रं नक्षतेर्गतिकर्मणः । शव इति बलनाम It मक्षु ता त इन्द्र दानापस आक्षाणे शुर वज्रियः । यद्ध शुष्णस्य दंभयो जातं विश्वं सयावभिः ॥ ११ ॥ हे इन्द्र शूर यजिवः । आमाणे योद्धन् च्याप्नुवति तैया॑प्यमाने पा त्वयि असाधारणत्येनायस्थितानि । महूं क्षिप्राणि अविलंयितानि भिप्रकरणे युक्तानीत्यर्थः । ता तानि ।तानि सामर्थ्यात् कर्माणि । ते तय स्वभूतानि । कीदृशस्य । दानामसः दानकर्मणः। स्तोतृभ्यो यादृभ्यश्च सततमभीप्सितार्थप्रदातुरित्यर्थः । कानि तानि । उच्यते । यत् ह । हेति पदपरणः । यानि गुप्णस्यासुरस्य । जातमपत्यं । विश्वं सर्वे । दंभय हिंसितयानसि।क्षणेन सयायभिः सहयातृभिः सहामरुद्भिः]।यान्येव- मादीनि तव कर्माणि तानि सर्याप्येव क्षिप्रकरणे युक्तानीत्यर्थः ॥ माकुध्रथगिन्द्र शूर वस्त्रीरस्मे भूवन्नमिष्टयः । वयंवयं त आसां सुम्ने स्याम पजियः ॥ १२ ॥ हे इन्द्र शूर । अस्मे अस्माकं स्यभूताः । अभिष्टयः आभिमुख्ये- नेप्टयः ज्याः । अथवा अभियः अभीच्छा ईप्सितार्थप्रार्थनाः । पस्यीः महत्यः । अकुध्रय सामर्थ्यात् कुत्सिताः।विफला इत्यर्थः । शीघं चयं स्याममा भूवन । किं तर्हि । वयंवयं [द्वियंच]नमिह वा]मदर्श- नार्थे । ते तय प्रसादात् । आसां ज्यानां प्रार्थनानां पा जन्यत्वेन सम्बन्धिनि । सुम्ने सुखे ऽवस्थिताः शीघ्रं ययं स्याम। अभिष्टिजन्ये न] दृष्टादृष्टसुखेन संयुताः शनि पर्यभयेमेत्याशास्मह इत्यर्थः। हे पजियः। अस्मे ता त इन्द्र सन्तु सत्याहिंसन्तीरुपस्पृशः। वियाम यासां भुजो धेनूनां न पजियः ॥ १३॥ *दयस्युप्युने-कोरापा। +निर.१२॥ मायन इनिकोरापारः। स्पानभएमिव थाक्पमिदं माति *संयुगायोगपाट। निघण्टुः२॥९॥ ..

·०२२॥ ६०] * ऋग्वेदभाप्यम् । [मं०१० ता सत्या इत्युमयत्रापि प्रथमाबहुवचनस्य च्छान्दस आकारा. देशः स्तुतिनिर्देशविशेपत्वात्।। अस्मै अस्माकं स्वभूतास्ताः। उपस्पृशः उपगम्य स्पृशन्ति गृहन्ति देवता गुणानिति उपस्पृश स्तुतयः । ते तब प्रसादात् । हे इन्द्र सन्तु [भ]वन्तु सत्या। तव सद्गुणग्राहिण्य इत्यर्थः । अहिंसन्तीस्त्वामहिंसन्त्यश्च भवन्तु । [सत्स्तुति ]त्पादनुनयन्त्यश्च भवन्वित्यर्थः । विद्याम लभिष्यामहे वयं । यासां स्तुतीनां जन्यत्वेन संवन्धिनः । भुजः भोगान् दृष्टादृष्टान् । किमिव । धेनूनां न । गवां संयन्धिनः क्षीरादिभोगान् कश्चित् गोपतिर्यया लभते । एवं हेवनिवः ।। अहस्ता यदपदी वर्धत क्षाः शचीभिर्वेद्यानाम् । शुष्णं परि प्रदक्षिणिद्विश्वायवे नि शिश्नथः ॥ १४ ॥ अहस्ता हस्तवर्जिता । अपदी पादार्जिता । अपुरुषविधा- कर्मात्मलक्षणेत्यर्थः।क्षाः पृथिवी । यत् यदा वर्धत धनधान्यप्रजा. दिवृद्धया वृद्धा । शचीभिः कर्मभिवृष्टयादिभिः । वेद्यानां पेदितव्यानां मध्यमस्थानदेवतानां त्वत्प्रभृतीनां संबन्धिभिः तदा । शुष्णं शुष्ण- नामानमसुरं । परि प्रदक्षिणित् परिवेश्य प्रदक्षिणं । विश्वायवे । तादयें चतुर्युपा।सर्वाप्रतिहतगामिनः चक्रवर्तिनः उर्वशेयस्य गशो ऽर्थाय। नि शिश्नयः। निगृह्य ताडितवानसि । त्वं हे इन्द्र ।। पिवापिदिन्द्र शूर सोमं मा रिपण्यो वसवान वसुः सन् । उत त्रायस्व गृगतो मघोनो महश्च रायो रेवतस्कृधी नः ॥१५॥ पियापिय यागकालो ऽतिपातः। भयादपि त्वरितस्य द्विवचन- मेत [त् । इदिति पदपूरणः। हे इन्द्र त्वद्यागकालातिपातो यावन्न भवति तावच्शीघ्र पिय सोममित्यर्थः। मा रिपण्यः यागालातिकम] जानत दोषण मा हिंसीः अस्मान् । हे वसवान घसुना धनेन घसुभिर्वा देवै. स्तद्वन् । धसुः सन् प्रशस्तः सन् । प्रशस्तस्य घसन्तः कर्मवैगुण्य- करणेन हिसितुमयुकमित्यर्थः । उत प्रायस्व । अपि च प्रमादजनित. कर्मवैगुण्यदोषात् पालयस्व । गृणत स्तुवतः । मघोनः हविर्धनेन धनवतः अधि कुरुनः अस्मान ॥ * MTNIरस पादिते सायणीये भाप्ये महाभ्रष्ट पाटो विद्यते ।

·[ लमे । यसु धनमृजीपलक्षणं । कलमेते । घने । चन्यते संभाज्यते उदोऽयाहार्यः ताभ्यां तादृशाभ्यां हरिभ्यां महननसाधनभूताम्यां। पदमपंधना। मघवा धनपान् । वृत्रहा वृत्रस्यासुरस्य मेघस्य पा हन्ताामुयत् मयति सिमा किच । भुवामभुः उरु मातीन्द्रः उस मं०१० सू०२३॥] * ऋग्वेदभाष्यम् । [नयोविंशं सूक्तम् ] यजामह इत्यैन्द्रं सप्तचे विमद एव ददर्श ॥ यजामह इन्द्रं वज्रदक्षिणं हरीणां रथ्य? वित्रतानाम् । प्र श्मश्रु दोधुवदूर्ध्वथा भूद्वि सेनाभिर्दयमानो वि राधसा ॥१॥ यजामहे घयमिन्द्रं । कीदृशं । वज्रदक्षिणं सततं शवधाय घजो दक्षिणे हस्ते यस्य तं । वज्रणोत्साहिन वा । [हरीणां ] हरि- संझानां । कीदृशानां । विव्रतानां रथ[व]हनमेघहननादिविविधकर्मणां स्वामिनमिति शेषः । रथ्यं रथस्य च नेतारमित्यर्थः। अथवा हरीणां वियतानां । रत्थ्यं ईहयितारं। योष्टं तत्र गमयितारमित्यर्थः । य इन्द्र मिश्रुष्ठ ? म दोधुवत् प्रकंपयत्ययत्यन्ताभिरुच्या? सोमंपियन्प्रचाल. यतीत्यर्थः । य इन्द्र ऊर्यथा भूत् । ऊर्थ्यथेति । थाऽत्र प्रकारवचना- माया स्वार्थ उपमार्थे या । प्रतथेति यथा । तं प्रत्यवेक्षणार्थ ऊर्मध भवति । अथवा यथा राजा फश्चिद्युद्धकाले योद्धप्रत्ययेक्ष पाम्पो भवति । कदा। सेनाभिर्मरदादिस्वसेनाभिः शन्। विदयमनो विविधं हिंसन्। विर[]धसाव्युपसर्गःश्रुतिसामर्थ्यायमान इति क्रिया- पदमनुयत्य । राधसेति द्वितीया तृतीया । राधः धनं च । स्तोतभ्यो यादृम्यश्च यि दयमानो विविधं ददत् । आदरणो? भवति य इन्द्रः तं यजामह ति संयन्धः कार्यः हरी न्यस या वने विदे वखिन्द्रो मधैर्मघवा वृत्रहा भुवत् । ऋभुर्वाज ऋभुक्षाः पत्यते शवोऽवक्ष्णोमि दासस नाम चित् ॥२॥ अस्येन्द्रस्य । तौ यौ। हरी गयौ । नु क्षिप्रं । यिदे विन्देते उपजायते सणेति यन यापातत्र यच्छन्दश्रुतेस्त । - *.inनिरभयनि-योगप।

·श * ऋग्वेदभाष्यम् * [मं०१०१ सू०२३॥ भवति वा । रूपं रूपं प्रतिरूपो षभूव-इति वचनात् । इदं व्याल्यानं ऋतेन बोदकेन भवति । विद्युरूपः ? ऋतेन सह भवति धा । काज इन्दः। कथं । वाजेनानेन चलेन वा तद्वान्। वाजशम्दश्चान्तींतमत्वर्धः । अथवा-ऋभुमन्तं वाजवन्तम्-इति वचनाभुमान वाजवांश्चेत्यर्थः । प्रभु _ज इति सौधन्वानामुच्यते ऋभुक्षा महक्षेन्द्रः । अथवाउरुक्षयणः। उरावन्तरिक्ष क्षयति निवसतीति । किंच । पत्यते शवः चन्द्रो महतो वलस्य ! शभोनामापि नमत्यनेनोन नामशिरः तदपि । विमुदात अन्यदंग । अथवा नामापि निर्णाशयामीति किमुत शव । अथवाऽव क्ष्णौमीत्यत्र पुरुषव्यत्ययः कार्यः । य ईदृश इन्द्रः । स अवश्णोति दासस्य नामापीति पूर्ववद्योज्यम् ।। यदा वनं हिरण्यमिदथा रथं हरी यमस्य वहतो वि सूरिभिः । आ तिष्ठति मघवा सनश्रुत इन्द्रो वाजस्य दीर्घश्रवसस्पतिः ॥३॥ यदा यस्मिन् काले । षजं हिरण्यं विरमयं हिरण्यमण्डितं घेत्यर्थः । शत्रुप्राणानां हर्तारं घा। शत्रुवधाय गृहातीति शेपः । इदिति पदपूरणः । अथ तदा । रथं । कीदृशं । हरी अभ्यौ । यं रथ। अस्येन्द्रस्य स्वभूनं । वि यहतः यत्रष्टुं गन्तुं तत्र विशेषेण प्रापयतः । तं रथं सूरिमिः स्तोतभिः कुत्सादिभिः सह । आ तिष्ठति आरोहति । मघवान् धनवान् । सनश्रुतविरमण्यातः । निसर्गत एव जगति विदित इत्यर्थः । इन्द्रः पाजस्याननस्य थलस्य । सौधन्वस्य या दोघंधवसो महामतिः । पतिःधा स्वामी या॥ सोचिन्नु पृष्टिथ्या३स्वा सचाँ इन्द्रः श्मश्रुणि हरितामिप्रष्णुते । अब वेति सुक्षयं मधूदि नोति वातो यथा वनम् ॥४॥ सोशन्दस्साशब्दपर्यायः । विदित्युपमायें । नु शति क्षिमायें। तच्छन तेयोग्यार्थयुक्तो यच्छम्दीभ्याहार्यः । या महा वृष्टिः स यथा क्षिप्रं सर्व युगपसिञ्चत्येपं । यूथ्या यूगानि वृन्दानि मदादिदेव- गणलक्षणानि ! स्वा स्वानि । सचा सह । इन्द्रः माणि च स्वानि । २.111८॥ +५२॥६॥ :निरन 1100 सह तुल्यताम् । माहाकोशः ·मं०१०।०२३॥] + ऋग्वेदभाष्यम् । [६३ हरिता हरितवर्णेन सोमेनाभि गुप्णुते । आभिमुख्येन स्थित्वा क्षिप्रं सिञ्चति सोमं पाययति । पियति येत्यर्थः । किञ्च । अव वेति अभि गच्छति । सुक्षयं शोभनं यशगृहं । गत्वा च । सुते अभिपुते सति सोमे । मधु सोमलक्षणं पीत्वा मत्तस्सनिति शेषः । उदित् उधूनोति उत्कंपयति । किं । सामाच्छरीरं । किमिव । घातो यथा वनं वृक्षसंघातम् ।। यो वाचा विवाचो मृध्रवाचः पुरू सहस्राशिवा जघान । तत्तदिदस्य पौंस्यं गृणीमसि पितेव यस्तविपी वाधे शयः ॥६॥ यः इन्द्रः। चाचा वाडमाण । हुंकारमात्रेणेत्यर्थः । विवानः मनएवाचः कृत्येति शेषः। मृध्रवाचो मृदुयाचश्च शत्रन् कृत्वेति शेषः । पुरा पनि । सहना सहनाणि । अशिया असुखानि । सर्यस्यासुख- कारिणीत्यर्थः । जघान हन्ति । यश्चेन्द्रः पितेव । उत्तरः पादः पूर्व प्यारयायते । यथा पिता पुत्रस्य तधिषी पलं वर्धयति अन्नपानप्रदानेन । एवं पृष्टिप्रदानद्वारेण सर्वस्य जगतशयो पलं । घावृधे घर्धयति । तस्यास्येन्द्रस्य स्वभूतं तत्तत् पौंस्यं यलं । येन येन यलेन शान हन्ति । तत्चत् पलमित्यर्थः । गृणीमसि स्तुमो वयं ॥ स्तोमं त इन्द्र पिमदा अजीजनन्नपूयं पुरुतमं सुदानवे । विमा यस्य भोजनमिनस्य यदा पशुं न गोपाः करामहे ॥६॥ स्तोमं स्तुतिविशेष । कीदृशं । अपूय अपूय॑मन्यैरकृतपूर्य- मुन्टमित्यर्थः । पुस्तम पहुतमं । आतिशयेन पहुकारयुक्तश्चेत्यर्थः । इन्द्र ते तुम्यं । सुदानये शोमनदानार्थाय । पिमदा अजीजनत् । पूर्यो. तस्याफ्ययोरेयाश्यताय पुरुषव्यत्ययोऽत्र कर्तव्यः । यिमदाना- मानो ययं जनितयन्तः । एतपन्तः इत्यर्थः । तस्मात् एतयन्तं दिमः ! इन्दन्यनं प्राप्यकुर्म? इत्यर्थः । कथं कुर्मः। पशुं न गोपाः। यथा पशुं सामप्यांगोधेनु । गोपाः गोपालः । दोदार्यमालयभिमुखं करोत्पयं माकिन एना सख्या वि यौपुस्तव चन्द्र विमदस्य च कपः। विधा हि ते प्रमति देव जामिपदसे ते सन्तु सख्या शियानि ॥७॥ • मत्र मिम्पिमा लि माति।

·- । ६४] ऋग्वेदभाष्यम् । [मं० १०॥ सू०२४॥ माकि चिदीलिवाना अस्माकंद्वियोध' इत्यत्रद्वयोबहुवचनं । हे इन्द्र तव मम च । विमदस्य ऋः। आवयोः पता एतानि 1 [सख्या सरयानि स्तुत्यत्वस्तोतृत्वेज्यस्वयष्तृत्वलक्षणानि ।घि यौषुर्विमिश्रयेयु- वियोजयेयुः । तव च मम च भद्रं कुर्वन्तस्सन्तो धनदानव्याघात- कारणद्वारेण माऽपनयन्त्यित्यर्थः । यस्माद्विजानीमो वयं । ते तव। प्रमति प्रकृष्टां मतिमनुग्राहिकां बुद्धिं । किमिव । जामियत् । जाम्यति. रेकनाम बालिशस्य वा । समानजातीयस्य वा इति वचनादा जामिशब्देन समानजातीय उच्यते । यथा समानादेकस्माजातस्य भ्रातुर्भगिन्यामिव प्रकृष्टां बुद्धि स्नेहयुक्तां जनयति कश्चिदेवं । कस्मा[] [यस्मा]द्ध देव । अस्मै अस्माकं च । ते तव । मम च । सन्तु भवन्तु । सख्यानि शिवानि सुखानि । अनपायानीत्यर्थः॥ [चतुर्विशं सूतम् ] उत्तराणि च त्रीणि विमद पंव ददर्श । अस्याद्यस्तृच पेन्द्र उत्तर आश्विना इन्द्र सोममिमं पिच मधुमन्तं चमू सुतम् । असे रयिं नि धारय वि वो मदे सहस्रिणं पुरुषसो विवक्षसे ।।१।। हे इन्द्र सोममिममस्मत्प्रदत्तं । पिय । मधुमन्तं मधुस्वादूपेतं । चमू । सप्तमीद्विचनस्य लुगत्र द्रष्टव्यः । चम्योश्च मनसाधनयोरधि- पथपाफलकयोरित्यर्थः । सुतममिपुतं । पीत्वा च सोमम् । अस्से अस्मासु । रयिं धनविशेष । कीदृशं । सहस्रिणं सहस्रसंख्यायुक्तं । प्रभूतमित्यर्थः । नि धारय नियमेन स्थापय । किनिमित्तं । यः युप्माकं , सर्वेषामेव देवानां । विविविधे सोमजन्यमदे निमित्ते । त्वदत्तेन धनेन यस्माइयं युष्मदर्थ सोमयागं पुनरपि कुर्मः । तस्मादसभ्यमनन्तं धनं देहीत्यर्थः । हे पुरूवसो पहुधन । कस्मादेवमुच्यसे । यस्मान्महान्भवसि त्वं यन्महान्भवसि त्वम् ॥ *पाणि11२५९।। ऋग्वेदे-एना-पाटो विद्यते । निरक ॥२०॥ निरवृत्तिदुर्गमतानुसारेण-असमानजातीयस्य- इति युत. पारः॥ .. पुनः परितमशुद्धं च ॥

·मं०१०स०२॥] * ऋग्वेदभाष्यम् * [६५ त्वां यज्ञेमिसक्थैरुप हव्येभिरीमहे । शचीपते शचीनां वि यो मदे श्रेष्ठं नो धेहि वार्य विवक्षसे ॥२॥ त्वामिन्द्रं । यशेभिः सोमयागैः । उक्थैः शस्त्रादिस्तुतिभिश्चे- त्यर्थः। व्यभिहविर्यश्चेित्यर्थः ।* उप ईमहे । तृतीयाश्रुतेरुपोपसर्ग- श्रुतेश्च उपाराध्य धनं याचामहे इत्यर्थः । याचितश्च सन् त्वं । हे शचीपते । शचीनां यागकर्मणां याचा वा स्तुतिलक्षणानां । विफलत्वेन सम्बन्धिनं । श्रेष्ठमतिशयेन प्रशस्तं गोहिरण्यादिकं दृष्टं । वार्य वरणीय स्वर्गापवर्गादिकमएच । नः अस्मभ्यं । धेहि देहि । कदा ददासि । उच्यते । युप्माकं सर्वेषामेव देवानां विविधे विशिष्टे या सोमजन्यमदे सति । कस्मादेवमुच्यसे । यस्मान्महान्भवसि त्यम् ॥ यस्पतिर्वार्याणामसि रधस्य चोदिता । इन्द्र स्तोतृणामपिता वि यो मदे द्विपो नः पाहाहसो विवक्षसे ॥२॥ हे इन्द्र यस्त्वं पति स्वामी। पार्याणां घरणीयानां धनानाम् । असि भयसि । रन्धस्य संसिद्धस्य सम्यकारिणो यजमानस्य । कर्मसु वोदिता चोदयिता । धनदानेन नियोका भयसि । स्तोतॄणां चायिता सर्वतो रक्षिता भयसि । स त्वं । वि यो मदे युप्माकं सपामेय देयानां यपिधे विशिष्टे या सोमजन्यमदे सति । द्विषो देष्टुस्सकाशात् । ना अलान् । पादि रक्ष। अंहसः पापाय पाहि। कस्लादेयमुच्यसे । यस्मा. नियक्षसे मदान् भवसि त्वं ।। युवं शका मायापिना समीची निरमंथतम् । चिमदेन यदीळिता नासत्या निरमंघतम् ॥४॥ युपां। देशमा शौ । समयी शत्रुपधादिकर्मफर्णायामापा पिना मसायन्ती यारानुयशनाली या। समीची संगते परस्परेप संयुक्त अरणी। निरमयत निमंपिनयन्ती । अश्विनापापys रति प्रानो.त्यात् । वदा निषितयन्ती गुपामुष्यते। पिमदेन मया। पा-1 सरप . . दिशानि-गंगा ६.cn ·६६] * ऋग्वेदभाष्यम् । {म०१०। सू० २५॥ यत् यदा। ईलितौ स्तुतौ । नासत्या नासत्यनामानौ युवां । निरमन्यतं निर्मथितवन्तौ स्थो युवां ॥ विश्वे देवा अकृपन्त समीच्योनिप्पतन्त्योः । नासत्यावनुवन्देवाः पुनरा बहतादिति ॥५॥ विश्वे देवाः सर्वे देवा इन्द्रादयः । अकृपन्त युवामश्विना स्तुवन्तः । कदा उच्यते । समीच्योनिप्पतन्यो । यस्य च भावेन भाष. लक्षणम् ।* इत्येषा सप्तमी। संगतयोः अग्निं निर्मन्थनकाले परस्परेण संयुकयोररथ्यो । अग्निचूर्णरूपेण नीचस्तीग्नपतन्त्योः । अरण्योः निष्पतनक्रियया स्तुतिक्रिया लक्ष्यते। यदा युवामरणीभ्यामनि निर्म थितवन्तौ तदा विश्वे देवा युवां स्तुतयन्त इत्यर्थः । किञ्च । नासत्यौ युवाममयमुक्तवन्तौ देवाः । किमिति । पुनरा वहतादिति । पुनः पुनरीदशानि फर्माणि जगस्थितिहेतुभूतकर्माणि आभिमुख्येन स्थित्वा यहतमन्तं प्रापयतं निर्वर्तयतं कुरुतमित्यर्थः ।। मधुमन्मे परायणं मधुमत्पुनरायनम् ता नो देवा देवतया युवं मधुमतस्कृतम् ॥६॥ मधुमत् मचित्यत्र रसविशेष उच्यते । तेन चात्र तद्गता प्रीति- लक्ष्यते । युययोः प्रसादान्मधुमदस्विति शेष । प्रीतियुक्तमस्त्वित्यर्थः । मे मम । परायनं परागमनं । योगक्षेमाद्यर्थं गृहाद् यहिर्गमनमित्यर्थः । मधुमत् प्रीतियुक्तमेपास्तु । पुनरायनं गृहान् प्रति आगमनम् । अपि किश्चि ता । तो यो युवां सदा भकानां अनुग्रहीतारौ । युवं युवा । हे देवा देयौ। न अस्मान । मधुमतः सदा प्रीतियुक्तान] । कृतं कुरतं । तेन देवतया देवत्वेनाणिमादिदैवतैश्वर्ययोगादित्यर्थः ।। [पाविशं सूक्तम् ] उत्तरं सौम्यमेकादशर्थे । भद्रं नो अपि वातय मनो दक्षमुत ऋतुम् । अधाते सख्य अन्धसोवि वो मदेरणगायो न यक्से विवक्षसे ॥१॥ * पाणि०२३।७॥ मोशमूलर सम्पादिते सायणभाष्ये स्थित्यावहत-इति पाठः।

·- - मं०१०। सू० २॥] * ऋग्वेदभाप्यम् । [६७ ह सोम । भद्रं कल्याणं । शुभसफल्पलक्षणं । नः अस्माक सम्बन्धिनः । यातय गमनाय प्रापय । शुभसंकल्पमस्माकं मनः फुर्वि- त्यर्थः ।अपिदक्षं । दक्ष वृद्धौ। अस्माकं दक्ष वृद्ध सर्वव्यापिनमन्तरात्मान- मपि । भद्रं शुभकारित्वलक्षणं कुर्वित्यर्थः । उत ऋतुं अस्माकं बुद्धिमपि मदं शुमाध्यवसायलक्षणं प्रापय । शुभाध्यवसायिनं कुर्वित्यर्थः । एत- स्मिन् यथोक्ते सस्मिन् कृते सति । अध अथ । ते तव सोमस्य सम्बन्धिान । स[ये सखिकर्माण स्तुत्यस्तोतृत्वज्यत्ययप्दृत्यलक्षणे । रणन् रमामहे । प्रीति फुर्म इत्यर्थः । किमिव । गावो न यवसे । यथा गायः यवसे घासे रमन्ते प्रीतिं कुर्वन्त्येवं। किमर्थ त्वद्यागलक्षणे सख्ये। अन्धसोऽप वि यो मदे सोमाख्यस्यानस्य जन्यत्येन सम्बन्धिनि युष्माकं सर्वेषामेव देवानां विविधे मदे निमित्ते । कस्मादेवमुच्यसे । यस्माद्विवक्षसे महान्भवसि । महान्तश्चाभ्यर्थितारशूरा भवन्ति ॥ हृदिस्पृशस्त आसते विश्वेषु सोम धामसु । अधा कामा इमे मम वि वो मदे वि तिष्ठन्ते वसूययो विवक्षसे ॥२॥ हे सोम । ते तव । हृदिस्पृशः हृदयस्य युद्ध स्तुतिभि नधार. स्सन्तः । आसते तिष्ठन्ति ऋत्विजः। विश्व सर्वेषु । धाममु स्येपु स्थानेषु स्तुवन्तस्तिष्ठन्तीत्यर्थः । तेषु स्वस्थानेषु स्थित्या त्या स्तुपन् । अध अथ । कामाः अभिलापाः । इमे मम हृदयादिति शेषः । पि तिष्टन्ते उत्तिष्ठन्ति । किं विशिष्टाः । वसूययो च सुकामाः धनमिच्छन्तः । रिमथें । युप्माकं सर्वेपामेय देवानां सोमजन्यविविधमदे निमित्ते । सोमयागार्थमित्यर्थः। फरमादेववक्त्या ? देवयागार्थ धनं प्राप्यते । यस्माद्वियक्षसे महान् त्वं भवसि । महातच परंगितशा भयन्ति । अभ्यर्थिताः शूराध ॥ उत प्रतानि मोम ते प्राहं मिनामि पाक्या । अघा पितेव सूनवे विचो मदे मृळा नो अमिचिद्वधाद्विवक्षमे ॥३॥ उतापि । प्रतानि यागकर्माणि । हे सोम । ते त्वदधमई । प्र मिनामि प्रदिनस्मि प्रकण [करोमि । सदा पाक्या परिपफया मर्यार्थ- दर्शिन्या प्रशया । अधया प्रतपिशेषणमेतत् । पाक्यानि परिनिधितानि ·६८] * ऋग्वेदभाप्यम् * [मं०१०। सू०२५॥ त्वमपि । अधाथ त्वद्यागकरणानन्तरं परिकृष्एस्सन् । मुळा नः । सुखाय भव । नः अस्माकं । अभि चिद्वधात् आभिमुख्येन स्थित्वा शन्यादि. घंधाथ पालयास्मानिति शेपः । किमिव । पितेव सूनवे । यथा पिता पुत्रस्यार्थाय तैस्तैरुपाय स्सुखो भवति पालयति च सर्वस्मात् पुत्रं एवं । किमर्थ सुखयानि पाळयामि च त्वां । उच्यते । युष्माकं सर्वपामेव देवानां विविधे सोमजन्यमदे पुनः पुनः कर्तव्यत्वेन निमिचभूते यस्मात्वया सुसुख्यमान स्सुपाद्यमानश्च पुनः पुनः सोम- यागं युष्मदर्थ करोमीति । तस्मात् कारणान्मां सुखय सर्वतः पाळय चेत्यर्थः । कस्मादेवमुख्यस । यस्मान्महान्मसि त्वं । महान्तश्च भवान् सुखयन्ति पाळयन्ति [] समु प्रयन्ति धीवयः सर्गासोऽवता इव । कंतु नः सोम जीवसे विवो मदे धारया चमसाँ इव विवक्षसे ॥४॥ समुप्र । उकारा पदपूरणः । संप्र यन्ति संभूय प्रकृष्टया गत्या गच्छन्ति त्वां प्रति।धीतयः अस्मदीया स्तुतयः। देवतागुणान्धारयन्ति गृहन्तीति।धीतय स्तुतयः। किमिव संप्र यन्ति। सर्गासो ऽधत इच।* विसज्यन्ते उदकपानार्थमादानार्थ घेति सर्गाः । गोसंघा घटिकासंघा था। अयत इति पनाम यथा सर्गा गोसंघा घटिकासंघावाउदकपा. नार्थमादानार्थ घाऽवतान् पान् प्रति संभूय प्रकृष्टया गत्या गच्छन्ति एवं पतज्ज्ञात्वा । क्रतुं यागकर्म प्रतिज्ञांचा कर्तारं धा कर्मणामन्तर- पुरुषः । नः अस्माकं । जीवसे चिरजीयनाय । हे सोमा धारय महता- दरेण स्थापय मयि । किमिव । घि यो मदे चमसानिय । यथा युप्माकं सर्वेषामेव देवानां विविधसोमजन्यमदे कर्तव्यत्वेन निमित्तभूते चमसा. नपर्युईविर्धाने महता यनेन धारयत्येवं । कस्मादेवमुच्यसे । यस्माम महान् भवसि त्वं तब त्ये सोम शक्तिमिनिकामासो व्युण्विरे। गृत्सस्य धीरास्तवसो विचो मदे बज गोमन्तमश्विनं विवक्षसे ।।५ हे सोमातव गृत्सस्या मेधाविनः। तपसः महतोऽर्थाय ये मम यजमानस्य स्थभूता ऋत्विजः । निकामासो दृष्टादृष्टफळे नियतकामा| *सांसो यसत इच-कोशपाय। निघण्टु ३॥२३॥ सस्थ-कोपारः ।। - ·म० १० 1 सू०२५॥] + ऋग्वेदभाष्यम् [६९ धीरा मेधाविनः [सम्यकारिण इत्यर्थः । इत्यते शक्तिभि र्यागकर्मभि- स्सह व्यण्विरे विविधा स्तुतीर्गमयन्ति प्रेरयन्ति कुर्वन्तीत्यर्थः । एतज्ज्ञात्वा बजाव्रजन्त्यति बज गोष्ठमन्दिरा? चात्र सामादुच्यते। तं मन्तं गोसहित । अश्विनमभ्यसहितं चास्मभ्यं देहीति शेपः । किमर्थ। कुष्माकं सर्वेषामेव देवानां विविध सोमजन्यमदे पुनः [पुनः] कर्तव्य- वेन निमित्तभूते । कस्मादेवमुच्यसे । यस्मान्महानमवसि त्वं ।। पशुं नः सोम रक्षसि पुरुत्रा विष्ठितं जगत् । समाकृणोपि जीवसे वि चो मद विश्वा संपश्यन्भुवना विवक्षसे ॥६ हे सोम । पशुं देवयागार्थमुपाकृतं नः अस्माकं स्वभूतं । रक्षसि सर्वतः पाळयसि त्वं । न केवलं पशुं किं तर्हि। पुरुषा बहुधा सुर नरः तिर्यग्योन्यादिभावेन । विष्ठितमवस्थितं । जगच पाळयास सर्वतः । किञ्च समाकृणोपि समाकरोपि । जगतो वृत्तिञ्च विदधासीत्यर्थः । किमर्थे । जीवसे जीवनाय । कयं वृत्ति विदधासि । उच्यते । विश्वा संपश्यन् भुयना । सर्वाणि भूतानि समं पश्यन् यथाई विदधासीत्यर्थः। किमर्थमेतत् सधै यथोक्तं करोपि। उच्यते । वि वो मदे । युष्माकं सपामेप देवानां विविधपिर्जन्यतृप्त्यर्थे । उक्च-इतः प्रदानमुत देया उप जीवन्ति अमुतः प्रदान मनुष्या इति । विवक्षसे महान् भयसि त्वं । उचितञ्च महतामेतत् यथोकं ॥ त्वं नः सोम विश्वतो गोपा अदाभ्यो भव । सेघ राजन्नप निधो वियोमदे मा नो दुःशंस ईशता विवक्षसे ॥७॥ हे सोमा यस्त्वमदाम्य केनचिदहिंस्यः। सत्यं । नः अस्माकं । विश्वतः सर्पतः । गोपाः रक्षिता भव । किञ्च राजन् सर्पस्य स्थामिन् अप सेधापगमयास्मतः अपजहिया । निधः धितॄन् अस्माकम- पक्षपपिसन् इन्दृन्याामा च । नःअस्माकं । दुशंसः दुधरितानां शिव- मानानामपिधानाना शंसिता प्रख्यापयिता। शित सिता भूत । तय मसाबादस्माकमपयक्ता मा भूत् कधिदित्यर्थः । किमर्थमेतत्सय माथ्र्यसे । वि यो मदे । युमाकं सर्वेषामेय देवानां पिपिघसोमजन्य. - 1.दाप-कासपाटा *१२१२."

·७.] * ऋग्वेदभाप्यम् । [मं०१०। ६०२५१ तृप्त्यर्थे । महांश्च [मयसि त्वं ।महत्यास सर्वमध्यस विविधगिर्भि स्तप्यस चत्यर्थः॥ वं नः सोम सुक्रतुर्वयोधयाय जागृहि । क्षेत्रपित्तरो मनुषो वि यो मदे द्रुहो नः पाह्यहंसो विवक्षसे ॥८॥ हे सोम यस्त्वं । सुक्रतुं स्सुनजतस्सुकर्मा वा । क्षेत्रपित्तरः । क्षि निवासगत्योरित्यस्य क्षेत्रं । क्षेनस्य स्थित्युत्पत्तिप्रळयकाळेपु जगतो निवासभूतस्य या कारणात्मनोऽतिशयेन वेत्ता च । स त्वन्नः अस्मभ्यं । पयोधेयायानधेयाय । जागृहि यतस्वेत्यर्थः । किञ्च । मनुषो मुगुष्यात् । कीदृशात् । द्रुहः दोग्धु स्सकाशात् । नः अस्मान् । पाहि रक्ष । अंहसः पापाच रक्ष । म किमर्थमेवं प्रार्थ्यसे। युप्माकं सर्वेषामेव देवानां विविधसोमादिहविर्जन्यतृप्त्यर्थमित्यर्थः । महांश्च भवसि ॥ त्वं नो वृत्रहन्तमेन्द्रस्येन्दो शिवः ससा । यसी हवन्ते समिधे पि वो मदे युध्यमानास्तोकसाता विवक्षसे॥९॥ हे इन्दो सोम । वृनस्य शत्रोरतिशयेन हन्तः । यस्त्वमिन्द्रस्य । शियः सुसकरः । सखा। स त्वन्न अस्माकं । रक्षिता भवेति शेषः । कदा । यत् यदा। सीसर्वतः । हवन्ते आह्वयन्ति युद्धार्थमस्मान् शानः। युध्यमाना संप्रहरन्तः सन्तः। क । समिथे संग्राम। कीदृशे। तोक- सातौ। तोकमित्यपत्यनाम if पणु दाने इत्यस्योत्तरमपत्यमपि दीयते यत्र हितरित्यर्थः तत्र। महतीत्यर्थः । तदा रक्षिता भव । कस्मिन्नि. मिचे। युमा सर्वपामेव देवानां विविधहविर्जन्यलक्षणे निमित। रक्षितास्सतो? यस्माद्यप्माकं यागं करिष्यामः । तस्मात् कारणात् अस्मान् रक्षेत्यर्थः ।महांश्च भवसि त्वं । महतां युक्तं रक्षणं कर्तु भक्तानां। अयं प स तुरो मद इन्द्रस्य वर्धत प्रियः । अयं कक्षीवतो महा वि यो मदे मतिं विप्रस्य वर्धयद्विवक्षसे ॥१० अत्र तच्छन्दध्रुतेरेकचाफ्यताय यच्छम्छो स्याहार्यः। यः सोम इन्द्रस्यार्थाय । घर्धत मूजपर्वतादिप्रदेशवृद्धः । प्रियश्चन्द्रस्य । अयं घ सः अयमेव सतः अयमेव स सोमो ऽस्माभिरभिपुत इन्द्रस्यार्थाय । * अनर्थ भाति। नियण्टु २१२॥ - - ·मं०९।२०२६॥] * ऋग्वेदभाप्यम् * [७१ कोशः। तुरः सर्वकार्येपु त्वरणशीठः । शिप्रकारीत्यर्थः । मदो मदक- रघायं सोमः । कक्षीयत ऋपेः । काशस्य । महो महतः । विप्रस्य मेधाविनः । मति प्रज्ञा । वर्धयत् वर्धितवान् । कस्मिन सति । युप्माकं सर्वेषामेव देवानां विशिष्टे सोमजन्यमदे सति । य एवमतः अस्माक- मपि मनि वर्धयत्यिति शेपः । उत्तरं प्रत्यक्षरुतत्वात भिन्नं वाक्यं । सोम विक्षसे महान् भवसि त्वं ॥ अयं विप्राय दाशुपे वाजां इयर्ति गोमतः । अयं सप्तम्य आ वरं वि वो मदे प्राधं श्रोणं च तारिपद्विवक्षसे ॥११ अयं सोमः । विप्राय मेधाविने । दाशुपे हवीपि दत्तवते यज मानाय । पाजान् गोमतः । अन्नानि गोसाहतानि । इयति गमयति ददातीत्यर्थः । विश्चायमेय सोमः । सप्त ऋविभ्यः । आ घरमाइप- सगंधूत ईरतीति क्रियापदमध्याहार्य । आहरति । वरं यजमानस्यार्थाय रदरणी दानस्य च तत् भाये भावात् । किञ्च । युग्माकं सर्येपामेव पानां विशिष्टसोमजन्यमदे सति प्रीतस्सन् । अन्धं चक्षुर्विकलमृषि घिसमसमन्यं वा । घोण पधिरञ्चत्यर्थः । प्र तारिपत् सर्वप्रकारया या प्रकर्षण पद्धितयानित्यर्थः । प्रत्यक्षरुतत्यादेव पूर्वयदुत्तरं भिन्न गम्य । हे सोम महान् भवसि सर्वतस्त्वं तदधीखगस्थित ? ।। [पयिश मूनम्] उत्तरं सून नवर्थमन्द्र पौणं । पासुनो वसुरूद्ददर्श ।। प्र पच्छा मनीपाः स्पार्दा यन्ति नियुतः । प्रदस्रा नियुद्धः पूपा अविष्टु माहिनः ॥१॥ दि यस्मात् । म यन्ति गच्छति । किमर्थ । अउ गुणग्रहण- मारेप पूरणमाप्तुं । मनीपा पायस्तुतिलक्षणाः । कीदृश्यः । स्पादों सगुणोपेतत्यान् स्पृहणीयाः । नियुतः नियमनाहा नियोजनाना। गरमागिनियताः नियुनाया। उचारिता इत्यधः । पतरात्योपकारं प्रत्युसरा । दनादमी मन......it माय मानरपाशिर्ट भाग्य को पग्नि । रमामन्य मरगरिगान मनिपारगम्। मिा५१२८॥

·* ऋग्वेभाग्यम् * [मं०१०।सू०२६० यस्य त्यन्महित्वं पाताप्यमयं जनः । विप्र आ वंसद्धीतिमिश्चिकेत सुष्टुतीनाम् ॥२॥ घाताप्यमुदकमण्डळे वृष्टयर्थ संहृतं परिप अयं यजमानजनः। कीदृशः । विप्रो मेधावी । आवंसन्मर्यादयासंभजते उपजीवति । यस्य च पूष्णोऽर्थाय ! धीतिभि ांगकर्मभिस्तह 1 चिकेत जानाति । सुष्टुतीनां करणमिति शेप.।यागकर्माणि स्तुतीश्च सम्यक्करोतीत्यर्थ. ॥ स वेद सुष्टुतीनामिन्दुर्न पूपा वृपा । अभि सुरः मुपायति ब्रजं न आ मुपायति ॥३॥ स उक्त गुणः । पूपा । घेद जानाति । सुष्टतीनां शोभनस्तुतीनां स्वरूपमिति शेषः। किञ्च । इन्दु चन्द्र इव । पूषा वृषा वर्णिता। सुरः वृष्टिरूपम् । अभि प्रपायति मर्यादया सिञ्चति । अभिरक्षति । वर्षती. त्यर्थः । कथमुच्यते । बज मेघं । नः अस्मदर्थम् । आ अपायति मर्यादया पृष्टयुदकं सेचयति । विद्युदरूपेण स्थित्वाथया मजं सामर्थ्यात् गोस. हितं गोष्ठं चा ग्रुपायति मर्यादया सिञ्चति । ददातीत्यर्थः ॥ मंसीमहि त्वा वयमस्माकं देव पूपन् । मतीनां च साधनं विप्राणां चाधवम् ॥ ४ ॥ मंसीमहि । मन्यतिरर्चतिकर्मा । अत्रस्तुत्यर्थः । हे देव " ययं मसीमहि स्तूयामहे इत्याशास्महे । कीदृशं। अस्माकं प्रज्ञानाञ्च शब्दादन्यस्य चेप्सितार्थस्य । साधनं साधीयतार । यिप्राणां मेधाविनां त्वन्येपामपिआ धयं परिचर्यात्र . प्रत्यधिर्यज्ञानामश्वयो रयानाम् । ऋपिः स यो मनुहितो विप्रस्य यावयत्सखः ।।५। प्रापदि क्रीधु वृसौमत्ययिता धनदाननाद । च संवर्धयिता यहानामयया यज्ञानां संवर्धयितः । निघण्टुः ।। * ·. 1 म.१०।०२क्षा * ऋग्वेदभाष्यम् - [७३ ऽस्यास्तीति प्रत्यधिः । अश्वहयः । हयतिर्गत्यर्थः । स्थानां संवन्धिभि- रामनशीलः । अश्वयुक्तेन रथेन सदा गन्तेत्यर्थः । प्रापिष्टा च । सर्वस्य लोकपालस्वात् प्रत्यवेक्षिता चेत्यर्थः । स पूषा । यः कीदृशः। मनुर्हितः य इमं? मनुष्यहितः । विप्रस्य मेधाविनश्च होतुः । यचयत्- सखः । यवाश्चासौ सखा चेति या पयि.... चापनेता उपद्रवाणां सखिभूतश्चेत्यर्थः ।। आधीपमाणायाः पतिः शुचायाश्च शुचस्य च । वासोवायोऽवीनामा वासांसि मदृजत् ।। ६ ।। आधीपमाणायाः पतिः । स्वात्मन्याधीयमानाया स्तुतेराहते; पति स्वामी । शुचायास्सर्वस्यादीप्तश्च । शुचस्य च दीप्तस्य च सर्पस्य पतिः पूषा । वासोवायः अवीनामुरणानां सम्बन्धिनां पाससा दशा. पपित्रादीनाञ्च यता? च पूपा प्रकाशोप्णाभ्यामनुगृहन् । वासांसि वस्त्राणि च रजकशोध्यानि । मर्मुजन् मर्यादया शोधयति पूर्वोक्तेनैव न्यायन॥ इनो वाजानां पविरिनः पुष्टीनां सखा । श्मश्रु हर्यतो धोद्वि वृथा यो अदाभ्यः ॥ ७ ॥ यः पूषा अदाभ्यो ऽदिस्यस्स। इन ईश्वरस्सर्यस्य चाजानां च। पति स्वामी । इनः ईश्वरः । पुदीनां सर्वेषां प्राणिनां पोषणानां करणे । सखा सखिभूतश्च सर्वस्योपकारित्यात् । किञ्च हर्यत. कामयमानस्य भक्तत्वात् सुप्रतीकस्य यजमानस्य । पाठीश्रुते स्वभूतं सोमं पियनिति शेषः । दमश्रुर्विवृया प्र...... धोत् अधूनोत् विविधं प्रकर्षेण यत्तेन कंपयति । आ ते रथस्य पूषन्नजा धुरं वकृत्युः । विश्वस्यार्थिनः सखा सनोजा अनपच्युतः ॥८॥ आते रथस्य । विश्वस्य हे पूपन् यस्त्वं विश्वस्यार्थिनोयाचकास्य सखेप्सितार्थप्रदाएत्यात् सखिभूतः । सनोजाधिरजातन्धानपच्युत स्याधिकारादनपगतच तस्या ते तव स्वभूतस्यारपस्य धुरं। हे पूछन् । अजजातियुक्ता अश्वाः । आ ववृत्युरावर्तयन्ति यहन्तीत्यर्थः ॥ ५ ·७४ * ऋग्वेदभाम्यम् * [मं०१०। सू०२७॥ अस्माकमूर्जा रथं पूषा अविष्टु माहिनः । भुवद्वाजानां धूध इमं नः शृणवद्धवम् ॥ ९॥ अस्माकं स्वभूतं । रथं इंहितारं देवान् प्रतिपरिसमाप्तिं वा गन्तारं यक्षहविर्धानशकटयो । ऊर्जा स्ववलेनालेन रसेन या हविराख्येन लन्धव्यत्वेन भोकव्यत्वेन च निमित्तभूतेन पूषा । अविष्टु अवतु रक्षतु । माहिनो महान् । भुवत् भवतु च । वाजानामन्नानां । वृधः वर्ध- यिता तदर्थश्च । इमानः अस्माकं । णवन् शृणोतु हवा महाहानं । आत्मा [सप्तविंश सूक्तम्] उत्तरं सूक्तमसत्सु मे जरितस्सः चतुर्विशत्यूचमैन्द्रमिन्द्रपुत्रो वासुको ददर्श । वासुकेपु सूतेषु बाहुल्येनेन्द्रस्य स्तुतिः । स्तोतुमुद्यतं स्वपुत्रमृर्षि घसुकं संयोध्य स्वसामय कथयतीन्दः । विशातदेवता स्वरूपो येन सुखं स्तोष्यतीति । अथवा कार्यकारणयोरेफत्वोपचारात्-- घे पुत्र नामासि इति वचनाश । आन्द्ररूपणावस्थितो वसुक आत्मानं स्तौति कचित् क्वचिन्मन्त्रे । क्वचिदिन्द्रं भेदेन ॥ असत्सु मे जरितः साभिवेगो यत्सुन्वते यजमानाय शिक्षम् । अनाशीर्दामहमस्मि प्रहन्ता सत्यघृतं घृजिनायतमाभुम् ॥१॥ हे जरित स्तोतः असदस्ति विद्यते। मममेन्द्रस्य।सुशोमन ऊर्जितःस अभिवेगा ओविजीभयवलनयो।अर्थिनं प्रतिमनसोऽभि- चलनमभिगमनं वृत्तिविशेषः। यत् येन वेगेन मनोवृत्या।सुन्वते मदर्य सोमाभिषयं कुर्वते यजमानाय यज्रने शिक्षंददामि प्रार्थितम । किश्चा- नाशी [दां। आशी प्रार्थनोच्यतेऽन्यत्र। इह सामर्थ्यात् प्रार्पित हवि. रुच्यते । प्राधित विर्महमद्तमधिकृतं पुरुष । अथवाशीरिति सो. माधिधयणं दम्युच्यते । तस्य दातारमसोमयाजिनमित्यर्थः। अहमस्मि भवामि । प्रहंता प्राण हिसिता । सत्यवृतं । घरति हिंसाः । सत्यस्य च हिसितारमनृतवादिनञ्चत्यर्थः।जिनायंतं कुटिलिं च कर्तु. मिच्छन्तं । परवञ्चनपरश्चेत्यर्थः । आहुर्महान्तमपि हिसिताम्यहम् । दतोऽनन्तरं-इन्द्ररूपेण-इत्यारभ्य-स्तोतः तस्मिन्-इत्यन्तो देखकममादाद् उत्तरस्थलस्थः पाटो ऽनलिखितः। 10मा0१४॥९॥२६॥ - ·मं०१०१सू० २७॥] * ऋग्वेदभाप्यम * यदीदह युधये संनयान्यदेवयन्तन्वा३ शूशुजानान् । अमा ते तुम्र वृपमं पचानि तीचं सुतं पंचदशं नि पिंचम्।।२।। इच्छन्द पवार्थः । उत्तरार्धस्यादायहं सम्देन सह संपन्यायि- तव्यः । यदि यदाई । युधये युद्धाय । समयानि अदेषयून देयान् यष्टुः मनिच्छतः देवशवनयज्यनः । तन्या स्वारीरेणा गुजानान् ।शुचेश- कारस्य जकारश्छीन्दसः । शोशुचानानात्ममरित्यात् पुष्टया दीप्या च युक्तान पुष्टानित्यर्थः । तदाहमेय अय अमा आत्मना हेतुफईत्येन यजमानं वाधिष्ठाय । ते तव यजमानस्य स्यभूतं । तुनं पीवान । पुषमं। धेनुपम इति श्रतः। धेनुं गां । पचानि मदर्थ पचामोति । प्रापटरसं। सुतमभिपुतं । पञ्चदशं सोमं पूर्वपक्षापरपक्षसंवन्धिपञ्चदशसंख्यायुक्ता तिथिसंयन्धेन घर्णवृतिहासयोगात् पञ्चदशस्सोमः । तं च मदधमदं लिपिञ्चं दशापविद्रोणकलशेचमसपाये यासिञ्चामिप्रक्षिपामीत्यर्थः॥ नाद तं वेद य इति प्रवीत्यदेवयून्समरणे जपन्चान् । यदाच्याख्यत्समरणमृपावदादिद्ध मे धूपमा प्र प्रयन्ति ॥३॥ मद्वयतिरिक्तं पुरुषमहान घेद जानामि । यः पुरुष इति एयं प्रवीति यति । अदेययून् देयानकामयमानान्देवद्विषोऽसुरादीन् समरणे संग्नामे । जघन्यान् हतवानमिति । मचोऽन्यस्संग्रामे सणां हन्ता नास्तीत्ययः। किश्च।यदायस्मिन् फाले। अयास्यत् । उत्तमस्य स्थाने* प्रथमः । यदावाण्यत् अवाकृत्यं न्यफ्टत्यम्मृतयत् पश्यामि । समरणं संग्राम । कीदृशं ऋचायत् । द्वितीयाया लुगम द्रएटयः । श्यायन्तं हिंसायन्तं परस्परमतिकरमित्यर्थः । आत् तदा । इस इति पदपूरणी । मे मम स्वभूता। वृषभकर्माणि दर्पितवृपभस्येव यिफ्रान्तानि शमुवध- वन्ति निर्भयंचेष्टितानि । प्रनयन्ति प्रकथयन्ति विद्वत्संघाः धर्णयन्ति । यदज्ञातेपु घृजनेष्वासं विश्व सतो मघवानो म आसन् । जिनामि घेत्क्षम आ सन्तमासु प्र तं क्षिणां पर्वते पादगृह्य ॥४॥ शरीरशास्त्रास्त्रयलतः परिमाणतश्चापरिशातेषु । घृजनेषु * इतोऽनन्तरं-देवद्विपो-इत्यारम्य स्थाने-इतिपर्यन्तः पाठः ऐसकप्रमादात् पुनलिखितः।

·* ऋग्वेदभाप्यम् * [मं० १०॥ सू०२७॥ संग्रामेपु । आसं उपविशामि युद्धार्थमुपतिष्ठामीत्यर्थः । तदा । विश्वे स।सतो मां प्रति प्राप्ताः1 मघवानः हषिर्धनेन तपोधनेन च धनवन्त ऋषयः । मे ममेन्द्रस्य समीपे । आसन्नुपविशन्ति धीर्यवृष्यर्थमास्तु घन्तस्तिष्ठन्तीत्यर्थः। किञ्च । जिनामि वा जानाम्येव नात्र संशयः। इति पदपूरणः । क्षेमे जगत्पालननिमित्ते । आ सन्तं । आङवाभीत्येतस्य स्थाने । सर्वमभिभवन्तमित्यर्थः । आ, महान्तं शत्रु यस्तु महतः न्यूनतम क्षिणां प्रहिनस्मि प्रक्षिपामि । पर्वते गिरी। पादगृह्म पादे गृहीत्या॥ न वा उ मां बजने वारयन्ते न पर्वतासो यदहं मनस्य । मम स्वनाकधुकर्णो भयात एवेदनु घन्किरणः समेजात् ॥५॥ नमामिन्द्रं । पूजने संग्रामे युद्धार्थमुपस्थितं सन्ताधारयन्ते निवारयतुं शधन्ति शत्रवः । नापि पर्वतासःहिमवदादयोगिरयः अतिभाक्षमाः यत् कर्माहं । मनस्य मनसा कर्तुमिच्छामि तत् कर्म मनसाप्युद्वाष्ठाञ्चन्त. यितुं न शक्रवन्तीत्यर्थः । किञ्च।ममेन्द्रस्य। स्वनात् । स्तनिफशम्दात् । संग्रामकाले हुंकारशब्दाद्वा । रुधुको नामासुरोऽथवा धुकर्णो मन्द. थयणेन्द्रियः । बधिर स्थावरपिपीलिकपुत्तिकादिरपि । भयाते बिभेति। किञ्च । एव इत पयमेव ।कधुकर्णवन्मम भयादनुयन प्रतिदिनमित्यर्थः। किरणः । अन्तणीतमत्वर्थमेतत् पदं । किरणवान् रश्मियानादित्यः । समेजात् सम्यक् कंपते चलति । नियमेन प्रयातीत्यर्थः ॥ दर्शन्न्वत्र मृतपा अनिन्द्रान्बाहुक्षदः शरवे पत्यमानान् । घृषु वा ये निनिदुः सखायमध्यू न्वेषु पवयो वकृत्युः॥६॥ दर्श अपश्यमहं पुनः दृष्टयानस्मीत्यर्थः । अत्रास्मिञ्जगति । मृतपान् मृतस्य पक्कस्य सोमादिकस्य हविपः अपहत्य पातून अनिन्दान् इन्द्रेणेवरेण मया धर्जिताननीश्वरान्वा । बाहुलदः महा बलत्वादायुधेन विना बाहुभ्यामेव हिंसितृन्।शरवे शतशः। तृतीया चतुर्की सहीरोन हारेण । क्षिप. रवमानात पालभाना असुरान् । किन । घृ घा। समुपयार्थोऽत्र था शन्दः । महान्त मां । ये सुरान] मिनिटानिन्तलि । मखायं भकानां सखिषत् प्रियहितस्य ·हवा इदर्यो अभितः समायन्कियदासु खपतिश्छंदयात | सानाद् द्यावापृथिव्यौ । कीदृश्यौ । पवस्ते । पं गतावित्यस्य पानी गावो यवं प्रयुता अर्यो अक्षन्ता अपश्यं सहगोपाथरती।। ०१० सू० २७॥] * ऋग्वेदभाष्यम् । [७७ हरिं । अघिउनु एषु। अधीत्युपरिभावे । उ इति पदपूरणः । नु इति क्षेप्रायवृत्युरित्यतेन संपन्धयितव्यः। आधि पपानिनिन्दितृणामुपरि पवयः।पविरिति घननाम । यहुवचनसामद्विजादीन्यायुधानीत्यर्थः। नु क्षि। यवृत्युर्वर्तन्ते पतन्तीत्यर्थः ।। अभूक्षीयु? आयुरानद्दर्षन्नु पूर्वो अपरो नु दर्गत् । द्वे पयस्ते परि तं न भूतो यो अस पारे रजसो विवेप ॥७॥ अभूर्वीक्षिः। मध्यमपुरुषेण प्रथमपुरुषेण च इन्द्रस्योच्यमानत्या. दनयथेन्द्र स्तौति बसुक्रः । अभूः उ औक्षीः । उ इत्ययमेधार्थे । औक्षि. रित्युमात्त्वान्नामपदमेतत् । हे इन्द्र अभूः भवसि । त्वमेघ । औक्षिः उक्षिता सेक्ता वृऐः क्षरिता घर्पिता त्वमेव भवसि नान्य इत्यर्थः । किञ्च । वि आयुः आनट् । मध्यमपुरुषेण प्रक्रान्तत्वादेकवाक्यतायै युष्मन्छन्देन समानार्थों भवच्छन्दः । सर्वधानडित्यादौ परोक्षनिर्देशे प्रत्यक्षीकरणार्थमध्याहर्तव्यः । वि इति पैविध्ये । उ इति चाथें। आयुरिति जीवितमुच्यते । आनडिति व्याप्तिकर्मा , विविधञ्चायुर्भवानिन्द्रः प्राप्नोति । आ महाभूतसंप्लवाच जीवतीत्यर्थः । दर्पत् नु । द विदारणे । सिम्बहुलं। नु इति क्षिप्रार्थे । शत्रु वज्रेण विदारयति च क्षिप्रं भवानिन्द्रः। पूर्वः जगस्थितेरिन्द्राधीनत्वात्सर्वस्माजगतः पूर्वजातश्च । भवानिन्द्र इत्यर्थः । अपर नु दर्पत् । अपर शब्दोऽन्यवचनः । नु इति प्रतिषेधे । अन्योन विदारयिता भवन्तमिन्द्रं भवानेव सर्वशनुजातं हिनस्तीत्यर्थः। किच। यो भवानिन्द्र अस्य त्रैलोक्यस्य । पारे परतः परमसूक्ष्मघायुरूपेण समष्टिव्यष्टिष्टिकारणात्मना स्थित्वेति शेषः । बियेप च्यामोति सर्वत । तं भवन्तमिन्द्रं न परिभूतः अमिभवितुं न शसात इत्यर्थः । वे अपने रोणादिके अस्तप्रत्यये परतः॥ - १ * निघण्टः १५॥ + निघण्टुः २४॥

·७८]
* ऋग्वेदभाष्यम् * [मं०१०१० २७॥
यचं घयसी हीदं सर्व प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यस न । इति
पचनात् सर्वस्य जगतः स्थितिहेतुभूता या गावः । यवं मष्टिजनित.
ययादिधासमित्यर्थः । भक्षयन्तीति परया प्रीत्या दृश्यमानाश । ता
गावः । हवा बाहनदोहनार्थ आहानाहाः । इदिति पदपूरणः । अर्यस्या-
धिकार प्रत्यगन्ध्यः । अभितः सर्वतः । सर्वाभ्यो दिग्भ्य इत्यर्थः । सं
आयन् । समित्येकीभाये । एकीभूय यूथशः आगच्छन्त्यः । हन्यहनि
ग्रहात् प्रतितृप्तास्सत्यः आगतास्वासु गोपु।कियदपि क्षीरं यथा सुरूपं ।
स्वपतिः स्वासां स्वासां गवां स्वामी । छन्दयाते दोग्धुं कामयते ।
मदर्य दोग्धीत्यर्थः । इन्द्राय गाव आशिरं दुहे वज्रिणे मधु ।
यत्सीमुपहरे विदत् । इति वचनात् । अथवा गावः स्वाधिकार
प्रतिगन्न्यः प्रजा ब्राह्मगाद्याः । ययं मटिजनितं यचाधनं । प्रयुताः
प्रमिश्रिताः परस्परेण सहभूताः। अक्षन् अदन्ति।ताःगयाख्याः। अहमर्यः
सर्वस्य स्वामी । अवश्यं परया प्रीत्या पक्ष्यामि । सहगोपाः प्रजापावन-
प्रजापतिना सहिताः। चरन्तीः मवृष्टिजनितयघाद्यन्नं भक्षयन्ति । मया
परया प्रीत्या दृश्यमानाश्च गोसंज्ञाः प्रजा आहातव्याः मत् परिचर्यार्थ-
मभित्वात् प्रजीविनस्य मामेश्वरमाराधयन्तीत्यर्थः । फियदपि स्तुति-
जातं हविर्जातश्च । आसु प्रजासु स्थितं । स्वपति आत्मीयपतिः ।
प्रजापतिः । छन्दयाते कामयते। प्रार्थनया पात्र कंपूर्वको लामो लक्ष्यते ।
अतिस्तोक लभते इत्यर्थः॥
सं यद्वयं यवसादो जनानामहं यवाद उर्वजे अन्तः ।
अत्रा युक्तोऽवसातारमिच्छादयो अयुक्तं युनजद्ववन्धान ॥९॥
पुरुष एपेदं सधैं IS सधै खल्विदं ब्रह्म । इत्यादि घचनात्
कारणात्मनः सर्वात्मकत्वात् अहमेय सम्यक् ज्ञानयोगात् कारणात्म-
रूपेण स्थित्वा स्थावरजंगमलक्षण यद्यद्विपाचतुष्पादादिकञ्च
सर्वमुत्पादयामि रति कारणात्मरूपेणारमानमिन्द्र स्तौति । जनानां
सर्वप्राणिनां । यदत्तव्यं ययसं ययाद्यन्नञ्च तस्य सर्वस्य यवसस्य
*घातपथ०१४।३॥
+निरुक्तं ॥३॥
ऋ०८/६९।६॥
का छान्दो० उप०३ ॥१४॥
ऋ01९॥२॥

·• स्वभूतं । वेदो धनमयुद्धः युद्धवर्जितः । तेन तारशेन पुरुषेण मा अयोद्धा समहं वलादपहृत्य । वि भजानि स्वसनिकेम्प मंदर स्वकल्पनया सम्पादकद्वयेनभाष्य पूरितम् । अहो तुम कडा मोक्षमूलरसंस्करणे ऽस्य मन्त्रस्य भाष्यं धुटिठमनिन्द्रा मं०१०।सू०२७॥] * ऋग्वेदभाष्यम् * [७९ यवाद्यन्नस्य च वयमेव सम्यगत्तारो द्विपदचतुष्पदादीनां कार्यरूपेण स्थित्वाहमेव कारणरूपेण स्थित्या सर्वस्य यवादिकाम्नस्यात्ता। क स्थितस्सन् अत्ता त्वमुच्यते। उरु अजे अन्तः। उह विस्तरेण । अज गति- क्षेपणयो। अन्तरिति समिध्यवचनः । विस्तीर्णस्य जनस्य गमनस्य जगतो मध्ये स्थितस्सन् अत्तासीत्यर्थः। अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिं ।* इति वचनान्मोक्षस्य दुष्प्रापत्वात् । अत्रास्मिन्नेव जन्मनि । अवसातारं संसारान्तस्य कर्तारं मोक्षं गमयितारं मामेव । इच्छात् आगधयितुं इच्छति।क। योगीन्द्र एव संसारसागरादुद्धा नान्य इति परया भक्त्या योऽयमाराधयति योगेन तमहमस्मिन्नेव जन्मनि संसारान्मोचयामीत्यर्थः । अयो अपि च । अयुक्तमयोगिनं । युनजत् । उत्तमस्य स्थाने प्रथमोऽयं । युनज्यात्मना संसारान्मोचयामात्यर्थः । ववन्वान् संभजनहं यदि कामयेयमित्यर्थःnt अत्रेदु मे मंससे सत्यमुक्तं द्विपाच यञ्चतुष्पासंसृजानि । स्त्रीमिर्यो अत्र धृपणं पृतन्यादयुद्धो अस्य विमजानि वेदः ॥१०॥ अत्र इच्छन् एवार्थः। सत्यशब्दापरो द्रष्टव्याः।उइति पदपूरणः। अत्रास्मिन्मे मम स्तोत्रं । मससे जानीहि त्वं । सत्यमित् उक्तं यथार्थमेव कथितं मया । नार्थवादरूपेणाध्यारोपितः गुणमेतत् स्तोत्रमित्यर्थः । किञ्चि। द्विपाश्च मनुष्यजातिकं चतुष्पाच गवादिकं । सामर्थ्यादन्यदपि बहुपादेकपादादिकं स्थावरजंगम यत्तत्तत् सर्वमहमेघ । संसृजानि उत्पादयानीति जानीहि त्वं । किञ्च । स्त्रीभिः स्त्रीसदृशः यलपीगप- नयर्जितैः पुरुपैस्सह । यः पुरुषः शूरम्मन्यः । अत्रास्मिम्जगति। पृषण. मुदकं वृष्टेरायुधवृष्टेर्वा वर्पितारं मां परित्यज्येति शेषः पृतन्यात् पृतन्य- मिति पृतना संग्राम युद्धं कर्तुमिच्छति । तस्यास्य ईशस्य पुरुषम्य . यदृभ्यश्च ददामीत्यर्थः॥ भगवद्गीता ६।५॥ * शिवरामयोः॥

·- * ऋग्वेदभाष्यम् * [मं०१०।सू. २७॥ यस्यानक्षा दुहिता जात्वास कस्तां विद्वाँ अभिमन्याते अंधाम् । कतरो मेनिं प्रति तं मुचाते य ई वहाते य ईवा बरेयात् ॥११॥ यस्य ममेन्द्रस्य कारणात्मरूपेणावस्थितस्य सतः। अनक्षाअक्षि- धर्जिता दर्शनहीना अचेतनेत्यर्थः । दुहिता प्रकृत्याख्या । जातु आस । सर्वमोक्षपक्षे महाप्रलये था सामान्मय्येव लीना यदि भवति । पुरुषो मत्तोऽन्यः । तां मम दुहितरं प्रकृत्याण्यां मय्येव लीनां । विद्वान् सर्पक्ष इत्यर्थः । अभिमन्यात आत्मन्यायप्रदानेनामि पूजयामि । क्षीरो- दकयन्मया सहकीभूतां तत्वतो जानामीव नान्य इत्यभिप्रायः । किञ्च। कतरो या मत्तोऽन्यः पुरुषः।मेनिं वजं । तं शत्रु प्रति ।मुचाते मुञ्चति। स्वयमेवमुत्थाप्येदानी प्रतियक्ति । यः पुरुषः । ईमेनं शत्रु प्रति । पहाते प्रतिवहति प्राप्नोति धनार्थं गच्छति । यो या पुरुषः । ईमेनं शत्रु । घरेयात् युद्धाय घरयितुमिच्छति । युद्धं प्रार्थयत इत्यर्थः । स चाहमेव नान्य इत्यर्थः॥ कियती योपा मर्यतो वधूयोः परिप्रीता पन्यसा वार्येण । भद्रा वधूभवति यत्सुपेशाः स्वयं सा मित्रं वनुते जने चित् ।।१२।। फियती किंपरिमाणा । योषा स्त्रीजातिः। मर्यतः मनुष्यधर्मान संभोगादिधर्ममिच्छतः पुरुषस्यायधूयोः वधुकामस्य स्त्रीकामस्येत्यर्थः । परिणीता परिकृष्टा अनुरक्ता यशवर्तिनीत्यर्थः । पन्यसा स्तोत्रेण । पायेण धरणीयेन शोभनेन सर्वगुणग्राहिणा। स्तुतस्यापि सता इति. शेषः । सर्वगुणोपेतस्यापि सत इत्यर्थ । मम पुनरीश्वरस्य सर्वात्मकस्य सर्पस्य नियन्तुरन्तर्यामिरूपेणावस्थितस्य इन्द्रस्य सावेषस्ती? प्रकृत्या. दिका परिप्रीता उनुवर्ता यशवर्तिनीत्यभिप्रायःाकिचा भद्रा [कल्या]नी सर्पगुणोपेता । सुपेशाः सुरूपा च भवति । यत् या। वधूः स्त्री द्रौपदी- दमयन्त्यादिकासा स्वयमात्मनैव यं मित्रं स्निग्धंपतिमर्जुनं नलादिकं । धनुते स्वयंवरधर्मेण प्रार्थयते । जने चित् परजनमध्यस्थितं । स व प्रियमाणो घरनरः अहमेवेत्यभिप्रायः। रूपं रूप प्रतिरूपो षभूष।* इति मन्त्रलिंगात् सर्वात्मकत्वात् ॥ *.६१४७/10॥

·मं०१०। सू०२७॥] * ऋग्वेदभाष्यम् । [८१ पत्तो जगार प्रत्यश्चमत्ति शीर्णा शिरः प्रति दधौ वरूथम् । आसीन ऊर्धामुपसि क्षिणाति न्यङ्गुत्तानामन्वेति भूमिम् ॥१३॥ अनया पासुक्र स्तौतीन्द्रं । अत्र सामर्थ्यादुदकनिर्देशप्रतिनि- देशाथों द्वितीयान्तो यच्छन्दो ऽध्याहार्यः । यदुदकं भौमरसलक्षणं मण्डळे संभृतं परिपक्कं वा पत्तः पादै रम्याख्यैः।जगार। जिगतिगिरति कर्मा वा गृह्णाति । पृथिवीपतिःमध्यस्थानमिन्द्र प्रतिनिगिरति वादित्यः । तमुदकमिन्द्रः। प्रत्यञ्चमात्मानं प्रत्यञ्चितं गतम् । अत्तिभक्षयति उपयुक्त स्वीकरोतीत्यर्थः । स्वीकृत्य च शीर्णा अन्तरीक्षलोकस्य शिरोभूतेन विद्युदात्मना स्थित्या पृथिवीनियासिनो लोकस्य । शिरः प्रति दधौ निदधाति प्रतिक्षिपति । वरूथं वरणीयं वृष्टयुदकं । न केवलं शिरः प्रति निदधाति । किं तर्हि । आसीनः उपविष्टः । क्व । उपसि उपस्थे स्व- समीपे स्थाने अन्तरिक्षे । ऊर्धामपि वृष्टिं । क्षिणाति । क्षि हिंसायां । हिनस्ति क्षिपतीत्यर्थः । किञ्च । न्यङ् नीचैरञ्चितस्सन् घाय्वात्मना तिर्यङ्गतिः सन्नित्यर्थः । उत्तानामनु पति आनुपूर्येण गच्छति । भूमि । अथवा तेनेन्द्रो क्षिप्तञ्च सत्तद् वृष्टयुदकं न्यड् । लिंगव्यत्ययो ऽत्र कर्तव्यः । न्यङ् नीचैरञ्चितस्सन् उत्तानामन्वेति । यथा निम्नामन्वेति अनुगच्छति भूमि। अथवा आदित्यात्मना इन्द्र स्तूयते । तदंशत्वादिति । अस्य पादरण्याख्यैः भौमरसलक्षणमुदकं गिरति गृह्णाति वादित्यः। गृहीत्वा च प्रत्यञ्चमात्मानं प्रतिगतम् । अत्ति भक्षयति स्वीकरोति मण्डले स्थापयतीत्यर्थः । अवस्थाप्य च परिपकस्सन् वर्षासु प्राप्तासु शीर्णा शिर स्थानीयेन रश्मिजालेन सर्वलोकस्य । शिरः प्रति दधौ दधाति क्षिपतीत्यर्थ. । बरूयं वरणीयं दृष्टयुदकं । किञ्चासीन उपविष्टः । क । उपसि उपस्थे स्वसमीपे स्थाने मण्डले दिवि या । ऊयों स्वदीप्ति रदिमजाललक्षणां । क्षिणाति हिनस्ति आलोककरणाय व्यामोतीत्यर्थः । किञ्च । न्यद् रश्मिजालरूपेण नीचरञ्चिता गन्ता सन् । उत्तानां भूमि- मन्येति अनुगच्छति तिर्यगूमिधश्च सर्वरदिमजालेनालोककरणाय च्यामोतीत्यर्थः॥ ।

·८२] * ऋग्वेदभाव्यम् । [मं० १०१सू० २७॥ वृहन्नच्छायो अपलाशो अर्वा तस्थौ माता विपितो अति गर्मः। अन्यस्या वत्सं रिहती मिमाय कया भुवा नि दधेधेनुरूषः॥१४॥ विद्युदात्मनेन्द्र स्तूयते । बृहन् महाविद्युदृक्षरूपः इन्द्रः। अच्छायः छायारहितः। तमोवर्जित इत्यर्थः 1 अपलाशः पर्णरहितश्च । अथवा. पलाशः पराशदनवर्जितः विनाशरहित इत्यर्थः । अर्वा अर्ता सर्वत्र गामी वेत्यर्थः । तस्थौ तिष्ठति । विपित. चिमुक्तः निरालंयन इत्यर्थः । महावृष्टिप्रदानद्वारेण सर्वस्य जगतो निर्माता च । अत्ति भक्षयति च हवापि । अथवाऽदनेन विनाशं लक्ष्यते। दुष्कृतो विनाशयति। विभागः मेघस्य गर्भभूतश्च अनर्थानां गरिता वा । किञ्च । अन्यस्या आदित्या- रयाया देवमातुः। यत्समपत्यमिन्द्रं विद्युन्मयं । रिहती आस्वादयन्ती उपजीवन्ती वर्धन्ती पूजयन्ती स्तुवन्ती था। मिमाय निर्मिमीते वर्षासु मेघजातिः । कया भुवा केनाविभावेनाभिप्रायेण । भकथाभयेन घेत्यर्थः। नि दधे स्योदरे निदधाति च ।धेनुः। धेनुर्द्धयतेर्या धिनोतर्वा ।* सर्वस्य वृष्टयुदकं पाययित्री वृष्टयदकेन प्रीणयित्री वेत्यर्थः। ऊधः उदकाधार- त्यादुदकस्थानीयमिन्द्रं विद्युपं । अथवादित्यात्मनेन्द्रिस्तूयते तदंगत्वादादित्यस्य वृहन्महानादि. त्यो वृक्षः । अच्छायः छायारहितः तमोरहित इत्यर्थः । अपलाशः पर्ण- रहितश्च । अथवापलाशः पराशदनाद पराशदनरहितश्चेत्यर्थः । अर्ता सर्वत्र गामी धुलोकगामी घेत्यर्थः । तस्थौ तिष्ठति च । कथं । विषितं विमुक्तः निरालयन इत्यर्थः । माता निर्माता च सर्घस्य-वृष्टिद्वारेण । अत्ति भक्षयति च हवीपि । अथवादनेनात्र विनाशं लक्ष्यते । दुष्कृतो विनाशयतीत्यर्थः । गर्भभूतश्च दियः त्रैलोक्य ? घान्ततित्यात् । अथवा गर्भो गृहात्यर्थे । गिरस्यनानिति चा भौमान् रसान रश्मिभिःगृहाति गिरति घेत्यर्थः । किञ्चान्यस्या देवमातुरदिते. । वत्समपत्यमादित्यं । रिहती आस्वादयन्ती उपजीवन्ती स्तुवन्ती वा । मिमाय निम्भिमीते । पूर्वस्यां दिश्यहन्यहनि उत्पादयन्तीत्यर्थः । कया भुवा केनाविभावेन भक्तया भयाद्धेत्यर्थः । नि दधे स्वोदरे निदधाति च । धेनुरिव ऊधः । + निरुक्तं ॥२३॥ *गिरुक्तं ।।४२॥

·. मं०१०१सू०२७॥] * ऋग्मेदभाप्यम् - [ ८३ अथवा धेनुस्थानीया द्यौरदश्स्याधारत्वात् क्षरितृत्वाचऊथ स्थानीय मादित्यं ॥ सप्त वीरासो अधरादुदायन्नष्टोत्तरात्तात्समजग्मिरन्ते । नव पश्चातास्थितिमन्त आयन्दश प्राक्सानु वि तिरन्त्यश्नः ॥१५|| प्रजापत्यात्मनेन्द्र स्तूयते । सप्त ऋषयो विश्वामित्रादयः । वीरासः प्रजापतेः पुनाः । अधरात् प्रजापतेरधः कायात् । उदायन् उत्पन्न इन्द्र इत्यर्थः । अष्टौ ये वसवः । के । उत्तरात्तात् उत्तरात् प्रादेशात् । समजम्मिरन् सुसअशिर इत्यर्थः । नव भृगयः। स्थिविमन्त स्थिपिहलजमाया? चान कर्षणमुपलक्ष्यते। पिन्त इत्यर्थः । पश्चातात् पृष्ठतः । आयन् आगा उत्पन्ना इत्यर्थः । दश अंगिरसः। प्राय अग्रतः उत्पन्नाः सन्त इति शेप । सानु समुच्छ्रितं प्रदेश । वि तिरन्ति विवर्धयन्ति । अश्न. अशनवतो घुलोकस्य । दशानामेकं कपिलं समानं तं हिन्वन्ति ऋतरे पार्याय । गर्भ माता सुधितं वक्षणास्ववनन्तं तुपयन्ती विमति ॥ १६ ॥ दशानामगिरसांमध्ये। पकं प्रधान । कपिलं कपिलनामानमृर्षि । समानं सामर्थेन तुल्यं । केन । सामर्थ्यात प्रजापतिना।अप्र हिन्वन्ति- शप्दात् पूछे यच्छन्दोऽध्याहार्यः। तच्छन्दश्च गर्मशम्दात् पूर्यो द्रष्टव्यः। यं दिन्यन्ति गमयन्ति प्रेरयन्ति। ते चांगिरसोऽवशिष्टाः। किमयामतये यज्ञादिजगत्प्रर्वतनकर्मणे । प्रशानाय वा । सम्यज्ञानलक्षणाय । पार्याय पार प्रापणीयाय परिसमापयितव्या यशा यज्ञादिकर्मोपदेशनाय सम्यम् शानोपदेशनाय येत्यर्थः। तं प्रजापतेर्गम । माता प्रकृतिः । सुधितं मुदितं सुस्थापितं प्रजापतिना । यक्षणासु । यक्षणा इति नप उच्यन्ते ।* ताभिधान प्रतिस्थाः सूक्ष्मा आपो लक्ष्यन्ते । प्रतिसः सुसूक्ष्मः सरः स्वस्वित्यर्थः । अयनन्तं गर्भवासमकामयमानं तुपयन्तीति । सम्यक् शानादुपदेष्टुं योग्योऽयमिति प्रीता सती । विमति धारयति प्रजापतिनियोगात् ॥ • निपटुः ।।

·* ऋग्वेदभाष्यम् + [म०१० । सू० २७॥ पीवान मेपमपचन्त चीरा न्युप्ता अक्षा अनु दीव आसन् । द्वा धर्नु बृहतीमखंतः पवित्रता चरतः पुनन्ता ॥ १७ ॥ पीवानं स्थूलं मेदोयुक्त । मेषमपचन्त प्रजापतिरूपस्येन्द्रस्याय पक्तवन्तः। पशुयागं कृतवन्त इत्यर्थः। धीराः प्रजापतेः पुत्राः अंगिरसः । किञ्च । न्युप्ताः निक्षिप्ता सन्तः द्वयोरेकतरस्यानुगता भवन्त्येवं प्रजापते- रनु आसन् अनुगता भूताः अंगिरसः । किञ्च । द्वा अंगिरसामेव मध्ये द्वौ कौचिदंगिरसौ। धनु धनुशब्दोऽत्र धनु शब्दपर्यायः । धनशब्द- पर्यायो चा। धनुर्यथा वधसाधनमेवमझानादिवधसाधनं । धनवत् प्रीतिसाधनं घा। कपिलमित्यर्थ । वृहती । वृह वृद्धौ। प्रजापत्यादेशात् घर्धयित्री प्रकृति ययित्रीमुच्यते । अप्स्यन्तः प्रकृतिस्थानां परम सूक्ष्माणामांमध्ये । पवित्रवन्ताः। मन्त्रः पवित्रमुच्यते । ध्यानसाधन- प्रणयमन्त्रवन्तौ । चरतः परिचरितः प्रजापत्यादेशादाराधयतः । प्रणवध्यानेनात्मानं संस्कुर्वन्तौ ॥ विक्रोशनासो विपंच आयन्पचाति नेमो नहि पक्षदर्धः । अयं मे देवः सविता तदाह द्वन्न इदनवत्सपिरेनः ॥ १८ ॥ विक्रोशनासः प्रजापति पितरं विविधमाहयन्तः । विष्यश्चा नाना गतय. पूजना घा। आयन् आगताः । प्रजापतेस्सकाशादुत्पन्ना इत्यर्थः । के अंगिरसः सर्व प्रजा या उत्पाद्य । पचाति प्रजापत्यथैः । यशेपु धीपि पचति । नेमः अंगिरसां सर्वप्रजानां पार्थः । न हि पक्षत् न पचति । अर्धः तदेतत्सर्व केन तव कथितमिति चेत् । उच्यते । अयं देवः सविता सर्वस्प प्रसचितादित्यः । प्रजापतिर्वा मे मा। तदेसर्व यथोक्तम् । आद कथितवान् । किञ्च । सर्पिरत. सरिभश्च । अग्निपि बनवत् हविर्वहनद्वारेण प्रजापति घनति संभजते। अपश्ये ग्रामं वहमानमारादचक्रया सधया वर्तमानम् ॥ मिपत्ययःप्र युगाजनानां सद्यः शिश्ना प्रमिनानो नवीयान् ।।१९।। * निर५.६॥ दुनः इत् दार्पण.

·-
मं०१०। सू० २७॥] * ऋग्वेदभाष्यम् *
[८५
अपश्यमागमेनार्पण या ज्ञानेन सार्थाद्वा दृष्टवान् अहमस्मि
यसुकः प्रजापतिरूपमिन्द्रं । किं कुर्वन्तं दृष्टवानसि । उच्यते । ग्राम
भूतसंघातं । वहमानं प्रापयन्तं सृजन्तमित्यर्थः । कुतः । आगत् उपा.
दानकारणात् प्रकृतित इत्यर्थः । किञ्चान्यत् कुर्वन्तमपश्यम् । अचक्र-
या स्वधया अन्नन । वर्तमानमात्मस्थितिञ्च कुर्वन्तमपश्यन्तं । उक्तञ्च
मन्त्रान्तरे-आनीदवातं स्वधया तदेकमिति 1* किञ्च । प्रसिपक्ति
प्रकर्पण सेवते । अर्यः अर्येश्वरः प्रजापतिः । युगायुगानि यागकालान् ।
यजमानजनानां कार्यत्वेन संबन्धिनः । किञ्च । सद्यः समानेऽहनि ।
शिश्ना शिश्नानि । शिश्नधतेरिति वचनात् ।। श्नथितॄणि ताडायतृणि
दिसितृणि असुरक्षादिशत्रुवृन्दानि । म मिनानः प्रकर्षण हिंसन् ।
नवीयान् शारीरेण बलपोल्पनयादिभिश्च नवतरो भवतीति शेषः ॥
एतौ मे गायौ प्रमरस्य युक्ती मो पु प्र सेधिर्मुहुरिन्ममन्धि ।
आपश्चिदस्य विनशन्त्यर्थ सूरश्च मर्क उपरो बभूवान् ॥ २०॥
कार्यकारणयोरेकत्योपचारात्-आत्मा चै पुत्रनामासीति वचना-
वेन्द्ररूपेणायस्थितस्य । मे मम । प्रमरस्य प्रकर्पण शत्रणां मारयितुः
स्वभूत? न १ गावौ शत्रन्याञ्च प्रति गन्तारौ हरी । युक्तौ स्वगृहं प्रति
गमनानि युक्ती ।सुष्टु अभि पूजितौ।मो सुप्र सेधीः प्रत्युपसंहारकार-
नास्मद्यशान्मापगमय। किंतर्हि । मुहुः इन्ममन्धि पुनः पुनरपीन्द्रं
स्तुहि मान्तरात्मन्नित्यर्थः। यतः आपः चित् आप पर वृष्टिलक्षणाः ।
अस्येन्द्रस्य । यिनशन्ति । अनेकार्थत्वाद्धातूनां नशतिरत्र प्राप्त्यर्थः ।
माप्नुवन् प्रानुवन्ति । अथै गति । सूरश्च सूर्यश्च प्रामोतीति । कीदृशः ।
मकः । मृजु शुद्धौ [मा] जयिता शोधयिता सर्वस्य । उपरः यभूवान्
टपरसदृशो भवन मेत्र ? शीघ्रगतिःसनित्यर्थः । यस्मात् गच्छन्न दुरापः
तस्माधाचनामोति यज्ञात्तावच्छीनं पुनरपि स्तुहीत्यर्थः ।।
अयं यो वजः पुरुधा वियचोऽवः सूर्यस्य वृहतः पुरीपात् ।
थर इदेना परो अन्यदस्ति तदव्यथी जरिमाणस्वरन्ति ॥ २१ ॥
योऽयमिन्द्रस्य स्यभूतः । वनः । पुरुधा यहुधा अनेकप्रकार-
+निरन।।९॥
+F1011२९॥२॥

·८६] * ऋग्वेदभाप्यम् [मं० १०।२० २७॥ मप्रतः पृष्ठतः वाञ्चतः मध्यतः अधस्तादुपरिष्टाश्च पृष्टयुदकप्रबन्धका- सुरमेघादिशत्रुशरीरेपु । विवृत्तः पतितः अन्तरिक्षलोकस्य परस्तादादि- त्यमण्डले । थव इत् । थव इत्यननाम ।। अनहेतुत्वाश्चात्तादित्यम- ण्डलस्थमुदकमुच्यते । इच्छन्दोऽप्य । तच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दोऽध्याहार्यः। यदप्युदकं मेघोदगतादुदकादन्यदस्ति तदपि । जरिमाणन् प्रहरम्भ• गयो जहीविरस्यति इन्द्रस्य स्तोतारोमध्यमस्थाना देवगणामदादयः तरन्ति । तरतिरत्रान्ति"] नीतमत्वों द्रष्टव्यः । वज्रघातमन्तरेणेन्द्रस्य प्रतापेनैवान्तरिक्षलोकं प्रति रश्मिभिरवतारयन्तीत्यर्थः। अथवाजरिमाणः तमसा भौमानाञ्च रसानारितारो रदमयो वर्षास्ववतारयन्ति। एतदुक्तं भयति । मेघोदरगतमुदकन्तत् प्रतियन्धकाछन् वज्रेण हत्वा भूमी पातयन्तीन्द्र आदित्यमण्डलस्थमुदकं यज्रमन्तरेणाझयैव केवलया अन्तरिक्षलोकं प्रति रश्मिभिरवतारयन्तीति ॥ वृक्षे वृक्षे नियता मीमयद्गौस्ततो वयान पतान्पूरुषादः। अथेदं विश्वं भुवनं भयात इन्द्राय सुन्वदृपये च शिक्षत् ॥ २२ ॥ वृक्षे पृक्षे । अथापि ताद्धितेन कृत्स्नवनिगमा भवन्ति वृक्षवि. कारो धनुरत्र वृक्ष इत्युच्यते। ऐश्वर्ययोगादिन्द्रस्य संग्रामकाले बहुबा- हुस्थानेकधनुष्ट्ये सति धीप्सा [५] चनमुपपद्यते । वृक्षे वृक्षे वृक्षविकारे धनुपि धनुषीन्द्रस्य स्यभूते । नियता यमु[य]न्धने । निषद्धा आरोपि. ता सती । मीमयत् । मीमयतिः शब्दकर्मा शब्दं करोत्याकृष्यमाणा सता गौः । अथापि ताहितेन कृत्स्नानगमा भवन्ति ।। गव्या गो. विकारमायुमयी ज्या गमयित्री या शराणां । ततश्च ज्यातः ततो घा शन्द- करणादनन्तरं । पयः पक्षीसदृशाः गन्तागे घा पवः । म पतान प्रपतन्ति शत्रून् प्रति। कीदृशाः। पुरुषादःशापुरुषाणामत्तार' मारयितार इत्यर्थः । अथ एता तस्माच कारणादिदं । विश्व सर्व । भुवनं भूतजातं। भयाते इन्द्रात् यिभेति । इन्द्राय इन्द्रार्थे । सुन्वत् सोमाभिषवं कुर्वपि। फपये च शिक्षत् ऋपिद्रष्टा फर्मणामृत्विक् तस्मै च दक्षिणान्ददपि सोम. यागं फुर्घदपि किमुतान्यदित्यर्धः॥ निघण्टु २।७॥ कतिपयेष्वेव निघण्टुकोशेषु विद्यते न सर्वेषु । +निरक्त २१५॥ 'निरुकं २१॥

·म.१०।०२७॥] * ऋग्वेदभाष्यम् । [८७ देवानां माने प्रथमा अतिष्ठन्कृतत्रादेपामुपरा उदायन् । त्रयस्तपन्ति पृथिवीमनूपा द्वा वृथकं वहतः पुरीपम् ॥ २३ ।। देवानां माने जगस्थितिहेतुभूतोदकाधारभूतत्वात् सर्वस्मात् सर्वन्तावदेव ते सृष्टा इत्यर्थः । के एते । मेघाः । कुत एतद्वगम्यते । परस्मिन् पादे तेपामन्यादेशात्।भाष्ये चमेघा एव माध्यमका देवगणा इत्युकाः । वृष्टानाञ्च सतामेपां मेघानां । कृन्तत्रात् इन्द्रवज्रेण विकर्त- नाच्छेदनात् । उपरा उदायन् । उपरामेघाः।तास्थ्यादत्र तच्छब्देनाप उच्यन्ते । मेघस्था आप उत्पन्नाः । वृष्टिभावन भूमौ पतिता इत्यर्थः । पतितासु च तास्वप्सु इन्द्रादेशात् पर्जन्यो वायुरादित्य इत्येते प्रयः वर्षशीतोष्णैस्तपन्ति सन्तापयन्ति पाचयन्तीत्यर्थः। पृथिवीमत्र तात्स्थ्या- ताच्छम्छा पृथिवीस्था ओषधोरित्यर्थः । [अनूपाः] आनुर्येण वप्तारः प्रहरितारः प्रक्षेतार इत्यर्थः । पाचितासु चौपधीपुरद्वा द्वौ घाय्यादित्यौ। पृथकं भूमिस्थमुदकं । यहत. आदित्यमण्डलं प्रति वाहयतः । वायुः शोषयन् आदित्यो रश्मिभिराददानः । कीदृशमुदकं । पुरीपं प्रीणयितृ पूरयित या सर्वस्य यहित्यर्थः ॥ अथवा देवानामिति निर्धारणे पष्ठी । निर्माणमपि सुवृष्टेगुह्यते । प्रथमशब्दोऽपि प्रधानयचनः । तिष्ठतिरपि व्यापारार्थः । राजद्वारे मशान च यस्तिष्ठति स यान्धव इति । यथा देवानां मध्ये ये प्रथमा उरष्टा मध्यमा देवगणा इन्द्रस्य स्यभूता मरुदादयः । ते। माने घृष्टि- निर्माणे जनने। अतिष्ठन् व्याप्रियन्त इत्यर्थः । व्याप्रियमाणेषु तेषु एन्तत्रादेषां। कर्तृकर्मणोः पतिः । इत्येवमेपा कतरिषष्ठी पभिर्माध्यमकैः देयगर्यत् एतं । कृन्तविकतनं मेघानां छेदनं तस्मात् हे कार्यस्मादे- कर्षिा? तस्मात् कारणादित्यः उपरामेघाः पतिरत्रान्तीतण्यर्थः। कि उत्गमयन्ति जनयन्ति कि सामर्थ्यावृष्टिलक्षणमुद जनितेच तस्मिन्नुदके यस्तपन्तीः त्यादिरशेदव्यातार्य: ॥ सा ते जीयातरुत तस्य विद्धि मा स्मैतागप गूहः समयें। आधिः स्वः कृणुते गृहत युसं स पादुरस्य निर्णिजो न मुच्यते ॥२४ निए २॥५॥ + हितोपदेशः॥ पागि २।५ .

·८८] * ऋग्वेदभाप्यम् . [मं०१०। सू०२८॥ अनयच्चादित्यात्मनेन्द्र स्तूयते। सेति तच्छन्दतैरेकवाक्यताये यच्छन्द उत्तरस्मिन्नधं याहार्यः । यच्छन्दसंयन्धाश्च स एव पूर्व व्याख्येयः। यद्रश्मिरूपण गत्वा । आविः कृणुते प्रकटीकरोति ।स्वःसर्वे त्रैलोक्यमादित्य ।गूदते संवृणोति च आदत्ते चेत्यर्थः। युसमुदकं भौमर- सायं। सपादुःपदनमेतस्मै प्रयोजनद्वया[यादित्येन] रश्मिद्वारण गमन- मित्यर्थः। अस्य निर्णिजः सर्पस्य शोधयितुगदित्यस्य स्वभूतान्नान्ने नादित्येन कदाचिदपि । मुच्यते निर्वादात् धमेण या परित्यज्यते । सा ते तव मामान्तरात्मनः ।जीवातुः जीविकाजीयन हेतुरित्यर्थः । यत एव- मतः ते तस्य विद्धि तस्याप्यादित्यस्य उपकर्तुर्जानीहि स्तुत्या यागेन च प्रत्युपकारामाच अस्मै अस्यादित्यस्य स्वभूतं ।ताहकारशमुपकृतमपः गृहः अपसंघृतमपनीत मा झारित्यर्थः ? । समय मृत्युना सह संग्रामे घर्तमाने । प्राणिनां हि सर्वदैवं मृत्युना सह संग्रामः । जीवस्येप्रत्या मृत्योश्च तदपकाराय सर्वदा प्रवर्तमानत्वात् ॥ [अष्टारिंशं सूतम्] उत्तरं सूत विश्वो हान्य इति द्वादशमन्द्रं पसुक एव ददर्श । विश्वो घीन्यो अरिराजगाम ममेदह श्वशुरो ना जगाम । जक्षीयादाना उत सोमं पपीयात्वाशितः पुनरस्तं जगाया ॥१॥ विश्वो धन्यः स यज्ञं प्रति शीघ्रमानागच्छति वा यो वसुक इन्द्राय सोपलयं फरोधयति ? हे इन्द्र तुभ्यं कथयाम्यहं । विश्व हि अन्यः अरिः आजगाम । सर्व एवान्य ईश्वरः कांगदेवलक्षणः । आजगाम यज्ञमागतः । कस्तहिं नागत । उच्यते । मम इत् अह श्वशुरा न आजगाम । ममैव घसुक्रस्य श्वशुरो घायुः नागतः। यद्यागच्छेत् । जीयात् भक्षयेत् । धानाः ! उत अपि । सोनं पपीयात् पियेत् । स्थाशितः सुभाजित पियेत् । स्वास्ति सुतृप्तः । पुनः भूयः । अस्त * सायणभाप्ये मोशमूलरमकाशित झपेदस्य पदपाठे व भिन्नः पदपाठो विद्यते । उद्गीथस्तु मा । अस्मै। तादृक् । इतीदशानि प्रीणि पदानि चकार । मा । स्म। एतादृक् । इति सायणसम्मतः पदवच्छेदः । अस्त्यस्मत्पार्धे ऋपेदपदपाठस्य पुस्तक मेकम् । एष पदपाठ रावणकृत इति सतमाष्टकस्यान्ते प्रदर्शितम् । तस्मिन् पदपाठे पूर्व उद्गीथसशः पदविभाग आसीत् । परन्तु पश्चात् वेनचित शोधकेन शोधचित्या सायणानुसारी पादः कृतः ॥

·मं० १०॥ सू०२८॥] ग्येदभाष्यम् [८९ स्वगृहं । जगायात् गच्छेत् । त्वञ्च सर्वेश्वरः तस्मात्तव कथितं मयेती- न्द्रस्य स्तुतिरेव जायते ॥ स रोरुववृपभस्तिरमशृंगो वमन्तस्थौ परिमन्ना पृथिव्याः। विश्वेष्वेनं जनेषु पामि यो में कुक्षी सुतसोमः पृणाति ॥ २॥ स यजमानः । रोख्यत् अत्यर्थ स्वत् प्राग्यजुस्सामलक्षणं कुर्वन्नित्यर्थः । किमिव । वृषभ इ[व] तिग्मभंगः । लुप्तोपममेतत् यथा गोवृक्षः। तीक्षणभंगः । दर्पित रुवत् अर्दन्तिष्ठन्ति एवं।अथवा वेदार्थीय- शब्दाभावादेतत्पदद्वयं यजमानविशेषणं । वृपभो घर्पिता यश- द्वारेणेति । तिग्मभंगः । तिम्मं तेजतेरुत्साहकर्मणः । उत्साहटंगः । संस्कृतदिग्गणैः वर्मन् वर्षिणी मृदुतरे महति । कस्मिन् । सामाद्यशे सोमयागलक्षणे । वरिमन परिवणिपतरं उपतरे वेदिस्थाने । पृथिव्याः अवयवभूते । आ तस्थौ मर्यादया तिष्ठामि] मत्प्रसादासंवत्सरे सोम. गजीटग्भवतीत्यर्थः । किञ्च । विश्वेपु सर्येषु । संग्रामेबापत् । मामि रक्षामि । स एनं यजमानं । कीदृशं । यो यजमानः । मे ममेन्द्रम्य स्वभूती । कुक्षी । सुतसोमः कृतसोमाभिषयः । संपृणाति सोमेन पूरयति ॥ अद्रिणा ते मन्दिन इन्द्र तूयान्सुन्वन्ति सोमान्पियसि त्वमेपाम् । "पचन्ति ते वृपमाँ अत्सि तेषां पृक्षेण यन्मघवन्हूयमानः ॥ ३ ॥ अद्रिणाभिषयप्रावणा । ते तवेन्द्रस्य । मंदिनः स्तुत्यस्यार्थाय । हे इन्द्र । तूयान् क्षिप्रानविलंयितान् फर्मवैगुण्याजनितेन प्राधि नानन्तरितान् । दशापवित्राद्धोमपात्राहा क्षिप्रप्रक्षारिण्योरया । सोमान्सुन्वन्ति परमया भक्त्याभिपुण्यन्ति ये यजमाना पागपा- मस्मदादीनां स्वभूतान् सोमान् पियसि त्वन्नेतरेषां । ये घ यगमाना। ते त्वदर्थे । परया भक्त्या पचन्ति वृषभान तेषां स्थभूतान पृपगार वि. भूतानत्ति भक्षयसि त्यनेतरेषां । कदा पिसि अस्ति । उच्यते । यत् यदा । हे मघवन् पृक्षणानेन कर्तव्यत्येन निमित्तभूसेन । इयमान भूतले आइतो भयसि त्वं तदेत्यर्थः ।। *रदन्तिष्ठन्तिी +निरुतं 101६॥ पापाटन-कासपाट ·९० ] * ऋग्वेदभाष्यम् । [ मं० १० । सू० २८० इदं सु मे जरितरा चिकिद्धि प्रतीपं शापं नद्यो वहन्ति ।.. लोपाशः सिंहं प्रत्यश्चमत्साः क्रोष्टा वराहं निरवक्त कक्षात्॥४॥ इदं सामर्थ्य । सुशोभनमभिपूजितमतिशयतवदित्यर्थः । मे मम स्वभूतं । हे जरि[तः] त्वं स्तोतः । आ चिकिद्धि मर्यादया जानीहि । कतमदिदं सामर्थ्यमुच्यते । यदि इच्छाम्यहं । प्रतीपं प्रतिकूलमित्यर्थः । शापमुदकं । नद्यो गंगाद्याः । वहन्ति । किञ्च । लोपाश: रंकुः सिंह प्रत्यञ्चमात्मानं प्रति गतमत्साः गच्छति वधाय । क्रोष्टा गालश्च । वराहमतिशूरं वलयन्तं च सन्तं । निरन्तन्निरतक्तनिर्गमयति बलानि- कालयति । कक्षात् गहनं देशात् ।। कथा त एतदहमा चिकेतं गृत्सस्य पाकस्तवसो मनीपाम् । स्वं नो विद्वाँ ऋतथा वि वोचो यमर्ध ते मघवन्क्षेम्या धूः॥५॥ कथा कथं केन प्रकारेण । ते तवेन्द्रस्य स्वभूतमेतत्सामर्थ्य महमा चिकेतं मर्यादया जानामि । गृत्सस्य मेधाविनः सर्वक्षस्य । पाक अपि पक्कप्रशः । तवसः तवसस्य वृद्धस्य महत इत्यर्थः । मनीपां स्तुतिञ्च कर्तुमिति शेषः । त्वमेव नः अस्मभ्यं विद्वान् सर्वशः । ऋतुथा प्रातावृतौ यथाकालं क्रमेणेत्यर्थः । वि योचः विविधं स्पष्ट विशेषणं या पुनरपि नहि यतः । हे मघवन् । यं ते तय स्तुत्यर्ध अवयव कुर्मः सास्माकं । क्षम्या क्षेमे भवा ग्लेशरहिता घोढुं शक्या स्तुतिः धूः। तस्मात्तयस्तुत्ययययमेव वयं क्लेशेन फर्तुं शक्नुमः मन्दबुद्धित्वात्तस्मात् त्वमेयास्मभ्यं स्वसामध्ये स्तुतिप्रकारश्च पुनरपि कथयेत्यर्थः ॥ एवा हि मां तवसं वर्धयन्ति दिवश्चिन्मे वृहत उत्तरा धूः । पुरू सहस्रा नि शिशामि साकमशगुं हि मा जनिता जजान ॥६॥ एवमनेनोक्तन प्रकारेण । हि यस्मान्मामिन्द्र । तवसं महान्तं । स्तुतिमिस्तुयन्तःस्तोतारः वीर्येण घर्धयन्ति । तस्मात् कारणादिवश्विद् दियोऽपि । उत्तरा अधिकापराया मे ममेन्द्रस्य । बृहतो महतः स्तुतिः धूरन साहधूरत पूर्या महती स्तुतीरत्साहोघा महाप्रयोवा महानित्ययः। किश्च । पुर पुरुणि च बहूनि । सहस्रा शत्रूणां सहस्राणि । निशिशामि तनूकरोमि हिनस्मीत्यर्थः । साकं सह युगपदित्यर्थः । । कस्माद्धि ·प्रयंचं वयायामानं प्रति जगार गिरति गृहाति या । मारणाग । स्यारयन्तः । वक्षणासु नदीपु । यत्र यस्मिन् मेघजाते । एपीट- मुदकमनु गच्छन्ति उपलभन्ते । तन्मेघास्तन्दहन्ति भस्मीकुर्यन्ति । बृहन्तं चिदहते रंधयानि वयद्वत्सो घृपमं शूशुवानः ॥९॥ दानावणनखं । सिंहव्यानजदिकं ? यलवत् फरशूरगमगिया । मं००1०२८०] * वेदनार यस्मादशत्रु अविद्यमानरावें । नामानिन्, । अनिता सर्वत्र जनयिता प्रजापतिः उमान बनिवान् । एवा हि मां तवमं अनुवं कन्कन्धानमिन्द्र देवाः । वधी वृनं बनेग मन्दसानो महिना दाशुपे यम् ॥णा [हि] यस्मादेवमनेनोन प्रकारेण । मान्त्वनुत्रं वतुकं त्वद्रूपाणामवस्थितं सन्तं । तवसं महान्तं । जनुः जानन्ति । जनयन्ति चा। उनं करमसा वा । कर्मन् कर्मणि । अग्निहोत्रादौ वृत्रवधादौ वा । वृषणं वर्णितारं । हे इन्द्र देवाः । हविगं दातारं । ऋत्विग्यजमानमां मदादयो वा देवगणाः । अतः। अवधी हन्मि । वृत्रमसुरं मेधं । दाशुषे हवापि दत्तवते यजमानाय ॥ वास आयन्परशूरविभ्रन्वना वृश्यन्तो अभिविङ्गिरायन । ने सुई दधतो वक्षणासु यत्रा कृपीटमनु तद्दहन्ति ॥ ८ देवास आयन् देवेन्द्रेण चोदितासन्तो देवासः मरुतो देवाः । आयन् गच्छन्ति मेघवधाय । परशून् वज्रान् । अभिनन् धारयन्ति च । मदादेशात् गत्वा धृत्याच वना धनानि । लुप्तोपममेतत् पदं । यथा पक्षान परमुभिश्चन्तः केचित् गच्छन्त्येवं । मेघप्रेशैर्वृश्चन्तः पश्छिः १ रुद्रादि- मध्यमका देवगणाः। मनुष्यैस्सह। अभि आयन मेधान प्रति गच्छन्ति । चि ।सुदूवं सुग्छु द्रवितगन्तवृष्टयुदकन्दधतः निधारयन्तः । नियमेन - वातैश्चूर्णयन्तीत्यर्थः॥ नमः खुरं प्रत्यंचं जगाराद्रि लोगेन व्यभेदमारात् । गरा: पुरं ! लुप्तमत्वर्थतद्धितमेतत् पदं । धुरयन्तं । इन ·९२] * ऋग्वेदभाप्यम् । [मं० १० । सू०२८ किञ्चादि पर्वतं हिमवदादिकं । लोगेन लोप्टेन मृपिण्डेन ध्यभेद विविधं भिननि विदारयामि । आराद्दूरे प्रस्थितमित्यर्थः किञ्च । वृहन्तश्चित् महान्तमपि हस्त्यादिकं । कहते हस्व[ीय कार पाकाय । रंधयानि संसाधयानि वशं गमयानि । यदीच्छानि । मतम सादाच घयत् गच्छति वत्सः। युद्धाय । वृपमं प्रति शूशुपान ॥ सुपर्ण इत्था नसमा सिपायावरुद्धः परिपदं न सिंहः । निरुद्धचिन्महिपस्तावान्गोधा तस्मा अयधं कर्पदेवत् ॥१०॥ सुपर्णः पक्षिराट् । इत्था अमुत्र दिघि । नखमात्मीयं । आ सिपार आयनान् आयन्धुवान् । इन्द्रार्थ सोमाहरणकाले दिवि पदं इन्द्रप्रसादा न्यस्तवानित्यर्थः । अवरुद्धः अवञ्जरेण वृतः परिचेपितः । सिंह परिपदन परिपदमिव । यथा परञ्जरस्य परि सर्पतः । पादमायनाति न्यस्यत्येवं । किञ्च । निमः चित् । चिदित्युपमार्थे । यथा पादेन श्रद्ध केनापि निरुद्धो । महिपः उदकामाचे तावान् भवति । एवमिन्द्र सोमाभाये तृपायानभूत् । प्राक्सोमहरणात्तृषिताय चेन्द्राय तस्मै तायें चतुर्येपा । तृपितस्य तस्येन्द्रस्यार्थाय । गोधा गमयति वर्णा निति । गौर्वागिन्द्रियन्तत्र निहिता गोधा वाग् । गायत्र्यास्या। अग" अयनेन अनायासेन लीलया । कर्पत् आकृष्टवती । दिवसकाशा दाकृष्टवतीत्यर्थः । एतत् सोमजातम्मधु वा सोमलक्षणं ॥ तेभ्यो गोधा अयथं कर्पदेतद्ये ब्रह्मणः प्रतिपीयंत्यन्नैः । सिम उक्ष्णोऽवसृष्टा अदन्ति स्वयं पलानि तन्वः भृणानाः ॥११॥ तेभ्यः । तेषाञ्च देवानामृषीणाश्चार्धाय । गोधाः चाग । गायत्र्यरया । इन्द्रस्पार्थे दशात् ? अयथं फर्पदिति । व्याप्या ये देवा अपयश्च । ब्रह्मणः परिवृढः परिवृद्धस्य । स्वभूतैरभैः सोमाययैस्तृताः सन्त इति शेषः । प्रतिपीयन्ति 'हिंसन्तः प्रतिहिंस मतीन्द्रेणाभ्यनुज्ञाताः। किञ्चसिमः।सर्वान् । उक्षणः पकान् । अवरधान इन्द्रेण निरधान दत्तान् हविर्भूतान्यज्ञेषु । अदन्ति भक्षयन्ति च । स्वयमात्मनैय । शत्रूणां पलानि सेनालक्षणानि घा। तन्यः शरीराणि शृणाना सोमे आहते सति ॥ * अल्पाय ·पत्तीयजमानयो। स्वभूत स्तोमः स्तुतिविशेषः । दे भुरणी यशेन मं०१०। सू० २९॥] * ऋग्वेदभाष्यम् । एते शमीभिः सुशमी अभूवन्ये हिन्विरे तन्व१: सोम उक्थैः । नृवद्वदन्नुप नो माहि वाजान्दिवि श्रवो दधिषे नाम वीरः ॥१२॥ पते देवादयः । शमीभिः सोमयागकर्मभिः । सुशमी सुकर्माणः । अभूवन् भूताः । ये हिन्विरे संगमयन्ति समयन्ति वा । तन्वः स्वशरीराणि । सोमे सोमयागे । उक्थैः शस्त्रैः। य. तमीदृशः । स त्वं नृवत् मनुष्यवत् । वदन् इदम्मया युग्मभ्यन्दत्त मिति व्यक्तां वाचमुचारयन् । नः अस्मभ्यं । उप माहि उपगम्य देहीत्यर्थः । याजान अन्नानि यलानि । कस्मादेवमुच्यसे । यस्मादि- विद्युलोके । श्रवः दानपतिरिन्द्र इति कीर्ति । दधिपे धारयसि । नाम च धारयसि । वीरः दानशूरः इति । [एकोनग्निशं सूक्तम्] वने न वा यो न्यधायि चाकछुचिों स्तोमो भुरणावजीगः । यस्येदिन्द्रः पुरुदिनेषु होता नृणां नर्यो नृतमः क्षपावान् ॥१॥ उत्तरं सूक्तं वने न वाय इति अपच मैन्द्रं ।यसुक्र एव तन्ददर्शायने न वा यः । चाकन् चाकन्निधातपदमेतत् । अग्निवरूथम्मम तस्य चाकनिति] य[1] ॥ यच्छब्दसंबन्धाच तच्छब्द उत्तरे पादे । यसम्वेनात्र सामर्थ्यात्सोमो निश्यिते यस्सोमः । चाकन् इन्द्रेणात्मनः पानं कामयते । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छन्दोऽध्याहार्यः। ससोमः। यने न था। नशब्दः संप्रत्यर्थे । यमे न चा वनविकारे वृक्षावयये पात्रे । द्रोणकल. शादने च ध्रुवस्थाल्यादौ मस्माभि स्थापितः । किश्च । शुचिः शुद्धः सर्वदोपरहितः । या युवयो. सर्वस्य जगतः भतारी लगातारी या कर्मानुष्ठाने पा । अजीगः - - या ।मृन्मये न्यधायि निहितः । न्द्रार्थ- दिस्य गुणानशेषान् गृक्षाति यस्य स्तोमस्य । इरादोऽनर्यकः । इन्द्रः पुदिनेषु यदुष्यहस्सु। होतागायतीत्यर्गतिक स्तोतातासोम इति प्रशंसितत्यामा प्रत्ययमागच्छतु । मागाइन्यत इत्याहाता या । साइन्दस्य गुणानशेषान् गृहातीति संपन्धा कार्यः । कोहराः । नर्यः । नृभ्यो दितं नृणां मनुष्याणां । नृतमा प्रारमनुष्यध। सपायान् अति- पिदेण्याहार्द :निघH1B *.१.१५८।२॥

·९२] । ऋग्वेदभाष्यम् । [मं० १० । सू० २८॥ किञ्चादि पर्वतं हिमपदादिकं । लोगेन लोप्टेन मृपिण्डेन । व्यभेद विविधं भिनद्मि विदारयामि । आराद्दूरे प्रस्थितमित्यर्थः । किञ्च । वृहन्तञ्चित् महान्तमपि हस्त्यादिकं । ऋहते ह्रस्व[1]य काल- पाकाय । रंधयानि संसाधयानि वशं गमयानि । यदीच्छानि । मत्प्र. सादाच वयत् गच्छति वत्सः । युद्धाय । वृषभं प्रति शशुवानः ॥ सुपर्ण इत्था नखमा सिपायावरुद्धः परिपदं न सिंहः । निरुद्धश्चिन्महिपस्तावान्गोधा तस्मा अयथं कर्षदेतत् ॥१०॥ सुपर्णः पक्षिगट् । इत्या अमुत्र दिवि । नखमात्मीयं 1 आ सिपाय आयनान् आवन्धुवान् । इन्द्रार्थ सोमाहरणकाले दिवि पदं इन्द्रप्रसादा. न्यस्तवानित्यर्थः । अवरुद्धः अवअरेण वृतः परिवेष्टितः । सिंह । परिपदन्न परिपदमिव । यथा परक्षरस्य परि सर्वतः। पादमावनाति न्यस्यत्येवं । किञ्च । निरुद्धः चित् । विदित्युपमार्थे । यथा पादेन श्रद्धा केनापि निरुद्धो । महिपः उदकामाचे तावान् भवति । एवमिन्द्रः सोमाभावे तृपावानभूत् । प्राक्सोमहरणात्तृपिताय चेन्द्राय तस्मै । तादर्ये चतुर्युपा । तृपितस्य तस्येन्द्रस्यार्थाय । गोधा गमयति घर्णा निति । गौगिन्द्रियन्तत्र निहिता गोधा धार । गायत्र्याख्या। अयर्थ अयतेन अनायासेन लीलया । कर्पत् आकृष्टवती । दिवसकाशा दारुष्टवतीत्यर्थः । एतत् सोमजातम्मधु वा सोमलक्षणं ॥ तेभ्यो गोधा अयथं कर्षदेतद्ये ब्रह्मणः प्रतिपीयंत्यन्नैः । सिम उक्ष्णोऽवसृष्टा अदन्ति स्वयं पलानि तन्वः भृणानाः ॥११॥ तेभ्यः । तेपाञ्च देवानामृषीणाञ्चार्थाय । गोधाः घाग । गायव्यरया । इन्द्रस्याथै दशात् ? अयथं कर्षदिति । व्याख्याथै ये देषा अपयश्च । ब्रह्मणः परिवृढः परिवृद्धस्य । स्वभूतैरनैः सोमारत्यैस्तृप्ताः सन्त इति शेषः । प्रतिपीयन्ति हिंसन्तः प्रतिहिंस- तीन्द्रेणाभ्यनुज्ञाताः। किञ्चसिमः।सर्वान् । उक्ष्णः वृपकान् ।अवस्टान इन्द्रेण निसृष्टान् दत्तान् हविर्भूतान्यज्ञेषु । अदन्ति भक्षयन्ति च । स्वयमात्मनैय । शत्रूणां यलानि सेनालक्षणानि घा। तन्वा शरीराणि शृणानाः सोमे आहते सति ॥ . + अल्पाय!

·.
मं० १० । सू० २९॥] * ऋग्वेदभाष्यम् ।
[९३
एते शमीमिः सुशमी अभूवन्ये हिन्विरे तन्व१: सोम उक्थैः ।
नृवद्वदन्नुप नो माहि वाजान्दिवि श्रवो दधिपे नाम वीरः ॥१२॥
पते देवोदयः । शमीभिः सोमयागकर्मभिः । सुशमी
सुकर्माणः । अभूवन् भूताः । ये हिन्विरे संगमयन्ति समर्चयन्ति
वा । तन्वः स्वशरीराणि । सोमे सोमयागे । उक्थैः शस्त्रैः। यः
तमीदृशः । स त्वं नृवत् मनुष्यवत् । वदन् इदम्मया युग्मभ्यन्दत्त.
मिति व्यकां वाचमुचारयन् । नः अस्मभ्यं । उप माहि उपगम्य
देहीत्यर्थः । वाजान अन्नानि बलानि । कस्मादेवमुच्यसे । यस्मादि.
वि द्युलोके । श्रवः दानपतिरिन्द्र इति कीर्ति । दधिपे धारयसि । नाम
च धारयसि । वीरः दानशूरः इति ।
[एकोनविंशं सूक्तम्]
वने न वा यो न्यधायि चाकञ्छुचिर्चा स्तोमो भुरणावजीगः ।
यस्येदिन्द्रः पुरुदिनेषु होता नृणां नर्यो नृतमः क्षपावान् ।।१।।
उत्तरं सूक्तं वने न वाय इति अचमैन्द्रावसुक्रएव तन्ददर्श वने
न वा यः । चाकन् चाकनिघातपदमेतत् । अग्निवरूथम्मम तस्य
चाकनिति] य[] । यच्छब्दसंबन्धाच तच्छन्द उत्तरे पादे ।
यच्छब्देनात्र सामर्थ्यात्सोमो निश्यिते यस्सोमः । चाकन् इन्द्रेणात्मनः
पानं कामयते । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः। ससोमः। वने न पा।
नशब्दः संप्रत्यर्थे । वने नया वनविकारे वृक्षावयचे पाने । द्रोणकल-
शादने च ध्रुवस्थाल्यादौ वा । मृन्मये न्यधायि निहितः । इन्द्रार्थ-
मस्माभि स्थापितः। किञ्च । शुचिः शुद्धः सर्वदोपरहितः। वां युवयोः
पत्नीयजमानयोः । स्यभूत स्तोमः स्तुतिविशेषः । हे भुरणौ योन
सर्वस्य जगतः भतारी । स्थगन्तारौ या 1. कर्मानुष्ठाने वा । अजीग:
इन्द्रस्य गुणानशेपान गृह्णाति।यस्य स्तोमस्य । इच्छन्दोऽनर्थकः । इन्द्रः
पुरुदिनेषु बहुष्यहस्सु। होता। हयतीत्यर्चतिकर्मास्तोतातादृशः। सोम
इति प्रशंसितेत्यर्थः । मां प्रत्ययमागच्छतु । मागादन्यत इत्याहाता था।
स। इन्द्रस्य गुणानशेषान् गृह्णातीति संबन्धः कार्यः । कीदृशः । नर्यः ।
नृभ्यो हितं नृणां मनुष्याणां । नृतमः प्रकृष्टमनुष्यश्च । क्षपावान् अति-
+ पादेऽध्याहार्यः?
- निघं०३१ १४॥
-
.
-
* ०१1१४८॥२॥

·९४] * ऋग्वेदमाप्यम् [मं० १० । सू० २९॥ रात्रे फ्रतो यागानां स्तोतृणाचांगभूतया विशिष्टया राज्या तद्वांचे त्यर्थः । एवं शाकल्याविरोधेनायमर्थः कल्पित स्थापितः । इदानी यास्कपदविधिनार्थ उच्यते । वृक्षे यथा ययः येः पुनः पक्षी । पुत्रः का अनुपजातपक्षका न्यधायि मात्रा निहितः स्थापितः ? वाचरित्वो ? आगच्छन्ती। निरीक्षते तदागमनं कामयते । एवमिन्त्र । धोत्रमागच्छ- सीन्दागमनं याचकन चायन् पश्यन् कामयमानो। शुचिः शुद्धः सर्व दोपरहितः । यां युवयोः । स्वभूतं तस्तोः ? स्तामः ? हे भुरणौ। अलीगः गुणग्रहद्वारेणन्द्रमागच्छतमेव गृहाति । उत्तरार्धः समानार्थः पूर्वेण ॥ ते अस्या उपसः प्रापरस्या नृतौ स्याम नृतमस्य नृणाम् । अनु त्रिशोकः शतमावहनन्कुत्सेन रथो यो असत्ससवान् ॥२॥ अस्या चर्तमानायाः । उपसः मिन्याश्च या उपसः । नृतौ । नृ नयने । उदयकाल इत्यर्थः । ते तव इन्द्रस्य । स्तुत्या यागेन चाराधनेन] । प्र स्याम प्रकर्षण भवेमेत्येत- दाशास्महे वयं । कीदृशस्य । मृणाम्मध्ये नृतमस्य प्रकृष्एमनुष्यस्य । कस्मात् कारणात् । स्तुत्या यागेन च । नवाराधनमाशास्महे । यस्मात्यामिन्द्रमाराध्य । तव प्रसादात् । स रथः । असत् । भवति । ससवान् । तव कुरसस्य । च । सनिता संशका | सह वहनद्वारेण सं सेचिता। उक्तश्चायमों मन्त्रान्तरे-यासि फुरसेन सरथमवस्युरिति । प ६ अपरस्या आगा- ·मं०१०1सू० २९॥] * ऋग्वेदभाष्यम् [९५ प्रायेणायं प्रश्नः। किञ्च । कत् वाहः अवाक् । कदिति कदानुशन्दपर्यायः। चाह इत्येतेन पुंसकवाचिना शन्देनेन्द्र प्रत्यूद्यत इति सोम उच्यते । अर्वागिति तद्विशेषणं । कदा । सोमः त्वत् प्रसादात फलदानाय सस्त्रमुखो भविष्यतीति शेषः। किन्च कदा वा । तब प्रसादात् । उपमा मनीपा उपगमिष्यदितां । सर्वार्थदर्शनीप्रज्ञा स्तुतिर्वा सर्वगुणग्राहिणी। किश। आ त्या आडपसर्गश्रुतेस्तद्योग्यक्रियापदोऽध्याहार्यः । कदा वा आराध्य त्यां। शकयां । शफिरनगत्यर्थः । अन्ततिण्यर्थः । गमयेयं । उपमं वदन्ति किं राधः धनमनैः ॥ कदु घुम्नमिन्द्र त्वावतो नृन्कया धिया करसे कन्न आगन् । मित्रो न सत्य उरुगाय भृत्या अन्ने समस्य* यदसन्मनीपा: ॥४॥ कत् उ कदा घा। द्युम्नमनं हविलक्षणमस्मदीयं मध्विति शेषः । हे इन्द्र त्यावतः स्वरसदृशान् मनुष्यान तस्मात् । फया धिया कया अनुमहयुद्धया । करसे करिष्यसि । कत् कदा वा । नः अस्मान् प्रति । आगन् आगमिष्यसि त्वमित्यर्थः । हे उरुगाय यदुगते यहूनां दत्तानां गतिभूतेत्यर्थः । विस्तीर्णगः पा। सर्वगतीनां मध्ये महागते चेत्यर्थः । किमिव । किमर्थञ्च । उच्यते । मित्रः नसत्यः। भृत्यैः यथा कश्चिस्निग्धः अघिसंघादी भरणाय योगक्षेमवहनाय आपद्यागच्छेत् परया प्रीत्या एवं । कस्मादेवमुच्यसे । कदा मां प्रत्यागमिष्यसि भरणायेति । यत् यस्मात् । अने आहारे शरीरस्थितिनिमित्ते । सर्वस्य* सर्वस्यास्मदादि- कस्य प्राणिनः । असन् भवन्ति । मनीपा प्रशा अन्नाभिलक्षणाः ।। प्रेस्य सूरो अर्थ न पार ये अस्य कामं जनिधा इव ग्मन् । गिरथ ये ते तुविजात पूर्वीनर इंद्र प्रतिक्षिक्षत्यन्नैः ।। ५ ।। यच्छब्दसंबन्धाद् द्वितीये पादे .आरंभे । ये यजमाना अस्मदादयः । अस्य तवेन्द्रस्य काम. सोमपानेच्छ ग्मन् । गमिरत्र शुद्धोपि[वि]पूर्वो द्रष्टव्यः । अन्ततिण्यर्थवद्रष्टव्यः । विगमयन्ति प्रभूतसोमप्रदानेनापनयन्ति । किमिय जनिधा जनीनाजायानां संभोगकाले शय्यासु धारयितास पतयो यथा * समस्य-ऋग्वेदपाटः। - - ·। ९६ ] ऋग्वेदभाप्यम् [मं० १०॥ सू०२९॥ प्रभूतसंभोगप्रदानेन मैथुनेच्छामपनयन्ति एवं । गिरश्च स्तुतीः । पूर्वीः अनादिकालप्रवृत्ताः । पुरोडाशोद्यतेन सह । ये नरो मनुष्याः अस्मदादयो यजमाना: ते तुभ्यमिन्द्राय । प्रतिशिक्षन्ति प्रतिकालन्ददति । तान् सर्वानस्सदादीन्यजमानान् । हे इन्द्र । तु. विजात बहुभूत । रूपं रूपं प्रतिरूपो यभूवेति वचनात् सर्वात्मकत्वं । प्रेरय प्रगमय । संसारस्यान्तं प्रगमयन्तमिव । सूरः अर्थ न यथा सूर्यान अर्थम र संसारस्यान्तं गन्तारं योगिनमनुगृहन् । अपधगै गमयत्येव । दृष्टान्तगतोयमर्थः । उत्तर एव उपनिषत्-सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः पुरुपो हव्ययात्मा ।*-इत्येवमाद्यासु। मात्र नु ते सुमिते इन्द्र पूर्वी द्यौर्मज्मना पृथिवी काव्येन । वराय ते घृतवन्तः सुतासः स्वामन्भवन्तु पीतये मधूनि ॥६॥ मात्र सर्वस्य निर्माध्यौ द्यायापृथिव्यौ । पूर्वी अनादिकालप्रवृत्ते। हे इन्द्र । ते तय । स्यभूतौ । नु क्षिप्रं सुमिते सुनिर्मिते । केन मम स्वभूतौ शिमं सुमिते । उच्यते । द्यौः मजमना घलेन । पृथिवी काव्येन कविकर्मणा । मेधाविचेष्टितेन प्रशयेत्यर्थः । यस्मादीदशेन महत्वेन युक्तः । त्वं तस्मात् पिराय श्रेष्ठाय । ते तुभ्यमिन्द्राय । घृत- पन्तः अग्निमुखत्यां प्रति क्षरणवन्तो दीप्तिमन्तो वा। संस्कृतत्वादाज्य- संयुक्ता वा । सुतासः अभिपुताः सोमात् । स्वात्मन्। स्वशब्द आरमः पचनः । आत्मेत्यन्ननाम। देवानां । स्वा स्वमन्नं हविर्भागलक्षणं यस्मिन् स्वस्वा ? यज्ञः। तस्मिन् स्वादुनि यो । अथवा । स्वादुश- ब्दस्य उकारलोपों द्रष्टव्यः। स्वादुनि मृष्टान्ने । यो अस्मदीये । भवन्तमस्माभिवृत्तान्तः । किमर्थ । पीतये पानाय । मधूनि मधुररसा. न्यन्नानि अपि वीपि । अदना दत्तानि भवन्तः। आ मध्यो अस्मा असिचन्नमत्रमिंद्राय पूर्ण स हि सत्यराधाः । स वावृधे परिमन्ना पृथिव्या अभि क्रत्वा नर्यः पोस्यैश्च ॥७॥ आ अस्मै इन्द्राय । अस्येन्द्रस्यार्थ. । आ असिचन आभिमुख्येन स्थित्वा परया मत-या सिक्तयन्तः । अग्नौ प्रक्षिपन्त ऋत्विजः स्वामन् । *मुण्डक उप..112॥

·- म०१०। सु० ३०॥] * ऋग्वेदभाष्यम्। [९७ मध्वः मधुरस्य सोमस्य पूर्णममत्रं ग्रहचमसादिकं । अस्मात् सिक्तवन्तः । यस्मात् । स इन्द्रः 1 सत्यराधाः सत्यधन: यजमानेभ्यो दातव्यत्वेनाविसंवादिधन इत्यर्थः । तेन च पात्रेणानों सिक्तेन तृप्तस्तन् स इन्द्रः । नर्यो नृभ्यो हितः। ववृधे वृद्धवान् । वरिमन् परिम्णा । शरीरस्योरुत्वेन । अमर्यादया प्रमाणेनेत्यर्थः । कस्य । पृथिव्याः। अभिवृद्धत्वात् । क्रत्वा कर्मणा च रसानुप्रदेन वृत्रयधादि- केन । प्रक्षया चा । पौंस्यैश्च चलैत्यर्थः॥ ध्यानलिंद्रः पृतनाः स्वोजा आस्मै यतन्ते सख्याय पूर्वीः । आ स्मा रथं न पृतनासु तिष्ठ यं भद्रया सुमत्या चोदयासे ॥८॥ सर्वप्रकरया वृद्धया वृद्धश्च सन्निन्द्रः स्वोजा सुबलः । आनट् व्याप्नोति । पृतनाः संग्रामान् । अप्रतिहन्यमानः संग्रामेपु शत्रु जयतीत्यर्थः । किञ्च पूर्वीः । पूर्वशब्दोत्र उत्कृष्टवाची । पूर्वा उत्कृष्टा शत्रुसेना । अप्रभवन्त्यः । अस्यैन्द्रस्य । सख्याय सखिभावाय सखित्वलक्षणाय । अयतन्ते सन्धि कर्तुमिछन्तीत्यर्थः । उत्तरोधः प्रत्यक्षकृतत्वाद् भिन्नं वाक्यं । स्मेति पदपूरणः । न शब्दः परस्तात् प्रयुक्तोपि पृतनाशब्दस्य सामर्थ्यादुपमार्थीयः । अस्मद्यसं प्रत्यागन्तुं तं स्वरथमातिष्ठ महतादरेण । क पृतना । न यथा संग्रामे महतादरेण ] रथमातिष्ठस्येचं यं रथं । भद्या कल्याण्या । सुमत्या शोभनया प्रज्ञया परानुग्रहयुद्धया । चोदयासे प्रेरयसि । यज्ञान प्रति ॥ [त्रिंशत्तमं सूक्तम्] उत्तरं सूतं प्र देवत्रेति पञ्चदशमन्देवत्यमैलूपः कवयो ददर्श । प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेत्वपो अच्छा मनसो न प्रयुक्ति । महीं मित्रस्य वरुणस्य धासि पृथुजयसे रीरधा सुवृक्तिः ॥१॥ प्र उपसर्ग पतिना संयध्यते । देवत्रेति अविशेषं । ब्रहाण पति तृतीयार्थे चतुर्थी । गातुरिति सोम उच्यते । गुणवृत्या स्तुति- लक्षणेन स्तूयमान इति शेषः । गातुः देवानपो चा प्रतिगमनशीलः सोम प्रगच्छतु । देवत्रा देवीरपः वसती । वयेकधनलक्षणाः । अच्छामि आप्तुं । कस्येव वेगेनागच्छतु । मनसो मनस इव । - ·- एकधनलक्षणाः । इत गच्छत ९८] * ऋग्वेदभाष्यम् * [मं० १०१सू० ३०॥ प्रयुक्ति प्रयुक्त या प्रयोगेण वेगेनेत्यर्थः । अपः प्रतिगते च सोमे त्वमपि हे मदीयकर्मात्मन् । अध्वर्यवो था। महीन्धासिं महदनं सोमलक्षणं । मित्रस्य वरुणस्य चार्थाय । पृथुज्रयसे विस्तीर्णजवाय । महागतेरि- न्द्रस्य चार्थायेत्यर्थः । रीरध संसाधय संस्कुरु । दानयोग्यं कुरु । सुवृक्ति सुप्छु दोपैर्विवर्जितां स्तुति च ॥ अध्वर्यवो हविष्मन्तो हि भूताच्छाप इतोशीरुशंतः । अब याश्चष्टे अरुणः सुपर्णस्तमास्यध्वमूर्मिमद्या सुहस्ताः ॥२॥ हीति पदपूरणः । हे अध्वर्यवः हविष्मन्तः अभिषोतव्येन सोमलक्षणेन हविषा तद्वन्तः । यूयं भूतं भवत । सोममभिपुणेत्यर्थः तदर्थश्च । अगच्छ । आप्तं गृहीतं । अपः सोमाभिषवांगभूताः । । उशतीः सोमाभिधांगभूताप कामयमानाः । उशन्तः सोमाभिपयं कर्तुं कामयमानाः । या अवः । आप्तुं गच्छतेति संपन्धः कार्यः । अभिस्सहाभिपुतञ्च सन्तन्तम्मूर्ति । सोमसंघातं । शोभनकर्मकारिस्वाहा सुवर्णेनालंकृत्वाता । शोभना इस्ता येषां ते सुहस्ता आवर्यवः। तेपामिदं संबोधन । अवयवो ऽप इता समुद्रमपां नपातं हविषा यजध्वम् । स यो ददर्मिमद्या सुपूतं तस्मै सोम मधुमन्तं सुनोत ॥३॥ हेअध्वर्यवः।अप एकधनलक्षणाः आहर्तुमिति शेपः।त गच्छत यूयं । समुद्रं समुद्रस्थानीयं । अक्षीणोदकालाशयं । इदानीमुत्तरोधों व्याख्यायते । पश्चात् द्वितीयः पादो व्याख्येयः । अर्थाय नमः जलाशयं प्रतिगतभ्यश्च । य युष्माकं । यस्यार्थाय सोमः पूरयते । सोपानपात् । ददत् ददातु।मिमासमूहम् । अद्य संप्रति । सुपूतं सुशुद्धतेन चाप्स समूहेन सद्द । तस्मै तदर्थमपो न पूतमित्यर्थः । सोमम्मधुमन्तं । मधु स्यादोपेतः सुनीता मिपुणुत । यूयमाभिपुत्य च तेन सोमाल्येन इविषा । अप्सुहितेनापानपातं । मध्यमे वृष्टिकर्मण्यधिकृतं । देव यजध्वं । यूयं हे आवर्ययः॥ यो अनिमो दीदयदवंगत विप्रास ईलते अध्वरेषु । अपां नपान्मधुमतीरपो दा याभिरिंद्रो वा वीर्याय ॥४॥ . - ·मं० १० । सू० ३०॥] * ऋग्वेदभाम्यम् । उत्तरार्धस्य प्रत्यक्षकृतत्वात् एकवाक्यतायै युध्मच्छन्देन समानार्थो भवच्छब्दः प्रथमेऽर्धर्चेऽध्याहार्यः । यो भवान् । अपानपात्। अनिमः अनिन्धनः । ददीयत् दीप्यते । अप्सु अन्तः मेघस्थानाम- पारमध्ये यं भवन्तमपानपातं । विप्रास: मेधाविनः भविग्यजमानाः । ईलते स्तुवन्ति । अपरेपु यशेषु । स त्वं । हे अपानपात् ।याभिरभिः । घसतीर्वयेकधनारूपाभिः । सोमेन मिश्रिताभिः । इन्द्रो वावृधे वर्धते । पार्याय वीरकर्मणे । यत्र वधादिकार्य कर्तुमित्यर्थः ।। यामिः सोमो मोदते हर्पते च कल्याणीभिर्युवतिमिर्न मर्यः । ता अध्वर्यो अपो अच्छा परेहि यदासिंचा ओपधीभिः पुनीवात् ॥५॥ चतुर्थः पादः पूर्व व्याख्येयः । पश्चाद्यथाक्रमं यः पादा व्याख्येया । यदा आसिञ्चाः । मर्यादया सिञ्चसि । अधिपवण. चर्मसास्य सोमस्याभिप्यमाणस्योपरिप्रक्षिपस्य । पः यदा च ? ओषधीमिः । पुनीतात् । ओषधीरत्र सोम उच्यते । बहुवचनश्चावयवा- पेक्षा । यदा।च। सोमेन सह । दशापवित्रे । सुनास्यवः कदा यामिरद्भिः वसतीवधनारूपाभिस्सह । सोमः । मोदते हुप्यति हर्पते च पुनरुक्तपरिजिहीर्पया । अन्तसीत भृशार्थोत्र दृष्यति द्रष्टव्यः। अत्यर्थ एप्यति च । किमिघ कल्याणीभिः युवतिमिर्न मर्यः । यथाकमनी. याभिः यौवनान्विताभि स्त्रीभिस्सह मनुष्यः किञ्चिदत्यर्थं मोदते । एवन्ता आपः । आच्छ । आप्तुं आहर्तुं । परा इहि जलाशयं गच्छ त्वं हे अध्वयों। एवेद्यने युवतयो नमंत यदीमुशन्नुशतीरेत्यच्छ । सं जानते मनसा संचिकित्रेऽध्वर्यवो धिपणापश्च देवीः ।।६।। एवशब्दः नमन्तशब्दात् परो द्रष्टव्य. । इच्छब्दोऽत्र पदपूरणः। यूने अभिषवादिकर्मणामात्मना सह मिश्रयिने कऽध्वर्यवे युक्तयः सोमेन सह आत्मनो मिश्रयियः। यौवनान्विता वा। आपः घसतीवर्ये- कधना लक्षणानामन्त एवं प्रवीभवन्त्येव उपनमन्त्येवेत्यर्थः । कदा । उच्यते । ईमेना आपः । उशन् सोममभिषवादिकर्मकर्तुं कामयमानो. ध्वर्युः उशतीः । सोमेन सह मिधीभावमभिपवादिकोगभावश्च कामयमानः । आच्छ । आप्तुं आहर्तुमेति गच्छति । कदा । फरमात् ·१००] * ऋग्वेदभाप्यम् । [मं०१०। सू०३०॥ फारणादपनमन्ते । यस्मात् सझानते सम्यग् जानन्ति । मनसा. विशि- टया प्रशया । सञ्चिकित्रे सम्यक् पश्यन्ति च । विशिष्टन चक्षुषा । स्वं स्वमधिकारं परस्परोपकारञ्च । अधर्यव धिषणा वाक् । स्तुतिलक्षणा। आपश्च देवी देव्य ॥ यो वो घृताम्यो अकृणोदु लोकं यो वो मह्या अभिशस्तरमुंचद् । तस्मा इंद्राय मधुमंतमूर्मि देवमादनं प्र हिणोतनापः ।। ७ ॥ य इन्द्र. घः युष्मभ्यमयः । वृताभ्यः मेघेनावृताभ्यः वेष्टि- ताभ्यः । तादर्थे चतुर्येपा। युष्माकमपाम्मेघेन चेष्टितानामयेत्यर्थः । आकृणोत् कृणवान् । उ इति पदपूरणः । लोकं स्थ नं । मेघादयश्च यः युप्मान्महा महत्या । अभिशस्तेः मेघवेष्टनाभिः हिंसातः । अमुञ्चत् माचितवान् । तस्मै इन्द्राय । मधुमन्तं मधुस्मादुयुतं । ऊर्मिमप्तघातं । देवमादनं मित्रादिदेवानां सह मिधीभूयतर्पयितारं । प्रहिणोतन प्रगमयतास्मद्यशं प्रत्यंगभावाय प्रस्थापयत यूयं हे आपः । प्रास्मै हिनोत मधुमन्तमूर्मि गर्भो यो वः सिंधवो मध्व उत्सः । घृतपृष्ठमीडयमध्यरेष्वापो रेवतीः भृणुता हवं मे ॥८॥ प्रास्मे हिनोतश्छन्द संयन्धा द्वितीये पादे ? गर्भसारः यवः । युष्माकं स्वभूतः। हे सिन्धवः स्यन्दनशीलाः ।.मध्वः मधुनः मृष्टर- सस्य । उत्सः उत्स्यन्दिनः उत्सिपिता। यच्छब्दसंबन्धात् गर्भ ? मधुमन्तं मधुस्वादोपेतं । ऊर्मिमसंघातं । घृतपृष्ठं घृतेनाज्येन पृष्ठमीऽयं स्तुत्य- मध्वरेपु यज्ञेषु। ईदृशं सारं युप्मत् संवन्धिनमस्मै अस्येन्द्रस्यार्धाय । प्रविणोत प्रगमयत । प्रस्थापयतास्मद्यशं प्रत्यंगमाधाय । हे आपः । अस्मभ्यं युप्मामि । दातन टाटफललक्षणेन । तद्वत्यं शृणुन इव: माहानं वचनमतदित्यर्थः। मे मम स्वभूतं ॥ तं सिंधवो मत्सरमिन्द्र पानमूर्मि प्र हेत य उभे इयर्ति । मदच्युतमौशानं नभोजां परि नितंतुं विचरंतुमुत्सम् ॥९॥ हे सिन्धयः स्यन्दनशीला आपः । य उभे दृष्टादृष्टफले । अस्मभ्यन्दातुमियति गच्छति । कांगमा प्रतिपद्यते । तम्मत्सरं मन्दयितारमिन्द्रादिदेवानान्तर्पयितारमिन्द्रस्य । पानवाधान्येनेन्द्रेण ·मं०१०। सू०३०॥] * ऋग्वेदभाष्यम् । [१०१ चा। तव्य प्य ? स्यं? ऊर्मिमुदकसंघात।प्र हेत प्रगमयत प्रेपयतास्मद्यशं प्रत्यंगभावाय । मदच्युत मदस्य च्योतयितारमुत्पादयितारमित्यर्थः । औशानं सोमेन सह मिश्रीभवतु ? कामयमानं । नभोजां नमालि आकाशे अन्तरिक्षे वृष्टिरूपेण जातं । परि सर्वतः प्रितन्तुं प्रयाणां सवनानान्तनितारं विस्तारयितारं । विचरन्तं विविधं यशपानेषु गच्छन्तमुत्समुत्स्यन्दनमुत्सर्पितारन्देवान् प्रत्यय गन्तारमित्यर्थः ॥ आवर्युततीरथ नु द्विधारा गोपुयुधो न नियवं चरंतीः । ऋपे जनित्री वनस्य पनीरपो बंदस्व सवृधः सयोनीः॥ १० ॥ अपर्वृततीः आवर्ताः अस्मदभिमुखीभूताः । अध अथानन्तरं क्षिप्रं । द्विधाराः द्विशब्दोत्र अनेकत्वमाधवचनः । अनेकधाराः इत्यर्थः । किमिव । गोपुयुधो न गोपु वृष्टिलक्षणासु अप्सु निमित्त भूतासु । मेघेन सह युध्यत इति । गोपु यदिन्द्रः । तस्य । यथा वृष्टिलक्षणा आप अपर्यन्तधाराः । एवनियवनिश्चयेन । मिश्रयणीयं सोमं प्रति । चरन्तीः गच्छन्तीः । अथवा नियवशब्देन यवलूनपादं उच्यते । लुप्तोपमश्चैतत् पदं । वरतिरपि भक्षणार्थः । यथा यवलूल- गाश्चरन्तीः चन्दते कश्चिदेवं । यवलूनपादं स्थानीयं सोमञ्चरन्तीः हेतुभावेन सञ्चूर्णयन्तीः । एफधाना बन्दस्व प्रणम्य स्तुहि वा त्वं । हे अप कर्मणान्द्रए• यजमान । कीदृशीरप उच्यते । जनित्री जनयित्रीः । कस्य । भुवनस्य सर्वस्य लोकस्य पालयि- बीच । सघृधः सह सोमस्य वर्द्धयितुः । सयोनीः सोमेन सह समा मानस्थानाः॥ हिनोता नो अध्वरं देवयज्या हिनोत ब्रह्म सनये धनानाम् । ऋतस्य योगे विध्यध्वमूधः श्रष्टीवरीभूतनास्मभ्यमापः ॥११॥ हिनोत समाप्तिं गमयत धर्धयत वा ।नः अस्माकमध्वरं यज्ञं । देवयज्या देवयज्यायें घयागामित्यर्थः 1 हिनोत गमयत च परिसमाप्तिं वर्धयत् च धा । ब्रह्म स्तुत्याख्यं । सनये लाभाय धनानाम् । दृष्टादृष्टफलप्राप्यर्थमित्यर्थः । तस्य यशस्य । योगे सम्बन्धे वर्तते यदिदम्य स्थानीयमधिषवणचर्म । तदेव प्रतिविष्यध्य विमुञ्चतात्मानं । सोमरसेन सह मिश्रीभूतेन रसेन । पूरयतैतदित्यर्थः । अप:

·१०२] * ऋग्वेदभाम्यम् । [मं०१०।सू० ३०॥ अथवा अनडुभ्यां युज्यत इति योगो हविर्धानशकटं। सामीपि. कदमधिकरणं गंगायां गावश्चरन्तीति यथा । यतस्य सर्वस्य हविर्धानशकटे सामीपिकाधिकरणभूते । यदिदमूधस्थानीयमधिषवण- चर्म तदेतत् प्रतिविमुञ्चतात्मानमित्यादिपूर्ववद्योज्यं । एतच कुर्घत्या । श्रुष्टीवरीः सुखवत्यः सुखकर्यः । भूतन भवत । य्यमस्मभ्यं । आपो रेवतीः क्षयथा हि वस्वः क्रतुं च भद्रं विभृथामृतं च । रायश्च स्थ स्वपत्यस्य पत्नीः सरस्वती तद्गृणते वयोधात् ॥१२॥ हे आपः रेवती धनवत्यः क्षयथा ईशिवं । वस्वः वसुनः धनस्य । क्रतुश्च कर्म च । भद्रं कल्याण सोमयागलक्षणं । विभृथ धारयथ पुष्णीय वा । अमृतत्वामरणधर्माणः । इन्द्रादिदेवश्च । रायः धनस्य चास्मदीयस्य। कीदृशस्य ।स्वपत्यस्य शोभनपुत्रस्य ।सहितस्य पतीः पालयिज्यः । स्थ भवथ । य्यन्तस्मात् कारणात् । सरस्वती पा। का।स्तुतिलक्षणा ।तत् चयः तदनमुत्कृएन्तत् धात् दधातु । गृणते स्तुवते मह। प्रति यदापो.अदृश्रमायतीघृतं पांसि विभ्रतीमधूनि । अध्वर्युभिर्मनसा संविदाना इंद्राय सोमं सुपुतं भरतीः ॥ १३ ॥ हे आप ! यत् । सुपां सुलुगिति द्वितीयावहुवचनस्यान लुक् । युप्मान् प्रति अ[] अभिमुखन्दृष्टवानस्म्यहमायतीः अस्मय प्रत्यागच्छन्तीरंगभावाय । घृतमाज्यं होमसृष्टं । पयांसि उदकानि । स्वावयषभूतानि । मधुसदृशानि मृप्टरसानि । बिभ्रती धारयन्तीः । अध्वर्युभिः सह । मनसा अन्तःकरणेन । संविदाना संभाषमाणाः । इन्द्राय इन्द्राथै सोमं सुपुतं सुष्टुतं । भरन्तीः हरन्तीः ।हेतुकर्तृत्वे. नास्मधलं प्रतिपादयन्ती तायुष्मान् स्तौमि प्रणमामि घेति शेषः । एमा अग्मन्नेवतीर्जीवधन्या अध्वर्यवः सादयता सखायः। नि पर्हिषि धचन सोम्यासोमां नत्रा संविदानास एनाः॥१४॥ घसतीपर्येकधनारूपाः आपः । रेषतीः धनवत्यः । जीवधन्या जीवनस्य जीवानां या घर्धयियः प्रीयियो वा। आ अग्मन् आगता अस्मयकं प्रति अंगभावाय पतजज्ञात्वा । हे अन्वर्यवः । सादयत - ·अग्मनागतवत्यः . मं०१०। सू०३१॥] * ऋग्वेदभाग्यम * [१०३ स्थापयत । हे सखायः समानाख्याना वा । तुल्यकर्मविषयविज्ञाना घेत्यर्थः। क सादयाम । उच्यते । पहिपि वेदिस्तरणे। निधत्तन नियमेन धारयत स्थापयत । हे सोम्यासः सोमसंपादिनः । अपानप्ता देवेन घृश्यधिकारणा सह । संविदानासः संमन्त्रयमाणाः। नो। आपः। आग्मन्नाप उशतीहिरदं न्यध्वरे असदन्देवयन्ती। अध्वर्यवः सुनुवेन्द्राय सोममभूदु वः सुशका देवयज्या ॥१५!! । आपः घसतोवर्येकधनाख्या: । उशती: कामयमानाः । किं । पहिरिदं चेदिस्तरणमागत्य याचरे यो । आनि असदन मर्यादया निषण्णा उपविष्टाः । देवयन्तीः देवान काम- यमानाः । तर्पयितुमिच्छंत्य इत्यर्थः । पतज्ज्ञात्वा । हे अध्वर्यघा, सुनुत अभिपुणुत । इन्द्रायेन्द्रार्थे । सोममिदानीमपां प्रसादात् । अभूत् भूता संवृत्ता घा। युप्माकं सुशका सुष्टु शफनीया अयशसाध्या । देवयज्या सोमेनेन्द्रादिदेवयाग इत्यर्थः । [एकत्रिशत्तम सूक्तम्] उत्तरं सूक्तं आ नो देवानामित्येकादशय वैश्वदेवमैलूपः कषयो ददर्श। आ नो देवानामुप वेतु शंसो विश्वेभिस्तुरैरवसे यजत्रः । तेमिर्वयं सुपखायो भवेम तरंतो विश्वा दुरिता स्याम ॥१॥ नः उपपेतु अस्मानुपगच्छतु । संप्राप्तोदकन्देवानां विश्वेषां संबन्धि। शंसःशंस इति कान्तिकर्मा शसः । कान्तिरिच्छा अभिप्रायः। अनुग्रहबुद्धिरित्यर्थः । कथमागच्छतु । विश्वेभिस्तुरैः सर्वैः त्वरणैः । शीघ्रमित्यर्थः । किमर्थमागच्छतु । अचसे अस्माकं रक्षणार्थ । कीदृशः। शंसः । यजत्रः यष्टव्यः पूजयितव्यः । किञ्च । तेमिः तैर्देवैः । सखि- मिपं: सुषखाया शोमनसखायः मवेमेत्याशास्महे ।तत् प्रसादाच । तरन्तः अभिगच्छन्तः । विश्या सर्या दुरिता पापानि स्यामेत्येतदा. शास्महे वर्ष। परि चिन्मों द्रविणं ममन्यातस्य पथा नमसा विवासेत् । उत् स्वेन क्रतुना सं वदेत श्रेयांस दक्षं मनसा जगृम्याद ॥२॥ ।

·। धीति १०४] * ऋग्वेदभाष्यम् ५ [मं०१० । सू०३१॥ विश्वपान्देवानां यागार्थे । परिचित् अप्रतिनिषिद्धात्सर्वतः । मतः मनुष्याधितः । द्रविणन्धनममन्यात् । मन्यति कान्तिकर्मा । कामयेत लब्धुमिच्छेत् । लम्वा च धनमृतस्य यक्षस्य । पथा यथोक्तेन मार्गण । विधिना । नमसा हविरन । आवियासेत् परिचरत । परिचरणकाले च । उत् अपि । स्वेन तुना आत्मीयेन विज्ञानेन । मनसेत्यर्थः । संवदेत संवादोन सामर्थ्यात् ध्यानमुच्यते । हविहीत्वा वषट् करिष्यन् विश्वान् देवान् मनसा ध्यायेदित्यर्थः । विश्वेदेवा यागानन्तरश्च । तत् प्रसादाच्छ्रेयांसं । पश्यसि । अंतरन्दक्षं वृद्ध सर्वव्यापिन। मनसा ध्यानसाधनेन । अन्तःकरणेन । जगृभ्यात् अत्यर्थ गृहीयाध्यायेचलितश्च यत ? चिन्तयात्मन्येव समादध्यादित्यर्थः । अधायि धीतिरससृग्रमंशास्तीर्थे न दस्ममुप यंत्यूमाः । अभ्यानश्म सुवितस्य शूपं नवेदसो अमृतानामभूम ।। ३॥ अधायि निहिता स्थापिता प्रवर्तितास्माभिः देवया । इदानी अससृग्रं असमानराष्टिं । उत्कृष्टजन्मान- मित्यर्थः । किं । विश्वेदेवसंघ । अंशाः हविर्भागाः । तदर्येन तीर्थ- देशेन दस्मं शत्रूणामुपक्षपायतारं दर्शनीयं या । उपयन्ती लोडर्थेत्र लट् लोड्या । उपयन्तु उपगच्छन्तु । स्वीभवन्त ? ऊमाः अवितार. तर्पयितारः । तृप्ते च सति सर्वदेवगणे तत् प्रसादाद्वयं अभ्यानश्म व्याप्नुयाम प्राप्नुयामेत्याशास्महे । मुक्तिस्य सु इत्यस्य सुगतस्य स्वर्गादिकस्य । सूतस्य घा। प्रजाया संयन्धि थ्रषं बलं । सुखलक्षणं स्वर्गसुखमपत्यसुखं घेत्यर्थः । किं । नवेदसो अमृतानामभूम न न. वेत्येतस्मिन्नथें । नयेदशब्दं धैयाकरणा निपातयन्ति । नभ्रानपा घेदानासत्येति । न न वेत्तारो घेत्तर पय स्वरूपतो ज्ञातार एव । घयं । अमृतानामभूम भवेमेत्येतदाशास्महे । नित्यश्चाकन्यात्स्वपतिर्दमूना यस्मा उ देवः सविता जजान । भगोवा गोमिरर्यमेमनज्यात्सो अस्मै चारुश्छदयदुत स्यात् ।।४।। नित्यः कल्पावस्थायी प्रजापतिः । चकन्यात् कामयतां । कि। सामाद् दृष्टादृष्टफलं तस्मै दातुं । स्वपतिः स्वसा प्रजानां स्वामी ।

·मं०१०। सू० ३१॥ * ऋग्वेदभाष्यम् ने
[ १०५
दमूनाः दममना वा दान्तमना वा । कस्मै । यस्मै यजमानाय मां।
देवः सविता । जजान जनितवान् । दृष्टादृष्टफलं च दातुश्छदयन
कामयतामित्येतदाशास्महे वयम् ॥
इयं सा भूया उपसामिव क्षा यद्ध क्षुमंतः शवसा समायन् ।
अस्स स्तुति जरितुर्भिक्षमाणा आ नः शरमास उप यन्तु वाजाः ॥५॥
यत् । सुपां सुलुगिति द्वितीयैकवचनस्य लुक् । इति पदपुरणः ।
यां स्तुर्ति यागक्रियां वा । प्रति क्षुमन्तः । शु शब्देनान्नमुच्यते ।
शब्दे वा । हविरनेनानवन्तः शब्दयन्तो वा । स्तुतिमन्तः
कीर्तिमन्तो घेत्यर्थः । के । देवाः सर्वे । शवसा सर्वेण यलेन । समा.
यन् समागताः संप्राप्ताः । सेयमस्मदीया स्तुतिः यागक्रिया या
भूयाः । पुरुषव्यत्ययः कार्य: । भूयाः भवतु । किं । सामर्थ्याद् देवानां
व्याया। किमिव । उपसामिव क्षाः यथोपं धावापृथिवी । एवं
देवप्रसादात् सगुणा भवतु । सगुणत्याच देवाः परया प्रीत्या अंगभाव-
मुपगच्छन्त्वित्यवत्यर्थः ॥
अस्येदेपा सुमतिः पप्रथानाभवत्पूर्ध्या भूमना गौः ।
अस्य सनीळा असुरस्य योनौ समान आ भरणे विभ्रमाणाः॥६॥
अस्य इत् । इच्छब्दोऽत्र उपमार्थे पूर्वशब्दाथ परो द्रष्टव्यः ।
अस्य यजमानस्य । स्पभूता एषा सुमतिः सुस्तुतिः । पप्रथाना
विस्तार्यमाणा । अस्माभिः क्रियमाणा इत्यर्थः । अभवत् भूता संवृत्ता।
पूर्या इत् पूर्वकालीनेय । पूर्वस्मिन्काले थाहशी उत्कृष्टा स्तुतिरासीत्
ताशी इदानीमपि संआतेत्यर्थः । भूमना भूना यदुत्वेन च युकेति
शेषः। सर्वदेवसंबन्धित्वात् यहीव सातत्यर्थः । गौः सर्वान्देवान्प्रति
गन्त्री च संवृत्तेत्यर्थः। एतज्ज्ञात्वा सधैं देवाः । सनीलास्समानस्थाना।।
अस्य मम यजमानस्य असुरस्य प्रभावतः । स्वभूते योनौ स्थाने
पक्षापये वेधारये का । समाने सर्वदेवाः । साधारणे भरणे सर्वस्य
जगतोधारणसमर्थे पोपणसमर्थे च । आ इत्युपसर्गध्रुतरागच्छन्त्यि
ति शेषः । कथं भूता आगच्छन्तु । उच्यते। विभ्रमाणाः दृष्टाएफल-
मस्मभ्यन्धारयन्तः । गृहीत्वेत्यर्थः।
-
-
* निरुक्त ॥९॥

·१०६] * ऋग्वेदभाष्यम् । [मं०१०१सू० ३१॥ किं सिद्धनं क उ स वृक्ष आस येतो द्यावापृथिवी निष्टताः। सन्तस्थाने अजर इतऊती अहानि पूरुिपसो जरन्त ॥ ७ ॥ किं स्थिद्वनं किं पुनः तदुपादामकाष्ठमृपिण्डस्थानी- यमस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनसामात् प्रधानमिति द्रव्यन्तस्यो- पादान कारणत्यात् । कः उ सः वृक्षः आस कश्च पुनस्समूलकारणं वृक्षः पृथिवीस्थानः । यस्यावयवः प्रधानमुपादानवारणमस्य प्रतिवचन मानसंभूयस्थिते ? था। सुप्रतिष्ठिने या रत्यर्थ । अजरे जरावर्जिते । इत एभ्यः प्राकृतम्यो देवेभ्यः ऊतीरवनं रक्षणं ययोः ते इतऊनी । सामर्थ्यात् परमात्मा तस्य मूल कारणत्वात् । यतः। उपादानकारणा- मूल कारणाय धारापृथिरी निष्टतभुः। तक्षति करोति कर्मा। निष्कृय कृतवन्तो देवा विश्वसृज.। कीदृश्यों द्यावापृथिव्यौ । सन्तस्थाने संभूयः स्थित पा इत्यर्थः। अजरे जरावर्जिते। इतनी इत एण्यः प्रकृतेभ्यो देवेभ्यः ऊतीरवनं रक्षणं ययोस्ते इतऊती । रक्षितेत्यर्थः । अथवा इतश्वेतश्च गतिवृद्धिा ययोस्ते इतऊती। सर्वतो गते वृद्ध घेत्यर्थः । अहानि पूर्वी अनादिकालप्रवृत्ताः । उपसश्च निष्टतक्षुः देवा। ये एवं सामध्ययुका देवाः तान् सबै स्तोतारः जरन्त स्तुवन्तीत्यर्थः ।। नैतावदेना परो अन्यदस्त्युक्षा स द्यावापृथिवी विभर्ति । स्वचं पवित्रं कृणुत स्वधावान्यदी सूर्य न हरितो वहन्ति ॥ ८॥ न पतावत् । नैतावदेवजातं सामर्थ्ययुक्तं । विन्तर्हि एना एभ्यो देवेभ्यः । पर उत्कृष्ट. अन्यदन्यः हिरण्यगोऽस्ति । उक्षा सेका । प्रजानां संप्रत्यर्थः । स हिरण्यगर्भः परमसूक्ष्मो वायुरूपो लिंगारमा अन्तरनुभविश्य घायापृथिवी विभर्ति धारयति । किञ्च । स्वचं पवित्र मन्त्रं तन्मयीमात्मीयान्त्यचन्तनुमित्यर्थः । दीप्त वा मन्त्रं । छणुत करोतु । स्वधावान् । कदा करोति । यत् यदा रम्भः स्यवं सूर्य । हरितः अभ्यान् वदन्ति । तदा देवसृष्टेः प्रागित्यर्थः ॥ स्तेगो न क्षामत्येति पृथ्वी मिहं न वातो वि ह वाति भूम । मित्रो यत्र वरुणो अज्यमानोऽनिर्वने न व्यसृष्ट शोकम् ॥ ९॥ स्तगः । स्त्यै पै शम्दसंघातयोः । रश्मिसघात ·[१०७ ॥ ...... आ ईमनं आप। इमिति पदपूरणः । पनमिन्द्रं मर्यादया व्यानोति । जरिमा जराभाव. जरेत्यर्थः । युवानन्तरणं सन्तं । किञ्च । अहेलन् मं०१०। सू० ३२॥] * ऋग्वेदभाष्यम् * आदित्यः । क्षां पृथिवीं पृथ्वी विस्तीर्णा । नात्यति नागच्छति तेजसा समस्तान व्याप्नोति । पृथिवी स्तूयते । मिहं सर्वस्य सेक्ति । वृष्टिं । वातः मध्यस्थानी देवो वृष्टिकर्मण्यधिकृतः । न ह नैव । विधान्ति घातिरत्रान्तीतपयर्थो द्रष्टव्यः । विविधं गमयति । भूम भूना यहुत्वेन। सर्वी वृष्टिन्न पातयत्यसामर्यात् सावशेषामेव पातयतीत्येवं वृष्टिः स्तूयते । अथरा । स्तेगो रशिमसंघातरूपमविविधं गमयति भूमि प्रात सापशेषामेव वर्षतीति वात: स्तूयते । यत्र प्रजापतौ । मित्रश्च घरुणश्च । कल्याणं कमनीयं सामर्थ [द्वात्रिंशत्तम सूक्तम्] अक्षेत्रविक्षेत्रविदं ह्यप्राट् स प्रैति क्षेत्रविदानुशिष्टः । एत भद्रमनुशासनस्योत सति विंदत्यंजसीनाम् ॥ ७ ॥ । अनुशासनस्य मार्गोपदेशस्य । उत अत अपि । म्रति मार्ग । विन्दति लभते ॥ अयेदु प्राणीदममनिमाहापीकृतो अधयन्मातुरूधः । एमेनमाप जरिमा युवानमहेळन्वसुः सुमना बभूव ॥ ८॥ महाभाग्ययोगात् सर्वत्मभावात् तधर्मत्वमापन इन्द्र स्तूपते । अद्य इत् अयेव । [3] इति पदपूरणः । प्र आनीत् प्राणिति जीवति । स्वमायया केनचित् प्राणिरूपेणाघेर जानः सन् अद्यैव जीवित्या स्पेन्छया श्वो मरणन इज्यत इत्यर्थ । अद्य प्रहणञ्च प्रदर्शनार्थ । गर्भनाये तत् क्षणं जीवति । हिरण्यगर्भारमा आमहा- प्रलयजीवति । एवं सर्वत्र यथाकालं योज्यं । किञ्च न । जीयनमेव केवलम्मरणं वा कालाः कुर्वन्ति सर्वभूतारमकस्य इन्द्रस्य । किन्तर्हि । अममन् । अमेरोगे। रोगच कुर्वन्ति । इमाइमानि । अहा अहानि काला इत्यर्थः । किञ्च । अपीवृतः वाय्वादि सन्निरोधार्थ वनेणाच्छादिता शिशुरूप इन्द्रः। अधयत् पियति । स्वस्याः मातुः देव मनुष्यादि सर्वजातिस्थाया स्वभूतं ऊधः ऊधस्थं स्तनमित्यर्थः । किन्च * अत' पूर्व मन्प्रसतकस्य भायनोपलम्यते।

·1 १०८] * ऋग्वेदभाष्यम् है [मं०१०१सू० ३३॥ अध्यन् । प्रवसुः प्रशस्तः । सुमनाः शोभनबुद्धिः प्रसन्नचित्तश्च । पभूल भवति । देवादि भावस्थितः महामाग्ययोगादिन्द्रो यद्यद्पं कामयते तद् भवति तद्धर्मायेति समस्तार्थः ॥ एतानि भद्रा कलश क्रियाम कुरुश्रवण ददतो मघानि । दान इद्वो मघवानः सो अस्त्वयं च सोमो हृदि यं विमि ॥३॥ एतानि । भद्रा भद्राणि कल्याणानि शोमनानि । स्तोत्राणि हापि च । हे क्लश कलाशयन सर्वक्लाधारपरिपूर्ण । अथवा कलशसदृश कलशवदुदकाधारेत्यर्थः । अथवान्ततिमत्वर्थ- मैतत् पदं । द्रोणकलशवन्निन्द्र कियाम कृतवन्तो घयं । हे कुरु श्रवण कुग्ध ऋत्विजः । कुरूणामृत्विजां स्वभूतानां स्तुतीनां श्रोतः। कस्या थीय मृतवन्तो वयं । ददतः मघानि स्तातृभ्यो यप्दृभ्यश्च धनानि यच्छतः । तयेन्द्रस्यार्थे । एतक्षात्या प्रत्युपकारार्थ दानं उहत्ते पोस्मभ्य इदिसतार्थानां । मघवान् इत्युभयत्र व्यत्ययन बहुवचनं । यः तत् स्यभूतम् । हे मघवानः मघवन्धनवन् इन्द्र । इति तच्छूतैः यच्उब्दोऽध्याहार्यः। योताका प्रियोचा आत्मासः अस्तु भवतु । अयन सोमः । दाता । हदि तवेन्द्रस्य हृदये । यं सोमं । हेतुकर्तृत्वेनाई यिभर्मि धारयामि॥ पनवासी विनिर्गताचार्योद्गीयस्य तो ऋग्वेदभाष्ये पञ्च- पञ्चाशोऽध्यायः॥ कालहा शूलपातु शंकरः यास्कायनः॥ [प्रयस्त्रिंशत्तम सूक्तम्] उत्तरं सूक्तं प्रमेति पश्चचे श्वदेयं कपपो ददर्श । प्रमा युयुजे प्रयुजो जनानां वहामि स्म पूषणमंतरेण । विश्वे देवासो अध मामरक्षन्दुः शासुरागाादेति घोप आसीत् ॥४॥ मा मां कय । प्रयुयुजे देवयागकर्मणि प्रयुक्तवन्तो विश्वेदेवाः । कीरशाः । प्रयुजः जगति स्थित्यर्थः याग- कर्मणि धनदानेन प्रयोक्तारः । तेषां यजमानानान्तैश्च देवयागकर्मणि सन् अहं पहामि 'स्मोत्तरेलइ चेति, स्म शब्दयोगात् ? भूते लङ् उदघानस्मि प्रापितवानस्मि । स्तुताईवाषि च । पूषण- मादित्यं प्रति । क स्थितो पहामि स्म। उच्यते । अन्तरेण मध्येन । १ .

·चायितानि सूत्राणि अन्नगन्धित्वात् स्वानि वा पुच्छ नि तैलभाण्डके घृत. भाण्डकेवाप्रक्षिप्योत्तार्यचविविधभक्षयन्तिा पयंमा मां असंपाद्यमाना आध्यः आधयः यागभागकामा विविध अर्दयन्ति दुःखयन्ति। स्तोतारं सन्तं । ते तव। हे शतक्रतो बहुकर्मन् पतक्षात्या सकृत्सततं । ना 4 . सप्रसादा आसुः॥ मं०१०। सू०३३॥]] ऋग्वेदभाष्यम् * [१०९ कस्य । सामर्थ्यात् अग्नीनान्देवानां धावापृधिव्योो । देवयागकर्मणि 'प्रयुज्य च । विश्व देवासः सबै देवाः । अध अथ । मां यजमानं फयपाख्यं । अरक्षन् रक्षितवन्तः । कुतः । दुश्शासुः दुशासनात् । शत्रोः असुरराक्षसादिकात् । रक्षितॄणाश्च तेषान्देवानां घोपः जहि जहीत्यादि शब्द । आगारसर्वस्य लोकस्य कर्णपथमागत । सःण थ्रयत इति । एतदाप्सीत् अभूद्वचनं । एवमतीते । काले। मे। इदानी देवेवप्रसने। सं मा तपन्त्यभितः सपत्नीरिच पर्शयः। नि बाघते अमतिनमता जसुर्वेन बीयते मतिः ॥२॥ मूपो न शिश्ना व्यदन्ति माध्यः स्तोतारं वे शतक्रतो । सकृत्सु नो मघवन्निन्द्र मृळयाधा पितेच नो भव ॥३॥ इदानीन्तु देवप्रसादादपेतं मा संतपन्ति दायाल्यात् कुशशयनाच दुःखयन्तीत्यर्थः । अभितः उभयतः । उभयोरपि पार्थयोरित्यर्थ । पर्शवः किमिय सन्तापयन्ति । सपत्नीव। यथा सपल्यः समानभर्तृका स्त्रियः भर्तारं परस्परं या सन्तापयन्त्येवं । किञ्च । नि यात संपीडयति अमति रशानिं]सर्वार्थपु संमोहः नमता च नि बाधते । नग्नतया चात्र निर्धनत्वं लक्ष्यते । दारिद्यश्च मा सं पीडय- तीत्यर्थः । जसु जसि ताडने । शनुताडनश्च नियाधते । किञ्च। येना पक्षिण इव यथा पक्षिणो मनः कंपते शाकुनिकव्यथादिभयात् एवं प्रमति. मन वेपते शनुभयात् । शिश्नापरा शिश्नोते का प्रत्ययः। छान्द- सत्वात् सकारस्य शकारः। द्विवचन प्रकरणे मकृणादीनां क ? इति द्विर्वचनं । 'बहुलं छन्दसीति अभ्यासस्य इत्वं । कोस्यार्थः वायीतानि सूत्राणि तानि हि अन्न, लिप्तत्यात् शौचााणि वेष्यन्त्येचर्यामथवा लोके शस्निग्धं प्रजननं प्रसिद्धं तत्मादृश्याच पुरुछ शिश्नमुच्यते। यथा मूर्षिका अन्नाभावा- - ·* ऋग्वेदभाष्यम् * [मं०१०। सू० ३३॥ अस्मान्। हेमघवन् धनवन् इन्द्र मृलय इप्सितार्थप्रदानेन सुष्टु सुखय । अध अथ । पिता इव प्रियहितयोः नः अस्माकं भव। कुरुश्रवणगावृणि राजानं त्रासदस्यवम् । मंहिष्ठं वाघतामृपिः ॥४॥ इन्द्रादिदेवाभ्यनुज्ञया कुरुश्रवणं । कुरव ऋविजउच्यन्ते कर्मणां कर्तृत्वात् । तेषां स्तुनीनां श्रोतारं सततयाजिनमेतनामानं घेत्यर्थः । आवृणि मर्यादया वृणोमि प्रार्थये । देवयागार्थन्धनं गजानंत्रासदस्यवं प्रसदस्योः पुत्रं मंहिष्ठ अतिशयन महितन्दातारन्धनानां । केषामर्थाय । पाघतां । बाघत ऋत्विज उच्यन्ते । यस्येत्यादित्यो निर्मिश्य मानाषा- घातः। तेषामय ऋपिरहं कवयः॥ यस्य मा हरितो रथे तिस्रो वहन्ति साधुया स्त सहस्रदक्षिणे ॥५॥ लब्ध्या राजतो धनमनन्तरं किं करोपीति चेदुच्यते । यस्य. स्यादित्यःनि ईश्यते। हरिसंपन्धात् यस्यादित्यस्य[स्वोभूना हरितातिन्न हरि संज्ञका अश्वाः। तयोर्मध्यमाः रथे नियुक्तास्सन्तः।मा मां कवर्ष पजमान । प्रतिवहन्ति प्रापयन्त्यादित्यं । कथं वदन्ति । साधुया प्रथम स्यकवचनस्य च्छान्दसं या क्रियाविशेषणश्चैतत् । साधु शोभनं । स्तवैः स्तोमि । सहस्रदक्षिणे यहुदक्षिणे यक्षे जपेयादौ ? अतः परं यस्येति सूतशेप मृते मित्रातियो नपे उपमश्रवसः महादपिः शोकमपनुदत् ॥ यस्य प्रस्वादसो गिर इत्यनेन सूक्तं शेषभूतेन चतुर्मचन यर्गेण मृत देहान्तरं गते सति मित्रातिधिनानि नृरे राजनि उपमध्यो नानः मित्रातिथे राशः पुत्रस्य शोक मेहादेवापनुदत् अवनीतव नृषिः कयपः॥ यस्य प्रस्वादसो गिर उपमश्रवस: पितुः। क्षेत्रं न रण्यमूचुपे ॥६॥ ऊचुप रस्यनयोस्सामानाधिकरण्यानुष इति पष्ठयर्थे चतुर्थी । लि पात्र घर्तमाने । 'छन्दसि लुङ्लालट' इति । यस्य मित्रातिथिनाना राक्षः उपमधवसः तव पितुः । ऊचुपः मुक्तः यस्य ·1 मं०१०।१०३३] ५ ऋग्वेदभाष्यम् * [१११ भाषमाणस्य । प्रस्यादसः प्रकणास्वधः मधुगः गिरः वाचः पन्तेन तुल्यत्व मामात् रण्वं रमणीयाः चित्तप्रीतिकरा इत्यर्थः । किमिय। क्षेषनरवं । यथा क्षेत्रघ्नरण्यं यथा क्षेत्रं ब्राह्मादि सस्यसंपन्नं रवं रमणीयं चित्तप्रीतिकरमेघ वाफ्यार्थस्यापरिसमाप्तत्वात् उत्तराया एकवाक्यतायोज्या ॥ अघि पुत्रोपमश्रयो नपान्मित्रातिथेरिहि । पितुष्टे अस्मि वंदिता ॥७॥ प्रियवचनेन संबोध-योपमश्रयः उपमश्रवसमृपिगद करपः। हे पुत्र उपमश्रयः ६ नपान् इत् प्राणानक । मित्रातिमित्रा- तिधिनानो राक्षः। अधिइहि अवगच्छ जयजानीहि । विमुच्यते। पितुष्ट अस्मिपन्दिता,पूर्वस्यामृचि यस्येति श्रुतेः तस्येत्यध्याहार्यस्। तस्य पितुः । ते तय उपमश्रवससंयन्धिनः । अस्मि भवामि । घन्दिता स्तोता पुरोहितः ऋस्विग्वेत्यर्थः । एवं सति । त्याचाच तुल्यशोको पतज्शा. स्यामा शोके का। अहं तव पितुस्थानीयो जीवामीत्यभिप्रायः। किञ्च॥ यदीशीयामृतानामुत वा मर्त्यानां । जीवेदिन्मघवा मम ।। ८ । । यदि । शीय ईश्वरोऽहं स्यां । अमृतानान्देवानामुत वा माना मनुष्याणां । देव मनुष्यादिकस्य सर्वस्य मरण हेतोः निर्धारण यह समर्थः स्यामित्यर्थः । ततः किमुच्यते । जीवेत् .इत् माणाधारयदेय न म्रियेत एवेत्यर्थः । मघवा धनवानीभ्यरो राजा मित्रातिथिः । मम करपस्य पुरोहितभूतस्य याज्य इति शेषः । अन्यथ कथप फरथ्यत॥ न देवानामति व्रतं शतात्मा चन जीवति । तथा युजा वि वायते ॥ १० ॥ देयानां ब्रह्मादीनों । व्रते कमै मर्योदाकारलक्षणाम त्य]] । अतीय शतायुर्व पुरुषः । देवर्या दया कृता तां स्वकर्मानुरूपाञ्च उल्लं. पते इत्ययः । शतात्मा च न यशरीरवीर्यमतिरपीत्यर्थः । वृष रावणा- दिका न जयति । कस्मात् । यस्मात् । तथा तेन प्रकारेण । शतं वाणि पुरो जीवतीति स्थकर्मानुरूपञ्चेत्यनेन प्रकारेणत्यर्थः । उत्पत्ति स्थिति ·११२] + ऋग्वेदभाष्यम् । [मं० १०॥ सू०३४॥ प्रलय करणेन । युज्यत इति युक् प्रजापतिः तेन युजा प्रजापतिना। विवृत विवर्तितनिर्मितञ्जगदित्यर्थः। पतज्ञात्वा मा शोकं कार्योः । [चतुर्विंशत्तमं सूक्तम्] प्रावेपा मा वृहतो मादयन्ति प्रवातेजा ईरिणे वर्धतानः । सोमस्येव मौजवतस्य मक्षो विभीदको जागृविर्मशमच्छान् ।।१।। प्रवेपाः प्रवेपिनःप्रकंपनशीला:। अक्षा; । मा मां । वृहता महतः विभीतकस्य संयन्धिनः फलत्वेन फलानीत्यर्थः । मादयन्ति हर्पयन्ति । प्रयातेजाः प्रवरवाते काले घर्षासु प्रवर्णे वा प्रदेशे जाता ! इरिणे अप्सर । वर्वतानाः वर्तमाना।नच मा मां मादयन्ति । कि सहि । सोमस्य इय यथा सोमस्य । मौजवतस्य भूजवत्पर्वते जातस्य। मुक्षक पानं यजमानादीनत्यर्थमुदयत्येयं । विदिकः विकारः अर्थः । जागृ विजयपराजययोः हर्षशोकाभ्यासागरण्यस्य कर्ता । मान्द्वतीया) चतुर्थी । मामछान् अन्तत भृशार्थमेतद्रव्य । अचच्छदं अत्यर्थे मादयति । केन । सामर्यात हर्षेण ॥ न मा मिमेथ न जिहील एषा शिवा सखिम्य उत मामासीत् । अक्षस्याहमेकपरस्य हेतोरनुव्रतामप जायामरोधम् ॥ २॥ मा मां । न मिमेथ नाकृष्टवती सुशीलावत्वात् । नजिहीले नापिलजा वितपति सुचरितत्वात् । अथवा न चुक्रोधैषा । पपा मम जाया। किञ्च । शिवा सुखा । आसनप्रदान पादप्रक्षाल- मादि यथाइप्रतिपत्या सुखकरीत्यर्थः । सखिभ्यः सखिभूतेभ्यः कितयेभ्यः । न केवलं मम । सखीभ्य एव सुखाते अपि महामाहीत सुखा एवं गुणविशिष्ट सी। अक्षस्य एक परस्य ऐकः परः प्रधान यस्य त एक परः तस्य एक परस्य पराजयप्रधानस्येत्यर्थः । अथवा एकपरस्य एक कृताय प्रधानस्य हेतोः कारणात् अक्षनितद्यतेन निमित्तनेत्यर्थ । अनुपता अनुगतकर्माण अनुकूलामित्यर्थः । जोया भार्यामहमेव । अरोधं उपरोधितवानस्मि वित्तनाशेन दु:खित कृतवानित्यर्थः ।। देष्टि श्वश्ररप जाया रुणद्धि न नाथितो विन्दते मर्डितारम् । अनम्ये जातो वमन्यम्य नाहं विन्दामि कितवस्य भोगम् ॥३॥ -